مشخصات کتاب
سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -
عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده
عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.
مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -
مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.
شابک:دوره: 964-8399-71-9 ؛ ج. 1: 964-8399-18-2 ؛ ج. 1. ق. 3: 964-8399-31-X ؛ ج. 1. ق.4: 964-8399-32-8 ؛ ج. 1. ق. 5: 964-8399-33-6 ؛ 20000 ریال: ج. 2: 964-8399-19-0 ؛ 20000 ریال: ج. 3 : 964-8399-20-4 ؛ 20000 ریال: ج. 4: 964-8399-21-2 ؛ ج. 5: 964-8399-22-0 ؛ 20000 ریال: ج. 6 : 964-8399-23-9 ؛ 20000 ریال: ج. 7: 964-8399-24-7 ؛ 20000 ریال: ج. 8 : 964-8399-25-5 ؛ 20000 ریال: ج. 9: 964-8399-26-3 ؛ 20000 ریال: ج10: 964-8399-27-1 ؛ 20000 ریال: ج. 11: 964-8399-28-X ؛ 20000 ریال: ج. 12 : 964-8399-29-8 ؛ 20000 ریال: ج. 13: 964-8399-31-X ؛ 20000 ریال: ج. 14: 964-8399-32-8 ؛ 20000 ریال: ج. 19، چاپ اول 964-8399-60-3 : ؛ 20000 ریال: ج. 21: 964-8399-62-X ؛ 20000 ریال: ج. 24: 964-8399-65-4 ؛ 20000 ریال: ج. 25: 964-8399-66-2 ؛ 20000 ریال: ج. 27: 964-8399-68-9 ؛ 2000 ریال: ج. 29: 964-8399-70-0
وضعیت فهرست نویسی:فاپا
یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).
یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).
یادداشت:کتابنامه.
عنوان دیگر:تفسیر نمونه.
موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14
شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده
رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385
رده بندی دیویی:297/179
شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848
اطلاعات رکورد کتابشناسی:رکورد کامل
ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری
اشاره
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ
جدید
با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی
تفسیر جوان
(برگرفته از تفسیر نمونه )
YOUTH INTERPRETATION OF QURAN
جلد 22
(جزء بیست و دوم قرآن)
Volum 22
دکترمحمدبیستونی
سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -
عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده
عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.
مشخصات نشر:تهران: بیان جوان، 1385 -
مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.
شابک:دوره: 964-8399-71-9 ؛ ج. 1: 964-8399-18-2 ؛ ج. 1. ق. 3: 964-8399-31-X ؛ ج. 1. ق.4: 964-8399-32-8 ؛ ج. 1. ق. 5: 964-8399-33-6 ؛ 20000 ریال: ج. 2: 964-8399-19-0 ؛ 20000 ریال: ج. 3 : 964-8399-20-4 ؛ 20000 ریال: ج. 4: 964-8399-21-2 ؛ ج. 5: 964-8399-22-0 ؛ 20000 ریال: ج. 6 : 964-8399-23-9 ؛ 20000 ریال: ج. 7: 964-8399-24-7 ؛ 20000 ریال: ج. 8 : 964-8399-25-5 ؛ 20000 ریال: ج. 9: 964-8399-26-3 ؛ 20000 ریال: ج10: 964-8399-27-1 ؛ 20000 ریال: ج. 11: 964-8399-28-X ؛ 20000 ریال: ج. 12 : 964-8399-29-8 ؛ 20000 ریال: ج. 13: 964-8399-31-X ؛ 20000 ریال: ج. 14: 964-8399-32-8 ؛ 20000 ریال: ج. 19، چاپ اول 964-8399-60-3 : ؛ 20000 ریال: ج. 21: 964-8399-62-X ؛ 20000 ریال: ج. 24: 964-8399-65-4 ؛ 20000 ریال: ج. 25: 964-8399-66-2 ؛ 20000 ریال: ج. 27: 964-8399-68-9 ؛ 2000 ریال: ج. 29: 964-8399-70-0
وضعیت فهرست نویسی:فاپا
یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).
یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).
یادداشت:کتابنامه.
عنوان دیگر:تفسیر نمونه.
موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14
شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده
رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385
رده بندی دیویی:297/179
شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848
اطلاعات رکورد کتابشناسی:رکورد کامل
ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری
اَلاِْهْداءِ
اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ
رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا
وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ
الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ
شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَْئِمَّةِ التِّسْعَةِ
الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَْرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ
الاَْنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،
الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ
الاَْوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَْعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَْرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا
وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ
مُزْجاةٍ مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ
فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ
اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ
متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»
متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در
مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و
تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصا برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .
به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای
قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .
از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .
ناصر مکارم شیرازی
28/8/79
متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم
متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم
بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم
توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و
قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.
مرتضی مقتدایی
به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427
ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"
1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.
2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .
3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .
4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .
5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.
6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.
7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .
8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.
9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .
محمد بیستونی
تهران - تابستان 1387
31 وَ مَنْ یَقْنُتْ مِنْکُنَّ لِلّهِ وَ رَسُولِه وَ تَعْمَلْ صالِحانُؤْتِها اَجْرَها مَرَّتَیْنِ وَ اَعْتَدْنا لَها رِزْقا کَریما
و هر کس از شما برای خدا و پیامبرش خضوع کند و عمل صالح انجام دهد ، پاداش او را دو چندان خواهیم ساخت و روز پر ارزشی برای او فراهم ساخته ایم .
« یَقْنُتْ » از ماده « قُنُوت » به معنی اطاعت توأم با خضوع و ادب است و قرآن با این تعبیر به آن ها گوشزد می کند که هم مطیع فرمان خدا و پیامبر باشند و هم شرط ادب را کاملاً رعایت کنند .
در این جا باز به این نکته برخورد می کنیم که تنها ادعای ایمان و اطاعت کافی نیست بلکه باید به مقتضای « وَ تَعْمَلْ صالِحا » آثار آن در عمل نیز هویدا گردد .
« رِزْق کَریم » معنی گسترده ای دارد که تمام مواهب معنوی و مادی را در بر می گیرد و تفسیر آن به بهشت به خاطر آن است که بهشت کانون همه این مواهب است .
32 یا نِساءَ النَّبِیِّ لَسْتُنَّ کَاَحَدٍ مِنَ النِّساءِ اِنِ اتَّقَیْتُنَّ فَلاتَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ
الَّذی فی قَلْبِه مَرَضٌ وَ قُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفا
ای همسران پیامبر! شما هم چون یکی از زنان معمولی نیستید اگر تقوی پیشه کنید، بنابراین به گونه ای هوس انگیز نگویید که بیمار دلان در شما طمع کنند و سخن شایسته بگویید .
همسران پیامبر باید چنین باشند
اشاره
شما به خاطر انتسابتان به پیامبر صلی الله علیه و آله از یک سو و قرار گرفتنتان در کانون وحی و شنیدن آیات قرآن و تعلیمات اسلام از سوی دیگر دارای موقعیت خاصی هستید که می توانید سرمشقی برای همه زنان باشید ، چه در مسیر تقوا و چه در مسیر گناه .
بنابراین موقعیت خود را درک کنید و مسؤولیت سنگین خویش را به فراموشی نسپارید و بدانید که اگر تقوا پیشه کنید در پیشگاه خدا مقام بسیار ممتازی خواهید داشت .
و به دنبال این مقدمه که طرف را برای پذیرش مسؤولیت ها آماده می سازد و به آن ها شخصیت می دهد نخستین دستور در زمینه عفت صادر می کند و مخصوصا به سراغ یک نکته باریک می رود تا مسایل دیگر در این رابطه خود به خود روشن گردد ، می فرماید :
« فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذی فی قَلْبِه مَرَضٌ » .
بلکه به هنگام سخن گفتن ، جدی و خشک و به طور معمولی سخن بگویید ، نه هم چون زنان کم شخصیت که سعی دارند با تعبیرات تحریک کننده که گاه توأم با ادا و اطوار مخصوصی است که افراد شهوت ران را به فکر گناه می افکند سخن بگویید .
تعبیر به « الَّذی فی قَلْبِه مَرَضٌ : کسی که در دل او بیماری است » تعبیر بسیار گویا و رسایی است از این حقیقت که غریزه جنسی در حد تعادل و مشروع عین سلامت است ، اما هنگامی که از این حد بگذرد نوعی بیماری خواهد بود تا آن جا که گاه به سر حد جنون می رسد که از آن تعبیر به « جنون جنسی » می کنند و امروز دانشمندان انواع و اقسامی از این بیماری روانی را که بر اثر طغیان این غریزه و تن در دادن به انواع آلودگی های جنسی و محیط های کثیف به وجود می آید در کتب خود شرح داده اند .
در پایان آیه دومین دستور را به این گونه شرح می دهد «وَ قُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفا» .
در حقیقت جمله « لاتَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ » اشاره به کیفیت سخن گفتن دارد و جمله « وَ قُلْنَ
قَوْلاً مَعْرُوفا » اشاره به محتوای سخن .
البته « قَوْلَ مَعْرُوف : گفتار نیک و شایسته » معنی وسیعی دارد که علاوه بر آن چه گفته شد، هرگونه گفتار باطل و بیهوده و گناه آلود و مخالف حق را نفی می کند .
ضمنا جمله اخیر می تواند ، توضیحی برای جمله نخست باشد ، مبادا کسی تصور کند که باید برخورد زنان پیامبر صلی الله علیه و آله با مردان بیگانه موذیانه یا دور از ادب باشد ، بلکه باید برخورد شایسته و مؤدبانه و در عین حال بدون هیچ گونه جنبه های تحریک آمیز باشد .
33 وَ قَرْنَ فی بُیُوتِکُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِیَّةِ الاُْولی وَ اَقِمْنَ الصَّلوةَ وَاتینَ الزَّکوةَ وَ اَطِعْنَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ اِنَّما یُریدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبَیْتِ وَ یَطَهِّرَکُمْ تَطْهیرا
و در خانه های خود بمانید و هم چون جاهلیت نخستین ( درمیان مردم ) ظاهر نشوید و نماز را برپادارید و زکاة را اداکنید و خدا و رسولش را اطاعت نمایید، خداوندفقط می خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد .
« قَرْنَ » از ماده « وَقار » به معنی سنگینی است و کنایه از قرار گرفتن در خانه ها است ، بعضی نیز احتمال داده اند که از ماده « قرار » بوده باشد که از نظر نتیجه تفاوت چندانی با معنی اول نخواهد داشت .
«تَبَرُّج » به معنی آشکار شدن در برابر مردم است و از ماده « بَرَجَ » گرفته شده که در برابر دیدگان همه ظاهر است .
واژه « رِجْسَ » به معنی شی ء ناپاک است خواه ناپاک از نظر طبع آدمی باشد یا به حکم عقل یا شرع و یا همه این ها .(1)
«تَطْهیر» به معنی پاک ساختن و در حقیقت تأکیدی است بر مسأله « اِذْهاب رِجْس » و نفی پلیدی ها و ذکر آن به صورت «مفعول مطلق» در این جا نیز تأکید دیگری بر این معنی محسوب می شود. .
1) « راغب » در کتاب « مفردات » در ماده « رجس » معنی فوق و چهار نوع مصداق آن را بیان کرده است .
اما این که منظور از جاهلیت اولی چیست ؟ ظاهرا همان جاهلیتی است که مقارن عصر پیامبر صلی الله علیه و آله بوده و به طوری که در تواریخ آمده در آن موقع زنان حجاب درستی نداشتند و دنباله روسری های خود را به پشت سر می انداختند به طوری که گلو و قسمتی از سینه و گردنبند و گوشواره های آن ها نمایان بود .
و به این ترتیب قرآن همسران پیامبر صلی الله علیه و آله را ازاین گونه اعمال بازمی دارد .
بدون شک این یک حکم عام است و تکیه آیات بر زنان پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان تأکید بیشتر است ، درست مثل این که به شخص دانشمندی بگوییم تو که دانشمندی دروغ مگو ، مفهومش این نیست که دروغ گفتن برای دیگران مجاز است بلکه منظور این است که یک مرد عالم باید به صورت مؤکّدتر و جدّی تری از این کار پرهیز کند .
به هر حال این تعبیر نشان می دهد که جاهلیت دیگری هم چون جاهلیت عرب در پیش است که ما امروز در عصر خود آثار این پیش گویی قرآن در دنیای متمدن مادی را می بینیم ، ولی مفسران پیشین نظر به این که چنین امری را پیش بینی نمی کردند ، برای تفسیر این کلمه
به زحمت افتاده بودند لذا « جاهلیت اولی » را به فاصله میان آدم و نوح و یا فاصله میان عصر داود و سلیمان که زنان با پیراهن های بدن نما بیرون می آمدند ، تفسیر کرده اند ، تا جاهلیت قبل از اسلام را « جاهلیت ثانیه » بدانند .
ولی نیازی به این سخنان نیست ، بلکه ظاهر این است « جاهلیت اولی » همان جاهلیت قبل از اسلام که در جای دیگر قرآن نیز به آن اشاره شده است ( سوره آل عمران آیه 143 و سوره مائده آیه 50 و سوره فتح آیه 26 ) و « جاهلیت ثانیه » جاهلیتی است که بعدا پیدا خواهد شد ( هم چون عصر ما ) .
بالاخره دستور « چهارم » و « پنجم » و « ششم » را به این صورت بیان می فرماید : « وَ اَقِمْنَ الصَّلوةَ وَاتینَ الزَّکوةَ وَ اَطِعْنَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ » .
اگر در میان عبادات روی نماز و زکات ، تکیه می کند به خاطر آن است که نماز مهم ترین راه ارتباط و پیوند با خالق است و زکات هم در عین این که عبادت بزرگی است پیوند محکمی با خلق خدا محسوب می شود .
و اما جمله «وَاَطِعْنَ اللّهَ وَرَسُولَهُ» یک حکم کلی است که تمام برنامه های الهی رافرامی گیرد.
این دستورات سه گانه نیز نشان می دهد که احکام فوق مخصوص به زنان پیامبر صلی الله علیه و آله نیست ، بلکه برای همگان است هرچند در مورد آنان تأکید بیشتری دارد .
در پایان آیه می افزاید : « اِنَّما یُریدُاللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبَیْتِ وَ یَطَهِّرَکُمْ تَطْهیرا » .
تعبیر به « اِنَّما » که معمولاً برای حصر است ، دلیل بر این است که این موهبت ویژه خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله است .
جمله «یُریدَ » اشاره به اراده تکوینی پروردگار است وگرنه اراده تشریعی و به تعبیر دیگر لزوم پاک نگاهداشتن خویش ، انحصاری به خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله ندارد و همه مردم بدون استثناء به حکم شرع موظفند از هرگونه گناه و پلیدی پاک باشند.
ممکن است گفته شود اراده تکوینی موجب یک نوع جبر است ، ولی با توجه به بحث هایی که در مسأله معصوم بودن انبیاء و امامان داشته ایم پاسخ این سخن روشن می شود و در این جا به طور خلاصه می توان گفت : معصومان دارای یک نوع شایستگی
اکتسابی از طریق اعمال خویشند و یک نوع لیاقت ذاتی و موهبتی از سوی پروردگار ، تا بتوانند الگو و اسوه مردم بوده باشند .
به تعبیر دیگر معصومان به خاطر تأییدات الهی و اعمال پاک خویش ، چنان هستند که در عین داشتن قدرت و اختیار برای گناه کردن به سراغ گناه نمی روند درست همان گونه که هیچ فرد عاقلی حاضر نیست ، قطعه آتشی را بردارد و به دهان خویش بگذارد با این که نه اجباری در این کار است و نه اکراهی ، این حالتی است که از درون وجود خود انسان بر اثر آگاهی ها و مبادی فطری و طبیعی می جوشد، بی آن که جبر و اجباری در کار باشد .
تعبیر «اهل بیت» به اتفاق همه علمای اسلام و مفسران ، اشاره به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله است و این چیزی است که از ظاهر خود آیه نیز فهمیده می شود ، چرا که « بیت » گرچه به صورت مطلق در این جا ذکر شد ، اما به قرینه آیات قبل و بعد ، منظور از آن ، بیت و خانه پیامبر صلی الله علیه و آله است .
مقصود از «اهل بیت پیامبر» صلی الله علیه و آله درآیه فوق منحصرا پنج نفرند: پیامبر صلی الله علیه و آله ، علی
و فاطمه علیهاالسلام و حسن و حسین .
تنها سؤالی که در این جا باقی می ماند این است که چگونه در لابلای بحث از وظایف زنان پیامبر صلی الله علیه و آله مطلبی گفته شده است که شامل زنان پیامبر صلی الله علیه و آله نمی شود .
پاسخ این سؤال را مفسر بزرگ مرحوم « طبرسی » در « مجمع البیان » چنین می گوید : « این اولین بار نیست که در آیات قرآن با آیاتی بر خورد می کنیم که در کنار هم قرار دارند و اما از موضوعات مختلفی سخن می گویند ، قرآن پر است از این گونه بحث ها ،هم چنین در کلام فصحای عرب و اشعار آنان نیز نمونه های فراوانی برای این موضوع موجود است ».
مفسر بزرگ نویسنده « المیزان » پاسخ دیگری بر آن افزوده که خلاصه اش چنین است : « ما هیچ دلیلی در دست نداریم که جمله "اِنَّما یُریدُاللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ"... همراه این آیات نازل شده است ، بلکه از روایات به خوبی استفاده می شود که این قسمت جداگانه نازل گردیده ، اما به هنگام جمع آوری آیات قرآن در عصر پیامبر یا بعد از آن در کنار این آیات قرار داده شده است .
پاسخ سومی این است که قرآن می خواهد به همسران پیامبر صلی الله علیه و آله بگوید : شما در میان خانواده ای قرار دارید که گروهی از آنان معصوم هستند ، کسی که در زیر سایه درخت عصمت و در کانون معصومان قرار گرفته سزاوار است که بیش از دیگران مراقب خود باشد و فراموش نکنید که انتساب او به خانواده ای که پنج معصوم پاک در آن است مسؤولیت های سنگینی برای او ایجاد می کند و خدا و خلق خدا انتظارات فراوانی از او دارند .
آیه تطهیر ، برهان روشن عصمت است
بعضی از مفسران، « رِجْس » را درآیه فوق ، تنها اشاره به شرک و یا « گناهان کبیره زشت » هم چون « زنا » دانسته اند ، در حالی که هیچ دلیلی بر این محدودیت در دست نیست ، بلکه اطلاق « الرِّجْس » ( با توجه به این که الف و لام آن "الف و لام جنس " است ) هرگونه پلیدی و گناه را شامل می شود ، چرا که گناهان همه رجس هستند و لذا این کلمه در قرآن به « شرک » ، « مشروبات الکلی » ، « قمار » ، « نفاق » ، « گوشت های حرام و ناپاک » و مانند آن اطلاق شده
است . ( 30 / حج ، 90 / مائده ، 125 / توبه ، 145 / انعام ) .
و با توجه به این که اراده الهی تخلف ناپذیر است و جمله « اِنَّما یُریدُاللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ » دلیل بر اراده حتمی او می باشد ، مخصوصا با توجه به کلمه « اِنَّما » که برای حصر و تأکید است روشن می شود که اراده قطعی خداوند بر این قرار گرفته که اهل بیت از هرگونه رجس و پلیدی و گناه پاک باشند و این همان مقام عصمت است .
این نکته نیز قابل توجه است که منظور از اراده الهی در این آیه دستورها و احکام او در مورد حلال و حرام نیست ، چرا که این دستورها شامل همگان می شود و اختصاص به اهل بیت ندارد بنابراین با مفهوم کلمه اِنَّما سازگار نمی باشد .
پس این اراده مستمر اشاره به یک نوع امداد الهی است که اهل بیت را بر عصمت و ادامه آن یاری می دهد و در عین حال منافات با آزادی اراده و اختیار ندارد ( چنان که قبلاً شرح دادیم ) .
در حقیقت مفهوم آیه همان چیزی است که در « زیارت جامعه » نیز آمده است :
« عَصَمَکُمُ اللّهُ مِنَ الزَّلَلِ وَ امَنَکُمْ مِنَ الْفِتَنِ وَ طَهَرَّکُمْ مِنَ الدَّنَسِ وَ اَذْهَبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَرَّکُمْ تَطْهیرا: خداوند شما را از لغزش ها حفظ کرد و از فتنه انحرافات در امان داشت و از آلودگی ها پاک ساخت و پلیدی را از شما دور کرد و کاملا تطهیر نمود » .
با این توضیح در دلالت آیه فوق بر مقام عصمت اهل بیت نباید تردید کرد .
آیه تطهیر درباره چه کسانی است ؟
گفتیم این آیه گرچه در لابلای آیات مربوط به همسران پیامبر صلی الله علیه و آله آمده اما تغییر سیاق آن ( تبدیل ضمیرهای « جمع مؤنث » به « جمع مذکر » دلیل بر این است که این آیه محتوایی جدای از آن آیات دارد) .
به همین دلیل حتی کسانی که آیه را مخصوص به پیامبر صلی الله علیه و آله و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام ندانسته اند معنی وسیعی برای آن قایل شده اند که هم این بزرگواران را شامل می شود و هم همسران پیامبر صلی الله علیه و آله را .
ولی روایات فراوانی در دست داریم که نشان می دهد آیه مخصوص این بزرگواران است
و همسران دراین معنی داخل نیستند هرچند از احترام متناسب برخوردارند . اینک بخشی از آن روایات را ذیلاً از نظر می گذرانیم :
✓ 1 - روایاتی که ازخود همسران پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده می گوید: «هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله سخن از این آیه شریفه می گفت ، ما از او سؤال کردیم که جزء آن هستیم فرمود : شما خوبید اما مشمول این آیه نیستید» .
از آن جمله روایتی است که «ثعلبی» در تفسیر خود از «ام سلمه» نقل کرده که پیامبر صلی الله علیه و آله در خانه خود بود که فاطمه علیهاالسلام پارچه حریری نزد آن حضرت آورد ، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : همسر و دو فرزندانت حسن و حسین را صدا کن ، آن ها را آورد ، سپس غذا خوردند بعد پیامبر صلی الله علیه و آله عبایی بر آن ها افکند و گفت : « اَللّهُمَّ هؤُلاءِ اَهْلُبَیْتی وَ عِتْرَتی فَاذْهَبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهیرا: خداوندا ! این ها خاندان منند ، پلیدی را از آن ها دور کن و از هر آلودگی پاکشان گردان » و در این جا آیه « اِنَّما یُریدُاللّهُ » نازل شد ... من گفتم آیا من هم با شما هستم ای رسول خدا ،
فرمود : « اِنَّکَ اِلی خَیْرٍ : تو برخیر و نیکی هستی » ( اما در زمره این گروه نیستی )(1).
و نیز « ثعلبی » خود از « عایشه » چنین نقل می کند : « هنگامی که از او درباره جنگ جمل و دخالت او در آن جنگ ویرانگر سؤال کردند ( باتأسف ) گفت : این یک تقدیر الهی بود و هنگامی که درباره علی از او سؤال کردند چنین گفت :
« آیا از من درباره کسی سؤال می کنی که محبوب ترین مردم نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بود و از کسی می پرسی که همسر محبوب ترین مردم نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله بود ، من با چشم خود ، .
1) « طبرسی » در « مجمع البیان » ذیل آیه مورد بحث ، این حدیث به طرق دیگر نیز از « ام سلمه » به همین مضمون نقل شده است ( به « شواهد التنزیل » حاکم حسکانی ، جلد 2 ، صفحه 56 ، به بعد مراجعه شود ) .
علی و فاطمه و حسن و حسین را دیدم که پیامبر صلی الله علیه و آله آن ها را در زیر لباسی جمع کرده بود و فرمود : « خداوندا ! این ها خاندان منند و حامیان من، رجس را از آن ها ببر و از آلودگی ها پاکشان فرما»، من عرض کردم « ای رسول خدا آیا من هم از آن ها هستم؟ » فرمود : « دور باش، تو بر خیر و نیکی هستی » ( اما جزء این جمع نمی باشی ) . (1)
✓ 2 - روایات بسیار فراوانی در مورد حدیث کساء به طور اجمال وارد شده که از همه آن ها استفاده می شود ، پیامبر صلی الله علیه و آله ، علی و فاطمه و حسن و حسین را فراخواند و یا آن ها به خدمت آمدند پیامبر صلی الله علیه و آله عبایی بر آن ها افکند و گفت : خداوندا! این ها خاندان منند ، رجس و آلودگی را از آن ها دور کن ، در این هنگام آیه « اِنَّما یُریدُاللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ » نازل گردید .
دانشمند معروف حاکم حسکانی نیشابوری در « شواهد التنزیل » این روایات را به طرق .
1) « مجمع البیان » ذیل آیه مورد بحث .
متعدد از راویان مختلفی گردآوری کرده است . (1)
دراین جا این سؤال جلب توجه می کند که هدف از جمع کردن آن ها در زیر کساء چه بوده؟
گویا پیامبر صلی الله علیه و آله می خواسته است کاملاً آن ها را مشخص کند و بگوید آیه فوق ، تنها درباره این گروه است ، مبادا کسی مخاطب را در این آیه تمام بیوتات پیامبر صلی الله علیه و آله و همه کسانی که جزء خاندان او هستند بداند .
حتی در بعضی از روایات آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله سه بار این جمله راتکرار کرد:« خداوندا! اهل بیت من اینها هستند ، پلیدی را از آن ها دور کن : اَللّهُمَّ هؤُلاءِ اَهْلُبَیْتی وَخاصَّتید.
1) « شواهد التنزیل » جلد 2 ، صفحه 31 به بعد.
فَاذْهَبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهیرا» . (1)
✓ 3 - در روایات فراوان دیگری می خوانیم : بعد از نزول آیه فوق ، پیامبر صلی الله علیه و آله مدت شش ماه، هنگامی که برای نمازصبح ازکنارخانه فاطمه علیهاالسلام می گذشت صدا می زد : « اَلصَّلوةَ یا اَهْلَ الْبَیْتِ اِنَّما یُریدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَّهِرَکُمْ تَطْهیرا : هنگام نماز است ای اهل بیت ، خداوند می خواهد پلیدی را از شما اهل بیت دور کند و شما را پاک سازد » .
این حدیث را « حاکم حسکانی » از « انس بن مالک » نقل کرده است . (2)
در روایت دیگری که از « ابوسعید خدری » از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده می خوانیم : « پیامبر این برنامه را تا هشت ماه ادامه داد » . (3).
حدیث فوق را « ابن عباس » نیز از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده است . (1)
این نکته قابل توجه است که تکرار این مسأله در مدت شش یا نه ماه به طور مداوم درکنار خانه فاطمه علیهاالسلام برای این است که مطلب را کاملاً مشخص کند تا در آینده تردیدی برای هیچ کس باقی نماند که این آیه تنها درشأن این گروه نازل شده است، به خصوص این که تنها خانه ای که در ورودی آن در مسجد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله باز می شد ، بعد از آن که دستور داد درهای خانه های دیگران به سوی مسجد بسته شود در خانه فاطمه بود و طبعا همیشه جمعی از مردم به هنگام نماز این سخن را در آنجا می شنیدند ( دقت کنید ) .
با این حال جای تعجب است که بعضی از مفسران اصرار دارند که آیه مفهوم .
1) « درالمنثور » ذیل آیه مورد بحث .
عامی دارد و همسران پیامبر صلی الله علیه و آله نیز در آن وارد هستند ، هرچند اکثریت علمای اسلام اعم از شیعه و اهل سنت آن را محدود به این پنج تن می دانند .
قابل توجه این که « عایشه » همسر پیامبر صلی الله علیه و آله که طبق گواهی روایات اسلامی در بازگو کردن فضایل خود و ریزه کاری های ارتباطش با پیامبر چیزی فروگذار نمی کرد اگر این آیه شامل او می شد قطعا در لابلای سخنانش به مناسبت هایی از آن سخن می گفت در حالی که هرگز چنین چیزی از او نقل نشده است .
✓ 4 - روایات متعددی از « ابوسعید خدری » صحابی معروف نقل شده که با صراحت گواهی می دهد « این آیه تنها در مورد پنج تن نازل شده است : نَزَلَتْ فی خَمْسَةٍ : فی رَسُولِ اللّهِ وَ عَلیٍّ وَ فاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ » علیهم السلام . (1)
این روایات به قدری زیاد است که بعضی از محققین آن را متواتر می دانند .
از مجموع آن چه گفتیم چنین نتیجه می گیریم که منابع و راویان احادیثی که دلالت بر انحصار آیه به پنج تن می کند به قدری زیاد است که جای تردید در آن باقی نمی گذارد تا .
1) « شواهد التنزیل » جلد 2 ، صفحه 25 .
آن جا که در شرح « احقاق الحق » بیش از هفتاد منبع از منابع معروف اهل سنت گردآوری شده و منابع شیعه در این زمینه از هزار هم می گذرد . (1)
نویسنده کتاب « شواهد التنزیل » که از علمای معروف برادران اهل سنت است بیش از 130 حدیث در این زمینه نقل کرده است . (2)
از همه این ها گذشته پاره ای از همسران پیامبر صلی الله علیه و آله در طول زندگی خود به کارهایی دست زدند که هرگز با مقام معصوم بودن سازگار نیست ، مانند ماجرای جنگ جمل که قیامی بود بر ضد امام وقت که سبب خونریزی فراوانی گردید و به گفته بعضی از مورخان تعداد کشتگان این جنگ به هفده هزار نفر بالغ می شد .
بدون شک این ماجرا به هیچ وجه قابل توجیه نیست و حتی می بینیم که خود عایشه نیز .
بعد از این حادثه ، اظهار ندامت می کند که نمونه ای از آن در بحث های پیشین گذشت .
عیب جویی کردن « عایشه » از « خدیجه » که از بزرگ ترین و فداکارترین و با فضیلت ترین زنان اسلام است در تاریخ اسلام مشهوراست، این سخن به قدری بر پیامبر صلی الله علیه و آله ناگوار آمد که از شدت غضب مو بر تنش راست شد و فرمود : « به خدا سوگندکه هرگز همسری بهتر از او نداشتم ، او زمانی ایمان آورد که مردم کافر بودند و زمانی اموالش را در اختیار من گذاشت که مردم همه از من بریده بودند» . (1)
34 وَاذْکُرْنَ ما یُتْلی فی بُیُوتِکُنَّ مِنْ ایاتِ اللّهِ وَالْحِکْمَةِ اِنَّ اللّهَ کانَ لَطیفا خَبیرا
و آن چه را در خانه های شما ازآیات خداوند و حکمت ودانش خوانده می شودیادکنید، خداوند لطیف و خبیر است .
شما در خاستگاه وحی قرار گرفته اید و در مرکز و کانون نور قرآن ، حتی اگر در خانه .
1) « استیعاب » و « صحیح بخاری » و « مسلم » ( طبق نقل المراجعات ) ، صفحه 229 ، نامه 72 .
نشسته اید می توانید از آیاتی که در فضای خانه شما از زبان مبارک پیامبر صلی الله علیه و آله طنین افکن است ، به طور شایسته ای از تعلیمات اسلام و سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله بهره مند شوید که هر نفسش درسی است و هر سخنش برنامه ای .
در این که میان « آیات اللّه » و « حکمت » چه فرقی است ؟ بعضی از مفسران گفته اند ، هر دو اشاره به قرآن است ، منتهی تعبیر به « آیات » جنبه اعجاز را بیان می کند و تعبیر به « حکمت » محتوای عمیق و دانشی را که در آن نهفته است باز می گوید .
سرانجام در پایان آیه می فرماید : « اِنَّ اللّهَ کانَ لَطیفا خَبیرا ».
اشاره به این که او از دقیق ترین و باریک ترین مسایل با خبر و آگاه است و نیات شما را به خوبی می داند و از اسرار درون سینه های شما باخبر است .
این درصورتی است که « لطیف » را به معنی کسی که از دقایق آگاه است تفسیر کنیم و اگر به معنی « صاحب لطف » تفسیر شود اشاره به این است که خداوند هم نسبت به شما همسران پیامبر ، لطف و رحمت دارد و هم از اعمالتان « خبیر » و آگاه است .
این احتمال نیز وجود دارد که تکیه بر عنوان « لطیف » به خاطر اعجاز آیات قرآن و تکیه بر « خبیر » به خاطر محتوای حکمت آمیز آن باشد ، در عین حال این معانی هم باهم منافات ندارند و قابل جمع هستند .
35 اِنَّ الْمُسْلِمینَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤمِنینَ وَالْمُؤمِناتِ وَالْقانِتینَ وَالْقانِتاتِ وَالصّادِقینَ وَالصّادِقاتِ وَالصّابِرینَ وَالصّابِراتِ وَالْخاشِعینَ وَالْخاشِعاتِ وَالْمُتَصَدِّقینَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ وَالصّائِمینَ وَالصّائِماتِ وَالْحافِظینَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ وَالذّاکِرینَ اللّهَ کَثیراوَالذّاکِراتِ اَعَدَّاللّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَاَجْراعَظیما
مردان مسلمان و زنان مسلمان ، مردان با ایمان و زنان باایمان ، مردان مطیع فرمان خدا و زنانی که ازفرمان خدا اطاعت می کنند، مردان راست گو و زنان راست گو، مردان صابر و شکیبا و زنان صابر و شکیبا ، مردان باخشوع و زنان با خشوع ، مردان انفاق گر و زنان انفاق کننده ، مردان روزه دار و زنانی که روزه می گیرند، مردانی که دامان خود را از آلودگی به بی عفتی حفظ می کنند و زنانی که پاک دامنند و مردانی که بسیار به
یاد خدا هستند و زنانی که بسیار یاد خدا می کنند، خداوند برای همه آن ها مغفرت و پاداش عظیمی فراهم ساخته است .
« قانِت » از ماده « قُنُوت » به معنی اطاعت توأم با خضوع است ، اطاعتی که از ایمان و اعتقاد سرزند و این اشاره به جنبه های عملی و آثار ایمان می باشد .
شخصیت و ارزش مقام زن دراسلام
به دنبال بحث هایی که درباره وظایف همسران پیامبر صلی الله علیه و آله در آیات گذشته ذکر شد در آیه مورد بحث ، سخنی جامع و پرمحتوی درباره همه زنان و مردان و صفات برجسته آن ها بیان شده است و ضمن برشمردن ده وصف از اوصاف اعتقادی و اخلاقی و عملی آنان ، پاداش عظیم آن ها را در پایان آیه بر شمرده است .
بخشی از این اوصاف ده گانه از مراحل ایمان سخن می گوید ( اقرار به زبان ، تصدیق به قلب و جنان و عمل به ارکان ) .
قسمت دیگری پیرامون کنترل زبان و شکم و شهوت جنسی که سه عامل سرنوشت ساز
در زندگی و اخلاق انسان ها می باشد بحث می کند .
و در بخش دیگری از مسأله حمایت از محرومان و ایستادگی در برابر حوادث سنگین یعنی صبر که ریشه ایمان است و سرانجام از عامل تداوم این صفات یعنی ذکر پروردگار سخن به میان می آورد .
می گوید : « اِنَّ الْمُسْلِمینَ ... وَالْقانِتاتِ » .
گرچه بعضی از مفسران ، « اسلام » و « ایمان » را در آیه فوق به یک معنی گرفته اند ، ولی پیدا است که این تکرار نشان می دهد منظوراز آن ها دو چیز متفاوت است و اشاره به همان مطلبی است که در آیه 14 سوره حجرات آمده : « قالَتِ الاَْعْرابُ آمَنّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلکِنْ قُولُوا اَسْلَمْناوَ لَمّا یَدْخُلِ الاْیمانُ فی قُلُوبِکُمْ: اعراب گفتند ما ایمان آورده ایم ، بگو : هنوز ایمان نیاورده اید ، بلکه بگویید اسلام آورده ایم و ایمان هنوز در اعماق قلب شما نفوذ نکرده است » .
اشاره به این که اسلام همان اقرار به زبان است که انسان را در صف مسلمین قرار می دهد و مشمول احکام آن ها می کند ، ولی ایمان تصدیق به قلب و دل است .
در روایات اسلامی نیز به همین تفاوت اشاره شده است .
در روایتی چنین می خوانیم « یکی از یاران امام صادق درباره « اسلام » و « ایمان » از آن حضرت سؤال کرد و پرسید آیا این ها باهم مختلفند ؟ امام در پاسخ فرمود : آری ، ایمان با اسلام همراه است ، اما اسلام ممکن است همراه ایمان نباشد » .
او توضیح بیشتر خواست امام فرمود : « اسلام شهادت به توحید و تصدیق به رسالت پیامبر است ، هرکس اقرار به این دو کند جانش ( در پناه حکومت اسلامی ) محفوظ خواهد بود و ازدواج مسلمانان با او جایز و می تواند از مسلمین ارث ببرد و گروهی از مردم مشمول همین ظاهر اسلام هستند ، اما "ایمان" نور هدایت و حقیقتی است که در دل از وصف اسلام جای می گیرد و اعمالی است که به دنبال آن می آید » . (1)
سپس به یکی دیگر از مهم ترین صفات مؤمنان راستین ، یعنی حفظ زبان پرداخته می گوید : « وَ الصّادِقینَ والصّادِقاتِ » . .
1) «اصول کافی» جلد2، صفحه21، بابُ اَنَ الاْیمانَ یَشْرَکُ الاِْسْلامَ .
از روایات اسلامی استفاده می شود که استقامت و درستی ایمان انسان به استقامت و درستی زبان او است : « لا یَسْتَقیمُ ایمانُ امْرِءٍ حَتّی یَسْتَقیمَ قَلْبُهُ وَلا یَسْتَقیمُ قَلْبُهُ حَتّی یَسْتَقیمَ لِسانُهُ : ایمان انسان به درستی نمی گراید تا قلبش درست شود و قلبش درست نمی شود تا زبانش درست شود » . (1)
و از آن جا که ریشه ایمان ، صبر و شکیبایی در مقابل مشکلات است و نقش آن در معنویات انسان هم چون نقش « سر » است در برابر « تن » پنجمین وصف آن ها را این گونه بازگو می کند : « وَ الصّابِرینَ وَالصّابِراتِ » .
از طرفی می دانیم یکی از بدترین آفات اخلاقی ، کبر و غرور و حب جاه است و نقطه مقابل آن « خشوع » ، لذا در ششمین توصیف می فرماید : « وَالْخاشِعینَ وَالْخاشِعاتِ » .
گذشته از حب جاه ، حب مال ، نیز آفت بزرگی است و اسارت در چنگال آن ، .
1) « مَحَجَّةُ الْبَیْضاءُ » جلد 5 ، صفحه 193 .
اسارتی است دردناک و نقطه مقابل آن انفاق و کمک کردن به نیازمندان است : « وَالْمُتَصَدِّقینَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ » .
گفتیم سه چیز است که اگر انسان از شر آن در امان بماند از بسیاری از شرور و آفات اخلاقی در امان است ، زبان و شکم و شهوت جنسی ، به قسمت اول در چهارمین توصیف اشاره شد، اما به قسمت دوم و سوم در هشتمین و نهمین وصف مؤمنان اشاره کرده می گوید: « وَ الصّائِمینَ وَ الصّائِماتِ » .
« وَ الْحافِظینَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ » .
سرانجام به دهمین و آخرین صفت که تداوم تمام اوصاف پیشین بستگی به آن دارد پرداخته می گوید : « والذّاکِرینَ اللّهَ کَثیرا وَالذّاکِراتِ » .
آری آن ها با یاد خدا در هر حال و در هر شرایط ، پرده های غفلت و بی خبری را از قلب خود کنار می زنند ، وسوسه ها و همزات شیاطین را دور می سازند و اگر لغزشی از آنان سرزده ، فورا در مقام جبران برمی آیند تا از صراط مستقیم الهی فاصله نگیرند .
در این که منظور از « ذکر کثیر » چیست ؟ در روایات اسلامی و کلمات مفسرین ، تفسیرهای گوناگونی ذکر شده که ظاهرا همه از قبیل ذکر مصداق است و مفهوم وسیع این کلمه شامل همه آن ها می شود.
از جمله در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم : « اِذا اَیْقَظَ الرَّجُلُ اَهْلَهُ مِنَ اللَّیْلِ فَتَوَضَّئا وَصَلَیّا کُتِبا مِنَ الذّاکِرینَ اللّهَ کَثیرا وَالذّاکِراتِ : هنگامی که مرد همسرش را شبان گاه بیدارکند و هردو وضوبگیرند و نماز (شب) بخوانندازمردان و زنانی خواهندبودکه بسیار یاد خدامی کنند».(1)
و در حدیثی از امام صادق می خوانیم : « هرکس تسبیح فاطمه زهرا علیهاالسلام را در شب بگوید ، مشمول این آیه است ».(2).
بعضی از مفسران گفته اند : « ذکر کثیر » آن است که در حال قیام و قعود به هنگامی که به بستر می رود یاد خدا کند .
اما به هر حال ذکر نشانه فکر است و فکر مقدمه عمل ، هدف هرگز ذکر خالی از فکر و عمل نیست .
در پایان آیه پاداش بزرگ این گروه از مردان و زنانی را که دارای ویژگی های ده گانه فوق هستند چنین بیان می کند :« اَعَدَّ اللّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ اَجْرا عَظیما » .
نخست با آب مغفرت گناهان آن هارا که موجب آلودگی روح و جان آن ها است می شوید ، سپس پاداش عظیمی که عظمتش را جز او کسی نمی داند در اختیارشان می نهد ، در واقع یکی از این دو جنبه نفی ناملایمات دارد و دیگر جلب ملایمات .
تعبیر به « اجرا » خود دلیل بر عظمت آن است و توصیف آن با وصف « عظیم » تأکیدی
بر این عظمت است و مطلق بودن این عظمت ، دلیل دیگری است بر وسعت دامنه آن ، بدیهی است چیزی راکه خداوند بزرگ ، بزرگ بشمرد فوق العاده عظمت دارد. این نکته نیز قابل توجه است که جمله « اَعَدَّ » ( آماده کرده است ) با فعل ماضی ، بیانی است برای قطعی بودن این اجر و پاداش وعدم وجود تخلف و یا اشاره ای به این که بهشت و نعمت هایش از هم اکنون برای مؤمنان آماده است .
مساوات مرد و زن در پیشگاه خدا
گاه بعضی چنین تصورمی کنند که اسلام کفه سنگین شخصیت را برای مردان قرار داده و زنان در برنامه اسلام چندان جایی ندارند ، شاید منشاء اشتباه آن ها پاره ای از تفاوت های حقوقی است که هرکدام دلیل وفلسفه خاصی دارد .
ولی بدون شک قطع نظر از این گونه تفاوت ها که ارتباط با موقعیت اجتماعی و شرایط طبیعی آن ها دارد هیچ گونه فرقی از نظر جنبه های انسانی و مقامات معنوی میان زن و مرد در برنامه های اسلام وجود ندارد .
آیه فوق دلیل روشنی برای این واقعیت است زیرا به هنگام بیان ویژگی های مؤمنان و اساسی ترین مسایل اعتقادی و اخلاقی و عملی زن و مرد را در کنار یکدیگر هم چون دو کفه
یک ترازو قرار می دهد و برای هر دو پاداشی یکسان بدون کمترین تفاوت قایل می شود.
به تعبیر دیگر تفاوت جسمی مرد و زن را هم چون تفاوت روحی آن ها نمی توان انکار کرد و بدیهی است که این تفاوت برای ادامه نظام جامعه انسانی ضروری است و آثار و پیامدهایی در بعضی از قوانین حقوقی زن و مرد ایجاد می کند ، ولی اسلام هرگز شخصیت انسانی زن را هم چون جمعی از روحانیین مسیحی در قرون پیشین ، زیر سؤال نمی برد که آیا زن واقعا انسان است و آیا روح انسانی دارد یا نه ؟ ، نه تنها زیر سؤال نمی برد بلکه هیچ گونه تفاوتی از نظر روح انسانی درمیان این دو قایل نیست ، لذا در سوره نحل آیه 95 می خوانیم: مَنْ عَمِلَ صالِحا مِنْ ذَکَرٍ اَوْاُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلْنُحْیِیَنَّةً حَیاةً طَیِبَةً وَلَنَجْزِیَنَّهُمْ اَجْرَ هُمْ بِاَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ : هر کس عمل صالح کند ، خواه مرد باشد خواه زن ، در حالی که ایمان داشته باشد ما او را زنده می کنیم و حیات پاکیزه ای به او می بخشیم و پاداش وی را به بهترین اعمالی که انجام می داده می دهیم » .
اسلام برای زن همان استقلال اقتصادی را قایل شده که برای مرد ، برخلاف بسیاری از قوانین دنیای گذشته و حتی امروز که برای زن مطلقا استقلال اقتصادی قایل نیستند .
به همین دلیل در « علم الرجال » اسلامی ، به بخش خاصی مربوط به زنان دانشمندی که در صف روات و فقهاء بودند برخورد می کنیم که از آن ها به عنوان شخصیت هایی فراموش ناشدنی یاد کرده است .
اگر به تاریخ عرب قبل از اسلام بازگردیم و وضع زنان را در آن جامعه بررسی کنیم که چگونه از ابتدایی ترین حقوق انسانی محروم بودند و حتی گاهی حق حیات برای آن ها قایل نمی شدند و پس از تولد آن ها را زنده به گور می کردند و نیز اگر به وضع زن در دنیای امروز که به صورت عروسک بلااراده ای در دست گروهی از انسان نماهای مدعی تمدّن در آمده بنگریم تصدیق خواهیم کرد که اسلام چه خدمت بزرگی به جنس زن کرده و چه حق عظیمی بر آن ها دارد ؟ (1).
1) بحث دیگری در جلد 2 تفسیر نمونه، صفحه 112 ذیل 228/بقره مطرح شده است و در جلد 11 صفحه 391 ذیل 97 / نحل آمده است .
36 وَ ماکانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ اِذا قَضَی اللّهُ وَرَسُولُهُ اَمْرا اَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ اَمْرِهِمْ وَ مَنْ یَعْصِ اللّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبینا
هیچ مرد و زن با ایمانی حق ندارد هنگامی که خدا وپیامبرش امری را لازم بدانند اختیاری از خود ( در برابر فرمان خدا ) داشته باشد و هرکس نافرمانی خدا و رسولش را کند به گمراهی آشکاری گرفتار شده است .
« قَضَی » در این جا به معنی « قضای تشریعی » و قانون و فرمان و داوری است و بدیهی است که نه خدا نیازی به اطاعت و تسلیم مردم دارد و نه پیامبر چشم داشتی ، در حقیقت مصالح خود آن ها است که گاهی بر اثر محدود بودن آگاهیشان از آن باخبر نمی شوند ولی خدا می داند و به پیامبرش دستور می دهد .
این درست به آن می ماند که یک طبیب ماهر به بیمار می گوید در صورتی به درمان تو می پردازم که در برابر دستورهایم تسلیم محض شوی و از خود اراده ای نداشته باشی ، این نهایت دلسوزی طبیب را نسبت به بیمار نشان می دهد و خداازچنین طبیبی برتر و بالاتر است.
لذا در پایان آیه به همین نکته اشاره کرده می فرماید : « وَمَنْ یَعْصِ اللّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبینا » .
راه سعادت را گم می کند و به بیراهه و بدبختی کشیده می شود چرا که فرمان خداوند عالم ، مهربان و فرستاده او را که ضامن خیر و سعادت او است نادیده گرفته و چه ضلالتی از این آشکارتر ؟
37 وَ اِذْتَقُولُ لِلَّذی اَنْعَمَ اللّهُ عَلَیْهِ وَ اَنْعَمْتَ عَلَیْهِ اَمْسِکْ عَلَیْکَ زَوْجَکَ وَاتَّقِ اللّهَ وَ تُخْفی فی نَفْسِکَ مَااللّهُ مُبْدیهِ وَتَخْشیَ النّاسَ وَاللّهُ اَحَقُّ اَنْ تَخْشهُ فَلَمّا قَضی زَیْدٌ مِنْها وَطَرا زَوَّجْناکَها لِکَیْلا یَکُونَ عَلَی الْمُؤْمِنینَ حَرَجٌ فی اَزْواجِ اَدْعِیائِهِمْ اِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرا وَ کانَ اَمْرُ اللّهِ مَفْعُولاً
به خاطر بیاور زمانی را که به کسی که خداوند به او نعمت داده بود و تو نیز به او نعمت داده بودی می گفتی همسرت را نگاه دار و از خدابپرهیز( و پیوسته این امر را تکرار می نمودی ) و تو در دل چیزی را پنهان می داشتی که خداوند آن را آشکار می کند و
از مردم می ترسیدی در حالی که خداوند سزاوارتر است که از او بترسی، هنگامی که زیداز همسرش جداشد ما اورا به همسری تو درآوردیم تامشکلی برای مؤمنان در ازدواج با همسران پسرخوانده های آن ها هنگامی که از آنان طلاق گیرند نباشد و فرمان خدا انجام شدنی است .
سنت شکنی بزرگ
می دانیم روح اسلام «تسلیم» است ، آن هم «تسلیم بی قید و شرط در برابر فرمان خدا» این معنی در آیات مختلفی از قرآن با عبارات گوناگون منعکس شده است ، از جمله در آیه فوق است که می فرماید : «هیچ مرد و زن باایمانی حق ندارد هنگامی که خدا و پیامبرش مطلبی را لازم بدانند اختیاری از خود در برابر فرمان خدا داشته باشند : وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ اِذا قَضَی اللّهُ وَ رَسُولُهُ اَمْرا اَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ اَمْرِهِمْ » .
آن ها باید اراده خود را تابع اراده حق کنند ، همان گونه که سر تا پای وجودشان وابسته به او است .
منظور از نعمت خداوند همان نعمت هدایت و ایمان است که نصیب « زید بن حارثه » کرده بود و نعمت پیامبر صلی الله علیه و آله این بودکه وی راآزادکرد و هم چون فرزندخویش گرامیش داشت.
ازاین آیه استفاده می شودکه میان زید و همسرش زینب،مشاجره ای درگرفته بودواین مشاجره ادامه یافت و درآستانه جدایی و طلاق قرار گرفت و با توجه به جمله « تَقُولُ » که فعل مضارع است پیامبر صلی الله علیه و آله کرارا و مستمرا او را نصیحت می کرد و از جدایی وطلاق باز می داشت .
آیا این مشاجره به خاطر عدم توافق وضع اجتماعی زینب با زید بود ؟ یا به خاطر پاره ای از خشونت های اخلاقی زید ؟
و یا هیچ کدام ؟ بلکه توافق روحی و اخلاقی درمیان آن دو نبود ، چرا که گاه ممکن است دو نفر خوب باشند ، ولی از نظر فکر و سلیقه اختلافاتی داشته باشند که نتوانند به زندگی مشترک با هم ادامه دهند .
به هر حال تا این جا مسأله پیچیده ای نیست ، بعد می افزاید : « تو در دل چیزی پنهان می داشتی که خداوند آن را آشکار می کند و از مردم می ترسیدی در حالی که خداوند سزاوارتر است که از او
بترسی : وَ تُخْفی فی نَفْسِکَ مَااللّهُ مُبْدیهِ وَتَخْشَی النّاسَ وَاللّهُ اَحَقُّ اَنْ تَخْشهُ » .
مفسران در این جا سخنان فراوانی گفته اند و ناشی گری بعضی از آنان در تعبیرات ، بهانه هایی به دست دشمنان داده است ، درحالی که از قراینی که در خود آیه و شأن نزول آیات و تاریخ وجود دارد ، مفهوم این آیه مطلب پیچیده ای نیست زیرا :
پیامبر صلی الله علیه و آله در نظر داشت ، که اگر کار صلح میان دو همسر به انجام نرسد به طلاق و جدایی بیانجامد پیامبر صلی الله علیه و آله برای جبران این شکست که دامن گیر دختر عمه اش زینب شده که حتی برده ای آزاده شده او را طلاق داده ، وی را به همسری خود برگزیند ، ولی از این بیم داشت که از دو جهت مردم به او خرده گیرند و مخالفان پیرامون آن جنجال برپا کنند .
نخست این که : « زید » پسر خوانده پیامبر صلی الله علیه و آله بود و مطابق یک سنّت جاهلی پسرخوانده ، تمام احکام پسر را داشت ، از جمله این که ازدواج با همسر مطلقه پسرخوانده را حرام می پنداشتند .
دیگر این که پیامبر صلی الله علیه و آله چگونه حاضر می شود با همسر مطلقه برده آزاد شده ای ازدواج
کند و این خلاف شأن و مقام او است .
از بعضی از روایات اسلامی به دست می آید که پیامبر صلی الله علیه و آله به هر حال این تصمیم را به فرمان خدا گرفته بود و در قسمت بعد آیه نیز قرینه ای بر این معنی وجود دارد .
بنابراین این مسأله ، یک مسأله اخلاقی وانسانی بود و نیز وسیله مؤثری برای شکستن دو سنت غلط جاهلی ( ازدواج با همسر مطلقه پسرخوانده و ازدواج با همسر مطلقه یک غلام و برده آزاد شده ) .
مسلم است که پیامبر صلی الله علیه و آله نباید در این مسایل از مردم بترسد و از جو سازی ها و سم پاشی ها واهمه ای به خود راه دهد، ولی به هر حال طبیعی است که انسان در این گونه موارد به خصوص که پای مسایل مربوط انتخاب همسر درکار بوده باشد ، گرفتار ترس و وحشتی می شود ، به خصوص این که ممکن بود این گفتگوها و جنجال ها در روند پیشرفت هدف مقدس او و گسترش اسلام اثر بگذارد و افراد ضعیف الایمان را تحت تأثیر قرار دهد و شک و تردید در دل آن ها ایجاد کند .
لذا دردنباله آیه می فرماید : « هنگامی که زید حاجت خود را به پایان برد و او را رها کرد ما او را به همسری تو درآوریم ، تا مشکلی برای مؤمنان در ازدواج با همسران پسرخوانده های خود، هنگامی که از آن ها طلاق بگیرند ، نباشد : « فَلَمّا قَضی زَیْدٌ مِنْها وَطَرا زَوَّجْنا کَها لِکَیْلا یَکُوَنَ عَلَی المُؤْمِنینَ حَرَجٌ فی اَزْواجِ اَدْعِیائِهِمْ اِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرا » .
و این کاری بود که می بایست انجام بشود « و فرمان خدا انجام شدنی است : « وَ کانَ اَمْرُ اللّهِ مَفْعُولاً » .
« اَدْعِیاء » جمع « دَعِیَ » به معنی پسرخوانده و « وَطَر » به معنی نیاز و حاجت مهم است و انتخاب این تعبیر در مورد طلاق و رهایی زینب در حقیقت به خاطر لطف بیان است که با صراحت عنوان « طلاق » که برای زنان و حتی مردان عیب است مطرح نشود گویی این دو به یکدیگر نیازی داشته اند که مدتی زندگی مشترک داشته باشند و جدایی آن ها به خاطر پایان این نیاز بوده است .
تعبیر به « زَوَّجْنا کَها » ( او را به همسری تو در آوردیم ) دلیل بر این است که این ازدواج
یک ازدواج الهی بود ، لذا در تواریخ آمده است که « زینب » بر سایر همسران پیامبر صلی الله علیه و آله به این امر مباهات می کرد و می گفت : « زَوَّجَکُنَّ اَهْلُوکُنَّ وَ زَوَّجَنِیَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ : شما را خویشاوندانتان به همسری پیامبر صلی الله علیه و آله در آورد ولی مرا خداوند از آسمان به همسری پیامبر خدا صلی الله علیه و آله درآورد ».(1)
قابل توجه این که قرآن برای رفع هرگونه ابهام ، با صراحت تمام ، هدف اصلی این ازدواج را که شکستن یک سنت جاهلی در زمینه خودداری ازدواج با همسران مطلقه پسرخوانده ها بوده است بیان می دارد و این خود اشاره ای است به یک مسأله کلی ، ازدواج های پیامبر صلی الله علیه و آله امر ساده ای نبود بلکه هدف هایی را تعقیب می کرد که در سرنوشت مکتب او اثر داشت . .
1) « کامل ابن اثیر » جلد2 ، صفحه 177 ، قابل توجه این که ازدواج پیامبر صلی الله علیه و آله با زینب در سال پنجم هجری واقع شد .
جمله « کانَ اَمْرُاللّهِ مَفْعُولاً » اشاره به این است که در این گونه مسایل باید قاطعیت به خرج داد و کاری که شدنی است باید بشود ، زیرا تسلیم جنجال ها شدن در مسایلی که ارتباط با هدف های کلی و اساسی دارد بی معنی است .
باتفسیر روشنی که در مورد آیه فوق آوردیم معلوم می شود که پیرایه هایی را که دشمنان و یا دوستان نادان خواسته اند به این آیه ببندند کاملاً بی اساس است .
38 ما کانَ عَلَی النَّبِیِّ مِنْ حَرَجٍ فیما فَرَضَ اللّهُ لَهُ سُنَّةَ اللّهِ فِی الَّذینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ کانَ اَمْرُ اللّهِ قَدَرا مَقْدُورا
هیچ گونه جرمی بر پیامبر در آن چه خدا بر او واجب کرده است نیست ، این سنّت الهی در مورد کسانی که پیش از این بوده اند نیز جاری بوده است و فرمان خدا روی حساب و برنامه دقیقی است .
آن جا که خداوند فرمانی به او می دهد ، ملاحظه هیچ امری در برابر آن جایز نیست و بدون هیچ چون و چرا باید به مرحله اجرا درآید .
رهبران آسمانی هرگز نباید در اجرای فرمان های الهی گوش به حرف این و آن دهند یا ملاحظه جوسازی های سیاسی و آداب و رسوم غلط حاکم بر محیط را کنند چه بسا آن دستور برای شکستن همین شرایط نادرست و درهم کوبیدن بدعت های زشت و رسوا باشد.
آن ها باید به مصداق « وَلا یَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ » ( 54 / مائده ) بدون خوف از سرزنش ها و جنجال ها ، فرمان خدا را به کار بندند.
اصولاً اگر ما بخواهیم بنشینیم تا برای اجرای فرمان حق ، رضایت و خشنودی همه را جلب کنیم چنین چیزی امکان پذیر نیست ، گروه هایی هستند که تنها هنگامی راضی می شوند که ما تسلیم خواسته ها یا پیرو مکتب آن ها شویم ، چنان که قرآن می گوید : « وَلَنْ تَرْضی عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَالنَّصاری حَتّی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ: هرگز یهود و نصاری از تو راضی نخواهند شد تا از آیین آن ها بی قید و شرط پیروی کنی » ( 120 / بقره ) .
و درباره آیه مورد بحث مطلب چنین بود ، زیرا ازدواج پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با زینب در افکار عمومی مردم آن محیط دو ایراد داشت : یکی ازدواج با « همسر
مطلقه پسرخوانده » که در نظر آن ها هم چون ازدواج با همسر پسر حقیقی بود و این بدعتی بودکه می باید درهم شکسته می شد .
و دیگر ازدواج مرد با شخصیتی هم چون پیامبر صلی الله علیه و آله با همسر مطلقه یک برده آزاد شده عیب و ننگ بود ، چرا که پیامبر را با یک برده هم ردیف قرار می داد این فرهنگ غلط نیز باید برچیده شود و ارزش های انسانی به جای آن بنشیند ، « وکفو » بودن دو همسر تنها بر اساس ایمان و اسلام و تقوا استوار گردد.
اصولاً سنت شکنی و برچیدن آداب و رسوم خرافی و غیرانسانی همواره با سر و صدا توأم است و پیامبران هرگز نباید به این سر و صداها اعتنا کنند .
لذا در جمله بعد می فرماید: « سُنَّةَ اللّهِ فِی الَّذینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ » . تنها تو نیستی که گرفتار این مشکلی، بلکه همه انبیاء به هنگام شکستن سنت های غلط گرفتار این ناراحتی ها بوده اند.
مشکل بزرگ در این قضیه ، منحصر به شکستن این دو سنت جاهلی نبود ، بلکه چون پای ازدواج پیامبر صلی الله علیه و آله در میان بود ، این امر می توانست دستاویز دیگری به دشمنان برای
عیب جویی بدهد که شرح آن خواهد آمد .
و در پایان آیه برای تثبیت قاطعیت در این گونه مسایل بنیادی می فرماید : « وَ کانَ اَمْرُ اللّهِ قَدَرا مَقْدُورا » .
تعبیر به « قَدَرا مَقْدُورا » ، ممکن است اشاره به حتمی بودن فرمان الهی باشد و ممکن است ناظر به رعایت حکمت و مصلحت در آن باشد اما مناسب تر با مورد آیه این است که هر دو معنی از آن اراده شده ، یعنی فرمان خدا هم روی حساب است و هم بی چون و چرا لازم الاجرا است .
جالب این که در تواریخ می خوانیم : پیامبر اسلام در مورد ازدواج با زینب آن چنان دعوت عامی برای صرف غذاازمردم به عمل آوردکه درمورد هیچ یک ازهمسرانش سابقه نداشت.
گویا با این کار می خواست نشان دهد که به هیچ وجه مرعوب سنت های خرافی محیط نیست ، بلکه به اجرای این دستور الهی افتخار می کند ، به علاوه در نظر داشت که از این راه آوازه شکستن این سنت جاهلی را به گوش همگان در سراسر جزیره عرب برساند .
39 اَلَّذینَ یُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللّهِ وَ یَخْشَوْنَهُ وَ لا یَخْشَوْنَ اَحَدًا اِلاَّاللّهَ وَ کَفی بِاللّهِ حَسیبا
(پیامبران پیشین) کسانی بودندکه تبلیغ رسالت های الهی می کردند و ( تنها ) از او می ترسیدند و از هیچ کس جز خدا واهمه نداشتند و همین بس که خداوند حسابگر ( و پاداش دهنده اعمال آن ها ) است .
مبلّغان راستین چه کسانی هستند؟
تو نیز در تبلیغ رسالت های پروردگار نباید کمترین وحشتی از کسی داشته باشی هنگامی که به تو دستور می دهد یک سنت غلط جاهلی را در زمینه ازدواج با همسر مطلقه فرزند خوانده در هم بشکن و با زینب همسر مطلقه زید ازدواج کن هرگز نباید در انجام این وظیفه کمترین نگرانی از ناحیه گفتگوی این و آن به خود راه دهی که این سنت همگی پیامبران است .
اصولاً کار پیامبران در بسیاری از مراحل شکستن این گونه سنت ها است و اگر بخواهند
کمترین ترس و وحشتی به خود راه بدهند در انجام رسالت خود پیروز نخواهند شد قاطعانه باید پیش روند ، حرف های ناموزون بدگویان را به جان خریدار شوند و بی اعتنا به جوسازی ها و غوغای عوام و توطئه فاسدان و مفسدان به برنامه های خود ادامه دهند چرا که همه حساب ها به دست خدا است .
لذا در پایان آیه می فرماید : « کَفی بِاللّهِ حَسیبا » .
هم حساب ایثار و فداکاری پیامبران را در این راه نگه می دارد و پاداش می دهد و هم سخنان ناموزون و یاوه سرای دشمنان را محاسبه و کیفر می دهد .
در حقیقت جمله « کَفی بِاللّهِ حَسیبا » دلیلی است برای این موضوع که رهبران الهی نباید در ابلاغ رسالات خود وحشتی داشته باشند چون حسابگر زحمات آن ها و پاداش دهنده خدا است .
منظور از « تبلیغ » همان « ابلاغ » و رسانیدن است و هنگامی که ارتباط با « رِسالات اللّه » پیدا کند مفهومش این می شود که آن چه را خدا به عنوان وحی به پیامبران تعلیم کرده به مردم
تعلیم کنند و از طریق استدلال و انذار و بشارت و موعظه و اندرز در دل ها نفوذ دهند .
« خشیت » به معنی ترس توأم با تعظیم و احترام است و از همین رو باخوف که این ویژگی در آن نیست متفاوت است و گاه به معنی مطلق ترس نیز به کار می رود .
در بعضی از مؤلفات محقق طوسی سخنی در تفاوت این دو واژه آمده است که در حقیقت ناظر به معنی عرفانی آن می باشد، نه معنی لغوی ، او می گوید : خشیت و خوف هر چند در لغت به یک معنی ( یا نزدیک به یک معنی ) می باشند ، ولی در عرف صاحب دلان در میان این دو فرقی است و آن این که : « خوف » به معنی ناراحتی درونی از مجازاتی است که انسان به خاطر ارتکاب گناهان یا تقصیر در طاعات انتظار آن را دارد و این حالت برای اکثر مردم حاصل می شود ، هرچند مراتب آن بسیار متفاوت است و مرتبه اعلای آن جز برای گروه اندکی حاصل نمی شود .
اما « خشیت » حالتی است که به هنگام درک عظمت خدا و هیبت او و ترس از مهجور ماندن از انوار فیض او برای انسانی حاصل می شود و این حالتی است که جز برای کسانی که
واقف به عظمت ذات پاک و مقام کبریای او هستند و لذت قرب او را چشیده اند حاصل نمی گردد و لذا در قرآن این حالت را مخصوص بندگان عالم و آگاه شمرده و می فرماید : «اِنَّما یَخْشَیَ اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ» ( 28 / فاطر ).(1)
پاسخ به یک سؤال : ممکن است گفته شود که این آیه با جمله ای که در آیات قبل گذشت تضاد دارد چه این که در این جا می گوید : پیامبران الهی تنها از خدا می ترسند و از غیر او ترس و واهمه ای ندارند ، ولی در آیات گذشته آمده بود : « و از مردم ترس داشتی در حالی که باید از خدا بترسی : وَ تَخْشَی النّاسَ وَاللّهُ اَحَقُّ اَنْ تَخْشاهُ » .
ولی با توجه به دو نکته پاسخ این سؤال روشن می شود :
نخست این که : اگر پیغمبر ترس و وحشتی داشت به خاطر این بود مبادا شکستن این سنت برای جمع زیادی قابل هضم و تحمل نباشد و به همین جهت در ایمان خود نسبت به .
1) « مجمع البحرین » ، ماده خشیت .
مبانی اسلام متزلزل گردند ، چنین خشیتی در حقیقت به « خشیت خدا » باز می گردد .
دیگر این که پیامبران در تبلیغ رسالت الهی هرگز گرفتار ترس و وحشت از کسی نمی شوند ، اما در مسایل زندگی شخصی و خصوصی مانعی ندارد که از یک موضوع خطرناک مانند زخم زبان های مردم بیم داشته باشند ، این گونه ترس و وحشت اگر افراطی نباشد عیب و نقص نیست و حتی شجاع ترین افراد در زندگی خود گاه با آن روبرو می شوند ، عیب و نقص آن است که در زندگی اجتماعی در انجام وظیفه الهی بترسد .
شرط پیروزی در تبلیغات
آیه فوق دلیل روشنی است بر این که شرط اساسی برای پیشرفت در مسایل تبلیغاتی قاطعیت و اخلاص و عدم وحشت از هیچ کس جز از خدا است .
آن ها که در برابر فرمان های الهی خواسته های این و آن و تمایلات بی رویه گروه ها و جمعیت هارا در نظر می گیرند و با توجیهاتی حق و عدالت را تحت الشعاع آن قرار می دهند ، هرگز نتیجه اساسی نخواهند گرفت ، هیچ نعمتی برتر از نعمت هدایت نیست و هیچ خدمتی
برتر از اعطاء این نعمت به انسانی نمی باشد و به همین دلیل پاداش این کار برترین پاداش ها است، لذا در حدیثی از امیرمؤمنان می خوانیم که می فرماید : « هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله مرا به سوی یمن فرستاد فرمود با هیچ کس پیکار مکن مگرآن که قبلاً او را دعوت به سوی حق کنی : "وَ اَیْمُ اللّهِ لَئِنْ یَهْدِیَ اللّهُ عَلی یَدَیْکَ رَجُلاً خَیْرٌ لَکَ مِمّا طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَ غَرُبَتْ" : به خدا سوگند اگر یک انسان به دست تو هدایت شود برای تو بهتر است از تمام آن چه خورشید بر آن طلوع و غروب کند » .(1)
و باز به همین دلیل است که مبلغان راستین باید نیازی به مردم نداشته باشند و نه ترسی از هیچ مقامی که آن « نیاز » و این « ترس » بر افکار و اراده آن ها خواه و ناخواه اثر می گذارد .
یک مبلغ الهی به مقتضای : « کَفی بِاللّهِ حَسیبا » تنها به این می اندیشد که حسابگر اعمال او خدا است و پاداشش به دست او است و همین آگاهی و عرفان به او در این راه پر نشیب و فراز مدد می دهد . .
1) « کافی » ، ( طبق نقل بحار ، جلد 21 ، صفحه 361 ) .
40 ماکانَ مُحَمَّدٌ اَبا اَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ وَلکِنْ رَسُولَ اللّهِ وَخاتَمَ النَّبیّنَ وَ کانَ اللّهُ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیما
محمد پدر هیچ یک از مردان شما نبود ولی رسول خدا وخاتم و آخرین پیامبران است و خداوند به هر چیز آگاه است .
مسأله خاتمیت
اشاره
این آیه آخرین سخنی است که خداوند در ارتباط با مسأله ازدواج پیامبر صلی الله علیه و آله با « همسر مطلقه زید » برای شکستن یک سنت غلط جاهلی ، بیان می دارد و جواب کوتاه و فشرده ای است به عنوان آخرین جواب و ضمنا حقیقت مهم دیگری را که مسأله خاتمیت است به تناسب خاصی در ذیل آن بیان می کند .
نخست می فرماید : « ماکانَ مُحَمَّدٌ اَبا اَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ » .
نه « زید » و نه دیگری و اگر یک روز نام پسر محمّد بر او گذارند این تنها یک عادت و سنت بود که با ورود اسلام و نزول قرآن برچیده شد .
البته پیامبر فرزندان حقیقی به نام « قاسم » و « طیب » و « طاهر » و « ابراهیم » داشت ولی طبق نقل مورخان همه آن ها قبل از بلوغ ، چشم از جهان بستند و لذا نام « رجال » ( مردان ) بر آن ها اطلاق نشد .(1)
امام حسن و امام حسین که آن هارا فرزندان پیامبر صلی الله علیه و آله می خواندند ، گرچه به سنین بالا رسیدند ، ولی به هنگام نزول این آیه هنوز کودک بودند ، بنابراین جمله « ماکانَ مُحَمَّدٌ اَبا اَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ » که به صورت فعل ماضی آمده است به طور قاطع در آن هنگام در حق همه صادق بوده است .
و اگر در بعضی از تعبیرات خود پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم : « اَنَا وَ عَلِیٌ اَبَواهذِهِ الاُْمَّةِ : من و علی پدران این امتیم » مسلما منظور پدر نسبی نبوده بلکه ابوّت ناشی از تعلیم و تربیت و رهبری بوده است . .
1) « تفسیر قرطبی » و « تفسیر المیزان » ذیل آیه مورد بحث .
با این حال ازدواج با همسر مطلقه زید که قرآن فلسفه آن را صریحا شکستن سنت های نادرست ذکر کرده چیزی نبود که باعث گفتگو در میان این و آن شود و یا بخواهند آن را دستاویزی برای مقاصد سوء خود کنند .
سپس می افزاید : ارتباط پیامبر صلی الله علیه و آله با شما تنهاازناحیه رسالت و خاتمیت می باشد « وَ لکِنْ رَسُولَ اللّهِ وَ خاتَمَ النَّبیّنَ و... » .
بنابراین صدر آیه ارتباط نسبی را به طور کلی قطع می کند و ذیل آیه ارتباط معنوی ناشی از رسالت و خاتمیت را اثبات می نماید و از این جا پیوند صدر و ذیل روشن می شود .
از این گذشته اشاره به این حقیقت نیز دارد که در عین حال علاقه او فوق علاقه یک پدر به فرزند است ، چرا که علاقه او علاقه رسول به امت می باشد ، آن هم رسولی که می داند بعد از او پیامبر دیگری نخواهد آمد و باید آن چه مورد نیاز امت است تا دامنه قیامت برای آن ها با دقت و با نهایت دلسوزی پیش بینی کند .
این نکته نیز قابل توجه است که خاتم انبیاء بودن ، به معنی « خاتم المرسلین » بودن نیز
هست و این که بعضی از دین سازان عصر ما برای مخدوش کردن مسأله خاتمیت به این معنی چسبیده اند که قرآن پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را خاتم انبیاء شمرده ، نه « خاتم رسولان » این یک اشتباه بزرگ است ، چرا که اگر کسی خاتم انبیاء شد به طریق اولی خاتم رسولان نیز هست ، زیرا مرحله « رسالت » مرحله ای است فراتر از مرحله « نبوت » .
دلایل خاتمیت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله
آیه فوق گرچه برای اثبات این مطلب کافی است ، ولی دلیل خاتمیت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله منحصر به آن نمی باشد ، چه این که هم آیات دیگری در قرآن مجید به این معنی اشاره می کند و هم روایات فراوانی در این باره وارد شده است .
از جمله در آیه 19 سوره انعام می خوانیم : « وَاُوحِیَ اِلَیَّ هذَاالْقُرْآنُ لاُِنْذِرَکُمْ بِه وَ مَنْ بَلَغَ : این قرآن بر من وحی شده تا شما و تمام کسانی را که این قرآن به آن ها می رسد انذار کنم ( و به سوی خدا دعوت نمایم ) .
وسعت مفهوم تعبیر « وَ مَنْ بَلَغَ » ( تمام کسانی که این سخن به آن ها می رسد ) رسالت
جهانی قرآن و پیامبر اسلام را از یک سو و مسأله خاتمیت را از سوی دیگر روشن می سازد.
آیات دیگری که عمومیت دعوت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را برای جهانیان اثبات می کند مانند « تَبارَکَ الَّذی نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلی عَبْدِه لِیَکُونَ لِلْعالَمینَ نَذیرا : جاوید و پربرکت است خداوندی که قرآن را بر بنده اش نازل کرد تا تمام اهل جهان را انذار کند » ( 1 / فرقان ) .
و مانند « وَ ما اَرْسَلْناکَ اِلاّ کافَّةً لِلنّاسِ بَشیرا وَ نَذیرا : ما تو را جز برای عموم مردم به عنوان بشارت و انذار نفرستادیم ( 28 / سبأ ) .
و آیه « قُلْ یا اَیُّهَاالنّاسُ اِنّی رَسُولُ اللّهِ اِلَیْکُمْ جَمیعا : بگو : ای مردم! من فرستاده خدا به همه شما هستم » ( 158 / اعراف ) .
با توجه به وسعت مفهوم « عالَمین » و « ناس » و « کافَّة » نیز مؤید این معنی است از این گذشته اجماع علماء اسلام از یک سو و ضروری بودن این مسأله در میان مسلمین از سوی دیگر و روایات فراوانی که از پیامبر و دیگر پیشوایان اسلام رسیده از سوی سوم مطلب را روشن تر می سازدکه به عنوان نمونه به ذکر چندروایت زیر قناعت می کنیم .
✓ 1 - درحدیث معروفیازپیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم کهفرمود: « حَلالیحَلالٌ اِلییَوْمِ الْقِیامَةِ وَ حَرامی حَرامٌ اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ : حلال من تا روزقیامت حلال است وحرام من تا روز قیامت حرام » .(1)
این تعبیر بیانگر ادامه این شریعت تا پایان جهان می باشد .
گاهی حدیث فوق به صورت « حَلالُ مُحَمَّدٍ حَلالٌ اَبَدا اِلییَوْمِ الْقِیامَةِ وَ حَرامُهُ حَرامٌ اَبَدا اِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ لایَکُونُ غَیْرُهُ وَلایَجی ءُ غَیْرُهُ نیز نقل شده است : « حلال محمّد همیشه تا روز قیامت حلال است و حرام او همیشه تا قیامت حرام است ، غیر آن نخواهد بود و غیر او نخواهد آمد ».(2)
✓ 2 - حدیث معروف «مَنْزِلَة» که درکتب مختلف شیعه و اهل سنت در مورد علی و داستان ماندن او به جای پیامبر در مدینه به هنگام رفتن رسول خدا صلی الله علیه و آله ، به سوی جنگ تبوک آمده نیز کاملاً مسأله خاتمیت را روشن می کند ، زیرا در این حدیث می خوانیم : .
پیامبر صلی الله علیه و آله به علی فرمود : « اَنْتَ مِنّی بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسی اِلاّ اَنَّهُ لانَبِیَّ بَعْدی : تو نسبت به من ، به منزله هارون نسبت به موسی هستی ، جز این که بعد از من پیامبری نیست » ( بنابراین تو همه منصب های هارون را نسبت به موسی داری جز نبوّت ) . (1)
✓ 3 - این حدیث نیز مشهوراست و در بسیاری از منابع اهل سنت نقل شده که فرمود : « مَثَلی وَ مَثَلُ الاَْنْبِیاءِ کَمَثَلِ رَجُلٍ بَنی بُنْیانا فَاَحْسَنَهُ وَ اَجْمَلَهُ ، فَجَعَلَ النّاسُ یُطیفُونَ بِهِ یَقُولُونَ مارَأَیْنا بُنْیانا اَحْسَنَ مِنْ هذا اِلاّهذِهِ اللَّبْنَةِ ، فَکُنْتُ اَنَا تِلْکَ النِّبْنَةُ : مثل من در مقایسه با انبیاء پیشین همانند مردی است که بنایی بسیار زیبا و جالب بسازد ، مردم گرد آن بگردند و بگویند بنایی زیباتر از این نیست جز این که جای یک خشت آن خالی است و من همان خشت آخرین هستم » .
این حدیث در صحیح مسلم به عبارات مختلف و از روات متعدد نقل شده ، حتی در یک مورد در ذیل آن این جمله آمده است : « وَ اَنَا خاتَمُ النَّبییّنَ » . .
1) « ذَخایِرُالْعُقْبی » « محب الدین طبری » ، صفحه 79 .
و در حدیث دیگری در ذیل آیه می خوانیم «جِئْتُ فَخَتَمْتُ الاَْنْبِیاءَ:آمدم وپیامبران راپایان دادم».(1)
و نیز در صحیح بخاری ( کتاب المناقب ) و مسند احمد حنبل و صحیح ترمذی و نسایی و کتب دیگر نقل شده و از احادیث بسیار معروف و مشهور است و مفسران شیعه و اهل سنت مانند طبرسی در مجمع البیان و قرطبی در تفسیرش ذیل آیه مورد بحث آورده اند.
✓ 4 - در بسیاری از خطبه های نهج البلاغه نیز خاتمیت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله صریحا آمده است از جمله در خطبه 173 در توصیف پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله چنین می خوانیم : « اَمینُ وَحْیِه وَ خاتَمُ رُسُلِه وَ بَشیرُ رَحْمَتِه وَ نَذیرُ نِقْمَتِه : او ( محمّد ) امین وحی خدا و خاتم پیامبران و بشارت دهنده رحمت و انذار کننده از عذاب او بود » .
و در خطبه 133 چنین آمده است : « اَرْسَلَهُ عَلی حینِ فِتْرِةٍ مِنَ الرُّسُلِ وَ تَنازُعٍ مِنَ الاَْلْسُنِ ، فَقُفِیَ بِهِ الرُّسُلُ وَ خُتِمَ بِهِ الْوَحْیُ : او را پس از یک دوران فترت بعد از پیامبران گذشته فرستاد به هنگامی .
1) « صحیح مسلم » ، جلد 4 ، صفحه 1790 و 1781 .
که میان مذاهب مختلف نزاع درگرفته بود به وسیله او سلسله نبوت را تکمیل کرده و وحی را با او ختم نمود .
و در خطبه نخستین نهج البلاغه بعد از شمردن برنامه های انبیاء و پیامبران پیشین می فرماید : اِلی اَنْ بَعَثَ اللّهُ سُبْحانَهُ مُحَمَّدا رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لاِِنْجازِ عِدَتِه وَ اِتِّمامِ نُبُوَّتِه : تا زمانی که خداوند سبحان محمّد صلی الله علیه و آله رسولش را برای تحقق بخشیدن به وعده هایش و پایان دادن سلسله نبوت مبعوث فرمود » .
✓ 5 - و در پایان خطبه حجة الوداع همان خطبه ای که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در آخرین حج و آخرین سال عمر مبارکش به عنوان یک وصیت نامه جامع برای مردم بیان کرد ، نیز مسأله خاتمیت صریحا آمده است ، آن جا که می فرماید : « اَلا فَلْیُبَلِّغْ شاهِدُکُمْ غائِبَکُمْ لانَبِیَّ بَعْدی وَ لااُمَّةَ بَعْدَکُمْ : حاضران به غائبان این سخن را برسانند که بعد از شما امتی نخواهد بود ، سپس دست های خود رابه سوی آسمان بلند کرد آن چنان که سفیدی زیربغلش نمایان گشت و
عرضه داشت : « اَللّهُمَّ اشْهَدْ اَنّی قَدْبَلَّغْتُ : خدایا گواه باش که من آن چه را باید بگویم گفتم ».(1)
✓ 6 - در حدیث دیگری که در کتاب کافی از امام صادق آمده است چنین می خوانیم : « اِنَّ اللّهَ خَتَمَ بِنَبِیُّکُمْ النَّبِییّنَ فَلا نَبِیَّ بَعْدَهُ اَبَدا وَ خَتَمَ بِکِتابِکُمْ الْکُتُبَ فَلا کِتابَ بَعْدَهُ اَبَدا : خداوند با پیامبر شما سلسله انبیاء را ختم کرد ، بنابراین هرگز بعد از او پیامبری نخواهد آمد و با کتاب آسمانی شما کتب آسمانی را پایان داد پس کتابی هرگز بعد از آن نازل نخواهد گشت » .(2)
حدیث در این زمینه در منابع اسلامی بسیار زیاد است به طوری که در کتاب معالم النبوة 135 حدیث از کتب علماء اسلام از شخص پیامبر صلی الله علیه و آله و پیشوایان بزرگ .
اسلام در این زمینه جمع آوری شده است .(1)
خاتمیت چگونه باسیرتکاملی انسان سازگاراست؟
نخستین سؤالی که در این بحث مطرح می شود این است که مگر جامعه انسانیت ممکن است متوقف شود ؟ مگر سیر تکاملی بشر حد و مرزی دارد ؟ مگر با چشم خود نمی بینیم که انسان های امروز در مرحله ای بالاتر از علم و دانش و فرهنگ نسبت به گذشته قرار دارند ؟
با این حال چگونه ممکن است دفتر نبوت به کلی بسته شود و انسان در این سیر تکاملیش از رهبری پیامبران تازه ای محروم گردد ؟
« پاسخ » این سؤال با توجّه به یک نکته روشن می شود و آن این که گاه انسان به مرحله ای از بلوغ فکری و فرهنگی می رسد که می تواند با استفاده مستمر از اصول و تعلیماتی که نبی خاتم به طور جامع در اختیار او گذارده راه را ادامه دهد بی آن که احتیاج به شریعت تازه ای داشته باشد .
1) « مَعالِمُ النُّبُوة » ، بخش نصوص خاتمیت .
این درست به آن می ماند که انسان در مقاطع مختلف تحصیلی در هر مقطع نیاز به معلم و مربی جدید دارد تا دوران های مختلف را بگذراند ، اما هنگامی که به مرحله دکترا رسید و مجتهد و صاحب نظر در علم یا علوم مختلفی گردید در این جا دیگر به تحصیلات خود نزد استاد جدیدی ادامه نمی دهد ، بلکه به اتکاء آن چه از محضر اساتید پیشین و مخصوصا استاد اخیر دریافته ، به بحث و تحقیق و مطالعه و بررسی می پردازد و مسیر تکاملی خود را ادامه می دهد و به تعبیر دیگر نیازها و مشکلات راه را با آن اصول کلی که از آخرین استاد در دست دارد حل می کند بنابراین لزومی ندارد که گذشت زمان همواره دین و آیین تازه ای پا به عرصه وجودبگذارد .
و به تعبیر دیگر انبیای پیشین برای این که انسان بتواند در این راه پرنشیب و فرازی که به سوی تکامل دارد پیش برود هرکدام قسمتی از نقشه این مسیر را در اختیار او گذاردند ، تا این شایستگی را پیدا کرد که نقشه کلی و جامع تمام راه را ، به وسیله آخرین پیامبر از سوی خداوند بزرگ ، در اختیار او بگذارد .
بدیهی است با دریافت نقشه کلی و جامع نیازی به نقشه دیگر نخواهد بود و این در حقیقت بیان همان تعبیری است که در روایات خاتمیت آمده و پیامبر اسلام را آخرین آجر
یا گذارنده آخرین آجر کاخ زیبا و مستحکم رسالت شمرده است .
این ها همه در مورد عدم نیاز به دین و آیین جدید است اما مسأله رهبری و امامت که همان نظارت کلی بر اجرای این اصول و قوانین و دستگیری از واماندگان در راه می باشد ، مسأله دیگری است که انسان هیچ وقت از آن بی نیاز نخواهد بود ، به همین دلیل پایان یافتن سلسله نبوت هرگز به معنی پایان یافتن سلسله امامت نخواهد بود ، چرا که « تبیین » و « توضیح این اصول » و « عینیت بخشیدن و تحقق خارجی آن ها » بدون استفاده از وجود یک رهبر معصوم الهی ممکن نیست .
قوانین ثابت چگونه با نیازهای متغیر می سازد ؟
گذشته از مسأله سیر تکاملی بشر که در سؤال اول مطرح بود سؤال دیگری نیز در این جا عنوان می شود و آن این که می دانیم مقتضیات زمان ها و مکان ها متفاوتند و به تعبیر دیگر نیازهای انسان دایما در تغییر است ، در حالی که شریعت خاتم صلی الله علیه و آله قوانین ثابتی دارد، آیا این قوانین ثابت می تواند پاسخ گوی نیازهای متغیر انسان در طول زمان بوده باشد؟
این سؤال را نیز با توجه به نکته زیر می توان به خوبی پاسخ گفت و آن این که :
اگر تمام قوانین اسلام جنبه جزیی داشت و برای هر موضوعی حکم کاملاً مشخص و جزیی تعیین کرده بود جای این سؤال بود ، اما با توجه به این که در دستورهای اسلام یک سلسله اصول کلی و بسیار وسیع و گسترده وجود دارد که می تواند بر نیازهای متغیر منطبق شود و پاسخ گوی آن ها باشد ، دیگر جایی برای این ایراد نیست .
فی المثل با گذشت زمان یک سلسله قراردادهای جدید و روابط حقوقی در میان انسان ها پیدا می شود که در عصر نزول قرآن هرگز وجود نداشت مثلاً در آن زمان چیزی به نام « بیمه » با شاخه های متعددش به هیچ وجه موجود نبود .
و هم چنین انواع شرکت هایی که در عصر و زمان ما برحسب احتیاجات روز به وجود آمده ، ولی با این حال یک اصل کلی در اسلام داریم که در آغاز سوره مائده به عنوان لزوم وفای به عهد و عقد : « یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اَوْفُوا بِالْعُقُودِ : ای کسانی که ایمان آورده اید به قراردادهای خود وفا کنید » آمده است و همه این قراردادها را می تواند زیر پوشش خود قرار
دهد ، البته قیود و شروطی نیز به صورت کلی برای این اصل کلی در اسلام آمده است که آن ها را نیز باید در نظر گرفت .
بنابراین قانون کلی در این زمینه ثابت است ، هرچند مصداق های آن در تغییرند و هر روز ممکن است مصداق جدیدی برای آن پیدا شود .
مثال دیگر این که ما قانون مسلمی در اسلام داریم به نام قانون لا ضَرَرَ که به وسیله آن می توان هر حکمی را که سرچشمه ضرر و زیانی در جامعه اسلامی گردد محدود ساخت و بسیاری از نیازها را از این طریق بر طرف نمود .
گذشته از این مسأله « لزوم حفظ نظام جامعه » و « وجوب مقدمه واجب » و مسأله « تقدیم اَهَمّ بر مُهِمّ » نیز می تواند در موارد بسیار گسترده ای حلال مشکلات گردد .
علاوه بر همه این ها اختیاراتی که به حکومت اسلامی از طریق « ولایت فقیه » واگذار شده به او امکانات وسیعی برای گشودن مشکل ها در چارچوب اصول کلی اسلام می دهد .
البته بیان هریک از این امور مخصوصا با توجه به مفتوح بودن باب اجتهاد ( اجتهاد به
معنی استنباط احکام الهی از مدارک اسلامی ) نیاز به بحث فراوانی دارد که پرداختن به آن ما را از هدف دور می سازد ، ولی با این حال آن چه در این جا به طور اشاره آوردیم می تواند پاسخ گوی اشکال فوق باشد .
41 یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اذْکُرُوا اللّهَ ذِکْرا کَثیرا
ای کسانی که ایمان آورده اید خدارا بسیاریادکنید .
42 وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ اَصیلاً
و صبح و شام او را تسبیح نمایید .
آری چون عوامل غفلت در زندگی مادی بسیار فراوان و تیرهای وسوسه شیاطین از هر سو به طرف انسان پرتاب می گردد برای مبارزه با آن راهی جز « ذکر کثیر »نیست « ذکر کثیر » به معنی واقعی کلمه یعنی « توجه باتمام وجود به خداوند » نه تنها بازبان و لقلقه لسان ذکر کثیری که در همه اعمال انسان پرتو افکن باشد و نور و روشنایی بر آن ها بپاشد .
به این ترتیب قرآن همه مؤمنان را دراین آیه موظف می کند که در همه حال به یاد خداباشید.
ذکر کثیر معنی وسیعی دارد و اگر در بعضی از روایات به تسبیح حضرت فاطمه علیهاالسلام ( 34 مرتبه اللّه اَکْبَرُ و 33 مرتبه الْحَمْدُلِلّهِ و 33 مرتبه سُبْحانَ اللّهِ ) و در کلمات بعضی از مفسران به ذکر صفات علیا و اسماء حسنی و تنزیه پروردگار از آن چه شایسته او نیست یا مانند آن تفسیر شده ، همه از قبیل بیان ذکر مصداق روشن است ، نه محدود ساختن مفهوم آیه به خصوص این مصادیق است .
همان گونه که از سیاق آیات به خوبی بر می آید منظور از « تسبیح خداوند در هر صبح و شام » همان دوام تسبیح است و ذکر خصوص این دو وقت به عنوان آغاز و پایان روز می باشد و این که بعضی آن را به نماز صبح و عصر یا مانند آن تفسیر کرده اند باز از قبیل ذکر مصداق است .
به این ترتیب « ذکر کثیر خداوند و تسبیح او هر صبح و شام » جز به تداوم توجه به پروردگار و تنزیه و تقدیس مداوم او از هر عیب و نقص حاصل نمی گردد و می دانیم که یادخدا برای روح و جان انسان هم چون غذا و آب است برای تن ، در آیه 28 سوره رعد
آمده است « اَلا بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُ الْقُلُوبُ : آگاه باشید تنها با یاد خدادل ها آرامش می یابد » .
آرامش و اطمینان دل نیزنتیجه اش همان است که درآیات 27 تا 30 سوره فجرآمده است : « یا اَیَّتُهَاالنَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةِ ارْجِعی اِلی رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً - فَادْخُلی فی عِبادی وَادْخُلی جَنَّتی : ای نفس مطمئنه مطمئن و آرام به سوی پروردگارت بازگرد ، در حالی که هم تو از او خشنود هستی و هم او از تو خشنوداست ، سپس در زمره بندگانم درآی و در بهشتم وارد شو » .
43 هُوَ الَّذی یُصَلّی عَلَیْکُمْ وَ مَلائِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ اِلَی النُّورِ وَ کانَ بِالْمُؤْمِنینَ رَحیما
اوکسی است که بر شما درود و رحمت می فرستد وفرشتگان او (نیزبرای شما تقاضای رحمت می کنند) تا شمارا ازظلمات (جهل و شرک و گناه) به سوی نور ( ایمان و علم و تقوی ) رهنمون گردد، او نسبت به مؤمنان مهربان است .
رحمت و درود خدا و فرشتگان راه گشای مؤمنان
« یُصَلّی » از ماده « صَلاة » در این جا به معنی توجه و عنایت مخصوص است ، این
عنایت در مورد خداوند همان نزول رحمت است و در مورد فرشتگان استغفار و تقاضای رحمت می باشد ، چنان که در آیه 7 سوره غافر می خوانیم : « وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذینَ امَنُوا : حاملان عرش خدا برای مؤمنان استغفار می کنند » .
این آیه بشارت بزرگ و نوید عظیمی برای مؤمنانی که همواره به یاد خدا هستند دربر دارد ، چرا که با صراحت می گوید آن ها در سیر خود به سوی اللّه تنها نیستند ، بلکه به مقتضای « یُصَلّی » که فعل مضارع است و دلیل بر استمرار می باشد همواره زیر پوشش رحمت خداوند و فرشتگان او قرار دارند ، در سایه این رحمت پرده های ظلمت شکافته می شود و نور علم و حکمت و ایمان و تقوا را بر قلب و جان آن ها می پاشد.
این آیه تضمینی است برای همه مجاهدان راه«اللّه»که سوگندشیطان درزمینه اغوای فرزندان آدم دامان آن هارا نمی گیرد ، چرا که در زمره خالصان و مخلصان قرار دارند و شیطان از همان روزنخست ازگمراه ساختن آن هااظهارعجز وناتوانی کرده وگفته است«فَبِعِزَّتِکَ لاَُغْوِیَنَّهُمْ اَجْمَعینَ اِلاّ عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلِصینَ: به عزتت سوگند همه را گمراه می کنم جزبندگان مخلصت را» (82 و 83/ص).
جمله « وَ کانَ بِالْمُؤْمِنینَ رَحیما » با توجه به این که « کانَ » فعل ماضی است و دلیل بر این است که همیشه خداوند نسبت به مؤمنان رحمت خاصی داشته ، تأکید مجددی است بر آن چه در آغاز این آیه آمده است .
آری این رحمت خاص خدا است که مؤمنان را از ظلمات اوهام و شهوات و وساوس شیطانی بیرون می آورد و به نور یقین و اطمینان و تسلط بر نفس رهنمون می گردد که اگر رحمت او نبود این راه پر پیچ و خم هرگز پیموده نمی شد .
44 تَحِیَّتُهُمْ یَوْمَ یَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَ اَعَدَّلَهُمْ اَجْرا کَریما
تحیت آنان در روزی که او را دیدار می کنند سلام است وبرای آن ها پاداش پرارزشی فراهم ساخته است .
« تَحِیَّت » از ماده « حیات » به معنی دعا کردن برای سلامت و حیات دیگری است ( برای توضیح بیشتر به جلد 4 صفحه 42 مراجعه فرمایید ) .
این سلامی است که نشانه سلامت از عذاب و از هرگونه درد و رنج و ناراحتی است ،
سلامی است توأم با آرامش و اطمینان .
گرچه بعضی از مفسران معتقدند که معنی « تَحِیَّتُهُمْ » اشاره به درود و تحیت مؤمنان به یکدیگر می باشد ، ولی با توجه به آیات قبل که در آن سخن از صلاة و رحمت الهی و ملائکه در این جهان بود ظاهر این است که این تحیت نیز از ناحیه فرشتگانش در آخرت است ، چنان که در آیه 23 سوره رعد می خوانیم : « وَ الْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ : آن روز فرشتگان از هر دری بر مؤمنان وارد می شوند و به آن ها می گویند سلام بر شما به خاطر صبر و شکیباییتان » .
از آن چه گفتیم ضمنا روشن شد که مراد از جمله « یَوْمَ یَلْقَوْنَهُ» همان روز قیامت است که « روزلقاءاللّه » نامیده شده و معمولاً این تعبیر در آیات قرآن در همین معنی به کارمی رود.
بعد از این تحیت که در حقیقت مربوط به آغاز کار است اشاره به پایان کار آن ها کرده، می فرماید : « وَ اَعَدَّلَهُمْ اَجْرا کَریما » .
جمله ای که در عین اختصار همه چیز در آن جمع است و همه نعمت ها و مواهب در آن نهفته است .
توضیحی درباره « لقاء اللّه »
این تعبیر در قرآن مجید معمولاً اشاره به قیامت است و از آن جاکه ملاقات حسی درمورد پروردگار مفهوم ندارد ، چراکه او نه جسم است و نه دارای عوارض جسم، بعضی از مفسران ناچار شده اند به اصطلاح مضافی در این جا در تقدیر بگیرند و بگویند منظور « لِقاءُ ثَوابِ اللّه » یا « ملاقات فرشتگان خدا » است .
اما « لقاء » را می توان در این جا به معنی لقای حقیقی و با چشم دل گرفت چرا که در قیامت حجاب ها کنار می رود و عظمت خدا و آیات او از هر زمان روشن تر جلوه می کند و گفتار بعضی از مفسران که این تعبیر را اشاره به لحظه مرگ و ملاقات با فرشته مرگ دانسته اند مناسب آیات مورد بحث نیست .
پاداش های مؤمنان هم اکنون آماده است
جمله « اَعَدَّلَهُمْ اَجْرا کَریما » که نشان می دهد هم اکنون بهشت و نعمت هایش آفریده شده و در انتظار مؤمنان است این سؤال را ممکن است برانگیزد که آماده ساختن در مورد کسانی
شایسته است که قدرتشان محدود باشد و گاه نتوانند به هنگام نیاز آن چه را می خواهند فراهم سازند ، ولی در برابر قدرت نامحدود پروردگار که هر لحظه چیزی را اراده کند فرمان می دهد « موجود شو » آن نیز فورا موجود می شود ، چنین نیازی احساس نمی گردد ، پس تکیه روی « آماده سازی » در این آیه و سایر آیات قرآن برای چه منظوری است .
اما توجه به یک نکته ، مشکل را حل می کند و آن این که :
آماده ساختن چیزی همیشه برای محدود بودن قدرت نیست ، بلکه گاه برای دل گرمی و اطمینان خاطر بیشتر و گاه برای احترام و اکرام فزون تر می باشد ، لذا اگر ما مهمانی را دعوت کنیم و از مدتی قبل مشغول آماده ساختن وسایل پذیرایی او باشیم احترام و اهمیت بیشتری برای او قایل شده ایم ، به عکس اگر در همان روز و همان ساعت ورودش دست به کار وسایل پذیرایی شویم این خود یک نوع بی اعتنایی و کم احترامی محسوب می شود .
در عین حال این سخن مانع از آن نخواهد بود که هر قدر افراد با ایمان تلاش و کوشش بیشتری در خودسازی و معرفت و پاکی عمل کنند پاداش های آماده شده الهی تکامل
بیشتری پیدا کند و به موازات آن به سوی کمال پیش رود .
45 یا اَیُّهَاالنَّبِیُّ اِنّا اَرْسَلْناکَ شاهِدا وَ مُبَشِّرا وَ نَذیرا
ای پیامبر ! ما تو را به عنوان گواه فرستادیم و بشارت دهنده و انذارکننده .
او از یک سو گواه اعمال امت است ، چرا که اعمال آن ها را می بیند چنان که در جای دیگر می خوانیم : « وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ : بگو عمل کنید خداوند و رسول او و مؤمنان ( امامان معصوم ) اعمال شما را می بینند » ( 105 / توبه ) و این آگاهی از طریق مسأله عرضه اعمال امت بر پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان علیهم السلام تحقق می پذیرد که شرح آن ذیل همان آیه ( جلد هشتم صفحه 124 ) آمده است .
و از سوی دیگر شاهد و گواه بر انبیای پیشین است که آن ها خود گواه امت خویش بودند « فَکَیْفَ اِذاجِئْنا مِنْ کُلِّ اُمَّةٍ بِشَهیدٍ وَ جِئْنابِکَ عَلی هؤُلاءِ شَهیدا : حال آن ها چگونه است آن روزکه برای هر امتی گواهی بر اعمالشان می طلبیم و تورا گواه براعمال این ها قرار خواهیم داد » ( 41 /نساء ).
و از سوی سوم وجود تو با اوصاف و اخلاقت با برنامه های سازنده ات
با سوابق درخشانت و با عملکردت شاهد و گواه بر حقانیت مکتبت و شاهد و گواه برعظمت و قدرت پروردگار است .
سپس می فرماید : « وَ مُبَشِّرا وَ نَذیرا » .
بشارت دهنده نیکوکاران به پاداش بی پایان پروردگار ، به سلامت و سعادت جاودان به پیروزی و موفقیت پر افتخار .
و انذار کننده کافران و منافقان از عذاب دردناک الهی ، از خسارت تمام سرمایه های وجودی و از سقوط در دامان بدبختی در دنیا و آخرت .
بشارت و انذار همه جا بایدتوأم باهم و متعادل بایکدیگرباشد چراکه نیمی از وجود انسان راعلاقه جلب منفعت و نیم دیگری را دفع مضرت تشکیل می دهد، «بشارت» انگیزه بخش اول است و «انذار» انگیزه بخش دوم و آن هاکه دربرنامه های خودتنهاروی یک قسمت تکیه می کنند
انسان را به حقیقت نشناخته اند و انگیزه های حرکت او را مورد توجه قرار نداده اند.(1)
46 وَ داعِیا اِلَی اللّهِ بِاِذْنِه وَ سِراجامُنیرا
و تو را دعوت کننده به سوی اللّه به فرمان او قرار دادیم و چراغ روشنی بخش .
ای پیامبر صلی الله علیه و آله تو چراغ فروزانی
دعوت به سوی خداوند مرحله ای است بعد از بشارت و انذار، چرا که بشارت و انذار وسیله ای است برای آماده ساختن افراد به منظور پذیرش حق ، هنگامی که از طریق تشویق
1) در جلد اول « تفسیر نمونه » ذیل آیه 119 سوره بقره بحث مشروحی در این زمینه تحت عنوان دو اصل مهم تربیتی مطرح شده است .
و تهدید آمادگی پذیرش حاصل شد ، دعوت به سوی خداوند شروع می شود ، تنها در این جا است که دعوت مؤثر خواهد افتاد .
با این که همه کارهای پیامبر صلی الله علیه و آله به اذن فرمان خدا است در این جا تنها برنامه دعوت مقید به اذن پروردگار شده و این به خاطر آن است که مشکل ترین و مهم ترین کار پیامبران همان دعوت به سوی خدا است چرا که باید مردم را در مسیری برخلاف هوس ها و شهوات سیر دهد و در این مرحله باید اذن و فرمان و یاری خدا باشد تا به انجام رسد ، ضمنا روشن شود که پیامبر از خود چیزی ندارد و آن چه می گوید به اذن خدا است .
« سِراجِ مُنیر » بودن پیامبر صلی الله علیه و آله با توجه به این که « سراج » به معنی « چراغ » و « منیر » به معنی « نور افشان » است اشاره به معجزات و دلایل حقانیت و نشانه های صدق دعوت پیامبر است، او چراغ روشنی است که خودش گواه خویش است ، تاریکی ها و ظلمات را می زداید و چشم ها و دل ها را به سوی خود متوجه می کند و همان گونه که آفتاب آمد دلیل آفتاب وجود او نیز دلیل حقانیت او است .
قابل توجه این که در قرآن مجید چهار بار واژه « سِراج » آمده که در سه مورد به معنی « خورشید » است ، از جمله در سوره نوح آیه 16 می فرماید : « وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فیهِنَّ نُورا وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجا : خداوند ماه را نور آسمان ها و خورشید را چراغ فروزنده آن قرارداد » .
گفتیم « سراج » در اصل به معنی چراغ است که در سابق با استفاده از فتیله و « روغن قابل اشتعال » و امروز با نیروی برق و مانند آن منبع نور و روشنایی است ، ولی به گفته « راغب » در « مفردات » این کلمه تدریجا به هر منبع نور و روشنایی اطلاق شده است و اطلاق آن به خورشید به خاطر آن است که نور آن از درونش می جوشد و هم چون ماه اکتساب نور از منبع دیگری نمی کند .
وجود پیامبر هم چون خورشید تابانی است که ظلمت های جهل و شرک و کفر را از افق آسمان روح انسان ها می زداید ولی همان گونه که نابینایان از نور آفتاب استفاده نمی کنند و خفاشانی که چشمشان توانایی دیدن این نور را ندارد خود را از آن پنهان می دارند ، کوردلان لجوج نیز از این نور هرگز استفاده نکرده و نمی کنند و ابوجهل ها دست در گوش می کردند که آهنگ قرآن او را نشنوند .
همیشه ظلمت و تاریکی مایه اضطراب و وحشت است ونورسبب آرامش، دزدان ازتاریکی شب استفاده می کنند و حیوانات درنده بیابان غالبا در تاریکی شب از لانه خود بیرون می آیند.
تاریکی مایه پراکندگی است و نور سبب جمعیت و اجتماع است به همین دلیل اگر چراغی را در یک شب تاریک در میان بیابانی روشن کنیم در مدت کوتاهی انواع حشرات دور آن جمع می شوند .
روشنایی و نور مایه نمو درختان ، پرورش گل ها ، رسیدن میوه ها و خلاصه تمام فعالیت های حیاتی است و تشبیه وجود پیامبر صلی الله علیه و آله به یک منبع نور همه این مفاهیم را در ذهن تداعی می کند .
وجود پیامبر صلی الله علیه و آله مایه آرامش و فرار دزدان دین و ایمان و گرگان بی رحم ستمگر جامعه ها و موجب جمعیت خاطر و پرورش و نمو روح ایمان و اخلاق و خلاصه مایه حیات و جنبش و حرکت است و تاریخ زندگی او شاهد و گواه زنده این موضوع است .
47 وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنینَ بِاَنَّ لَهُمْ مِنَ اللّهِ فَضْلاً کَبیرا
و مؤمنان را بشارت ده که برای آن ها از سوی خدا فضل وپاداش بزرگی است .
اشاره به این که مسأله « تبشیر » پیامبر صلی الله علیه و آله تنها محدود به پاداش اعمال نیک مؤمنان
نمی شود ، بلکه خداوند آن قدر از فضل خود به آن ها می بخشد که موازنه میان عمل و پاداش را به کلی بر هم می زند ، چنان که آیات دیگر قرآن شاهد گویای این مدعا است .
در یک جا می فرماید : « مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ اَمْثالِها : کسی که کار نیکی کند ده برابر به او پاداش داده می شود » ( 160 / انعام ) .
و در جای دیگر می گوید : « مَثَلُ الَّذینَ یُنْفِقُونَ اَمْوالَهُمْ فی سَبیلِ اللّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ اَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فی کُلَّ سُنْبُلَةٍ مِأَةُ حَبَّةٍ وَ اللّهُ یُضاعِفُ لِمَنْ یَشاءُ » ( 261 / بقره ) .
و گاه ازاین هم فراتر می رود و می گوید : « فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما اُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ اَعْیُنٍ : هیچ کس نمی داند چه پاداش هایی که موجب روشنایی چشم ها است برای او پنهان داشته شده » ( 17 / الم سجده ) .
و به این ترتیب ابعادفضل کبیرالهی را ازآن چه در وهم و تصوربگنجددورتر وفراترمی برد.
48 وَ لاتُطِعِ الْکافِرینَ وَالْمُنافِقینَ وَدَعْ اَذیهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ وَ کَفی بِاللّهِ وَکیلاً
و از کافران و منافقان اطاعت مکن و به آزارهای آن ها اعتنامنما ، بر خدا توکل کن و همین بس که خدا حامی و مدافع ( تو ) باشد .
بدون شک رسول خدا صلی الله علیه و آله هرگز اطاعتی از کافران و منافقان نداشت ، اما اهمیت موضوع به قدری است که به عنوان تأکیدی برای شخص پیامبر صلی الله علیه و آله و هشدار و سرمشقی برای دیگران ، روی این موضوع مخصوصا تکیه کند ، چه این که از خطرات مهمی که بر سر راه رهبران راستین قراردارد به سازش و تسلیم کشیدن دراثناءمسیراست که گاه از طریق تهدید و گاه ازطریق دادن امتیازات، زمینه های آن فراهم می شود، تاآن جاکه گاهی انسان به اشتباه می افتد و گمان می کندراه وصول به هدف تن دادن به چنین سازش وتسلیمی است، همان سازش و تسلیمی که نتیجه اش عقیم ماندن همه تلاش ها و کوشش ها و خنثی شدن همه مجاهدات است .
تاریخ اسلام نشان می دهد که بارها کافران و یا گروه هایی از منافقان کوشیدند پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را به چنین موضعی بکشانند ، گاه پیشنهاد کردند که نام بت ها را به بدی نبرد و از آن ها انتقاد نکند و گاه گفتند اجازه ده یک سال معبود تو را بپرستیم و یک سال هم تو معبودان ما را پرستش کن و گاه می گفتند به ما مهلت ده تا یک سال دیگر به برنامه های خود ادامه دهیم و بعد ایمان بیاوریم ، گاه پیشنهاد کردند تهی دستان و مؤمنان فقیر را از گرد خود
دور کن تا ما ثروتمندان متنفذ با تو هم صدا شویم و گاه اعلام آمادگی برای دادن امتیازات مالی و پست و مقام حساس و زنان زیبا و مانند آن کردند .
مسلم است همه این ها دام های خطرناکی بود بر سر راه پیشرفت سریع اسلام و ریشه کن شدن کفر، و نفاق و اگر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در برابر یکی از پیشنهادها انعطاف و نرمشی به خرج می داد پایه های انقلاب اسلامی فرو می ریخت و تلاش ها هرگز به نتیجه نمی رسید .
سپس می گوید : « وَدَعْ اَذیهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ وَ کَفی بِاللّهِ وَکیلاً » .
این قسمت از آیه نشان می دهد که آن ها برای تسلیم ساختن پیامبر صلی الله علیه و آله او را سخت در فشار قرار داده بودند و انواع آزارها چه از طریق زخم زبان و بدگویی و جسارت و چه از طریق آزار بدنی و چه محاصره اقتصادی نسبت به او و یارانش روا می داشتند ، البته در دوران مکه به صورتی و در دوران مدینه به صورت دیگر ، زیرا « اَذی » واژه ای است که همه انواع آزار را شامل می شود .
« راغب » در « مفردات » می گوید : « اَذی به معنی هرگونه ضرری است که به یک موجود
زنده برسد ، چه در جان ، یا در جسم ، یا وابستگان به او ، خواه دنیوی یا اخروی » .
البته این کلمه گاه در آیات قرآن در خصوص « ایذاء زبانی » به کار رفته ، مانند آیه 61 سوره توبه : « وَ مِنْهُمُ الَّذینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَاُذُنٌ : بعضی از آن ها پیامبر را ایذاء می کنند و می گویند او آدم خوش باوری است و به حرف هر کس گوش می دهد » .
ولی در آیات دیگر در مورد آزار بدنی نیز به کار رفته ، مانند آیه 16 سوره نساء : « وَ الَّذانِ یَأْتِیانِها مِنْکُمْ فَاَذُوهُما : مردان و زنانی که اقدام به ارتکاب آن عمل زشت ( زنا ) می کنند آن ها را آزار دهید ( و حدّ شرعی را بر آن ها جاری نمایید )» .
تاریخ می گوید پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان نخستین هم چون کوه در مقابل انواع آزارها ایستادگی به خرج دادند و هرگزننگ تسلیم وشکست رانپذیرفتند وسرانجام دراهداف خود پیروز شدند.
دلیل این مقاومت و پیروزی همان توکل بر خدا و اعتماد بر ذات پاک او بود ، خدایی که همه مشکلات در برابر اراده اش سهل و آسان است و « اگر تیغ عالم بجنبد ز جای ، نبرد رگی تا نخواهد خدای » آری کافی است که پشتیبان و پناه گاه انسان چنین خدایی باشد .
دستورالعمل پنج گانه برای رهروان راه حق
دستورهای پنج گانه فوق که در دو آیه اخیر آمده مکمل یکدیگر و مربوط به هم هستند ، بشارت دادن به مؤمنان برای جذب نیروهای با ایمان ، عدم سازش و تسلیم در مقابل کفار و در برابر منافقان ، بی اعتنایی به آزارهای آن ها و توکل برخدا مجموعه ای را تشکیل می دهد که راه وصول به مقصد درآن نهفته است و دستورالعمل جامعی برای همه رهروان راه حق است.
49 یا اَیُّهَاالَّذینَ امَنُوا اِذا نَکَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ اَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَکُمْ عَلَیْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَ سَرِّحُوهُنَّ سَراحاجَمیلاً
ای کسانی که ایمان آورده اید هنگامی که زنان با ایمان راازدواج کردید و قبل از همبستر شدن طلاق دادید عده ای برای شما بر آن ها نیست که بخواهید حساب آن را نگاه دارید، آن هارا باهدیه مناسبی بهره مندسازید و به طرزشایسته ای آن ها را رهاکنید.
گوشه ای از احکام طلاق و جدایی شایسته
« سَراح جَمیل » به معنی رها ساختن توأم با محبت و احترام و ترک هرگونه خشونت و
ظلم و ستم و بی احترامی است .
در این جا خداوند استثنایی برای حکم عده زنان مطلّقه بیان فرموده که اگر طلاق قبل از دخول واقع شود نگاه داشتن عده لازم نیست و از این تعبیر به دست می آید که قبل از این آیه حکم عده بیان شده بوده است .
تعبیر به « مؤمنات » دلیل بر این نیست که ازدواج با غیر زنان مسلمان به کلی ممنوع است ، بلکه ممکن است اشاره به اولویت آن ها بوده باشد ، بنابراین با روایت و فتاوای مشهور فقها که ازدواج موقت با زنان کتابیه را مجاز می شمرد منافاتی ندارد .
ضمنا از تعبیر « لَکُم » و هم چنین جمله « تَعْتَدُّونَها » ( عده را محاسبه کنید ) استفاده می شود که عده نگهداشتن زن یک نوع حق برای مرد محسوب می شود و باید چنین باشد ، زیرا امکان دارد در واقع زن باردار باشد و ترک عده و ازدواج با مرد دیگر سبب می شود که وضع فرزند نامشخص گردد و حق مرد در این زمینه پایمال شود ، گذشته از این که نگهداشتن عده فرصتی به مرد و زن می دهد که اگر تحت تأثیر هیجانات عادی حاضر به
طلاق شده باشند مجالی برای تجدید نظر و بازگشت پیدا کنند و این حقی است هم برای زن و هم برای مرد .
و اما این که بعضی ایراد کرده اند که اگر عده حق مرد باشد ، باید بتوان آن را اسقاط نمود درست نیست ، زیرا در فقه حقوق زیادی داریم که قابل اسقاط نیست ، مانند حقی که بازماندگان میت در اموال او دارند و یا حقی که فقراء در زکات دارند هیچ یک را نمی توان با اسقاط کردن ساقط نمود .
سپس به حکم دیگری از احکام « زنانی که قبل از آمیزش جنسی طلاق گرفته اند » می پردازد که در سوره بقره نیز به آن اشاره شده است ، می فرماید : « فَمَتِّعُوهُنَّ » .
بدون شک پرداختن هدیه مناسب به زن در جایی واجب است که مهری برای او تعیین نشده باشد ، همان گونه که در آیه 236 سوره بقره آمده است : « لا جُناحَ عَلَیْکُمْ اِنْ طَلَّقْتُمْ النِّساءَ مالَمْ تَمَسُّوهُنَّ اَوْ تَفْرِضُوالَهُنَّ فَریضَةً وَ مَتِّعُوهُنَّ : گناهی بر شما نیست اگر زنان را قبل از آمیزش یا تعیین مهر ( به عللی ) طلاق دهید ، ولی در این موقع آن ها را ( با هدیه ای مناسب ) بهره مند سازید » .
بنابراین آیه مورد بحث گرچه مطلق است و مواردی را که مهر تعیین شده یا نشده هر دو را شامل می شود ، ولی به قرینه آیه سوره بقره آیه مورد بحث را محدود به موردی می کنیم که مهری تعیین نشده باشد ، زیرا در صورت تعیین مهر و عدم دخول پرداختن نصف مهر واجب است ( همان گونه که در آیه 237 سوره بقره آمده ) .
این احتمال را نیز بعضی از مفسران و فقها داده اند که حکم « پرداختن هدیه ای مناسب » در آیه مورد بحث عام است ، حتی مواردی را که مهر در آن تعیین شده شامل می شود .
در این که مقدار این « هدیه » چه اندازه باید باشد ؟ قرآن مجید در سوره بقره آن را اجمالاً بیان کرده و فرموده است : « مَتاعا بِالْمَعْرُوفِ : هدیه ای مناسب و متعارف » ( 236 / بقره ) و باز در همان آیه می گوید : « عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ : آن کس که توانایی دارد به اندازه تواناییش و آن کس که تنگدست است به اندازه خودش » .
بنابراین اگر در روایات اسلامی مواردی از قبیل خانه ، خادم، لباس و مانند آن ذکر شده بیان مصداق هایی از این کلی است که بر حسب امکانات شوهر و شؤون زن تفاوت می کند .
آخرین حکم آیه مورد بحث این است که « زنان مطلقه را به طرز شایسته ای رها کنید و به صورت صحیحی از آن ها جدا شوید » « وَ سَرِّحُوهُنَّ سَراحا جَمیلاً » .
همان گونه که در آیه 29 سوره بقره آمده است یا باید همسر را به طور شایسته نگاهداشت و یا با نیکی و احترام رها کرد « فَاِمْساکٌ بِمَعْرُوفٍ اَوْ تَسْریحٌ بِاِحْسانٍ » .
هم ادامه زوجیت باید توأم با معیارهای انسانی باشد و هم جدا شدن ، نه این که هرگاه شوهر تصمیم برجدایی گرفت هرگونه بی مهری ، ظلم ، بدگویی و خشونت را در مورد همسرش مجاز بشمرد که این رفتار قطعا غیر اسلامی است .
بعضی از مفسران « سَراح جَمیل » را به معنی انجام طلاق طبق سنت اسلامی گرفته اند و در روایتی که در تفسیر « علی بن ابراهیم » و « عیون الاخبار » آمده نیز این معنی منعکس است ، ولی مسلم است که « سَراح جَمیل » محدود در این معنی نیست هرچند یکی از مصادیق روشن آن همین است .
درباره اصل معنی « سَراح » و ریشه لغوی آن و این که چرا در اطلاقات متعارف به معنی
رها ساختن به کار می رود ، شرحی در ذیل آیه 28 همین سوره « احزاب » داشتیم .
50 یا اَیُّهَاالنَّبِیُّ اِنّا اَحْلَلْنا لَکَ اَزْواجَکَ اللاّتی اتَیْتَ اُجُورَهُنَّ وَ ما مَلَکَتْ یَمینُکَ مِمّا اَفاءَ اللّهُ عَلَیْکَ وَبَناتِ عَمِّکَ وَ بَناتِ عَمّاتِکَ وَ بَناتِ خالِکَ وَ بَناتِ خالاتِکَ اللاّتی هاجَرْنَ مَعَکَ وَامْرَاَةً مُؤْمِنَةً اِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِیِّ اِنْ اَرادَ النَّبِیُّ اَنْ یَسْتَنْکِحَها خالِصَةً لَکَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنینَ قَدْ عَلِمْنا ما فَرَضْنا عَلَیْهِمْ فی اَزْواجِهِمْ وَ مامَلَکَتْ اَیْمانُهُمْ لِکَیْلا یَکُونَ عَلَیْکَ حَرَجٌ وَکانَ اللّهُ غَفُورا رَحیما
ای پیامبر ! ما همسران تو را که مهرشان را پرداخته ای برای تو حلال کردیم و هم چنین کنیزانی که از طریق غنایمی که خدا به تو بخشیده است مالک شده ای و دختران عموی تو و دختران عمه ها و دختران دایی تو و دختران خاله ها که باتو مهاجرت کردند ، هرگاه زن باایمانی خودرا به پیامبر ببخشد ( و مهری برای خود قایل نشود ) چنان چه پیامبر بخواهد می تواند با او ازدواج کند ، اما چنین ازدواجی تنها برای تومجاز است نه سایر مؤمنان ، مامی دانیم برای آن ها در موردهمسرانشان وکنیزانشان چه حکمی مقررداشته ایم ( و مصالح
آن ها چه ایجاب می کند ) این به خاطر آن است که مشکلی ( در ادای رسالت ) بر تو نبوده باشد و خداوند آمرزنده و مهربان است .
ای پیامبر صلی الله علیه و آله با این زنان می توانی ازدواج کنی
در این جا روی سخن را به شخص پیامبر صلی الله علیه و آله کرده و موارد هفت گانه ای را که ازدواج با آن ها برای پیامبر مجاز بوده شرح می دهد :
✓ 1 - نخست می گوید : « ای پیامبر ! ما همسران تو را که مهر آن ها را پرداخته ای برای تو حلال کردیم : «یا اَیُّهَاالنَّبِیُّ اِنّا اَحْلَلْنا لَکَ اَزْواجَکَ اللاّتی اتَیْتَ اُجُورَهُنَّ » .
منظور از این زنان به قرینه جمله های بعد زنانی هستند که باپیامبر صلی الله علیه و آله رابطه خویشاوندی نداشتند و با او ازدواج کردند و شاید مسأله پرداختن مهریه نیز به خاطر همین باشد ، زیرا مرسوم بوده است که به هنگام ازدواج با غیر خویشاوندان مهریه را نقدا پرداخت می کردند ، به علاوه تعجیل در پرداختن مهر ، مخصوصا در موردی که همسر نیاز به آن داشته باشد ، بهتر است، ولی به هر حال این کار جزء واجبات نیست و با توافق
طرفین ممکن است مهر به صورت ذمه در عهده زوج کلاً یا بعضا بماند .
✓ 2 - « کنیزانی را که از طریق غنایم و انفال، خدا به تو بخشیده است : « وَ ما مَلَکَتْ یَمینُکَ مِمّا اَفاءَ اللّهُ عَلَیْکَ » .
« اَفاءَ اللّه » از ماده « فَیْ ء » ( بر وزن شَیْ ء ) به اموالی گفته می شود که بدون مشقت به دست می آید ، لذا به غنایم جنگی و هم چنین انفال (ثروت های طبیعی که مالک مشخص ندارد) اطلاق می شود .
« راغب » در « مفردات » می گوید : « فَیْ ء » به معنی بازگشت و رجوع به حالت نیک است و اگر به « سایه » فی ء گفته می شود به خاطر این است که حالت برگشت دارد سپس می افزاید به اموال بی دردسر نیز فَیْ ء می گویند ، چون با تمام حسنی که دارد باز هم مثل سایه عارضی و از بین رفتنی است .
درست است که در غنایم جنگی گاهی دردسر فراوان است ولی از آن جا که باز با مقایسه به اموال دیگر دردسر کمتری دارد و گاه اموال هنگفتی در یک حمله به دست می آید ،
« فی ء » به آن اطلاق شده است .
در این که آیا این حکم در مورد کدام یک از همسران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مصداق داشته ؟ بعضی از مفسران گفته اند : یکی از زنان پیامبر صلی الله علیه و آله به نام « ماریة قبطیه » از غنایم و دو همسر دیگر به نام « صفیه » و « جویریه » از انفال بود که پیامبر صلی الله علیه و آله آن ها را از قید بردگی آزاد کرد و به همسری خود پذیرفت و این خود جزیی از برنامه کلی اسلام برای آزادی تدریجی بردگان و بازگرداندن شخصیت انسانی به آن ها بوده است .
✓ 3 - « دختران عموی تو و دختران عمه ها و دختران دایی تو دختران خاله هایی که با تو مهاجرت کرده اند این ها نیز بر تو حلالند : وَ بَناتِ عَمِّکَ وَ بَناتِ عَمّاتِکَ وَ بَناتِ خالِکَ وَ بَناتِ خالاتِکَ اللاّتی هاجَرْنَ مَعَکَ » .
به این ترتیب ازمیان تمام بستگان تنها ازدواج با دختر عموها و دخترعمه ها و دختر دایی ها و دخترخاله هاباقیداین که باپیامبر صلی الله علیه و آله مهاجرت کرده باشندمجاز و مشروع بوده است.
انحصار در این چهار گروه روشن است ، ولی قید مهاجرت به خاطر آن است که در آن
روز هجرت دلیل بر ایمان بوده و عدم مهاجرت دلیل بر کفر و یا به خاطر این است که هجرت امتیاز بیشتری به آن ها می دهد و هدف در آیه بیان زنان با شخصیت و با فضیلت است که مناسب همسری پیامبر صلی الله علیه و آله می باشند .
در این که آیا این مورد چهارگانه که به صورت حکم کلی در آیه ذکر شده مصداق خارجی در میان همسران پیامبر صلی الله علیه و آله داشته یا نه ؟ تنها موردی را که برای آن می توان ذکر کرد ازدواج پیامبر صلی الله علیه و آله با « زینب بنت جحش » است که داستان پرماجرای او در همین سوره گذشت زیرا زینب دخترعمه پیغمبر صلی الله علیه و آله بود و جحش همسرعمه او محسوب می شد.
✓ 4 - « هرگاه زن با ایمانی خود را به پیامبر ببخشد ( و هیچ گونه مهری برای خود قایل نشود ) اگر پیامبر بخواهد می تواند با او ازدواج کند : « وَ امْرَاَةً مُؤْمِنَةً اِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِیِّ اِنْ اَرادَ النَّبِیُّ اَنْ یَسْتَنْکِحَها » .
« ما می دانیم برای آن ها در مورد همسران و کنیزانشان چه حکمی مقرر داشته ایم و مصالح آن ها چه ایجاب می کرده است : « قَدْ عَمِلْنا ما فَرَضْنا عَلَیْهِمْ فی اَزْواجِهِمْ وَ ما مَلَکَتْ اَیْمانُهُمْ » .
بنابراین اگر در مسایل مربوط به ازدواج برای آن ها در بعضی موارد محدودیتی قایل شده ایم روی مصالحی بوده است که در زندگی آن ها و تو حاکم بوده و هیچ یک از این احکام و مقررات بی حساب نیست .
سپس می افزاید : « این به خاطر آن است که مشکل و حرجی ( در ادای رسالت ) بر تو نبوده باشد » و بتوانی درانجام این وظیفه مسؤولیت های خود را ادا کنی : « لِکَیْلا یَکُونَ عَلَیْکَ حَرَجٌ » .
« و خداوند آمرزنده و رحیم است : وَ کانَ اللّهُ غَفُورا رَحیما » .
در مورد گروه اخیر ( زنان بدون مهر ) به نکات زیر باید توجه داشت :
✓ 1 - بدون شک اجازه « گرفتن همسر بدون مهر » از مختصات پیامبر صلی الله علیه و آله بود و آیه نیز صراحت در این مسأله دارد و به همین جهت از مسلمات فقه اسلام است ، بنابراین هیچ کس حق ندارد همسری را بدون مهر ( کم باشد یا زیاد ) ازدواج کند ، حتی اگر نام مهر به هنگام اجرای صیغه عقد برده نشود و قرینه تعیین کننده ای نیز در کار نباشد ، باید « مهرالمثل » پرداخت ، منظور از « مهرالمثل » مهریه ای است که زنانی با شرایط و
خصوصیات او معمولاً برای خود قرار می دهند .
✓ 2 - از این آیه به خوبی استفاده می شود که اجرای صیغه ازدواج با لفظ « هبه » تنها مخصوص پیامبر صلی الله علیه و آله بوده و هیچ فرد دیگری نمی تواند با چنین لفظی عقد ازدواج را اجرا کند ، ولی اگر اجرای عقد با لفظ ازدواج و نکاح انجام گیرد جایز است هرچند نامی از مهر برده نشود ، زیرا همان گونه که گفتیم در صورت عدم ذکر مهر باید مهرالمثل پرداخت ( در حقیقت همانند آن است که تصریح به مهرالمثل باشد ) .
گوشه ای از فلسفه تعدد زوجات پیامبر صلی الله علیه و آله
جمله اخیر در آیه فوق در واقع اشاره به فلسفه این احکام مخصوص پیامبرگرامی اسلام است ، این جمله می گوید : پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله شرایطی دارد که دیگران ندارند و همین تفاوت سبب تفاوت در احکام شده است .
به تعبیر روشن تر می گوید : هدف این بوده که قسمتی از محدودیت ها و مشکلات از دوش پیامبر صلی الله علیه و آله از طریق این احکام برداشته شود .
و این تعبیر لطیفی است که نشان می دهد ازدواج پیامبر صلی الله علیه و آله با زنان متعدد و مختلف برای حل یک سلسله مشکلات اجتماعی و سیاسی در زندگی او بوده است .
زیرامی دانیم هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله ندای اسلام را بلندکرد تک و تنهابود و تامدت ها جز عده محدود و کمی به اوایمان نیاورند،اوبرضد تنهامعتقدات خرافی عصر و محیط خود قیام کرد و به همه اعلان جنگ داد، طبیعی است که همه اقوام و قبایل آن محیط برضد او بسیج شوند.
و باید از تمام وسایل برای شکستن اتحاد نامقدس دشمنان استفاده کند که یکی از آن ها ایجاد رابطه خویشاوندی از طریق ازدواج با قبایل مختلف بود ، زیرا محکم ترین رابطه در میان عرب جاهلی رابطه خویشاوندی محسوب می شد و داماد قبیله را همواره از خود می دانستند و دفاع از او را لازم و تنها گذاشتن او را گناه می شمردند .
قراین زیادی در دست داریم که نشان می دهد ازدواج های پیامبر لااقل در بسیاری از موارد جنبه سیاسی داشته است .
و بعضی ازدواج های او مانند ازدواج با « زینب » ، برای شکستن سنت جاهلی بوده که
شرح آن در ذیل آیه 37 همین سوره بیان کردیم .
بعضی دیگر برای کاستن از عداوت ، یا طرح دوستی و جلب محبت اشخاص و یا اقوام متعصب و لجوج بوده است .
روشن است کسی که در سن 25 سالگی که عنفوان جوانی او بوده با زن بیوه چهل ساله ای ازدواج می کند و تا 53 سالگی تنها به همین یک زن بیوه قناعت می نماید و به این ترتیب دوران جوانی خود را پشت سر گذاشته و به سن کهولت می رسد و بعد به ازدواج های متعددی دست می زند حتما دلیل و فلسفه ای دارد و با هیچ حسابی آن را نمی توان به انگیزه های علاقه جنسی پیوند داد ، زیرا با این که مسأله ازدواج متعدد در میان عرب در آن روزبسیارساده وعادی بوده و حتی گاهی همسراول به خواستگاری همسردوم می رفته و هیچ گونه محدودیتی برای گرفتن همسری قایل نبودند برای پیامبر صلی الله علیه و آله ازدواج های متعدد در سنین جوانی نه مانع اجتماعی داشت و نه شرایط سنگین مالی و نه کمترین نقصی محسوب می شد.
جالب این که در تواریخ آمده است پیامبر صلی الله علیه و آله تنها با یک زن « باکره » ازدواج کرد و او
عایشه بود ، بقیه همسران او همه زنان بیوه بودند که طبعا نمی توانستند از جنبه های جنسی چندان تمایل کسی را برانگیزند .(1)
حتی در بعضی از تواریخ می خوانیم که پیامبر با زنان متعددی ازدواج کرد و جز مراسم عقد انجام نشد و هرگز آمیزش با آن ها نکرد ، حتی در مواردی تنها به خواستگاری بعضی از زنان قبایل قناعت کرد . (2)
و آن ها به همین قدر خوشحال بودند و مباهات می کردند که زنی از قبیله آنان به نام همسر پیامبر صلی الله علیه و آله نامیده شده و این افتخار برای آن ها حاصل گشته است و به این ترتیب رابطه و پیوند اجتماعی آن ها با پیامبر صلی الله علیه و آله محکم تر و در دفاع از او مصمم تر می شدند .
از سوی دیگر با این که پیامبر صلی الله علیه و آله مسلما مرد عقیمی نبود ولی فرزندان کمی از او به .
یادگار ماند ، درحالی که اگر این ازدواج ها به خاطر جذبه جنسی این زنان انجام می شد باید فرزندان بسیاری از او به یادگار مانده باشد .
و نیز قابل توجه است که بعضی از این زنان مانند عایشه هنگامی که به همسری پیامبر صلی الله علیه و آله در آمد بسیار کم سن و سال بود و سال ها گذشت تا توانست یک همسر واقعی برای او باشد، این نشان می دهد که ازدواج با چنین دختری انگیزه های دیگری داشته و هدف اصلی همان ها بوده است که در بالا اشاره کردیم .
گرچه دشمنان اسلام خواسته اند ازدواج های متعدد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را دستاویز شدیدترین حملات مغرضانه قرار دهند واز آن افسانه های دروغین بسازند ، ولی سن بالای پیامبر به هنگام این ازدواج های متعدد از یک سو و شرایط خاص سنی و قبیله ای این زنان از سوی دیگر و قراین مختلفی که در بالا به قسمتی از آن اشاره کردیم از سوی سوم حقیقت را آفتابی می کند و توطئه های مغرضان را فاش می سازد .
51 تُرْجی مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَ تُئْوِی اِلَیْکَ مَنْ تَشاءُ وَ مَنِ ابْتَغَیْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا
جُناحَ عَلَیْکَ ذلِکَ اَدْنی اَنْ تَقَرَّ اَعْیُنُهُنَّ وَ لا یَحْزَنَّ وَ یَرْضَیْنَ بِما اتَیْتَهُنَّ کُلُّهُنَّ وَاللّهُ یَعْلَمُ ما فی قُلُوبِکُمْ وَ کانَ اللّهُ عَلیما حَلیما
( موعد ) هر یک از همسرانت را بخواهی می توانی به تأخیراندازی و هرکدام را بخواهی نزد خود جای دهی و هرگاه ازآن ها را که برکنار ساخته ای بخواهی نزد خود جای دهی گناهی بر تو نیست ، این حکم الهی برای روشنی چشم آن هاواین که غمگین نباشند وبه آن چه در اختیار همه آنان می گذاری راضی شوند نزدیک تر است و خدا آن چه را در قلوب شما است می داند و خداوند از همه اعمال و مصالح بندگان با خبر است و در عین حال حلیم است و در کیفر آن ها عجله نمی کند .
« تُرْجی » از ماده « اِرْجاء » به معنی تأخیر و « تُؤْی » از ماده « ایواء » به معنی کسی را نزد خود جای دادن است .
رفع یک مشکل دیگر از زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله
یک رهبر بزرگ الهی هم چون پیامبر صلی الله علیه و آله آن هم در زمانی که در کوره حوادث سخت
گرفتار است و توطئه های خطرناکی از داخل و خارج برای او می چینند ، نمی تواند فکر خود را زیاد مشغول زندگی شخصی و خصوصیش کند ، باید در زندگی داخلی خود دارای آرامش نسبی باشد تا بتواند به حل انبوه مشکلاتی که از هر سو او را احاطه کرده است با فراغت خاطر بپردازد .
آشفتگی زندگی شخصی و دل مشغول بودن او به وضع خانوادگی در این لحظات بحرانی و طوفانی سخت خطرناک است .
با این که طبق بحث های گذشته و مدارکی که در شرح آیه پیش آوردیم ازدواج های متعدد پیامبر صلی الله علیه و آله غالبا جنبه های سیاسی و اجتماعی و عاطفی داشته و در حقیقت جزیی از برنامه انجام رسالت الهی او بوده ، ولی در عین حال گاه اختلاف میان همسران و رقابت های زنانه متداول آن ها ، طوفانی در درون خانه پیامبر صلی الله علیه و آله برمی انگیخته و فکر او را به خود مشغول می داشته است .
این جا است که خداوند یکی دیگر از ویژگی ها را برای پیامبرش قایل
شده و برای همیشه به این ماجراها و کشمکش ها پایان داد و پیامبر صلی الله علیه و آله را از این نظر آسوده خاطر و فارغ البال کرد .
و چنان که در آیه مورد بحث می خوانیم فرمود : « می توانی ( موعد ) هریک از این زنان را بخواهی به تأخیر بیندازی و به وقت دیگری موکول کنی و هرکدام را بخواهی نزد خود جای دهی : تُرْجی مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَ تُئْوِی اِلَیْکَ مَنْ تَشاءُ » .
می دانیم یکی از احکام اسلام در مورد همسران متعدد آن است که شوهر اوقات خود را در میان آن ها به طور عادلانه تقسیم کند ، اگر یک شب نزد یکی از آن ها است ، شب دیگر نزد دیگری باشد تفاوتی در میان زنان از این نظر وجود ندارد و این موضوع را در کتب فقه اسلامی به عنوان « حق قَسْم » تعبیر می کنند .
یکی از خصایص پیامبر صلی الله علیه و آله این بود که به خاطر شرایط خاص زندگی طوفانی و بحرانیش مخصوصا در زمانی که در مدینه بود و در هر ماه تقریبا یک جنگ بر او تحمیل می شد و در همین زمان همسران متعدد داشت ، رعایت حق قَسْم به حکم آیه فوق از او
ساقط بود و می توانست هرگونه اوقات خود را تقسیم کند هرچند او با این حال حتی الامکان مساوات و عدالت را ، چنان که در تواریخ اسلامی صریحا آمده است ، رعایت می کرد .
ولی وجود همین حکم الهی آرامشی به همسران پیامبر صلی الله علیه و آله و محیط زندگی داخلی او می داد .
سپس می افزاید : « هرگاه بعضی از آن ها را کنار بگذاری بعدا بخواهی او را نزد خود جای دهی گناهی بر تو نیست : وَ مَنِ ابْتَغَیْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَیْکَ » .
به این ترتیب نه تنها در آغاز، اختیار با تو است ، در ادامه کار نیز این تخییر برقرار است و به اصطلاح این تخییر « تخییر استمراری » است نه « ابتدایی »و بااین حکم گسترده و وسیع هرگونه بهانه ای از برنامه زندگی تو نسبت به همسرانت قطع خواهد شد و می توانی فکرخودرا متوجّه مسئولیّت های بزرگ و سنگین رسالت کنی .
و برای این که همسران پیامبر نیز بدانند گذشته از افتخاری که از ناحیه همسری با او کسب می کنند با تسلیم در برابر این برنامه خاص در مورد تقسیم اوقات پیامبر صلی الله علیه و آله یک نوع
ایثار و فداکاری از خود نشان داده و به هیچ وجه عیب و ایرادی متوجه آن ها نیست، چراکه در برابر حکم خدا تسلیم شده اند اضافه می کند :
« این حکم الهی برای روشنی چشم آن ها و این که غمگین نشوند و همه آن ها راضی به آن چه در اختیارشان می گذاری گردند نزدیک تر است : ذلِکَ اَدْنی اَنْ تَقَرَّ اَعْیُنُهُنَّ وَ لا یَحْزَنَّ وَ یَرْضَیْنَ بِما اتَیْتَهُنَّ کُلُّهُنَّ » .
زیرا اولاً این یک حکم عمومی درباره آن ها است وتفاوتی درکار نیست و ثانیا حکمی است از ناحیه خدا که برای مصالح مهمی تشریع شده ، بنابراین آنها باید با رضا و رغبت به آن تن دهند و نه تنها نگران نباشند بلکه خشنود گردند .
ولی در عین حال همان گونه که در بالا نیز اشاره کردیم پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حتی الامکان تساوی را در تقسیم اوقات خود رعایت می کرد جز در مواردی که شرایط خاصی عدم مساوات را ایجاب می کرد و این خود مطلب دیگری بود که موجب خشنودی آن ها می شد ، زیرا مشاهده می کردند که پیامبر صلی الله علیه و آله با این که مخیر است سعی در برقراری مساوات دارد .
در پایان آیه مطلب را بااین جمله ختم می کند : « وَاللّهُ یَعْلَمُ ما فی قُلُوبِکُمْ وَ کانَ اللّهُ عَلیما حَلیما » .
آری خدا می داند شما در برابر کدامین حکم قلبا رضا و تسلیم دارید و در برابر کدامین ناخشنود هستید .
او میداند شما به کدام یک از همسرانتان تمایل بیشتر دارید و به کدام کمتر و حکم خدا را در برخورد با این تمایلات چگونه رعایت می کنید.
همچنین او می داند چه کسانی در گوشه و کنار می نشینند و به این گونه احکام الهی در مورد شخص پیامبر صلی الله علیه و آله خرده گیری می کنند و در دل نسبت به آن معترضند و چه کسانی با آغوش باز همه را پذیرا می شوند .
بنابراین تعبیر « قُلُوبِکُمْ » تعبیر گسترده ای است که هم پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و همسران او را شامل می شود و هم همه مؤمنان را که در ارتباط با این احکام از در رضا و تسلیم وارد می شوند ، یا اعتراض و انکار می کنند هرچند آن را آشکار نسازند .
آیا حکم « تقسیم اوقات » در حق همه همسران پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بود؟
در فقه اسلامی در باب خصایص پیامبر صلی الله علیه و آله این مسأله مورد بحث واقع شده است که آیا تقسیم اوقات به طور مساوی در میان همسران متعدد همان گونه که بر عموم مسلمانان واجب است بر پیامبر صلی الله علیه و آله نیز واجب بوده یا این که پیامبر حکم استثنایی «تخییر» را داشته است ؟
مشهور و معروف در میان فقهای ما و جمعی از فقهای اهل سنت این است که او در این حکم مستثناء بوده و دلیل آن را آیه فوق می شمرند که می گوید : « تُرْجی مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُئْوِی اِلَیْکَ مَنْ تَشاءُ: هرکدام را بخواهی به تأخیر می اندازی و هریک را بخواهی نزد خود نگاه می داری ».
زیرا قرار گرفتن این جمله بعد از بحث درباره همه زنان پیامبر صلی الله علیه و آله چنین ایجاب می کند که ضمیر جمع « هُنَّ » به تمام آن ها باز گردد و این مطلبی است که از طرف فقها و بسیاری از مفسران پذیرفته شده است .
52 لایَحِلُّ لَکَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَ لا اَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ اَزْواجٍ وَ لَوْ اَعْجَبَکَ حُسْنُهُنَّ اِلاّ
ما مَلَکَتْ یَمینُکَ وَکانَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَی ءٍ رَقیبا
بعد از این دیگر زنی بر تو حلال نیست و نمی توانی همسرانت را به همسران دیگری تبدیل کنی (بعضی را طلاق دهی و همسردیگری به جای او برگزینی) هر چند جمال آن هامورد توجه تو واقع شودمگر آن چه که به صورت کنیز درملک تودرآید و خداوندناظر و مراقب هرچیز است ( و به این ترتیب فشار قبایل را در اختیار همسر از آن ها ، از تو برداشتیم ).
مفسّران و فقهای اسلام در تفسیر این آیه بحث های فراوانی دارند و روایات مختلفی نیز در این زمینه در منابع اسلامی وارد شده است ، ما قبلاً آن چه را که از ظاهر آیه در ارتباط با آیات گذشته و آینده ، قطع نظر از گفته های مفسران به نظر می رسد ذکر می کنیم بعد به سراغ مطالب دیگر می رویم .
ظاهر تعبیر « مِنْ بَعْدُ » این است که بعد از این ، ازدواج مجدد برای تو حرام است ، بنابراین « بعد یا به معنی » بعد زمانی است یعنی بعد از این زمان دیگر همسری انتخاب مکن ، یا بعد از آن که همسرانت را طبق فرمان الهی در آیات گذشته مخیر درمیان زندگی
ساده در خانه تو و یا جدا شدن کردی و آن ها با میل و رغبت ترجیح دادند که به همسری با تو ادامه دهند ، دیگر بعد از آن ها نباید با زن دیگری ازدواج کنی .
و نیز نمی توانی بعضی از آن ها را طلاق داده و همسر دیگری به جای او برگزینی ، به تعبیر دیگر نه بر تعداد آن ها بیفزای و نه افراد موجود را عوض کن .
فلسفه حکم محدودیت ازدواج پیامبر صلی الله علیه و آله
این محدودیت برای شخص پیامبر صلی الله علیه و آله نقصی محسوب نمی شود و حکمی است که فلسفه بسیار حساب شده ای دارد زیرا :
طبق شواهدی که از تواریخ استفاده می شود پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله از ناحیه افراد و قبایل مختلف تحت فشار بود که از آن ها همسر بگیرد و هریک از قبایل مسلمان افتخار می کردند که زنی از آن ها به همسری پیامبر صلی الله علیه و آله در آید ، حتی چنان که گذشت بعضی از زنان بدون هیچ گونه مهریه ، حاضر بودند خود را به عنوان « هبه » در اختیار آن حضرت بگذارند و بی هیچ قید و شرط با او ازدواج کنند.
البته پیوند زناشویی با این قبایل و اقوام تا حدی برای پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و اهداف اجتماعی و سیاسی او مشکل گشا بود ، ولی طبیعی است اگر از حد بگذرد ، خود مشکل آفرین می شود و هر قوم و قبیله ای چنین انتظاری را دارد و اگر پیامبر صلی الله علیه و آله بخواهد به انتظارات آن ها پاسخ گوید و زنانی را هرچند به صورت عقد و نه به صورت عروسی ، در اختیار خود گیرد ، دردسرهای فراوانی ایجاد می شود .
لذا خداوند حکیم با یک قانون محکم جلو این کار را گرفت و او را از هرگونه ازدواج مجدد و یا تبدیل زنان موجود نهی کرد .
در این وسط شاید افرادی بودند که برای رسیدن به مقصود خود به این بهانه متوسل می شدند که همسران تو غالبا بیوه هستند و درمیان آن ها زنان مسنی یافت می شوندکه هیچ بهره ای از جمال ندارند ، شایسته است که با زنی صاحب جمال ازدواج کنی قرآن مخصوصا روی این مسأله نیز تکیه و تأکید می کند که حتی اگر زنان صاحب جمالی نیز باشند حقّ ازدواج با آن ها نخواهی داشت .
به علاوه حق شناسی ایجاب می کرد که بعد از وفاداری همسرانش با او و ترجیح دادن زندگی ساده معنوی پیامبر صلی الله علیه و آله را بر هرچیز دیگر ، خداوند برای حفظ مقام آن ها چنین دستوری را به پیامبر صلی الله علیه و آله بدهد .
و اما در مورد کنیز که مجاز شده به خاطر آن است که مشکل و گرفتاری پیامبر صلی الله علیه و آله از ناحیه زنان آزاد بود ، لذا ضرورتی نداشت که این حکم دراین مورد محدود شود هرچند پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله از این استثناء نیز طبق گواهی تاریخ استفاده نکرد .
این چیزی است که از ظاهر آیه به نظر می رسد .
آیا قبل از ازدواج می توان به همسر آینده نگاه کرد ؟
جمعی ازمفسران جمله « وَ لَوْ اَعْجَبَکَ حُسْنُهُنَّ » را دلیل به حکم معروفی گرفته اند که در روایات اسلامی نیز به آن اشاره شده و آن این که کسی که می خواهد بازنی ازدواج کند می تواند قبلاًبه او نگاه کند، نگاهی که وضع قیافه و اندام اورا برای وی مشخص کند .
فلسفه این حکم این است که انسان با بصیرت کامل همسر خود را انتخاب کند و از
ندامت و پشیمانی های آینده که پیمان زناشویی را به خطر می افکند جلوگیری شود ، چنان که در حدیثی از پیامبر اسلام آمده است که به یکی از یاران خود که می خواست با زنی ازدواج کند فرمود : « اُنْظُرْ اِلَیْها فَاِنَّهُ اَجْدَرُ اَنْ یَدُومَ بَیْنَکُما : قبلاً به او نگاه کن که این سبب می شود مودت و الفت میان شما پایدار شود ».(1)
در حدیثی دیگر از امام صادق می خوانیم که در پاسخ این سؤال که : آیا مرد می تواند به هنگام تصمیم بر ازدواج با زنی او را به دقت بنگرد و به صورت و پشت سر او نگاه کند ؟
فرمود : « نَعَمْ لابَأْسَ اَنْ یَنْظُرَ الرَّجُلُ اِلَی الْمَرْأَةِ اِذا اَرادَ اَنْ یَتَزَوَّجَها یَنْظُرُ اِلی خَلْفِها وَ اِلی وَجْهِها : آری مانعی ندارد هنگامی که مردی بخواهد با زنی ازدواج کند به او نگاه کند و به صورت و پشت سر او بنگرد ».(2).
البته احادیث در این زمینه فراوان است ولی در بعضی از آن ها تصریح شده که نباید دراین هنگام نگاه از روی شهوت و به قصد لذت بردن باشد .
این نیز روشن است که این حکم مخصوص مواردی است که انسان به راستی می خواهد درباره زنی تحقیق نمایدکه اگر شرایط در او جمع بود با او ازدواج کند ، اما کسی که هنوز تصمیم بر ازدواج نگرفته، تنها به احتمال ازدواج ، یا به عنوان جستجوگری ، نمی تواند به زنان نگاه کند.
53 یا اَیُّهَاالَّذینَ امَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ اِلاّ اَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ اِلی طَعامٍ غَیْرَ ناظِرینَ اِنیهُ وَ لکِنْ اِذادُعیتُمْ فَادْخُلُوافَاِذاطَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُواوَ لا مُسْتَأْنِسینَ لِحَدیثٍ اِنَّ ذلِکُمْ کانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْییِ مِنْکُمْ وَ اللّهُ لا یَسْتَحْیی مِنَ الْحَقِّ وَ اِذاسَاَلْتُمُوهُنَّ مَتاعافَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِکُمْ اَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَ ماکانَ لَکُمْ اَنْ تُؤْذُوارَسُولَ اللّهِ وَ لا اَنْ تَنْکِحُوا اَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِه
اَبَدا اِنَّ ذلِکُمْ کانَ عِنْدَ اللّهِ عَظیما
ای کسانی که ایمان آورده اید ! در بیوت پیامبر داخل نشوید مگر به شما اجازه برای صرف غذا داده شود (مشروط بر این که قبل از موعد نیایید و) در انتظار وقت غذا ننشینید، اما هنگامی که دعوت شدید داخل شوید و وقتی غذامی خورید پراکنده شوید و ( بعداز صرف غذا ) به بحث و صحبت ننشینید ، این عمل پیامبر را ناراحت می کرد ولی از شما شرم می کند ، اما خداوند از ( بیان ) حق شرم ندارد وهنگامی که چیزی از وسایل زندگی ( به عنوان عاریت ) ازآن ها (همسران پیامبر) می خواهیداز پشت پرده بخواهید، این کار دل های شما و آن ها راپاک تر می دارد و شما حق ندارید رسول خدا را آزار دهید و نه هرگز همسران او را بعد از او به همسری خود درآورید که این کار نزد خدا عظیم است .
« اِناه » از ماده « اَنی یَأْنی » به معنی فرا رسیدن وقت چیزی است و در این جا به معنی آمادگی غذا برای تناول نمودن است .
باز روی سخن در این آیه به مؤمنان است و بخشی دیگر از احکام اسلام مخصوصا آن چه مربوط به آداب معاشرت با پیامبر صلی الله علیه و آله و خانواده نبوت بوده است ضمن جمله های کوتاه و گویا و صریح بیان می کند .
نخست می گوید : « ای کسانی که ایمان آورده اید هرگز در اطاق های پیامبر سرزده داخل نشوید ، مگر این که برای صرف غذا به شما اجازه داده شود ، آن هم مشروط به این که به موقع وارد شوید ، نه این که ازمدتی قبل بیایید و در انتظار وقت غذا بنشینید : یا اَیُّهَاالَّذینَ امَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ اِلاّ اَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ اِلی طَعامٍ غَیْرَ ناظِرینَ اِنیهُ » .
و به این ترتیب یکی ازآداب مهم معاشرت را درآن محیطی که این آداب کمتررعایت می شد بیان می کند ، گرچه سخن درباره خانه پیامبر صلی الله علیه و آله است ، ولی مسلما این حکم اختصاص به او ندارد ، در هیچ مورد بدون اجازه نباید وارد خانه کسی شد ( چنان که در سوره نور آیه 27 نیز آمده است ) حتی در حالات پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم که وقتی می خواست وارد خانه دخترش فاطمه علیهاالسلام شود بیرون در می ایستاد و اجازه می گرفت و یک روز « جابربن عبداللّه » با او بود پس از آن که برای خود اجازه گرفت برای « جابر » نیز اجازه گرفت (1). .
1) « فروع کافی » ، جلد 5 ، صفحه 528 .
به علاوه به هنگامی که دعوت به طعام می شوند باید وقت شناس باشند و مزاحمت بی موقع برای صاحب خانه فراهم نکنند.
سپس به دومین حکم پرداخته می گوید : « ولی هنگامی که دعوت شدید وارد شوید و هنگامی که غذا خوردید پراکنده شوید : وَ لکِنْ اِذا دُعیتُمْ فَادْخُلُوا فَاِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا» .
این حکم در حقیقت تأکید و تکمیلی بر حکم گذشته است ، نه بی موقع به خانه ای که دعوت شده اید وارد شوید و نه اجابت دعوت را نادیده بگیرید و نه پس از صرف غذا برای مدتی طولانی درنگ کنید .
بدیهی است تخلف از این امور موجب زحمت و دردسر برای میزبان است و با اصول اخلاقی سازگار نیست .
درسومین حکم می فرماید : « پس ازصرف غذا مجلس انس وگفتگو در خانه پیامبر ( هیچ میزبان دیگری )
تشکیل ندهید : وَ لا مُسْتَأْنِسینَ لِحَدیثٍ » .
البته ممکن است میزبان خواهان چنین مجلس انسی باشد در این صورت مستثنا است ، سخن از جایی است که تنها دعوت به صرف غذا شده ، نه تشکیل مجلس انس ، در چنین جایی باید پس از صرف غذا مجلس را ترک گفت ، به خصوص این که خانه خانه ای هم چون بیت پیامبر صلی الله علیه و آله باشدکه کانون انجام بزرگ ترین رسالت های الهی است و باید امور مزاحم ، وقت او را اشغال نکند .
سپس علت این حکم را بیان می کند : « این کار پیامبر را آزار می داد ، اما او از شما شرم می کرد ، ولی خداوند از بیان حق شرم نمی کند و ابا ندارد : اِنَّ ذلِکُمْ کانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْیی مِنْکُمْ وَاللّهُ لا یَسْتَحْیی مِنَ الْحَقِّ » .
البته پیامبر خدا نیز از بیان حق در مواردی که جنبه شخصی و خصوصی نداشت هیچ ابا نمی کرد ولی بیان حق اشخاص از ناحیه خودشان زیبا نیست اما از ناحیه کسان دیگر جالب و زیبا است و در مورد آیه نیز از این قبیل است ، اصول اخلاقی ایجاب می کرد پیامبر صلی الله علیه و آله به دفاع از خود نپردازد ، بلکه خداوند به دفاع از او پردازد .
سپس چهارمین حکم را در زمینه « حجاب » چنین بیان می دارد : « هنگامی که چیزی از متاع
و وسایل زندگی از همسران پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بخواهید از پشت حجاب ( پرده ) بخواهید : وَ اِذا سَاَلْتُمُوهُنَّ مَتاعا فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ » .
این امر درمیان اعراب و بسیاری مردم دیگرمعمول بوده و هست که به هنگام نیاز به بعضی از وسایل زندگی موقتاازهمسایه به عاریت می گیرند، خانه پیامبر صلی الله علیه و آله نیزاز این قانون مستثنا نبوده و گاه و بی گاه می آمدند و چیزی از همسران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به عاریت می خواستند ، روشن است قرار گرفتن همسران پیامبر در معرض دید مردم ( هرچند با حجاب اسلامی باشد ) کار خوبی نبود لذا دستور داده شده که از پشت پرده یا پشت در بگیرند .
نکته ای که در این جا باید مورد توجه قرار گیرد این است که منظور از « حجاب » در این آیه پوشش زنان نیست ، بلکه حکمی اضافه بر آن است که مخصوص همسران پیامبر صلی الله علیه و آله بوده و آن این که مردم موظف بودند به خاطر شرایط خاص همسران پیامبر صلی الله علیه و آله هرگاه می خواهند چیزی از آنان بگیرند از پشت پرده باشد و آن ها حتی با پوشش اسلامی در برابر مردم در این گونه موارد ظاهر نشوند ، البته این حکم درباره زنان دیگر
وارد نشده و در آن ها تنها رعایت پوشش کافی است .
شاهد این سخن آن که کلمه « حجاب » هرچند در استعمال های روزمره به معنی پوشش زن به کار می رود ، ولی در لغت چنین مفهومی را ندارد و نه در تعبیرات فقهای ما .
« حجاب » در لغت به معنی چیزی است که در میان دو شی ء حایل می شود(1)به همین جهت پرده ای که در میان امعاء و قلب و ریه کشیده شده « حِجاب حاجِز » نامیده شده است .
در قرآن مجید نیز این کلمه همه جا به معنی پرده یا حایل به کار رفته است ، مانند آیه 45 سوره اسراء « جَعَلْنا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذینَ لا یُؤْمِنُونِ بِالاْخِرَةِ حِجابا مَسْتُورا : ما در میان تو و کسانی که ایمان به آخرت نمی آورند پرده پوشیده ای قرار دادیم » .
در آیه 32 سوره ص نیز می خوانیم : « حَتّی تَوارَتْ بِالْحِجابِ : تا موقعی که خورشید در پشت پرده افق پنهان شد » . .
1) « لسان العرب » ماده « حجب » .
در کلمات فقها از قدیمی ترین ایام تاکنون نیز در مورد پوشش زنان معمولاً کلمه « ستر » به کار رفته و در روایات اسلامی نیز همین تعبیر یا شبیه آن وارد شده است و به کار رفتن کلمه « حجاب » در پوشش زنان اصطلاحی است که بیشتر در عصر ما پیدا شده و اگر در تواریخ و روایات پیدا شود بسیار کم است .
گواه دیگر این که در حدیثی از « انس بن مالک » خادم مخصوص پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم که می گوید : « من از همه آگاه تر به این آیه حجابم ، هنگامی که زینب با پیامبر صلی الله علیه و آله ازدواج کرد و بااو در خانه بود غذایی درست فرمود و مردم را دعوت به میهمانی نمود ، اما جمعی پس از صرف غذا هم چنان نشسته بودند و سخن می گفتند ، در این هنگام آیه " یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ - تا- مِنْ وَراءِ حِجاب " نازل شد ، در این هنگام پرده ای افکنده شد و جمعیّت برخاستند (1).
در روایت دیگری می خوانیم که « انس » می گوید : « اَرْخِی السِّتْرَ بَیْنی وَ بَیْنَهُ : پیامبر صلی الله علیه و آله .
1) « صحیح بخاری » ، جلد 6 ، صفحه 149 .
پرده را میان من و خود افکند و جمعیّت هنگامی که چنین دیدند برخاستند و متفرق شدند» . (1)
بنابراین اسلام به زنان مسلمان دستور پرده نشینی نداده و تعبیر « پردگیان » در مورد زنان و تعبیراتی شبیه به این جنبه اسلامی ندارد ، آن چه درباره زن مسلمان لازم است داشتن همان پوشش اسلامی است ، ولی زنان پیامبر صلی الله علیه و آله به خاطر وجوددشمنان فراوان و عیب جویان مغرض چون ممکن بود در معرض تهمت ها قرار گیرند و دستاویزی به دست سیاه دلان بیفتد این دستور خاص به آن ها داده شد و یا از پشت پرده تقاضای خود را مطرح کنند.
مخصوصا تعبیر به « وَراء » ( پشت ) گواه این معنی است .
لذا قرآن بعد از این دستور فلسفه آن را چنین بیان می فرماید: « این برای پاکی دل های شما و آنان بهتر است : ذلِکَ اَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ » .
پنجمین حکم را به این صورت بیان می فرماید : « شما حقّ ندارید .
1) « صحیح بخاری » ، جلد 6 ، صفحه 149 .
رسول خدا را آزار دهید : وَ ما کانَ لَکُمْ اَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللّهِ » .
گرچه عمل ایذایی در خود این آیه منعکس است و آن بی موقع به خانه پیامبر رفتن و پس از صرف غذا نشستن و مزاحم شدن و در روایات شأن نزول نیز آمده که بعضی از کوردلان سوگند یاد کرده بودند که بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله با همسران او ازدواج کنند ، این سخن نیزایذاء دیگری بود، ولی به هرحال مفهوم آیه عام است و هرگونه اذیت و آزار راشامل می شود.
سرانجام ششمین و آخرین حکم را در زمینه حرمت ازدواج با همسران پیامبر بعد از او چنین بیان می کند : « شما هرگز حق ندارید که همسران او را بعد از او به همسری خویش درآورید که این کار در نزد خدا عظیم است : وَ لا اَنْ تَنْکِحُوا اَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِه اَبَدا اِنَّ ذلِکُمْ کانَ عِنْدَاللّهِ عَظیما» .
در این جا سؤالی پیش می آید که چگونه خداوند همسران پیامبر صلی الله علیه و آله را که بعضی به هنگام وفات او نسبتا جوان بودنداز حق انتخاب همسر محروم ساخته است ؟
پاسخ این سؤال با توجّه به فلسفه این تحریم روشن است .
زیرا اولاً چنان که از شأن نزول آیه دانستیم ، بعضی به عنوان انتقام جویی و
توهین به ساحت مقدس پیامبر صلی الله علیه و آله چنین تصمیمی را گرفته بودند و از این راه می خواستند ضربه ای بر حیثیت آن حضرت وارد کنند .
ثانیا اگر این مسأله مجاز بود جمعی به عنوان این که همسر پیامبر صلی الله علیه و آله را بعد از او در اختیار خود گرفته اند ممکن بود این کار را وسیله سوء استفاده قرار دهند و به این بهانه موقعیت اجتماعی برای خویش دست و پا کنند و یا به عنوان این که آگاهی خاص از درون خانه پیامبر صلی الله علیه و آله و تعلیمات و مکتب او دارند به تحریف اسلام پردازند و یا منافقین مطالبی را از این طریق در میان مردم نشر دهند که مخالف مقام پیامبر باشد .
این خطر هنگامی ملموس تر می شود که بدانیم گروهی خود را برای این کار آماده ساخته بودند بعضی آن را به زبان آورده و بعضی شایدتنها دردل داشتند .
از جمله کسانی را که بعضی از مفسران اهل سنت در این جا نام برده اند طلحه است . (1).
1) « تفسیر قرطبی » ، جلد 8 ، صفحه 5310 .
خداوندی که بر اسرار نهان و آشکار آگاه است برای برهم زدن این توطئه زشت یک حکم قاطع صادر فرمود و جلو این امور را به کلی گرفت و برای تحکیم پایه های آن به همسران پیامبر صلی الله علیه و آله لقب اُمُ الْمُؤْمِنین داد تا بدانند ازدواج با آن ها هم چون ازدواج با مادر خویش است .
با توجه به آن چه گفته شد روشن می شود که چرا همسران پیامبر صلی الله علیه و آله لازم بود از این محرومیت استقبال کنند ؟
در طول زندگی انسان گاه مسایل مهمی مطرح می شود که به خاطر آن ها باید فداکاری و ازخود گذشتگی نشان داد و ازبعضی از حقوق حقه خود چشم پوشید، به خصوص این که همیشه افتخارات بزرگ مسؤولیت های سنگینی نیزهمراه دارد، بدون شک همسران پیامبر صلی الله علیه و آله افتخار عظیمی از طریق ازدواجشان با پیامبر صلی الله علیه و آله کسب کردند ، داشتن چنین افتخاری نیاز
به چنین فداکاری هم دارد .
به همین دلیل زنان پیامبر صلی الله علیه و آله بعد درمیان امت اسلامی بسیارمحترم می زیستند و از وضع خودبسیار راضی و خشنود بودندو آن محرومیت را دربرابر این افتخارات ناچیز می شمردند.
54 اِنْ تُبْدُوا شَیْئا اَوْ تُخْفُوهُ فَاِنَّ اللّهَ کانَ بِکُلِّ شَیْ ءٍعَلیما
اگر چیزی را آشکار کنید یا پنهان دارید خداوند از همه چیزآگاه است .
گمان نکنید خدا از برنامه های ایذایی شما نسبت به پیامبرش با خبر نیست ، چه آن هایی که بر زبان جاری کردند و چه آن هاکه در دل تصمیم داشتند همه را به خوبی می داند و با هرکس متناسب کار و نیّتش رفتار می کند .
55 لاجُناحَ عَلَیْهِنَ فی ابائِهَنَ وَلااَبْنائِهِنَّ وَلا اِخْوانِهِنَ وَلا اَبْناءِاِخْوانِهِنَّ وَلااَبْناءِ اَخَواتِهِنَّ وَ لا نِسائِهِنَّ وَ لا ما مَلَکَتْ اَیْمانُهُنَّ وَ اتَّقینَ اللّهَ اِنَّ اللّهَ کانَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهیدا
بر آن ها (همسران پیامبر) گناهی نیست که باپدران و فرزندان و برادران و فرزندان برادران و فرزندان خواهران خود وزنان مسلمان و بردگان خویش ( بدون حجاب و پرده تماس بگیرند ) و تقوای الهی را پیشه کنید که خداوند بر هر چیزی آگاه است .
مواردی که از این قانون حجاب مستثنی است
از آن جا که در آیه گذشته حکم مطلقی درباره حجاب در مورد همسران پیامبر صلی الله علیه و آله آمده بود و اطلاق این حکم این توهّم را به وجود می آورد که محارم آن ها نیز موظّف به اجرای آن هستند و تنها از پشت پرده باید با آن ها تماس بگیرند ، آیه فوق نازل شد و حکم این مسأله را شرح داد .
به تعبیر دیگر محارم آن ها که منحصر در این شش گروه هستند مستثنی می باشد و اگر گفته شود افراد دیگری نیز جزء محارم هستند که در این شش گروه نامی از آن ها به میان نیامده مانند عموها و دایی ها در پاسخ باید گفت :
از آن جا که قرآن فصاحت و بلاغت را در عالی ترین شکلش رعایت می کند و یکی از اصول فصاحت این است که هیچ کلمه اضافی در سخن نباشد لذا در این جا از ذکر « عموها » و « دایی ها » خودداری کرده ، چرا که با ذکر فرزندان برادر و فرزندان خواهر ، محرمیت عموها و دایی ها روشن می شود ، زیرا محرمیت همواره دو جانبه است ، همان گونه که فرزند
برادر نسبت به انسان محرم است ، او هم نسبت به فرزند برادرش محرم خواهد بود ( و می دانیم چنین زنی عمه محسوب می شود ) و نیز همان گونه که فرزند خواهر بر او محرم است او نیز به فرزند خواهر محرم می باشد ( و می دانیم چنین زنی خاله محسوب می شود ) .
هنگامی که عمه و خاله نسبت به پسر برادر و پسر خواهر محرم باشد عمو و دایی نیز نسبت به دختر برادر و دختر خواهر محرم خواهد بود ( چرا که میان « عمو » و « عمه » و نیز « دایی » و « خاله » هیچ تفاوتی نیست ) و این یکی از ریزه کاری های قرآن است .
در این جا سؤال دیگری مطرح می شود که « پدر شوهر » و « پسر شوهر » نیز جزء محارم زن محسوب می شود ، چرا ذکری از این ها در این جا به میان نیامده ؟ در حالی که در آیه 31 سوره « نور » آن ها نیز به عنوان محارم مطرح شده اند .
پاسخ این سؤال نیز روشن است ، زیرا در این آیه منحصرا سخن از حکم همسران پیامبر صلی الله علیه و آله در میان است و می دانیم پیغمبر صلی الله علیه و آله در زمان نزول این آیات نه پدرش در حیات بود و نه اجدادش و نه فرزند پسری داشت .
عدم ذکر برادران و خواهران « رضاعی » و مانند آن نیز به خاطر آن است که آن ها در حکم برادر و خواهر و سایر محارم محسوب می شوند و نیاز به ذکر مستقل ندارند .
و در پایان آیه لحن سخن را از « غایب » به « خطاب » تغییر داده ، همسران پیامبر صلی الله علیه و آله را مخاطب ساخته می گوید : « وَ اتَّقینَ اللّهَ اِنَّ اللّهَ کانَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهیدا » .
چه جالب این که حجاب و پرده و مانند این ها همه وسایلی برای حفظ از گناه بیش نیست، ریشه اصلی همان تقوااست که اگر نباشد حتی این وسایل نیز سودی نخواهد بخشید .
ذکر این نکته نیز در این جا لازم به نظر می رسد که « نِسائهن » ( زنان آن ها ) اشاره به زنان هم کیش و مسلمان است ، زیرا همان گونه که در تفسیر سوره « نور » گفتیم برای زنان مسلمان شایسته نیست که در برابر زنان غیر مسلمان بدون پوشش باشند، چرا که آن ها ممکن است مطالب را برای شوهرانشان توصیف کنند . (1).
1) به جلد 14 « تفسیر نمونه » ، صفحه 451 مراجعه شود .
و اما جمله « وَلا ما مَلَکَتْ اَیْمانُهُنَّ » همان گونه که در تفسیر سوره « نور » نیز گفتیم مفهوم وسیعی دارد هم کنیزان را شامل می شود و هم غلامان را ، اما طبق بعضی از روایات اسلامی اختصاص به کنیزان دارد و بنابراین ذکر آن ها بعد از ذکر زنان به طور کلی ممکن است از این نظر باشد که کنیزان غیر مسلمان را نیز شامل می شود .
56 اِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلیما
خداوند و فرشتگانش بر پیامبر درود می فرستند ، ای کسانی که ایمان آوردید بر او درود فرستید و سلام گویید و تسلیم فرمانش باشید .
سلام و درود بر پیامبر صلی الله علیه و آله
«صَلات» و «صَلَوات» که جمع آن است هرگاه به خدانسبت داده شودبه معنی فرستادن رحمت
است و هرگاه به فرشتگان و مؤمنان منسوب گردد به معنی طلب رحمت می باشد . (1)
تعبیر به « یُصَلُّون » به صورت فعل مضارع دلیل بر استمرار است یعنی پیوسته خداوند و فرشتگان رحمت و درود بر او می فرستند ، رحمت و درودی پیوسته و جاودانی .
در این که میان « صَلُّوا » و « سَلِّمُوا » چه فرقی است ؟ مفسران بحث های مختلفی دارند ، آن چه مناسب تر با ریشه لغوی این دو کلمه و ظاهر آیه قرآن به نظر می رسد این است که « صَلُّوا » امر به طلب رحمت و درود فرستادن بر پیامبر است ، اما « سَلِّمُوا » یا به معنی تسلیم در برابر فرمان های پیامبر گرامی اسلام است چنان که در آیه 65 سوره نساء آمده : .
1) « راغب » در « مفردات » همین معنی را به عبارت دیگری آورده است .
« ثُمَّ لا یَجِدُوا فی اَنْفُسِهِمْ حَرَجا مِمّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلیما : مؤمنان کسانی هستند که به داوری تو تن دهند و حتی در دل از قضاوتت کمترین ناراحتی نداشته باشند و تسلیم مطلق گردند » .
چنان که در روایتی از امام صادق می خوانیم : « ابوبصیر » از محضرش سؤال کرد منظور از « صلات » بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را فهمیده ایم ، اما معنی تسلیم بر او چیست ؟ امام فرمود : « هُوَ التَّسْلیمُ لَهُ فِی الاُْمُورِ : منظور تسلیم بودن در برابر او در هرکار است » . (1)
و یا به معنی سلام فرستادن بر پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان « اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا رَسُولَ اللّه » و مانند آن می باشد ، که محتوایش تقاضای سلامت بر پیامبر صلی الله علیه و آله از پیشگاه خدا است .
کیفیّت صلوات بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله
درباره کیفیت صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و آله در روایات بی شماری که از طرق اهل سنت و اهل بیت رسیده صریحا آمده است که « آل محمد » را به هنگام صلوات بر « محمد » بیفزایید .
در « درالمنثور » از صحیح « بخاری » و « مسلم » و « ابوداود » و « ترمذی » و « نسایی » و « ابن ماجه » و « ابن مردویه » و روات دیگری از « کعب بن عجره » نقل شده که مردی خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد: « اَمَّا السَّلامُ عَلَیْکَ فَقَدْ عَلِمْنا فَکَیْفَ الصَلاةُ عَلَیْکَ : سلام بر تو را ما می دانیم
1) « مجمع البیان » ، ذیل آیات مورد بحث .
چگونه است ، اما صلات بر شما باید چگونه باشد » ؟ پیامبر فرمود : بگو : اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمّدٍ وَ عَلی الِ مُحَمَّدٍ کَما صَلَّیْتَ عَلی اِبْراهیمَ اِنَّکَ حَمیدٌ مَجیدٌ ، اللّهُمَّ بارَکْ عَلی مُحَمَّدٍ وَ عَلی الِ مُحَمَّدٍ کَما بارَکْتَ عَلی اِبْراهیمَ وَ الِ اِبْراهیمَ اِنَّکَ حَمیدٌ مَجیدٌ » .
نامبرده ( نویسنده در المنثور ) علاوه بر حدیث فوق ، هیجده حدیث دیگر نقل کرده ، که همگی تصریح شده که « آل محمّد » را باید به هنگام صلوات ذکر کرد .
این احادیث را از کتب معروف و مشهور اهل سنت از گروهی از صحابه از جمله « ابن عباس » و « طلحه » و « ابو سعیدخدری » و « ابوهریره » و « ابومسعودانصاری » و « بریده » و « ابن مسعود » و « کعب بن عجره » و امیرمؤمنان علی نقل کرده است . (1)
این نکته نیز قابل توجه است که در بعضی از روایات اهل سنت و بسیاری از روایات شیعه حتی کلمه « علی » میان « محمّد » و « آل محمّد » جدایی نمی افکند بلکه کیفیت صلاة به .
1) « المیزان » ، جلد 16 ، صفحه 365 و 366 .
این صورت است « اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ » .
این بحث را با حدیث دیگری از پیغمبرگرامی اسلام صلی الله علیه و آله پایان می دهیم: « ابن حجر » در « صواعق » چنین نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : « لا تُصَلُّوا عَلیَّ الصَّلاةَ الْبَتْراءِ فَقالُوا وَ مَا الصَّلاةُ الْبَتْراءُ ؟ قالَ تَقُولُونَ : اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ تُمْسِکُونَ ، بَلْ قُولُوا اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ : هرگز بر من صلوات ناقص نفرستید عرض کردند : صلوات ناقص چیست ؟ فرمود : این که فقط بگویید "اَللّهُمَّ صَلِّ علَی مُحَمَّدٍ " و ادامه ندهید، بلکه بگویید "اَللّهُمَّ صَلِّ علَی مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ" . (1)
و به خاطر همین روایات است که جمعی از فقهای بزرگ اهل سنت اضافه « آل محمّد » را بر نام آن حضرت در تشهد نماز واجب می شمرند .
آیا فرستادن صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و آله واجب است یانه ؟ و اگر واجب است در کجا واجب است ؟ این سؤال است که فقها به آن پاسخ می گویند : .
1) « صواعق » ، صفحه 144 .
تمام فقهای اهل بیت آن را در تشهد اول و دوم نماز واجب می دانند و در غیر آن مستحب و علاوه بر احادیثی که از طرق اهل بیت دراین زمینه رسیده در کتب اهل سنت نیز روایاتی که دالّ بر وجوب است کم نیست .
از جمله در روایت معروفی ، عایشه می گوید : « سَمِعْتُ رَسُولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ : لا یُقْبَلُ صَلاةٌ اِلاّ بِطَهُورٍ وَ بِالصَّلاةِ عَلَیَّ : نماز بدون طهارت و درود بر من قبول نخواهد شد » .
ازفقهای اهل سنت «شافعی» آن رادرتشهددوم واجب می داند و «احمد» دریکی ازدو روایت که ازاونقل شده و جمعی دیگرازفقهاء،ولی بعضی مانند «ابوحنیفه» آن راواجب نشمرده اند.(1)
57 اِنَّ الَّذینَ یُؤْذُونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّهُ فِی الدُّنْیا وَالاْخِرَةِ وَ اَعَدَّلَهُمْ عَذابا مُهینا
آن هاکه خدا و پیامبرش را ایذاءمی کنند خداوند آن هارااز رحمت خود دردنیا و آخرت .
1) « تذکره علامّه » ، جلد 1 ، صفحه 126 .
دور می سازد و برای آنان عذاب خوار کننده ای آماده کرده است .
در این که منظور از « ایذاء پروردگار » چیست ؟ بعضی گفته اند همان کفر و الحاد است که خدا را به خشم می آورد ، چراکه آزار در مورد خداوند جز ایجاد خشم مفهوم دیگری نمی تواند داشته باشد .
این احتمال نیز وجود دارد که ایذاء خداوند همان ایذاء پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان است و ذکر خداوند برای اهمیت و تأکید مطلب است .
و اما ایذاء پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مفهوم وسیعی دارد و هرگونه کاری که او را آزار دهد شامل می شود ، اعم از کفر و الحاد و مخالفت دستورهای خداوند ، هم چنین نسبت های ناروا و تهمت و یا ایجاد مزاحمت به هنگامی که آن ها را دعوت به خانه خود می کند همان گونه که درآیه53همین سوره گذشت «اِنَّ ذلِکُمْ کانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ:این کارشماپیامبررا آزارمی دهد ».
و یا موضوعی که در آیه 61 سوره توبه آمده که پیامبر صلی الله علیه و آله را به خاطر انعطافی که در برابر سخنان مردم نشان می داد به خوش باوری و ساده دلی متهم می ساختند : « وَ مِنْهُمُ الَّذینَ