مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان قراردادی:تفسیر نمونه .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)= A new narration of Holy Qur'an for young youth/ به اهتمام محمد بیستونی؛ با نظارت مکارم شیرازی.

مشخصات نشر: تهران: بیان جوان، 1385 -

مشخصات ظاهری:30 ج.؛ 14×5/10 س م.

تفسیرجوان (برگرفته از تفسیرنمونه) A new narration of =

Holy Quran for young youth// به اهتمام محمدبیستونی؛ بانظارت مکارم شیرازی.

تهران: بیان جوان، 1385- 30 ج.؛14×5/10 س م.

شابک دوره ای : ISBN 964-8399-71-9

(ج. 2) : ISBN 964-8399-19-0 فاپا.

ج.2-4،6-8،10،12-11،14،19،21،24-26(چاپ اول:1385).

ج. 1 - 30 (چاپ دوم: 1392) (فیپا).

کتابنامه. تفسیر نمونه. تفاسیر شیعه قرن 14

مکارم شیرازی،ناصر،1305 -. تفسیر نمونه. برگزیده

1385 73ت95ب/98BP 179/297

کتابخانه ملی ایران 35848-83م

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج. 2-4، 6-8، 12،10- 11، 14، 19، 21، 24 - 26 (چاپ اول: 1385).

یادداشت:ج.1 - 30 (چاپ دوم: 1391) (فیپا).

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:تفسیر نمونه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده:مکارم شیرازی، ناصر، 1305 - . تفسیر نمونه. برگزیده

رده بندی کنگره:BP98/ب 95ت 73 1385

رده بندی دیویی:297/179

شماره کتابشناسی ملی:م 83-35848

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

عنوان: تفسیر جوان (برگرفته از تفسیر نمونه)

مؤلف: دکتر محمد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی

امور فنی و رایانه: محمد علی بیستونی شمارگان: 3000 نسخه

نوبت و تاریخ چاپ: دوم ، سال 1392 شابک دوره ای: ISBN 964 - 8399 - 71 - 9

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: (ج. 2):ISBN 964 - 8399 - 19 - 0

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران - خیابان پاسداران - بین گلستان هشتم و نهم - روبروی پمپ بنزین - شماره 451 - طبقه اول - واحد 4

تلفکس: 22589626 E_mail :info@tafsirejavan.com

جدید

با نظارت: حضرت آیة اللّه مکارم شیرازی

تفسیر جوان

(برگرفته از تفسیر نمونه )

YOUTH INTERPRETATION OF QURAN

جلد 30

(جزء سی ام قرآن)

Volum 30

دکترمحمدبیستونی

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

اَلاِهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا

وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ

الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ

الاَوْلِیاءَوَیامُذِلَ الاَعْداءِاَیُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ

فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ

اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی»

متن تأییدیه مرجع عالیقدر حضرت «آیة اللّه العظمی مکارم شیرازی» در

مورد کتاب «تفسیر جوان» (منبع مطالعاتی و

تحقیقاتی اصلی «روش انس با قرآن»)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

قرآن مجیدبالاترین سند افتخار مامسلمانان است و تاکسی با قرآن آشنا نشود ، پی به عظمت آن نخواهد برد و هر قدر آشنایی ما با ا ین کتاب بزرگ آسمانی افزون گردد ، به درجه اهمیت و عظمت آن بهتر پی می بریم ، مخصوصاً برای حل مشکلات مسلمین در دنیای امروز ، بهترین راه گشا قرآن است .

به همین دلیل شایسته است نسل جوان برومندما روزبه روز با این کتاب آسمانی آشناتر گردد ، نه فقط به «خواندن» و «قرائت» و «حفظ» آن ، بلکه به «محتوا و معنای

قرآن» ، به یقین قرآن مجید می تواند صفا و روشنی ویژه ای به تمام زندگی آنان بدهد و از آنان افرادی باایمان ، شایسته ، قوی ، شجاع و طرفدار حق بسازد .

از آنجا که تفسیر نمونه بحمداللّه در میان تمام قشرها نفوذ یافته و تحولی در محیط ما ایجاد کرده است ، جناب آقای «دکتر محمد بیستونی» که فردی باذوق و علاقمند به مسائل اسلامی و مسائل جوانان است . ابتکاری به خرج داده و تفسیر نمونه را به صورت فشرده و خلاصه با «سبکی تازه» که به آسانی قابل استفاده برای همه جوانان باشد ، درآورده و به گونه ای که هم اکنون ملاحظه می کنید ، در اختیار آنان گذارده است . خداوند این خدمت را از ایشان قبول کند و به همه جوانان عزیز توفیق استفاده از آن را مرحمت فرماید .

ناصر مکارم شیرازی

28/8/79

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی مدیر حوزه علمیه قم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم

توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پرگل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و

قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.

مرتضی مقتدایی

به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427

مقدمه :

قرآن کامل ترین و زیباترین کتاب آسمانی

در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است : « قرآن ستارگان درخشانی دارد و بر فراز این ستارگان ، ستارگان دیگری است ، شگفتی هایش پایان نمی گیرد و عجایبش کهنه نمی شود، چراغ های هدایت و منزلگاه های حکمت و دانش در آن است » .⁽¹⁾و در حدیث دیگر به نقل از امام علی بن موسی الرضا علیه السلام می خوانیم : « مردی خدمت ایشان رسید و عرض کرد: چرا هرچه قرآن بیشتر منتشر و مطالعه می شود، تازه تر می گردد» ؟! امام علیه السلام در جواب فرمودند : « به جهت آنکه خداوند متعال، قرآن را برای زمان خاص و قوم خاصی قرار نداده و لذا در هر زمانی تازه و نزد هر قومی با طراوت است تا روز قیامت » . ⁽²⁾

بنابراین نیازی نیست که ما به سوی شرق و غرب و فرهنگ و قوانین آن ها دست دراز کنیم، به فرموده امیر مؤمنان علی علیه السلام : «بدانید هیچ کس با داشتن قرآن فقیر نیست و هیچ کس بدون آن غنی وبی نیاز نمی باشد »⁽¹⁾. بسیاری از مسلمانان به قرآن تنها به عنوان یک کتاب مقدس که تلاوتش مایه ثواب و برکت است و حفظ آیاتش دلیل بر فضیلت ، نگاه می کنند . آنها فراموش کرده اند که قرآن برنامه عمل است و تمام احترام و عظمتی که دارد ، به خاطر نتیجه های تربیتی آن است ، اگر الفاظ و کلمات و حروف قرآن محترم است -- که حتما هم هست -- همه به خاطر آن هدف عالی است. در تفسیر نمونه این جمله شاید 114 بار ( به تعداد سوره های قرآن ) در آغاز سوره ها تکرار شده است که : « آن چه درباره فضایل قرآن در روایات آمده ، از آنِ کسی است که آن را تلاوت کند، تلاوتی که مقدمه اندیشه باشد ، اندیشه ای که منتهی به عمل گردد ». این « تکرار مکرر » که شاید از نظر بعضی بی رویه .

باشد، تنها از آن جهت است که این پندار که - فضیلت قرآن فقط برای خواندن آیات آن است - شکسته شود و قرآن به صورت یک «کتاب عمل» درآید.

تفسیر چیست ؟

« تفسیر » در لغت به معنی «برگرفتن نقاب از چهره» آمده است. با توجه به این معنی آیا مگر قرآن که نور و کلام مبین است، نقابی بر چهره دارد که از آن برگیریم؟ مسلماً نه، بلکه این ما هستیم که باید نقاب از چهره جان برگیریم و پرده از دیده عقل و هوش خود کنار زنیم تا مفاهیم قرآن را دریابیم و روح آن را درک کنیم . از سوی دیگر قرآن تنها یک چهره ندارد ، بلکه علاوه بر چهره عمومی آن که برای همه گشاده است و نور مبین است و رمز هدایت خلق ! چهره های دیگری نیز دارد که آن را تنها به اندیشمندان ، آنها که تشنه حقّند و پوینده راه و خواهان بیشتر ، نشان می دهد و به هر یک به اندازه پیمانه وجود و کوشش و تلاش آمیخته با اخلاصش سهمی می بخشد . این چهره ها که در لسان احادیث « بطون » قرآن نامیده شده ، بر همه کس تجلی نمی کند به عبارت بهتر همه چشم ها توان دیدن آن را

ندارند . تفسیر به چشم ها قدرت بخشیده، حجاب هارا کنار می زند و به ما شایستگی دید آنها را تا آنجا که برای ما امکان دارد ، می دهد .

تفسیر قرآن از چه زمانی شروع شد ؟

بی شک تفسیر قرآن به معنای واقعی از زمان خود پیامبر صلی الله علیه و آله و به هنگام نزول نخستین آیات بر قلب پاکش آغاز گشت ولی همه معتقدند به صورت یک «علم مدوّن» از زمان علی علیه السلام شروع شد و بزرگان این علم سلسله اسانیدخودرابه اوکه باب مدینه علم پیامبر صلی الله علیه و آله بود، می رساندند.

تاکنون صدها کتاب به زبان ها و روش های گوناگون در زمینه تفسیر قرآن نوشته شده، بعضی ادبی، بعضی فلسفی، بعضی اخلاقی، پاره ای براساس حدیث، برخی براساس تاریخ و پاره ای براساس علوم جدید و هریک قرآن را از زاویه علومی که در آن تخصص داشته اند، دیده اند ! و ازاین باغ پرگل؛ یکی به مناظر دل انگیز و شاعرانه پرداخته ، دیگری مانند یک معلم علوم طبیعی به ساختمان برگ ها و گلبرگ ها و ریشه ها ، سومی به موادغذایی قابل استفاده از آن، چهارمی به خواصّ دارویی ، پنجمی به اسرار آفرینش این همه

شکوفه هاو گل های رنگارنگ پرداخته ، ششمی دراندیشه است که ازکدامین گل می توان عطری بهترتهیه کرد و هفتمی همچون زنبورعسل تنها درفکرمکیدن شهدگل و فراهم ساختن « انگبین » است . خلاصه پویندگان راه تفسیر هرکدام با آیینه مخصوصی که به دست داشته اند ، جلوه ای از آن همه زیبایی ها و اسرار قرآن را منعکس ساخته اند . ولی روشن است که اینها همه در عین حال که تفسیر قرآنند، تفسیر قرآن نیستند ، زیرا که هریک پرده ای از چهره های قرآن برمی دارد نه از همه چهره های آن و اگر همه را نیز یک جا جمع کنیم، باز پرده برداری از چهره هایی از قرآن است نه از همه چهره هایش. زیرا قرآن کلام حق است و تراوشی از علم بی انتهای او و کلام او، رنگ علم او و علم او، رنگ ذات او دارد و همه نامتناهی است.

نیازها و ضرورت های ویژه هر عصر

هرعصری ویژگی ها،ضرورت ها و تقاضاهایی داردکه ازدگرگون شدن وضع زمان و پیدایش مسایل جدید و مفاهیم تازه درعرصه زندگی سرچشمه می گیرد. از مسایلی که ما به سهم خود آن را به روشنی دریافته ایم، تشنگی و عطش نسل حاضربرای درک مفاهیم اسلام ومسائل مذهبی

است ، نه تنها درک ، بلکه «چشیدن و لمس کردن» وبالاخره « عمل کردن » است . این مسائل بخش مهمّی از روح و جان آنها را اشغال کرده، اما طبیعی است که همه به صورت استفهام است و برای پاسخ گویی به این خواسته ها نخستین گام ، برگرداندن میراث علمی و فرهنگی اسلام به زبان روز و پیاده کردن همه آن مفاهیم عالی در روح و جان و عقل نسل کنونی است .

و گام دیگر استنباط نیازها و تقاضاهای ویژه این زمان از اصول کلّی اسلام می باشد. این تفسیر براساس همین دو هدف نگارش یافته است. تفسیر نمونه با استفاده یا انتقاد از حدّاقل 16 تفسیر مشهور و معتبر به شرح زیر تدوین شده است :

تفاسیر تشیّع :

1 - تفسیر مجمع البیان ----- مفسر معروف مرحوم طبرسی

2 - تفسیر تبیان ----- دانشمند فقید شیخ طوسی

3 - تفسیر المیزان ----- مفسر معروف علامه طباطبایی

4 - تفسیر صافی ----- ملا محسن فیض کاشانی

5 - تفسیر نورالثقلین ----- مرحوم عبدعلی بن جمعة الحویزی

6 - تفسیر برهان ----- مرحوم سید هاشم بحرانی

7 - تفسیر روح الجنان ----- ابوالفتوح رازی

تفاسیر تسنّن :

8 - تفسیر مفاتیح الغیب ----- فخر رازی

9 - تفسیر روح المعانی ----- علامه شهاب الدین محمود آلوسی

10 - تفسیر المَنار ----- محمد رشید رضا ، تقریرات درس تفسیر شیخ محمد عبده

11 - تفسیر فی ظلال القرآن ----- سید قطب

12 - تفسیر قرطبی ----- محمّد بن احمد الانصاری القرطبی

13 - تفسیر اسباب النزول ----- واحدی (ابوالحسن علی بن منویه نیشابوری)

14 - تفسیر مراغی ----- احمد مصطفی مراغی

15 - تفسیر کشاف ----- زمخشری

16 - تفسیر الدر ----- المنثور سیوطی

از آنجا که قرآن کتاب زندگی و حیات است ، در این تفسیر ، به جای پرداختن به مسائل ادبی و عرفانی و مانند آن ، توجه خاصی به مسایل سازنده زندگی مادی و معنوی و به ویژه مسایل اجتماعی خصوصا نیازهای جوانان عزیز شده است . به تناسب عناوینی که در آیات مطرح می شود ، در ذیل هر آیه بحث فشرده و مستقلی درباره موضوعاتی مانند ربا، بردگی ، حقوق زن ، فلسفه حج ، اسرار تحریم قمار ، شراب ، گوشت خوک و ارکان و اهداف جهاد اسلامی و مانند آن آمده است تا خوانندگان در یک مطالعه اجمالی از مراجعه به کتاب های دیگر بی نیاز گردند . به جای پرداختن به بحث های کم حاصل ، توجه خاصی به ریشه لغات و شأن نزول آیات که هر دو در فهم دقیق معانی قرآن مؤثر هستند ، شده است .

اشکالات و ایرادات و سؤالات مختلفی که گاهی در پیرامون اصول و فروع اسلام مطرح می گردد، به تناسب هر آیه طرح شده و پاسخ فشرده آن ذکر گردیده است ، مانند شبهه آکل و

مأکول ، معراج ، تعدد زوجات ، علت تفاوت ارث زن و مرد ، تفاوت دیه زن و مرد ، حروف مقطعه قرآن ، نسخ احکام ، جنگ ها و غزوات اسلامی ، آزمایش های گوناگون الهی و ده ها مسأله دیگر به طوری که هنگام مطالعه آیات ، علامت استفهامی در ذهن خواننده عزیز باقی نماند.

از اصطلاحات پیچیده علمی که نتیجه آن اختصاص کتاب به صنف خاصی است ، در متن کتاب پرهیز شده و به هنگام ضرورت در پاورقی آمده تابرای دانشمندان و صاحب نظران نیز مفیدباشد .

ویژگی ها و مزایای " تفسیر جوان"

1 - درج ترجمه روان و تفسیر هرآیه به صورت مستقل، به جز درآیاتی که باهم ارتباط تنگاتنگ دارند.

2 - درج قول برتر و حذف اقوال متعدد در بیان تفسیر آیات .

3 - حفظ اصالت مطالب و مفاهیم ارائه شده در اصل تفسیر .

4 - خلاصه نمودن جملات طولانی در قالب عبارات کوتاه تر و ساده تر .

5 - تیترگذاری و تدوین مطالب کتاب به سبک کتاب های آموزشی به منظور

تدریس آسان در جلسات تفسیر قرآن .

6 - استفاده از سه خط تحریری برای آیات ، ترجمه و تفسیر، به منظور مطالعه روان آنها.

7 - اِعراب گذاری آیات و روایات به منظور سهولت حفظ کردن آنها .

8 - انتشار در قطع جیبی به منظور استفاده از اوقات فراغت روزانه و سهولت قرار گرفتن در جیب.

9 - قیمت ارزان کتاب به منظورخریدهمگان خصوصاجوانان عزیز و اُنس بیشترجامعه باقرآن کریم .

درخاتمه لازم می دانم از همسر و فرزندان فهیم و متدینم که اینجانب را درمراحل مختلف تدوین و تحقیق این اثر ارزنده قرآنی یاری کرده اند ، صمیمانه تشکر و قدردانی نمایم .

همچنین از استاد راهنمای خود فقیه اهل بیت جناب آقای سیدمرتضی خاتمی (زید عزّه) که در مراحل مختلف تألیف این مجموعه ، راهنمایی ها و ارشادات بسیار

مؤثری داشته اند ، کمال تشکّر و امتنان را دارم .

محمد بیستونی

تهران - تابستان 1387

سوره نبأ

محتوا و فضیلت تلاوت سوره « نبأ »

اکثریت قریب به اتفاق سوره های جزء آخر قرآن در « مکه » نازل شده و بیش از هرچیز روی مسأله مبدأ و معاد و بشارت و انذار، که طبیعت سوره های مکی است ، تکیه می کند ، غالبا لحنی کوبنده و تکان دهنده و بیدارکننده دارد . آیه ها همگی جز در مواردی معدود، کوتاه و پر از اشارات است و به همین دلیل تأثیر عمیقی روی هر فرد آگاه می گذارد . ناآگاهان رانیز بیدار کرده و به کالبدهای بی روح ، جان می دهد . به افراد بی تفاوت ، احساس مسؤولیت می بخشد و برای خود عالمی پر از شور و نوا دارد . درباره فضیلت تلاوت این سوره ، امام صادق (علیه السلام) (علیه السلام) درحدیثی فرموده اند : « کسی که هر روز بر سوره "عمّ یَتَساءَلون" مداومت کند ، سال تمام نمی شودمگر این که خانه خدا را زیارت می کند».⁽¹⁾

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 عَمَّ یَتَساءَلُونَ آن هااز چه چیز از یکدیگر سؤال می کنند ؟

2 عَنِ النَّبَأِ الْعَظیمِ از خبر بزرگ و پراهمیت ( رستاخیز ) .

3 اَلَّذی هُمْ فیهِ مُخْتَلِفُونَ همان خبری که پیوسته درآن اختلاف دارند.

خبر مهم

«نَبَأ» به گفته «راغب» در «مفردات» به معنی خبری است که مهم باشد و دارای فایده و انسان نسبت به آن علم یا ظن غالب پیدا کند و این امور سه گانه در معنی نبأ شرط است. بنابراین توصیف به «عَظیم» تأکید بیشتری را می رساند و روی هم رفته نشان می دهد این خبر که گروهی در آن تردید داشتند، واقعیتی بوده است شناخته شده، پراهمیت و با عظمت که منظور" خبر روز رستاخیز" می باشد .

مسأله « ولایت » و « نبأ عظیم »

« نَبَأ عَظیم » به چند معنی تفسیر شده است ؛ قیامت ، قرآن ، تمام اصول عقاید دینی اعم از مبدأ و معاد . ولی قرائن موجوددر مجموعه آیات این سوره نشان می دهدکه تفسیر آن به « معاد » بر

همه برتری دارد . ولی در روایات زیادی از طریق اهل بیت علیهم السلام و بعضی از طرق اهل سنت نقل شده « نبأ عظیم » ( خبر بزرگ ) به مسأله ولایت و امامت امیر مؤمنان علی (علیه السلام) که مورد اختلاف و گفتگو از سوی جمعی بود ، یا به مسأله ولایت به طور اعم تفسیر شده است . این روایات گاهی ازخود علی (علیه السلام) و گاهی از دیگرائمه علیهم السلام نقل شده که به عنوان نمونه، سه روایت را در این جا می آوریم : 1 - روایتی است که « حافظ محمد بن مؤمن شیرازی » که از علمای اهل سنت است ، نقل کرده که : رسول اللّه صلی الله علیه و آله در تفسیر « عَمَّ یَتَساءَلُونَ، عَنِ النَّبَأِالْعَظیم »، فرمود:«منظور "ولایت علی (علیه السلام)" است که از آن ها درباره آن در قبرسؤال می شود و هیچ کس در شرق و غرب عالم و در برّ و بحر از دنیا نمی رود، مگر این که فرشتگان از او درباره ولایت امیرمؤمنان (علیه السلام) بعد از مرگ سؤال می کنند و به او می گویند : دینت چیست ؟ پیامبرت کیست ؟ و امامت کیست » ؟ ⁽¹⁾2 - در حدیث دیگری آمده است که روز جنگ صفین مردی از لشکر شام در حالی که سلاح بر تن پوشیده و قرآنی حمایل کرده بود ، وارد میدان شد و .

سوره «نبأ» را تلاوت می کرد ، علی (علیه السلام) شخصا به میدان آمد و به او فرمود : « اَ تَعْرِفُ النَّبَأَ الْعَظیمَ الَّذی هُمْ فیهِ مُخْتَلِفُونَ : آیا می دانی نبأ عظیمی که در آن اختلاف دارند ، چیست » ؟! ، آن مرد در جواب گفت : « نه نمی دانم » . امام فرمود : « اَنَا وَ اللّهِ النَّبَأُ الْعَظیمُ الَّذی فیهِ اخْتَلَفْتُمْ وَ عَلی وَلایَتِهِ تَنازَعْتُمْ ، وَ عَنْ وَلایَتی رَجَعْتُمْ بَعْدَ ما قَبِلْتُمْ ... وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ تَعْلَمُونَ ما عَلِمْتُمْ : منم آن نبأ عظیم که درباره آن اختلاف دارید و در ولایت او به نزاع برخاسته اید ، شما از ولایت من بازگشتید بعد از آن که پذیرفتید و در قیامت بار دیگر آن چه را قبلاً در این زمینه دانسته اید ، خواهید دانست » .⁽¹⁾3 - در روایتی از امام صادق (علیه السلام) (علیه السلام) آمده است که فرمود : « نبأ عظیم ، همان مسأله ولایت است » .⁽²⁾جمع میان محتوای این روایات و آن چه در مورد تفسیر آیه به مسأله معاد ذکر کردیم ، از دو راه ممکن است : نخست این که « نبأ عظیم » مفهوم وسیع و گسترده ای دارد که همه این ها را شامل می شود ، .

هرچند به هنگام نزول این آیات تکیه قرآن بیش از همه در بیان این جمله روی مسأله معاد بود ، ولی این مانع نمی شودکه آیه مصداق های دیگری نیز نداشته باشد . دیگر این که همان گونه که می دانیم و بارها نیز گفته ایم ، قرآن دارای بطون مختلفی است ، یعنی یک آیه ممکن است معانی متعددی داشته باشد ، که از میان آن ها یک معنی ظاهر است و معانی دیگر بطون قرآن است که به کمک قرائن مختلفی از آن استفاده می شود و یا به تعبیر دیگر نوعی دلالت التزامی است که برای هیچ کس جز خاصان روشن نیست . تنها این آیه نیست که دارای ظاهر و باطنی است ، آیات زیاد دیگری در قرآن کریم داریم که در روایات اسلامی تفسیرهای گوناگونی برای آن آمده که بعضی هماهنگ با ظاهر است و بعضی معنی باطن را بیان می کند . ولی این نکته را مؤکدا یادآور می شویم که فهم باطن قرآن بدون وجود قرائن روشن ، یا تفسیرهایی که از شخص پیغمبر و امامان معصوم علیهم السلام رسیده است ، جایز نیست و وجود بطون برای قرآن نباید دستاویزی برای هوسبازان و منحرفان شود که آیات قرآن را مطابق سلیقه و میل خود تفسیر کنند .

4 کَلاّ سَیَعْلَمُونَ چنین نیست که آن ها فکرمی کنند ، به زودی می فهمند .

5 ثُمَّ کَلاّ سَیَعْلَمُونَ باز هم چنین نیست که آن ها می پندارند ، به زودی می فهمند .

« آن روز باخبر می شوندکه فریاد واحسرتای آن ها بلند است و از تفریط و کوتاهی خود سخت پشیمان می شوند » ( 56 / زمر ) . آن روز که امواج عذاب گرداگرد آن ها را می گیرد و تقاضای بازگشت به دنیا را می کنند ( 44 / شوری ) . حتی لحظه مرگ که حجاب ها ازبرابر چشم انسان کنار می رود و حقایق عالم دیگر در برابر او آشکار می شود و به برزخ و معاد یقین پیدا می کند ، در همان لحظه نیز فریادش بلند می شود که «رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلّی اَعْمَلُ صالِحا فیما تَرَکْتُ: مرابازگردانید تاعمل صالحی انجام دهم» (99 - 100/مؤمنون ). تعبیر به « سَیَعْلَموُن » ( با « س » که معمولاً برای آینده نزدیک می آید ) ، اشاره به این است که قیامت ، امری است نزدیک و تمام عمر دنیا در برابر آن ساعتی بیش نیست . علت تکرار دو آیه به منظور تأکید بر یک واقعیت است و آن آگاهی آن ها در آینده نزدیک، از قیامت و رستاخیزاست .

این همه تکیه بر معاد برای چیست ؟

گفتیم از مهم ترین مسایلی که در جزء سی ام قرآن مجید که اکثریت قریب به اتفاق سوره های آن

مکی است و بر آن تکیه شده ، مسأله "معاد" و شرح احوال انسان در روز رستاخیز است

زیرا نخستین گام در زمینه اصلاح انسان این است که بداند حساب و کتابی در کار است . نه توصیه و رشوه در آن کارساز است و نه امکان دروغ و انکار و بالاخره هیچ راهی برای فرار از چنگال مجازات در آن جا نیست ، تنها راه ، ترک گناه در این دنیاست . ایمان به وجود چنین محکمه و دادگاهی انسان را تکان می دهد و ارواح خفته را بیدار می کند ، روح تقوا و تعهد و احساس مسؤولیت را زنده می کند و او را به وظیفه شناسی دعوت می نماید . اصولاً در هر محیطی که فساد رخنه کند ، عامل آن یکی از دو چیز است : ضعف نیروی مراقبت ، یا ضعف تشکیلات قضایی . اگر مراقبین تیزبین اعمال انسان ها را زیر نظر بگیرند ، دادگاهها دقیقا به جرایم متخلّفان برسند و هیچ « جرمی » بدون « جریمه » نماند ، در چنین محیطی مسلماً فساد و گناه و تجاوز و تعدی و طغیان به حداقل خواهد رسید . جایی که زندگی مادی در پرتو چنین مراقبین و دادگاه هایی باشد ، تکلیف زندگی معنوی و الهی انسان روشن است . ایمان به وجود مبدئی که همه جا با او است : « لایَعْزُبُ

عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّة: به اندازه سنگینی ذره ای، چیزی ازعلم او مخفی نمی گردد » (3/سبأ) وایمان به وجودمعادی

که به مصداق « فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْرا یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرّا یَرَهُ » ( 7 و 8 / زلزال ) ، ذره ای کار خوب و بد به دست فراموشی سپرده نمی شود و در آن جا در برابر او قرار می گیرد . چنین ایمانی ، چنان تقوایی در انسان ایجاد می کند که در تمام زندگی می تواند راهنمای او در مسیر خیر باشد.

6 اَلَمْ نَجْعَلِ الاَْرْضَ مِهادا آیا ما زمین را محلّ آرامش ( شما ) قرار ندادیم ؟

همه از بهر توسرگشته وفرمانبردار...

« مِهاد » به طوری که « راغب » در « مفردات » می گوید، به معنی "مکان آماده و صاف و مرتب" است و در اصل از « مهد » به معنی محلی که برای استراحت کودک آماده می کنند ( اعم از گاهواره و یا بستر ) گرفته شده و جمعی از ارباب لغت و مفسران ، آن را به « فراش » یعنی « بستر » تفسیر کرده اند که هم صاف و نرم است و هم راحت . انتخاب این تعبیر برای زمین ، بسیار پرمعنی است ، چراکه از یکسو قسمت های زیادی از زمین آن چنان نرم و صاف و مرتب است که انسان به خوبی می تواند در آن خانه سازی کند ، زراعت و باغ احداث نماید . از سوی دیگر همه نیازمندی های او در سطح زمین یا اعماق آن به صورت مواد اولیه و معادن گرانبها نهفته است . ثالثاً مواد

زاید او را به خود جذب می کند و اجساد مردگان با دفن در آن به زودی تجزیه و متلاشی می شوند و انواع میکروب ها به واسطه اثر مرموزی که دست آفرینش در خاک نهاده است ، نابود می گردد . رابعا با حرکت نرم و سریع خود به دور خورشید و به دور خود گردش می کند . شب و روز و فصول چهارگانه را که نقش عمده ای در حیات انسان دارند، می آفریند . خامسا قسمت زیادی از آب هایی که بر سطح آن می بارد را در درون خود ذخیره می کند و به صورت چشمه ها و قنات ها بیرون می فرستد . خلاصه در این بستر آرام ، همه وسایل آسایش و آرامش فرزندان این زمین آماده و مهیا است و هنگامی اهمیت این نعمت آشکارتر می گردد که مختصر تزلزل و دگرگونی در آن رخ دهد .

7 وَ الْجِبالَ اَوْتادا و کوه ها را میخ های زمین .

چرا قرآن کوه ها را میخ های زمین می نامد ؟

قرآن کریم به چهار دلیل زیر کوه ها را میخ های زمین می نامد : 1 - ریشه های عظیمی در اعماق زمین دارند ودر آن جا به هم پیوسته اند و همچون زرهی پوسته زمین را در برابر فشار ناشی از مواد مذاب درونی و تأثیر جاذبه جزر و مد آفرین ماه از بیرون حفظ می کنند . 2 - دیوارهای بلندی در

برابر طوفان های سخت و سنگین محسوب می شوند و پناهگاه مطمئنی برای مهد آسایش انسان می سازند که اگر نبودند ، دایما زندگی انسان زیر ضربات کوبنده طوفان ها دستخوش ناآرامی بود . 3 - کانونی هستند برای ذخیره آب ها و انواع معادن گرانبها. 4 - علاوه بر همه این ها در اطراف کره زمین ، قشرعظیمی ازهوا وجود دارد که بر اثر وجود کوه ها که به صورت دنده های یک چرخ ، پنجه در این قشر عظیم افکنده اند ، همراه زمین حرکت می کنند ، دانشمندان می گویند اگر سطح زمین صاف بود ، قشر هوا به هنگام حرکت زمین روی آن می لغزید و طوفان های عظیم ایجاد می شد و هم ممکن بود این اصطکاک دایمی سطح زمین را داغ و سوزان و غیرقابل سکونت کند .

8 وَ خَلَقْناکُمْ اَزْواجا و شما را به صورت زوج ها آفریدیم .

« اَزْواج » جمع « زوج » و به معنی "جفت" و جنس مذکر و مؤنث است و آفرینش انسان از این دو جنس علاوه بر این که ضامن بقای نسل اوست ، سبب آرامش جسم و جان او می شود ، چنان که در آیه 21 سوره روم می خوانیم : « وَ مِنْ اآیاتِهِ اَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ اَنْفُسِکُمْ اَزْواجا لِتَسْکُنُوا اِلَیْها وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً : از نشانه های ( عظمت ) خداوند این است که همسرانی از جنس

خودتان برای شما آفرید تا در کنار آن ها آرامش یابید و در میان شما محبت و رحمت قرار داد » .

9 وَ جَعَلْنا نَوْمَکُمْ سُباتا

و خواب شما را مایه آرامشتان قرار دادیم .

« سُبات » از ماده « سَبْت » ( بر وزن وقت ) در اصل به معنی "قطع کردن" است و سپس به معنی "تعطیل کار به منظور استراحت" آمده و این که «روز شنبه» در لغت عرب « یَوْمُ السَّبْت » نامیده شده ، به خاطر آن است که این نامگذاری متأثر از برنامه های یهود بوده که روز شنبه را روز تعطیلی می دانستند . تعبیر به « سُبات » اشاره لطیفی به تعطیلی قسمت های قابل توجهی از فعالیت های جسمی و روحی انسان در حالت خواب می باشد و همین تعطیل موقت سبب استراحت و بازسازی اعضای فرسوده ، تقویت روح و جسم ، تجدید نشاط انسان ، دفع هرگونه خستگی و ناراحتی و بالاخره آمادگی برای تجدید فعالیت می شود . با این که یک سوم زندگی انسان را « خواب » فراگرفته و همیشه انسان با این مسأله مواجه بوده ، هنوز اسرار خواب به خوبی شناخته نشده است و حتی این که چه عاملی سبب می شود که در لحظه معینی بخشی از فعالیت های مغزی از کار بیفتد و سپس

پلک چشم ها روی هم آمده و تمام اعضای بدن در سکون و سکوت فرورود ، هنوز به درستی روشن نیست . « خواب » نقش عظیمی در سلامت انسان دارد وبه همین دلیل روانپزشکان تلاش می کنند که خواب بیماران خود را به صورت عادی تنظیم کنند ، چراکه بدون آن تعادل روانی آن ممکن نیست .

افرادی که به صورت طبیعی نمی خوابند ، افرادی پژمرده ، عصبانی ، افسرده ، غمگین و ناراحتند و به عکس کسانی که از خواب معتدلی بهره مندند ، به هنگامی که بیدار می شوند ، نشاط و توان فوق العاده ای در خود می بینند . مطالعه بعداز یک خواب آرام بخش ، بسیار سریع پیش می رود و کارهای فکری و جسمی بعد از چنین خوابی همیشه قرین موفقیت است و این ها همه بیانگر نقش پراهمیت خواب در زندگی انسان است . البته آن چه درباره اهمیت خواب گفته شد ، منظور یک خواب متعادل و مناسب است وگرنه پرخوابی مانند پرخوری از صفات زشت و موجب بیماری های مختلف است . و عجیب این که مقدار خواب طبیعی برای انسان ها یکسان نیست و هیچ گونه حد معینی برای آن نمی توان در نظر گرفت. لذا هر کس باید با تجربه ، نیاز خویش را به خواب با توجه به میزان فعالیّت های جسمی و روحی خود دریابد . و عجیب تر این که به هنگام بروز

حوادث سخت که انسان ناچار است مدت ها بیدار بماند، مقاومت انسان در برابر بی خوابی، موقتا افزایش می یابد ، خواب از سر انسان می پرد و گاه به حداقل لازم یعنی یک یا دو ساعت می رسد ولی بسیار دیده شده که این کمبود به هنگام عادی شدن اوضاع، جبران می گردد و جسم و روح انسان طلب خود را از خواب بازمی ستاند .

10 وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِباسا و شب را پوششی ( برای شما ) .

پرده شب ، لباس و پوششی است بر اندام زمین و تمام موجودات زنده ای که روی آن زیست می کنند ، فعالیت های خسته کننده زندگی را به حکم اجبار قطع می کند و تاریکی را که مایه سکون و آرامش و استراحت است ، بر همه چیز مسلط می سازد ، تا اندام های فرسوده مرمت گردد و روح خسته تجدید قوا کند ، چراکه خواب آرام جز در تاریکی میسر نیست . از این گذشته با فروافتادن پرده شب ، نور خورشید برچیده می شود که اگر به طور مداوم بتابد ، تمام گیاهان و حیوانات را می سوزاند و زمین جای زندگی نخواهد بود . قابل توجه این که در قرآن مجید به بسیاری از موضوعات مهم ، یک بار قسم یاد شده ، در حالی که به « شب » 7 بار سوگند یاد شده است . و

می دانیم سوگند به امور مهم یادمی شود و این خود نشانه اهمیت پرده ظلمت شب است .

آن ها که شب را با نور مصنوعی روشن می سازند و تمام شب را بیدارند و به جای آن روز را می خوابند ، افرادی رنجور و ناسالم و فاقد نشاط می باشند . مردمی که در روستاها به عکس شهرها شب زود می خوابند و صبح زود برمی خیزند ، از سلامت بیشتری برخوردارند. شب ، منافع جانبی دیگری نیز دارد چراکه سحرگاهانش بهترین وقت برای راز و نیاز به درگاه محبوب و عبادت و خودسازی و تربیت نفوس است ، همان گونه که قرآن مجید در توصیف پرهیزگاران می گوید : « وَ بِالاَْسْحارِ هُمْ یَسْتَغْفِروُن : آن ها در سحرگاهان استغفار می کنند » ( 18 / ذاریات ) .

11 وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشا و روز را وسیله ای برای زندگی و معاش قراردادیم .

روشنایی روز نیز خود نعمتی است بی نظیر ، جنب و جوش و حرکت می آفریند ، انسان را برای کار و تلاش آماده می سازد ، گیاهان را با نور می رویاند و حیوانات در پرتو آن رشد می کنند و به حق این تعبیر که می فرماید : « روز را وسیله معاش و زندگی شما قرار دادیم » ، تعبیری است از هر نظر رسا که نیاز به شرح و توصیف ندارد .

12 وَ بَنَیْنا فَوْقَکُمْ سَبْعاً شِداداً و بر فراز شما هفت ( آسمان ) محکم بنا کردیم .

عدد « هفت » در این جا ممکن است برای « تکثیر » و اشاره به کُرات متعدد آسمان و مجموعه های منظومه ها و کهکشان ها و عوالم متعدد جهان هستی باشد که دارای خلقتی محکم و ساختمانی عظیم و قوی هستند و یا برای « تعداد » باشد، به این ترتیب که آن چه ما از ستارگان می بینیم ، همه به حکم آیه 6 سوره صافات « اِنّا زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِزینَةٍ الْکَواکِب : ما آسمان پایین را با ستارگان زینت بخشیدیم » متعلق به آسمان اول است و ماورای آن شش عالم و آسمان دیگر وجود دارد که از دسترس علم بشر بیرون است . این احتمال نیز وجود دارد که منظور طبقات متعدد هوای اطراف زمین باشد که در عین رقیق بودن ظاهری ، از چنان استحکامی برخوردار است که این کُره خاکی را از هجوم مستمر سنگ های آسمانی حفظ می کند و به محض این که یکی از آن ها جذب کُره زمین شود ، بر اثر تصادم شدید با قشر هوا چنان داغ می شود که آتش می گیرد و می سوزد و خاکستر آن به طور ملایم بر زمین می نشیند و اگر این قشر هوانبود ، شهرها و آبادی های ما شب و روز در معرض پرتاب این سنگ ها قرار داشت . بعضی از دانشمندان محاسبه کرده اند که استقامت

قشر هوای اطراف زمین که بیش از یکصد کیلومتر ضخامت دارد ، به اندازه یک « سقف پولادین به ضخامت ده متر » است و این یکی از تفسیرهای «سَبْعا شِدادا» است .

13 وَ جَعَلْنا سِراجا وَهّاجا و چراغی روشن و حرارت بخش آفریدیم .

« وَهّاج » از ماده « وَهَج » ( بر وزن کرج ) به معنی نور و حرارتی است که از آتش صادر می شود ، بنابراین ذکر این وصف برای این چراغ پرفروغ آسمانی ، اشاره ای به دو نعمت بزرگ است که خمیر مایه همه مواهب مادی این جهان است ؛ « نور » و « حرارت » . نور خورشید نه تنها صحنه زندگی انسان و تمام منظومه شمسی را روشنی می بخشد ، بلکه تأثیر عمیقی در پرورش موجودات زنده دارد . حرارت آن نیز علاوه بر تأثیری که در حیات انسان و حیوان و گیاه به طور مستقیم دارد، منبع اصلی وجود ابرها، وزش بادها، نزول باران ها و آبیاری سرزمین های خشک است . خورشید به خاطر اشعه مخصوص « ماوراء بنفش » ، تأثیر فراوانی در کشتن میکروب ها دارد ، که اگر نبود ، کُره زمین به بیمارستان عظیمی تبدیل می شد و چه بسا در مدت کوتاهی نسل موجودات زنده از بین می رفت . خورشید، نوری سالم ، مجانی ، دایمی و از فاصله ای مناسب ، نه چندان گرم و سوزان و نه

سرد و بی روح در اختیار همه ما می گذارد . اگر قیمت انرژی حاصل از خورشید را با قیمت منابع دیگر انرژی محاسبه کنیم ، عدد بسیار عظیمی را تشکیل می دهد و اگر فرضا بخواهیم درخت سیبی را با نور و انرژی مصنوعی پرورش دهیم ، قیمت هر دانه سیب سرسام آور خواهد بود . آری این « سِراج وَهّاج » عالم آفرینش همه این ها را به طور رایگان در اختیار ما می گذارد . در کتاب "دنیای ستارگان" تألیف « آنتری وایت » محاسبه ای درباره نور و حرارتی که خورشید به اهل زمین می دهد ، کرده است و می گوید : اگر قرار بود برای نور و حرارتی که رایگان از خورشید دریافت می داریم ، طبق بهای معمولی « برق » پول بپردازیم ، مردم روی زمین هر ساعتی می بایست یک میلیارد و هفتصد میلیون دلار بپردازند که در یکسال مبلغ سرسام آوری می شود . این نشان می دهد که چه ثروت عظیمی از این رهگذر به طور رایگان به ما می رسد . و به گفته نویسنده کتاب « از جهان های دور » اگر مردم زمین بخواهند نوری راکه ازخورشید می گیرند، ازلامپ هایی دریافت دارند که در همان محلی که خورشید قرار گرفته نصب شود ، باید به تعداد هر یک نفر بیش از « پنج میلیون میلیارد

لامپ 100 شمعی » روشن شود . جرم خورشید حدود 000/300/1 برابر کُره زمین است ، فاصله

آن حدود 000/000/150 کیلومتر می باشد ، حرارت برونی سطح خورشید بالغ بر 6000 درجه سانتیگراد و حرارت درونی آن در حدود 000/000/20 درجه تخمین زده شده است. تمامی این موارد آن چنان دقیق حساب شده که اگر کمی کمتر یا بیشتر می بود ، عرصه زندگی را بر اهل زمین تنگ می کرد و ادامه حیات را غیرممکن می ساخت که شرح آن در حوصله این بیان مختصر نمی گنجد .

14 وَ اَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجّاجا و از ابرهای باران زا آبی فراوان نازل کردیم .

« مُعْصِرات » جمع « مُعْصِر » از ماده « عصر » به معنی "فشار" است که اشاره به ابرهای باران زا است ، گویی خودش را می فشارد تا آب از درونش فروریزد . به گفته بعضی از دانشمندان ، هنگام تراکم، سیستمی بر ابرها حاکم می شود که خود را می فشارد و در نتیجه باران از آن فرو می بارد و این تعبیر در حقیقت از معجزات علمی قرآن مجید محسوب می شود ( به کتاب باد و باران صفحه 126 مراجعه شود ) . « ثَجّاج » از ماده « ثَج » ( بر وزن حج ) به معنی "فروریختن آب به صورت پی درپی و فراوان" است و باتوجه به این که « ثَجّاج » ، صیغه مبالغه است ، کثرت و فزونی بیشتری را بیان می کند و در مجموع معنی آیه چنین می شود که ما از ابرهای باران زا آبی فراوان و پی درپی

فروفرستادیم . نزول باران به خودی خود مایه خیر و برکت است ، هوا را لطیف می کند ، آلودگی ها را می شوید، کثافات را با خود می برد، گرمای هوا را فرومی نشاند و حتی سرما را تعدیل می کند ، از عوامل بیماری می کاهد و به انسان روح و نشاط می دهد .

15 لِنُخْرِجَ بِهِ حَبّا وَ نَباتا تا به وسیله آن دانه و گیاه بسیاربرویانیم.

16 وَ جَنّاتٍ اَلْفافا و باغ هایی پر درخت .

در حقیقت در این دو آیه به تمام مواد غذایی که انسان و حیوان از آن استفاده می کنند و از زمین می روید ،اشاره شده است ؛ زیرا قسمت مهمی از آن ها را دانه های غذایی تشکیل می دهد ( حَبّا ) و قسمت دیگری سبزیجات و ریشه هاست ( وَ نَباتا ) و بخش دیگری نیز میوه ها و باغ ها می باشند ( وَ جَنّات ) . « اَلْفاف » به گفته « راغب » در « مفردات » اشاره به این است که درختان این باغ ها به قدری زیادو انبوه است که به یکدیگر پیچیده شده اند . درست است که در این دو آیه تنها همین سه منفعت بزرگ برای نزول باران ذکرشده ، ولی بدون شک منافع باران منحصربه این ها نیست . اصولاً حدود 70% بدن انسان را آب تشکیل می دهد و سرچشمه پیدایش همه موجودات زنده ، طبق صریح

قرآن ، آب است ؛ «وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ ءٍ حَیٍّ » ( 30 / انبیاء ) . نه تنها بدن انسان که غالب کارخانه ها نیز بدون آب فلج می شود و نظام صنایع نیز فرو می ریزد . زیبایی چهره طبیعت و نشاط آن با آب است و بهترین جاده های تجاری و اقتصادی دنیا از طریق راه های آبی تشکیل می شود .

پیوند این آیات با مسأله « معاد »

در این آیات که مطرح شد ، به مهم ترین مواهب الهی و اساسی ترین ارکان زندگی انسان ، یعنی « نور » و « ظلمت » و « حرارت » و « آب » و « خاک » و « گیاهان » اشاره شده است . بیان این نظام دقیق از یک سو دلیل روشنی است بر قدرت خداوند بر همه چیز ، بنابراین جایی برای این سخن باقی نمی ماند که چگونه ممکن است خداوند بار دیگر مردگان را به زندگی و حیات بازگرداند همان گونه که در پاسخ منکران معاد در آیات آخر سوره « یس » نیز با کمال وضوح بیان شده است که می فرماید : « آیا کسی که آسمان ها و زمین را آفریده ، قادر نیست همانند آن را بیافریند » ؟ ( 81 / یس ) .

از سوی دیگر این تشکیلات عظیم حتما هدفی دارد و این هدف مسلماً زندگی چند روزه دنیا نمی تواند باشد و به همین خوردنی هاو آشامیدنی ها وخواب وبیداری ها اکتفاء شود ، بلکه حکمت

خداوند ایجاب می کندکه هدفی والاتر برای آن باشد یا به تعبیر دیگر « نشئه اولی » تذکری است برای « نشئه آخرت » و منزلگاهی است برای سیر طولانی بشر ، همان گونه که در آیه 115 سوره مؤمنون می فرماید : « اَفَحَسِبْتُمْ اَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثا وَ اَنَّکُمْ اِلَیْنا لا تُرْجَعُونَ : آیا گمان کردید که شما را بیهوده آفریدیم و به سوی ما باز نمی گردید » ؟ و از طرفی مسأله خواب و بیداری که خود نمونه ای از مرگ و حیات مجدد است و مسأله زنده شدن زمین های مرده بر اثر نزول باران که صحنه معاد را همه سال در برابر چشمان انسان ها جلوه گر می کند ، اشاراتی است پرمعنی به مسأله رستاخیز و زندگی پس از مرگ ، همان گونه که در آیه 9 سوره فاطر بعد از ذکر تجدید حیات زمین های مرده با نزول باران می فرماید : « کَذلِکَ النُّشُور : رستاخیز نیز چنین است » .

17 اِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کانَ میقاتا روز جدایی میعاد همگان است .

سرانجام روز موعود فرا می رسد

تعبیربه « یَوْمَ الْفَصْل » تعبیر بسیارپُرمعنایی است که بیانگر جدایی ها در آن روز عظیم است .

✓ جدایی حق از باطل . ✓ جدایی صفوف مؤمنان صالح از مجرمان بدکار .

✓ جدایی پدر و مادر از فرزند و برادر از برادر .

« میقات » از ماده « وقت » به معنی "وقت معین و مقرر" است و این که به مکان های معینی که زائران خانه خدا از آن جا مُحرم می شوند ، میقات گفته می شود ، به خاطر آن است که در وقت معینی در آن جا اجتماع می کنند .

18 یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ اَفْواجاً

روزی که در « صور » دمیده می شود و شما فوج فوج وارد محشر می شوید .

از آیات قرآن به خوبی استفاده می شود که دو حادثه عظیم به عنوان « نفخ صور » واقع می شود . در حادثه اول نظام جهان هستی به هم می ریزد و تمام اهل زمین و همه کسانی که در آسمان ها هستند ، می میرند و در حادثه دوم جهان نوسازی می شود و مردگان به حیات جدید بازمی گردند و رستاخیز بزرگ انجام می گیرد . « نفخ » به معنی "دمیدن" و « صور » به معنی "شیپور" است که معمولاً آن را برای توقف قافله و لشکر ، یا برای حرکت آن به صدا درمی آورند و اهل قافله و لشگریان از آهنگ مختلف این دو صدا می فهمند که باید توقف کنند ، یا حرکت نمایند . این تعبیر کنایه لطیف زیبایی

از آن دو حادثه عظیم است و آن چه در این آیه آمده ، اشاره به « نفخ صور دوم » است که «نفخه حیات و زندگی مجدد و رستاخیز» می باشد . این آیه می گوید : در آن روز فوج فوج وارد محشر می شوید ، در حالی که آیه 95 مریم می گوید : « هرکس در آن روز تنها است » و آیه 71 اسراء می گوید : « هر گروهی با پیشوای خودشان وارد عرصه محشر می شوند » . جمع میان این آیات چنین است که فوج فوج بودن مردم ، منافاتی با این ندارد که هر فوج با رهبرش وارد محشر می شود و اما فردبودن آن ها به خاطر این است که قیامت مواقف متعددی دارد ، ممکن است در مواقف نخستین ، مردم گروه گروه با رهبران هدایت یا گمراهی وارد محشر شوند ، اما به هنگام قرار گرفتن در پای محکمه عدل الهی فرد فرد باشند و به تعبیر قرآن در آیه 21 سوره ق هرکدام با یک نفر مأمور و یک گواه در آن جا حاضر می گردند « وَ جائَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهیدٌ » .

19 وَ فُتِحَتِ السَّماءُ فَکانَتْ اَبْواباً

و آسمان گشوده می شود و به صورت درهای متعددی درمی آید.

منظور از این « درها » چیست ؟ و گشوده شدن چه مفهومی دارد ؟ انسان در شرایط موجود در

دنیا قادر به حرکت در آسمان ها نیست و اگر هم برای او امکان داشته باشد بسیارمحدود است ، گویی شرایط موجود تمام درهای آسمان رابه روی او بسته ، ولی در قیامت انسان از کُره خاکی آزاد می شود و درهای سفر به آسمان ها به روی او گشوده و شرایط آن فراهم می گردد . به تعبیر دیگر : روز قیامت نخست آسمان ها از هم متلاشی شده و به دنبال آن طبق آیه 48 سوره ابراهیم ، آسمان هایی نوین و زمینی نو جای آن را می گیرد : « یَوْمَ تُبَدَّلُ الاَْرْضُ غَیْرَ الاَْرْضِ وَ السَّمواتُ » و در این حال درهای آسمان ها به روی زمینیان گشوده می شود و راه آسمان ها به روی انسان بازمی گردد ، بهشتیان به سوی بهشت می روند و درهای بهشت به روی آنها گشوده خواهد شد : « حَتّی اِذا جاءوُها وَ فُتِحَتْ اَبْوابُها وَ قالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَیْکُمْ : تازمانی که بهشتیان به سوی بهشت می آیند و درهای آن گشوده می شود و خازنان بهشت به آن ها می گویند درود بر شما » ( 73 / زمر ) . و در همین جا است که فرشتگان از هر دری بر آن ها وارد شده و تبریک و تهنیت می گویند : « وَ الْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ » ( 23 / رعد ) . و درهای دوزخ نیز به روی کافران گشوده می شود : «وَ سیقَ الَّذینَ کَفَروُا اِلی جَهَنَّمَ زُمَرا حَتّی اِذا جاءوُها فُتِحَتْ اَبْوابُها»(71/زمر). و به این ترتیب انسان در عرصه ای قدم می گذارد

که پهنایش به پهنای زمین و آسمان کنونی است: « وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمواتُ وَ الاَْرْضُ » (133/آل عمران).

20 وَ سُیِّرَتِ الْجِبالُ فَکانَتْ سَراباً

و کوه ها به حرکت درمی آید و به صورت سرابی می شود .

«سَراب» از ماده « سرب » ( بر وزن طرف ) به معنی "راه رفتن در سراشیبی" است و از آن جا که در بیابان ها در هوای گرم به هنگامی که انسان در سراشیبی حرکت می کند، از دور تلألویی به نظرش می رسد که گمان می کند آب وجود دارد ، در حالی که چیزی جز « شکست نور » نیست ، پس به هر چیزی که ظاهری دارد اما حقیقتی در آن نیست ، سراب گفته می شود . به این ترتیب آیه فوق آغاز این حرکت و پایان آن را بیان می کند و مراحل دیگر درآیات دیگرآمده است.

سرنوشت شش مرحله ای کوه ها در قیامت

به طوری که از جمع بندی آیات مختلف قرآن درباره« سرنوشت کوه ها در قیامت » به دست می آید ، کوه ها مراحلی را به شرح زیر طی می کنند : 1 - کوه ها به « حرکت » درمی آید ( 10 / طور ) . 2 - از جاکنده می شود و «سخت درهم کوبیده» می گردد (14/حاقه) .3 - به صورت «توده ای از شبنم های

متراکم» درمی آید (14/مزمل) .4 - به شکل «پشم زده شده» درمی آیدکه با تندباد حرکت می کند(5/قارعه ). 5 - به صورت «گرد و غبار» در فضا پراکنده می شود ( 5 و 6 / واقعه ). 6 - بالاخره چنان که در این آیه آمده است ، تنها اثری از آن باقی می ماند و همچون «سرابی» از دور نمایان خواهد شد . و به این ترتیب سرانجام کوه ها از صفحه زمین برچیده می شود و زمین صاف و هموار می گردد : « وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ یَنْسِفُها رَبّی نَسْفا ، فَیَذَرُها قاعا صَفْصَفا : از تو درباره کوه ها سؤال می کنند ، بگو : پروردگارم آن ها را بر باد می دهد و زمین را صاف و هموار می سازد » ( 105 و 106 / طه ) .

درواقع کوه ها به شکل غباری درفضا به وضعی سراب مانند درمی آیند . آن جاکه کوه باآن عظمت و صلابت، چنین سرنوشتی پیداکند ، مشخص است که چه دگرگونی ها در جهان به موازات آن روی می دهد ؟ همچنین افراد یا قدرت هایی که در زندگی این جهان ، ظاهری همچون کوه داشتند ، در آن جا سرابی بیش نخواهند بود . قابل توجه این که در آیات گذشته ، کوه ها به عنوان میخ ها و زمین به عنوان گهواره معرّفی شده بود و در آیات مورد بحث می گوید : آن روز که فرمان فنای جهان صادر می شود ، آن گهواره به هم می خورد واین میخ های عظیم ازجا کنده خواهد شد، روشن است

هنگامی که میخ های چیزی را بِکِشند ، از هم متلاشی می شود .

21 اِنَّ جَهَنَّمَ کانَتْ مِرْصادا جهنم ، کمینگاهی است بزرگ .

جهنّم ، کمینگاه بزرگ

« مِرْصاد » اسم مکان است به معنی "جایگاهی که در آن کمین می کنند" و در این که چه کسی در دوزخ در کمین طغیانگران است ؟ ، گفته اند : فرشتگان عذاب ، زیرا طبق آیه 71 سوره مریم ، همه انسان ها اعم از نیک و بد از کنار دوزخ یا از بالای آن عبور می کنند ( وَ اِنْ مِنْکُمْ اِلاّ وارِدُها کانَ عَلی رَبِّکَ حَتْما مَقْضِیّا ) در این گذرگاه عمومی و همگانی فرشتگان عذاب درکمینند و دوزخیان را می ربایند. و اگر به معنی صیغه مبالغه تفسیر کنیم ، خود دوزخ در کمین آن ها قرار دارد و هرکدام از طغیانگران به آن نزدیک می شوند ، آن ها را به سوی خود می کشاند و در کام خود فرومی برد، به هرحال ازاین گذرگاه عمومی، احدی از سرکشان نمی توانند بگذرند ؛ یا فرشتگان عذاب آن ها را می ربایند و یا جاذبه شدید جهنم.

22 لِلطّاغینَ مَابا و محلّ بازگشتی برای طغیانگران .

« مَاب » به معنی "مرجع و محل بازگشت" است و گاه به معنی "منزلگاه و قرارگاه" می آید و در این جا به همین معنی است.

23 لابِثینَ فیها اَحْقابا مدت های طولانی در آن می مانند .

« اَحْقاب » جمع « حُقْب » ( بر وزن قفل ) به معنی "مدت نامعلومی از زمان" است . معروف در میان مفسران این است که منظور از « اَحْقاب » در این جا این است که مدت هایی طولانی و سالیان دراز پی درپی می آید و می گذرد ، بی آن که پایان یابد و هر زمانی که می گذرد ، زمان دیگری جانشین آن می شود . در بعضی روایات نیز آمده است که این آیه درباره گنهکارانی است که سرانجام پاک می شوند و از دوزخ آزاد می گردند نه کافرانی که مخلد در آتشند .⁽¹⁾

24 لا یَذوُقُونَ فیها بَرْدا وَ لا شَراباً

در آن جا نه چیز خنکی می چشند و نه نوشیدنی گوارایی . .

25 اِلاّ حَمیما وَ غَسّاقاً جز آبی سوزان و مایعی از چرک و خون .

« حَمیم » به معنی " آب بسیار داغ" و « غَسّاق » به معنی "چرک و خونی است که از زخم جاری می شود" و بعضی آن را به معنی "مایعات بدبو" تفسیر کرده اند . در این دو آیه به گوشه کوچکی از عذاب های بزرگ جهنم اشاره کرده و می افزاید : « آن ها در آن جا نه چیز خنکی می چشند که گرمای وحشتناک دوزخ را فرونشاند و نه نوشیدنی گوارایی که عطش شدیدآن هارا تسکین بخشد و نمی نوشند به جز آب بسیار داغ چرکین بدبو » .

26 جَزاءً وِفاقا این مجازاتی است موافق و مناسب (اعمال آن ها).

از آیات قرآن استفاده می شود که حداقل بسیاری از کیفرهای قیامت ، تجسمی است از اعمال دنیای انسان ها ، چنان که در آیه 7 سوره تحریم می خوانیم : « ای کافران امروز عذر مخواهید ، چراکه جزای شما تنها اعمالی است که انجام می دادید » ( که اکنون تجسم یافته و در برابر شما حضور پیدا کرده ) .

27 اِنَّهُمْ کانُوا لایَرْجُونَ حِسابا چرا که امیدی به حساب نداشتند .

در این آیه علت این مجازات را توضیح می دهد . بی اعتنایی به حساب و روز جزا مایه طغیان و

سرکشی و ظلم و ستم آن ها شد و آن ظلم و فساد چنین سرنوشت دردناکی را برای آنان فراهم ساخت . در حقیقت عدم ایمان به حساب ، عاملی است برای طغیان و آن هم عاملی است برای آن کیفرهای سخت . آیه بیانگر این واقعیت است که آنان هیچ گاه انتظار و ترسی از حساب و کتاب نداشتند ، یا به تعبیر دیگر حساب روز قیامت را به دست فراموشی سپرده و از برنامه زندگی خود کاملاً حذف کرده بودند و طبیعی است که چنین افرادی آلوده گناهان عظیمی شوند و سرانجام

گرفتار این عذاب های سخت و دردناک .

28 وَ کَذَّبُوا بِایاتِناً کِذّاباً و آیات ما را به کلی تکذیب کردند .

پیدا است که آیات در این جا معنی گسترده ای دارد که همه آیات توحید و نبوت و تشریع و تکوین و معجزات انبیاء و احکام و سنن را شامل می شود و با توجه به تکذیب این همه نشانه ها و آیات الهی که جهان تکوین و تشریع را پر کرده ، باید تصدیق کنیم که آن مجازات برای چنین اشخاصی جزاء وفاق و کیفر مناسب است .

29 وَ کُلَّ شَیْ ءٍ اَحْصَیْناهُ کِتاباً و ما همه چیز را احصاء و ثبت کرده ایم .

آیه بالا هشداری به این طغیانگران و تأکیدی بر مسأله وجود موازنه میان « جرم » و « جریمه » و حاکمیت « جزای وفاق » است . این حقیقت که تمام کارهای انسان اعم از کوچک و بزرگ ، صغیره و کبیره ، آشکار و پنهان و حتی نیات و عقاید انسان ثبت و ضبط می شود ، در بسیاری از آیات قرآن منعکس است . در یک جا می فرماید: « هرکاری را که انجام دادند، درنامه های اعمالشان ثبت است و هر عمل کوچک و بزرگی نوشته می شود » ( 52 و 53 / قمر ) . و درجای دیگر می فرماید : « اِنَّ رُسُلَنا یَکْتُبُونَ ما تَمْکُروُنَ : رسولان ما آن چه نیرنگ می کنید ، می نویسند » ( 21 / یونس ) . و درجای دیگر آمده : « وَ نَکْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ اآثارَهُمْ: ما آن چه راازپیش فرستاده اند و همچنین تمام آثار آن هارامی نویسیم » (12/یس). و لذا هنگامی که نامه اعمال مجرمان رابه دست آن ها می دهند ، فریادشان بلند می شود ، می گویند : « یاوَیْلَتَنا مالِ هذَا الْکِتابِ لایُغادِرُ صَغیرَةً وَ لاکَبیرَةً اِلاّ اَحْصاها: ای وای بر ما، این چه کتابی است که هیچ کار کوچک و بزرگی نیست مگر این که آن را ثبت کرده است » ؟ ( 49 / کهف ) بدون شک کسی که این واقعیت را با تمام قلبش باور کند ، در انجام کارها بسیار دقیق و حسابگر خواهد بود و همین اعتقاد مانع بزرگی میان انسان و گناه ایجاد می کند و از عوامل مهم تربیت محسوب می شود .

30 فَذوُقُوا فَلَنْ نَزیدَکُمْ اِلاّ عَذاباً پس بچشیدکه چیزی جزعذاب برشمانمی افزاییم.

این جزای کسی است که وقتی آیات الهی برای او خوانده می شد، « جز بر نفرتش چیزی نمی افزود » ( وَ مایَزیدُهُمْ اِلاّ نُفُورا ) ( 41 /اسراء ). این است سزای کسی که از هیچ گناهی رویگردان نبود و به هیچ کار خیری علاقه نداشت . در حدیثی از پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده است که فرمود : « این آیه شدیدترین آیه ای است که در قرآن مجید درباره دوزخیان آمده است » .⁽¹⁾

31 اِنَّ لِلْمُتَّقینَ مَفازاً برای پرهیزگاران مسلماً پیروزی بزرگی است .

بخشی از پاداش عظیم پرهیزگاران

« مَفاز » اسم مکان یا مصدر میمی از ماده « فوز » به معنی "رسیدن به خیر و نیکی توأم با سلامت" است و به معنی "نجات و پیروزی" که لازمه این معنی است نیز آمده و با توجه به این که « مَفازاً » به صورت نکره ذکر شده ، اشاره به پیروزی عظیم و رسیدن به خیر و سعادت بزرگی است .

32 حَدائِقَ وَ اَعْناباً باغ هایی سرسبز و انواعی از انگورها .

« حَدائِق » جمع « حدیقه » به معنی باغ و بستان خرم و سرسبز و پردرخت است که دیوار گرداگرد آن کشیده شده و از هر نظر محفوظ است . « راغب » در « مفردات » می گوید : « حدیقه » در اصل به زمینی می گویند که دارای آب است ، همچون «حدقه» چشم که همیشه آب در آن وجود دارد . جالب این که از میان تمام میوه ها در این جا روی انگور تکیه شده ، به خاطر مزایای فوق العاده ای که این میوه در میان میوه ها دارد، زیرا به گفته دانشمندان غذاشناس «انگور» علاوه بر این که از نظر خواص ، یک غذای کامل محسوب می شود و مواد غذایی آن بسیار نزدیک به شیر مادر است ، دو برابر گوشت در بدن ایجاد حرارت می کند . گذشته از این به قدری مواد مفید در آن وجود دارد که می توان گفت یک داروخانه طبیعی است . « انگور » دارای خاصیت ضد سم ، مفید برای تصفیه خون ، دفع رماتیسم ، نقرس و عامل مبارزه با افزایش اوره خون است . علاوه بر این ها انگور اعصاب را تقویت کرده و تولید نشاط کرده و به خاطر داشتن انواع ویتامین ها ، به انسان نیرو و توان می بخشد. این ها گوشه ای از آثار و خواص انگور است و لذا در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله

می خوانیم : « خَیْرُ فَواکِهَکُمُ الْعِنَب : بهترین میوه های شما انگور است » .⁽¹⁾

33 وَ کَواعِبَ اَتْرابا و حوریانی بسیار جوان و هم سن و سال .

« کَواعِب » جمع « کاعب » به معنی "دوشیزه ای است که تازه برآمدگی سینه او آشکار شده" و اشاره به آغاز جوانی است و « اَتْراب » جمع « تِرب » ( بر وزن حزب ) به معنی " افراد هم سن و سال" است و بیشتر در مورد جنس مؤنث به کار می رود و به گفته بعضی در اصل از « ترائب » به معنی "دنده های قفسه سینه" گرفته شده که شباهت زیادی با هم دارند . این هم سن و سال بودن در میان خود زنان بهشتی است ، یعنی همگی جوان و همسان در زیبایی و حُسن و جمال و اعتدال قامتند.

34 وَ کَأْساً دِهاقاً و جام هایی لبریز و پیاپی ( از شراب طهور ) .

« کَأْس » ( بر وزن رأس ) به معنی "جام مملو از نوشیدنی" است و گاه به خود جام یا محتوای آن نیز اطلاق می شود . « دِهاق » به معنی "لبریز" ، "پی درپی" و "صاف و زلال" است . بنابراین اگر مجموع .

این معانی را در نظر بگیریم ، مفهوم آیه چنین می شود که برای بهشتیان جام های مملو از شراب طهور ، زلال ، لبریز و پی درپی می آورند .

35 لا یَسْمَعُونَ فیها لَغْوا وَ لا کِذّاباً

در آن جا نه سخن لغو و بیهوده ای می شنوند و نه دروغی .

یکی از مواهب بزرگ بهشتیان این است که در آن جا اثری از دروغ پردازی ها ، بیهودگی ها ، تهمت ها و افتراها ، تکذیب حق ، توجیه باطل و گفتگوهای ناهنجاری که قلب پرهیزگاران را در این دنیا آزار می دهد ، وجود نخواهد داشت و به راستی چه زیبا است آن محیطی که اثری از این سخنان ناموزون و رنج آور در آن وجود ندارد و طبق آیه 62 سوره مریم « جز سلام و تحیت و سخنان مسالمت آمیز در آن جا چیزی نمی شنوند » ( لایَسْمَعُونَ فیها لَغْوا اِلاّسَلاماً ).

36 جَزاءً مِنْ رَبِّکَ عَطاءً حِساباً

این جزایی است ازسوی پروردگارت و عطیه ای است کافی .

« رَبّ » ( پروردگار ) همراه با ضمیر مخاطب و توأم با کلمه « عَطاء » بیانگر لطف فوق العاده ای

است که در این پاداش ها نهفته است . واژه « حِسابا » به عقیده بسیاری از مفسران در این جا به معنی « کافیا » می باشد ، چنان که گاه گفته می شود « اَحْسَبْتُ » یعنی آن قدر به او بخشیدم که گفت : « حَسْبی » ( کافی است ) .⁽¹⁾در حدیثی از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) آمده است که در قیامت خداوند حسنات مؤمنان را حساب می کند و هر حسنه را ده برابر تا هفتصد برابر پاداش مرحمت می کند ، همان گونه که در قرآن فرموده : « جَزاآءً مِنْ رَبِّکَ عَطاآءً حِسابا » .⁽²⁾

37 رَبِّ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَما بَیْنَهُمَا الرَّحْمنِ لا یَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطاباً

همان پروردگار آسمان ها و زمین و آن چه در میان آن دو است ، پروردگار رحمان و هیچ کس حق ندارد بی اجازه او سخنی بگوید ( یا شفاعتی کند ) .

آری آن کس که مالک این جهان باعظمت و مدبر و مربی آن است و رحمتش همه جا و همه کس .

را فراگرفته ، هم او بخشنده آن همه عطایا در قیامت به نیکان و پاکان است . درحقیقت این آیه اشاره ای به این واقعیت است که اگر خداوند چنین وعده هایی را به متقین می فرماید، گوشه ای از آن را در این دنیا به صورت رحمت عامش به اهل آسمان ها و زمین نشان داده است . و در پایان آیه می فرماید : « و هیچ کس حق ندارد بی اجازه او در پیشگاهش سخنی بگوید ، یا شفاعتی کند » ( لایَمْلِکُونَ مِنْهُ خِطاباً ) . ضمیر در « لایَمْلِکُونَ » ممکن است به همه اهل آسمان ها و زمین برگردد ، یا تمام متقین و طاغیان که در عرصه محشر برای حساب و جزاء جمع می شوند و اشاره به این است که هیچ کس را در آن روز حق اعتراض و چون و چرا نیست ، زیرا آن قدر حساب الهی دقیق و عادلانه است که جایی برای « چون و چرا » باقی نمی ماند . علاوه براین، هیچ کس حق شفاعت ندارد جز به اذن او «مَنْ ذَا الَّذی یَشْفَعُ عِنْدَهُ اِلاّ بِاِذْنِهِ» (255 / بقره).

38 یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِکَةُ صَفّا لایَتَکَلَّمُونَ اِلاّ مَنْ اَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً

روزی که آن فرشته بزرگ روح القدس با همه فرشتگان صف زده و به نظم برخیزند و هیچ کس سخن نگوید جزآن کسی که خدای مهربانش اذن دهد و او سخن به صواب گوید.

بدون شک قیام « روح » و « فرشتگان » در آن روز در یک صف و سخن نگفتن جز به اذن خداوند رحمان ، فقط برای اجرای فرمان او است ، آن ها در این جهان نیز « مدبرات امر » و مُجری فرمان های او هستند و در عالم آخرت این امر واضح تر خواهد بود . منظور از « روح » در این جا یکی از فرشتگان بزرگ الهی است که طبق بعضی از روایات حتّی از جبرئیل برتر است ، چنان که در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) (علیه السلام) می خوانیم: « او فرشته ای است بزرگ تر از جبرئیل و میکائیل » .⁽¹⁾این مخلوق بزرگ الهی خواه از فرشتگان باشد ، یا موجود دیگری ، در قیامت همراه ملائکه آماده اطاعت فرمان او هستند و چنان هول و اضطراب محشر همه را فراگرفته که هیچ کس را یارای سخن گفتن نیست و آن گاه که ذکری یا سخنی بگویند ، یا شفاعتی کنند ، تنها به اذن پروردگار است ، حمد و ثنای او می گویند و یا شفاعت برای آن ها که شایسته شفاعتند. در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) (علیه السلام) آمده است ؛ درباره این آیه سؤال کردند ، فرمود : «به خدا سوگند در روز قیامت به ما اجازه .

داده می شود و سخن می گوییم». راوی سؤال می کند : « در آن روز شما چه می گویید » ؟ فرمود : « تمجید و ستایش پروردگارمان را می کنیم و بر پیامبرمان درود می فرستیم و برای پیروانمان شفاعت می کنیم و خداوند شفاعت ما را رد نمی کند ».⁽¹⁾ازاین روایت استفاده می شود که انبیاء و امامان معصوم نیز در صف فرشتگان و روح قرار می گیرند و از کسانی که به آن ها اجازه سخن گفتن و مدح و ثنای خداوند و شفاعت ، داده می شود ، آن ها هستند . تعبیر « صَوابا » دلیل بر این است که اگر ملائکه و روح یا انبیاء و اولیاء برای کسانی شفاعت کنند ، آن هم روی حساب است و بی دلیل نیست .

39 ذلِکَ الْیَوْمُ الْحَقُّ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ اِلی رَبِّهِ مَاباً

آن روز حق است ، هرکس بخواهد راهی به سوی پروردگارش برمی گزیند .

« حَقّ » به معنی چیزی است که ثابت است ، واقعیت دارد و تحقق می یابد و این معنی در مورد قیامت کاملاً صادق است ، به علاوه روزی است که « حقّ » هرکس به او داده می شود ، حقوق .

مظلومان ازظالمان گرفته خواهدشد و «حقایق» و اسراردرون به ظهورمی پیوندد، بنابراین روزی است به تمام معنی حق. « مَاب » به معنی "محل بازگشت" است ، به معنی "طریق و راه" نیز آمده است . تمام اسباب این حرکت الهی فراهم است، راه و چاه ارائه شده، انبیاء به قدر کافی ابلاغ فرمان حق کرده اند، عقل انسانی نیز که پیامبری از درون اوست ، سرنوشت طاغیان و پرهیزگاران را به خوبی تبیین کرده و « دادگاه » و « دادخواه » و « دادرس » نیز تعیین گردیده ، تنها چیزی که باقی مانده ، تصمیم قاطع انسان است ، که با استفاده از اختیاری که خدا به او داده است ، راه را برگزیند و پیش رود .

40 اِنّا اَنْذَرْناکُمْ عَذاباً قَریباً یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ یَداهُ وَ یَقُولُ الْکافِرُ یا لَیْتَنی کُنْتُ تُراباً

و ما شما را از عذاب نزدیکی بیم می دهیم ، این عذاب در روزی خواهد بود که انسان آن چه را ازقبل با دست های خود فرستاده می بیند و کافرمی گوید:«ای کاش خاک بودم».

کافران می گویند : ای کاش خاک بودیم

عمر دنیا هرقدر باشد، در برابر عمر آخرت ساعتی بیش نیست. از آیات مختلف قرآن و روایات

اسلامی استفاده می شود که اعمال انسان در آن روز به صورت های مناسبی مجسم شده و در برابر او ظاهرمی شوند، او به راستی اعمال خویش را می بیند و از مشاهده منظره اعمال بدش در وحشت و ندامت و حسرت فرو می رود و از دیدن اعمال حسنه اش ، شاد و مسرور می گردد و اصولاً یکی از بهترین پاداش های نیکوکاران و یکی از بدترین کیفرهای بدکاران ، همین اعمال مجسم آن ها است که همراهشان خواهد بود . و این از شگفتی های عالم قیامت است که اعمال آدمی در آن جا مجسم می گردد و انرژی ها تبدیل به ماده شده ، جان می گیرد . تعبیر به «قَدَّمَتْ یَداه» ( دو دست او آن را از پیش فرستاده ) به خاطر آن است که انسان غالب کارها را با دست انجام می دهد ، ولی مسلماً منحصر به اعمال دست نیست ، بلکه آن چه با زبان و چشم و گوش نیز انجام می دهد ، همه مشمول این قانون است . به هرحال کفار بعد از آنکه اعمال تمام عمر خود را همه در برابر خویش حاضر می بینند ، آن چنان در اندوه و حسرت فرومی روند که می گویند : ای کاش خاک بودیم . و ای کاش بعد از آن که انسان شدیم و مردیم ، هرگز پس از مردن و خاک شدن ، زندگی تازه ای در رستاخیز نمی یافتیم . البته آن ها می دانند که خاک هم از آن ها بهتر است ، چراکه خاک یک دانه می گیرد و گاه صدها دانه

پس می دهد ، خاک منبع انواع مواد غذایی و معادن و سایر برکات است ، خاک بستر انسان و گاهواره زندگی او است و بی آن که کمترین ضرری داشته باشد ، آن همه فایده دارد ، اما آن ها یکی از فواید خاک را ندارند ولی معدن ضررهای بسیارند. آری کار انسانی که اشرف مخلوقات است، گاه براثر کفر و گناه به جایی می رسدکه آرزو می کند درصف یکی ازموجودات بی روح و پست باشد.

راه حل روشن ده گانه برای مسأله « جبر و اختیار »

این مسأله از قدیمی ترین مسایلی است که در میان دانشمندان مطرح بوده ؛ گروهی طرفدار آزادی اراده انسان و گروهی طرفدار جبر بوده اند و هرکدام دلایلی برای اثبات مقصود خود آورده اند. ولی جالب این است که هم « جبریّین » و هم « طرفداران اختیار » در عمل اصل اختیار و آزادی اراده را به رسمیت شناخته و پذیرفته اند . این وجدان عمومی و فطرت همگانی که یکی از روشن ترین دلایل اختیار است ، به صورت های گوناگونی در زندگی انسان تجلی می کند ، زیرا اگر انسان خودرا دراعمالش مجبور می دانست و اختیاری برای خودقایل نبود، چرا:

✓ 1 - گاه به خاطر اعمالی که انجام داده و یا به خاطر اعمالی که انجام نداده ، پشیمان می شود و

تصمیم می گیرد در آینده از تجربه گذشته استفاده کند ، این حالت ندامت برای طرفداران عقیده جبر فراوان است ، اگر اختیاری در کار نیست، ندامت چرا؟ ✓ 2 - بدکاران را همه ملامت و سرزنش می کنند، اگر جبر است، سرزنش چرا ؟ ✓ 3 - نیکوکاران را مدح و تمجید و ستایش می نمایند . ✓ 4 - در تربیت و تعلیم فرزندان می کوشند تا آن ها سعادتمند شوند و اگر همه مجبورند ، تعلیم چه مفهومی دارد ؟ ✓ 5 - برای بالابردن سطح اخلاق جامعه ، همه دانشمندان بدون استثناء تلاش دارند . ✓ 6 - انسان از خطاهای خود توبه می کند ، با قبول اصل جبر توبه معنی ندارد . ✓ 7 - انسان بر کوتاهی هایی که کرده حسرت می خورد ، چرا ؟ ✓ 8 - در تمام دنیا بدکاران و مجرمان را محاکمه می کنند و آن ها را تحت بازپرسی شدید قرار می دهند ، کاری که از اختیار بیرون است ، دیگر بازپرسی و محاکمه ندارد . ✓ 9 - در همه دنیا و میان تمام اقوام اعم از خداپرستان و مادّیین برای مجرمان مجازات قایلند ، مجازات بر کاری که مجبور بوده ؟ ✓ 10 - حتی طرفداران مکتب جبر هنگامی که کسی به منافع و حیثیت آن ها تجاوز کند، فریاد می کشند و اورا مقصر می شمارند و به دادگاه می کشانند ، همه این ها نشان می دهد که اصل آزادی

اراده ، فطری همه انسان ها و موافق وجدان عمومی بشر است ، نه تنها عوام که همه خواص و همه فلاسفه در عمل چنین اند و حتی جبری ها در عمل اختیاری هستند . و جالب این که قرآن مجید نیز کرارا بر همین مسأله تکیه کرده نه تنها در آیات مورد بحث می فرماید: « فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ اِلی رَبِّهِ مَابا : هرکس بخواهد می تواند راهی را به سوی پروردگارش برگزیند » ، بلکه در آیات دیگر نیز روی مشیت و اراده انسان بسیار تکیه کرده است که ذکر همه آن ها طولانی می شود ، تنها به سه آیه زیر اکتفامی کنیم : « اِنّا هَدَیْناهُ السَّبیلَ اِمّا شاکِرا وَ اِمّا کَفُورا : ما راه را به انسان نشان دادیم ، خواه پذیرا شود و شکرگزارگردد یا مخالفت کند و کفران نماید » ( 3/دهر ). و در آیه 29 سوره کهف می فرماید: «فَمَنْ شاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْیَکْفُرْ : هرکس می خواهد ایمان بیاورد و هرکس نمی خواهد ، راه کفر پیش گیرد» (ولی بدانند ما برای کافران آتش عظیمی فراهم ساخته ایم). و نیز در آیه 29 دهر می خوانیم: « اِنَّ هذِهِ تَذْکِرَةٌ فَمَنْ شاءَاتَّخَذَ اِلی رَبِّهِ سَبیلاً: این تذکری است، هرکس بخواهد راهی به سوی پروردگارش انتخاب می کند».

چرا برخی افراد به سرنوشت جبری معتقدند ؟

طرفداری گروهی از مسأله جبر تنها به خاطر پاره ای از مشکلات فلسفی و استدلالی نبوده بلکه

عوامل مهم روانی و اجتماعی دیگری بدون شک در پیدایش و ادامه این عقیده دخالت داشته است . بسیاری از افراد عقیده به « جبر » یا « سرنوشت جبری » یا « قضا و قدر » به معنی جبری آن را که همه ریشه های مشترکی دارند ، به خاطر فرار از زیربار مسؤولیت ها پذیرفته اند یا این عقیده را پوششی برای شکست ها و ناکامی های خود که بر اثر کوتاهی و سهل انگاری حاصل شده ، قرار داده اند . و یا پوششی برای هوس های سرکش خویش که « مِیْ خوردن ما را حق زِ اَزل

می دانسته و ما برای این مِیْ می خوریم که علم خداوند جهل نشود » .

گاه استعمارگران برای درهم کوبیدن مقاومت مردم و خاموش کردن آتش قهر ملت ها ، با توسل به این عقیده خود را بر همه تحمیل می کردند که سرنوشت شما از اول همین بوده و غیر از تسلیم و رضا هیچ چاره ای نیست . با قبول این مکتب اعمال همه جنایتکاران موجّه می شود و گناه همه گنهکاران توجیه منطقی می یابد و فرقی میان مطیع و مجرم باقی نخواهد ماند .

خداوندا ! ما را از شرّ عقاید انحرافی و پی آمدهای آن حفظ فرما.پایان سوره نبأ

سوره نازعات

فضیلت تلاوت سوره « نازعات »

در فضیلت تلاوت این سوره ، روایاتی نقل شده از جمله در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است : « کسی که سوره نازعات را بخواند ، توقف و حساب او در روز قیامت تنها به اندازه خواندن یک نماز روزانه است و بعد از آن وارد بهشت می شود » .⁽¹⁾امام صادق (علیه السلام) (علیه السلام) نیز فرموده اند : « کسی که این سوره را بخواند ، سیراب از دنیا می رود و خداوند او را سیراب محشور می کند و سیراب وارد بهشت می سازد » ( سیراب از رحمت بی پایان حق ) .⁽²⁾

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 وَ النّازِعاتِ غَرْقا

سوگند به فرشتگانی که ارواح مجرمان را به شدت از بدن هایشان برمی کشند .

2 وَ النّاشِطاتِ نَشْطاً

و فرشتگانی که ارواح مؤمنان را با مدارا و نشاط جدا می سازند .

3 وَ السّابِحاتِ سَبْحاً

و سوگند به فرشتگانی که در اجرای فرمان الهی با سرعت حرکت می کنند .

4 فَالسّابِقاتِ سَبْقاً و سپس بر یکدیگر سبقت می گیرند .

5 فَالْمُدَبِّراتِ اَمْراً و آن ها که امور را تدبیر می کنند .

سوگند به این فرشتگان پرتلاش

« نازِعات » از ماده « نزع » به معنی "چیزی را از جابرکندن و یا کشیدن" است ، مانند کشیدن کمان به هنگام پرتاب تیر و گاه این واژه در امور معنوی نیز به کار می رود ، مانند نزعِ عداوت یا محبت از قلب به معنی برکندن آن . « غَرْق » ( بر وزن فرق ) به گفته « ابن منظور » در « لسان العرب » اسمی است که جانشین مصدر شده و به معنی " اغراق" است و اغراق در اصل به معنی "کشیدن کمان تا آخرین نقطه ممکن" است ، سپس به معنی مبالغه در هرکار آمده است . و از این جا به خوبی

روشن می شود که آن چه در آیه فوق آمده ، به معنی غرق شدن نیست بلکه به معنی " انجام یک کار تا سر حد امکان" است . « ناشِطات » از ماده « نشط » ( بر وزن هشت ) در اصل به معنی " گشودن گره هایی است که به آسانی باز می شود" و به چاه هایی که عمق کمی دارد و دَلو به آسانی و با یک حرکت از آن بیرون می آید « انشاط » گفته می شود وبه شترهایی که بااندک اشاره ای ، به سرعت حرکت می کنند، نیز « نشیطة » می گویند ولذا به طور کلی این واژه در هرنوع حرکتی که باسهولت انجام می شود، به کارمی رود. « سابِحات » از ماده « سَبْح » ( بر وزن سطح ) به معنی "حرکت سریع در آب یا در هوا" است ، لذا در مورد شناکردن در آب و یا حرکت سریع اسب و باسرعت به دنبال کاری رفتن گفته می شود، « تسبیح » که به معنی پاک شمردن خداوند از هر عیب و نقص است نیز از همین معنی گرفته شده ، گویی کسی که تسبیح می گوید ، با سرعت در عبادت پروردگار به پیش می رود .

« سابِقات » از ماده « سِبقت » به معنی "پیشی گرفتن" است و از آن جا که پیشی گرفتن معمولاً بدون سرعت ممکن نیست گاه از این ماده مفهوم سرعت نیز استفاده می شود . « مُدَبِّرات » از ماده « تدبیر » به معنی "عاقبت چیزی را اندیشیدن" است و از آن جا که عاقبت اندیشی و آینده نگری ،

سبب سامان یافتن کار به نحو احسن می گردد ، واژه « تدبیر » در این معنی نیز به کار می رود .

اکنون باتوجه به آن چه در معنی لغات این آیات گفته شد ، به سراغ تفسیر آن ها می رویم .

این سوگندهای پنجگانه که درابتدا در هاله ای از ابهام فرورفته ، ابهامی که انگیزه « اندیشه » بیشتر و عمیق تر و سبب جولان ذهن و دقت و بررسی است ، اشاره به چه کسان ، یا چه چیزهایی است ؟ منظوراز این سوگندها "فرشتگانی" است که مأمور قبض ارواح کفار و مجرمانند که آن ها را به شدت از بدن هایشان برمی کشند ، ارواحی که هرگز حاضر به تسلیم در برابر حق نبودند . و فرشتگانی که مأمور قبض ارواح مؤمنانند که با مدارا و نرمش و نشاط آن ها را جدا می سازند . و فرشتگانی که در اجرای فرمان الهی باسرعت حرکت می کنند ، سپس بر یکدیگر پیشی می گیرند و سرانجام امور جهان را به فرمان او تدبیر می کنند . در روایتی از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) می خوانیم که در تفسیر آیه اول فرمود : « منظور فرشتگانی است که ارواح کفار را از بدن هایشان به شدت بیرون می کشند،

آن چنان که تیرانداز ، کمان را تا آخرین مرحله می کشد » .⁽¹⁾

مراحل پنجگانه اجرای فرمان های الهی توسط فرشتگان

البته می توان همین تفسیر را به صورت کلی تر و عمومی تری بیان کرد که مسأله قبض ارواح مؤمنان و کفار یکی از مصادیق آن باشد نه تمام محتوای آن ، به این ترتیب که گفته شود منظور از این سوگندها در مجموع فرشتگان است در رابطه با اجرای کل فرمان های الهی که اجرای این فرمان ها در پنج مرحله به شرح زیر تحقق می یابد :

✓ 1 - حرکت شدید نخستین به دنبال تصمیم گیری قاطع .✓ 2 - مرحله راه افتادن آرام .

✓ 3 - مرحله سرعت گرفتن .✓ 4 - مرحله پیشی جستن. ✓ 5 - تدبیر و سامان دادن امور.

ولی به هر حال برنامه فرشتگان در زمینه قبض ارواح کفار و مؤمنان یکی از مصادیق این مفهوم کلی است و زمینه ساز بحث های آینده این سوره درباره معاد محسوب می شود . آخرین سخن که در

این جا باید گفته شود این است که همه این سوگندها برای بیان مطلبی است که صریحا در آیه ذکر نشده، ولی از قرینه مقام و همچنین از آیات بعد به خوبی روشن می شود، هدف این است که بگوید: « سوگند به این امور که همه شما سرانجام مبعوث و محشور می شوید و قیامت و رستاخیز حق است » .

6 یَوْمَ تَرْجُفُ الرّاجِفَةُ

در آن روز که زلزله های وحشتناکی همه چیز را به لرزه درمی آورند .

7 تَتْبَعُهَا الرّادِفَةُ و به دنبال آن حادثه دومین ( صیحه عظیم ) رخ می دهد .

« راجِفَة » از ماده « رَجف » ( بر وزن کشف ) به معنی " اضطراب و لرزه شدید" است و از آن جا که اخبار فتنه انگیز مایه اضطراب جامعه می شود ، به آن « اراجیف » می گویند . « رادِفَة » از ماده « ردف » ( بر وزن حرف ) به معنی شخصی یا چیزی است که به دنبال دیگری قرار می گیرد و لذا به شخصی که دنبال سر دیگری سوار بر مرکب می شود « ردیف » می گویند . منظور از « راجِفَة » همان صیحه نخستین یا "نفخ صوراول" است که شیپور فنای جهان و زلزله نابودی دنیا است و «رادِفَة» اشاره به صیحه دوم یا "نفخ صورثانی" است که نفخه حیات و رستاخیز و بازگشت به زندگی جدید

است . بنابراین آیه شبیه چیزی است که در آیه 68 سوره زمر آمده است : « در صور دمیده می شود و تمام کسانی که در آسمان ها و زمین هستند ، مدهوش می شوند و می میرند ، مگر آن ها که خدا بخواهد ، سپس بار دیگر در صور دمیده می شود ناگهان همه به پامی خیزند و در انتظار حسابند » .

8 قُلُوبٌ یَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ دل هایی در آن روز سخت مضطرب است.

« واجِفَة » از ماده « وَجْف » ( بر وزن حذف ) و در اصل به معنی "سرعت سیر" است و از آن جا که حرکت سریع باعث لرزه و اضطراب است ، این واژه در معنی "شدت اضطراب" نیز به کار می رود .

9 اَبْصارُها خاشِعَةٌ و چشم های آنان از شدت ترس فروافتاده .

این اضطراب درونی به قدری شدید است که آثار آن در تمام وجود گنهکاران ظاهر می شود . در آن روز چشم ها به گودی می نشیند ، از حرکت بازمی ایستد و خیره می شود و گویی دید خود را از شدت ترس از دست می دهد.

10 یَقُولُونَ ءَاِنّا لَمَرْدوُدوُنَ فِی الْحافِرَةِ

( ولی امروز ) می گویند : آیا مابه زندگی مجدد بازمی گردیم ؟

«حافِرَة» از ماده «حفر» در اصل به معنی " کندن زمین" است و اثری که از آن باقی می ماند ، « حفره » نامیده می شود ، سپس « حافره » به عنوان کنایه در حالت نخستین استعمال شده ، زیرا انسان از راهی که می رود زمین را با پای خود حفر می کند و جای پای او باقی می ماند و هنگامی که بازمی گردد، در همان « حفره های نخستین » گام می نهد ولذا این واژه به معنی حالت اول آمده است .

11 ءَاِذا کُنّا عِظاما نَخِرَةً

آیا هنگامی که استخوان های پوسیده ای شدیم ( ممکن است زنده شویم ) ؟

«نَخِرَة» صفت مشبهه است از ماده «نخر» (بر وزن «نخل» و همچنین بر وزن «شجرة») دراصل به معنی "درخت پوسیده وتوخالی" است که وقتی باد برآن می وزد صدامی کند و لذا به صدایی که در بینی می پیچد « نخیر » می گویند، سپس این کلمه در مورد هر موجود پوسیده و متلاشی شده به کار رفته است . این همان چیزی است که همواره منکران معاد روی آن تکیه می کردند و می گفتند : باورکردنی نیست که استخوان پوسیده بار دیگر لباس حیات بر تن بپوشد، چرا که فاصله میان آن و یک موجود زنده را بسیار زیاد می دیدند ، در حالی که فراموش کرده بودند که در آغاز نیز از همان

خاک آفریده شده اند. این جمله محذوفی دارد و درتقدیر چنین است «ءَاِذاکُنّاعِظاما نَخِرَةً اَئِنّالَمَبْعُوثُونَ».

12 قالُوا تِلْکَ اِذا کَرَّةٌ خاسِرَةٌ

می گویند : اگر قیامتی در کار باشد ، بازگشتی است زیانبار .

منکران معاد به این هم قناعت نمی کنند ، بلکه به استهزای « معاد » برخاسته و به عنوان مسخره می گویند : اگر قیامتی در کار باشد، وضع و حال ما در آن روز سخت و دردناک خواهد بود .

13 فَاِنَّما هِیَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ

ولی این بازگشت تنها با یک صیحه عظیم واقع می شود .

14 فَاِذا هُمْ بِالسّاهِرَةِ

ناگهان همگی بر عرصه زمین ظاهر می شوند .

معاد تنها با یک صیحه عظیم رخ می دهد

« زَجْرَة » در اصل به معنی فریادی است که برای راندن گفته می شود و در این جا به معنی "نفخه دوم" است ، انتخاب این تعبیر ( زَجْرَةً واحِدَةً ) با توجه به محتوای این دو کلمه ، اشاره به سرعت و

ناگهانی بودن رستاخیز و سهولت و آسانی آن در برابر قدرت خداست که با یک فریاد آمرانه از سوی فرشته رستاخیز، یا صور اسرافیل ، همه مردگان لباس حیات در تن می کنند و در عرصه محشر برای حساب حاضر می شوند . این کار پیچیده و مشکلی نیست ، همین که به فرمان خدا نفخه دوم دمیده شود و بانگ حیات و زندگی برخیزد ، تمام این خاک ها و استخوان های پوسیده یک مرتبه جمع می شوند و جان می گیرند و از قبرها بیرون می پرند . « ساهِرَة » از ماده « سَهَر » ( بر وزن سحر ) و در اصل به معنی "شب بیداری" است و از آن جا که حوادث وحشتناک ، خواب شبانه را از چشم می برد و زمین قیامت نیز بسیار هول انگیز است، کلمه « ساهره » به عرصه محشر اطلاق شده ، بعضی نیز گفته اند « ساهره » را به هر بیابانی می گویند ، چون اصولاً همه بیابان ها وحشتناک هستند ، گویی که بر اثر وحشت ، خواب شبانه را از چشم می برند .

15 هَلْ اَتیکَ حَدیثُ مُوسی آیا داستان موسی (علیه السلام)به تو رسیده است ؟

فرعون می گفت من خدای بزرگ شما هستم

بعد از بیانات نسبتاً مشروحی که در آیات قبل درباره مسأله معاد و انکار و مخالفت مشرکان

آمد ، در آیات مورد بحث به داستان یکی از طغیانگران بزرگ تاریخ یعنی فرعون و سرنوشت دردناک او اشاره می کند ، تا هم مشرکان عرب بدانند که افراد نیرومندتر از آن ها نتوانستند در برابر خشم و عذاب الهی مقاومت کنند و هم مؤمنان را دلگرم سازد که از برتری نیروی ظاهری دشمن هراسی به دل راه ندهند ، چرا که درهم کوبیدن آن ها برای خداوند بسیار سهل و آسان است .

16 اِذْ نادیهُ رَبُّهُ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُویً

در آن هنگام که پروردگارش او را در سرزمین مقدس« طوی » صدا زد ( و گفت : ) .

« طُوی » نام سرزمین مقدسی است که در شام در میان « مدین » و « مصر » قرار داشت و نخستین جرقه وحی در آن بیابان بر قلب موسی (علیه السلام)وارد شد، این تعبیر در آیه 12 سوره « طه » نیز آمده است .

17 اِذْهَبْ اِلی فِرْعَوْنَ اِنَّهُ طَغی به سوی فرعون برو که طغیان کرده است .

18 فَقُلْ هَلْ لَکَ اِلی اَنْ تَزَکّی و به او بگو : آیا می خواهی پاکیزه شوی ؟

19 وَ اَهْدِیَکَ اِلی رَبِّکَ فَتَخْشی

و من تو را به سوی پروردگارت هدایت کنم تا از او بترسی( و خلاف نکنی ) .

20 فَاَریهُ الاْیَةَ الْکُبْری سپس موسی (علیه السلام)معجزه بزرگ را به او نشان داد .

روش تربیتی انبیاء الهی

در این چهار آیه نکات جالبی است که توجه به آن لازم است : ✓ 1 - علت رفتن به سوی فرعون را طغیان فرعون ذکر می کند و این نشان می دهد که یکی از اهداف بزرگ انبیا ، هدایت طغیانگران یا مبارزه قاطع با آن ها است . ✓ 2 - دعوت فرعون را با ملایم ترین و خیرخواهانه ترین تعبیر دستور می دهد و می فرماید : « به او بگو : آیا میل داری پاک و پاکیزه شوی » ؟ شبیه تعبیری که در آیه 44 سوره طه آمده است : « فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَیِّناً : با او با ملایمت سخن بگویید » . ✓ 3 - این تعبیر اشاره لطیفی به این حقیقت است که رسالت انبیا برای پاکسازی انسان ها و بازگرداندن طهارت فطری نخستین به آن ها است . در ضمن نمی گوید : من تو را پاک کنم ، بلکه می گوید : «پاکی را پذیرا شوی» و این نشان می دهد که "پاک شدن باید به صورت خودجوش باشد نه تحمیل از برون" . ✓ 4 - ذکر «هدایت» بعداز «پاک شدن» دلیل براین است که باید در آغاز شستشویی کرد سپس به کوی دوست گام نهاد . ✓ 5 - تعبیر به «رَبِّکَ» ( پروردگارت ) در حقیقت تأکید بر این نکته است که

تو را به سوی کسی می برم که مالک و مربی و پرورش دهنده تو است ، چرا از مسیر سعادتت می گریزی ؟ ✓ 6 - « خَشْیَت » و خداترسی ، نتیجه هدایت به سوی خدا است ، آری ثمره درخت هدایت و توحید ، همان احساس مسؤولیت در برابر خداوند بزرگ است ، چراکه هرگز خشیت بدون معرفت حاصل نمی شود و لذا در آیه 28 سوره فاطر می خوانیم : «اِنَّما یَخْشَی اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماء : تنها علما و ارباب معرفت از خدا می ترسند » . ✓ 7 - موسی (علیه السلام)نخست سراغ هدایت عاطفی او می رود ، بعد هدایت عقلی و منطقی از طریق نشان دادن آیت کبری و معجزه بزرگ و این مؤثرترین راه تبلیغ است که "نخست از طریق خیرخواهی و محبت در عواطف طرف نفوذ کنند سپس به طرح استدلال و بیان حجت بپردازند".

21 فَکَذَّبَ وَ عَصی اما او تکذیب کرد و عصیان نمود .

این طاغوت خیره سر، هرگز از مرکب غرور پیاده نشد و به تکذیب و عصیان پروردگار پرداخت . این نشان می دهدکه تکذیب ها مقدمه عصیان ها است ، همان گونه که تصدیق ها و ایمان ها مقدمه طاعت ها است.

22 ثُمَّ اَدْبَرَ یَسْعی سپس پشت کرد و پیوسته ( برای محو آیین موسی (علیه السلام)) تلاش نمود.

به این مقدار هم قناعت نکرد و در برابر دعوت موسی (علیه السلام)، بی تفاوت نماند ، بلکه بی وقفه برای مبارزه با او و محو آیینش سعی و تلاش نمود .

23 فَحَشَرَ فَنادی و ساحران را جمع کرد و مردم را دعوت نمود .

و از آن جاکه معجزه موسی (علیه السلام)تمام موجودیت طاغوتی او را به خطر می انداخت، مأموران را به شهرهای مختلف اعزام کرد تا ساحران را جمع کنند و در میان مردم نیز دستور داد ندا دهند و آن ها را برای مشاهده مبارزه ساحران با موسی (علیه السلام)دعوت نمایند.

24 فَقالَ اَنَا رَبُّکُمُ الاَْعْلی و گفت : من پروردگار بزرگ شما هستم .

به راستی عجیب است که این طاغیان خیره سر هنگامی که بر مرکب غرور و خودخواهی سوارمی شوند ، هیچ حدّ و مرزی رابه رسمیت نمی شناسند ، حتی به ادعای خدایی نیز قانع نیستند، بلکه می خواهند « خدای خدایان » شوند . خودش یکی از بت پرستان بود ولی در این جا ادعا می کند من پروردگار بزرگ شماهستم، یعنی حتی خودش را از معبود خودش نیز بالاتر می شمرد و این است بیهوده گویی های طاغوت ها .

25 فَاَخَذَهُ اللّهُ نَکالَ الاْخِرَةِ وَ الاْوُلی

لذا خداوند او را به عذاب آخرت و دنیا گرفتار ساخت .

« نَکال » ( بر وزن ضلال ) در اصل به معنی "ضعف و ناتوانی و عجز" است . و لذا در مورد کسی که از ادای حواله ای خودداری می کند ، می گویند نکول کرد . « نِکل » ( بر وزن فِکر ) به معنی "زنجیر سنگین" است که انسان را ضعیف و ناتوان می سازد و از حرکت بازمی دارد و از آن جا که عذاب الهی نیز مایه ناتوانی است و افراد دیگر را از ارتکاب گناه بازمی دارد، به آن نَکال گفته شده . تعبیر به « نَکالَ الاْخِرَة » اشاره به عذاب های قیامت است که دامان فرعون و فرعونیان را می گیرد و چون در درجه اول اهمیت است ، مقدم شمرده می شود . منظور از «اوُلی» "عذاب دنیا" است که دامان فرعون را گرفت و او را با تمام یارانش در رود نیل غرق نمود .

26 اِنَّ فی ذلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشی

در این عبرتی است برای کسانی که خدا ترسند .

این آیه به خوبی نشان می دهدکه عبرت گرفتن از این ماجراها، تنها برای کسانی میسر است که بهره ای از

خوف و خشیت و احساس مسؤولیت به دل راه داده اند و یا به تعبیر دیگر دارای چشمی عبرت بینند :

ای خوشا چشمی که عبرت بین بود *** عبرت از نیک و بدش آیین بود

آری این بود سرنوشت فرعون طغیانگر ، تا فراعنه دیگر، رؤسای مشرکان عرب و پویندگان راه فرعون در هر عصر و زمان حساب خویش را برسند و بدانند این فرمان قطعی تاریخ و سنت تغییرناپذیر خدا است .

گوشه ای از فصاحت قرآن

دقت در آیات 15 تا 26 این سوره ، بیانگر نهایت فصاحت و بلاغت قرآن است ، در این چند خط کوتاه خلاصه ای از تمام ماجرای موسی و فرعون ، انگیزه رسالت ، هدف رسالت ، وسیله پاک سازی ، چگونگی دعوت ، کیفیت واکنش و عکس العمل ، چگونگی توطئه فرعون ، نمونه ای از ادعاهای پوچ و بی اساس او و سرانجام مجازات های دردناک این مست باده غرور و در نهایت درس عبرتی که از آن عاید همه انسان های بیدار می شود ، منعکس شده است .

27 ءَاَنْتُمْ اَشَدُّ خَلْقا اَمِ السَّماءُ بَنیها

آیا آفرینش شما ( بعد از مرگ ) مشکل تر است یا آفرینش آسمانی که خداوند بنا نهاد ؟

آفرینش شما مشکل تر است یا آسمان ها ؟ ( دلیل دیگری بر معاد )

به دنبال نقل سرگذشت موسی و فرعون به عنوان یک درس عبرت برای همه طغیانگران و تکذیب کنندگان باردیگر به مسأله معاد و رستاخیز برمی گردد و نمونه هایی از قدرت بی انتهای حق را در جهان هستی به عنوان یک دلیل برای امکان معاد بیان می کند و گوشه هایی از نعمت های بی پایانش را بر انسان ها شرح می دهد تا حسّ شکرگزاری را که سرچشمه معرفة اللّه است ، در آن ها برانگیزد . نخست منکران معاد را مخاطب ساخته و ضمن یک استفهام توبیخی می فرماید : « آیا آفرینش شما ( و بازگشت به زندگی پس از مرگ ) مشکل تر است یا آفرینش این آسمان باعظمت که خداوند بنا نهاده است » ؟ این آیه می گوید هر انسانی در هر مرحله ای از درک و شعور باشد ، می داند که آفرینش این آسمان بلند ، این همه کُرات عظیم و کهکشان های بی انتها ، قابل مقایسه با آفرینش انسان نیست. کسی که این قدرت را داشته، چگونه از بازگرداندن شما به حیات، عاجز است؟

28 رَفَعَ سَمْکَها فَسَوّیها سقف آن را برافراشته و آن را منظم ساخت .

« سَمْک » (بروزن سقف) دراصل به معنی "ارتفاع و بلندی" است و به معنی "سقف" نیز آمده است.

« سَوّاها » از ماده « تسویه » به معنی "تنظیم و موزون ساختن چیزی" است و اشاره به نظم دقیقی است که بر تمام کُرات آسمانی حکمفرما است . ممکن است که آیه هم اشاره به ارتفاع آسمان و فاصله بسیار زیاد و سرسام آور کُرات آسمانی از ما بوده باشد و هم اشاره به سقف محفوظ و قشر عظیم هوای اطراف زمین که آن را از هجوم سنگ های پراکنده آسمانی و اشعه های مرگبار کیهانی ، حفظ می کند .

29 وَ اَغْطَشَ لَیْلَها وَ اَخْرَجَ ضُحیها و شبش را تاریک و روزش را آشکار نمود .

« اَغْطَشَ » از ماده « غَطْش » ( بر وزن عرش ) به معنی "تاریکی" می باشد . «ضُحی» به معنی موقعی است که نورآفتاب درآسمان و زمین پهن می شود. هرکدام از دونعمت نور و ظلمت، در زندگی انسان و سایرموجودات زنده اعم از حیوان و گیاه نقش فوق العاده مهمی دارد. نه انسان بدون نور می تواند زندگی کندکه همه برکات و روزی ها و حس و حرکت او وابسته به آن است و نه بدون ظلمت ، زندگی او ممکن نیست که رمز آرامش اوست .

30 وَ الاَْرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحیها و زمین را بعد از آن گسترش داد .

«دَحا» از ماده « دَحو » ( بر وزن محو ) به معنی " گستردن" است . منظور از « دَحْوُ الاَْرْض » این

است که در آغاز تمام سطح زمین را آب های حاصل از باران های سیلابی نخستین فراگرفته بود این آب ها تدریجا در گودال های زمین جای گرفتند و خشکی ها از زیر آب سر بر آوردند و روز به روز گسترده تر شدند تا به وضع فعلی درآمد ( واین مسأله بعد از آفرینش زمین و آسمان روی داد ) .

31 اَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَ مَرْعیها

آبش را خارج کرد و چراگاهش را آماده ساخت.

«مَرْعی» اسم مکان است به معنی "چراگاه" و دراصل از « رعی » به معنی حفظ و مراقبت حیوان ، خواه از طریق تغذیه یا جهات دیگر گرفته شده و لذا مراعات به معنی محافظت و مراقبت و تدبیر امور آمده است و حدیث معروف « کُلُّکُمْ راعٍ وَکُلُّکُمْ مَسْؤوُلٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ »، نیز اشاره به لزوم مراقبت مردم از یکدیگر ، دارد .⁽¹⁾این تعبیر نشان می دهد که آب در لابلای قشر نفوذپذیر زمین پنهان بود، سپس به صورت چشمه ها و نهرها جاری شد و حتی دریا و دریاچه ها را تشکیل داد . .

32 وَ الْجِبالَ اَرْسیها و کوه ها را ثابت و محکم نمود .

از آن جا که عوامل مختلفی از جمله طوفان های عظیم و دایمی و دیگر جزر و مدهایی که در پوسته زمین بر اثر جاذبه ماه و خورشید و همچنین لرزه هایی که بر اثر فشار مواد مذاب درونی می توانست آرامش زمین را بر هم زند، آن را به وسیله شبکه نیرومندی از کوه ها که سرتاسر روی زمین را فراگرفته ، آرام کرد.

33 مَتاعا لَکُمْ وَ لاَِنْعامِکُمْ همه این ها برای بهره گیری شما و چهارپایان شما است.

در پایان می فرماید همه این ها وسیله تمتع و حیات شما و چهارپایانتان می باشد . آری ؛ آسمان باعظمت را برافراشت ؛ و نظام نور و ظلمت را برقرار ساخت ؛ زمین را گسترش داد و پهن کرد ؛ و آب و گیاهان ، را از آن خارج نمود ؛ کوه ها را مراقب حفاظت زمین نمود ؛ و همه وسایل زندگی انسان رافراهم ساخت؛ و همه را از بهر او سرگشته و فرمانبردارکرد ؛ تا از مواهب حیات بهره گیرد و به غفلت نخورد و به پاس این همه فرمانبرداران که برای انسان آفریده است ، او نیز در مسیر اطاعت از خدا گام بردارد . این ها از یکسو نشانه های قدرت او بر مسأله معاد است و از

سوی دیگر دلایل عظمت و نشانه های وجود او در مسیر توحید و معرفت است .

34 فَاِذا جاءَتِ الطّامَّةُ الْکُبْری هنگامی که آن حادثه بزرگ رخ دهد .

« طامَّة » از ماده « طَمّ » ( بر وزن فنّ ) در اصل به معنی "پرکردن" است و به هر چیزی که در حدّ اعلا قرار گیرد ، طامّه می گویند و لذا به حوادث سخت و مصائب بزرگ که مملو از مشکلات است ، نیز طامّه اطلاق می شود و در این جا اشاره به قیامت است که مملو از حوادث هولناک می باشد و توصیف آن به « کُبری » تأکید بیشتری درباره اهمیت و عظمت این حادثه بی نظیر است .

35 یَوْمَ یَتَذَکَّرُ الاِْنْسانُ ما سَعی در آن روز انسان به یاد کوشش هایش می افتد .

حادثه عظیم قیامت هنگامی که به وقوع پیوندد ، همگان از خواب غفلت بیدار می شوند و انسان به یاد سعی و کوشش و اعمال خویش اعم از نیک و بد می افتد .

36 وَ بُرِّزَتِ الْجَحیمُ لِمَنْ یَری و جهنم برای هر بیننده ای آشکار می گردد .

جهنم هم اکنون نیز وجوددارد، بلکه طبق آیه 54 سوره عنکبوت: « وَ اِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحیطَةٌ بِالْکافِرینَ » ، جهنم ، کافران را از هر سو احاطه کرده اما حجاب های عالم دنیا ، مانع رؤیت آن

است ولی آن روز که روز ظهور و بروز همه چیز است ، جهنم از همه آشکارتر ظهور می کند .

37 فَاَمّا مَنْ طَغی اما آن کسی که طغیان کرده ،

38 وَ اثَرَ الْحَیوةَ الدُّنْیا و زندگی دنیا را مقدم داشته ،

39 فَاِنَّ الْجَحیمَ هِیَ الْمَأْوی مسلماً دوزخ جایگاه اوست .

در جمله اول اشاره به فساد عقیدتی آن ها می کند زیرا طغیان ناشی از خودبزرگ بینی است و خودبزرگ بینی ناشی از عدم معرفة اللّه است. کسی که خدا را به عظمت بشناسد ، خود را بسیار کوچک و ضعیف می بیند و هرگز پای خود را از جاده عبودیت بیرون نمی گذارد . و جمله دوم اشاره به فساد عملی آن هاست ، چراکه طغیان سبب می شود که انسان لذات زودگذر دنیا و زرق و برق آن را بالاترین ارزش حساب کند و آن را بر همه چیز مقدم بشمرد . این دو در حقیقت علت و معلول یکدیگرند ، طغیان و فساد عقیده سرچشمه فساد عمل و ترجیح زندگی ناپایدار دنیا بر همه چیز است و سرانجام این دو آتش سوزان دوزخ است . علی (علیه السلام) در حدیثی می فرماید : « وَ مَنْ طَغی ضَلَّ عَلی عَمَلٍ بِلا حُجَّةٍ : کسی که طغیان کند ، گمراه می شود و دست به اعمالی می زند که هیچ دلیلی برای

آن ندارد » ⁽¹⁾و این ناشی از همان خودبزرگ بینی است که انسان تمایلات خویش را بدون هیچ دلیل منطقی می پذیرد و برای آن ارج قائل است .

رابطه « طغیان » و « دنیاپرستی »

در حقیقت آیات فشرده بالا اصول سعادت و شقاوت انسان را به نحو زیبا و شایسته ای ترسیم کرده است ، شقاوت انسان را در « طغیان » و « دنیاپرستی » می شمرد و سعادت او را در « خوف از خدا » و « ترک هوی » و عصاره تمام تعلیمات انبیاء و اولیاء نیز همین است و بس . امام باقر می فرماید: « اَلْجَنَّةُ مَحْفُوفَةٌ بِالْمَکارِهِ وَ الصَّبْرِ ، فَمَنْ صَبَرَ عَلَی الْمَکارِهِ فِی الدُّنْیا دَخَلَ الْجَنَّةَ ، وَ جَهَنَّمُ مَحْفوُفَةٌ بِاللَّذّاتِ وَ الشَّهَواتِ ، فَمَنْ اَعْطی نَفْسَها لَذَّتَها وَ شَهْوَتَها دَخَلَ النّار : بهشت در لابلای ناراحتی ها و صبر و شکیبایی و استقامت پوشیده شده است ، هرکس در برابر ناراحتی ها ( و ترک شهوات ) در دنیا شکیبایی کند ، داخل بهشت می شود و دوزخ در لابلای لذات نامشروع و شهوات سرکش

پیچیده شده و هرکس نفس خویش را در برابر این لذات و شهوات آزاد بگذارد ، داخل آتش می شود » .⁽¹⁾نه تنها جهنم آخرت زاییده هواپرستی است ، که جهنم های سوزان دنیا همچون ناامنی ها ،بی نظمی ها، جنگ ها ، خونریزی ها، جدال ها و کینه توزی ها همه ناشی از آن است .

40 وَ اَمّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَنَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی

و آن کس که از مقام پروردگارش خائف بوده و نفس را ازهوی بازداشته .

41 فَاِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی بهشت جایگاه او است .

آن ها که نفس را از هوا و هوس بازدارند

شرط اول بهشتی شدن ، « خوف » ناشی از « معرفت » است ، شناختن مقام پروردگار و ترسیدن از مخالفت فرمان او . شرط دوم که درحقیقت نتیجه شرط اول و میوه درخت"معرفت و خوف" است ، تسلط بر هوای نفس و بازداشتن آن از سرکشی می باشد . حتی ابزار نفوذ شیطان در وجود

آدمی ، « هوای نفس » است که اگر این « شیطان درون » با « شیطان برون » هماهنگ نشود و در را به روی او نگشاید ، وارد شدن او غیرممکن است، همان گونه که قرآن می گوید : « اِنَّ عِبادی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ اِلاّ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغاوینَ : تو هرگز بر بندگان من تسلط نخواهی یافت مگر بر گمراهانی که از تو پیروی می کنند » (42/حجر).

« مقام ربّ » چیست ؟

قابل توجه این که در آیات مورد بحث می فرماید : « کسی که از "مقام" پروردگارش بترسد » ، نمی فرماید : « کسی که از پروردگارش بترسد » . منظور از « مقام » چیست ؟ منظور ، "مواقف قیامت" و "مقام عدالت" و "علم خداوند و مقام مراقبت او" نسبت به همه انسان ها است . در این رابطه حدیثی است از امام صادق (علیه السلام) (علیه السلام) که فرمود : « کسی که می داند خدا او را می بیند و آن چه را می گوید ، می شنود و از آن چه از خیر و شر انجام می دهد ، آگاه است و این توجه او را از اعمال قبیح بازمی دارد ، او کسی

است که از مقام پروردگارش خائف است و خود را از هوای نفس بازداشته است » .⁽¹⁾

42 یَسْئَلُونَکَ عَنِ السّاعَةِ اَیّانَ مُرْسیها

از تو درباره قیامت سؤال می کنند که در چه زمانی واقع می شود ؟

43 فیمَ اَنْتَ مِنْ ذِکْریها تو را با یادآوری این سخن چه کار ؟

تاریخ قیامت را فقط خدا می داند

در این آیات به سراغ سؤال همیشگی مشرکان و منکران معاد رفته می فرماید : از تو درباره قیامت سؤال می کنند ، قرآن در پاسخ این سؤال برای این که به آن ها بفهماند که هیچ کس از لحظه وقوع قیامت باخبر نبوده و نخواهد بود ، روی سخن را به پیامبر صلی الله علیه و آله کرده ، می گوید : « تو را با یادآوری این سخن چه کار » ؟ یعنی تاریخ وقوع قیامت حتی از تو پنهان است ، تا چه رسد به دیگران، این از آن علم غیبی است که از مختصات ذات پروردگار می باشد و احدی را به آن راهی نیست . از

مطالبی که بر همگان مکتوم است ، زمان قیام قیامت است، چراکه اثر تربیتی آن بدون کتمان ممکن نیست ، زیرا اگر آشکار شود و زمانش دور باشد ، غفلت ، همگان را فرامی گیرد و اگر نزدیک باشد ، پرهیزازبدی هابه شکل اضطرار ودور ازآزادی و اختیار، درمی آید و این هر دوفاقدارزش تربیتی است .

44 اِلی رَبِّکَ مُنْتَهیها انتهای آن به سوی پروردگار تو است .

تنها اوست که می داند قیامت چه هنگام برپا می شود ، هیچ شخص دیگری از آن آگاه نیست و هرگونه تلاش و کوشش برای آگاهی از زمان قیام قیامت بی فایده است .

45 اِنَّما اَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ یَخْشیها

کار تو فقط انذار کردن کسانی است که از آن می ترسند .

احساس « مسؤولیت » عامل « هدایت » است

وظیفه تو همین انذار و هشدار و بیم دادن است و بس و اما تعیین وقت از قلمرو وظیفه و آگاهی تو بیرون است . قابل توجه این که انذار را مخصوص کسانی می شمرد که ترس و خوف از آن روز بزرگ دارند و این شبیه همان مطلبی است که در آیه دوم سوره «بقره» آمده است: «ذلِکَ الْکِتابُ

لارَیْبَ فیهِ هُدیً لِلْمُتَّقینَ : در این کتاب آسمانی تردیدی نیست و مایه هدایت پرهیزگاران است» این گونه تعبیرات اشاره به این حقیقت است که تاروح حق جویی و حق طلبی و احساس مسؤولیت در برابر پروردگار در انسان نباشد، به سراغ تحقیق از کتب آسمانی نمی رود، و به انذارهای انبیاء و اولیاء اهمیت قائل نمی شود .

46 کَاَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَها لَمْ یَلْبَثُوا اِلاّ عَشِیَّةً اَوْ ضُحیها

آن ها درآن روز که قیام قیامت را می بینند ، چنین احساس می کنند که گویی توقف آن ها ( در دنیا و برزخ ) جز عصرگاهی یا صبحگاهی بیشتر نبوده است .

«عَشِیَّة» به معنی "عصر" و «ضُحی» به موقعی گفته می شود که آفتاب بالا آمده و شعاع آن گسترده شده است . به قدری عمر کوتاه دنیا به سرعت می گذرد و دوران برزخ نیز سریع طی می شود که به هنگام قیام قیامت آن ها فکر می کنند تمام این دوران چند ساعتی بیش نبود . این امر هم ذاتا صحیح است که عمر دنیا بسیارکوتاه و زودگذر است و هم در مقایسه با قیامت که تمام عمر جهان در مقایسه با آن لحظه ای بیش نیست. در بعضی از آیات قرآن آمده است که در قیامت

هنگامی که مجرمان درباره مقدار توقفشان در عالم برزخ یا دنیا به گفتگو می پردازند : « یَتَخافَتُونَ بَیْنَهُمْ اِنْ لَبِثْتُمْ اِلاّعَشْرا : بعضی به بعضی دیگر می گویند شماتنها ده شبانه روز در جهان برزخ توقف کرده اید » ( 103 / طه ) . ولی آن ها که بهتر فکر می کنند ، می گویند : « یَقُولُ اَمْثَلُهُمْ طَریقَةً اِنْ لَبِثْتُمْ اِلاّ یَوْما : شما تنها به اندازه یک روز در برزخ درنگ کردید » ( 104 / طه ) . و در جای دیگر از مجرمان نقل می کند که وقتی قیامت برپا می شود ، مجرمان سوگند یاد می کنند که جز یک ساعت توقف نداشتند . ( وَ یَوْمَ تَقُومُ السّاعَةُ یُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَیْرَ ساعَةٍ ) ( 55 / روم ) . تفاوت این تعبیرات به خاطر آن است که آن ها می خواهند کوتاهی این مدت را با یک بیان تقریبی منعکس کنند و هر کدام احساس خود را با تعبیری بیان می کنند که همه در یک امر مشترک است و آن کوتاهی عمر این جهان در برابر عمر قیامت است و این مطلبی است که انسان را تکامل می دهد و از خواب غفلت بیدار می سازد .

پایان سوره نازعات

سوره عبس

فضیلت تلاوت سوره « عبس »

در فضیلت تلاوت این سوره ، در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله آمده است : « کسی که سوره عبس را بخواند ، روز قیامت در حالی وارد محشر می شود که صورتش خندان و بشاش است » .⁽¹⁾

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 عَبَسَ وَ تَوَلّی چهره در هم کشید و روی برتافت .

2 اَنْ جاءَهُ الاَْعْمی از این که نابینایی به سراغ او آمده بود .

3 وَ ما یُدْریکَ لَعَلَّهُ یَزَّکّی تو چه می دانی ، شاید او پاکی و تقوا پیشه کند .

4 اَوْ یَذَّکَّرُ فَتَنْفَعَهُ الذِّکْری یا متذکرگردد و این تذکر به حال او مفید باشد .

این آیات اجمالاً نشان می دهد که خداوند کسی را در آن ها مورد عتاب قرار داده به خاطر این که

فرد یا افراد غنی و ثروتمندی را بر نابینای حق طلبی مقدم داشته است ، اما این شخص مورد عتاب کیست ؟ این آیات درباره مردی از بنی امیّه نازل شده که نزد رسول گرامی صلی الله علیه و آله نشسته بود ، در همان حال « عبداللّه بن امّ مکتوم » که مرد نابینا و ظاهراً فقیری بود ، وارد مجلس شد . هنگامی که چشمش به « عبداللّه » افتاد ، خود را جمع کرد مثل این که می ترسید آلوده شود و قیافه درهم کشیده و صورت خود را برگردانید . خداوند در آیات فوق عمل اورا نقل کرده و موردملامت و سرزنش قرارداده است، این شأن نزول درحدیثی از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است .⁽¹⁾این آیات می تواند بیانگر فرهنگ اسلام در مورد برخورد با مستضعفان و مستکبران باشد ، که چگونه مرد فقیر نابینای مؤمنی را بر آن همه اغنیا و سران قدرتمند مشرک عرب مقدم می شمرد ، این به خوبی نشان می دهد که اسلام حامی مستضعفان و دشمن مستکبران است .

5 اَمّا مَنِ اسْتَغْنی اما آن کس که مستغنی است . .

6 فَأَنْتَ لَهُ تَصَدّی تو به او روی می آوری .

در دو آیه بالا عتاب را ادامه داده و می گوید : « ای پیامبر تو اصرار به هدایت کسی داری که گرفتار غرور ثروت و خودخواهی است ، غروری که منشأ طغیان و گردن کشی است همان گونه که در آیه 6 و 7 سوره علق آمده است : « اِنَّ الاِْنْسانَ لَیَطْغی اَنْ رَاآهُ اسْتَغْنی: انسان طغیان می کند از این که خود را غنی می بیند ».

7 وَ ما عَلَیْکَ اَلاّ یَزَّکّی درحالی که اگراو خودرا پاک نسازد، چیزی بر تو نیست .

وظیفه تو تنها ابلاغ رسالت است ، خواه از آن پند گیرند یا ملال بنابراین به خاطر این گونه افراد نمی توانی نابینای حق طلب را نادیده بگیری ، یا آزرده خاطر سازی ، هرچند هدف تو هدایت این گردنکشان باشد .

8 وَ اَمّا مَنْ جاءَکَ یَسْعی اما کسی که به سراغ تو می آید و کوشش می کند ،

9 وَ هُوَ یَخْشی و از خدا ترسان است ،

10 فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهّی تو از او غافل می شوی .

در سه آیه بالا بار دیگر تأکید و عتاب را از سر می گیرد و به صورت خطاب می فرماید : « آیا تو

از کسی که انگیزه ترس از خداوند او را به دنبال تو فرستاده تا حقایق بیشتری را درک کند و خود را پاکیزه سازد ، غافل می شوی و به دیگری می پردازی ؟ هرچند هدفت از پرداختن به دیگران نیز هدایت آن ها باشد ، چراکه در محاسبه اولویت ها ، اولویت از آنِ این گروه مستضعف پاکدل است » .

اسلام و قرآن احترام خاصی برای حق جویان مستضعف قائل است

این عتاب و خطاب ، بیانگر این واقعیت مهم است که اسلام و قرآن اهمیت و احترام خاصی برای پویندگان راه حق مخصوصاً از طبقات مستضعف قائل است . و به عکس موضع گیری تند و خشنی دربرابر آن هاکه براثر وفور نعمت الهی ، مست و مغرور شده اند ، دارد تا آن جاکه خدا راضی نمی شود به خاطر پرداختن به آنان کمترین رنجشی در این قشر مستضعف حق طلب پیدا شود . دلیل آن نیز روشن است ، زیرا همیشه این گروه ، پشتیبان مخلص اسلام و فریادرس پیشوایان بزرگ دین در مشکلات و ایثارگر میدان های نبرد و شهادت بوده اند ، همان گونه که امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در فرمان معروف مالک اشتر می فرماید: « ستون دین و سرمایه اجتماع مسلمین و نیروی ذخیره در برابر دشمنان ،

تنها همین توده مردمند ، لذا باید به سخنان آن ها گوش فرادهی و علاقه خود را به آن ها معطوف داری » .⁽¹⁾

11 کَلاّ اِنَّها تَذْکِرَةٌ هرگز چنین مکن ، این ( قرآن ) یک تذکر و یادآوری است .

تنها دست پاکان به دامن قرآن می رسد

در ادامه آیات گذشته که در آن سخن از سرزنش کسی آمده بود که نسبت به نابینای حق طلبی کم توجهی نموده بود، در این آیات به مسأله اهمیت قرآن مجید و مبدأ پاک آن و تأثیرش در نفوس پرداخته ، می فرماید : « هرگز این کار را تکرار مکن و آن را برای همیشه فراموش نما » ( کَلاّ ) ، « چراکه این آیات وسیله ای است برای تذکر و یادآوری خلق خدا » ( اِنَّها تَذْکِرَةٌ ) . نیازی به این نیست که از مستضعفان پاکدل غافل شوی و به افراد متنفذ و مغرور روی آوری .

12 فَمَنْ شاءَ ذَکَرَهُ و هرکس بخواهد از آن پند می گیرد .

این تعبیر هم اشاره ای است به این که اکراه و اجباری در کار نیست و هم دلیلی است بر آزادی

اراده انسان که تا نخواهد و تصمیم بر قبول هدایت نگیرد، نمی توانداز آیات قرآن بهره گیرد.

13 فی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ در الواح پرارزشی ثبت است .

«صُحُف» جمع « صحیفه » به معنی "لوح" یا "ورقه" و یا چیز دیگری است که در آن مطلبی را می نویسند و این تعبیر نشان می دهد که آیات قرآنی قبل از نزول بر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله در الواحی نوشته شده بود و فرشتگان وحی آن را با خود می آوردند ، الواحی بسیار گران قدر و پرارزش .

14 مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ الواحی والاقدر و پاکیزه .

بالاتر از آن است که دست نااهلان به سوی آن دراز شود و یا قادر بر تحریف آن باشند و پاک تر از آن است که دست ناپاکان آن را آلوده کند و از هرگونه تناقض و تضاد و شک و شبهه منزه است .

15 بِاَیْدی سَفَرَةٍ به دست سفیرانی است ،

«سَفَرَة» ( بر وزن طلبة ) جمع « سافر » از ماده « سَفَر » ( بر وزن قمر ) در اصل به معنی "پرده برداری از چیزی" است و لذا به کسانی که میان اقوام رفت و آمد دارند تا مشکلات آن ها را حل کنند و از مبهمات پرده بردارند ، « سفیر » گفته می شود . منظور از « سَفَره » در این جا "فرشتگان

الهی" است که سفیران وحی یا کاتبان آیات او هستند . در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم که فرمود : « اَلْحافِظُ لِلْقُرْاآنِ الْعامِلُ بِهِ مَعَ السَّفَرَةِ الْکِرامَ الْبَرَرَة : کسی که حافظ قرآن باشد و به آن عمل کند ، با سفیرانِ بزرگوارِ فرمانبردارِ الهی خواهد بود ».⁽¹⁾

16 کِرامٍ بَرَرَةٍ والامقام و فرمانبردار و نیکوکار .

« کِرام » جمع « کریم » به معنی "عزیز و بزرگوار" است و اشاره به عظمت فرشتگان وحی در پیشگاه خداوند و بلندی مقام آن هاست . « بَرَرَة » جمع « بار » ( مثل طالب و طلبه ) از ماده « بَر » در اصل به معنی "وسعت و گستردگی" است و لذا به صحراهای وسیع « بَر » گفته می شود و از آن جا که افراد نیکوکار وجودی گسترده دارند و برکات آن ها به دیگران می رسد، به آن ها «بار» گفته شده. منظور از نیکوکاری در آیه مورد بحث ، اطاعت فرمان الهی و پاکی از گناه می باشد . و به این ترتیب خداوند فرشتگان را به سه وصف توصیف کرده است : نخست این که آن ها سفیران و حاملان وحی او هستند و .

دیگر این که ذاتاً عزیز و گرانمایه اند و سومین وصف پاکی اعمال آن ها ، اطاعت و تسلیم و نیکوکاری است .

17 قُتِلَ الاِْنْسانُ ما اَکْفَرَهُ مرگ بر این انسان ، چقدر کافر و ناسپاس است ؟

« کُفْر » به معنی هرگونه "سِتر و پوشش حق" می باشد و مناسب همین معنی جامع است ، چراکه در آیات قبل سخن از اسباب هدایت و ایمان بود و در آیات بعد سخن از انواع نعمت های پروردگار است . تعبیر « قُتِلَ الاِْنْسانُ » نوعی نفرین و به گفته « زمخشری » در « کشاف » از بدترین انواع نفرین است و « ما » در جمله « مااَکْفَرَهُ » به عنوان تعجب است ، تعجب از کسی که از یک سو این همه اسباب هدایت در اختیار دارد و از سوی دیگر این همه نعمت های الهی شامل حال اوست ، باز راه کفر و کفران را در پیش می گیرد . با وجود این همه اسباب هدایت الهی که در صُحُف مُکرّمه به وسیله فرشتگان مقرب خداوند ، با انواع تذکّرات ، نازل شده ، باز هم این انسان سرکش و ناسپاس تسلیم حق نمی شود . به هر حال منظور از تعبیر « مرگ بر این افراد » معنی اشاره ای آن یعنی " اظهار شدت غضب و تنفر" نسبت به این گونه افراد کافر و ناسپاس است .

18 مِنْ اَیِّ شَیْ ءٍ خَلَقَهُ ( خداوند ) او را از چه چیز آفرید ؟

19 مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ

از نطفه ناچیزی او را آفرید، سپس اندازه گیری کرد و موزون ساخت .

جمله « قَدَّرَه » از ماده « تقدیر » به معنی " اندازه گیری و موزون ساختن" است ، زیرا می دانیم در ساختمان وجود انسان بیش از بیست نوع فلز و شبه فلز به کار رفته که هرکدام از نظر کمیت و کیفیت اندازه معینی دارد ، که اگر کم و بیشی در آن رخ دهد ، نظام وجود انسان به هم می ریزد ، از این گذشته کیفیت ساختمان اعضاء بدن و تناسب و ارتباط های آن ها با یکدیگر ، اندازه های دقیقی دارد و نیز استعدادها و غرایز و امیالی که در فرد انسان و در مجموعه جهان بشریت نهفته است ، باید طبق حساب خاصی باشد تا سعادت بشر را تأمین کند . خداوند کسی است که تمام این اندازه گیری ها را در آن نطفه بی ارزش انجام داد، نطفه ای که به قدری کوچک است که اگر به تعداد تمام افراد انسان ها از سلول اصلی حیات که شناور در آب نطفه است ، دریک جا جمع شود بیش از یک انگشتانه را پرنمی کند. آری در چنین موجود کوچکی این همه بدایع و نقوش را ترسیم کرد و به ودیعت نهاد . سرچشمه سرکشی ها و ناسپاسی ها غالباً غرور است ، برای درهم شکستن این غرور در

بالا اشاره می کند که چرا این انسان به اصل خلقت خود نمی اندیشد ؟ و ناچیز بودن مبدأ اصلی خود را فراموش می کند ، وانگهی چرا قدرت خداوند در آفرینش این موجود بدیع از آن نطفه ناچیز را نمی نگرد ؟ که دقت در همین آفرینش انسان از نطفه و اندازه گیری تمام ابعاد وجودی او، اعضاء پیکرش ، استعدادهایش و نیازهایش خود بهترین دلیل برای خداشناسی و معرفة اللّه است .

20 ثُمَّ السَّبیلَ یَسَّرَهُ سپس راه را برای او آسان ساخت .

راه رشدوسعادت انسان سهل وآسان است

راه تکامل پرورش جنین در شکم مادر و سپس راه انتقال او را به این دنیا سهل و آسان نمود .

از عجایب تولد انسان این است که قبل از لحظات تولد آن چنان در شکم مادر قرار دارد که سر او به طرف بالا و صورتش به پشت مادر و پای او در قسمت پایین رحم است ولی هنگامی که فرمان تولد صادر می شود ، ناگهان واژگونه می گردد ، سر او به طرف پایین می آید و همین موضوع امر تولد را برای او و مادرش آسان می کند ، البته گاهی بچه هایی هستند که از طرف پا متولد می شوند و مشکلات زیادی برای مادر ایجاد می کنند . بعد از تولد نیز در مسیر نمو و رشد جسمی در دوران

کودکی و سپس نمو و رشد غرایز و بعد از آن رشد در مسیر هدایت معنوی و ایمان ، همه را ازطریق عقل و دعوت انبیاء برای او سهل و آسان ساخته است . چه جمله جامع و جالبی است که در عین فشردگی به همه این مسایل اشاره می کند و این یکی از نشانه های فصاحت و بلاغت قرآن کریم است « ثُمَّ السَّبیلَ یَسَّرَهُ » . این نکته نیز قابل توجه است که می فرماید : « راه را برای انسان آسان ساخت » و نمی فرماید : « او را مجبور بر پیمودن این راه کرد » و این خود تأکید دیگری بر مسأله " آزادی اراده انسان و اختیار" است .

21 ثُمَّ اَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ بعد او را میراند و در قبر پنهان نمود .

مسلماً « اَماتَه » ( میراندن ) کار خداست ، همچنان که « فَاَقْبَرَه » یعنی "پنهان ساختن انسان در قبر بعد از مرگ" نیز کار اوست . یکی از احترامات خداوند نسبت به نوع بشر، همین برنامه دفن اجساد آن هاست ، چراکه اگر راهی برای دفن وجود نداشت و یا دستوری در این زمینه صادر نشده بود و جسد آدمی روی زمین می ماند و متعفن می گشت و سپس طعمه حیوانات درنده و پرندگان می شد ، ذلت و خواری عجیبی بود ، بنابراین الطاف الهی نه تنها شامل حال انسان در حیات دنیا است ، که

بعد از مرگ نیز مشمول الطاف اوست . از این گذشته دستور به دفن کردن بدن مردگان ( بعد از غسل و کفن و نماز ) دستوری است الهام بخش که مرده انسان ها باید از هر نظر پاک و محترم باشد تا چه رسد به زنده آن ها . این نکته نیز قابل توجه است که مسأله مرگ دراین آیه نیز در عِداد نعمت های الهی ذکر شده و اگر دقت شود، مطلب همین گونه است، چراکه اولاً مرگ مقدمه ای است برای آسودگی از رنج های این جهان و انتقال به سرای دیگر که عالمی است بسیار گسترده تر و ثانیا مرگ نسل های موجود سبب می شود که جا برای نسل های آینده گشوده شود و نوع انسان طی نسل ها ، تداوم و تکامل یابد و در غیر این صورت چنان عرصه بر انسان ها تنگ می شد که زندگی کردن بر روی زمین غیرممکن بود . جالب این که همین معنی ضمن اشاره لطیفی در سوره الرّحمن آیات 26 تا 28 نیز آمده است آن جا که می فرماید : « کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ ، وَ یَبْقی وَجْهُ رَبِّکَ ذوُ الْجَلالِ وَ الاِْکْرامِ ، فَبِاَیِّ اآلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ : تمام کسانی که روی زمین زندگی می کنند می میرند، تنها ذات ذوالجلال و گرامی پروردگارت باقی می ماند، پس کدامین نعمت ازنعمت های پروردگارتان را انکار می کنید» ؟

مطابق این آیات مرگ یکی از نعمت های بزرگ خداست . آری دنیا باتمام نعمت هایش

زندانی است برای مؤمن و خروج از این دنیا آزادشدن از این زندان است و از این گذشته نعمت های فراوان الهی گاه برای گروهی مایه غفلت و بی خبری می شود و یاد مرگ پرده های غفلت را می دَرَد و از این نظر نعمتی است و هشداری ، از همه گذشته زندگی دنیا اگر ادامه یابد ، مسلماً ملال آور و خسته کننده است ، نه همچون زندگی آخرت که سرتاسر نشاط و خوشدلی است .

22 ثُمَّ اِذا شاءَ اَنْشَرَهُ سپس هر زمان بخواهد او را زنده می کند .

« اَنْشَرَه » از ماده « اِنشار » و در اصل به معنی " گستردن بعد از جمع کردن" است و این تعبیر جالبی است که نشان می دهد با مرگ ، زندگی انسان به کلی جمع می شود و در رستاخیز در محیطی بزرگ تر و عالی تر گسترش می یابد .

23 کَلاّ لَمّا یَقْضِ ما اَمَرَهُ

چنین نیست که او می پندارد ، او هنوز فرمان الهی را اطاعت نکرده است .

تعبیر « لَمّا » به معنای "هنوز نه" که معمولاً برای نفی توأم با انتظار می باشد ، اشاره به این است که با این همه مواهب الهی و این همه وسایل بیداری که در اختیار بشر قرارداده، انتظار می رود که او

در راه امتثال اوامر الهی جدی و کوشا باشد ولی تعجب است که هنوز این وظیفه را انجام نداده است . « اِنْسان » در آیات مورد بحث "همه انسان ها" را شامل می شود ، چراکه هیچ کس ( اعم از مؤمن و کافر ) حق عبودیت و بندگی و اطاعت خدا را آن چنان که شایسته مقام باعظمت اوست ، انجام نداده است .

24 فَلْیَنْظُرِ الاِْنْسانُ اِلی طَعامِهِ انسان باید به غذای خویش بنگرد .

انسان باید به غذای جسمی وروحی خودبنگرد

از آن جاکه آیات قبل سخن از مسأله معاد می گفت و آیات آینده نیز باصراحت بیشتری از این مسأله سخن می گوید ، به نظر می رسد که این آیات به منزله دلیلی است برای مسأله معاد که از طریق بیان قدرت خداوند بر همه چیز و همچنین احیای زمین های مرده به وسیله نزول باران که خود نوعی معاد در عالم گیاهان است ، امکان رستاخیز را اثبات می کند . نزدیک ترین اشیاء خارجی به انسان غذای او است که با یک دگرگونی جزء بافت وجود او می شود و اگر به او نرسد ، به زودی راه فنا را پیش می گیرد و به همین دلیل قرآن از میان تمام موجودات ، روی مواد غذایی آن هم موادی که از طریق گیاهان و درختان ، عاید انسان می شود ، تکیه کرده است . روشن است که

منظوراز « نگاه کردن » تماشای ظاهری نیست، بلکه نگاه به معنی "دقت و اندیشه" در ساختمان این مواد غذایی و اجزاء حیاتبخش آن و تأثیرات شگرفی که در وجود انسان دارد و سپس اندیشه در خالق آن هاست . بعضی نیز معتقدند که منظوراز نگاه کردن به موادغذایی ، این است که انسان هنگامی که بر سر سفره می نشیند ، دقیقا بنگرد که آن ها را از چه راهی تهیه کرده ؟ حلال یا حرام ؟ مشروع یا نامشروع ؟ و به این ترتیب جنبه های اخلاقی و تشریعی را مورد توجه قرار دهد . در بعضی از روایات که از معصومین علیهم السلام نقل شده نیز آمده است که منظور از طعام دراین جا "علم و دانشی" است که غذای روح انسان است، بایدبنگرد که آن را ازچه کسی گرفته؟ ازجمله ازامام باقر (علیه السلام) نقل شده که در تفسیر این آیه فرمود : « عِلْمُهُ الَّذی یَأْخُذُهُ عَمَّنْ یَأْخُذُهُ » ؟⁽¹⁾بدون شک معنی ظاهری آیه همان غذاهای جسمانی است که در آیات بعد مشروحا ذکر شده، ولی غذای روح را نیز از طریق قیاس اولویت می توان استفاده کرد ، چراکه انسان ترکیبی است از روح و جسم ، همان گونه .

که جسم او نیاز به غذای مادی دارد، روح او نیز محتاج به غذای روحانی است . از آنجا که انسان باید در غذای جسمانیش دقیق شود و سرچشمه آن راکه باران حیاتبخش است ، طبق آیات بعد بشناسد ، باید در غذای روحانی خود نیز دقیق شود که از طریق باران وحی بر سرزمین قلب پاک پیامبر صلی الله علیه و آله نازل می گردد و از آن جا در سینه های معصومین علیهم السلام ذخیره می شود و مانند چشمه های جوشانی در صفحه قلوب جاری می گردد و انواع میوه های لذتبخش ایمان و تقوا و فضایل اخلاقی را پرورش می دهد . آری انسان باید درست بنگرد که سرچشمه اصلی علم و دانش او که غذای روحانی اوست کجاست ، مبادا از سرچشمه آلوده ای تغذیه شود و روح و جان او را بیمار کند یا به هلاکت افکند . خلاصه آن که هم « طعام » در آیه شریفه معنی وسیع و گسترده دارد و هم « نگاه کردن » و بنابراین تفسیرهای سه گانه فوق در آن جمع می گردد .

25 اَنّا صَبَبْنَاالْماءَ صَبّاً ما آب فراوانی را از آسمان فروریختیم .

آب باران مهم ترین مایه حیات است

« صَبَّ » به معنی "فروریختن آب است از طرف بالا" و در این جا منظور "نزول باران" است و تعبیر

به « صَبّا » در آخر آیه برای بیان تأکید و فراوانی این آب می باشد . آری آب که مهم ترین مایه حیات است ، همواره به مقدار فراوان به لطف پروردگار از آسمان نازل می شود و می دانیم تمام نهرها ، چشمه ها ، قنات ها و چاه های آب ذخایر آبی خود را از باران می گیرند و مایه اصلی همه آن ها باران است که :

اگر باران به کوهستان نبارد *** به سالی دجله گردد خشک رودی

بنابراین به هنگام مطالعه مواد غذایی قبل از هر چیز انسان به نظام بارش باران متوجه می شود ، که چگونه دائماً آفتاب بر سطح دریاها می تابد ، ابرها از آن برمی خیزند، بادها آن ها را به حرکتدرمی آورند، سپس به خاطر دور شدن از سطح زمین و قرار گرفتن در منطقه سرد جوی بار دیگر تبدیل به آب شده و فرومی ریزند ، آبی زلال و پاک و خالی از هر گونه املاح مضر و آلودگی ، آن هم به صورت قطرات کوچک یا دانه های نرم برف که به آرامی بر زمین نشسته یا جذب زمین و گیاهان و درختان می شود.

26 ثُمَّ شَقَقْنَا الاَْرْضَ شَقّاً سپس زمین را از هم شکافتیم .

در آغاز سطح زمین را قشر عظیمی از سنگ ها پوشانده بود ، باران های سیلابی پی درپی

فروباریدند و سنگ ها را شکافتند ، ذرات آن را جدا کردند و در قسمت های گود زمین گستردند و به این ترتیب توده خاک قابل زراعت تشکیل شد و هم اکنون نیز سیلاب ها قسمتی از آن ها را در خود حل کرده و به دریا می ریزند، اما خاک های جدیدی که به وسیله برف و باران مجددا تشکیل می شود ، جای آن را می گیرد وگرنه انسان گرفتار کمبود خاک زراعتی می شد . به این ترتیب آیه اشاره به یکی از معجزات علمی قرآن است که نشان می دهد اول باران ها فرومی بارند و سپس زمین ها شکافته می شوند و آماده زراعت می گردند ، نه تنها در روزهای نخست این عمل صورت گرفته که امروز نیز ادامه دارد . تفسیر «ابنات» و رویاندن گیاه که در آیه بعد ذکر می شود، از دیگر تفاسیر که منظور را «شکافتن زمین» به وسیله جوانه های گیاهی یا شخم زدن انسان ها یا حشرات ذکر می کنند، مناسب تر به نظر می رسد .

روییدنی های هشتگانه ، ارکان اساسی غذای انسان یا حیوان

بعد از ذکر این دو رکن اساسی یعنی «آب» و «خاک» به هشت قسمت از روییدنی ها که از ارکان اساسی غذای انسان یا حیوانات است ، اشاره می کند .

27 فَأَنْبَتْنا فیها حَبّا و در آن دانه های فراوانی رویانیدیم .

تعبیر به «حَبّا» به صورت نکره در این جا دلیل بر بیان عظمت و یا تنوع انواع دانه های خوراکی ، دارویی و صنعتی است . دانه های غذایی مایه اصلی تغذیه انسان و انواع حیوانات است و اگر یک سال بر اثر خشکسالی قطع شود ، قحطی و گرسنگی تمام جهان را فرامی گیرد و انسان ها همه در زحمت فرومی روند .

28 وَ عِنَبا وَ قَضْبا و انگور و سبزی بسیار ،

ذکر « عِنَب » ( انگور ) از میان تمام میوه ها به خاطر مواد غذایی و حیاتی فراوانی است که در این میوه نهفته شده و آن را به صورت یک غذای کامل درآورده است . « قَضْب » ( بر وزن جذب ) در اصل به معنی سبزی هایی است که آن را در نوبت های مختلف می چینند و در این جا به معنی " انواع سبزی های خوردنی" است که در علم غذاشناسی امروز فوق العاده روی آن تکیه می شود . ولی بعید نیست که « قَضْب » در این جا معنی گسترده ای داشته باشد که هم سبزی های خوردنی را شامل شود و هم میوه های بوته ای و هم ریشه های غذایی را .

29 وَ زَیْتُونا وَ نَخْلاً و زیتون و نخل فراوان ،

تکیه روی این دو میوه نیز دلیلش روشن است چراکه امروزه ثابت شده که هم «زیتون» و هم «خرما»ازمهم ترین موادغذایی نیروبخش و مفید و سلامت آفرین است.

اهمیت مواد غذایی زیتون و خرما و انگور

ممکن است چنین به نظرآید که اگر قرآن از میان انواع میوه ها، روی زیتون و خرما ( نخل ) و انگور تکیه کرده ، به خاطر وجود آن ها در محیط نزول قرآن بوده است ، ولی با توجه به جهانی و جاودانی بودن قرآن و عمق تعبیراتش ، روشن می شود که مطلب از این فراتر است . غذاشناسان و دانشمندان بزرگی که سالیان دراز از عمر خود را در راه مطالعه خواص گوناگون میوه ها صرف کرده اند ، به ما می گویند کمتر میوه ای است که برای بدن انسان از نظر غذایی به اندازه این سه میوه ، مفید و مؤثر باشد . آن ها می گویند « روغن زیتون » برای تولید سوخت بدن ، ارزش بسیار فراوان دارد ، کالری حرارتی آن بسیار بالاست و از این جهت یک نیروبخش است و آن ها که می خواهند همواره سلامت خود را حفظ کنند ، باید به این اکسیر علاقمند شوند . روغن زیتون دوست صمیمی کبد آدمی است و برای رفع عوارض کلیه ها و سنگ های صفراوی و قولنج های کلیوی و کبدی و رفع

یبوست بسیار مؤثر است . به همین دلیل در روایات اسلامی نیز از آن مدح و تمجید فراوان شده ، در حدیثی از امام علیّ بن موسی الرّضا (علیه السلام)درباره زیتون چنین می خوانیم : « غذای خوبی است ، دهان را خوشبو و بلغم را برطرف می سازد ، صورت را صفاو طراوت می بخشد ، اعصاب را تقویت نموده و بیماری و درد را از میان می برد و آتش خشم و غضب را فرومی نشاند » . و از آن مهم تر این که در خود قرآن از درخت زیتون به عنوان "شجره مبارکه" ( درخت پُربرکت ) یاد شده است . با پیشرفت دانش پزشکی و غذاشناسی ، اهمیت دارویی « خرما » نیز به ثبوت رسیده است . در خرما کلسیم وجود دارد که عامل اصلی استحکام استخوان ها است و نیز فسفر وجود دارد که از عناصر اصلی تشکیل دهنده مغز و مانع ضعف اعصاب و خستگی است و قوه بینایی را می افزاید . و همچنین پتاسیم دارد که فقدان آن را در بدن علت حقیقی زخم معده می دانند و وجود آن برای ماهیچه ها و بافت های بدن بسیار پرارزش است . این سخن امروزه در میان غذاشناسان معروف است که خرما از سرطان جلوگیری می کند ، زیرا آمارهایی که در این زمینه تهیه شده ، نشان می دهد در مناطقی که خرما بیشتر می خورند ، ابتلای به سرطان کمتر است و اعراب و صحرانشینانی که در فقر غذایی به

سر می برند ، به واسطه خوردن خرما ، هرگز مبتلا به سرطان نمی شوند ، عامل این موضوع را وجود « منیزیم » می دانند . قند فراوانی که در خرما وجوددارد ، از سالم ترین قندها است که حتی در بسیاری از موارد مبتلایان به بیماری قند نیز می توانند به راحتی از آن استفاده کنند . دانشمندان در خرما سیزده ماده حیاتی و پنج نوع ویتامین کشف کرده اند که آن را به صورت یک منبع غذایی غنی و بسیار پرارزش درآورده است . به همین دلیل در روایات اسلامی نیز روی این ماده غذایی تأکید فراوان دیده می شود ، از امام علی (علیه السلام) نقل شده که فرمودند : « کُلُوا التَّمْرَ فَاِنَّ فیهِ شِفاءٌ مِنَ الاَْدْواء : خرما بخورید که شفای بیماری ها است » .⁽¹⁾و نیز روایت شده که در بسیاری از اوقات غذای علی (علیه السلام) را نان و خرما تشکیل می داد . و در روایت دیگری می خوانیم : « خانه ای که در آن خرما نیست ، اهل آن خانه در واقع گرسنه اند » . درآیات سوره مریم نیز آمده که خداوند مریم را در آن بیابان که فاقد وسیله بود ، هنگامی که عیسی "عَلی نَبِیِّنا وَ آلِهِ وَ عَلَیْهِ السَّلام" را به دنیا آورده بود ، از رطب .

تازه روزی داد و این اشاره ای است به این که یکی از بهترین غذاها برای مادری که فرزند به دنیا آورده ، رطب تازه است و حتی در روایاتی که ذیل آیه آمده می خوانیم ، بهترین دارو برای چنین زنان همین میوه است . و اما در مورد « انگور » به گفته دانشمندان غذاشناس به قدری عوامل مؤثر دارد که می توان گفت ، یک داروخانه طبیعی است . علاوه براین انگور از نظر خواص ، بسیار نزدیک به شیر مادر است ، یعنی یک غذای کامل محسوب می شود. انگور دوبرابر گوشت ، در بدن حرارت ایجاد می کند و علاوه براین ضد سم است ، برای تصفیه خون ، دفع رماتیسم ، نقرس و زیادی اوره خون ، اثر درمانی مسلمی دارد . انگور معده و روده را لایروبی می کند ، نشاط آفرین و برطرف کننده اندوه است ، اعصاب را تقویت کرده و ویتامین های مختلف موجود در آن به انسان نیرو و توان می بخشد و علاوه بر این که غذای بسیار پُرارزشی است ، قدرت میکروب کشی قابل ملاحظه ای دارد و عامل مؤثری است برای مبارزه بابیماری سرطان ، به همین دلیل در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم که : « خَیْرُ طَعامِکُمُ الْخُبُزَ وَ خَیْرُ فاکِهَتِکُمُ الْعِنَبَ : بهترین طعام شما نان و بهترین میوه شما

انگور است » .⁽¹⁾اگر ما بخواهیم آن چه را غذاشناسان در زمینه این میوه ها گفته اند و روایات فراوانی که در منابع اسلامی در این رابطه نقل شده ، در این جا بیاوریم ، مسلماً از روش تفسیر خارج خواهیم شد ، مقصود این بود روشن سازیم که تکیه کردن قرآن بر این سه نوع میوه بی دلیل نیست و شاید در آن روز قسمت مهمی از آن بر مردم پوشیده بوده است .

30 وَ حَدائِقَ غُلْباً و باغ هایی پُردرخت ،

« حَدائِق » جمع « حَدیقَة » به معنی "باغی است که اطراف آن دیوار و محفوظ باشد" و در اصل به معنی قطعه زمینی است که دارای آب است، این واژه از «حدقه» چشم گرفته شده که دائماً آب در آن جاری است . و از آن جا که این گونه باغ ها معمولاً باغ های میوه است ، می تواند اشاره ای به انواع میوه های بهشتی بوده باشد . « غُلْب » ( بر وزن قفل ) جمع « اغلب » و «غَلباء» به معنی " گردن کلفت" است و دراصل از ماده «غلبه» گرفته شده و دراین جابه معنی "درختان بلند و تنومند"است . .

31 وَ فاکِهَةً وَ اَبّا و میوه و چراگاه ،

« اَبّ » ( با تشدید باء ) به معنی گیاهان خودرو و چراگاهی است که آماده چریدن حیوانات و یا چیدن گیاهان باشد و در اصل معنی " آمادگی" رامی بخشد و از آن جاکه این گونه چراگاه ها آماده بهره برداری است ، به آن « اَبّ » گفته شده است . در این جا این سؤال پیش می آید که در آیات گذشته بعضی از میوه ها بالخصوص مطرح شده بود و در این جا میوه به طور کلی مطرح شده و از این گذشته در آیه قبل که سخن از باغ ها می گفت، ظاهراً نظر به میوه های باغ ها داشت ، چگونه بار دیگر میوه در این جا مطرح شده است ؟ در پاسخ می گوییم : اما این که بعضی از میوه ها بالخصوص ذکر شده مانند انگور و زیتون و خرما (به قرینه درخت نخل) به خاطر اهمیت فوق العاده ای است که از میان میوه ها دارند و اما این که چرا « فاکِهَة » ( میوه ) جداگانه از « حَدائِق » ( باغ ها ) ذکر شده ، ممکن است به خاطر این باشد که باغ ها منافع دیگری غیر از میوه نیز دارند ، منظره زیبا ، طراوت و هوای سالم و مانند آن . از این گذشته برگ بعضی از درختان و ریشه و پوست بعضی دیگر ، جزء مواد خوراکی هستند ( مانند چای و دارچین و زنجبیل و امثال آن ) به علاوه برگ های بسیاری از

درختان، خوراک مناسبی برای حیوانات است و می دانیم آن چه در آیات فوق آمده ، هم خوراک انسان را شامل می شود ، هم خوراک حیوان را.

32 مَتاعا لَکُمْ وَ لاَِنْعامِکُمْ تا وسیله ای برای بهره گیری شما و چهارپایانتان باشد .

« مَتاع » هر چیزی است که انسان از آن متمتع و بهره مند می شود . در این آیه به نعمتی که خداوند ازطریق گیاهان و حبوبات و میوه ها برای خوراک انسان و حیوان فراهم آورده است ، اشاره می کند .

عمده مواد غذایی سالم گیاهان، حبوبات و میوه ها می باشد

آن چه در این آیات آمده بود ، هشت نوع از مواد غذایی برای انسان و چهارپایان بود و جالب این که همه آن ها ، غذاهای گیاهی و نباتی است ، این به خاطر اهمیتی است که « گیاهان » و « حبوبات » و « میوه ها » در تغذیه انسان دارد ، بلکه غذای حقیقی انسان همین هاست و غذاهای حیوانی به مقدار کمتر و در درجه بعد قرار دارد . آن چه در این جا قابل توجه است ، این که : علم غذاشناسی امروز که یکی از علوم گسترده و مهم است و برای خود دنیای وسیعی با چشم اندازهای

وسیع تری را مجسم می کند ، در حقیقت شرحی است بر آن چه در این آیات آمده ، زیرا توصیه

می کند خوردن مواد حیوانی نظیر گوشت و چربی به حداقل ممکن تقلیل یابد ، این موضوع عظمت قرآن را منعکس می کند ، مخصوصاً موادی که در آیات بالا روی آن تکیه شده هریک از دیدگاه علم غذاشناسی ، بسیار مهم و باارزش است . به هرحال دقت در این امور ، انسان را به عظمت خالق آن ها و الطاف و محبت های او نسبت به نوع بشر آشناتر می سازد . آری دقت در غذای جسم و سپس در غذای روح ، هم از نظر محتوا و ساختمان و هم از نظر طرق اکتساب ، می تواند آدمی را در مسیر معرفة اللّه و تهذیب نفس و خودسازی پیش برد ، آری « آدمی باید در غذایش به دقت بنگرد » و چه پرمعنی است همین یک جمله کوتاه .

33 فَأِذا جاءَتِ الصّاخَّةُ

هنگامی که آن صدای مهیب ( صیحه رستاخیز ) بیاید ، ( کافران در اندوه عمیقی فرومی روند ) .

صیحه رستاخیز

« صاخَّة » از ماده « صَخَّ » در اصل به معنی "صوت شدیدی است که نزدیک است گوش انسان را کر کند" و یا به راستی گوش را کر می کند و در این جا اشاره به "نفخه دوم صور" است ، همان

صیحه عظیمی که صیحه بیداری و حیات می باشد و همگان را زنده کرده ، به عرصه محشر دعوت می کند . آری این صیحه چنان عظیم و تکان دهنده است که انسان را از همه چیز جز خودش و اعمالش و سرنوشتش غافل می کند .

34 یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ اَخیهِ در آن روز که انسان از برادر خود فرار می کند ،

35 وَ اُمِّهِ وَ اَبیهِ و از مادر و پدرش ،

36 وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنیهِ و زن و فرزندانش ،

انسان نزدیک ترین نزدیکانش را که برادر و پدر و مادر و زن و فرزند هستند ، نه فقط فراموش می نماید ، بلکه از آن ها فرار می کند و این نشان می دهد هول و وحشت محشر آن قدر زیاد است که انسان را از تمام پیوندها و علائقش جدا می کند .

✓ برادری که با جان او برابر بود . ✓ مادری که به او عشق می ورزید . ✓ پدری که سخت مورد احترام او بود . ✓ همسری که شدیدابه او محبت داشت . ✓ و فرزندانی که میوه قلب و نور چشمان او شدند . بعضی گفته اند منظور فرار از برادران و پدران و مادران و همسر و

فرزندانی است که راه ایمان و تقوا و اطاعت خدا را نپیمودند ، او از آن ها فرار می کند ، مبادا به سرنوشتشان گرفتار شود . ترتیب فوق روی حساب ترتیب در اهمیت و اولویت نیست ، زیرا همه مردم در مورد علاقه و رابطه با این پنج گروه یکسان نیستند، گاه برادر نقش مهم تری در زندگی انسان دارد، بنابراین بیشتر مورد علاقه او است و گاه همسر و گاه فرزند و لذا نمی توان یک قاعده کلی در این جا به دست داد. البته برای اهمیت پیوند انسان با هر یک از این گروه پنجگانه مطالب

بسیاری می توان گفت ولی چنان نیست که به طور مطلق بتوان یکی را بر دیگری از تمام جهات - مخصوصاً به شکلی که در آیه آمده است - ترجیح داد .

37 لِکُلِّ امْرِی ءٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنیهِ

در آن روز هر کدام از آن ها وضعی دارد که او را کاملاً به خود مشغول می سازد .

تعبیر به « یُغْنیه » ( او را بی نیاز می سازد ) کنایه ظریفی است از این حقیقت که در آن روز آن قدر انسان به خود مشغول است ، که به دیگری نمی پردازد و حوادث به قدری شدید و هولناک است ، که برای اشغال تمامی فکر و قلب او کافی است . در حدیثی آمده که بعضی از خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله از آن

حضرت صلی الله علیه و آله پرسیدند : « آیا در روز قیامت انسان به یاد دوست صمیمیش می افتد »؟ حضرت صلی الله علیه و آله در پاسخ فرمودند: «سه موقف است که هیچ کس درآن ها به یاد هیچ کس نمی افتد؛ اول پای میزان سنجش اعمال است تا ببیند آیا میزانش سنگین است یا سبک ؟ سپس بر صراط است تا ببیند آیا از آن می گذرد یانه ؟ و سپس به هنگامی است که نامه های اعمال را به دست انسان هامی دهند تا ببینند آن را به دست راستشان می دهند یا دست چپ ؟ این سه موقف است که در آن ها کسی به فکر کسی نیست ، نه دوست صمیمی ، نه یار مهربان ، نه افراد نزدیک ، نه دوستان مخلص ، نه فرزندان و نه پدر و مادر و این همان است که خداوند متعال می فرماید : در آن روزهرکسی به قدرکافی به خود مشغول است ».⁽¹⁾

38 وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ صورت هایی در آن روز گشاده و نورانی است ،

39 ضاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ خندان و مسرور است .

40 وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْها غَبَرَةٌ و صورت هایی در آن روز غبارآلود است ، .

41 تَرْهَقُها قَتَرَةٌ و دود تاریکی آن ها را پوشانده .

42 اُولئِکَ هُمُ الْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ آن ها همان کافران فاجرند .

رنگ رخساره خبر از سرّ درون می دهد

« مُسْفِرَة » از ماده « سَفْر » به معنی " آشکار شدن و درخشیدن" است ، مانند طلوع سپیده صبح در پایان شب تاریک . « غَبَرَة » ( بر وزن غلبه ) از « غبار » به معنی "باقی مانده خاکی است که از زمین برخاسته و برچیزی نشسته" ، می باشد . « قَتَرَة » ( بر وزن غلبه ) در اصل از ماده « قُتار » ( بر وزن غبار ) به معنی "دودی است که از چوب یا چیز دیگری برمی خیزد" ، بعضی از ارباب لغت آن را نیز به معنی غبار تفسیر کرده اند ، اما جمع میان این دو تعبیر در آیات فوق نشان می دهد که این دو واژه دارای دو معنی متفاوت است . « کَفَرَة » و « فَجَرَة » ( بر وزن غَلبه ) جمع « کافر » و « فاجر » است که اولی اشاره به " افراد فاسدالعقیده" و دومی اشاره به " افراد فاسدالعمل" است . از این آیات به خوبی استفاده می شود که در صحنه قیامت آثار عقاید و اعمال سوء انسان ها در چهره هایشان نمایان می گردد . ضمناً تعبیر به « وُجُوه » به خاطر این است که رنگ صورت بیش از هر چیزی می تواند

بیانگر حالات درونی باشد ، هم ناراحتی های فکری و روحی و هم ناراحتی های جسمانی. به هرحال گروهی در آن جا خندان و مسرورند ، چهره هایشان گشاده و نورانی است ، روشنایی ایمان وپاکی عمل درصورت آن هاموج می زند، «و رنگ رخساره آن هاخبر از سِرّ درون می دهد » . بر عکس گروهی که تاریکی کفر وزشتی اعمالشان در چهره هایشان نمایان است، گویی گرد و غبار سیاهی بر صورتشان نشسته و هاله ای از دود آن را در خود فروبرده، آثارغم و اندوه و رنج و درد از صورت هایشان می بارد و اصولاً همان گونه که در آیه 41 سوره الرّحمن آمده : « یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسیماهُمْ: گنهکاران با سیمایشان شناخته می شوند » ، در آن روز رنگ چهره ها برای شناخت انسان ها کافی است .

اصول پنجگانه برنامه خودسازی

تعبیراتی که در آیات کوتاه و پرطنین این سوره آمده ، برنامه جامعی برای خودسازی است :

1 - از یک سو به انسان دستور می دهد که برای درهم شکستن کِبر و غرور به آغاز آفرینش خود بازگردد و ببیند چگونه از نطفه بی ارزشی آفریده شده ؟ و می دانیم یکی از بزرگ ترین موانع راه خودسازی همین کِبر و غرور است .

2 - از سوی دیگر هدایت های الهی را به عنوان بهترین توشه این راه معرفی می کند ، اعم از هدایت هایی که از طریق وحی و رهنمودهای انبیاء و اولیاء سرچشمه می گیرد و هدایت هایی که از طریق عقل و بررسی قوانین و نظامات عالم تکوین حاصل می شود .

3 - سپس به انسان دستور می دهد که به غذای جسمانیش خوب بنگرد ، چشمانش را بگشاید و ببیند این خالق رحیم و مهربان چگونه انواع مواد غذایی دانه ها و میوه ها را از این خاک تیره برای او آفریده و در برابر ربوبیتش سر تعظیم فرود آورد ، نه تنها به ساختمان تکوینی این مواد غذایی بنگرد، بلکه چگونگی تحصیل آن را نیز مورد توجه قرار دهد ، چراکه غذای پاک و حلال یکی از پایه های مهم خودسازی است .

4 - به طریق اولی باید به غذای روحش بنگرد که از کدامین سرچشمه تراوش کرده سرچشمه ای پاک یا آلوده ؟ چراکه تعلیمات ناسالم و تبلیغات گمراه کننده همچون غذای مسمومی است که حیات معنوی انسان را به خطر می افکند . عجیب این که بعضی از مردم در مورد غذای جسم بسیار سخت گیر و موشکافند ، ولی در غذای روحشان بی اعتنا، هر کتاب فاسد و مفسدی را می خوانند ،

به هرگونه تعلیمات گمراه کننده گوش فرامی دهند و برای غذای روحشان هیچ قید و شرطی قائل نیستند . در حدیثی از امیر مؤمنان علی (علیه السلام) می خوانیم : « برای چیست که می بینم مردم را هنگامی که در شب طعامی نزدشان حاضر کنند حتما چراغ می افروزند تا ببینند چه غذایی در شکم خود وارد می سازند ؟ ولی به غذای روحشان اهمیت نمی دهند و چراغ عقل را به وسیله علم روشن نمی سازند ، تا از عوارض جهالت وگناهان دراعتقادات و اعمال سالم بمانند»⁽¹⁾. نظیرهمین معنی را فرزندش امام مجتبی (علیه السلام) فرموده اند : « عَجِبْتُ لِمَنْ یَتَفَکَّرَ فی مَأْکُولِهِ ، کَیْفَ لا یَتَفَکَّرُ فی مَعْقُولِهِ ، فَیُجْنِبُ بَطْنَهُ ما یُؤْذیهِ ، وَ یُودِعُ صَدْرَهُ ما یُرْدیهِ : عجب دارم از آن ها که به غذای جسم خود می اندیشند ، اما در غذای روح دقت نمی کنند ، خوراک زیانبار را از شکم خود دور می دارند ، اما قلب را با مطالب مهلک آکنده می کنند » .⁽²⁾.

5 - بعد به خاطر بیاورد که صیحه گوش خراش محشر همه را از خواب مرگ بیدار می کند و انسان را در برابر اعمالش قرار می دهد و آن چنان اوضاع محشر هولناک است ، که انسان عزیزترین عزیزانش را فراموش می کند ، باید بیندیشد آیا امروز کاری می کند که در آن روز چهره ای خندان و مسرور و نورانی داشته باشد ، یا چهره ای زشت و عبوس و تاریک ؟ و از هم اکنون خود را برای آن روز آماده کند .

خداوندا ! به ما توفیق خودسازی مرحمت کن.

پروردگارا ! ما را از غذای جان پرور روحی محروم مفرما.

بارالها ! پیش از صیحه محشر ما را از خواب گران بیدار نما.

پایان سوره عبس

سوره تکویر

فضیلت تلاوت سوره « تکویر »

احادیث متعددی در اهمیت این سوره و تلاوت آن نقل شده است ، از جمله در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می خوانیم: «کسی که سوره اِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَت را بخواند ، خداوند او را از رسوایی در آن هنگام که نامه های عمل گشوده می شود، حفظ می کند» .⁽¹⁾

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

نشانه های هشتگانه پیچیده شدن طومار کائنات در قیامت

در آغاز سوره با اشارات کوتاه و هیجان انگیز و تکان دهنده ای از حوادث هولناک پایان این جهان و آغاز رستاخیز برخورد می کنیم که انسان را در عوالم عجیبی سیر می دهد و مجموعا هشت نشانه از این نشانه ها را بازگو می کند که عبارتند از :

✓ 1 - پیچیده شدن خورشید . ✓ 2 - بی فروغ شدن ستارگان .

✓ 3 - به حرکت درآمدن کوه ها . ✓ 4 - فراموش شدن اموال باارزش .

✓ 5 - رستاخیز و جمع شدن حیوانات . ✓ 6 - برافروخته شدن دریاها .

✓ 7 - قرین شدن نفوس همسان . ✓ 8 - سؤال از زنده به گورکردن وکشتن دختران .

1 اِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ درآن هنگام که خورشید درهم پیچیده شود.

« کُوِّرَت » از ماده « تکویر » به معنی "پیچیدن و جمع و جورکردن چیزی" است . ( همچون پیچیدن عمامه بر سر ) منظور در این جا پیچیده شدن نورخورشید و تاریک شدن و جمع شدن حجم آن است . می دانیم خورشید در حال حاضر کره ای است فوق العاده داغ و سوزان به اندازه ای که تمام مواد آن به صورت گاز فشرده ای درآمده و در گرداگردش شعله های سوزانی زبانه می کشد که صدها هزار کیلومتر ارتفاع آن ها است و اگر کره زمین در وسط یکی از این شعله های عظیم گرفتار شود، در دم خاکستر و تبدیل به مشتی گاز می شود . ولی در پایان این جهان و در آستانه قیامت ، این حرارت فرومی نشیند و آن شعله ها جمع می شود ، روشنایی آن به خاموشی می گراید و از حجم

آن کاسته می شود و این است معنی «تکویر». این حقیقتی است که در دانش امروز نیز منعکس است و کُره خورشید تدریجاً رو به تاریکی و خاموشی می رود.

2 وَ اِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ و در آن هنگام که ستارگان بی فروغ شوند .

« اِنْکَدَرَت » از ماده « اِنکدار » به معنی "سقوط کردن و پراکنده شدن" است و از ریشه « کدورت » به معنی تیرگی و تاریکی است و جمع میان هر دو معنی در آیه مورد بحث امکان پذیر است ، چراکه در آستانه قیامت ستارگان هم فروغ و روشنایی خود را از دست می دهند و هم پراکنده می شوند و سقوط می کنند و نظام جهان بالا درهم می ریزد ، همان گونه که در آیه 2 سوره انفطار آمده : « وَ اِذَا الْکَواکِبُ انْتَثَرَتْ : هنگامی که ستارگان فروریزند و پراکنده شوند » و همان گونه که در آیه 8 سوره مرسلات آمده : « وَ اِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ : و هنگامی که ستارگان محو و تاریک شوند » .

3 وَ اِذَا الْجِبالُ سُیِّرَتْ و در آن هنگام که کوه ها به حرکت درآیند .

از آیات مختلف قرآن استفاده می شود که در آستانه قیامت کوه ها مراحل مختلفی را طی می کنند، نخست به حرکت درمی آیند و در آخرین مرحله به غبار پراکنده ای تبدیل می شوند (شرح

بیشتر در این باره را در تفسیر آیه 20 سوره نبأ مطالعه فرمایید ) .

4 وَ اِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْ

و در آن هنگام که باارزش ترین اموال به دست فراموشی سپرده شود.

« عِشار » جمع « عشراء » در اصل به معنی "شتر ماده بارداری است که ده ماه بر حمل او گذشته" و در آستانه آوردن بچه است یعنی چیزی نمی گذرد که شتر دیگری از او متولد می شودو شیر فراوان در پستان او ظاهر می گردد . در آن روز که این آیات نازل گشت ، چنین شتری باارزش ترین اموال عرب محسوب می شد . « عُطِّلَت » از ماده « تعطیل » به معنی "رها کردن بدون سرپرست و چوپان" است . منظور این است که شدت هول و وحشت آن روز به قدری است که هر انسانی نفیس ترین اموال خویش را فراموش می کند .

5 وَ اِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ و در آن هنگام که وحوش جمع شوند .

همان حیواناتی که در حال عادی از هم دور بودند و از یکدیگر می ترسیدند و فرار می کردند، ولی شدت وحشت حوادث هولناک آستانه قیامت آن چنان است که این ها را گردهم جمع می کند و

همه چیز را فراموش می کنند، گویی می خواهند بااین اجتماعشان از شدت ترس و وحشت خود بکاهند . و به تعبیر دیگر : وقتی آن صحنه های هولناک خصایص ویژه حیوانات وحشی

را از آن ها می گیرد ، با انسان ها چه می کند ؟

آیا رستاخیز برای حیوانات هم وجود دارد ؟

بسیاری از مفسران معتقدند که آیه فوق اشاره به « حشر حیوانات وحشی » در دادگاه قیامت است که آن ها نیز در عالم خود و در حدود آگاهی خویش مسؤولیت هایی دارندو اگر ظلم و ستمی به یکدیگر کرده باشند ، در آن جا از آن ها قصاص می شود و این آیه را شبیه آیه 38 سوره انعام می دانند که می گوید: « وَ ما مِنْ دابَّةٍ فِی الاَْرْضِ وَ لا طائِرٍ یَطیرُ بِجَناحَیْهِ اِلاّ اُمَمٌ اَمْثالُکُمْ ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ ءٍ ثُمَّ ِالی رَبِّهِمْ یُحْشَروُنَ : هیچ جنبنده ای در زمین و هیچ پرنده ای که بادو بال خود پرواز می کند ، وجود ندارد مگر این که امت هایی همانند شما هستند ، ما چیزی را در این کتاب فروگذار نکردیم ، سپس همگی به سوی پروردگارشان جمع و محشور می شوند » . شک نیست که نخستین شرط حساب و جزا ، مسأله "عقل و شعور" و به دنبال آن "تکلیف و مسؤولیت" است ، طرفداران

این عقیده می گویند : مدارکی در دست است که نشان می دهد حیوانات نیز به اندازه خود دارای درک و فهمند ، از جمله : زندگی بسیاری از حیوانات آمیخته با نظام جالب و شگفت انگیزی است که روشنگر سطح عالی فهم و شعور آن ها است . کیست که درباره مورچگان و زنبور عسل و تمدن عجیب آن ها و نظام شگفت انگیز لانه و کندو ، سخنانی نشنیده باشدو بر درک و شعور تحسین آمیز آن ها آفرین نگفته باشد ؟ گرچه بعضی میل دارند همه این ها را یک نوع الهام غریزی بدانند ، اما هیچ دلیلی بر این موضوع در دست نیست که اعمال آن ها به صورت ناآگاه ( غریزه بدون عقل ) انجام می شود . علاقه ای که بسیاری از حیوانات تدریجا به صاحب خود پیدا می کنند ، شاهد دیگری برای این موضوع است ، بسیاری از سگ های درنده و خطرناک نسبت به صاحبان خود و حتی فرزندان کوچک آنان مانند یک خدمتگزار مهربان رفتار می کنند . داستان های زیادی از وفای حیوانات و این که آن ها چگونه خدمات انسانی را جبران می کنند ، در کتاب ها و در میان مردم شایع است که همه آن ها را نمی توان افسانه دانست . و مسلم است آن ها را به آسانی نمی توان ناشی از غریزه دانست ، زیرا غریزه معمولاً سرچشمه کارهای یکنواخت و مستمر است ، اما اعمالی که در

شرایط خاصی که قابل پیش بینی نبوده به عنوان عکس العمل انجام می گیرد ، به فهم و شعور شبیه تر است تا به غریزه . امروزه بسیاری از حیوانات را برای مقاصد قابل توجهی تربیت می کنند ، سگ های پلیس برای گرفتن جنایتکاران ، کبوترها برای رساندن نامه ها و بعضی از حیوانات برای خرید جنس از مغازه ها و حیوانات شکاری برای شکار کردن ، آموزش می بینند و وظایف سنگین خود را با دقت عجیبی انجام می دهند ، امروزه حتی برای بعضی از حیوانات رسما مدرسه افتتاح کرده اند . از همه این ها گذشته ، در آیات متعددی از قرآن ، مطالبی دیده می شود که دلیل قابل ملاحظه ای برای فهم و شعور بعضی از حیوانات محسوب می شود ، داستان فرار کردن مورچگان از برابر لشکر سلیمان و داستان آمدن هُدهُد به منطقه «سبا و یمن» و آوردن خبرهای هیجان انگیز برای سلیمان شاهد این مدعاست. احادیث متعددی نیز در زمینه رستاخیز حیوانات دیده می شود ، از جمله ؛ از ابوذر نقل شده که می گوید : ما خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله بودیم که در پیش روی ما دو بُز به یکدیگر شاخ زدند ، پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود : « می دانید چرا این ها به یکدیگر شاخ زدند » ؟ حاضران عرض

کردند: «نه»، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «ولی خدامی داند چرا و به زودی در میان آن ها داوری خواهد کرد».⁽¹⁾و در روایتی از طرق اهل تسنن از پیامبر نقل شده که در تفسیر این آیه فرمود : « اِنَّ اللّهَ یَحْشُرُ هذِهِ الاُْمَمَ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ یَقْتَصُّ مِنْ بَعْضِها لِبَعْضِ حَتّی یَقْتَصُّ لِلْجَماءِ مِنَ الْقَرْناءِ : خداوند تمام این جنبندگان را روز قیامت برمی انگیزاند و قصاص بعضی را از بعضی می گیرد، حتی قصاص حیوانی که شاخ نداشته و دیگری بی جهت به او شاخ زده است ، از او خواهد گرفت » .⁽²⁾

اگر حیوانات رستاخیز دارند ، تکلیف هم دارند ؟

سؤال مهمی که در این جا پیش می آید و تا آن حل نشود ، تفسیر آیه فوق روشن نخواهد شد این است که « آیا می توانیم قبول کنیم که حیوانات تکالیفی دارند با این که یکی از شرایط مسلم تکلیف عقل است و به همین جهت کودک و یا شخص دیوانه از دایره تکلیف بیرون است ؟ آیا حیوانات دارای چنان عقلی هستند که مورد تکلیف واقع شوند ؟ و آیا می توان باور کرد که یک حیوان بیش از

یک کودک نابالغ و حتی بیش از دیوانگان درک داشته باشد ؟ و اگر قبول کنیم که آن ها چنان عقل و درکی ندارند ، چگونه ممکن است تکلیف متوجه آن ها شود » ؟ در پاسخ این سؤال باید گفت که : تکلیف مراحلی دارد و هر مرحله ادراک و عقلی متناسب خود می خواهد ، تکالیف فراوانی که در قوانین اسلامی برای یک انسان وجود دارد ، به قدری است که بدون داشتن یک سطح عالی از عقل و درک ، انجام آن ها ممکن نیست و ما هرگز نمی توانیم چنان تکالیفی را برای حیوانات بپذیریم ، زیرا شرط آن ، در آن ها حاصل نیست ، اما مرحله ساده و پایین تری از تکلیف تصور می شود که مختصر فهم و شعور برای آن کافی است ، ما نمی توانیم چنان فهم و شعور و چنان تکالیفی را به طور کلی درباره حیوانات انکار کنیم . حتی درباره کودکان و دیوانگانی که پاره ای از مسائل را می فهمند ، انکار همه تکالیف مشکل است مثلاً اگر نوجوانان 14 ساله که به حد بلوغ نرسیده ولی کاملاً مطالب را خوانده و فهمیده اند در نظر بگیریم ، اگر آن ها عمدا مرتکب قتل نفس شوند ، در حالی که تمام زیان های این عمل را می دانند ، آیا می توان گفت هیچ گناهی از آن ها سرنزده است ؟ قوانین کیفری دنیا نیز افراد غیربالغ را در برابر پاره ای از گناهان مجازات می کند ، اگرچه

مجازات های آن ها مسلماً خفیف تر است . بنابراین بلوغ و عقل کامل ، شرط تکلیف در مرحله عالی و کامل است، در مراحل پایین تر یعنی در مورد پاره ای از گناهانی که قُبح و زشتی آن برای افراد پایین تر نیز کاملاً قابل درک است ، بلوغ و عقل کامل را نمی توان شرط دانست . باتوجه به تفاوت مراتب تکلیف و تفاوت مراتب عقل ، اشکال بالا در مورد حیوانات نیز حل می شود .

6 وَ اِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ و در آن هنگام که دریاها برافروخته شوند .

« سُجِّرَت » از ماده «تسجیر» در اصل به معنی "برافروختن و به هیجان آوردن آتش" است .

و اگر این تعبیر قرآن در گذشته برای مفسران عجیب بود ، امروز برای ما جای تعجب نیست ، زیرا می دانیم آب از دو ماده « اکسیژن » و « هیدروژن » ترکیب یافته که هر دو سخت قابل اشتعال است ، بعید نیست که در آستانه قیامت آب دریاها چنان تحت فشار قرار گیرد که تجزیه شوند و تبدیل به یکپارچه آتش گردند .

7 وَ اِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ و درآن هنگام که هرکس با همسان خود قرین گردد.

صالحان با صالحان و بدکاران با بدکاران ، اصحاب الیمین با اصحاب الیمین و اصحاب الشمال

با اصحاب الشمال ، برخلاف این دنیا که همه با هم آمیخته اند ، گاه همسایه مؤمن ، مشرک است و گاه همسر صالح، ناصالح ولی درقیامت که یوم الفصل و روز جدایی هاست ، این صفوف کاملاً از هم جدا می شوند. گواه و دلیل این تفسیر ، آیه 7 تا 11 سوره واقعه می باشد : « وَ کُنْتُمْ اَزْواجا ثَلاثَةً ، فَاَصْحابُ الْمَیْمَنَةِ ما اَصْحابُ الْمَیْمَنَةِ ، وَ اَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ما اَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ، وَ السّابِقُونَ السّابِقُونَ ، اوُلئِکَ الْمُقَرَّبُونَ : در آن روز شما به سه گروه تقسیم خواهید شد : نخست اصحاب میمنه هستند چه اصحاب میمنه ای ؟ گروه دیگر اصحاب شمال که قوم شومی هستند و سومین گروه پیشگامان پیشگامانند و آن ها مقربانند » . درحقیقت این آیه بعداز ذکر شش تحول عظیم که از مقدمات رستاخیز است، به نخستین طلیعه آن روز بزرگ یعنی روزی که هرکس با قرین خود همراه می گردد ، اشاره می کند .

8 وَ اِذَا الْمَوْءوُدَةُ سُئِلَتْ

و در آن هنگام که از دختران زنده به گور شده سؤال شود ،

9 بِاَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ که به کدامین گناه کشته شدند ؟

« مَوْءوُدَة » از ماده « وَأد » ( بر وزن وعد ) به معنی "دختری است که زنده در زیر خاک دفن شده

است" . در حدیثی از امام باقر (علیه السلام) می خوانیم : هنگامی که از تفسیر این آیه سؤال شد ، فرمود : « مَنْ قُتِلَ فی مَوَدَّتِنا : منظور کسانی هستند که در طریق محبت و دوستی ما کشته می شوند » .⁽¹⁾البته ظاهر آیه همان تفسیر اول است ، ولی ملاک و مفهوم آن قابل چنین توسعه ای می باشد .

زنده به گور کردن دختران

یکی از دردناک ترین و وحشیانه ترین پدیده های عصر جاهلیت عرب ، پدیده « وأد » است که در قرآن مجید مکرر به آن اشاره شده است . گرچه بعضی معتقدند که این جنایت در همه قبایل عرب عمومیت نداشته و تنها در قبیله « کنده » ( یا بعضی از قبایل دیگر ) بوده است ، ولی مسلماً مسأله نادری نیز محسوب نمی شده وگرنه قرآن با این تأکید و به طور مکرر ، روی آن صحبت نمی کرد . ولی به هرحال این کار به قدری وحشتناک است که حتی موارد نادر آن ، قابل دقت و بررسی است. مفسران گفته اند درجاهلیت عرب ، هنگامی که وقت وضع حمل زن فرامی رسید ، پدر حفره ای در

زمین حفر می کرد و بالای آن می نشست ، اگر نوزاد دختر بود، آن را در میان حفره پرتاب می کرد و اگر پسر بود، آن را نگه می داشت ، لذا یکی از شعرای آن ها در همین زمینه با لحن افتخارآمیزی می گوید : « نام آن نوزاد دختر را به هنگام تولد « تموت » ( یعنی می میرد در مقابل یحیی که مفهومش این است که زنده می ماند ) گذاشتم. و قبر ، داماد من است که او را دربرگرفته و خاموش ساخته است » .⁽¹⁾عامل پیدایش این جنایت، امور مختلفی بوده است ازجمله: عدم ارزش زن به عنوان یک انسان در جامعه جاهلی . مسأله فقر شدید که بر آن جامعه حاکم بوده ، مخصوصاً با توجه به این که دختران همانند پسران قادر بر تولید اقتصادی نبودند و در غارتگری ها شرکت نداشتند . همچنین این فکر که در جنگ های فراوان قبیله ای آن روز ، ممکن بود دختران به اسارت درآیند و به اصطلاح نوامیس آن ها به دست بیگانگان بیفتد و از این راه لکّه ننگی بر دامنشان بنشیند ، در این کار بی اثر نبود . این عوامل چندگانه دست به دست هم داد و پدیده وحشتناک « وأد یا وئاد » ، ( زنده به گور کردن دختران ) را به وجود .

آورده بود . با نهایت تأسف این مسأله به اَشکال دیگری در جاهلیت قرون اخیر نیز خودنمایی می کند ، در شکل آزادی سقط جنین که به صورت قانونی در بسیاری از کشورهای به اصطلاح متمدن رواج یافته ، اگر عرب جاهلی بعد از تولد نوزادان را می کشت انسان های متمدن عصر ما آن را در شکم مادر می کشند . قابل توجه این که قرآن مجید به قدری این مسأله را زشت و منفور شمرده و با آن برخورد قاطع کرده است که حتی رسیدگی به این موضوع را مقدم بر مسأله نشر نامه های اعمال در قیامت و دادخواهی در مسائل دیگر می شمردو این نهایت اهتمام اسلام را به خون انسان ها و مخصوصاً انسان های بی گناه و همچنین ارزش جنس زن را از دیدگاه اسلام نشان می دهد . نکته دیگری که توجه به آن در این جا لازم است این است که ، قرآن نمی گوید از قاتلین سؤال می کنند ، بلکه می گوید : از این کودکان معصوم سؤال می شود که گناهشان چه بوده است که چنین بی رحمانه کشته شدند ؟ گویی قاتلین ارزش بازپرسی را هم ندارند ، به علاوه شهادت و گواهی این مقتولین ، به تنهایی کافی است .

نقش اسلام در احیای ارزش مقام زن

تحقیر و درهم شکستن شخصیت زن ، تنها در میان عرب جاهلی نبود ، بلکه در میان اقوام دیگر

وحتی شاید متمدّن ترین ملل آن زمان نیز ، زن شخصیتی ناچیز داشت و غالبا با او به صورت یک کالا و نه یک انسان رفتار می شد ولی مسلماً عرب جاهلی این تحقیر را در اَشکال زننده تر و وحشتناک تری انجام می داد، تا آن جاکه اصلاً نَسَب را مربوط به مرد می دانست و مادر را تنها ظرفی برای نگهداری و پرورش جنین محسوب می کرد . این را نیز می دانیم که آن ها برای زن حقی در ارث قائل نبودند و برای تعدد زوجات ، حد و مرزی قائل نمی شدند . به سادگی خوردن آب ازدواج می کردند وبه آسانی آن هارا طلاق می دادند. ولی اسلام ظهور کرد و با این خرافه در ابعاد مختلفش سرسختانه جنگید ، مخصوصاً تولد دخترراکه ننگ می دانستند، در احادیث اسلامی به عنوان گشوده شدن ناودانی از رحمت خدا به خانواده معرفی کرد . و خود پیامبر صلی الله علیه و آله آن قدر به دخترش بانوی اسلام فاطمه زهرا علیهاالسلام احترام می گذاشت ، که مردم تعجب می کردند . با تمامی مقامی که داشت ، دست دخترش را می بوسید و به هنگام مراجعت از سفر نخستین کسی را که دیدار می کرد ، دخترش فاطمه بود و به عکس هنگامی که می خواست به سفر برود ، آخرین خانه ای را که خداحافظی می کرد ، باز خانه دخترش فاطمه علیهاالسلام بود. در حدیثی می خوانیم که به پیامبر صلی الله علیه و آله

خبر دادند که خدا به او دختری داده است ، ناگهان نگاه به صورت یارانش کرد، آثار ناخشنودی در آن ها نمایان گشت ( گویی هنوز رسوبات افکار جاهلی از مغز آن ها برچیده نشده ) پیامبر صلی الله علیه و آله فورا فرمود: « ما لَکُمْ ؟ رَیْحانَةٌ اَشُمُّها ، وَ رِزْقُها عَلَی اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : و این چه حالتی است در شما می بینم ؟ خداوند گلی به من داده آن را می بویم و اگر غم روزی او را می خورید ، روزیش با خداست » .⁽¹⁾

درحدیث دیگری از پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم که فرمود : «نِعْمَ الْوَلَدُ الْبَناتُ ، مُلْطِفاتٌ ، مُجْهِزاتٌ ، مُونِساتٌ ، مُفْلِیاتٌ : چه فرزند خوبی است دختر ، هم پُرمحبت است ، هم کمک کار ، هم مونس است و هم پاک و پاک کننده » .⁽²⁾در حدیث دیگری از پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم که فرمود : « کسی که بازار می رود و تحفه ای برای خانواده خود می خرد ، همچون کسی است که می خواهد به نیازمندانی کمک کند ( همان پاداش را دارد ) و هنگامی که می خواهد تحفه را تقسیم کند ، نخست باید به دختر و سپس به پسران بدهد ، چراکه .

هرکس دخترش را شاد و مسرورکند، چنان است که گویی کسی از فرزندان اسماعیل (علیه السلام) را آزادکرده باشد» .⁽¹⁾در واقع این احترام به شخصیت زن سبب آزادی او در جامعه و پایان دادن به دوران بردگی زنان است . گرچه در این زمینه سخن بسیار است و ذیل آیات مناسب بحث شده است ، ولی از این واقعیت نمی توان به آسانی گذشت که با نهایت تأسف هنوز در جوامع اسلامی ، آثاری از همان افکار جاهلی وجود دارد و هنوز کم نیستند خانواده هایی که از تولد پسر خوشحال و از نوزاد دختر ناراحت می شوند و یا لااقل تولد پسر را بر دختر ترجیح می دهند . البته ممکن است شرایط خاص اقتصادی و اجتماعی در رابطه با وضع زنان در جوامع کنونی یکی از علل این گونه عادات و رسوم باشد ، ولی هرچه هست باید عموم مسلمین راستین با این طرز فکر مبارزه کنند و ریشه های اجتماعی و اقتصادی آن را بسوزانند ، چون اسلام نمی پسندد که بعد از گذشت چهارده قرن پیروانش به افکار جاهلی بازگردند و این یک نوع جاهلیت ثانوی است . حتی در جوامع غربی که .

تصور می کنند برای زن شخصیت والایی قائلند ، عملاً می بینیم او را آن چنان تحقیر کرده اند که به صورت یک عروسک بی ارزش یا وسیله ای برای خاموش کردن آتش شهوت و یا کالایی برای تبلیغ کالاهایشان درآورده اند .

10 وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ و در آن هنگام که نامه های اعمال گشوده شود .

«صُحُف» جمع «صحیفه» در اصل به معنی "چیز گسترده" است ، مانند صحیفه صورت و سپس به الواح و کاغذهایی که روی آن مطالبی می نویسند، اطلاق شده است. گشوده شدن نامه های اعمال در قیامت هم دربرابرچشم صاحبان آن هاست، تابخوانند و خودشان به حساب خود برسند، همان گونه که در سوره اسراء آیه 14 آمده است: «اِقْرَأْکِتابَکَ کَفی بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسیبا». و هم در برابر چشم دیگران است که خود تشویقی است برای نیکوکاران و مجازات و رنجی است برای بدکاران.

11 وَ اِذَا السَّماءُ کُشِطَتْ و درآن هنگام که پرده از روی آسمان برگرفته شود.

« کُشِطَت » از ماده « کَشْط » ( بر وزن کشف ) در اصل چنان که « راغب » در « مفردات » می گوید، به معنی " کندن پوست حیوان" است و بنا به گفته « ابن منظور » در « لسان العرب » به معنی "برداشتن پرده از روی چیزی" نیز آمده است و لذا هنگامی که ابرها پاره شوند و متفرق گردند ، این تعبیر به

کار می رود . منظور از آن در آیه مورد بحث این است که پرده هایی که در این دنیا بر جهان ماده و عالم بالا افکنده شده و مانع از آن است که مردم فرشتگان یا بهشت و دوزخ را که درون این جهان است ببینند ، کنار می رود و انسان ها حقایق عالم هستی را می بینند و همان طور که در آیات بعد می آید ، دوزخ شعله ور و بهشت به انسان ها نزدیک می گردد . آری روز قیامت ، « یَوْمُ الْبُروُز »

است و حقایق اشیاء در آن روز ظاهر و آشکار می گردد و پرده از آسمان برداشته می شود . مطابق این تفسیر ، آیه فوق ، ناظر بر حوادث مرحله دوم رستاخیز ، یعنی مرحله بازگشت انسان ها به زندگی و حیات نوین است ، آیات قبل و بعد نیز ناظر به همین معنی است .

12 وَ اِذَا الْجَحیمُ سُعِّرَتْ و در آن هنگام که دوزخ شعله ور گردد .

مطابق آیه « اِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحیطَةٌ بِالْکافِرینَ : دوزخ به کافران احاطه دارد » ( 49 / توبه ) جهنم هم امروز موجود است ولی پرده ها و حجاب های عالم دنیا مانع از مشاهده آن است ، همان گونه که

مطابق بسیاری از آیات قرآن ، بهشت نیز هم اکنون آماده برای پرهیزگاران است . ⁽¹⁾

13 وَ اِذَا الْجَنَّةُ اُزْلِفَتْ و در آن هنگام که بهشت نزدیک شود .

« اُزْلِفَت » از ماده « زَلْف » ( بر وزن حرف ) و « زُلفی » ( بر وزن کُبری ) به معنی "قرب و نزدیکی" است . چه منظور نزدیکی مکانی باشد و چه زمانی ویا ازنظر اسباب و مقدمات و یا همه این ها، یعنی بهشت هم ازنظر مکان به مؤمنان نزدیک می شود و هم ازنظر زمان ورود و هم اسباب و وسایلش در آن جا سهل و آسان است . قابل توجه این که نمی گوید : نیکوکاران به بهشت نزدیک می شوند ، بلکه می گوید: بهشت را به آن ها نزدیک می سازند و این محترمانه ترین تعبیری است که در این زمینه ممکن است . همان گونه که گفتیم بهشت و جهنم هم اکنون وجود دارند ، اما در آن روز بهشت نزدیک تر و دوزخ از هر زمان شعله ورتر می گردد .

14 عَلِمَتْ نَفْسٌ مااَحْضَرَتْ آری درآن موقع هرکس می داند چه چیزی را آماده کرده است. .

آن روز معلوم می شود که چه کرده ایم؟!

این تعبیر به خوبی نشان می دهد که همه اعمال انسان ها در آن جا حاضر می شود و علم و آگاهی آدمی نسبت به آن ها علمی توأم با شهود و مشاهده خواهد بود . این آیه نیز بیانگر تجسم اعمال است و این که اعمال انسان ها که ظاهراً در این جهان نابود می شود، هرگز نابودنشده و درآن روز به صورت های مناسبی مجسم می گردد و درعرصه محشرحاضرمی شود.

نظم آیات در قالب بیان حوادث دوازده گانه رستاخیز در دو مرحله فنای این جهان و حیات پس از مرگ

در آیات موردبحث و آیات گذشته به دوازده حادثه در رابطه با مسأله رستاخیز اشاره شده که شش حادثه نخست مربوط به مرحله اول یعنی فنای این جهان است و شش حادثه دوم مربوط به مرحله دوم یعنی زندگانی مجدد و حیات پس از مرگ است . در قسمت اول سخن از تاریکی خورشید ، بی فروغی ستارگان ، تزلزل و حرکت کوه ها ، آتش گرفتن دریاها ، فراموش شدن اموال و ثروت ها و متوحش شدن حیوانات است . و در مرحله دوم سخن از محشور شدن انسان ها در

صفوف جداگانه ، سؤال از دختران بی گناهی که زنده به گور شدند ، گشوده شدن نامه اعمال ، کنار رفتن حجاب ها از صفحه آسمان ، برافروخته شدن آتش دوزخ ، نزدیک شدن بهشت و بالاخره آگاهی کامل انسان از اعمال خویش است . این آیات در عین کوتاهی، به قدری پُرمعنی، پُرطنین و بیدارگر است که هر انسانی را تکان می دهد و در عالمی از اندیشه و فکر فرو می برد ، به گونه ای که سرانجام این جهان و چگونگی رستاخیز را در عباراتی کوتاه در برابر چشمان خود مجسم می بیند و چه زیبا و رساست آیات قرآن و تعبیراتش و چه پُرمعنی و الهام بخش است اشارات و نکاتش .

آیا منظومه شمسی و ستارگان خاموش می شوند ؟

قبل از هرچه باید بدانیم خورشید این کانون حیاتبخش منظومه ما گرچه نسبت به ستارگان آسمان ستاره متوسطی است ، ولی در حد ذات خود و نسبت به کُره زمین فوق العاده عظیم است ، طبق بررسی دانشمندان ، حجم آن یک میلیون و سیصد هزار مرتبه از زمین بزرگ تر است ، منتها چون فاصله ای در حدود یکصد و پنجاه میلیون کیلومتر با ما دارد ، به اندازه فعلی دیده می شود .

برای تجسم عظمت و وسعت خورشید همین اندازه کافی است که اگر کُره ماه و زمین را با همین

فاصله ای که الآن بین آن ها وجود دارد به داخل خورشید منتقل کنیم ، ماه به آسانی می تواند دور زمین بگردد بی آن که از سطح خورشید خارج شود . حرارت سطح خورشید را بالغ بر شش هزار درجه سانتیگراد و حرارت عمق آن را بالغ بر چند میلیون درجه می دانند . هرگاه بخواهیم وزن خورشید را بر حسب تن بیان کنیم ، باید عدد «2» را بنویسیم و بیست و هفت صفر پهلوی آن بگذاریم ( یعنی دو میلیارد میلیارد میلیارد تن ) . از سطح خورشید شعله هایی زبانه می کشد که ارتفاع آن گاه بالغ بر یکصد و شصت هزار کیلومتر است و کُره زمین به آسانی در وسط آن گم می شود ، چراکه قطر کُره زمین بیش از دوازده هزار کیلومتر نیست . و اما منبع انرژی حرارتی و نورانی خورشید ، برخلاف آن چه بعضی تصور می کنند ، ناشی از سوختن نیست ، چراکه به گفته « جورج گاموف » در کتاب « پیدایش و مرگ خورشید » ، اگر جرم خورشید از زغال سنگ خالص ساخته شده بود و در زمان نخستین فرعون مصر آن را آتش زده بودند ، باید تا امروز تمام آن سوخته و چیزی جز خاکستر بر جای نمانده باشد ، هر نوع ماده سوختنی دیگری به جای زغال سنگ فرض کنیم ، همین اشکال را دارد . حقیقت این است که مفهوم سوختن در مورد

خورشید صادق نیست ، آن چه صدق می کند انرژی حاصل از تجزیه های اتمی است و می دانیم این انرژی فوق العاده عظیم است بنابراین اتم های خورشید دائماً در حال تجزیه و تشعشع و تبدیل به انرژی است ، که طبق محاسبه دانشمندان هر ثانیه ای که بر او می گذرد ، چهار میلیون تن از او کاسته می شود . اما حجم خورشید به قدری عظیم است که با گذشت هزاران سال کمترین تغییری ظاهراً در وضع آن حاصل نمی شود . ولی باید دانست که همین امر در دراز مدت به فنا و نابودی خورشید کمک می کند و سرانجام این جرم عظیم لاغر و لاغرتر و کم فروغ و عاقبت بی نور می شود ، این امر درباره سایر ستارگان نیز صادق است . بنابراین آن چه در آیات فوق پیرامون تاریک شدن خورشید و متلاشی شدن ستارگان آمده است ، حقیقتی است که با علم امروز کاملاً هماهنگ می باشد و قرآن زمانی این حقایق را بیان کرده که نه تنها در محیط جزیره عربستان ، که در محافل جهان علمی آن روز نیز از این مسایل خبری نبود .

15 فَلا اُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ سوگند به ستارگانی که بازمی گردند .

16 الْجَوارِ الْکُنَّسِ حرکت می کنند و از دیده ها پنهان می شوند ،

« خُنَّس » جمع « خانس » از ماده « خَنْس » ( بر وزن شمس ) در اصل به معنی " انقباض و بازگشت و پنهان شدن" است و شیطان را از این جهت « خَنّاس » می گویند که خود را مخفی می کند و هنگامی که نام خدا برده می شود ، منقبض می شود همان گونه که در حدیث آمده است : « اَلشَّیْطانُ یُوَسْوِسُ اِلَی الْعَبْدِ فَاِذا ذُکِرَ اللّهُ خُنَّس : شیطان پیوسته بندگان خدا را وسوسه می کند و هنگامی که خدا را یاد کنند ، برمی گردد » . « جَوار » جمع « جارِیَة » به معنی "رونده سریع" است . « کُنَّس » جمع « کانِس » از ماده « کنس » ( بر وزن شمس ) به معنی "مخفی شدن" است و « کناس » ( بر وزن پلاس ) ، به لانه پرندگان و مخفیگاه آهوان و حیوانات وحشی گفته می شود . در این که منظور از این سوگندها چیست ، بسیاری از مفسران معتقدند که اشاره به پنج ستاره سیار منظومه شمسی است که با چشم غیر مسلح دیده می شود ( عطارد ، زهره ، مریخ ، مشتری و زحل ) . توضیح این که اگر درچند شب متوالی چشم به آسمان بدوزیم ، به این معنی پی می بریم که ستارگان آسمان دست جمعی تدریجا طلوع می کنند و باهم غروب می نمایند ، بی آن که تغییری در فواصل آن ها به وجود آید ، گویی مرواریدهایی هستند که روی یک پارچه سیاه در فواصل معینی دوخته شده اند و این پارچه را از

یک طرف بالا می آورند و از طرف دیگر پایین می کشند ، تنها پنج ستاره است که از این قانون کلی مستثنی است ، یعنی در لابلای ستارگان دیگر حرکت می کنند ، گویی پنج مروارید ندوخته روی یک پارچه آزاد قرار گرفته اند و در لابلای آن ها می غلطند . این ها همان پنج ستاره بالاست که عضو خانواده منظومه شمسی می باشند و حرکات آن ها به خاطر نزدیکیشان با ما است وگرنه سایر ستارگان آسمان نیز دارای چنین حرکاتی هستند اما چون از ما بسیار دورند ، ما نمی توانیم حرکات آن هارا احساس کنیم، این از یکسو. از سوی دیگر توجه به این نکته نیز لازم است که علمای هیأت ، این ستارگان را « نجوم متحیّره » نامیده اند ، زیرا حرکات آن ها روی خط مستقیم نیست و به نظر می رسد که مدتی سیر می کنند ، بعد کمی برمی گردند ، دومرتبه به سیر خود ادامه می دهند که درباره علل آن در علم « هیأت » بحث های فراوانی شده است . آیات فوق ممکن است اشاره به همین باشد که این ستارگان دارای حرکتند ( اَلْجَوار ) و در سیر خود رجوع و بازگشت دارند ( اَلْخُنَّس ) و سرانجام به هنگام طلوع سپیده صبح و آفتاب ، مخفی و پنهان می شوند، شبیه آهوانی که شب هادر بیابان ها برای به دست آوردن طعمه می گردند و به هنگام روز از ترس صیاد و حیوانات وحشی در

« کناس » خود مخفی می شوند ( اَلْکُنَّس ) . ضمناً تعبیربه « جَواری » جمع « جاریه » که یکی از معانی آن " کشتی های در حال حرکت" است ، تعبیر لطیفی است که شباهت حرکت این ستارگان را در اقیانوس آسمان به حرکت کشتی ها بر صفحه دریاها نشان می دهد . به هر حال گویا قرآن مجید می خواهد با این سوگندهای پُرمعنی و آمیخته با نوعی ابهام اندیشه ها را به حرکت درآورد و متوجه وضع خاص و استثنایی این سیارات در میان خیل عظیم ستارگان آسمان کند تا بیشتر در آن فکر کنند و به عظمت پدیدآورنده این دستگاه عظیم آشناتر شوند . در حدیثی از امیرمؤمنان علی (علیه السلام) نیز آمده است که در تفسیر این آیات فرمود : « هِیَ خَمْسَةُ اَنْجُمٍ : زُحَلٌ وَ الْمُشْتَرِیُّ وَ الْمِرّیخُ وَ الزُّهْرَةُ وَ عَطارُد : آن ها پنج ستاره اند : زحل و مشتری و مریخ و زهره و عطارد » .⁽¹⁾

17 وَ اللَّیْلِ اِذا عَسْعَسَ و قسم به شب هنگامی که پشت کند و به آخر رسد ،« عَسْعَس » از ماده « عَسْعَسَة » در اصل به معنی "تاریکی رقیق" است ولی در این جا به قرینه آیه .

بعد که سخن از صبح می گوید ، منظور همان پایان گرفتن شب است و در حقیقت شبیه سوگندی است که در آیه 33 سوره مُدَّثِّر آمده : « وَ اللَّیْلِ اِذا اَدْبَرَ » . اصولاً شب همان گونه که قبلاً اشاره کرده ایم ، یکی از مواهب بزرگ الهی است ، هم مایه آرامش روح و جسم است و هم سبب تعدیل حرارت آفتاب و ادامه حیات موجودات ولی تکیه روی پایان شب ممکن است به خاطر این باشد که رو به سوی روشنایی و نور می رود و از این گذشته بهترین زمان برای نیایش و عبادت پروردگار است و آغاز حرکت و جنبش در عالم حیات .

18 وَ الصُّبْحِ اِذا تَنَفَّسَ و صبح هنگامی که تنفس کند ،

چه تعبیر جالبی ، صبح را به موجود زنده ای تشبیه کرده که نخستین تنفسش با طلوع سپیده آغاز می شود و روح حیات در همه موجودات می دمد ، گویی در زیر دست و پای لشگر زنگی شب نفسش بریده بود و با درخشیدن اولین شعاع نور از زیر چنگال او آزاد می شود و نفس تازه می کند .

19 اِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَریمٍ

که ( این ) قرآن کلام فرستاده بزرگواری است ( جبرئیل امین ) .

پیک وحی الهی بر او نازل شده

و این پاسخی است به آن هاکه پیامبر صلی الله علیه و آله را متهم می کردند که قرآن را خود ساخته و پرداخته و به خدا نسبت داده است. دراین آیه و آیات بعدپنج وصف برای «جبرئیل» پیک وحی خدا بیان شده که در حقیقت اوصافی است که برای هر فرستاده جامع الشرایط لازم است. نخست توصیف او به " کریم بودن" که اشاره به ارزش وجودی او است ، آری او نزد خداوند بزرگ وجودی است باارزش و بااهمیت .

20 ذی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکینٍ

که صاحب قدرت است و نزد ( خداوند ) صاحب عرش مقام والا دارد .

تعبیر به « ذی قُوَّة » ( صاحب قدرت ) درباره جبرئیل به خاطر آن است که برای دریافت چنین پیام بزرگ و ابلاغ دقیق آن قدرت و نیروی عظیمی لازم است و اصولاً هر رسول و فرستاده ای باید در حدود رسالت خود "صاحب قدرت" باشد ، مخصوصاً باید از هر گونه فراموشکاری در زمینه پیامی که مسؤول ابلاغ آن است ، برکنار باشد . « ذِی الْعَرْش » اشاره به ذات پاک خداوند است گرچه او صاحب تمام عالم هستی است ، ولی از آن جا که عرش خواه به معنی عالم ماوراء طبیعت باشد و یا

مقام علم مکنون خداوند ، اهمیت بیشتری دارد ، اورا به صاحب عرش بودن توصیف می کند. « مَکین » به معنی " کسی است که صاحب منزلت و مکانت" است . اساسا باید رسول "شخص بزرگ و فرد برجسته ای" باشد که بتواند نمایندگی و رسالت او را به عهده گیرد و کاملاً مقرب و نزدیک به او باشد و مسلماً تعبیر به « عِنْدَ » ( نزد ) به معنی حضور مکانی نیست ، چراکه خداوند مکان ندارد بلکه حضور مقامی و قُرب معنوی است .

21 مُطاعٍ ثَمَّ اَمینٍ فرمانروا و امین است .

تعبیربه « ثَمَّ » که برای اشاره به بعید به کار می رود ، ناظر به این حقیقت است که پیک وحی خدا در عالم فرشتگان نافذالکلمه و مورد اطاعت است و از همه این ها گذشته در ابلاغ رسالت خویش نهایت امانت را دارد . از روایات استفاده می شود که گاه جبرئیل " امین" برای ابلاغ آیات قرآن از سوی گروه عظیمی از فرشتگان همراهی می شد و مسلماً در میان آن ها "مُطاع" بود و یک رسول باید در میان همراهانش مُطاع باشد .

22 وَ ما صاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ و مصاحب شما ( پیامبر ) دیوانه نیست .

تعبیربه « صاحِب » که به معنی "ملازم و رفیق و همنشین" است ، علاوه بر این که از مقام تواضع پیامبر نسبت به همه مردم حکایت می کند ، اشاره به این است که او سالیان دراز در میان شما زندگی کرده و همنشین با افراد شما بوده است و او را به عقل و درایت و امانت شناخته اید ، چگونه نسبت جنون به او می دهید ؟ جز این که او بعد از بعثت ، تعلیماتی با خود آورده که با تعصب ها و تقلیدهای کورکورانه و هوا و هوس های شما سازگار نیست . نسبت « جنون » ، از جمله نسبت هایی است که طبق آیات قرآن از جمله آیه 52 سوره ذاریات ، به همه پیامبران الهی از سوی دشمنان لجوج و معاند داده شده ، عاقل در منطق آن ها کسی بود که همرنگ با محیط فاسد باشد و دنباله روی شهوات آن ها ، نان را به نرخ روز خورد و از هر حرکت اصلاحی و انقلابی دوری کند و با این معیار و ضابطه ، همه پیامبران از دیدگاه تاریک دنیاپرستان ، دیوانه بوده اند .

23 وَ لَقَدْ رَاآهُ بِالاُْفُقِ الْمُبینِ

او رسول الهی ( جبرئیل ) را در افق روشن مشاهده کرد .

منظور از افق مبین ، همان « افق اعلی » و افق آشکار کننده فرشتگان است که پیامبر ،

جبرئیل را در آن مشاهده کرد .

24 وَ ما هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنینٍ

او نسبت به آن چه از طریق وحی دریافت داشته ، بُخل ندارد .

« ضَنین » از ماده « ضِنَّه » ( بر وزن مِنَّة ) به معنی "بُخل" در مورد اشیاء نفیس و گرانبها است .

پیامبر صلی الله علیه و آله همه آن چه را از طریق وحی دریافت داشته را ، بی کم و کاست در اختیار بندگان خدا و همه نیازمندان می گذارد، او مانند بسیاری از مردم نیست که وقتی به حقیقت مهمی دست می یابند ، اِصرار در کتمان آن دارند و غالبا ازبیان آن بُخل می ورزند و چه بسا آن معلومات رابا خود به گور می برند.

25 وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شَیْطانٍ رَجیمٍ این ( قرآن ) گفته شیطان رجیم نیست .

واژه « رَجیم » در اصل از ماده « رَجْم » و « رِجام » ( بر وزن لِجام ) به معنی "سنگ" گرفته شده و سپس به پرتاب سنگ برای راندن شخص یا حیوانی اطلاق گردیده و بعد از آن به معنی هرگونه طرد کردن و دور کردن آمده و منظور از « شَیْطانٍ رَجیم » در این جا همین معناست ، یعنی شیطانی که از درگاه خداوند مطرود است . این آیات قرآن هرگز مانند سخنان کاهنان که تاریک و گمراه کننده است

و ازطریق ارتباط باشیاطین دریافت می داشتند، نمی باشد و نشانه های این حقیقت در آن ظاهر است، چراکه سخنان کاهنان آمیخته با دروغ و اشتباهات فراوان بوده و بر محور امیال و مطامعشان دورمی زد و این هیچ نسبتی با قرآن مجید ندارد ، زیرا آیات قرآنی همان گونه که در اولین برخورد برای هرکس روشن می شود، سراسر نور و هدایت و روشنایی است .

ویژگی های پنجگانه رسول و فرستادگان از دیدگاه قرآن

صفات پنجگانه ای که در آیات فوق برای «جبرئیل امین» به عنوان فرستاده خداوند به سوی پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله آمده ، صفاتی است که با در نظر گرفتن سلسله مراتب در هر رسول و فرستاده ای ضرورت دارد : 1 - کرامت و داشتن صفات برجسته نفسانی است که او را لایق رسالت مهمی کند . 2 - دارابودن قدرت ( ذی قُوَّة ) تا در امر رسالت خویش با قاطعیت و توانایی پیش رود و از هر ضعف و فتور و سستی برکنار باشد . 3 - داشتن مقام و منزلت در نزد کسی که از طرف او رسالتی را پذیرفته ( مَکین ) تا بتواند پیام ها را به خوبی دریافت دارد و چنان چه جوابی لازم بود ، بدون هیچ گونه ترس و واهمه ای ابلاغ کند . 4 - چنان چه امر رسالت مهم باشد ، باید معاونانی

داشته باشد که او را در این کار یاری کنند ، معاونانی گوش به فرمان و هماهنگ و فرمانبردار ( مُطاع ) . 5 - دارا بودن «امانت» تا کسانی که می خواهند پیام را از آن رسول بگیرند ، بر او اعتماد کنند و گفتار او بی کم و کاست گفتار کسی محسوب شود که از ناحیه او آمده است . هنگامی که این اصول پنجگانه تأمین گردد، حق رسالت ادا خواهد شد و لذا در حالات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و تاریخ زندگی او می بینیم که رسولان خود را با دقت زیاد از میان کسانی که واجد این صفات بودند، انتخاب می کرد که یک نمونه زنده آن رسالت امیرمؤمنان علی (علیه السلام) از سوی پیغمبر صلی الله علیه و آله در ابلاغ آیات آغاز سوره برائت به مشرکان مکه در آن شرایط خاص است که شرح آن در تفسیر سوره برائت آمده است. علی (علیه السلام) می فرماید: « رَسُولُکَ تَرْجُمانُ عَقْلِکَ وَ کِتابُکَ اَبْلَغُ ما یَنْطِقُ عَنْکَ : فرستاده تو نمایانگر عقل تو است و نامه تو گویاترین سخنگویت » .⁽¹⁾

26 فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ پس به کجا می روید ؟ .

ای غافلان به کجا می روید ؟

در آیه موردبحث مخالفان را به خاطر عدم پیروی از این کلام بزرگ مورد توبیخ قرار می دهد و با یک استفهام توبیخی می گوید : چرا راه راست را رها کرده ، به بیراهه گام می نهید ؟ و چرا پشت به این چراغ فروزان نموده رو به سوی تاریکی می روید ؟ مگر دشمن سعادت و سلامت هستید ؟

27 اِنْ هُوَ اِلاّ ذِکْرٌ لِلْعالَمینَ

این قرآن چیزی جز تذکری برای جهانیان نیست .

همه را اندرز و هشدار می دهد تا از خواب غفلت بیدار شوند .

28 لِمَنْ شاءَ مِنْکُمْ اَنْ یَسْتَقیمَ

برای آن ها که می خواهند راه مستقیم در پیش بگیرند .

قابل توجه این که در آیه قبل می گوید : « قرآن مایه ذکر و بیداری برای جهانیان است » و در این آیه تنها گروه خاصی را ذکر می کند ، همان هاکه تصمیمی برقبول هدایت و پیمودن راه راست گرفته اند، این تفاوت به خاطر آن است که آیه قبل عمومیت این فیض الهی را بیان می کند و این آیه شرط

بهره گیری از این فیض را و تمام مواهب عالم چنین است که اصل فیض ، عام است ولی استفاده ازآن مشروط به اراده و تصمیم است، زیرا برای هدایت وتربیت ، تنها « فاعلیت فاعل » کافی نیست ، بلکه « قابلیت قابل » نیز شرط است . این آیه از آیاتی است که نشان می دهد خداوند انسان را آزاد و مختار آفریده و تصمیم نهایی برای پیمودن راه حق و باطل با خود اوست .

فقط راهی که قرآن و پیامبرخدا معرفی کنند، راه مستقیم هدایت و بقیه راه ها انحرافی است

تعبیر به « یَسْتَقیم » تعبیر جالبی است که نشان می دهد راه اصلی که در پیش روی انسان قرار دارد ، راه مستقیم هدایت و سعادت است و بقیه راهها همه انحرافی است . تمامی نیروهای درون و برون انسان همه بسیج شده اند که اورا در این راه مستقیم به حرکت درآورند و اگر افراط و تفریط ها، وسوسه های شیطانی و تبلیغات گمراه کننده در کار نباشد ، انسان با ندای فطرت در همین مسیر مستقیم گام می نهد، می دانیم "خط مستقیم همیشه نزدیک ترین راه به مقصد است".

29 وَ ما تَشاؤُنَ اِلاّ اَنْ یَشاءَ اللّهُ رَبُّ الْعالَمینَ

و شمااراده نمی کنید مگراین که خداوند پروردگارجهانیان بخواهد.

بحثی پیرامون جبر و اختیار

اما چون تعبیر به مشیت و اراده انسان ، ممکن است این توهم را ایجاد کند که انسان چنان آزاد است که در پیمودن این راه هیچ نیازی به خداوند و توفیق الهی ندارد ، در این آیه که آخرین آیه از این سوره است ، به بیان نفوذ مشیت پروردگار می پردازد . در حقیقت مجموع این دو آیه همان مسأله دقیق و ظریف « اَمْرٌ بَیْنَ الاَْمْرَیْن » را بیان می کند ، از یکسو می گوید : تصمیم گیری به دست شماست و از سوی دیگر می گوید : تا خدا نخواهد ، شما نمی توانید تصمیم بگیرید ، یعنی اگر شما مختار و آزاد آفریده شده اید ، این اختیار و آزادی نیز از ناحیه خداست ، او خواسته است که شما چنین باشید . انسان در اعمال خود نه مجبور است ونه صددرصد آزاد ، نه طریقه جبر ، صحیح است ونه طریقه تفویض ، بلکه هرچه او دارد ، از عقل و هوش و توانایی جسمی و قدرت تصمیم گیری همه از ناحیه خداست و همین واقعیت است که او را ازیکسو دایما نیازمند به خالق می سازد و از سوی دیگر به مقتضای آزادی و اختیارش به او تعهد و مسؤولیت می دهد . تعبیر به « رَبُّ الْعالَمین » به خوبی نشان می دهد که مشیت الهی نیز در مسیر تربیت و تکامل انسان و همه

جهانیان است ، او هرگز نمی خواهد کسی گمراه شود ، یا گناه کند و از جوار قُرب خدا دور افتد ، او به مقتضای ربوبیتش همه کسانی را که بخواهند در مسیر تکامل گام بردارند ، یاری می دهد .

عجیب این که طرفداران مسلک جبر تنها به آیه دوم چسبیده اند ، درحالی که طرفداران تفویض نیز ممکن است به آیه اول متوسل شوند . این جداسازی آیات از یکدیگر که غالبا معلول پیشداوری های نادرست است ، مایه گمراهی است . آیات قرآن را باید در کنار هم گذاشت و از مجموع استفاده کرد . جالب این که بعضی از مفسران نقل کرده اند که : وقتی آیه اول ( لِمَنْ شاءَ مِنْکُمْ اَنْ یَسْتَقیم ) نازل شد، ابوجهل که عملاً ازطرفداران عقیده تفویض بود، گفت: «خوب شد همه اختیارات با ما است» و این جا بود که آیه دوم نازل گردید ( وَ ما تَشاؤُنَ اِلاّ اَنْ یَشاءَ اللّهُ رَبُّ الْعالَمین ) .⁽¹⁾

پایان سوره تکویر .

سوره انفطار

فضیلت تلاوت سوره « انفطار »

درباره اهمیت تلاوت این سوره ، در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم : « هر کس این دو سوره ؛ سوره انفطار و سوره انشقاق را تلاوت کند و آن دو را در نماز فریضه و نافله برابر چشم خود قرار دهد ، هیچ حجابی او را از خدا محجوب نمی دارد و چیزی میان او و خداوند حایل نمی شود ، پیوسته ( با چشم دل ) به خدا می نگرد و خدا ( با لطفش ) به او نگاه می کند ، تا از حساب مردم فارغ شود » .⁽¹⁾

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 اِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ آن زمان که آسمان (کرات آسمانی) ازهم شکافته شود.

2 وَ اِذَا الْکَواکِبُ انْتَثَرَتْ و آن زمان که ستارگان پراکنده شود و فروریزد .

آن زمان که نظام جهان درهم ریزد

« اِنْفَطَرَت » از ماده « انفطار » به معنی " انشقاق و شکافته شدن" است . « کَواکِب » جمع « کوکب » در لغت عرب معانی زیادی دارد از جمله : ستاره به طور اعم و ستاره زهره به طور اَخص ، سفیدی که در چشم ظاهر می شود ، گیاهان بلند ، شکوفه درختان ، نوجوان زیبا ، شمشیر ، آب ، رییس یک جمعیت و غیره . ولی ظاهراً معنی حقیقی آن همان ستاره درخشنده و فروزان است و بقیه معانی مجازی محسوب می شوند ، که به مناسبت شباهت با معنی اصل ، در آن ها استعمال شده است . « اِنْتَثَرَت » در اصل از ماده « نَثْر » ( بر وزن نصر ) به معنی "پراکنده ساختن" و « اِنْتِثار » به معنی "پراکنده شدن" و ازآن جا که پراکنده شدن ستارگان (همانند گردن بندی که رشته آن گسیخته باشد) ،

سبب می شود که هر کدام در گوشه ای بیفتد ، بسیاری از مفسران آن را به معنی سقوط ستارگان نیز تفسیر کرده اند و این لازمه معنی پراکندگی است . در این که پراکنده شدن ستارگان و انفجار کواکب آسمان و به هم ریختن نظام آن ها تحت تأثیر چه عواملی رخ می دهد ؟ آیا تعادل جاذبه و دافعه به هم می خورد ؟ یا یک نیروی عظیم مرموزی آن را تحت الشعاع خویش قرار می دهد ؟ یاانبساط

تدریجی عالم که امروز ازنظر دانشمندان به اثبات رسیده است ، به جایی می رسد که این نتیجه را به دنبال دارد ؟ هیچ کس به درستی نمی داند ، ولی همین اندازه می دانیم که هدف ، اعلام این مطلب است ؛ جایی که این کُرات عظیم آسمانی به چنین سرنوشتی دچار شوند ، تکلیف انسان ضعیف در این میان کاملاً معلوم است . این ها همه هشداری است به انسان درزمینه فنای این جهان ، تا آن را سرای جاویدان خود نداند ، به آن دل نبندد و به خاطر آن آلوده هزاران گناه نشود .

3 وَ اِذَا الْبِحارُ فُجِّرَتْ و آن زمان که دریاها به هم پیوسته شود .

گرچه امروز نیز تمام دریاهای روی زمین ، ( غیر از دریاچه ها ) به هم ارتباط دارند ، ولی به نظر می رسد که در آستانه قیامت بر اثر زلزله های شدید یا متلاشی شدن کوه ها و ریختن آن ها در دریاها چنان دریاها پُر می شوند ، که آب سراسر خشکی ها را فرامی گیرد و دریاها به صورت یک اقیانوس گسترده فراگیر درآیند . احتمال دیگری که در تفسیر این آیه مطرح است ، این است که منظور از « فُجِّرَت » همان انفجار و برافروختگی است که اقیانوس هارا مبدل به یکپارچه از آتش می کند، زیرا همان گونه که اشاره کردیم ، آب از دو عنصر تشکیل یافته که هر دو شدیداً قابل احتراق است و اگر

بر اثر عواملی آب دریاها تجزیه و تبدیل به « اکسیژن » و « ئیدروژن » شود ، بر اثر یک جرقه همگی تبدیل به آتش خواهد شد .

4 وَ اِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ وآن زمان که قبرهازیروروشود (و مردگان خارج شوند).

« بُعْثِرَت » به معنی "زیرو رو شدن و پراکنده گشتن" است. این آیه اشاره به مرحله دوم رستاخیز یعنی "مرحله تجدید حیات جهان و تجدید حیات مردگان" است که سریع و ناگهانی صورت می گیرد .

5 عَلِمَتْ نَفْسٌ ماقَدَّمَتْ وَاَخَّرَتْ

درآن زمان هرکس می داند آن چه را از قبل فرستاده و آن چه را برای بعد گذاشته است.

آری آن روز حجاب ها کنار می رود ، پرده های غرور و غفلت دریده می شود و حقایق جهان عریان و آشکار می گردد و از آن جا که آن روز « یَوْمُ الْبُروُز » است ، همه چیز بارز و ظاهر می شود و در آن جاست که انسان تمامی اعمال خود را می بیند و از نیک و بد آن آگاه می شود ، چه اعمالی را که از قبل فرستاده و چه کارهایی را که آثارش بعد از او در دنیا باقی مانده و نتایجش به او رسیده است ، مانند خیرات و صدقات جاریه و بناها و آثاری که برای مقاصد رحمانی یا شیطانی ساخته و

از خود به جا نهاده است و یا کتاب ها و آثار علمی و غیرعلمی که برای مقاصد نیک و بد تحریر یافته و بعداز او موردبهره برداری دیگران قرارگرفته است، همچنین سنت های نیک و بد که اقوامی را به دنبال خود کشانیده است . این ها نمونه هایی از کارهایی است که نتایجش بعداز انسان به او می رسد و مصداق « اَخَّرَت » در آیه فوق است . درست است که انسان در این دنیا نیز اجمالاً از اعمال خود باخبر است ، ولی فراموشکاری ها و خودخواهی ها و حُبّ ذات غالبا مانع می شود که همه را به خاطر بسپارد و به عمق آثار اعمال خویش واقف گردد ، ولی در آن روز که انقلاب و تحولی در همه چیز پیدا می شود ، روح و جان آدمی نیز دستخوش چنین انقلابی می گردد ، آن جاست که به تمام اعمال خود علم تفصیلی و دقیق پیدا می کند ، بلکه طبق آیه 30 سوره آل عمران « یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَرا وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ » همه را در مقابل خود حاضر می بیند . ضمناً منظور از « نَفْس » دراین جا هرنفسی ازنفوس انسانی است و تمامی افراد بشر را شامل می شود .

آثار کارهای انسان تا قیامت باقی است

علاوه بر آن چه در آیات فوق آمده ، از روایات اسلامی نیز به خوبی استفاده می شود که ممکن

است آثاری از انسان باقی بماند که برکات یا عواقب سوئش تا سال های متمادی و حتی تا دامنه قیامت به او برسد . چنان که در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می خوانیم: «لَیْسَ یَتْبَعُ الرَّجُلَ بَعْدَ مَوْتِهِ مِنَ الاَْجْرِ اِلاّ ثَلاثُ خِصالٍ : صَدَقَةٌ اَجْراها فی حَیاتِهِ فَهِیَ تَجْری بَعْدَ مَوْتِهِ ، وَ سُنَّةُ هُدیً سَنَّها فَهِیَ تُعْمَلُ بِها بَعْدَ مَوْتِهِ ، وَ وَلَدٌ صالِحٌ یَسْتَغْفِرُ لَهُ : بعد از مرگ انسان پرونده اعمال او بسته می شود و اجر و پاداشی به او نمی رسد مگر از سه طریق : بناها و اشیاء مفیدی که برای استفاده مردم از خود به یادگار گذارده و بعد از او جریان خود را طی می کند و سنت هدایتگری که آن را به وجود آورده و بعداز مرگ او به آن عمل می شود و فرزند صالحی که برای او استغفار می کند » .⁽¹⁾در روایت دیگری این امور شش چیز شمرده شده که به حال مؤمنان بعد از موتشان مفید است : « فرزند صالح ، قرآنی که آن را تلاوت می کند ، چاهی که حفر کرده ، درختی که غرس نموده ، تهیه آب و سنت حسنه ای که بعد از او باقی می ماند و .

مورد توجه قرار می گیرد » .⁽¹⁾در بعضی از روایات روی علم و دانشی که از انسان در میان مردم نیز می ماند ، تکیه شده است .⁽²⁾برای انجام یک عمل، قطعا مقدمات زیادی لازم است و در این میان نقش رهبران و ارشادکنندگان و یا وسوسه گران ، نقش مهمی است . همچنین نقش سنت های خوب یا زشت و ننگین که زمینه فکری و اجتماعی را برای این گونه اعمال فراهم می کند ، نمی توان از نظر دور داشت ، بلکه گاه می شود که نقش رهبران و یا سنت گذاران بر همه عوامل دیگر پیشی می گیرد . از این رو هیچ دلیلی ندارد که آن ها شریک جرم و یا شریک در نیکی ها نباشند . روی همین منطق در آیات قرآن و روایات اسلامی ، به مسأله « دلالت بر نیکی و بدی » و یا « سنت گذاردن اعم از نیک و بد »، تکیه فراوان شده است . این موضوع تا آن جا مورد اهمیت است که به گفته پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله : « اَلدّالُّ عَلَی الْخَیْرِ کَفاعِلِه : آن کس که دعوت به نیکی می کند ، همانند فاعل آن است » .⁽³⁾در صحیح .

مسلم نیز حدیثی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به این مضمون آمده است : پیامبر صلی الله علیه و آله در میان یاران نشسته بود ، جمعی پابرهنه و فاقد لباس خدمتش رسیدند ، درحالی که شمشیرها را بر کمر بسته بودند ( و آماده جهاد بودند ) . از مشاهده فقر آن ها چهره پیامبر صلی الله علیه و آله دگرگون شد ، به خانه رفت و سپس برگشت و به بلال دستور داد مردم را دعوت به اجتماع و نماز کند ، بعد از برگزاری نماز پیامبر صلی الله علیه و آله خطبه ای خواند و فرمود : « ای مردم ! از خدا بترسید ، همان خدایی که همگی شما را از یک نفْس آفرید و بدانیدخدا مراقب شماست. مردم ! تقوا پیشه کنید و به فکر فردای قیامت باشید ، هر کدام بتوانید از دینار ، درهم، لباس ، گندم ، خرما ، حتی بخشی از یک دانه خرما به نیازمندان کمک کنید » . در این هنگام مردی از انصار کیسه پولی آورد که در دستش جا نمی گرفت این امر ، سبب تشویق مردم شد و پشت سرهم کمک های مختلف فراهم کردند. به حدی که دو کوپه از مواد غذایی و لباس جمع شد ، آثار سرور در چهره پیامبر صلی الله علیه و آله نمایان گشت . در این هنگام فرمود: «مَنْ سَنَّ فِی الاِْسْلامِ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ اَجْرُها وَاَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِها بَعْدَهُ مِنْ غَیْرِ اَنْ یَنْقُصَ مِنْ اُجُورِهِمْ شَیْ ءٌ وَ مَنْ سَنَّ فِی الاِْسْلامِ سُنَّةً سَیِّئَةً کانَ عَلَیْهِ وِزْرُها وَ وِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِها بَعْدَهُ مِنْ غَیْرِ اَنْ یَنْقُصَ مِنْ اَوْزارِهِمْ شَیْ ءٌ » کسی که روش

خوبی را در اسلام روش سازی کند پس همیشه برای او است پاداش آن عمل خوب و پاداش کسانی که به آن کار خوب عمل می کنند بدون اینکه از پاداش عمل کننده ها چیزی کم شود و کسی که روش بدی را پایه گذاری کند عذاب و عقوبت مترتب بر آن سنت ناپسند همواره گریبان او را می گیرد و عواقب مربوط به کسانی که به آن کار ناپسند عمل کنند نیز همیشه متوجه اوست بدون آنکه چیزی از عذاب عمل کننده ها کم شود.⁽¹⁾در این جا سؤالی پیش می آید که این احادیث و مانند آن از آیات قرآن ، با آیه 164 سوره انعام : « وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ اُخْری : کسی گناه دیگری را بر دوش نمی کشد » ، چگونه سازگار است ؟ پاسخ این سؤال با توجه به یک نکته کاملاً روشن است و آن این که این ها مسؤول گناهان دیگری نیستند ، بلکه مسؤول گناهان خویشند ، زیرا در «تحقّق» گناه دیگران شرکت داشتند و از یک نظر گناه خودشان محسوب می شود . این آیات و روایات ، ابعاد مسؤولیت انسان در برابر اعمالش از دیدگاه اسلام را منعکس می کند و نشان می دهد که تا چه حد هر انسانی در مقابل اعمال خویش مسؤول است ، تا آن جا که .

ممکن است بعد از گذشتن هزاران سال آثارش برای او پاداشی نیک بیافریند ، یا وِزر و لعن و گناه به بار آورد .

6 یا اَیُّهَا الاِْنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَریمِ

ای انسان! چه چیز تو را دربرابر پروردگارکریمت مغرورساخته؟

ای انسان چه چیز تو را مغرور ساخته ؟

« غَرَّک » از ماده « غرور » در اصل به معنی "غفلت به هنگام بیداری" است و به تعبیر دیگر غفلت در جایی که انسان باید غافل نباشد و از آنجا که غفلت گاه سرچشمه « جسارت » و یا « خودبرتربینی » می شود ، واژه « غُرور » به این معانی نیز تفسیر شده است . در تفسیر « کَریم » تعبیرات گوناگونی گفته اند . بعضی گفته اند که : کریم ، بخشنده ای است که تمام افعالش احسان است و هرگز بابخشش خود درپی کسب سود یا دفع زیان نیست . بعضی گفته اند که : کریم ، کسی است که هم آن چه را بر اوست و هم آن چه را بر او لازم نیست ، می بخشد . و بعضی گفته اند : کریم، کسی است که متاع کم را می پذیرد و بهای زیاد در برابر آن می دهد . ولی در حقیقت همه این ها در مفهوم کریم ، درصورتی که در حد اعلی همچون کرم خداوند درنظر گرفته شود، جمع است و در

کَرَم خداوند همین بس که تنها به عفو گنهکار راضی نمی شود، بلکه گناهان را ( در مورد کسانی که شایستگی دارند ) ، به حسنات تبدیل می کند . امیر مؤمنان علی (علیه السلام) در تفسیر این آیه جمله های عجیبی دارد ، می فرماید : « ای انسان ! چه چیز تو را بر گناهت جرأت داده ؟ و چه چیز تو را در برابر پروردگارت مغرور ساخته؟ و چه چیز تورا به هلاکت خویش علاقمند نموده ؟ آیا این بیماری تو بهبودی ندارد؟ یا این خوابت به بیداری نمی انجامد ؟ چرا (لااقل) آن مقدار که به دیگران رحم می کنی به خودت رحم نمی کنی ؟ تو هرگاه کسی را در میان آفتاب سوزان ببینی، بر او سایه می افکنی ، هرگاه بیماری را ببینی که درد ، او را سخت ناتوان ساخته ، از روی ترحم بر او گریه می کنی ، پس چه چیز تو را بر بیماریت صبور ساخته وبر مصیبتت شکیبا نموده؟ و از گریه بر خویشتن تسلیت داده ؟ درحالی که عزیزترین افراد نزد تو خودت می باشی ، چگونه ترس از نزول بلا در شب تو را بیدار نکرده ، با این که در گناه و معصیت او غوطه وری و درحالی که زیر سلطه او قرار داری . بیا و این بیماری (غفلت از خدا) را با داروی تصمیم و عزم راسخ مداوا کن و این خواب غفلتی را که چشمانت را فرو گرفته با بیداری برطرف ساز ، بیا مطیع خداوند شو و به یاد او اُنس گیر ، خوب تصور کن که به هنگام غفلت از خدا ، او با دادن نعمت ها به تو عنایت می کند ، تو را به سوی عفو و بخشش

خویش می خواند و زیر پوشش فضل و برکات خود قرار می دهد ، درحالی که تو همچنان به او پشت کرده ای و به دیگری رومی آوری ، بزرگ است خداوندی که با این قدرت عظیم ، " کریم" است ، اما تو با این ضعف و حقارت چه قدر بر معصیت جسوری ... » .⁽¹⁾

7 اَلَّذی خَلَقَکَ فَسَوّیکَ فَعَدَلَکَ همان خدایی که تو را آفرید و منظم ساخت .

8 فیاَیِّ صُورَةٍ ماشاءَ رَکَّبَکَ و در هر صورتی می خواست ، تو را ترکیب نمود .

مراحل چهارگانه خلقت انسان

در آیه مورد بحث ، مراحل چهارگانه عظیم خلقت را یعنی اصل آفرینش و سپس تنظیم و بعد از آن تعدیل و سرانجام ترکیب بندی را در عباراتی کوتاه و پُرمعنی بیان می کند . ✓ 1 - مرحله اول اصل آفرینش انسان قرار دارد که او را از نطفه ای ناچیز در ظلمتکده رَحِم آفرید . ✓ 2 - در مرحله بعد که مرحله «تسویه و تنظیم» است ، هر عضوی از اعضاء پیکر او رابا نظم بندی عجیبی موزون

ساخت ، چشم و گوش و قلب و عروق و سایر اعضا را که اگر انسان در ساختمان و نظام هر یک به تنهایی بیندیشد و الطاف و مواهب الهی را در هر یک از آن ها بنگرد ، دنیایی از علم و قدرت و لطف و کَرَم را در برابر چشمان خود مجسم می بیند . ✓ 3 - سپس نوبت به موهبت دیگری می رسد که « تعدیل میان قوا و اعضای پیکر و هماهنگی و رابطه آن ها با یکدیگر است » . بدن انسان عمدتا از دو بخش آفریده شده که قرینه یکدیگر هستند : دست ها و پاها و چشم ها و گوش ها و استخوان بندی ها و عروق و اعصاب و عضلات در دو بخش بدن هماهنگ و مکمل یکدیگرند . به علاوه اعضای مختلف نیز کار یکدیگر را تکمیل می کنند ، مثلاً دستگاه تنفس به گردش خون کمک می کند و دستگاه گردش خون به تنفس . برای بلعیدن یک لقمه غذا دندان ها و زبان ، غده های بزاقی عضلات اطراف دهان و گلو همه دست به دست هم می دهند تالقمه ای وارد دستگاه هاضمه شود و از آن پس نیز هماهنگی های زیادی صورت می گیرد تا غذا هضم و جذب بدن گردد و نیروی لازم را برای تلاش و حرکت ایجاد کند ، این ها همه در جمله « فَعَدَلَک » جمع است . 4 - و سرانجام مرحله « ترکیب و صورت بندی » او در مقایسه با موجودات دیگر فرامی رسد . آری خداوند نوع انسان را در مقایسه با

انواع حیوانات و جانوران ، صورتی موزون و زیبا و بدیع داده است ، همچنین سیرتی زیبا توأم با فطرتی بیدار و ترکیبی که آماده پذیرش هرگونه علم و آگاهی و تعلیم و تربیت است و از این گذشته صورت های افراد انسان با یکدیگر متفاوت است و همان گونه که در آیه 22 سوره روم آمده است : « اختلاف رنگ ها و زبان های شما از آیات خداست » ( وَ مِنْ اآیاتِهِ خَلْقُ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ اخْتِلافُ اَلْسِنَتِکُمْ وَ اَلْوانِکُمْ ) که اگراین تفاوت نبود ، نظام زندگی اجتماعی بشر مختل می شد . علاوه بر این اختلاف ظاهری ، اختلاف هایی در استعدادها و ذوق ها و سلیقه ها قرار داده و آن ها را به صورت هایی که حِکمتش اقتضا می کرده ، ترکیب و تنظیم نموده ، تا از مجموع آن ها جامعه ای سالم به وجود آید که همه نیازمندی های خود را تأمین کند و قوای ظاهر و باطن انسان ها مکمل یکدیگر شوند . در مجموع همان گونه که در آیه 4 سوره تین آمده است : « لَقَدْ خَلَقْنَا الاِْنْسانَ فی اَحْسَنِ تَقْویم : خداوند این انسان را به بهترین صورت آفریده است » . خلاصه این که در این آیات و بسیاری دیگر از آیات قرآن ، خداوند این انسان فراموشکار و مغرور را وادار به عرفان خویشتن می کند . از آغاز آفرینش در رَحِم مادر تا لحظه تولد و از آن گاه تا نمو و رشد کامل ، وجود خویش را مورد

بررسی دقیق قرار دهد و ببیند در هر گام و در هر لحظه نعمت تازه ای از سوی آن منعم بزرگ به سراغش آمده تا خود را سراپا غرق احسان او بیند و از مَرکب غرور و غفلت پایین آید و طوق بندگی حق را بر گردن نهد .

9 کَلاّ بَلْ تُکَذِّبُونَ بِالدّینِ

آن چنان که شما می پندارید، نیست، بلکه شما روز جزا رامنکرید.

آری هنگامی که در حال افراد مغرور و غافل دقت کنیم ، می بینیم مسأله اصلی این است که در اعماق روح بسیاری از آن ها شک و تردید یا انکارقیامت نهفته است و امور دیگر همگی بهانه است ، به همین دلیل اگر پایه های ایمان به معاد در دل ها تقویت گردد ، این غرور و غفلت ها برچیده خواهد شد .

10 وَ اِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظینَ و بدون شک نگاهبانانی بر شما گمارده شده .

11 کِراما کاتِبینَ والامقام و نویسنده (اعمال نیک و بد شما) .

12 یَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ آن ها می دانند شما چه می کنید .

منظور از « حافِظین » در این جا ، فرشتگانی هستند که مأمور حفظ و نگهداری اعمال انسان ها

اعم از نیک و بد هستند که در آیه 18 سوره ق از آن ها تعبیر به « رقیب و عتید » شده است : « ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ اِلاّ لَدَیْهِ رَقیبٌ عَتیدٌ : انسان هیچ سخنی را تلفظ نمی کند مگر این که نزد آن فرشته ای است مراقب و آماده برای انجام مأموریت » و در همان سوره ق در آیه قبل می فرماید : « اِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیانِ عَنِ الْیَمینِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعیدٌ : به خاطر بیاورید هنگامی را که دو فرشته راست و چپ که ملازم شما هستند ، اعمال شما را تلقی و ثبت می کنند » .

گواهان هفتگانه در دادگاه قیامت

علاوه بر این ها مراقبان دیگری انسان را از هر طرف احاطه کرده اند که مجموع آن ها را تحت عنوان گواهان در دادگاه قیامت در هفت قسمت و فهرست وار اشاره می کنیم : ✓ 1 - ذات پاک خداوند که می فرماید : «هر عملی را که انجام می دهید ، ما شاهد و ناظریم» (61 / یونس) .

✓ 2 - پیامبران و اوصیاء هستند (41 / نساء) . ✓ 3 - زبان ودست و پا و به طورکلی اعضای پیکرانسان (24 / نور). ✓ 4 - پوست تن انسان (21 / فصلت) . ✓ 5 - فرشتگان (21 / ق) و آیه مورد بحث . ✓ 6 - زمینی که انسان روی آن زندگی می کند و اطاعت و گناه از او سرمی زند

(4 / زلزال) . ✓ 7 - زمانی که اعمال در آن انجام می شود (سفینة البحار ، جلد 2 ، ماده یوم) .

در « احتجاج طبرسی » آمده که شخصی از امام صادق (علیه السلام) پرسید: « علت وجود فرشتگان مأمور ثبت اعمال نیک وبد انسان ها چیست، درحالی که می دانیم خداوند « عالِمُ السِّرِ وَ اَخْفی » است ، یعنی هر چیزی را که از آن مخفی تر نیست می داند » ؟ امام در پاسخ فرمود: « خداوند این فرشتگان را به عبادت خود دعوت کرد و آن ها را شهود بر بندگانش قرار داد تا بندگان به خاطر مراقبت آنان بیشتر مراقب اطاعت الهی باشند واز عصیان او بیشتر ناراحت شوند و چه بسیار بنده ای که تصمیم به گناه می گیرد ، سپس به یاد این فرشته می افتد و خودداری می کند ، می گوید : پروردگارم مرا می بیند و فرشتگان حافظ اعمال نیز گواهی می دهند . علاوه بر این خداوند به رحمت و لطفش این ها را مأمور بر بندگان کرده تا به فرمان خدا شیاطین سرکش را از آن ها دور کند و همچنین جانوران زمین و آفات بسیار را که آن ها نمی بینند ، تا آن زمان که فرمان خدا و مرگ آن ها فرارسد » . از این حدیث به خوبی استفاده می شود که آن ها علاوه بر مأموریت

ثبت اعمال ، مأمور حفظ انسان از حوادث ناگوار و آفات و وسوسه های شیاطین نیز هستند .

قابل توجه این که در این آیه در توصیف این فرشتگان می گوید : « آن ها بزرگوار و در نزد پروردگار والامقامند » تا انسان ها بیشتر مراقب اعمال خویش باشند ، زیرا هر قدر ناظر بر اعمال انسان شخصیت والاتری داشته باشد ، انسان بیشتر از او ملاحظه می کند و از انجام گناه شرمنده تر می شود. تعبیر به « کاتِبین » در حقیقت تأکیدی است بر این معنی که آن ها به حافظه قناعت نمی کنند، بلکه دقیقا می نویسند و ثبت می کنند و به این ترتیب هرگز چیزی از آن ها فوت نمی شود و صغیر و کبیر را ثبت می کنند . تعبیر مذکور تأکید مجددی است بر این حقیقت که آن ها از همه اعمال شما بدون استثناء آگاهند و نوشتن آن ها بر اساس همین آگاهی است . ضمناً تمام این تعبیرات بیانگر اختیار و آزادی اراده انسان است ، چراکه اگر آدمی اختیاری از خود نداشت ، گماردن این همه مأمورین ثبت و ضبط اعمال و این همه هشدار و اخطارها هدف و مفهوم صحیحی نخواهد داشت .

از سوی دیگر همه این ها بیانگر این واقعیت است که مسأله حساب و جزای الهی بسیار سخت و جدی است ، چراکه خداوند اهمیت فوق العاده ای به آن داده است. و توجه و ایمان به این .

واقعیت کافی است که انسان را تربیت کند و به مسؤولیت هایش آشنا سازد و اثر بازدارنده فوق العاده روی اعمال خلاف بگذارد .

روش کار فرشتگان مأمور ثبت اعمال

نه تنها در آیات فوق که در بسیاری از آیات قرآن و روایات اسلامی ، به این معنی اشاره شده است که خداوند مأمورانی مراقب هر انسانی کرده که اعمال او را اعم از نیک و بد می نویسند و نامه اعمال را برای روز جزا آماده می کنند .

1 - کسی از امام موسی بن جعفر (علیه السلام)سؤال کرد : « دو فرشته ای که مأمور ثبت اعمال انسان هستند ، آیا از اراده و تصمیم باطنی او به هنگام گناه یا کار نیک نیز باخبر می شوند » ؟ امام در پاسخ فرمود : « آیا بوی چاه فاضلاب و عطر یکی است » ؟ راوی عرض کرد : « نه » . امام فرمود : « هنگامی که انسان نیت کار خوبی کند ، نَفَسش خوشبو می شود . فرشته ای که در سمت راست است (و مأمور ثبت حسنات می باشد) به فرشته سمت چپ می گوید : برخیز که او اراده کار نیک کرده است و هنگامی که آن را انجام داد ، زبان آن انسان قلم آن فرشته و آب دهانش مرکب او می شود و آن را ثبت می کند ، اما هنگامی که اراده گناهی

می کند ، نَفَسش بدبو می شود . فرشته طرف چپ به فرشته طرف راست می گوید : برخیزکه او اراده معصیت کرده و هنگامی که آن را انجام می دهد ، زبانش قلم آن فرشته و آب دهانش مرکب اوست و آن را می نویسد » .⁽¹⁾

طبق این حدیث ، نیت انسان در تمام وجود او اثر می گذارد . 2 - آن ها مأمورند به هنگامی که انسان نیت کار نیک می کند ، آن را به عنوان یک « حَسنه » ثبت کنند و هنگامی که آن را انجام می دهد ، ده حسنه بنویسند اما هنگامی که تصمیم بر گناه می گیرد ، تا عمل نکرده چیزی بر او نمی نویسند و بعد از عمل تنها یک گناه ثبت کنند .⁽²⁾این تعبیر بیانگر نهایت لطف و فضل الهی بر انسان است که نیت گناه را بر او می بخشد و فعل گناه را بر طبق موازین عدالت جزا می دهد ، ولی در مسیر اطاعت هر نیتی حسنه ای است و هر کار نیکی را بر اساس تفضل پاداش می دهد ، نه بر میزان عدل و این تشویقی است برای انجام اعمال نیک . 3 - در روایت دیگری آمده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله بعد از .

اشاره به وجود این دو فرشته ونوشتن حسنات باپاداش ده برابر، فرمود : « هنگامی که انسان کار بدی انجام می دهد ، فرشته راست به فرشته چپ می گوید : در نوشتن این گناه عجله مکن ، شاید کار نیکی بعد از آن انجام دهد که گناه او را بپوشاند ، همان گونه که خداوند بزرگ می فرماید : « اِنَّ الْحَسَناتَ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ» یا این که توبه و استغفار کند (و اثر گناه از بین برود) ... و او هفت ساعت از نوشتن کار بد خودداری می کند و اگر کار نیک یا استغفاری به دنبال آن نیاید ، فرشته حسنات به فرشته سیّئات می گوید : بنویس بر این بدبخت محروم » .⁽¹⁾4 - امام صادق (علیه السلام) در حدیث دیگری فرموده : « وقتی مؤمنان در یک مجلس خصوصی باهم سخن می گویند، حافظان اعمال به هم می گویند : ما از آن ها دور می شویم شاید سرّی دارند که خدا آن را مستور داشته » .⁽²⁾5 - علی (علیه السلام) در یکی از خطبه هایش که مردم را در آن به تقوا دعوت کرده ، .

می فرماید: «بدانید ای بندگان خداکه مراقبانی از خودتان بر شما گماشته شده و دیدبان هایی از اعضای پیکرتان و نیزبدانید حسابگران راستگو اعمال شما را ثبت می کنند و حتی شماره نفس هایتان را نگه می دارند ، نه ظلمت شب تاریک شما را ازآن ها پنهان می دارد و نه درهای محکم و فروبسته و چه فردا به امروز نزدیک است » .⁽¹⁾

13 اِنَّ الاَْبْرارَ لَفی نَعیمٍ مسلماً نیکان در نعمت فراوانی هستند .

14 وَ اِنَّ الْفُجّارَ لَفی جَحیمٍ و بدکاران در دوزخند .

« اَبْرار » جمع « بار » و « بَر » به معنی "شخص نیکوکار" است و « بِر » به معنی "هر نوع نیکوکاری" می باشد و در این جا هم عقاید نیک را شامل می شود و هم نیات خیر و اعمال صالح را . « نَعیم » مفرد است و به معنی "نعمت" می باشد و در این جا به معنی بهشت جاویدان است و این که به صورت نکره ذکر شده برای بیان اهمیت و گستردگی و عظمت این نعمت است که هیچ کس جُز خدا وسعت و عظمت آن را به درستی نمی داند و انتخاب « نَعیم » که صفت مشبهه است ، در این جا تأکیدی است .

بر "بقاء و استمرار" این نعمت ، زیرا این مفهوم معمولاً در صفت مشبهه نهفته شده است . « فُجّار » جمع « فاجِر » در اصل از « فَجْر » به معنی "شکافتن وسیع" است و طلوع صبح را به این جهت طلوع فجر می گویند ، که گویی پرده سیاهی شب با سپیده دم به کلی شکافته می شود و از همین رو واژه « فُجور » در مورد اعمال کسانی که پرده عفاف و تقوا را می درند و در راه گناه قدم می گذارند ، به کار می رود . « جَحیم » از ماده « جَحْم » به معنی "برافروختن آتش" است ، بنابراین « جَحیم » همان آتش فروزان و شعله ور است و معمولاً در تعبیر قرآن به معنی "دوزخ" آمده است . و این که می فرماید : «نیکوکاران در بهشت و بدکاران در دوزخند» ، اشاره به آینده حتمی است ، زیرا در ادبیات عرب آینده حتمی و « مضارع متحقق الوقوع » را به صورت حال یا ماضی بیان می کنند .

15 یَصْلَوْنَها یَوْمَ الدّینِ روز جزا وارد آن می شوند و می سوزند .

16 وَ ما هُمْ عَنْها بِغائِبینَ و هیچ گاه از آن غایب و دور نیستند .

« یَصْلَوْنَ » از ماده « صَلْی » ( بر وزن سعی ) به معنی "دخول در آتش و سوختن و برشته شدن و تحمل درد و رنج آن" آمده است و به حکم این که فعل مضارع است ، دلالت بر استمرار و ملازمت

دارد . بسیاری از مفسران این جمله را دلیلی بر خلود و جاودانگی عذاب « فُجّار » گرفته اند و چنین نتیجه گیری کرده اند که منظور از « فُجّار » در این آیات کفارند ، چراکه خلود و جاودانگی جز در مورد آنها وجود ندارد ، بنابراین « فجّار » کسانی هستند که پرده های تقوا و عفاف را به خاطر عدم ایمان و تکذیب روز جزا دریده اند ، نه به خاطر غلبه بر هوای نفْس در عین داشتن ایمان . تعبیر این آیه به صورت « زمان حال » باز تأکیدی است بر آن چه قبلاً اشاره شد که این گونه افراد در این دنیا نیز به کلی از جهنم غایب و دور نیستند ، زندگی آن ها خود دوزخی است و قبرشان نیز طبق حدیث معروف حفره ای از حفره های آتش است و به این ترتیب دوزخ دنیا و دوزخ برزخ و دوزخ قیامت ، هر سه برای آن ها فراهم است . ضمناً آیه فوق این حقیقت را نیز بازگو می کند که عذاب دوزخیان هیچ گونه فترتی ندارد و حتی برای ساعت و یا لحظه ای از آن دور نمی شوند .

17 وَ ما اَدْریکَ ما یَوْمُ الدّینِ تو چه می دانی روز قیامت چیست ؟

18 ثُمَّ ما اَدْریکَ ما یَوْمُ الدّینِ باز چه می دانی روز قیامت چیست ؟

وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله باآن آگاهی وسیع از قیامت و علم فوق العاده او نسبت به مبدأ و معاد ،

حوادث آن روز بزرگ و اضطراب و وحشت عظیمی را که بر آن حاکم است ، به خوبی نداند ، تکلیف بقیه روشن است . این سخن بیانگر این واقعیت است که ابعاد حوادث هولناک قیامت آن قدر گسترده و عظیم است ، که با هیچ بیانی قابل توصیف نیست و همان گونه که ما زندانیان عالم خاک از نعمت های بی پایان بهشت به درستی آگاه نیستیم ، از عذاب جهنم و به طور کلی حوادث آن روز بزرگ نیز نمی توانیم آگاه شویم .

19 یَوْمَ لا تَمْلِکُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَیْئا وَ الاَْمْرُ یَوْمَئِذٍ لِلّهِ

روزی است که هیچ کس قادر بر انجام کاری در حق دیگری نیست و همه امور در آن روز از آن خداست .

آن روز که هیچ کس برای دیگری کاری انجام نمی دهد

البته در این جهان نیز همه کارها به دست قدرت او است و همگان به او نیازمندند ، ولی در این جا به هر حال مالکان و حاکمان و فرمانروایان صوری وجود دارند ، که گاهی افراد سطحی و ناآگاه آن ها را مبدأ قدرت مستقلی می پندارند ، ولی در آن روز این مالکیت و حاکمیت صوری و مجازی نیز برچیده می شود و حاکمیت مطلقه خداوند و مالکیت او بر هر چیز از هر زمان آشکارتر

است . این همان است که در آیات دیگر قرآن نیز آمده : « لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلّهِ الْواحِدِ الْقَهّارِ : حکومت امروز برای کیست ؟ برای خداوند یکتای غالب » ( 16 / مؤمن ) . اصولاً درآن روز هرکس به قدری گرفتار خویش است که اگر به فرض قدرتی هم می داشت ، به دیگری نمی پرداخت . « لِکُلِّ امْرِی ءٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنیهِ : هرکدام از آن هادر آن روز گرفتاری هایی دارد که برای او کافی است » (37/عبس). در حدیثی ازامام باقر (علیه السلام) می خوانیم : « همه کارها امروز و آن روز به دست خداست ... ولی هنگامی که روزقیامت می شود،تمام حاکمان ازمیان می روند و هیچ حکومتی جزحکومت خداباقی نمی ماند».⁽¹⁾

در این جا سؤالی مطرح است که آیا این تعبیر با مسأله «شفاعت» انبیاء و اولیاء و فرشتگان منافات دارد ؟ پاسخ این است که قرآن در آیات متعددی تصریح می کند که شفاعت نیز به اذن و اجازه خداست و شفیعان روز جزا جز به رضای او برای کسی شفاعت نمی کنند (وَ لا یَشْفَعُونَ اِلاّ لِمَنِ ارْتَضی) (28 / انبیاء) .

پایان سوره انفطار .

سوره مطففین

فضیلت تلاوت سوره « مطففین »

در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می خوانیم : « هرکس سوره مطففین را بخواند ، خدا او را از شراب طهور زلال و خالص که دست احدی به آن نرسیده است ، در آن روز سیراب می کند » .⁽¹⁾

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفینَ وای بر کم فروشان .

وای بر کم فروشان

« وَیْل » در این جا به معنی "شر" یا "غم و اندوه" یا "هلاکت" یا "عذاب دردناک" و یا "وادی سخت و سوزانی در دوزخ" است و معمولاً این واژه به هنگام نفرین و بیان زشتی چیزی به کار می رود و یا این که تعبیری است کوتاه اما مفاهیم زیادی را تداعی می کند . قابل توجه این که در

روایتی از امام صادق (علیه السلام) آمده است : « خداوند « وَیْل » رادرباره هیچ کس درقرآن قرار نداده مگر این که اورا کافر نام نهاده ، همان گونه که می فرماید ؛ « فَوَیْلٌ لِلَّذینَ کَفَروُا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظیمٍ : وای بر کافران از مشاهده روز بزرگ » ،⁽¹⁾از این روایت استفاده می شود که " کم فروشی بوی کفر می دهد". « مُطَفِّفین » از ماده « تطفیف » در اصل از « طف » گرفته شده که به معنی " کناره های چیزی" است و این که سرزمین کربلا را "وادی طف" می گویند ، به خاطر این است که در ساحل فرات واقع شده ، سپس به هر چیز کمی واژه « طَفیف » اطلاق شده است ، همچنین به پیمانه ای که پُر نباشد ، یعنی محتوایش به کناره های آن رسیده اما مملو نشده است ، نیز همین معنی اطلاق می شود و بعد این واژه در کم فروشی به هر شکل و به هر صورت استعمال شده است . در حدیث آمده که بسیاری از اهل مدینه تاجر بودند و در کار خود کم فروشی می کردند و بسیاری از معاملات آن ها معاملات حرام بود ، این آیات نازل شد و پیامبر صلی الله علیه و آله آن ها را برای اهل مدینه تلاوت فرمود، سپس افزود: « پنج چیز در برابر .

پنج چیز است » . عرض کردند: « یارسول اللّه کدام پنج در مقابل کدام پنج است » ؟ فرمود: « هیچ قومی عهدشکنی نکردند ، مگر این که خداوند دشمنانشان را بر آن ها مسلط ساخت . و هیچ جمعیتی به غیر حکم الهی حکم نکردند ، مگر این که فقر در میان آن ها زیاد شد . و در میان هیچ ملتی فحشا ظاهر نشد ، مگر این که مرگ و میر در میان آن ها فراوان گشت . هیچ گروهی کم فروشی نکردند ، مگر این که زراعت آن ها از بین رفت و قحطی آن ها را فروگرفت . و هیچ قومی زکات را منع نکردند ، مگر این که باران از آن ها قطع شد » .⁽¹⁾

2 اَلَّذینَ اِذَا اکْتالُوا عَلَی النّاسِ یَسْتَوْفُونَ

آن ها که وقتی برای خود کیل می کنند ، حقّ خود را به طورکامل می گیرند .

3 وَ اِذا کالُوهُمْ اَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِروُنَ

اما هنگامی که می خواهند برای دیگران کیل و وزن کنند ،کم می گذارند .

تعبیر « یَسْتَوْفُونَ » مفهومش این است که "حقّ خود را به طور کامل می گیرند" و این که می بینیم .

خداوند آن ها را مذمت کرده ، در مقایسه این دو حالت با یکدیگر است که به هنگام خرید ، حق را به طور کامل می گیرند و به هنگام فروش ناقص می دهند ، درست مثل این است که در مقام مذمت کسی می گوییم : « هرگاه "طلبی" از کسی داشته باشد ، "سر موعد" آن را می گیرد ، اما اگر "بدهکار" باشد ، ماه ها "تأخیر" می اندازد » ، با این که گرفتن طلب رأس موعد کار بدی نیست ، کار بد در مقایسه این دو با یکدیگر است . قابل توجه این که : در مورد گرفتن حق ، تنها سخن از « کیل » است ولی درمورد پرداختن، سخن از « کیل » و « وزن » هر دو به میان آمده ، این تفاوت تعبیر ممکن است به این دلیل باشد که : برای گرفتن حقّ ، استفاده از پیمانه مناسب تر است ، چراکه تقلّب در آن مشکل تر می باشد ولی برای کم فروشی استفاده از « وزن » معمول تر است ، چراکه امکان تقلب در آن بیشتر می باشد . بلکه بعیدنیست با استفاده از الغای خصوصیت، ⁽¹⁾کم گذاردن در خدمات را نیز .

فراگیرد ، مثلاً اگر کارگر و کارمندی چیزی از وقت خود بدزدد ، در ردیف « مطفّفین » و کم فروشانی است که آیات این سوره سخت آن هارا نکوهش کرده است.

کم فروشی از عوامل فساد در ارض

قرآن کریم در آیات 181 و 183 سوره شعراء ، کم فروشی و ترک عدالت به هنگام پیمانه و وزن را در ردیف فساد در زمین شمرده است و این خود دلیلی به ابعاد مفاسد اجتماعی این کار است . و نیز در آیه 7 و 8 سوره اَلرَّحْمن ، رعایت عدالت در وزن را همردیف عدالت در نظام آفرینش گذارده است و به عبارت دیگر آن را جزیی از اصل عدالت و نظم کلّی حاکم بر سراسر عالم هستی می داند . به همین دلیل پیشوایان بزرگ اسلام به این مسأله ، اهمیت فراوانی می دادند، تا جایی که در روایت معروف « اصبغ بن نباته » آمده است که می گوید : از علی (علیه السلام) شنیدم که بر فراز منبر فرمود : « یا مَعْشَرَ التُّجّارِ ! اَلْفِقْهُ ثُمَّ المَتْجَرُ : ای گروه تجّار ! اول فقه بیاموزید و سپس تجارت کنید » و این سخن را امام (علیه السلام) سه بار تکرار فرمود ... و در پایان این کلام فرمود : « اَلتّاجِرُ فاجِرٌ ، وَ الْفاجِرُ فِی النّارِ ، اِلاّ مَنْ اَخَذَ الْحَقَّ وَ اَعْطَی الْحَقَّ : تاجر ، فاجر است و فاجر در دوزخ است مگر آن ها که به مقدار حقّ خویش از

مردم بگیرند و حقّ مردم را بپردازند ».⁽¹⁾در حدیث دیگری از امام باقر (علیه السلام) نقل شده است : « هنگامی که امیر مؤمنان علی (علیه السلام) در کوفه بود ، همه روز صبح در بازارهای کوفه می آمد و بازار به بازار می گشت و تازیانه ای ( برای مجازات متخلفان ) بر دوش داشت، در وسط هر بازار می ایستاد و صدا می زد : ای گروه تجّار ! از خدا بترسید » . هنگامی که بانگ علی (علیه السلام) را می شنیدند ، هر چه در دست داشتند ، بر زمین گذاشته و با تمام دل به سخنانش گوش فرامی دادند ، سپس می فرمود : « از خداوند خیر بخواهید و با آسان گرفتن کار بر مردم برکت بجویید و به خریداران نزدیک شوید ، حلم را زینت خود قرار دهید ، از سوگند بپرهیزید ، از دروغ اجتناب کنید ، از ظلم خودداری نمایید و حقّ مظلومان را بگیرید ، به ربا نزدیک نشوید ، پیمانه و وزن را به طور کامل وفا کنید و از اشیاء مردم کم نگذارید و در زمین فساد نکنید » .⁽²⁾.

و نیز پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید : « هر گروهی کم فروشی کنند ، خداوند زراعت آن ها را از آن ها می گیرد و گرفتار قحطی می شوند » .⁽¹⁾از مجموع آن چه مطرح شد ، استفاده می شود که یکی از عوامل مهم نابودی و عذاب بعضی از اقوام گذشته مسأله کم فروشی بوده است که موجب به هم خوردن نظام اقتصادی آن ها و نزول عذاب الهی شده . حتی در روایات اسلامی در آداب تجارت آمده است که مؤمنان بهتر است هنگام پیمانه و وزن کمی بیشتر بدهند و به هنگام گرفتن حقّ خود کمی کمتر بگیرند ( درست برعکس کار کسانی که در این آیات به آن ها اشاره شده است که حقّ خود را به طور کامل می گیرند و حقّ دیگران را به طور ناقص می پردازند ) .⁽²⁾

4 اَلا یَظُنُّ اُولآئِکَ اَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ آیا آن ها باور ندارند که برانگیخته می شوند ؟

5 لِیَوْمٍ عَظیمٍ در روزی بزرگ . .

6 یَوْمَ یَقُومُ النّاسُ لِرَبِّ الْعالَمینَروزی که مردم در پیشگاه رب العالمین می ایستند .

واژه « ظَنّ » به گفته « راغب » در « مفردات » در اصل اسم برای آن حالتی است که از وجود قرائنی در فکرانسان حاصل می شود، اگر نشانه ها قوی باشد ، علم و یقین می آورد و اگر نشانه ها ضعیف باشد ، از حدّ گمان بالاتر نمی رود . بنابراین واژه مزبور برخلاف آن چه امروز در میان ما معروف است، مفهوم گسترده ای دارد که هم «علم» و هم «گمان» را شامل می شود و گاه در این و گاه در آن به کار می رود. بسیاری از مفسران «یَظُنُّ» را که از ماده « ظَنّ » است در این جا به معنی "یقین" می دانند و نظیر این تعبیر در قرآن مجید وجود دارد، مانند آیه 249 سوره بقره که می فرماید: « قالَ الَّذینَ یَظُنُّونَ اَنَّهُمْ مُلاقُوا اللّهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثیرَةً بِاِذْنِ اللّهِ : آن ها که می دانستند خدا را ملاقات خواهندکرد ( و به روز قیامت ایمان داشتند ) گفتند چه بسیار گروه کوچکی که به فرمان خدا بر گروه عظیمی پیروز شدند » ( توجه داشته باشید این آیه در باره گروهی از بنی اسرائیل است که ایمان و استقامت خود را در مراحل مختلف نشان داده بودند ) . شاهد گویای این سخن حدیثی از امیر مؤمنان علی (علیه السلام) است که در تفسیر آیه4 فرمود: « مفهومش این است : اَلَیْسَ یُوقِنُونَ اَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ :

آیا یقین ندارند که آن ها برانگیخته می شوند » ؟⁽¹⁾و نیز از همان حضرت (علیه السلام) نقل شده است که فرمود : « ظنّ بر دو گونه است ؛ ظنّ تردید و ظنّ یقین ، آن چه در قرآن درباره معاد آمده است ظنّ یقین است و آن چه درباره دنیا آمده است ظنّ شک » .⁽²⁾این احتمال نیز ازسوی جمعی داده شده است که ظنّ در این جا به همان معنی معروف امروز یعنی گمان بوده باشد ، اشاره به این که توجه به قیامت آن چنان در روح و جان انسان اثر می گذارد که حتی اگر کسی گمان به آن داشته باشد و احتمال وجود چنین روزی را بدهد باید از انجام کارهای خلاف خودداری کند ، تا چه رسد به این که یقین داشته باشد و این همان چیزی است که در میان دانشمندان به عنوان « دفع ضرر مظنون » یا « دفع ضرر محتمل » معروف شده است و مفهوم این سخن آن خواهد بود که این گنهکاران بی پروا و بی باک نه تنها یقین به قیامت ندارند بلکه گمان آن را نیز ندارند ( ولی تفسیر اول با دلایلی که گفته شد مقدم است ) . اگر آن ها قیامت را باور می داشتند و می دانستند حساب و کتابی در کار است و تمام اعمالشان برای .

محاکمه در آن دادگاه بزرگ ثبت می شود و هر کس به اندازه سر سوزنی کار نیک و بد کرده نتیجه آن را در آن روز عظیم می بیند ، هرگز چنین ظلم و ستم نمی کردند و حقوق افراد را پایمال نمی ساختند .

7 کَلاّ اِنَ کِتابَ الْفُجّارِ لَفیسِجّینٍ

چنین نیست که آن ها (درباره قیامت خیال می کنند) مسلمانامه اعمال فاجران در سجّین است.

8 وَ ما اَدْریکَ ما سِجّینٌ تو چه می دانی سجّین چیست ؟

9 کِتابٌ مَرْقُومٌ نامه ای است رقم زده شده و سرنوشتی است حتمی.

منظور از « سجّین » چیست ؟

در تفسیر این آیات عمدتا دو نظریه وجود دارد : 1 - منظور از « کِتاب » همان نامه اعمال انسان ها است که هیچ کار کوچک و بزرگ و صغیره و کبیره ای نیست مگر این که آن را احصا کرده و همه چیز بی کم و کاست در آن ثبت است . « سِجّین » ازماده « سجن » به معنی "زندان و حبس" گرفته شده و معانی مختلفی دارد : زندان سخت و شدید ، هر موجود صلب و محکم وادی بسیار هولناکی در قعر جهنم ، محلی که نامه های اعمال بدکاران در آن جا گذارده می شود و آتش دوزخ .

« طُرَیحی » در « مجمع البحرین » در ماده « سجن » می گوید : « در تفسیر آمده است که سجّین کتابی است جامع دفتر بدی ها که خداوند اعمال کافران و فاسقان جن و انس را در آن تدوین کرده است » ( طریحی روشن نساخته که منظور از این تفسیر کدام تفسیر است ، از معصوم است یا از غیر او ) . منظور از « سجّین » کتاب جامعی است که نامه اعمال همه انسان ها به طور مجموعی در آن گرد آوری شده و به تعبیر ساده مانند دفتر کلی است که حساب هر یک از بستانکاران و بدهکاران را در صفحه مستقلی در آن ثبت می کنند ، منتها از این آیات و آیات بعد استفاده می شود که اعمال همه بدکاران در یک کتاب به نام « سجّین » و اعمال همه نیکوکاران و ابرار در یک کتاب دیگر بنام « علّیّین » جمع آوری می شود . از آیات دیگر قرآن استفاده می شود که اعمال انسان در چند کتاب ثبت و ضبط می شود، تا به هنگام حساب هیچ گونه عذر و بهانه ای برای هیچ کس باقی نماند . نخست نامه اعمال شخصی است که در قیامت به دست صاحبان آن ها داده می شود ، نیکوکاران به دست راستشان و بدکاران به دست چپشان و در آیات قرآن بسیار به آن اشاره شده است . دوم کتابی است که می توان آن را نامه اعمال امّت ها نام گذارد که در آیه 28 سوره « جاثیه » به آن اشاره شده : « کُلَّ اُمَّةٍ تُدْعی اِلی

کِتابِها : روزقیامت هر امتی به نامه اعمالش فراخوانده می شود ». سوم نامه اعمال عمومی همه بدکاران و نیکوکاران است که در آیات مورد بحث و آیات آینده به عنوان « سجّین » و « علّیّین » از آن نام برده شده . خلاصه طبق این تفسیر « سجّین » همان دیوان کل است که نامه اعمال همه بدان در آن جمع می باشد و تعبیر از آن به عنوان « سجّین » شاید به خاطر این باشد که محتویات این دیوان سبب زندانی شدن آن ها در جهنم است ، یا خود این دیوان در قعر جهنم جای دارد ، به عکس کتاب ابرار و نیکان که در اعلی علّیّین بهشت است . 2 - تفسیر دوم این است که « سجّین » به همان معنی مشهور و معروف یعنی « دوزخ » است که زندان عظیمی است برای همه بدکاران و یا محل سختی از دوزخ می باشد و منظور از « کتاب فجّار » همان سرنوشتی است که برای آن ها رقم زده شده . بنابراین معنی

آیه چنین است : « سرنوشت مقرر و مسلم بدکاران در جهنم است » و استعمال کلمه « کتاب » در این معنی در قرآن کم نیست ، مانند آیه 24 سوره نساء و آیه 75 سوره انفال . در حدیثی از امام باقر (علیه السلام) نیز می خوانیم : « "سجّین" زمین هفتم و "علّیّین" آسمان هفتم است » ( اشاره به پایین ترین و برترین مکان

است ) .⁽¹⁾از روایات متعددی نیز استفاده می شود که اعمالی که لایق قرب خدا نیست سقوط می کنند و در سجّین قرار می گیرند ، چنان که در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است : « گاه می شود که فرشته عمل بنده ای را با خوشحالی و سرور به آسمان بالا می برد هنگامی که حسنات او را بالا برد خداوند عزّ و جلّ می فرماید : آن را در سجّین قرار دهید که او هدفش جلب رضای من نبوده است » .⁽²⁾از مجموع این روایات برمی آید که « سجّین » مکانی است بسیار پست در دوزخ که اعمال یا نامه اعمال بدکاران را در آن می نهند یا سرنوشت آن ها گرفتار شدن در آن زندان است . مطابق این تفسیر جمله « کِتابٌ مَرْقُوم » تأکیدی است بر جمله اِنَّ کِتابَ الْفُجّارِ لَفی سِجّین ( نه این که تفسیری برای سجّین باشد ) یعنی این مجازاتی است برای آن ها رقم زده شده و قطعی و حتمی . « مَرْقُوم » از ماده « رَقْم » ( بر وزن زخم ) به معنی "خط درشت" است و از آن جا که خطوط درشت و روشن خالی از ابهام .

است ، ممکن است این تعبیر اشاره به قطعی بودن و خالی از ابهام بودن، باشد. چیزی که نه هرگز محو می شود و نه فراموش می گردد. جمع میان دوتفسیر نیز مانعی ندارد ، چراکه سجّین در تفسیر اول به معنی "دیوان کلّ اعمال بدکاران" است و در تفسیر دوم به معنی "دوزخ یا قعر زمین" است و معلوم است که این ها علت و معلول یکدیگرند ، یعنی هنگامی که نامه عمل انسان در دیوان کل اعمال بدکاران قرار گرفت ، همان سبب می شود که او را به پست ترین مقام و قعر دوزخ بکشاند .

10 وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبینَ وای در آن روز بر تکذیب کنندگان .

در این آیه با یک جمله تکان دهنده به عاقبت شوم منکران و تکذیب کنندگان معاد اشاره می کند . تکذیبی که سرچشمه انواع گناهان و از جمله کم فروشی و ظلم است ، با توجه به آیه اول و آیه دهم، تعبیری که در عین فشرده بودن ، اشاره به انواع عذاب های دردناک و مصائب هولناک می کند ، را به کار برده است. قابل توجه این که درآیه نخست سخن از « مُطَفِّفین » ( کم فروشان ) است و بعدا سخن از «فُجّار» (بدکاران) و در آیه اخیر از « مُکَذِّبین » ( منکران قیامت ) و این به خوبی نشان می دهد که در میان این اعتقاد و آن اعمال رابطه نزدیکی برقرار می باشد که در آیات آینده به طور روشن تری منعکس شده است .

11 اَلَّذینَ یُکَذِّبُونَ بِیَوْمِ الدّینِ همان ها که روز قیامت را انکار می کنند .

12 وَ ما یُکَذِّبُ بِهِ اِلاّ کُلُّ مُعْتَدٍ اَثیمٍ

و تنها کسانی آن را انکار می کنند که متجاوز و گنهکارند .

ریشه انکار قیامت ، منطق و تفکر و استدلال نیست ، بلکه افرادی که می خواهند پیوسته به تجاوزها ادامه دهند و در گناه غوطه ور باشند ، منکر قیامت می شوند ( توجه داشته باشید که « اَثیم » صفت مشبهه است و دلالت براستمرار و ادامه گناه دارد ) . آن ها می خواهند بدون هیچ گونه احساس مسؤولیت وبه گمان خود با نهایت آزادی و دوری از هر گونه فشار و ناراحتی وجدان به زشتکاری ها ادامه دهند و هیچ قانونی را به رسمیت نشناسند.

13 اِذا تُتْلی عَلَیْهِ ایاتُنا قالَ اَساطیرُ الاَْوَّلینَ

همان کس که وقتی آیات ما براو خوانده می شود، می گوید: این افسانه های پیشینیان است .

«اَساطیر» جمع « اُسْطورة » از ماده « سطر » است و بیشتر در مورد افسانه های موهوم و سخنان دروغ به کار می رود . آن ها علاوه بر این که تجاوزگر ( مُعْتَد ) و گنهکار ( اَثیم ) هستند ، آیات الهی را

نیز به باد سخریه و استهزاء گرفته آن را مجموعه ای از اسطوره ها و افسانه های موهوم وسخنان بی ارزش ، نظیر آن چه از دوران های نخستین ( دوران نادانی بشر ) به یادگار مانده است معرفی می کنند و به این بهانه می خواهند خودرا از مسؤولیت در برابر این آیات برکنار دارند . نه تنها دراین مورد، بلکه درآیات دیگری از قرآن مجید نیزمی خوانیم که مجرمان جسور برای فرار از اجابت دعوت الهی به همین بهانه متوسل می شدند ، به طوری که در 9 آیه از قرآن مجید درست همین مطلب منعکس شده است که مشرکان در مقابل آیات قرآن مجید به همین سخن زشت متوسل می شدند . از جمله در سوره احقاف آیه 17 از زبان جوان طغیانگری که در مقابل پدر و مادر مهربان و مؤمنش می ایستد چنین می خوانیم که او تمام نصایح آن ها را با این جمله به باد استهزاء می گیرد و می گوید: « ما هذا اِلاّ اَساطیرُ الاَْوَّلینَ : این ها که شما می گویید ، چیزی جز اسطوره ها و سخنان بی اساس پیشینیان و انسان های اولیه نیست » .

14 کَلاّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ

چنین نیست که آن ها خیال می کنند، بلکه اعمالشان چون زنگاری بر دل هایشان نشسته .

« رانَ » از ماده « رَیْن » ( بر وزن عَیْن ) به طوری که « راغب » در « مفردات » می گوید : همان

زنگاری است که روی اشیاء قیمتی می نشیند و به گفته بعضی دیگر از ارباب لغت قشر قرمز رنگی است که بر اثر رطوبت هوا روی آهن و مانند آن ظاهر می شود که در فارسی ما آن را « زنگ » یا « زنگار » می نامیم و معمولاً نشانه پوسیدن و ضایع شدن آن فلز و طبعا از بین رفتن شفافیت و درخشندگی آن است.

چراگناه، زنگاردل است؟

نه تنها در آیات این سوره از تأثیر گناه در تاریک ساختن دل سخن گفته شده، که در بسیاری دیگر از آیات قرآن مجید نیز این معنی به طور مکرر و با صراحت مورد توجه قرار گرفته است . از جمله در آیه 7 سوره بقره درباره گروهی از گنهکاران لجوج و عنود می فرماید : « خَتَمَ اللّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِمْ وَ عَلی اَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظیمٌ : خداوند بر دل های آن ها مهر نهاده و همچنین بر گوش های آن ها و بر چشم هایشان "پرده ای" فروافتاده و برای آن ها عذاب بزرگی است » . بدترین اثر گناه و ادامه آن ، تاریک ساختن قلب و از میان بردن نور علم و حس تشخیص است ، گناهان از اعضاء و جوارح سرازیر قلب می شود و قلب را به یک باتلاق متعفن و گندیده مبدل

می سازد ، این جا است که انسان راه و چاه را تشخیص نمی دهد و مرتکب اشتباهات عجیبی می شود که همه را حیران می کند . در حدیث دیگری از همان حضرت می خوانیم : « هنگامی که بنده گناه کند نکته سیاهی در قلب او پیدا می شود ، اگر توبه کند و از گناه دست بردارد و استغفار نماید قلب او صیقل می یابد و اگر باز هم به گناه برگردد ، سیاهی افزون می شود ، تا تمام قلبش را فرامی گیرد ، این همان زنگاری است که در این آیه به آن اشاره شده است » .⁽¹⁾در کتاب اصول کافی از رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین نقل شده که فرمود : « تَذاکَرُوا وَ تَلاقُوا و تَحَدَّثُوا فَاِنَّ الْحَدیثَ جَلاءٌ لِلْقُلُوبِ اِنَّ الْقُلُوبَ لَتَرینُ کَما یَرینُ السَّیْفُ ، وَ جَلائُهُ الحَدیثُ : مذاکره کنید و یکدیگر را ملاقات نماییدو احادیث (پیشوایان دین) را نقل نماییدکه حدیث مایه جلای دل هاست ، دل ها زنگار می گیرد همان گونه که شمشیر زنگار می گیرد و صیقل آن حدیث است » . از نظر اصول روانشناسی نیز این معنی ثابت شده که اعمال آدمی همواره بازتابی .

در روح او دارد و تدریجاً روح را به شکل خود درمی آورد ، حتی در تفکر و اندیشه و قضاوت او مؤثر است . این نکته نیز قابل توجه است که انسان با ادامه گناه، لحظه به لحظه در تاریکی روحی بیشتری فرومی رود و به جایی می رسد که گناهانش در نظرش حسنات جلوه می کند و گاه به گناهش افتخار می نماید و در این مرحله راه های بازگشت به روی او بسته می شود و تمام پل های پشت سرش ویران می گردد و این خطرناک ترین حالتی است که ممکن است برای یک انسان پیش آید .

15 کَلاّ اِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ

چنین نیست که آن ها می پندارند، بلکه آن ها در آن روز ازپروردگارشان محجوبند .

این دردناک ترین مجازات آن ها است ، همان گونه که لقای معنوی پروردگار و حضور در بارگاه قُرب او برای ابرار و نیکان بالاترین موهبت و لذتبخش ترین نعمت است . آخرت بازتاب و تجسم عظیمی از اعمال انسان در این دنیا است ، آن ها که چشم خود را در این جا از مشاهده حق فرومی بندند و اعمالشان همچون زنگاری بر قلبشان نشسته ، در آن جانیز از پروردگار محجوبند و هرگز یارای مشاهده جمال حق را در آن عالم ندارند و از فیض لقای آن محبوب حقیقی محرومند . .

16 ثُمَّ اِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحیمِ سپس آن ها مسلماً وارد دوزخ می شوند .

این ورود در آتش نتیجه محجوب بودن از پروردگار است و اثری است که از آن جدا نیست و به طور مسلم آتش محرومیت از دیدار حق ، از آتش دوزخ هم سوزان تر است .

17 ثُمَّ یُقالُ هذَا الَّذی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ

بعد به آن ها گفته می شود این همان چیزی است که آن راتکذیب می کردید .

این سخن به عنوان توبیخ و ملامت و سرزنش به آن ها گفته می شود و عذابی است روحانی و شکنجه ای است معنوی برای این گروه خیره سر و لجوج .

18 کَلاّ اِنَ کِتابَ الاَْبْرارِ لَفی عِلّیّینَ

چنان نیست که آن ها ( درباره معاد ) خیال می کنند، بلکه نامه اعمال نیکان در « علّیّین » است .

« علیین » در انتظار ابرار است

« عِلّیّین » جمع « عِلّی » ( بر وزن ملّی ) در اصل به معنی "مکان بالا " یا اشخاصی است که در محل بالا می نشینند و به ساکنان قسمت های مرتفع کوه ها نیز اطلاق شده است و در این جا جمعی

آن را به معنی "برترین مکان آسمان" یا "برترین مکان بهشت" تفسیر کرده اند . منظور از « کِتابُ الاَْبْرار » نامه اعمال نیکان و پاکان و مؤمنان است و هدف بیان این نکته است که نامه اعمال آن ها در یک دیوان کل که بیانگر تمام اعمال مؤمنان است قرار دارد ، دیوانی که بسیار بلندمرتبه و والامقام است .

از مجموع تفاسیر مختلف استفاده می شود که هم نامه اعمال آن ها در یک دیوان کل قرار دارد و هم مجموعه آن دیوان برفراز آسمان هاست و هم فرمان الهی بر آن قرار گرفته که خودشان در بالاترین درجات بهشت باشند .

19 وَ ما اَدْریکَ ما عِلِّیُّونَ و تو چه می دانی علّیّین چیست ؟

اشاره به این که مقام و مکانی است برتر از « خیال و قیاس و گمان و وهم » که هیچ کس حتی پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز نمی تواند ابعاد عظمت آن را دریابد .

20 کِتابٌ مَرْقُومٌ نامه ای است رقم زده شده و سرنوشتی است قطعی.

ترجمه بالا تفسیری است که « عِلّیّین » را به معنی دیوان کل نامه اعمال ابرار معرفی می کند و اما

بنابر تفسیر دیگر معنی آیه چنین است : « این سرنوشت حتمی است که خداوند درباره آن ها رقم زده که جایگاهشان برترین درجات بهشت باشد » .

21 یَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ که مقربان شاهد آنند .

« مُقَرَّبُون » گروهی از خاصان و برگزیدگان مؤمنانند که مقامی بس والا دارند و شاهد و ناظر نامه اعمال ابرار و نیکان دیگرند ، همان گونه که در آیه 10 و 11 سوره واقعه بعد از ذکر دو گروه « اصحاب المیمنه » و « اصحاب المشئمه » می فرماید : « وَ السّابِقُونَ السّابِقُونَ ، اوُلئِکَ المُقَرَّبُونَ : و پیشگامان مقربان درگاه اویند » .

22 اِنَّ الاَْبْرارَ لَفی نَعیمٍ مسلماً نیکان در انواع نعمت متنعمند .

مفهوم اصلی « نَعیم » که به گفته « راغب » به معنی "نعمت بسیار" است ، به اضافه ذکر آن به صورت نکره که دراین جادلیل برعظمت و اهمیت است، نشان می دهد که آن ها دارای آن چنان نعمت ها و برکاتی هستند که نمی توان آن را توصیف کرد و این تعبیری است جامع و سربسته برای اشاره به همه مواهب مادی و معنوی بهشت .

23 عَلَی الاَْرائِکِ یَنْظُروُنَ

بر تخت های زیبای بهشتی تکیه کرده و به زیبایی های بهشت می نگرند .

« اَرائِک » جمع « اریکة » به معنی "تخت های زیبای سلطنتی" است و یا تخت های پرزینتی که در « حجله گاه » می نهند و در این جا اشاره به تخت های بسیار زیبای بهشتی است که نیکان بر آن تکیه می کنند . در تعبیر « یَنْظُروُن » ( نگاه می کنند ) که به صورت سربسته بیان شده نمی فرماید به چه می نگرند ؟ تا مفهوم وسیع و گسترده ای داشته باشد ، آری آن ها به لطف خدا می نگرند ، به جمال بی مثال او ، به انواع نعمت های بهشتی و به زیبایی های خیره کننده ای که در بهشت برین است می نگرند ، چرا که یکی از مهم ترین لذات انسانی « لذت دید و نگاه » است .

24 تَعْرِفُ فی وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعیمِ

در چهره های آن ها طراوت و نشاط نعمت را می بینی و می شناسی .

« نَضْرَة » به معنی طراوت و نشاطی است که در صورت صاحبان زندگی مرفه نمایان است . اشاره به این که نشاط و سرور و شادی در چهره هایشان موج می زند و نیازی به سؤال نیست ، به

عکس دوزخیان که اگر در چهره هایشان بنگری ، غم و رنج و اندوه و بدبختی و بیچارگی از چهره هایشان نمایان است .

25 یُسْقَوْنَ مِنْ رَحیقٍ مَخْتُومٍ

آن ها از شراب زلال دست نخورده سربسته ای سیراب می شوند .

غالب مفسران « رَحیق » را به معنی شراب خالص گرفته اند ، شرابی که هیچ گونه غش و ناخالصی و آلودگی در آن وجود ندارد ، بلکه هوش و عقل و نشاط و عشق و صفا می آفریند و تعبیر به « مَخْتُوم » که در فارسی امروز به جای آن « دربسته » و « پلمپ شده » به کار می رود ، نیز تأکیدی برخلوص و پاکی و دست نخوردگی آن است . علاوه بر این استفاده از چنین ظرف ها، نشانه احترام خاص به میهمان می باشد ، ظرفی که آن را بسته اند و مهر کرده اند و مهرش تنها به دست میهمان شکسته می شود .

26 خِتامُهُ مِسْکٌ وَ فی ذلِکَ فَلْیَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ

مهری که بر آن نهاده شده است ، از مشک است و در این نعمت های بهشتی باید راغبان بر یکدیگر پیشی گیرند .