مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر: تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 20

(جزء بیستم قرآن)

Volum 20

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

ادامه سوره نمل

اشاره

56 فَما کانَ جَوابَ قَوْمِه اِلاّ اَنْ قالُوا اَخْرِجُوا الَ لُوطٍ مِنْ قَرْیَتِکُمْ اِنَّهُمْ اُناسٌ یَتَطَهَّرُونَ

آن ها پاسخی جزاین نداشتند که به یکدیگر گفتند : خاندان لوط را از شهر و دیار خود بیرون کنید که این هاافرادی پاکدامن هستند .

آن جا که پاکدامنی عیب بزرگی است

آری در محیط آلودگان ، پاکی جرم است و عیب ، یوسف های پاکدامن را به جرم عفت و پارسایی به زندان می افکنند و خاندان پیامبر بزرگ خدا « لوط » را به خاطر پرهیزشان از آلودگی و ننگ ، تبعید می کنند ، اما زلیخاها آزادند و صاحب مقام و قوم لوط باید در شهر و دیار خود آسوده بمانند .

و این شگفت آور نیست که حس تشخیص انسان بر اثر خو گرفتن به یک عمل ننگین دگرگون شود ، داستان معروف « مرد دباغی که دائماً با پوست های متعفن سر و کار داشت و

شامه او با آن خو گرفته بود و گذشتن او از بازار عطاران و بی هوش شدن از بوی نامناسب عطر و دستور آن مرد حکیم که وی را به بازار دباغان ببرید تا به هوش آید و از مرگ نجات یابد » شنیده ایم و مثال حسی جالبی است برای این مطلب منطقی .

57 فَاَنْجَیْناهُ وَ اَهْلَهُ اِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنا هامِنَ الْغابِرینَ

ما او و خانواده اش را نجات دادیم،به جزهمسرش که مقدر کردیم جزءباقی ماندگان باشد.

« غابِر » به معنی کسی است که بعد از رفتن همراهان باقی می ماند .

در روایات آمده است که لوط حدود سی سال آن ها را تبلیغ کرد ولی جز خانواده اش ( آن هم به استثنای همسرش که با مشرکان هم عقیده شد ) به او ایمان نیاوردند .⁽¹⁾

بدیهی است چنین گروهی که امید اصلاحشان نیست جایی درعالم حیات ندارند و باید .

طومار زندگیشان درهم پیچیده شود .

58 وَ اَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ مَطَرا فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرینَ

سپس بارانی ( از سنگ ) بر آن ها فرستادیم ( که همگی زیرآن مدفون شدند ) و چه بد است باران انذار شدگان .

و پس از بیرون آمدن آن ها در موعد معین ( در سحرگاه شبی که شهر غرق فساد و ننگ بود ) پس از آن که صبحگاهان فرارسید « بارانی ( از سنگ ) بر آن ها فرستادیم » که همگی زیر آن مدفون شدند و این بعد از آن بود که زلزله وحشتناکی سرزمین آن ها را به کلی زیر و رو کرد .

درباره قوم لوط و سرنوشت آن ها و اثرات شوم همجنس گرایی بحث های مشروحی در جلد 9 تفسیرنمونه صفحه 178 - 198 ( ذیل آیات 77 - 83 سوره هود ) مطرح شده است که نیاز به تکرار آن نیست .

تنها ذکر یک نکته را ضروری می دانیم و آن این که :

قانون خلقت برای ما مسیری تعیین کرده است که پیمودنش مایه تکامل و حیات ما و مخالفتش مایه سقوط و مرگ ما است .

قانون خلقت جاذبه جنسی را به عنوان عامل بقای نسل انسان و آرامش روح او میان دو جنس مخالف قرارداده و تغییر مسیر آن به سوی « همجنس گرایی » هم آرامش روحی را برهم می زند و هم آرامش اجتماعی را و از آن جا که این قوانین اجتماعی ریشه ای در فطرت دارد این تخلف سبب ناهماهنگی در سازمان وجود انسان می شود .

لوط پیامبر بزرگ خدا قوم منحرف را متوجه همین ریشه فطری کرده و به آن ها می گوید آیا به سراغ کار زشتی می روید با این که می بینید ، این جهل و بی خبری از قانون حیات و جهل به مفهوم سفاهت است که شما را به بیراهه کشانده است .

و جای تعجب نیست که سایر قوانین خلقت نیز درباره این قوم دگرگون گردد و به جای بارانی از آب حیات بخش ، بارانی از سنگ بر سر آنان فرود آید و سرزمین آرامشان با

زلزله ها زیر و رو گردد و نه تنها نابودشوند که آثارشان نیز محوگردد .

59 قُلِ الْحَمْدُ لِلّهِ وَ سَلامٌ عَلی عِبادِهِ الَّذینَ اصْطَفی ءَاللّهُ خَیْرٌ اَمّا یُشْرِکُونَ

بگو حمد مخصوص خدا است و سلام ( و درود ) بر بندگان برگزیده اش ، آیا خداوند بهتر است یا بت هایی را که شریک او قرار می دهند ؟

« اآللّه ُ » دراصل « أاَللّهُ » بوده که یکی از دو همزه آن تبدیل به الف و نتیجتا به صورت مد درآمده است و جمله « اَمّا یُشْرِکُونَ » در اصل « اَمْ ما یُشْرِکُونَ » بوده که « اَمْ » برای استفهام و « ما » موصوله است که درهم ادغام گردیده است .

ستایش مخصوص خداوندی است که اقوام ننگینی همچون قوم لوط را نابود کرد ، مبادا دامنه آلودگی های آن ها سراسر زمین را فراگیرد .

سپس می افزاید : « وَ سَلامٌ عَلی عِبادِهِ الَّذینَ اصْطَفی » .

سلام بر موسی و صالح و لوط و سلیمان و داود علیهم السلام و سلام بر همه انبیاء و پیروان راستینشان .

بعد می گوید : « اآللّهُ خَیْرٌ اَمّا یُشْرِکُونَ » .

در این سرگذشت های پیامبران پیشین دیدیم که بت ها هرگز نتوانستند به هنگام نزول بلاها کمترین کمک به عابدان خود کنند ، درحالی که خداوند مؤمنان را در هیچ یک از این مشکلات تنها نگذارد و لطف بی پایانش به یاری آن ها آمد .

60 اَمَّنْ خَلَقَ السَّمواتِ وَالاَْرْضَ وَاَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ السَّماءِماءً فَأَنْبَتْنا بِه حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ ما کانَ لَکُمْ اَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها ءَاِلهٌ مَعَ اللّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ یَعْدِلُونَ

آیا بت هایی که معبود شما هستند بهترند یا کسی که آسمان و زمین را آفریده ؟ و برای شما از آسمان آبی فرستاد که باآن باغ هایی زیبا و سرورانگیز رویاندیم و شما قدرت نداشتید درختان آن را برویانید ، آیا معبود دیگری با خدا است؟ نه، آن ها گروهی هستند که ( از روی نادانی ) مخلوقات خدا را در ردیف او قرار می دهند .

« حَدائق » جمع « حَدیقَة » به معنی باغی است که اطراف آن دیوار کشیده باشند و از

هرنظر محفوظ باشد ، همچون « حَدَقَة » چشم که درمیان پلک ها محصور شده است و « راغب » در « مفردات » می گوید : « حدیقه در اصل به زمینی می گویند که آب در آن جمع شده است ، همچون حدقه چشم که همیشه آب در آن قرار دارد » .

از مجموع این دو سخن می توان چنین نتیجه گرفت که حدیقه باغی است که هم دیوار دارد و هم آب کافی .

« بَهْجَةٍ » به معنی زیبایی رنگ و حسن ظاهر است که بینندگان را غرق سرور می کند .

و در پایان آیه روی سخن را به بندگان کرده می گوید : « ما کانَ لَکُمْ اَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها... ».

کار شما تنها بذرافشانی و آبیاری است ، اما کسی که حیات را در دل این بذر آفریده و به نور آفتاب و قطرات حیات بخش باران و ذرات خاک فرمان می دهد که این دانه را برویانید ، تنها خدا است .

این ها حقایقی است که هیچ کس نمی تواند منکر آن شود و یا آن را به غیر خدانسبت دهد،

او است که آفریننده آسمان ها و زمین است و او است که نازل کننده باران است ، او مبدأ این همه زیبایی و حسن و جمال در عالم حیات است .

حتی دقت در رنگ آمیزی یک گل زیبا و برگ های لطیف و منظمی که در درون یکدیگر اطراف هسته مرکزی گل حلقه زده اند و آوای حیات سرداده اند کافی است که انسان را به عظمت و قدرت و حکمت آفریدگار آن آشنا سازد ، این ها است که قلب انسان را تکان می دهد و به سوی او می خواند .

61 اَمَّنْ جَعَلَ الاَْرْضَ قَرارا وَ جَعَلَ خِلالَها اَنْهارا وَ جَعَلَ لَها رَواسِیَ وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حاجِزا ءَ اِلهٌ مَعَ اللّهِ بَلْ اَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ

آیاکسی که زمین را مستقر و آرام قرارداد و درمیان آن نهرهایی روان ساخت و برای زمین کوه های ثابت و پابرجا ایجاد کرد و میان دو دریا مانعی قرار داد ( تا با هم مخلوط نشوند ، با این حال ) آیا معبودی با خدا است ؟ ، نه بلکه اکثر آن ها نمی دانند ( و جاهلند ) .

« خِلال » در اصل به معنی شکاف میان دو چیز است و « رَواسی » جمع « راسِیَة » به معنی ثابت و پابرجا می باشد .

به این ترتیب ، چهار نعمت بزرگ در این آیه آمده است که سه قسمت از آن سخن از آرامش می گوید :

آرامش خود زمین که در عین حرکت سریع به دور خودش و به دور آفتاب و حرکت در مجموعه منظومه شمسی ، آن چنان یکنواخت و آرام است که ساکنانش به هیچ وجه آن را احساس نمی کنند ، گویی در یک جا میخکوب شده و ثابت ایستاده است و کمترین حرکتی ندارد .

و دیگر وجود کوه ها دور تا دور زمین را فراگرفته و ریشه های آن ها به هم پیوسته و زره نیرومندی را تشکیل داده است و در برابر فشارهای داخلی زمین و حرکات جزر و مد خارجی که بر اثر جاذبه ماه پیدا می شود مقاومت می کند و هم مانعی است برای طوفان های

عظیم که آرامش زمین را برهم می زنند .⁽¹⁾

و دیگر حجاب و حایل طبیعی است که میان بخش هایی از آب شیرین و آب شور اقیانوس ها قرارداده ، این حجاب نامریی چیزی جز تفاوت درجه غلظت آب شور و شیرین و به اصطلاح تفاوت « وزن مخصوص » آن ها نیست که سبب می شود که آب نهرهای عظیمی که به دریا می ریزند تا مدت زیادی ، در آب شور حل نشوند و در نتیجه جزر و مد دریا آن ها را بر بخش عظیمی از سواحل آماده کشت و زرع مسلط می سازد و آن ها را آبیاری می کند ، که شرح این سخن را ذیل آیه 53 سوره فرقان در همین جلد آورده ایم .

و در عین حال در لابلای بخش های مختلف زمین ، نهرهایی از آب که مایه .

حیات و زندگی و سرچشمه طراوت و خرمی و مزارع آباد و باغ های پرثمر است ، قرارداده ، بخشی از منابع این آب ها در کوه ها است و بخشی در لابلای قشرهای زمین .

آیا این نظام می تواند مولود تصادف کور و کر و مبدئی فاقد عقل و حکمت باشد ؟

آیا بت ها نقشی در این نظام بدیع و شگفت انگیز دارند ؟

62 اَمَّنْ یُجیبُ الْمُضْطَرَّ اِذا دَعاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ وَ یَجْعَلُکُمْ خُلَفاءَ الاَْرْضِ ءَاِلهٌ مَعَ اللّهِ قَلیلاً ما تَذَکَّرُونَ

یا کسی که دعای مضطر را اجابت می کند و گرفتاری رابرطرف می سازد و شمارا خلفای زمین قرار می دهد، آیا معبودی با خدا است ؟ کمترمتذکّرمی شوید .

آری در آن هنگام که تمام درهای عالم اسباب به روی انسان بسته می شود کارد به استخوانش می رسد و از هر نظر درمانده و مضطر می گردد ، تنها کسی که می تواند قفل

مشکلات را بگشاید و بن بست ها را برطرف سازد و نور امید در دل ها بپاشد و درهای

رحمت به روی انسان های درمانده بگشاید ، تنها ذات پاک او است و نه غیر او .

مضطری که دعای او به اجابت می رسد کیست ؟

گرچه خداوند دعای همه را هرگاه شرایطش جمع باشد ، اجابت می کند ولی در آیه فوق مخصوصاً روی عنوان « مُضْطَرّ » تکیه شده است ، به این دلیل که یکی از شرایط اجابت دعا آن است که انسان چشم از عالم اسباب به کلی برگیرد و تمام قلب و روحش را در اختیار خدا قرار دهد ، همه چیز را از آن او بداند و حلّ هر مشکلی را به دست او ببیند و این درک و دید در حال اضطرار دست می دهد .

درست است که عالم ، عالم اسباب است و مؤمن نهایت تلاش و کوشش خود را در این زمینه به کار می گیرد ولی هرگز در جهان اسباب گم نمی شود ، همه را از برکت ذات پاک او می بیند ، « دیده ای نافذ و سبب سوراخ کن دارد که اسباب را از بیخ و بن برمی کند » و در پشت حجاب اسباب ذات « مُسَّبِبُ الاَْسْبابِ » را می بیند و همه چیز را از او می خواهد .

آری اگر انسان به این مرحله برسد مهم ترین شرط اجابت دعا را فراهم ساخته است .

جالب اینکه در بعضی از روایات این آیه تفسیری به قیام حضرت مهدی صلوات اللّه و سلامه علیه شده است . در روایتی از امام باقر (علیه السلام)می خوانیم :

« به خدا سوگند گویا من مهدی (علیه السلام)را می بینم که پشت به حجرالاسود زده و خدا را به حق خود می خواند ... سپس فرمود : به خدا سوگند مضطر در کتاب اللّه درآیه اَمَّنْ یُجیبُ الْمُضْطَرَّ ... او است » .⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام)چنین آمده است : « این آیه در مورد مهدی از آل محمّد (علیه السلام)نازل شده ، به خدا سوگند مضطر او است ، هنگامی که در مقام ابراهیم دو رکعت نماز بجامی آورد و دست به درگاه خداوند متعال برمی دارد دعای او را اجابت می کند ، ناراحتی ها رابرطرف می سازد و او را خلیفه روی زمین قرار می دهد » . .

بدون شک منظور از این تفسیر منحصر ساختن مفهوم آیه به وجود مبارک مهدی (علیه السلام)نیست ، بلکه آیه مفهوم گسترده ای دارد که یکی از مصداق های روشن آن وجود مهدی (علیه السلام)است که در آن زمان که همه جا را فساد گرفته باشد ، درها بسته شده ، کارد به استخوان رسیده بشریت در بن بست سختی قرارگرفته و حالت اضطرار در کل عالم نمایان است در آن هنگام در مقدس ترین نقطه روی زمین دست به دعا برمی دارد و تقاضای کشف سوء می کند و خداوند این دعا را سرآغاز انقلاب مقدس جهانی او قرار می دهد و به مصداق « وَ یَجْعَلُکُمْ خُلَفاءَ الاَْرْضِ » او و یارانش را خلفای روی زمین می کند .

درباره اهمیت « دعا » و « شرایط اجابت آن » و این که چرا گاهی بعضی از دعاها به اجابت نمی رسد ، به طور مشروح در جلد اول تفسیرنمونه ، ذیل آیه 186 سوره بقره بحث شده است .

63 اَمَّنْ یَهْدیکُمْ فی ظُلُماتِ الْبَّرِ وَ الْبَحْرِ وَ مَنْ یُرْسِلُ الرِّیاحَ بُشْرا بَیْنَ یَدَیْ

رَحْمَتِه ءَاِلهٌ مَعَ اللّهِ تَعالَی اللّهُ عَمّا یُشْرِکُونَ

یا کسی که شما را در تاریکی های صحرا و دریا هدایت می کند و کسی که بادها را بشارت دهندگان پیش از نزول رحمتش می فرستد، آیا معبودی با خدا است ؟ خداوند برتر است از این که شریک برای او قرار دهند .

« بُشْر » مخفف « بُشُر » جمع « بَشُور » به معنی مُبَشِّر و بشارت دهنده است .

بادهایی که بیانگر نزول بارانند و همانند پیک مخصوص بشارت ، پیشاپیش آن حرکت می کنند ، در حقیقت کار آن ها نیز هدایت مردم است به نزول باران .

تعبیر«بُشْرا»( بشارت دهندگان ) در مورد بادها و تعبیر به « رحمت » در مورد باران هردو جالب است، چراکه بادهاهستند که رطوبت هوا و قطعات ابر را از صفحه اقیانوس ها برداشته و بر دوش خود حمل می کنند و به نقاط خشک و تشنه می برند و از قدوم باران خبر می دهند.

هم چنین باران است که نغمه حیات را درسراسر کره خاک سرمی دهد و هرجا نازل شود

خیر و رحمت و برکت و زندگی می آفریند .

( شرح بیشتر درباره نقش بادها در نزول باران در سوره اعراف ذیل آیه 57 جلد ششم تفسیر نمونه ، صفحه 214 آمده است ) .

64 اَمَّنْ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعیدُهُ وَ مَنْ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّماءِوَالاَْرْضِ ءَاِلهٌ مَعَ اللّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ اِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ

یا کسی که آفرینش را آغاز کرد و سپس آن را تجدید می کندو کسی که شمارا از آسمان و زمین روزی می دهد،آیامعبودی باخدااست؟بگودلیلتان رابیاوریداگرراست می گویید.

در این آیه ، بحث را از یک گذرگاه ظریف به مسأله معاد منتقل می کند ، چرا که آغاز آفرینش خود دلیلی بر انجام آن است و قدرت بر خلقت دلیل روشنی بر معاد محسوب می شود .

و از این جا پاسخ سؤالی که بسیاری از مفسران مطرح کرده اند معلوم می شود و آن این که

مشرکان که مخاطب این آیات هستند غالبا عقیده به معاد ( معادجسمانی ) نداشتند با این حال چگونه ممکن است از آن ها سؤال کنیم و اقرار بخواهیم ؟

پاسخ این که این سؤال توأم با دلیلی است که طرف را وادار به اقرار می کند زیرا همین که معترف باشند که آغاز آفرینش از او است و این همه روزی ها و مواهب از ناحیه او

می باشد ، کافی است که قبول کنند امکان بازگشت مجدد به زندگی در قیامت موجود است .

ضمنا منظور از « رزق آسمان » باران و نور آفتاب و مانند آن است و منظور از « رزق زمین » گیاهان و موادغذایی مختلفی است که مستقیما از زمین می روید یا به طور غیرمستقیم از زمین نشأت می گیرد همچون دام ها ، هم چنین معادن و موادگوناگون که انسان در زندگی خود از آن بهره می گیرد .

همه جا دعوت به استدلال منطقی

کرارا در آیات قرآن می خوانیم که از مخالفان مطالبه دلیل می شود، مخصوصاً جمله

« هاتُوا بُرْهانَکُمْ : دلیل خود را بیاورید » در چهار مورد از قرآن مجید آمده است ( 111 / بقره ، 24 / انبیاء ، 24 / نمل و 75 / قصص ) و در موارد دیگری نیز روی کلمه « برهان » مخصوصاً تکیه شده است ( برهان به معنی محکم ترین دلیلی است که همواره با صدق همراه است ) .

این منطق « برهان طلبی » اسلام حکایت از محتوای قوی و غنی آن می کند چراکه سعی دارد با مخالفان خود نیز برخورد منطقی داشته باشد ، چگونه ممکن است از دیگران مطالبه برهان کند و خود نسبت به آن بی اعتنا باشد ؟ آیات قرآن مجید مملو است از استدلالات منطقی و براهین علمی در سطوح مختلف برای مسایل گوناگون .

این درست برخلاف چیزی است که مسیحیت تحریف یافته امروز روی آن تکیه می کند و مذهب را تنها کار « دل » می داند و عقل را از آن بیگانه معرفی می کند و حتی تضادهای عقلی ( همچون توحید در تثلیث ) را در مذهب می پذیرد و به همین دلیل انواع

خرافات را اجازه ورود به مذهب می دهد ، درحالی که اگر مذهب از عقل و استدلال جدا شود هیچ دلیلی برحقانیت آن وجود نخواهد داشت و آن مذهب و ضد آن یکسان خواهد بود.

عظمت این برنامه اسلامی ( تکیه بر برهان و دعوت مخالفان به استدلال منطقی ) هنگامی آشکارتر می شود که توجه کنیم اسلام از محیطی آشکار شد که بیشترین محتوای فکری محیط را خرافات بی پایه و مسایل غیرمنطقی تشکیل می داد .

65 قُلْ لا یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ الْغَیْبَ اِلاَّ اللّهُ وَ ما یَشْعُرُونَ اَیّانَ یُبْعَثُونَ

بگو کسانی که در آسمان و زمین هستند از غیب آگاهی ندارند جز خدا و نمی دانند کی برانگیخته می شوند .

بدون شک آگاهی از غیب و از جمله تاریخ وقوع قیامت مخصوص خدا است ولی این

منافات با آن ندارد که خداوند بخشی از علم غیب را در اختیار هرکس بخواهد بگذارد .

و به تعبیر دیگر علم غیب بالذات و استقلالاً و به صورت نامحدود مخصوص خدا است و دیگران آن چه می دانند از ناحیه او است ولی به هرحال مسأله تاریخ وقوع قیامت از این امر مستثنی است و هیچ کس برآن آگاه نیست .⁽¹⁾

66 بَلِ ادّارَکَ عِلْمُهُمْ فِی الاْخِرَةِ بَلْ هُمْ فی شَکٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ

این مشرکان اطلاع صحیحی درباره آخرت ندارند ، بلکه در اصل آن شک دارند، بلکه نابینا و اعمی هستند .

« اِدّارَکَ » در اصل از « تَدارَکَ » بوده که به معنی پشت سرهم قرارگرفتن است بنابراین .

مفهوم جمله « اِدّارَکَ عِلْمُهُمْ فِی الاْخِرَةِ » این است که آن ها تمام معلومات خود را در مورد آخرت به کارگرفتند اما به جایی نرسیدند ، لذا بعد از آن می فرماید : « آن ها از آن در شکّند ، بلکه نابینا هستند » چرا که نشانه های آخرت در زندگی همین دنیا نمایان است : بازگشت زمین مرده به حیات در فصل بهار ، بارور شدن درختانی که در فصل زمستان از کارافتاده بود و مشاهده عظمت قدرت خدا درمجموعه آفرینش ، همگی دلیل بر امکان زندگی پس از مرگ است ، اما آن ها همچون نابینایان از کنار این صحنه ها می گذرند .

به این ترتیب برای جهل منکران آخرت سه مرحله ذکر شده است :

نخست این که انکار و ایراد آن ها به خاطر آن است که از خصوصیات آخرت بی خبرند « و چون ندیدند حقیقت ره افسانه می زنند » .

دیگر این که آن ها در اصل وجود آخرت شک دارند و سؤال از زمان تحقق آن از این شک ریشه می گیرد .

و دیگر این که این جهل و شک آن ها نه به خاطر این است که دلیل کافی بر آخرت در اختیار ندارند ، بلکه دلایل بسیار است اما آن ها چشم برهم نهاده نمی بینند .

67 وَ قالَ الَّذینَ کَفَرُوا ءَاِذا کُنّا تُرابا وَ اباؤُنا اَئِنّالَمُخْرَجُونَ

کافران گفتند: آیا هنگامی که ما و پدرانمان خاک شدیم بازهم ازدل خاک بیرون می آییم.

آن ها به همین اندازه قناعت کردند که این مسأله بعیدی است که انسان خاک شود و دوباره به زندگی برگردد ، درحالی که روز اول خاک بودند و از خاک برخاستند ، چه مانعی دارد که باز به خاک برگردند و سپس حیات جدیدی پیدا کنند .

جالب این که در هشت مورد از قرآن به همین گونه تعبیر برخورد می کنیم که آن ها به مجرد استبعاد راه انکار را در مورد قیامت پوییده اند .

68 لَقَدْ وُعِدْنا هذا نَحْنُ وَ اباؤُنا مِنْ قَبْلُ اِنْ هذا اِلاّاَساطیرُ الاَْوَّلینَ

این وعده ای است که به ما و پدرانمان از پیش داده شده این ها همان افسانه های خرافی پیشینیان .

بنابراین نخست از استبعاد شروع می کردند و بعد آن را پایه انکار مطلق قرار می دادند ، گویی انتظار داشتند رستاخیز به زودی متحقق شود و چون در عمر خود شاهد و ناظر آن نبودند آن را نفی می کردند .

به هر حال این تعبیرات همگی نشانه غرور و غفلت آن هااست .

ضمنا آن ها با این تعبیر می خواستند سخن پیامبر را در مورد قیامت تحقیر کنند و بگویند این از وعده های کهنه و بی اساس است که دیگران هم به نیاکان ما داده اند و مطلب تازه ای به نظر نمی رسد که قابل بررسی و مطالعه باشد .

69 قُلْ سیرُوا فِی الاَْرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمینَ

بگو در روی زمین سیر کنید ، ببینید عاقبت کار مجرمان به کجا رسید ؟

شما می گویید این وعده ها به نیاکان ما نیز داده شد و آن ها نیز به آن اعتنا نکردند و ضرری هم ندیدند ، اما اگر کمی درجهان سیر کنید و آثار این گذشتگان مجرم و گنهکار و

منکر توحید و معاد را که مخصوصاً در اطراف همین سرزمین حجاز شما قرار دارد بنگرید می دانید مطلب چنین نیست .

نوبت شما هم می رسد ، عجله نکنید ، شما هم اگر مسیر خود را اصلاح نکنید به همان سرنوشت شوم گرفتار خواهید شد.

قرآن مجید کرارا مردم را به سیر در ارض و مشاهده آثار گذشتگان سرزمین های ویران شده اقوامی که به عذاب گرفتار شده اند ، کاخ های درهم شکسته شاهان ،قبرهای درهم ریخته و استخوان های پوسیده مستکبران ، اموال و ثروت های بی صاحب مانده ثروتمندان مغرور ، دعوت کرده است ، مخصوصاً تصریح می کند که مطالعه این آثار که تاریخ زنده و گویا و ملموس پیشینیان است دل ها را بیدار و چشم ها را بینا می کند و به راستی چنین است ، گاهی مشاهده یکی از آثار آن چنان طوفانی در دل و جان انسان برپا می کند که مطالعه چندین کتاب تاریخ قطور اثری ندارد .

قابل توجه این که در آن آیه به جای « مُکَذِّبین : تکذیب کنندگان معاد » « مُجْرِمین » گفته شده، اشاره به این که تکذیب آن ها به خاطر آن نبود که در تحقیق و بررسی اشتباه کرده باشند، بلکه سرچشمه آن لجاجت و عناد و آلوده شدن به انواع جرم هابود .

70 وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ لا تَکُنْ فی ضَیْقٍ مِمّا یَمْکُرُونَ

از تکذیب و انکار آن ها غمگین مباش و این همه غصه آن ها را مخور و سینه ات از توطئه آن ها تنگ نشود .

و از آن جا که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از انکار و مخالفت آن ها رنج می برد و به راستی دلش برای آن ها می سوخت و عاشق هدایت و بیداری آن ها بود و از سوی دیگر ، همواره با توطئه های آن ها مواجه بود این آیه پیامبر صلی الله علیه و آله را دلداری می دهد .

71 وَ یَقُولُونَ مَتی هذَا الْوَعْدُ اِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ

می گویند این وعده ( عذاب را که به ما می دهی ) اگر راست می گویید کی خواهد آمد ؟

ولی این منکران لجوج به جای این که از این هشدار پیامبر دلسوز و مهربان و ملاحظه عاقبت کار مجرمان ، پند و اندرز گیرند ، باز در مقام سخریه و استهزاء برآمدند .

با این که مخاطب ، پیامبر صلی الله علیه و آله بود ولی مطلب را به صورت جمع می آورند ، به خاطر این که مؤمنان راستین نیز با پیامبر صلی الله علیه و آله در این سخن هم صدا بودند و طبعا آن ها نیز مخاطبند .

72 قُلْ عَسی اَنْ یَکُونَ رَدِفَ لَکُمْ بَعْضُ الَّذی تَسْتَعْجِلُونَ

بگو شاید پاره ای از آن چه را عجله می کنید نزدیک ودرکنار شما باشد .

« رَدِفَ » از ماده « رَدْف » به معنی قرار گرفتن پشت سر چیزی است ، لذا به کسی که پشت سر اسب سوار می نشیند ، « ردیف » گفته می شود ، هم چنین در مورد افراد و اشیایی که پشت سر یکدیگر قرار می گیرند این کلمه به کار می رود .

آیه اشاره می کند که چرا عجله می کنید ؟ چرا مجازات الهی را کوچک می شمرید ؟ چرا

به خود رحم نمی کنید ؟ آخر عذاب خدا شوخی نیست . احتمال بدهید به خاطر همین سخنانتان قهر و غضب خدا بر سر شما سایه افکنده باشد و به همین زودی بر شما فرود آید و نابودتان کند ، این همه سرسختی برای چیست ؟

73 وَ اِنَّ رَبَّکَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّاسِ وَ لکِنَّ اَکْثَرَهُمْ لایَشْکُرُونَ

پروردگار تو نسبت به مردم فضل و رحمت دارد ولی اکثر آن ها شکرگزار نیستند .

اگر خداوند در مجازات شما عجله نمی کند ، به خاطر فضل و رحمتش بر شما است ، تا برای اصلاح خویش و جبران گذشته به قدرکافی مهلت داشته باشید .

74 وَ اِنَّ رَبَّکَ لَیَعْلَمُ ما تُکِنُّ صُدُورُهُمْ وَ ما یُعْلِنُونَ

و پروردگارت آن چه را در سینه هاشان پنهان می دارند و آن چه را آشکار می کنند به خوبی می داند .

« تُکِنُّ » از ماده « کِنّ » به چیزی گفته می شود که اشیاء را در آن محفوظ و مستور می دارند

و منظور در این جا ، رازها و اندیشه ها و توطئه هایی است که کفار در دل پنهان می داشتند .

او به همان اندازه از خفایای درونشان آگاه است که از اعمال برون و

اصولاً پنهان و آشکار و غیب و شهود برای او یکسان است ، این علم محدود ما است که این مفاهیم را ساخته و پرداخته ، وگرنه در مقابل یک وجود نامحدود ، این مفاهیم ، به سرعت رنگ خود را می بازند .

75 وَما مِنْ غائِبَةٍ فِی السَّماءِ وَالاَْرْضِ اِلاّ فیکِتابٍ مُبینٍ

و هیچ موجودی پنهان در آسمان و زمین نیست مگر این که در کتاب مبین ( در لوح محفوظ و علم بی پایان پروردگار ) ثبت است .

« غائِبَة » معنی وسیعی دارد که هر آن چه را از حسّ ما پنهان است دربرمی گیرد ، اعم ازاعمال مخفی بندگان و نیات باطنی آن ها و نیز اسراری که در پهنه آسمان و زمین نهفته است و هم چنین قیام رستاخیز و زمان نزول عذاب و مانند این ها و دلیلی ندارد که

مانند بعضی از مفسران ، آن رابه خصوص یکی از این امور تفسیر کنیم .

منظور از « کتاب مبین » ، لوح محفوظ ، همان صفحه علم بی پایان خدا است که در ذیل آیه 59 سوره انعام از آن بحث شده است . ( به جلد 5 تفسیر نمونه صفحه 271 مراجعه نمایید ) .

76 اِنَّ هذَ الْقُرْانَ یَقُصُّ عَلی بَنی اِسْرائِیلَ اَکْثَرَ الَّذی هُمْ فیهِ یَخْتَلِفُونَ

این قرآن اکثرچیزهایی را که بنی اسرائیل در آن اختلاف دارند برای آن ها بیان می کند .

بنی اسرائیل در مسایل زیادی با هم اختلاف داشتند ، در مورد « مریم » و « عیسی » و در مورد پیامبری که بشارتش در تورات داده شده و این که او چه کسی است ؟ و هم چنین در بسیاری از احکام دینی و مذهبی با یکدیگر اختلافاتی داشتند قرآن آمد و دراین زمینه حق مطلب را ادا کرد و گفت مسیح (علیه السلام)خودش با صراحت خود را معرفی کرده که من بنده خدایم ، او کتاب آسمانی به من داده و مرا پیامبر قرار داده است : « قالَ اِنّی

عَبْدُاللّهِ اتانِیَ الْکِتابَ وَ جَعَلَنی نَبِیّا » ( 30 / مریم ) .

و نیز روشن ساخت که مسیح ، تنها از مادر و بدون پدر تولد یافته و این امر محالی نیست ، چرا که خداوند آدم را بدون پدر و مادر و تنها از خاک آفرید « اِنَّ مَثَلَ عیسی عِنْدَاللّهِ کَمَثَلِ ادَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ » ( 59 / آل عمران ) .

و در مورد پیامبری که اوصافش در تورات آمده آن را به روشنی بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله منطبق می داند چرا که بر هیچ کس همچون او منطبق نمی شود .

به هرحال یکی از رسالت های قرآن مبارزه با اختلافاتی است که به خاطر آمیخته شدن « خرافات » با « حقایق تعلیمات انبیاء » به وجود آمده بود و هر پیامبری وظیفه دارد که به اختلافات ناشی از تحریف ها و آمیختن حق و باطل پایان دهد و چون چنین کاری از یک فرد درس نخوانده برخاسته از محیط جهل ممکن نیست روشن می شود که از سوی خدا است.

77 وَ اِنَّهُ لَهُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنینَ

و مایه هدایت و رحمت برای مؤمنان است .

آری هدایت و رحمت است از نظر اختلاف زدایی و مبارزه با خرافات.

هدایت و رحمت است از این جهت که هم راه را نشان می دهد و هم طرز پیمودن راه را .

و ذکر « مُوْمِنین » در این جابه خصوص ، به خاطر آن است که تامرحله ای ازایمان یعنی آمادگی برای پذیرش حق و تسلیم در برابر پروردگار در انسان نباشد از این منبع پرفیض الهی بهره نخواهد برد .

78 اِنَّ رَبَّکَ یَقْضی بَیْنَهُمْ بِحُکْمِه وَ هُوَ الْعَزیزُ الْعَلیمُ

پروردگار تو میان آن ها در قیامت به حکم خود داوری می کند و اوست قادر و دانا.

و از آن جا که گروهی از بنی اسرائیل در برابر حقایقی که قرآن بازگو کرده بود مقاومت به خرج دادند و تسلیم نشدند ، لذا در این آیه می گوید خداوند روز قیامت

میان آن ها به حکم خود داوری می کند .

79 فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ اِنَّکَ عَلَی الْحَقِّ الْمُبینِ

پس بر خدا توکل کن که تو بر طریقه حق آشکار هستی .

انگیزه های توکل

« تَوَکَّل » از ماده « وِکالَت » در منطق قرآن به معنی اعتماد و تکیه کردن بر خدا است و او را ولی و وکیل خود قراردادن و بر اثر آن از حجم مشکلات و انبوه موانع نهراسیدن و این یکی از نشانه های مهم ایمان است و از عوامل پیروزی و موفقیت در مبارزه ها .

جالب این که در آیه فوق دلیل توکل را دو چیز شمرده : یکی قدرت و علم و آگاهی کسی که انسان بر او اعتماد می کند و دیگر روشن بودن راهی که انسان برگزیده است .

درحقیقت می گوید : دلیلی ندارد که ضعف و سستی وترس و وحشتی به خود راه دهی ، تکیه گاه تو خداوندی است که هم عزیز و شکست ناپذیر و هم علیم و آگاه است

و از سوی دیگر تو بر طریقه حق مبین هستی ، کسی که از حق مبین دفاع می کند چرا ترس و وحشتی داشته باشد ؟

و اگر می بینی جمعی با تو مخالفند هرگز نگران مباش ، آن ها چشم بینا و گوش شنوا و قلب زنده ندارند و اصلاً از محدوده تبلیغ و هدایت خارج هستند ، تنها حق طلبان و عاشقان خدا و تشنگان عدالت به دنبال سرچشمه زلال قرآن تو می آیند تا از آن سیراب شوند .

80 اِنَّکَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتی وَ لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ اِذا وَلَّوْا مُدْبِرینَ

تو نمی توانی سخنت را به گوش مردگان برسانی و نمی توانی کران را هنگامی که روی برمی گردانند و پشت می کنند صدا کنی .

کوران و کران سخن تو را پذیرا نیستند

مخاطب تو زندگان هستند ، آن ها روحی زنده و بیدار و حق طلب دارند، نه مردگان زنده نما که تعصب و لجاجت و استمرار برگناه ، فکر و اندیشه آن ها را تعطیل کرده است .

« حتی کسانی که زنده اند اما گوش های آن ها کر است نمی توانی سخن خودرا به آن هابرسانی ، مخصوصاً هنگامی که پشت کنند و از تو دور شوند » .

باز اگر نزدیک تو بودند ، ممکن بود سردر گوش آن ها بگذاری و فریاد کشی و کمی از امواج صوت تو در سامعه سنگین آن ها منعکس گردد اما آن ها کرانی هستند که روبرتافته و مرتبا دور می شوند .

81 وَ مااَنْتَ بِهادِی الْعُمْیِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ اِنْ تُسْمِعُ اِلاّمَنْ یُؤْمِنُ بِایاتِنافَهُمْ مُسْلِمُونَ

و نیزنمی توانی کوران را از گمراهی برهانی، تو فقط می توانی سخن خود رابه گوش کسانی برسانی که آماده پذیرش ایمان به آیات ما هستند و در برابر حق تسلیم هستند .

باز اگر آن ها به جای گوش شنوا چشم بینایی داشتند ، در این صورت گرچه صدا به گوش آن ها نمی رسید ، اما ممکن بود با علامت و اشاره صراط مستقیم را پیدا کنند ، اما افسوس که آن ها نابینا هم هستند .

و به این ترتیب تمام راه های درک حقیقت به روی آن ها بسته است ، قلب هایشان مرده ، گوش هاشان کر و چشم هاشان نابینا است .

در حقیقت دو آیه فوق ، مجموعه روشنی را از عوامل شناخت و طرق ارتباط انسان با جهان خارج را بازگو می کند .

« حس تشخیص » و عقل بیدار ، در مقابل دلمردگی .

« گوش شنوا » برای جذب سخنان حق از طریق سمع .

و« چشم بینا » برای مشاهده چهره حق و باطل از طریق بصر .

اما لجاجت و خود سری و تقلید کورکورانه و گناه ، چشم حقیقت بین انسان را نابینا و گوش او را کر و گاه عقل و قلب او را نیز از کار می اندازد و چنین کسانی اگر تمام انبیاء و اولیاء و فرشتگان برای هدایتشان بسیج شوند بی اثر خواهد بود ، چرا که ارتباطشان با عالم بیرون وجودشان به کلی قطع است و تنها در خود فرورفته اند .

نظیر این تعبیر در سوره بقره و سوره روم و بعضی دیگر از سوره های قرآن آمده است و ما درباره اهمیت « نعمت ابزار شناخت » بحث دیگری در تفسیرنمونه سوره نحل ذیل آیه 78 داشته ایم ( جلد 11 ، تفسیر نمونه ، صفحه 336 ) .

82 وَ اِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِمْ اَخْرَجْنا لَهُمْ دابَّةً مِنَ الاَْرْضِ تُکَلِّمُهُمْ اَنَّ النّاسَ کانُوا بِایاتِنا لا یُوقِنُونَ

هنگامی که فرمان عذاب آن هارسد (و در آستانه رستاخیز قرارگیرند) جنبده ای را از زمین برای آن ها خارج می کنیم که با آن ها تکلم می کند و می گوید : مردم به آیات ما ایمان نمی آورند .

منظور از « وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِمْ » صدور فرمان خدا و مجازاتی است که به آن ها قول داده شده ، یا وقوع رستاخیز و حضور نشانه های آن است ، نشانه هایی که با مشاهده آن هرکس خاضع و تسلیم می شود و یقین پیدا می کند که وعده های الهی هم حق بوده و قیامت نزدیک

است و در آن حال درهای توبه بسته می شود ، چرا که ایمان در چنین شرایطی جنبه اضطراری خواهد داشت .

دابَّةُ الاَْرْضِ چیست ؟

« دابَّة » به معنی « جنبده » و « اَرْض » به معنی « زمین » است و برخلاف آن چه بعضی می پندارند « دابَّة » تنها به جنبندگان غیرانسان اطلاق نمی شود ، بلکه مفهوم وسیعی داردکه انسان ها را نیز در می گیرد ، چنان که در آیه 6 سوره هود می خوانیم : « وَ ما دابَةٍ فِی الاَْرْضِ اِلاَّ عَلَی اللّهِ رِزْقُها : هیچ جنبده ای در زمین نیست مگر این که روزی او بر خدا است » .

اما در مورد تطبیق این کلمه ، قرآن به طور سربسته از آن گذشته ، گویی بنابر اجمال و ابهام بوده ، تنها وصفی که برای آن ذکر کرده این است که با مردم سخن می گوید و افراد بی ایمان را اجمالاً مشخص می کند ، ولی در روایات اسلامی و سخنان مفسرین ، بحث های زیادی در این زمینه دیده می شودکه در یک جمع بندی می توان آن را در دو تفسیر خلاصه کرد:

✓ 1 - گروهی آن را یک موجود جاندار و جنبنده غیرعادی از غیر جنس انسان با شکلی عجیب دانسته اند و برای آن عجایبی نقل کرده اند که شبیه خارق عادات و معجزات انبیاء است .

این جنبنده در آخر زمان ظاهر می شود و از کفر و ایمان سخن می گوید و منافقین را رسوا می سازد و بر آن ها علامت می نهد .

✓ 2 - جمعی دیگر به پیروی از روایات متعددی که در این زمینه وارد شده او را یک انسان می دانند ، یک انسان فوق العاده، یک انسان متحرک و جنبنده و فعال که یکی از کارهای اصلیش جدا ساختن صفوف مسلمین از منافقین و علامت گذاری آن ها است ، حتی از پاره ای روایات استفاده می شود که عصای موسی و خاتم سلیمان با او است و می دانیم عصای موسی ، رمز قدرت و اعجاز و خاتم سلیمان ، رمز حکومت و سلطه الهی است و به این ترتیب او یک انسان قدرتمند و افشاگر است .

در حدیثی از حذیفه از پیامبر صلی الله علیه و آله در توصیف « دابَّة مِنَ الاَْرْض » چنین آمده است « لا یُدْرِکُها طالِبٌ وَ لا یَفُوتُها هارِبٌ فَتَسِمُ الْمُؤْمِنُ بَیْنَ عَیْنَیْهِ وَ یَکْتُبُ بَیْنَ عَیْنَیْهِ مُؤْمِنٌ وَ تَسِمُ الْکافِرُ بَیْنَ عَیْنَیْهِ وَ تَکْتِبُ بَیْنَ عَیْنَیْهِ کافِرٌ وَ مَعَها عَصا مُوسی وَ خاتَمُ سُلَیْمانَ : او به قدری نیرومند است که هیچ کس به او نمی رسد و کسی از دست او نمی تواند فرار کند ، در پیشانی مؤمن علامت می گذارد و می نویسد مؤمن و در پیشانی کافر علامت می گذارد و می نویسد کافر با او عصای موسی و انگشتر سلیمان است ».⁽¹⁾

و در روایات متعددی بر شخص امیرمؤمنان علی تطبیق شده است :

در تفسیر علی بن ابراهیم از امام صادق می خوانیم : « مردی با عمار یاسر گفت آیه ای در قرآن است که فکر مرا پریشان ساخته و مرا در شک انداخته است، عمارگفت: کدام آیه ؟ گفت آیه "وَ اِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِمْ اَخْرَجْنا لَهُمْ دابَّةً مِنَ الاَْرْضِ تُکَلِّمُهُمْ اَنَّ النّاسَ کانُوا .

بِایاتِنا لا یُوقِنُونَ " این کدام جنبنده است ؟ ».

عمار می گوید : به خدا سوگند من روی زمین نمی نشینم ، غذایی نمی خورم و آبی نمی نوشم تا «دابَّةُ الاَْرْضِ» را به تو نشان دهم سپس همراه آن مرد به خدمت علی (علیه السلام) آمد ، در حالی که غذا می خورد هنگامی که چشم امام (علیه السلام)به عمار افتاد ، فرمود بیا ، عمار آمد و نشست و با امام (علیه السلام)غذا خورد .

آن مرد سخت در تعجب فرو رفت و با ناباوری به این صحنه می نگریست ، چراکه عمار به او قول داده بود و قسم خورده بود که تا به وعده اش وفا نکند غذا نخورد ، گویی قول و قسم خود را فراموش کرده است .

هنگامی که عمار برخاست و با علی (علیه السلام)خداحافظی کرد ، آن مرد رو به او کرده گفت ، عجیب است تو سوگند یادکردی که غذا نخوری و آب ننوشی و بر زمین ننشینی مگر این که « دابَةُ الاَْرْضِ » را به من نشان دهی ؟ عمار در جواب گفت ، « اَرَیْتُکَها اِنْ کُنْتَ تَعْقِلُ : من او را به

تو نشان دادم اگر می فهمیدی » .⁽¹⁾

نظیر همین حدیث در تفسیر عیاشی از « ابوذر » رحمة اللّه علیه نقل شده است .⁽²⁾

علامه مجلسی در بحارالانوار با سند معتبری از امام صادق (علیه السلام)چنین نقل می کند که علی (علیه السلام)درمسجد خوابیده بود، پیامبر صلی الله علیه و آله آن جا آمد ، علی (علیه السلام)را بیدار کرد و فرمود : « قُمْ یا دابَّةَ اللّهِ : برخیز ای جنبنده الهی » کسی از یاران عرض کرد: « ای رسول خدا آیا ما حق داریم یکدیگر را بر چنین اسمی بنامیم؟ » پیامبر فرمود: « نه این نام مخصوص او است و او است " دابَّةُ الاَْرْضِ " که خداوند درقرآن فرموده: " وَ اِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِمْ اَخْرَجْنا لَهُمْ دابَةً مِنَ الاَْرْضِ... "»

سپس فرمود : « ای علی در آخر زمان خداوند تو را در بهترین صورت زنده می کند و وسیله ای در دست تو .

است که دشمنان را با آن علامت می نهی» . ⁽¹⁾

طبق این روایات ، آیه فوق مربوط به « رجعت » است و با آیه ای که بعداً درباره رجعت می آید هماهنگ می باشد .

مرحوم ابوالفتوح رازی در تفسیر خود ذیل آیه فوق می نویسد : بر طبق اخباری که از طریق اصحاب ما نقل شده ، « دابَّةُ الاَْرْضِ » کنایه از حضرت مهدی صاحب الزمان (علیه السلام) است .⁽²⁾

با در نظر گرفتن این حدیث و احادیث فوق ، می توان از « دابَّةُ الاَْرْضِ » مفهوم کلی تری را استفاده کرد که بر هر یک از پیشوایان بزرگ که درآخرزمان قیام و حرکت فوق العاده می کنند و حق و باطل و مؤمن و کافر را از هم مشخص می سازند منطبق می شود . .

این تعبیر که در روایات وارد شده که عصای موسی و انگشتر سلیمان که رمز قدرت و پیروزی و حکومت است با او است قرینه ای است بر این که « دابَّةُ الاَْرْضِ » یک انسان بسیار فعال است نه یک حیوان .

و نیز این که در روایات وارد شده که مؤمن و کافر را نشانه گذاری می کند و صفوفشان را مشخص می سازد با انسان سازگار است .

سخن گفتن با مردم که در متن آیه قرآن به عنوان توصیف او آمده نیز مناسب همین معنی است .

دریک جمع بندی به این جا می رسیم که ازیک سو واژه « دابَّة » بیشتر در غیر انسان ها به کار می رود ( هرچند در قرآن کرارا در مفهوم اعم و یا در مورد انسان ها استعمال شده ) از سوی دیگر قراین متعدد در خود آیه وجود دارد و روایات فراوانی در تفسیر آیه وارد شده است که نشان می دهد منظور از « دابَّةُ الاَْرْضِ » در این جا انسانی است با ویژگی هایی که در

بالا ذکر کردیم ، انسانی است بسیار فعال ، مشخص کننده خط حق و باطل ، مؤمن و منافق و کافر ، انسانی است که در آستانه رستاخیز ظاهر می شود و خود یکی از آیات عظمت پروردگار است .

83 وَ یَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ اُمَّةٍ فَوْجا مِمَّنْ یُکَذِّبُ بِایاتِنافَهُمْ یُوزَعُونَ

به خاطر بیاور روزی را که ما از هر امتی گروهی را از کسانی که آیات ما را تکذیب می کردند محشور می کنیم و آن ها رانگه می داریم تا به یکدیگر ملحق شوند .

« حَشْر » به معنی کوچ دادن و خارج کردن گروهی از مَقَرَّشان و حرکت دادن آن ها به سوی میدان جنگ یا غیر آن است .

« فَوْج » چنانکه راغب در مفردات می گوید ، به معنی گروهی است که به سرعت حرکت می کنند .

« یُوزَعُون » به معنی نگهداشتن جمعیت است به طوری که گروهی به گروه دیگر ملحق

شوند و این تعبیر معمولاً درمورد جمعیت های زیاد گفته می شود، همان گونه که نظیرآن درمورد لشکریان سلیمان در این سوره خواندیم .

بنابراین ازمجموع آیه چنین استفاده می شودکه روزی فراخواهدرسیدکه ازهرقوم وجمعیتی خداوند گروهی را محشور می کند و آن هارا برای مجازات و کیفر اعمالشان آماده می سازد .

بسیاری از بزرگان این آیه را اشاره به مسأله رجعت و بازگشت گروهی از بدکاران و نیکوکاران به همین دنیا در آستانه رستاخیز می دانند ، چراکه اگر اشاره به خود رستاخیز و قیامت باشد ، تعبیر به « مِنْ کُلِّ اُمَّةٍ فَوْجا : از هر جمعیتی ، گروهی » صحیح نیست ، زیرا در قیامت ، همه محشور می شوند ، چنان که قرآن در آیه 47 سوره کهف می گوید : « وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ اَحَدا : ما آن ها را محشور می کنیم و احدی را ترک نخواهم گفت » .

« رجعت » در کتاب و سنت

از مسایلی که در آیه مورد بحث قابل ملاحظه است ، ظهور بعضی از این

آیات در مسأله رجعت است .

« رَجْعَت » از عقاید معروف شیعه است و تفسیرش در یک عبارت کوتاه چنین است : بعد از ظهور مهدی (علیه السلام)و در آستانه رستاخیز گروهی از « مؤمنان خالص » و « کفار و طاغیان بسیار شرور » به این جهان بازمی گردند ، گروه اول مدارجی از کمال را طی می کنند و گروه دوم کیفرهای شدیدی را می بینند .

مرحوم « سیّد مرتضی » که از بزرگان شیعه است چنین می گوید : « خداوند متعال بعد از ظهور مهدی (علیه السلام)گروهی از کسانی را که قبلاً از دنیا رفته اند به این جهان بازمی گرداند ، تا در ثواب و افتخارات یاری او و مشاهده حکومت حقّ بر سراسر جهان شرکت جویند و نیز گروهی از دشمنان سرسخت را بازمی گرداند تا از آن ها انتقام گیرد » .

سپس می افزاید : « دلیل بر صحت این مذهب این است که هیچ عاقلی نمی تواند قدرت خدا را براین امر انکار کند چرا که مسأله محالی نیست ، درحالی که بعضی از مخالفین ما چنان موضوع را انکار می کنند که گویی

آن را محال و غیرممکن می شمرند .

بعد اضافه می کند : دلیل بر اثبات این عقیده اجماع امامیه است زیرا احدی از آن ها با این عقیده مخالفت نکرده است ». ⁽¹⁾

84 حَتّی اِذا جاءُو قالَ اَکَذَّبْتُمْ بِایاتی وَ لَمْ تُحیطُوا بِهاعِلْما اَمّا ذا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

تا زمانی که ( به پای حساب ) می آیند به آن ها می گوید آیا آیات مرا تکذیب کردید و درصدد تحقیق برنیامدید شما چه اعمالی انجام می دادید .

منظور از جمله « وَ لَمْ تُحیطُوا بِها » یعنی بدون آن که از آن تحقیق کنید و به حقیقت امر آگاهی یابید به تکذیب آن پرداختید و این نهایت جهل و نادانی است که انسان بدون تحقیق و احاطه علمی به چیزی درصدد انکار آن برآید . .

و در حقیقت از آن ها دو چیز سؤال می شود یکی از تکذیب بدون تحقیقشان و دیگر از اعمالی که انجام می دادند .

اگر آیه فوق درباره قیامت و رستاخیز باشد ، مفهومش معلوم است و اما اگر اشاره به مسأله رجعت باشد ( چنان که هماهنگی آیات ایجاب می کند ) اشاره به این است که به هنگام بازگشت گروهی از بدکاران به این جهان، کسی که نماینده و ولی امراست، آن ها رامورد بازپرسی قرار می دهد ، سپس به مقدار استحقاقشان آن ها را مجازات دنیوی می کند و این مانع از عذاب آخرت آن ها نخواهد بود ، چنانکه بسیاری از مجرمان ، حدشرعی در این جهان می خورند و در صورت عدم توبه در آخرت نیز مجازاتشان محفوظ است .

85 وَ وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِمْ بِما ظَلَمُوا فَهُمْ لا یَنْطِقُونَ

در این هنگام فرمان عذاب بر آن ها واقع می شود و آن ها سخنی ندارند که بگویند .

این عذاب به معنی عذاب دنیا است هرگاه آیه را به معنی رجعت بدانیم

و به معنی عذاب آخرت است اگر آیه را به معنی قیامت بدانیم .

86 اَلَمْ یَرَوْ اَنّا جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِیَسْکُنُوا فیهِ وَ النَّهارَمُبْصِرا اِنَّ فی ذلِکَ لاَیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

آیا آن ها ندیدند ما شب را قرار دادیم که در آن بیارامند و روز را روشنی بخش ، در این امور نشانه های روشنی است برای کسانی که آماده پذیرش ایمانند .

این نخستین بار نیست که قرآن از آثار حیات بخش شب و روز و نظام نور و ظلمت سخن می گوید ، همان گونه که آخرین بار نیز نمی باشد ، این به خاطر آن است که قرآن یک کتاب تعلیم و تربیت انسان سازی است و می دانیم اصول تعلیم و تربیت گاه ایجاب می کند که یک موضوع را در فواصل مختلف تکرار کنند و به یادآورند تا کاملاً خاطرنشان گردد و به اصطلاح جا بیفتد.

آرامشی که از تاریکی شب به وجود می آید یک واقعیت مسلّم علمی است پرده های

تاریک شب و نه تنها یک وسیله اجباری برای تعطیل فعالیت های روزانه است ، بلکه اثر عمیقی روی سلسله اعصاب انسان و سایر جانداران می گذارد و آن ها را در استراحت و خواب عمیق و به تعبیر قرآن « سکوت » فرومی برد .

هم چنین رابطه روشنایی روز و تلاش و حرکت و جنبشی که خاصیت تابش نور است نیز از نظر علمی جای تردید نیست ، نه فقط نور آفتاب ، صحنه زندگی را روشن و چشم انسان را فعال می سازد ، بلکه تمام ذرات وجود انسان را بیدار کرده و به فعالیت وامی دارد .

توجه به این نکته نیز لازم است که انسان باید خود را با این نظام هماهنگ سازد ،شب را استراحت کند و روز رابه تلاش و کوشش بپردازد ، تا همیشه سالم و فعال باشد نه همچون هوسرانانی که شب را بیدار می مانند و روز را تا نزدیکی ظهر در خواب فرومی برند .

جالب این که « مُبْصِر » که در اصل به معنی « بینا » است صفت روز قرار داده شده است ، درحالی که وصف انسان ها در روز می باشد ، این یک نوع تأکید زیبا است همان گونه که گاه

شب را توصیف به خواب رفتن می کنند و می گویند « لیل نائم » .

و این تفاوت تعبیر که در بیان فایده شب و روز در آیه مشاهده می شود که در یک جا « لِتَسْکُنُوا فیهِ » می گوید و در جای دیگر « مُبْصِرا » ، ممکن است اشاره به این باشد که هدف اصلی شب سکونت و آرامش است ، ولی هدف روشنایی روز ، دیدن نیست ، بلکه دیدن ابزاری است برای رسیدن به مواهب حیات و بهره گیری از آن ( دقت کنید ) .

به هرحال این آیه گرچه مستقیما سخن از توحید و تدبیر عالم هستی می گوید ولی می تواند اشاره لطیفی به مسأله معاد نیز دربرداشته باشد ، چرا که خواب همچون مرگ است و بیداری همچون زندگی پس از مرگ .

87 وَ یَوْمَیُنْفَخُ فِیالصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمواتِ وَ مَنْ فِیالاَْرْضِ اِلاّ مَنْ شاءَاللّهُ وَ کُلٌ اَتَوْهُ داخِرینَ

به خاطر بیاورید روزی را که در صور دمیده می شود و تمام کسانی که درآسمان ها و زمین

هستند در وحشت فرومی روند جز کسانی که خدا بخواهد و همگی با خضوع در پیشگاه او حاضر می شوند .

از مجموعه آیات قرآن استفاده می شود که دو یا سه بار « نفخ صور » می شود : یکبار در پایان دنیا و آستانه رستاخیز ، که وحشت همه را فرامی گیرد .

بار دوم همگی با شنیدن آن قالب تهی می کنند و می میرند ( این دو نفخه ممکن است یکی باشد ) .

بار سوم به هنگام بعث و نشور و قیام قیامت است که با نفخ صور همه مردگان به حیات بازمی گردند و زندگی نوینی را آغاز می کنند .

در این که آیه فوق اشاره ای به نفخه اول و دوم است یا نفخه سوم میان مفسران گفتگو است .

ولی ظاهراً آیه نشان می دهد که اشاره به نفخه اولی است که در پایان جهان صورت

می گیرد زیرا « فَزِعَ » که به معنی ترس و وحشتی است که تمام قلب انسان را فرامی گیرد از آثار این نفخه شمرده شده و می دانیم در نفخه قیامت ترس و وحشت به خاطر اعمال است و حساب و جزا ، نه به خاطر تأثیر نفخه .

و اما جمله « مَنْ شاءَاللّهُ » که به صورت استثناء از این ترس و وحشت عمومی ذکر شده اشاره به نیکان و پاکان ، اعم از فرشتگان و مؤمنانی است که در آسمان ها و زمین هستند آن ها در پرتو ایمان ، آرامش مخصوصی دارند ، نه نفخه اول صور آن ها را متوحش می سازد و نه نفخه آخر « مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْها وَ هُمْ مِنْ فَزَعِ یَؤْمَئِذٍ امِنُونَ ».

88 وَ تَرَی الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَ هِیَ تَمُرُّ مَرَّالسَّحابِ صُنْعَ اللّهِ الَّذی اَتْقَنَ کُلَّ شَیْ ءٍ اِنَّهُ خَبیرٌبِما تَفْعَلُونَ

کوه ها را می بینی و آن ها را ساکن و جامد می پنداری درحالی که مانند ابر در حرکتند این صنع و آفرینش خداوندی است که همه چیز را متقن آفریده او از کارهایی که شما انجام می دهید آگاه است .

حرکت زمین یک معجزه علمی قرآن

آیه فوق از قبیل آیات توحید و نشانه های عظمت خداوند در همین دنیا است و به «حرکت کره زمین» که برای مامحسوس نیست اشاره می کند .

✓ 1 - آیه فوق می گوید : « گمان می کنی کوه ها جامد و ساکنند ، درحالی که همچون ابر در حرکتند » معلوم است این تعبیر با حوادث آغاز رستاخیز سازگار نیست ، چرا که این حوادث به قدری آشکار است که به تعبیر قرآن « از مشاهده آن ها مادران کودکان شیرخوار خود را فراموش می کنند و زنان باردار سقط جنین می نمایند و مردم از شدت وحشت همچون مستانند در حالی که مست نیستند » ( 2 / حج ) .

✓ 2 - تعبیر به « اِتْقان » که به معنی منظم ساختن و محکم نمودن است نیز تناسب با زمان برقراری نظام جهان دارد ، نه زمانی که این نظام فرومی ریزد و متلاشی و ویران می گردد .

✓ 3 - جمله « اِنَّهُ خَبیرٌ بِما تَفْعَلُونَ » مخصوصاً با توجه به این که « تَفْعَلُونَ » فعل مضارع است نشان می دهد که مربوط به این دنیا است چرا که می گوید : « او از اعمالی که شما در حال و آینده انجام می دهید با خبر است » و اگر مربوط به پایان این جهان بود می بایست گفته شود « ما فَعَلْتُمْ : کاری که انجام دادید » ( دقت کنید ) .

از مجموع این قراین دقیقا چنین استفاده می شود که این آیه یکی دیگر از عجایب آفرینش را بیان می کند .

نتیجه ای که از این تفسیر می گیریم این است که این کوه ها که ما آن ها را ساکن می پنداریم با سرعت زیاد درحرکت هستند ، مسلماً حرکت کوه ها بدون حرکت زمین های دیگر که به آن ها متصل است معنی ندارد و به این ترتیب معنی آیه چنین می شود که زمین با سرعت حرکت می کند همچون حرکت ابرها .

طبق محاسبات دانشمندان امروز سرعت سیر حرکت زمین به دور خود

نزدیک به 30 کیلومتر در هر دقیقه است و سرعت سیر آن در حرکت انتقالی به دور آفتاب از این هم بیشتر است .

امّا چرا قرآن « کوه ها » را مرکز بحث قرارداده شاید به این جهت است که کوه ها از نظر سنگینی و وزن و پابرجایی ضرب المثلند و برای تشریح قدرت خداوند نمونه بهتری محسوب می شوند ، جایی که کوه ها با این عظمت و سنگینی به فرمان خدا ( همراه زمین ) حرکت کنند قدرت او بر هرچیز به ثبوت می رسد .

به هرحال آیه فوق ازمعجزات علمی قرآن است ، زیرا می دانیم نخستین دانشمندانی که حرکت کره زمین را کشف کردند ، « گالیله » ایتالیایی و « کپرنیک » لهستانی بودند که در اواخر قرن 16 و اوایل 17 میلادی این عقیده را برملا ساختند ، هرچند ارباب کلیسا شدیدا آن ها را محکوم کرده و تحت فشار گذاشتند .

ولی قرآن مجید حدود یکهزار سال قبل از آن ها ، پرده از روی حقیقت برداشت و

حرکت زمین را به صورت فوق به عنوان یک نشانه توحید مطرح ساخت .

89 مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْها وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ یَوْمَئِذٍامِنُونَ

کسانی که کار نیکی انجام دهند پاداشی بهتر از آن خواهند داشت و آن ها از وحشت آن روز در امانند .

در این که منظور از « حَسَنَه » چیست ؟ مفسران تعبیرات گوناگونی دارند : بعضی آن را به کلمه توحید و « لااِلهَ اِلاَّاللّه » و ایمان به خدا تفسیر کرده اند .

البته همان گونه که بارها گفته ایم معنی آیات وسیع و گسترده است « حَسَنَة » نیز در این جا مفهوم وسیعی دارد که همه اعمال نیک را در برمی گیرد ، از جمله ایمان به خدا و پیامبر اسلام و ولایت ائمه علیهم السلام که در رأس هر کار نیک قرار دارد .

90 وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَهِ فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ اِلاّ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

و آن ها که اعمال بدی انجام دهند به رو در آتش افکنده می شوند آیا جزایی جز آن چه عمل می کردید خواهید داشت .

« کُبَّت » از ماده « کَبَّ » در اصل به معنی افکندن چیزی به صورت بر زمین است و بنابراین ذکر « وُجُوهُ » ( صورت ها ) در آیه فوق از باب تأکید است .

افکندن این گروه را به صورت در آتش به عنوان بدترین نوع عذاب است . به علاوه چون هنگامی که مواجه با حق می شدند ، صورت خود را برمی گرداندند و با همان صورت از گناه استقبال می کردند اکنون باید گرفتار چنین مجازاتی شوند .

جمله «هَلْ تُجْزَوْنَ اِلاّ ماکُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» ممکن است پاسخ سؤالی باشد که در این جا مطرح می شود و آن این که اگر کسی بگوید این مجازات ، مجازات شدیدی است ، در پاسخ گفته می شود این همان اعمال شما است که دامانتان را گرفته شما جزایی جز اعمالتان ندارید ؟

91 اِنَّما اُمِرْتُ اَنْ اَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذی حَرَّمَها وَ لَهُ کُلُّ شَیْ ءٍ وَ اُمِرْتُ اَنْ اَکُونَ مِنَ الْمُسْلِمینَ

( بگو )من مأمورم پروردگار این شهر ( مقدس مکه ) را عبادت کنم همان کسی که این شهر

را حرمت بخشیده و همه چیز از آن او است و من مأمورم که از مسلمین باشم .

این شهر مقدسی که تمام افتخار شما و موجودیتان در آن خلاصه می شود ، شهر مقدسی که خدا آن را با برکاتش به شما ارزانی داشته ولی شما به جای شکر نعمتش کفران می کنید .

شهر مقدسی که حرم امن خدا است و شریف ترین نقطه روی زمین و قدیمی ترین معبد توحید است .

آری من مأمورم « پروردگاری را عبادت کنم که این شهر را حرمت نهاده » .

ویژگی هایی برای آن قرارداده و احترامات و احکام خاص و ممنوعیت هایی که برای شهرهای دیگر در جهان نیست .

امّا تصور نکنید که فقط این سرزمین ملک خدا است بلکه « همه چیز در عالم هستی به او تعلق دارد » .

و دومین دستور که به من داده شده این است : « من مأمورم که از مسلمین باشم » تسلیم مطلق

در برابر فرمان پروردگار و نه غیر او .

و به این ترتیب دو مأموریت اصلی خود را که « پرستش خدای یگانه » و « تسلیم مطلق در برابر فرمان » او است بیان می دارد .

سپس ابزار وصول به این دو هدف را چنین بیان می کند : « من مأمورم قرآن را تلاوت کنم »

92 وَ اَنْ اَتْلُوَ الْقُرْانَ فَمَنِ اهْتَدی فَاِنَّما یَهْتَدی لِنَفْسِه وَ مَنْ ضَلَّ فَقُلْ اِنَّما اَنَا مِنَ الْمُنْذِرینَ

و این که قرآن را تلاوت کنم هرکس هدایت شود برای خودهدایت شده و هرکس گمراه گردد ( گناهش به گردن خود اوست ) بگو من فقط از انذار کنندگان هستم .

از فروغ آن شعله گیرم و از چشمه آب حیاتش جرعه ها بنوشم و در همه برنامه ها بر راهنمایی آن تکیه کنم، آری این وسیله من است برای رسیدن به آن دو هدف مقدس و مبارزه با هرگونه شرک و انحراف و گمراهی .

و به دنبال آن اضافه می کند : تصور نکنید ایمان آوردن شما سودی به حال من و یا از آن بالاتر سودی برای خداوند بزرگ دارد ، نه « هرکس هدایت شود برای خود هدایت شده است » .

و تمام منافع هدایت چه در این جهان و چه در جهان دیگر عاید خود او می شود .

« هرکس گمراه شود، وزر و وبالش به گردن خود او است، بگو من فقط از انذار کنندگان و بیم دهندگانم ».

و عواقب شوم آن دامن مرا نمی گیرد ، وظیفه من بلاغ مبین و ابلاغ آشکار است ، وظیفه من ارائه طریق و اصرار بر پیمودن راه است ، اما آن کس که مایل است در گمراهی بماند ، تنها خویشتن را بدبخت کرده است .

93 وَ قُلِ الْحَمْدُلِلّهِ سَیُریکُمْ ایاتِه فَتَعْرِفُونَها وَ ما رَبُّکَ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ

بگو حمد و ستایش مخصوص ذات خدا است به زودی آیاتش را به شما نشان می دهد تا آن را بشناسید و پروردگار تو از آن چه انجام می دهید غافل نیست .

این حمد و ستایش هم به نعمت قرآن باز می گردد ، هم هدایت الهی و هم

می تواند مقدمه ای برای جمله بعد باشد که می گوید : « به زودی خداوند آیاتش را به شما نشان می دهد تا آن را بشناسید » .

این تعبیر اشاره به آن است که با گذشت زمان و پیشرفت علم و دانش و خرد آدمی ، هر روز پرده از آیات جدید و اسرار تازه ای از عالم هستی برداشته می شود و روز به روز به عظمت قدرت و عمق حکمت پروردگار آشناتر می شوید و این ارائه آیات هرگز قطع نمی شود و در طول عمر بشر همچنان ادامه دارد .

اما اگر بااین همه، باز راه خلاف و انحراف بپیمایید، بدانید« پروردگار شما هرگز از کارهایی که انجام می دهید غافل نیست » .

گمان نکنید اگر خداوند کیفر شما را به لطفش تأخیر می اندازد دلیل این است که از اعمالتان آگاه نیست و یا حساب و کتاب آن محفوظ نمی ماند .

خداوندا ! هر روز گوشه تازه ای از آیات عظمتت را به ما نشان ده تا تو را هر روز

بهتر و بیشتر بشناسیم و به شکر این همه مواهبی که نصیب ما کرده ای بپردازیم .

بارالها ! انبوهی ازمشکلات جامعه اسلامی مارافراگرفته و دشمنان درداخل وخارج سخت تلاش می کنندتا نور تورا خاموش سازند .

تویی که به سلیمان آن همه قدرت بخشیدی و به موسی در برابر فرعونیان آن همه قوّت دادی ، ما را بر این دشمنان پیروز بگردان و آن ها را که قابل هدایت نیستند همچون قوم عاد و هود و ثمود و قوم لوط درهم بشکن .

پایان سوره نمل

سوره قصص

فضیلت تلاوت سوره « قصص »

پیرامون فضیلت تلاوت این سوره ، در روایتی از پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم : « کسی که سوره "قصص" را بخواند ، به تعداد هریک از کسانی که موسی را تصدیق یا تکذیب کردند ، ده حسنه به اوداده خواهدشد و فرشته ای در آسمان ها و زمین نیست مگراین که روز قیامت گواهی برصدق او می دهد » .⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام)نیز فرمود : « کسی که طواسین ثلاث ( قصص ، نمل و شعراء ) را در شب جمعه بخواند ، از دوستان خدا و در جوار او و در کنف حمایت او قرار خواهد گرفت و در دنیا هرگز فقر و ناامنی و ناراحتی شدید پیدا نخواهد کرد و در آخرت خداوند آن قدر از مواهب خود به او می بخشد که راضی شود و برتر از راضی بودن » .⁽²⁾

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 طسآمآ

طسم

خداوند می خواهد این حقیقت را بر همه روشن سازد که این کتاب بزرگ آسمانی که سرچشمه انقلابی بزرگ در تاریخ بشر گردید و برنامه کامل زندگی سعادت بخش انسان ها را در بر دارد ، از وسیله ساده ای همچون حروف « الف باء » تشکیل یافته که هر کودکی می تواند به آن تلفظ کند ، این نهایت عظمت است که آن چنان محصول فوق العاده بااهمیتی را از چنین مواد ساده ای ایجاد کند که همگان آن را در اختیار دارند .

2 تِلْکَ ایاتُ الْکِتابِ الْمُبینِ

این ها آیات کتاب مبین است .

تعبیر به « تِلْکَ » اسم اشاره به دور و برای بیان عظمت این آیات است .

این جا قرآن به « مبین بودن » توصیف شده و « مُبین » هم به معنی لازم و هم متعدی می آید ، چیزی که هم آشکار است و هم آشکارکننده و قرآن با محتوای روشنش حق را از باطل ، آشکار و راه را از بیراهه نمودار می سازد .

3 نَتْلُوا عَلَیْکَ مِنْ نَبَأِ مُوسی وَ فِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

ما از داستان موسی و فرعون به حق بر تو می خوانیم ، برای گروهی که ایمان بیاورند .

خدایی که موسی را برای نابودکردن فرعون در آغوش فرعون پرورش داد ، خدایی که بردگان مستضعف را به حکومت روی زمین رسانید و جباران گردنکش را خوار و ذلیل و نابود کرد و خدایی که کودک شیرخواری را درمیان امواج خروشان محافظت فرمود و هزاران هزار از فرعونیان زورمند را در میان امواج مدفون ساخت ، قادر بر نجات شمااست.

آری هدف اصلی از این آیات ، مؤمنانند و این تلاوت به خاطرآن ها و برای آن ها صورت

گرفته ، مؤمنانی که می توانند از آن الهام گیرند و راه خود را به سوی هدف در میان انبوه مشکلات بگشایند .

4 اِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِی الاَْرْضِ وَ جَعَلَ اَهْلَها شِیَعایَسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ یُذَبِّحُ اَبْناءَهُمْ وَ یَسْتَحْیی نِساءَهُمْ اِنَّهُ کانَ مِنَ الْمُفْسِدینَ

فرعون برتری جویی در زمین کرد و اهل آن را به گروه های مختلفی تقسیم نمود، گروهی را به ضعف و ناتوانی می کشاند ،پسران آن ها را سرمی برید و زنان آن ها را ( برای کنیزی ) زنده نگه می داشت ، او مسلماً از مفسدان بود .

فرعون بنده ضعیفی بود که بر اثر جهل و نادانی شخصیت خود را گم کرد و تا آن جا پیش رفت که ادعای خدایی نمود .

او برای تقویت پایه های استکبار خود به چند جنایت بزرگ دست زد ؛

نخست « کوشید درمیان مردم مصر تفرقه بیندازد » ( وَ جَعَلَ اَهْلَها شِیَعاً ).

همان سیاستی که درطول تاریخ پایه اصلی حکومت مستکبران را تشکیل می داده است ، چراکه حکومت یک اقلیت ناچیز بر یک اکثریت بزرگ جز با برنامه « تفرقه بینداز و حکومت کن » امکان پذیر نیست .

فرعون مخصوصاً مردم مصر را به دو گروه مشخص تقسیم نمود ؛ « قِبْطِیّان » که بومیان آن سرزمین بودند و تمام وسایل رفاهی و کاخ ها و ثروت ها و پست های حکومت در اختیار آنان بود .

و « سِبْطِیّان » یعنی مهاجران بنی اسرائیلی که به صورت بردگان و غلامان و کنیزان در چنگال آن ها گرفتار بودند .

فقر و محرومیت ، سراسر وجودشان را فراگرفته بود و سخت ترین کارها بر دوش آن ها بود ، بی آن که بهره ای داشته باشند .

دومین جنایت او استضعاف گروهی از مردم آن سرزمین بود، او دستور داده بود که

درست بنگرند فرزندانی که از بنی اسرائیل متولد می شوند ، اگر پسر باشند ، آن ها را از دم تیغ بگذرانند و اگر دختر باشند ، برای خدمتکاری و کنیزی زنده نگه دارند .

راستی او با این عملش چه می خواست انجام بدهد ؟

معروف است که او در خواب دیده بود شعله آتشی از سوی بیت المقدس برخاسته و تمام خانه های مصر را فراگرفت ، خانه های قِبْطِیّان را سوزاند ، ولی خانه های بنی اسرائیل سالم ماند .

او از آگاهان و معبّران خواب ، توضیح خواست ، گفتند : از این سرزمین بیت المقدس مردی خروج می کند که هلاکت مصر و حکومت فراعنه به دست او است .⁽¹⁾

و نیز نقل کرده اند که بعضی از کاهنان به او گفتند: پسری در بنی اسرائیل متولد می شود که .

حکومت تو را بر باد خواهد داد .⁽¹⁾

و سرانجام همین امر سبب شد که فرعون تصمیم به کشتن نوزادان پسر از بنی اسرائیل بگیرد . ولی قرارگرفتن جمله « یُذَبِّحُ اَبْناءَهُمْ » بعداز « یَسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ » ، مطالب دیگری را بازگو می کند، می گوید: فرعونیان برای تضعیف بنی اسرائیل این نقشه را طرح کرده بودند که نسل ذکور آن ها را که می توانست قیام کند و با فرعونیان بجنگد ، براندازد و تنها دختران و زنان را که به تنهایی قدرت بر قیام و مبارزه نداشتند ، برای خدمتکاری زنده بگذارند .

در مورد این برنامه جنایت بار فرعونیان داستان ها گفته اند ، بعضی می گویند : فرعون دستور داده بود که زنان باردار بنی اسرائیل را دقیقا زیر نظر بگیرند و تنها قابله های قبطی و فرعونی مأمور وضع حمل آن بودند، تا اگر نوزاد پسر باشد، .

فوراً به مقامات حکومت مصر خبر دهند و جلادان بیایند و قربانی خود را بگیرند .

5 وَ نُریدُ اَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الاَْرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ اَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثینَ

اراده ما براین قرارگرفته است که به مستضعفین نعمت بخشیم و آن هاراپیشوایان و وارثین روی زمین قرار دهیم .

6 وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الاَْرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما کانُوا یَحْذَروُنَ

حکومتشان را پابرجا سازیم و به فرعون و هامان و لشکریان آن ها آن چه را بیم داشتند از این گروه ، نشان دهیم .

چه قدر این دو آیه گویا و امیدبخش است ، چراکه به صورت یک قانون کلی و درشکل فعل مضارع و مستمر بیان شدهاست تا تصور نشود اختصاص به مستضعفان بنی اسرائیل و

حکومت فرعونیان داشته ، می گوید : ما می خواهیم چنین کنیم ... ، یعنی فرعون می خواست بنی اسرائیل را تار و مار کند و قدرت و شوکتشان را درهم بشکند، اما ما می خواستیم آن ها قوی و پیروز شوند .

او می خواست حکومت تا ابد در دست مستکبران باشد ، اما ما اراده کرده بودیم که حکومت را به مستضعفان بسپاریم و سرانجام چنین شد .

تعبیر به « مِنَّت » به معنی بخشیدن مواهب و نعمت ها است و این با منت زبانی که بازگو کردن نعمت به قصد تحقیر طرف است و مسلماً کار مذمومی می باشد ، فرق بسیار دارد .

دو آیه فوق هرگز سخن از یک برنامه موضعی و خصوصی مربوط به بنی اسرائیل نمی گوید ، بلکه بیانگر یک قانون کلی است برای همه اعصار و قرون و همه اقوام و جمعیت ها، می گوید : « ما اراده داریم که برمستضعفان منت بگذاریم و آن هارا پیشوایان و وارثان حکومت روی زمین قرار دهیم » .

این بشارتی است در زمینه پیروزی حق بر باطل و ایمان بر کفر .

این بشارتی است برای همه انسان های آزاده و خواهان حکومت عدل وداد و برچیده شدن بساط ظلم و جور .

نمونه ای از تحقق این مشیات الهی ، حکومت بنی اسرائیل و زوال حکومت فرعونیان بود .

و نمونه کامل ترش حکومت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و یارانش بعد از ظهور اسلام بود ، حکومت پابرهنه ها و تهی دستان باایمان و مظلومان پاکدل که پیوسته از سوی فراعنه زمان خود مورد تحقیر و استهزاء بودند و تحت فشار و ظلم و ستم قرار داشتند .

سرانجام خدا به دست همین گروه دروازه قصرهای کسراها و قیصرها را گشود و آن ها را از تخت قدرت به زیر آورد و بینی مستکبران را به خاک مالید .

و نمونه « گسترده تر » آن ظهور حکومت حق و عدالت در تمام کره زمین به وسیله مهدی

" ارواحنا له الفداء" است .

این آیات ازجمله آیاتی است که به روشنی بشارت ظهور چنینحکومتی را می دهد، لذا در روایات اسلامی می خوانیم که ؛ ائمه اهل بیت علیهم السلام در تفسیر این آیه اشاره به این ظهور بزرگ کرده اند .

« مستضعفان » و « مستکبران » چه کسانی هستند ؟

می دانیم واژه « مُسْتَضْعَف » از ماده « ضَعْف » است ، اما چون به باب استفعال برده شده، به معنی کسی است که او را به ضعف کشانده اند و در بند و زنجیر کرده اند .

به تعبیر دیگر « مُسْتَضْعَف » کسی نیست که ضعیف و ناتوان و فاقد قدرت و نیرو باشد ، مُسْتَضْعَف کسی است که نیروهای بالفعل و بالقوّه دارد ، اما از ناحیه ظالمان و جباران

سخت در فشار قرار گرفته ، ولی با این حال در برابر بند و زنجیر که بر دست و پای او نهاده اند ، ساکت و تسلیم نیست ، پیوسته تلاش می کند تا زنجیرها را بشکند و آزاد شود ،

دست جباران و ستمگران را کوتاه سازد و آیین حق و عدالت را برپا کند .

خداوند به چنین گروهی وعده یاری و حکومت در زمین داده است ، نه افراد بی دست و پا و جبان و ترسو که حتی حاضر نیستند فریادی بکشند ، تا چه رسد به این که پا در میدان مبارزه بگذارند و قربانی دهند .

بنی اسرائیل نیز آن روز توانستند وارث حکومت فرعونیان شوند که گرد رهبر خود موسی (علیه السلام)را گرفتند ، نیروهای خود را بسیج کردند و همه صف واحدی را تشکیل دادند ، بقایای ایمانی که از جدشان ابراهیم (علیه السلام)به ارث برده بودند ، با دعوت موسی (علیه السلام) تکمیل و خرافات را از فکر خود زدودند و آماده قیام شدند .

البته « مستضعف » انواع و اقسامی دارد ؛ مستضعف "فکری" ، "فرهنگی" ، " اقتصادی" ، " اخلاقی" و "سیاسی" و آن چه قرآن بیشتر روی آن تکیه کرده است ، مستضعفین "سیاسی" و " اخلاقی" می باشد .

بدون شک جباران مستکبر برای تحکیم پایه های سیاست جابرانه خود قبل از هرچیز سعی می کنند قربانیان خود را به استضعاف فکری و فرهنگی بکشانند ، سپس به استضعاف اقتصادی ، تا قدرت و توانی برای آن ها باقی نماند، تا فکر قیام و گرفتن زمام حکومت را در دست و مغز خود نپرورانند .

روش عمومی مستکبران تاریخ

نه تنها فرعون بود که برای اسارت بنی اسرائیل مردان آن ها را می کشت و زنانشان را برای خدمتکاری زنده نگه می داشت که در طول تاریخ همه جباران چنین بودند و با هر

وسیله نیروهای فعال را از کار می انداختند .

آن جا که نمی توانستند مردان را بکشند ، مردانگی را می کشتند و با پخش وسایل فساد ، مواد مخدر ، توسعه فحشاء و بی بند و باری جنسی ، گسترش شراب و قمار و انواع سرگرمی های ناسالم ، روح شهامت و سلحشوری و ایمان را در آن ها خفه می کردند ، تا

بتوانند با خیالی آسوده به حکومت خودکامه خویش ادامه دهند .

اما پیامبران الهی مخصوصاً پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله سعی داشتند نیروهای خفته جوانان را بیدار و آزاد سازند و حتی به زنان ، درس مردانگی بیاموزند و آن ها را در صف مردان ، در برابر مستکبران قرار دهند .

شواهد این دو برنامه در تاریخ گذشته و امروز در همه کشورهای اسلامی به خوبی نمایان است ، لذا نیازی به ذکر آن نمی بینیم .

7 وَ اَوْحَیْنا اِلی اُمِّ مُوسی اَنْ اَرْضِعیهِ فَاِذاخِفْتِ عَلَیْهِ فَاَلْقیهِ فِی الْیَمِّ وَ لا تَخافی وَ لا تَحْزَنی اِنّا رادُّوهُ اِلَیْکِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلینَ

ما به مادر موسی الهام کردیم که اورا شیرده و هنگامی که براو ترسیدی، وی را در دریا( یِ نیل ) بیفکن و نترس و غمگین مباش که ما او را به تو بازمی گردانیم و او را از رسولانش قرار می دهیم .

این آیه کوتاه مشتمل بر دو امر و دو نهی و دو بشارت است که مجموعا خلاصه ای است از یک داستان بزرگ و پرماجرا که فشرده اش چنین است ؛

دستگاه فرعون برنامه وسیعی برای کشتن « نوزادان پسر » از بنی اسرائیل ترتیب داده بود و حتی قابله های فرعونی مراقب زنان باردار بنی اسرائیل بودند .

در این میان یکی از این قابله ها با مادر موسی ، دوستی داشت ( حمل موسی مخفیانه صورت گرفت و چندان آثاری از حمل درمادر نمایان نبود ) هنگامی که احساس کرد تولد نوزاد نزدیک شده، به سراغ دوستش ( همان قابله ) فرستاد و گفت : ماجرای من چنین است، فرزندی در رَحِم دارم و امروز به محبت و دوستی تو نیازمندم .

هنگامی که موسی تولد یافت ، از چشمان او نور مرموزی درخشید ، چنان که بدن قابله به لرزه درآمد و برقی از محبت در اعماق قلب او فرو نشست و تمام زوایای دلش را روشن ساخت .

زن قابله رو به مادر موسی کرد و گفت : من در نظر داشتم ماجرای تولد این نوزاد را به دستگاه حکومت خبر دهم تا جلادان بیایند و این پسر را به قتل رسانند ( و من جایزه خود را بگیرم ) ولی چه کنم که عشق شدیدی از این نوزاد در درون قلبم احساس می کنم ، حتی راضی نیستم مویی از سر او کم شود ، با دقت از او حفاظت کن ، من فکر می کنم دشمن نهایی ما سرانجام او باشد .

قابله از خانه مادر موسی بیرون آمد ، بعضی از جاسوسان حکومت او را دیدند و تصمیم گرفتند وارد خانه شوند ، خواهر موسی ماجرا را به مادر خبر داد و مادر دستپاچه شد ، آن چنان که نمی دانست چه کند ؟

در میان این وحشت شدید که هوش از سرش برده بود ، نوزاد را در پارچه ای پیچید و در تنور انداخت ، مأمورین وارد شدند در آن جا چیزی جز تنور آتش ندیدند، تحقیقات را از مادر موسی شروع کردند ، گفتند : این زن قابله در این جا چه می کرد ؟ گفت : او دوست من

است ، برای دیدار من آمده بود ، مأمورین مأیوس شدند و بیرون رفتند .

مادر موسی به هوش آمد و به خواهر موسی گفت : نوزاد کجا است ؟ او اظهار بی اطلاعی کرد، ناگهان صدای گریه ای از درون تنور برخاست ، مادر به سوی تنور دوید ،

دید خداوند آتش را برای او سرد و سلام کرده است ( همان خدایی که آتش نمرودی را برای ابراهیم سرد و سالم ساخت ) دست کرد و نوزادش را سالم بیرون آورد .

اما باز مادر در امان نبود ، چراکه مأموران چپ و راست در حرکت و جستجو بودند و شنیدن صدای یک نوزاد کافی بود که خطر بزرگی واقمع شود .

در این جا یک الهام الهی قلب مادر راروشن ساخت ، الهامی که ظاهراً او را به کار خطرناکی دعوت می کرد، ولی با این حال از آن احساس آرامش نمود .

این یک مأموریت الهی است که به هرحال باید انجام شود و تصمیم گرفت به این الهام ، لباس عمل بپوشاند و نوزاد خویش را به نیل بسپارد .

به سراغ یک نجار مصری آمد ( نجاری که او نیز از قبطیان و فرعونیان بود ) از او درخواست کرد صندوق کوچکی برای او بسازد .

نجار گفت : با این اوصاف که می گویی، صندوق رابرای چه می خواهی ؟ مادری که زبانش عادت به دروغ نداشت ، نتوانست در این جا سخنی جز این بگوید که ؛ من از بنی اسرائیلم ، نوزاد پسری دارم و می خواهم نوزادم را در آن مخفی کنم .

نجار قبطی تصمیم گرفت این خبر را به جلادان برساند ، به سراغ آن ها آمد ، اما چنان وحشتی بر قلب او مستولی شد که زبانش بازایستاد ، تنها با دست اشاره می کرد و می خواست با علایم ، مطلب را بازگو کند ، مأمورین که گویا از حرکات او یک نحو سخریه و استهزاء برداشت کردند، او را زدند و بیرون کردند .

هنگامی که بیرون آمد ، حال عادی خود را بازیافت ، این ماجرا تکرار شد و در نتیجه فهمید در این جا یک سرّ الهی نهفته است ، صندوق را ساخت و به مادر موسی تحویل داد .

شاید صبحگاهانی بود که هنوز چشم مردم مصر در خواب بود . هوا کمی روشن شده بود . مادر ، نوزاد خود را همراه صندوق به کنار نیل آورد ، پستان در دهان نوزاد گذاشت و آخرین شیر را به او داد ، سپس او را در صندوق مخصوص که همچون یک کشتی کوچک قادر بود بر روی آب حرکت کند ، گذاشت و آن را روی موج نهاد .

امواج خروشان نیل ، صندوق را به زودی از ساحل دور کرده ، مادر در کنار ایستاده بود و این منظره را تماشا می نمود ، در یک لحظه احساس کرد قلبش از او جدا شده و روی امواج حرکت می کند ، اگر لطف الهی قلب او را آرام نکرده بود ، فریاد می کشید و همه چیز فاش می شد .

این ها همه از یک سو .

اما ببینیم در کاخ فرعون چه خبر بود ؟ در اخبار آمده ؛ فرعون دختری داشت که تنها فرزندش بود و از بیماری شدیدی رنج می برد ، فرعون دست به دامن اطباء زد ، نتیجه ای

نگرفت ، به کاهنان متوسل شد ، آن ها گفتند : ای فرعون ! ما پیش بینی می کنیم که از درون این دریا انسانی به این کاخ گام می نهد که اگر از آب دهانش به بدن این بیمار بمالند ، بهبودی می یابد .

فرعون و همسرش آسیه در انتظار چنین ماجرایی بودند که ناگهان روزی صندوقچه ای که بر امواج در حرکت بود ، نظر آن ها را جلب کرد . دستور داد مأمورین فورا به سراغ صندوق بروند و آن را از آب بگیرند تا ببینند در آن چیست .

صندوق مرموز در برابر فرعون قرار گرفت ، دیگران نتوانستند درِ آن را بگشایند ، آری می بایست درِ صندوق نجات موسی ، به دست فرعون گشوده شود و گشوده شد . هنگامی که چشم همسرفرعون به چشم کودک افتاد ، برقی از آن جهید و اعماق قلبش را روشن ساخت و همگی مخصوصاً همسر فرعون مهر او را به دل گرفتند و هنگامی که آب دهان این نوزاد مایه شفای بیمار شد ، این محبت فزونی گرفت .

اکنون خلاصه این ماجرا را از زبان قرآن می شنویم .

8 فَالْتَقَطَهُ الُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوّا وَ حَزَنا اِنَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما کانُوا خاطِئینَ

(هنگامی که مادراز سوی کودک خود سخت در وحشت فرو رفت ، او را به فرمان خدا به دریا افکند ) خاندان فرعون او را از آب گرفتند تا سرانجام دشمن آنان و مایه اندوهشان گردد، مسلماً فرعون و هامان و لشکریان آن دو خطاکار بودند .

موسی (علیه السلام) در آغوش فرعون

« اِلْتَقَطَ » از ماده « اِلْتِقاط » در اصل به معنی بی تلاش و کوشش به چیزی رسیدن می باشد و این که به اشیاء گم شده ای که انسان پیدا می کند ، « لُقَطَة » می گویند ، نیز

به همین جهت است .

بدیهی است فرعونیان قنداقه این نوزاد را از امواج به این منظور نگرفتند

که دشمن سرسختشان را در آغوش خود پرورش دهند ، بلکه آن ها به گفته همسر فرعون می خواستند نور چشمی برای خود برگزینند .

اما سرانجام و عاقبت کار چنین شد و به اصطلاح علمای ادب ، « لام » در این جا « لام عاقبت » است نه « لام علت » و لطافت این تعبیر در همین است که خدا می خواهد قدرت خود را نشان دهد که چگونه این گروه را که تمام نیروهای خود را برای کشتن پسران بنی اسرائیل بسیج کرده بودند ، وادار می کند که همان کسی را که این همه مقدمات برای نابودی او است ، چون جان شیرین دربربگیرند و پرورش دهند .

ضمنا تعبیر به « اآلُ فِرْعَوْنَ » نشان می دهد که نه یک نفر ، بلکه گروهی از فرعونیان برای گرفتن صندوق از آب ، شرکت کردند و این شاهد بر آن است که چنین انتظاری را داشتند .

و در پایان آیه اضافه می کند : « اِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودُهُما کانُوا خاطِئینَ » .

چه خطایی از این روشن تر که آن ها هزاران طفل را سر بریدند تا کلیم اللّه را

نابود کنند ، ولی خداوند او را به دست خودشان سپرد و گفت : بگیرید و این دشمنتان را پرورش دهید و بزرگ کنید .

9 وَ قالَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَیْنٍ لی وَ لَکَ لا تَقْتُلُوهُ عَسی اَنْ یَنْفَعَنا اَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدا وَ هُمْ لا یَشْعُروُنَ

همسر فرعون ( هنگامی که دید آن ها قصد کشتن کودک را دارند ) گفت : او را نکشید ، نور چشم من و شما است ، شاید برای ما مفید باشد یا او را پسر خود برگزینیم و آن ها نمی فهمیدند ( که دشمن اصلی خود را در آغوش خویش می پرورانند ) .

به نظر می رسد که فرعون از چهره نوزاد و نشانه های دیگر از جمله گذاردن او در صندوق و رها کردنش در امواج نیل ، دریافته بود که این نوزاد از بنی اسرائیل است ، ناگهان کابوس قیام یک مرد بنی اسرائیلی و زوال ملک او به دست آن مرد بر روح او سایه افکند و خواهان اجرای قانون جنایت بارش درباره نوزادان بنی اسرائیل در این مورد شد .

اطرافیان متملق و چاپلوس نیز فرعون را در این طرز فکر تشویق کردند و گفتند : دلیل ندارد که قانون درباره این کودک اجرا نشود .

اما « آسیه » همسر فرعون که نوزاد پسری نداشت و قلب پاکش که از قماش درباریان فرعون نبود ،کانون مهر این نوزاد شده بود ، در مقابل همه آن ها ایستاد و از آن جا که در این گونه کشمکش های خانوادگی ، غالبا پیروزی با زنان است ، او در کار خود پیروز شد .

و اگر داستان شفای دختر فرعون نیز به آن افزوده شود ، دلیل پیروزی آسیه در این درگیری روشن تر خواهد شد .

ولی قرآن با یک جمله کوتاه و پرمعنی در پایان آیه می گوید : « وَ هُمْ لا یَشْعُروُنَ » .

آن ها نمی دانستند که فرمان نافذ الهی و مشیت شکست ناپذیر خداوند بر این قرار گرفته است که این نوزاد را در مهم ترین کانون خطر پرورش دهد و هیچ کس را یارای مخالفت با این اراده و مشیت نیست .

برنامه عجیب الهی

قدرت نمایی این نیست که اگر خدا بخواهد قوم نیرومند و جباری را نابود کند ، لشکریان آسمان و زمین را برای نابودی آن ها بسیج نماید .

قدرت نمایی این است که خود آن جباران مستکبر را مأمور نابودی خودشان سازد و آن چنان در قلب و افکار آن ها اثربگذارد که مشتاقانه هیزمی را جمع کنند که باید با آتشش بسوزند ، زندانی را بسازند که باید در آن بمیرند ، چوبه داری را برپا کنند که باید بر آن اعدام شوند .

و در مورد فرعونیان زورمند گردنکش نیز چنان شد و پرورش و نجات موسی در تمام مراحل به دست خود آن ها صورت گرفت ؛

قابله موسی از قبطیان بود .

سازنده صندوق نجات موسی ، یک نجار قبطی بود .

گیرندگان صندوق نجات از امواج نیل ، « آل فرعون » بودند .

بازکننده درِ صندوق ، شخص فرعون یا همسرش آسیه بود .

و سرانجام کانون امن و آرامش و پرورش موسای قهرمان و فرعون شکن ، همان کاخ فرعون بود .

و این است قدرت نمایی پروردگار .

10 وَ اَصْبَحَ فُؤادُ اُمِّ مُوسی فارِغا اِنْ کادَتْ لَتُبْدی بِهِ لَوْلا اَنْ رَبَطْنا عَلی قَلْبِها لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنینَ

قلب مادر موسی بی تاب و درهم ریخته گشت و اگر قلب اورا به وسیله ایمان و امید محکم نکرده بودیم ، نزدیک بود مطلب را افشا کند .

واژه « فارِغ » به معنی بی تاب و صاحب اضطراب و درهم ریختگی و بیچارگی است .

« رَبَطْنا » از ماده « رَبْط » در اصل به معنی بستن حیوان یا مانند آن به جایی است تا

مطمئناً در جای خود محفوظ بماند و لذا محل این گونه حیوانات را « رِباط » می گویند و سپس به معنی وسیع تری که همان حفظ و تقویت و استحکام بخشیدن است ، آمده و منظور از « رَبْط قَلْب » در این جا ، تقویت دل این مادر است تا ایمان به وحی الهی آورد و این حادثه بزرگ را تحمل کند .

مادر موسی (علیه السلام) فرزندش را به ترتیبی که قبلاً گفتیم ، به امواج نیل سپرد ، اما بعد از این ماجرا طوفانی شدید در قلب او وزیدن گرفت ، جای خالی نوزاد که تمام قلبش را پر کرده بود ، کاملاً محسوس بود .

نزدیک بود فریاد کشد و اسرار درون دل خود را برون افکند .

نزدیک بود نعره زند و از جدایی فرزند ناله سر دهد .

این کاملاً طبیعی است مادری که نوزاد خود را با این صورت ازخود جدا کند ، همه چیز را جز نوزادش فراموش نماید و آن چنان هوش از سرش برود که بدون درنظر گرفتن