مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر: تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 25

(جزء بیست و پنجم قرآن)

Volum 25

دکترمحمدبیستونی

اشارة

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

ادامه سوره فصلت

اشاره

47 اِلَیْهِ یُرَدُّ عِلْمُ السّاعَةِ وَ ما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ اَکْمامِها وَ ما تَحْمِلُ مِنْ اُنْثی وَلاتَضَعُ اِلاّ بِعِلْمِه وَ یَوْمَ یُنادیهِمْ اَیْنَ شُرَکائی قالُوا اذَنّاکَ ما مِنّا مِنْ شَهیدٍ

اسرار قیامت ( ولحظه وقوع آن ) را تنها خدا می داند ، هیچ میوه ای از غلاف خود خارج نمی شود و هیچ مؤنثی باردار نمی گردد و وضع حمل نمی کند ، مگر به علم و آگاهی او و آن روز که آن ها را ندا می دهد ، کجا هستند شریکانی که برای من می پنداشتید ، آن ها می گویند : ( پروردگارا ) ما عرضه داشتیم که هیچ گواهی بر گفته خود نداریم .

اسرار همه چیز نزد خدا است

« اَکْمام » جمع « کِمْ » به معنی غلافی است که روی میوه را می پوشاند و « کُمْ » به معنی آستینی است که دست را می پوشاند و « کُمَّة » به معنی عرقچین است که بر سر می گذارند.

« اذَنّاکَ » از ماده « ایذان » به معنی اعلام است .

در این جا این سؤال برای مشرکان مطرح می شد که این قیامت که می گویی کی خواهدآمد ؟

قرآن در آیه مورد بحث نخست در پاسخ این سؤال می گوید : « اِلَیْهِ یُرَدُّ عِلْمُ السّاعَةِ » .

هیچ پیامبر مرسل و فرشته مقربی نیز از آن آگاه نیست و باید هم آگاه نباشند ، تا هر لحظه همگان وقوع آن را احتمال دهند و اثر تربیتی خاص این انتظار در همه مکلفین محفوظ باشد .

سپس می افزاید : نه تنها آگاهی بر زمان قیام قیامت مخصوص خدا است ، علم به اسرار این عالم و موجودات پنهان و آشکارش نیز از آن اوست .

نه در عالم گیاهان و نه در عالم حیوان و انسان نطفه ای منعقد نمی شود و بارور نمی گردد و تولد نمی یابد ، مگر به فرمان خداوند بزرگ و به مقتضای علم و حکمت او .

آری او است که می داند کدامین نطفه در کدامین رحم و در چه زمانی منعقد می شود و کی متولد می گردد ، کدام میوه بارور می گردد و کی غلاف و پوسته خود را می شکافد و سر بیرون می زند .

سپس می افزاید : « وَ یَوْمَ یُنادیهِمْ ... : و روزی که آن ها را ندا می دهد که شرکاء من کجا هستند » .

می گویند: آن چه می گفتیم سخنان بی اساس و بی پایه بود، سخنانی که از جهل و بی خبری

یا تقلیدکورکورانه سرچشمه می گرفت، امروز بهتراز هر زمان می فهمیم که چه اندازه این ادعاها باطل و بی اساس بوده است .

48 وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَ ظَنُّوا ما لَهُمْ مِنْ مَحیصٍ

و همه معبودانی را که قبلاً می خواندند محو و گم می شود و می دانند هیچ پناهگاهی ندارند .

«ظَنُّوا» ازماده« ظن »در لغت معنی وسیعی دارد: گاه به معنی یقین و گاه به معنی گمان می آید و درآیه موردبحث به معنی یقین است، چه این که آن ها در آن روز یقین پیدامی کنند که راه فرار و نجاتی از عذاب الهی ندارند .

« راغب » در « مفردات » می گوید : « "ظن" به معنی اعتقادی است که از دلیل و قرینه حاصل می شود ، این اعتقاد گاه قوی می شود و به مرحله یقین می رسد و گاه ضعیف است و از حد گمان تجاوز نمی کند » .

« مَحیصٍ » از ماده « حَیْص » به معنی بازگشت و عدول و کناره گیری کردن از چیزی است

و از آن جا که محیص اسم مکان است ، این کلمه به معنی قرارگاه یا پناهگاه می آید .

صحنه قیامت آن چنان برای آن ها وحشتناک است که خاطره بت ها نیزازنظرشان محو و نابود می شود،همان معبودانی که یک روزسر برآستانشان می نهادند، برای آن هاقربانی می کردند، حتی گاه در راه آن ها جان می دادند و پناهگاه روز بیچارگی و حلال مشکلات خود می پنداشتند ، همه همچون سراب هایی محو می شوند .

49 لا یَسْأَمُ الاِْنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَیْرِ وَ اِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَیَؤُسٌ قَنُوطٌ

انسان هرگز از تقاضای نیکی ( و نعمت ) خسته نمی شود و هرگاه شر و بدی به او رسد مأیوس و نومید می گردد .

حرص و طمع انسان های کم ظرفیت

«دُعاء» گاه به معنی خواندن کسی است و گاه به معنی طلب کردن چیزی است و درآیه مورد بحث به معنی دوم می باشد، بنابراین «لایَسْاَمُ الاِْنْسانُ مِنْ دُعاءِالْخَیْرِ: یعنی انسان از طلب و تقاضای نیکی ها هرگز ملول و خسته نمی شود » .

در این که « یَئُوس » و « قَنُوط » به یک معنی است ، یعنی انسان نومید ، یا دو معنی مختلف دارد و تفاوت میان این دو چیست ، در میان مفسران گفتگو است .

ولی آن چه از موارد استعمال واژه « یَأْس » و « قُنُوط » در قرآن مجید به دست می آید ، این است که یَأْس و قُنُوط تقریبا در یک معنی به کار می رود ، مثلاً در داستان یوسف (علیه السلام) می خوانیم که یعقوب فرزندان خود را از یأس از رحمت الهی برحذر داشت ، در حالی که آن ها در مورد پیدا کردن یوسف هم قلبا مأیوس بودند و هم نشانه های یأس را ظاهر کرده بودند ( 87 / یوسف ) .

و در مورد قُنُوط در داستان بشارت فرزند به ابراهیم (علیه السلام) می خوانیم که او از این مسأله اظهار تعجب کرد ، اما فرشتگان به او گفتند : « بَشَّرْناکَ بِالْحَقِّ فَلا تَکُنْ مِنَ الْقانِطینَ : ما تو را به حق بشارت دادیم ، بنابراین مأیوس نباش » ( 55 / حجر ) .

منظورازانسان دراین جا« انسان تربیت نایافته »ای است که قلبش به نور معرفت الهی وایمان پروردگار و احساس مسؤولیت در روز جزا روشن نشده ، انسان هایی که بر اثر جهان بینی های

غلط در محدوده عالم ماده گرفتارند و روح بلندی که ماورای آن را ببیند و ارزش های والای انسانی را بنگرد ، ندارند .

آری آن ها به هنگام اقبال دنیا مسرور و مغرورند و به هنگام ادبار دنیا مغموم و مأیوسند ، نه پناهگاهی دارند که به آن ها پناه دهد و نه چراغ فروزانی که نور امید بر قلب آن ها بپاشد .

50 وَ لَئِنْ اَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنّا مِنْ بَعْدِ ضَرّاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ هذا لی وَ ما اَظُنُّ السّاعَةَ قائِمَةً وَ لَئِنْ رُجِعْتُ اِلی رَبّی اِنَّ لی عِنْدَهُ لَلْحُسْنی فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذینَ کَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَ لَنُذیقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلیظٍ

و هرگاه او را رحمتی از سوی خود بعد از ناراحتی بچشانیم ،می گوید : این به خاطر شایستگی و استحقاق من بوده وگمان نمی کنم قیامت بر پا شود ( و به فرض که قیامتی باشد ) هرگاه به سوی پروردگارم بازگردم ، برای من نزد او پاداش های نیک است ، ما کافران را از اعمالی که انجام داده اند ( به زودی ) آگاه خواهیم کرد و عذاب شدید به آن ها می چشانیم .

« عَذابٍ غَلیظٍ » به معنی عذاب شدید و متراکم است .

این بینوای مغرور فراموش می کند که اگر لطف خدا نبود ، به جای این نعمت باید گرفتار بلا شود و همچون قارون مستکبر که وقتی خداوند برای آزمایش او ثروت زیادی به وی بخشید و به او گفتند : تو هم نیکی کن آن گونه که خدا بر تو روا داشته ، گفت : « نه ، من هر چه دارم بر اثر علم و دانش و لیاقت ذاتی خودم دارم » ( قال اِنَّما اُوتیتُهُ عَلی عِلْمٍ عِنْدی ) ( 78 / قصص ) .

در دنباله آیه می افزاید : این غرور سرانجام او را به انکار آخرت می کشاند و می گوید : « من باور ندارم قیامتی در کار باشد » ( وَ ما اَظُنُّ السّاعَةَ قائِمَةً ) .

« و به فرض که قیامتی در کار باشد ، هرگاه من به سوی پروردگارم بازگردم ، پاداش های نیک و مواهب بسیار از برای من نزد او آماده است » ، خدایی که در دنیا مرا این چنین گرامی داشته ، حتما در آخرت بهتر از این پذیرایی خواهد کرد ( وَ لَئِنْ رُجِعْتُ اِلی رَبّی اِنَّ لی عِنْدَهُ لَلْحُسْنی ) .

51 وَ اِذا اَنْعَمْنا عَلَی الاِْنْسانِ اَعْرَضَ وَنا بِجانِبِه وَ اِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَریضٍ

و هرگاه نعمتی به انسان دهیم ، روی می گرداند و با حال تکبر از حق دور می شود ، ولی

هرگاه مختصر ناراحتی به او رسد،تقاضای فراوان و مستمر ( برای برطرف شدن آن ) دارد .

«نَاآ» از ماده « نَأْی » به معنی دور شدن می باشد و هنگامی که « جانِب » ( پهلو ) پشت سر آن قرارگیرد ، کنایه از تکبر و غرور است، چون آدم های متکبر صورت خود را برمی گردانند و با بی اعتنایی دور می شوند .

« عَریض » به معنی پهن در مقابل طویل است و عرب این دو تعبیر را در مورد کثرت و زیادی به کار می برد .

شبیه همین معنی در سوره یونس آمده است : « وَ اِذا مَسَّ الاِْنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِه اَوْ قاعِدا اَوْ قائِما فَلَمّا کَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنا اِلی ضُرٍّ مَسَّهُ کَذلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفینَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ : هنگامی که به انسان مختصر زیانی برسد ما را در همه حال می خواند ، در حالی که به پهلو خوابیده ، یا نشسته یا ایستاده است ، اما هنگامی که ناراحتی او را برطرف سازیم ، چنان می رود که گویی هرگز ما را برای حل مشکلی نخوانده ، این گونه برای اسراف کاران اعمالشان زینت داده شده است » (12/یونس).

آری چنین است ، انسان فاقد ایمان و تقوا که دائماً به این حالات گرفتار است ، به هنگام

روی آوردن نعمت ها « حریص » و « مغرور » و « فراموش کار » و به هنگام پشت کردن نعمت ها «مأیوس»و نومیدو «پر جزع» .

ولی درمقابل، مردان حق و پیروان راستین مکتب انبیا ، آن چنان پر ظرفیت و پرمایه اند ، که نه روی آوردن نعمت ها آن ها را دگرگون می سازد و نه ادبار دنیا ، ضعیف و ناتوان و مأیوس ، آن ها به مصداق « رِجالٌ لا تُلْهیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ : سودمندترین تجارت ها و پرفایده ترین درآمدها ، آن ها را از یاد خدا غافل نمی سازد » ، آن ها فلسفه تلخی ها و شیرینی های زندگی را به خوبی می دانند ، آن ها می دانند که گاه تلخی ها زنگ بیدارباش است و شیرینی ها آزمایش و امتحان الهی .

گاه تلخی ها مجازات غفلت ها است و نعمت ها برای برانگیختن حس شکرگزاری بندگان .

قابل توجه این که در آیات فوق تعبیر به « اَذَقْنا » و « مَسَّهُ » شده ، که مفهومش این است با مختصر رو آوردن دنیا یا زوال نعمت ها ، وضع این افراد کم مایه دگرگون می شود و راه غرور ، یا نومیدی و یأس را پیش می گیرند ، آن ها چنان کوتاه فکر و ضعیفند

که طبق ضرب المثل معروف : « با غوره ای ترش می شوند و با مویزی شیرین » .

آری یکی از مهم ترین آثار ایمان به خدا همان وسعت روح و بلندی افق فکر و شرح صدر و آمادگی مقابله با مشکلات و مصائب و مبارزه با هیجانات نامطلوب نعمت ها است .

نکته :

در این جا سؤالی مطرح است و آن این که : در آیات مورد بحث خواندیم : « اِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَریضٍ : هنگامی که به انسان شر و ناراحتی برسد ، دعای عریض و مستمر دارد » .

ولی در آیه 83 اسراء آمده است : « وَ اِذا مَسَّهُ الشَّرُّ کانَ یَؤُسا: هنگامی که بدی به او برسد ، مأیوس می شود » ( همین مضمون در آیات مورد بحث نیز آمده بود ) .

سؤال این است : دعای مستمر و کثیر دلیل بر امیدواری است ، درحالی که در آیه دیگر می گوید: او نومید می شود .

این احتمال وجود دارد که منظور از « فَذُو دُعاءٍ عَریضٍ » تقاضایی از خداوند نیست ، بلکه جزع و فزع فراوان است ، شاهد این سخن آیه 20 سوره معارج است که می فرماید :

«اِنَّ الاِْنْسانَ خُلِقَ هَلُوعا اِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعا : انسان حریص آفریده شده ، هنگامی که ناراحتی به او رسد ، بسیار جزع و فزع می کند » .

یا این که این دو حالت ، در دو مرحله به این گونه افراد کم ظرفیت دست می دهد ، در ابتدا شروع به دعا و تقاضای زیاد از پیر و پیغمبر می کنند و فریاد و جزع و فزع سر می دهند ، اما چیزی نمی گذرد که حالت یأس سراسر وجود آن ها را فراگرفته، مأیوس و خاموش می شوند .

52 قُلْ اَرَاَیْتُمْ اِنْ کانَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ ثُمَّ کَفَرْتُمْ بِه مَنْ اَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فی شَقاقٍ بَعیدٍ

بگو : به من خبر دهید ، اگر این قرآن از سوی خداوند باشد و شما به آن کافر شوید ، چه کسی گمراه تر خواهد بود ، از کسی که با آن مخالفت می کند ؟

معمولاً « اَرَأَیْتُمْ » را به معنی « اَخْبِرُونی » ( به من خبر دهید ) تفسیر می کنند و بحث مشروحی در این زمینه در جلد 5 تفسیر نمونه صفحه 231 درج شده است .

این همان سخنی است که ائمه دین علیهم السلام در برابر افراد لجوج در آخرین مرحله مطرح می کردند ، چنان که در حدیثی که در کتاب کافی آمده ، می خوانیم : امام صادق (علیه السلام) با

«اِبْنُ اَبِی الْعَوْجاء» مادی و ملحدعصر خود سخنان بسیاری داشت ، آخرین مرحله که او را در مراسم حج ملاقات کرد، بعضی از یاران امام عرض کردند: « مثل این که ابن ابی العوجاء مسلمان شده » امام فرمود:« او ازاین کوردل تراست، هرگز مسلمان نخواهدشد »هنگامی که چشمش به امام صادق (علیه السلام) افتاد ، گفت : « ای آقا و بزرگ من » .

امام فرمود : « تو این جا برای چه آمده ای ؟ عرض کرد : « برای این که هم جسم ما عادت کرده ، هم سنت محیط اقتضاء می کند ، ضمناً نمونه هایی از کارهای جنون آمیز مردم و سر تراشیدن ها و سنگ انداختن ها را تماشا کنم ».امام فرمود: « تو هنوز بر سرکشی و گمراهی خود باقی هستی ، ای عبدالکریم » .(1)

او خواست شروع به سخن کند ، امام فرمود : « در حج جای مجادله نیست » و عبای خود را

1- « عبدالکریم » اسم اصلی « ابن ابی العوجاء » بود و چون او منکر خدا بود امام مخصوصاً اورا به این نام صدامی زد تا شرمنده شود .

از دست او کشید و این جمله را فرمود : « اِنْ یَکُنِ الاَْمْرُ کَما تَقُولُ - وَ لَیْسَ کَما تَقُولُ - نَجَوْنا وَ نَجَوْتَ وَ اِنْ یَکُنِ الاَْمْرُ کَما نَقُولُ - وَ هُوَ کَما نَقُولُ - نَجَوْنا وَ هَلَکْتَ : « اگر مطلب این باشد که تو می گویی ( و خدا و قیامتی در کار نباشد ) که مسلماً چنین نیست ، هم ما اهل نجاتیم و هم تو ، ولی اگر مطلب این باشد که ما می گوییم و حق نیز همین است ، ما اهل نجات خواهیم بود و تو هلاک می شوی » .

« ابن ابی العوجاء » رو به همراهانش کرد و گفت : « در درون قلبم دردی احساس کردم ، مرا بازگردانید » ، او را بازگرداندند و به زودی از دنیا رفت .(1)

53 سَنُریهِمْ ایاتِنا فِی الاْفاقِ وَ فی اَنْفُسِهِمْ حَتّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ اَنَّهُ الْحَقُّ اَوَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ اَنَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهیدٌ

به زودی نشانه های خود را دراطراف جهان و در درون جانشان به آن ها نشان می دهیم ،

1- « کافی » ، جلد 1،صفحه 61( کتاب التوحید باب حدوث العالم ).

تا آشکار گردد که او حق است ، آیا کافی نیست که او برهمه چیز شاهد و گواه است .

نشانه های حق در جهان بزرگ و کوچک

« آیات آفاقی » همچون آفرینش خورشید و ماه و ستارگان با نظام دقیقی که بر آن ها حاکم است و آفرینش انواع جانداران و گیاهان و کوه ها و دریاها با عجایب و شگفتی های بی شمارش و موجودات گوناگون اسرار آمیزش ، که هر زمان اسرار تازه ای از خلقت آن ها کشف می شود ، هر یک آیه و نشانه است بر حقانیت ذات پاک او .

« آیات انفسی » همچون آفرینش دستگاه های مختلف جسم انسان و نظامی که بر ساختمان حیرت انگیز مغز و حرکات منظم قلب و عروق و بافت ها و استخوان ها و انعقاد نطفه و پرورش جنین در رحم مادران و از آن بالاتر اسرار و شگفتی های روح انسان می باشد ، که هر گوشه ای از آن کتابی است از معرفت پروردگار و خالق جهان .

درست است که این آیات قبلاً به اندازه کافی از سوی پروردگار ارائه شده ، اما با توجه به جمله « سَنُریهِمْ » که « فعل مضارع » و دلیل بر استمرار است ، این ارائه به طور

مستمر ادامه دارد و اگر انسان صدها هزار سال نیز عمر کند ، هر زمان کشف تازه و ارائه جدیدی از آیات الهی خواهد داشت ، چراکه اسرار این جهان پایان پذیر نیست .

تمام کتاب های علوم طبیعی و انسان شناسی در تمام ابعادش (علم تشریح ، فیزیولوژی ، روان شناسی،روان کاوی) و علوم مربوط به شناخت گیاهان و حیوانات و موادآلی طبیعت و هیئت و غیر آن ، در حقیقت همه کتب توحید و معرفة اللّه هستند ، چرا که عموما پرده از روی اسرار شگفت انگیزی برمی دارندکه بیانگرعلم وحکمت وقدرت بی پایان آفریننده اصلی این جهان است.

گاه یکی از این علوم ، بلکه یک رشته از ده ها رشته از یکی از این علوم ، تمام عمر یک دانشمند را به خود اختصاص می دهد و در پایان می گوید : « افسوس که هنوز از این رشته چیزی نمی دانم و آن چه تا به حال دانسته ام ، مرا به عمق نادانیم رهنمون گردیده » .

54 اَلا اِنَّهُمْ فی مِرْیَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ اَلا اِنَّهُ بِکُلِّ شَیْ ءٍ مُحیطٌ

آگاه باشید : که آن ها از لقای پروردگارشان در شک و تردیدند؛ و آگاه باشید که خداوند به همه چیز احاطه دارد .

« مِرْیَة » و به معنی تردید در تصمیم گیری است و بعضی آن را به معنی شک و شبه عظیم می دانند ، ریشه اصلی این لغت را از « مَرَیْتُ النّاقَةَ » به معنی فشار دادن پستان شتر بعد از گرفتن شیر است ، به این امید که بقایایی در آن باشد و چون این کار با شک و تردید صورت می گیرد، این کلمه به معنی « شک و تردید » آمده است. در حقیقت جمله اخیر پاسخی است به بعضی از شبهات کفار در مورد معاد ، از جمله این که : چگونه ممکن است این خاک های پراکنده و به هم آمیخته شده از هم جدا گردد و چه کسی می تواند اجزای هر انسانی را جمع کند و از این گذشته چه کسی آگاه از نیات و اعمال و گفتار همه انسان ها درطول تاریخ بشر است .

قرآن در پاسخ همه این سؤالات می گوید : خدایی که به همه چیز احاطه دارد ، تمام این مسائل برای او روشن است و دلیل بر احاطه علمی او بر همه چیز ، تدبیر او نسبت به همه اشیاء است ، چگونه ممکن است مدبر عالم از وضع جهان بی خبرباشد ؟

حقیقت احاطه خداوند به همه چیز

هرگز نباید تصور کرد که احاطه خداوند به همه موجودات فی المثل شبیه احاطه هوای

پیرامون کره زمین به کره زمین است ، که این احاطه دلیل بر محدودیت است ، بلکه منظور از احاطه پروردگار به همه چیز معنی بسیار دقیق تر و لطیف تری است و آن بستگی همه موجودات در ذاتشان به وجود مقدس او است .

به تعبیر دیگر در عالم هستی یک وجود اصیل و قائم به ذات بیش نیست و بقیه موجودات امکانیه ، همه متکی و وابسته به او هستند که اگر یک دم این ارتباط از میان

برداشته شود ، همه فانی و معدوم می شوند .

این احاطه همان حقیقتی است که در کلمات عمیق امیر مؤمنان علی (علیه السلام)در خطبه اول نهج البلاغه به این عبارت بیان شده است : « مَعَ کُلِّ شَیْ ءٍ لا بِمُقارَنَةِ وَ غَیْرُ کُلِّ شَیْ ءٍ لا بِمُزایَلَةِ : خداوند با همه چیز است ، اما نه این که قرین آن ها باشد و مغایر با همه چیز است نه این که از آن بیگانه و جدا باشد ». و این شاید همان است که امام حسین (علیه السلام) در آن دعای پرمحتوا و غَرّاء و شیوای عرفه بیان فرموده : « الهی ، آیا برای موجودات دیگر ظهوری است که برای تو نیست ، تا آن ها نشان دهنده تو باشند ؟ کی پنهان شدی تا نیاز به دلیلی داشته باشی ، که دلالت بر وجودت کند و کی دور شده ای که آثار تو

در عالم هستی ، ما را به تو رهنمون گردد ؟ کور باد چشمی که تو را مراقب خود نبیند و زیان کار باد تجارت بنده ای که نصیبی از حب و عشق توندارد » .(1)

کی رفته ای ز دل که تمنا کنم تو را ؟*** کی گشته ای نهفته که پیدا کنم تو را ؟

با صد هزار جلوه برون آمدی که من *** با صد هزار دیده تماشا کنم تو را

پایان سوره فصلت

1- از دعای عرفه که در کتب معروف دعا در اعمال روز عرفه آمده.

سوره شوری

فضیلت تلاوت سوره « شوری »

درفضیلت این سوره پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرموده است : « کسی که سوره "شوری" را تلاوت کند، ازکسانی است که فرشتگان براو رحمت می فرستند و برای او استغفار و طلب آمرزش می کنند » .(1)

در حدیث دیگری از امام صادق آمده است : « کسی که سوره "شوری" را بخواند ، روز قیامت با صورتی سفید و درخشنده ، همچون آفتاب محشور می شود ، تا به پیشگاه خدا می آید ، می فرماید : بنده من ! قرائت سوره "حم ، عسق" را تداوم دادی ، در حالی که پاداش آن را نمی دانستی ، اما اگر می دانستی چه پاداشی دارد ، هیچ گاه از قرائت آن خسته نمی شدی ، ولی من امروز پاداش تو را به تو خواهم داد ، سپس دستور می دهد او را وارد بهشت کنند و غرق در نعمت های ویژه بهشتی » .(2)

1- « مجمع البیان » ، آغاز سوره شوری .

2- « نور الثقلین » ، جلد 4 ، صفحه 556 ( با کمی تلخیص ) .

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 حمآ

حمآ

2 عآسآقآ

عسق

باز در این سوره با « حروف مقطعه » روبرو می شویم ، حروف مقطعه ای که در یکی از مفصل ترین اشکال منعکس شده ، یعنی پنج حرف ( حمآ ، عآسآقآ ) .

« حمآ » در آغاز هفت سوره قرآن مجید است ( سوره های مؤمن ، فصلت ، شوری ، زخرف ، دخان ، جاثیه ، احقاف ) منتها در خصوص سوره شوری « عآسآقآ » نیز بر آن افزوده شده است .

درباره تفسیر حروف مقطعه قرآن سخن بسیار گفته شده و هر یک از مفسران در این زمینه بحث های فراوانی دارند و به گفته مفسر بزرگ مرحوم طبرسی ، یازده تفسیر برای

حروف مقطعه قرآن شده است که قسمت های قابل توجه آن را ما قبلاً در آغاز سوره های « بقره » ، « آل عمران » ، « اعراف » و « مریم » آورده ایم ، از جمله این که « حروف مقطعه » برای خاموش ساختن کفار و جلب توجه مردم به محتوای قرآن بوده ، زیرا مشرکان لجوج مخصوصاً به یکدیگر توصیه کرده بودند ، هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله قرآن می خواند کسی گوش به آن فرا ندهد و با ایجاد سر و صدا و غوغا نگذارند صدای پیامبر صلی الله علیه و آله به گوش مردم برسد ، لذا خداوند در آغاز بسیاری از سوره های قرآن ( 29 سوره ) حروف مقطعه را که مطلب نوظهوری بوده و جلب توجه می کرده ، قرار داده است .

تفسیر دیگری این است که ، این حروف ممکن است اشارات و رموزی برای نام های خدا و نعمت های او و مسائل دیگر باشد ، فی المثل در سوره مورد بحث ، سوره شوری « ح » را اشاره به رحمن ، «م» را به مجید ، «ع» را به علیم ، «س» را به قدوس و «ق» را به قاهر دانسته اند .(1)

1- « تفسیرقرطبی »جلد9صفحه5822 به نقل از امام صادق (علیه السلام).

گر چه بعضی به این سخن ایراد کرده اند ، که اگر منظور از رموز این است که دیگری آگاه نشود ، این معنی در حروف مقطعه صادق نیست ، چراکه این نام های بزرگ خدا در آیات دیگر با صراحت آمده ، ولی باید توجه داشت که اشارات و رموز همیشه برای محرمانه ماندن مطالب نیست ، بلکه گاه جنبه علامت اختصاری دارد ، این معنی در گذشته وجود داشته و در عصر ما نیز بسیار گسترش پیدا کرده است ، به طوری که نام های بسیاری از مؤسسات و تشکیلات بزرگ به صورت حروف مقطعه است ، که هر کدام را از آغاز یک کلمه انتخاب نموده ، سپس با هم تلفیق کرده اند .

3 کَذلِکَ یُوحی اِلَیْکَ وَ اِلَی الَّذینَ مِنْ قَبْلِکَ اللّهُ الْعَزیزُ الْحَکیمُ

این گونه خداوند عزیز و حکیم به تو و پیامبرانی که قبل از تو بودند ، وحی می کند .

بعد از حروف مقطعه ، طبق معمول سخن از وحی و قرآن شروع می شود .

در حقیقت « کَذلِکَ » اشاره به محتوای این سوره و مطالب بلند و والای آن است .

سرچشمه وحی همه جا یکی است و آن علم و قدرت پروردگار است و محتوای وحی

نیز در اصول و کلیات نسبت به تمام پیامبران یکی است ، هر چند در خصوصیات آن برحسب نیاز زمان و مسیر تکاملی انسان ها تغییراتی رخ می دهد .

4 لَهُ ما فِی السَّمواتِ وَ ما فِی الاَْرْضِ وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْعَظیمُ

آن چه در آسمان ها و آن چه در زمین است ، از آن اوست و او بلند مرتبه و بزرگ است.

« علو مقام » و « عظمت » او که چهارمین و پنجمین اوصاف او در این آیات است ، اشاره به این است که او هیچ گونه نیاز و حاجتی به اطاعت و بندگی بندگان ندارد و اگر برنامه هایی برای آنان تنظیم کرده و از طریق وحی فرستاده است ، تنها برای این است که بر بندگان ، جودی کند .

5 تَکادُ السَّمواتُ یَتَفَطَّرْنَ مِنْ فَوْقِهِنَّ وَ الْمَلائِکَةُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِی الاَْرْضِ اَلا اِنَّ اللّهَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ

نزدیک است آسمان ها ( به خاطر نسبت های ناروای مشرکان ) از بالا متلاشی شوند ، فرشتگان پیوسته تسبیح و حمد پروردگار خود را به جا می آورند و برای کسانی که در

زمین هستند استغفار می کنند ، آگاه باشید خداوند آمرزنده و مهربان است .

نزدیک است آسمان ها متلاشی شوند

« یَتَفَطَّرْنَ » از ماده « فَطر » در اصل به معنی شکاف از طول است .

فراز اول آیه دو گونه تفسیر دارد که برای هر کدام شاهدی در دست است : نخست این که در ارتباط با مسأله وحی که موضوع بحث آیات گذشته بود ، می باشد و در حقیقت شبیه چیزی است که در آیه 21 سوره حشر آمده : « لَوْ اَنْزَلْنا هذَا الْقُرْاآنَ عَلی جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خاشِعا مُتَصَدِّعا مِنْ خَشْیَةِ اللّهِ : هر گاه این قرآن را بر کوهی نازل می کردیم ، به خاطر خوف خداوند خاشع و از هم شکافته می دیدی » .

آری این کلام خدا است که نزولش از آسمان ها لرزه بر آن ها می افکند ، نزدیک است آن ها را از هم متلاشی سازد ، اگر بر کوه ها نازل می شد از هم می شکافت ، چراکه سخنی است عظیم از سوی خداوندی حکیم ، تنها قلب این انسان لجوج و خیره سر است که در برابر آن نرم و تسلیم نمی شود .

دیگر این که نزدیک است آسمان ها به خاطر شرک و بت پرستی این مشرکان که پست ترین موجودات را هم ردیف مبدأ بزرگ عالم هستی قرار می دهند ، از هم متلاشی گردد .

تفسیر اول متناسب آیات مورد بحث در زمینه وحی است و تفسیر دوم متناسب با آیه 90 و 91 سوره مریم می باشد که بعد از ذکر گفتار ناهنجار کفار که برای خدا فرزند قائل شدند ، می فرماید : « تَکادُ السَّماواتُ یَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَ تَنْشَقُّ الاَْرْضُ وَ تَخِرُّ الْجِبالُ هَدّا اَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَدا : نزدیک است آسمان ها به خاطر این سخن از هم پاره شود و زمین بشکافد و کوه ها به شدت فرو ریزد ، چراکه آن ها برای خداوند رحمن ، فرزندی قائل شدند » . این دو تفسیر در عین حال با هم منافاتی ندارد و می تواند در مفهوم آیه جمع باشد .

در این که چگونه آسمان ها و کوه ها که موجوداتی جامدند ، در برابر عظمت وحی یا گفتار ناهنجار مشرکان ممکن است از هم بشکافند ، تفسیرهای متعددی وجود

دارد که شرح آن را در سوره مریم ، ذیل آیات فوق آورده ایم و خلاصه اش چنین است :

مجموعه عالم هستی ، از جماد و نبات و غیر آن ، دارای یک نوع عقل و شعور است ،

هرچند ما آن را درک نمی کنیم و بر همین اساس تسبیح و حمد خدا می گویند و در برابر کلام او خاضع و خاشعند .

یا این که این تعبیر کنایه از عظمت و اهمیت مطلب است ، مثل این که می گوییم حادثه به قدری عظیم بود که گویی آسمان و زمین را بر سر ما خراب کردند .

سپس در دنباله آیه می افزاید: «فرشتگان تسبیح و حمد پروردگارشان را به جا می آورند و برای کسانی که در زمین هستند ، استغفار می کنند» ( وَ الْمَلائِکَةُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِی الاَْرْضِ ) .

رابطه این جمله با جمله قبل بنابر تفسیر اول چنین است که فرشتگان حامل این وحی بزرگ آسمانی ، پیوسته حمد و تسبیح خدا به جا می آورند و او را به هر کمالی می ستایند و از

هر نقصی منزه می شمرند و چون در محتوای این وحی بزرگ یک سلسله تکالیف و وظایف الهی است و احیانا ممکن است برای مؤمنان لغزش هایی پیش آید ، می گوید آن ها به یاری مؤمنان می شتابند و برای لغزش های آن ها از خدا طلب آمرزش می کنند .

اما بنابر تفسیر دوم ، تسبیح و حمد ملائکه برای تنزیه خداوند از نسبت شرک به او

است و استغفارشان نیز برای مشرکانی است که بیدار شده و ایمان آورده اند و راه توحید را یافته و به سوی پروردگار یکتا بازگشته اند .

جایی که فرشتگان برای این گناه بزرگ در مورد گروه با ایمان استغفار کنند ، به طریق اولی برای سایرگناهان آن ها نیزاستغفار خواهندکرد و شاید مطلقبودن آیه نیز به همین دلیل است .

در پایان این آیه به ششمین و هفتمین اوصاف پروردگار که آن هم در زمینه غفران و رحمت است و تناسب نزدیکی با مسأله وحی و محتوای آن در مورد وظایف مؤمنان دارد ، اشاره کرده می فرماید : « آگاه باشید خداوند آمرزنده و مهربان است » ( اَلا اِنَّ اللّهَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ ) .

و به این ترتیب مجموعه کاملی از اسمای حسنای خداوند را در رابطه با مسأله وحی بیان می کند و در ضمن اشاره لطیفی است بر اجابت دعای فرشتگان در مورد استغفار برای مؤمنان ، بلکه علاوه بر آمرزش ، رحمتش را نیز بر آن می افزاید ، که فضل او عظیم است .

آیا فرشتگان برای همه استغفار می کنند ؟

در این جا سؤالی پیش می آید و آن این که : جمله « وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِی الاَْرْضِ » در

این جا مطلق است و نشان می دهد که فرشتگان برای تمام اهل زمین استغفار می کنند ، اعم از مؤمن و کافر ، آیا این معنی ممکن است ؟

پاسخ این سؤال را آیه 7 سوره مؤمن داده است ، زیرا می گوید : « یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذینَ امَنُوا » بنابراین شرط آن ایمان است ، به علاوه آن ها معصومند و هرگز برای کسانی که زمینه آمرزش ندارند ، تقاضای محال نمی کنند .

6 وَالَّذینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِه اَوْلِیاءَ اللّهُ حَفیظٌ عَلَیْهِمْ وَ ما اَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکیلٍ

کسانی که غیر خدا را ولی خود انتخاب کردند ، خداوند حساب همه اعمال آن ها را نگه می دارد و تو مأمور نیستی که آن ها را مجبور به قبول حق کنی .

ایمان و عمل اجباری ارزش معنوی ندارد

در آیه مورد بحث به نتیجه کار مشرکان و انتهای مسیرشان می پردازد ، سپس روی سخن را به پیامبر صلی الله علیه و آله کرده ، می گوید : « تو مأمور نیستی که آن ها را مجبور به قبول حق سازی » ( وَ ما اَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکیلٍ ) .

وظیفه تو تنها ابلاغ رسالت و رسانیدن پیام خدا به همه بندگان است ، شبیه این جمله در قرآن فراوان است : « لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ : تو سیطره و غلبه بر آن ها نداری » ( 22 / غاشیه ) .

« ما اَنْتَ عَلَیْهِمْ بِجَبّارٍ : تو موظف به اجبار آن ها نیستی »( 45 / ق ) .

« وَ ما جَعَلْناکَ عَلَیْهِمْ حَفیظا : تو مسؤول اعمال آن ها نیستی و برای اجبار آنان مبعوث نشده ای » (107 / انعام). « ما عَلَی الرَّسُولِ اِلاَّ الْبَلاغُ : رسول وظیفه ای جز ابلاغ رسالت ندارد » ( 99 / مائده ) .

خداوند می خواهد بندگان آزاد باشند و راه او را با اراده و اختیار خود بپویند ، چراکه ارزش واقعی ایمان و عمل صالح در همین است و ایمان و عمل اجباری ارزش معنوی ندارد.

7 وَ کَذلِکَ اَوْحَیْنا اِلَیْکَ قُرْانا عَرَبِیّا لِتُنْذِرَ اُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها وَ تُنْذِرَ یَوْمَ الْجَمْعِ لا رَیْبَ فیهِ فَریقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَریقٌ فِی السَّعیرِ

و این گونه قرآنی عربی ( فصیح و گویا ) بر تو وحی کردیم ، تا ام القری و کسانی را که اطراف آن هستند ، انذار کنی و آن ها را از روزی که همه خلایق در آن روز جمع می شوند و شک و تردید در آن نیست بترسانی ، همان روز که گروهی در بهشتند و گروهی در آتش .

قیامی از « اُمُّ الْقُری »

درست است که از ذیل آیه یعنی جمله : « فَریقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَریقٌ فِی السَّعیرِ » استفاده می شود ، که وظیفه پیامبر هم انذار است و هم بشارت ، ولی از آن جا که تأثیر « انذار » در نفوس مخصوصاً در افراد نادان و لجوج عمیق تر است ، در آیه ، دو بار فقط روی « انذار » تکیه شده ، با این تفاوت که در مرحله اول سخن از انذار شوندگان است و در مرحله دوم سخن از چیزی است که باید از آن بترسند ، یعنی دادگاه قیامت .

روزی که به خاطر اجتماع عموم انسان ها ، رسواییش بسیار دردناک و شدید است .

در این جا سؤالی مطرح است و آن این که آیا از جمله « لِتُنْذِرَ اُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها » استفاده نمی شود که هدف از نزول قرآن انذار مردم مکه و اطراف آن است ؟ آیا این تعبیر با جهانی بودن اسلام تضاد ندارد ؟

پاسخ این سؤال با توجه به یک نکته روشن می شود و آن این که : کلمه « اُمُّ الْقُری » که یکی از نام های مکه است ، از دو واژه ترکیب یافته « اُمّ » که در اصل به معنی اساس و ابتدا و

آغاز هر چیزی است و مادر را هم به همین جهت « اُمّ » می گویند که اساس و اصل فرزندان است.

و « قُری » که جمع « قریه » به معنی هر گونه آبادی و شهر است ، اعم از شهرهای بزرگ و کوچک یا روستاها و شواهد زیادی نیز در قرآن بر این معنی وجود دارد .

اکنون ببینیم چرا « مکه » را « اُمُّ الْقُری » نامیده اند ؟ ( مادر و اصل همه آبادی ها ) .

روایات اسلامی تصریح می کند که همه زمین ، نخست زیر آب غرق بود و خشکی ها تدریجا سر از آب بیرون آوردند ( علم امروز نیز این معنی را پذیرفته است ) .

این روایات می گوید : نخستین نطفه ای که از زیر آب سر برآورد « کعبه بود و سپس خشکی های زمین از کنار آن گسترش یافت که از آن به عنوان "دَحْوُ الاَْرْضِ" ( گسترش زمین ) یاد شده است » .

با توجه به این تاریخچه روشن می شود که « مکه » اصل و اساس و آغاز همه آبادی های روی زمین است، بنابراین هرگاه گفته شود «اُمُّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها» پیداست که تمام مردم روی

زمین را شامل می شود .(1)

از این گذشته می دانیم اسلام تدریجا گسترش یافت :

پیامبر صلی الله علیه و آله نخست مأمور بود بستگان نزدیک خود را انذار کند ، چنان که در آیه 214 سوره شعرا می خوانیم : « وَ اَنْذِرْ عَشیرَتَکَ الاَْقْرَبینَ » ، تا هسته بندی اسلام محکم شود و آماده گسترش گردد .

سپس در مرحله دوم پیامبر مأمور شد ، ملت عرب را تبلیغ و انذار کند ، چنان که در آیه 3 سوره فصلت آمده : « قُرْانا عَرَبِیّا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ : این قرآن است عربی برای قومی که می فهمند و درک می کنند » . و در آیه 44 سوره زخرف نیز آمده است : « وَ اِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ : این قرآن مایه

1- این تعبیر در 92 / انعام نیز آمده و توضیح بیشتر در این زمینه در جلد 5 تفسیر نمونه صفحه 44 درج شده است .

تذکر تو و قوم تو است » .

هنگامی که پایه های اسلام در میان این قوم قوی و مستحکم شد ، پیامبر صلی الله علیه و آله مأموریت گسترده تری یافت و مأمور انذار جهانیان شد ، چنان که در آیه اول سوره فرقان می خوانیم : «تَبارَکَ الَّذی نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلی عَبْدِه لِیَکُونَ لِلْعالَمینَ نَذیرا : جاوید و پر برکت است خداوندی که قرآن را بر بنده اش نازل کرد تا همه جهانیان را انذار کند » ( و آیات فراوان دیگر ) .

و به خاطر همین مأموریت بود که پیامبر صلی الله علیه و آله نامه به سران بزرگ جهان آن روز ، در خارج از جزیره عربستان نوشت و کسراها و قیصرها و نجاشی ها را به اسلام دعوت کرد .

و نیز بر اساس همین خط و برنامه بود ، که پیروانش برای تبلیغ اسلام بعد از او به همه جهان گام نهادند و تعالیم اسلام را در دنیا منتشر ساختند .

در این که چرا روز قیامت « یَوْمُ الْجَمْعِ » نامیده شده ، تفسیرهای متعددی وجود دارد ، ولی ظاهر این است که منظور اجتماع ، همه خلایق در آن روز بزرگ است ، از اولین و آخرین ، همان گونه که در آیه 50 سوره واقعه آمده است : « قُلْ اِنَّ الاَْوَّلینَ وَ الاْخِرینَ

لَمَجْمُوعُونَ اِلی میقاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ : بگو ، اولین و آخرین همگی در موعد روز معینی جمع می شوند » .

8 وَ لَوْ شاءَ اللّهُ لَجَعَلَهُمْ اُمَّةً واحِدَةً وَ لکِنْ یُدْخِلُ مَنْ یَشاءُ فی رَحْمَتِه وَ الظّالِمُونَ ما لَهُمْ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصیرٍ

و اگر خداوند می خواست همه آن ها را امت واحدی قرار می داد ( و اجباراً هدایت می کرد ، ولی هدایت اجباری فایده ای ندارد ) اما خداوند هر کس را بخواهد در رحمتش وارد می کند و برای ظالمان ولی و یاوری نیست .

و از آن جا که جمله « فَریقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَریقٌ فِی السَّعیرِ » بیانگر تقسیم مردم به دو گروه بود ، در این آیه می افزاید : « اگر خدا می خواست همه آن ها را امت واحدی قرار می داد و به حکم اجبار هدایت می کرد و مؤمن می ساخت » (وَ لَوْ شاءَ اللّهُ لَجَعَلَهُمْ اُمَّةً واحِدَةً) .

اما ایمان اجباری چه ارزشی دارد و چگونه می تواند معیار کمال انسانی گردد ؟ تکامل واقعی آن است که انسان با اراده خویش و در نهایت اختیار و آزادی طی کند .

آیات قرآن پر است از دلایل اختیار و آزادی اراده انسان ، اصولاً امتیاز انسان از

جانداران دیگر ، همین مسأله است و اگر آزادی انسان از او گرفته شود ، در حقیقت انسانیت او از او گرفته شده است. این بزرگ ترین امتیازی است که خداوند به او داده و راه تکامل را به صورت نامحدود به روی او گشوده است ، این سنت غیر قابل تغییر الهی است .

و عجیب است که گروهی بی خبر هنوز طرف دار مکتب جبرند و در عین حال دم از مکتب انبیا می زنند ، در حالی که قبول جبر مساوی است ، با نفی تمام محتوای مکتب انبیا ، نه تکلیف مفهومی خواهد داشت ، نه سؤال و جواب ، نه اندرز و نصیحت و به طریق اولی نه ثواب و عقاب . نه انسان هرگز در کار خود تردید می کند و نه پشیمانی مفهومی خواهد داشت و نه اصلاح اشتباهات گذشته . سپس به مسأله مهم دیگری در این رابطه می پردازد و توصیف گروهی را که اهل بهشت و سعادتمند در برابر گروهی که به دوزخ فرستاده می شوند ، بیان می کند ( وَ لکِنْ یُدْخِلُ ... ). با توجه به این که گروه دوزخی را با وصف « ظلم » مشخص می کند ، روشن می شود که منظور از « مَنْ یَشاءُ » ( هر کس را بخواهد ) در جمله اول گروهی است که ظالم نیستند. به این ترتیب « عادلان » بهشتی اند و غرق در رحمت خدا و ظالمان دوزخیند .

اما باید توجه داشت که « ظالِم » در این جا و در بسیاری دیگر از آیات قرآن ، معنی وسیع و گسترده ای دارد و تنها شامل کسانی نمی شود که به دیگران ستم کرده اند ، بلکه کسانی که بر خود ستم کرده ، یا آن ها که در عقیده منحرفند ، نیز ظالمند و چه ظلمی برتر از شرک و کفر است ؟ لقمان به فرزندش می گوید : « یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللّهِ اِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظیمٌ : فرزندم ، چیزی را شریک خدا قرار مده که شرک ظلم عظیم است » ( 13 / لقمان ) .

در آیه دیگر می خوانیم : « اَلا لَعْنَةُ اللّهِ عَلَی الظّالِمینَ الَّذینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبیلِ اللّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجا وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ کافِرُونَ : آگاه باشید ، لعنت خدا بر ظالمان است ، همان ها که مردم را از راه حق باز می دارند و آن را دگرگون می سازند و به آخرت ایمان ندارند » .

در مورد فرق میان « وَلّی » و « نَصیر » بعضی گفته اند ، « وَلّی » کسی است که بدون درخواست به انسان کمک کند ، اما « نَصیر » مفهومی اعم دارد .(1)

1- طبرسی در « مجمع البیان » ، جلد 8 ، صفحه 279 ( ذیل 22 / عنکبوت ) .

این احتمال نیز وجود دارد که « وَلّی » اشاره به سرپرستی است که به حکم ولایت و بدون درخواست، حمایت و کمک می کند و «نَصیر» فریادرسی است که بعد از تقاضای کمک به یاری انسان می شتابد .

9 اَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِه اَوْلِیاءَ فَاللّهُ هُوَ الْوَلِیُّ وَ هُوَ یُحْیِ الْمَوْتی وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ

آیا آن ها غیر خدا را ولی خود برگزیدند ، در حالی که ولی تنها خداوند است و او است که مردگان را زنده می کند و او است که بر هر چیزی توانا است .

ولیّ مطلق خدا است

دلایل ولایت او با بیان اوصاف کمالیه اش در آیات پیشین روشن شد ، خداوندی که عزیز و حکیم است ، خداوندی که مالک و علی و عظیم است ، پروردگاری که غفور و رحیم می باشد ، این اوصاف هفت گانه ای که گذشت ، خود بهترین دلیل برای انحصار ولایت در او است.

سپس به دلیل دیگری پرداخته ، می گوید : « او است که مردگان را حیات می بخشد » ( وَ هُوَ

یُحْیِی الْمَوْتی ) . و چون معاد و رستاخیز به دست او است و بزرگ ترین نگرانی انسان ، چگونگی زندگی او بعد از مرگ است ، بنابراین باید دست به دامن والای او زد و نه غیر او .

سپس به ذکر دلیل سومی پرداخته ، می گوید : ( وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ ) .

اشاره به این که شرط اصلی « وَلیّ » دارا بودن قدرت است و قادر حقیقی او است .

10 وَ مَا اخْتَلَفْتُمْ فیهِ مِنْ شَیْ ءٍ فَحُکْمُهُ اِلَی اللّهِ ذلِکُمُ اللّهُ رَبّی عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ اِلَیْهِ اُنیبُ

درهرچیزاختلاف کنید،داوریش باخدااست،این است خداوند، پروردگار من براو توکل کرده ام و به سوی او بازمی گردم .

در این آیه چهارمین دلیل ولایت او را شرح می دهد .

آری یکی از شؤون ولایت ، آن است که بتواند به اختلافات کسانی که تحت ولایت او هستند ، با داوری صحیحش پایان دهد ، آیا بت ها و شیاطینی که معبود واقع شده اند ، توانایی بر چنین کاری دارند ؟ یا این کار مخصوص خداوندی است که هم حکیم و آگاه

به طرق حل هر گونه اختلاف است و هم قادر است حکم و داوری خود را اجرا کند ، پس خداوند عزیز و حکیم باید حاکم باشد ، نه غیر او .

بعد از ذکر این دلایل مختلف بر انحصار مقام ولایت در ذات پاک خداوند ، از قول پیامبرش صلی الله علیه و آله می گوید : « این است خداوند پروردگار من ، با این اوصاف کمالیه » ( ذلِکُمُ اللّهُ رَبّی ) .

« و به همین دلیل من اورا ولی و یاورخود برگزیده ام، براو توکل کردم و به سوی او در مشکلات و گرفتاری ها و لغزش ها بازمی گردم » ( عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ اِلَیْهِ اُنیبُ ) .

11 فاطِرُ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ اَنْفُسِکُمْ اَزْواجا وَ مِنَ الاَْنْعامِ اَزْواجا یَذْرَؤُکُمْ فیهِ لَیْسَ کَمِثْلِه شَیْ ءٌ وَ هُوَ السَّمیعُ الْبَصیرُ

او آفریننده آسمان ها و زمین است و از جنس شما همسرانی برای شما قرار داد و جفت هایی از چهارپایان آفرید و شما را به این وسیله ( به وسیله همسران ) تکثیر می کند ، همانند او چیزی نیست و او شنوا و بینا است .

« یَذْرَؤُ » از ماده « ذَرْأ » به معنی « خلقت و آفرینش » است ، لکن آفرینشی که با ظاهر

ساختن افراد توأم باشد و به معنی پراکنده ساختن و منتشر نمودن نیز آمده است .

« فاطِر » از ماده « فَطر » در اصل به معنی شکافتن چیزی است ، گویی به هنگام آفرینش موجودات پرده تاریک عدم شکافته می شود و هستی ها از آن بیرون می آیند ، به همین مناسبت هنگامی که غلاف خوشه خرما شکافته می شود و خوشه از آن سر بر می آورد به آن « فُطُر » می گویند .

البته منظور از آسمان ها و زمین در این جا تمام آسمان ها و زمین و موجوداتی است که در آن ها و میان آن ها وجود دارد ، چراکه خالقیت خداوند شامل همه آن ها است .

سپس به توصیف دیگری ازافعال اوپرداخته می گوید:«جَعَلَ لَکُمْ مِنْ اَنْفُسِکُمْ اَزْواجاوَمِنَ الاَْنْعامِ اَزْواجا یَذْرَؤُکُمْ فیهِ » .

این خود یکی از نشانه های بزرگ تدبیر پروردگار و ربوبیت و ولایت او است ، که برای انسان ها همسرانی از جنس خودشان آفریده ، که از یک سو مایه آرامش روح و جان او هستند و از سوی دیگر مایه بقاء نسل و تکثیر مثل و تداوم وجود او .

در توصیف سومی که در این آیه ذکر شده ، می فرماید : « لَیْسَ کَمِثْلِه شَیْ ءٌ » .

این جمله در حقیقت پایه اصلی شناخت تمام صفات خدا است که بدون توجه به آن به هیچ یک از اوصاف پروردگار نمی توان پی برد ، زیرا خطرناک ترین پرتگاهی که بر سر راه پویندگان طریق « معرفة اللّه » قرار دارد ، همان « پرتگاه تشبیه » است که خدا را در وصفی از اوصاف شبیه مخلوقاتش بدانند ، این امر سبب می شود که به « دره شرک » سقوط کنند .

به تعبیر دیگر او وجودی است بی پایان و نامحدود ، از هر نظر و هر چه غیر او است ، محدود و متناهی است از هر نظر ، از نظر عمر ، قدرت ، علم ، حیات ، اراده ، فعل و خلاصه همه چیز و این همان خط « تنزیه » و پاک شمردن خداوند از نقایص ممکنات است .

و درپایان آیه می گوید: «وَ هُوَالسَّمیعُ الْبَصیرُ» .

آری او هم خالق است و هم مدبر ، هم شنوا است و هم بینا و در عین حال شبیه و نظیر و مانند ندارد ، به همین دلیل باید تنها در سایه ولایت و ربوبیت او قرار گرفت و قید بندگی غیر او را از خود برداشت .

12 لَهُ مَقالیدُ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ اِنَّهُ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیمٌ

کلیدهای آسمان و زمین از آن اوست ، روزی را برای هر کس بخواهد ، گسترش می دهد و برای هر کس بخواهد ، محدود می سازد ، او از همه چیز آگاه است .

« مَقالید » جمع مِقلید به معنی کلید است و این کلمه در بسیاری از مواقع به صورت کنایه از تسلّط کامل بر چیزی به کار می رود ، گفته می شود کلید این کار در دست من است ، یعنی راه و برنامه و شرایط پیروزی آن همه در اختیار من قرار دارد و ( درباره ریشه این لغت و ویژگی های آن بحث مشروح تری در ذیل آیه 63 سوره زمر در جلد 19 تفسیر نمونه درج شده است ) .

در توصیف بعد می افزاید : « یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ » .

از آن جا که خزائن عالم در دست او است ، تمام رزق و روزی ها نیز در قبضه قدرت او قرار دارد و بر طبق مشیتش که از حکمت او سرچشمه می گیرد و مصالح بندگان در آن ملحوظ است ، آن را تقسیم می کند .

و از آن جا که بهره مند ساختن همه موجودات زنده از روزی ها نیاز به علم و آگاهی از

مقدار احتیاجات و محل و سایر خصوصیات آن دارد ، در آخرین توصیف اضافه می کند : « او به همه چیز دانا است » ( اِنَّهُ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیمٌ ) .

چند یادآوری درباره روزی بخشی خداوند

✓ 1 - معیار گستردگی و تنگی روزی : هرگز نباید تصور کرد که وسعت رزق دلیل بر محبت خداوند و یا تنگی معیشت دلیل بر خشم و غضب او است ، زیرا خداوند گاه انسان را به وسعت روزی آزمایش می کند و اموال سرشاری در اختیار او قرار می دهد و گاه با تنگی معیشت میزان مقاومت و پایمردی او را روشن می سازد و آن ها را از این طریق پرورش می دهد . گاه ثروت زیاد مایه بلا و عذاب جان صاحبان آن هاست و هر گونه آرامش و استراحت را از آن ها می گیرد ، چنان که قرآن مجید در آیه 55 سوره توبه می گوید : « فَلا تُعْجِبْکَ اَمْوالُهُمْ وَ لا اَوْلادُهُمْ اِنَّما یُریدُ اللّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِها فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ تَزْهَقَ اَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کافِرُونَ: فزونی اموال و اولاد آن ها تورا در شگفتی فرونبرد ، خدا می خواهد آنان را به این وسیله در زندگی دنیا مجازات کند و در حال کفر بمیرند » .

در جای دیگر می گوید : « اَیَحْسَبُونَ اَنَّما نُمِدُّهُمْ بِه مِنْ مالٍ وَ بَنینَ نُسارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْراتِ بَلْ لا یَشْعُرُونَ : آیا آن ها چنین می پندارند که اموال و فرزندانی را که به آنان داده ایم ، برای این است که درهای خیرات را به رویشان بگشاییم ، چنین نیست ، آن ها نمی فهمند » ( 55 و 56 / مؤمنون ) .

✓ 2 - تقدیر روزی تضادی با تلاش ها ندارد : نباید از آیاتی که در زمینه تقدیر و اندازه گیری روزی به وسیله پروردگار آمده ، چنین استنباط کرد که تلاش ها و کوشش ها نقشی در این زمینه ندارد و این ها را بهانه تنبلی و فرار از زیر بار مسؤولیت ها و مجاهدت ها در مقیاس فرد و اجتماع قرار داد ، که این پندار بر ضد آیات فراوانی از قرآن مجید است که سعی و کوشش و تلاش را معیار موفقیت ها شمرده است .

هدف این است که با تمام تلاش ها و کوشش ها باز به روشنی می بینیم دست دیگری نیز درکار است که گاه نتیجه تلاش ها بر باد می رود و گاه به عکس، تا مردم فراموش نکنند در پشت عالم اسباب دست قدرت « مُسَبِّبُ الاَْسْبابِ » کار می کند .

و در هر حال محرومیت های ناشی از تنبلی و سستی را هرگز نباید به حساب تقسیم

روزی از ناحیه خداوند گذارد ، چراکه خود فرموده : « روزی را به تناسب تلاش ها وسعت می دهم » .

✓ 3 - روزی تنها به معنی مواهب مادی نیست : روزی معنی وسیعی دارد که روزی های معنوی را نیز دربر می گیرد ، بلکه روزی اصلی همین روزی معنوی است ، در دعاها تعبیر به رزق در مورد روزی های معنوی بسیار به کار رفته است ، در مورد حج می گوییم: «اَللّهُمَ ارْزُقْنی حَجَ بَیْتِکَ الْحَرام». در مورد توفیق اطاعت و دوری از معصیت آمده : «اَللّهُمَ ارْزُقْنی تَوْفیقَ الطّاعَةَ وَ بُعْدِالْمَعْصِیَةِ...» .

در دعاهای روزه ماه رمضان می خوانیم : « اَللّهُمَّ ارْزُقْنی فیهِ طاعَةَ الْخاشَعین» (دعای روز 15) و همچنین مواهب معنوی دیگر .

✓ 4 - قرآن و اسباب فزونی روزی : قرآن چند امر را معرفی کرده ، که خود درسی سازنده برای تربیت انسان است ، در یک جا می گوید : « لَئِنْ شَکَرْتُمْ لاََزیدَنَّکُمْ : هر گاه شکر نعمت ها را به جاآورید (و آن را در مصرف واقعی صرف کنید) نعمت را بر شما افزون می کنم» (7/ابراهیم).

در جای دیگر مردم را به تلاش دعوت کرده ، می گوید : « هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ الاَْرْضَ ذَلُولاً

فَامْشُوا فی مَناکِبِها وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِه : او کسی است که زمین را تسلیم و خاشع در برابر شما قرار داد تا بر پشت آن راه روید و از رزق آن استفاده کنید » ( 15 / ملک ). در جای دیگر تقوی و درست کاری را معیار گشایش روزی قرار داده ، می فرماید : « وَ لَوْ اَنَّ اَهْلَ الْقُری امَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الاَْرْضِ : هرگاه مردم روی زمین ایمان آورند و تقوا پیشه کنند برکات آسمان و زمین را به روی آن ها می گشاییم »( 96 / اعراف ) .

✓ 5 - تنگی رزق و مسائل تربیتی : گاه تنگی رزق به خاطر جلوگیری از طغیان مردم است ، چنان که در آیه 27 شوری ( همین سوره ) می خوانیم : « وَ لَوْ بَسَطَ اللّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِه لَبَغَوْا فِی الاَْرْضِ : هرگاه خداوند روزی را بر مردم گشاده دارد ، راه ظلم و طغیان پیش می گیرند » .

✓ 6 - کسب روزی در سایه توکل به خدا : قرآن تأکیددارد که انسان ها روزی بخش خود را تنها خدا بدانند و از غیر او تقاضا نکنند و به دنبال این ایمان و توکل بر نیرو و تلاش و

سعی خود متکی باشند ، در آیه 3 فاطر آمده است : « هَلْ مِنْ خالِقٍ غَیْرُ اللّهِ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الاَْرْضِ : آیا خالقی غیر از خدا وجود دارد که شما را از آسمان و زمین روزی دهد » و در آیه

17 عنکبوت می خوانیم : « فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّهِ الرِّزْقَ : تنها روزی را نزد خدا بجویید » .

در مورد تقسیم ارزاق و تلاش برای زندگی و اسباب و سرچشمه های روزی ، بحث های مشروحی در جلد 11 تفسیر نمونه صفحه 310 به بعد ( ذیل آیه 71 نحل ) و در جلد 9 صفحه 18 به بعد ( ذیل آیه 6 هود ) مطرح شده است .

13 شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدّینِ ما وَصّی بِه نُوحا وَ الَّذی اَوْحَیْنا اِلَیْکَ وَ ما وَصَّیْنا بِه اِبْراهیمَ وَ مُوسی وَ عیسی اَنْ اَقیمُوا الدّینَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فیهِ کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکینَ ما تَدْعُوهُمْ اِلَیْهِ اللّهُ یَجْتَبی اِلَیْهِ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدی اِلَیْهِ مَنْ یُنیبُ

آیینی را برای شما تشریع کرد که به نوح توصیه کرده بود و آن چه را بر تو وحی فرستادیم و به ابراهیم و موسی و عیسی سفارش نمودیم ، که دین را برپا دارید و در آن تفرقه ایجاد نکنید. بر مشرکان گران است آنچه شما آنان را به سویش دعوت می کنید . خداوند هرکس را بخواهد برمی گزیند و کسی را که به سوی او بازگردد، هدایت می کند.

آیین تو عصاره آیین همه انبیاست

« شَرَعَ » از ماده « شَرْع » در اصل به معنی راه روشن است ، راه ورود به نهرها را نیز « شَریعَة » می گویند ، سپس این کلمه در مورد ادیان الهی و شرایع آسمانی به کار رفته ، چراکه راه روشن سعادت در آن است و طریق وصول به آب حیات ایمان و تقوی و صلح و عدالت است. و از آن جا که آب مایه پاکیزگی و طهارت و حیات است ، این واژه تناسب روشنی با آیین الهی که از نظر معنوی همین کارها را با روح و جان انسان و جامعه انسانیت می کند ، دارد .(1)

به این ترتیب آن چه در شرایع همه انبیا بوده ، در شریعت تو است و « آن چه خوبان همه دارند تو تنها داری » .

تعبیر « مِنَ الدّینِ » نشان می دهد که هماهنگی شرایع آسمانی تنها در مسأله توحید و یا

1- این معنی به طور اجمال در « لسان العرب » و « مفردات » راغب و دیگر کتب لغت آمده است .

اصول عقاید نیست ، بلکه مجموعه دین الهی از نظر اساس و ریشه همه جا یکی است ، هر چند تکامل جامعه انسانی ایجاب می کند که تشریعات و قوانین فرعی هماهنگ با تکامل انسان ها رو به تکامل رود ، تا به سر حد نهایی و خاتم ادیان رسد .

به همین دلیل درآیات دیگر قرآن شواهد فراوانی وجود دارد که نشان می دهد، اصول کلی عقاید و قوانین و وظایف در همه ادیان یکسان بوده .

مثلاً در شرح حال بسیاری از انبیا در قرآن مجید می خوانیم که نخستین دعوتشان این بود : « یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ » .(1)

انذار به رستاخیز نیز در دعوت بسیاری از انبیا آمده است ( 130/انعام ، 59/اعراف، 135/شعراء، 15/طه، 31/مریم ) .

1- 59،65،73،85/اعراف - 50،61،84/هود به ترتیب درموردنوح،هود ، صالح ، شعیب آمده است .

موسی و عیسی و شعیب: از نماز سخن می گویند (14/طه، 31/مریم ، 87/هود) ابراهیم دعوت به حج می کند (27/حج) و روزه در همه اقوام پیشین بوده است (183/بقره).

لذا در دنباله آیه به عنوان یک دستور کلی به همه این پیامبران بزرگ ، می افزاید : « به همه آن ها توصیه کردیم که دین را برپا دارید و در آن تفرقه ایجاد نکنید » ( اَنْ اَقیمُوا الدّینَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فیهِ ) .

توصیه به دو امر مهم ، نخست : برپا داشتن آیین خدا در همه زمینه ها ( نه تنها عمل کردن بلکه اقامه و احیای آن ) ، دوم : پرهیز از بلای بزرگ ، یعنی تفرقه و نفاق در دین .

و به دنبال آن می افزاید : ( کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکینَ ما تَدْعُوهُمْ اِلَیْهِ ) .

آن ها بر اثر جهل و تعصب سالیان دراز آن چنان به شرک و بت پرستی خو گرفته اند و در اعماق وجودشان حلول کرده که دعوت به توحید مایه وحشت آن ها است ، به علاوه در شرک منافع نامشروع سران مشرکان محفوظ است ، در حالی که توحید مایه قیام مستضعفان می گردد و جلو هوی پرستی ها و مظالم آن ها را می گیرد .

در این آیه نکته هایی است که باید به آن توجه داشت :

✓ 1 - در این آیه تنها به پنج تن از پیامبران خدا اشاره شده ( نوح و ابراهیم و عیسی و موسی و محمد علیهم السلام ) چراکه پیامبران اولوالعزم ، یعنی صاحبان دین و آیین جدید ، تنها این پنج تن هستند و در حقیقت آیه اشاره ای است به انحصار پیامبران صاحب شریعت در این پنج نفر .

✓ 2 - در آغاز از نوح یاد شده ، چراکه نخستین شریعت ، یعنی آیینی که دارای همه گونه قوانین عبادی و اجتماعی بود از او آغازگشت و پیامبران پیش ازاو برنامه و دستورات محدودی داشتند .

و به همین دلیل در قرآن و روایات اسلامی سخنی از کتب آسمانی قبل از نوح نیامده است.

✓ 3 - قابل توجه این که در ذکر این پنج تن نخست از نوح (علیه السلام) سخن به میان آمده ، سپس از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و بعد از ابراهیم (علیه السلام)و موسی (علیه السلام)و عیسی (علیه السلام)، این ترتیب بندی به خاطر این است که نوح به خاطر آغازگر بودنش در آغاز قرار گرفته و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به خاطر عظمتش بلافاصله بعد از او و دیگران به ترتیب زمان ظهور بعد از آن ها .

✓ 4 - این نکته نیز قابل توجه است که در مورد پیامبر صلی الله علیه و آله تعبیر به « اَوْحَیْنا اِلَیْکَ »

( وحی بر تو فرستادیم ) می کند ، اما درباره سایرین تعبیر به « توصیه » شده است ، شاید این تفاوت تعبیر برای اهمیت اسلام نسبت به سایر ادیان آسمانی است .

✓ 5 - در پایان آیه ، در مورد چگونگی گزینش پیامبران تعبیر به « مَنْ یَشاءُ » ( هر کس را بخواهد ) که اشاره سربسته ای است به شایستگی های وجودی رسولان الهی . اما در مورد امت ها تعبیر به « مَنْ یُنیبُ » ( کسی که به سوی خدا بازگردد و از گناه توبه کند و از در اطاعت درآید ) تا معیار هدایت الهی و شرایط آن برای همگان روشن گردد و راه وصول به دریای رحمتش را بیابند.

در حدیث قدسی آمده است : « مَنْ تَقَرَّبَ مِنّی شِبْرا تَقَرَّبْتُ مِنْهُ ذِراعا وَ مَنْ اَتانی یَمْشی ، اَتَیْتُهُ هَرْوَلَةً : کسی که یک وجب به سوی من آید ، من یک ذراع به سوی او می روم و کسی که آهسته به سوی من بیاید من شتابان به سوی او می روم » .(1)

1- « تفسیر کبیر » فخر رازی ، جلد 27 ، صفحه 157 .

14 وَ ما تَفَرَّقُوا اِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَ هُمُ الْعِلْمُ بَغْیا بَیْنَهُمْ وَ لَوْلا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ اِلی اَجَلٍ مُسَمّیً لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ اِنَّ الَّذینَ اوُرِثُو الْکِتابَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَفی شَکٍّ مِنْهُ مُریبٍ

آن ها پراکنده نشدند مگر بعد از علم و آگاهی و این تفرقه جویی به خاطر انحراف از حق بود ( و عداوت و حسد ) و اگر فرمانی از سوی پروردگارت صادر نشده بود که آن ها تا سرآمد معینی زنده و آزاد باشند ، خداوند در میان آن ها داوری می کرد و کسانی که بعد از آن ها وارثان کتاب شدند از آن در شک و تردیدند ، شکی توأم با بدبینی و سوء ظن .

« بَغْی » به گونه ای که در ریشه اصلی لغوی آن ذکر کرده اند ، درخواست تجاوز و انحراف از خط میانه و تمایل به افراط و تفریط است ، خواه به این درخواست جامه عمل پوشیده شود یا نه ، گاه در کمیت چیزی است و گاه در کیفیت و به همین مناسبت غالبا به معنی ظلم و ستم به کار می رود .

گاهی نیز به معنی هرگونه «طلب و تقاضا» هر چند امر خوب و شایسته ای باشد ، آمده است.

لذا « راغب » در « مفردات » « بغی » را به دو شعبه تقسیم می کند ، شعبه « ممدوح » و « مذموم » که اولی : تجاوز از حد عدالت و رسیدن به احسان و ایثار و تجاوز از واجبات و رسیدن به مستحبات و دومی : تجاوز از حق و تمایل به باطل است .

از آن جا که یکی از دو رکن دعوت انبیای اولوالعزم ، عدم تفرقه در دین است و مطمئنا همه آن ها روی این مسأله تبلیغ کردند ، این سؤال پیش می آید ، پس سرچشمه این همه اختلاف مذهبی از کجا است ؟

این آیه به پاسخ این سؤال پرداخته ، سرچشمه اصلی اختلافات دینی را بیان می کند .

سرچشمه اختلاف های مذهبی جهل و بی خبری نبود ، بلکه بغی و ظلم و انحراف از حق و اعمال نظرهای شخصی بود .

« دانشمندان دنیاطلب » و « عوام های متعصب و کینه توز » دست به دست هم دادند و این اختلافات را بنیان نهادند .

این آیه پاسخ روشنی است به آن ها که می گویند مذهب در میان بشر ایجاد اختلاف کرده و خونریزی های فراوانی در طول تاریخ ببار آورده است ، زیرا اگر دقت شود ، مذهب همیشه عامل وحدت و یکپارچگی در محیط خود بوده ( همان گونه که در مورد اسلام و قبایل حجاز و حتی اقوام خارج از جزیره عرب تحقق یافت و به اختلافات پایان و امت واحدی ساخت ). ولی سیاست های استعماری در میان مردم تفرقه ایجاد کرد ، به اختلافات دامن زد و مایه خونریزی شد ، افزودن سلیقه های شخصی و تحمیل آن بر مذاهب آسمانی خود یک عامل بزرگ دیگر تفرقه بود که آن هم از « بغی » مایه می گرفت .

سپس قرآن می افزاید : ( وَ لَوْلا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ اِلی اَجَلٍ مُسَمّیً لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ ) .

آری دنیا سرای آزمون و پرورش و تکامل است و این بدون آزادی عمل امکان پذیر نیست ، این فرمان تکوینی خداوند است که از آغاز خلقت انسان بوده و دگرگونی در آن راه ندارد، این طبیعت زندگی دنیا است ، ولی از امتیازات سرای آخرت حل تمام این اختلافات و رسیدن انسانیت به یکپارچگی کامل است، لذا از قیامت تعبیر به « یَوْمُ الْفَصْل » شده است.

و درآخرین جمله به توضیح حال کسانی می پردازد که بعد از این گروه بر سر کار آمدند ، گروهی که عهد پیامبران را درک نکردند و زمانی چشم گشودند که نفاق افکنان و تفرقه اندازان فضای جامعه بشریت را با اعمال شیطنت آمیز خود تیره و تار کرده بودند و آن ها نتوانستند به خوبی حق را دریابند .

درحقیقت معنی « ریب » این قید را نیز ذکر کرده اند ، به شکی گفته می شود که سرانجام ، بعد پرده از روی آن برداشته شود و به حقیقت تبدیل گردد ، شاید این امر اشاره به ظهور پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله با دلایل روشن باشد که آثار شک و ریب را از دل های حق طلبان زدود .

15 فَلِذلِکَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ کَما اُمِرْتَ وَ لا تَتَّبِعْ اَهْواءَ هُمْ وَ قُلْ امَنْتُ بِمْا اَنْزَلَ اللّهُ مِنْ کِتابٍ وَ اُمِرْتُ لاَِعْدِلَ بَیْنَکُمُ اللّهُ رَبُّنا وَ رَبُّکُمْ لَنا اَعْمالُنا وَ لَکُمْ اَعْمالُکُمْ لا حُجَّةَ بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمُ اللّهُ یَجْمَعُ بَیْنَنا وَ اِلَیْهِ الْمَصیرُ

تو نیز آن ها را به سوی این آیین واحد الهی دعوت کن و آن چنان که مأمور شده ای ، استقامت نما و از هوی و هوس های آنان پیروی مکن و بگو : به هر کتابی که از سوی

خدا نازل شده ، ایمان آورده ام و مأمورم در میان شما عدالت کنم ، خداوند پروردگار ما و شما است ، نتیجه اعمال ما از آن ما است و نتیجه اعمال شما از آن شما، خصومت شخصی در میان ما نیست و خداوند ما و شما را در یک جا جمع می کند و بازگشت همه به سوی او است .

دستورات پنج گانه برای تحقق عدالت

آیه مورد بحث از پنج دستور مهم به شرح زیر تشکیل یافته است :

1 - اصل دعوت 2 - وسیله پیشرفت آن یعنی استقامت ، آن هم استقامت منطبق بر دستور و طبق برنامه 3 - توجه به موانع راه که « هوی پرستی » است 4 - نقطه شروع که از خویشتن است 5 - هدف نهایی که گسترش و تعمیم عدالت است .

بدنبال این پنج دستور ، به جهات مشترک همه اقوام که آن هم در پنج قسمت خلاصه شده ، اشاره می کند .

هم خدای ما یکی است و هم سرانجام ما یک جاست و هم قاضی دادگاه و مرجع امورمان

و از این گذشته همه در برابراعمالمان مسؤولیم و هیچ یک امتیازی بر دیگری جز به ایمان و عمل پاک نداریم .

16 وَ الَّذینَ یُحاجُّونَ فِی اللّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجیبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ عَلَیْهِمْ غَضَبٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ شَدیدٌ

آن ها که درباره خدا بعد از پذیرفتن دعوت او ، محاجه می کنند ، دلیل آن ها نزد پروردگارشان باطل و بی اساس است و غضب بر آن ها است و عذاب شدید از آن آن ها .

منظور از جمله « مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجیبَ لَهُ » ( بعد از آن که دعوت او اجابت شد ) اجابت توده های مردم پاک دل و بی غرض می باشد که با الهام از فطرت الهی و مشاهده محتوای وحی و معجزات گوناگون پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله سرتسلیم در برابر او فرود آوردند .

افراد لجوجی که بعد از آشکار شدن حق ، به لجاجت و پافشاری خود ادامه می دهند ، هم در نظر خلق خدا رسوا هستند و هم مشمول غضب خالق در این جهان و جهان دیگر می باشند .

17 اَللّهُ الَّذی اَنْزَلَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ وَ الْمیزانَ وَ ما یُدْریکَ لَعَلَّ السّاعَةَ قَریبٌ

خداوند کسی است که کتاب را به حق نازل کرد و میزان ( سنجش حق و باطل ) را ، اما تو چه می دانی شاید ساعت ( قیام قیامت ) نزدیک باشد .

« حَقّ » کلمه جامعی است که معارف و عقاید حقه و همچنین اخبار صحیح و برنامه های هماهنگ با نیازهای فطری و اجتماعی را و آن چه از این قبیل است شامل می شود ، چراکه حق ، همان چیزی است که با عینیت خارجی موافق است و تحقق یافته و جنبه ذهنی و پنداری ندارد .

همچنین « میزان » در این گونه موارد معنی جامعی دارد ، هر چند معنی آن در لغت ، به معنی « ترازو » و ابزار سنجش وزن است ، اما در معنی کنایی به هرگونه معیار سنجش و قانون صحیح الهی و حتی شخص پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و امامان راستین علیهم السلام که وجودشان معیار تشخیص حق از باطل است ، اطلاق می گردد و میزان روزقیامت نیز نمونه ای است از این معنی .

و از آن جا که نتیجه همه این مسائل ، مخصوصاً بروز و ظهور کامل حق و عدالت

ومیزان در قیامت است ، در پایان آیه می گوید : ( وَ ما یُدْریکَ لَعَلَّ السّاعَةَ قَریبٌ ) همان قیامتی که وقتی بر پا شود ، همگان در دادگاه عدلش حضور می یابند و در برابر میزان سنجشی که حتی به اندازه سنگینی یک دانه خردل و کوچک تر از آن را دقیقا می سنجند ، قرار می گیرند .

18 یَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِها وَ الَّذینَ امَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها وَ یَعْلَمُونَ اَنَّهَا الْحَقُّ اَلا اِنَّ الَّذینَ یُمارُونَ فِی السّاعَةِ لَفی ضَلالٍ بَعیدٍ

آن هاکه به قیامت ایمان ندارند ، درباره آن شتاب می کنند ولی آن ها که ایمان آورده اند ، پیوسته با خوف و هراس مراقب آن هستند و می دانند آن حق است ، آگاه باشید آن ها که در قیامت تردید می کنند در گمراهی عمیقی هستند .

شتاب نکنید قیامت می آید

« مُشْفِقُون » از ماده « اشفاق » به معنی علاقه توأم با ترس است ، هرگاه با « مِنْ » متعدی شود جنبه خوف در آن غلبه دارد و هرگاه با « عَلی » متعدی شود مسأله توجه و مراقبت در آن غلبه خواهد داشت و لذا انسان به دوستش می گوید : « اَنَا مُشْفِقٌ عَلَیْکَ »

( تفسیر روح المعانی و مفردات راغب ) .

آن ها هرگز به خاطر عشق به قیامت و رسیدن به لقای محبوب ، این سخن را نمی گویند ، بلکه از روی استهزاء و مسخره و انکار چنین تقاضایی دارند و اگر می دانستند قیامت بر سر آن ها چه می آورد ، هرگز چنین تقاضایی نداشتند .

البته لحظه قیام قیامت بر همه پوشیده است ، حتی بر پیامبران مرسل و فرشتگان مقرب خدا ، تا هم وسیله تربیت مدام باشد برای مؤمنان و هم آزمون و اتمام حجتی برای منکران ، ولی اصل وقوع آن جای تردید نیست . و از این جا روشن می شود که ایمان به قیامت و دادگاه بزرگ عدل الهی ، مخصوصاً با توجه به این معنی که هر لحظه احتمال وقوع آن می رود ، چه تأثیر تربیتی عمیقی در مؤمنان دارد .

در حدیثی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم :

مردی با صدای بلند از رسول خدا در یکی از سفرها سؤال کرد و گفت : « ای محمد صلی الله علیه و آله ... ! » پیامبر نیز با صدایی بلند همچون صدای خودش فرمود : « چه می گویی » ؟

عرض کرد : « مَتَی السّاعَةُ : روز قیامت کی خواهد آمد » ؟

پیامبر فرمود : « اِنَّها کائِنَةٌ فَما اَعْدَدْتَ لَها : قیامت خواهد آمد ، برای آن چه تهیه کرده ای » ؟

عرض کرد : « حُبَّ اللّهِ وَ رَسُولِه : سرمایه من محبت خدا و پیامبر او است » ، پیامبر فرمود : « اَنْتَ مَعَ مَنْ اَحْبَبْتَ : تو با کسی خواهی بود که او را دوست داری » .(1)

19 اَللّهُ لَطیفٌ بِعِبادِه یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ وَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزیزُ

خداوند نسبت به بندگانش لطف دارد ، هر کس را بخواهد روزی می دهد و او قوی و شکست ناپذیر است .

«لَطیفٌ» دومعنی دارد: یکی صاحب لطف و محبت و مرحمت و دیگر آگاه بودن از امور دقیق و پنهانی و ازآن جاکه روزی دادن به همه بندگان نیاز به این دارد که از تمام آن ها درهر گوشه

1- « تفسیر مراغی » جلد 25 ، صفحه 32 .

و کنار و سراسر آسمان و زمین آگاه و باخبرباشد درآغاز به لطیف بودنش اشاره می کند و سپس به مقام رزاقیت و لذا در آیه 6 سوره هود ، بعد از آن که می گوید : « روزی همه جنبندگان روی زمین بر خدا است » اضافه می کند : « وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَ مُسْتَوْدَعَها: او قرارگاه و محل نقل و انتقال همه آن هارا می داند » .

20 مَنْ کانَ یُریدُ حَرْثَ الاْخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فی حَرْثِه وَ مَنْ کانَ یُریدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِه مِنْها وَ ما لَهُ فِی الاْخِرَةِ مِنْ نَصیبٍ

کسی که زراعت آخرت را بخواهد به او برکت می دهیم و بر محصولش می افزاییم و آن ها که فقط کشت دنیا را می طلبند کمی از آن به آن ها می دهیم ، اما در آخرت هیچ نصیبی ندارند .

مزرعه دنیا و آخرت

واژه « حَرْثَ » به طوری که راغب در مفردات می گوید : « در اصل به معنی پاشیدن بذر در زمین و مهیا ساختن آن برای زارعت است» و در قرآن مجید نیز کرارا در این معنی به کار رفته .

انسان ها همگی زارعند و این جهان مزرعه ماست ، اعمال ما بذرهای آن و امکانات الهی بارانی است که بر آن می بارد ، اما این بذرها بسیار متفاوت است ، بعضی محصولش نامحدود ، جاودانی و درختانش همیشه خرم و سرسبز و پر میوه ، اما بعضی دیگر محصولاتش بسیار کم ، عمرش کوتاه و زودگذر و میوه هایی تلخ و ناگوار دارد .

جالب این که در مورد کشت کاران آخرت می گوید : «نَزِدْ لَهُ فیحَرْثِه : زراعت او را افزون می کنیم » ولی نمی گوید از تمتع دنیا نیز بی نصیبند ، اما در مورد کشت کاران دنیا می گوید : «مقداری از آن را که می خواهند به آن ها می دهیم » بعد می افزاید : « در آخرت هیچ نصیب و بهره ای ندارند » .

به این ترتیب نه دنیا پرستان به آن چه می خواهند ، می رسند و نه طالبان آخرت از دنیا محروم می شوند ، اما با این تفاوت که گروه اول با دست خالی به سرای آخرت می روند و گروه دوم با دست های پر .

آیه فوق ترسیم گویایی از بینش اسلامی درباره زندگی دنیا است ، دنیایی که مطلوب با لذات است و دنیایی که مقدمه جهان دیگر و مطلوب بالغیر ، اسلام به دنیا به عنوان یک

مزرعه می نگرد که محصولش در قیامت چیده می شود .

در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم : « وَ هَلْ تُکِبُّ النّاسِ عَلی مَناخِرِهِمْ فِی النّارِ اِلاّ حَصائِدُ اَلْسِنَتِهِمْ : آیاچیزی مردم را به زور درآتش می افکند جز محصولات درو شده زبان های آن ها » .(1)

این نکته را نیز از آیه فوق می توان استفاده کرد ، که دنیا و آخرت هر دو نیاز به تلاش و سعی و کوشش دارد و هیچ کدام بی زحمت و رنج به دست نمی آید ، همان گونه که هیچ بذر و محصولی بی رنج و زحمت نیست، چه بهتر که انسان با رنج و زحمتش درختی پرورش دهد ، که بارش شیرین و همیشگی و دائم و برقرار باشد ، نه درختی که زود خزان می شود و نابودمی گردد .

این سخن را با حدیثی از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله پایان می دهیم ، فرمود : « کسی که نیتش دنیا باشد ، خداوند کار او را پریشان می سازد ، فقر را در برابر او قرار می دهد و جز آن چه برای او مقرر شده ،

1- «مَحَجَّةُ الْبَیْضاء»، جلد 5، صفحه 193، کتاب آفاتُ اللِّسانِ .

چیزی از دنیا به چنگ نمی آورد و کسی که نیتش سرای آخرت باشد ، خداوند پراکندگی او را به جمعیت مبدل می سازد و غنا و بی نیازی را در قلبش قرار می دهد ، دنیا تسلیم او می گردد و به سراغ او می آید » .(1)

این که در میان علما مشهور است « اَلدُّنْیا مَزْرَعَةُ الاْخِرَةِ » در حقیقت اقتباسی از مجموع بیانات فوق است .

21 اَمْ لَهُمْ شُرَکاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدّینِ ما لَمْ یَأْذَنْ بِهِ اللّهُ وَ لَوْلا کَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ اِنَّ الظّالِمینَ لَهُمْ عَذابٌ اَلیمٌ

آیا معبودانی دارند که آیینی برای آن ها بی اذن خداوند تشریع کرده اند ؟ اگر مهلت مقرری برای آن ها نبود ، در میانشان داوری می شد ( و دستور عذاب صادر می گشت ) و برای ظالمان عذاب دردناکی است .

1- « مجمع البیان » ، ذیل آیات مورد بحث .

خالق و مالک و مدبرعالم هستی تنهااواست و به همین دلیل حق قانون گذاری نیزمخصوص ذات پاک او است و هیچ کس بدون اذن او نمی تواند در قلمرو تشریع او دخالت کند ، بنابراین دربرابر تشریع او هرچه باشد، باطل است .

منظوراز «کَلِمَةُ الْفَصْلِ» مهلت مقرری است که خداوند به این گونه افراد داده تا آزادی عمل داشته باشند و اتمام حجت بر آن ها بشود .

تعبیر به « ظالِمینَ » درباره مشرکانی که عقیده به تشریع هایی در برابر قوانین الهی داشتند ، به خاطر وسعتی است که در مفهوم « ظلم » وجود دارد و به هرکاری که در غیر موردش صورت گیرد ، اطلاق می گردد ، ظاهر این است که منظور از « عَذابٌ اَلیمٌ » عذاب روز قیامت است ، چون این تعبیر در قرآن مجید معمولاً در این معنی به کار می رود ، آیه بعد نیز گواه بر این حقیقت است .

22 تَرَی الظّالِمینَ مُشْفِقینَ مِمّا کَسَبُوا وَ هُوَ واقِعٌ بِهِمْ وَ الَّذینَ امَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ فی رَوْضاتِ الْجَنّاتِ لَهُمْ ما یَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِکَ

هُوَ الْفَضْلُ الْکَبیرُ

در آن روز ستمگران را می بینی که از اعمالی که انجام داده اند ، سخت بیمناکند ، اما آن ها را فرو می گیرد ، اما کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند ، در بهترین باغ های بهشتند و هرچه بخواهند نزد پروردگارشان برای آن ها فراهم است ، این است فضل بزرگ .

«رَوْضات» جمع «رَوْضَة» به معنی محلی است که آب و درخت فراوان دارد، لذا به باغ های خرم و سرسبز«رَوْضَة»اطلاق می شود، ازاین تعبیر به خوبی استفاده می شودکه باغ های بهشت متفاوت است و مؤمنان صالح العمل دربهترین باغ های بهشت جایشان است و مفهوم این سخن این است که مؤمنان گنهکار ، هنگامی که مشمول عفو خداشوند، به بهشت راه می یابند، هر چند جای آن ها در «رَوْضات» نیست .

اما فضل الهی درباره مؤمنان صالح العمل به همین جا ختم نمی شود ، آن ها چنان مشمول الطاف او هستند که : « هر چه بخواهند نزد پروردگارشان برای آن ها فراهم است »

( لَهُمْ ما یَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ) .

و به این ترتیب هیچ موازنه ای بین « عمل » و « پاداش آن ها » وجود ندارد ، بلکه پاداششان از هر نظر نامحدود است ، چراکه جمله « لَهُمْ ما یَشاؤُنَ » گویای همین حقیقت است .

و از آن جالب تر تعبیر « عِنْدَ رَبِّهِمْ » ( نزد پروردگارشان ) می باشد که بیانگر لطف بی حساب خداوند درباره آن ها است ، چه موهبتی از این بالاتر که به مقام قرب خدا راه یابند ، همان گونه که درباره شهدامی گوید:«بَلْ اَحْیاءٌ عِنْدَرَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ»درباره مؤمنان صالح العمل نیز می فرماید: «لَهُمْ مایَشاؤُنَ عِنْدَرَبِّهِمْ» .

اصولاً هنگامی که خداوند بزرگ چیزی را به عنوان « فضل کبیر » توصیف کند ، پیداست به قدری عظمت دارد که هر چه فکر کنیم از آن بالاتر است .

و به تعبیر دیگر این بندگان خالص کارشان به جایی می رسد که هر چه اراده کنند ، فراهم می شود ، یعنی پرتوی از قدرت بی پایان پروردگار که : « اِنَّما اَمْرُهُ اِذا اَرادَ شَیْئا اَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ » ( 82 / یس ) در وجودشان پیدا می شود ، چه فضیلت و موهبتی از این بالاتر .

23 ذلِکَ الَّذی یُبَشِّرُ اللّهُ عِبادَهُ الَّذینَ امَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ قُلْ لا اَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ اَجْرا اِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فیها حُسْنا اِنَّ اللّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ

این همان چیزی است که خداوند بندگانش را که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند ، به آن نوید می دهد، بگو من هیچ پاداشی از شما بر رسالتم درخواست نمی کنم ، جز دوست داشتن نزدیکانم و هرکس عمل نیکی انجام دهد، بر نیکی اش می افزاییم چراکه خداوند آمرزنده و شکرگزار است .

مودّت اهل بیت پاداش رسالت است

دوستی ذوی القربی ، بازگشت به مسأله ولایت و قبول رهبری ائمه معصومین علیهم السلام از دودمان پیامبر صلی الله علیه و آله می کند که در حقیقت تداوم خط رهبری پیامبر صلی الله علیه و آله و ادامه مسأله ولایت الهیه است و پر واضح است که قبول این ولایت و رهبری همانند نبوت پیامبر صلی الله علیه و آله سبب سعادت خود انسان ها است و نتیجه اش به خود آن ها بازگشت می کند .

در این جا برای این که به حقیقت محتوای آیه آشناتر شویم ، بهترین راه آن است که از آیات دیگر قرآن کمک گیریم .

در بسیاری از آیات قرآن مجید می خوانیم : پیامبران می گفتند پاداشی از شما در برابر دعوت رسالت نمی خواهیم و پاداش ما تنها بر پروردگار عالمیان است « ما اَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ اَجْرٍ اِنْ اَجْرِیَ اِلاّ عَلی رَبِّ الْعالَمینَ » .(1) و در مورد شخص پیامبر اسلام نیز تعبیرات مختلفی دیده می شود در یک جا می گوید : « قُلْ ما سَئَلْتُکُمْ مِنْ اَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ اِنْ اَجْرِیَ اِلاّ عَلَی اللّهِ : « بگو پاداشی را که از شما خواستم تنها به سود شما است، اجر و پاداش من فقط برخداوند است » (47/سبأ) .

و درجای دیگرمی خوانیم: « قُلْ مااَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ اَجْرٍ اِلاّ مَنْ شاءَ اَنْ یَتَّخِذَ اِلی رَبِّه سَبیلاً : بگو من در برابر ابلاغ رسالت هیچ گونه پاداشی از شما مطالبه نمی کنم ، مگر کسانی که بخواهند راهی به سوی

1- 109، 127، 145، 164، 180/شعراء .

پروردگارشان برگزینند » .

و بالاخره در مورد دیگری می گوید : « قُلْ ما اَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ اَجْرٍ وَ ما اَنَا مِنَ الْمُتَکَلِّفینَ : من از شما پاداشی نمی طلبم و چیزی بر شما تحمیل نمی کنم » ( 86 / ص ) .

هرگاه این آیات سه گانه را با آیه مورد بحث در کنار هم بگذاریم ، نتیجه گیری کردن از آن آسان است : در یک جا به کلی نفی اجر و مزد می کند .

درجای دیگر می گوید: من تنها پاداش ازکسی می خواهم که راهی به سوی خدا می جوید .

و در مورد سوم می گوید : پاداشی را که از شما خواسته ام برای خود شما است .

و بالاخره درآیه موردبحث می افزاید : مودّت در قُرْبی پاداش رسالت من است ، یعنی :

من پاداشی از شما خواسته ام که این ویژگی ها را دارد ، مطلقا چیزی نیست که نفعش عاید من شود ، صد در صد به سود خود شما است و چیزی است که راه شما را به سوی خدا هموار می سازد .

به این ترتیب آیا جز مسأله ادامه خط مکتب پیامبر صلی الله علیه و آله به وسیله رهبران الهی و

جانشینان معصومش که همگی از خاندان او بوده اند ، امر دیگری می تواند باشد ؟ منتها چون مسأله مودت پایه این ارتباط بوده ، در این آیه با صراحت آمده است .

جالب این که غیر از آیه مورد بحث در قرآن مجید در پانزده مورد دیگر کلمه « القُرْبی » به کار رفته که در تمام آن ها به معنی خویشاوندان و نزدیکان است ، با این حال معلوم نیست چرا بعضی اصرار دارند که « قربی » منحصرا در این جا به معنی « تَقَرُّب الی الله » بوده باشد و معنی ظاهر و واضح آن را که در همه جا در قرآن به کار رفته است ، کنار بگذارند .

این نکته نیز قابل توجه است که در پایان همین آیه مورد بحث می افزاید : « آن کس که عمل نیکی انجام دهد بر نیکی عملش می افزاییم ، چراکه خداوند آمرزنده و شکرگزار است و به اعمال بندگان جزای مناسب می دهد » ( وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فیها حُسْنا اِنَّ اللّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ ) .

چه حسنه ای از این برتر که انسان خود را همیشه در زیر پرچم رهبران الهی قرار دهد ، حبّ آن ها را در دل گیرد و خط آن ها را ادامه دهد ، در فهم کلام الهی آن جا که مسائل برای او ابهام پیدا کند از آن ها توضیح بخواهد ، عمل آن ها را معیار

قرار می دهد و آن ها را الگو و اسوه خود سازد .

روایاتی که در تفسیرآیه مَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی آمده است

شاهد گویای دیگر برای تفسیر فوق این که روایات فراوانی در منابع اهل سنت و شیعه از شخص پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده که نشان می دهد منظور از « قربی » اهل بیت و نزدیکان و خاصان پیامبرند ، به عنوان نمونه :

✓ 1 - « احمد » در فضایل الصاحبه با سند خود از سعید بن جبیر از عامر چنین نقل می کند : « هنگامی که آیه "قُلْ لا اَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ اَجْرا اِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی" نازل شد ، اصحاب عرض کردند : ای رسول خدا ، خویشاوندان تو که مودت آن ها بر ما واجب است ، کیانند ؟ فرمود : علی و فاطمه و دو فرزند آن دواین سخن را سه بار تکرارفرمود » . (1)

1- « قرطبی » جلد 8 ، صفحه 5843 ، ذیل آیه مورد بحث .

✓ 2 - در «مستدرک الصحیحین» از امام «علی بن الحسین» (علیه السلام)نقل شده که وقتی امیر مؤمنان علی (علیه السلام)به شهادت رسید ، حسن بن علی (علیه السلام)در میان مردم خطبه خواند که بخشی از آن این بود : « من از خاندانی هستم که خداوند مودت آن ها را بر هر مسلمانی واجب کرده است و به پیامبرش فرموده : "قُلْ لا اَسْئَلُکُمْ..." منظور خداوند از " اکتساب حسنه" مودت ما اهل بیت است » .(1)

✓ 3 - مرحوم طبرسی مفسر معروف از « شواهد التنزیل » حاکم حسکانی که از مفسران و محدثان معروف اهل سنت است ، از « ابی امامه » باهلی چنین نقل می کند : پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود : « خداوند انبیاء را از درختان مختلفی آفرید ، ولی من و علی (علیه السلام)را از درخت واحدی ، من اصل آنم و علی شاخه آن ، فاطمه موجب باروری آن است و حسن حسین میوه های آن و شیعیان ما برگ های آنند ..سپس افزود : اگر کسی خدا را در میان صفا ومروه هزار سال و سپس هزار سال و از آن پس هزار سال ،

1- « مستدرک الصححین » ، جلد 3 ، صفحه 172 .

عبادت کند ، تا همچون مشک کهنه شود ، اما محبت ما را نداشته باشد ، خداوند او را به صورت درآتش می افکند ، سپس این آیه را تلاوت فرمود : "قُلْ لا اَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ اَجْرا اِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی" .

« زمخشری » در « کشاف » حدیثی نقل کرده که فخر رازی و قرطبی نیز در تفسیرشان از او اقتباس کرده اند : حدیث مزبور به وضوح مقام آل محمد صلی الله علیه و آله و اهمیت حب آن ها را بیان می دارد، می گوید : رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

« هر کس با محبت آل محمد صلی الله علیه و آله بمیرد شهید از دنیا رفته .

آگاه باشید هر کس با محبت آل محمد صلی الله علیه و آله از دنیا رود بخشوده است .

آگاه باشید هر کس با محبت آل محمد صلی الله علیه و آله از دنیا رود با توبه از دنیا رفته .

آگاه باشید هر کس با محبت آل محمد صلی الله علیه و آله از دنیا رود مؤمن کامل الایمان از دنیا رفته و ... .(1)

1- « تفسیر کشاف » جلد 4 ، صفحه 220 و 221 .

24 اَمْ یَقُولُونَ افْتَری عَلَی اللّهِ کَذِبا فَأِنْ یَشَأِ اللّهُ یَخْتِمْ عَلی قَلْبِکَ وَ یَمْحُ اللّهُ الْباطِلَ وَ یُحِقُّ الْحَقَّ بِکَلِماتِه اِنَّهُ عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ

آن ها می گویند ، او بر خدا دروغ بسته ، ولی اگر خدا بخواهد بر قلب تو مهر می نهد ( و قدرت اظهار این آیات را از تو می گیرد ) و باطل را محو می کند و حق را به فرمانش پابرجا می سازد، چراکه او به آن چه در درون دل ها است آگاه است .

این در حقیقت اشاره به استدلال منطقی معروفی است که اگر کسی دعوی نبوت کند و معجزات و آیات بینات بر دست و زبان او ظاهر شود و مورد حمایت و نصرت الهی قرارگیرد ، اما او بر خدا دروغ بندد ، حکمت خداوند ایجاب می کند که آن معجزات و حمایتش را از او بگیرد و رسوایش سازد ، همان گونه که در آیه 44 تا 46 سوره حاقه آمده است : « وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا بَعْضَ الاَْقاویلِ لاََخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمینِ ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتینَ : هرگاه او دروغی بر ما ببندد ما او را با قوت و قدرت می گیریم و مجازات می کنیم و رگ قلب او را می بریم » .

سپس برای تأکید این مطلب می افزاید : ( وَ یَمْحُ اللّهُ الْباطِلَ وَ یُحِقُّ الْحَقَّ بِکَلِماتِه ) .

این وظیفه خداوند است که بر اساس حکمتش حق را آشکار و باطل را رسوا سازد ، با این حال چگونه اجازه می دهد ، کسی بر او دروغ بندد و در عین حال یاریش کند و معجزات بر دستش آشکار سازد .

و اگر تصور شود که ممکن است پیامبر پنهان از علم خدا دست به چنین کاری زند ، اشتباه بزرگی است، « چراکه او به آن چه در درون دل هاست ، آگاه است » ( اِنَّهُ عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ ).

« ذات » به معنی صاحب است و به این ترتیب جمله « اِنَّهُ عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ » مفهومش این است که خداوند از افکار و عقایدی که حاکم بر دل هاست و گویی صاحب و مالک آن شده ، باخبر است و این اشاره لطیفی است به حاکمیت و استقرار افکار بر قلوب و ارواح انسان ها .

25 وَ هُوَ الَّذی یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِه وَ یَعْفُوا عَنِ السَّیِّئاتِ وَ یَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ

او کسی است که توبه را از بندگانش می پذیرد و گناهان را می بخشد و آن چه را انجام می دهید ، می داند .

خدا توبه بندگان را می پذیرد

از آن جا که خداوند راه بازگشت را همواره به روی بندگان باز می گذارد ، کرارا در آیات قرآن بعد از مذمت از اعمال زشت مشرکان و گنهکاران به مسأله گشوده بودن درهای توبه اشاره می کند ، اما اگر تظاهر به توبه کنید ، ولی در خفا کار دیگر انجام دهید ، تصور نکنید که از دیده تیزبین علم پروردگار مخفی خواهد ماند ، نه « او آن چه را انجام می دهید ، می داند »

( وَ یَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ ) .

26 وَ یَسْتَجیبُ الَّذینَ امَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ یَزیدُهُمْ مِنْ فَضْلِه وَالْکافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدیدٌ

و درخواست کسانی را که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند ، اجابت می کند و از فضلش بر آن ها می افزاید ، اما برای کافران عذاب شدیدی است .

خداوند هر گونه درخواستی را مؤمنان صالح العمل داشته باشند ، می پذیرد و از آن بالاتر اموری را که شاید به فکر آن ها نیامده است که از خدا درخواست کنند ، از فضلش به

آن ها می بخشد و این نهایت لطف و مرحمت خداوند درباره مؤمنان است .

در حدیثی از امام صادق (علیه السلام)از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در تفسیر « وَ یَزیدُهُمْ مِنْ فَضْلِه » می خوانیم : « اَلشَّفاعَةُ لِمَنْ وَجَبَتْ لَهُ النّارُ مِمَّنْ اَحْسَنَ اِلَیْهِمْ فِی الدُّنْیا : آن چه را خداوند

از فضلش بر آن ها می افزاید ، شفاعت برای کسانی است که در دنیا به آن ها نیکی کرده اند ، اما ( بر اثر سوء اعمالشان ) مستحق آتش دوزخ شده اند » .(1) این حدیث پرمعنی نیز مفهومش این نیست که فضل اضافی خداوند منحصر به این است ، بلکه بیان یکی از مصداق های روشن آن است .

27 وَ لَوْ بَسَطَ اللّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِه لَبَغَوْا فِی الاَْرْضِ وَ لکِنْ یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما یَشاءُ اِنَّهُ بِعِبادِه خَبیرٌ بَصیرٌ

هرگاه خداوند روزی را بر بندگانش وسعت بخشد ، در زمین طغیان و ستم می کنند ،

1- «مجمع البیان» ذیل آیات موردبحث .

لذا به مقداری که می خواهند نازل می کند که او نسبت به بندگانش آگاه و بینا است .

مرفهین طغیانگر

شبیه این معنی در آیه 6 و 7 سوره علق آمده است : « اِنَّ الاِْنْسانَ لَیَطْغی اَنْ رَاآهُ اسْتَغْنی : انسان طغیان می کند هرگاه احساس بی نیازی و غنی نماید » .

و به راستی چنین است و مطالعه در حال انسان ها گواه صادق این واقعیت است که وقتی دنیا به آن ها روی می آورد و صاحب زندگی مرفه می شوند و مسیر حوادث بر وفق مراد آن ها است ، دیگر خدا را بنده نیستند ، به سرعت از او فاصله می گیرند ، در دریای شهوات غرق می شوند و آن چه ناگفتنی است ، آن می کنند و هر گونه ظلم و ستم و فساد را در زمین گسترش می دهند . دراین جا دو سؤال پیش می آید :

نخست این که اگر برنامه تقسیم روزی چنین است ، پس چرا گروهی را می بینیم که روزی فراوان دارند و طغیان و فساد کرده اند و دنیا را به تباهی کشانده اند و خداوند جلو آن هارا نگرفته، هم در مقیاس افراد و هم در مقیاس دولت های غارتگر زورگو .

در پاسخ این سؤال باید به این نکته توجه داشت که گاه گسترش روزی وسیله ای است برای امتحان و آزمایش ، چراکه همه انسان ها باید در این جهان آزمایش شوند ، گروهی نیز با ثروت آزمایش می شوند .

و گاه به خاطر این است که هم خودشان و هم انسان های دیگر بدانند ، که ثروت خوشبختی نمی آفریند ، شاید راه را پیدا کنند و به سوی خدا بازگردند ، هم اکنون جامعه هایی را می بینیم که غرق انواع نعمت و ثروت و رفاهند و در عین حال گرفتار انواع مصائب و بدبختی ها می باشند ، ناامنی ، کشتار ، آلودگی فراوان اخلاقی ، اضطراب و انواع نگرانی ها جسم و روح آن ها را فرا گرفته است .

گاهی نیز ثروت بی حساب یک مجازات الهی است که خدا بعضی را گرفتار آن می سازد ، دورنمای زندگانیشان دل انگیز ، اما اگر از نزدیک نگاه کنیم می بینیم از خودشان بدبخت تر خودشانند ، در این زمینه سرگذشت های فراوانی ازسلاطین ثروت دنیا وجوددارد که بسیاری شنیده اید و نقل آن ها سخن را به درازا می کشد .

سؤال دیگر این که : آیا مفهوم این سخن این نیست که هرگاه انسان فقیر و محروم است ، نباید دست و پایی برای وسعت روزی کند ، به احتمال این که خدا مصلحت او را در این دانسته است ؟

در پاسخ این سؤال نیز باید توجه داشت که گاهی کمبود روزی به خاطر سستی و تنبلی خود انسان است ، این کمبودها و محرومیت ها خواست حتمی خداوند نیست ، بلکه نتیجه اعمال او است که دامنگیرش شده و اسلام بر اساس اصل سعی و کوشش که هم در آیات قرآن منعکس است و هم در سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه هدی علیهم السلام همه را دعوت به تلاش و جهاد کرده است .

ولی هرگاه انسان نهایت تلاش خود را به کار گرفت ، در عین حال درها به روی او بسته شد ، باید بداند در این امر مصلحتی بوده ، بی تابی نکند ، مأیوس نشود ، زبان به کفران نگشاید و به تلاش خود ادامه دهد و تسلیم رضای الهی نیز باشد .

این نکته نیز قابل ذکر است که تعبیر به « عِبادِه » ( بندگانش ) هرگز منافاتی با طغیان آن ها

در صورت گسترش روزی ندارد ، چراکه این تعبیر در مورد بندگان خوب و بد و متوسط الحال همه به کار می رود ، مانند « قُلْ یا عِبادِیَ الَّذینَ اَسْرَفُوا عَلی اَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ : بگو ای بندگان من که درباره خویش اسراف کرده اید ، از رحمت خدا نومید نشوید » .

28 وَ هُوَ الَّذی یُنَزِّلُ الْغَیْثَ مِنْ بَعْدِ ما قَنَطُوا وَ یَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَ هُوَ الْوَلِیُّ الْحَمیدُ

او کسی است که باران نافع را بعد از آن که مأیوس شدند نازل می کند و دامنه رحمت خویش را می گستراند و او ولی و حمید است .

این آیه در عین این که بیان نعمت و لطف پروردگار است از آیات و نشانه های توحید نیز سخن می گوید ، چراکه نزول باران نظام بسیار دقیق و حساب شده ای دارد ، از موقعی که آفتاب بر اقیانوس ها می تابد و ذرات لطیف آب را از املاح جدا کرده و به صورت توده های ابر به آسمان می فرستد و هنگامی که قشر سرد فوقانی هوا آن ها را متراکم می سازد و سپس بادها آن ها را بر دوش خود حمل می کنند و بر فراز زمین های تشنه و خشکیده می برند و براثر برودت و فشار مخصوص هوا تبدیل به دانه های کوچک

باران می شود ، که به نرمی برزمین نشیند و در آن نفوذ می کند ، بی آن که ویرانی بیافریند .

آری اگر این نظام را بادقت بررسی کنیم ، نشانه های علم و قدرت خداوند در آن نمایان است ، او ولی حمیدی است که نیازهای بندگان را تأمین کرده و آن ها را مشمول الطاف خویش می گرداند. قابل توجه این که « غَیْث » ، چنان که بسیاری از مفسران و بعضی از اهل لغت تصریح کرده اند ، به معنی باران نافع است ، در حالی که مطر به هر گونه باران گفته می شود ، خواه نافع باشد یا غیر نافع .

و لذا به دنبال آن جمله « وَ یَنْشُرُ رَحْمَتَهُ » ( رحمت خود را گسترش می دهد ) آمده است .

چه تعبیر زیبا و جامعی ، رحمت خود را در زنده کردن زمین های مرده ، در رویانیدن گیاهان ، در شستشوی هوا ، در تأمین آب آشامیدنی انسان ها و موجودات زنده دیگر و خلاصه در تمام زمینه ها می گستراند .

اگرانسان بخواهد مفهوم این جمله قرآنی را درک کند، باید پس از نزول باران دریک ساعت آفتابی، قدم به کوه و دشت و بیابان بگذارد و لطافت و زیبایی و طراوت را که رحمت گسترده

خدا است ، در همه جا مشاهده کند .

29 وَ مِنْ ایاتِه خَلْقُ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ ما بَثَّ فیهِما مِنْ دابَّةٍ وَ هُوَ عَلی جَمْعِهِمْ اِذا یَشاءُ قَدیرٌ

و از آیات او است آفرینش آسمان ها و زمین و آن چه از جنبندگان در آن ها خلق و منتشر نموده و او هرگاه بخواهد قادر بر جمع آن ها است .

آسمان ها با آن همه عظمت ، با آن منظومه ها و کهکشان ها و میلیون ها میلیون ستاره عظیم و درخشان ، آسمان ها با آن نظامی که انسان از مطالعه آن در حیرت فرو می رود و زمین با انواع منابع حیاتیش ، با گیاهان متنوع و رنگارنگ و گل ها و میوه ها ، با انواع مواهب و برکات و انواع زیبایی هایش ، همه آیات و نشانه های او است ، این از یک سو .

از سوی دیگر جنبندگان زمین و آسمان ، انواع پرندگان ، صدها هزار نوع حشرات ، انواع حیوانات وحشی و اهلی و خزندگان و ماهیان بسیار کوچک و ظریف و غول پیکر و عظیم و انواع آبزیان و عجایب و شگفتی هایی که در ساختمان هر یک از آن ها به کار رفته و از

همه مهم تر در اصل حقیقت « حیات » و زندگی و اصول اسرارآمیزی که بر آن حاکم است ، که هنوز بعد از هزاران سال مطالعه میلیون ها دانشمند ، کسی به عمق آن نرسیده ، همه و همه آیات خدا است .

جالب این که « دابَّة » هم موجودات زنده ذره بینی را شامل می شود که دارای حرکت ظریف و مرموزی است و هم حیوانات غول پیکری که ده ها متر طول و ده ها تن وزن دارد ، هر یک به نوعی تسبیح حق می گویند و ثناخوان او هستند و با زبان حال بیانگر عظمت و قدرت و علم بی پایان او. و در پایان آیه می فرماید :( وَ هُوَ عَلی جَمْعِهِمْ اِذا یَشاءُ قَدیرٌ ) .

در این که منظور از جمع کردن تمام جنبندگان در این آیه چیست ، بسیاری از مفسران آن را به معنی ، جمع برای حساب و جزای اعمال در قیامت دانسته اند و می توان آیاتی را که از قیامت به عنوان « یَوْمُ الْجَمْع » یاد می کند ، گواه بر این معنا گرفت ( مانند آیه 7 همین سوره شوری و 9 / تغابن ) .

دراین صورت این سؤال پیش می آیدکه آیا همه جنبندگان درقیامت محشور می شوند، حتی

غیر انسان ها؟ بلکه گاه گفته می شودکه «دابَّة» ( جنبنده ) معمولاً به غیر انسان ها اطلاق می شود، در این صورت این مشکل مطرح خواهد شد که چگونه جنبندگان غیر انسان حشر و حساب دارند، درحالی که عقل و شعور و تکلیفی ندارند .

پاسخ این سؤال را ذیل آیه 38 سوره انعام داده ایم و گفتیم زندگی بسیاری از حیوانات آمیخته با نظام جالب و شگفت انگیزی است ، چه مانعی دارد که این اعمال بیانگر نوعی عقل و شعور در آن ها باشد ، چه لزومی دارد که همه این ها را به غریزه تقسیم کنیم ؟ در این صورت نوعی از حشر و حساب برای آن ها متصور خواهد بود ( شرح بیشتر این موضوع را در جلد پنجم تفسیر نمونه صفحه 224 به بعد ذیل آیه فوق مطالعه فرمایید ) . این احتمال هم نیز در تفسیر آیه مورد بحث وجود دارد که منظور از جمع نقطه مقابل بَثّ ( پراکندن ) است که هر گاه خدا بخواهد آن ها را جمع و نابود و منقرض می سازد .

ستارگان آسمان دارای موجودات زنده اند

از نکات قابل ملاحظه ای که از این آیه استفاده می شود ، این است که دلالت بر وجود

انواع موجودات زنده در آسمان ها دارد ، گرچه هنوز دانشمندان به صورت قاطعی در این زمینه قضاوت نمی کنند ، همین قدر سربسته می گویند : « در میان کواکب آسمان به احتمال قوی ستارگان زیادی هستند که دارای موجودات زنده اند ، ولی قرآن با جمله « وَ ما بَثَّ فیهِما مِنْ دابَّةٍ » ( آن چه در آسمان و زمین ازجنبندگان گسترده است )باصراحت این حقیقت را اعلام می داردکه در پهنه آسمان نیز جنبندگان زنده فراوان است. و این که بعضی از مفسران احتمال داده اند « فیهِما » منحصر به کره زمین باشد ، بسیار بعید به نظر می رسد ، زیرا « ضمیر تثنیه » است و به آسمان و زمین هر دو برمی گردد ، همان گونه که تفسیر « دابَّة » به فرشتگان آسمان ، تفسیری است بسیار بعید ، چراکه « دابَّة » معمولاً به جنبندگان مادی اطلاق می شود .

این معنی از آیات متعدد دیگر قرآن مجید نیز استفاده می شود .

در حدیث معروفی از امیر مؤمنان امام علی بن ابیطالب (علیه السلام) نقل شده است که فرمود : « هذِهِ النُّجُومُ الَّتی فِی السَّماءِ مَدائِنُ مِثْلُ الْمَدائِنِ الَّتی فِی الاَْرْضِ مَرْبُوطَةٌ کُلُّ مَدینَةٍ اِلی عَمُودٍ مِنْ نُورٍ: این ستارگانی که در آسمان است ، شهرهایی همچون شهرهای زمین دارد ، هر شهری با شهر دیگر

(هرستاره ای باستاره دیگر) باستونی از نور مربوط است » .(1)

روایات متعدد دیگری نیز در این زمینه نقل شده است ( برای اطلاع بیشتر می توان به کتاب « الهیئة و الاسلام » مراجعه کرد ) .

30 وَ ما اَصابَکُمْ مِنْ مُصیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ اَیْدیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثیرٍ

هر مصیبتی به شما رسد به خاطر اعمالی است که انجام داده اید و بسیاری را نیز عفو می کند.

مصائبی که دامان ما را می گیرد

دراین آیه نکاتی است که باید به آن توجه داشت :

✓ 1 - این آیه به خوبی نشان می دهد ، مصائبی که دامن گیر انسان می شود ، یک نوع مجازات الهی و هشدار است ( هر چند استثنائاتی دارد که بعد به آن اشاره خواهد شد ) و به

1- « سفینة البحار » ماده نجم ، جلد 20 صفحه 574 .

این ترتیب یکی از فلسفه های حوادث دردناک و مشکلات زندگی روشن می شود .

جالب این که درحدیثی از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) می خوانیم، که از پیامبر گرامی خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: « خَیْرُ اآیَةٍ فی کِتابِ اللّهِ هذِهِ الاْیَةُ ، یا عَلِیُّ ما مِنْ خَدْشِ عُودٍ وَ لا نَکْبَةِ قَدَمٍ اِلاّ بِذْنْبٍ وَ ما عَفَی اللّهُ عَنْهُ فِی الدُّنْیا فَهُوَ اَکْرَمُ مِنْ اَنْ یَعُودَ فیهِ وَ ما عاقَبَ عَلَیْهِ فِی الدُّنْیا فَهُوَ اَعْدَلُ مِنْ اَنْ یُثَنّی عَلی عَبْدِه : این آیه ( وَ ما اَصابَکُمْ مِنْ مُصیبَةٍ ... ) بهترین آیه در قرآن مجید است ، ای علی هر خراشی که ازچوبی بر تن انسان واردمی شود و هرلغزش قدمی، براثر گناهی است که از او سرزده و آن چه خداوند دردنیا عفو می کند، گرامی تراز آن است که ( در قیامت ) در آن تجدید نظر فرماید و آن چه را که در این دنیا عقوبت فرموده، عادل تر ازآن است که در آخرت باردیگر کیفر دهد » . (1)

و به این ترتیب این گونه مصائب علاوه بر این که بار انسان را سبک

1- « مجمع البیان » ، جلد 9 ، صفحه 31 ، ذیل آیات مورد بحث .

می کند ، او را نسبت به آینده کنترل خواهد نمود .

✓ 2 - گرچه ظاهر آیه عام است و همه مصائب را دربرمی گیرد ، ولی مطابق معمول در عمومات ، استثناهایی وجود دارد ، مانند مصائب و مشکلاتی که دامن گیر انبیاء و ائمه معصومین علیهم السلام می شد که برای ترفیع مقام آن ها بود .

و هم چنین مصائبی که گریبان غیر معصومین را می گیرد و جنبه آزمون دارد و یا مصائبی که بر اثر ندانم کاری ها و عدم دقت و مشورت و سهل انگاری در امور حاصل می شود ، که اثر تکوینی اعمال خود انسان ها است .

و به تعبیر دیگر جمع میان آیات مختلف قرآن و روایات ایجاب می کند که عموم این آیه در مواردی تخصیص پیدا کند و این مطلب تازه ای نیست که مایه گفتگوی بعضی از مفسران شده است . کوتاه سخن این که مصائب و گرفتاری های سخت ، فلسفه های مختلفی دارد که در بحث های توحیدی و مباحث عدل الهی ، به آن اشاره شده است .

شکوفایی استعدادها تحت فشار مصائب ، هشدار نسبت به آینده ، آزمون الهی ، بیداری

از غرور و غفلت و کفاره گناه و ... .

اما از آن جا که بیشتر موارد آن جنبه کیفری و کفاره ای دارد ، آیه فوق آن را به صورت عموم مطرح ساخته است .

و لذا در حدیثی می خوانیم : هنگامی که امام علی بن الحسین وارد بر یزید شد ، یزید نگاهی به او کرد و گفت : « یا عَلِیُّ ما اَصابَکُمْ مِنْ مُصیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ اَیْدیکُمْ » ( اشاره به این که حوادث کربلا نتیجه اعمال خود شما بود ) . ولی امام علی بن الحسین فورا در پاسخ فرمود : « کَلاّ ما هذِه فینا نَزَلَتْ ، اِنَّما نَزَلَ فینا "ما اَصابَ مِنْ مُصیبَةٍ فِی الاَْرْضِ وَ لا فی اَنْفُسِکُمْ اِلاّ فی کِتابٍ مِنْ قَبْلِ اَنْ نَبْرَأَها اِنَّ ذلِکَ عَلَی اللّهِ یَسیرٌ لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما اآتاکُمْ"(1) فَنَحْنُ الَّذینَ لا نَأْسی عَلی ما فاتَنا مِنْ اَمْرِ الدُّنْیا وَ لا نَفْرَحُ بِما اوُتینا :(2)

1- 22 و 23 / حدید .

2- « نور الثقلین » ، جلد 4 ، صفحه 580 .

چنین نیست ، این آیه در مورد ما نازل نشده ، آن چه درباره ما نازل شده آیه دیگری است که می گوید : هر مصیبتی در زمین یا در جسم و جان شما روی دهد ، پیش از آفرینش شما در کتاب ( لوح محفوظ ) بوده و آگاهی بر این امر بر خداوند آسان است ، این برای آن است که شما به خاطر آن چه از دست می دهید ، غمگین نشوید و به خاطر آن چه در دست دارید ، زیاد خوشحال نباشید ( هدف از این مصائب عدم دلبستگی شما به مواهب زودگذر دنیا است و یک نوع تربیت و آزمون برای شما است ). سپس امام افزود : « ما کسانی هستیم که هرگز به خاطر آن چه از دست داده ایم ، غمگین نخواهیم شد و به خاطر آن چه در دست داریم ، خوشحال نیستیم "همه را زودگذر می دانیم و چشم به لطف و عنایت خدا بسته ایم" » .

این سخن را با حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام)پایان می دهیم : هنگامی که از حضرتش تفسیر آیه فوق را خواستند ، فرمود : « می دانید علی (علیه السلام) و اهل بیتش بعد از او گرفتار مصائبی شدند ، آیا به خاطر اعمالشان بود؟ درحالی که آن ها اهل بیت طهارتند و معصوم ازگناه » ، سپس افزود : « اِنَّ رَسُولَ اللّهِ کانَ یَتُوبُ اِلَی اللّهِ وَ یَسْتَغْفِرُ فی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ مِأَةَ مَرَّةٍ مِنْ غَیْرِ ذَنْبٍ اِنَّ اللّهَ یَخُصُّ اَوْلِیائَهُ بِالْمَصائِبِ لِیَأْجُرَ هُمْ عَلَیْها مِنْ غَیْرِ ذَنْبٍ : رسول خدا صلی الله علیه و آله پیوسته توبه می کرد و

در هر شبانه روز صد بار استغفار می نمود ، بی آن که گناهی مرتکب شده باشد ، خداوند برای اولیاء و دوستانش مصائبی قرار می دهد تا به خاطر صبر در برابر آن از او پاداش گیرند ، بی آن که گناهی مرتکب شده باشند » . (1)

✓ 3 - گاه بعضی دراین مسأله تردیدکرده اندکه مصائب در آیه فوق اشاره به مصائب دنیا باشد،چراکه دنیا دار عمل است نه دار پاداش و کیفر.

ولی این اشتباه بزرگی است ، چراکه « آیات » و « روایات » فراوانی نشان می دهد که گاه انسان در همین دنیا گوشه ای از کیفر اعمالش را می بیند و این که می گویند : دنیا دار مجازات نیست ، یعنی تمام حساب ها تصفیه نمی شود ، نه این که مطلقا مجازاتی وجود ندارد و انکار این حقیقت از نظر آشنایان به آیات و روایات ، شبیه انکار یک امر بدیهی است .

✓ 4 - گاه مصائب ، جنبه دست جمعی دارد و محصول گناهان جمعی است ، همان گونه

1- « نور الثقلین » ، جلد 4 ، صفحه 581 .

که در آیه 41 سوره روم می خوانیم : « ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ اَیْدِی النّاسِ لِیُذیقَهُمْ بَعْضَ الَّذی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ : فساد در خشکی و دریا به خاطر اعمال مردم آشکار شد ، تا نتیجه بعضی از اعمالی را که انجام داده اند ، به آن ها بچشاند ، شاید بازگردند » .

روشن است که این درباره جوامع انسانی است ، که به خاطر اعمالشان گرفتار نابسامانی ها می شوند . و در آیه 11 سوره رعد آمده است : « اِنَّ اللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِاَنْفُسِهِمْ : خداوند سرنوشت هیچ جمعیتی را تغییر نمی دهد ، مگر این که خویشتن را تغییر دهند » .

و امثال این آیات که گواهی می دهد ، در میان اعمال انسان و نظام تکوینی زندگی او ارتباط و پیوند نزدیکی وجود دارد ، که اگر بر اصول فطرت و قوانین آفرینش گام بردارند ، برکات الهی شامل حال آن ها می شود و هرگاه فاسد شوند ، زندگی آن ها به فساد می گراید .

و گاه ممکن است این قضیه در مورد فرد فرد انسان ها صادق شود و هر کس در مقابل گناهی که مرتکب می شود ، به مصیبتی در جسم و جان یا اموال و متعلقاتش گرفتار گردد ،

همان طور که در آیه فوق آمده است . (1)

مصائب شما دستاورد خودتان است

این تصور برای بسیاری وجود دارد که گمان می کنند رابطه اعمال انسان با جزای الهی ، همان رابطه قراردادی است که شبیه آن در مورد قوانین دنیا و پاداش و کیفر آن وجود دارد ، در حالی که بارها گفته ایم که این ارتباط ، به یک نوع ارتباط تکوینی شبیه تر است تا ارتباط تشریعی و قراردادی و به تعبیر دیگر پاداش کیفرها « بیشتر بازتاب طبیعی و تکوینی اعمال انسان هااست که دامن آن ها را می گیرد » .

آیات فوق شاهد گویایی برای این واقعیت است .

در این زمینه روایات زیادی در منابع اسلامی وارد شده که به گوشه ای از آن

1- « المیزان » ، جلد 18 ، صفحه 61 .

برای تکمیل این بحث اشاره می کنیم .

✓ 1 - در یکی از خطبه های نهج البلاغه آمده است : « هیچ ملتی از آغوش ناز و نعمت زندگی گرفته نشد ، مگر به واسطه گناهانی که انجام دادند زیرا خداوند هرگز به بندگانش ستم روا نمی دارد ، هرگاه مردم در موقع نزول بلاها و سلب نعمت ها با صدق نیّت به پیشگاه خدا تضرع کنند و با دل های پر اشتیاق و آکنده از

مهرخدا از او درخواست جبران نمایند مسلماً آن چه از دستشان رفته به آن ها بازمی گرداند و هرگونه مفسده ای را برای آن ها اصلاح می کند » .(1)

✓ 2 - در « جامع الاخبار » حدیث دیگری از امیرمؤمنان علی نقل شده است که فرمود : « اِنَّ الْبَلاءَ لِلظّالِمِ اَدَبٌ وَ لِلْمُؤْمِنِ امْتِحانٌ وَ لِلاَْنْبِیاءِ دَرَجَةٌ وَ لِلاَْوْلِیاءِ کَرامَةٌ : بلاها برای ظالم تأدیب است و برای مؤمنان امتحان و برای پیامبران درجه و برای اولیاء کرامت و مقام است » .(2)

1- « نهج البلاغه » ، خطبه 178 .

2- « بحار الانوار » ، جلد 81 ، صفحه 198 .

این حدیث شاهد گویایی است برای آن چه در مورد استثناهای آیه بیان کردیم .

✓ 3 - در حدیث دیگری در « کافی » از حضرت امام صادق آمده است که فرمود :

« اِنَّ الْعَبْدَ اِذا کَثُرَتْ ذُنُوبُهُ وَ لَمْ یَکُنْ عِنْدَهُ مِنَ الْعَمَلِ ما یُکَفِّرُها ، ابْتَلاهُ بِالْحُزْنِ لِیُکَفِّرَها : هنگامی که انسان گناهش افزون شود و اعمالی که آن را جبران کند ، نداشته باشد ، خداوند او را گرفتار اندوه می کند تا گناهانش را تلافی کند » .(1)

تازه همه این ها غیر از گناهانی است که خداوند طبق صریح آیه فوق مشمول عفو و رحمتش قرارمی دهد، که آن نیز به نوبه خود بسیار است .

رفع یک اشتباه بزرگ در ارتباط با بحث مصیبت ها

ممکن است کسانی از این حقیقت قرآنی سوء استفاده کنند و هر گونه مصیبتی دامنشان

1- « کافی » جلد 2 ، کتاب « الایمان و الکفر » بابُ تَعْجیلِ عُقُوبَةِ الذَّنْبِ ، حدیث 2 .

را می گیرد ، با آغوش باز از آن استقبال نمایند و بگویند باید در برابر هر حادثه ناگواری تسلیم شد و از این اصل آموزنده و حرکت آفرین قرآنی نتیجه معکوس ، یعنی نتیجه تخدیری بگیرند که این بسیار خطرناک است .

هیچ گاه قرآن نمی گوید در برابر مصائب تسلیم باش و در رفع مشکلات کوشش مکن و تن به ظلم ها و ستم ها و بیماری ها بده ، بلکه می گوید : اگر با تمام تلاش و کوششی که انجام دادی باز هم گرفتاری ها بر تو چیره شد ، بدان گناهی کرده ای که نتیجه و کفاره اش دامانت را گرفته ، به اعمال گذشته ات بیندیش و از گناهانت استغفار کن و خویشتن را بساز و ضعف هارا اصلاح نما .

و اگرمی بینیم در بعضی از روایات ، این آیه بهترین آیه قرآن معرفی شده ، به خاطر همین آثارتربیتی مهم آن است و به خاطر سبک کردن بار انسان از سوی دیگر و زنده کردن نور امید و عشق پروردگار در قلب و جان او از سوی سوم .

31 وَ ما اَنْتُمْ بِمُعْجِزینَ فِی الاَْرْضِ وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصیرٍ

و شما هرگز نمی توانید در زمین از قدرت خداوند فرار کنید و غیر از خدا

هیچ ولی و یاوری برای شما نیست .

« مُعْجِزین » از ماده « اِعْجاز » به معنی به عجز درآوردن است ، اما این کلمه در بسیاری از آیات قرآن به معنی فرار کردن از حیطه قدرت الهی و از چنگال عذاب او آمده است که لازمه معنی آن می باشد . چگونه شما می توانید از حیطه قدرت و حاکمیت او بگریزید ، در حالی که تمام عالم هستی عرصه حکومت بلامنازع پروردگار است .

فرق میان «وَلی» و «نَصیر» ممکن است از این نظر باشد که «ولی» سرپرستی است برای جلب منفعت و «نصیر» برای دفع مضرت است و یا این که «ولی» به کسی گفته می شود که مستقلاً به دفاع برخیزد و «نصیر» کسی است که در کنار خود انسان قرار می گیرد و او را یاری می دهد .

32 وَ مِنْ ایاتِهِ الْجَوارِ فیِ الْبَحْرِ کَالاَْعْلامِ

از نشانه های او کشتی هایی است همچون کوه ها که در دریا در حرکت است .

وزش بادهای منظم و حرکت کشتی ها از آیات خدا است

« جَوار » جمع « جاریة » توصیفی است برای « سُفُن » جمع « سَفینَة » به معنی کشتی ، که

برای اختصار از عبارت حذف شده و اصولاً تکیه آیه روی همین جریان و حرکت کشتی هاست و به همین دلیل مخصوصاً این وصف موضوع سخن قرار گرفته .

و این که درلغت عرب به دختران جوان «جارِیَة» گفته می شود، به خاطرجریان نشاط جوانی در تمام وجود آن ها است .

« اَعْلام » جمع « عَلَم » به معنی « کوه » است ، ولی در اصل به معنی علامت و اثری است که از چیزی خبر می دهد ، مانند «عَلَمُ الطریق» (نشانه های راه) و «عَلَمُ الْجَیْش» (پرچم لشکر) و مانند آن و اگر به « کوه » « عَلَم » گفته می شود ، به خاطر همین است که از دور نمایان است و گاه بر فراز آن آتشی می افروختند تا نشانه ای برای رهگذران باشد ، ولی بود و نبود آتش در این نام گذاری تأثیری ندارد .

به این ترتیب قرآن مجید در این آیه ، همچون آیات متعدد دیگر ، حرکت کشتی های کوه پیکر را بر صفحه دریاها بر اثر وزش بادهای منظم از نشانه های خداوند می شمرد .

اگر زورق یا قایق کوچکی برصفحه آب به خاطر وزش باد حرکت کند ، زیاد مهم نیست ،

مهم آن است که کشتی های کوه پیکر با وزش امواج لطیف هوا با عده زیادی مسافر و بار فراوان به حرکت درآید و هزاران کیلومتر راه را در میان دو نقطه بپیماید و به مقصد برسد .

راستی چه کسی اقیانوس ها را با این وسعت و عمق و ویژگی های آب آفریده ؟ چه کسی به چوب و موارد دیگری که کشتی را با آن شکل مخصوص می سازند ، این خاصیت را بخشیده که بر صفحه آب ثابت بماند ؟

و چه کسی به بادها دستور داده است به صورت منظمی بر صفحه دریاها و اقیانوس ها بوزند که هر کس از هر نقطه به نقطه دیگری می خواهد برود ، بتواند از آن استفاده کند ؟

همه جا نظم نشانه عقل و دانش است و در این جا نیز همین گونه است .

اصولاً اگر نقشه هایی که دریانوردان از حرکت بادها در اختیار دارند و معلوماتی که بشر درباره وزش بادها از قطبین زمین به سوی خط استوا و از خط استوا به سوی دو قطب و همچنین وزش های متناوب از سوی سواحل و خشکی ها به دریا و از سوی دریا به خشکی ، درنظر بگیرید ، می دانید چه قدر این مسأله حساب شده است .

البته در عصر ما نیروی محرک کشتی ها موتورهای نیرومندی است ، که پروانه های کشتی را به حرکت درمی آورد، ولی با این حال وزش بادها در حرکت این کشتی ها نیز مؤثر است .

33 اِنْ یَشَأْ یُسْکِنِ الرّیحَ فَیَظْلَلْنَ رَواکِدَ عَلی ظَهْرِه اِنَّ فی ذلِکَ لاَآیاتٍ لِکُلِّ صَبّارٍ شَکُورٍ

اگر اراده کند باد را ساکن می سازد تا آن ها بر پشت دریا متوقف شوند ، در این نشانه هایی است برای هر صبر کننده شکرگزار .

آری در این حرکت بادها و جریان کشتی ها و آفرینش دریاها و نظام و هماهنگی مخصوصی که بر این امور حکم فرماست ، نشانه های گوناگونی برای ذات پاک او است .

می دانیم وزش بادها در درجه اول به خاطر تفاوت درجه حرارت در دو نقطه روی زمین است ، زیرا هوا بر اثر حرارت منبسط می شود ، سپس به طرف بالا حرکت می کند و به همین دلیل از یک سو فشار بر هوای اطراف می آورد و آن ها را متحرک می سازد و از سوی دیگر ، هنگامی که به سمت بالا حرکت کند ، جای خود را به هوای اطراف می دهد ، اگر

خداوند فقط این خاصیت انبساط را از آن بگیرد ، سکون و سکوتی مرگبار بر آن حاکم می شود و کشتی های بادبانی بی حرکت بر صفحه اقیانوس ها حیران و سرگردان می مانند .

« صَبّار » و « شَکُور » هر دو صیغه مبالغه است که یکی فزونی صبر را می رساند و دیگری فزونی شکر را . تکیه بر این دو وصف در آیه مورد بحث و چند مورد دیگر از آیات قرآن مجید (1) اشاره به نکات لطیفی دارد : این دو وصف مجموعا ترسیم گویایی از حقیقت ایمان است ، چراکه مؤمن در مشکلات و گرفتاری ها صبور و در نعمت ها شکور است ، لذا در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم : «اَلاْیمانُ نِصْفانِ : نِصْفٌ صَبْرٌ وَ نِصْفٌ شُکْرٌ : ایمان دو نیمه است ، نیمی از آن صبر و نیمی از آن شکر است » . (2)

1- 5 / ابراهیم ، 31 / لقمان ، 19 / سبا و آیه مورد بحث .

2- « مجمع البیان » « تفسیر صافی » « فخر رازی » و « قرطبی » ، ذیل 31 / لقمان .

به علاوه مطالعه اسرار نظام آفرینش از یک سو نیاز به صبر و حوصله و پشتکار و صرف وقت دارد و از سوی دیگر انگیزه شکر منعم .

هرگاه این دو دست به دست هم می دهند ، انسان را آماده برای مطالعه این آیات می سازند و اصولاً مطالعه اسرار آفرینش خود یک نوع شکر است .

از سوی سوم به هنگامی که انسان سوار بر کشتی می شود ، این دو وصف در او از هر زمان دیگر نمایان تر است ، صبر در برابر حوادث و مشکلات دریا و شکر به هنگام رسیدن به ساحل مقصود .

34 اَوْیُوبِقْهُنَّ بِماکَسَبُوا وَ یَعْفُ عَنْ کَثیرٍ

یا اگر بخواهد آن ها را به خاطر اعمالی که سرنشینانش مرتکب شده اند نابود می سازد و در عین حال بسیاری را می بخشد .

همان گونه که در آیات گذشته نیز خواندیم ، بلاهایی که بر سر انسان وارد می شود، غالبا نتیجه اعمال خود او است .

ولی با این حال لطف خداوند شامل حال انسان است « و بسیاری را می بخشد » ( وَ یَعْفُ عَنْ کَثیرٍ) .

که اگر نبخشد هیچ کس جز معصومین و خاصان و پاکان از مجازات الهی مصون و برکنار نخواهند بود ، چنان که در آیه 45 سوره فاطر می خوانیم : « هرگاه خداوند مردم را به آن چه انجام داده اند ، مجازات می کرد ، جنبنده ای را بر پشت زمین باقی نمی گذاشت ( ولی به لطفش ) آن ها را تا سرآمد معینی مهلت می دهد » .

آری او می تواند بادها را از حرکت باز دارد ، تا کشتی ها در دل اقیانوس ها بی حرکت بمانند و هم می تواند بادها را تبدیل به طوفان های درهم پیچیده سازد تا کشتی های کوه پیکر را در هم بکوبند و همچون پر کاهی در میان امواج بغلطانند، ولی لطف عمیم او مانع این کار است .

35 وَ یَعْلَمَ الَّذینَ یُجادِلُونَ فی ایاتِنا ما لَهُمْ مِنْ مَحیصٍ

تا کسانی که در آیات ما مجادله می کنند بدانند هیچ پناهگاهی ندارند .

« مَحیص » از ماده « حَیْص » به معنی بازگشت و عدول و کناره گیری کردن از چیزی است

و از آن جا که « مَحیص » اسم مکان است ، این کلمه به معنی فرارگاه یا پناهگاه می آید .

آری آن ها کسانی نیستند که مشمول عفو خداوند شوند ، چراکه آگاهانه به مخالفت برخاسته و از روی عداوت و لجاج به ستیزه جویی ادامه می دهند ، آن ها از چشمه جوشان عفو و رحمتش ممنوعند و از چنگال عذابش رهایی ندارند .

36 فَما اوُتیتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَمَتاعُ الْحَیوةِ الدُّنْیا وَ ما عِنْدَ اللّهِ خَیْرٌ وَ اَبْقی لِلَّذینَ امَنُوا وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

آن چه به شما عطا شده متاع زودگذر زندگی دنیا است و آن چه نزد خدا است برای کسانی که ایمان آورده اند و بر پروردگارشان توکل می کنند ، بهتر و پایدارتر است .

مبادا متاع زودگذر دنیای فانی شما را فریب دهد و غافل سازد و تصور کنید همیشه در اختیار شما است ، برقی است می جهد و به زودی خاموش می شود ، شعله ای است در برابر باد و حبابی است بر سطح آب و غباری است در مسیر طوفان « ولی پاداش ها و مواهبی که نزد خدا است بهتر و پایدارتر است ، برای کسانی که ایمان آورده اند و بر پروردگارشان ، توکل می کنند » .

مواهب دنیوی هرچه هست زودگذر است ، اما نعمت های الهی پایدار و جاودانی است ، کدام عقل اجازه می دهد که انسان از چنین معامله پرسودی صرف نظر کند یا گرفتار غرور و غفلت شود و زرق و برق ها او را بفریبد ؟ لذا در آیه 38 توبه نیز می خوانیم : « اَرْضیتُمْ بِالْحَیاةِ الدُّنْیا مِنَ الاْخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا فِی الاْخِرَةِ اِلاّ قَلیلٌ : ( ای کسانی که از جهاد سرباز می زنید) آیا به زندگی دنیا در مقابل آخرت راضی شده اید ، با این که متاع زندگی دنیا در برابر آخرت چیز اندکی است » ؟ لذا در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم : « وَ اللّهِ مَا الدُّنْیا فِی الاْخِرَةِ اِلاّ مِثْلُ اَنْ یَجْعَلَ اَحَدُکُمْ اِصْبَعَهُ هذِه فِی الْیَمِّ فَلْیَنْظُرْ بِمَ تُرْجَعُ : به خدا سوگند دنیا در برابر آخرت ، مثل این است که یکی از شما انگشت خود را به دریا زند و سپس بیرون آورد ، باید دید چه مقدار آب دریا را با آن برداشته است » .(1)

1- « روح البیان » ، جلد 3 ، صفحه 429 ، ذیل 38 / توبه .

37 وَ الَّذینَ یَجْتَنِبُونِ کَبائِرَ الاِْثْمِ وَ الْفَواحِشَ وَ اِذا ما غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ

همان کسانی که از گناهان بزرگ و اعمال زشت اجتناب می ورزند و هنگامی که خشمگین می شوند ، عفو می کنند .

برنامه های عملی هفت گانه برای جامعه سالم

بعد از وصف ایمان و توکل در آیه قبل که هر دو جنبه قلبی دارد ، در آیات 37 تا 40 به هفت قسمت از « برنامه های عملی آن ها » چه در جنبه نفی ، چه در جنبه اثبات ، چه از نظر فردی و چه اجتماعی ، چه مادی و چه معنوی اشاره می کند ، برنامه ای که بیانگر ارکان یک جامعه سالم با حکومت صالح و قدرتمند است .

جالب این که این آیات ظاهراً در مکه نازل شده است ، در آن روزی که هنوز جامعه اسلامی شکل نگرفته بود و حکومت اسلامی وجود نداشت ، ولی این آیات نشان می دهد که از همان روز ، بینش صحیح اسلامی در این زمینه ها توسط این آیات به مسلمانان داده می شد ، چراکه آن ها در دوران مکه تحت آموزش پیگیر و مستمر پیامبر صلی الله علیه و آله به منظور

آمادگی برای ساختن جامعه آینده اسلامی قرار داشتند .نخستین وصف را از پاکسازی شروع می کند ، می فرماید : ( وَ الَّذینَ یَجْتَنِبُونِ کَبائِرَ الاِْثْمِ وَ الْفَواحِشَ ) .

« کَبائِر » جمع « کبیره » به معنی گناهان بزرگ است ، اما این که معیار کبیره بودن چیست ؟ بعضی آن را به گناهانی تفسیر کرده اند که در متن قرآن وعده عذاب الهی نسبت به آن داده شده و گاه به گناهانی که موجب حد شرعی است .

بعضی نیز احتمال داده اند که اشاره به بدعت ها و ایجاد شبهات اعتقادی در اذهان مردم بوده باشد .

ولی اگر به معنی لغوی کبیره بازگردیم ، « کبیره » هر گناهی است که از نظر اسلام بزرگ و پراهمیت است ، یکی از نشانه های اهمیت آن این است که در قرآن مجید در مورد آن وعده عذاب آمده و به همین جهت در روایات اهل بیت علیهم السلام نیز « کبائر » به این صورت تفسیر شده : « اَلَّتی اَوْجَبَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِ النّارَ : گناهان کبیره ، گناهانی است که خداوند

مجازات آتش برای آن مقررداشته است ». (1)

روی این حساب اگر اهمیت و عظمت گناهی از طرق دیگر نیز کشف شود ، عنوان گناه کبیره به خود می گیرد .

« فَواحِش » جمع « فاحشه » به معنی اعمال بسیار زشت و ناپسند است ، ذکر این تعبیر بعد از « کبائر » به اصطلاح از قبیل ذکر خاص بعد از عام می باشد و در حقیقت بعد از بیان اجتناب مؤمنان راستین از همه گناهان کبیره ، روی گناهان زشت و ننگین تکیه بیشتری شده است تا اهمیت آن را آشکار سازد .

به این ترتیب نخستین نشانه های ایمان و توکل پرهیز و اجتناب ازگناهان کبیره است، چگونه ممکن است انسان دعوی ایمان و توکل بر خدا کند ، در حالی که آلوده انواع گناهان است و

1- «نورالثقلین»، جلد 1، صفحه 437 .

قلب او لانه ای از لانه های شیطان .

در توصیف دوم که آن نیز جنبه پاکسازی دارد ، درباره تسلط بر نفس به هنگام خشم و غضب که بحرانی ترین حال انسان است ، سخن می گوید و می فرماید : ( وَ اِذا ما غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ ).

نه تنها در موقع غضب زمام اختیار از کفشان ربوده نمی شود و دست به اعمال زشت و جنایت نمی زنند ، بلکه با آب عفو و غفران قلب خود و دیگران را از کینه ها شستشو می دهند .

جالب این که ، نمی گوید : آن ها غضب نمی کنند ، چراکه این جزء طبیعت انسان است و در بعضی موارد ، یعنی در آن جا که برای خدا و در راه احقاق حق مظلومان باشد ، ضرورت دارد ، بلکه می گوید : آن ها به هنگام غضب آلوده گناه نمی شوند ، بلکه به سراغ عفو و غفران می روند و باید هم چنین باشد، چگونه انسان می تواند در انتظار عفو الهی به سر برد ، در حالی که خود کینه توز و انتقام جو است و به هنگام غضب هیچ قانونی را به رسمیت نمی شناسد .

و اگر می بینیم در این جا مخصوصاً روی مسأله « غضب » تکیه شده ، به خاطر آن است که

این حالت ، آتش سوزانی است که در درون جان انسان شعله ور می شود و بسیارند کسانی که قادر بر مهار کردن نفس در آن حالت نیستند ، ولی مؤمنان راستین هرگز تسلیم خشم و غضب نمی شوند .

در حدیثی از امام باقر می خوانیم : « مَنْ مَلَکَ نَفْسَهُ اِذا رَغِبَ وَ اِذا رَهِبَ وَ اِذا غَضِبَ ، حَرَّمَ اللّهُ جَسَدَهُ عَلَی النّارِ : کسی که به هنگام شوق و علاقه و به هنگام ترس و وحشت و هنگام خشم و غضب مالک نفس خویشتن باشد، خداوند بدن اورا برآتش حرام می کند » .(1)

38 وَ الَّذینَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَ اَقامُوا الصَّلوةَ وَ اَمْرُهُمْ شُوری بَیْنَهُمْ وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ

و آن ها که دعوت پروردگارشان را اجابت کرده و نماز را برپا داشته و کارهایشان به

1- « نور الثقلین » ، جلد 4 ، صفحه 583 .

طریق مشورت در میان آن ها صورت می گیرد و از آن چه به آن ها روزی داده ایم انفاق می کنند .

این آیه به سومین تا ششمین اوصاف آن ها اشاره می کند. در آیه گذشته سخن از پاکسازی وجودشان از گناهان و غلبه بر خشم و غضب بود ، اما در آیه مورد بحث سخن از بازسازی وجودشان در جنبه های مختلف است ، که از همه مهم تر اجابت دعوت پروردگار و تسلیم در برابر فرمان او است ، مطلبی که همه نیکی ها و خوبی ها و اطاعت اوامر الهی در آن جمع است ، آن ها با تمام وجود در برابر فرمانش تسلیمند و در مقابل اراده او از خود اراده ای ندارند و باید چنین باشد ، چراکه بعداز پاکسازی قلب و جان از آثار گناه که موانع راه حقند ، تسلیم و اجابت قطعی است .

ولی از آن جا که در میان اوامر الهی مسائل بسیار مهمی وجود دارد که بالخصوص باید انگشت روی آن گذاشت ، چند موضوع مهم را به دنبال آن یادآور می شود که مهم ترین آن ها « نماز » است ، نمازی که ستون دین ، پیوند خلق و خالق ، مربی نفوس ، معراج مؤمن و

نهی کننده از فحشا و منکر است .

بعد از آن مهم ترین مسأله اجتماعی همان اصل « شوری » است که بدون آن همه کارها ناقص است ، یک انسان هر قدر از نظر فکری نیرومند باشد ، نسبت به مسائل مختلف تنها از یک یا چند بعد می نگرد و لذا ابعاد دیگر بر او مجهول می ماند ، اما هنگامی که مسائل در شوری مطرح گردد و عقل ها و تجارب و دیدگاه های مختلف به کمک هم بشتابند ، مسائل کاملاً پخته و کم عیب و نقص می گردد و از لغزش دورتر است .

لذا در حدیث پرمعنایی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم : « اَنَّهُ ما مِنْ رَجُلٍ یُشاوِرُ اَحَدا اِلاّ هُدِیَ اِلَی الرُّشْدِ : احدی در کارهای خود مشورت نمی کند ، مگر این که به راه راست و مطلوب هدایت می شود » .

قابل توجه این که : تعبیر در این جا به صورتی است که آن را یک برنامه مستمر مؤمنان می شمرد ، نه تنها در یک کار زودگذر و موقت ، می گوید : همه کارهای آن ها در میانشان به صورت شوری است و جالب این که خود پیامبر صلی الله علیه و آله با این که عقل کل بود و با مبدأ وحی

ارتباط داشت ، در مسائل مختلف اجتماعی و اجرایی ، در جنگ و صلح و امور مهم دیگر ، به مشورت با یاران می نشست و حتی گاه نظرآن هارا ترجیح می داد ، با این که مشکلاتی از این ناحیه حاصل می شد، تا الگو و اسوه ای برای مردم باشد، چراکه برکات مشورت از زیان های احتمالی آن به مراتب بیشتراست .

درباره اهمیت « مشورت » و « شرایط شوری » و « اوصاف کسانی که باید مورد مشورت قرار گیرند » و « وظیفه مشاور » بحث های مشروحی در ذیل آیه 159 سوره آل عمران جلد 3 تفسیر نمونه صفحه 142 ذکر شده است که نیازی به تکرار آن نیست ، اما چند موضوع را باید در این جا اضافه کنیم :

الف : شوری منحصراً در مورد کارهای اجرایی و شناسایی موضوعات است ، نه درباره احکام که تنها باید از مبدأ وحی و از کتاب و سنت گرفته شود ، تعبیر به « اَمْرُهُمْ » ( کارهایشان ) نیز ناظر به همین معنی است ، چراکه احکام ، کار مردم نیست ، کار خدا است ، به خصوص این که مامعتقدیم هیچ امری دراسلام نیست، مگر این که نص عام یا خاصی درمورد

آن صادر شده است و گرنه « اَلْیَوْمَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ » (3/مائده) صحیح نبود ( شرح این معنی را باید در کتب اصول فقه در مورد بطلان اجتهاد به معنی قانون گذاری در اسلام مطالعه کرد ) .

ب : بعضی از مفسران گفته اند که شأن نزول جمله « وَ اَمْرُهُمْ شُوری بَیْنَهُمْ » در مورد انصار است و این یا به خاطر آن است که آن ها حتی قبل از اسلام کارهایشان بر اساس شوری بود و یا اشاره به آن گروهی از انصار است که قبل از هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله ایمان آوردند و در « عقبه » با او بیعت کردند و از حضرتش دعوت به مدینه نمودند ( چون این سوره مکی است و آیات فوق نیز ظاهراً در مکه نازل شده ) .

ولی به هرحال آیه مخصوص شأن نزولش نیست و یک برنامه عمومی و همگانی را بیان می کند .

این سخن را با حدیثی از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) پایان می دهیم ، آن جا که فرمود : « لا ظَهیرَ کَالْمُشاوَرَةِ وَ الاِْسْتِشارَةُ عَیْنُ الْهِدایَةِ : هیچ پشتیبان و تکیه گاهی همچون مشورت

نیست و مشورت عین هدایت است » .(1)

این نکته نیز قابل توجه است که آخرین توصیفی که در این آیه مطرح شده تنها انفاق در مسائل مالی را بیان نمی کند ، بلکه انفاق از تمام آن چه خداوند روزی داده است ، از مال ، از علم ، از عقل و هوش و تجربه ، از نفوذ اجتماعی و خلاصه از همه چیز .

39 وَ الَّذینَ اِذا اَصابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنْتَصِرُونَ

و آن ها که هرگاه ستمی به آن ها رسد ( تسلیم ظلم نمی شوند ) و یاری می طلبند .

اهل ایمان تسلیم ظلم نمی شوند

« یَنْتَصِرُون » از ماده « انتصار » به معنی یاری طلبیدن است ، ولی بعضی آن را به معنی «تناصر» ( به یاری یکدیگر شتافتن ) تفسیر کرده اند ، ولی نتیجه هر دو

1- « وسائل الشیعه » ، جلد 8 ، صفحه 425 ، باب 21 از ابواب اَحْکامُ الْعِشْرَةِ .

با توجه به توضیحی که دادیم ، یکی است .

ناگفته پیداست که در برابر وظیفه « انتصار » در مقابل ستم ، دیگران نیز وظیفه یاری کردن دارند ، چراکه یاری طلبیدن بدون یاری کردن ، لغو و بیهوده است ، در حقیقت هم مظلوم موظف به مقاومت در برابر ظالم و فریاد برآوردن است و هم مؤمنان دیگر موظف به پاسخ گویی او هستند ، همان گونه که در آیه 72 سوره انفال می خوانیم : « وَ اِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ : هرگاه آن ها از شما برای حفظ دین خود یاری بطلبند ، بر شما است که آن ها را یاری کنید » .

این برنامه مثبت و سازنده به ظالمان هشدار می دهد، که اگر دست به ستم بیالایند، مؤمنان ساکت نمی نشینند و در برابر آن ها بپا می خیزند و هم به مظلومان اعتماد می بخشد که اگر استغاثه کنند ، دیگران به یاری آن ها می شتابند .

به هر حال وظیفه هر مظلومی این است که اگر به تنهایی قادر بر دفع ظلم و ستم نیست ، سکوت نکند و با استفاده از نیروی دیگران به مقابله با ظلم قیام نماید و وظیفه همه مسلمانان است که به ندای او پاسخ مثبت دهند .

40 وَ جَزاؤُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَ اَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَی اللّهِ اِنَّهُ لا یُحِبُّ الظّالِمینَ

و کیفر بدی مجازاتی همانند آن است و هر کس عفو و اصلاح کند اجر و پاداش او با خدا است ، خداوند ظالمان را دوست ندارد .

مبادا به خاطر این که بعضی از دوستان شما مورد ستم واقع شده اند ، از حد بگذرانید و خود مبدل به افراد ظالمی شوید، به خصوص این که در جوامعی همچون جامعه عرب در آغاز اسلام ، احتمال تجاوز از حد به هنگام پاسخ گفتن به ظلم ، احتمال قابل توجهی بوده و می بایست حساب یاری مظلوم از انتقام جویی جدا شود .

ولی به هر حال این تعبیر می تواند مقدمه ای باشد برای دستور عفو که در جمله بعد آمده ، گویی می فرماید : « مجازات هرچه باشد ، یک نوع آزار است و اگر طرف پشیمان شده باشد ، شایسته عفو است » .

در این گونه موارد عفو کنید ، چراکه « هر کس عفو و اصلاح کند ، اجر و پاداش او

بر خداست » ( فَمَنْ عَفا وَ اَصْلَحَ فَاَجْرُهُ عَلَی اللّهِ ) .

درست است که حقی از او ضایع شده و در مقابل ظاهراً چیزی نگرفته ، اما به خاطر گذشتی که از خود نشان داده ، گذشتی که مایه انسجام جامعه و کم شدن کینه ها و افزایش محبت و موقوف شدن انتقام جویی و آرامش اجتماعی است ، خداوند برعهده گرفته که پاداش او را از فضل بی پایانش مرحمت کند و چه تعبیر جالبی است تعبیر « عَلَی اللّهِ » : گویی خداوند خود را مدیون چنین کسی می داند و می گوید : « اجرش برعهده من است » .

و در پایان آیه می فرماید : ( اِنَّهُ لا یُحِبُّ الظّالِمینَ ) .

این جمله ممکن است اشاره به چند نکته باشد :

نخست این که دستور عفو به خاطر این است که در صورت قصاص و کیفر ، گاه انسان نمی تواند خود را دقیقا کنترل کند و از حد می گذراند و در صف ظالمان قرار می گیرد .

دیگر این که اگر دستور عفو داده شده ، نه به معنی دفاع از ظالمان است ، چراکه خداوند ظالمان را هرگز دوست نمی دارد ، بلکه هدف هدایت گمراهان و استحکام

پیوندهای اجتماعی است .

سوم این که کسانی شایسته عفوند که از مرکب ظلم پیاده شوند و از گذشته خود نادم گردند و در مقام اصلاح خویش برآیند ، نه ظالمانی که عفو ، آن ها را جسورتر و جری تر می کند .

عفو و مجازات هرکدام جای ویژه ای دارد ، عفو در جایی است که انسان قدرت بر انتقام دارد و اگر می بخشد از موضع ضعف نیست، این عفو سازنده است ، هم برای مظلوم پیروز ، چراکه به اوتسلط بر نفس و صفای دل می بخشد و هم برای ظالم مغلوب،که اورابه اصلاح خویش وامی دارد. و کیفر و انتقام و مقابله به مثل درجایی است که هنوزظالم ازمرکب شیطان پیاده نشده و مظلوم پایه های قدرت خودرا محکم نکرده و عفواز موضع ضعف است، این جاست که باید اقدام به مجازات کند .

در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله آمده است : « اِذا کانَ یَوْمُ الْقِیامَةِ نادی مُنادٍ مَنْ کانَ اَجْرُهُ عَلَی اللّهِ فَلْیَدْخُلِ الْجَنَّةَ ، فَیُقالُ مَنْ ذَا الَّذی اَجْرُهُ عَلَی اللّهِ ؟ فَیُقالُ : الْعافُونَ عَنِ النّاسِ ، فَیَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَیْرِ حِسابٍ : هنگامی که روز قیامت می شود کسی ( از سوی خداوند ) ندا می دهد :

هرکس اجر او بر خدا است وارد بهشت شود ، گفته می شود : چه کسی اجرش بر خداست ؟ در جواب به آن ها می گویند : کسانی که مردم را عفو کردند آن ها بدون حساب داخل بهشت می شوند » . (1)

41 وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِه فَاُولئِکَ ما عَلَیْهِمْ مِنْ سَبیلٍ

و کسی که بعد از مظلوم شدن یاری طلبد ، ایرادی بر او نیست .

یاری طلبیدن عیب نیست ، ظلم کردن عیب است

نه کسی حق دارد مانع از این کار شود و نه او را ملامت و سرزنش و مجازات کند و نه در یاری کردن چنین مظلومی تردیدبه خود راه دهد، چراکه انتصار و استمدادحق مسلّم هر مظلومی است و یاری مظلومان وظیفه هرانسان آزاده و بیداری است .

42 اِنَّمَا السَّبیلُ عَلَی الَّذینَ یَظْلِمُونَ النّاسَ وَ یَبْغُونَ فِی الاَْرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ

1- « مجمع البیان » ، ذیل آیات مورد بحث .

اوُلئِکَ لَهُمْ عَذابٌ اَلیمٌ

ایراد و مجازات برکسانی است که به مردم ستم می کنند و درزمین به ناحق ظلم روامی دارند. برای آن ها عذاب دردناکی است .

«بَغْی» دراصل به معنی کوشش و تلاش برای بدست آوردن چیزی است، ولی بسیار می شود که به کوشش هایی که برای غصب حق دیگران و تجاوزازحدود و حقوق الهی صورت می گیرد، نیز اطلاق می شود ، بنابراین « ظلم » مفهوم خاص دارد و بغی مفهوم عام و هر گونه تعدی و تجاوز از حقوق الهی را شامل می شود .

تعبیر « بِغَیْرِ الْحَقِّ » نیز تأکیدی برای این معنی است و به این ترتیب جمله دوم از قبیل ذکر عام بعد از ذکر خاص است .

43 وَ لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ اِنَّ ذلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الاُْمُورِ

اما کسانی که شکیبایی و عفو کنند این از کارهای پر ارزش است .

«عَزْم» دراصل به معنی « تصمیم بر انجام کاری » است و به اراده محکم اطلاق می شود ،

تعبیر به « عَزْمِ الاُْمُورِ » ممکن است اشاره به این باشد ، که این از کارهایی است که خداوند به آن فرمان داده و هرگز نسخ نمی شود و یا از کارهایی است که انسان باید نسبت به آن عزم راسخ داشته باشد و هر یک از این دو معنی باشد ، دلیل بر اهمیت این کار است .

قابل توجه این که مسأله « صبر » قبل از « غفران » ذکر شده ، چراکه اگر صبر و شکیبایی نباشد کار به عفو و گذشت منتهی نمی شود ، زمام نفس از دست انسان بیرون می رود و روی انتقام پافشاری می کند .

بار دیگر این حقیقت را یادآور می شویم که عفو و غفران در صورتی مطلوب است که از موضع قدرت باشد و طرف نیز از آن حسن استفاده نماید ، تعبیر « مِنْ عَزْمِ الاُْمُورِ » نیز ممکن است همین معنا را تأکید کند ، چراکه تصمیم گیری در زمینه ای است که انسان قادر و توانا بر انجام امری باشد ، به هر حال عفوی که جنبه تحمیلی از سوی ظالم داشته باشد و یا او را در عملش جری تر و جسورتر سازد ، هرگز مطلوب نیست .

44 وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِیٍّ مِنْ بَعْدِه وَ تَرَی الظّالِمینَ لَمّا رَأَوُا الْعَذابَ

یَقُولُونَ هَلْ اِلی مَرَدٍّ مِنْ سَبیلٍ

کسی را که خدا گمراه کند ولی و یاوری بعد از او نخواهد داشت و ظالمان را ( روز قیامت ) می بینی که وقتی عذاب الهی را مشاهده می کنند ، می گویند : آیا راهی به سوی بازگشت ( و جبران ) وجود دارد ؟

آیا راه بازگشتی وجود دارد ؟

برای آن ها که آشنا به تعبیرات قرآن در زمینه هدایت و ضلالتند ، این مطلب کاملاً روشن است که نه هدایت جنبه اجباری دارد ، نه ضلالت ، بلکه نتیجه مستقیم اعمال انسان ها است ، گاه انسان کاری انجام می دهد که خدا توفیقش را از او سلب کرده و نور هدایت را از قلب او می گیرد و او را در ظلمات گمراهی رها می سازد .

این عین اختیار است ، همان گونه که اگر کسی به خاطر اصرار در شرب خمر گرفتار انواع بیماری ها شد ، این اثرات شوم مطلب ناخواسته ای نبوده ، با دست خودش آن را فراهم ساخته ، کار خداوند تسبیب به اسباب و بخشیدن اثر به اشیاء است و به همین جهت گاه

نتیجه ها را به او نسبت می دهند . (1)

بارها قرآن مجید از تقاضای بازگشت کافران و ظالمان سخن گفته ، که گاه در آستانه مرگ است ، مانند آن چه در آیه 99 و 100 سوره مؤمنون آمده : « حَتّی اِذا جاءَ اَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلّی اَعْمَلُ صالِحا فیما تَرَکْتُ : زمانی که مرگ یکی از آنان فرا رسد ، می گوید : پروردگارا ! مرا بازگردانید ، شاید در آن چه ترک کردم و کوتاهی نمودم عمل صالحی انجام دهم » .

ولی این تقاضا به هر صورت باشد با پاسخ منفی روبرو خواهد شد ، چراکه بازگشت امکان پذیرنیست و این یک سنت غیرقابل تغییرالهی است، همان گونه که انسان ازپیری به جوانی و از جوانی به کودکی و از کودکی به عالم جنین باز نمی گردد ، سیر قهقرایی از عالم برزخ و آخرت به دنیا نیز امکان پذیر نیست .

1- شرح مبسوطی در این زمینه در جلد 19 « تفسیر نمونه » ، ذیل آیه 36 / زمر آمده .

45 وَ تَریهُمْ یُعْرَضُونَ عَلَیْها خاشِعینَ مِنَ الذُّلِّ یَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِیٍّ وَ قالَ الَّذینَ امَنُوا اِنَّ الْخاسِرینَ الَّذینَ خَسِرُوا اَنْفُسَهُمْ وَ اَهْلیهِمْ یَوْمَ الْقِیمَةِ اَلا اِنَّ الظّالِمینَ فی عَذابٍ مُقیمٍ

و آن ها را می بینی که بر آتش عرضه می شوند ، در حالی که از شدت مذلت خاشعند و زیر چشمی ( به آن ) نگاه می کنند و کسانی که ایمان آورده اند ، می گویند زیان کاران واقعی آن هاهستند که خود و خانواده خویش را روز قیامت از دست داده اند ، آگاه باشیدکه ظالمان( امروز )در عذاب دائمند .

«طَرْف» مصدراست و به معنی گردش چشم می باشد و «طَرْفَةُ الْعَیْنِ» یعنی یک گردش چشم.

حالت وحشت و اضطراب شدیدی بر تمام وجود ظالمین حاکم است و ذلت و تسلیم سر تا پای آن ها را فرا گرفته و دیگر خبری از آن همه گردنکشی و ستیزه جویی و طغیان و ظلم و استبداد و ایذا و آزار مظلومان نیست و زیر چشمی به آتش دوزخ می نگرند .

این ترسیمی است از حالت کسی که شدیدا از چیزی می ترسد و نمی خواهد آن را با

تمام چشمش ببیند و در عین حال نمی تواند از آن غافل بماند ، ناچار پیوسته مراقب آن است اما با گوشه چشم .

آخرین مجازاتی که در این جا بیان شده ، شنیدن ملامت و سرزنش دردناک مؤمنان است ، چنان که در پایان آیه آمده است : « کسانی که ایمان آورده اند می گویند : "وَ قالَ الَّذینَ امَنُوا ..."

چه زیانی از این بالاتر که انسان هستی خویشتن را از دست دهد و سپس همسر و فرزند و بستگان خود را و در درون عذاب الهی گرفتار آتش حسرت و فراق نیز بشود .

عذابی که امید قطع آن نیست و زمان و مدتی برای آن تعیین نشده ، عذابی که درون جان و بیرون تن همه را می سوزاند .

46 وَ ما کانَ لَهُمْ مِنْ اَوْلِیاءَ یَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبیلٍ

آن ها جز خدا اولیاء و یاورانی ندارند که یاریشان کند و هر کس را خدا گمراه سازد ، راه نجاتی برای او نیست .

آن ها رشته های ارتباط خود را با بندگان خالص ، با انبیا و اولیاء بریده اند ، لذا در آن جا یار و یاوری ندارند ، قدرت های مادی نیز در آن جا همه از کار می افتد و به همین دلیل تک و تنها در برابر عذاب الهی قرار می گیرند .

47 اِسْتَجیبُوا لِرَبِّکُمْ مِنْ قَبْلِ اَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللّهِ ما لَکُمْ مِنْ مَلْجَأٍ یَوْمِئِذٍ وَ ما لَکُمْ مِنْ نَکیرٍ

اجابت کنید دعوت پروردگار خود را پیش از آن که روزی فرا رسد که دیگر بازگشتی برای آن در برابر اراده خدا نیست و در آن روز نه پناهگاهی دارید و نه مدافعی .

در این آیه روی سخن را به همه مردم کرده ، به آن ها هشدار می دهد پیش از آن که گرفتار چنان سرنوشت شومی مانند ظالمان و کافران شوند،دعوت پروردگارشان را اجابت کرده، به راه حق بازآیند. و اگر تصور کنید در آن روز پناهگاهی جز سایه لطف او و مدافعی جز رحمت او وجود دارد ، اشتباه است ، چراکه « در آن روز برای شما نه ملجأ و پناهی است که در برابر عذاب الهی پناهتان دهد و نه یار و یاوری که از شما دفاع کند» (ما لَکُمْ مِنْ مَلْجَأٍ یَوْمِئِذٍ وَ ما لَکُمْ مِنْ نَکیرٍ) .