مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر: تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 23

(جزء بیست و سوم قرآن)

Volum 23

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

ادامه سوره یس

اشاره

28 وَ ما اَنْزَلْنا عَلی قَوْمِهِ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ جُنْدٍ مِنَ السَّماءِ وَ ما کُنّا مُنْزِلینَ

ما بعد از او بر قوم او هیچ لشکری از آسمان نفرستادیم و هرگز سنّت ما بر این نبود.

ما نیازی به این امور نداریم، تنها به یک اشاره کافی است که همه آن ها را خاموش سازیم و به دیار عدم بفرستیم و تمام زندگی آن ها را درهم بکوبیم.

تنها یک اشاره کافی است که عوامل حیات آن ها ، تبدیل به عامل مرگشان شود و در لحظه ای کوتاه و زودگذر طومار زندگیشان را درهم پیچد.

29 اِنْ کانَتْ اِلاّ صَیْحَةً واحِدَةً فَاِذا هُمْ خامِدُونَ

فقط یک صیحه آسمانی بود، ناگهان همگی خاموش شدند.

آیا این صیحه صدای صاعقه ای بود که از ابری برخاست و بر زمین نشست، لرزه ای بر همه چیز افکند و تمام عمارت ها را ویران ساخت و آن ها از شدّت وحشت تسلیم مرگ شدند؟

یا صیحه ای بود که بر اثر یک زمین لرزه شدید از دل زمین برخاست و در فضا طنین افکند و موج انفجارش همه را به کام مرگ کشید؟

هر چه بود یک صیحه، آن هم در یک لحظه زودگذر، بیش نبود، فریادی بود که همه فریادها را خاموش کرد و تکانی بود که همه را بی حرکت ساخت و چنین است قدرت خداوند و چنان است سرنوشت یک قوم گمراه و بی ثمر.

بسوزند چوب درختان بی بر *** سزا خود همین است مر بی بری را

30 یا حَسْرَةً عَلَی الْعِبادِ ما یَأْتیهِمْ مِنْ رَسُولٍ اِلاّ کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُونَ

افسوس بر این بندگان که هیچ پیامبری برای هدایت آن ها نیامد، مگر این که او را استهزاء می کردند.

بیچاره و محروم از سعادت آن گروهی که نه تنها گوش هوش به ندای رهبران ندهند، بلکه به استهزاء و سخریه آن ها برخیزند، سپس آن ها را از دم شمشیر بگذرانند، درحالی که آن ها سرنوشت شوم طغیان گران بی ایمان را قبل از خود دیده بودند و سرانجام دردناکشان را با گوش شنیده، یا در صفحات تاریخ خوانده بودند، امّا کمترین عبرتی نگرفتند و درست در همان وادی گام نهادند و به همان سرنوشت گرفتار شدند.

روشن است این جمله گفتار خدا است، چون تمام این آیات از سوی او بیان می شود ، ولی البته جمله «حسرت» به معنی ناراحتی درونی در برابر حوادثی است که کاری از دست انسان در مورد آن ساخته نیست، درباره خداوند معنی ندارد، همان گونه که «خشم» و «غضب» و مانند آن نیز به مفهوم حقیقی در مورد او وجود ندارد، بلکه منظور این است که حال این تیره روزان چنان بود که هر انسانی از وضع آن ها آگاه می شد، متأسف و متأثر می گشت که چرا با این همه وسایل نجات در این گرداب هولناک غرق شوند؟⁽¹⁾

تعبیر به «عِباد» (بندگان خدا) اشاره به این است که، تعجّب از این است که بندگان خدا که غرق نعمت های او هستند، دست به چنین جنایتی زدند.

31 اَلَمْ یَرَوْاکَمْ اَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ اَنَّهُمْ اِلَیْهِمْ لا یَرْجِعُونَ

آیاندیدند چقدر از اقوام پیش از آن ها را (به خاطر گناهانشان) هلاک کردیم، آن ها .

هرگز به سوی ایشان باز نمی گردند.

32 وَ اِنْ کُلٌّ لَمّا جَمیعٌ لَدَیْنا مُحْضَرُونَ

و همه آن ها روز قیامت نزد ما حاضر می شوند.

یعنی این طور نیست که اگر هلاک شدند و نتوانستند به این جهان باز گردند، مسأله تمام است، نه مرگ در حقیقت آغاز کار است نه پایان، به زودی همگی در عرصه محشر برای حساب گردآوری می شوند و بعد از آن مجازات دردناک الهی، مجازاتی مستمر و پی گیر در انتظار آن ها است.

آیا با این حال جای این نیست که از وضع آن ها عبرت گیرند و خود را به سرنوشت آنان مبتلا نسازند و تا فرصتی باقی مانده از این گرداب هولناک کنار آیند؟

آری اگر مرگ پایان همه چیز بود ، امکان داشت که بگویند، آغاز راحتی ماست، ولی افسوس که چنین نیست.

33 وَ ایَةٌ لَهُمُ الاَْرْضُ الْمَیْتَةُ اَحْیَیْناها وَ اَخْرَجْنا مِنْها حَبّا فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ

زمین مرده برای آن ها آیتی است، ما آن را زنده کردیم و دانه هایی از آن خارج ساختیم و آن ها از آن می خورند.

مسأله حیات و زندگی از مهمّ ترین دلایل توحید است، مسأله ای است فوق العاده مرموز و پیچیده و شگفت انگیز که عقل همه دانشمندان را به حیرت افکنده و با تمام پیشرفت های عظیمی که در علم و دانش نصیب بشر شده، هنوز کسی معمای آن را نگشوده است، هنوز کسی به درستی نمی داند تحت تأثیر چه عواملی در روز نخست، موجودات بی جان تبدیل به سلول های زنده شده است؟

هنوز کسی نمی داند که بذرهای گیاهان و طبقات مختلف آن دقیقا چگونه ساخته شده و چه قوانین مرموزی بر آن حاکم است که به هنگام فراهم شدن شرایط مساعد به حرکت درمی آید و رشد و نمو را آغاز می کند و ذرّات زمین مرده را جذب وجود خود می نماید و از این طریق موجودات مرده را تبدیل به بافت های موجود زنده می کند، تا هر روز جلوه تازه ای از حیات را نشان دهد.

مسأله حیات در جهان گیاهان و حیوانات و زنده شدن زمین های مرده، از یک سو دلیل روشنی است بر این که علم و دانش عظیمی در آفرینش این جهان به کار رفته و ازسوی دیگر نشانه ای آشکار از رستاخیز است.

روشن است که ضمیر در «لَهُمْ» به «عِباد» برمی گردد که در آیات قبل آمده است و منظور از «عِباد» در این جا تمام بندگانی است که در مسائل مربوط به مبدأ و معاد گرفتار انحراف یا اشتباهند و قرآن وضع آن ها را مایه حسرت و تأسف می شمرد.

تعبیربه «ایَة» به صورت «نکره» اشاره به عظمت و اهمیت و وضوح این نشانه توحیدی است.

جمله «فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ» از یک سو اشاره به این است که انسان از بخشی از دانه های گیاهی تغذیه می کند و بعضی دیگر قابل تغذیه برای انسان نیست، ولی فواید دیگری دارد، مانند تغذیه حیوانات، ساختن مواد رنگی، دارویی و امور دیگری که در زندگی انسان کاملاً مورد استفاده است.

و از سوی دیگر با مقدم داشتن «مِنْهُ» بر «یَأکُلُون» که معمولاً برای حصر می آید، این

نکته را بیان می کند که بیشترین (و نیز بهترین) تغذیه انسان از مواد گیاهی است، آن چنان که گویی تمام غذای انسان را تشکیل می دهد.

34 وَ جَعَلْنا فیها جَنّاتٍ مِنْ نَخیلٍ وَ اَعْنابٍ وَ فَجَّرْنا فیها مِنَ الْعُیُونِ

و در آن باغ هایی از نخل ها و انگورها قرار دادیم و چشمه هایی از آن بیرون فرستادیم.

«اَعْناب» جمع «عِنَب» و «نَخیل» نیز، چنان که «راغب» در مفردات می گوید، جمع «نَخْل» است، با این تفاوت که «عنب» معمولاً به خود «انگور» گفته می شود و به طور نادر به «درخت انگور» ولی «نخل» اسم برای درخت است و میوه آن «رُطَب» و «تَمْر» (خرمای تازه و خشک) نام دارد. ⁽¹⁾.

«فَجَّرْنا» از ماده «تَفْجیر» به معنی ایجاد شکاف وسیع است و از آن جا که چشمه ها با شکافته شدن زمین بیرون می ریزند، این تعبیر در مورد بیرون آمدن چشمه از زمین به کار رفته است.

در آیه گذشته سخن از دانه های غذایی در میان بود، اما در این جا از میوه های نیروبخش و مغذّی سخن می گوید که دو نمونه بارز و کامل آن ها : «خرما» و «انگور» است که هر یک غذایی کامل محسوب می شود.

مطالعات دانشمندان نشان می دهد که مخصوصاً این دو میوه دارای انواع ویتامین های لازم و مواد مختلف حیاتی برای بدن انسان است، به علاوه این دومیوه در تمام طول سال به صورت تازه یا خشک قابل نگهداری و استفاده برای تغذیه است.

بعضی معتقدند این تفاوت تعبیر که در یک جا سخن از درخت می گوید و در جای دیگر از میوه، به خاطر آن است که درخت نخل،چنان که معروف است همه چیزش قابل استفاده است، تنه آن، شاخه ها و برگ هایش، همه مورد استفاده های مختلف می باشد و

میوه اش سرآمد همه این ها است، درحالی که درخت انگور را معمولاً برای میوه اش می خواهند و ساقه و شاخه و کنده آن مصرف زیادی ندارد.

و این که هر دو به صیغه جمع آمده، ممکن است اشاره به انواع مختلف این دو میوه بوده باشد، چرا که هر یک از آن ها ده ها نوع دارد، با ویژگی های مختلف و باب طبع همه و برای همه ذائقه ها.

این نکته نیز قابل توجه است که در آیه قبل تنها تعبیر به احیای زمین های مرده شده بود که در قرآن مجید معمولاً با نزول باران همراه است، ولی در این آیه سخن از چشمه های آب جاری به میان آمده، زیرا برای بسیاری از زراعت ها آب باران تنها کافی است، در حالی که درختان میوه معمولاً نیاز به آب جاری نیز دارند.

35 لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِه وَ ما عَمِلَتْهُ اَیْدیهِمْ اَفَلا یَشْکُرُونَ

تا از میوه آن بخورند، درحالی که دست آن ها هیچ دخالتی در ساختن آن نداشته است، آیا شکر خدا را به جا نمی آورند؟

آری میوه هایی که به صورت غذای کامل بر شاخسار درختان ظاهر می شود، بی آن که کمترین نیازی به پختن و یا تغییرات دیگر داشته باشد، به مجرد چیدن از درخت قابل استفاده است و این نهایت لطف و عظمت پروردگار را درباره انسان ها نشان می دهد.

حتّی این غذای آماده و لذیذ را آن چنان بسته بندی کرده که برای مدّت زیادی قابل نگهداری است، بی آن که ارزش غذایی خود را از دست دهد، برخلاف غذاهایی که انسان از مواد طبیعی خداداد با دست خود می سازد، که غالبا به سرعت فاسد می شود.

در هر صورت، هدف آن است که حس حقّ شناسی و شکرگزاری انسان ها را تحریک کند تا از طریق شکرگزاری قدم در مرحله معرفت پروردگار بگذارند، که شکر منعم نخستین گام معرفت کردگار است.

36 سُبْحانَ الَّذی خَلَقَ الاَْزْواجَ کُلَّها مِمّا تُنْبِتُ الاَْرْضُ وَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ وَ مِمّا لا یَعْلَمُونَ

منزّه است کسی که تمام «زوج ها» را آفرید، از آن چه زمین می رویاند و از خود آن ها و از آن چه نمی دانند.

آری خداوندی که این همه «زوج ها» را در پهنه جهان هستی آفریده، علم و قدرتش بی انتها است، عیب و نقصی در وجودش راه ندارد، لذا شریک و شبیه و نظیر برای او نیست و اگر گروهی سنگ و چوب های بی جان و مخلوقات دیگری را شبیه او شمرده اند، از این نسبت های ناروا بر دامان کبریاییش گردی نمی نشیند.

بدیهی است خداوند نیاز به این ندارد که خویشتن را تسبیح و تنزیه کند، این تعلیمی است برای بندگان و دستورالعملی است برای پیمودن خط تکامل.

در این که منظور از «اَزْواج» در این جا چیست، مفسّران سخن بسیار دارند:

آن چه مسلّم است این است که «اَزْواج» جمع «زَوْج» معمولاً به دو جنس مذکر و مؤنث گفته می شود، خواه در عالم حیوانات باشد، یا غیر آن ها، سپس توسعه داده شده و به هر دو موجودی که قرین یکدیگر و یا حتّی ضدّ یکدگرند، «زوج» اطلاق می شود، حتّی به دو اطاق مشابه در یک خانه، یا دو لنگه در و یا دو همکار و قرین، این کلمه گفته می شود و به این ترتیب برای هر موجودی در جهان زوجی متصوّر است.

به هر حال بعید نیست که زوجیّت در این جا به همان معنی خاص، یعنی جنس «مذکر» و «مؤنث» باشد و قرآن مجید در این آیه خبر از وجود زوجیّت در تمام جهان گیاهان و انسان ها و موجودات دیگری که مردم از آن اطلاعی ندارند، می دهد.

این موجودات ممکن است گیاهان باشد که وسعت دایره زوجیّت در آن روز هنوز در آن ها کشف نشده بود.یا اشاره به حیوانات اعماق دریاها که در آن روز کسی از آن آگاه نبود و امروز گوشه ای از آن برای انسان ها کشف شده است.

ولی روشن است وقتی ما بتوانیم این الفاظ را بر معنی حقیقی (جنس مذکّر و مؤنّث) حمل کنیم و قرینه ای برخلاف آن نباشد، دلیلی ندارد که به سراغ معانی کنایی برویم و چنان که دیدیم چندین تفسیر جالب برای معنی حقیقی زوجیت در این جا وجود دارد.

به هر حال این آیه یکی دیگر از آیاتی است که محدود بودن علم انسان را بیان می کند و

نشان می دهد که در این جهان حقایق بسیاری است که از علم و دانش ما پوشیده است. ⁽¹⁾

37 وَ ایَةٌ لَهُمُ اللَّیْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ فَاِذا هُمْ مُظْلِمُونَ

شب برای آن ها (نیز) نشانه ای است (از عظمت خدا) ما روز را از آن برمی گیریم، ناگهان تاریکی آن ها را فرامی گیرد.

هر یک از خورشید و ماه آیتی هستند

تعبیر به «نَسْلَخُ» از ماده سَلْخ که در اصل به معنی کندن پوست حیوان است، تعبیر لطیفی است، گویی روشنایی روز همچون لباس سفیدی است که بر تن شب پوشانیده شده، به هنگام غروب آفتاب این لباس را از تن او همچون پوستی می کنند، تا باطن و درون او آشکار گردد.

دقّت در این تعبیر این نکته را بازگو می کند که طبیعت اصلی کره زمین تاریکی است، نور و روشنایی صفتی است عارضی که از منبع دیگری به او داده می شود، همچون لباس که بر تن کسی بپوشانند، که هر گاه آن لباس را بیرون آورد، رنگ طبیعی تن آشکار می شود.

در این جا قرآن مجید روی تاریکی شب انگشت نهاده، گویا می خواهد بعد از بیان زنده کردن زمین های مرده که به عنوان آیتی از آیات خداوند قبلاً گذشت، تبدیل روشنایی روز را به تاریکی شب، به عنوان نمونه ای از مرگ بعد از حیات بیان کند.

به هر حال هنگامی که انسان در میان ظلمت شب غرق می شود، به یاد نور و برکاتش، نور و هیجاناتش، نور و منبع وجودش می افتد و با یک مقایسه به «خالق نور و ظلمت» آشنا می گردد.

38 وَ الشَّمْسُ تَجْری لِمُسْتَقَرٍّ لَها ذلِکَ تَقْدیرُ الْعَزیزِ الْعَلیمِ

و خورشید (نیز برای آن ها آیتی است) که پیوسته به سوی قرارگاهش در حرکت است، این تقدیر خداوند قادر و دانا است.

این آیه به وضوح حرکت خورشید را به طور مستمر بیان می کند، اما در این که

منظور از این حرکت چیست، مفسّران بحث های فراوانی دارند:

گروهی آن را اشاره به حرکت ظاهری خورشید برگرد زمین می دانند که این حرکت تا پایان جهان، که در حقیقت قرارگاه خورشید و پایان عمر او است، ادامه دارد.

بعضی دیگر آن را اشاره به میل شمس در تابستان و زمستان به سوی شمال و جنوب زمین دانسته اند، زیرا می دانیم خورشید از آغاز بهار از خط اعتدالی به سوی شمال متمایل می شود و تا مدار 23 درجه شمالی پیش می رود و از آغاز تابستان به عقب بازمی گردد، تا در آغاز پاییز باز به خط اعتدالی می رسد و همین خط سیر را تا آغاز زمستان به سوی جنوب ادامه می دهد و از آغاز زمستان به سوی خط اعتدال حرکت می کند و در آغاز بهار به آن می رسد.

البتّه تمام این حرکات در واقع ناشی از حرکت زمین و تمایل محور آن نسبت به سطح مدارش می باشد، هر چند در ظاهر و به حسب حسّ، مربوط به حرکت آفتاب است.

بعضی دیگر آن را اشاره به حرکت وضعی «کره آفتاب» دانسته اند، زیرا مطالعات دانشمندان به طور قطع ثابت کرده که خورشید به دور خود گردش می کند.

آخرین و جدیدترین تفسیر برای آیه فوق همان است که اخیرا دانشمندان کشف کرده اند و آن حرکت خورشید با مجموعه منظومه شمسی در وسط کهکشان ما به سوی یک سمت معین و ستاره دوردستی که آن را ستاره «وگا» نامیده اند، می باشد. این معانی منافاتی با هم ندارند و ممکن است جمله «تَجْری» اشاره به تمام این حرکت ها و حرکت های دیگری که تاکنون علم و دانش ما به آن نرسیده و شاید در آینده کشف شود، بوده باشد.

به هر حال حرکت دادن خورشید، این کره بسیار عظیمی که یک میلیون و دویست هزار مرتبه از کره زمین بزرگ تر است، آن هم با حرکت حساب شده در این فضای بیکران، از هیچ کس میسّر نیست، جز از خداوندی که قدرتش فوق همه قدرت ها و علم و دانشش بی انتها است و به همین جهت در پایان آیه می فرماید : «ذلِکَ تَقْدیرُ الْعَزیزِ الْعَلیمِ».

39 وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتّی عادَ کَالْعُرْجُونِ الْقَدیمِ

و برای ماه منزل گاه هایی قرار دادیم (و به هنگامی که این منازل را طی کرد) سرانجام به صورت شاخه کهنه (قوسی شکل و زرد رنگ) خرما درمی آید.

منظور از «مَنازِل» همان منزل گاه های بیست و هشت گانه ای است که ماه، قبل از «محاق» و تاریکی مطلق طی می کند، زیرا هنگامی که ماه، سی روز تمام باشد، تا شب بیست و هشتم در آسمان قابل رؤیت است، ولی در شب بیست و هشتم به صورت هلال بسیار باریک زرد رنگ و کم نور و کم فروغ در می آید و در دو شب باقی مانده قابل رؤیت نیست،که آن را «مَحاق» می نامند، البتّه در ماه هایی که بیست و نه روز است تا شب بیست و هفتم معمولاً ماه در آسمان دیده می شود و دو شب باقی مانده محاق است.

این منزل گاه ها کاملاً دقیق و حساب شده است، به طوری که منجمان از صدها سال قبل می توانند طبق محاسبات دقیقی که دارند، آن را پیش بینی کنند.

این نظام عجیب به زندگی انسان ها نظم می بخشد و یک تقویم طبیعی آسمانی است، که با سواد و بی سواد توانایی خواندن آن را دارد، به طوری که اگر انسان کمی دقت و ممارست در وضع ماه در شب های مختلف کند، می تواند با نگاه کردن وضع آن دقیقا و یا تقریبا بداند، آن شب کدام شب از ماه است (و ما این امر را آزموده ایم).

زیرا در آغاز ماه نوک های هلال رو به طرف بالا است و تدریجا بر حجم ماه افزوده می شود تا هفتم، که نیمی از دایره کامل ماه آشکار می شود و باز بر آن افزوده می شود تا چهاردهم که به صورت بدر کامل درمی آید.

از آن به بعد از سمت پایین ماه کم می شود تا بیست و یکم که باز به صورت نیم دایره در می آید، همچنین از آن کاسته می شود تا شب بیست وهشتم که به صورت هلال ضعیف کم رنگی درمی آید که نوک های آن رو به طرف پایین است.

آری اساس زندگی انسان ها را نظم تشکیل می دهد و نظم بدون تعیین دقیق زمان امکان پذیر نیست و خداوند این تقویم دقیق ماهانه و سالانه را در آسمان برای همین هدف قرار داده است.

و از همین جا مفهوم تعبیر لطیف «کَالْعُرْجُونِ الْقَدیمِ» روشن می شود، زیرا «عُرْجُون» آن قسمت از خوشه خرماست که به درخت اتّصال دارد. توضیح این که : خرما به صورت خوشه بر درخت ظاهر می شود، پایه این خوشه به صورت چوب قوسی شکل زرد رنگی است که

به درخت متّصل است و نوک آن مانند جارو است و دانه های خرما همچون دانه های انگور به نخ های آن متّصلند، هنگامی که خوشه نخل را می برند، آن پایه قوسی شکل بر درخت باقی می ماند، که وقتی می خشکد و پژمرده می شود کاملاً به هلال قبل از محاق می ماند، زیرا همان گونه که هلال آخر ماه که در جانب مشرق آسمان نزدیک صبح گاهان ظاهر می شود، خمیده و پژمرده و زرد رنگ و نوک های آن رو به پایین است، «عُرْجُونِ قَدیم» نیز همین گونه است. در حقیقت این شباهت در جهات مختلف ظاهر می شود:

از نظر هلالی بودن چوب خوشه خرما، از نظر زرد رنگ بودن، از نظر پژمردگی، از نظر تمایل نوک قوس آن به طرف پایین و از نظر قرار گرفتن در میان توده سبز رنگ شاخه های درخت نخل که بی شباهت به قرار گرفتن هلال آخرین شب در میان آسمان تیره رنگ نیست.

و توصیف آن به «قَدیم» اشاره به کهنگی آن است، زیرا هرقدر این شاخه ها کهنه تر می شود، باریک تر و پژمرده تر و زرد رنگ تر می شود و شباهت بیشتری به هلال آخر ماه پیدا می کند، سبحان اللّه که در یک تعبیر کوتاه چه ظرافت ها و چه زیبایی ها نهفته شده است.

40 لاَ الشَّمْسُ یَنْبَغی لَها اَنْ تُدْرِکَ الْقَمَرَ وَ لاَ اللَّیْلُ سابِقُ النَّهارِ وَ کُلٌّ فی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ

نه برای خورشید سزاوار است که به ماه رسد و نه شب بر روز پیشی می گیرد و هر کدام از آن ها در مسیر خود شناورند.

می دانیم خورشید دوران خود را در برج های دوازده گانه در یک سال طی می کند، درحالی که کره ماه منزل گاه های خویش را در یک ماه طی می کند.

بنابراین حرکت دورانی ماه در مسیرش دوازده بار از حرکت خورشید در مدارش سریع تر است، لذا می فرماید: خورشید هرگز در حرکت خود به پای ماه نمی رسد تا حرکت یک ساله خود را در یک ماه انجام دهد و نظام سالیانه بر هم خورد.

همچنین شب بر روز پیشی نمی گیرد که بخشی از آن را در کام خود فروبرد و نظام موجود به هم ریزد، بلکه همه این ها مسیر خود را میلیون ها سال بدون کمترین تغییر ادامه می دهند. از آن چه گفتیم روشن می شود که منظور از حرکت خورشید در این بحث، حرکت

آن به حسب حسّ ماست، جالب این که این تعبیر حتّی بعد از آن که به ثبوت رسیده که خورشید در جای خود ساکن و زمین در مدّت یک سال یک بار به دور آن می گردد نیز به کار می رود، مثلاً امروز می گویند تحویل خورشید به برج حمل (رسیدن آن به آغاز فروردین) و یا رسیدن خورشید به دایره نصف النّهار و یا رسیدن به میل کلی (منظور از میل کل، رسیدن خورشید به آخرین نقطه ارتفاع خود در نیم کره شمالی در آغاز تابستان و یا به عکس آخرین نقطه انخفاض در آغاز زمستان است).

این تعبیرات همگی نشان می دهد که حتّی بعد از کشف حرکت زمین به دور خورشید و سکون آن، تعبیرات گذشته راجع به حرکت خورشید به کار می رود، چرا که از نظر حسّی چنین به نظر می آید که خورشید در حرکت است و این تعبیرات از همین جا گرفته می شود.

و به این ترتیب شناور بودن خورشید و ماه در فلک های خود (کُلٌّ فی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ) نیز از همین جا ناشی می شود.

این احتمال نیز وجود دارد که منظور از شناور بودن خورشید در فلک خود، حرکت آن

همراه با منظومه شمسی و همراه با کهکشانی که ما در آن قرار داریم، می باشد چه اینکه امروز ثابت شده است که منظومه شمسی ما، جزیی از کهکشان عظیمی است که به دور خود درحال گردش است. ⁽¹⁾

زیرا «فَلَک» چنان که ارباب لغت گفته اند : در اصل به معنی برآمدن پستان دختران و شکل دورانی به خود گرفتن است، سپس به قطعاتی از زمین که مدور است و یا اشیاء مدور دیگر نیز اطلاق شده و از همین رو به مسیر دورانی کواکب نیز اطلاق می شود. جمله (کُلٌّ فی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ) به عقیده بسیاری از مفسّران اشاره به هر یک از خورشید و ماه و ستارگان است که برای خود مسیر و مداری دارند، هر چند نام ستارگان قبلاً در آیات ذکر نشده، ولی .

با توجّه به ذکر «لَیْل» (شب) و قرین بودن ستارگان با ماه و خورشید، فهم این معنی از جمله مزبور بعید به نظر نمی رسد، به خصوص که «یَسْبَحُون» به صورت صیغه جمع آمده است.

این تفسیر نیز وجود دارد که این جمله اشاره به هر یک از خورشید و ماه و شب و روز بوده باشد، چرا که شب و روز هر کدام برای خود مداری دارند و دقیقا دور کره زمین گردش می کنند ، تاریکی نیمی از کره زمین را همیشه پوشانده و روشنایی نیم دیگر را و این دو در بیست و چهار ساعت یک دور تمام به گرد زمین می گردند.

تعبیر به «یَسْبَحُونَ» از ماده «سِباحَت» که طبق نقل «راغب» در «مفردات» در اصل به معنی حرکت «سریع» در آب و هوا است، ⁽¹⁾اشاره به حرکت سریع کرات آسمانی می کند و).

آن ها را تشبیه به موجودات عاقلی کرده است که با سرعت به گردش خود ادامه می دهند، امروز نیز این حقیقت ثابت شده است که اجرام آسمانی با سرعت های بسیار عجیب و گاه سرسام آوری در مسیر خود حرکت دارند.

41 وَ ایَةٌ لَهُمْ اَنّا حَمَلْنا ذُرِّیَّتَهُمْ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ

این نیز برای آن ها نشانه ای است (از عظمت پروردگار) که ما فرزندانشان را در کشتی هایی که مملو (از وسایل و بارها است) حمل کردیم.

حرکت کشتی هادر دریاها نیز آیتی است

ضمیر «لَهُمْ» نه تنها به مشرکان مکّه بلکه به همه عباد و بندگان خدا بازمی گردد که در آیات گذشته از آن ها سخن در میان نبود.

«ذُرِّیَة» چنان که «راغب» در «مفردات» آورده : در اصل به معنی فرزندان کوچک است، هر چند گاهی در تعبیرات متعارف به همه فرزندان، اعم از کوچک و بزرگ، اطلاق می شود، این کلمه هم به معنی مفرد استعمال می شود و هم به معنی جمع.

تعبیر به «مَشْحُون» (پُر) اشاره به این است که نه تنها خودشان بر کشتی سوار می شوند، بلکه مال التجاره و وسایل مورد نیاز آن ها نیز با آن حمل و نقل می گردد.

حرکت کشتی ها که بزرگ ترین و مهم ترین وسیله حمل و نقل بشر می باشد و کاری که از آن ها ساخته است، هزاران برابر مرکب های دیگر است، نتیجه خواصّ ویژه آب و وزن مخصوص اجسامی که کشتی از آن ساخته شده و خاصیّت بادها (در کشتی های بادبانی) و نیروی بخار (در کشتی های موتوری) و انرژی اتمی (در کشتی هایی که با نیروی اتمی کار می کند) می باشد.

و همه این ها قوا و نیروهایی است که خدا مسخّر انسان ساخته و هر یک از آن ها و نیز مجموعه آن ها آیتی از آیات الهی است.

42 وَ خَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما یَرْکَبُونَ

و برای آن ها مرکب های دیگری همانند آن آفریدیم.

مرکب هایی که در خشکی یا در هوا و فضا راه می رود و انسان ها و وسایل آن ها را

بردوش خود حمل می کند.

گرچه بعضی این آیه را تفسیر به خصوص شتر کرده اند که «کشتی صحرا» نام گرفته و بعضی به همه چهارپایان و بعضی به هواپیماها و سفینه های فضایی که در عصر ما اختراع شده (و تعبیر به «خَلَقْنا» در مورد آن ها از این نظر است که مواد و وسایل آن قبلاً آفریده شده است).

ولی اطلاق تعبیر آیه مفهوم وسیعی را ترسیم می کند که همه این ها و غیراین ها را فرا می گیرد .

43 وَ اِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَریخَ لَهُمْ وَ لاهُمْ یُنْقَذُونَ

و اگر بخواهیم آن ها را غرق می کنیم، به طوری که نه فریادرسی داشته باشند و نه کسی آن ها را از دریا بگیرد.

«صَریخ» از ماده «صُراخ» به معنی فریادرس است.

«یُنْقَذُون» از مادّه «اِنْقاذ» به معنی برگرفتن و نجات دادن است.

به یک موج عظیم فرمان می دهیم کشتی آن ها را واژگون کند، یا به گرداب مأموریت می دهیم کشتی آن ها را در کام خود فروبلعد، یا به طوفان دستور می دهیم آن ها را مانند یک پر کاه

بردارد و در وسط امواج پرتاب کند.

و اگر بخواهیم خاصیت آب و کشتی و نظم وزش باد و آرامش دریا را برهم می زنیم تا همه چیز آن ها به هم ریزد، این ماییم که این نظام را تداوم می بخشیم، تا آن ها بهره گیرند و اگر گهگاه حوادثی از این قبیل می فرستیم برای این است که از روی آن اهمیّت نعمتی را که در آن غرقند، بدانند.

44 اِلاّ رَحْمَةً مِنّا وَ مَتاعا اِلی حینٍ

مگر باز هم رحمت ما شامل حال آن ها شود و تا زمان معینی از این زندگی بهره گیرند.

«حین» به معنی وقت، در آیه فوق اشاره به پایان زندگی انسان و اجل او است و بعضی آن را به پایان جهان تفسیر کرده اند.

آری آن ها که برکشتی سوار شده اند (اعم از کشتی های بادبانی کوچک قدیم و یا کشتی های کوه پیکر اقیانوس پیمای امروز) به خوبی عمق تعبیر این آیه را درک کرده اند، که عظیم ترین کشتی های جهان در برابر امواج عظیم دریا و طوفان های هولناک اقیانوس ها

همچون یک پر کاه است و اگر رحمت الهی شامل حال انسان ها نباشد، نجات آن ها ممکن نیست.

او می خواهد در این باریکه ای که در میان مرگ و زندگی است، قدرت عظیم خود را به انسان ها نشان دهد، شاید گمگشتگان راه به خود آیند و از این طریق راهی به سوی او بگشایند.

45 وَ اِذاقیلَ لَهُمُ اتَّقُوا مابَیْنَ اَیْدیکُمْ وَ ماخَلْفَکُمْ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ

هنگامی که به آن ها گفته شود از آن چه پیش رو و پشت سر شما است (از عذاب های الهی) بترسید ، تا مشمول رحمت الهی شوید (اعتنا نمی کنند).

کفّار تمام آیات الهی را نادیده می گیرند

در این که منظور از «ما بَیْنَ اَیْدیکُمْ» (آن چه پیش روی شما است) («وَ ما خَلْفَکُمْ» (آن چه پشت سر شما قرار دارد) چیست؟ مفسّران تفسیرهای بسیاری گفته اند:

از جمله این که منظور از «ما بَیْنَ اَیْدیکُمْ» مجازات های دنیا است که نمونه ای از آن در آیات قبل ذکر شده و منظور از «ما خَلْفَکُمْ» مجازات های آخرت است که در پشت سر دارند و تعبیر به «پشت سر» به خاطر آن است که هنوز نیامده ، گویی پشت سر انسان در حرکت

است و سرانجام روزی به او می رسد و دامانش را می گیرد و منظور از پرهیزکردن از این مجازات ها این است که عوامل آن را ایجاد نکنند و به تعبیر دیگر کاری نکند که مستوجب این عقوبات گردد.

شاهد این سخن که تعبیر به «اِتَّقُوا» در آیات قرآن یا در مورد خداوند به کار رفته و یا در مورد روز قیامت و مجازات الهی که در حقیقت هر دو به یک معنی بازمی گردد، چرا که پرهیز از خداوند پرهیز از مجازات او است. این خود دلیل بر آن است که در آیه مورد بحث نیز، منظور پرهیز از عذاب و مجازات الهی در این جهان و جهان دیگر است.

46 وَ ما تَأْتیهِمْ مِنْ ایَةٍ مِنْ ایاتِ رَبِّهِمْ اِلاّ کانُوا عَنْها مُعْرِضینَ

و هیچ آیه ای از آیات پروردگارشان برای آن هانمی آید، مگر این که از آن روی گردان می شوند.

نه بیان آیات انفسی در آن ها مؤثر است و نه شرح آیات آفاقی، نه تهدید و انذار و نه بشارت و نوید به رحمت الهی، نه منطق عقل و خرد را می پذیرند و نه فرمان عواطف و

فطرت را، آن ها به کورانی می مانند که نزدیک ترین اشیاء اطراف خود را مشاهده نمی کنند و حتّی نور آفتاب را از ظلمت و تاریکی شب فرق نمی نهند.

47 وَاِذاقیلَ لَهُمْ اَنْفِقُوا مِمّا رَزَقَکُمُ اللّهُ قالَ الَّذینَ کَفَرُوا لِلَّذینَ امَنُوا اَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ یَشاءُ اللّهُ اَطْعَمَهُ اِنْ اَنْتُمْ اِلاّ فی ضَلالٍ مُبینٍ

و هنگامی که به آن ها گفته شود از آن چه خدا به شما روزی کرده انفاق کنید، کافران به مؤمنان می گویند: آیا ما کسی را اطعام کنیم که اگر خدا می خواست او را اطعام می کرد (پس خدا خواسته که او گرسنه باشد) شما فقط در گمراهی آشکارید.

این همان منطق بسیار عوامانه ای است که در هر عصر و زمان از ناحیه افراد خودخواه و بخیل مطرح می شود که می گویند: اگر فلانی فقیر است، لابد کاری کرده که خدا می خواهد فقیر بماند و اگر ما غنی هستیم، لابد عملی انجام داده ایم که مشمول لطف خدا شده ایم، بنابراین نه فقر آن ها و نه غنای ما، هیچ کدام بی حکمت نیست.

غافل از این که جهان میدان آزمایش و امتحان است، خداوند یکی را با تنگدستی

آزمایش می کند و دیگری را با غنا و ثروت و گاه یک انسان را در دو زمان با این دو، در بوته امتحان قرار می دهد که آیا به هنگام فقر امانت و مناعت طبع و مراتب شکرگزاری را به جا می آورد یا همه را زیر پا می گذارد و به هنگام غنا از آن چه در اختیار دارد، در راه او انفاق می کند یا نه؟

48 وَ یَقُولُونَ مَتی هذَا الْوَعْدُ اِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ

آن ها می گویند: اگر راست می گویید این وعده (قیامت) کی خواهد بود؟

این که شما نمی توانید تاریخی برای قیام قیامت تعیین کنید، دلیل بر این است که در گفتار خود صادق نیستید.

49 ما یَنْظُرُونَ اِلاّ صَیْحَةً واحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ یَخِصِّمُونَ

(اما) جز این انتظار نمی کشند که یک صیحه عظیم (آسمانی) آن ها را فرو گیرد، در حالی که مشغول جدال (در امور دنیا) هستند.

صیحه های رستاخیز

جمله «ما یَنْظُرُونَ» در این جا به معنی «انتظار نمی کشند» آمده است، زیرا ماده «نَظَر» چنان

که «راغب» در «مفردات» می گوید : به معنی گردش فکر یا اندیشه است برای مشاهده یا ادراک چیزی و گاه به معنی تأمل و جستجوگری و نیز به معنی معرفت حاصل از جستجوگری آمده است. «صَیْحَة» در اصل به معنی شکافتن چوب یا لباس و برخاستن صدا از آن است، سپس در هر صدای بلند و فریاد مانند، به کار رفته.

«یَخِصِّمُونَ» از ماده «خصومت» به معنی نزاع و جنگ است.

این آیه به این سؤال بهانه جویانه کفار که در آیه قبل مطرح شده است، توأم با سخریه یک پاسخ محکم و جدی داده، می گوید: قیام قیامت و پایان این جهان برای خدا مسأله پیچیده و کار مشکلی نیست، همین یک فریاد عظیم آسمانی کافی است که همه را در یک لحظه کوتاه، هر کدام در همان مکان و همان حالتی که هستند، قبض روح کند و زندگی پرغوغای مادی آن ها که معرکه دعواها و میدان جنگ دائمی آنان است، جای خود را به دنیایی خاموش و خالی از هر سر و صدا بدهد.

در روایات اسلامی از پیغمبرگرامی اسلام صلی الله علیه و آله آمده است که: «این صیحه آسمانی آن چنان

غافلگیرانه است که دو نفر در حالی که پارچه ای را گشوده اند و مشغول معامله اند، پیش از آن که آن را برچینند و بپیچند جهان پایان می یابد و کسانی هستند که در آن لحظه لقمه غذا از ظرف برداشته، اما پیش از آن که به دهان آن ها برسد، صیحه آسمانی فرا می رسد و جهان پایان می یابد، کسانی هستند که مشغول تعمیر و گل مالی حوضند تا چهارپایان را سیراب کنند، پیش از آن که چهارپایان سیراب شوند، قیامت برپا می شود». ⁽¹⁾

اما در چه چیز آن ها جدال می کنند؟ در آیه ذکر نشده است، ولی پیداست که منظور جدال در امر دنیا و امور زندگی مادی است. قابل توجه این که ضمیرهای متعدد موجود در آیه همه، به مشرکان مکه برمی گردد که در امر معاد تردید داشتند و از روی استهزاء می گفتند: قیامت کی بر پا خواهد شد؟ ولی مسلم است منظور شخص آن ها نیست، بلکه نوع آن ها است (نوع انسان های غافل و بی خبر از امر معاد) زیرا آن ها مُردند و این صیحه آسمانیث.

را هرگز ندیدند. به هر حال قرآن با این تعبیر کوتاه و قاطع به آن ها هشدار می دهد که اولاً: قیامت به طور ناگهانی و غافلگیرانه برپا می شود و ثانیا موضوع پیچیده ای نیست که آن ها در امکانش به بحث و مخاصمه برخیزند، با یک صیحه، همه چیز پایان می گیرد و دنیا به آخر می رسد.

50 فَلا یَسْتَطیعُونَ تَوْصِیَةً وَ لا اِلی اَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ

(چنان غافلگیر می شوندکه حتی) نمی توانند وصیتی کنند، یا به سوی خانواده خود مراجعت نمایند.

معمولاً هنگامی که حادثه ای به انسان دست می دهد و انسان احساس می کند پایان عمرش نزدیک شده، سعی می کند هر جا هست خودرا به منزل و مأوای خویش برساند و در میان همسر و فرزندانش قرار گیرد، سپس کارهای نیمه تمام و سرنوشت بازماندگان خود را از طریق وصیت بر عهده این و آن بگذارد و سفارش آن ها را به دیگران بکند. اما مگر صیحه پایان دنیا به کسی مجال می دهد؟ و یا به فرض این که مجالی باشد، مگر کسی زنده می ماند که توصیه های انسان را بشنود و یا فی المثل زن و فرزند بر بالین همسر و پدر بنشینند و سر

او را در آغوش گیرند، تا به آرامش جان دهند؟ هیچ یک از این امور امکان پذیر نیست.

51 وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَاِذا هُمْ مِنَ الاَْجْداثِ اِلی رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ

(بار دیگر) در صور دمیده می شود، ناگهان آن ها از قبرها شتابان به سوی (دادگاه) پروردگارشان می روند.

«اَجْداثْ» جمع «جَدَث» به معنی قبر است، این تعبیر به خوبی نشان می دهد که معاد، علاوه بر جنبه روحانی، جنبه جسمانی نیز دارد و از همان مواد قبلی جسم جدید ساخته و پرداخته می شود. تعبیر به «نُفِخَ» (دمیده شد) به صورت فعل ماضی به خاطر آن است که عرب معمولاً مسائل مسلم آینده را به صورت فعل ماضی بیان می کند، اشاره به این که هیچ گونه شک و تردیدی در آن راه ندارد، گویی قبلاً رخ داده است. «یَنْسِلُون» از ماده «نَسَل» به معنی راه رفتن سریع است، «راغب» در «مفردات» می گوید: «این کلمه در اصل به معنی جدا شدن از چیزی است و این که به فرزندان انسان نَسْل گفته می شود ، به خاطر آن است که از پدر و مادر جدا شده اند» .

(بنابراین هنگامی که انسان با سرعت دور می شود و جدا می گردد، این تعبیر در آن به کار می رود). تعبیر به «رَبِّهِمْ» (پروردگارشان) گویا اشاره به این است که ربوبیت و مالکیت و تربیت خداوند ایجاب می کند که حساب و کتاب و معادی در کار باشد.

خاک ها و استخوان های پوسیده به فرمان پروردگار لباس حیات در تن می پوشند و از قبر سر بر می آورند و برای محاکمه و حساب در آن دادگاه عجیب حاضر می گردند، همان گونه که با یک «صَیْحة» همگی مُردند با یک «نَفْخَة» (دمیدن در صور) جان می گیرند و زنده می شوند، نه مرگ آن ها برای خدا مشکلی دارد و نه احیای آن ها، درست همانند شیپوری که برای جمع شدن و آماده باش لشکر زده می شود و در یک لحظه، همه از خواب برمی خیزند و از خیمه ها بیرون می روند و در صف حاضر می شوند، زنده کردن مردگان نیز برای خدا همین گونه ساده و سریع است.

52 قالُوا یا وَیْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ

می گویند: ای وای بر ما، چه کسی ما را از خوابگاهمان برانگیخت؟ (آری) این همان

است که خداوند رحمان وعده داده و فرستادگان (او) راست گفتند.

آری صحنه آن چنان گویا و دهشت انگیز است که انسان همه مسائل باطل و خرافی را به دست فراموشی می سپرد و جز اعتراف صریح به واقعیت ها راهی نمی یابد، قبرها را به خوابگاهی تشبیه می کند و رستاخیز را به بیدار شدن از خواب، همان گونه که در حدیث معروف نیز وارد شده است: «کَما تَنامُونَ تَمُوتُونَ وَ کَما تَسْتَیْقِضُونَ تُبْعَثُونَ: همان گونه که می خوابید، می میرید و همان گونه که از خواب برمی خیزید، زنده می شوید».

در این جا نخست وحشت می کنند و فریاد می کشند که: ای وای بر ما، چه کسی ما را از این خواب بیدار کرد و از خوابگاهمان برانگیخت؟ اما به زودی متوجه می شوند و به یادشان می آید که پیامبران راستین از سوی خدا در دنیا وعده امروز را به آن ها داده اند، به خودشان پاسخ می گویند: «این وعده خداوند رحمن است، خداوندی که رحمت عامش همگان را فراگرفته و پیامبرانش راست گفتند و از این روز ما را آگاه ساختند، اما افسوس که ما همه را به باد سخریه و استهزاء گرفتیم». بنابراین جمله «هذا ما وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَ صَدَقَ

الْمُرْسَلُونَ» دنباله کلام همان منکران رستاخیز است. تعبیر به «مَرْقَد» که به معنی خوابگاه و خواب می آید، بیانگر این واقعیت است که آن ها در عالم برزخ در حالتی شبیه به حالت خواب فرو می روند و چنانکه در ذیل آیه 100 سوره مؤمنون گفته ایم، «برزخ» نسبت به اکثریت مردم که در حالتی متوسط از ایمان و کفر قرار دارند، بی شباهت به حالت خواب نیست، در حالی که مؤمنان پیشرو و کافران فوق العاده بدکار در آن جا کاملاً هوشیارند و متنعم به نعمت ها و یا گرفتار انواع عذابند. ⁽¹⁾

بعضی نیز احتمال داده اند که هول و وحشت قیامت به اندازه ای است که عذاب برزخی در مقابل آن همانند خواب آرامی بیش نیست. .

53 اِنْ کانَتْ اِلاّ صَیْحَةً واحِدَةً فَاِذاهُمْ جَمیعٌ لَدَیْنا مُحْضَرُونَ

صیحه واحدی بیش نیست (فریادی عظیم برمی خیزد) ناگهان همگی نزد ما حاضر می شوند.

بنابراین برای احیای مردگان و برخاستن آن ها از قبرها و حضورشان در دادگاه عدل پروردگار زمان زیادی وقت لازم نیست، همان گونه که برای مرگ انسان ها زمان طولانی لازم نبود، صیحه اول فریاد مرگ است و صیحه دوم زندگی و حیات و حضور در دادگاه عدل پروردگار.

تعبیر به «صَیْحَة» (یک فریاد) و تأکید آن با «واحِدَة» و سپس تعبیر به «اِذا» که در این گونه موارد وقوع ناگهانی چیزی را خبر می دهد و تعبیر به «هُمْ جَمیعٌ لَدَیْنا مُحْضَرُونَ» به صورت جمله اسمیه همگی دلیل بر وقوع سریع این مقطع از رستاخیز است.

لحن قاطع این آیات و آهنگ نافذ آن ها چنان در قلب انسان ها اثر می گذارد، که گویی این فریاد را با گوش جان می شنوند: «که ای انسان های به خواب رفته، ای خاک های پراکنده و ای استخوانهای پوسیده، بپاخیزید ، بپاخیزید و برای حساب و جزا آماده شوید و چه زیباست

آیات قرآن و چه گویا انذارات آن».

54 فَالْیَوْمَ لاتُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئا وَ لاتُجْزَوْنَ اِلاّ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

امروز به هیچ کس ستم نمی شود و جز آن چه را عمل می کردید جزا داده نمی شوید.

ظاهر این تعبیر بدون آن که چیزی در تقدیر گرفته شود، این است که جزای همه شما همان اعمال خودتان است، چه عدالتی از این بهتر و برتر؟

به عبارت دیگر: اعمالی که از نیک و بد در این عالم انجام می دهید، در آن جا همراه شما خواهد بود، همان اعمال تجسم می یابد و در تمام مواقف محشر و بعد از پایان حساب، همدم و همنشین شماست، آیا محصول اعمال کسی را به او تحویل دادن، برخلاف عدالت است و آیا نفس اعمال را تجسم بخشیدن و قرین او ساختن ظلم است؟

و از این جا روشن می شود که اساسا «ظلم» در آن صحنه مفهوم ندارد و اگر در این جا در میان انسان ها گاهی عدالت است و گاهی ظلم به خاطر آن است که توانایی این ندارد که اعمال هر کس را به خود او تحویل دهند.

جمعی از مفسران چنین تصور کرده اند که جمله اخیر مخصوص بدکاران و کفار است که به قدر اعمالشان کیفر می بینند و شامل مؤمنان نمی شود، چرا که خداوند بیش از اعمالشان به آن ها پاداش می دهد. ولی با توجه به یک نکته این اشتباه برطرف می گردد و آن این که: در این جا سخن از عدالت در پاداش و کیفر است و گرفتن جزای استحقاقی، این منافات ندارد که خداوند برای مؤمنان از فضل و رحمتش هزاران هزار بیفزاید که آن مسأله «تَفَضُّل» است و این مسأله «استحقاق» .

55 اِنَّ اَصْحابَ الْجَنَّةِ الْیَوْمَ فی شُغُلٍ فاکِهُونَ

بهشتیان امروز به نعمت های خدا مشغول و مسرورند (و از هراندیشه ناراحت کننده برکنار) .

بهشتیان غرق در مواهب مادّی و معنوی

«شُغُل» و «شُغْل» هر دو به معنی حوادث و حالاتی است که برای انسان روی می دهد و او را به خود مشغول می دارد، خواه مسرّت بخش باشد و یا غم انگیز.

اما از آن جا که بلافاصله پشت سر آن، کلمه «فاکِهُونَ» آورده شده و این واژه جمع «فاکِه»

به معنی مسرور و خوشحال و خندان است، می تواند اشاره به اموری باشد که از فرط شادی انسان را چنان به خود مشغول می دارد که از امور نگرانی زا به کلی غافل می سازد، به طوری که غرق در سرور و نشاط خواهد شد که غم و اندوهی بر او چیره نخواهد گشت و حتی هول و وحشتی را که به هنگام قیام قیامت و حضور در دادگاه عدل الهی به او دست داده، به فراموشی می سپارد، که اگر به راستی فراموش نشود، همواره سایه نگرانی و غم بر دل او سنگینی خواهد کرد، بنابراین یکی از آثار این اشتغال ذهن، فراموش کردن اهوال محشر است.

56 هُمْ وَ اَزْواجُهُمْ فی ظِلالٍ عَلَی الاَْرائِکِ مُتَّکِؤُنَ

آن ها و همسرانشان در سایه های (قصرهاو درختان بهشتی) بر تخت ها تکیه کرده اند.

«اَزْواج» به معنی همسران بهشتی و یا همسران با ایمانی است که در این دنیا داشتند. ⁽¹⁾.

تعبیر به «ظِلال» (سایه ها) اشاره به سایه های درختان بهشتی است که تخت های بهشتیان در لابلای آن قرار گرفته و یا سایه قصرهای بهشتی است و همه این ها نشان می دهد که در آن جا نیز آفتابی وجود دارد ولی نه آفتابی آزار دهنده، آری آن ها در سایه مطبوع درختان بهشتی نشاط و سرور دیگری دارند.

57 لَهُمْ فیها فاکِهَةٌ وَ لَهُمْ ما یَدَّعُونَ

برای آن ها در بهشت میوه بسیار لذّت بخشی است و هر چه بخواهند در اختیار آن ها خواهد بود.

«یَدَّعُون» از مادّه «دِعایَة» به معنی طلب است، یعنی هر چه طلب کنند و تمنا نمایند ، برای آن ها حاصل است و آرزویی در دل ندارند که انجام نشدنی باشد.

از آیات دیگر قرآن به خوبی استفاده می شود که غذای بهشتیان تنها میوه نیست، ولی تعبیر آیه فوق نشان می دهد که میوه آن هم میوه های مخصوصی که با میوه های این جهان بسیار متفاوت است، برترین غذای بهشتی است و حتی در این جهان نیز میوه به گواهی

غذاشناسان بهترین و مناسب ترین غذا برای انسان است.

58 سَلامٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحیمٍ

برای آن ها سلام (و درود الهی) است، این سخنی است از ناحیه پروردگار مهربان.

این ندای روح افزا و نشاط بخش و مملو از مهر و محبت او چنان روح انسان را در خود غرق می کند و به او لذت و شادی و معنویت می بخشد، که با هیچ نعمتی برابر نیست، آری شنیدن ندای محبوب، ندایی آمیخته با محبت و آکنده از لطف، سرتاپای بهشتیان را غرق سرور می کند که یک لحظه آن بر تمام دنیا و آن چه در آن است برتری دارد. در روایتی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله آمده است : «در همان حال که بهشتیان غرق در نعمت های بهشتی هستند، نوری بر بالای سر آن ها آشکار می شود، نور لطف خداست که بر آن ها پرتو افکنده ، ندایی برمی خیزد که: سلام بر شما ای بهشتیان و این همان است که در قرآن آمده: "سَلامٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحیمٍ" این جا است که نظر لطف خداوند چنان آن ها را مجذوب می کند که از همه چیز جز او غافل می شوند و همه نعمت های بهشتی را در آن حال به دست فراموشی می سپارند و این جا است که فرشتگان از هر دری بر آن ها وارد می شوند و

می گویند: درود بر شما». ⁽¹⁾آری جذبه شهود محبوب و دیدار لطف یار، آن قدر لذت بخش و شوق انگیز است که یک لحظه از آن با هیچ نعمتی حتی با تمام جهان برابر نیست و عاشقان دیدار او آن چنان هستند که اگر این افاضه معنوی از آن ها قطع شود، قالب تهی می کنند، چنان که در حدیثی از امیر مؤمنان علیه السلام آمده است که فرمود: «لَوْحُجِبْتُ عَنْهُ ساعَةً لَمِتُّ: اگر یک ساعت از دیدار او محجوب بمانم جان می دهم». ⁽²⁾

جالب این که ظاهر آیه این است که این سلام پروردگار که نثار مؤمنان بهشتی می شود، سلامی است مستقیم و بی واسطه، سلامی است از ربّ و پروردگار، آن هم سلامی که از رحمت خاصه او یعنی مقام رحیمیتش سرچشمه می گیرد و تمام الطاف و کرامات در آن جمع است. .

59 وَ امْتازُوا الْیَوْمَ اَیُّهَا الْمُجْرِمُونَ

جدا شوید امروز ای گنهکاران .

ای مجرمین و بندگان شیطان شما بودید که در دنیا خود را در صفوف مؤمنان جا زده بودید و گاه به رنگ آن ها در می آمدید و از حیثیت و اعتبارشان استفاده می کردید، امروز صفوف خود را از آن ها جدا سازید و در چهره اصلی خود ظاهر شوید.

این در حقیقت تحقق همان وعده الهی است که در آیه 28 سوره «ص» می گوید: «اَمْ نَجْعَلُ الَّذینَ امَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ کَالْمُفْسِدینَ فِی الاَْرضِ اَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقینَ کَالْفُجّارِ: آیا کسانی را که ایمان آورده و عمل صالح انجام داده اند، همچون مفسدان در زمین قرار دهیم یا پرهیزکاران را هم طراز بدکاران؟»

60 اَلَمْ اَعْهَدْ اِلَیْکُمْ یا بَنی آدَمَ اَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ اِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبینٌ

آیا با شما عهد نکردم ای فرزندان آدم که شیطان را پرستش نکنید که او برای شما دشمن آشکاری است.

این عهد و پیمان الهی از طرق مختلف از انسان گرفته شده و بارها

این معنی را به او گوشزد کرده است:

نخست آن روز که فرزندان آدم در زمین نشو و نما کردند، این خطاب به آن ها شد: «ای فرزندان آدم شیطان شما را نفریبد، همان گونه که پدرتان را از بهشت بیرون کرد و لباسشان را از تنشان خارج ساخت تا عورتشان رابرای آن ها آشکار کند، چه این که او و پیروانش شما را می بینند و شما آن ها را نمی بینید، (بدانید) ما شیاطین را اولیای کسانی قرار دادیم که ایمان نمی آورند» (27/اعراف).

سپس همین اخطار به طور مکرر بر زبان رسولان الهی جاری شد، چنان که در آیه 62 سوره زخرف می خوانیم: «وَ لایَصُدَّنَّکُمُ الشَّیْطانُ اِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبینٌ: شیطان شما را از راه حق باز نداردکه او دشمن آشکارشما است».

و در آیه 168 بقره می خوانیم: «وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ اِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبینٌ: از گام های شیطان پیروی نکنید که او برای شما دشمن آشکاری است.

از سوی دیگر این پیمان در عالم «تکوین» به زبان اعطای عقل به انسان نیز گرفته شده است، چرا که دلایل عقلی به روشنی گواهی می دهد، انسان نباید فرمان کسی را اطاعت کند

که از روز نخست کمر به دشمنی او بسته، او را از بهشت بیرون کرده و سوگند به اغوای فرزندانش خورده است.

ازسوی سوم باسرشت وفطرت الهی همه انسان هابرتوحید و انحصاراطاعت برای ذات پاک پروردگار، نیز این پیمان از انسان گرفته شده است و به این ترتیب نه با یک زبان، که با چندین زبان این توصیه الهی تحقق یافته، این عهد و پیمان سرنوشت ساز امضاء شده است.

این نکته نیز قابل توجه است که «عبادت» در جمله «لا تَعْبُدُوا الشَیْطانَ» به معنی «اطاعت» است، زیرا عبادت همیشه به معنی پرستش و رکوع و سجود نمی آید، بلکه یکی از اشکال آن همان اطاعت کردن است، چنان که در آیه 47 سوره مؤمنون می خوانیم که فرعون و اطرافیانش بعد از مبعوث شدن موسی علیه السلام و هارون علیه السلام گفتند: «اَنُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنا وَ قَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ: آیا ما به دو انسانی که همانند ما هستند ایمان بیاوریم، در حالی که قوم آن ها ما را عبادت و اطاعت می کردند».

در روایتی از امام صادق علیه السلام می خوانیم: «مَنْ اَطاعَ رَجُلاً فی مَعْصِیَةٍ فَقَدْ عَبَدَهُ : کسی که

انسانی را در معصیّت پروردگار اطاعت کند، او را پرستش کرده». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام باقر علیه السلام آمده است : «مَنْ اَصْغی اِلی ناطِقٍ فَقَدْ عَبَدَهُ فَاِنْ کانَ النّاطِقُ یُؤَدّی عَنِ اللّهِ فَقَدْ عَبَدَاللّهَ وَ اِنْ کانَ النّاطِقُ یُؤَدّی عَنِ الشَّیْطانِ فَقَدْ عَبَدَ الشَّیْطانَ: کسی که به سخن گویی گوش فرا دهد (و سخنش را بپذیرد) او را پرستش کرده، اگر ناطق حکم خدا را می گوید: پرستش خدا کرده و اگر از سوی شیطان سخن می گوید، پرستش شیطان کرده است».⁽²⁾

61 وَ اَنِ اعْبُدُونی هذا صِراطٌ مُسْتَقیمٌ

و این که مرا بپرستید که راه مستقیم این است.

از یک سو پیمان گرفته که اطاعت شیطان نکنند، چرا که او دشمنی و عداوت خود را از .

روز نخست آشکار ساخته، کدام عاقل به فرمان دشمن دیرینه و آشکارش ترتیب اثر می دهد؟

و در مقابل پیمان گرفته که از او اطاعت کنند و دلیلش را این قرار می دهدکه : «صراط مستقیم همین است» و این در حقیقت بهترین محرک انسان ها است، چرا که فی المثل هرکس دروسط بیابان خشک و سوزانی گرفتار شود و جان خود و همسر و فرزند و اموالش را در خطر دزدان و گرگان ببیند، مهم ترین چیزی که به آن می اندیشد، پیدا کردن راه مستقیم به سوی مقصد است، راهی که سریع تر او را به سر منزل نجات برساند.

ضمناً از این تعبیر استفاده می شود که این جهان سرای اقامت نیست، چرا که راه را به کسی ارائه می دهند که از گذرگاهی عبور می کند و مقصدی در پیش دارد.

62 وَ لَقَدْ اَضَلَّ مِنْکُمْ جِبِلاًّ کَثیرا اَفَلَمْ تَکُونُوا تَعْقِلُونَ

او افراد زیادی از شما را گمراه کرد، آیا اندیشه نکردید؟

«جِبِلّ» چنان که «راغب» در «مفردات» گوید: به معنی جماعت و گروه است که از نظر عظمت تشبیه به «جَبَل» به معنی کوه شده است و تعبیر «کَثیرا» برای تأکید بیشتر در مورد

پیروان شیطان است که در هر جامعه ای قشر عظیمی را تشکیل می دهند.

عقل سلیم ایجاب می کند که انسان از چنین دشمن خطرناکی که به هیچ انسانی رحم نمی کند و قربانیانش در هرگوشه و کناری برخاک هلاکت افتاده اند، سخت بر حذر باشد و آنی به خود اجازه غفلت ندهد، چنان که امیرمؤمنان علیه السلام آن پیشوای آگاه و بیدار در یکی از خطبه هایش برای توجه به این حقیقت، مردم را مخاطب ساخته می گوید:

«فَاحْذَرُوا عِبادَ اللّهِ، عَدُوَّ اللّهِ، اَنْ یُعْدِیَکُمْ بِدائِهِ وَ اَنْ یَسْتَفِزَّکُمْ بِنِدائِهِ وَ اَنْ یُجْلِبَ عَلَیْکُمْ بِخَیْلِهِ وَ رَجْلِهِ، فَلَعَمْری لَقَدْ فَوَّقَ لَکُمْ سَهْمَ الْوَعیدِ وَ اَغْرَقَ اِلَیْکُمْ بِالنَّزْعِ الشَّدیدِ وَ رَماکُمْ مِنْ مَکانٍ قَریبٍ فَقالَ رَبِّ بِما اَغْوَیْتَنی لاَُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الاَْرْضِ وَ لاَُغْوِیَنَّهُمْ اَجْمَعینَ

ای بندگان خدا، از این دشمن خدا بر حذر باشید، مبادا شما را به بیماری خویش (کبر و غرور) مبتلا سازد و با ندای خود شما را به حرکت درآورد و به وسیله لشکریان سواره و پیاده اش شما را جلب کند، به جان خودم سوگنداو تیری خطرناک برای شکارکردن شما به چله کمان گذاشته و آن را با قدرت وشدت تاسرحد توانایی کشیده و ازنزدیک ترین مکان شمارا هدف قرار داده، هم او گفته است: پروردگارا به سبب آن که مرا

اغوا کرده ای زرق و برق زندگی رادر چشم آن ها جلوه می دهم و همه آن ها را اغوا خواهم کرد (در حالی که خداوند سبب گمراهیش نبود، بلکه هوای نفسش او را گمراه ساخته) . ⁽¹⁾

63 هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ

این همان دوزخی است که به شما وعده داده می شد.

آری در آن روز در حالی که آتش سوزان و شعله ور جهنّم در برابر دیدگان مجرمان قرار گرفته به آن اشاره کرده، خطاب به مجرمان می گوید: «این همان دوزخی است که به شما وعده داده می شد».

64 اِصْلَوْهَا الْیَوْمَ بِما کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ

امروز وارد آن شوید و به آتش آن بسوزید، به خاطر کفری که داشتید. .

«اِصْلَوْها» از ماده «صَلی» به معنی آتش افروختن یا به آتش سوختن و بریان کردن، یا وارد آتش گشتن و ملازم آن بودن است.

پیامبران الهی یکی بعد از دیگری آمدند و شما را از چنین روز و چنین آتشی برحذر داشتند، ولی شما همه را به شوخی و مسخره گرفتید.

65 اَلْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلی اَفْواهِهِمْ وَ تُکَلِّمُنا اَیْدیهِمْ وَ تَشْهَدُ اَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ

امروز بر دهان آن ها مهر می نهیم و دست هایشان با ما سخن می گویند و پاهایشان کارهایی را که انجام می دادند ، شهادت می دهند.

66 وَ لَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلی اَعْیُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَاَنّی یُبْصِرُونَ

و اگر بخواهیم چشمان آن ها را محو می کنیم، سپس برای عبور از راه می خواهند بر یکدیگر پیشی بگیرند، اما چگونه می توانند ببینند؟

«طَمَسْنا» از ماده «طَمْس» به معنی محو کردن و از بین بردن آثار چیزی است و در

این جا اشاره به محو نور چشم یا محو خود چشم است، به طوری که چیزی از آن باقی نماند و به کلی محو گردد.

در این آیه اشاره به یکی از عذابهایی می کند که ممکن است خداوند در همین دنیا این گروه مجرم را به آن مبتلا سازد، عذابی دردناک و وحشت زا، می فرماید: «اگر بخواهیم چشمان آن ها را محو می کنیم». و در این حال وحشتی فوق العاده آن ها را فرا می گیرد، «می خواهند از راهی که معمولاً از آن می رفتند، بروند و بر یکدیگر پیشی گیرند، اما چگونه می توانند ببینند؟»آن ها حتی از پیدا کردن راه خانه خود عاجز خواهند ماند، تا چه رسد به این که راه حق را پیدا کنند و در صراط مستقیم قدم بگذارند.

67 وَ لَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلی مَکانَتِهِمْ فَمَااسْتَطاعُوامُضِیّا وَ لا یَرْجِعُونَ

و اگر بخواهیم آن ها را در جای خود مسخ می کنیم (و به مجسمه هایی بی روح مبدل می سازیم) تا نتوانند راه خود را ادامه دهند یا به عقب برگردند.

«مَکانَة» به معنی محل توقف است و در این جا اشاره به این است که خدا می تواند آن ها

را در همان محل توقفشان از شکل انسانی بیرون برد، هم تغییر صورت دهند و هم توانایی بر حرکت نداشته باشند، درست مانند مجسمّه های بی روح .

اگر خدا بخواهد این افراد را که در دنیا فاقد حرکت در طریق سعادت بودند، در آن روز به صورت مجسمه های بی روحی درمی آورد که در عرصه محشر حیران بمانند، نه راهی به سوی پیش و نه راهی به سوی عقب داشته باشند.

68 وَ مَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَکِّسْهُ فِی الْخَلْقِ اَفَلا یَعْقِلُونَ

هر کس را که طول عمر دهیم در آفرینش واژگونه می کنیم . (و به ناتوانی کودکی بازمی گردانیم) آیا اندیشه نمی کنند .

«نُنَکِّسْهُ»از مادّه«تَنْکیس»به معنی واژگون ساختن چیزی است، به گونه ای که سر به جای پا و پا به جای سر قرارگیرد و دراین جاکنایه از بازگشت کامل انسان به حالات طفولیّت است.

چه این که آدمی از آغاز خلقت ضعیف است و تدریجا رو به رشد و تکامل می رود، در دوران جنینی هر روز شاهد خلقت تازه و رشد جدیدتری است، بعد از تولد نیز مسیر

تکاملی خود را در جسم و روح به سرعت ادامه می دهد و قوا و استعدادهای خداداد که در درون وجودش نهفته شده، یکی بعد از دیگری شکوفا می شود، دوران جوانی و بعد از آن پختگی فرا می رسد و انسان در اوج قلّه تکامل جسمی و روحی قرار می گیرد، در این جا گاه روح و جسم مسیر خود را از هم جدا می کنند، روح همچنان به تکامل خویش ادامه می دهد، در حالی که عقب گرد جسم شروع می شود، ولی سرانجام عقل نیز سیر نزولی خود را شروع می کند و تدریجا و گاه به سرعت به مراحل کودکی بازمی گردد، حرکات حرکات کودکانه و تفکر و حتی بهانه جویی ها همچون کودکان می شود و ضعف جسمانی نیز با آن هماهنگ می گردد، با این تفاوت که این حرکات و روحیات از کودکان شیرین و جذاب است و نویدی است بر شکوفایی امیدبخش و مسرت آفرین آینده و به همین دلیل کاملاً قابل تحمّل است، ولی از پیران زننده و نازیبا و گاه تنفّرآور و یا ترحم انگیز است.

به راستی روزهایی فرا می رسد بسیار دردناک که عمق ناراحتی آن را به زحمت می توان تصور کرد. قرآن مجید در آیه 5 سوره حج نیز به همین معنی اشاره کرده، می گوید: «وَ مِنْکُمْ

مَنْ یُرَدُّ اِلی اَرْذَلِ العُمُرِ لِکَیْلا یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئا: بعضی از شما آن قدر عمر می کنند که به بدترین مرحله زندگی و پیری می رسند، آن چنان که چیزی از علوم خود رابه خاطر نخواهند داشت» (حتی نزدیک ترین افراد خانواده خود را نخواهند شناخت) .

لذا در بعضی از روایات افراد هفتاد ساله به عنوان «اَسیرُ اللّهِ فِی الاَْرْضِ» (اسیران خدا در زمین) ذکر شده اند. ⁽¹⁾به هر حال جمله «اَفَلا یَعْقِلُونَ» هشدار عجیبی در این زمینه می دهد و به انسان ها می گوید: «اگر این قدرت و توانایی که دارید، عاریتی نبود به این آسانی ازشماگرفته نمی شد،بدانیددست قدرت دیگری بالای سرشماست که برهرچیز تواناست». تابه آن مرحله نرسیده اید خود را دریابید و پیش از آن که نشاط و زیبایی به .

پژمردگی مبدل گردد، از این چمن گل ها بچینید و توشه راه طولانی آخرت را از این جهان برگیرید که در فصل ناتوانی و پیری و درماندگی هیچ کاری از شما ساخته نیست. و لذا یکی از پنج چیزی را که پیامبر صلی الله علیه و آله به ابوذر توصیه فرمود، همین بود که دوران جوانی را قبل از پیری غنیمت بشمار: «اِغْتَنِمْ خَمْسا قَبْلَ خَمْسٍ: شَبابَکَ قَبْلَ هَرَمِکَ: صِحَّتَکَ قَبْلَ سُقْمِکَ وَ غِناکَ قَبْلَ فَقْرِکَ وَ فَراغَکَ قَبْلَ شُغْلِکَ وَ حَیاتَکَ قَبْلَ مَوْتِکَ: پنج چیز را قبل از پنج چیز غنیمت بشمر، جوانیت را قبل از پیری و سلامتت را قبل از بیماری و بی نیازیت را قبل از فقر و فراغت خاطر را قبل از گرفتاری و زندگیت را قبل از مرگ». ⁽¹⁾

69 وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما یَنْبَغی لَهُ اِنْ هُوَ اِلاّ ذِکْرٌ وَ قُرْاآنٌ مُبینٌ

ما هرگز شعر به او نیاموختیم و شایسته او نیست، این (کتاب آسمانی) تنها ذکر و قرآن مبین است. .

چرا پیامبر صلی الله علیه و آله را به شعر و شاعری متهم می کردند، در حالی که او هرگز شعر نسروده بود؟ این به خاطر آن بود که جاذبه و نفوذ قرآن در دل ها برای همه کس محسوس بود و زیبایی های لفظ و معنا و فصاحت و بلاغت آن قابل انکار نبود، حتی خود مشرکان چنان مجذوب آهنگ و بیان قرآن می شدند که گاه شبانه به طور مخفیانه به نزدیکی منزلگاه پیامبر صلی الله علیه و آله می آمدند تا زمزمه تلاوت او را در دل شب بشنوند.

چه بسیار کسانی که با شنیدن چند آیه از قرآن شیفته و دلباخته آن شدند و در همان مجلس اسلام را پذیرفتند و به آغوش قرآن پناه بردند.

این جا بود که برای توجیه این پدیده بزرگ و اغفال مردم از این وحی آسمانی، زمزمه شعر و شاعری پیامبر صلی الله علیه و آله را در همه جا سردادند، که این خود اعترافی بود ضمنی، به نفوذ فوق العاده قرآن.

امّا چرا شایسته پیامبر صلی الله علیه و آله نیست که شاعر باشد، به خاطر این که خط «وحی» از خط «شعر» کاملاً جدا است، زیرا:

✓ 1 - معمولاً سرچشمه شعر تخیل و پندار است، شاعر بیشتر بر بال و پر خیال سوار می شود و پرواز می کند، در حالی که وحی از مبدأ هستی سرچشمه می گیرد و بر محور واقعیت ها می گردد.

✓ 2 - شعر از عواطف متغیّر انسانی می جوشد و دائماً در حال دگرگونی است، در حالی که وحی بیانگر حقایق ثابت آسمانی می باشد.

✓ 3 - لطف شعر در بسیاری از مواد در اغراق گویی ها و مبالغه های آن است، تا آن جا که گفته اند: «اَحْسَنُ الشِّعْرِ اَکْذَبُهُ: بهترین شعر دروغ آمیزترین آن است». در حالی که در وحی جز صداقت چیزی نیست.

✓ 4 - شاعر در بسیاری از موارد به خاطر زیبایی های لفظ ناچار است خود را تسلیم الفاظ کند و دنباله رو آن باشد و چه بسا حقایقی که در این میان پایمال گردد.

✓ 5 - سرانجام به تعبیر زیبای یکی از مفسران «شعر» مجموعه شوق هایی است که از زمین به آسمان پرواز می کند، اما «وحی» مجموعه حقایقی است که از آسمان به زمین نازل

می گردد و این دو خطّ کاملاً متفاوت است.

باز در این جا لازم است برای شاعرانی که در خط اهداف مقدسی گام برمی دارند و از عوارض نامطلوب شعر خود را بر کنار می سازند، حساب جداگانه ای باز کنیم و ارزش مقام و هنر آن ها را فراموش نکنیم، ولی به هر حال طبیعت غالب شعر آن است که گفته شد.

به همین دلیل قرآن مجید در آخر سوره «شعراء» می گوید: «وَ الشُّعَراءُ یَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ: شعراء کسانی هستند که گمراهان از آن ها پیروی می کنند».

سپس در یک عبارت کوتاه و پرمعنی به ذکر دلیل آن پرداخته، چنین می گوید: «اَلَمْ تَرَ اَنَّهُمْ فی کُلِّ وادٍ یَهیمُونَ وَ اَنَّهُمْ یَقُولُونَ ما لا یَفْعَلُونَ : آیا ندیدی که آن ها در هر وادی سرگردانند (همواره غرق پندارها و تشبیهات شاعرانه خویش هستند، تسلیم امواج هیجانات و جهش های خیالند) و علاوه نمی بینی که سخنانی می گویند که عمل نمی کنند» (226-224/شعراء) .

البته در پایان همان آیات نیز شاعران باایمان و صالح را که هنرشان در مسیر اهدافشان است، استثناء می کند و به آن ها ارج می نهد و حسابشان را از دیگران جدا می سازد. ولی به

هر حال پیامبر نمی تواند شاعر باشد و هنگامی که می گوید: خدا به او تعلیم شعر نداده، مفهومش این است که از شعر برکنار است، چرا که همه تعلیمات به ذات پاک خدا برمی گردد.

70 لِیُنْذِرَ مَنْ کانَ حَیّا وَ یَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَی الْکافِرینَ

هدف این است که افرادی را که زنده اند، انذار کند و بر کافران اتمام حجت شود و فرمان عذاب بر آن ها مسلم گردد.

در این جا می بینیم که قرآن، ایمان را به عنوان «حیات» و مؤمنان را «زندگان» و افراد بی ایمان را «مردگان» تلقی کرده، در یک سو عنوان «حَیّ» و در سوی مقابل عنوان «کافرین» قرار گرفته، این همان حیات و مرگ معنوی است که از مرگ و حیات ظاهری به مراتب فراتر می رود و آثار آن گسترده تر و وسیع تر است، اگر حیات و زندگی به معنی «نفس کشیدن» و «غذا خوردن» و «راه رفتن» باشد، این چیزی است که همه حیوانات در آن شریکند، این حیات انسانی نیست، حیات انسانی شکوفا شدن گل های عقل و خرد و ملکات برجسته در روح انسان و تقوی و ایثار و فداکاری و تسلط برنفس و فضیلت اخلاق

است و قرآن پرورش دهنده این حیات در وجود انسان ها است.

به هر حال انسان ها در برابر دعوت قرآن به دو گروه تقسیم می شوند: گروهی زنده و بیدارند که دعوت آن را لبیک می گویند و به انذارهایش توجه می کنند ، گروهی دیگر کفار دل مرده ای هستند که هرگز در برابر آن واکنش مثبتی نشان نمی دهند، ولی این انذار مایه اتمام حجت بر آن ها و تحقق یافتن فرمان عذاب بر آنان است.

71 اَوَ لَمْ یَرَوْا اَنّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمّا عَمِلَتْ اَیْدینا اَنْعاما فَهُمْ لَها مالِکُونَ

آیا آن ها ندیدند که از آن چه با قدرت خود به عمل آورده ایم ، چهارپایانی برای آن ها آفریدیم که آنان مالک آن هستند؟

72 وَ ذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَکُوبُهُمْ وَ مِنْها یَأْکُلُونَ

آن ها را رام ایشان ساختیم، هم مرکب آنان از آن است و هم از آن تغذیه می کنند.

73 وَ لَهُمْ فیها مَنافِعُ وَ مَشارِبُ اَفَلا یَشْکُرُونَ

و برای آنان منافع دیگری در آن (حیوانات) است و نوشیدنی های

گوارایی، آیا با این حال شکرگزاری نمی کنند؟

74 وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّهِ الِهَةً لَعَلَّهُمْ یُنْصَرُونَ

آن ها غیر از خدا معبودانی برای خویش برگزیدند، به این امید که یاری شوند.

چه خیال خام و فکر باطلی، که این موجودات ضعیف را که هیچ قدرتی بر دفاع از خویشتن ندارند، تا چه رسد به دیگران، در کنار خالق زمین و آسمان و بخشنده آن همه مواهب قرار دهند و در حوادث مشکل زندگی از آنان یاری طلبند؟ این پندارها نقش بر آب است و چنان که قرآن در آیه «192 سوره اعراف» می فرماید: «این بتان نه می توانند یاری عابدانشان کنند و نه حتّی یاری خودشان» (وَ لا یَسْتَطیعُونَ لَهُمْ نَصْرا وَ لا اَنْفُسَهُمْ یَنْصُرُونَ).

75 لایَسْتَطیعُونَ نَصْرَهُمْ وَ هُمْ لَهُمْ جُنْدٌمُحْضَرُونَ

ولی آنان قادر به یاری ایشان نیستند و این (عبادت کنندگان در قیامت) لشکر آن ها خواهند بود که در آتش دوزخ حضور می یابند.

چه دردناک است که این پیروان در آن روز به صورت لشکریانی پشت سر بت ها قرار

گیرند و همگی در دادگاه عدل خدا حضور یابند و بعد از آن همگی به دوزخ فرستاده شوند، بی آن که بتوانند گرهی را از کار لشکر خود بگشایند.

اصولاً تعبیر به «مُحْضَرُون» در همه جا نشانه تحقیر است و حاضر ساختن افراد بی آن که خودشان تمایل داشته باشند، نشانه حقارت آن ها است.

تنهاراه استقلال و آزادی، اتکاء به خدا و نفی قدرت های پوشالی شرق و غرب است

بینش توحیدی برای خداپرستان خط مشی خاصی در زندگی ایجاد می کند، که آن ها را از خطوط شرک آلود که مبتنی بر انتخاب بت ها یا پناه بردن به انسان های ضعیفی همچون خویش است، جدا می سازد.

صریح تر بگوییم: در دنیای امروز که جهان دو قطبی شده و دو قدرت بزرگ شرق و غرب بر آن حاکم است، معمولاً این فکر برای بسیاری از کشورهای کوچک و متوسط پیدا می شود، که برای حفظ خویشتن باید به یکی از این دو بت پناه برد و در حوزه حمایت او قرار گرفت، در حالی که تجربیات نشان داده است که به هنگام بروز حوادث سخت و

مشکلات و بحران ها، این قدرت های به ظاهر بزرگ، نه گرهی از کار خود می توانند بگشایند و نه از کار اقمار و پیروانشان و چه زیبا می گوید ؛قرآن: «وَ لا یَسْتَطیعُونَ لَهُمْ نَصْرا وَ لا اَنْفُسَهُمْ یَنْصُرُونَ: نه توانایی یاری و حمایت از عابدان خوددارند و نه می توانند خود را حفظ کنند». ⁽¹⁾

این هشداری است به همه مسلمانان و رهروان توحید خالص که از همه این بت ها ببُرند و به سایه لطف الهی پناه ببرند، تنها متکی به خویشتن و نیروی ایمان و معنویت جوامع اسلامی باشند و هرگز این افکار شرک آلود را که باید برای روز حادثه از این قدرت ها کمک گیرند، به مغز خود راه ندهند و اصولاً فرهنگ جوامع اسلامی را از این گونه افکار پاک سازی کنند و بدانند تاکنون ضربه های فراوانی از این رهگذر، چه در مقابله با اسراییل غاصب و چه در برابر دشمنان دیگر خورده اند، در حالی که اگر این اصل اصیل قرآنی در ف.

میان آن ها حاکم بود، هرگز گرفتار این شکست های دردناک نمی شدند، به امید آن روز که همگی در سایه این تعلیم قرآنی افکار خویش را نوسازی کنیم، متکی به خویشتن باشیم و به سایه لطف «الله» پناه بریم و سربلند و آزاد زندگی کنیم.

76 فَلا یَحْزُنْکَ قَوْلُهُمْ اِنّا نَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ وَ ما یُعْلِنُونَ

بنابراین سخنان آن ها تو را غمگین نسازد، ما آن چه را پنهان می دارند یا آشکار می کنند ، می دانیم.

نه نیات آن ها بر ما پوشیده است و نه توطئه های مخفیانه آن ها و نه تکذیب ها و شیطنت های آشکارشان، همه را می دانیم و حساب آن ها را برای روز حساب نگه می داریم و تو را از شرّ آن ها در این جهان نیز در امان خواهیم داشت.

نه تنها پیامبر صلی الله علیه و آله که هر مؤمنی می تواند با این گفتار الهی دلگرم باشد، که همه چیز در این عالم در حضور خداوند است و چیزی بر او از مکائد دشمنان مخفی نخواهد بود، او دوستان خود را در لحظات سخت تنها نخواهد گذاشت و همواره حامی و حافظ آن ها خواهد بود.

77 اَوَ لَمْ یَرَ الاِْنْسانُ اَنّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَاِذا هُوَ خَصیمٌ مُبینٌ

آیا انسان ندید (نمی داند) که ما اورا از نطفه ای بی ارزش آفریدیم و او (چنان صاحب قدرت و شعور و نطق شد که) به مخاصمه آشکار برخاست.

آفرینش نخستین دلیل قاطعی است بر معاد «خَصیم» به معنی کسی است که اصرار بر خصومت و جدال دارد و «رُؤْیَت» در این جا به معنی دانستن است.

نخست روی عنوان انسان تکیه می کند، یعنی هر انسانی با هر اعتقاد و مکتبی و هر مقدار دانشی می تواند این حقیقت را دریابد.

سپس سخن از «نُطْفَة» می گوید که در لغت در اصل به معنی آب ناچیز و بی ارزش است، تا این انسان مغرور و از خود راضی کمی در اندیشه فرو برود و بداند، روز اول چه بود و تازه تمام این قطره آب ناچیز مبدأ نشو و نمای او نبوده، بلکه سلول زنده بسیار کوچکی که با چشم دیده نمی شود از میان هزاران سلول که در آن قطره آب شناور بودند، با سلول زنده

بسیار کوچکی که در رحم زن قرار داشت با هم ترکیب شدند و انسان از آن موجود ذرهّ بینی پا به عرصه هستی گذاشت.

مراحل تکامل را یکی بعد از دیگری پیمود که شش مرحله آن طبق گفته قرآن در اوایل سوره مؤمنون در درون رحم می باشد (مرحله نُطْفَة، سپس عَلَقَة، بعد مُضْغَة و بعد از آن ظاهر شدن استخوانها، سپس پوشیده شدن استخوانها از گوشت و سرانجام پیدایش روح، یعنی حسّ و حرکت).

بعد از تولد که نوزادی بسیار ضعیف و ناتوان بود، مراحل تکامل را نیز به سرعت پشت سر گذاشت، تا به سر حدّ بلوغ و رشد جسمانی و عقلانی رسید.

آری این موجود ضعیف و ناتوان آن چنان قوی و نیرومند شد که به خود اجازه داد به پرخاشگری در برابر دعوت «الله» برخیزد و گذشته و آینده خویش را به دست فراموشی بسپارد و مصداق روشن «خَصیمٌ مُبین» شود ، جالب این که : تعبیر «خصیمٌ مُبین» (جدال کننده و پرخاشگر آشکار) دارای یک جنبه قوت است و یک جنبه ضعف که ظاهراً قرآن به هر دو جهت در این جا ناظر است.

از یک سو این کار جز از انسانی که دارای عقل و فکر و شعور و استقلال اراده و اختیار و قدرت است ، ساخته نیست (و می دانیم مهم ترین مسأله در زندگی انسان سخن گفتن است) و سخنانی که محتوای آن قبلاً در اندیشه حاضر می شود، سپس درقالب جمله ها قرارمی گیرد و مانند گلوله هایی که مسلسل وار به هدف شلیک می شود، از مخارج دهن بیرون می پرد و این کاری است که از هیچ جانداری جز انسان حاصل نمی شود.

و به این ترتیب قدرت نمایی خدا را در این نیروی عظیمی که به قطره آب ناچیزی داده، مجسم می کند. اما از سوی دیگر : او یک موجود فراموش کار و مغرور است و این نعمت هایی را که ولی نعمتش به او بخشیده، در برابر او به کار می گیرد و به مجادله و مخاصمه بر می خیزد.

78 وَضَرَبَ لَنامَثَلاً وَ نَسِیَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ یُحْییِ الْعِظامَ وَ هِیَ رَمیمٌ

و برای ما مثالی زد و آفرینش خود را فراموش کرد و گفت: چه کسی این استخوان ها را زنده می کند، در حالی که پوسیده است.

«رَمیم» از ماده «رَمّ» به گفته «راغب» در مفردات : اصل «رم» به معنی اصلاح و ترمیم

موجود کهنه و پوسیده است، «رِمَّة» بر وزن همَّت، بالخصوص به معنی استخوان پوسیده می آید و «رُمَّه» بر وزن «قُبَّة» به طناب پوسیده گفته می شود.

منظور از ضرب المثل در این جا ضرب المثل عادی و تشبیه و کنایه نیست، بلکه منظور بیان استدلال و ذکر مصداق، به منظور اثبات یک مطلب کلی است.

آری او (ابی بن خلف، یا امیة بن خلف، یا عاص بن وائل) در بیابان قطعه استخوان پوسیده ای را پیدا می کند و استخوانی که معلوم نبود از چه کسی است؟ آیا به مرگ طبیعی مرده، یا در یکی از جنگ های عصر جاهلی به طرز فجیعی کشته شده یا بر اثر گرسنگی جان داده ؟ به هر صورت فکر می کند دلیل دندان شکنی برای نفی معاد پیدا کرده است، با خشم توأم با خوشحالی قطعه استخوان را برداشته، می گوید: «لاَخْصِمَنَّ مُحَمَّدا» (من با همین دلیل به خصومت با محمد صلی الله علیه و آله برمی خیزم) آن چنان که نتواند جوابی بدهد.

با عجله به سراغ پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آمد و فریاد زد: بگو ببینم چه کسی قدرت دارد بر این استخوان پوسیده، لباس حیات بپوشاند؟ و سپس قسمتی از استخوان را نرم کرد و روی

زمین پاشید و فکر می کرد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله هیچ پاسخی در برابر این منطق نخواهد داشت.

جالب این که قرآن مجید با جمله کوتاه «وَ نَسِیَ خَلْقَهُ» تمام پاسخ او را داده است، هرچند پشت سر آن توضیح بیشتر و دلایل افزون تر نیز ذکر کرده.

می گوید: اگر آفرینش خویش را فراموش نکرده بودی، هرگز به چنین استدلال واهی و سستی دست نمی زد، ای انسان فراموش کار به عقب بازگرد و آفرینش خود را بنگر، چگونه نطفه ناچیزی بودی و هر روز لباس تازه ای از حیات بر تن تو پوشانید، تو دائماً در حال مرگ و معاد هستی، از جمادی مردی نامی شدی و از جهان نباتات نیز مردی از حیوان سرزدی، از عالم حیوان نیز مردی انسان شدی، اما توی فراموش کار همه این ها را به طاق نسیان زدی، حالا می پرسی چه کسی این استخوان پوسیده را زنده می کند ، این استخوان هرگاه کاملاً بپوسد، تازه خاک می شود مگر روز اول خاک نبودی؟

79 قُلْ یُحْییهَا الَّذی اَنْشَأَها اَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلیمٌ

بگو: همان کسی آن را زنده می کند که نخستین بار آن را آفرید و او به هر مخلوقی آگاه است.

اگر امروز استخوان پوسیده ای از او به یادگار مانده، روزی بود که حتی این استخوان پوسیده هم نبود و حتی خاکی هم وجود نداشت، آری آن کس که او را از عدم آفرید، تجدید حیات استخوان پوسیده ای برایش آسان تر است و اگر فکر می کنید این استخوان پوسیده وقتی که خاک شد و در همه جا پراکنده گشت، چه کسی می تواند آن اجزا را بشناسد و از نقاط مختلف گردآوری کند؟ پاسخ آن نیز روشن است، «او از هر مخلوقی آگاه است» و تمام ویژگی های آن ها را می داند (وَ هُوَ بُکُلِّ خَلْقٍ عَلیمٌ).کسی که دارای چنین «علم» و چنان «قدرتی» است مسأله معاد و احیای مردگان مشکلی برایش ایجاد نخواهد کرد.

یک قطعه آهن ربا را اگر در میان خروارها خاک که ذرات کوچک آهن در آن پراکنده است، بگردانیم فورا تمام این ذرات را جمع آوری می کند، در حالی که یک موجود بی جان بیش نیست، خداوند به آسانی می تواند تمام ذرات بدن هر انسانی را در هر گوشه ای از کره زمین باشد با یک فرمان جمع آوری نماید.

نه تنها به اصل آفرینش انسان آگاه است که از نیات و اعمال آن ها نیز آگاه می باشد و

حساب و کتاب آن نزد او روشن است.

بنابراین محاسبه اعمال و نیات و اعتقادات درونی نیز مشکلی برای او ایجاد نمی کند، چنان که در آیه 284 سوره بقره آمده است: «وَ اِنْ تُبْدُوا ما فی اَنْفُسِکُمْ اَوْ تُخْفُوهُ یُحاسِبْکُمْ بِهِ اللّهُ: اگر آن چه را در دل دارید، پنهان کنید یا آشکار سازید، خدا می داند» و به همین دلیل موسی علیه السلام مأمور می شود در جواب فرعون که در مسأله معاد تردید می کرد و از زنده شدن قرون پیشین و حساب و کتابشان اظهار تعجب می نمود، بگوید: «علم و آگاهی آن در پیشگاه پروردگار من در کتابی ثبت است و پروردگار من نه اشتباه می نماید و نه فراموش می کند». (قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبّی فی کِتابٍ لا یَضِلُّ وَ لا یَنْسی) (52/طه).

80 اَلَّذی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الاَْخْضَرِ ناراً فَاِذا اَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ

همان کسی که برای شما از درخت سبز آتش آفرید و شما به وسیله آن آتش می افروزید.

رستاخیز انرژی ها

چه تعبیر عجیب و جالبی که هر قدر در آن بیشتر دقیق شویم، معانی عمیق تری به ما ارائه می دهد.

اصولاً بسیاری از آیات قرآن دارای محتوای چندین معنی است، بعضی ساده برای فهم عامه مردم در هر زمان و هر مکان و بعضی عمیق برای خواص و سرانجام بعضی کاملاً عمیق برای زبده های خواص و یا اعصار و قرون دیگر و آینده های دور.

در عین حال این معانی با هم منافاتی ندارد و در آن واحد در یک تعبیر پر معنی جمع است. آیه فوق همین گونه است:

نخستین تفسیری که بسیاری از مفسران پیشین برای آن ذکر کرده اند و معنی ساده و روشنی است که برای عموم مردم قابل فهم می باشد، این است که: در اعصار قدیم در میان عرب ها این امر رایج بود که برای آتش افروختن از چوب درختان مخصوص به نام «مَرْخ» و «عَفار» که در بیابان های حجاز می رویید، استفاده می کردند.

«مَرْخ» و «عَفار» دو نوع چوب «آتش زنه» بود، که اولی را زیر قرار می دادند و دومی را روی آن می زدند و مانند سنگ آتش زنه جرقه از آن تولید می شد، در واقع به جای کبریت امروز از آن استفاده می کردند.

قرآن می گوید: «آن خدایی که می تواند از این درختان سبز آتش بیرون بفرستد، قدرت دارد که بر مردگان لباس حیات بپوشاند».

«آب» و «آتش» دو چیز متضاد است، کسی که می تواند آن ها را در کنار هم قرار دهد، قدرت این را دارد که «حیات» را در کنار «مرگ» و «مرگ» را در کنار «حیات» قرار دهد.

آفرین بر آن هستی آفرین که «آتش» را در دل «آب» و «آب» را در دل «آتش» نگاه می دارد، مسلّما برای او پوشانیدن لباس زندگی بر اندام انسان های مرده کار مشکلی نیست.

اگر از این معنی گام فراتر بگذاریم به تفسیر دقیق تری می رسیم و آن این که: خاصیت آتش افروزی به وسیله چوب درختان، منحصر به چوب های «مَرْخ» و «عَفار» نیست، بلکه این خاصیت در همه درختان و تمام اجسام عالم وجود دارد (هر چند دو چوب مزبور بر اثر مواد و وضع مخصوصشان آمادگی بیشتری برای این کار دارند).

خلاصه این که تمام چوب های درختان، اگر محکم به هم بخورند، جرقه می دهند، حتی «چوب درختان سبز».

به همین دلیل گاه آتش سوزی های وسیع و وحشتناکی در دل جنگل ها روی می دهد که هیچ انسانی عامل آن نبوده ، فقط وزش شدید بادها و طوفان هایی که شاخه های درختان را محکم به هم کوفته است و از میان آن ها جرقه ای در میان برگ های خشک افتاده، سپس وزش باد به آن آتش دامن زده، عامل اصلی بوده است، این همان جرقه الکتریسیته است که بر اثر اصطکاک و مالش آشکار می گردد.

این همان آتشی است که در دل تمامی ذرات موجودات جهان نهفته است و به هنگام اصطکاک و مالش خود را نشان می دهد و از «شجر اخضر» «نار» می آفریند، این تفسیر وسیع تری است که چشم انداز جمع اضداد را در آفرینش گسترده تر می کند و «بقاء» را در کنار «فنا» واضح تر نشان می دهد.

اما در این جا تفسیر سومی نیز است که از آن هم عمیق تر است و به کمک دانش های امروز بر آن دست یافته ایم، که ما نام آن را رستاخیز انرژی ها گذارده ایم.

توضیح این که : یکی از کارهای مهم گیاهان مسأله «کربن گیری» از

هوا و ساختن «سلولز نباتی» است (سلولز همان جرم درختان است که اجزاء عمده آن «کربن» و «اکسیژن» و «ئیدروژن» است).

اکنون ببینیم این سلولز چگونه ساخته می شود؟ یاخته های درختان و گیاهان «گازکربن» را از هوا گرفته و آن را تجزیه می کنند، اکسیژن آن را آزاد ساخته و کربن را در وجود خود نگه می دارد و آن را با آب ترکیب کرده و چوب درختان را از آن می سازد، ولی مسأله مهم این است که طبق گواهی علوم طبیعی هر ترکیب شیمیایی که انجام می یابد، یا باید توأم با جذب انرژی خاصی باشد و یا آزاد کردن آن.

بنابراین هنگامی که درختان به عمل کربن گیری مشغولند، طبق این قانون احتیاج به وجود یک انرژی دارند و در این جا از گرما و نور آفتاب به عنوان یک انرژی فعال استفاده می کنند.

به این ترتیب به هنگام تشکیل چوب های درختان مقداری از انرژی آفتاب نیز در دل آن ها ذخیره می شود و به هنگامی که چوب ها را به اصطلاح می سوزانیم، همان انرژی ذخیره شده آفتاب آزاد می گردد، زیرا بار دیگر «کربن» با «اکسیژن» هوا ترکیب شده و گاز کربن را

تشکیل می دهد و اکسیژن و ئیدروژن (مقداری آب) آزاد می گردد.

از این تعبیرات اصطلاحی که بگذریم، به عبارت بسیار ساده این نور و حرارت مطبوعی که در زمستان درون کلبه آن روستایی یا کرسی زغال سوز این شهرنشین را گرم و روشن می سازد، همان نور و حرارت آفتاب است که در ضمن چند سال یا ده ها سال در چوب این درختان ذخیره شده است و آن چه را درخت در طول یک عمر تدریجا از آفتاب گرفته، اکنون بی کم و کاست پس می دهد و این که می گویند همه انرژی ها در کره زمین به انرژی آفتاب بازمی گردد، یکی از چهره هایش همین است.

این جا است که به «رستاخیز انرژی ها» می رسیم و می بینیم نور و حرارتی که در این فضا پراکنده می شود و برگ درختان و چوب های آن ها را نوازش و پرورش می دهد، هرگز نابود نشده است، بلکه تغییر چهره داده و دور از چشم ما انسان ها در درون ذرات چوب و شاخه و برگ درختان پنهان شده است و هنگامی که یک شعله آتش به چوب خشکیده می رسد، رستاخیز آن ها شروع می شود و تمام آن چه از انرژی آفتاب در درخت پنهان

بود در آن لحظه «حشر و نشورش» ظاهر می گردد، بی آن که حتی به اندازه روشنایی یک شمع دریک زمان کوتاه از آن کم شده باشد (بازهم دقّت کنید).

بدون شک این معنی در زمان نزول آیه بر توده های مردم روشن نبود، ولی همان گونه که گفتیم این موضوع هیچ مشکلی ایجاد نمی کند، زیرا که آیات قرآن دارای معانی چند مرحله ای است، درسطوح مختلف وبرای استعدادهای متفاوت.

یک روز از این آیه چیزی می فهمیدند و امروز ما چیز بیشتری می فهمیم و شاید آیندگان از این هم فراتر روند و بیشتر درک کنند و در عین حال همه این معانی صحیح است و کاملاً قابل قبول و در معنی آیه جمع است.

فرق میان آتش گیره و آتش زنه

«تُوقَدُون» از ماده «وُقُود» به معنی روشن شدن آتش است، «وایقاد» به معنی آتش افروختن و «وَقُود» به معنی هیزمی است که برای افروختن آتش مورد استفاده قرار می گیرد.

بنابراین جمله «فَاِذا اَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ» (از آن آتش روشن می کنید) اشاره به هیزم هایی است

که با آن آتش می افروزند و به تعبیر دیگر اشاره به «آتش گیره» است نه «آتش زنه».

توضیح این که ما در فارسی «هیزم» را «آتش گیره» و «کبریت» یا فندک را «آتش زنه» می نامیم و در لغت عرب هیزم را «وَقُود» و کبریت و فندک را«زَنْد» یا زِناد ⁽¹⁾می نامند.

بنابراین قرآن می گوید: «آن خدایی که برای شما از درخت سبز آتش قرار داد و شما با آن آتش گیره تهیه می کنید (نمی فرماید آتش زنه) هم او قادر است، مردگان را به زندگی بازگرداند» و این تعبیر کاملاً با رستاخیز انرژی ها منطبق است (دقت کنید).

به هر حال مسأله آتش افروختن با چوب های درختان گرچه یک مسأله ساده در نظر ما است، ولی با دقت معلوم می شود که از عجیب ترین مسائل است، چه این که موادی که .

درخت از آن تشکیل شده، قسمت مهمش آب و مقداری اجزاء زمین است و هیچ کدام از آن ها قابل اشتعال نیست، این چه قدرتی است که از آب و خاک (و هوا) این ماده انرژی زا را که هزاران سال زندگی انسان ها باآن پیوند نزدیک داشته است، آفریده؟

81 اَوَ لَیْسَ الَّذی خَلَقَ السَّمواتِ وَ الاَْرْضَ بِقادِرٍ عَلی اَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلی وَ هُوَ الْخَلاّقُ الْعَلیمُ

آیاکسی که آسمان هارا و زمین را آفرید، قدرت ندارد همانندآن ها (انسان های خاک شده) را بیافریند؟ آری (می تواند) و او آفریدگار دانا است.

این جمله که با «استفهام انکاری» شروع شده، در حقیقت سؤالی را در برابر وجدان های بیدار و عقل های هوشیار مطرح می کند که آیا شما به این آسمان عظیم با آن همه ثوابت و سیّارات عجیبش و با آن همه منظومه ها و کهکشانهایش نگاه نمی کنیدکه هر گوشه ای از آن دنیایی است وسیع؟ کسی که قادر بر آفرینش چنین عوالم فوق العاده عظیم و منظمی است، چگونه ممکن است قادر به زنده کردن مردگان نباشد؟

و از آن جا که پاسخ این سؤال در قلب و روح هر انسان بیداری آماده است، در انتظار پاسخ نمی ماند، بلافاصله می گوید: «آری او چنین قدرتی را دارد» و به دنبال آن روی دو صفت بزرگ خداوند که در رابطه با این مسأله باید مورد توجه قرار گیرد، یعنی صفت خلاقیت و علم بی پایان او، تکیه می کند که در حقیقت دلیلی است برگفتار پیشین که اگر تردید شما از ناحیه قدرت او برخلقت است، او خَلاّق است (توجه داشته باشید که خَلاّق صیغه مبالغه است). و اگرجمع وجورکردن این ذَرّات نیازبه علم و دانش دارد، او از هر نظر عالم وآگاه است. در این که مرجع ضمیر «مِثْلَهُم» چیست؟ مفسّران احتمالات متعددی داده اند، ولی از همه مشهورتر این است که به «انسان ها» بازمی گردد، یعنی آفریدگار آسمان و زمین قادر بر آفرینش مثل انسان ها می باشد.

در این جا این سؤال پیش می آید که چرا نفرموده: «قادر است خود آن ها را از نو بیافریند» بلکه گفته است : «مثل آن ها را»؟

در برابر این سؤال پاسخ های متعددی مطرح کرده اند، آنچه نزدیک تر به نظر می رسد،

این است که هنگامی که بدن انسان تبدیل به خاک شد، صورت خود را از دست می دهد و در قیامت که بازمی گردد ، همان مواد پیشین، صورتی مانند صورت اول را به خود می گیرد، یعنی ماده همان ماده است، ولی صورت شبیه صورت گذشته، چرا که عین آن صورت مخصوصاً با توجه به قید زمان امکان بازگشت ندارد، به خصوص اینکه می دانیم می دانیم در رستاخیز، انسان ها با تمام کیفیات گذشته محشور نمی شوند، مثلاً پیران به صورت جوان و معلولان به صورت سالم خواهند بود.

و به تعبیر دیگر: بدن انسان ها همانند خشتی است که از هم متلاشی می شود و خاک آن را جمع می کنند و بار دیگر به صورت گل درآورده و در قالب می ریزند و خشت تازه از آن می زنند، این خشت نوین از یک نظر عین همان است و از یک نظر مثل آن (ماده اش همان مادّه و صورتش مانند آن صورت است، دقّت کنید).

82 اِنَّما اَمْرُهُ اِذا اَرادَ شَیْئا اَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ

فرمان او تنها این است که هر گاه چیزی را اراده کند به او می گوید :

«موجود باش» آن نیز بلافاصله موجود می شود.

همه چیز به یک اشاره و فرمان او بسته است و کسی که دارای چنین قدرتی است، آیا جای این دارد که در احیاء مردگان به وسیله او تردید شود؟

بدیهی است امر و فرمان الهی در این جا به معنی امر لفظی نیست، همچنین جمله «کُنْ» (بوده باش) جمله ای نیست که خداوند به صورت لفظ بیان کند، چرا که نه او لفظی دارد و نه نیازمند به الفاظ است، بلکه منظور همان تعلق اراده او به ایجاد و ابداع چیزی است و تعبیر به کلمه «کُنّ» به خاطر آن است که از این تعبیر کوتاه تر و کوچک تر و سریع تر تصور نمی شود، آری تعلق اراده او به چیزی همان و موجود شدن آن همان است.

و به تعبیر دیگر : هنگامی که خداوند چیزی را اراده کند، بلافاصله تحقق می یابد، به طوری که در میان «اراده» او و «وجود اشیاء» چیزی فاصله نیست، بنابراین تعبیر به «امر» و «قول» و جمله «کُنْ» همه توضیحی است برای مسأله خلق و ایجاد و چنان که گفتیم در این جا امر لفظی و قول و سخن و کلمه «کاف و نون» مطرح نیست، همه این ها بیانگر تحقق

سریع اشیاء بعد از تعلق اراده الهی است، او چه حاجتی به الفاظ و کلمات دارد؟ و اصولاً بعد از تعلّق مشیّت او بر ایجاد چیزی وساطت الفاظ بی معنی است.

و باز به تعبیر «روشن تر» در افعال خداوند دو مرحله بیشتر وجود ندارد: مرحله اراده و مرحله ایجاد، که در آیه فوق از مرحله دوم به عنوان امر و قول و جمله «کُنْ» تعبیرشده است. چه زیبا می فرماید: امیر مؤمنان علی علیه السلام در یکی از خطبه های نهج البلاغه: «یَقُولُ لِما اَرادَ کَوْنَهُ کُنْ فَیَکُونُ لا بِصَوْتٍ یَقْرَعُ وَ لا بِنِداءٍ یُسْمَعُ وَ اِنَّما کَلامُهُ سُبْحانَهُ فِعْلٌ مِنْهُ اَنْشَأَهُ وَ مِثْلُهُ لَمْ یَکُنْ مِنْ قَبْلِ ذلِکَ کائِنا وَ لَوْ کانَ قَدیما لَکانَ اِلها ثانِیا : او هر چه اراده کند به آن می گوید باش، آن بلادرنگ موجود می شود، اما کلام او نه صوتی است که در گوش ها نشیند، نه فریادی است که شنیده شود، بلکه سخن خدا همان فعل او است که ایجاد می کند و پیش از او چیزی وجود نداشته و اگر بود خدای دوّمی محسوب می شد». ⁽¹⁾.

از این گذشته اگر پای لفظی در میان آید، دو اشکال در برابر ما خودنمایی خواهد کرد؛ نخست این که: این لفظ خود مخلوقی از مخلوقات است و برای ایجاد آن کلمه «کُن» دیگر لازم نیست، این سخن درباره «کُنْ» دوم نیز تکرار می شود و به صورت تسلسل پیش می رود. دیگر این که: هر خطابی مخاطبی می خواهد و هنگامی که چیزی موجود نشده، چگونه خداوند آن را با جمله «کُنْ» مخاطب می سازد، مگر معدوم قابل خطاب است؟

83 فَسُبْحانَ الَّذی بِیَدِه مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ ءٍ وَ اِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

پس منزه است خداوندی که مالکیت و حاکمیت همه چیز در دست او است و (همگی) به سوی او باز می گردید.

او مالک و حاکم بر همه چیز است

با توجه به این که «مَلَکُوت» از ریشه «مُلْک» بر وزن «حُکْم» به معنی حکومت و مالکیت است و اضافه «واو» و «ت» به آن برای تأکید و مبالغه می باشد، مفهوم آیه چنین می شود: حاکمیت و مالکیت بی قید و شرط همه چیز به دست قدرت خدا است و چنین خداوندی از

هرگونه عجز و ناتوانی منزه و مُبرّا است و در این صورت احیاء مردگان و پوشیدن لباس حیات بر استخوانهای پوسیده و خاک های پراکنده مشکلی برای او ایجاد نخواهد کرد، چون چنین است به طور یقین همه شما به سوی او بازمی گردید و معاد حق است.

بازتاب معاد در زندگی انسان ها

اعتقاد به عالم پس از مرگ و بقای آثار اعمال آدمی و جاودانگی کارهای او اعم از خیر و شر، اثر بسیار نیرومندی بر فکر و اعصاب و عضلات انسان ها می گذارد و به عنوان یک عامل مؤثری در تشویق به نیکی ها و مبارزه با زشتی ها می تواند مؤثر شود.

اثراتی که ایمان به زندگی پس از مرگ می تواند در اصلاح افراد فاسد و منحرف و تشویق افراد فداکار و مجاهد و ایثارگر بگذارد، به مراتب بیش از اثرات دادگاه ها و کیفرهای معمولی است، چرا که مشخصات دادگاه رستاخیز با دادگاه های معمولی بسیار متفاوت است، در آن دادگاه نه تجدید نظر وجود دارد و نه زر و زور روی فکر ناظرانش اثر می گذارد، نه ارائه مدارک دروغین در آن فایده ای دارد و نه تشریفات آن نیازمند به طول زمان است.

قرآن مجید می گوید :«وَ اتَّقُوا یَوما لا تَجْزی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئا وَ لایُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَ لا یُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ: از روزی بپرهیزید که هیچ کس به جای دیگری جزا داده نمی شود و نه شفاعتی از او پذیرفته خواهد شد و نه غرامت و بدل و نه کسی به یاری او می آید» (48/بقره).

و نیز می گوید: «وَ لَوْ اَنَّ لِکُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ ما فِی الاَْرْضِ لاَفْتَدَتْ بِهِ وَ اَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمّا رَاَوُا الْعَذابَ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ: هرکس ازآن ها که ظلم و ستم کرده ، اگر تمامی روی زمین را در اختیار داشته باشد، در آن روز همه را برای نجات خویش می دهد و هنگامی که عذاب الهی را می بیند، پشیمانی خود را مکتوم می دارند (مبادا رسواتر شوند) و در میان آن ها به عدالت داوری می شود و ستمی بر آن ها نخواهد رفت» (54/یونس).

و نیز می خوانیم: «لِیَجْزِیَ اللّهُ کُلَّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ اِنَّ اللّهَ سَریعُ الْحِسابِ: هدف این است که خداوند هر کس را به آن چه انجام داده، جزا دهد چرا که خداوند سریع الحساب است» (51/ابراهیم) .

به قدری حساب او سریع و قاطع است که طبق بعضی از روایات (اِنَّ اللّهَ تَعالی یُحاسِبُ

الْخَلائِقَ کُلُّها فی مِقْدارِ لَمْحِ الْبَصَرِ : خداوند در یک چشم به هم زدن حساب همه را می رسد). ⁽¹⁾

به همین دلیل در قرآن مجید سرچشمه بسیاری از گناهان فراموش کردن روز جزا ذکر شده، در آیه (14/الم سجده) می فرماید: «فَذُوقُوا بِما نَسیتُمْ لِقاءَ یَومِکُمْ هذا: بچشید آتش دوزخ را به خاطر این که ملاقات امروز را فراموش کردید».

حتی از پاره ای از تعبیرات استفاده می شود که انسان اگر گمانی در قیامت داشته باشد، نیز از انجام بسیار از اعمال خلاف خودداری می کند، چنان که درباره کم فروشان می فرماید: «اَلا یَظُنُّ اُولئِکَ اَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ لِیَوْمٍ عَظیمٍ : آیا آن ها گمان نمی کنند که برای روز بزرگی مبعوث می شوند» (آیه 4و5 / مطففین).

حماسه های جاویدانی که مجاهدان اسلام در گذشته و امروز در میدان های جهاد .

می آفرینند و گذشت و ایثار و فداکاری عظیمی که بسیاری از مردم در زمینه دفاع از کشورهای اسلامی و حمایت از محرومان و مستضعفان نشان می دهند، همه بازتاب اعتقاد به زندگی جاویدان سرای دیگر است، مطالعات دانشمندان و تجربیات مختلف نشان داده که این گونه پدیده ها در مقیاس وسیع و گسترده ، جز از طریق عقیده ای که زندگی پس از مرگ در آن جای ویژه ای دارد، امکان پذیر نیست.

سربازی که منطقش این است : «قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا اِلاّ اِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ : بگو شما دشمنان درباره ما چه می اندیشید؟ جز رسیدن به یکی از دو خیر و سعادت و افتخار» (یا پیروزی برشما و یا رسیدن به افتخار شهادت) (52/توبه)، قطعا سربازی است شکست ناپذیر .

چهره مرگ که برای بسیاری از مردم جهان وحشت انگیزاست و حتی از نام آن و هر چیز که آن را تداعی کند، می گریزند، برای عقیده مندان به زندگی پس از مرگ نه تنها نازیبا نیست، بلکه دریچه ای است به جهانی بزرگ، شکستن قفل و آزاد شدن روح انسان، گشوده شدن درهای زندان تن و رسیدن به آزادی مطلق است.

اصولاً مسأله معاد بعد از مبدأ، خط فاصل فرهنگ خداپرستان و مادیین است، چرا که دو دیدگاه مختلف در این جا وجود دارد.

دیدگاهی که مرگ را فنا و نابودی مطلق می بیند و با تمام وجودش از آن می گریزد، چرا که همه چیز با آن پایان می گیرد و دیدگاهی که مرگ را یک تولد جدید و گام نهادن به عالمی وسیع و پهناور و روشن و پر گشودن در آسمان بی کران می شمرد.

طبیعی است که طرفداران این مکتب نه تنها از مرگ و شهادت در راه هدف ترس و وحشتی به خود راه نمی دهند، بلکه با الهام گرفتن از مکتب امیر مؤمنان علی علیه السلام که می فرماید: «وَ اللّهِ لاَبْنُ اَبیطالِبٍ انَسَ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْیِ اُمِّه: به خدا سوگند فرزند ابیطالب علاقه اش به مرگ بیشتر است از کودک شیرخوار به پستان مادر» .⁽¹⁾.

از مرگ در راه هدف استقبال می کنند و به همین دلیل هنگامی که ضربت شمشیر جنایتکار روزگار «عَبْدُ الرَّحْمنِ ابْنُ مُلْجَمْ» بر مغز مبارکش فرو نشست فرمود: «فُزْتُ وَ رَبِّ الْکَعْبَة : به خدای کعبه، پیروز و رستگار و راحت شدم».

کوتاه سخن این که ایمان به معاد از انسان ترسو و بی هدف، آدم شجاع و با شهامت و هدفداری می آفریند که زندگیش مملو از حماسه و ایثارها و پاکی و تقوا است.

قرآن و مسأله معاد

کوتاه سخن این که ترسیمی که قرآن مجید از معاد و چهره های آن و مقدمات و نتایج آن دارد و دلایل گویایی که در این زمینه مطرح کرده است، به قدری زنده و قانع کننده است که هر کس کمترین بهره ای از وجدان بیدار داشته باشد، تحت تأثیر عمیق آن قرار می گیرد.

به گفته بعضی : حدود یک هزار و دویست آیه از قرآن پیرامون معاد بحث می کند که اگر آن ها جمع آوری و تفسیر شود ، خود کتاب قطوری خواهد شد و ما امیدواریم بعد از پایان نگارش این تفسیر، هنگامی که به خواست خدا به بحث «تفسیر موضوعی» می پردازیم این

مجموعه را دردسترس علاقه مندان قراردهیم.

معاد جسمانی

منظور از معاد جسمانی این نیست که تنها جسم در جهان دیگر بازگشت می کند، بلکه هدف این است که روح و جسم توأما مبعوث می شود و به تعبیر دیگر بازگشت روح مسلم است، گفتگو از بازگشت جسم است.

جمعی از فلاسفه پیشین تنها به معاد روحانی معتقد بودند و جسم را مرکبی می دانستند که تنها در این جهان با انسان است و بعد از مرگ از آن بی نیاز می شود، آن را رها می سازد و به عالم ارواح می شتابد. ولی عقیده علمای بزرگ اسلام این است، که معاد در هر دو جنبه روحانی و جسمانی صورت می گیرد، در این جا بعضی مقید به خصوص جسم سابق نیستند و می گویند: خداوند جسمی را در اختیار روح می گذارد و چون شخصیت انسان به روح او است این جسم، جسم او محسوب می شود.

در حالی که محققین معتقدند همان جسمی که خاک و متلاشی گشته، به فرمان خدا

جمع آوری می شود و لباس حیات نوینی بر آن می پوشاند و این عقیده ای است که از متون آیات قرآن مجید گرفته شده است. شواهد معاد جسمانی در قرآن مجید آن قدر زیاد است که به طور یقین می توان گفت: آن ها که معاد را منحصر در روحانی می دانند، کمترین مطالعه ای در آیات فراوان معاد نکرده اند وگرنه جسمانی بودن معاد در آیات قرآن به قدری روشن است که جای هیچ گونه تردید نیست.

همین آیاتی که در آخر سوره یس خواندیم به وضوح بیانگر این حقیقت است، چرا که مرد عرب بیابانی تعجبش از این بود که این استخوان پوسیده راکه در دست دارد، چه کسی می تواند زنده کند و قرآن با صراحت در پاسخ او می گوید: «قُلْ یُحْییهَا الَّذی اَنْشَأَها اَوَّلَ مَرَّةٍ : بگو همین استخوان پوسیده را خدایی که روز نخست آن را ابداع و ایجاد کرد، زنده می کند.

تمام تعجب مشرکان و مخالفت آن ها در مسأله معاد بر سر همین مطلب بود که چگونه وقتی ما خاک شدیم و خاک های ما در زمین گم شد، دوباره لباس حیات در تن می کنیم (وَقالُوا اَءِذا ضَلَلْنا فِی الاَْرْضِ اَءِنّا لَفی خَلْقٍ جَدیدٍ) (10/الم سجده).

آن ها می گفتند: «چگونه این مرد به شما وعده می دهد، وقتی که مردید و خاک شدید بار دیگر به زندگی باز می گردید: (اَیَعِدُکُمْ اَنَّکُمْ اِذا مِتُّمْ وَ کُنْتُمْ تُرابا وَ عِظاما اَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ) (35/مؤمنون).

آن ها به قدری از این مسأله تعجب می کردند که اظهار آن را نشانه جنون و یا دروغ بر خدا می پنداشتند: «قالَ الَّذینَ کَفَرُوا هَلْ نَدُلُّکُمْ عَلی رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ اِذا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمُزَّقٍ اِنَّکُمْ لَفی خَلْقٍ جَدیدٍ : کافران گفتند: مردی رابه شما نشان دهیم که به شما خبر می دهد هنگامی که کاملاً خاک و پراکنده شدید، دیگر بار آفرینش جدیدی می یابید» (7/سبأ).

به همین دلیل عموما «استدلالات قرآن درباره امکان معاد» بر محور همین معاد جسمانی دور می زند و بیانات شش گانه ای که در فصل گذشت ، همه شاهد و گواه این مدعا است.

به علاوه قرآن کرارا خاطر نشان می کند شما در قیامت از قبرها خارج می شوید (51/یس و 7/قمر) قبرها مربوط به معاد جسمانی است.

داستان مرغ های چهارگانه ابراهیم و همچنین داستان عُزَیر و زنده شدن او بعد از مرگ و

ماجرای مقتول بنی اسرائیل که در بحث های گذشته به آن اشاره کردیم، همه با صراحت از معاد جسمانی سخن می گوید.

توصیف های زیادی که قرآن مجید از مواهب مادی و معنوی بهشت کرده است، همه نشان می دهد که معاد هم در مرحله جسم و هم در مرحله روح تحقق می پذیرد وگرنه حور و قصور و انواع غذاهای بهشتی و لذایذ مادّی در کنار مواهب معنوی معنی ندارد.

به هر حال ممکن نیست کسی کمترین آگاهی از منطق و فرهنگ قرآن داشته باشد و معاد جسمانی را انکار کند و به تعبیر دیگر انکار معاد جسمانی از نظر قرآن مساوی است با انکار اصل معاد. علاوه بر این دلایل نقلی، شواهد عقلی نیز در این زمینه وجود دارد که اگر بخواهیم وارد آن شویم، سخن به درازا می کشد.

البته اعتقاد به معاد جسمانی پاره ای از سؤالات و اشکالات برمی انگیزد، مانند شبهه آکل ومأکول که محققان اسلامی ازآن پاسخ گفته اند و ماشرح جامع وفشرده ای درهمین زمینه

درذیل آیه260سوره بقره آورده ایم.⁽¹⁾

بهشت و دوزخ

بسیاری چنین می پندارند که عالم پس از مرگ کاملاً شبیه این جهان است، منتهی در شکلی کامل تر و جالب تر .

ولی قرائن زیادی دردست داریم که نشان می دهد فاصله زیادی از نظر کیفیت و کمیت میان این جهان و آن جهان است، حتی این که اگر این فاصله را به تفاوت میان عالم کوچک جنین با این دنیای وسیع تشبیه می کنیم، باز مقایسه کاملی به نظر نمی رسد.

طبق صریح بعضی از روایات در آن جا چیزهایی است که چشمی ندیده و گوشی نشنیده و حتی از فکر انسانی خطور نکرده است، قرآن مجید می گوید: «فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما اُخْفِیَ لَهُمْ

مِنْ قُرَّةِ اَعْیُنٍ: هیچ انسانی نمی داند چه چیزهایی که مایه روشنی چشم است، برای او پنهان نگه داشته شده» (17/سجده).

نظامات حاکم بر آن جهان نیز با آنچه در این عالم حاکم است، کاملاً تفاوت دارد، در این جا افراد به عنوان شهود در دادگاه حاضر می شوند، ولی در آن جا دست و پا و حتی پوست تن شهادت می دهد. «اَلْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلی اَفْواهِهِمْ وَ تُکَلِّمُنا اَیْدیهِمْ وَ تَشْهَدُ اَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ» (65/یس) «وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنا قالُوا اَنْطَقَنَا اللّهُ الَّذی اَنْطَقَ کُلَّ شَیْ ءٍ» (21/فصلت). به هر حال آن چه درباره جهان دیگر گفته شود، تنها شبحی از دور در نظر ما مجسم می کند و اصولاً الفبای ما و فرهنگ فکری ما در این جهان قادر به توصیف حقیقی آن نیست و از این جا به بسیاری از سؤالات در زمینه بهشت و دوزخ و چگونگی نعمت ها و عذاب هایش پاسخ داده خواهد شد.

همین قدر می دانیم بهشت کانون انواع مواهب الهی اعم از مادی و معنوی است و دوزخ کانونی است از شدیدترین عذاب ها در هر دو جهت، اما در مورد جزئیات این دو ، قرآن

اشاراتی دارد که ما به آن مؤمن هستیم، اما تفصیل آن را تا کسی نبیند نمی داند. در زمینه وجود بهشت و دوزخ در حال حاضر و این که در کجا است، بحث نسبتا مشروحی در جلد دوّم «تفسیر نمونه» ذیل آیه 133 سوره آل عمران (صفحه 92 به بعد) داشته ایم.

و همچنین در زمینه پاداش و کیفر در عالم قیامت و مسأله «تجسم اعمال» و «نامه اعمال» در جلد دوم صفحه 378 (ذیل 30/آل عمران) و جلد دوازدهم صفحه 455 (ذیل 49 / کهف) بحثی داشته ایم.

خداوندا! اگر داوری بر معیار اعمال باشد، دست ما تهی است، با ترازوی فضل و کرم حسنات و ناچیز ما را بسنج و با رحمت و غفرانت بر سیئات ما پرده بیفکن.

بارالها! آن چنان کن که سرانجام کار هم تو از ما خشنود باشی و هم ما در پیشگاهت رستگار باشیم. آمین رب العالمین.

پایان سوره یس

سوره صافّات

فضیلت تلاوت سوره « صافّات »

پیرامون فضیلت تلاوت این سوره ، در روایتی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده است : « هرکس سوره "صافّات" رابخواند ، به عدد هر جن و شیطانی ، ده حسنه به او داده می شود و شیاطین متمرد از او فاصله می گیرند و از شرک ، پاک می شود و دو فرشته ای که مأمور حفظ او هستند ، در قیامت درباره او شهادت می دهند که به رسولان خداوند ایمان داشته است » .⁽¹⁾

کسی که تلاوت این سوره را با اندیشه ، اعتقاد و عمل ، همراه گرداند ، هم از شرّ شیاطین محفوظ می گردد و هم از شرک ، پاک می شود و هم با این اعتقاد و عمل ، در زمره شهیدان قرار می گیرد. ضمناً نام گذاری این سوره به مناسبت آیه اول آن می باشد .

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 وَ الصّافّاتِ صَفّا

سوگندبه آن هاکه صف کشیده اند ( و صفوف خودرا منظم ساخته اند ) .

2 فَالزّاجِراتِ زَجْرا

همان ها که قویا نهی می کنند ( و باز می دارند ) .

3 فَالتّالِیاتِ ذِکْرا

و آن ها که پی درپی ذکر ( الهی ) را تلاوت می کنند .

منظور از "سوگندها " در قرآن چیست ؟

این سوره نخستین سوره از سوره های قرآن مجید است که اولین آیات آن با سوگندها شروع می شود ، سوگندهایی پرمعنا و اندیشه انگیز ، سوگندهایی که فکر انسان را همراه خود به جوانب مختلف این جهان می کشاند

و آمادگی برای پذیرش حقایق می دهد .

درست است که خداوند از همه راستگویان ، راستگوتر است و نیازی به سوگند ندارد ، به علاوه سوگند اگر برای مؤمنان باشد ، که آن ها بدون سوگند ، تسلیمند و اگر برای منکران باشد که آن ها اعتقادی به سوگندهای الهی ندارند .

ولی توجه به دو نکته ، مشکل سوگند را در تمام آیات قرآن که از این به بعد گهگاه با آن سر و کار داریم ، حل خواهد کرد .

نخست این که ؛ همیشه به امور پرارزش و مهم ، سوگند یاد می کنند ، بنابراین سوگندهای قرآن ، دلیل بر عظمت و اهمیت اموری است که به آن ها سوگند یاد شده و همین امر سبب اندیشه هرچه بیشتر در « مُقْسَمٌ بِه » یعنی چیزی که به آن سوگند یادشده ، می گردد ، اندیشه ای که انسان را به حقایق تازه آشنا می سازد .

دیگر این که سوگند همیشه برای تأکید است و دلیل بر این است که اموری که برای آن سوگند یاد شده، از امور کاملاً جدّی و مؤکد است .

به هر حال در آغاز این سوره به نام سه گروه برخورد می کنیم که به آن ها سوگند یاد شده است .

این گروه های سه گانه چه کسانی هستند ؟ و این توصیفات درباره چه افرادی است ؟ و هدف نهایی از آن چیست ؟ مفسران در این جا سخن بسیار گفته اند ، اما معروف و مشهور آن است که این ها اوصافی است برای گروه هایی از فرشتگان .

گروه هایی که برای انجام فرمان الهی در عالَم هستی به صف ایستاده و آماده فرمانند .

گروه هایی از فرشتگان که انسان ها را از معاصی و گناه بازمی دارند و وسوسه های شیاطین را در قلوب آن ها خنثی می کنند و یا مأمور ابرهای آسمانند و آن ها را به هرسو می رانند و آماده آبیاری سرزمین های خشک می کنند .

و بالاخره گروه هایی از فرشتگان که آیات کتب آسمانی را به هنگام نزول وحی بر پیامبران می خوانند .

« صافّات » جمع « صافَّة » است که آن نیز به نوبه خود مفهوم جمعی دارد و اشاره به گروهی است که صفّ کشیده اند ، بنابراین « صافّات » بیانگر صفوف متعدد است .

« زاجِرات »از ماده « زَجْر » به معنی راندن چیزی با صدا و فریاد است ، سپس در معنی گسترده تری به کار رفته که هرگونه طرد و منع را شامل می شود . بنابراین « زاجرات » به معنی گروه هایی است که به منع و طرد و زجر دیگران می پردازند .

« تالِیات » از مادّه « تِلاوت » جمع « تالی » است و به معنی گروه هایی است که اقدام به تلاوت چیزی می کنند .

4 اِنَّ اِلهَکُمْ لَواحِدٌ

که معبود شما مسلماً یکتا است .

اکنون ببینیم این سوگندهای پرمحتوا ، سوگند به صفوف فرشتگان و انسان ها برای چه منظوری بوده است ؟

آیه بالا این مطلب را روشن ساخته ، می گوید : « معبود شما مسلماً یکتا است » .

سوگند به آن مقدّساتی که گفته شد که بت ها همه بر بادند و هیچ گونه شریک و شبیه و نظیری برای پروردگار نیست .

5 رَبُّ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ ما بَیْنَهُما وَ رَبُّ الْمَشارِقِ

پروردگار آسمان ها و زمین و آن چه در میان آن ها است و پروردگار مشرق ها .

در این جا دو سؤال پیش می آید :

1 - بعد از ذکر آسمان ها و زمین و آن چه در میان آن دو قرار گرفته ، دیگر چه نیازی به ذکر « مَشارِق » ( مشرق ها ) می باشد که این نیز جزئی از آن است .

پاسخ این سؤال باتوجه به یک نکته روشن می شود و آن این که ؛ « مشارق » خواه اشاره به مشرق ها و خاستگاه های خورشید در ایام سال بوده باشد و یا مشرق های ستارگان مختلف آسمان ، همه دارای نظم و برنامه خاصی است که نظام آن ها علاوه بر نظام آسمان ها و زمین ، قدرت و علم بی پایان آفریننده و مدبّر آن ها است .

خورشید آسمان در هر روز از سال ، از نقطه ای غیر از نقطه روز قبل و بعد طلوع می کند و فاصله این نقاط با یکدیگر آن قدر منظم و دقیق است که حتی یک هزارم ثانیه کم و زیاد نمی شود و هزاران هزار سال است که نظم « مشارق شمس » برقرار می باشد .

در طلوع و غروب ستارگان دیگر نیز همین نظام ، حکمفرما است .

به علاوه اگر خورشید این مسیر تدریجی را در طول سال نمی پیمود ، فصول چهارگانه و برکات مختلفی که از آن حاصل می شود ، عاید ما نمی گشت و این خود نشانه دیگری بر عظمت و تدبیر او است .از این گذشته یکی دیگر از معانی « مشارق » این است که زمین به خاطر کروی بودن ، هر نقطه ای از آن نسبت به نقطه دیگر مشرق یا مغرب محسوب می شود و به این ترتیب آیه فوق ما را به کرویت زمین و مشرق ها و مغرب های آن توجه می دهد ( اراده هر دو معنی از آیه نیز بی مانع است ) .

2 - سؤال دیگر این که ؛ چرا در مقابل « مشارق » ، سخن از « مغارب » به میان نیامده ، همان گونه که در آیه 40 سوره معارج آمده است : « فَلا اُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ :

سوگند به پروردگار مشرق ها و مغرب ها » .

پاسخ این است که گاه بخشی از کلام را به قرینه بخش دیگر حذف می کنند و گاه هر دو را باهم می آورند و دراین جا ذکر «مشارق» ، قرینه ای است بر « مغارب » و این

تنوع در بیان ، از فنون فصاحت محسوب می شود .

6 اِنّا زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِزینَةٍ نِ الْکَواکِبِ

ما آسمان پایین را با ستارگان تزیین کردیم .

به راستی منظره ستارگان آسمان آن قدر زیبا است که هرگز چشم از دیدن آن خسته نمی شود، بلکه خستگی را از تمام وجودانسان بیرون می کند .

جالب این که می گوید : « آسمان پایین را با کواکب تزیین کردیم » درحالی که فرضیه ای که در آن زمان بر افکار دانشمندان حاکم بود ، می گفت : فقط آسمان بالا ، آسمان ستارگان ثوابت است ( آسمان هشتم طبق فرضیه بطلمیوس ) .

ولی چنان که می دانیم بطلان این فرضیه ، اثبات شده و عدم پیروی قرآن از فرضیه نادرست مشهور آن زمان ، خود معجزه زنده ای از این کتاب آسمانی است .

نکته جالب دیگر این که از نظر علم امروز مسلم است که چشمک زدن زیبای ستارگان به خاطر قشر هوایی است که اطراف زمین را فراگرفته و آن ها را به این کار وامی دارد و این با

تعبیر « اَلسَّماءَ الدُّنْیا » ( آسمان پایین ) بسیار مناسب است اما در بیرون جوّ زمین ، ستارگان خیره خیره نگاه می کنند و فاقد تلألؤ هستند .

7 وَ حِفْظا مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ مارِدٍ

و آن را از هر شیطان خبیثی حفظ نمودیم .

پاسداری آسمان از نفوذ شیاطین

« مارِد » از ماده « مَرْد » در اصل به معنی سرزمین بلندی است که خالی از هرگونه گیاه باشد ، به درختی که از برگ ، برهنه شود ، نیز « اَمْرَد » گویند و به همین مناسبت بر نوجوانی که مو در صورتش نروییده، این کلمه اطلاق می شود و در این جا منظور از « مارِد » ، کسی است که عاری از هرگونه خیر و برکت و به تعبیر خودمانی « بی همه چیز » باشد .

می دانیم یکی از طرق حفظ آسمان از صعود شیاطین ، به وسیله گروهی از ستارگان است که « شُهُب » نامیده می شوند که در آیات بعد به آن اشاره خواهد شد .

8 لا یَسَّمَّعُونَ اِلَی الْمَلاَءِ الاَْعْلی وَ یُقْذَفُونَ مِنْ کُلِّ جانِبٍ

آن ها نمی توانند به ( سخنان ) فرشتگان عالَم بالا گوش فرادهند ( و هرگاه چنین بخواهند ) از هرسو هدف تیرها قرار می گیرند .

9 دُحُورا وَ لَهُمْ عَذابٌ واصِبٌ

آن ها به شدت به عقب رانده می شوند و برای آنان عذاب دائم است .

« لا یَسَّمَّعُونَ » ( که به معنی « لا یَسْتَمِعُونَ » می باشد ) مفهومش این است که آن ها می خواهند اخبار « ملأ اعلی » را بشنوند ، امّا به آن ها اجازه داده نمی شود .

« مَلاَءِ اَعْلی » به معنی فرشتگان عالَم بالا است ، زیرا « مَلاَء » در اصل به جماعت و گروهی گفته می شود که بر نظر واحدی ، اتفاق دارند و چشم دیگران را با این هماهنگی و وحدت ، پر می کنند و اشراف و اعیان و اطرافیان مراکز قدرت را نیز « ملأ » می گویند زیرا وضع ظاهری آن ها ، چشم پر کن است ولی هنگامی که توصیف به « اَعْلی » می شود ، اشاره به ملائکه کرام و فرشتگان والامقام حق است .

« یُقْذَفُونَ » از ماده « قَذْف » به معنی پرتاب کردن و تیر انداختن به مکان دور است و

منظور در این جا طرد شیاطین به وسیله « شُهُب » می باشد که بعدا به شرح و تفسیر آن خواهیم پرداخت و این نشان می دهد که خداوند حتی به آن ها اجازه نمی دهد به قلمرو « ملأ اعلی » نزدیک شوند .

« دُحُورا » از ماده « دَحْر » به معنی راندن و دور ساختن است و « واصِب » در اصل به معنی بیماری های مزمن است ، ولی به طور کلی به معنی دائم و مستمر و گاه به معنی خالص نیز آمده است .

در این جا اشاره به این است که نه تنها شیاطین از نزدیک شدن به عرصه آسمان ، منع و طرد می شوند ، بلکه سرانجام گرفتار عذاب دائم نیز می گردند .

10 اِلاّ مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَاَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ

مگر آن ها که در لحظه ای کوتاه برای استراق سمع به آسمان نزدیک شوند که «شِهاب ثاقِب» آن ها را تعقیب می کند .

واژه « خَطْفَة » به معنی چیزی را به سرعت ربودن ، می باشد .

« شِهاب » در اصل به معنی شعله ای است که از آتش افروخته زبانه می کشد و به شعله های آتشینی که در آسمان به صورت خط ممتد دیده می شود ، نیز می گویند .

می دانیم این ها ستاره نیستند بلکه شبیه ستارگانند ، قطعات سنگ های کوچکی هستند که در فضا پراکنده اند و هنگامی که در حوزه جاذبه زمین قرار می گیرند ، به سوی زمین جذب می شوند و بر اثر سرعت و شدت برخورد آن ها با هوای اطراف زمین مشتعل و برافروخته می شوند .

« ثاقِب » به معنی نافذ و سوراخ کننده است ، گویی بر اثر نور شدید ، صفحه چشم را سوراخ کرده و به درون چشم انسان نفوذ می کند و در این جا اشاره به این است که به هرموجودی اصابت کند ، آن را سوراخ کرده و آتش می زند .

به این ترتیب دو گونه مانع در برابر نفوذ شیاطین به صحنه آسمان ها وجود دارد ؛

مانع اول قَذْف و طَرْد از هر جانب است که ظاهراً آن نیز به وسیله « شُهُب » صورت می گیرد .

مانع دوّم عبارت است از نوع خاصّی از شِهاب که « شِهاب ثاقِب » نام

دارد و در انتظار آن ها است که گاه و بی گاه خود را به « ملأ اعلی » برای استراق سمع نزدیک می کنند و مورد اصابت آن قرار می گیرند .

11 فَاسْتَفْتِهِمْ اَهُمْ اَشَدُّ خَلْقا اَمْ مَنْ خَلَقْنا اِنّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طینٍ لازِبٍ

از آن ها بپرس : آیا آفرینش ( و معاد ) آنان سخت تر است یا آفرینش فرشتگان ( و آسمان ها و زمین ) ما آن ها را از گل چسبنده ای آفریدیم .

« اِسْتَفْتِهِمْ »از ماده « استفتاء » در اصل به معنی مطالبه اخبار جدید است و این که به نوجوان « فَتی » گفته می شود ، نیز به خاطر تازگی جسم و روح او است .

واژه « لازِب » به گفته بعضی دراصل ، « لازم » بوده ، که « میم » آن تبدیل به « ب » شده است و اکنون به همین صورت استعمال می شود و در هرحال به معنی گل هایی است که ملازم یکدیگرند ، یعنی به هم چسبیده اند ، زیرا مبدأ آفرینش انسان ، نخست « خاک » بود، سپس با « آب » آمیخته شد ، کم کم به صورت « لجن بدبویی » درآمد و بعد به صورت « گل چسبنده ای » شد (و با این بیان ، در واقع میان تعبیرات گوناگون در آیات قرآن مجید ، جمع صورت گرفته است ) .

12 بَلْ عَجِبْتَ وَ یَسْخَروُنَ

تو از انکار آن ها تعجب می کنی ، ولی آن ها مسخره می کنند .

تو آن قدر با قلب پاکت ، مسأله را واضح می بینی که از انکار آن در شگفتی فرو می روی و اما این ناپاک دلان ، آن قدر آن را محال می شمرند که به استهزاء برمی خیزند .

13 وَ اِذا ذُکِّروُا لا یَذْکُروُنَ

و هنگامی که به آن ها تذکر داده شود ، هرگز متذکر نمی شوند .

عامل این زشتکاری ها ، تنها نادانی و جهل نیست ، بلکه لجاجت و عناد نیز می باشد .

14 وَ اِذا رَاَوْا ایَةً یَسْتَسْخِروُنَ

و هنگامی که معجزه ای را ببینند ، دیگران را نیز به استهزاء دعوت می کنند .

15 وَ قالُوا اِنْ هذا اِلاّ سِحْرٌ مُبینٌ

و می گویند : این فقط سحر آشکاری است .

تعبیر آن ها به « هذا » ( این ) به منظور تحقیر و بی ارزش نشان دادن معجزات و آیات الهی

است و تعبیر به « سِحْر » به خاطر این بوده است که از یک سو اعمال خارق العاده پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله قابل انکار نبود و از سوی دیگر نمی خواستند به عنوان یک معجزه در برابر آن تسلیم شوند ، تنها واژه ای که می توانسته شیطنت آن ها را منعکس کند و هوس های آن ها را

ارضاء نماید ، همین واژه « سِحْر » بوده است که در عین حال اعتراف دشمن را به نفوذ عجیب و فوق العاده قرآن و معجزات پیامبر صلی الله علیه و آله نشان می دهد .

16 ءَاِذا مِتْنا وَ کُنّا تُرابا وَ عِظاما ءَاِنّا لَمَبْعُوثُونَ

آن ها می گویند : آیا هنگامی که ما مردیم و خاک و استخوان شدیم ، بار دیگر برانگیخته خواهیم شد ؟

17 اَوَ اباؤُنَا الاَْوَّلُونَ

یا پدران نخستین ما ( بازمی گردند ) ؟

آیا ما و پدرانمان زنده می شویم ؟

این کوردلان فراموش کرده بودند که روز نخست همه خاک بودند و از خاک آفریده

شدند ، اگر در قدرت خدا شک داشتند ، باید بدانند خداوند یک بار قدرت خود را به این ها نشان داده بود و اگر در قابلیت خاک مردد بودند ، آن هم یک بار به ثبوت رسیده بود ، به علاوه آفرینش آسمان ها و زمین با آن همه عظمت جای تردید در قدرت بی پایان حقّ ، برای کسی باقی نمی گذارد .

این نکته قابل دقت است که « تُراب » ( خاک ) در آیه فوق ، بر « عِظام » ( استخوان ها ) مقدّم داشته شده ، این امر ممکن است اشاره به یکی از سه نکته ذیل باشد ؛

نخست این که گرچه انسان بعداز مرگ، ابتدا به صورت استخوان و بعد خاک ، درمی آید ، ولی چون بازگشت خاک به حیات عجیب تر است ، مقدم ذکر شده است .

دیگر این که هنگامی که بدن مردگان متلاشی می شود ، نخست گوشت ها تبدیل به خاک می گردد و در کنار استخوان ها قرارمی گیرد ، بنابراین درآنِ واحد هم خاک است و هم استخوان .

و دیگر این که « تُراب » اشاره به جسدهای نیاکان دور است و « عِظام » اشاره به بدن های پدران است که هنوز کاملاً تبدیل به خاک نشده است .

18 قُلْ نَعَمْ وَ اَنْتُمْ داخِروُنَ

بگو : آری ، همه شما زنده می شوید ، درحالی که خوار و کوچک خواهید بود .

« داخِر » ازماده « دَخْر » و « دُخوُر » به معنی ذلت وحقارت است.

19 فَاِنَّما هِیَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَاِذا هُمْ یَنْظُروُنَ

تنها یک صیحه عظیم واقع می شود ناگهان همه ( از قبرها برمی خیزند و ) نگاه می کنند .

« زَجْرَة » از ماده « زَجْر » گاه به معنی طرد است و گاه به معنی فریاد و در این جا منظور معنی دوم است و اشاره به نفخه دوم و صیحه ثانی اسرافیل می باشد که شرح پیرامون آن به ان شاء اللّه ذیل آیات سوره زمر خواهد آمد .

جمله « یَنْظُروُنَ » ( نگاه می کنند ) اشاره به نگاه کردن خیره خیره آن ها به عرصه محشر یا نگاه کردن به عنوان انتظار عذاب است و در هر صورت منظور این است که نه تنها زنده می شوند، بلکه درک و دید خودرا باهمان یک صیحه ، بازمی یابند .

تعبیر به « زَجْرَةٌ واحِدَةٌ » با توجه به محتوای این دو کلمه ، اشاره به سرعت و ناگهانی

بودن رستاخیز و سهولت آن در برابر قدرت خدا است که با یک فریاد آمرانه « فرشته رستاخیز » همه چیز روبه راه می شود .

20 وَ قالُوا یا وَیْلَنا هذا یَوْمُ الدّینِ

و می گویند : ای وای بر ما این روز جزا است ؟

آری هنگامی که چشمشان به دادگاه عدل الهی و شهود و قضات این دادگاه و علایم و نشانه های مجازات می افتد ، بی اختیار ناله و فریاد سر می دهند و با تمام وجود اعتراف به حقانیت رستاخیز می کنند ، اعترافی که نمی تواند هیچ مشکلی را برای آن ها حل کند و یا کمترین تخفیف در مجازات آن ها ایجاد نماید .

21 هذا یَوْمُ الْفَصْلِ الَّذی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ

(آری) این همان روز جدایی است که شما آن را تکذیب می کردید (جدایی حق از باطل) .

این جا است که از ناحیه خداوند یا فرشتگان او به آن ها خطاب می شود : « ( آری ) امروز همان روز جدایی است که آن را تکذیب می کردید » جدایی حق از باطل ، جدایی صفوف بدکاران

از نیکوکاران و روز داوری پروردگار بزرگ .

نظیر همین تعبیر در آیات دیگر قرآن به چشم می خورد که از روز قیامت به « یَوْمُ الْفَصْل » یا روز جدایی تعبیر شده ، چه تعبیر عجیب و گویا و وحشتناکی !⁽¹⁾

قابل توجّه این که کافران که در قیامت درباره آن روز سخن می گویند ، تعبیر به روز جزا می کنند ( یا وَیْلَنا هذا یَوْمُ الدّینَ ) .

ولی خداوند به عنوان « یَوْمُ الْفَصْل » از آن یاد می نماید ( هذا یَوْمُ الْفَصْلِ ) .

این تفاوت تعبیر ممکن است از این نظر باشد که مجرمان تنها به کفر و مجازات خود می اندیشند ، ولی خداوند به معنی گسترده تری اشاره می کند که مسأله مجازات ، یکی از ابعاد آن است و آن این که روز قیامت ، روز جدایی ها است ، آری روز جدایی صفوف .

زشتکاران از نیکوکاران .

22 اُحْشُروُا الَّذینَ ظَلَمُوا وَ اَزْواجَهُمْ وَ ما کانُوا یَعْبُدوُنَ

( در این هنگام به فرشتگان دستور داده می شود : ) ظالمان و همردیفان آن ها و آن چه را می پرستیدند ...

23 مِنْ دوُنَ اللّهِ فَاهْدوُهُمْ اِلی صِراطِ الْجَحیمِ

( آری آن چه را ) جز خدا می پرستیدند ، جمع کنید و به سوی راه دوزخ ، هدایتشان نمایید .

« اُحْشُروُا » از ماده « حَشْر » به گفته « راغب » در « مفردات » به معنی خارج کردن گروهی ، از مقر خود و گسیل داشتن آن ها به میدان جنگ و مانند آن است .

این واژه دربسیاری ازموارد به معنی جمع کردن نیز آمده است .

« اَزْواج » در این جا یا اشاره به همسران مجرم و بت پرست آن ها است و یا همفکران و همکاران و همشکلان آن ها ، زیرا این کلمه به هر دو معنی آمده است ، چنان که در آیه 7

سوره واقعه می خوانیم : « وَ کُنْتُمْ اَزْواجا ثَلاثَةً : شما روز قیامت به سه گروه تقسیم می شوید » .

جمله « ما کانُوا یَعْبُدوُنَ » اشاره به معبودهای مشرکان ، اعم از بت ها و شیاطین و انسان های جباری مانند فراعنه و نمرودان است و تعبیر به « ما کانُوا یَعْبُدوُنَ » ( چیزهایی را که می پرستیدند ) ممکن است به خاطر این باشد که اغلب معبودهای آن ها موجودات بی جان و غیرعاقل بوده و این تعبیر به اصطلاح به خاطر « تغلیب » است .

« جَحیم » به معنی دوزخ، ازماده « جَحْمَة » به معنی شدت برافروختگی آتش گرفته شده است .

جالب این که تعبیر می کند که آن ها را به « صِراطِ الْجَحیمِ » هدایت کنید ، چه عبارت عجیبی ، یک روز به سوی « صراط مستقیم » هدایت شدند ، ولی پذیرا نگشتند اما امروز باید به « صراط جحیم » هدایت شوند و مجبورند که بپذیرند ، این سرزنشی است گرانبار که اعماق روح آن ها را می سوزاند .

24 وَقِفُوهُمْ اِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ

آن ها را متوقف سازید که باید بازپرسی شوند .

گفتگوی رهبران و پیروان گمراه در دوزخ

« وَقِفُوهُمْ » از ماده « وَقْف » گاه به معنی متعدی استعمال می شود ( نگه داشتن و حبس کردن ) و گاه به معنی لازم ( توقف کردن و ایستادن ) ، مصدر اولی « وَقْف » است و مصدر دومی « وُقُوف » .

به طوری که در آیات گذشته دانستیم ، فرشتگان ، مجازات ظالمان و همفکران آن ها را به ضمیمه بت ها و معبودان دروغین یک جا کوچ می دهند و به سوی جاده جهنم هدایت می کنند .

در ادامه این سخن قرآن می گوید : در این هنگام خطاب صادر می شود : « آن ها را متوقف سازید چون باید مورد بازپرسی قرار گیرند » .

در قیامت از ولایت علی (علیه السلام) نیز سؤال می شود

در روایت معروفی که از طرق شیعه و اهل سنت نقل شده ، آمده است که ؛ « از ولایت علی (علیه السلام) سؤال می شود » .

« شیخ طوسی » در « امالی » از « انس بن مالک » از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل می کند :

« هنگامی که روز قیامت می شود و صراط بر روی جهنم نصب می گردد، هیچ کس نمی تواند از روی آن عبورکند ، مگر این که جوازی در دست داشته باشد که در آن ولایت علی (علیه السلام) باشد و این همان است که خداوند می گوید : " وَقِفُوهُمْ اِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ " » .⁽¹⁾

در بسیاری از کتب اهل سنت نیز تفسیر این آیه به سؤال شدن از ولایت « علی بن ابی طالب » (علیه السلام)، از « ابن عباس » و « ابوسعید خُدْرِیّ » از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده است ، از جمله کسانی که این حدیث را نقل کرده اند ، این دانشمندان هستند ؛

« عبدالرّزاق حنبلی » ( طبق نقل « کشف الغمه » ، صفحه 92 ) .

« آلوسی » در « روح المعانی » ، ذیل آیات مورد بحث و گروهی دیگر .

این گونه روایات ، مفهوم گسترده آیات را محدود نمی سازد ، بلکه در حقیقت .

مصداق های روشن آیات را منعکس می کند ، بنابراین هیچ مانعی ندارد که سؤال از همه عقاید شود ، ولی از آن جا که مسأله ولایت ، موقعیت خاصی در بحث عقاید دارد ، به خصوص روی آن تکیه شده است .

این نکته نیز شایان توجه است که ولایت به معنی یک دوستی ساده ویا اعتقاد خشک نیست ، بلکه هدف قبول رهبری علی (علیه السلام) در مسائل اعتقادی و عملی و اخلاقی و اجتماعی بعد از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله است ، مسائلی که نمونه هایی از آن در خطبه های غرّاء نهج البلاغه و کلمات منقول از آن حضرت (علیه السلام) منعکس است ، مسائلی که ایمان به آن و هماهنگ ساختن اعمال با آن ها وسیله مؤثری برای خروج از صف دوزخیان و قرارگرفتن در صراط مستقیم پروردگار است .

البتّه این تفاسیر با هم منافاتی ندارد ، چرا که در آن روز از همه چیز سؤال می شود ؛ از عقاید ، توحید ، ولایت ، از گفتار و کردار و از نعمت ها و مواهبی که خدا در اختیار انسان گذارده است .

در این جا این سؤال پیش می آید که چگونه نخست آن ها را به سوی راه دوزخ می برند و سپس آن ها را برای بازپرسی متوقف می سازند ؟ آیا نباید بازپرسی و دادرسی ، مقدم بر این کار صورت گیرد ؟

این سؤال را از دو طریق می توان پاسخ گفت : نخست این که جهنمی بودن این گروه ، بر همه واضح است ، حتی بر خودشان و بازپرسی و سؤال برای این است که حد و حدود و میزان جرمشان را برای آن ها روشن سازد. دیگر این که این سؤال ها برای داوری نیست ، بلکه یک نوع سرزنش و مجازات روانی می باشد .

25 ما لَکُمْ لا تَناصَروُنَ

شما چرا از هم یاری نمی طلبید ؟

این دوزخیان بینوا ، هنگامی که به مسیر جهنم ، هدایت می شوند دستشان از همه جا بریده و کوتاه می گردد ، به آن ها گفته می شود : شماکه در دنیا ، در مشکلات ، به هم پناه می بردید و از یکدیگر کمک می گرفتید ، « چرا در این جا از هم یاری نمی طلبید » ؟

آری تمام تکیه گاه هایی که در دنیا برای خود می پنداشتید ، همه در این جا ویران گشته است ، نه از یکدیگر می توانید کمک بگیرید و نه معبودهایتان به یاری شما می شتابند که آن ها خود نیز بیچاره و گرفتارند .

26 بَلْ هُمُ الْیَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ

ولی آن ها در آن روز تسلیم قدرت خداوند هستند .

« اِسْتِسْلام » از ماده « سلامت » به مقتضای باب استفعال ، به معنی طلب سلامت کردن است که معمولاً به هنگام قرار گرفتن در برابر یک قدرت بزرگ، با انقیاد و خضوع توأم می باشد .

27 وَ اَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلی بَعْضٍ یَتَساءَلُونَ

( و در این حال ) آن ها رو به یکدیگر کرده و از هم سؤال می کنند ...

این جا است که آن ها به سرزنش یکدیگر برمی خیزند و هریک اصرار دارد گناه خویش را به گردن دیگری بیندازد ؛ دنباله روان ، رؤسا و پیشوایان خودرا مقصر می شمرند و پیشوایان هم پیروان خود را .

28 قالُوا اِنَّکُمْ کُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْیَمینِ

گروهی می گویند : ( شما رهبران گمراه ما ) از طریق خیرخواهی و نیکی وارد شدید ( اما جز مکر و فریب چیزی در کارتان نبود ) .

به هر حال این یک فرهنگ عمومی است که عضو راست و طرف راست را شریف و چپ را غیرشریف می شمرند و همین سبب شده که یمین در نیکی ها و خیرات به کار می رود .

واژه « یَمین » که به معنی دست راست یا سمت راست است ، در میان عرب گاهی کنایه از خیر و برکت و نصیحت می آید و اصولاً عرب ها آن چه را از طرف راست به آن ها می رسید ، به « فال نیک » می گرفتند .

پیروان گمراهی به پیشوایان گمراه کننده خود می گویند : ما که به حکم فطرت ، طالب نیکی ها و پاکی ها و سعادت ها بودیم ، دعوت شما را لبیک گفتیم ، بی خبر از این که در پشت این چهره خیرخواهانه ، چهره دیوسیرتی نهفته است که ما را به پرتگاه بدبختی می کشاند ، آری تمام گناهان ما به گردن شما است ، ما جز حسن نیت و پاکدلی ، سرمایه ای نداشتیم و

شما دیوسیرتان دروغگو نیز جز فریب و نیرنگ چیزی در بساط نداشتید .

29 قالُوا بَلْ لَمْ تَکُونُوا مُؤْمِنینَ

( آن ها در جواب ) می گویند : شما خودتان اهل ایمان نبودید ( تقصیر ما چیست ؟ ) .

اگر مزاج شما آماده انحراف نبود ، اگر شما خود طالب شر و شیطنت نبودید ، کجا به سراغ ما می آمدید ؟ چرابه دعوت نیکان و پاکان پاسخ نگفتید ؟ و همین که ما یک اشارت کردیم ، با سر دویدید ؟ پس معلوم می شود عیب در خود شما است ، بروید و خودتان را ملامت کنید و هرچه لعن و نفرین دارید ، بر خود بفرستید .

30 وَ ماکانَ لَنا عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ بَلْ کُنْتُمْ قَوْما طاغینَ

ما هیچ گونه سلطه ای بر شما نداشتیم ، بلکه شما خود قومی طغیان گر بودید .

چه دردناک است که انسان ببیند رهبر و پیشوای او که یک عمر دل به او بسته بود ، موجبات بدبختی او را فراهم کرده ، سپس این گونه از او بیزاری می جوید و تمام گناه را به گردن او می اندازد و خویش را به کلّی تبرئه می کند ؟

حقیقت این است که هرکدام از این دو گروه ، از جهتی راست می گویند ، نه این ها بی گناهند و نه آن ها ، از آن ها اغواگری و شیطنت بود و از این ها اغواپذیری و تسلیم .

31 فَحَقَّ عَلَیْنا قَوْلُ رَبِّنا اِنّا لَذائِقُونَ

اکنون فرمان خدا بر همه ما مسلّم شده و همگی از عذاب او می چشیم .

32 فَاَغْوَیْناکُمْ اِنّا کُنّا غاوینَ

( آری ) ما شما را گمراه کردیم ، همان گونه که خود گمراه بودیم .

توجه به معنی دقیق « اِغْواء » که از ماده « غَیّ » است ، مطلب را روشن تر می سازد ، زیرا « غَیّ » به گفته « راغب » در « مفردات » به معنی جهلی است که از اعتقاد فاسد ، سرچشمه می گیرد ، این پیشوایان گمراه از حقایق هستی و زندگی بی خبر ماندند و این جهل و اعتقاد فاسد را به پیروان خود که روح طغیان در برابر فرمان خدا داشتند ، منتقل نمودند .

33 فَاِنَّهُمْ یَوْمَئِذٍ فِی الْعَذابِ مُشْتَرِکُونَ

همه آن ها ( پیشوایان و پیروان گمراه ) در آن روز در عذاب الهی مشترکند .

34 اِنّا کَذلِکَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمینَ

( آری ) ما این گونه با مجرمان رفتار می کنیم .

اشتراک آن ها دراصل عذاب ، مانع تفاوت ها و اختلاف درکات آن ها در دوزخ و عذاب الهی نیست ، چرا که مسلماً کسی که مایه انحراف هزاران انسان شده است ، هرگز در مجازات همسان یک فرد عادی گمراه نخواهد بود .

35 اِنَّهُمْ کانُوا اِذاقیلَ لَهُمْ لااِلهَ اِلاَّاللّهُ یَسْتَکْبِروُنَ

چرا که وقتی به آن ها « لا اله الاّ اللّه » گفته می شد ، استکبار می کردند .

آری ریشه تمام انحرافات آن ها، تکبر و خودبرتربینی و زیر بار حق نرفتن و بر سر سنّت های غلط و تقالید باطل ، اصرار و لجاجت ورزیدن و به همه چیز غیر از آن با دیده تحقیر نگریستن بود .

36 وَ یَقُولُونَ اَئِنّا لَتارِکُوا الِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ

و پیوسته می گفتند : آیا ما خدایان خود را به خاطر شاعر دیوانه ای رها کنیم ؟

شاعرش می نامیدند ، چون سخنانش آن چنان در دل ها نفوذ داشت و عواطف انسان ها را همراه خود می برد که گویی موزون ترین اشعار را می سراید ، درحالی که گفتارش ابداً شعر نبود ، و مجنونش می خواندند ، به خاطر این که رنگ محیط به خود نمی گرفت و در برابر عقاید خرافی انبوه متعصبان لجوج ، ایستاده بود ، کاری که از نظر توده های گمراه ، یک نوع انتحار و خودکشی جنون آمیز است ، درحالی که بزرگ ترین افتخار پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله همین بود که تسلیم این شرایط نشد .

37 بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَ صَدَّقَ الْمُرْسَلینَ

چنین نیست ، او حقّ آورده و پیامبران پیشین را تصدیق کرده است .

محتوای سخنان او از یک سو و هماهنگی آن با دعوت انبیاء ، از سوی دیگر ، دلیل صدق گفتار او است .

38 اِنَّکُمْ لَذائِقُوا الْعَذابِ الاَْلیمِ

اما شما ( مستکبران کوردل ) به طور مسلم عذاب دردناک ( الهی ) را خواهید چشید .

39 وَ ماتُجْزَوْنَ اِلاّ ماکُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

و جز به اعمالی که انجام می دادید ، جزا داده نمی شوید .

در حقیقت همان اعمال شما است که در برابر شما مجسم می شود و با شما می ماند و شما را شکنجه و آزار می دهد ، کیفر شما همان عمل خودتان است ، همان استکبار و کفر و بی ایمانی ، همان تهمت شعر و جنون به آیات الهی و پیامبرش بستن ، همان ظلم و بیدادگری ها و زشتکاری ها .

40 اِلاّ عِبادَ اللّهِ الْمُخْلَصینَ

جز بندگان مخلَص پروردگار ( که از همه این مجازات ها برکنارند ).

پاداش مخلَصین

دقت در آیه فوق نشان می دهد که « مُخْلِصْ » ( به کسر لام ) بیشتر در مواردی به کار رفته که انسان در مراحل خودسازی است و هنوز به تکامل لازم نرسیده ، ولی « مُخْلَصْ » ( به فتح لام ) به مرحله ای گویند که انسان بعداز جهاد بانفس و طی مراحل معرفت و ایمان ، به مقامی

می رسد که از نفوذ وسوسه های شیاطین ، مصونیت می یابد، چنان که قرآن ازقول ابلیس نقل می کند: « فَبِعِزَّتِکَ لاَُغْوِیَنَّهُمْ اَجْمَعینَ اِلاّ عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصینَ : به عزتت سوگند که همه آن هارا جز بندگان مخلصت ، گمراه خواهم کرد » ( 82 و 83 / ص ) .

این مقام کسانی است که در « جهاد اکبر » پیروز می شوند و دست لطف پروردگار، تمام ناخالصی ها را از وجودشان برمی چیند و در کوره حوادث ، آن چنان ذوب می شوند که جز طلای معرفت خالص در آن ها چیزی نمی ماند .

و این جا است که پاداش آن ها به معیار عمل داده نمی شود ، بلکه پاداششان به معیار فضل و رحمت خدا است .

41 اوُلئِکَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ

برای آن ها ( بندگان مخلَص ) روزی معین و ویژه ای است .

گوشه ای از نعمت های بهشتی

نخستین نعمت از نعمت های هفت گانه که در آیات 41 تا 49 آمده ، مواهب معنوی و

لذات روحانی و درک جلوه های ذات پاک حق و سرمست شدن از باده طهور عشق او است ، همان لذّاتی که تا کس نبیند ، نمی داند .

و این که مواهب مادی بهشت در آیات قرآن به تفصیل آمده ، اما مواهب معنوی و لذات روحانی ، به صورت سربسته بیان شده ، به خاطر همین است که اولی قابل توصیف است و دومی غیر قابل توصیف .

42 فَواکِهُ وَ هُمْ مُکْرَمُونَ

میوه های گوناگون پرارزش و آن ها مورد احترامند .

نه همچون حیواناتی که آذوقه در مقابل آن ها می ریزند ، بلکه به صورت میهمان های عزیزی که بانهایت احترام از آن ها پذیرایی می شود .

43 فی جَنّاتِ النَّعیمِ

در باغ های پرنعمت بهشت .

هر نعمتی بخواهند ، در آن جا هست و هر چه اراده کنند ، در برابر آن ها حاضر است .

44 عَلی سُرُرٍ مُتَقابِلینَ

بر تخت ها روبروی یکدیگر تکیه زده اند .

« سُرُر » جمع « سَریر » به تخت هایی گفته می شود که در مجلس سرور و انس بر آن قرار می گیرند. در آن جا بهشتیان از هر دری سخن می گویند ، گاه از گذشته خویش در دنیا و زمانی از نعمت های عظیم پروردگار در آخرت ، گاه از صفات جمال و جلال خدا سخن می گویند و گاه از مقامات اولیاء و کرامات آن ها و از مسائل دیگری که آگاهی بر آن ها برای ما زندانیان این دنیا ، قابل درک نیست .

45 یُطافُ عَلَیْهِمْ بِکَأْسٍ مِنْ مَعینٍ

گرداگرد آن ها قدح های لبریز از شراب طهور را می گردانند .

« کَأْس » ( بر وزن رأس ) نزد اهل لغت به ظرفی گفته می شود که پر و لبریز باشد و اگر خالی باشد ، معمولاً به آن « قَدَح » می گویند . « راغب » در « مفردات » می گوید : کأس ، به معنی ظرفی است که پر از نوشیدنی باشد .

« مَعین » از ماده « مَعْن » به معنی جاری است ، اشاره به این که در آن جا چشمه هایی از شراب طهور ، در جریان است که هر لحظه پیمانه ها را از آن پر می کنند و گرداگرد بهشتیان می گردانند ، چنان نیست که این شراب طهور پایان گیرد و یا برای آن نیاز به زحمت و درد و رنجی باشد یا کهنه و خراب و فاسد شود .این ظرف ها در گوشه ای قرار نگرفته که آن ها تقاضای جامی از آن کنند ، بلکه به مقتضای تعبیر « یُطافُ عَلَیْهِمْ » ، گرد آن ها می گردانند و هرلحظه اراده کنند ، از آن سیراب می شوند و در عالَمی از نشاط و معنویت فرو می روند .

46 بَیْضاءَ لَذَّةٍ لِلشّارِبینَ

شرابی که سفید و درخشنده و لذتبخش برای نوشندگان است .

« بَیْضاء » صفت برای خود « شراب طهور » است ، یعنی این شراب همچون شراب های خوش رنگ دنیا نیست ، شرابی است پاک ، سفید و شفاف و خالی از رنگ های شیطانی .

47 لا فیها غَوْلٌ وَ لا هُمْ عَنْها یُنْزَفُونَ

شرابی که نه در آن مایه فساد عقل است ، نه موجب مستی می گردد .

« غَوْل » در اصل به معنی فسادی است که به طور پنهانی در چیزی نفوذ می کند و این که به قتل های مخفی و ترور در ادبیات عرب ، « غیلَة » گفته می شود ، از همین نظر است .

« یُنْزَفُونَ » در اصل از ماده « نَزْف » به معنی از بین بردن چیزی به صورت تدریجی است و منظور از آن در آیه موردبحث ، از بین رفتن تدریجی عقل و رسیدن به حد سکرات است که در مورد شراب طهور بهشت ، مطلقا وجود ندارد، نه از عقل می کاهد و نه فساد تولید می کند .

این دو تعبیر به طور ضمنی بیان بسیار ظریف و دقیقی است در مورد شراب های دنیا و مواد الکلی که به صورت تدریجی و مخفیانه در وجود انسان نفوذ می کند و فساد و تباهی می آفریند ، نه تنها عقل و و سلسله اعصاب را به ویرانی می کشد ، بلکه در تمام دستگاه های بدن انسان از قلب گرفته تا عروق و از معده تا کلیه ها و کبد ، تأثیر مخرّب غیر قابل انکاری دارد ، گویی انسان را « ترور » می کند و نابود می سازد .

و نیز عقل و هوش انسان را همانند آب چاه تدریجا می کشد تا آن را خشک و خالی کند .

ولی شراب طهور الهی درقیامت ، ازهمه این صفات ، خالی است .

48 وَ عِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ عینٌ

و نزد آن ها همسرانی است که جز به شوهران خود عشق نمی ورزند و چشمانی درشت ( و زیبا ) دارند .

« طَرْف » در اصل به معنی پلک چشم ها است و از آن جا که به هنگام نگاه کردن ، پلک ها به حرکت درمی آیند ، این کلمه کنایه از نگاه کردن است ، بنابراین تعبیر به « قاصِراتُ الطَّرْفِ » به معنی زنانی است که نگاهی کوتاه دارند و در تفسیر آن احتمالات متعددی داده شده که در عین حال قابل جمع است .

نخست این که ؛ آن ها تنها به همسران خود نگاه می کنند ، چشم خود را از همه چیز برگرفته و به آنان می نگرند .

دیگر این که ؛ این تعبیر کنایه از این است که آن ها فقط به همسرانشان عشق می ورزند و جز مهر آن ها ، مهر دیگری را در دل ندارند که این خود یکی از بزرگ ترین امتیازات یک همسر است که جز به همسرش نیندیشد و جز به او عشق نورزد .

تفسیر دیگر این که ؛ آن ها چشمانی خمار دارند ، همان حالت مخصوصی که در بسیاری از اشعار شعراء به عنوان یک توصیف زیبا از چشم مطرح است .⁽¹⁾

« عین » جمع « عَیْناء » به معنی زن درشت چشم است .

49 کَاَنَّهُنَّ بَیْضٌ مَکْنُونٌ

گویی ( از لطافت و سفیدی ) همچون تخم مرغ هایی هستند که ( در زیر بال و پر مرغ ) پنهان مانده ( و دست انسانی هرگز آن را لمس نکرده است ) .

« بَیْض » جمع « بَیْضَة » به معنی تخم مرغ است ( از هر نوع مرغ ) و « مَکْنُون » از ماده « کِنْ » به معنی پوشیده و مستور است .

این تشبیه قرآن هنگامی به درستی روشن می شود که انسان در لحظاتی که تخم از مرغ .