مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر: تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 28

(جزء بیست و هشتم قرآن)

Volum 28

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

ویژگی ها و مزایای کتاب " تفسیر جوان"

1 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات.

2 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

3 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

4 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

5 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر ، به منظور مطالعه روان آنها.

6 - درج ترجمه روان و تفسیر هر آیه به صورت مستقل، به جز در آیاتی که با هم ارتباط تنگاتنگ دارند.

7 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

8 - انتشار در قطع کوچک به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظور خرید همگان خصوصا جوانان عزیز و اُنس بیشتر جامعه با قرآن کریم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

سوره مجادله

فضیلت تلاوت سوره « مجادله »

پیرامون فضیلت تلاوت این سوره ، از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است : « کسی که سوره "مجادله" را تلاوت کند ( و در آن بیندیشد و به کار بندد ) ، در قیامت ، در زمره حزب اللّه خواهد بود » .

امام صادق (علیه السلام) نیز در این مورد فرموده اند : « هرکس سوره "حدید" و "مجادله" را در نمازهای فریضه بخواند و آن را ادامه دهد ، خداوند هرگز او را در تمام طول زندگی ، عذاب نمی کند و در خود و خانواده اش ، هرگز بدی نمی بیند و نیز گرفتار فقر و بدحالی نمی شود » .⁽¹⁾

تناسب محتوای این سوره ها با پاداش های مذکور ، کاملاً روشن است و این نشان می دهد که هدف از تلاوت ، پیاده کردن محتوای آن در زندگی است ، نه تلاوتی خالی از اندیشه و عمل .

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 قَدْ سَمِعَ اللّهُ قَوْلَ الَّتی تُجادِلُکَ فی زَوْجِها وَ تَشْتَکی اِلَی اللّهِ وَ اللّهُ یَسْمَعُ تَحاوُرَکُما اِنَّ اللّهَ سَمیعٌ بَصیرٌ

خداوند قول زنی را که درباره شوهرش به تو مراجعه کرده بود و به خداوند شکایت می کرد ، شنید ( و تقاضای او را اجابت کرد ) خداوند گفتگوی شما را باهم ( و اصرار آن زن را درباره حل مشکلش ) می شنید و خداوند شنوا و بینا است.

« تُجادِل » از « مُجادَلَة » از ماده « جَدَل » گرفته شده که در اصل به معنی تابیدن طناب است و از آن جاکه به هنگام گفتگوهای طرفینی و اسرارآمیز هریک از دو طرف می خواهد دیگری را قانع کند ، مجادله بر آن اطلاق شده است .

« تَحاوُر » از « حَوْر » به معنی مراجعه در سخن یا در اندیشه است و « مُحاوَرَة » به گفتگوهای طرفینی اطلاق می شود .

آری خداوند از همه « مسموعات » و « مُبْصَرات » آگاه است ، بی آن که نیازی به اعضای بینایی و شنوایی داشته باشد ، او همه جا حاضر و ناظر است و همه چیز را می بیند و هر سخنی را می شنود .

2 اَلَّذینَ یُظاهِروُنَ مِنْکُمْ مِنْ نِسائِهِمْ ما هُنَّ اُمَّهاتِهِمْ اِنْ اُمَّهاتُهُم اِلاَّ اللاّئی وَلَدْنَهُمْ وَ اِنَّهُمْ لَیَقُولُونَ مُنْکَرا مِنَ الْقَوْلِ وَ زوُرا وَ اِنَّ اللّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ

کسانی از شما که نسبت به همسرانشان « ظهار » می کنند ( و می گویند : « اَنْتَ عَلَیَّ کَظَهْرِ اُمّی : تو نسبت به من ، به منزله مادرم هستی » ) آن ها هرگز مادرانشان نیستند، مادرانشان تنها کسانی هستند که آن ها را به دنیا آورده اند ، آن ها سخنی منکر و زشت و باطل می گویند و خداوند بخشنده و آمرزنده است .

"ظِهار" یک عمل زشت جاهلی

« زوُر » در اصل به معنی انحناء بالای سینه است و به معنی منحرف شده نیز آمده است و از آن جاکه سخن دروغ و باطل ، انحراف از حق دارد ، به آن « زور »

می گویند و نیز به همین دلیل این واژه به بت نیز اطلاق می شود .

مادر و فرزند بودن ، چیزی نیست که با سخن درست شود ، یک واقعیت عینی خارجی است که هرگز از طریق بازی با الفاظ ، حاصل نمی شود ، بنابراین اگر انسان صد بار هم به همسرش بگوید : « تو همچون مادر منی » ، حکم مادر پیدا نمی کند و این یک سخن خرافی و گزافه گویی است .

درست است که گوینده این سخن به اصطلاح قصد « اِخْبار » ندارد ، بلکه مقصود او « اِنْشاء » است ، یعنی می خواهد این جمله را به منزله صیغه طلاق قرار دهد ، ولی به هر حال محتوای این جمله محتوایی بی اساس است ، درست شبیه به خرافه « پسر خواندگی » که در زمان جاهلیت بود ، بچه هایی را پسر خود می خواندند و احکام پسر را درباره او اجرا می کردند ، که قرآن آن را نیز محکوم کرده است و سخنی باطل و بی اساس شمرده است و می گوید : « ذلِکُمْ قَوْلُکُمْ بِاَفْواهِکُمْ : این سخنی است که تنها بادهان می گویید » و هیچ واقعیتی درآن نیست ( 4 / احزاب ) .

مطابق این آیه ، « ظِهار » عملی است حرام و منکر ، ولی از آن جاکه تکالیف الهی ، اعمال گذشته را شامل نمی شود و از لحظه نزول ، حاکمیت دارد ، در پایان آیه می فرماید : « خداوند بخشنده و آمرزنده است » ( وَ اِنَّ اللّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ ) .

لذا اگر مسلمانی قبل از نزول این آیات ، مرتکب این عمل شده ، نگران نباشد، خدا اورا می بخشد. اما مسأله کفاره باقی است .

در تفاوت میان « عَفُوّ » و « غَفُور » ، برخی گفته اند : « عَفُوّ » اشاره به بخشش خداوند است و « غَفُور » ، اشاره به پوشش گناه است ، زیرا ممکن است کسی گناهی را ببخشد اما هرگز آن را مکتوم ندارد ، ولی خداوند هم می بخشد و هم مستور می سازد .

3 وَ الَّذینَ یُظاهِروُنَ مِنْ نِسائِهِمْ ثُمَّ یَعُودوُنَ لِما قالُوا فَتَحْریرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ اَنْ یَتَماسّا ذلِکُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبیرٌ

کسانی که از همسران خود « ظهار » می کنند ، سپس به گفته خود بازمی گردند ، باید پیش از آمیزش جنسی آن ها باهم، برده ای را آزاد کنند ، این دستوری است که به آن

اندرز داده می شوید و خداوند به آنچه انجام می دهید ، آگاه است .

« رَقَبَة » در اصل به معنی گردن است ، ولی در این جا کنایه از انسان می باشد و این به خاطر آن است که گردن از حساس ترین اعضای بدن محسوب می شود ، همان گونه که گاهی واژه « رَأْس » ( سر ) را به کار می برند و منظور انسان است ، مثلاً به جای پنج نفر ، پنج « سر » گفته می شود .

تفسیر جمله « ثُمَّ یَعُودوُنَ لِما قالُوا : سپس بازگشت به گفته خود می کنند » ، این است که از گفته خود نادم و پشیمان می شوند و قصد بازگشت به زندگی خانوادگی و آمیزش جنسی دارند ، در روایات ائمه اهل بیت علیهم السلام هم به این معنی اشاره شده است .⁽¹⁾

سپس می افزاید : « ذلِکُمْ تُوعَظُونَ بِهِ » .

گمان نکنیدکه چنین کفاره ای در مقابل « ظِهار » کفاره سنگین و نامتعادلی است ، زیرا اینث.

سبب اندرز و بیداری و تربیت نفوس شمااست،تابتوانیدخودرا دربرابراین گونه کارهای زشت و حرام کنترل کنید .

اصولاً تمام کفارات ، جنبه بازدارنده و تربیتی دارند و چه بسا کفاره هایی که جنبه مالی دارد ، تأثیرش از غالب تعزیرات که جنبه بدنی دارد ، بیشتر است .

و از آن جاکه ممکن است بعضی با بهانه هایی شانه از زیر بار کفاره خالی کرده وبدون این که کفاره دهند، با همسر خود بعد از ظهار آمیزش جنسی داشته باشند ، در پایان آیه می افزاید : « خداوند به آن چه انجام می دهید ، آگاه است » ( وَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبیرٌ ) .

هم از ظهار آگاه است و هم از ترک کفاره و هم از نیّات شما .

4 فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیامُ شَهْرَیْنِ مُتَتابِعَیْنِ مِنْ قَبْلِ اَنْ یَتَماسّا فَمَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ فَاِطْعامُ سِتّینَ مِسْکینا ذلِکَ لِتُؤْمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تِلْکَ حُدوُدُ اللّهِ وَ لِلْکافِرینَ عَذابٌ اَلیمٌ

و کسی که توانایی ( بر آزاد کردن برده ) نداشته باشد، دو ماه متوالی قبل از آمیزش جنسی ،

روزه بگیرد و کسی که توانایی این راهم نداشته باشد، شصت مسکین را اطعام کند ، این برای آن است که به خدا و رسولش ایمان بیاورید ، این ها مرزهای الهی است و کسانی که باآن مخالفت کنند، عذاب دردناکی دارند.

چون آزادکردن برده برای همه امکان پذیر نیست و نیز ممکن است انسان از نظر مالی ، قادر بر آزاد کردن برده باشد ، ولی برده ای برای این کار پیدا نشود ، مانند عصر کنونی ما ، لذا جهانی و جاودانی بودن اسلام ایجاب می کند که جانشینی برای آزادی بردگان ذکر شود . در آیه بعد می فرماید : « و هرکس توانایی بر آزادی برده نداشته باشد، دوماه پی درپی قبل از آمیزش جنسی، روزه بگیرد » .

این کفاره نیز اثر بازدارنده دارد و از آن جاکه روزه در تصفیه روح اثر عمیق دارد ، می تواند جلوی تکرار این اعمال را بگیرد .

ظاهر آیه این است که هر شصت روز پی درپی انجام شود و بسیاری از فقهای اهل سنت نیز بر طبق آن فتوا داده اند ، ولی در روایات ائمه اهل بیت علیهم السلام آمده است که

اگر کمی از ماه دوم ( حتی یک روز ) به دنبال ماه اول روزه بگیرد ، مصداق « شَهْرَیْنِ مُتَتابِعَیْنِ » و دو ماه پی درپی خواهد بود و این تصریح حاکم بر ظهور آیه است .⁽¹⁾

این نشان می دهد که منظور از « تتابع » در آیه فوق و آیه 92 سوره نساء ( کفاره قتل خطاء ) پی درپی بودن فی الجمله است و البته چنین تفسیری ، تنها از امام معصوم که وارث علوم پیامبر صلی الله علیه و آله است ، مسموع می باشد و این نوع روزه گرفتن ، تسهیلی است برای مکلفان ( شرح بیشتر پیرامون این موضوع را در کتب فقهی در باب الصوم و ابواب ظهار و کفاره قتل خطاء باید مطالعه کرد ) .

ضمناً منظور از جمله « فَمَنْ لَمْ یَجِدْ » ( کسی که نیابد ) این نیست که مطلقا چیزی در بساط نداشته باشد ، بلکه منظور این است که زاید بر نیازها و ضرورت های زندگی ، چیزی ندارد .

که بتواند با آن برده ای را بخرد و سپس آن را آزاد نماید. و از آن جا که بسیاری از مردم نیز قادر به انجام کفاره دوم یعنی دو ماه متوالی روزه نیستند ، جانشین دیگری برای آن ذکر کرده ، می فرماید : « فَمَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ فَاِطْعامُ سِتّینَ مِسْکیناً » .

ظاهر از کلمه « اِطْعام » این است که به اندازه ای غذا دهد که در یک وعده سیر شود اما در روایات اسلامی ، یک « مد » طعام ( یک چهارم من یا حدود 750 گرم ) تعیین شده است ، هرچند بعضی از فقهاء آن را معادل دو « مد » ( یک کیلو و نیم ) تعیین کرده اند .

سپس در دنباله آیه بار دیگر به هدف اصلی این گونه کفارات اشاره کرده ، می افزاید : «ذلِکَ لِتُؤْمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ» .

آری جبران گناهان به وسیله کفارات، پایه های ایمان را محکم می کند و انسان را نسبت به مقررات الهی علما و عملاً پایبند می سازد .

در پایان برای این که همه مسلمانان این مسأله را امری جدی تلقی کنند ، می گوید : « وَ تِلْکَ حُدوُدُ اللّهِ وَ لِلْکافِرینَ عَذابٌ اَلیمٌ » .

باید توجه داشت که واژه « کُفْر » معانی مختلفی دارد که یکی از آن ها کفر عملی یعنی معصیت و گناه است و در آیه مورد بحث همین معنی اراده شده ، همان گونه که در آیه 97 سوره آل عمران درباره کسانی که فریضه حج را به جا نمی آورند ، می فرماید : « وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ اِلَیْهِ سَبیلاً وَ مَْن کَفَرَ فَاِنَّ اللّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمینَ : بر مردم لازم است آن ها که استطاعت دارند ، برای خدا آهنگ خانه او کنند و هرکس کفر ورزد ( و حج را ترک کند ) به خود ستم کرده چراکه خداوند از همه جهانیان بی نیاز است » .

« حَد » به معنی چیزی است که در میان دو شی ء مانع گردد و لذا به مرزهای کشورها « حدود » گفته می شود و قوانین الهی را از این رو حدود الهی می گویند که عبور از آن مجاز نیست ، شرح بیشتری در این زمینه در جلد اول تفسیر نمونه ، ذیل آیه 187 سوره بقره مطرح شده است .

5 اِنَّ الَّذینَ یُحادُّونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ کُبِتُوا کَما کُبِتَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ

قَدْ اَنْزَلْنا ایاتٍ بَیِّناتٍ وَ لِلْکافِرینَ عَذابٌ مُهینٌ

کسانی که با خداوند و رسولش دشمنی می کنند ، خوار و ذلیل می شوند ، آن گونه که پیشینیان آن ها خوار و ذلیل شدند ، ما آیات روشنی نازل کردیم و برای کافران عذاب خوارکننده ای است .

« یُحادُّونَ » از ماده « مُحادَّة » به معنی مبارزه مسلحانه و استفاده از حدید ( آهن ) و نیز مبارزه غیرمسلحانه می باشد .

« کُبِتُوا » از ماده « کَبْت » به معنی مانع شدن توأم با عنف و ذلیل کردن است ، اشاره به این که خداوند مجازات کسانی را که با او و پیامبرش به مبارزه برمی خیزند ، ذلت و خواری قرار می دهد و آن ها را از لطف بی کرانش منع می کند .

سپس می افزاید : « ما آیات روشنی نازل کردیم » ، بنابراین به قدر کافی اتمام حجت شده و عذر و بهانه ای برای مخالفت نمانده است و با این حال اگر مخالفت کنند ، باید مجازات شوند.

تهدید الهی در فراز پایانی آیه ، در مورد کسانی که در برابر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و قرآن ایستاده بودند ، به وقوع پیوست و در جنگ های بدر و خیبر و خندق و غیر آن با ذلت و شکست روبرو شدند و سرانجام فتح مکه ، طومار قدرت و شوکت آن ها را درهم پیچید و اسلام در همه جا پیروز گشت .

6 یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّهُ جَمیعا فَیُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا اَحْصاهُ اللّهُ وَ نَسُوهُ وَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهیدٌ

در آن روز که خداوند همه آن ها را برمی انگیزد و از اعمالی که انجام دادند ، باخبر می سازد ، اعمالی که خداوند آن را احصا نمود و آن ها فراموش کردند و خداوند بر هرچیز شاهد و ناظر است.

این خود عذاب دردناکی است که خدا گناهان فراموش شده آن ها را به یادشان می آورد و در صحنه محشر در برابر خلایق ، رسوا می شوند .

آری حضور خداوند در همه جا و در هر زمان و در درون و برون ما ، ایجاب می کند که نه فقط اعمال ، بلکه نیات و عقاید ما را احصا کند و در آن روز بزرگ که « یوم البروز » است ، همه را بازگو فرماید تا هم خود انسان و هم دیگران بدانند اگر عذاب و مجازات سختی در کار است ، دلیلش چیست ؟

7 اَلَمْ تَرَ اَنَّ اللّهَ یَعْلَمُ ما فِی السَّمواتِ وَ ما فِی الاَْرْضِ مایَکُونُ مِنْ نَجْوی ثَلاثَةٍ اِلاّ هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ اِلاّ هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا اَدْنی مِنْ ذلِکَ وَ لا اَکْثَرَ اِلاّ هُوَ مَعَهُمْ اَیْنَ ما کانُوا ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا یَوْمَ الْقِیامَةِ اِنَّ اللّهَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیمٌ

آیا نمی دانی که خداوند آن چه را در آسمان ها و آن چه در زمین است ، می داند . هیچ گاه سه نفر باهم نجوی نمی کنند، مگر این که خداوند چهارمین آن ها است و هیچ گاه پنج نفر باهم نجوی نمی کنند ، مگر این که خداوند ششمین آن ها است و نه تعدادی کمتر و نه بیشتر از آن ، مگر این که او همراه آن ها است ، هرجاکه باشند ،

سپس روز قیامت آن ها را از اعمالشان آگاه می سازد ، چراکه خداوند به هرچیزی دانا است .

« اَلَمْ تَرَ » از ماده « رؤیت » در اصل به معنی مشاهده کردن حسی است ، ولی در بسیاری از موارد به معنی شهود قلبی و علم و آگاهی آمده است .

« نَجْوی » و « نجات » در اصل به معنی مکان بلندی است که به خاطر ارتفاعش ، از اطراف جدا شده و از آن جاکه هرگاه انسان بخواهد دیگری بر سخنانش آگاه نشود ، به نقطه ای می رود که از دیگران جدا باشد ، به سخنان درگوشی ، « نجوی » گفته اند و یا از این نظر که نجوی کننده ، می خواهد اسرار خود را از این که در دسترس دیگران قرار گیرد ، « نجات » بخشد .

گرچه روی سخن در این جا به پیامبر صلی الله علیه و آله است ، ولی مقصود به عموم مردم می باشد و این در حقیقت مقدمه ای است برای مسأله « نَجْوی » و سخنان درگوشی .

منظور از این که خداوند چهارمین یا ششمین آن ها است ، این است که او در همه جا حاضر و ناظر و از همه چیز آگاه است وگرنه ذات پاکش نه مکان دارد و نه هرگز توصیف به اعداد می شود و یگانگی او نیز وحدت عددی نیست ، بلکه به این معنی است که شبیه و نظیرومثل و مانند ندارد .

8 اَلَمْ تَرَ اِلَی الَّذینَ نُهُوا عَنِ النَّجْوی ثُمَّ یَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَناجَوْنَ بِالاِْثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِیَتِ الرَّسُولِ وَ اِذا جاؤُکَ حَیَّوْکَ بِما لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّهُ وَ یَقُولُونَ فی اَنْفُسِهِمْ لَوْ لا یُعَذِّبُنَا اللّهُ بِما نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمَصیرُ

آیا ندیدی کسانی را که از نجوی نهی شدند ، سپس به کاری که از آن نهی شدند ، بازمی گردند و برای انجام گناه و تعدی و نافرمانی رسول خدا به نجوی می پردازند و هنگامی که نزد تو می آیند ، تو را تحیتی می گویند که خدا به تو نگفته است و در دل

می گویند : چرا خداوند ما را به خاطر گفته هایمان عذاب نمی کند ؟ جهنم برای آن ها کافی است ، وارد آن می شوند و بد جایگاهی است .

از این تعبیر به خوبی استفاده می شود که قبلاً به آن ها هشدار داده شده بود که از نجوی بپرهیزند ، کاری که ذاتا تولید بدگمانی و نگرانی می کند ، ولی آن ها نه تنها به این دستور گوش فراندادند، بلکه محتوای نجوای خودرا انجام گناه و اموری برخلاف دستور خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله انتخاب کردند .

تفاوت میان « اِثْم » و « عُدْوان » و « مَعْصِیَةِ الرَّسُول » از این نظر است که « اِثْم » شامل گناهانی می شود که جنبه فردی دارد ( مانند شرب خمر ) و « عُدْوان » ناظر به اموری است که موجب تعدی بر حقوق دیگران است و اما « مَعْصِیَةِ الرَّسُول » مربوط به فرمان هایی است که شخص پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان رئیس حکومت اسلامی در زمینه مصالح جامعه اسلامی صادر می کند .

بنابراین آن ها در نجواهای خود هرگونه عمل خلاف را مطرح می کردند ، اعم از اعمالی که در رابطه با خودشان بود یا دیگران و یا حکومت اسلامی و شخص پیامبر صلی الله علیه و آله .

تعبیر به « یَعُودُونَ » و « یَتَناجَوْنَ » که به صورت فعل مضارع آمده است ، نشان می دهد که این کار را پیوسته تکرار می کردند و قصدشان ایجاد ناراحتی در قلوب مؤمنان بود .

به هر حال آیه فوق ، به عنوان یک اخبار غیبی پرده از روی اعمال خلاف آن ها برداشته و خط انحرافی آنان را فاش کرد .

« حَیَّوْکَ » از ماده « تحیت » در اصل از « حیات » گرفته شده و به معنی دعا کردن برای سلامت و حیات دیگری است .

منظور از « تحیت الهی » در این آیه ، همان جمله « اَلسَّلامُ عَلَیْکَ » ( یا « سَلامُ اللّه عَلَیْک » ) می باشد که شبیه آن در آیات قرآن در مورد پیامبران و بهشتیان و غیر آن ها کرارا آمده است ، از جمله در آیه 181 سوره صافات می خوانیم : « وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلینَ :

سلام برتمام رسولان پروردگار » .

و اما تحیتی که خداوند نگفته بود و مجاز نبود، جمله « اَلسّامُ عَلَیْکَ » ( مرگ بر تو ، یا ملامت و خستگی بر تو ) بوده است .

سپس می افزاید : « آن ها نه فقط مرتکب این گناهان بزرگ می شوند ، بلکه آن چنان از باده غرور سرمست هستند که در دل می گویند : اگر اعمال ما بد است و خدا می داند ، پس چرا ما را به خاطر گفته هایمان کیفر نمی دهد » ؟ ( وَ یَقُولُونَ فی اَنْفُسِهِمْ لَوْ لا یُعَذِّبُنَا اللّهُ بِما نَقُولُ ) .

به این ترتیب هم عدم ایمان خود به نبوت پیامبر صلی الله علیه و آله را ثابت کردند و هم عدم ایمان به احاطه علمی خداوند را .

ولی قرآن در یک جمله کوتاه به آن ها چنین پاسخ می گوید : « جهنم برای آن ها کافی است و نیازی به مجازات دیگر نیست ، همان جهنمی که به زودی وارد آن می شوند و چه بد جایگاهی است » ( حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمَصیرُ ) .

البته این تعبیر نفی عذاب دنیوی را درباره آن ها نمی کند ، ولی این حقیقت را آشکارا می گوید که اگر هیچ کیفری جز عذاب جهنم نباشد ، برای آن ها کفایت می کند و کیفر همه اعمال خود را یک جا در دوزخ خواهند دید .

تحیت الهی کدام است ؟

معمولاً هنگام ورود در مجالس ، مردم به یکدیگر سخنانی که حاکی از احترام و محبت است ، می گویند و آن را « تحیت » می نامند . از آیات فوق استفاده می شود که تحیت نیز باید جنبه الهی داشته باشد ، همان گونه که همه آداب و رسوم معاشرت باید چنین باشد . در تحیت علاوه بر احترام و اکرام طرف مقابل باید یادی از خدا نیز دیده شود ، همان گونه که در سلام، سلامتی طرف راازخداوندتقاضامی کنیم.

درتفسیر «علی بن ابراهیم» ذیل آیات موردبحث ، آمده است که جمعی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله وقتی نزد او می آمدند ، « اَنْعِمْ صَباحا وَ اَنْعِمْ مَساءا » ( صبحت توأم با راحتی باد ، یا عصرت توأم با

راحتی باد ) می گفتند و این تحیت عصر جاهلیت بود، قرآن از این کار نهی کرد و رسول خدا صلی الله علیه و آله به آن ها فرمود: « خداوند به ما تحیتی بهتر از آن دستور داده که تحیت اهل بهشت است ؛ « اَلسَّلامُ عَلَیْکُمْ » که به معنی « سَلامُ اللّه عَلَیْکُمْ » می باشد » .⁽¹⁾امتیاز سلام اسلامی در این است که از یک سو توأم با ذکر خدا است و از سوی دیگر در آن سلامت همه چیز اعم از دین و ایمان و جسم و جان مطرح است ، نه فقط راحتی و رفاه و آسایش. درباره حکم تحیت و سلام و آداب آن در جلد 4 تفسیر نمونه ذیل آیه 86 سوره نساء بحث مشروحی آورده شده است .

9 یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اِذا تَناجَیْتُمْ فَلا تَتَناجَوْا بِالاِْثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ مَعْصِیَتِ الرَّسُولِ وَ تَناجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوی وَ اتَّقُوااللّهَ الَّذی اِلَیْهِ تُحْشَروُنَ

ای کسانی که ایمان آورده اید ! هنگامی که نجوی می کنید، به گناه و تعدی و معصیت .

رسول خدا نجوی نکنید و به کار نیک و تقوا ، نجوی کنید و از مخالفت خدایی که بازگشت و جمع شما به سوی او است ، بپرهیزید .

از این تعبیر به خوبی استفاده می شود که اصل نجوی اگر در میان مؤمنان باشد و سوءظنی برنیانگیزد و تولید نگرانی نکند و محتوای آن توصیه به نیکی ها و خوبی ها باشد ، مجاز است .

ولی هر گاه از کسانی همچون یهود و منافقان سر زند که هدفشان آزار مؤمنان پاکدل است، نفس این عمل زشت و حرام است تا چه رسد به این که محتوی آن نیز شیطانی باشد .

10 اِنَّمَا النَّجْوی مِنَ الشَّیْطانِ لِیَحْزُنَ الَّذینَ امَنُوا وَ لَیْسَ بِضارِّهِمْ شَیْئا اِلاّ بِاِذْنِ اللّهِ وَ عَلَی اللّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

نجوی تنها از ناحیه شیطان است ، می خواهد با آن ، مؤمنان غمگین شوند ، ولی نمی تواند ضرری به آن ها برساند جز به فرمان خداوند ، بنابراین مؤمنان باید تنها بر

خداوند توکل کنند .

هر مؤثری در عالَم هستی وجود دارد ، تأثیرش به فرمان خدا است ، حتی سوزاندن آتش و برندگی شمشیر که اگر جلیل نهی کند ، حتی فرمان خلیل را نمی برند .

آن ها با روح توکل و اعتماد بر خدا ، به خوبی می توانند بر تمام این مشکلات پیروز شوند و نقشه های پیروان شیطان را نقش بر آب کنند و توطئه های آن ها را در هم بکوبند .

انواع نجوی و سخنان درگوشی

این عمل از نظر فقه اسلامی ، احکام مختلفی بر حسب اختلاف شرایط دارد و به اصطلاح به احکام خمسه تقسیم می شود ؛ یعنی گاه حرام است و این در صورتی است که موجب اذیت و آزار و هتک حیثیت مسلمانی گردد ( همان گونه که در آیات فوق ، به آن اشاره شده بود ) و چنین نجوایی ، نجوای شیطانی است که هدفش غمگین ساختن مؤمنان است.

در مقابل گاه حکم وجوب به خود می گیرد و این در صورتی است که مسأله سری لازمی

در میان باشد که افشای آن خطرناک و عدم ذکر آن نیز موجب تضییع حق و یا خطری برای اسلام و مسلمین است .

و گاه متصف به استحباب می شود و آن در جایی است که انسان برای انجام کارهای نیک و بِرّ و تقوا به سراغ آن رود و همچنین حکم کراهت و اباحه .

ولی اصولاً هرگاه هدف مهم تری در کار نباشد ، نجوی کردن کار پسندیده ای نیست و بر خلاف آداب مجلس است زیرا نوعی بی اعتنایی یا بی اعتمادی نسبت به دیگران محسوب می شود ، لذا در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم : « اِذا کُنْتُمْ ثَلاثَةً فَلا یَتَناجَ اثْنانِ دوُنَ صاحِبِهِما ، فَاِنَّ ذلِکَ یَحْزُنُهُ : هنگامی که سه نفر باشید ، دو نفر از شما جدای از شخص سوم به نجوی نپردازد چراکه این امر نفر سوم را غمگین می کند » .⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از « ابوسعید خُدریّ » می خوانیم که می گوید : « ما برای اجرای دستورهای پیامبر صلی الله علیه و آله در شب ها که گاهی مطلب لازم پیش می آید ، به تناوب در نزدیکی اقامتگاه آن حضرت صلی الله علیه و آله مراقب بودیم ، یک شب عده زیادی گرد هم آمده بودند و آهسته سخن می گفتیم ، پیامبر صلی الله علیه و آله بیرون آمد و فرمود : « ما هذِهِ النَّجْوی ؟ اَلَمْ تَنْهَوْا عَنِ النَّجْوی : این سخنان درگوشی چیست؟ آیا شمااز نجوی نهی نشده اید »؟⁽¹⁾

از روایات متعددی نیز استفاده می شود که شیطان برای غمگین ساختن مؤمنان ، از هر وسیله ای استفاده می کند ، نه فقط از نجوی بلکه گاه در عالم خواب صحنه هایی در برابر چشم او مجسم می کند که موجب اندوه او شود و دستور داده شده که مؤمنان در این گونه موارد .

با پناه بردن به ذات پاک خدا و توکل بر او ، این گونه القائات شیطانی را از خود دور کنند .⁽¹⁾

11 یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اِذا قیلَ لَکُمْ تَفَسَّحُوا فِی الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللّهُ لَکُمْ وَ اِذا قیلَ انْشُزوُا فَانْشُزوُا یَرْفَعِ اللّهُ الَّذینَ امَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذینَ اُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ وَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبیرٌ

ای کسانی که ایمان آورده اید ! هنگامی که به شما گفته شود مجلس را وسعت بخشید ( و به تازه واردها جا دهید ) وسعت بخشید ، خداوند ( بهشت را ) برای شما وسعت می بخشد و هنگامی که گفته شود : برخیزید ، برخیزید . اگر چنین کنید خداوند آن ها را که ایمان آورده اند و کسانی را که از علم ، بهره دارند ، درجات عظیمی می بخشد و خداوند به آنچه انجام می دهید آگاه است .

«تَفَسَّحُوا» از ماده «فُسْح» به معنی مکان وسیع است ، بنابراین «تَفَسُّح» به معنی توسعه .

دادن می باشد و این یکی از آداب مجلس است که وقتی تازه واردی داخل می شود، حاضران، جمع تر بنشینند و برای او جا باز کنند ، مبادا سرگردان و احیانا خسته و شرمنده شود . این موضوع یکی از وسایل تحکیم پیوندهای محبت و دوستی است .

« اُنْشُزوُا » از ماده « نَشْز » به معنی زمین بلند گرفته شده ، لذا این واژه در معنی برخاستن نیز استعمال می شود . زن « ناشزه » به زنی می گویند که خود را برتر از این می داند که اطاعت همسرش کند ، این واژه گاه به معنی زنده کردن نیز آمده است ، زیرا این امر سبب می شود که ازجا برخیزد .

جمله « یَفْسَحِ اللّهُ لَکُمْ » ( خداوند به شما وسعت می بخشد ) را جمعی از مفسران به توسعه مجالس بهشتی تفسیر کرده اند و این پاداشی است که خداوند برای افرادی که در این جهان این آداب را رعایت کنند ، می دهد ولی از آن جاکه آیه مطلق است و قید و شرطی در آن نیست ، مفهوم گسترده ای دارد و هرگونه وسعت بخشیدن الهی را چه در بهشت و چه در دنیا

و در روح و فکر ، در عمر و زندگی و در مال و روزی را شامل می شود و از فضل خدا تعجب نیست که در برابر چنین کار کوچکی ، چنان پاداش عظیمی قرار دهد که پاداش به قدر کرم او است نه به قدر اعمال و کارهای ما .

از آن جاکه گاهی مجلس آن چنان مملو است که بدون برخاستن بعضی ، جا برای دیگران پیدا نمی شود و یا اگر جایی پیدا می شود ، مناسب حال آن ها نیست ، در ادامه آیه می افزاید : « هنگامی که به شما گفته شود : برخیزید ، برخیزید » ( وَ اِذا قیلَ انْشُزوُا فَانْشُزوُا ) .

نه تعلل جویید و نه به هنگامی که برمی خیزید ، ناراحت شوید ، چراکه گاه تازه واردها از شما برای نشستن ، سزاوارترند ، به خاطر خستگی مفرط یا کهولت سن یا احترام خاصی که دارند و یا جهات دیگر ، این جا است که باید حاضران ایثار کنند و این ادب اسلامی را رعایت نمایند ، همان گونه که در شأن نزول آیه آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله به جمعی از کسانی که نزدیک او نشسته بودند ، دستور داد جای خود را به جمعی از تازه واردان که

از مجاهدان بدر بودند و از نظر علم و فضیلت بر دیگران برتری داشتند ، بدهند .

تعبیر به « دَرَجاتٍ » ( به صورت نکره و با صیغه جمع ) در فراز پایانی آیه ، اشاره به درجات عظیم و والایی است که خداوند به این گونه افرادی که علم و ایمان را توأما دارا هستند ، می دهد . در حقیقت کسانی که به تازه واردان در کنار خود جا دهند ، درجه ای دارند و آن ها که ایثار کنند و جای خود را به آن ها بسپارند و از علم و معرفت بهره داشته باشند ، درجات بیشتری دارند. و از آن جاکه گروهی این آداب را با طیب خاطر و از صمیم دل انجام می دهند و گروه دیگری با کراهت و ناخشنودی و یا برای ریا و تظاهر ، در پایان آیه می افزاید : « خداوند به آنچه انجام می دهید ، آگاه است » ( وَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبیرٌ ) .

آداب معاشرت و مجالست در اسلام

در قرآن مجید کراراً در کنار مسائل مهم ، اشاراتی به آداب اسلامی مجالس شده است ، از جمله آداب تحیت و ورود در مجلس ، آداب دعوت به طعام ، آداب سخن گفتن با پیامبر صلی الله علیه و آله

و آداب جادادن به تازه واردها مخصوصاً افراد بافضیلت و پیشگام در ایمان و علم .

و این به خوبی نشان می دهد که قرآن برای هر موضوعی در جای خود اهمیت و ارزش قائل شده است و هرگز اجازه نمی دهد آداب انسانی معاشرت ، به خاطر بی اعتنایی افراد ، زیر پا گذارده شود .

در کتب احادیث ، صدها روایت درباره آداب معاشرت با دیگران از پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام نقل شده است و مرحوم « شیخ حر عاملی » آن ها را در کتاب « وسائل » جلد هشتم در 166 باب ، گردآوری کرده است . ریزه کاری هایی که در این روایات است ، نشان می دهد اسلام تاچه حد در این باره باریک بین و حتی سخت گیر است .

دراین روایات حتی طرزنشستن ، سخن گفتن ، تبسم کردن ، مزاح نمودن ، اطعام کردن ، طرز نامه نوشتن و حتی طرز نگاه کردن به دوستان نیز مورد توجه قرار گرفته و دستورهایی در زمینه هریک داده شده است که نقل آن ها ما را از بحث تفسیری خارج می کند ، تنها به

یک حدیث از امیر مؤمنان علی (علیه السلام)در این جا قناعت می کنیم : « باید در قلب تو نیاز به مردم و بی نیازی از آن ها جمع باشد ، نیازت در نرمی سخن و حسن سلوک تجلی کند و بی نیازیت در حفظ آبرو و عزت نفس » .⁽¹⁾

12 یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اِذا ناجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْویکُمْ صَدَقَةً ذلِکَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ اَطْهَرُ فَأِنْ لَمْ تَجِدوُا فَأِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ

ای کسانی که ایمان آورده اید ! هنگامی که می خواهید با رسول خدا نجوی کنید ، قبل از آن صدقه ای ( در راه خدا ) بدهید ، این برای شما بهتر و پاکیزه تر است و اگر توانایی نداشته باشید ، خداوند غفور و رحیم است .

این دستور به خاطر آن بود که گروهی از مردم مخصوصاً از اغنیاء مرتباً مزاحم پیامبر صلی الله علیه و آله .

شده و با او نجوی می کردند ، کاری که مایه اندوه دیگران و یا کسب امتیاز بی دلیلی برای اینان بود ، به علاوه موجب تضییع اوقات گرانبهای پیامبر صلی الله علیه و آله می شد ، حکم فوق نازل گشت و آزمونی بود برای آن ها و نیز کمکی به مستمندان و وسیله مؤثری برای کم شدن این مزاحمت ها .

اما « خَیْر » بودن این صدقه هم برای متمکنان بود ، زیرا موجب ثوابی می شد و هم برای نیازمندان ، چراکه وسیله کمکی به آن ها محسوب می گشت .

و « اَطْهَر » بودنش از این نظر بود که قلوب اغنیاء را از حبّ مال می شست و قلوب نیازمندان را ازکینه و ناراحتی، زیراهنگامی که نجوی ازصورت مجانی درمی آمد و نیازبه دادن صدقه ای داشت،طبعاکمترمی شد،همان گونه ای که شد و این یک نوع پاکیزگی برای محیط فکری واجتماعی مسلمانان بود.

ولی از آن جاکه اگر وجوب دادن صدقه قبل از نجوی ، عمومیت داشت ، فقرا از

طرح مسائل مهم یا نیازهای خود در برابر پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله به صورت نجوی محروم می شدند ، در ذیل آیه حکم صدقه را از این گروه برداشته است .

و به این ترتیب آن ها که تمکن مالی داشتند ، دادن صدقه قبل از نجوی برای آنان واجب بود و آن ها که نداشتند ، بدون آن می توانستند با پیامبر صلی الله علیه و آله نجوی کنند .

13 ءَاَشْفَقْتُمْ اَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْویکُمْ صَدَقاتٍ فَأِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تابَ اللّهُ عَلَیْکُمْ فَاَقیمُوا الصَّلوةَ وَ اتُوا الزَّکوةَ وَ اَطیعُوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللّهُ خَبیرٌبِماتَعْمَلُونَ

آیا ترسیدید فقیر شوید که از دادن صدقات قبل از نجوی خودداری کردید ؟ اکنون که این کار را نکردید و خداوند توبه شما را پذیرفت ، نماز را برپا دارید و زکات را ادا کنید و خدا و پیامبرش را اطاعت نمایید و ( بدانید ) خداوند از آن چه انجام می دهید ، با خبر است .

معلوم می شود که حبّ مال در دل شما از علاقه به نجوای پیامبر صلی الله علیه و آله بیشتر است و نیز معلوم می شود در این نجواها غالبا مسائل حیاتی مطرح نمی شد وگرنه چه مانعی داشت که این گروه قبل از نجوی ، صدقه ای می دادند و نجوی می کردند ، خصوصا این که مقدار خاصی برای صدقه نیز تعیین نشده بود و می توانستند با مبلغ کمی این مشکل را حل کنند .

تعبیر به « توبه » نشان می دهد که آن ها در نجواهای قبلی مرتکب گناهی شده بودند ، خواه به خاطر تظاهر و ریا و یا آزار پیامبر صلی الله علیه و آله و یا ایذاء مؤمنان فقیر .

اما دعوت به اقامه نماز و اداء زکات و اطاعت خدا و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به خاطر اهمیت آن است و نیز اشاره ای به این که از این پس نجواها باید در مسیر اهداف بزرگ اسلامی و در طریق اطاعت ازخدا و رسول صلی الله علیه و آله باشد .

تنها عمل کننده به آیه صدقه و نجوی

غالب مفسران شیعه و اهل سنت نوشته اند تنها کسی که به این آیه عمل کرد ،

امیر مؤمنان علی (علیه السلام) بود ، چنان که « طبرسی » در روایتی از خود حضرت (علیه السلام) نقل می کند که فرمود : « آیه ای در قرآن است که اَحدی قبل از من و بعد از من ، به آن عمل نکرده و نخواهد کرد ، من یک دینار داشتم ، آن را به ده درهم تبدیل کردم و هر زمان می خواستم با رسول خدا صلی الله علیه و آله نجوا کنم ، درهمی را صدقه می دادم » .⁽¹⁾

«فخر رازی» نیز این حدیث را از جمعی از محدثان ، از «ابن عباس» نقل کرده است .⁽²⁾

در تفسیر « روح البیان » از « عبد اللّه » فرزند « عمر بن خطاب » نقل می کند که می گفت : « علی (علیه السلام) سه فضیلت داشت که اگر یکی از آن ها برای من حاصل می شد ، بهتر بود از شتران سرخ موی ( این تعبیر در میان عرب برای اشاره به گرانبهاترین اموال به کار برده می شد و آن را به صورت ضرب المثل برای .

بیان بسیار نفیس بودن چیزی ، ذکر می کردند ) نخست تزویج پیامبر صلی الله علیه و آله ، فاطمه علیهاالسلام را به او بود و دیگر ، دادن پرچم به دستش درروز خیبر و دیگر، آیه نجوی» .⁽¹⁾

ثبوت این فضیلت بزرگ برای علی(علیه السلام) در غالب کتب تفسیر و حدیث آمده و چنان معروف است که نیاز به شرح بیشتر ندارد .

فلسفه تشریع و نسخ حکم صدقه قبل از نجوی

چرا وجوب صدقه قبل از نجوی کردن با پیامبر صلی الله علیه و آله تشریع شد و بعد از مدت کوتاهی نسخ گردید ؟

پاسخ این سؤال را به خوبی می توان از قرائن موجود در آیه فوق و شأن نزول آن به دست آورد . هدف آزمایشی بود برای افراد پرادعایی که از این طریق اظهار علاقه خاصی به پیامبر

اکرم صلی الله علیه و آله می کردند ، معلوم شد این اظهار علاقه ها تنها در صورتی است که نجوی مجانی باشد ، اما هنگامی که نیاز به بذل مقداری مال داشت ، خاموش شدند .

از این گذشته ، این حکم برای همیشه در مسلمانان اثر گذاشت و نشان داد تا ضرورتی نباشد ، نباید وقت گرانبهای پیامبر صلی الله علیه و آله و دیگر رهبران بزرگ اسلامی رابا نجوی گرفت و وسیله ناخشنودی مردم را فراهم ساخت و در واقع کنترلی بود برای نجواها در آینده .

بنابراین حکم مزبور از آغاز جنبه موقتی داشته و پس از آن که هدف آن تأمین گردید ، نسخ شد ، زیرا ادامه آن نیز مشکلی ایجاد می کرد ، چراکه گاه مسائل ضروری پیش می آمد که لازم بود به طور خصوصی باپیامبر صلی الله علیه و آله درمیان گذارده شود، چنان چه حکم صدقه باقی می ماند ، ای بسا این ضرورت ها از دست می رفت و افراد یا جامعه اسلامی زیان می دیدند .

به طور کلی در موارد نسخ ، حکم همیشه از اول جنبه محدود و موقت داشته ، هرچند مردم از این معنی احیانا آگاه نبوده و آن را همیشگی تصور می کردند .

14 اَلَمْ تَرَ اِلَی الَّذینَ تَوَلَّوْا قَوْما غَضِبَ اللّهُ عَلَیْهِمْ ما هُمْ مِنْکُمْ وَلا مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

آیا ندیدی کسانی را که طرح دوستی با جمعیتی که مورد خشم خدا بود ، ریختند ؟ این ها نه از شما هستند و نه از آنان . آن ها سوگند دروغ یاد می کنند ( که از شما هستند ) درحالی که خودشان می دانند ( دروغ می گویند ) .

این قوم «مَغْضُوب عَلَیْهِم» ظاهراً همان قوم یهود است که در آیه 60 سوره مائده به همین عنوان معرفی شده اند، آن جاکه درباره یهود می گوید : « بگو آیا شما را از کسانی که وضعشان از این هم بدتر است باخبر کنم ، آن ها کسانی هستند که خداوند آن ها را لعنت کرده و مورد غضب قرار داده ... » .

سپس می افزاید : « این ها نه از شما هستند و نه از آنان » ( یهود ) ( ما هُمْ مِنْکُمْ وَلا مِنْهُمْ ) .

نه در مشکلات و گرفتاری ها یاور شما هستند و نه دوست صمیمی آن ها ، بلکه منافقانی هستند که هر روز چهره عوض می کنند .

باز درادامه می افزاید: « آن هابرای اثبات وفاداری خودنسبت به شماقسم یادمی کنند اماسوگندی دروغ که خودشان هم می دانند » .

این راه و رسم منافقان است که پیوسته برای پوشانیدن چهره زشت و منفور خود به سوگندهای دروغ پناه می بردند ، در حالی که عملشان بهترین معرف آن ها است .

15 اَعَدَّ اللّهُ لَهُمْ عَذابا شَدیدا اِنَّهُمْ ساءَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ

خداوند عذاب شدیدی برای آن ها فراهم ساخته ، زیرا اعمالی را که انجام می دهند ، بد است .

در این آیه به عذاب دردناک این منافقان لجوج اشاره می کند و بدون شک این عذاب عادلانه است « چراکه آن ها اعمال بدی انجام می دادند » .

16 اِتَّخَذوُا اَیْمانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبیلِ اللّهِ فَلَهُمْ عَذابٌ مُهینٌ

آن ها سوگندهای خود را سپری قرار دادند و مردم را از راه خدا بازداشتند ، لذا برای

آن ها عذاب خوارکننده ای است .

« جُنَّة » در اصل از ماده « جَنّ » ( بر وزن فَنّ ) به معنی پوشاندن چیزی است و از آن جاکه سپر انسان را در مقابل ضربات دشمن می پوشاند به آن « جُنَّة » می گویند .

آری سوگندهای دروغ یکی از نشانه های منافقان است که علاوه بر این جا ، در سوره منافقین نیز ضمن بیان اوصاف آن ها ، ذکر شده است ( 2 / منافقین ) .

آن ها می خواستند با این سوگندهای دروغین ، آبرو برای خود فراهم کنند ولی خدا آن ها را به عذاب خوارکننده ای مبتلا می سازد و قبلاً فرمود: « عذاب شدید » برای آن ها است (15 / مجادله) زیرا قلوب مؤمنان راستین را شدیدا به درد می آورند .

17 لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ اَمْوالُهُمْ وَ لا اَوْلادُهُمْ مِنَ اللّهِ شَیْئا اُولئِکَ اَصْحابُ النّارِ هُمْ فیها خالِدوُنَ

اموال و اولادشان به هیچ وجه آن ها را از عذاب الهی حفظ نمی کند ، آن ها اصحاب

آتشند و جاودانه در آن می مانند .

روز قیامت روزی است که هیچ پناهگاهی جز خدا نیست و هرچه غیر او است ، از کار می افتد ، چنان که در آیه 166 سوره بقره می خوانیم : « وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الاَْسْبابُ : دست آن ها از هرگونه وسیله و سببی قطع می شود ». و باز در پایان آیه آن ها را با این جمله تهدید می کند : « آن ها اصحاب دوزخند و جاودانه درآن می مانند » ( اُولئِکَ اَصْحابُ النّارِ هُمْ فیها خالِدوُنَ ) .

و به این ترتیب گاهی عذاب آن ها را به عنوان « شَدید » توصیف کرده و گاهی « مُهین » و خوارکننده و گاه جاودانه بودن که هریک از این اوصاف به تناسب وصفی از اوصاف آن ها و اعمالشان است .

18 یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّهُ جَمیعا فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَما یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ اَنَّهُمْ عَلیشَیْ ءٍ اَلااِنَّهُمْ هُمُ الْکاذِبُونَ

به خاطر بیاورید روزی را که خدا همه آن ها را برمی انگیزد، آن ها برای خدا نیز سوگند

( دروغ ) یاد می کنند همان گونه که ( امروز ) برای شما سوگند می خورند و گمان می کنند ( با این سوگندهای دروغ ) کاری می توانند انجام دهند ، بدانید آن ها دروغگویانند .

قیامت تجلیگاه اعمال و روحیات انسان در این دنیا می باشد و از آن جا که منافقان این روحیه را همراه خودشان به قبر و برزخ برده اند ، در صحنه قیامت نیز آشکار می شود و با این که می دانند که خداوند ، علاّم الغُیوب است و چیزی بر او مخفی نیست ، ولی باز هم بر طبق عادت گذشته سوگند دروغین یاد می کنند .

البته این یک پندار موهوم و خیال خام بیش نیست ، ولی از آن جاکه در دنیا به این کار عادت کرده بودند که خطرات و ضررها را با سوگندهای دروغین از خود دفع نمایند و منافعی برای خود کسب کنند، این ملکات زشت در آن جا نیز جان می گیرد و خودنمایی می کند.

19 اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطانُ فَاَنْسهُمْ ذِکْرَ اللّهِ اُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطانِ اَلا اِنَّ حِزْبَ الشَّیْطانِ هُمُ الْخاسِروُنَ

شیطان بر آن ها چیره شده و یاد خدا را از خاطر برده است، آن ها حزب شیطانند ،

بدانید حزب شیطان زیانکارانند .

حزب شیطان

« اِسْتَحْوَذَ » از ماده « حَوْذ » در اصل قسمت پشت ران شتر است و چون ساربان به هنگام راندن شترها، برپشت ران های آن هامی زند، به معنی تسلط یافتن و به سرعت راندن آمده است.

آری منافقان دروغگو و مغرور به مال و مقام ، سرنوشتی جز این ندارند که دربست در اختیار شیطان و وسوسه های او قرار گیرند و خدا را به کلی فراموش کنند ، نه تنها منحرف می شوند که در زمره عمّال شیطان و اعوان و انصار و لشکر و حزب او برای گمراه ساختن دیگران نیز قرار می گیرند .

علی (علیه السلام)درباره آغاز وقوع فتنه ها و اختلاف ها می فرماید : « ای مردم آغاز وقوع فتنه ها ، آراء باطلی است که از آن پیروی می کنند و بدعت هایی است که برخلاف حکم قرآن گذارده می شود و گروهی از مردم به دوستی گروهی دیگر و تبعیت آن هادر این امور می پردازند، اگر باطل به صورت خالص خودنمایی می کرد، از دیده هیچ صاحب عقلی پنهان نمی ماند و اگر حق از آمیزش به باطل خالص می شد ،

اختلافی رخ نمی داد ، ولی بخشی از این می گیرند و بخشی از آن و ممزوج می کنند، این جاست که شیطان بر دوستان خود چیره می شود و آن هایی که توفیق الهی یارشان شده ، رهایی می یابند » .⁽¹⁾

همین تعبیر در کلام امام حسین سیدالشهداء (علیه السلام)در کربلا دیده می شود که وقتی صفوف اهل کوفه را همچون شب تاریک و سیل خروشانی ، در مقابل خود دید ، فرمود : «عجب بندگان بدی هستید، اظهار اطاعت خدا و ایمان به رسول کردید ، ولی اکنون آمده اید ذریه پیامبر صلی الله علیه و آله را به قتل برسانید » در ادامه فرمود : « لَقَدِ اسْتَحْوَذَ عَلَیْکُمُ الشَّیْطانُ فَاَنْساکُمْ ذِکْرَ اللّهِ الْعَظیمِ : شیطان بر شما چیره شده و یاد خدای بزرگ را از خاطرتان برده » ، سپس افزودند : « مرگ بر شما و بر آن چه می خواهید ، اِنّا لِلّهِ وَ اِنّا اِلَیْهِ راجِعُونَ » .⁽²⁾

20 اِنَّ الَذینَ یُحادُّونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ اُولئِکَ فِی الاَْذَلّینَ

کسانی که با خدا و رسولش دشمنی می کنند ، آن ها در زمره ذلیل ترین افرادند . .

21 کَتَبَ اللّهُ لاََغْلِبَنَّ اَنَا وَ رُسُلی اِنَّ اللّهَ قَوِیٌّ عَزیزٌ

خداوند چنین مقرر داشته که من و رسولانم پیروز می شویم، چراکه خداوند قوی و شکست ناپذیر است.

مفهوم و شرایط تحقق پیروزی از دیدگاه قرآن

« یُحادُّونَ » از ماده « مُحادَّة » و به معنی مبارزه مسلحانه و غیر مسلحانه است .

در طول تاریخ پیروزی فرستادگان الهی در چهره های گوناگونی نمایان شده : در عذاب های مختلفی همچون طوفان نوح و صاعقه عاد و ثمود و زلزله های ویرانگر قوم لوط و مانند آن و در پیروزی در جنگ های مختلف مانند غزوات « بدر » و « حنین » و فتح « مکه » و سایر غزوات پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله .

و از همه مهم تر در پیروزی منطقی آن ها بر مکاتب شیطانی و دشمنان حق و عدالت بوده است و از این جا پاسخ سؤال کسانی که می گویند : اگر این وعده قطعی است ، پس چرا بسیاری از رسولان الهی و امامان معصوم علیهم السلام و مؤمنان راستین را شهید کردند و هرگز

پیروز نشدند ؟ روشن می شود .

این ایراد کنندگان در واقع معنی « پیروزی » را درست تشخیص نداده اند ، مثلاً شاید تصور کنند امام حسین (علیه السلام)در کربلا شکست خورد ، زیرا خود و یارانش شهید شدند ، در حالی که می دانیم او به هدف نهایی اش که رسوایی بنی امیه و بنیان گذاردن مکتب آزادگی و درس دادن به همه آزادگان جهان بود ، رسید و هم اکنون به عنوان سرور شهیدان عالم ( سید الشهداء ) و سرسلسله آزادگان جهان انسانیت ، بر افکار قشر عظیمی از انسان ها با پیروزی حکومت می کند.⁽¹⁾

ولی نباید فراموش کرد که این وعده حتمی خداوند بی قید و شرط نیست ، شرط آن ایمان و آثار ایمان است ، شرطش این است که سستی به خود راه ندهند و از .

مشکلات نهراسند و غمگین نشوند ، چنان که در آیه 139 سوره آل عمران می فرماید : « وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ اَنْتُمُ الاَْعْلَوْنَ اِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ » .

شرط دیگرش این است که دگرگونی هارا ازخود شروع کنند چراکه خداوند نعمت های هیچ قوم و ملتی را تغییرنمی دهد مگرتغییری درخود آن هاپیداشود: «ذلِکَ بِاَنَ اللّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّرا نِعْمَةً اَنْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتّی یُغَیِّروُا ما بِاَنْفُسِهِمْ» ( 53 / انفال ) .

باید دست به رشته محکم الهی بزنند و صفوف خود را متحد کنند ، نیروهای خود را بسیج نمایند ، نیات را خالص گردانند و مطمئن باشند دشمن هر قدر قوی و نیرومند و آن ها هر قدر به ظاهر کم جمعیت و کم توان باشند ، سرانجام با جهاد و کوشش و توکل بر پروردگار پیروز می شوند .

22 لاتَجِدُ قَوْمایُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الاْخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حادَّاللّهَ وَرَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا اباءَهُمْ اَوْاَبْناءَهُمْ اَوْ اِخْوانَهُمْ اَوْعَشیرَتَهُمْ اُولئِکَ کَتَبَ فیقُلُوبِهِمُ الاْیمانَ وَ اَیَّدَهُمْ بِروُحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدینَ فیها

رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَرَضُواعَنْهُ اُولئِکَ حِزْبُ اللّهِ اَلا اِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

هیچ قومی را که ایمان به خدا و روز قیامت دارد ، نمی یابی که با دشمنان خدا و رسولش دوستی کنند ، هرچند پدران یا فرزندان یابرادران یاخویشاوندان آن ها باشند ، آن ها کسانی هستند که خدا ایمان را بر صفحه قلوبشان نوشته و با روحی از ناحیه خودش آن هارا تقویت فرموده ، آن هارا در باغ هایی از بهشت داخل می کند که نهرها از زیر درختانش جاری است ، جاودانه در آن می مانند ، خدا از آن ها خشنود و آن ها نیز از خدا خشنودند ، آن ها حزب اللّه اند ، بدانید حزب اللّه پیروز است .

پاداش پنجگانه آنان که قلبشان فقط برای خدا می تپد

در آیه مورد بحث که آخرین آیه از سوره مجادله و از کوبنده ترین آیات قرآن است ، به مؤمنان هشدار می دهد که جمع میان « محبت خدا » و « محبت دشمنان خدا » در یک دل ممکن نیست و باید از میان این دو ، یکی را برگزینند ، اگر به راستی مؤمنند ، باید از دوستی دشمنان خدا بپرهیزند وگرنه ادعای مسلمانی نکنند .

محبت پدران و فرزندان و برادران و اقوام ، بسیار خوب است و نشانه زنده بودن عواطف انسانی است ، اما هنگامی که این محبت رو در روی محبت خدا قرار گیرد ، ارزش خود را از دست می دهد .

البته افراد مورد علاقه انسان تنها این چهار گروه که در آیه ذکر شده اند ، نمی باشد ، ولی این ها نزدیک ترین افراد انسانند و با توجه به آن ها ، حال بقیه نیز روشن می شود .

سپس به پاداش های بزرگ این گروه که قلبشان به طور کامل در اختیار عشق خدا است ، پرداخته و پنج موضوع را که بعضی به صورت امداد و توفیق است و بعضی به صورت نتیجه و سرانجام کار ، بیان می کند ؛

در بیان قسمت اول و دوم می فرماید : ( اُولئِکَ کَتَبَ فیقُلُوبِهِمُ الاْیمانَ وَ اَیَّدَهُمْ بِروُحٍ مِنْهُ ) .

بدیهی است این امداد و لطف الهی هرگز با اصل آزادی اراده و اختیار انسان منافات ندارد ، چراکه گام های نخستین یعنی « ترک محبت دشمنان خدا » از سوی خود آنان برداشته شده ، سپس امدادهای الهی به صورت « استقرار ایمان » که از آن تعبیر به « کتابت » و

نوشتن شده به سراغ آنان می آید.

آیا این روح الهی که خدا مؤمنان رابا آن تأیید می کند ، تقویت پایه های ایمان است یا دلایل عقلی یا قرآن و یا فرشته بزرگ خدا که روح نام دارد ؟ احتمالات و تفسیرهای مختلفی ذکر شده ، اما جمع میان همه آن ها نیز ممکن است ، خلاصه این روح یک نوع "حیات معنوی جدید" است که خدا بر مؤمنان افاضه می کند .

در سومین مرحله می فرماید : « خداوند آن ها را در "باغ هایی از بهشت" داخل می کند

که نهرها از زیر درختان و قصورش جاری است و جاودانه در آن می مانند » ( وَ یُدْخِلُهُمْ جَنّاتٍ ... ) .

در چهارمین مرحله می افزاید : « خداوند از آن ها خشنود است و آن ها نیز از خدا خشنودند » ( رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ) .

آری هیچ نعمتی به پایه این خشنودی دو جانبه نمی رسد و این کلیدی است برای مواهب و نعمت های دیگر ، چراکه وقتی خدا از کسی خشنود باشد ، هرچه تقاضا کند ، به او می دهد که او هم کریم است و هم قادر و توانا .

و در آخرین و پنجمین مرحله به صورت یک اعلام عمومی که حاکی از نعمت و موهبت دیگری است ، می فرماید : « آن ها حزب اللّه اند ، بدانید حزب اللّه پیروز است » (اُولئِکَ حِزْبُ اللّهِ اَلا اِنَ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) .

نه تنها پیروزی در سرای دیگر و نیل به انواع نعمت های مادی و معنوی در قیامت ، بلکه همان گونه که در آیات قبل نیز آمد ، در این دنیا نیز به لطف الهی بر دشمنان پیروزند و در پایان جهان نیز حکومت حق و عدالت در دست آن ها است .

نشانه اصلی حزب اللّه و حزب شیطان

در دو آیه از قرآن اشاره به « حزب اللّه » شده ( آیه مورد بحث و آیه 56 سوره مائده ) و در یک آیه اشاره به « حزب شیطان » ، در هر دو مورد که از حزب خدا سخن می گوید ، روی مسأله « حُبٌّ فِی اللّه ِ وَ بُغْضٌ فِی اللّه ِ » و ولایت اولیای حق تکیه کرده است ، در آیه سوره مائده بعد از بیان مسأله « ولایت » و حکم به وجوب اطاعت خدا و اطاعت رسول و آن کس که در حال نماز ، زکات پرداخته ( امیر مؤمنان علی (علیه السلام)) می فرماید : « وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّهَ وَ

رَسُولَهُ وَ الَّذینَ امَنُوا فَاِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْغالِبُونَ » .

در آیات مورد بحث نیز روی قطع رابطه دوستی از دشمنان خدا تکیه می کند ، بنابراین خط حزب اللّه همان خط ولایت و بریدن از غیر خدا و پیامبر و اوصیای او است .

درمقابل هنگام توصیف « حزب شیطان » که در آیات قبل این سوره به آن اشاره شده ، بارزترین نشانه های آن ها را همان نفاق و دشمنی با حق و فراموشی یاد خدا و دروغ و نیرنگ می شمرد .قابل توجه این است که در یک مورد می گوید : « فَاِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْغالِبُونَ » و در مورد دیگر می فرماید : « اَلا اِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » و با توجه به این که « فلاح » نیز همراه با پیروزی و غلبه بر دشمن است هر دو آیه به یک معنی باز می گردد ، با این قید که « فلاح و رستگاری » مفهومی عمیق تر از مفهوم « غلبه و پیروزی » دارد ، چراکه وصول به هدف را نیز مشخص می کند. و برعکس حزب شیطان را به زیانکاری و شکست و ناکامی در برنامه ها و بازماندن از مقصد توصیف می نماید .

مسأله ولایت به معنی خاص و حبّ فی اللّه و بغض فی اللّه به معنی عام ، مسأله ای است که

در روایات اسلامی روی آن تأکید فراوان شده است ، تا آن جاکه سلمان فارسی به امیر مؤمنان (علیه السلام)عرض می کند : هر زمان خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسیدم ، دست بر شانه من زد و اشاره به تو کرد و فرمود : « ای سلمان ! این مرد و حزبش پیروزند » .⁽¹⁾

و در مورد دوم یعنی ولایت عامه در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می خوانیم که فرمودند : « وُدُّ الْمُؤْمِنِ لِلْمُؤْمِنِ فِی اللّهِ مِنْ اَعْظَمِ شُعُبِ الاْیمانِ : دوستی مؤمن نسبت به مؤمن برای خدااز مهم ترین شعبه های ایمان است».⁽²⁾

و درحدیث دیگری آمده: « خداوند به موسی وحی فرستاد آیا هرگز عملی برای من انجام داده ای » ؟

عرض کرد: « آری برای تو نماز خوانده ام ، روزه گرفته ام ، انفاق کرده ام و به یاد تو بوده ام » ، فرمود : « اما .

نماز برای تو نشانه حق است ، روزه سپر آتش ، انفاق سایه ای در محشر و ذکر ، نور است . کدام عمل را برای من به جا آورده ای ای موسی » ؟ عرض کرد: « خداوندا ! خودت مرا در این مورد راهنمایی فرما » ، فرمود: « هَلْ والَیْتَ لی وَلِیّا ؟ وَ هَلْ عادَیْتَ لی عَدُوّا قَطٌّ ؟ فَعَلِمَ مُوسی اَنَّ اَفْضَلَ الاَْعْمالِ الْحُبُّ فِی اللّهِ وَ الْبُغْضُ فِی اللّهِ: آیاهرگز به خاطر من کسی را دوست داشته ای؟ و به خاطر من کسی را دشمن داشته ای؟ این جا بود که موسی دانست برترین اعمال حبّ فی اللّه و بغض فی اللّه است (دوستی برای خدا و دشمنی برای خدا)» .⁽¹⁾

و در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم که فرمود : « لا یُمْحَضُ رَجُلٌ نِ الاْیمانَ بِاللّهِ حَتّی یَکُونَ اللّهُ اَحَبَّ اِلَیْهِ مِنْ نَفْسِهِ وَ اَبیهِ وَ اُمِّهِ وَ وَلَدِهِ وَ اَهْلِهِ وَ مالِهِ وَ مِنَ النّاسِ کُلِّهِمْ : هیچ کس ایمانش به خدا خالص نمی شود ، مگر آن زمانی که خداوند در نظرش محبوب تر از جانش و پدر و مادر و فرزند و خانواده و مالش و همه مردم باشد » .⁽²⁾.

در این مورد روایات هم در جانب مثبت ( دوستی با دوستان خدا ) و هم در جانب منفی ( دشمنی با دوستان خدا ) بسیار است که ذکر همه آن ها به طول می انجامد ، بهتر است این سخن را با حدیث پرمعنای دیگری از امام باقر (علیه السلام)پایان دهیم ، فرمود : « اِذا اَرَدْتَ اَنْ تَعْلَمَ اَنَّ فیکَ خَیْرا ، فَانْظُرْ اِلی قَلْبِکَ فَاِنْ کانَ یُحِبُّ اَهْلَ طاعَةِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ یُبْغِضُ اَهْلَ مَعْصِیَتِهِ فَفیکَ خَیْرٌ وَ اللّهُ یُحِبُّکَ وَ اِذا کانَ یُبْغِضُ اَهْلَ طاعَةِ اللّهِ وَ یُحِبُّ اَهْلَ مَعْصِیَتِهِ ، لَیْسَ فیکَ خَیْرٌ وَ اللّهُ یُبْغِضُکَ وَ الْمَرْءُ مَعَ مَنْ اَحَبَّ : اگر بخواهی بدانی آدم خوبی هستی ، نگاهی به قلبت کن ، اگر اهل طاعت خدا را دوست داری و اهل معصیتش را دشمن ، بدان آدم خوبی هستی و خدا تو را دوست دارد و اگر اهل طاعتش را دشمن داری و اهل معصیتش را دوست ، چیزی در تو نیست و خدا تو را دشمن دارد و انسان همیشه باکسی است که او را دوست دارد » .⁽¹⁾

پایان سوره مجادله .

سوره حشر

فضیلت تلاوت سوره « حشر »

درباره فضیلت تلاوت این سوره ، پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرموده اند : « هرکس سوره "حشر" را بخواند ، تمام بهشت و دوزخ و عرش و کرسی و حجاب و آسمان ها و زمین های هفتگانه و حشرات و بادها و پرندگان و درختان و جنبندگان و خورشید و ماه و فرشتگان همگی بر او رحمت می فرستند و برای او استغفار می کنند و اگر در آن روز یا در آن شب بمیرد ، شهید مرده است » .⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) نیز در این زمینه فرموده اند : « هر کس سوره "الرحمن" و "حشر" را به هنگام غروب بخواند ، خداوند فرشته ای را با شمشیر برهنه مأمور حفاظت خانه او می کند » .⁽²⁾

و این ها همه آثار اندیشه در محتوای سوره و عمل به آن است .

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 سَبَّحَ لِلّهِ ما فِی السَّمواتِ وَ ما فِی الاَْرْضِ وَ هُوَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ

آن چه در آسمان ها و زمین وجود دارد ، برای خدا تسبیح می گوید و او عزیز و حکیم است .

تسبیح عمومی موجودات زمین و آسمان ، اعم از فرشتگان و انسان ها و حیوانات و گیاهان و جمادات ، ممکن است با زبان قال باشد یا با زبان حال ، چراکه نظام شگفت انگیزی که درآفرینش هر ذره ای به کاررفته، با زبان حال بیانگر علم و قدرت و عظمت و حکمت خدا است .

و از سوی دیگر به عقیده جمعی از دانشمندان ، هر موجودی در عالَم خود سهمی از عقل و درک و شعور دارد ، هرچند ما از آن آگاه نیستیم و به همین دلیل بازبان خود تسبیح خدا می گوید ، هرچند گوش ما توانایی شنوایی آن را ندارد ، سرتاسر جهان ، غلغله تسبیح و

حمد او است ، هرچند که ما نامحرمان از آن بی خبریم ، اما آن ها که از جمادی سوی جانِ جان رفته اند و برای آنان از غیب چشمی باز شده ، با تمامی موجودات جهان ، همرازند و نطق آب و گِل را به خوبی می شنوند ، چراکه این نطق ، محسوس اهل دل است .

شرح بیشتر پیرامون این سخن درجلد 12 تفسیر نمونه، ذیل آیه 44 سوره اِسْراء آمده است .

2 هُوَ الَّذی اَخْرَجَ الَّذینَ کَفَروُا مِنْ اَهْلِ الْکِتابِ مِنْ دِیارِهِمْ لاَِوَّلِ الْحَشْرِ ما ظَنَنْتُمْ اَنْ یَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا اَنَّهُمْ مانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللّهِ فَأَتیهُمُ اللّهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا وَ قَذَفَ فی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِاَیْدیهِمْ وَ اَیْدِی الْمُؤْمِنینَ فَاعْتَبِروُا یا اُولِی الاَْبْصارِ

او کسی است که کافران ، اهل کتاب را در اولین برخورد ( با مسلمانان ) از خانه هایشان بیرون راند ، گمان نمی کردید آن ها خارج شوند و خودشان نیز گمان می کردند که دژهای محکمشان آن ها را از عذاب الهی مانع می شود ، اما خداوند از آن جاکه گمان نمی کردند ، به سراغشان آمد و در قلب آن ها ترس و وحشت افکند ، به گونه ای که

خانه های خود را با دست خویش و با دست مؤمنان ویران می کردند، پس عبرت بگیرید ای صاحبان چشم !

پایان توطئه یهود بنی نضیر در مدینه

« حَشْر » در اصل به معنی حرکت دادن جمعیت و خارج ساختن آن ها از قرارگاهشان به سوی میدان جنگ و مانند آن است و منظور از آن در این جا ، اجتماع و حرکت مسلمانان از مدینه به سوی قلعه های یهود و یا اجتماع یهود برای مبارزه با مسلمین است و از آن جا که این نخستین اجتماع در نوع خود بود ، در قرآن به عنوان « لاَِوَّلِ الْحَشْر » نامیده شده و این خود اشاره لطیفی است به برخوردهای آینده با یهود «بنی نضیر» و یهود «خیبر» و مانند آن ها .

آن ها چنان مغرور و از خود راضی بودند که تکیه گاهشان دژهای نیرومند و قدرت ظاهریشان بود . این آیه نشان می دهد که یهود « بنی نضیر » در مدینه از امکانات وسیع و تجهیزات فراوانی بهره مند بودند ، به گونه ای که نه خودشان باور می کردند که به این آسانی مغلوب شوند و نه دیگران ، ولی از آن جا که خدا می خواست به همه روشن سازد که چیزی

در برابر اراده او قدرت مقاومت ندارد ، حتی بدون آن که جنگی رخ دهد ، آن ها را از سرزمین بیرون راند . لذا در ادامه آیه می فرماید : « فَاَتیهُمُ اللّهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا ... »

آری خدا این لشکر نامرئی یعنی لشکر ترس را که در بسیاری از جنگ ها به یاری مؤمنان می فرستد ، بر قلب آن ها چیره کرد و مجال هرگونه حرکت و مقابله را از آن ها سلب نمود، آن ها خودرا برای مقابله بالشکر برون آماده کرده بودند، بی خبر ازآن که خداوند، لشکری از درون به سراغشان می فرستد و چنان آن هارا درتنگنا قرارمی دهدکه خودشان با دشمن برای تخریب خانه هایشان همکاری کنند .

درست است که کشته شدن رئیس آن ها « کعب بن اشرف » قبل از این ماجرا ، وحشتی بر دل آن ها افکنده بود ، ولی مسلماً منظور از آیه این نیست -- آن چنان که بعضی از مفسران گمان کرده اند -- بلکه این یک نوع امداد الهی بوده که بارها در جنگ های اسلامی به یاری مسلمین می شتافت .

جالب این که مسلمانان از بیرون ، دژهای آن ها را ویران می کردند که به داخل راه یابند و

یهودیان از درون ویران می کردند تا به صورت سالم به دست مسلمانان نیفتد و نتیجه این همکاری، ویران شدن استحکامات آن ها بود .

در پایان آیه به عنوان یک نتیجه گیری کلی می فرماید : « پس عبرت بگیرید ای صاحبان چشم » ( فَاعْتَبِروُا یا اُولِی الاَْبْصارِ ) .

« اِعْتَبِروُا » از ماده « اعتبار » در اصل از « عبور » گرفته شده که به معنی گذشتن از چیزی به سوی چیز دیگر است و این که به اشک چشم ، « عَبْرَة » گفته می شود ، به خاطر عبور قطرات اشک از چشم است و « عبارت » را از این رو می گویند که مطالب و مفاهیم را از کسی به دیگری منتقل می کند و اطلاق « تعبیر خواب » بر تفسیر محتوای آن ، به خاطر این است که انسان را از ظاهر به باطن آن منتقل می سازد .

و به همین مناسبت به حوادثی که به انسان پند می دهد ، « عِبْرَت » می گویند ، چراکه انسان را به یک سلسله تعالیم کلی رهنمون می گردد و از مطلبی به مطلب دیگر منتقل می کند .

تعبیر به « اُولِی الاَْبْصار » ( صاحبان چشم ) اشاره به کسانی است که حوادث را

به خوبی می بینند و با چشم باز موشکافی می کنند و به عمق آن می رسند . واژه « بَصَر » معمولاً به عضو بینایی و « بصیرت » به درک و آگاهی درونی گفته می شود .

در حقیقت « اُولِی الاَْبْصار » کسانی هستند که آمادگی گرفتن درس های عبرت را دارند ، لذا قرآن به آن ها هشدار می دهد که از این حادثه ، بهره برداری لازم را کنند .

به راستی سرنوشت این قوم یهود با آن قدرت و عظمت و شوکت و با آن امکانات و استحکامات فراوان ، سرنوشت عبرت انگیزی بود ، که حتی بدون آن که دست به اسلحه ببرند، درمقابل جمعیت مسلمانان که هرگز در ظاهر به پای آن ها نمی رسیدند ، تسلیم شدند ، خانه های خود را با دست خویش ویران کردند و اموالشان را برای مسلمانان نیازمند به جا گذاردند و در نقاط مختلف پراکنده شدند ، درحالی که طبق نقل تواریخ از آغاز به این جهت در سرزمین مدینه سکنی گزیده بودند که پیامبر موعود کتب خویش را درک کنند و در صف اول یارانش قرار گیرند .

و در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم : « کانَ اَکْثَرُ عِبادَةِ اَبیذَرِ

رَحِمَهُ اللّهِ التَّفَکُّرُ وَ الاِْعْتِبارُ : بیشترین عبادت ابوذر ، تفکر و عبرت گرفتن بود » .⁽¹⁾

اما مع الاسف بسیارند کسانی که باید همه حوادث دردناک را خودشان بیازمایند و طعم تلخ شکست ها را شخصا بچشند و هرگز از وضع دیگران ، عبرت نمی گیرند .

امیر مؤمنان علی (علیه السلام) می فرماید : « اَلسَّعیدُ مَنْ وُعِظَ بِغَیْرِهِ : سعادتمند ، کسی است که از دیگران پند و عبرت گیرد » .⁽²⁾

3 وَ لَوْلا اَنْ کَتَبَ اللّهُ عَلَیْهِمُ الْجَلاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِی الدُّنْیا وَ لَهُمْ فِی الاْخِرَةِ عَذابُ النّارِ

و اگر نه این بود که خداوند جلای وطن را بر آن ها مقرر داشته بود ، آن ها را در همین دنیا مجازات می کرد و برای آن ها در آخرت نیز عذاب آتش است .

بی شک جلای وطن و رها کردن قسمت عمده سرمایه هایی که یک عمر فراهم کرده بودند ، خود برای آن ها عذابی دردناک بود ، بنابراین منظور از این آیه ، آن است که اگر این .

عذاب برای آن ها مقدر نشده بود ، عذاب دیگری که همان قتل و اسارت به دست مسلمانان بود ، بر سرشان فرود می آمد . خدا می خواست آن ها در جهان آواره شوند و چه بسا این آوارگی برای آن ها دردناک تر بود ، زیرا هر وقت به یاد آن همه دژها و خانه های مجلل و مزارع و باغات خود می افتادند که در دست دیگران است و خودشان بر اثر پیمان شکنی و توطئه بر ضد پیامبر صلی الله علیه و آله در مناطق دیگر محروم و سرگردانند ، گرفتار آزار و شکنجه های روحی فراوانی می شدند .

چنین است دنیا و آخرت کسانی که پشت پا به حق و عدالت زنند و بر مرکب غرور و خودخواهی سوارگردند .

4 ذلِکَ بِاَنَّهُمْ شاقُّوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ مَنْ یُشاقِّ اللّهَ فَاِنَّ اللّهَ شَدیدُ الْعِقابِ

این به خاطر آن است که آن ها با خدا و رسولش دشمنی کردند و هرکس با خدا دشمنی کند ، عذاب الهی ( در حق او ) شدید است .

« شاقُّوا » از ماده « شِقاق » در اصل به معنی شکاف و جدایی میان دو چیز است و از

آن جاکه همیشه دشمن در طرف مقابل قرار می گیرد و خود را جدا می سازد ، به عمل او « شِقاق » می گویند .

قابل توجه این که درآغاز آیه، دشمنی باخدا و رسول صلی الله علیه و آله را مطرح می کند و در ذیل آیه، تنهاسخن ازدشمنی باخدااست، اشاره به این که دشمنی با رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز با دشمنی خدا یکی است و از هم جدا نیست .

5 ما قَطَعْتُمْ مِنْ لینَةٍ اَوْ تَرَکْتُمُوها قائِمَةً عَلی اُصُولِها فَبِأِذْنِ اللّهِ وَ لِیُخْزِیَ الْفاسِقینَ

هر درخت باارزش نخل را قطع و یا آن را به حال خود واگذار کردید ، همه به فرمان خدا بود و هدف این بود که فاسقان را خوار و رسوا کند .

« لینَة » از ماده « لَوْن » به یک نوع عالی از درخت خرما می گویند و بعضی آن را از ماده « لین » به معنی نرمی ، به نوعی از درخت خرما تفسیر کرده اند که شاخه هایی نرم و نزدیک زمین و میوه ای نرم و لذیذ دارد .

ظاهر آیه این است که مسلمانان بعضی از درختان « لینة » ( نوع خوب ) را بریدند و بعضی از همان ها را رها ساختند و این عمل باعث ایراد یهود شد و قرآن به آن ها پاسخ گفت تا روشن شود این کار از روی هوای نفس نبوده ، بلکه یک دستور الهی در این زمینه صادر شده بود که در شعاع محدود این کار ، عملی گردد تا بیش از حد ضایعاتی رخ ندهد .

در هرصورت این حکم یک استثناء در قانون معروف اسلامی است که می گوید به هنگام حمله به دشمن نباید درختان را قطع کرد و حیوانات را کشت و زراعت ها را آتش زد ، این تنها مربوط به موردی بوده است که برای بیرون کشیدن دشمن از قلعه و یا فراهم ساختن میدان جنگ و مانند آن ضرورت داشته و در هر قانون کلی ، استثنائات جزئی ضروری ، غالباً وجود دارد ، همان گونه که اصل کلی بر نخوردن گوشت مردار است ، ولی به هنگام اجبار و اضطرار ، « اکل میته » جایز است .

جمله « وَ لِیُخْزِیَ الْفاسِقینَ » ( تا فاسقان را خوار و رسوا کند ) نشان می دهد که حداقل یکی از اهداف این کار ، خوار نمودن دشمن و در هم شکستن روحیه آن ها بوده است .

6 وَ ما اَفاءَ اللّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَما اَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لا رِکابٍ وَ لکِنَّ اللّهَ یُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلی مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ

آن چه را خدابه رسولش از آن ها ( از یهود ) بازگرداند ، چیزی است که شما برای به دست آوردن آن ( زحمتی نکشیدید ) نه اسبی تاختید و نه شتری ، ولی خداوند رسولان خود را بر هرکس بخواهد ، مسلط می سازد و خدا بر هرچیز قادر است .

حکم غنایمی که بدون جنگ ، به دست می آید

« اَفاءَ » از ماده « فَیْ ء » ( بر وزن شَیْ ء ) در اصل به معنی رجوع و بازگشت ، می باشد و این که بر این دسته از غنایم ، « فَیْ ء » اطلاق شده ، شاید به خاطر آن است که خداوند تمام مواهب این جهان را در اصل برای مؤمنان و قبل از همه برای پیغمبر گرامیش که اشرف کائنات و خلاصه موجودات است ، آفریده و افراد غیرمؤمن و گنهکار در حقیقت غاصبان این اموال هستند ( هرچند بر حسب قوانین شرعی یا عرفی مالک محسوب شوند ) هنگامی که این اموال به صاحبان حقیقی بازمی گردد ، شایسته عنوان « فَیْ ء » است .

«اَوْجَفْتُمْ» از ماده «ایجاف» به معنی راندن سریع است که معمولاً در جنگ ها اتفاق می افتد .

« خَیْل » در اصل از ماده « خیال » به معنی پندار و تصورات ذهنی است و « خُیَلاء » به معنی تکبر و خودبرتر بینی است ، چراکه از یک نوع تخیل فضیلت ناشی می شود و از آن جا که وقتی انسان بر اسب سوار می شود ، غالبا یک نوع غرور و کبر احساس می کند ، لفظ « خَیْل » بر اسب اطلاق شده است ، قابل توجه این که « خَیْل » هم به اسب ها گفته می شود و هم به سواران .

« رِکاب » از ماده « رُکُوب » معمولاً به شتران سواری می گویند .

این آیه و آیه بعد حکم غنایم « بنی نضیر » را بیان می کند و در عین حال روشنگر یک قانون کلی در زمینه تمام غنایمی است که بدون دردسر و زحمت و رنج ، عاید جامعه اسلامی می شودکه در فقه اسلامی به عنوان « فَیْ ء » یاد شده است .

هدف از مجموع جمله این است که در تمام مواردی که برای به دست آوردن غنیمت ، هیچ جنگی رخ ندهد ، غنایم در میان جنگجویان تقسیم نخواهد شد و به طور کامل در

اختیار رئیس مسلمین قرار می گیرد ، او هم با صلاحدید خود در مصارفی که در آیه بعد می آید ، مصرف می کند .

سپس می افزاید:« چنان نیست که پیروزی هاهمیشه نتیجه جنگ های شماباشد »(وَلکِنَ اللّهَ یُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلی مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ) .

آری پیروزی بر دشمن سرسخت و نیرومندی همچون یهود « بنی نضیر » با امدادهای غیبی خداوند صورت گرفت، تا بدانیدخداوند برهمه چیز قادر است و می تواند در یک چشم برهم زدن قومی نیرومند را زبون سازد و گروهی اندک را بر آن ها مسلط کند و تمام امکانات را از گروه اول به گروه دوم منتقل نماید .

این جا است که مسلمانان می توانند در چنین میدان هایی هم درس معرفة اللّه بیاموزند و هم نشانه های حقانیت پیامبر صلی الله علیه و آله را ببینند و هم برنامه اخلاص و اتکاء به ذات پاک خدا را در تمام مسیر راهشان یاد بگیرند .

7 ما اَفاءَاللّهُ عَلیرَسُولِهِ مِنْ اَهْلِ الْقُری فَلِلّهِ وَلِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَالْیَتامی

وَ الْمَساکینِ وَابْنِ السَّبیلِ کَیْ لا یَکُونَ دوُلَةً بَیْنَ الاَْغْنِیاءِ مِنْکُمْ وَ ما اتیکُمُ الرَّسُولُ فَخُذوُهُ وَ ما نَهیکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ اتَّقُوا اللّهَ اِنَّ اللّهَ شَدیدُ الْعِقابِ

آن چه را خداوند از اهل این آبادی ها به رسولش بازگرداند، از آنِ خدا و رسول و خویشاوندان او و یتیمان و مستمندان و در راه ماندگان است ( تا این اموال عظیم ) دست به دست میان ثروتمندان شما نگردد ، آن چه را رسول خدا برای شما آورده ، بگیرید و اجرا کنید و آن چه را از آن نهی کرده، خودداری نمایید و از مخالفت خدا بپرهیزید که خداوند شدید العقاب است .

مصارف ششگانه غنایمی که بدون جنگ و دردسر نصیب مسلمانان می شود

یعنی این همانند غنایم جنگ های مسلحانه نیست که تنها یک پنجم آن در اختیار پیامبر صلی الله علیه و آله و سایر نیازمندان قرار گیرد و چهار پنجم از آن جنگجویان باشد .

و همچنین اگر در آیه قبل گفته شد که تمام آن متعلق به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است ، مفهومش این نیست که تمام آن را در مصارف شخصی ، مصرف می کند ، بلکه چون رئیس

حکومت اسلامی و مخصوصاً مدافع و حافظ حقوق نیازمندان و مستمندان است ، لذا قسمت عمده ای از آن را در مورد آن ها مصرف می نماید .

در این آیه شش مصرف برای « فَیْ ء » ذکر شده است :

✓ 1 - سهم خداوند ، بدیهی است خداوند مالک همه چیز است و در عین حال به هیچ چیز نیازمند نیست و این یک نوع نسبت تشریفی است تا گروه های دیگر که بعد از آن ذکر شده اند ، هیچ نوع احساس حقارت نکنند و سهم خود را همردیف سهم خدا محسوب دارند و ذرّه ای از شخصیت آن ها در افکار عمومی کاسته نشود .

✓ 2 - سهم پیامبر صلی الله علیه و آله ، که طبعا نیازمندی های شخصی او و سپس نیازمندی های مقامی او و انتظاراتی را که مردم از او دارند، تأمین می کند .

✓ 3 - سهم ذوی القربی ، که بدون شک در این جا منظور خویشاوندان پیامبر صلی الله علیه و آله و

بنی هاشم است که از گرفتن زکات که جزء اموال عمومی مسلمین است ، محرومند .⁽¹⁾

اصولاً معنی ندارد که منظور خویشاوندان عموم مردم باشد ، زیرا در این صورت همه مسلمانان را بدون استثناء شامل می شود ، زیرا همه مردم خویشاوندان یکدیگرند .

در این که آیا در ذوی القربی نیاز و فقر ، شرط است یا نه ، در میان مفسران گفتگو است ، هرچند با قرائتی که در پایان این آیه و آیه بعد است ، شرط بودن آن صحیح تر به نظر می رسد .

✓ 4 و 5 و 6 - سهم یتیمان و مسکینان و در راه ماندگان ، در این که این سه گروه باید تنها از بنی هاشم باشند یا عموم یتیمان و مستمندان و ابن السبیل ها را شامل می شود ، در میان مفسران گفتگو است .

آیه 8 و 9 این سوره که توضیحی برای این آیه است ، گواهی می دهد که این سهم .

مخصوص بنی هاشم نیست ، زیرا در آن سخن از عموم فقرای مهاجرین و انصار است .

علاوه بر این مفسران نقل کرده اند که پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از ماجرای « بنی نضیر » اموالی را که از آن ها باقی مانده بود ، در میان « مهاجران » که عموما در شرایط سختی در مدینه زندگی می کردند و سه نفر از طایفه « انصار » که سخت نیازمند بودند ، تقسیم کرد و این دلیل بر عمومیت مفهوم آیه است و اگر بعضی از روایات با آن سازگار نباشد ، باید ظاهر قرآن را ترجیح داد .⁽¹⁾

سپس به فلسفه این تقسیم حساب شده پرداخته ، می افزاید : « کَیْ لا یَکُونَ دوُلَةً بَیْنَ الاَْغْنِیاءِ مِنْکُمْ » .

« دَوْلَة » و « دوُلَة » به یک معنی است ، هرچند بعضی میان این دو فرق گذاشته اند ، اولی را مخصوص اموال و دومی را مربوط به جنگ و مقام دانسته اند و یا اولی را اسم مصدر و دومی .

را مصدر شمرده اند ، به هر صورت با ماده « تداول » که به معنی دست به دست کردن است، ریشه مشترک دارد .

این آیه یک اصل اساسی را در اقتصاد اسلامی بازگو می کند و آن این که جهت گیری اقتصاد اسلامی ، چنین است که در عین احترام به « مالکیت خصوصی » ، برنامه را طوری تنظیم کرده که اموال و ثروت ها در دست گروهی محدود ، متمرکز نشود که پیوسته در میان آن ها دست به دست بگردد .

البته این ، به آن معنی نیست که ما پیش خود قانون وضع کنیم و ثروت ها را از گروهی بگیریم و به گروه دیگری بدهیم ، بلکه منظور این است که اگر مقررات اسلامی در زمینه تحصیل ثروت و همچنین مالیات هایی همچون خمس و زکات و خراج و غیر آن و احکام بیت المال و انفال درست پیاده شود ، خودبه خود چنین نتیجه ای را خواهد داد که در عین احترام به تلاش های فردی ، مصالح جمع تأمین خواهد شد و از دو قطبی شدن جامعه ( اقلیتی ثروتمند و اکثریتی فقیر ) جلوگیری می کند .

و در پایان آیه می افزاید : « وَ ما اتیکُمُ الرَّسُولُ فَخُذوُهُ وَ ما نَهیکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ اتَّقُوا اللّهَ اِنَّ اللّهَ شَدیدُ الْعِقابِ » .

این جمله هرچند در ماجرای غنایم « بنی نضیر » نازل شده ، ولی محتوای آن ، یک حکم عمومی در تمام زمینه ها و برنامه های زندگی مسلمان ها است و سند روشنی برای حجت بودن سنت پیامبر صلی الله علیه و آله است .

بر طبق این اصل همه مسلمانان موظفند که اوامر و نواهی پیامبر صلی الله علیه و آله را به گوش جان بشنوند و اطاعت کنند ، خواه در زمینه مسائل مربوط به حکومت اسلامی باشد ، یا مسائل اقتصادی و یا عبادی و غیر آن ، خصوصاً این که در ذیل آیه ، کسانی را که مخالفت کنند ، به عذاب شدید تهدید کرده است .

از آن چه گفتیم ، این نکته روشن می شود که درمیان آیه ششم و هفتم تضادی وجود ندارد ، هرچند آیه ششم ظاهراً « فی ء » را در اختیار شخص پیامبر صلی الله علیه و آله می گذارد و در آیه هفتم ، مصارف ششگانه ای برای آن ذکر می کند، زیرا این مصارف ششگانه ، ذکر اولویت هایی است

که پیامبر صلی الله علیه و آله درمورداموالی که دراختیاردارد،بایدرعایت کندوبه تعبیردیگرپیغمبراکرم صلی الله علیه و آله

این همه ثروت رابرای شخص خودش نمی خواهد ، بلکه به عنوان رهبر و رئیس حکومت اسلامی در هر موردی لازم است ، صرف می کند .

این نکته نیز قابل توجه است که این حق بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله ، به امامان معصوم علیهم السلام و بعد از آن ها به نوّاب آن ها یعنی مجتهدان جامع الشرایط می رسد ، زیرا احکام اسلام ، تعطیل بردار نیست و حکومت اسلامی از مهم ترین مسایلی است که مسلمانان با آن ها سروکاردارند و قسمتی ازپایه های این حکومت، برمسایل اقتصادی نهاده شده است و بخشی از مسایل اقتصادی اصیل اسلامی، همین ها است .

داستان غم انگیز فدک

« فدک » یکی از دهکده های آباد اطراف مدینه در حدود 140 کیلومتری نزدیک خیبر بود که در سال هفتم هجرت که قلعه های خیبر یکی پس از دیگری در برابر رزمندگان اسلام سقوط کرد و قدرت مرکزی یهود ، در هم شکست ، ساکنان فدک ، از در صلح و تسلیم در

برابر پیامبر صلی الله علیه و آله درآمدند و نیمی از زمین و باغ های خود را به آن حضرت صلی الله علیه و آله واگذار کردند و نیم دیگری را برای خود نگه داشتند و درعین حال کشاورزی سهم پیامبر صلی الله علیه و آله را نیز بر عهده گرفتند و دربرابرزحماتشان حقی ازآن می بردند.

با توجه به آیه « فَیْ ء » در این سوره ، این زمین مخصوص پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله بود و می توانست در مورد خودش یا مصارف دیگری که در آیه 7 همین سوره اشاره شده ، مصرف کند ، لذا پیامبر صلی الله علیه و آله آن را به دخترش فاطمه علیهاالسلام بخشید و این سخنی است که بسیاری از مورخان و مفسران شیعه و اهل سنت به آن تصریح کرده اند ، از جمله در تفسیر « در المنثور » از « ابن عباس » نقل شده وقتی آیه « وَ اتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ » ( 38 / روم ) نازل شد ، پیامبر صلی الله علیه و آله فدک را به فاطمه بخشید ( اَقْطَعَ رَسُولُ اللّهِ فاطِمَةَ فَدَکاً ) .⁽¹⁾.

و در کتاب « کنز العمال » که در حاشیه « مسند احمد » آمده ، در مسأله صله رحم از « ابوسعید خُدری » نقل شده هنگامی که آیه فوق نازل شد ، پیامبر صلی الله علیه و آله فاطمه علیهاالسلام را خواست و فرمود : « یا فاطِمَةُ لَکِ فَدَکٌ : ای فاطمه فدک از آنِ تو است » .⁽¹⁾

« حاکم نیشابوری » هم در تاریخش همین معنی را آورده است .

«ابن ابی الحدید» نیز در « شرح نهج البلاغه » داستان فدک را به طور مشروح ذکر کرده ⁽²⁾و همچنین کتب فراوان دیگر .

اما بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله کسانی که وجود این قدرت اقتصادی را در دست همسر علی (علیه السلام) مزاحم قدرت سیاسی خود می دیدند و تصمیم داشتند یاران علی (علیه السلام) را از هر نظر منزوی .

کنند ، به بهانه حدیث مجعول « نَحْنُ مُعاشِرَ الاَْنْبِیاءِ لا نُورَثُ » آن را مصادره کردند و با این که فاطمه علیهاالسلام رسما متصرف آن بود و کسی از « ذوُا الْیَد » مطالبه شاهد و بیّنه نمی کند ، از او شاهد خواستند ، حضرت (علیه السلام) نیز اقامه شهود کرد ، پیغمبر صلی الله علیه و آله شخصا فدک را به او بخشیده ، اما با این همه اعتنایی نکردند . در دوران های بعد هریک از خلفا که می خواستند تمایلی به اهل بیت نشان دهند ، فدک را به آن ها بازمی گرداندند ، اما چیزی نمی گذشت که دیگری آن را مجددا مصادره می کرد و این عمل بارها در زمان خلفای « بنی امیه » و « بنی عباس » تکرار شد .

داستان فدک و حوادث گوناگونی که در رابطه با آن در صدر اسلام و دوران های بعد روی داد ، از دردناک ترین و غم انگیزترین و در عین حال عبرت انگیزترین فرازهای تاریخ اسلام است که مستقلاً باید مورد بحث و بررسی دقیق قرار گیرد تا از حوادث مختلف تاریخ اسلام پرده بردارد .

جالب این که محدّث اهل سنت ، « مسلم بن حجاج نیشابوری » در کتاب معروفش

« صحیح مسلم » داستان مطالبه فاطمه علیهاالسلام فدک را ازخلیفه اول مشروحا آورده و از عایشه نقل می کندکه بعداز امتناع خلیفه ازتحویل دادن فدک، فاطمه علیهاالسلام از او قهر کرد و تا هنگام وفات ، یک کلمه با او سخن نگفت .

8 لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرینَ الَّذینَ اُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَ اَمْوالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّهِ وَ رِضْوانا وَ یَنْصُروُنَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ اُولئِکَ هُمُ الصّادِقُونَ

این اموال برای مهاجرانی است که از خانه و کاشانه و اموال خود بیرون رانده شدند ، آن ها فضل الهی و رضای او را می طلبند و خدا و رسولش را یاری می کنند

و آن ها راستگویانند .

سه گروه مهاجران و انصار و تابعان و صفات برجسته هرکدام

در این جا سه وصف مهم برای مهاجران نخستین بیان کرده که در « اخلاص » و « جهاد » و « صدق » خلاصه می شود .

ابتدا مسأله « ابتغاء فضل خدا و رضای او » را مطرح می کند که بیانگر این واقعیت

است که هجرت آن ها نه برای دنیا و هوای نفس ، بلکه برای جلب خشنودی پروردگار و ثواب او بوده است .

بنابراین « فَضْل » در این جا به معنی ثواب و پاداش الهی است و « رِضْوان » همان خشنودی پروردگار است که مرحله والاتری از تمنای ثواب می باشد .

حتی تعبیر به « فَضْل » ممکن است اشاره به این نکته باشد که آن ها اعمالشان را ناچیزتر از آن می دانند که استحقاق ثوابی داشته باشد ، بلکه ثواب را یک اِنْعام الهی می شمرند .

دیگر این که آن ها پیوسته درخدمت آیین حق و یاری رسول او هستند و لحظه ای از جهاد در این راه دست برنمی دارند .

باید توجه داشت که جمله « یَنْصُروُنَ » فعل مضارع و دالّ بر استمرار است .

به این ترتیب آن ها اهل سخن و ادعا نیستند ، بلکه ایمان خود را با جهاد مستمر ثابت کرده اند .

و در سومین مرحله ، آن ها را به صدق و راستی توصیف کرده که با توجه به گستردگی

مفهوم این تعبیر ، صداقت آن ها را در همه چیز منعکس می کند و هم در دعوی ایمان ، صادقند ، هم در ادعای محبت به رسول خدا صلی الله علیه و آله و هم در زمینه طرفداری از آیین حق .

ناگفته پیدا است که این اوصاف برای یاران پیامبر صلی الله علیه و آله در زمان نزول این آیات است ، ولی می دانیم که در میان آن ها افرادی بودند که بعدا تغییر مسیر دادند و خود را از افتخارات بزرگ این آیه محروم ساختند ، همانند کسانی که آتش جنگ « جمل » را در بصره و « صفین » را در شام روشن ساختند و در برابر خلیفه رسول اللّه که به اتفاق مسلمین ، لازم الاطاعه بود ، قیام کردند و خون های هزاران مسلمان را بر خاک ریختند .

9 وَ الَّذینَ تَبَوَّؤُا الدّارَ وَ الاْیمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ اِلَیْهِمْ وَ لا یَجِدوُنَ فی صُدوُرِهِمْ حاجَةً مِمّا اُوتُوا وَ یُؤْثِروُنَ عَلی اَنْفُسِهِمْ وَلَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَاُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

و برای کسانی که در دار الهجرة ( سرزمین مدینه ) و در خانه ایمان ، قبل از مهاجران ، مسکن گزیدند ، آن ها کسانی را که به سویشان هجرت کنند ، دوست می دارند و در

دل خود نیازی به آن چه به مهاجران داده شده ، احساس نمی کنند و آن ها را بر خود مقدم می دارند ، هرچند شدیدا فقیر باشند ، کسانی که خداوند آن ها را از بخل و حرص نفس خویش بازداشته ، رستگارند .

« تَبَوَّؤُا » از ماده « بَواء » اصل به معنی مساوات اجزاء مکان است و به تعبیر دیگر صاف و مرتب کردن یک مکان را « بَواء » می گویند . این تعبیر کنایه لطیفی است از این معنی که جمعیت انصار مدینه قبل از آن که پیامبر صلی الله علیه و آله و مهاجران وارد این شهر شوند ، زمینه های هجرت را فراهم کردند و همان گونه که تاریخ می گوید ، آن ها دو بار در عقبه ( گردنه ای نزدیک مکه ) آمده و مخفیانه با پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بیعت کردند و به صورت مبلغانی به سوی مدینه بازگشتند و حتی یکی از مسلمانان مکه به نام « مُصْعَبُ بْنُ عُمَیْر » را به عنوان مبلّغ همراه خود به مدینه آوردند تا افکار عمومی را برای هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله آماده سازند .

بنابراین نه تنها خانه های ظاهری را آماده پذیرایی مهاجران کردند ، بلکه خانه دل و جان و محیط شهر خود را نیز تا آن جا که می توانستند ، آماده ساختند .

تعبیر « مِنْ قَبْلِهِمْ » نشان می دهد که این ها همه قبل از هجرت مسلمانان مکه بوده است و مهم همین است .

سپس به بررسی سه توصیف دیگر که بیانگر کل روحیات انصار می باشد ، می پردازد ( یُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ اِلَیْهِمْ ) .

و در این زمینه از نظر آن ها تفاوتی میان مسلمانان نیست ، بلکه مهم نزد آنان ، مسأله ایمان و هجرت است و این دوست داشتن ، یک ویژگی مستمر آن ها محسوب می شود .

« دیگر این که آن ها در درون سینه های خود ، نیازی نسبت به آن چه که به مهاجران داده شده ، احساس نمی کنند » ( وَ لا یَجِدوُنَ فی صُدوُرِهِمْ حاجَةً مِمّا اُوتُوا ) .

و در مرحله سوم می افزاید : « آن ها مهاجران را بر خود مقدم می دارند ، هرچند شدیدا فقیر باشند » ( وَ یُؤْثِروُنَ عَلی اَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ ) .

و به این ترتیب « محبت » ، « بلندنظری » و « ایثار » ، سه ویژگی پرافتخار آن ها است .

« خَصاصَة » از ماده « خَصاص » به معنی شکاف هایی است که در دیوار خانه به وجود

می آید و از آن جا که فقر در زندگی انسان ، ایجاد شکاف می کند ، از آن تعبیر به « خَصاصَة » شده است .

در پایان آیه می افزاید : « وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَاُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » .

« شُح » به معنی بُخل توأم با حرص است که به صورت عادت درآید .

« یُوق » از ماده « وِقایَة » گرچه به صورت فعل مجهول است ، اما پیدا است که فاعل آن در این جا خدا است ، یعنی هرکس که خداوند او را از این صفت مذموم نگهداری کند ، رستگار است .

در حدیثی آمده که امام صادق (علیه السلام) به یکی از اصحاب خود فرمود : « آیا می دانی شحیح کیست » ؟ او در جواب عرض می کند : « منظور بخیل است » . امام (علیه السلام)فرمود : « شح ، از بخل شدیدتر است . "بخیل" کسی است که در مورد آن چه دارد ، بخل می ورزد ، ولی "شحیح" هم نسبت به آنچه در دست مردم است ، بخل می ورزد و هم آن چه خود در اختیار دارد ، تا آن جا که هرچه را در دست مردم می بیند ، آرزو می کند آن را به چنگ آورد ، خواه از طریق حلال باشد یا حرام و هرگز به آن چه

خداوند به او روزی داده ، قانع نیست » .⁽¹⁾

از آیه فوق به خوبی استفاده می شود که ترک بخل و حرص ، انسان را به رستگاری می رساند ، در حالی که آلودگی به این صفت مذموم ، کاخ سعادت انسان را ویران می سازد .

10 وَ الَّذینَ جاؤُا مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَ لاِِخْوانِنَا الَّذینَ سَبَقُونا بِالاْیمانِ وَ لا تَجْعَلْ فی قُلُوبِنا غِلاًّ لِلَّذینَ امَنُوا رَبَّنا اِنَّکَ رَؤُفٌ رَحیمٌ

و کسانی که بعد از آن ها آمدند و می گویند : پروردگارا ! ما و برادرانمان را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند ، بیامرز و در دل هایمان حسد و کینه ای نسبت به مؤمنان قرار مده، پروردگارا ! تومهربان و رحیمی .

در این آیه سخن از گروه سومی از مسلمانان به میان می آورد که با الهام از قرآن مجید در .

میان ما به عنوان « تابعین » معروف شده اند و بعد از « مهاجران » و « انصار » که در آیات قبل ، از آن ها سخن به میان آمد ، سومین گروه عظیم مسلمین را تشکیل می دهند .

گرچه بعضی از مفسران ، مفهوم این جمله را محدود به کسانی کرده اند که بعد از پیروزی اسلام و فتح مکه به مسلمانان پیوستند ، ولی هیچ دلیلی بر این محدودیت نیست ، بلکه تمام مسلمین را تا دامنه قیامت شامل می شود و به فرض که آیه ناظر به آن گروه خاص باشد ، از نظر ملاک و معیار و نتیجه ، عمومیت دارد و به این ترتیب آیات سه گانه فوق ، تمام مسلمین عالَم را که در سه عنوان « مهاجرین » و « انصار » و « تابعین » خلاصه می شوند ، شامل می گردد .

جمله « وَ الَّذینَ جاؤُا ... » ظاهراً عطف بر « لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرینَ » است و بیانگر این واقعیت می باشد که اموال « فَیْ ء » منحصر به نیازمندان مهاجرین و انصار نیست ، بلکه سایر نیازمندان مسلمین را در طول تاریخ ، شامل می شود .

قابل توجه این که در این جا نیز اوصاف سه گانه ای برای تابعین ذکر می کند :

نخست این که آن ها به فکر اصلاح خویش و طلب آمرزش و توبه در پیشگاه خداوند هستند .

دیگر این که نسبت به پیشگامان در ایمان همچون برادران بزرگتری می نگرند که از هرنظر مورد احترامند و برای آن ها نیز تقاضای آمرزش از پیشگاه خداوند می کنند .

سوم این که آن ها می کوشند هرگونه کینه و دشمنی و حسد را از درون دل خود بیرون بریزند و از خداوند رئوف و رحیم در این راه یاری می طلبند و به این ترتیب « خودسازی » و « احترام به پیشگامان در ایمان » و « دوری از کینه و حسد » از ویژگی های آن ها است .

« غِلْ » در اصل به معنی نفوذ مخفیانه چیزی است و لذا به آب جاری در میان درختان ، « غَلَل » می گویند و از آن جا که حسد و عداوت و دشمنی به طرز مرموزی در قلب انسان نفوذ می کند ، به آن « غِل » گفته شده ، بنابراین « غِل » تنها به معنی حسد نیست ، بلکه مفهوم وسیعی دارد که بسیاری از صفات مخفی و زشت اخلاقی را شامل می شود .

تعبیر به « اِخْوان » ( برادران ) و استمداد از خداوند رئوف و رحیم در پایان آیه ، همه حاکی از روح محبت و صفا و برادری است که بر کل جامعه اسلامی باید حاکم باشد و

هرکس هر امر نیکی را تنها برای خود نخواهد، بلکه تلاش ها و تقاضاها همه به صورت جمعی و برای جمع انجام گیرد و هرگونه کینه و عداوت و دشمنی و بخل و حرص و حسد از سینه ها شسته شود و این یک جامعه اسلامی راستین است .

صحابه در میزان قرآن و تاریخ

در این جا بعضی از مفسران بدون توجه به اوصافی که برای هریک از « مهاجرین » و « انصار » و « تابعین » در آیات فوق آمده ، باز اصرار دارند که همه « صحابه » را بدون استثناء پاک و منزه بشمرند و کارهای خلافی را که احیاناً در زمان خود پیامبر صلی الله علیه و آله یا بعد از او ، از بعضی از آنان سر زده ، با دیده اغماض بنگرند و هرکسی را که در صف مهاجرین و انصار و تابعین قرار گرفته ، چشم بسته محترم و مقدس بدانند .

درحالی که آیات فوق ، پاسخ دندان شکنی به این افراد می دهد و ضوابط « مهاجران » راستین و « انصار » و « تابعین » را دقیقا معین می کند .

در «مهاجران»، اخلاص، جهاد و صدق را می شمرد .

در «انصار»، محبت نسبت به مهاجران، ایثار و پرهیز از هرگونه بخل و حرص را ذکر می کند .

و در « تابعین » ، خودسازی ، احترام به پیشگامان در ایمان و پرهیز از هرگونه کینه و حسد را بیان می نماید .

با این حال ما چگونه می توانیم کسانی را که مثلاً در جنگ « جمل » حضور یافتند و روی امام خود شمشیر کشیدند ، نه اخوت اسلامی را رعایت کردند ، نه سینه ها را از غِل و کینه و حسد و بخل ، پاک ساختند و نه سبقت در ایمان علی (علیه السلام) را محترم شمردند ، محترم شماریم و هرگونه انتقاد از آن ها را گناه بدانیم و چشم بسته دربرابر سخنان این و آن تسلیم شویم ؟

بنابر این ما در عین احترام به پیشگامان در خط ایمان ، پرونده اعمال آن ها را چه در عصر پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و چه در طوفان های شدیدی که بعد از او در جامعه اسلامی در گرفت ، دقیقا موردبررسی قرارمی دهیم و براساس معیارهایی که در همین آیات از قرآن دریافته ایم ، درباره آن ها قضاوت و داوری می کنیم ، پیوند خود را با آن ها که بر سر عهد و پیمان خود باقی ماندند ، محکم می سازیم و از آن ها که در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله یا بعد از او رابطه خود را

گسستند ، می بریم . این یک منطق صحیح و هماهنگ با حکم قرآن و عقل است .

11 اَلَمْ تَرَ اِلَی الَّذینَ نافَقُوا یَقُولُونَ لاِِخْوانِهِمُ الَّذینَ کَفَروُا مِنْ اَهْلِ الْکِتابِ لَئِنْ اُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَ مَعَکُمْ وَ لانُطیعُ فیکُمْ اَحَدااَبَدا وَاِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّهُ یَشْهَدُ اِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ

آیا منافقان را ندیدی که پیوسته به برادران کافرشان از اهل کتاب می گفتند : هرگاه شما را ( از وطن ) بیرون کنند ، ما هم با شما خواهیم بود و سخن هیچ کس را درباره شما اطاعت نخواهیم کرد و اگر با شما پیکار شود ، یاریتان خواهیم کرد و خداوند شهادت می دهد که آن ها دروغگویانند .

نقش منافقان در فتنه های یهود

این گروه از منافقان به طایفه یهود ، سه مطلب را قول دادند که در همه دروغ می گفتند ؛ نخست این که اگر شما را از این سرزمین بیرون راندند ، ما هم بعد از شما در اینجا نمی مانیم تا جای شما را خالی ببینیم .

دیگر این که اگر دستوری بر ضد شما صادر شود ، از هرکس و هر مقام باشد ، نه حالا ، بلکه هیچ وقت اطاعت نمی کنیم .

سوم این که اگرپای کارزار به میان آید، مادوش به دوش شما ایستاده ایم و دریاری شما هیچ گونه تردیدی به خود راه نمی دهیم .

آری این ها قول هایی بود که منافقان قبل از این ماجرا به یهود دادند ، ولی حوادث بعد نشان داد که همه دروغ بود .

تعبیر به « اِخْوانِهِمْ » ( برادرانشان ) نشان می دهد که رابطه و پیوند بسیار نزدیکی میان « منافقان » و « کفار » است ، همان گونه که در آیات قبل روی رابطه اخوت میان مؤمنان تکیه شده بود ، با این تفاوت که مؤمنان در اخوت خود صادقند ولذا از هیچ گونه ایثار و فداکاری ، مضایقه نمی کنند و به عکس منافقان هیچ گونه وفاداری و همدردی ندارند و در سخت ترین لحظات دست از برادران خود برمی دارند و این است تفاوت اخوت مؤمنان و کافران .

12 لَئِنْ اُخْرِجُوا لا یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لا یَنْصُروُنَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَروُهُمْ

لَیُوَلُّنَّ الاَْدْبارَ ثُمَّ لا یُنْصَروُنَ

اگر آن هارا بیرون کنند ، با آنان بیرون نمی روند و اگر با آن ها پیکار شود ، یاریشان نخواهند کرد و اگر یاریشان کنند، پشت به میدان کرده ، فرار می کنند ، سپس کسی آن ها را یاری نمی کند .

لحن قاطع و کوبنده این آیات ، لرزه بر اندام هر منافق و مخالفی می افکند خصوصا این که آیه گرچه در مورد خاصی نازل شده ، ولی به طور مسلم مخصوص آن نیست . این یک اصل کلی در نحوه رابطه « منافقان » با « سایر دشمنان اسلام » و همکاری نزدیک آنان با یکدیگر و وعد و وعیدهایی که به هم می دهند و بی پایه بودن تمام این قول و قرارها است .

این امر نه تنها در گذشته تاریخ اسلام رخ داد ، که امروز هم نمونه های زنده آن را در همکاری منافقان در کشورهای اسلامی با دشمنان اسلام به چشم می بینیم و در فردا و فرداها نیز صادق است و مسلماً اگر مؤمنان راستین به وظایف خود عمل کنند ، بر آن ها پیروز خواهند شد و نقشه هایشان نقش بر آب می گردد .

13 لاََنْتُمْ اَشَدُّ رَهْبَةً فی صُدوُرِهِمْ مِنَ اللّهِ ذلِکَ بِاَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَفْقَهُونَ

وحشت از شما در دل های آن ها بیش از ترس از خدا است، این به خاطر آن است که آن ها گروهی نادانند .

« رَهْبَة » در اصل به معنی ترسی است که توأم با اضطراب و پرهیز باشد و در حقیقت ترس و وحشتی است عمیق و ریشه دار که آثار آن در عمل ، ظاهر گردد .

چون از خدا نمی ترسند ، از همه چیز وحشت دارند ، مخصوصاً از دشمنان مؤمن و مقاومی چون شما .

گرچه آیه فوق ، در مورد یهود « بنی نضیر » و عوامل شکست آن ها در برابر مسلمین نازل شده ، ولی محتوای آن یک حکم کلی و عمومی است ، چراکه در قلب انسان هرگز دو خوف باهم جمع نمی شود ، ترس از خدا و ترس از ماسوی اللّه ، زیرا همه چیز مسخر فرمان خدا است و هرکس از خدا بترسد و از قدرت او آگاه باشد ، دلیلی ندارد که از غیر او ترسان باشد و سرچشمه همه این بدبختی ها ، جهل و نادانی و عدم درک حقیقت توحید است .

اگر مسلمانان امروز به معنی واقعی کلمه ، « مسلمان » و « مؤمن » و « موحد » باشند ، نه تنها از قدرت های بزرگ نظامی و صنعتی دنیای امروز به خود وحشتی راه نمی دهند ، بلکه آن قدرت ها از آن ها می ترسند ، چنان که نمونه های زنده آن را با چشم می بینیم که با آن همه سلاح و وسایل پیشرفته باز از «ملتی کوچک ولی مؤمن و از جان گذشته» در وحشت هستند .

14 لا یُقاتِلُونَکُمْ جَمیعا اِلاّ فی قُرًی مُحَصَّنَةٍ اَوْ مِنْ وَراءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَیْنَهُمْ شَدیدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمیعا وَ قُلُوبُهُمْ شَتّی ذلِکَ بِاَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَعْقِلُونَ

آن ها هرگز با شما به صورت دست جمعی نمی جنگند جز در دژهای محکم یا از پشت دیوارها ، پیکارشان در میان خودشان شدید است ( اما در برابر شما ناتوانند ) به ظاهرشان می نگری آن ها را متحدمی بینی، درحالی که دل های آن ها پراکنده است، این به خاطر آن است که قومی بی عقلند .

« قُری » جمع « قَرْیَة » به معنی آبادی است ، اعم از شهر یا روستا و گاه به معنی انسان های مجتمع در یک محل نیز آمده است .

« مُحَصَّنَة » از ماده « حِصْن » و به معنی دژ می باشد ، بنابراین « قُرًی مُحَصَّنَةٍ » به آبادی هایی که به وسیله برج و بارو و یا کندن خندق یا موانع دیگر ، از هجوم دشمن در امان است ، گفته می شود .

« جُدُر » جمع « جِدار » به معنی دیوار است و ریشه اصلی این لغت به معنی ارتفاع و بلندی است .

آری آن ها چون از دژ ایمان و توکل بر خدا بیرون هستند ، جز در پناه دیوارها و قلعه های محکم جرأت جنگ و رویارویی با مؤمنان را ندارند ، سپس می افزاید : « بَأْسُهُمْ بَیْنَهُمْ شَدید » .

البته این نیز تقریبا یک اصل کلی است در مورد پیکار همه اقوام بی ایمان در میان خودشان و سپس پیکار با مؤمنان و نمونه های آن را در تاریخ معاصر کراراً دیده ایم که وقتی افراد بی خبر از خدا به جان هم افتاده ، چنان محکم یکدیگر را کوبیده اند که انسان در جنگجویی آن ها شک نمی کند ، اما وقتی که در مقابل گروهی مؤمن و آماده « شهادت

فی سبیل اللّه » قرار می گیرند ، فورا خود را به پشت سلاح ها و سنگرها و دژهای مستحکم می کشند و وحشت سرتاپای آن ها را فرامی گیرد و به راستی اگر مسلمانان ، ایمان و ارزش های اسلامی را زنده و حاکم کنند ، باز در مقابل دشمنان از چنین عامل برتری برخوردار خواهند بود .

و در ادامه همین آیه به عامل دیگری برای شکست و ناکامی آن ها پرداخته ، می فرماید : « به ظاهر آن هاکه می نگری، آن هارامتحد و متفق تصورمی کنی، درحالی که دل های آن ها پراکنده است و این به دلیل آن است که قومی ناآگاه و فاقد عقل هستند ( تَحْسَبُهُمْ جَمیعا وَ قُلُوبُهُمْ شَتّی ذلِکَ بِاَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَعْقِلُونَ ) .

« شَتّی » جمع « شَتیت » به معنای متفرق است .

راستی که قرآن در تحلیل مسائل ، بسیار دقیق و الهام بخش است ، می گوید : « تفرقه و نفاق درونی » ناشی از « جهل و بی خبری و نادانی » است ، چراکه « جهل » ، عامل شرک است و شرک ، عامل پراکندگی و پراکندگی سبب شکست و به عکس « علم » ، عامل توحید در

عقیده و عمل و اتفاق و هماهنگی است که آن هم به نوبه خود سرچشمه پیروزی ها است .

و به این ترتیب انسجام ظاهری افراد بی ایمان و پیمان وحدت نظامی و اقتصادی آن ها هرگز نباید ما را فریب دهد ، چراکه در پشت این پیمان ها و شعارهای وحدت ، دل های پراکنده ای قرار دارد و دلیل آن هم روشن است ، زیرا هر کدام حافظ منافع مادی خویشند و می دانیم منافع مادی همیشه مورد تضاد است ، اما وحدت و انسجام مؤمنان بر اساس اصولی است که تضاد در آن راه ندارد ، یعنی اصل ایمان و توحید و ارزش های الهی ، بنابراین هرجا شکست و ناکامی دامن مسلمین را بگیرد ، طبق آیات فوق دلیلش این است که از حقیقت ایمان فاصله گرفته اند و تا بازنگردند ، وضع آن ها دگرگون نخواهد شد .

15 کَمَثَلِ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَریبا ذاقُوا وَبالَ اَمْرِهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ اَلیمٌ

کار این گروه از یهود همانند کسانی است که کمی قبل از آن ها بودند ، طعم تلخ کار خود را چشیدند و برای آن ها عذاب دردناک است .

اما این گروه چه کسانی بودند که سرنوشت عبرت انگیزی قبل از ماجرای

« بنی نضیر » داشتند ، به طوری که فاصله زیادی میان این دو حادثه نبود .

« وَبال » به معنی عاقبت شوم و تلخ است و در اصل از « وابِل » به معنی باران سنگین گرفته شده ، زیرا باران های سنگین معمولاً خوفناک است و انسان از عاقبت تلخ آن هراسان می باشد ، چراکه غالبا سیل های خطرناکی به دنبال دارد .

بسیاری از مفسران آن را اشاره به ماجرای یهود « بنی قینقاع » می دانند که بعد از ماجرای بدر واقع شد و منجر به بیرون راندن این گروه ازمدینه گردید ، زیرا یهود « بنی قینقاع » نیز مانند یهود «بنی نضیر» افرادی ثروتمند و مغرور و درمیان خودجنگجوبودندو پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان را با نیرو و قدرت خود تهدید می کردند ، ولی سرانجام چیزی جز بدبختی و دربدری در دنیا و عذاب الیم آخرت عایدشان نشد .

16 کَمَثَلِ الشَّیْطانِ اِذْ قالَ لِلاِْنْسانِ اکْفُرْ فَلَمّا کَفَرَ قالَ اِنّی بَریءٌ مِنْکَ اِنّی اَخافُ اللّهَ رَبَّ الْعالَمینَ

کار آن ها همچون شیطان است که به انسان گفت : کافر شو ( تا مشکلات تو را حل کنم )

اما هنگامی که کافر شد ، گفت : من از تو بیزارم ، من از خداوندی که پروردگار عالمیان است ، بیم دارم .

باطناب پوسیده شیطان به چاه نروید

منظور از « اِنْسان » ، مطلق انسان هایی است که تحت تأثیر شیطان قرار گرفته ، فریب وعده های دروغین او را می خورند و راه کفر می پویند و سرانجام شیطان آن ها را تنها گذاشته و از آنان بیزازی می جوید. عذابی را که شیطان از آن اظهار وحشت می کند ، ظاهراً عذاب دنیا است و بنابراین ترس او جدی است نه شوخی و استهزاء و بسیارند کسانی که از مجازات های نزدیک می ترسند ، ولی نسبت به مجازات های درازمدت بی اعتنا هستند .

آری چنین است حال منافقان که دوستان خود را با وعده های دروغین و نیرنگ ، به وسط معرکه می فرستند ، سپس آن ها را تنهاگذارده و فرار می کنند ، چراکه در نفاق ، وفاداری نیست .

همکاری بی سرانجام با اهل نفاق

آن چه در آیه فوق در مورد پیمان شکنی منافقان و تنها گذاردن دوستان خود در لحظات

سخت و حساس آمده ، مطلبی است که بارها در زندگی خود نمونه های آن را دیده ایم .

آن ها مثل شیطان اغواگر به وسوسه این و آن می پردازند و قول هرگونه مساعدت و کمک به آن ها می دهند و آنان رابه میدان حوادث می فرستند و آلوده انواع گناهان می کنند ، اما در بحرانی ترین حالات ، آن ها را در وسط میدان رها کرده و برای حفظ جان یا منافع خویش فرار می کنند .

و این است سرنوشت کسانی که با منافقان ، همکار و هم پیمان هستند .

نمونه زنده آن در عصر ما، پیمان هایی است که قدرت های بزرگ و شیاطین زمان ما باسران دولت هایی که به آن ها وابسته اند، امضاء می کنند و بارها دیده ایم این دولت های وابسته که همه چیز خود رادر طبق اخلاص گذارده و نثار آن حامیان شیطان صفت کرده اند، در حوادث سخت ، کاملاً تنها مانده و از همه جا رانده شده اند و این جاست که به عمق پیام قرآنی آشناتر می شویم که : « کار آن ها مانند شیطان است که به انسان گفت : کافر شو و هنگامی که کافر شد ، گفت : من از تو بیزارم ، من از خداوندی که پروردگار عالمیان است ، بیم دارم » .

17 فَکانَ عاقِبَتَهُما اَنَّهُما فِی النّارِ خالِدَیْنِ فیها وَ ذلِکَ جَزاؤُا الظّالِمینَ

سرانجام کار آن ها این شد که هردو در آتش دوزخند، جاودان در آن می مانند و این است کیفر ستمکاران .

این یک اصل کلی است که عاقبت همکاری کفر و نفاق و شیطان و یارانش ، شکست و ناکامی و عذاب دنیا و آخرت است ، درحالی که همکاری مؤمنان و دوستانشان همکاری مستمر و جاودانی و سرانجامش پیروزی و برخورداری از رحمت واسعه الهی در هر دو جهان است .

18 یا اَیُّهَا الَّذینَ امَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّهَ اِنَّ اللّهَ خَبیرٌ بِما تَعْمَلُونَ

ای کسانی که ایمان آورده اید ! از مخالفت خدا بپرهیزید و هر انسانی باید بنگرد که چه چیز را برای فردایش ازپیش فرستاده و ازنافرمانی خدا بپرهیزیدکه خدا از آن چه انجام می دهید ، آگاه است .

آن چه باید از پیش فرستاد

تعبیر به « غَدْ » ( فردا ) اشاره به قیامت است ، چراکه با توجه به مقیاس عمر دنیا ، به سرعت فرامی رسد و ذکر آن به صورت نکره برای اهمیت آن است .

تعبیر به « نَفْس » ( یک نفر ) ممکن است در این جا به معنی هر یک نفر بوده باشد ، یعنی هر انسانی باید به فکر فردای خویش باشد و بدون آن که از دیگران انتظاری داشته باشد که برای او کاری انجام دهند ، خودش تا در این دنیا است ، آن چه می تواند از پیش بفرستد .

آری تقوا و ترس از خدا سبب می شود که انسان برای فردای قیامت بیندیشد و اعمال خود را پاک و پاکیزه و خالص کند . تکرار امر به تقوا ، برای تأکید است ، زیرا انگیزه تمام اعمال صالح و پرهیز از گناه، همین تقوا و خداترسی می باشد .

سرمایه اصلی انسان در صحنه قیامت ، کارهایی است که از پیش فرستاده وگرنه غالباً کسی به فکر انسان نیست که برای او چیزی بعد از مرگ او بفرستد و یا اگر بفرستد ، ارزش زیادی ندارد .

لذا در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می خوانیم که فرمود : « در راه خدا انفاق کنید ، هرچند به اندازه یک من خرما یا کمتر و یا یک مشت و یا کمتر باشد و یا حتی به نیمی از یک دانه خرما و اگر کسی آن را هم نیابد ، با سخنان پاکیزه ، دل هایی را شاد کند ، زیرا در قیامت هنگامی که در پیشگاه خدا قرار می گیرید ، به شما می فرماید : " آیا درباره تو چنین و چنان نکردم ؟ آیا گوش و چشم در اختیارت قرار ندادم ؟ آیا مال و فرزند به تو نبخشیدم" ؟ و بنده عرض می کند : " آری" و در این جا خداوند متعال می گوید : "پس نگاه کن ببین برای خودت چه ازقبل فرستاده ای"؟، او نگاهی به پیش و پشت سر و طرف راست و چپ می افکند،چیزی نمی یابد که بتواند باآن صورتش را ازآتش دوزخ حفظ کند ».⁽¹⁾

این معنی در آیات دیگر قرآن ، کرارا مورد تأکید قرار گرفته ، از جمله در آیه 110

سوره بقره می خوانیم : « وَ اَقیمُوا الصَّلاةَ وَ اتُوا الزَّکاةَ وَ ما تُقَدِّمُوا لاَِنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدوُهُ .

عِنْدَ اللّهِ اِنَّ اللّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصیرٌ : نماز زا برپا دارید و زکات را اداء کنید و هر کار خیری را برای خود از پیش می فرستید ، آن را نزد خدا خواهید یافت ، خدا نسبت به اعمال شما بینا است » .

19 وَ لا تَکُونُوا کَالَّذینَ نَسُوا اللّهَ فَاَنْسیهُمْ اَنْفُسَهُمْ اُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ

و همچون کسانی که خدا را فراموش کردند و خدا نیز آن ها را به « خودفراموشی » گرفتار کرد ، نباشید و آن ها فاسق و گنهکارند .

اصولاً خمیرمایه تقوا دو چیز است ؛ یاد خدا یعنی توجه به مراقبت دائمی اللّه و حضور او در همه جا و همه حال و توجه به دادگاه عدل خداوند و نامه اعمالی که هیچ کار صغیری و کبیری وجود ندارد مگر این که درآن ثبت می شود و به همین دلیل توجه به این دو اصل ( مبدأ و معاد ) در سرلوحه برنامه های تربیتی انبیاء و اولیاء قرار داشته و تأثیر آن در پاکسازی فرد و اجتماع کاملاً چشمگیر است .

فراموش کردن خدا سبب « خودفراموشی » می شود ، دلیل آن نیز روشن است ، زیرا از یک سو فراموشی پروردگار سبب می شود که انسان در لذات مادی و شهوات

حیوانی فرو رود و هدف آفرینش خود را به دست فراموشی بسپارد و در نتیجه از ذخیره لازم برای فردای قیامت غافل بماند .

از سوی دیگر فراموش کردن خدا همراه با فراموش کردن صفات پاک او است که هستی مطلق و علم بی پایان و غنای بی انتها از آنِ او است و هر چه غیر او است ، وابسته به او و نیازمند به ذات پاکش می باشد و همین امر سبب می شود که انسان خود را مستقل و غنی و بی نیاز بشمرد و به این ترتیب واقعیت و هویت انسانی خویش را فراموش کند .⁽¹⁾

این نکته نیز قابل توجه است که نمی گوید : خدا را فراموش نکنید ، بلکه می گوید : مانند کسانی که خدا را فراموش کردند و خدا آن ها را به خودفراموشی مبتلا ساخت ، نباشید و این در حقیقت یک مصداق روشن حسی را نشان می دهد که می توانند عاقبت فراموش .

کردن خدا را در آن ببینند .

این آیه ظاهراً نظر به منافقان دارد که در آیات قبل به آن ها اشاره شده بود ، یا یهود « بنی نضیر » و یا هر دو .

20 لا یَسْتَوی اَصْحابُ النّارِ وَ اَصْحابُ الْجَنَّةِ اَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفائِزوُنَ

هرگز اصحاب دوزخ و اصحاب بهشت یکسان نیستند ، اصحاب بهشت ، رستگار و پیروزند .

نه در این دنیا ، نه در معارف ، نه در نحوه تفکر ، نه در طرز زندگی فردی و جمعی و هدف آن و نه در آخرت و پاداش های الهی ، خط این دو گروه متوجه به مبدأ و معاد و گروه فراموشکاران خداکه گرفتار خودفراموشی شده اند، درهمه جاو همه چیز ازهم جدا است ، یکی به یاد خدا و قیامت و احیای ارزش های والای انسانی و اندوختن ذخایر برای زندگی جاویدان است و دیگری غرق شهوات و لذات مادی و گرفتار فراموشی همه چیز و اسیر بند هوا و هوس .

و به این ترتیب انسان بر سر دوراهی قرار دارد یا باید به گروه اول بپیوندد یا گروه دوم و راه سومی در پیش نیست .

21 لَوْ اَنْزَلْنا هذَا الْقُرْاآنَ عَلی جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خاشِعا مُتَصَدِّعا مِنْ خَشْیَةِ اللّهِ وَ تِلْکَ الاَْمْثالُ نَضْرِبُها لِلنّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّروُنَ

اگر این قرآن را بر کوهی نازل می کردیم ، می دیدی که در برابر آن خشوع می کند و از خوف خدا می شکافد و این هامثال هایی است که برای مردم می زنیم تا در آن بیندیشند .

اگر قرآن بر کوه ها نازل می شد ، از هم می شکافتند

« مُتَصَدِّع » از « صَدْع » به معنی شکافتن اشیاء سفت و محکم است ، مانند آهن و شیشه و اگر به سردرد ، « صُداع » می گویند ، به خاطر این است که گویی می خواهد سر انسان را از هم بشکافد .

بسیاری از مفسران این آیه را به صورت تشبیه ، تفسیر کرده اند و گفته اند هدف این است که این کوه ها با همه استحکام و صلابتی که دارند ، اگر عقل و احساس می داشتند و این

آیات به جای قلب انسان ها بر آن ها نازل می شد ، چنان به لرزه درمی آمدند که از هم می شکافتند ، اما گروهی از انسان های قساوتمند و سنگدل می شنوند و کمتر تغییری در آن ها رخ نمی دهد ( جمله « وَ تِلْکَ الاَْمْثالُ نَضْرِبُها لِلنّاسِ » را گواه بر این تفسیر گرفته اند ) .

بعضی دیگر آن را بر ظاهرش حمل کرده اند و گفته اند : تمام موجودات این جهان ، از جمله کوه ها برای خود نوعی درک و شعور دارند و اگر این آیات بر آن ها نازل می شد ، به راستی از هم متلاشی می شدند ، گواه این معنی را آیه 74 سوره بقره می دانند که در توصیف گروهی از یهود می گوید : « ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ فَهِیَ کَالْحِجارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً وَ اِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما یَتَفَجَّرُ مِنْهُ الاَْنْهارُ وَ اِنَّ مِنْها لَما یَشَّقَّقُ فَیَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَ اِنَّ مِنْها لَما یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللّهِ : سپس دل های شما بعد از این ماجرا سخت شد ، همچون سنگ و یا سخت تر ، چراکه پاره ای از سنگ ها می شکافد و از آن ها نهری جاری می شود و پاره ای از آن ها شکاف برمی دارد و آب از آن تراوش می کند و پاره ای از آن ها از خوف خدا به زیر می افتد » .

22 هُوَ اللّهُ الَّذی لا اِلهَ اِلاّ هُوَ عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحیمُ

او خدایی است که معبودی جز او نیست ، از پنهان و آشکار آگاه است و او رحمان و رحیم است .

در این جا قبل از هرچیز روی مسأله توحید که خمیرمایه همه اوصاف 18 گانه مندرج در آیات 22 تا 24 است، تکیه می کند و بعداز آن روی علم و دانش او نسبت به غیب و شهود .

« شَهادَت » و « شُهُود » حضور توأم با مشاهده است خواه با چشم ظاهر باشد یاچشم دل ، بنابراین هرجا قلمرو احاطه حسی و علمی انسان است ، « عالَم شهود » است و آن چه از این قلمرو بیرون است ، « عالَم غیب » محسوب می گردد ، ولی همه این ها در برابر علم خدا یکسان است ، چراکه وجود بی پایان او همه جا حاضر و ناظر است و بنابراین جایی وجود ندارد که از قلمرو علم و حضور او بیرون باشد .

سپس روی رحمت عامه او که تمامی مخلوقات را شامل می شود ( رَحْمان ) و رحمت

خاصه اش که فقط ویژه مؤمنان است ( رَحیم ) تکیه شده تا به انسان امید بخشد و او را در راه طولانی تکامل و سیر الی اللّه که در پیش دارد ، یاری دهد که قطع این مرحله بی همراهی لطف او ممکن نیست و ظلمات است و خطر گمراهی دارد .

23 هُوَ اللّهُ الَّذی لا اِلهَ اِلاّ هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزیزُ الْجَبّارُ الْمُتَکَبِّرُ سُبْحانَ اللّهِ عَمّا یُشْرِکُونَ

او خدایی است که معبودی جز او نیست ، حاکم و مالک اصلی او است ، از هر عیب منزه است، به کسی ستم نمی کند ، به مؤمنان امنیت می بخشد و مراقب همه چیز است ، او قدرتمندی است شکست ناپذیر که با اراده نافذ خود هر امری را اصلاح می کند ، او شایسته بزرگی است . خداوند منزه است از آن چه شریک برای او قرار می دهند .

در این آیه ، علاوه بر تأکید روی مسأله توحید ، هشت وصف دیگر ذکر کرده ،

می فرماید : « او خدایی است که معبودی جز او نیست » ( هُوَ اللّهُ الَّذی لا اِلهَ اِلاّ هُوَ ) .

« حاکم و مالک اصلی ، او است » ( اَلْمَلِک ) .

« از هر عیب و نقص ، پاک و مبرا است » ( اَلْقُدُّوس ) .

« هیچ گونه ظلم و ستم بر کسی روا نمی دارد و همه از ناحیه او در سلامت هستند » (اَلسَّلام) .

اصولاً دعوت خدا به سوی سلامت است : « وَ اللّهُ یَدْعُوا اِلی دارِ السَّلامِ » ( 25 / یونس ) ، هدایتش هم متوجه به سلامت است : « یَهْدی بِهِ اللّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلام » (16 / مائده) ، قرارگاهی که برای مؤمنان فراهم ساخته نیز خانه سلامت است : « لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ » و درود و تحیت بهشتیان نیز چیزی جز سلام نیست : « اِلاّ قیلاً سَلاماً سَلاماً » ( 26 / واقعه ) .

سپس می افزاید: «او دوستانش را امنیت می بخشد و ایمان، مرحمت می کند» ( اَلْمُؤْمِن ) .

« او حافظ و نگهدارنده و مراقب همه چیز است » ( اَلْمُهَیْمِن ) .

« او قدرتمندی است که هرگز مغلوب نمی شود » ( اَلْعَزیز ) .

« او با اراده نافذ خود به اصلاح هر امر می پردازد » ( اَلْجَبّار) .

« این واژه که از ماده « جَبر » گرفته شده ، گاه به معنی قهر و غلبه و نفوذ اراده می آید وگاه به معنی جبران و اصلاح و « راغب » در « مفردات » هر دو معنی را به هم آمیخته ، می گوید : اصل جبر ، اصلاح کردن چیزی است با غلبه و قدرت ، این واژه هنگامی که در مورد خداوند به کار رود ، بیانگر یکی از صفات بزرگ او است که با نفوذ اراده و کمال قدرت به اصلاح هر فسادی می پردازد و هرگاه در مورد غیر او به کار رود ، معنی مذمت را دارد و به گفته « راغب » به کسی گفته می شود که می خواهد نقصان و کمبود خود را با ادعای مقاماتی که شایسته آن نیست ، " جبران" کند . این واژه در قرآن مجید در ده مورد به کار رفته که نُه مورد

آن در مورد افراد ظالم و گردنکش و مفسد است و تنها یک مورد آن در مورد خداوند متعال ( آیه مورد بحث ) می باشد .

سپس می افزاید: « او شایسته بزرگی است و چیزی برتر و بالاتر از آن نیست » ( اَلْمُتَکَبِّر ) .

« مُتَکَبِّر » از ماده « تَکَبُّر » به دو معنی آمده است ؛ یکی ممدوح که در مورد خداوند به کار می رود و آن دارا بودن بزرگی و کارهای نیک و صفات پسندیده فراوان است و دیگری نکوهیده و مذموم که در مورد غیرخدا به کار می رود و آن ، این است که افراد کوچک و کم مقدار ادعای بزرگی کنند و صفاتی را که ندارند ، به خود نسبت دهند و از آن جا که عظمت و بزرگی تنها شایسته مقام خدا است ، این واژه به معنی ممدوحش تنها درباره او به کار می رود و هرگاه در غیر مورد او به کار رود ، به معنی مذموم است .

و در پایان آیه ، یک مرتبه دیگر روی مسأله توحید که سخن با آن آغاز شده بود ، تکیه کرده ، می فرماید : « خدا منزه است از آن چه که برای او شریک قرار می دهند » (سُبْحانَ اللّهِ عَمّا یُشْرِکُونَ) .

بااین توضیح، روشن می شودکه هیچ موجودی نمی توانددر صفاتی که دراین جا آمده است، شریک و شبیه و نظیر او باشد .

24 هُوَ اللّهُ الْخالِقُ الْبارِی ءُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الاَْسْماءُ الْحُسْنی یُسَبِّحُ لَهُ ما فِی السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ هُوَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ

او خداوندی است خالق و آفریننده ای بی سابقه و صورتگری است ( بی نظیر ) برای او نام های نیک است و آن چه در آسمان ها و زمین است ، تسبیح او می گویند و او عزیز و حکیم است .

در این آیه در تکمیل صفات قبلی ، به شش وصف دیگر اشاره کرده ، چنین می فرماید : « او خداوندی است آفریننده » ( هُوَ اللّهُ الْخالِق ) .

« خداوندی که مخلوقات را بی کم وکاست و بدون شبیهی از قبل، ایجاد کرد » ( اَلْبارِی ء ).

« خالقی که به هر موجود صورت خاصی بخشید » (اَلْمُصَوِّر) .

و سپس از آن جا که اوصاف خداوند منحصر به این اوصاف نیست ، بلکه اوصافش همچون ذاتش بی پایان است، می افزاید : « برای او نام های نیک است » (لَهُ الاَْسْماءُ الْحُسْنی).

و به همین دلیل از هرگونه عیب و نقص ، منزه و مبرا است « و تمام موجوداتی که در آسمان و زمین هستند ، برای او تسبیح می گویند » و او را از هر عیب و نقصی ، پاک می شمرند ( یُسَبِّحُ لَهُ ما فِی السَّمواتِ وَ الاَْرْض ) .و سرانجام برای تأکید بیشتر ، روی موضوع نظام آفرینش ، به دو وصف دیگر از اوصافش که یکی از آن ها قبلاً مطرح شد ، اشاره کرده ، می فرماید : « او عزیز و حکیم است » ( وَ هُوَ الْعَزیزُ الْحَکیم ) .

اولی نشانه کمال قدرت او بر همه چیز و غلبه بر هر مانع است و دومی اشاره به علم و آگاهی او از نظام آفرینش و تنظیم برنامه دقیق در امر خلقت و تدبیر است .

و به این ترتیب درمجموع این آیات سه گانه علاوه بر مسأله توحید که دو بار تکرار شده ، هفده وصف از اوصاف خدا آمده است ، به این ترتیب :

1 - عالم الغیب و الشهاده . 2 - رحمان .

3 - رحیم . 4 - ملک .

5 - قدّوس . 6 - سلام .

7 - مؤمن . 8 - مهیمن .

9 - عزیز . 10 - جبّار .

11 - متکبّر . 12 - خالق .

13 - باری ء . 14 - مصوّر.

15 - حکیم . 16 - دارای اسماء حسنی .

17 - کسی که همه موجودات عالَم تسبیح او را می گویند .

که با وصف توحید ، مجموعا هیجده صفت می شود ( توجه داشته باشید که توحید ، دوبار و عزیز ، هم دوبار ذکر شده است ) .

در میان مجموع این صفات ، یک نوع نظم بندی خاصی در سه آیه دیده می شود :

در آیه نخست ، از عمومی ترین اوصاف ذات ( علم ) و عمومی ترین اوصاف فعل

( رحمت ) که ریشه همه افعال خداوندی است ، بحث می کند .

در آیه دوم ، سخن از حاکمیت او و شؤون این حاکمیت است و صفاتی همچون « قدّوس » ، « سلام » ، « مؤمن » ، « مهیمن » ، « جبّار » و « متکبّر » با توجه به معنی آن ها که ذکر کردیم ، همه از ویژگی های این حاکمیت مطلقه الهی است .

و در آخرین آیه ، از مسأله خلقت و آن چه مربوط به آن است ، مانند نظم بندی و صورت بندی و قدرت و حکمت ، بحث می کند .

و به این ترتیب این آیات ، دست پویندگان راه معرفت اللّه را گرفته ، منزل به منزل پیش می برد ، از ذات پاک او شروع می کند و بعد به عالَم خلقت می آورد و باز در این سیر الی اللّه از مخلوق نیز به سوی خالق می برد ، قلب را مظهر اسماء و صفات الهی و مرکز انوار ربّانی می کند و در لابلای این معارف و انوار ، او را می سازد و تربیت می نماید ، شکوفه های تقوا را بر شاخسار وجودش ظاهر ساخته و لایق قرب جوارش می کند تا با تمام

ذرات جهان همصدا شود و تسبیح گویان ، نغمه سُبّوح و قُدّوس سر دهد .

بنابراین جای تعجب نیست که در روایات اسلامی، اهمیت فوق العاده ای به این آیات داده

شده که مختصرا به توضیح آن می پردازیم :

عظمت آیات آخر سوره حشر

آیات آخر این سوره که مشتمل بر بخش مهمی از اسماء و صفات الهی می باشد ، آیاتی است فوق العاده باعظمت و الهام بخش و درس بزرگ تربیت است برای انسان ها ، چراکه به آن ها می گوید : اگر قرب خدا می طلبید و خواهان عظمت و کمال هستید ، شعله ای از این صفات را در وجود خود زنده کنید .

در بعضی از روایات آمده است : « اسم اعظم خدا در آیات آخر سوره حشر است » .⁽¹⁾

و در حدیث دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله می خوانیم : « مَنْ قَرَأَ اآخِرَ الْحَشْرِ غُفِرَ لَهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ ما تَأَخَّرَ : هرکس آخر سوره حشر را بخواند ، گناهان گذشته و آینده او بخشوده می شود » .⁽¹⁾

و باز در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است : « مَنْ قَرَأَ " لَوْ اَنْزَلْنا هذَا الْقُرْاآن " -- اِلی اآخِرِها -- فَماتَ مِنْ لَیْلَتِهِ ماتَ شَهیدا : هرکس آیات " لَوْ اَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآن" را -- تا آخر -- بخواند و در همان شب بمیرد ، شهید مرده است » .⁽²⁾

یکی از اصحاب می گوید : « از رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره اسم اعظم خدا سؤال کردم ، فرمود : « عَلَیْکَ بِاآخِرِ الْحَشْرِ وَ اَکْثِرْ قِرائَتَها : بر تو باد که آخر سوره حشر را بخوانی و زیاد بخوان »، باردیگر همین سؤال راتکرارکردم و حضرت صلی الله علیه و آله همان پاسخ را تکرار فرمود » .⁽³⁾

حتی در حدیثی آمده است : « اِنَّها شِفاءٌ مِنْ کُلِّ داءٍ اِلاَّ السّامَ وَ السّامُ الْمَوْتُ : این .