مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر: تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 19

(جزء نوزدهم قرآن)

Volum 19

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

ادامه سوره فرقان

21 وَقالَ الَّذینَ لایَرْجُونَ لِقاءَنالَوْلااُنْزِلَ عَلَیْنَاالْمَلائِکَةُ اَوْنَری رَبَّنالَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فی اَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا کَبیراً

و آن هاکه امیدی به لقای ما ندارند ( و رستاخیز را انکار می کنند )می گویند : چرافرشتگان بر ما نازل نمی شوند؟ و یا پروردگارمان را با چشم خود نمی بینیم ؟ آن ها درباره خود تکبر ورزیدند و طغیان بزرگی کردند .

« عُتُوّ » به معنی خودداری از اطاعت و سرپیچی از فرمان توأم با عناد و لجاج است .

ادعاهای بزرگ مشرکین

به فرض این که ما بپذیریم پیامبر هم می تواند همچون ما زندگی عادی داشته باشد اما این قابل قبول نیست که پیک وحی تنها بر او نازل شود و ما او را نبینیم چه مانعی دارد فرشته آشکار شود و بر نبوت او صحّه بگذارد و یا قسمتیاز وحی را در حضورما بازگوکند .

و یا خدا را با چشم ببینیم که جای هیچ شک و شبهه ای برای ما باقی نماند ؟ این ها است

که برای ما سؤال انگیز است و این ها است که مانع از پذیرش دعوت محمّد صلی الله علیه و آله می شود .

مهم این است که قرآن این بهانه جویان را به عنوان « لا یَرْجُونَ لِقاءَنا » توصیف می کند که نشان می دهد سرچشمه این گفتارهای بی اساس، عدم ایمان به آخرت و عدم مسؤولیت در برابر خدا است .

22 یَوْمَ یَرَوْنَ الْمَلائِکَةَ لا بُشْری یَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمینَ وَیَقُولُونَ حِجْرا مَحْجُوراً

(آن ها به آرزوی خود می رسند) اما روزی که فرشتگان را می بینند روز بشارت مجرمان نخواهدبود (بلکه روزمجازات و کیفرآنان است) و می گویند مارا امان دهید مارامعاف دارید.

واژه « حِجْر » در اصل به منطقه ای گفته می شود که آن را سنگ چین ( تحجیر ) کرده و ممنوع الورود می ساختند و اگر می بینیم « حجر اسماعیل » را « حجر » می گویند به خاطر دیواری است که اطراف آن کشیده شده و جدا گردیده است ، عقل را نیز « حِجْر » می گویند ، چون انسان را از کارهای خلاف منع می کند ، لذا در آیه 5 سوره فجر می خوانیم :

هَلْ فی ذلِکَ قَسَمٌ لِذی حِجْرٍ : آیا در این سخن ، سوگند قانع کننده ای برای صاحبان عقل وجود دارد ؟ » .

اما جمله « حِجْرا مَحْجُورا » اصطلاحی بوده است در میان عرب که وقتی به کسی برخورد می کردند که از او می ترسیدند برای گرفتن امان این جمله را در برابر او می گفتند .

بنابراین معنی جمله مزبور این است « امان می خواهم امانی که برگشت و تغییری در آن نباشد » .

آری در آن روز از دیدن فرشتگان خوشحال نخواهند شد ، بلکه چون نشان های عذاب را همراه مشاهده آنان می بینند به قدری در وحشت فرومی روند که همان جمله ای را که در دنیا به هنگام احساس خطر در برابر دیگران می گفتند بر زبان جاری می کنند : وَ یَقُولُونَ حِجْرا مَحْجُوراً » .

ولی بدون شک نه این جمله و نه غیر از آن اثری در سرنوشت محتوم آن ها ندارد چرا که آتشی را که خود افروخته اند خواه و ناخواه دامانشان را می گیرد و اعمال زشتی را که انجام

داده اند در برابرشان مجسم می گردد و خود کرده راتدبیر نیست .

23 وَ قَدِمْنا اِلی ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً

و ما به سراغ اعمالی که آن ها انجام دادند می رویم و همه راهمچون ذرات غبار پراکنده در هوا می کنیم .

واژه « عمل » به طوری که راغب در مفردات گفته به معنی هرکاری است که با قصد انجام می گیرد ، ولی فعل ، اعم از آن است ، یعنی به کارهایی که با قصد یا بی قصد انجام می گیرد به هر دو اطلاق می شود .

جمله « قَدِمْنا » از ماده « قُدُوم » به معنی « وارد شدن » یا « به سراغ چیزی رفتن » است و در این جا دلیل بر تأکید و جدّی بودن مطلب است ، یعنی مسلما و به طور قطع تمام اعمال آن ها را که با توجه و ازروی اراده انجام داده اند هرچند ظاهرا کارهای خیرباشد ، به خاطر شرک و کفرشان همچون ذرات غبار در هوا محو و نابود می کنیم .

آفات اعمال صالح

واژه «هَباءً» به معنی ذرات بسیار ریز غبار است که درحال عادی ، ابدا به چشم نمی آید ، مگر زمانی که نور آفتاب از روزنه یا دریچه ای به داخل اطاق تاریکی بیفتد و این ذرات را روشن و قابل مشاهده سازد .

این تعبیر نشان می دهد که اعمال آن ها به قدری بی ارزش و بی اثر خواهد شد که اصلاً گویی عملی وجود ندارد ، هرچند سالیان دراز تلاش و کوشش کرده باشند .

دلیل منطقی آن هم روشن است ، زیرا چیزی که به عمل انسان شکل و محتوا می دهد ، نیّت و انگیزه و هدف نهایی عمل است ، افراد با ایمان ، با انگیزه الهی و توحیدی ، هدف های مقدس و پاک و برنامه صحیح و سالم به سراغ انجام کارها می روند در حالی که مردم بی ایمان غالبا گرفتار تظاهر ریاکاری وتقلب و غرور و خودبینی هستند و همین سبب بی ارزش شدن اعمال آن ها می شود .

24 اَصْحابُ الْجَنَّةِ یَوْمَئِذٍ خَیْرٌ مُسْتَقَرّا وَ اَحْسَنُ مَقیلاً

بهشتیان در آن روز قرارگاهشان از همه بهتر و استراحت گاهشان نیکوتر است .

« مُسْتَقَرّ » به معنی قرارگاه و « مُقیل » به معنی « محل استراحت درنیمه روز » است ( از ماده « قَیْلُولَة » به معنی خواب نیم روز آمده است ) .

معنی این سخن آن نیست که دوزخیان وضعشان خوب است و بهشتیان وضعشان از آن ها بهتر ، زیرا صیغه « افعل تفضیل » گاه در مواردی به کار می رود که یک طرف به کلّی فاقد آن مفهوم است و طرف دیگر واجد ، مثلاً در سوره فصلت آیه 40 می خوانیم: « اَفَمَنْ یُلْقی فِی النّارِ خَیْرٌ اَمْ مَّنْ یَأْتی آمِنا یَوْمَ الْقِیامَةِ: آیا کسی که در آتش افکنده می شود بهتر است یا کسی که روز قیامت در نهایت امنیت وارد محشر می شود » .

25 وَ یَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ وَ نُزِّلَ الْمَلائِکَةُ تَنْزیلاً

و به خاطرآور روزی راکه آسمان باابرها ازهم شکافته می شود و فرشتگان نازل می گردند.

آسمان با ابرها شکافته می شود

« غَمام » از « غَمّ » به معنی پوشاندن چیزی است واز آن جا که ابر آفتاب را می پوشاند به آن غمام گفته می شود هم چنین به اندوه که قلب را می پوشاند غَمّ می گویند .

این آیه در حقیقت پاسخی است به درخواست مشرکان و یکی دیگر از بهانه جویی های آن ها زیرا آن ها انتظار داشتند خداوند و فرشتگان ، طبق اساطیر و افسانه های آنان ، درمیان ابرها به سراغشان بیایند و آن ها را به سوی حق دعوت کنند ، در اسطوره های یهود نیز آمده گاه خداوند در لابلای ابرها ظاهر می شد .⁽¹⁾

قرآن درپاسخ آن ها می گوید : آری فرشتگان ( و نه خدا ) روزی به سراغ آن ها می آیند ، اما کدامروز؟روزی که مجازات وکیفراین بدکاران فرامی رسدوبیهوده گویی های آن هاراپایان می دهد.

اکنون ببینیم منظور از شکافته شدن آسمان با ابرها چیست ؟ با این که می دانیم اطراف ما چیزی به نام آسمان که قابل شکافته شدن باشد وجود ندارد .

ممکن است از یک سو پرده های جهان ماده از مقابل چشم انسان کنار برود وعالم ماوراء طبیعت را مشاهده کند و از سوی دیگر کرات آسمانی متلاشی شوند و ابرهای انفجاری آشکار گردند و در لابلای آن ها شکاف هایی نمایان باشد ، آن روز ، روز پایان این جهان و آغاز رستاخیز است ، روز بسیار دردناکی است برای مجرمان بی ایمان و ستمکاران لجوج .

26 اَلْمُلْکُ یَوْمِئِذٍ نِالْحَقُّ لِلرَّحْمنِ وَ کانَ یَوْماعَلَی الْکافِرینَ عَسیراً

حکومت درآن روز از آن خداوند رحمان است و آن روز ،روز سختی برای کافران خواهد بود .

آری در آن روز که قدرت های خیالی به کلی از میان می روند حاکمیت مخصوص خدا

می شود پناهگاه های کافران می روند فرومی ریزد و قدرت های جبار و طاغوتی محومی شوند، هرچند دراین جهان نیز همه دربرابر اراده او بی رنگ بودند ولی در این جا ظاهرا زرق و برقی داشتند امادر قیامت که صحنه بروز واقعیت ها، و برچیده شدن مجازها و خیال ها و پندارها است ، افراد بی ایمان در برابر مجازات های الهی چه تکیه گاهی می توانند داشته باشند و به همین دلیل آن روز فوق العاده بر آن ها سخت خواهد گذشت .

در حالی که برای مؤمنان بسیار یسیر و سهل و آسان است .

در حدیثی از ابو سعید خدری نقل شده که وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله آیه « فی یَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ خَمْسینَ اَلْفَ سَنَةٍ » را که نشان می دهد روز قیام معادل پنجاه هزار سال است تلاوت فرمود ، عرض کردم چه روز طولانی و عجیبی است ؟

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « وَالَّذی نَفْسی بِیَدِه اِنَّهُ لَیُخَفَّفُ عَنِ الْمُؤْمِنِ حَتّی یَکُونَ اَخَفَّ عَلَیْهِ مِنْ صَلاةٍ مَکْتُوبَةٍ یُصَلّیها فِی الدُّنْیا : سوگند به آن کسی که جانم به دست او است که آن روز برای مؤمن

سبک می شود به مقدار مدت یک نماز فریضه که در دنیا انجام می دهد » .⁽¹⁾

27 وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظّالِمُ عَلی یَدَیْهِ یَقُولُ یا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبیلاً

و به خاطر بیاور روزی را که ظالم دست خویش را از شدت حسرت به دندان می گزد و می گوید : ای کاش با رسول خدا راهی برگزیده بودم .

« یَعَضُّ » از ماده « عَضّ » به معنی گازگرفتن با دندان است و معمولاً این تعبیر در مورد کسانی که از شدت حسرت و تأسف ناراحتند به کار می رود ، چنان که در فارسی نیز ضرب المثل است که فلان کس « انگشت حسرت به دندان می گزید » ( ولی در عرب به جای انگشت ، دست گفته می شود ) .

به راستی آن روز را باید « یَوْم الْحَسَرةِ » گفت ، چنان که در قرآن از روز قیامت نیز به .

همین عنوان یاد شده است ( 39 / مریم ) چرا که افراد خطاکار خود را در برابر یک زندگی جاویدان در بدترین شرایط می بینند ، درحالی که می توانستند باچند روز صبر و شکیبایی و مبارزه با نفس و جهاد و ایثار ، آن را به یک زندگی پرافتخار و سعادت بخش مبدّل سازند .

حتی برای نیکوکاران هم روز تأسف است ، تأسف از این که چرا بیشتر از این نیکی نکردند ؟

28 یا وَیْلَتی لَیْتَنی لَمْ اَتَّخِذْ فُلانا خَلیلاً

ای وای بر من کاش فلان ( شخص گمراه ) را دوست خود انتخاب نکرده بودم .

« خَلیل » به معنی دوست خاص و صمیمی گفته می شود که انسان او را مشاور خود قرار می دهد .

روشن است که منظور از « فُلان » همان شخصی است که او را به گمراهی کشانده : شیطان یا دوست بد یا خویشاوند گمراه .

29 لَقَدْ اَضَلَّنی عَنِ الذِّکْرِ بَعْدَ اِذْجاءَنی وَ کانَ الشَّیْطانُ لِلاِْنْسانِ خَذُولاً

او مرا از یاد حق گمراه ساخت ، بعد از آن که آگاهی به سراغ من آمده بود و شیطان همیشه مخذول کننده انسان بوده است .

« ذِکْر » در جمله بالا معنی وسیعی دارد و تمام آیات الهی را که در کتب آسمانی نازل شده شامل می شود ، بلکه هرچیز که موجب بیداری و آگاهی انسان باشد در آن جمع است .

« خَذُول » صیغه مبالغه و به معنی بسیار مخذول کننده است .

نقش دوست در سرنوشت انسان

بدون شک عامل سازنده شخصیت انسان بعد از اراده و خواست و تصمیم او ، امور مختلفی است که از اهم آن ها همنشین و دوست معاشر است ، چرا که انسان خواه و ناخواه تأثیرپذیر است و بخش مهمی از افکار و صفات اخلاقی خود را از طریق دوستانش می گیرد، این حقیقت هم از نظر علمی و هم از طریق تجربه و مشاهدات حسی به ثبوت رسیده است .

این تأثیرپذیری از نظر منطق اسلام تا آن حدّ است که در روایات اسلامی از پیامبر خدا حضرت سلیمان چنین نقل شده است : « لا تَحْکُمُوا عَلی رَجُلٍ بِشَیْ ءٍ حَتّی تَنْظُرُوا اِلی مَنْ یُصاحِبُ ، فَاِنَّما یُعْرَفُ الرَّجُلُ بِاَشْکالِه وَ اَقْرانِه وَ یُنْسَبُ اِلی اَصْحابِهِ وَ اَخْدانِهِ : درباره کسی قضاوت نکنید تا به دوستانش نظر بیفکنید چراکه انسان بوسیله دوستان و یاران و رفقایش شناخته می شود ». ⁽¹⁾

30 وَ قالَ الرَّسُولُ یا رَبِّ اِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هذَاالْقُرْانَ مَهْجُوراً

پیامبر عرضه داشت : پروردگارا! این قوم من از قرآن دوری جستند.

خدایا مردم قرآن را ترک کردند

این سخن و این شکایت پیامبر صلی الله علیه و آله امروز نیز همچنان ادامه دارد ، که از گروه عظیمی از مسلمانان به پیشگاه خدا شکایت می برد که این قرآن را به دست فراموشی سپردند ،

قرآنی که رمز حیات است و وسیله نجات ، قرآنی که عامل پیروزی و حرکت و ترقی است ، قرآنی که مملو از برنامه های زندگی می باشد ، این قرآن را رها ساختند و حتی برای قوانین مدنی و جزاییشان دست گدایی به سوی دیگران دراز کردند .

31 وَ کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوّا مِنَ الْمُجْرِمینَ وَ کَفیبِرَبِّکَ هادِیا وَ نَصیراً

و این گونه برای هر پیامبری دشمنی از مجرمان قرار دادیم ،اما همین بس که خدا هادی و یاور تو است .

گاه ازاین جمله چنین به نظرمی رسد که خداوند برای دلداری پیامبر صلی الله علیه و آله می گوید : تنها تو نیستی که دشمن داری بلکه برای هر پیامبری دشمنی از سوی ما قرارداده شده و لازمه این سخن استناد وجود دشمنان انبیاء به خدا است که نه با حکمت خدا سازگار است و نه بااصل آزادی اراده انسان ها .

در پاسخ باید گفت : تمام اعمال انسان ها از یک نظر منتسب به خدا است ، زیرا از ناحیه

اواست ، بنابراین وجود این دشمنان را برای انبیاء می توان از این نظر به خدا نسبت داد ، بی آن که مستلزم جبر و سلب اختیار گردد و به مسؤولیت آن ها در مقابل کارهایشان خدشه ای وارد شود .

در مقابل گل ها ، خارها می روید و در برابر نیکان ، بدان قرار دارند ، بی آن که مسؤولیت هیچ یک از دو دسته از میان برود تا آزمایش الهی در مورد همگان تحقّق یابد .

32 وَ قالَ الَّذینَ کَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرانُ جُمْلَةً واحِدَةً کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِه فُؤادَکَ وَ رَتَّلْناهُ تَرتیلاً

و کافران گفتند : چرا قرآن یک جا نازل نمی شود ؟ این به خاطرآن است که قلب تورا بر آن محکم داریم و آن را تدریجا بر تو خواندیم .

واژه ترتیل در قرآن

واژه « تَرْتیل » از ماده « رَتَل » به معنی منظم بودن و مرتب بودن است ، لذا کسی که

دندان هایش خوب و منظم و مرتب باشد ، عرب به او « رَتَل الاَْسْنان » می گوید ، روی این جهت ترتیل به معنی پی درپی آوردن سخنان یا آیات روی نظام و حساب گفته شده است .

بنابراین جمله « وَ رَتَّلْناهُ تَرْتیلاً » اشاره به این واقعیت است که آیات قرآن گرچه تدریجا و در مدت 23 سال نازل شده است اما این نزول تدریجی روی نظم و حساب و برنامه ای بوده ، به گونه ای که در افکار ، رسوخ کند و دل ها را مجذوب خود سازد .

در تفسیر کلمه « تَرْتیل » روایات جالبی نقل شده که به یکی از آن ها ذیلاً اشاره می کنیم :

در تفسیر « مجمع البیان » از پیامبر صلی الله علیه و آله چنین نقل شده که به ابن عباس فرمود : اِذا قَرَأْتَ الْقُرْانَ فَرَتِّلْهُ تَرْتیلاً : هنگامی که قرآن را خواندی آن را با ترتیل بخوان » .

ابن عباس می گوید پرسیدم : ترتیل چیست ؟

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « حروف و کلمات آن را کاملاً روشن ادا کن ، نه همچون خرمای خشکیده ( یا ذرات شن ) آن را پراکنده کن و نه همچون شعر آن را با سرعت پشت سر هم بخوان ، به هنگام برخورد با

عجایب قرآن توقف کنید و بیندیشید و دل ها را با آن تکان دهید و هرگز نباید همت شما این باشد که به سرعت سوره را به پایان رسانید » ( بلکه مهم اندیشه و تدبر و بهره گیری از قرآن است ) .⁽¹⁾

33 وَ لا یَأْتُونَکَ بِمَثَلٍ اِلاّ جِئْناکَ بِالْحَقِّ وَ اَحْسَنَ تَفْسیرا

آن ها هیچ مثلی برای تو نمی آورند مگر این که ما حق رابرای تو می آوریم و تفسیری بهتر ( و پاسخی دندان شکن که ناچار به تسلیم شوند ) .

« آن ها هیچ مثلی برای تو نمی آورند و هیچ بحث و سخنی را برای تضعیف دعوت تو طرح نمی کنند مگر این که ما سخن حقی را که دلایل سست آن ها را درهم می شکنند به قاطع ترین وجهی به آن ها پاسخ می گوید در اختیار تو می گذاریم و تفسیر بهتر و بیانی جالب تر برای تو می گوییم » . .

34 اَلَّذینَ یُحْشَرُونَ عَلی وُجُوهِهِمْ اِلی جَهَنَّمَ اُولئِکَ شَرٌّمَکانا وَ اَضَلُّ سَبیلاً

آن ها که بر صورت هایشان به سوی جهنم محشور می شوند بدترین محل را دارند و گمراه ترین افرادند .

از آن جا که این دشمنان کینه توز و مشرکان متعصب و لجوج بعد از مجموعه ایرادات خود چنین استنتاج کرده بودند که محمّد و یارانش با این صفات و این کتاب و این برنامه هایی که دارند بدترین خلق خدایند ( العیاذ باللّه ) و چون ذکر این سخن با کلام فصیح و بلیغی همچون قرآن تناسب نداشت در این آیه خداوند به پاسخ این سخن می پردازد بی آن که اصل گفتار آن ها را نقل کند .

آری نتیجه برنامه های زندگی انسان ها در آن جا روشن می شود ، گروهی قامت هایی همچون سرو دارند و صورت های درخشانی همچون ماه ، با گام های بلند به سرعت به سوی بهشت می روند ، در مقابل جمعی به صورت بر خاک افتاده و فرشتگان عذاب آن ها را

به سوی جهنم می کشانند ، این سرنوشت متفاوت نشان می دهد چه کسی گمراه و شرّ بوده و چه کسی خوشبخت و هدایت یافته ؟

35 وَ لَقَدْ اتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ وَ جَعَلْنا مَعَهُ اَخاهُ هرُونَ وَزیراً

ما به موسی کتاب آسمانی دادیم و برادرش هارون را برای کمک همراهش ساختیم .

زیرا آن ها برنامه سنگینی برای مبارزه در برابر فرعونیان بردوش داشتند و می بایست ، این کار انقلابی مهم را با کمک یکدیگر به ثمر بنشانند .

36 فَقُلْنَا اذْهَبا اِلَی الْقَوْمِ الَّذینَ کَذَّبُوا بِایاتِنافَدَمَّرْناهُمْ تَدْمیراً

و گفتیم به سوی این قوم که آیات مارا تکذیب کردندبروید (اما آن هابه مخالفت برخاستند) و ما شدیدا آن ها را درهم کوبیدیم و نابود کردیم .

واژه « تَدْمیر » از ماده « دَمار » به معنی هلاکت از یک طریق اعجاب انگیز است و به راستی هلاکت قوم فرعون در امواج خروشان نیل، با آن کیفیتی که می دانیم از

عجایب تاریخ بشر است .

آن ها از یک سو آیات و نشانه های خدا را که در آفاق و انفس و در تمام عالم هستی وجود دارد عملاً تکذیب نمودند و راه شرک و بت پرستی را پیش گرفتند و از سوی دیگر تعلیمات انبیای پیشین را نیز نادیده گرفته و آن ها را تکذیب نمودند .

ولی با تمام تلاش و کوششی که موسی و برادرش انجام دادند و با دیدن آن همه معجزات عظیم و متنوع و روشن ، باز راه کفر و انکار را پیش گرفتند ، لذا « ما آن ها را شدیدا درهم کوبیدیم و نابود کردیم » .

37 وَ قَوْمَ نُوحٍ لَمّا کَذَّبُوا الرُّسُلَ اَغْرَقْناهُمْ وَ جَعَلْناهُمْ لِلنّاسِ اَیَةً وَ اَعْتَدْنا لِلظّالِمینَ عَذابا اَلیماً

و قوم نوح را هنگامی که تکذیب رسولان کردند غرق نمودیم و آن هارا درس عبرتی برای مردم قرار دادیم و برای ستمگران عذاب دردناکی فراهم ساختیم .

جالب توجه این که می گوید : آن ها تکذیب رسولان کردند ( نه تنها یک رسول ) چرا که در میان رسل و پیامبران خدا در اصول دعوت ، تفاوتی نیست و تکذیب یکی از آن ها تکذیب همه آن ها است ، به علاوه آن ها اصولاً با دعوت همه پیامبران الهی مخالفت داشتند و منکر همه ادیان بودند .

38 وَ عادا وَ ثَمُودَ وَ اَصْحابَ الرَّسِّ وَ قُرُونا بَیْنَ ذلِکَ کَثیراً

( همچنین)قوم عاد و ثمود و اصحاب الرّسّ ( گروهی که درخت صنوبر را می پرستیدند ) و اقوام بسیار دیگری را که در این میان بودند هلاک کردیم .

« قُرُون » جمع « قَرْن » در اصل به معنی جمعیتی است که در یک زمان با هم زندگی می کنند ، سپس به یک زمان طولانی ( صدسال ) نیز اطلاق شده است .

واژه « رَسّ » در اصل به معنی اثر مختصر است ، و نامیدن این قوم به این نام یا به خاطر آن است که اثر بسیار کمی از آن ها به جای مانده یا به جهت آن است که آن ها چاه های آب

فراوانی داشتند و یا به واسطه فروکشیدن چاه هایشان هلاک و نابود شدند .

قوم عاد همان قوم هود پیامبر بزرگ خدا هستند ، که از سرزمین احقاف ( یا یمن ) مبعوث شد و قوم ثمود ، قوم پیامبر خدا صالح هستند که از سرزمین وادِی الْقُری ( میان مدینه و شام ) مبعوث گردید .

39 وَ کُلاًّ ضَرَبْنا لَهُ الاَْمْثالَ وَ کُلاًّ تَبَّرْنا تَتْبیراً

و برای هر یک از آن ها مثل ها زدیم و ( چون سودی نداد )هریک از آن ها را درهم شکستیم و هلاک کردیم .

« تَتْبیر » از ماده « تبر » ( بر وزن ضرر و بر وزن صبر ) به معنی هلاک شدن و درهم شکستن است .

ما هرگز آن ها را غافلگیرانه مجازات نکردیم ، بلکه برای هریک از آن ها مثل ها زدیم .

به ایرادهای آن ها پاسخ گفتیم ، همچون پاسخ ایرادهایی که به تو می کنند ،

احکام الهی را برای آن ها روشن ساختیم و حقایق دین را تبیین نمودیم .

اخطار کردیم ، انذار نمودیم و سرنوشت و داستان های گذشتگان را برای آن ها بازگو کردیم .

اما هنگامی که هیچ یک از این ها سودی نداد هریک از آن ها را درهم شکستیم و هلاک کردیم .

40 وَ لَقَدْ اَتَوْا عَلَی الْقَرْیَةِ الَّتی اُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ اَفَلَمْ یَکُونُوا یَرَوْنَها بَلْ کانُوا لا یَرْجُونَ نُشُوراً

آن هااز کنار شهری که باران شر ( بارانی که سنگ های آسمانی ) بر آن باریده بود ( دیار قوم لوط ) گذشتند، آیا آن را ندیدند ؟ ( آری دیدند ) ولی آن ها به رستاخیز ایمان ندارند .

این آیه به ویرانه های شهرهای قوم لوط اشاره می کند که در سرراه مردم حجاز به شام قرار گرفته و تابلو زنده و گویایی از سرنوشت دردناک این آلودگان و مشرکان است .

آری این صحنه را دیده بودند ، ولی هرگز درس عبرتی نگرفتند چرا که آن ها به رستاخیز ایمان و امیدندارند . مرگ را پایان این زندگی می شمرند و اگر به زندگی پس از مرگ هم معتقد باشند اعتقادی بسیار سست و بی پایه دارند ، آن چنان که در روح آن ها و به طریق اولی در برنامه های زندگیشان اثر نمی گذارد ، به همین دلیل همه چیز رابازیچه می گیرند و جز به هوس های زودگذر خود نمی اندیشند .

41 وَ اِذا رَاَوْکَ اِنْ یَتَّخِذُونَکَ اِلاّ هُزُوا اَهذَا الَّذی بَعَثَ اللّهُ رَسُولاً

و هنگامی که تورا می بینند تنها به باد استهزایت می گیرند (سخن منطقی که ندارند می گویند :) آیا کسی است که خدا او را به عنوان رسول مبعوث کرده است ؟

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله همان کسی بود که قبل از رسالت ، چهل سال در میان آن ها زندگی کرد ، به امانت و صداقت و هوش و درایت معروف بود ، اماهنگامی که سران کفر منافعشان به خطر افتاد همه این مسایل را به دست فراموشی سپردند و باسخریه و استهزاء ، مسأله

دعوت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را با آن همه شواهد و دلایل گویا به باد مسخره گرفتند و حتی او را متهم به جنون کردند .

42 اِنْ کادَ لَیُضِلُّنا عَنْ الِهَتِنا لَوْلا اَنْ صَبَرْنا عَلَیْها وَسَوْفَ یَعْلَمُونَ حینَ یَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ اَضَلُّ سَبیلاً

اگر ما بر پرستش خدایانمان استقامت نکنیم بیم آن می رودکه او ما را گمراه سازد . اما هنگامی که عذاب الهی را دیدند به زودی می فهمند چه کسی گمراه بوده است ؟

این گروه گمراه در این سخنان خود به دوکار ضد و نقیض دست زدند ، از یک سو پیامبر و دعوتش را به باد مسخره می گرفتند ، اشاره به این که آنقدر ادعای او بی اساس است که ارزش برخورد جدی ندارد و از سوی دیگر معتقد بودند که اگر دو دستی به آیین نیاکان خود نچسبند ، امکان دارد سخنان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آن ها را نیز از آن بازگرداند و این نشان می دهد که سخنانش را فوق العاده جدی و مؤثر وحساب شده و دارای برنامه می دانستند .

این پریشان گویی از افراد سرگردان و لجوج بعید نیست .

43 اَرَاَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ اِلهَهُ هَویهُ اَفَاَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکیلاً

آیا دیدی کسی را که هوای نفس خویش را معبود خود برگزیده است ؟ آیا تو می توانی او را هدایت کنی ؟ یا به دفاع از او برخیزی ؟

یعنی اگر آن ها در برابر دعوت تودست به استهزاء و انکار و انواع مخالفت ها زدند نه به خاطر آن بوده که منطق تو ضعیف و دلایل تو غیر قانع کننده و در آیینت جای شک و تردید است بلکه به خاطر این است که آن ها پیرو فرمان عقل و منطق نیستند ، معبود آن ها هوای نفسشان است ، آیا انتظار داری چنین کسانی تو را پذیرا شوند ، یا بتوانی در آن ها نفوذ کنی ؟

44 اَمْ تَحْسَبُ اَنَ اَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ اَوْیَعْقِلُونَ اِنْ هُمْ اِلاّکَالاَْنْعامِ بَلْ هُمْ اَضَلُّ سَبیلاً

آیا گمان می بری اکثر آن ها می شنوند یا می فهمند ؟ آن ها فقط همچون چهار پایانند بلکه گمراه تر .

یعنی سخریه ها و سخنان زننده و غیرمنطقی آن ها هرگز تو را ناراحت نکند چون آدمی یا باید خود دارای عقل باشد و آن رابه کار گیرد ( و مصداق " یَعْقِلُونَ " گردد ) و یا اگر از علم و دانش برخوردار نیست از دانایان سخن بشنود ( و مصداق " یَسْمَعُونَ " باشد ) امااین گروه نه آنند و نه این و به همین دلیل با چهارپایان تفاوتی ندارند و روشن است که از چهارپا نمی توان توقعی داشت ، جز نعره کشیدن و لگد زدن و کارهای غیر منطقی انجام دادن .

این ها از چهارپایان نیز بدبخت تر و بینواترند زیرا آن ها امکان تعقل و اندیشه ندارند و این ها دارند و به چنان روزی افتاده اند .

45 اَلَمْ تَرَ اِلی رَبِّکَ کَیْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَ لَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساکِنا ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَیْهِ دَلیلاً

آیا ندیدی چگونه پروردگارت سایه را گسترده ؟ و اگر می خواست آن را ساکن قرار می داد ؟ سپس خورشید را بر وجود آن دلیل قرار دادیم .

قسمت اول از آیه اشاره ای است به اهمیت نعمت سایه های گسترده و متحرک ، سایه هایی که یک نواخت باقی نمی ماند بلکه در حرکت است و نقل مکان می دهد ، همان سایه ای است که بعد از طلوع فجر و قبل از طلوع آفتاب بر زمین حکمفرما است و لذت بخش ترین سایه ها و ساعات همان است ، این نور کم رنگ و سایه گستر ، از لحظه طلوع فجر شروع می شود و به هنگام طلوع آفتاب روشنایی جایگزین آن می گردد .

به دنبال آن می فرماید : « ثُمَّ جَعَلنَا الشَّمْسَ عَلَیْهِ دَلیلاً » .

اشاره به این که اگر آفتاب نبود مفهوم سایه روشن نمی شد ، اصولاً سایه از پرتو آفتاب به وجود می آید ، زیرا « سایه » معمولاً به تاریکی کم رنگی گفته می شود که برای اشیاء پیدا می شود واین در صورتی است که نور به جسمی که قابل عبور از آن نباشد بتابد و در طرف مقابل سایه آشکار شود ، بنابراین نه فقط طبق قانون « تُعْرَفُ الاَْشْیاءُ بِاَضْدادِها» سایه را با نور باید تشخیص داد بلکه وجود آن نیز از برکت نور است .

46 ثُّمَ قَبَضْناهُ اِلَیْنا قَبْضا یَسیراً

سپس آن را آهسته جمع می کنیم .

می دانیم هنگامی که خورشید طلوع می کند تدریجا سایه ها برچیده می شود تا به هنگام ظهر که در بعضی از مناطق سایه به کلی معدوم می شود ، زیرا آفتاب درست بالای سر هر موجودی قرار می گیرد و در دیگر مناطق به حداقل خود می رسد و به این ترتیب سایه ها نه یک دفعه ظاهر می گردند و نه یک دفعه برچیده می شوند و این خود یکی از حکمت های پروردگار است ، چرا که اگر انتقال از نور به ظلمت و بالعکس ناگهانی صورت می گرفت برای همه موجودات زیان آور بود ، اما این نظام تدریجی در این حالت انتقالی چنان است که بیشترین فایده را برای موجودات دارد بی آن که ضرری داشته باشد .

47 وَ هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکُمْ اللَّیْلَ لِباسا وَ النَّوْمَ سُباتا وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً

و او کسی است که شب را برای شما لباس قرارداد و خواب را برای شما مایه راحت و

روز را مایه حرکت و حیات قرار داد .

« سُبات » در لغت از ماده « سَبْت » به معنی قطع نمودن است ، سپس به معنی تعطیل کردن کار به منظور استراحت آمده و این که « روز شنبه » را در لغت عرب « یَوْمُ السَّبْت » می نامند به خاطر آن است که نامگذاری آن از برنامه یهود گرفته شده چراکه روز شنبه ، روز تعطیلی آن ها بود .

واژه « نُشُور » در اصل از نشر به معنی گستردن ، در مقابل پیچیدن است .

پرده ظلمانی شب نه تنها انسان ها که تمام موجودات روی زمین را در خود مستور می سازد و آن ها را همچون لباس ، محفوظ می دارد و همچون پوششی که انسان به هنگام خواب برای ایجاد تاریکی و استراحت از آن استفاده می کند، اورا دربرمی گیرد .

بعد اشاره به نعمت خواب می کند : « وَالنَّوْمَ سُباتاً » .

در حقیقت این تعبیر اشاره ای به تعطیل تمام فعالیت های جسمانی به هنگام خواب

است ، زیرا می دانیم در موقع خواب ، قسمت مهمی از کارهای بدن به کلی تعطیل می شوند و قسمت دیگر همچون کار قلب و دستگاه تنفس ، برنامه عادی خود رابسیار کم کرده و به صورت آرام تر ادامه می دهند تا رفع خستگی و تجدید قوا شود .

48 وَ هُوَالَّذی اَرْسَلَ الرِّیاحَ بُشْرابَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهوَاَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً

و اوکسی است که بادهارا بشارت گرانی پیش از رحمتش فرستاد و ازآسمان آبی پاک کننده نازل کردیم .

نقش بادها به عنوان پیش قراولان نزول رحمت الهی بر کسی پوشیده نیست چرا که اگر آن ها نبودند هرگز قطره بارانی بر سرزمین خشکی نمی بارید ، درست است که تابش آفتاب ، آب دریاها را تبخیر کرده به بالا می فرستد و تراکم این بخارها درقشر سردبالای هوا تشکیل ابرهای باران زا می دهد ، ولی اگر بادها این ابرهای پربار را ازبالای اقیانوس ها به سوی زمین های خشک نرانند، باردیگر ابرها تبدیل به باران می گردد و در همان دریا فرومی ریزد.

خلاصه وجود این مبشران رحمت که به طور دایم در سرتاسر زمین در حرکتند سبب آبیاری خشکی های روی زمین و نزول باران حیاتبخش و تشکیل رودها و چشمه ها و چاه های پرآب و پرورش انواع گیاهان می گردد .

همیشه قسمتی از این بادها که در پیشاپیش توده های ابر در حرکتند و آمیخته با رطوبت ملایمی هستند ، نسیم دل انگیزیایجاد می کنند که از درون آن بوی باران به مشام می رسد ، اینان همچون بشارت دهنده ای هستند که از قدوم مسافر عزیزی خبر می دهند .

تعبیر به « رِیاح » ( بادها ) به صورت جمع شاید اشاره به انواع مختلف آن ها باشد که بعضی شمالی ، بعضی جنوبی ، بعضی از شرق به غرب و بعضی از غرب به شرق می وزد و طبعا سبب گسترش ابرها در کلّ مناطق روی زمین می شود .

49 لِنُحِیْیَ بِه بَلْدَةً مَیْتا وَ نُسْقِیَهُ مِمّا خَلَقْنا اَنْعاما وَاَناسِیَ کَثیراً

تا به وسیله آن سرزمین مرده را زنده کنیم و آن را برای نوشیدن در اختیار مخلوقاتی که

آفریده ایم - چهارپایان و انسان های بسیار - بگذاریم .

« بَلْدَةً » در این جا به معنی بیابان و صحرا است .

جمله « نُسْقِیَهُ » از ماده « اِسْقاء » است و تفاوت آن با « سَقْی » ، چنانکه راغب در مفردات و بعضی دیگر از مفسران گفته اند ، این است که اِسْقاء به معنی آماده ساختن آب و دراختیار گذاردن است که هر موقع انسان اراده کند از آن بنوشد ، درحالی که مادّه « سَقْی » به معنی آن است که ظرف آب را به دست کسی بدهند ، تا بنوشد و به تعبیر دیگر اِسْقاء معنی وسیع تر و گسترده تری دارد .

در این آیه سخن از چهارپایان و انسان های بسیار به میان آمده ، هرچند تمام حیوانات و انسان ها از آب باران استفاده می کنند .

این به خاطر آن است که اشاره به بیابان گردان و چادرنشینانی کند که مطلقا آبی در اختیار ندارند و به طور مستقیم از آب باران استفاده می کنند ، این نعمت بزرگ برای آن ها

محسوس تر است ، هنگامی که قطعه ابری در آسمان ظاهر می شود ، رگباری می زند و گودال ها پر از آب زلال باران می شود حیواناتشان سیراب و خودشان نیز از آن می نوشند ، جنبش حیات و زندگی را در وجود خود و چهارپایانشان به خوبی احساس می کنند .

50 وَ لَقَدْ صَرَّفْناهُ بَیْنَهُمْ لِیَذَّکَّرُوا فَاَبی اَکْثَرُ النّاسِ اِلاّ کُفُوراً

ما این آیات را به صورت های گوناگون در میان آن هاقراردادیم تا متذکّر شوند ولی بیشتر مردم جز انکار و کفرکاری نکردند.

ضمیر در جمله « صَرَّفْناهُ » به قرآن و آیات آن باز می گردد چرا که این تعبیر ( به صورت فعل ماضی و مضارع ) در ده مورد از قرآن مجید آمده که در 9 مورد صریحا به آیات قرآن و بیانات آن بازمی گردد و درموارد متعددی جمله « لِیَذَکَّرُوا » یا مانند آن ، پشت سر آن قرار گرفته است .

اصولاً ماده « تصریف » که به معنی تغییر دادن و دگرگون ساختن است با آیات قرآن که

در لباس های مختلف ، گاه به صورت وعد و گاهی به صورت وعید ، گاه به صورت امر و گاهی به صورت نهی و گاه به صورت سرگذشت پیشینیان می آید تناسب دارد .

51 وَ لَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فی کُلِّ قَرْیَةٍ نَذیراً

و اگر می خواستیم در هر شهر و دیاری پیامبری می فرستادیم .

در واقع همان گونه که خداوند طبق آیات گذشته ، قدرت دارد دانه های باران حیات بخش رابه تمام سرزمین های مرده بفرستد ، این توانایی را نیز دارد که وحی و نبوت را در هر شهر و دیاری بر قلب پیامبری نازل کند و برای هر امتی انذارکننده و بیم دهنده ای بفرستد ، اما خداوند آن چه را شایسته تر است برای بندگان برمی گزیند ، زیرا تمرکز نبوت در وجود یک فرد باعث وحدت و انسجام انسان ها و جلوگیری از هرگونه تفرقه و پراکندگی می شود .

52 فَلا تُطِعِ الْکافِرینَ وَ جاهِدْهُمْ بِه جِهادا کَبیراً

بنابراین از کافران اطاعت مکن و به وسیله قرآن با آن ها جهاد بزرگی بنما .

درهیچ قدم راه سازش با انحرافات آن ها را پیش مگیر که سازش کاری با منحرفان ، آفت دعوت به سوی خدا است ، در برابر آن ها محکم بایست و به اصلاح آن ها بکوش ، ولی مراقب باش ابدا تسلیم هوس ها و خرافات آن ها نشوی .

بدون شک منظور از جهاد در فراز دوم آیه جهاد فکری و فرهنگی و تبلیغاتی است ، نه جهاد مسلحانه ، چرا که این سوره مکی است و می دانیم دستور جهاد مسلّحانه در مکه نازل نشده بود .

53 وَ هُوَالَّذی مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ هذاعَذْبٌ فُراتٌ وَ هذامِلْحٌ اُجاجٌ وَجَعَلَ بَیْنَهُما بَرْزَخا وَ حِجْرا مَحْجُوراً

و او کسی است که دو دریا را در کنار هم قرار داد یکی گوارا و شیرین و دیگری شور و تلخ و در میان آن ها برزخی قراردادتا باهم مخلوط نشوند( گویی هریک به دیگری می گوید ) دور باش و نزدیک نیا .

دو دریای آب شیرین و شور در کنارهم

« مَرَجَ » از ماده « مَرَجْ » به معنی مخلوط کردن و یا ارسال و رها نمودن است و در این جا به معنی درکنار هم قرار گرفتن آب شیرین و شور است .

« عَذْبٌ » به معنی گوارا و پاکیزه و خنک و « فُراتٌ » به معنی خوش طعم و خوشگوار است ، « مِلْح » به معنی شور و « اُجاجٌ » به معنی تلخ و گرم است ( بنابراین ملح و اجاج نقطه مقابل عذب و فرات است ) .

« بَرْزَخ » به معنی حجاب و حایل میان دوچیز است .

و جمله « حِجْرا مَحْجُورا » جمله ای بوده است که در میان عرب به هنگامی که با کسی روبرو می شدند و از او وحشت داشتند برای گرفتن امان ، این جمله را می گفتند ، یعنی « ما را معاف و در امان دارید و از ما دور باشید » .

این آیه یکی دیگر از مظاهر شگفت انگیز قدرت پروردگار را در جهان آفرینش ترسیم

می کند که چگونه یک حجاب نامریی و حایل ناپیدا در میان دریای شور و شیرین قرار می گیرد و اجازه نمی دهد آن ها با هم آمیخته شوند .

البته امروز ما این را می دانیم که این حجاب نامریی همان « تفاوت درجه غلظت آب شور و شیرین » و به اصطلاح تفاوت « وزن مخصوص » آن ها است که سبب می شود تا مدت مدیدی به هم نیامیزند .

گرچه جمعی از مفسران برای پیدا کردن چنین دو دریایی در روی کره زمین به زحمت افتاده اند که درکجا دریای آب شیرین در کنار آب شور قرارگرفته و مخلوط نمی شود، ولی این مشکل نیز برای ما حل شده است ، زیرا می دانیم تمام رودخانه های عظیم آب شیرین که به دریاها می ریزند در کنار ساحل ، دریایی از آب شیرین تشکیل می دهند و آب های شور را به عقب می رانند و تا مدت زیادی این وضع ادامه دارد و به خاطر تفاوت درجه غلظت آن ها از آمیخته شدن با یکدیگر ابا دارند و هریک به دیگری « حِجْراً مَحْجُوراً » می گوید .

جالب این که بر اثر جزر و مد آب دریاها که در شبانه روز دومرتبه بر اثر جاذبه ماه صورت می گیرد سطح آب دریا به مقدار زیادی بالا و پایین می رود ، این آب های شیرین که دریایی را تشکیل داده اند در مصب همان رودخانه ها و نقاط اطراف آن در خشکی پیش می روند و انسان ها از زمان های قدیم از این موضوع استفاده کرده ، نهرهای زیادی در این گونه مناطق دریا کنده اند و زمین های فراوانی را زیر کشت درختان برده اند که وسیله آبیاری آن ها همین آب شیرین است که به وسیله جزر و مد بر مناطق وسیع گسترش می یابد .

هم اکنون در جنوب ایران شاید میلیون ها نخل وجود دارد که ما قسمتی از آن را از نزدیک مشاهده کرده ایم که تنها به همین وسیله آبیاری می شوند و در فاصله زیادی از ساحل دریا قرار گرفته اند ، در سال هایی که بارندگی کم و آب رودخانه های عظیمی که به دریا می ریزد تقلیل پیدا کند گاهی آب شور غلبه می کند که مردم کشاورز این سامان از آن سخت نگران می شوند زیرا به زراعت آن ها لطمه می زند .

ولی معمولاً چنین نیست و این آب « عذب و فرات » که در کنار آن آب « ملح و اجاج » قرار گرفته ، به آن آمیخته نمی شود ، سرمایه بزرگی برای آن ها محسوب می شود .

جالب این که هنگامی که انسان با هواپیما از این مناطق می گذرد ، منظره این دوآب که رنگ های متفاوتی دارند و باهم آمیخته نمی شوند به خوبی نمایان است که انسان را به یاد این نکته قرآنی می اندازد .

54 وَ هُوَ الَّذی خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَرا فَجَعَلَهُ نَسَبا وَ صِهْرا وَ کانَ رَبُّکَ قَدیراً

اوکسی است که از آب انسانی را آفرید او را نسب و نسبت قرار داد ( و نسل اورا از این دو طریق گسترش داد ) و پروردگار تو همواره قادر است .

منظور از « ماء » آب نطفه است که همه انسان ها به قدرت پروردگار توسط آن به وجود می آیند و با آمیزش نطفه مرد « اسپرم » که در آب شناور است با « اوول » نطفه زن ، نخستین جوانه حیات انسان یعنی اولین سلول زنده آدمی به وجودمی آید .

اگر انسان مراحل انعقاد نطفه را از آغاز تا پایان دوران جنینی تحت بررسی و مطالعه دقیق قرار دهد آنقدر آیات عظمت حق و قدرت آفریدگار را در آن مشاهده می کند که به تنهایی برای شناخت ذات پاک او کافی است .

از این گذشته بدون شک بیشترین قسمت وجود انسان را آب تشکیل می دهد به طوری که می توان گفت ماده اصلی وجود هر انسانی آب است و به همین دلیل مقاومت انسان در برابر کمبود آب بسیار کم است ، در حالی که انسان در برابر کمبود مواد غذایی می تواند روزها و هفته ها مقاومت کند .

به دنبال آفرینش انسان ، سخن از گسترش نسل ها به میان آورده ، می گوید : « خداوند این انسان را از دو شاخه گسترش داد : شاخه نَسَب و صِهْر : فَجَعَلَهُ نَسَبا وَ صِهْرا » .

منظور از « نَسَب » پیوندی است که در میان انسان ها از طریق زاد و ولد به وجود می آید ، مانند ارتباط پدر و فرزند یا برادران به یکدیگر ، اما منظور از « صِهْر » که در اصل به معنی

« داماد » است ، پیوندهایی است که از این طریق میان دو طایفه برقرار می شود مانند پیوند انسان با نزدیکان همسرش و این دو همان چیزی است که فقهاء در مباحث نکاح از آن تعبیر به « نَسَب » و « سَبَب » می کنند .

در قرآن مجید در سوره نساء به هفت مورد از محارم که از طریق نسب به وجود می آیند اشاره شده ( مادر ، دختر ، خواهر ، عمه ، خاله ، دختر برادر و دختر خواهر ) و به چهارمورد از موارد سبب و صهر ( دختر همسر ، مادر همسر ، همسر فرزند و همسر پدر ) .

این اشتباه بزرگ است که از سنت های دوران قبل از اسلام سرچشمه گرفته است که نسب را تنها از طریق پدر می دانستند و مادر هیچ نقشی نداشت ، درحالی که در فقه اسلامی و درمیان همه دانشمندان اسلام مسلم است که احکام محرم بودن نسبی هم از ناحیه پدر و هم از ناحیه مادر است ( برای توضیح بیشتر به تفسیر نمونه ، جلد 2 صفحه 437 مراجعه فرمایید ) .

55 وَیَعْبُدُونَ مِنْ دُونِاللّهِ مالایَنْفَعُهُمْ وَ لایَضُرُّهُمْ وَکانَ الْکافِرُ عَلی رَبِّه ظَهیراً

آن ها غیرازخدا چیزهایی را می پرستندکه نه به آن ها سودی می رساند ونه زیانی و کافران در برابر پروردگارشان ( در طریق کفر ) کمک کار یکدیگرند .

مسلم است تنها وجود سود و زیان نمی تواند معیار پرستش باشد ، ولی قرآن با این تعبیر بیانگر این نکته است که آن ها هیچ بهانه ای برای این پرستش ندارند چرا که بت ها موجوداتی هستند کاملاً بی خاصیت و فاقد هرگونه ارزش و تأثیر مثبت یا منفی .

کفار در مسیر انحرافیشان تنها نیستند و به طور قاطعی یکدیگر را تقویت می نمایند ، نیروهایی را که می بایست در مسیر «اللّه » بسیج کنند ، بر ضد آیین خدا و پیامبرش و مؤمنان راستین بسیج می نمایند .

56 وَ ما اَرْسَلْناکَ اِلاّ مُبَشِّرا وَ نَذیراً

ما تو را جز به عنوان بشارت دهنده و انذارکننده نفرستادیم .

اگر آن ها دعوت تو را نپذیرفتند ایرادی بر تو نیست ، تو وظیفه خود را که بشارت و انذار است انجام دادی و دل های آماده را به سوی خدا دعوت کردی .

این سخن هم وظیفه پیامبر را مشخص می کند و هم تسلّی خاطری برای او است و هم نوعی تهدید و بی اعتنایی به این گروه گمراه می باشد .

57 قُلْ ما اَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْاَجْرٍ اِلاّ مَنْشاءَ اَنْ یَتَّخِذَ اِلیرَبِّه سَبیلاً

بگو من در برابر ابلاغ این آیین هیچ گونه پاداشی از شما مطالبه نمی کنم، تنها پاداش من این است که کسانی بخواهند راهی به سوی پروردگارشان برگزینند .

پاداش من هدایت شماست

تنها اجر و پاداش من هدایت شما است، آن هم از روی اراده و اختیار نه اکراه و اجبار واین تعبیر جالبی است که نهایت لطف و محبت پیامبر صلی الله علیه و آله را نسبت به پیروانش روشن می سازد ، چرا که اجر و مزد خود را سعادت و خوشبختی آنان می شمرد .

بدیهی است هدایت امت اجر معنوی فوق العاده ای برای پیامبر صلی الله علیه و آله دارد چرا که « اَلدّالُّ عَلَی الْخَیْرِ کَفاعِلِه : هر کس راهنمای کار خیری باشد همچون رهرو آن راه است » .

این جمله علاوه بر این که بهانه های مشرکان را قطع می کند ، روشن می سازد که قبول این دعوت الهی بسیار سهل و ساده و آسان و برای همه کس بدون هیچ زحمت و هزینه ای امکان پذیر است .

58 وَ تَوَکَّلْ عَلَی الْحَیِّ الَّذی لا یَمُوتُ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِه وَکَفی بِه بِذُنُوبِ عِبادِه خَبیراً

و توکل بر خداوندی کن که هرگز نمی میرد و تسبیح و حمداو به جای آور و همین بس که او از گناهان بندگانش آگاه است .

و با داشتن تکیه گاه و پناهگاه و سرپرستی که همیشه زنده است و همیشه زنده خواهد بود نه نیازی به اجر و پاداش آن ها داری و نه وحشتی از ضرر و زیان و توطئه آنان .

و اکنون که چنین است « تسبیح و حمد او بجا آور » از نقص ها منزه بشمر و در برابر همه کمالات او را ستایش کن « وَ سَبِّحْ بِحَمْدِه » .

در حقیقت این جمله را می توان به منزله تعلیل بر جمله قبل دانست ، زیرا هنگامی که او از هر عیب و نقص پاک و به هر کمال و حسنی آراسته است ، چنین کسی شایسته توکل می باشد .

سپس اضافه می کند : از کارشکنی و توطئه های دشمنان نگران مباش « همین بس که خداوند از گناهان بندگانش آگاه است » و به موقع حساب آن ها را می رسد « وَ کَفی بِه بِذُنُوبِ عِبادِه خَبیراً» .

59 اَلَّذیخَلَقَ السَّمواتِ وَالاَْرْضَ وَ مابَیْنَهُما فیسِتَّةِ اَیّامٍ ثُّمَ اسْتَویعَلَی الْعَرْشِ الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِه خَبیراً

او خدایی است که آسمان ها وزمین و آن چه را درمیان این دو در شش روز ( شش دوران )

آفرید ، سپس بر عرش قدرت قرار گرفت( و به تدبیر جهان پرداخت )او خداوند رحمن است ، از او بخواه که از همه چیز آگاه است .

کسی که دارای این قدرت وسیع است می تواند متوکلان برخود را در برابر هرخطر و حادثه ای حفظ کند ، که هم آفرینش جهان به وسیله او بوده و هم اداره و رهبری و تدبیر آن در اختیار ذات پاک او است .

ضمنا آفرینش جهان به صورت تدریجی اشاره ای به این واقعیت است که خدا در هیچ کاری عجله ندارد ، اگر دشمنان تو را سریعا مجازات نمی کند برای همین است که به آن ها میدان و مهلت می دهد تا به اصلاح خویش بپردازند ، به علاوه کسی عجله می کند که از فوت فرصت ، خوف دارد و این درباره خداوند قادر متعال متصور نیست .

درباره آفرینش جهان هستی در شش روز و این که « روز » در این گونه موارد به معنی « دوران » است ، دورانی که ممکن است میلیون ها و یا میلیاردهاسال طول بکشد و شواهد

این معنی از ادبیات عرب و ادبیات زبان های دیگر ، به طور مشروح در جلد ششم تفسیرنمونه، آیه 54 سوره اعراف ( صفحه 200 به بعد ) بحث شده است.

و نیز توضیحات مربوط به « عَرْش » و جمله « اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ » در همان جا آمده است .

در حقیقت این جمله نتیجه مجموع بحث های گذشته است که می گوید به آن ها اعلام کن که من از شما پاداش نمی خواهم و بر خدایی توکل کن که جامع این همه صفات است ، هم قادر است ، هم رحمن ، هم خبیر است و هم آگاه ، حال که چنین است هرچه می خواهی از او بخواه .

60 وَ اِذا قیلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَ مَاالرَّحْمنُ اَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَزادَهُمْ نُفُوراً

و هنگامی که به آن ها گفته شود برای خداوند رحمان سجده کنید می گویند رحمان

چیست ؟ (ما اصلاً رحمن را نمی شناسیم) ما برای چیزی سجدهکنیم که تو به ما دستور می دهی . ( این سخن را می گویند ) و بر نفرتشان افزوده می شود .

بدون شک مناسب ترین نام از نام های خدا برای دعوت به خضوع و سجده در برابر او همان نام پرجاذبه رحمان با مفهوم رحمت گسترده اش می باشد ، ولی آن ها به خاطر کوردلی و لجاجت نه تنها انعطافی در برابر این دعوت نشان ندادند ، بلکه به سخریه و استهزاء پرداخته و از روی تحقیر گفتند رحمان چیست ؟ همان گونه که فرعون در برابر دعوت موسی گفت : « وَ ما رَبُّ الْعالَمینَ : پروردگار جهانیان چیست ؟» ( 23 / شعرا ) آن هاحتی حاضر نبودند بگویند کیست ؟

اما به حکم آن که تبلیغات رهبران الهی تنها در دل های آماده اثر می گذارد کوردلان لجوج نه تنها بهره ای نمی گیرند بلکه بر نفرتشان افزوده می شود ، چرا که آیات قرآن همچون دانه های حیات بخش باران است که در باغ سبزه و گل می رویاند و در شوره زار خس ، لذا

جای تعجب نیست که بگوید: «وَزادَهُمْ نُفُوراً» .

61 تَبارَکَ الَّذی جَعَلَ فِی السَّماءِ بُرُوجا وَ جَعَلَ فیها سِراجا وَ قَمَرا مُنیراً

جاودان و پربرکت است آن خدایی که درآسمان هابرج هایی قرارداد و در میان آن چراغ روشن و ماه نوربخشی آفرید .

برج های آسمانی

« بُروُج » جمع « بُرْج » دراصل به معنی « ظهور » است و لذا آن قسمت از دیوار اطراف شهر یا محل اجتماع لشکر را که بلندتر و آشکارتر است « بُرْج » می نامند و نیز به همین دلیل هنگامی که زن زینت خود را آشکار سازد « تَبَرَّجَتِ الْمَرْئَةُ » می گویند .

به هرحال برج های آسمانی اشاره به صورت های مخصوص فلکی است که خورشید و ماه در هر فصل و هر موقعی از سال در برابر یکی از آنان قرار می گیرند مثلاً می گویند خورشید در برج « حمل » قرار گرفته ، یعنی محاذی « صورت فلکی حمل » می باشد و یا

« قمر » در « عقرب » است ، یعنی کره ماه برابر صورت فلکی « عقرب » واقع شده ( صور فلکی به مجموعه ای از ستارگان گفته می شود که شکل خاصی در نظر ما دارند ) .

به این ترتیب آیه اشاره به منزلگاه های آسمانی خورشید و ماه کرده و به دنبال آن اضافه می کند : « و در این برج ها چراغ روشن و ماه نوربخشی قرار داد : وَ جَعَلَ فیها سِراجا وَ قَمَرا مُنیرا ».

در حقیقت این آیه بیانگر نظم دقیق سیر خورشید و ماه در آسمان و نظام فوق العاده دقیقی است که میلیون ها سال بی کم و کاست بر آن ها حکم فرما است به گونه ای که منجمان آگاه می توانندازصدها سال قبل وضع حرکت خورشید و ماه رادر روز و ساعت معین نسبت به صدها سال بعد پیش بینی کنند ، این نظامی که حاکم براین کرات عظیم آسمانی است شاهد گویایی بر وجود پروردگاری است که مدبر و اداره کننده عالم بزرگ هستی می باشد .

آیا با این همه نشانه های روشن ، با این منازل بدیع و دقیق خورشید و ماه باز او را نمی شناسید و می گویید : « مَا الرَّحْمانُ » ؟

اما این که چرا خورشید را « سِراج » نامیده ؟ و ماه را با صفت « مُنیر » همراه نموده ؟ ممکن است دلیلش این باشد که « سِراج » به معنی چراغ است که نور از درون خودش سرچشمه می گیرد و این متناسب با وضع خورشید است که طبق تحقیقات مسلم علمی نورش از خود او است ، برخلاف ماه که نورش از پرتو خورشید است و لذا آن را با « مُنیر » توصیف کرده ، یعنی « روشنی بخش » هرچند نورش از دیگری گرفته شده باشد .

62 وَ هُوَ الَّذی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ اَرادَ اَنْ یَذَّکَّرَ اَوْ اَرادَ شُکُوراً

او کسی است که شب و روز را جانشین یکدیگر قرارداد برای آن ها که بخواهند متذکر شوند یا شکرگزاری کنند .

این نظام بدیع که بر شب و روز حاکم است و متناوبا جانشین یکدیگر می شوند و میلیون ها سال این نظم ادامه دارد ، نظمی که اگر نبود زندگی انسان بر اثر شدت نور و حرارت یا تاریکی و ظلمت به تباهی می کشید ، برای آن ها که می خواهند خدا

را بشناسند دلیل جالبی است .

می دانیم پیدایش نظام « شب » و « روز » بر اثر گردش زمین به دور خورشید است و تغییرات تدریجی و منظم آن که دایما از یکی کاسته و بر دیگری افزوده می شود به خاطر تمایل محور آن نسبت به مدارش می باشد که باعث وجود فصل های چهارگانه است .

اگر کره زمین ما در حرکت دورانی تندتر و یا کندتر از امروز می چرخید در یک صورت شب ها آن قدر طولانی می شد که همه چیز منجمد می گشت و روزها آن قدر طولانی که نور آفتاب همه چیز را می سوزاند و در صورت دیگر فاصله کوتاه شب و روز تأثیر آن ها را خنثی می کرد ، به علاوه قوه گریز از مرکز آن قدر بالا می رفت که موجودات زمینی رابه خارج از کره زمین پرتاب می نمود .

مطالعه این نظام از یک سو فطرت خداشناسی را در انسان بیدار می سازد و از سوی دیگر روح شکرگزاری را در او زنده می کند .

63 وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذینَ یَمْشُونَ عَلَی الاَْرْضِ هَوْنا وَ اِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً

بندگان خاص خداوند رحمن آن ها هستند که با آرامش وبی تکبر بر زمین راه می روند و هنگامی که جاهلان آن ها را مخاطب سازند به آن ها سلام می گویند ( و با بی اعتنایی و بزرگواری می گذرند ) .

صفات دوازده گانه بندگان خاصّ خدا

« هَوْنَ » مصدر است و به معنی نرمش و آرامش و عدم تکبر می باشد .

آیات 63 تا 74 دوازده صفت از صفات ویژه بندگان خاص خدا آنان را بیان می کند که بعضی به جنبه های اعتقادی ارتباط دارند و برخی اخلاقی و پاره ای اجتماعی ، قسمتی جنبه فردی دارد و بخش دیگری جمعی است و روی هم رفته مجموعه ای است از والاترین ارزش های انسانی .

نخستین توصیفی که از « عِبادُ الرَّحْمنِ » شده است ، نفی کبر و غرور و خودخواهی است که درتمام اعمال انسان و حتی در کیفیت راه رفتن او آشکار می شود زیرا ملکات اخلاقی همیشه خود را در لابلای اعمال و گفتار و حرکات انسان نشان می دهند، تا آن جا که از چگونگی راه رفتن یک انسان می توان با دقت و موشکافی به قسمت قابل توجهی از اخلاق او پی برد .

در حدیث جالبی از پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم که روزی از کوچه ای عبور می کردند جمعی از مردم را در یک نقطه مجتمع دیدند ازعلت آن سؤال کردند عرض کردند دیوانه ای است که اعمال جنون آمیز و خنده آورش مردم را متوجه خود ساخته آن هارا به سوی خود فراخواند و فرمود : می خواهید دیوانه واقعی را به شما معرفی کنم ؟ همه خاموش بودند و با تمام وجودشان گوش می دادند .

فرمود : « اَلْمُتَبَخْتِرُ فی مَشْیِه ، اَلنّاظِرُ فی عِطْفَیْهِ ، اَلْمُحِرِّکُ جَنْبَیْهِ بِمِنْکَبَیْهِ الَّذی لایُرْجی

خَیْرُهُ وَ لا یُؤْمَنُ شَرُّهُ ، فَذلِکَ الْمَجْنُونُ وَ هذا مُبْتَلًی : کسی که با تکبر و غرور راه می رود و پیوسته به دوطرف خود نگاه می کند ، پهلوهای خود را با شانه خودحرکت می دهد ( غیر از خود نمی بیند و اندیشه اش از خودش فراتر نمی رود ) کسی که مردم به خیر او امید ندارند و از شر او درامان نیستند دیوانه واقعی او است اما این را که دیدید تنها یک بیمار است » .

دومین وصف آن ها حلم و بردباری است چنانکه قرآن در ادامه همین آیه می گوید : « وَ اِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً ».

سلامی که نشانه بی اعتنایی تؤام با بزرگواری است ، نه ناشی از ضعف ، سلامی که دلیل عدم مقابله به مثل در برابر جاهلان و سبک مغزان است ، سلام وداع گفتن با سخنان بی رویه آن ها است ، نه سلام تحیت که نشانه محبت و پیوند دوستی است ، خلاصه سلامی که نشانه حلم و بردباری و بزرگواری است .

64 وَ الَّذینَ یَبیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدا وَ قِیاماً

آن ها کسانی هستند که شبانگاه برای پروردگارشان سجده و قیام می کنند .

« سُجَّد » جمع « ساجِد » و « قِیام » جمع « قائِم » است .

در این آیه به سومین ویژگی آن ها یعنی عبادت خالصانه پروردگار پرداخته است .

در ظلمت شب که چشم غافلان در خواب است و جایی برای تظاهر و ریا وجود ندارد خواب خوش را بر خود حرام کرده و به خوش تر از آن که ذکر خدا و قیام و سجود در پیشگاه با عظمت او است می پردازند ، پاسی از شب را به مناجات با محبوب می گذرانند و قلب و جان خود را با یاد و نام او روشن می کنند .

65 وَ الَّذینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنّا عَذابَ جَهَنَّمَ اِنَّ عَذابَها کانَ غَراماً

آن ها کسانی هستندکه می گویند پروردگارا عذاب جهنم رااز مابرطرف گردان که عذابش سخت و پردوام است .

66 اِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرّا وَ مُقاماً

آن بدجایگاه وبدمحل اقامتی است .

واژه «غَرام» دراصل به معنی مصیبت و ناراحتی شدیدی است که دست ازسرانسان برندارد، اطلاق این واژه بر جهنم به خاطر آن است که عذابش شدید ، پی گیر و پردوام است .

چهارمین صفت ویژه آنان خوف و ترس از مجازات و کیفر الهی است .

با این که آن ها شب ها به یاد خدا هستند و به عبادتش مشغول و روزها در مسیر انجام وظیفه گام برمی دارند باز هم قلوبشان مملو از ترس مسؤولیت ها است ، همان ترسی که عامل نیرومندی برای حرکت به سوی انجام وظیفه بیشتر و بهتر است ، همان ترسی که به سان یک پلیس نیرومند از درون ، انسان را کنترل می کند و بی آن که مأمور و مراقبی داشته باشد وظایف خود را به نحو احسن انجام می دهد و در عین حال خود را در پیشگاه خدا مقصّر می شمرد .

67 وَ الَّذینَ اِذا اَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً

آن ها کسانی هستند که هرگاه انفاق کنند نه اسراف می کنند و نه

سخت گیری ، بلکه در میان این دو حد اعتدالی دارند .

واژه «قَوام» در لغت به معنی عدالت و استقامت و حد وسط میان دو چیز است و «قِوام» ( بر وزن کتاب ) به معنی چیزی است که مایه قیام و استقرار بوده باشد .

در تفسیر « اِسْراف » و « اِقْتار » که نقطه مقابل یکدیگرند مفسران سخنان گوناگونی دارند که روح همه به یک امر بازمی گردد و آن این که « اسراف » آن است که بیش از حد و در غیر حق و بیجا مصرف گردد و « اقتار » آن است که کمتر از حق و مقدار لازم بوده باشد .

در یکی از روایات اسلامی تشبیه جالبی برای « اسراف » و « اقتار » و حد اعتدال شده است و آن این که هنگامی که امام صادق این آیه را تلاوت فرمود مشتی سنگ ریزه از زمین برداشت و محکم در دست گرفت و فرمود این همان « اقتار » و سخت گیری است ، سپس مشت دیگری برداشت و چنان دست خود را گشود که همه آن به روی زمین ریخت و فرمود این«اسراف» است، بار سوم مشت دیگری برداشت وکمی دست خود را گشود به گونه ای

که مقداری فروریخت و مقداری در دستش بازماند و فرمود این همان « قَوام » است.⁽¹⁾

68 وَالَّذینَ لایَدْعُونَ مَعَ اللّهِ اِلهااخَرَ وَ لایَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتی حَرَّمَ اللّهُ اِلاّ بِالْحَقِّ وَ لا یَزْنُونَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ یَلْقَ اَثاماً

آن ها کسانی هستند که معبود دیگری را با خداوند نمی خوانند و انسانی را که خداوند خونش را حرام شمرده جز به حق به قتل نمی رسانند و زنا نمی کنند و هرکس چنین کند مجازاتش را خواهد دید .

« اِثْم » و « اَثام » در اصل به معنی اعمالی است که انسان را از رسیدن به ثواب دور می سازد ، سپس به هرگونه گناه اطلاق شده است ، ولی در این جا به معنی جزای گناه است .

ششمین ویژگی « عِبادُ الرَّحْمنِ » که در آیه مورد بحث آمده توحید خالص است که آن ها .

را از هرگونه شرک و دوگانه و یا چندگانه پرستی دور می سازد .

هفتمین صفت ، پاکی آن ها از آلودگی به خون بی گناهان است : « وَ لا یَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتی حَرَّمَ اللّهُ اِلاّ بِالْحَقِّ » .

از آیه فوق به خوبی استفاده می شود که تمام نفوس انسانی دراصل محترمند و ریختن خون آن ها ممنوع است ، مگر عواملی پیش آید که این احترام ذاتی را تحت الشعاع قرار دهد و مجوز ریختن خون گردد .

69 یُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ یَوْمَ الْقِیمَةِ وَ یَخْلُدْ فیهِ مُهاناً

چنین کسی عذاب او در قیامت مضاعف می گردد و باخواری همیشه درآن خواهد ماند.

در این جا دو سؤال پیش می آید : نخست این که چرا عذاب این گونه اشخاص مضاعف می گردد ؟ چرا به اندازه گناهشان مجازات نشوند ؟ آیا این با اصول عدالت سازگار است ؟

دیگر این که در این جا سخن از خلود و عذاب جاویدان است ، در حالی که می دانیم

خلود تنها مربوط به کفار است و از سه گناهی که در این آیه ذکر شده تنها گناه اول کفر می باشد و اما قتل نفس و زنا نمی تواند سبب خلود گردد ؟

مفسران در پاسخ سؤال اول گفته اند : منظور از مضاعف شدن عذاب این است که بر هریک از این گناهان سه گانه که دراین آیه مذکور است مجازات جداگانه ای خواهدشد که مجموعا عذاب مضاعف است .

از این گذشته گاه یک گناه سرچشمه گناهان دیگر می شود ، مانند کفر که سبب ترک واجبات و انجام محرمات می گردد و این خود موجب مضاعف شدن مجازات الهی است .

و اما درپاسخ سؤال دوم می توان گفت که بعضی از گناهان به قدری شدید است که سبب بی ایمان ازدنیا رفتن می شود، همان گونه که درباره قتل نفس درذیل 93سوره نساء گفته ایم .⁽¹⁾.

درمورد زنا مخصوصاً اگر زنای محصنه باشد نیز ممکن است چنین باشد .

70 اِلاّ مَنْ تابَ وَ امَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صالِحا فَاُولئِکَ یُبَدِّلُ اللّهُ سَیِّاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ کانَ اللّهُ غَفُورا رَحیماً

مگر کسی که توبه کند و ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد که خداوند گناهان این گروه را به حسنات تبدیل می کند و خداوند آمرزنده و مهربان است .

تبدیل سیئات به حسنات

خداوند به لطف و کرمش و فضل و انعامش بعد از توبه کردن سیئات اعمال او را محومی کند و به جای آن حسنات می نشاند ، چنان که درروایتی از ابوذر از پیامبراسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم: « روز قیامت که می شود بعضی از افراد را حاضر می کنند خداوند دستور می دهد گناهان صغیره او را به او عرضه کنید و کبیره ها را بپوشانید ، به او گفته می شود گناهان صغیره او را به او عرضه کنید و کبیره ها را بپوشانید ، به او گفته می شود تو در فلان روز فلان گناه صغیره را انجام دادی و او به آن اعتراف می کند ، ولی

قلبش از کبائر ترسان و لرزان است .

در این جا هرگاه خدا بخواهد به او لطفی کند دستور می دهد به جای هر سیئه حسنه ای به او بدهید ، عرض می کند پروردگارا ! من گناهان مهمی داشتم که آن ها را در این جا نمی بینم » .

ابوذر می گوید : در این هنگام پیامبر صلی الله علیه و آله تبسم کرد که دندان هایش آشکار گشت سپس این آیه را تلاوت فرمود : « فَاُولئِکَ یُبَدِّلُ اللّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ » .⁽¹⁾

71 وَ مَنْ تابَ وَ عَمِلَ صالِحا فَاِنَّهُ یَتُوبُ اِلَی اللّهِ مَتابا

و کسی که توبه کند و عمل صالح بجا آورد به سوی خدا بازگشت می کند ( و پاداش خود را از او می گیرد ) .

« مَتاب » مصدر میمی به معنی توبه است و چون در این جا .

مفعول مطلق است تأکید را بیان می کند .

یعنی توبه و ترک گناه باید تنها به خاطر زشتی گناه نباشد بلکه علاوه بر آن انگیزه اش خلوص نیت و بازگشت به سوی پروردگار باشد .

بنابراین فی المثل ترک شراب یا دروغ به خاطر ضررهایی که دارد هرچند خوب است ولی ارزش اصلی این کار در صورتی است که از انگیزه الهی سرچشمه گیرد .

72 وَ الَّذینَ لا یَشْهَدُونَ الزُّورَ وَ اِذا مَرُّوا بِالَّلغْوِ مَرُّواکِراماً

آن ها کسانی هستند که شهادت به باطل نمی دهند ( و در مجالس باطل شرکت نمی کنند ) و هنگامی که با لغو و بیهودگی برخورد کنند بزرگوارانه از آن می گذرند .

مفسران بزرگ این آیه را دوگونه تفسیرکرده اند:

بعضی همان گونه که در بالا گفتیم ، شهادت « زُور » را به معنی « شهادت به باطل » دانسته ، زیرا « زُور » در لغت به معنی تمایل و انحراف است و از آن جا که دروغ و باطل و ظلم از

امور انحرافی است ، به آن « زُور » گفته می شود .

تفسیر دیگراین که : منظور از « شهود » همان « حضور » است ، یعنی بندگان خاص خداوند در مجالس باطل ، حضور پیدا نمی کنند .

و در بعضی از روایات که از طرق ائمه اهل بیت علیهم السلام رسیده است به مجلس « غِناء » تفسیر شده، همان مجالسی که در آن ها خوانندگی لهوی توأم با نواختن آلات موسیقی یا بدون آن انجام می گیرد .

بدون شک منظوراز این گونه روایات این نیست که مفهوم وسیع « زُور » را محدود به « غنا » کند بلکه غنا یکی از مصادیق روشن آن است و سایر مجالس لهو و لعب و شرب خمر و دروغ و غیبت و امثال آن را نیز دربرمی گیرد .

به این ترتیب عباد الرحمان و بندگان خاص خدا نه شهادت دروغ می دهند و نه درمجالس لهو و باطل و گناه حضور می یابند ، چرا که حضور دراین مجالس علاوه بر امضای

گناه ، مقدمه آلودگی قلب و روح است .

سپس در ذیل آیه به نهمین صفت برجسته آنان که داشتن هدف مثبت در زندگی است اشاره کرده می گوید : « وَ اِذا مَرُّوا بِالّلَغْوِ مَرُّوا کِراماً » .

در حقیقت آن ها نه در مجلس باطل حضور پیدا می کنند و نه آلوده لغو و بیهودگی می شوند .

و با توجه به این که « لَغْو » شامل هرکاری که هدف عاقلانه ای در آن نباشد می گردد ، نشان می دهد که آن ها در زندگی همیشه هدف معقول و مفید و سازنده ای را تعقیب می کنند و از بیهوده گرایان و بیهوده کاران متنفرند و اگر این گونه کارها در مسیر زندگی آنان قرار گیرد ، چنان از کنار آن می گذرند که بی اعتنایی آن ها خود دلیل عدم رضای باطنیشان به این اعمال است و آن چنان بزرگوارند که هرگز محیط های آلوده در آنان اثر نمی گذارد و رنگ نمی پذیرند .

بدون شک بی اعتنایی به این صحنه ها در صورتی است که راهی برای مبارزه با فساد و نهی از منکر ، بهتر از آن نداشته باشند وگرنه بدون شک آن ها می ایستند و وظیفه خود را تا آخرین مرحله انجام می دهند .

73 وَ الَّذینَ اِذا ذُکِّرُوا بِایاتِ رَبِّهِمْ لَمْ یَخِرُّوا عَلَیْها صُمّا وَ عُمْیانا

آن ها کسانی هستند که هرگاه آیات پروردگارشان به آن ها گوشزد شود کر و کور روی آن نمی افتند .

راه خدا را با چشم وگوش بسته نمی توان پیمود

دهمین توصیف این گروه از بندگان خاص خدا ، داشتن چشم بینا و گوش شنوا به هنگام برخورد با آیات پروردگار است .

راه خدارا باچشم و گوش بسته نمی توان پیمود، قبل از هرچیز گوش شنوا و چشم بینا برای پیمودن این راه لازم است ، چشمی باطن نگر و ژرف بین و گوشی حساس و نکته شناس .

و اگر درست بیندیشیم زیان این گروه که چشم و گوش بسته به گمان خود دنبال آیات الهی می روند کمتر از زیان دشمنانی که آگاهانه ضربه بر پایه آیین حق می زنند نیست بلکه گاه به مراتب بیشتر است .

در حدیثی از امام صادق می خوانیم هنگامی که از تفسیر این آیه از محضرش سؤال کردند فرمود : « مُسْتَبْصِرینَ لَیْسُوا بِشَکّاکٍ : منظور این است که آن ها از روی آگاهی گام برمی دارند نه از روی شک و تردید » .⁽¹⁾

74 وَ الَّذینَ یَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ اَزْواجِنا وَ ذُرِّیّاتِنا قُرَّةَ اَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقینَ اِماماً

آن هاهستندکه می گویند پروردگارا ازهمسران وفرزندان ما، مایه روشنی چشم ما قرار ده و ما را پیشوای پرهیزکاران بنما . .

« قَرَّةَ عَیْنٍ » معادل نور چشم است که در فارسی می گوییم ، کنایه از کسی که مایه سرور و خوشحالی است این تعبیر در اصل از کلمه « قُرّ » گرفته شده که به معنی سردی و خنکی است و از آن جاکه معروف است ( و بسیاری از مفسران به آن تصریح کرده اند ) اشک شوق همواره خنک و اشک های غم و اندوه داغ و سوزان است ، لذا قرة عین به معنی چیزی است که مایه خنک شدن چشم انسان می شود ، یعنی اشک شوق از دیدگان او فرومی ریزد و این کنایه زیبایی است از سرور و شادمانی .

یازدهمین ویژگی این مؤمنان راستین آن است که توجه خاصی به تربیت فرزند و خانواده خویش دارند و برای خود در برابر آن ها مسؤولیت فوق العاده ای قایلند .

بدیهی است منظور این نیست که تنها در گوشه ای بنشینند و دعا کنند ، بلکه دعا دلیل شوق و عشق درونیشان بر این امر است و رمز تلاش و کوشش .

و بالاخره دوازدهمین وصف برجسته این بندگان خالص خدا که از یک نظر مهم ترین این اوصاف است این که آن ها هرگز به این قانع نیستند که خود راه حق را بسپرند بلکه

همتشان آن چنان والا است که می خواهند امام و پیشوای جمعیت مؤمنان باشند و دیگران را نیز به این راه دعوت کنند .

لذا درپایان آیه می فرماید: « وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقینَ اِماماً » .

75 اُولئِکَ یُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا وَ یُلَقَّوْنَ فیها تَحِیَّةً وَ سَلاماً

آن ها هستند که درجات عالی بهشت در برابر شکیبایی شان به آنان پاداش داده می شود و در آن با تحیت و سلام روبرو می شوند .

76 خالِدینَ فیهاحَسُنَتْ مُسْتَقَرّا وَ مُقاماً

جاودانه در آن خواهند ماند ، چه قرارگاه خوب و چه محل اقامت جالبی .

پاداش عبادالرحمان ( بندگان ویژه خدا )

« غُرْفَه » از ماده « غَرْف » به معنی برداشتن چیزی و تناول آن است و غُرْفَة به چیزی می گویند که بر می دارند و تناول می کند ( مانند آبی که انسان از چشمه برای نوشیدن برمی گیرد ) سپس به قسمت های فوقانی ساختمان و طبقات بالای منازل اطلاق شده است و

در این جا کنایه از برترین منزلگاه های بهشت است .

و از آن جا که « عِبادُ الرَّحْمنِ » با داشتن این اوصاف در صف اول مؤمنان قرار دارند درجه بهشتی آنان نیز باید برترین درجات باشد .

قابل توجه این که می گوید : این مقام عالی به خاطر این به آن ها داده می شود که در راه خدا صبر و استقامت به خرج دادند ، ممکن است چنین تصور شودکه این وصف دیگری از اوصاف آنان است ، ولی در حقیقت این وصف تازه ای نیست بلکه ضامن اجرای تمام اوصاف گذشته است ، مگر بندگی پروردگار ، مبارزه با طغیان شهوات ، ترک شهادت زور ، قبول تواضع و فروتنی و غیر از این صفات بدون صبر و استقامت ، امکان پذیر است ؟

بنابراین صبر در این جا مفهوم وسیعی دارد که شکیبایی و استقامت در برابر مشکلات راه اطاعت پروردگار و جهاد و مبارزه با هوس های سرکش و ایستادگی در مقابل عوامل گناه همه در آن جمع است .

سپس اضافه می کند : « وَ یُلَقَّوْنَ فیها تَحِیَّةً وَ سَلاماً » .

بهشتیان به یکدیگر تحیت و سلام می گویند و فرشتگان به آن ها واز همه بالاتر خداوند به آن ها سلام و تحیت می گوید ، چنان که در آیه 58 سوره یس می خوانیم : « سَلامٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحیمٍ : برای آن ها سلامی است از سوی پروردگار رحیم » و در آیه 23 و 24 سوره یونس می خوانیم : « وَ الْمَلاْئِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ سَلاْمٌ عَلَیْکُمْ : فرشتگان از هر دری بر آن ها وارد می شوند و به آن ها می گویند سلام بر شما » .

در این که آیا « تحیّت » و « سلام » در این جا دو معنی دارد یا یک معنی ؟ در میان مفسران گفتگو است ، ولی با توجه به این که « تحیّت » در اصل به معنی دعا برای زندگی و حیات دیگری است و « سلام » از ماده سلامت است و به معنی دعا برای کسی است ، بنابراین چنین نتیجه می گیریم که واژه اول به عنوان درخواست حیات است و واژه دوم برای توأم بودن این حیات با سلامت است ، هرچند گاهی ممکن است این دو کلمه به یک معنی بیاید .

77 قُلْ ما یَعْبَؤُا بِکُمْ رَبّی لَوْلا دُعاؤُکُمْ فَقَدْ کَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ یَکُونُ لِزاماً

بگو پروردگار من برای شما ارجی قایل نیست اگر دعای شمانباشد ، شما ( آیات خدا و پیامبران را ) تکذیب کردید و دامان شما را خواهد گرفت و از شما جدا نخواهد شد .

اگر دعای شما نبود ارزشی نداشتید

این آیه که آخرین سوره فرقان است در حقیقت نتیجه ای است برای تمام سوره و هم برای بحث هایی که در زمینه اوصاف « عِبادُ الرَّحْمنِ » در آیات گذشته آمده است ، روی سخن را به پیامبر صلی الله علیه و آله کرده می گوید : « بگو پروردگار من برای شما ارج و وزنی قایل نیست اگر دعای شما نباشد : قُلْ ما یَعْبَؤُبِکُمْ رَبّی لَوْلا دُعاؤُکُمْ » .

« یَعْبُؤ » ازماده « عَبْأ » ( بر وزن عبد ) به معنی سنگینی است ، بنابراین جمله « لایَعْبأُ» یعنی وزنی قایل نیست و به تعبیر دیگر اعتنایی نمی کند .

گرچه درباره معنی دعا در این جا احتمالات زیادی داده شده ولی ریشه همه تقریبا به یک اصل باز می گردد که همان ایمان و توجه به پروردگار است .

بنابراین مفهوم آیه چنین می شود : آن چه به شما وزن و ارزش و قیمت در پیشگاه خدا می دهد همان ایمان و توجه به پروردگار و بندگی او است .

سپس می افزاید : « فَقَدْ کَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ یَکُونُ لِزاماً » .

ممکن است چنین تصور شود که میان آغاز و پایان آیه تضادی وجود دارد و یا حداقل ارتباط و انسجام لازم دیده نمی شود ، ولی با کمی دقت روشن می شود که منظور اصلی این است شما در گذشته آیات خدا و پیامبران او را تکذیب کردید اگر به سوی خدا نیایید و راه ایمان و بندگی او را پیش نگیرید هیچ ارزش و مقامی نزد او نخواهید داشت و کیفرهای تکذیبتان قطعا دامانتان را خواهد گرفت .

از جمله شواهد روشنی که این تفسیر را تأیید می کند حدیثی است که از امام باقر نقل شده : از آن حضرت سؤال کردند : « کَثْرَةُ الْقَرائَةِ اَفْضَلُ اَوْ کَثْرَةُ الدُّعاءِ ؟ : آیابسیار تلاوت قرآن کردن افضل است یا بسیار دعانمودن ؟ » . امام در پاسخ فرمود : « کَثْرَةُ الدُّعْاءِ اَفْضَلُ وَ قَرَءَ هذِهِ الاْیَةَ : بسیار دعا کردن افضل است و سپس آیه فوق را تلاوت فرمود » .پایان سوره فرقان

سوره شعراء

فضیلت تلاوت سوره « شعراء »

در حدیثی از پیامبرگرامی اسلام صلی الله علیه و آله در اهمیت تلاوت این سوره چنین می خوانیم : « کسی که سوره شعرا را بخواند به عدد هر کسی که نوح را تصدیق و یا تکذیب کرده است ده حسنه برای او خواهد بود و همچنین هود ، شعیب ، صالح ، ابراهیم را تکذیب یا تصدیق کرده اند و به عدد تمام کسانی که عیسی و تصدیق محمد صلی الله علیه و آله کرده اند » .⁽¹⁾

ناگفته روشن است که این همه اجر و پاداش تنها برای تلاوت منهای اندیشه و عمل نیست ، بلکه قرائن متعددی در روایات فضایل سوره ها است که نشانمی دهد منظور تلاوتی است که مقدمه تفکر و سپس اراده و عمل باشد و در گذشته به آن اشاره کرده ایم .

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 طسآمآ

طسم .

روایات متعددی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله یا بعضی از صحابه در تفسیر « طسآمآ » نقل شده که همه نشان می دهد این حروف علامت های اختصاری از نام های خدا ، نام های قرآن و یا مکان های مقدس و یا بعضی از درختان بهشتی و مانند آن است .

2 تِلْکَ ایاتُ الْکِتابِ الْمُبینِ

این آیات کتاب مبین است .

« تِلْکَ » از نظر ادبیات عرب اشاره به دور است و به معنی « آن » یا « آن ها » می باشد در کلام عرب و گاه در زبان فارسی برای بیان عظمت چیزی از اسم اشاره دور

استفاده می شود ، یعنی موضوع به قدری مهم و بلند مرتبه است که گویی از دسترس ما بیرون و در اوج آسمان ها قرار دارد .

قابل توجه این که این آیه به همین صورت بی کم و کاست در آغاز سوره « یوسف » و « قصص » نیز آمده است و در همه این موارد بعد از حروف مقطعه واقع شده ، که نشان دهنده ارتباط این « حروف » با « عظمت قرآن » است .

توصیف « قرآن » به « مبین » که در اصل از ماده « بیان » است اشاره به آشکار بودن عظمت و اعجاز آن می باشد که هرچه انسان در محتوای آن بیشتر دقت کند به معجزه بودنش آشناتر می شود .

3 لَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ اَلاّ یَکُونُوا مُؤْمِنینَ

گویی می خواهی جان خود را از شدت اندوه از دست دهی به خاطر این که آن ها ایمان نمی آورند .

« باخِعٌ » از ماده « بَخْع » به معنی هلاک کردن خویشتن از شدت غم و اندوه است . این تعبیر نشان می دهد که تا چه اندازه پیامبراسلام صلی الله علیه و آله نسبت به مردم دلسوز و در انجام رسالت خویش اصرار و پافشاری داشت و از این که می دید تشنه کامانی در کنار چشمه آب زلال قرآن و اسلام نشسته اند و باز از تشنگی فریاد می کشند ناراحت بود .

آری همه پیامبران الهی این چنین دلسوز بودند مخصوصاً پیامبر اسلام که این تعبیر کرارا در قرآن در مورد او آمده است .

4 اِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ مِنَ السَّماءِ ایَةً فَظَلَّتْ اَعْناقُهُمْ لَها خاضِعینَ

اگر ما اراده کنیم از آسمان بر آن ها آیه ای نازل می کنیم که گردن هایشان در برابر آن خاضع گردد .

اشاره به این که ما این قدرت را داریم که معجزه خیره کننده ، یا عذاب شدید و وحشتناکی بر آن ها فرو بفرستیم که همگی بی اختیار سرتعظیم در برابر آن فرود آورند و

تسلیم شوند ، ولی این ایمان اجباری ارزشی ندارد ، مهم آن است که آن ها از روی اراده و تصمیم و درک و اندیشه در برابر حق خاضع گردند .

ناگفته پیدا است که منظوراز خضوع کردن گردن ها، خضوع کردن صاحبان آن ها است ، منتها گردن در فارسی و « رَقَبَة » و « عُنُق » در عربی به خاطر این که عضو مهم بدن انسان است به صورت کنایه از خود انسان ذکر می شود ، فی المثل افراد یاغی را گردنکش و افراد زورگو را گردن کلفت و افراد ناتوان را گردن شکسته می گویند .

5 وَ ما یَأْتیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنَ الرَّحْمنِ مُحْدَثٍ اِلاّ کانُوا عَنْهُ مُعْرِضینَ

و هر ذکر تازه ای از سوی خداوند رحمان برای آن ها بیاید از آن اعراض می کنند .

تعبیر به « الرَّحْمان » اشاره به این است که نزول این آیات از سوی پروردگار از « رحمت عامه » او سرچشمه می گیرد که همه انسان ها را بدون استثناء به سعادت و کمال دعوت می کند .

و نیز ممکن است برای تحریک حس شکرگزاری مردم باشد که این سخنان از سوی خداوندی است که نعمت هایش سرتاپای شما را فراگرفته ، چگونه در برابر ولی نعمت خود این چنین اعراض می کنید و اگر او در مجازات شما عجله نمی کند آن هم از رحمت او است .

تعبیر به « مُحْدَث » ( تازه و جدید ) اشاره به این است که آیات قرآن یکی پس از دیگری نازل می گردد و هرکدام محتوای تازه ای دارد ، اما چه سود که این ها با این حقایق تازه ناسازگارند ، گویی با همان خرافات نیاکان پیوند همیشگی بسته اند و با هیچ قیمتی حاضر نیستند با جهل و گمراهی و خرافات وداع گویند اصولاً همیشه افراد نادان و متعصب و لجوج باتازه ها، هرچند موجب هدایت و آگاهی و نجات باشد، مخالفند .

6 فَقَدْ کَذَّبُوا فَسَیَأْتیهِمْ اَنْبؤُا ما کانُوا بِه یَسْتَهْزِؤُنَ

آن ها تکذیب کردند، اما به زودی اخبار آن چه را به استهزاء می گرفتند به آنان می رسد ( و از مجازاتش باخبر خواهند شد ) .

« اَنْباء » جمع « نَبَأ » به معنی خبر مهم است و منظور در این جا کیفرهای سختی است که در این جهان و جهان دیگر دامنگیر آن ها می شود .

بررسی این آیه و آیه قبل نشان می دهد که انسان به هنگام قرار گرفتن در جاده های انحرافی به طور دایم فاصله خود را از حق بیشتر می کند .

نخست مرحله اعراض و روی گرداندن و بی اعتنایی نسبت به حق است ، اما تدریجا به مرحله تکذیب و انکار می رسد ، باز از این مرحله فراتر می رود و حق را به باد سخریه می گیرد و به دنبال آن مجازات الهی فرامی رسد .

7 اَوَ لَمْ یَرَوْ اِلَی الاَْرْضِ کَمْ اَنْبَتْنا فیها مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَریمٍ

آیا آن ها به زمین نگاه نکردند ، چه اندازه در آن از انواع گیاهان آفریدیم .

واژه « کَریم » در اصل به معنی چیز پرارزش است ، گاه در مورد انسان به کار می رود و گاه گیاهان و گاهی حتی نامه توصیف به « کَریم » می شود مانند سخن ملکه سبأ

در مورد نامه سلیمان : « اِنّی اُلْقِیَ اِلَیَّ کِتابٌ کَریمٌ » ( 29 / نمل ) .

در گذشته انسان ها کم و بیش فهمیده بودند که بعضی از گیاهان دارای نوع نر و نوع ماده است و برای بارور ساختن گیاهان از طریق تلقیح استفاده می کردند این مسأله در مورد درختان نخل کاملاً شناخته شده بود ، ولی نخستین بار « لینه » دانشمند و گیاه شناس معروف سوئدی ، در اواسط قرن 18 میلادی ، موفق به کشف این واقعیت شد که مسأله زوجیت در دنیای گیاهان تقریبا یک قانون عمومی است و گیاهان نیز همانند غالب حیوانات از طریق آمیزش نطفه نر و ماده بارور می شوند و سپس میوه می دهند .

ولی قرآن مجید قرن ها قبل از این دانشمند ، کرارا در آیات مختلف به زوجیت در جهان گیاهان اشاره کرده ( در آیه مورد بحث و در سوره رعد آیه 4 و لقمان آیه 10 و سوره ق آیه 7 ) و این خود یکی از معجزات علمی قرآن است .

و منظور از گیاه کریم گیاهان پرفایده است و البته هر گیاهی دارای فوایدی است که با

پیشرفت علم این حقیقت روز به روز آشکارتر می شود .

8 اِنَّ فی ذلِکَ لاَیَةً وَ ما کانَ اَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنینَ

در این نشانه روشنی است ( بر وجود خدا ) ولی اکثر آن ها هرگز مؤمن نبوده اند .

آری توجه به این واقعیت که این خاک ظاهرا بی ارزش با داشتن یک ترکیب معین مبدأ پیدایش انواع گل های زیبا و درختان پرثمر و میوه های رنگارنگ با خواص کاملاً متفاوت است بیانگر نهایت قدرت خدا است ، اما این کوردلان آن چنان غافل و بی خبرند که این گونه آیات الهی را می بینند ، بازهم در غفلت هستند ، چراکه کفر و لجاج در قلب آن ها رسوخ کرده است .

9 وَ اِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزیزُ الرَّحیمُ

پروردگار تو عزیز و رحیم است .

« عَزیز » به معنی قدرتمندی است که شکست ناپذیر است ، هم توانایی بر ارائه آیات

بزرگ دارد و هم درهم کوبنده تکذیب کنندگان است ، ولی با این حال « رحیم » است و

رحمت واسعه اش همه جا را فراگرفته و بازگشت جدی به سوی او در یک لحظه کوتاه کافی است که تمام نظر لطف او را متوجه انسان سازد و بر گناهان گذشته اش قلم عفو کشد .

10 وَ اِذْ نادی رَبُّکَ مُوسی اَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّالِمینَ

به خاطر بیاور هنگامی که پروردگارت موسی راندا داد که به سراغ آن قوم ستمگر برو .

11 قَوْمَ فِرْعَوْنَ اَلا یَتَّقُونَ

قوم فرعون ، آیا آن ها ( از مخالفت فرمان پروردگار ) پرهیزنمی کنند؟

آغاز رسالت موسی

دراین سوره سرگذشت هفت تن از پیامبران بزرگ به عنوان درس آموزنده ای برای عموم مسلمانان مخصوصاً مسلمانان نخستین بیان شده است .

نخست از موسی شروع می کند و بخش های مختلفی از زندگی او و درگیریش را با

فرعونیان تاهنگام غرق این قوم ظالم و ستمگر شرح می دهد .

تاکنون در سوره های متعددی از قرآن ( سوره بقره و مائده و اعراف و یونس و اسراء و طه ) سخن از بنی اسرائیل و موسی و فرعونیان به میان آمده و در بعضی از سوره های بعد نیز دراین باره بحث هایی می آید .

این بحث ها گرچه به ظاهر مکرر است ، اما دقت در آن ها نشان می دهد که در هر مورد روی بخش خاصی از این سرگذشت پرماجرا و برای هدف مخصوصی ، تکیه شده است .

فی المثل آیات مورد بحث هنگامی نازل شد که مسلمانان سخت در اقلیت قرار داشتند و دشمنان آن ها بسیارقوی و نیرومند، به گونه ای که هیچ گونه موازنه قدرت درمیان آن هانبود ، در این جا لازم است خداوند سرگذشت های مشابهی را از اقوام پیشین بیان کند تا بدانند این قدرت عظیم دشمن و ضعف ظاهری آن ها هرگز سبب شکست نخواهد شد ، تا روحیه آن ها قوی گردد و بر استقامت و پافشاری خود بیفزاید و جالب این که: بعد از سرگذشت هر یک از این پیامبران هفتگانه جمله « وَ ما کانَ اَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنینَ وَ اِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزیزُ الرَّحیمُ : اکثر

آن ها ایمان نیاوردند و پروردگار تو توانا و رحیم است » تکرار شده ، درست همان عبارتی که در آغاز همین سوره ( آیه 8 و 9 ) در مورد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله خواندیم ، این هماهنگی شاهد زنده ای بر این حقیقت است که ذکر این بخش از داستان های انبیاء به خاطر شرایط خاص روانی و اجتماعی مسلمانان در آن مقطع خاص زمانی و مشابه آن بوده است .

12 قالَ رَبِّ اِنّی اَخافُ اَنْ یُکَذِّبُونِ

( موسی ) عرض کرد پروردگارا : من از آن بیم دارم که مرا تکذیب کنند .

موسی درذکراین سخن کاملاً حق داشت چراکه فرعون و دارودسته اش آن قدر مسلط بر اوضاع کشور مصربودند که احدی یارای مخالفت باآن ها را نداشت و هرگونه نغمه مخالفی را باشدت و بی رحمی سرکوب می کردند .

13 وَ یَضیقُ صَدْری وَ لا یَنْطَلِقُ لِسانی فَاَرْسِلْ اِلی هرُونَ

و سینه ام تنگ می شود و زبانم به قدر کافی گویا نیست ( به برادرم ) هارون نیز رسالت ده ( تا مرا یاری کند ) .

موسی به پیشگاه پروردگار عرض کرد تقاضای من این است « به ( برادرم ) هارون نیز رسالت بدهی تا به همراه من مأمور ادای این رسالت گردد » تا با معاضدت یکدیگر بتوانیم این فرمان بزرگ را در برابر آن ستمگران خیره سر به اجرا درآوریم .

14 وَ لَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ فَاَخافُ اَنْ یَقْتُلُونِ

و آن ها ( به اعتقاد خودشان ) بر من گناهی دارند می ترسم مرا به قتل برسانند ( و این رسالت پایان نرسد ) .

من یکی از این فرعونیان ستمگر را به هنگامی که با یک مرد بنی اسرائیلی مظلوم درگیر بوده با ضربه قاطع خود کشته ام .

از این نظر « می ترسم به عنوان قصاص مرا به قتل برسانند » و این رسالت عظیم به پایان نرسد .

درحقیقت موسی چهارمشکل بزرگ برسر راه این مأموریت بزرگ می دید و ازخدا تقاضای حل آن هاراکرد (مشکل تکذیب، مشکل ضیق صدر، مشکل عدم فصاحت و مشکل قصاص).

15 قالَ کَلاّ فَاذْهَبا بِایاتِنا اِنّا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ

فرمود چنین نیست ( آن ها کاری نمی توانند انجام دهند ) شما هردو با آیات ما ( برای هدایت آنان ) بروید ما با شما هستیم و ( سخنانتان را ) می شنویم .

در ضمن سه جمله خداوند به موسی اطمینان کافی داد و به درخواستش جامه عمل پوشانیده با تعبیر « کَلاّ » اطمینان داد که قدرت بر قتل او پیدا نخواهند کرد و نیز از نظر

ضیق صدر و عدم گشایش زبان ، مشکلی در کار او پیدا نخواهد شد و با جمله « فَاذْهَبا بِایاتِنا » برادرش را به کمک او فرستاد و بالاخره با جمله « اِنّا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ » به آن ها وعده داد که آن ها را همه جا در زیر چتر حمایت خود خواهد گرفت .

16 فَأْتِیا فِرْعَوْنَ فَقُولا اِنّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمینَ

به سراغ فرعون بروید و بگویید ما فرستاده پروردگار جهانیان هستیم .

جمله « فَأْتِیا » نشان می دهد که باید به هر قیمتی هست با خود او تماس بگیرید و تعبیر

به « رسول » به صورت مفرد با این که هر دو پیامبر بودند ، اشاره به یگانگی و وحدت آن ها است ، گویی آن ها دو روحند دریک بدن ، با یک برنامه و یک هدف .

17 اَنْ اَرْسِلْ مَعَنا بَنی اِسْرائیلَ

بنی اسرائیل را با ما فرست .

منظور این بوده که زنجیر اسارت و بردگی از آن ها بردار تا آزاد شوند بتوانند با آن ها بیایند ، نه این که تقاضای فرستادن آن ها به وسیله فرعون شده باشد .

18 قالَ اَلَمْ نُرَبِّکَ فینا وَلیدا وَ لَبِثْتَ فینا مِنْ عُمُرِکَ سِنینَ

(فرعون) گفت: آیا ما تورا درکودکی درمیان خود پرورش ندادیم؟ و سال هایی از عمرت را در میان ما نبودی ؟

تو را از آن امواج خروشان و خشمگین نیل که وجودت را به نابودی تهدید می کرد گرفتیم ، دایه ها برایت دعوت کردیم و از قانون مجازات مرگ فرزندان بنی اسرائیل معافت

نمودیم ، در محیطی امن و امان در ناز و نعمت پرورش یافتی .

19 وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَکَ الَّتی فَعَلْتَ وَ اَنْتَ مِنَ الْکافِرینَ

و ( سرانجام ) آن کارت را ( که نمی بایست انجام دهی )انجام دادی ( و یک نفر از ما را کشتی ) و تو از کافران بودی .

سال ها بر سفره ما بودی ، نمک خوردی و نمکدان شکستی ؟ با چنین کفران نعمت چگونه می توانی پیامبر باشی ؟

در حقیقت می خواست با این منطق و این گونه پرونده سازی موسی را به پندار خود محکوم کند .

منظور از داستان قتل همان است که در سوره قصص آیه 15 آمده است که موسی دو نفر را که یکی از فرعونیان و دیگری از بنی اسرائیل بود در حال جنگ و دعوا دید ، به حمایت مظلوم یعنی مرد اسرائیلی برخاست و به ظالم حمله کرد ، ضربه ای بر او فرود آورد

که با همان یک ضربه از پا درآمد .

20 قالَ فَعَلْتُها اِذا وَ اَنَا مِنَ الضّالّینَ

( موسی ) گفت : من آن کار را انجام دادم درحالی که ازبی خبران بودم .

موسی بعد از شنیدن سخنان شیطنت آمیز فرعون به پاسخ از هر سه ایراد پرداخت ، ولی از نظر اهمیت پاسخ ایراد دوم فرعون را مقدم شمرد ( ویا اصولاً ایراداول را در خور پاسخ نمی دانست ، چراکه پرورش دادن کسی که هرگز دلیل آن نمی شود که اگر شخص پرورش دهنده گمراه بود او را به راه راست هدایت نکنند ) .

به هرحال چنین گفت : « من این کار را انجام دادم در حالی که از بی خبران بودم » .

در این جا در مورد تعبیر « ضّالّین » در میان مفسران گفتگو بسیار شده است زیرا از یک سو می دانیم که سابقه سوء برای پیامبر صلی الله علیه و آله حتی قبل از رسیدن به مقام نبوت قابل قبول نیست ، چرا که موقعیت او را در افکار عمومی متزلزل می کند و هدف بعثت ناقص و ناتمام

می ماند به همین دلیل دامنه عصمت انبیاء قبل از نبوت را نیز شامل می شود .

و از سوی دیگر باید این سخن پاسخی باشد که فرعون نتواند در برابر آن ، سخنی بگوید .

تفسیری که شاید از جهاتی مناسب تر با مقام موسی (علیه السلام)است و آن این که موسی (علیه السلام)در این جا یک نوع توریه به کار برده است، سخنی گفته که ظاهرش این بوده من در آن زمان راه حق را پیدا نکرده بودم بعدا خداوند راه حق را به من نشان داد و مقام رسالت بخشید، ولی در باطن مقصود دیگری داشته و آن این که من نمی دانستم که این کار مایه این همه دردسر می شود وگرنه اصل کار حق بود و مطابق قانون عدالت .

و می دانیم منظوراز «توریه» این است که انسان سخنی بگویدکه باطنش مطلب حقی باشد، ولی طرف مقابل از ظاهرآن چیز دیگری استفاده کند و این مخصوص مواردی است که انسان در تنگنا قرار بگیرد که می خواهد دروغ نگوید و در عین حال ، حفظ ظاهر نیز داشته باشد .

21 فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ لَمّا خِفْتُکُمْ فَوَهَبَ لی رَبّی حُکْما وَجَعَلَنی مِنَ الْمُرْسَلینَ

و به دنبال آن هنگامی که از شما ترسیدم فرار کردم وپروردگار من به من دانش بخشید و مرا از پیامبران قرار داد .

منظور از « حُکْم » در این آیه رسالت و نبوت است .

اصولاً واژه « حُکْم » از نظر لغت در اصل به معنی منع کردن به منظور اصلاح است و لذا به « لگام حیوان » « حَکَمَة » ( بر وزن صَدَقَة ) گفته می شود ، سپس این کلمه به بیان چیزی مطابق حکمت ، اطلاق شده و هم چنین به علم و عقل نیز با همین تناسب « حُکْم » گفته اند .

22 وَ تِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُّنُّها عَلَیَّ اَنْ عَبَّدْتَ بَنیاِسْرائِیلَ

آیا این منتی است که تو بر من می گذاری که بنی اسرائیل را برده خود ساخته ای ؟

درست است که دست حوادث مرا در کودکی به کاخ تو کشانید و به ناچار در دامان تو پرورش یافتم و در این امر قدرت نمایی خدا بود ، اما ببین عامل این ماجرا چه بود ؟ چرا

من درخانه پدرم و در آغوش مادرم پرورش نیافتم ، چرا ؟

آیا جز این بود که تو بنی اسرائیل رابه زنجیر اسارت کشیدی ، تا آن جا که به خود اجازه دادی نوزادان پسر را به قتل برسانی و دختران را برای کنیزی و خدمت زنده بگذاری ؟

این ظلم بی حساب تو سبب شد که مادرم برای حفظ جان نوزادش مرا در صندوق بگذارد و به امواج نیل بسپارد و خواست الهی این بود که آن کشتی کوچک در کنار کاخ تو لنگر بیندازد ، آری ظلم بی اندازه تو بود که مرا رهین این منت ساخت و مرا از خانه پاک پدرم محروم ساخت و در کاخ آلوده تو قرار داد .

23 قالَ فِرْعَوْنُ وَ ما رَبُّ الْعالَمینَ

فرعون گفت : پروردگار عالمیان چیست ؟

بسیار بعید است که فرعون این سخن را واقعا برای فهم مطلب گفته باشد بلکه بیشتر به نظر می رسد که برای تجاهل و تحقیر ، این سؤال را مطرح کرد .

24 قالَ رَبُّ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ ما بَیْنَهُما اِنْ کُنْتُمْ مُوقِنینَ

(موسی) گفت:پروردگارآسمان هاوزمین و آن چه میان این دواست، اگراهل یقین هستید.

آسمان ها با آن عظمتش و زمین با آن وسعت و گستردگی و موجودات رنگارنگش که تو و دستگاه تو در برابر آن ذره ناچیزی بیش نیست ، آفرینش پروردگار من است ، چنین آفریدگار و مدبر و نظم دهنده ای شایسته پرستش است نه موجودضعیف و ناچیزی همچون تو.

توجه به این حقیقت نیز لازم است که بت پرستان معتقد بودند هریک از موجودات این عالم ، ربّی دارد و جهان را ترکیبی از نظامات پراکنده می شمردند ، اما سخن موسی (علیه السلام)اشاره به این حقیقت است که این نظام واحد که بر مجموعه عالم هستی حکم فرما است دلیل بر این است که « ربّ واحدی » دارد .

جمله « اِنْ کُنْتُمْ مُوقِنینَ » ممکن است اشاره به این مطلب باشد که موسی (علیه السلام)می خواهد تلویحا به فرعون و یارانش بفهماند که من می دانم هدف شما از این سؤال ، درک حقیقت

نیست اما اگر درجستجوی حقیقت باشید و صاحب عقل و شعور ، همین استدلال که کردم کافی است ، کمی چشمتان را بگشایید و ساعتی در این آسمان های وسیع و زمین گسترده و آثارش بیندیشید تا دانستنی ها را بدانید و جهان بینی خود را تصحیح کنید .

25 قالَ لِمَنْ حَوْلَهُ اَلا تَسْتَمِعُونَ

( فرعون ) به اطرافیانش گفت : آیا نمی شنوید این مرد چه می گوید ؟

پیدا است اطراف فرعون را چه افرادی گرفته اند ، اشخاصی از قماش خود او ، گروهی از صاحبان زر و زور و همکاران ظلم و ستم .

ابن عباس می گوید : اطرافیان او در آن جا پانصد نفر بودند که خواص قوم او محسوب می شدند . ⁽¹⁾.

26 قالَ رَبُّکُمْ وَ رَبُّ ابائِکُمُ الاَْوَّلینَ

( موسی (علیه السلام)) گفت : پروردگار شما و پروردگار نیاکان شما .

در حقیقت موسی (علیه السلام)که در مرحله نخست از « آیات آفاقی » شروع کرده بود در مرحله دوم به « آیات انفسی » اشاره کرد و به اسرار آفرینش در وجود خود انسان ها و آثار الهی و ربوبیت پروردگار در روح و جسم بشر پرداخت ، تا این مغروران بی خبر لااقل درباره خود بیندیشند و کمی خود را بشناسند و به دنبال آن ، خدای خود را .

27 قالَ اِنَّ رَسُولَکُمُ الَّذی اُرْسِلَ اِلَیْکُمْ لَمَجْنُونٌ

( فرعون )گفت: پیامبری که به سوی شما فرستاده شده دیوانه است .

جالب این که این فریبکار مغرور حتی حاضر نبود بگوید « فرستاده ما » و « به سوی ما » بلکه می گوید « پیامبر شما » که « به سوی شما » فرستاده شده است ، چرا که حتی تعبیر « پیامبر شما » جنبه سخریه داشت ، سخریه ای توأم با خود برتربینی که من بالاتر از آنم که

پیامبری ، برای دعوتم بیاید و هدفش از نسبت جنون به موسی (علیه السلام) این بود که اثر منطق نیرومند او را در افکار حاضران خنثی کند .

28 قالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ ما بَیْنَهُما اِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

( موسی (علیه السلام)) گفت : او پروردگار مشرق و مغرب و آن چه درمیان این دو است می باشد اگر شما عقل و اندیشه خود را به کار می گرفتید .

اگر تو در محدوده کوچکی به نام مصر ، یک حکومت ظاهری داری ، حکومت واقعی پروردگار من تمام شرق و غرب جهان و هرچه میان آن ها است را دربرگرفته و آثارش در همه جا در جبین موجودات می درخشد، اصولاً همین طلوع و غروب خورشید در خاور و باختر و نظامی که بر آن حاکم است ، خود نشانه ای از عظمت او است ، اما عیب کار این جااست که شما تعقل نمی کنید و اصلاً عادت به اندیشیدن ندارید ( توجه داشته باشید که جمله " اِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ " اشاره به همین است که شما اگر برنامه تعقل در

گذشته و حال در زندگیتان بود این حقیقت را درک می کردید ) .

در واقع موسی (علیه السلام)نسبت جنون را به طرز زیبایی پاسخ گفت که من دیوانه نیستم ، دیوانه و بی عقل کسی است که این همه آثار پروردگار را نمی بیند و این همه نقش عجب بر در و دیوار وجود است هرکه فکرت نکند نقش بود بر دیوار .

درست است که موسی (علیه السلام)نخستین بار اشاره به تدبیر آسمان ها و زمین کرد ولی ازآن جا که آسمان بسیار بالا است و زمین ، بسیار اسرارآمیز ، لذا در آخرین مرحله انگشت روی نقطه ای گذاشت که هیچ کس را یارای انکار آن نیست و انسان همه روز با آن سر و کار دارد و آن نظام طلوع و غروب آفتاب و برنامه دقیقی است که در آن وجود دارد ، و کسی نمی تواند ادعا کند من تنظیم کننده آن هستم .

29 قالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ اِلهاغَیْری لاََجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونینَ

( فرعون ) خشمگین شد و گفت : اگر معبودی غیر از من برگزینی تو را از زندانیان قرار خواهم داد .

منطق نیرومند و شکست ناپذیر موسی (علیه السلام)، فرعون را سخت خشمگین ساخت و سرانجام به حربه ای متوسّل شد که همه زورمندان بی منطق به هنگام شکست و ناکامی به آن متوسّل می شوند یعنی تهدید به مرگ و زندان .

بعضی از مفسران معتقدند که الف و لام در « الْمَسْجُونینَ » الف و لام عهداست و اشاره به زندان مخصوصی است که هرکس را به آن می افکندند ، برای همیشه در آن می ماند تا جنازه او را از زندان بیرون آورند .⁽¹⁾

30 قالَ اَوَ لَوْ جِئْتُکَ بِشَی ءٍ مُبینٍ

( موسی (علیه السلام)) گفت : حتی اگر نشانه آشکاری برای رسالتم برای تو بیاورم ؟

در آیات قبل دیدیم که چگونه موسی (علیه السلام)برتری خود را از نظر منطق بر فرعون حفظ .

کرد و به حاضران نشان داد که تا چه حد آیین او متکی به منطق و عقل او است و ادعای فرعون ، سست و واهی است ، گاهی مسخره کردن ، گاه نسبت جنون دادن و سرانجام تکیه بر قدرت و تهدید به زندان و مرگ نمودن .

این جا است که صحنه بر می گردد و موسی (علیه السلام)نیز باید روش تازه ای در پیش گیرد که فرعون در این صحنه نیز ناتوان و درمانده شود .

موسی (علیه السلام)نیز باید تکیه بر قدرت کند ، قدرتی الهی که از معجزه ای چشمگیر سرچشمه می گیرد ، رو به سوی فرعون کرد و گفت « آیا اگر من نشانه آشکاری برای رسالتم ارائه دهم باز مرا زندان خواهی کرد ؟ ».

31 قالَ فَأْتِ بِه اِنْ کُنْتَ مِنَ الصّادِقینَ

گفت : اگر راست می گویی آن را بیاور .

فرعون در این جا سخت دربن بست واقع شد چرا که موسی (علیه السلام)اشاره سربسته ای به

یک برنامه فوق العاده کرده و فکر حاضران را متوجه خود ساخته است ، اگر فرعون بخواهد سخن او را ندیده بگیرد همه بر او اعتراض می کنند و می گویند باید بگذاری موسی (علیه السلام)کار مهمش را ارائه دهد ، اگر توانایی داشته باشد که معلوم می شود ، نمی توان با او طرف شد، والا گزافه گوییش آشکار می گردد ، در هرحال نمی توان از این سخن موسی (علیه السلام)به سادگی گذشت .

ناچار گفت « اگر راست می گویی آن را بیاور » .

32 فَاَلْقی عَصاهُ فَاِذا هِیَ ثُعْبانٌ مُبینٌ

در این هنگام موسی (علیه السلام)عصای خود را افکند و مار عظیم و آشکاری شد .

33 وَ نَزَعَ یَدَهُ فَاِذا هِیَ بَیْضاءُ لِلنّاظِرینَ

و دست خود را در گریبان فرو برد و بیرون آورد در برابربینندگان سفید و روشن بود .

در حقیقت این دو معجزه بزرگ ، یکی مظهر بیم بود و دیگری مظهرامید اولی مناسب

مقام انذار است و دومی بشارت ، یکی بیانگر عذاب الهی است و دیگری نور است و نشانه رحمت ، چرا که معجزه باید هماهنگ با دعوت پیامبر باشد .

« ثُعْبان » به معنی مار عظیم است که از آن در فارسی تعبیر به « اژدها » می شود .

34 قالَ لِلْمَلاَءِ حَوْلَهُ اِنَّ هذا لَسحِرٌ عَلیمٌ

( فرعون ) به گروهی که اطراف او بودند گفت : این ساحرآگاه و ماهری است .

همان کسی را که تا چند لحظه قبل مجنونش می خواند اکنون به عنوان « عَلیم » از او نام می برد و چنین است راه و رسم جباران که گاه در یک جلسه چندین بار چهره عوض می کنند و هرزمان برای رسیدن به مقصد خود به دستاویز تازه ای متشبث می شوند .

فرعون فکر می کرد چون در آن زمان سحر رایج بود ، این اتهام و برچسب بهتر از هرچیز به موسی (علیه السلام)بعداز نشان دادن این معجزات می چسبد .

35 یُریدُ اَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ اَرْضِکُمْ بِسِحْرِه فَماذا تَأْمُرُونَ

او می خواهد شما را از سرزمینتان با سحرش بیرون کند ، شماچه نظر می دهید .

کشور شما در خطر است به پا خیزید

این همان فرعونی است که قبلاً تمام مصر را ملک مسلم خود می دانست ، و می گفت « اَلَیْسَ لی مُلْکُ مِصْرَ : آیا حکومت و مالکیت این سرزمین مصر از آن من نیست ؟» اکنون که پایه های تخت خود را لرزان می بیند ، مالکیت مطلقه این سرزمین را به کلی فراموش کرده و آن را ملک مردم می شمرد می گوید : سرزمین شما به خطر افتاده ، چاره ای بیندیشید .

فرعونی که تا یک ساعت پیش از این حاضرنبود گوش به سخن کسی بدهد و همیشه فرمان دهنده مُطْلَقُ الْعِنانِ بود و امِرٌبِلامُنازِعٍ ، اکنون چنان درمانده شده است که به اطرافیان می گوید شما چه امر می کنید ؟ مشورتی بسیار عاجزانه و از موضع ضعف .

جباران در هر عصر و زمان هنگامی که پایه های تخت بیدادگری خود را لرزان و حکومت خویش را در خطر بینند موقتا از تخت استبداد پایین آمده دست به دامن مردم و آراء و افکار آن ها می شوند ، مملکت را مملکت مردم . آب و خاک را از آنان دانسته و آراء

آن ها را محترم می شمرند ، اما با فرونشستن طوفان باز همان کاسه است و همان آش .

در عصر و زمان خود نیز بازمانده سلاطین پیشین را دیدیم که چگونه زمانی که دنیا به کامش می گشت سراسر کشور را ملک مطلق خود می دانست و حتی به کسانی که مایل نبودند در حزب او وارد شوند فرمان خروج از مملکت می داد که زمین خدا وسیع است و هرکجا می خواهید بروید ، این جا همین برنامه است که من می گویم ولاغیر . اما دیدیم به هنگام وزیدن طوفان انقلاب تا چه حد در پیشگاه مردم سر تعظیم فرود آورد و حتی از گناهان گذشته خویش توبه و تقاضای عفو کرد ، ولی در برابر مردمی که سالیان دراز او را به خوبی شناخته بودند ، سودی نداد .

36 قالُوا اَرْجِهْ وَ اَخاهُ وَابْعَثْ فِی الْمَدائِنِ حاشِرینَ

گفتند : او و برادرش را مهلت ده و به تمام شهرها مأموران برای بسیج اعزام کن .

37 یَأْتُوکَ بِکُلِّ سَحّارٍ عَلیمٍ

تا هر ساحر ماهری را نزد تو آورند .

« اَرْجِه » از ماده « اِرْجاء » به معنی به تأخیر انداختن و عجله نکردن در قضاوت است و ضمیر در آخر آن به موسی (علیه السلام)بر می گردد و در اصل « اَرْجِئْهُ » بوده و همزه برای تخفیف حذف شده است .

« حاشِرین » از ماده « حَشْر » به معنی بسیج کردن گروهی از مردم به سوی میدان جنگ یا مانند آن است و به این ترتیب مأموران می بایست ساحران را به هر قیمتی که ممکن است

برای مبارزه با موسی (علیه السلام)بسیج کنند .

در واقع اطرافیان فرعون یا اغفال شدند و یا آگاهانه تهمت او را به موسی (علیه السلام)پذیرا گشتند و برنامه را چنین تنظیم کردندکه او « ساحر » است و در مقابل ساحر باید دست به دامان « سَحّار » یعنی ساحران ماهرتری زد .

و گفتند خوشبختانه درکشور پهناورمصر ،اساتید فن سحر بسیارند ، اگر موسی (علیه السلام)ساحر است ما « سَحّار » در برابر او قرار می دهیم و آن قدر ساحران وارد به فوت و فن سحر را جمع

می کنیم تا راز موسی (علیه السلام)را افشا کنند .

38 فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمیقاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ

سرانجام ساحران برای وعده گاه روز معینی جمع آوری شدند .

ساحران از همه جا گرد آمدند

منظور از « یَوْمٍ مَعْلُومٍ » آن چنان که از آیات سوره اعراف استفاده می شود یکی از روزهای عید معروف مصریان بوده که موسی (علیه السلام)آن را برای مبارزه تعیین کرد و هدفش این بود که مردم فرصت بیشتری برای حضور در صحنه داشته باشند ، زیرا اطمینان به پیروزی خود داشت و می خواست قدرت آیات الهی و ضعف فرعون و دستیارانش بر همگان آشکار گردد و نور ایمان در دل های گروه بیشتری بدرخشد .

39 وَ قیلَ لِلنّاسِ هَلْ اَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ

و به مردم گفته شد : آیا شما نیز ( در این صحنه ) اجتماع می کنید ؟