مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : شرح مراثی سید بحر العلوم/تالیف سید محمد مهدی بحر العلوم ؛ ترجمه رحمه الله کرمانی ؛ تحقیق حسین درگاهی

مشخصات نشر : تهران: اسوه، 1376.

مشخصات ظاهری : [364]ص.

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی : 9237995

شرح مراثی سیّد بحر العُلوم

تألیف: مرحُوم علّامه سیّد محمّدمهدی بحر العُلوم

ترجمه: شیخ رحمة الله کرمانی

تحقیق: حُسین درگاهی

خیر اندیش دیجیتالی: موسسه مددکاری و خیریه ایتام امام زمان (عج) شهرستان بروجن

ویراستار دیجیتالی: زینب رمضانی

اشاره

شرح مراثی سیّد بحر العُلوم

تألیف: مرحُوم علّامه سیّد محمّدمهدی بحر العُلوم

ترجمه: شیخ رحمة الله کرمانی

تحقیق: حُسین درگاهی

شرکت چاپ و انتشارات اُسوه

شرح مراثی سید بحرالعلوم

تألیف: سید محمد مهدی بحرالعلوم

ترجمه و شرح: شیخ رحمة الله کرمانی

تحقیق: حسین درگاهی

ناشر: انتشارات اسوه «وابسته به سازمان اوقاف و امور خیریه»

سال نشر: 1376 ھ . ش

نوبت چاپ: اول

تیراژ: 3000 جلد

بها: 850 تومان

کلیه حقوق برای ناشر محفوظ است

تهران ، ص . پ ، ص . پ 684 - 13145 ، تلفن 6418299 و 6418099 ، فاکس 6418022

قم ، ص . پ 3999 - 37185 تلفن 737660 و 741282 ، فاکس 617757

بِسم اللهِ الرّحمنِ الرَّحیم

پیشگفتار

بِسْمِ اللهُ الرَّحْمٰنِ الرَّحیمِ

اَلسَّلٰامُ عَلَی الْحُسَیْنِ

وَعَلیٰ عَلّیِ بْنِ الْحُسَیْنِ

وَ عَلٰی اَوْلٰادِ الْحُسَیْنِ

وَعَلَی أَصْحَابِ الْحُسَیْنِ

اَلَّدینَ بَذَلُوا دُونَ الحُسَینِ علیه السَّلام

بِسْمِ اللهُ الرَّحْمٰنِ الرَّحیمِ

(وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فیکَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبٰادَکَ مِنَ الْجهٰالَةِ وَ خَیْرةُ الضَّلالَة

امام صادق علیه السَّلام فرمودند: (قسمتی زیارت اربعین سیَد الشهداء)

(پروردگارا جدّم حسین علیه السَّلام)، هستی خود را در راه تو ایثار کرد تا بندگان ترا از آتش گمراهی نجات بخشد.

اِی یاد تو در عالم آتش زده جانها*** هر جا ز فراق تو چاکست گریبانها

ای گلشن بین سیراب از اشکِ محّیانت *** از خون تو شد رنگین هر لاله به بستانها

بسیار حکایها گردیده کُهم امّا *** جانسوز حدیث تو تازه است و مدرانها

در دفتر آزادی نام تو خون ثبت است *** شد ثبت بهر دفتر ما خوت تو عنوانها

آنسان که توجان دادی در راه ارضای حق *** آدم بتو مینازد ای شرف انسانها

قربانی اسلامی با همّت مردانه *** ای مفتخر از عزمت، همواره مسلمانها

دکتر ناظرزاده کرمٰانی

خون نوشته های در و دیوار کربلا

⁽¹⁾

(شورش در خلق عالم، ص 80)

بسم الله الرّحمن الرّحیم

الحمد لله ربّ العالمین و به نستعین وصلّی الله علی سیدنا و نبیّنا محمد و آله الطیّبین الطاهرین ولاسیّما بقیّة الله فی الأرضین ولعنة الله علی أعدائه و أعدائهم أجمعین إلی قیام یوم الدین

قرار گرفتن، که گریختن:

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنوا تُوبوا إلی الله توبةً نصوحاً) (تحریم: 8)

(ففروا إلی الله) (ذاریات: 50)

ولی چگونه؟ و چه سان؟ چگونه انسان «ظلوم و جهول» بار گرانترین امانت _ امانت ولایت الهیه _ را می تواند به سلامت به نزد مالک آن رسانده و در پیشگاه آن مقتدر، مستقرّ شود!

(إنا عرضنَا الأمانَةَ علی السَّماواتِ والأرض والجبال، فأبین أن یَحْمِلْنَها وأشفَقنَ مِنها وحَمَلَهَا الإنسانُ إنَّه کانَ ظَلوما جهولاً) (احزاب: 72)

(یَومَ لا یَنفَعُ مالٌ وَ لا بَنونَ إِلا مَنْ أتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلیم ) (شعراء: 89)

(فی مَقعَدِ صِدقٍ عِندَ مَلیک مُقتدر) (قمر: 55)

این راه، راهی است که به (او) می انجامد. هم از این رو، تنها با کشش اوست که کوشش بنده، ثمر می دهد و به بار می نشیند. و او خود، برای این کشش و کوشش، راهی معین ساخت. و در این وادی، هادی گماشت. و امر فرمود تا خانه امنِ الهی را از در وارد شوند:

(ولکنَّ البرِّ مَنِ اتَّی وَأتُوا البُیوتَ مِنْ أبوابها) (بقره: 189)

(یا أیها الذینَ آمَنوا اتَّقُوا اللهَ وَابْتَغوا إلیه الوسیلة ) (مائده: 35)

و این «باب» را تنها راه رسیدن به خانه مقرّر داشت:

وَ لا تُؤتَی البُیوت إلّا من أبوابِها فَمَنْ أَتاها مِن غَیر أبوابها سُمِّی سارقاً ⁽¹⁾.

و مردم را به این «باب» و ورود از آن امتحان فرمود، تاکه تسلیم خود را نشان دهد، و که عصیان اختیاری خود را به نمایش گذارد:

والبابُ المُبْتَلَی بِهِ النَّاسُ، مَن أتاکُم نَجا و مَن لَمْ یَأْتِکُم هَلَکَ.⁽¹⁾

هم از این رو، این «باب» را گاهی «باب حطّه» ⁽²⁾نامید، و گاه به «سفینه نوح» ⁽³⁾مانند ساخت. پرواضح است که آنها که از باب حطّه نیامدند، هلاک شدند، و آنان که به سفینهٔ نوح نپیوستند، طعمه امواج هلاکت و عذاب گردیدند. و بابِ امتحانِ الهی در امّت خاتم الانبیاء صلّی الله علیه وآله همچنان باز است.

گفتیم که حضرت باری تعالی، امر فرمود تا به درگاه قدس او «وسیله» جویند و به زبان خاتم الانبیاء، معنای این «وسیله» را بیان داشت. ⁽⁴⁾بدین گونه، برای متابعت فرمان حکیمانه خالق سبحان، لزوم توسّل و تمسّک به ذیل عنایت معلّم و مربّی الهی _ که خود، علم و تربیت

از حق یافته باشد و به افتخار عصمت نائل آمده باشد ⁽¹⁾_ برای بنده، وجوب می یابد؛ عالمی که به کاخ رفیع علمش، دشمنی چون جهل و هوی راه نیابد؛ و قادری که ضعف و عجز، هیچگاه قله بلند قدرتش را نیالاید؛ راهنمایی که خطا را به رهروان ننماید، و راهبری که گَرد خطا بر دامانش ننشیند. و گرنه موجودی که صفت ذاتی اش، «فقر» ⁽²⁾و «ضعف» ⁽³⁾و «نسیان» ⁽⁴⁾است، چگونه _ در حالی که به رو در افتاده ⁽⁵⁾_ مسیری طولانی از هیچ تا همه چیز را تواند پیمود؟

(فَذَکِّرْ إِنما أَنتَ مُذَکَّرُ ) (غاشیه: 21)

لازمه تذکّر به ساحت قدس ربوبی، پیمودن راهی سخت و دشوار است که جز با پیرویِ حجت خدا پیوستن به آن هموار نمی گردد و پیموده نمی شود:

(قُلْ إِنْ کُنتُم تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعونی یُحْبِبْکُمُ اللهُ وَیَغْفِرْ لَکُم ذُنُوبَکُم) (آل عمران: 31)

و این پیامِ همه حجتهای ظاهره الهی بود که حجّت باطنه (عقل) را مدد کنند و مردم را به قبول رسالت و امامت فرا خوانند؛ آن رسول و امامی که اگر «بی همگان به سر شود، بی او به سر نمی شود.»

و این است رمز آن همه تأکید بر «اطاعت رسول و اولی الامر» در قرآن و احادیث فراوان در ذیل ابواب و عناوینی در مجموعه های روایی، مانند:

_باب الاضطرار الی الحجّة

_باب أنّ الأرض لا تخلو من حجّة

_باب أنّه لو لم یبق فی الأرض إلا رجُلان، لکان أحدهما الحجّة

_باب فرض طاعة الائمّة

_باب أنّ الائمّة هم الهداة

_باب أنّ الأئمّة ولاة أمر الله و خزنة علمه

_باب أنّ الأئمة خلفاء الله فی أرضه وأبوابه التی منها یؤتی

_باب ما فرض الله و رسوله من الکون مع الائمة

_باب أنّ الراسخین فی العلم هم الائمة

_ باب أنّ القرآن یهدی الی الإمام

_ باب أنّ الامامة عهد من الله عز وجل، معهود من واحد الی واحد

_باب ما نصّ الله عزوجل و رسوله علی الائمة واحداً فواحداً

_باب أنّ مستقی العلم من بیت آل محمد علیهم السلام

_باب ما یجب من حقّ الامام علی الرعیة

_باب التسلیم لهم والتفویض الیهم⁽¹⁾

_باب فی اتّصال الوصیة من لدن آدم الی آخر الدهر

_باب وجوب معرفة الامام و أنّ من مات و لم یعرف إمامه أو شکّ فیه مات میتة الجاهلیة

_باب أنّ من أنکر واحداً فقد أنکر الجمیع

_باب أنّ الناس لا یهتدون إلاّ بهم

_باب أنّهم أهل علم القرآن

_باب وجوب طاعتهم وأنّهم الناس المحسودون

_باب أنّهم السبیل و الصراط

_باب فی أنّ الاستقامة إنّما هی علی الولایة

_باب أنّ الحکمة معرفة الامام

_باب أنّهم الهدایة والهدی والهادون فی القرآن.⁽²⁾

و همین است رمز «محسود» شدن آنان، که «همه دشمنی با طاووس، به دلیل پرهای زیبای اوست»، و خدای سبحان خبر داد:

(أَمْ یَحسُدُونَ النّاسَ عَلی ما أتاهُمُ اللهُ مِن فَضلِهِ، فَقَدْ آتَینا آل إبراهیمَ الکتاب والحکمة وآتیناهُم مُلکاً عظیاً) (نساء: 54)

و همین است علّت تلاش منافقان و منکران در حذف رهبر الهی و محو تذکّر و تعریف و توجّه دیگران به حجّت حق.

_در برگشت از جنگ تبوک، شتر ایشان را رماندند و به جان مبارک حضرتش سوء قصد کردند.⁽¹⁾

_در اواخر عمر شریف رسول خدا، به حضرتش زهر خوراندند.⁽²⁾

_اجازه کتابت حدیث به حضرتش ندادند.⁽³⁾

_نسبتهای ناروا به حضرتش دادند، نسبتهایی که خودشان به آنها سزاوارتر بودند.⁽⁴⁾

_بر خلاف سیره نبوی در تجلیل و تکریم حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و معرفی مقام وصایت ایشان به مردم، کوشیدند تا فضای ذهنی مردم را نسبت به حضرتش بیالایند، بیانات والای

نبوی در توصیف ولایت علوی را بپوشانند و از یادها ببرند.⁽¹⁾

حیات جسمانی رسول خدا صلّی الله علیه وآله سدّی بود در برابر این همه سیل بنیان کن. امّا پس از تحقّق کریمه (إِنَّکَ مَیِّتٌ وَإِنَّهُم میتونَ ⁽²⁾) امکانات اجرایی و اقتصادی (حکومت، فدک و خمس) را از اهل بیت علیهم السلام تصاحب کردند و کوشیدند تا همه را از گرد خاندان نور بپراکنند. آنها که در زمان حیات رسول می گفتند: (لا تُنفِقُوا عَلی مَنْ عِندَ رَسولِ اللهِ حَتَّی یَنفَضُّوا مِن حَولِهِ ⁽³⁾)اکنون، پس از حیات ظاهری ختم الانبیاء، فرصتی یافتند تا نقشه خود را اجرا کنند. و آنچه کردند:

_کتابت و نقل حدیث رسول خدا صلی الله علیه وآله را منع کردند.

_دست به تغییر احکام زدند و در مقابل نصوص وارد شده از حضرتش، اجتهاد کردند و احکام جدیدی آوردند.⁽⁴⁾

_سیره دیگران را در کنار قرآن و سنّت نبوی مدرک قرار دادند.

_بر خلاف احکام صریح قرآن و بیانات روشن مقام والای نبوت _که حقوق مسلمانان را به تساوی و عدالت می پرداخت _ جامعه

اسلامی را طبقاتی کردند.

بنی امیه را _ که در قرآن «شجره ملعونه» نام گرفته بود _ روی کار آورده و دست آنان را در حکومتی که ادعای خلافت رسول داشت، باز گذاشتند. ⁽¹⁾

و بالأخره، آنچه را که پیامبر خاتم صلّی الله علیه وآله و سلّم با بیان (ما یَنطِقُ عَنِ الهوی إن هو إلا وحی یوحی ⁽²⁾) خبر داده بود، اتفاق افتاد: «از اسلام بجز اسمی و از قرآن بجز رسمی باقی نماند⁽³⁾

و در همین زمان بود که امیرالمؤمنین صلوات الله علیه فرمود: «اسلام، مانند گوسفندی است که بر او پوستین وارونه کرده باشند» ⁽⁴⁾، و یا «کاسهٔ پُری که آن را واژگون ساخته باشند».⁽⁵⁾

صلّی الله علیه وآله بعد از تبلیغ و چه بعد از رحلت حضرتش) شناساندنِ آن ولیّ حق و تذکّر و توجه دادن دیگران به وی بوده است.

واقعه کربلا در همین امتداد، به وقوع پیوست: شناساندن حق و اهل آن و رسواکردن باطل و سردمداران آن؛ که شناخت حق بی شناخت باطل میسّر نیست. ⁽¹⁾حضرت سیدالشهدا صلوات الله علیه در ابتدای امر، در پاسخ حاکم مدینه که حضرتش را به بیعت یزید می خواند، فرماید⁽²⁾: أَیُّهَا الأمیرُ إِنَّا أهل بیت النبوَّةِ وَ مَعدِنُ الرسالةِ وَ مُخْتَلَفُ الملائکة وَ مَهْبطُ الرحمةِ بِنا فتح اللهُ وَ بِنا یَخْتِمُ، وَ یَزیدُ رَجلٌ شارِبُ الخَمْرِ وَ قاتِلُ النَّفْسِ الْمُحْتَرَمَةِ مُعْلِنٌ وَ مِثْلی لا یُبایِعُ مِثْلَهُ وَلکِنْ نُصْبِحُ وَتُصْبِحُونَ وَنَنْظُرُ وَ تَنْظُرُونَ أَیُّنا أحَقُّ بِالْخِلافَةِ وَالبَیْعَةِ.

امیر! ماییم خاندان نبوت و معدن رسالت، خاندان ماست که محل آمد و رفت فرشتگان و محل نزول رحمت خداست، خداوند اسلام را از خاندان ما شروع و افتتاح نموده و تا آخر نیز

همگام با ما خاندان به پیش خواهد برد.

اما یزید، مردی است شرابخوار که دستش به خون افراد بی گناه آلوده گردیده، او شخصی است که حریم دستورات الهی را در هم شکسته و علناً و در مقابل چشم مردم مرتکب فسق و فجور می گردد. آیا رواست شخصیتی همچون من با آن سوابق درخشان و اصالت خانوادگی با چنین مرد فاسدی بیعت کند؟ ما به آینده می رسیم و شما نیز: و خواهیم دید که کدام یک از ما، سزاوار خلافت و شایسته بیعت مردم است. ⁽¹⁾

یک بار در جوار تربت پاک حضرت خاتم الانبیاء صلّی الله علیه و آله خطاب به حضرتش عرضه داشت:

اَلسَّلامُ عَلَیک یا رسولَ اللهِ أَنا الحسینُ بْنُ فَاطِمَةَ فَرْخُکَ وَابْنُ فَرْخَتِکَ وَ سِبْطُکَ الَّذی خَلَفْتَنی فِی أُمَّتِکَ فَاشْهَدْ یا نَبِیَّ اللَّهِ أَنَّهُمْ خَذَلُونِی وَلَمْ یَحْفَظُونی وَهَذِهِ شَکْوَایَ إِلَیْکَ حَتَّی أَلْقَاکَ...

سلام بر تو، ای رسول خدا. من حسینم، فرزند فاطمه، جگرگوشه تو و فرزند تن پاره ات. منم نواده تو، که در میان امّت خود، به جانشینی برگزیدی. پس گواه باش ای پیام آور الهی که اینان مرا تنها گذاشتند، و مقام مرا پاس نداشتند. و این شکایت من است به حضرتت تا به لقای تو بشتابم.⁽²⁾

و بار دیگر، در همان مکان و همان مقام:

اللَّهُمَّ إِنَّ هذا قَبْرُ نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ (صلّی اللهُ علیه وآله) وَأَنَا ابْنُ بِنْتِ نَبِیِّکَ وَقَدْ حَضَرَنِی مِنَ الأَمْرِ مَا قَدْ عَلِمْتَ. اَللَّهُمَّ إِنِّی أُحِبُّ المَعْرُوفَ وَ أُنکِرُ المُنْکَرَ وَأَسْأَلُکَ یا ذَاالجَلالِ وَالإکرامِ بِحَقِّ الْقَبْرِ وَ مَنْ فِیهِ إِلَّا اخْتَرْتَ لی ما هُوَ لَکَ رِضَی وَلِرَسُولِکَ رِضی.

خدایا! این قبر پیامبر تو محمد (ص) است. و من فرزند دختر پیامبر تو هستم. و برای من پیش آمدی رخ داده است که خود می دانی. خدایا! من معروف را دوست می دارم، و منکر را دشمن. ای خدای ذوالجلال و کرامت بخش! به احترام این قبر و کسی که در میان آن است، از تو درخواست می کنم که راهی برایم برگزینی که مورد رضای تو و مورد رضای پیامبر توست. ⁽¹⁾در پاسخ عبدالله بن عمر فرمود:

یا أَبا عَبْدِ الرَّحمن أَما عَلِمْتَ أَنَّ مِنْ هَوانِ الدُّنیا عَلَی اللَّهِ أَنَّ رَأْسَ یَحْیَی بْنِ زَکَرِیَّا أُهْدِیَ إِلی بَغِیُّ مِنْ بَغَایَا بَنی إِسرائیلَ؟ أَما تَعْلَمُ أَنَّ بَنی إِسرائیلَ کَانُوا یَقْتُلُونَ ما بَیْنَ طُلوعِ الشَّمسِ سَبْعِینَ نَبِیّاً ثُمَّ یَجْلِسُونَ فِی أَسْواقِهِم یَبیعونَ وَیَشْتَرُونَ کَأَنْ لَمْ یَصْنَعُوا شَیْئاً فَلَمْ یُعَجِّلِ اللهُ عَلَیْهِمْ بَلْ أَمْهَلَهُمْ وَأخَذَهُمْ بَعْدَ ذلِکَ أَخْذَ عَزیزِ ذِی انتقام. اتَّقِ اللهَ یا أبا عَبدِ الرَّحمنِ وَلا تَدَعَنَّ نُصْرَتی.

ابا عبد الرحمان! مگر نمی دانی که دنیا آنچنان حقیر و پست است که سر بریده یحیی بن زکریا به عنوان هدیه و ارمغان به فرد ناپاک و زناکاری از بنی اسرائیل فرستاده می شود؟ مگر نمی دانی که

بنی اسرائیل در اول صبح، هفتاد پیامبر را به قتل می رساندند، سپس به خرید و فروش و کارهای روزانه خویش مشغول می شدند، که گویا کوچکترین جنایتی مرتکب نگردیده اند، و خداوند به آنان مدتی مهلت داد و سرانجام به سزای اعمالشان رسانید، و انتقام خدای منتقم آنها را به شدیدترین وجهی فرا گرفت؟

ای ابا عبدالرحمان از خدا بترس و دست از یاری من بر مدار.⁽¹⁾امام، پس از ورود به مکّه، نامه ای به سران قبایل شهر بصره نوشت:

أمّا بَعْدُ، فإنَّ اللهَ اصْطَفی محمداً (صلّی اللهُ علیه وآله) مِنْ خلقِهِ وَ أکْرمَهُ بنبوّتِهِ وَ اخْتارَهُ لِرسالتِهِ ثُمَّ قبَضَهُ إِلَیهِ وَ قَدْ َنصَحَ لعِبادِهِ وَبلغَ مَا أُرْسِلَ بهِ (صلّی اللهُ علیه وآله) وَکُنَّا أَهْلَهُ وَأَولِیاءَهُ وَأَوصِیاءَهُ وَوَرَثَتَهُ وَأَحَقُّ النّاسِ بمقامِهِ فِی النَّاسِ فَاستَأثَرَ علینا قومُنا بذلِکَ فرَضینا وَکَرهنا الفُرقَةَ وَ أحببنا العافِیةَ وَ نَحْنُ نَعْلَمُ أَنَا أَحَقُّ بِذلِکَ الحَقِّ المُستَحَقِّ عَلَینا مِمَّنْ تَوَلَاهُ. و قد بعثتُ رسولی إِلَیْکُم بهذا الکِتابِ وَأَنَا أَدْعُوکُم إِلی کتابِ اللهِ وَ سُنَّةِ نبیِّهِ فَإِنَّ السُّنَّةَ قَدْ أُمِیتَتْ وَ البِدعَةَ قَد أُحْیِیَتْ فَإِنْ تَسْمَعُوا قَولی أَهْدِکُمْ إِلی سبیل الرَّشادِ وَ السلام علیکم و رحمة الله وبرکاتُهُ.

اما بعد، خداوند، محمد صلی الله علیه و آله را از میان مردم برگزید، با پیامبریش بد و کرامت بخشید، و به رسالتش انتخاب فرمود. سپس به سوی خویش فرا خواند، در حالی که او در

خیرخواهی برای بندگان خدا به نهایت کوشید و آنچه را که برایش فرستاده شد رسانید.

(چون رسول خاتم به عالم بقا شتافت) ما خاندان، اولیا و جانشینان و وارثان او بودیم، و سزاوارترین همه مردمان به مقام حضرتش بودیم.

اما مردم ما، این مقام را از ما دریغ داشتند. ما هم به این وضع رضایت دادیم، که از جدایی کراهت داشتیم و عافیت را دوست می داشتیم، در حالی که می دانیم که ما به این حقّ سزاوار، از دیگران که اکنون متولّیان آن هستند، شایسته تریم.

اکنون همراه این پیام، فرستاده ام را به سوی شما گسیل داشتم، در حالی که شما را به کتاب خدا و سنّت پیامبرش فرا می خوانم، چرا که سنّت مُرده و بدعت احیا شده است. اگر گفتار مرا بشنوید، شما را به راه سعادت رهنمون می شوم. و سلام و رحمت و برکات خدا بر شما باد.⁽¹⁾

در پایان نامه ای دیگر، مردم کوفه را مخاطب ساخت:

فلَعَمْرِی مَا الإمامُ إِلَّا العامِلُ بالکتاب والآخِذُ بِالقِسطِ و الداینُ بالحَقِّ و الحابسُ نَفسَهُ عَلی ذاتِ اللهِ.

سوگند به آیینم که امام به حقّ نیست مگر کسی که عامل به کتاب، رهرو قسط و عدل، پیرو حقّ، و نگاهبان نفس خود در راه خدا

باشد.⁽¹⁾

امام، در خطبه ای قبل از ترک مکّه، در میان بنی هاشم و شیعیان خود فرمود:

رِضًا اللهِ رِضانا أهل البیتِ نَصبِرُ عَلی بَلائِهِ وَیُوَفِّینا أُجورَ الصّابرینَ، لَنْ تَشُذَّ عَن رسولِ اللهِ لَحمَتُهُ بَلْ هِیَ مجموعةً لَهُ فی حَظیرةِ القُدسِ تقِرُّ بِهِم عَیْنُهُ وَ یُنجَزُ بهِم وَعدُهُ.

ما _ خاندان پیامبر _ به رضای خدا راضی هستیم؛ بر بلایش صبر می کنیم و خدای منان، پاداش صابران را به ما تمام می دهد. تن پاره های رسول خدا، از حضرتش جدایی نگیرند، بل در جایگاه قدس با او گرد می آیند؛ دیدگان ختمی مرتبت به آنان روشن می گردد و وعده خود را به وسیلهٔ آنان جاری می سازد.⁽²⁾

حجّت خدا، پس از شنیدن خبر شهادت مسلم بن عقیل در منزل «ثعلبیه» فرمود:

لا خَیرَ فی العَیْشِ بعد هؤلاء.

پس از اینان (مسلم و هانی) در زندگانی خیری نیست.⁽³⁾

در همان منزل، کسی پیش آمد و تفسیر آیه (یَومَ نَدعُو کُلَّ أُناسٍ بإمامِهِم) (اسراء: 71) را از قرآن ناطق پرسید و چنین پاسخ شنید:

إمامٌ دَعا إلی هُدیً فأجابوا إلیه وإمامٌ دَعا إلی ضَلالَةٍ فأجابوا إلیها.

هؤلاءِ فی الجنَّةِ وهؤلاء فی النّارِ وَ هوَ قوله تعالی: (فَریق فی الْجَنَّةِ وَفَرِیقٌ فی الشعیر) (شوری: 7).

(دو گونه امام هست): امامی که به سوی هدایت فرا می خواند، آنگاه ندای هدایتش را اجابت می کنند، و امامی که دعوت به کژروی می کند، پس به کژروی پاسخ می گویند. آنان در بهشت و اینان در آتش اند. و این است کلام الهی: گروهی در بهشت و گروهی در آتش اند.⁽¹⁾

باز هم در همان منزل (ثعلبیه) از یکی از کوفیان پرسید: از کدام شهر آمده ای؟ گفت: از مردم کوفه ام، امام علیه السلام فرمود:

أما واللهِ لَو لَقیتُکَ بالمدینة لأریتُکَ أَثَرَ جَبرئیل فی دارِنا و نزولَهُ بالوَحْی علی جَدّی. یا أخا أهْلِ الکوفة مِن عِندِنا مُسْتَقَی العِلم أفَعَلِموا وَ جَهِلْنا؟ هذا مِمّا لا یَکونُ.

آگاه باش که اگر ملاقات ما در مدینه صورت می گرفت، اثر و ردّپای جبرئیل را در خانه ما و محلی را که در آنجا به جدّ من وحی می آورد به تو نشان می دادم. ای برادر کوفی! محل فراگرفتن علم، خاندان ماست، پس آیا اینها آشنایند و ما جاهل؟ چنین چیزی شدنی نیست.⁽²⁾

سیدالشهدا علیه السَّلام در مسیر خود به منزل «شراف» رسید. در این منزل، حرّبن یزید ریاحی _ که هنوز امیر لشکر دشمن بود _ اجازه

پیشروی به سپاه نور نداد. امام و یارانش به نماز ایستادند و حرّ و سپاهیان او به حضرتش اقتدا کردند. پس از نماز عصر، امام علیه السَّلام خطبه خواند:

أما بَعدُ، أَیُّها النّاسُ! فَإِنَّکُم إِنْ تَتَّقوا اللهَ وَتَعرِفُوا الحَقَّ لِأَهْلِهِ یَکُنْ أَرْضَی لِلَّهِ ونَحنُ أهلُ بَیتِ محمد (صلّی اللهُ علیه وآله) أولی بولایةِ هذَا الأَمْرِ مِن هؤلاءِ المُدَّعین ما لیسَ لهُم وَ السائرینَ بِالجَوْرِ والعُدوانِ. وَإِنْ أَبَیْتُم إِلَّا الکَراهةَ لَنا و الجَهلَ بِحَقَّنا و کانَ رَأَیْکُمُ الآنَ غَیْرَ مَا أَتَتْنی بِهِ کُتُبُکُم، أَنْصَرِفُ عَنکُم.

مردم! اگر از خدا بترسید و بپذیرید که حق در دست اهل حق باشد، موجب خوشنودی خدا خواهد گردید. و ما اهل بیت پیامبر به ولایت مردم، از اینها (بنی امیه) سزاوارتریم، که به ناحق مدعی این مقام اند و همواره راه ظلم و فساد و دشمنی با خدا را در پیش گرفته اند. و اگر در این راهی که در پیش گرفته اید، پافشاری کنید و از ما روی گردانید و حق ما را نشناسید و اکنون خواسته شما غیر از آن باشد که در دعوتنامه های شما منعکس بود؛ من از همین جا باز می گردم.⁽¹⁾

در موضعی دیگر باز هم با سپاهیان حرّ سخن گفت:

ألا وَإنَّ هؤلاء قد لزموا طاعة الشیطانِ وتَرَکُوا طاعة الرحمن وأظهروا الفَسَادَ وَعَطَّلوا الحُدودَ وَاستَأثروا بِالفیء وأحلوا حرام الله وحرَّموا حلاله و أنا أحقُّ ممّن غیّر، و قد أتتنی کتبُکم و

قَدمَتْ عَلَیَّ رُسُلُکُم بِبیعتکُم إِنَّکُم لا تُسَلِّمونی ولا تُخذلونی. فإِنْ أتمَمتُم عَلی بیعتکُم تُصیبوا رُشْدَکُم، فَأَنَا الحُسَینُ بنُ عَلی وَ ابنُ فاطمةَ بِنتِ رسولِ اللَّهِ، نَفْسی معَ أنفُسِکُم و أهلی معَ أَهْلِکُم، وَلَکُم فِی أُسْوَةٌ.

و إِنْ لَمْ تَفعَلُوا وَ نَقضتُم عَهِدَکُم وَ خَلَّفْتُم بَیْعَتی مِن أعنا قِکُم، ما هیَ لَکُم بنُکْرٍ لقَد فَعَلتُموها بأبی وَ أخی وَ ابْنِ عَمّی مُسلِمٍ. فَالْمَغرُورُ مَنِ اغْتَرُ بِکُم. فَحَظَّکُم أخطَأْتُم وَ نَصیبَکُم ضَیَّعْتُم. وَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمَا یَنْکُتُ علی نفسِهِ. وَ سَیُغنِی اللهُ عَنکُم. والسّلامُ علیکم و رحمة الله وبرکاتُه.

مردم! آگاه باشید. اینان (بنی امیّه) پیروی شیطان را برگزیدند و اطاعت خدای رحمان را ترک گفتند. فساد را آشکار ساختند، حدود الهی را تعطیل کردند، فیء را _ که مختص خاندان پیامبر است _ برای خود برگزیدند، حرام خدا را حلال شمردند و حلال او را حرام دانستند. من _ برای ولایت امر_ شایسته ترم از آنان که دین را تغییر دادند. به علاوه، نامه هایتان به دستم رسید و فرستادگان شما نزد من آمدند و پیام بیعتتان را رساندند که دست از من برندارید و مرا تنها نگذارید.

پس اگر بیعت خود را به پایان آورید، به رشد و سعادت خود می رسید؛ که منم حسین فرزند علی و فاطمه دختر رسول خدا. خودم با شمایم، و خاندانم با خانواده شما، و من برایتان اُسوه ام. و اگر چنین نکنید و پیمانتان را بشکنید و بیعت مرا از گردن خود باز کنید، این کار از شما بعید نیست؛ که به راستی با پدرم و

برادرم و پسر عمویم، مسلم، این گونه رفتار کردید.

فریب خورده، کسی است که فریب شما خورد. (امّا به واقع) شما در بهره خود خطا رفتید و نصیب خود ضایع ساختید. و هر که پیمان بشکند، تنها بر خود پیمان شکسته است. و خدای، مرا از شما بی نیاز سازد و سلام و رحمت و برکات خدا بر شما باد.⁽¹⁾

عصر تاسوعا فرا رسید. امام علیه السَّلام برادر وفادار و رشید خود، ابو الفضل العباس، را به سوی دشمنان دین فرستاد و به او فرمود:

اِرْجعْ إِلَیهِم فإنِ اسْتَطَعْتَ أنْ تُؤخِّرَهُم إِلی غُدْوَةٍ وَتَدْفَعَهُمْ عَنَّا الْعَشِیَّةَ نُصَلِّی لِرَبَّنَا اللَّیْلَةَ وَنَدْعُوهُ وَ نَستَغفِرُهُ فَهُوَ یَعْلَمُ أَنِّی أُحِبُّ الصّلوةَ وَ تِلاوة کتابِهِ وَکَثرةَ الدُّعاءِ والاستِغفارِ.

به سوی آنان بازگرد. اگر توانستی، همین امشب را مهلت بگیر و جنگ را به فردا موکول ساز تا ما امشب را به نماز و استغفار و مناجات با پروردگارمان بپردازیم، زیرا خدا می داند که من نماز و قرائت قرآن و استغفار و مناجات با خدا را بسیار دوست می دارم.⁽²⁾

و بالأخره، «آمد آن روزی که مانندش نبود». خیر خواهی فرزند «رحمة للعالمین» بر دلهای مُهر خورده قوم ننشست. جنگ نور و ظلمت آغاز شد. چشم جهان دید و گوش جان شنید که «سیّد شباب اهل الجنة»، در حالی که محاسن به دست گرفته بود، دیدگانِ حق بین به

سوی آسمان گشود و تمامی کائنات را بر مظلومیت خود گواه گرفت:

اِشتَدَّ غضبُ اللهِ عَلَی الیَهُودِ إِذْ جَعَلُوا لَهُ وَلَداً واشْتَدَّ غضبُهُ عَلَی النَّصاری إِذْ جَعَلُوهُ ثَالِثَ ثَلاثَةٍ و اشتَدَّ غضبُهُ عَلَی المَجوس إذْ عَبَدوا الشَّمس و القمر دونَهُ و اشتَدَّ غضبُهُ علی قَوْمِ اتَّفَقَتْ کَلِمَتُهُم علی قتلِ ابنِ بنتِ نبیّهم.

خشم خدا بر یهودیان آنگاه سخت گردید که برای او فرزندی قائل شدند. و خشم خدا بر مسیحیان آنگاه شدید گشت که به خدایان سه گانه گرویدند. و غضب خداوند بر آتش پرستان از آن بیشتر شد که به جای خدا آفتاب و ماه را پرستیدند. و غضب الهی بر قوم دیگرب، آنگاه شدید شد که بر کشتنِ پسرِ دخترِ پیامبرشان، متّحد و هماهنگ گردیدند.⁽¹⁾

خورشید به سختی آن مناظر را می نگریست و می گریست. لحظه لحظه آن روز خون رنگ، دل را از جا می کند. هر صحنه وداعِ امام با یاری از یاران یا تن پاره ای از خاندان، آتشی بر خرمن دل می افکند. و در این میان، صحنه وداع علی اکبر، منظری دیگر بود:

اللّهُمَّ اشْهَدْ علی هولاء القوم فقَد بَرَزَ إِلیهِم أَشْبَهُ النَّاسِ بِرسولِکَ مُحَمَّدٍ (ص) خَلْقاً وَ خُلْقاً وَمَنْطِقاً وَ کُنا إِذَا اشْتَقْنا إلی رُؤیَةِ نَبِیِّکَ نَظَرْنا إِلَیْهِ.

اللَّهُمَّ فَامْنَعْهُم برکاتِ الأرضِ وفَرَّقْهُم تفریقاً وَ مَزَّقْهُم تمزیقاً و اجعَلْهُم طَرائِقَ قِدَداً وَ لا تُرْضِ الوُلاةَ عَنهُم أبداً فإنَّهُم دَعَوْنا

لینصرونا ثُمَّ عَدَوْا عَلَینا لِیُقاتِلُونا.

(إنَّ اللهَ اصْطَفَی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرَانَ عَلَی العَالَمینَ ذُرِّیَّةً بَعضُها مِن بَعض و الله سمیع علیمٌ).

خدایا! تو خود بر این مردم گواه باش که به سوی آنان جوانی حرکت می کند که در خلقت و اخلاق، و سخن گفتن، شبیه ترین مردم است به پیامبر تو. و ما هرگاه مشتاق لقای سیمای پیامبر بودیم، به سیمای وی نظاره می کردیم. خدایا! این مردم ستمگر را از برکات زمین محروم ساز، و به تفرقه و پراکندگی مبتلایشان گردان! صلح و سازش را از میان آنان و فرمانروایانشان بردار، که ما را با وعده یاری و نصرت فراخواندند و سپس به جنگ ما برخاستند.

(امام علیه السَّلام سپس این آیه را خواندند:) «خدا آدم و نوح و فرزندان ابراهیم و فرزندان عمران را بر عالمیان برگزید، نسلهایی که از یکدیگرند، و خداوند شنوا و داناست».⁽¹⁾

فاجعه به اوج خود می رسد، به آنجا که «هم قلم بشکست و هم کاغذ درید». جوهرِ قلم، از خونِ دل هم که باشد، قطره ای است از اقیانوس مصیبت؛ و اقیانوس در قطره کِی گنجد.

حجت خدا، ندای «من أنصاری إلی اللهِ» برآورد، پاسخ «نحن أنصار الله» برنیامد. زمان به کندی پیش می رود، که تاب دیدن لحظاتِ آینده را ندارد. تمامیِ ذرّات کون و مکان، همه، چشم است به سوی آن حضیض

خاک که آن عزیزِ آسمان را در دل خود جای داده است. کورباد دیده ای که ببیند و نگرید. و دور باد از رحمت حق، دلی که بنگرد و از جای نگسلد.

اینک، امام است، عبد الله که اوج عبودیت را در جملاتی کوتاه به تصویر می کشد. عالی ترین نمونه تسلیم در برابر حق تعالی را به حقّ جویان می نمایاند. عزیزِ مصرِ وجود، در چاهِ حسد حاسدان و جهلِ جاهلان گرفتار، که بر قله رفیع رضا نشسته، دل از غیر حق گسسته، زبانِ مناجات با حبیب گشوده، و گوش زمان، میزبان نور می شود:

اللّهُمَّ مُتَعالی المکان، عظیم الجبروت، شدید المحالِ، غَنیٌّ عَنِ الخَلائِقِ ، عَرِیضُ الکِبْریاءِ، قادِرٌ عَلی ما تشاءُ، قَریبُ الرَّحمةِ، صادِقُ الوَعْدِ، سابعُ النعمَةِ، حَسَنُ البَلاءِ.

قَریبٌ إذا دُعیتَ، مُحیط بما خَلَقْتَ، قابل التوبةِ لِمَنْ تابَ إِلَیْکَ، قادِرٌ عَلی ما أَرَدْتَ، تُدْرِک ما طَلَبْتَ، شَکُورٌ إِذا شُکِرْتَ ، ذَکُورٌ إِذا ذُکَرْتَ.

أدْعوکَ مُحْتاجاً، وَ أَرْغَبُ إِلَیْکَ فَقیراً، وَ أَفْزَعُ إِلَیْکَ حَائِفاً، وَ أبکی مکروباً، وَ أسْتَعینُ بک ضعیفاً، وَ أَتَوَکَّلْ عَلَیْکَ کَافِیاً.

اللّهُمَّ احْکُمْ بَینَنا و بینَ قَوْمِنا، فإنَّهُم غَرُونَا وَ خَذَلونا و غَدَروا بنا و قتلونا، و نَحنُ عِترةُ نبیکَ وَ وُلْدُ حَبیبِکَ مُحَمَّدٍ صَلَّی الله عَلیهِ وآلِهِ الَّذِی اصْطَفَیْتَهُ بِالرِّسالةِ وَ ابْتَمَنْتَهُ عَلَی الوَحی، فاجعَلْ لَنَا مِن أَمْرِنا فرَجاً وَ مَخرَجاً یا أَرْحَمَ الراحمین.

... صبراً علی قضائک یا رَبِّ لا إلهَ سواکَ یا غیاثَ المُستَغیثینَ. ما لی رَبِّ سِواک و لا معبودٌ غیرُکَ. صَبراً عَلی حُکمِک یا غیاثَ من

لا غیات لَه، یا دائماً لا نفاذ له، یا محییّ الموتی، یا قائماً عَلی کُلِّ نفسٍ بِما کَسبتْ، أَحکُمْ بَینی و بینهم و أنتَ خَیْرُ الحَاکِمِینَ. ای خدایی که مقامت بلند، جبّاریّتت بزرگ، قدرتت فراتر، از آفریدگان بی نیاز، در کبریا فراگیر، بر هر چه خواهی توانا، رحمتت نزدیک، وعده ات صادق، نعمتت جاری، بلیّه ات زیباست.

آنگاه که بخوانندت، نزدیکی؛ بر آنچه آفریده ای محیطی؛ توبه کسی را که به سویت بازگردد، پذیرایی؛ بر هر چه اراده کنی توانایی؛ آنچه خواهی بدان می رسی؛ شکر شاکران را شکوری؛ یاد کردِ ذاکران را یاد آوری.

ترا می خوانم در حال نیاز، و به تو رغبت می آورم حالی که فقیرم و ترسان؛ به سویت بی تابی می کنم و گرفتارانه می گریم و ضعیفانه از حضرتت کمک می طلبم. و خود را به تو می سپارم، که بسنده ای.

خدایا! میان ما و قوم ما حکم کن، که اینان با ما فریبکارانه پیش آمدند، ما را تنها گذاردند، به ما بی وفایی کردند، و سرانجام ما را کشتند؛ در حالی که ماییم خاندان پیامبر تو و فرزندان حبیب تو، محمد صلی الله علیه وآله، که او را به رسالت برگزیدی و بر وحی خود امین دانستی. پس برای ما، در کار ما گشایش و برون آمدی قرار ده، ای مهربانترین مهربانان!

... در مقابل قضای تو شکیبا هستم ای پروردگاری که خدایی جز تو نیست، ای فریادرس دادخواهان که مرا جز تو پروردگار

و معبودی نیست، بر حکم تو صبر دارم، ای فریادرس آنکه فریادرسی ندارد، ای جاودانه ای که پایانی برای او نیست، ای زنده کننده مردگان، ای خدایی که هر کسی را به اعمالش می سنجی، در میان من و این مردم حکم کن که تو بهترین حکم کنندگانی.⁽¹⁾

و آنگاه صورت مبارک بر خاک گذاشته فرمود:

بِسمِ الله وبِاللهِ و فی سَبیلِ الله و عَلی مِلَّةِ رَسولِ اللهِ.

یعنی که قدم از سر ساخته و به حریم مبارک تو درآیم. ⁽²⁾

واقعه کربلا، بدین گونه بود که پدید آمد. خورشید حقیقت، بار دیگر در زمین کرب و بلا فراز آمد تا پردهٔ ظلمتِ جهل و کفر را بدرد، و جلوه ای از چهره زیبای خود را بنمایاند.

او از جدّ اعظم و اطهرش، کلامِ حقّ متعال را شنید که: «إنّ اللهَ تعالی شاءَ أن یراک قتیلاً ⁽³⁾» و به راه افتاد.

لحظه ای برقع از چهره بر می گیرد، دلها می سوزاند، پروانه می طلبد، و خود، آنک پر می گشاید.

و آتشِ بجامانده از آن کاروان، به آتش کشیدن همه کاروانیان انسانیت را _ تا قیامت _ بسنده می کند. و بدینسان بود که معنای مذکور در بیان حضرت صادق سلام الله علیه تحقّق یافت:

و بَذَلَ مُهجَتَه فیکَ لِیَسْتَنقِذَ عِبادَکَ منَ الجَهالَةِ وحَیْرَةِ الضَّلالَةِ و العَمی والشَّکِ و الارتیاب إلی بابِ الهُدی مِنَ الرَّدی.⁽¹⁾

و او خون خویش را نثار تو کرد تا بندگانت را از تاریکی جهالت و گمراهی و وادی حیرت و ظلمات ضلالت نجات بخشد و به هدایت و سعادت آخرت رهنمون شود.

همان معنایی که در زیارت اربعین آن حضرت نیز آمده است:

... اللّهُمَّ إنّی أشهَدُ أَنَّهُ ولیُّکَ و ابنُ ولیِّکَ و صفیُّکَ و ابن صَفیِّک الفائز بِکرامتک أکرَمتَه بالشَّهادَةِ وحَبَوْتَه بِالسَّعادَةِ و اجْتَبَیتَهُ بطیب الولادَةِ وجَعَلتَه سَیِّداً من السّادَةِ و ذائداً منَ الزَّادَةِ و أعطَیْتَهُ مَواریث الأنبیاءِ و جَعلتَه حُجَّةً عَلی خَلقِک من الأوصیاء فأعذَر فی الدّعاء و مَنَحَ النُّصْحَ وبَدَلَ مُهجَتَه فِیکَ لِیستَنقِذَ عِبادَکَ منَ الجَهالَةِ وحَیْرَةِ الضَّلالَةِ ... حَتَّی سُفکَ فی طَاعَتِکَ دَمُهُ وَ اسْتُبیحَ حَریمُهُ.

بارالها من شهادت می دهم که او ولی و فرزند ولی تو و برگزیده و فرزند برگزیده توست که به کرامت و رحمت تو نایل گشته است. به شهادت، بزرگش داشتی و به سعادت ابدی، نایلش

کردی؛ به پاکیزگی ولادت، برگزیدیش و سرور سروران و رهبر قائدان و پیشوای پیشوایانش قرار دادی؛ ارث پیامبرانش نصیب کردی و از میان اوصیا و اولیایت، حجت بر خلقش نمودی. آنگاه آن بزرگ در یاری خواستنش، مردم را مخیّر ساخت و عذرشان پذیرفت و نصیحتشان نمود، و خون خویش را نثار تو کرد تا بندگانت را از تاریکی جهالت و گمراهی نجات بخشد ... تا آنجا که در راه طاعت و بندگی تو چنان فداکاری نمود که خونش ریختند و حرمتش نگاه نداشتند.

نیّت حرکت ولیّ خدای متعال، اطاعت خدای متعال است و نتیجه آن اوّلاً شناخته شدن خود ولی الله اعظم است، و احیاء دین، هدایت مردم، رسوایی باطل و اهل آن و ایجاد زمینه برای اشاعه و اجرای دین حق، محصولات ثانوی و بالعرض آن نتیجه اولی است.

لذا به نظر می رسد که هر تحلیل و توجیه دیگری در حرکت ابا عبدالله سلام الله علیه بجز آنچه یاد شد، ترجیح بلا مرجّح، و یا ترجیحِ مرجوح به راجح باشد.

فدا شدنِ ولیِّ خدای متعال که دین مجسّم و قرآن ناطق است، برای دیگری که _ هر که و هر چه باشد _ افضل از او نیست، تعلیلی است علیل و بیانی بی دلیل که بطلان خود را در نظر اوّل می نمایاند.

«معرّفی ولیّ الله» در همه حرکتهای معصومین سلام الله علیهم أجمعین تسرّی دارد؛ در بعثت خاتم الانبیاء، شهادت زهرای اطهر، حکومت امیرالمؤمنین، جنگ _ و سپس صلح _ امام حسن مجتبی، حماسه عاشورا؛ و پس از آن: خطبه ها و گریه های زینب کبری و

سیدالساجدین، تدریس و تعلیم صادقین، تحمّل سالیان سیاه چال حضرت موسی بن جعفر، هجرت علی بن موسی الرضا ⁽¹⁾، مجاهدات امام جواد و هادی و عسکری، و غیبت صاحب ولایت عظمی صلوات الله علیهم أجمعین.

بشر، هیچگاه قساوت خود را تا آن حدّ به نمایش نگذارده و نشان نخواهد داد. سقوط انسان تا ورطهٔ «اسفل سافلین» در آن عرصه به خوبی مجسم شد. در مدفن آن سینه ها، چیزهایی بود «کالحجارة أو أشدَّ قسوةً»، که نمایش اختیار انسان به شقاوت و تسلیمِ ارادیِ او به شیطان

بود. حتّی به کودک شیر خواره ترحّم نکردند؛ خیمه ها را آتش زدند؛ فرزندان رسول را _ که پاره های تن و دلِ او بودند _ خارجی خواندند و به اسارت بردند. و در یک کلام، چنان کردند که صاحب عزای پرده نشین غیبت، از صدها سال پیش تاکنون، به یاد جدّش زمزمه گر است که:

فَلئن أخرتنی الدهورُ، و عاقنی عن نصرک المقدورُ، و لم أکن لمن حاربکَ مُحاربا، ولِمنْ نصب لک العداوة مناصباً، فلأندبنک صباحاً ومساءً،ولأبکین لک بدل الدموع دماً، حسرةً علیک و تأسُّفاً علی ما دَهاکَ وتَلهفاً حتی أموتَ بلَوْعةِ المُصابِ و غُصَّةٍ الاِکتیابِ.

پس اگر روزگار، (ولادت) مرا به بعد انداخته و مقدّرات، مرا از یاریت دور کردهریال و برای کسانی که با تو کارزار کردند کارزارگر نبودم و با کسانی که با تو دشمنی کردند نستیزیدم؛ پس صبح و شام برایت ناله می کنم و بجای اشک برایت خون می گریم؛ _ به خاطر _ حسرت بر تو و اندوه و تأسّف بر آنچه تو را گرفتار کرد و شعله ور و در سوز و گدازم، تا اینکه از بی قراری سختیها و مصیبتها و غصه اندوهگینی (به خاطرِ از دست دادن فرصتها) بمیرم.⁽¹⁾

زیارت ناحیه مقدّسه، زیارتی است معتبره، وارده از ناحیه حضرت ولی عصر عجّل الله تعالی فرجه. درباره این زیارت بنگرید به تعلیقات کتاب

و چه بیانی رساتر از اشک چشم حجّت خدا؟ که امام را جز امام

نمی شناسد!

مجالس ذکر مصیبتش، هزاران سال قبل از ولادتش برپا شده بود:

_ آدم ابوالبشر، آنگاه که به ساق عرش نگریست و نامش را دید.

_ نوح نبی الله، چون کشتی نجات مؤمنان قوم را ساخت.

_ ابراهیم خلیل الرحمن، هنگامی که به ذبح فرزندش اسماعیل امر شد.

_ اسماعیل صادق الوعد، که می فرمود: لی أُسوةٌ بِما یُصنَعُ بِالحسینِ.

_ موسی کلیم الله، هنگامی که با یوشع بن نون از صحرای کربلا گذشت.

_ زکریای نبی، در زمان شهادت فرزندش یحیی.

_ عیسی روح الله، در سخنانش با حواریّون.⁽¹⁾

اینها همه، قبل از میلاد حضرتش بود. کدامین مولود را تاریخ سراغ دارد که قبل از تولّد، مرثیه شهادتش را بخوانند؟

نخستین بزم ماتم سیدالشهدا علیه السَّلام را در حیات این جهانی اش، جدّ امجدش خاتم الانبیاء بر پا ساخت. صحنه ای شگفت بود. تمامی کائنات، همه چشم بودند تا بنگرند که ختم رسولان در میلاد این پاره تن _ که خمسه طیّبه را «ختامه مسک» آمده _ چگونه شادی می کند؟

اسماء، نوزاد را در قنداق پیچیده و به محضر رسول خدا می برد.

زبان وحی باز می شود: اذان در گوش راست و اقامه در گوش چپ. آنگاه گریه رسول آغاز می شود. اسماء، سبب گریه را می پرسد. پیامبر می فرماید: «بر این پسرم می گریم». اسماء شگفت زده می گوید: «نوزاد است و اکنون چشم به دنیا گشوده». و پاسخ می شنود. «ای اسماء! او را گروه تجاوزکار و ستمگر می کشند. خدای، آنان را به شفاعتم نرساند». سپس پیامبر توصیه می کند: «ای اسماء! فاطمه را از این داستان آگاه مکن».

اما پیک وحی، مادر را از شهادت فرزند خبر داده است: از این رو، حق دارد که در کنار گاهواره نوزاد بخواند:

کربلا یا کربلا یا کربلا *** کربلا لا زلت کرباً و بلاء⁽¹⁾

و این آتش هیچگاه خاموش نشد. هنوز خاک آن تربت آسمانی تازه بود که عقبة بن عمرو سهمی به کربلا رفت و سرود:

و بکیت من بعد الحسین عصائباً*** أطافت به من جانبیه قبورها⁽¹⁾

و پس از او سلیمان بن قتة:

ألم تر أنّ الشمس أضحت مریضة *** لقتل الحسین والبلاء اقشعرّت

وکانوا رجاء ثمّ أضحوا رزیّة*** لقد عظمت تلک الرزایا و جلّت ⁽²⁾

تاریخ _ با همان حافظه ای که در این موارد، بسیار ضعیف و فراموشکار است _ به یاد دارد که یکی از تابعین بنام، ابوالرمیح خزاعی (متوفّی حدود 100ھ) بیشتر تلاش ادبی خود را در مسیر احیای نام و یاد شهیدان دشت خون رنگِ طف به کار برد. ⁽³⁾آن همه اشعار او، در صرصر هجوم مخالفان به دست فراموشی سپرده شدند. امّا تاریخ به یاد دارد که روزی ابوالرمیح نزد فاطمه _ یادگار سیدالشهداء علیه السلام _رفت و مرثیهای چنین سرود:

تبکّی علی آلِ النبیِّ محمّدٍ *** و ما أکثرت فی الدمعِ بل أقلتْ

و إنّ قتیلَ اللطفِّ من آل هاشم *** أذل رقاباً من قریشَ فذلَّتْ ⁽⁴⁾

چگونه فراموش می شود آن لحظاتی که امّ البنین، عبیدالله _ فرزند و یادگار ابوالفضل العباس _ را همراه خود به بقیع می برد و در رثای فرزندان شهیدش، عباس، عبدالله جعفر و عثمان، ندبه می خواند، آنچنان که حتّی مروان بن حکم اموی سخت می گریست:

لاتدعونّی ویکِ أُمَّ البنین*** تذکّرینی بلیوثِ العرینِ

یا امّ کلثوم، دخت گرامی امیرالمؤمنین، را که در هنگام ورود به مدینه با سوز گریه خواند:

مدینةُ جدناً لا تُقبلینا *** فبالحسرات والأحزانِ جینا

خَرجنا منک بالأهلینَ جمعاً *** رَجعنا لا رجال ولا بنینا

یا رباب، همسر سید الشهداء صلوات الله علیه، را که در شام، مقدّس حجت خدا را در برگرفت و بوسید و در دامن نهاد و آنگاه سرود:

واحسیناً، فلا نسیت حسیناً *** أقصدته أسنةُ الأعداء

غادروه بکربلاء صریعاً *** لا سقی الله جانبی کربلاء ⁽¹⁾

اختصار این گفتار، مانع از تطویل کلام است. خواننده گرامی در کتاب «ادب الطف»، می تواند نامهایی درخشان در سلسلة الذهب مرثیه سرایان عاشورای طفّ بیابد، که نام بعضی از اینان را زینت افزای این مختصر می سازیم:

ابو الاسود دوئلی، فضل بن عباس بن عتبة بن ابی لهب، مصعب بن زبیر، سفیان بن مصعب عبدی، کمیت اسدی، سید حمیری ، منصور نمری، محمد بن ادریس شافعی، ابوهارون مکفوف (که در محضر امام صادق علیه السلام مرثیه می سرود)، دیک الجنّ، دعبل خزاعی، ابو بکر بن درید، ابوالحسن سرّی موصلی، محمود بن حسین بن سندی بن شاهک (نوه سندی بن شاهک که زندانبان امام موسی بن جعفر علیه السلام بود)، ابو فراس حمدان، صاحب بن عباد (وزیر آل بویه)، حسین بن حجاج (نوه حجّاج بن یوسف ثقفی حاکم خونریز اموی)، بدیع الزمان همدانی، شریف رضی، مهیار دیلمی، شریف مرتضی، ابو العلاء معرّی (فیلسوف مشهور)، مؤید الدین طغرایی (صاحب لامیة العجم)، یحیی حصکفی، طلایع بن زریک، ابن عودی نیلی ، قاضی رشید، خطیب خوارزمی، قطب راوندی، ابوالفوارس (مشهور به حیص بیص)، سبط ابن تعاویذی، ابوالحسن

باخرزی، کمال الدین محمد بن طلحه شافعی، ابن ابی الحدید، ابن ابّار اندلسی، عبدالرحمن کنانی عسقلانی، ابن نما ربعی، علی بن عیسی اربلی، ابو عبدالله بوصیری (صاحب قصیده برده)، سراج الدین ورّاق، علاء الدین شفهینی، ابن وردی شافعی، ابوالحسن خلیعی، رجب برسی، ابن متوج بحرانی، حسن بن راشد حلّی، ابن عرندس حلّی، شیخ ابراهیم کفعمی عاملی، مفلح صیمری، ابن ابی شافین، عمر بن عبدالوهاب حلبی شافعی، سید ماجد بحرانی، شیخ بهاءالدین عاملی، فخرالدین طریحی (صاحب المنتخب)، سید علی خان مشعشعی (حاکم حویزه)، احمد بن خاتون عاملی عینائی، شیخ حرّ عاملی (صاحب وسائل الشیعه)، سید علی خان ،مدنی حسن بن عبدالباقی موصلی، شیخ حسن دمستانی، احمد نحوی حلّی، شیخ یوسف بحرانی، شیخ کاظم ازری، سیدجواد عاملی (صاحب مفتاح الکرامة)، شیخ محمد رضا ازری، شیخ علی کاشف الغطاء، سید صدرالدین عاملی، سید محمدبن معصوم، عبدالرحمن آلوسی، ابراهیم صادق عاملی، سیدمهدی قزوینی، سید حیدر حلّی، میرزا اسماعیل شیرازی، معتمد الدوله قاجار، میر حامد حسین هندی، جابرکاظمی، میرزاابو الفضل تهرانی، سیدابراهیم طباطبایی، سیدباقر هندی، سید محمد قزوینی، سید عبدالمطلب حلّی، ملاحبیب الله شریف کاشانی، ابوبکر بن شهاب، شیخ محمد جواد بلاغی، محمد اقبال لاهوری، شیخ محمد حسین اصفهانی، شیخ هادی کاشف الغطاء، سیدرضا

هندی (صاحب قصیده کوثریه)، شیخ جعفر نقدی، شیخ محمد سماوی، سید محسن امین، شیخ محمد حسین کاشف الغطاء، شیخ محمد حسین مظفّر، سید عبدالهادی شیرازی، محمدرضا شبیبی، دکتر مصطفی جواد، بدر شاکر السیّاب، عادل غضبان، دکتر زکی محاسنی.

در اینجا فقط نامهایی از میان مرثیه سرایان حسینی _ که در کتاب «ادب الطف» از آنها یادشده _ برگزیدیم، بدون اینکه در این انتخاب،معیار خاصّی مورد نظر باشد. بر اینها باید افزود شعرای فراوانی در دیگر بلاد اهل قبله، مانند ایران، مغرب، مصر، هند، لبنان و بسیاری مناطق دیگر که در این کتاب، از آنها یاد نشده است. ⁽¹⁾نکته جالب در این فهرستِ مختصر شتاب زده، تنوع شاعران است با موقعیت آنها: عالم، ادیب ،طبیب، حاکم، فقیه، مورّخ و دیگران؛ با مذاهب گوناگون: شیعه ،حنفی، حنبلی، شافعی، زیدی و...؛ از خاندانهای مختلف: خانواده علم، خانواده حکومت، خانواده حجاج، سندی بن شاهک، و...

و این همه، قطره ای از دریاست، یعنی کسانی که کلامی منظوم از آنها در کتابی باقی مانده است. و تفاوت میان توان شعری با قدرت نظم، بر اهل ادب پوشیده نیست. به قول ملک الشعرای بهار:

ای بسا شاعر که اندر عمر خود نظمی نساخت *** و ای بسا ناظم که اندر عمر خود شعری نگفت

چه مایه شاعرانی را که شعر خود را در مصیبت «قتیل العبرة ⁽¹⁾» با جوهر اشک گرم بر صفحهٔ صورت نگاشتند، و چه مایه کسانی را که نظم آنها بر کاغذ نیامد و به دست آیندگان نرسید.

در اینجا نگاهی کوتاه به زندگی نورانی علامه بحرالعلوم می افکنیم: سید محمد مهدی بن سید مرتضی طباطبایی نجفی بحر العلوم (1155 _1212ق / 1742 _ 1797م)، فقیه، محدث، حکیم، ادیب و سر دودمان آل بحر العلوم و رئیس حوزه علمی نجف و مرجع شیعیان در روزگار خود بود. پدر او سید مرتضی بن سید محمد (د: 1204ق/ (1790م) که از عالمان دین بود، دو پسر داشت: سیدجواد، جدّ اعلای مرجع معاصر حاج آقا حسین طباطبایی بروجردی (1292 _ 1380ق/ 1875 _ 1961م)، و سید محمد مهدی سردودمان آل بحر العلوم. او در یکی از اجازاتش، خود را «حسنیِ حسینی» دانسته است. دلیل این

انتساب دوگانه این است که در سلسله نسب او عبدالله محض نواده امام حسن مجتبی علیه السَّلام (3 _ 50 ق /624 _ 670م) قرار دارد که از طریق مادرش، فاطمه دختر امام حسین علیه السَّلام به آن امام منسوب است. سید محمد مهدی در کربلا زاده شد. در کمتر از 4 سال، مقدمات علوم مانند صرف، نحو، ادبیات، منطق ، فقه و اصول را نزد پدر و دیگر عالمان کربلا آموخت. به نجف رفت و پس از مدتی به کربلا برگشت و فقه و اصول را در سطح و خارج در درس پدر و آقا باقر وحید بهبهانی (د: 1207ق / 1792م) و شیخ یوسف بَحْرانی نویسنده حدائق (1107_ 1186ق / 1695 _ 1772م) در همین شهر گذراند. پس از آن، بار دیگر به نجف سفر کرد و به تحصیل نزد عالمان آن شهر پرداخت. در 1186ق/ 1772م، بر اثر شیوع بیماری طاعون در عراق، همراه خانواده اش به ایران سفر کرد و در خراسان در حوزه درس میرزا سید محمد مهدی اصفهانی که از فیلسوفان و عالمان بنام بود شرکت جست و 6 سال از آن استاد بهره برد. گفته اند که همین استاد او را «بحر العلوم» نامیده است. در 1193ق/ 1779م به نجف بازگشت. در همین سال به مکه سفر کرد و بازگشت و سال بعد، بار دیگر به آن شهر مراجعت کرد و سالی چند در آن دیار ماند. او در آنجا، با پنهان کردن مذهب و عقاید شیعی خود، حوزه درسی تشکیل داد که در آن فقه اهل سنت را تدریس می کرد. دانش او مایهٔ اعجاب عالمان آن سامان گشت. او سرانجام به نجف باز آمد و تا پایان زندگی در این شهر ماند. در این هنگام که او مجتهدی بنام بلند آوازه بود، با مرگ استادش وحید بهبهانی، بر مرجعیت و زعامت بی رقیب عراق و حوزه علمی نجف دست یافت. از ابتکارات او تقسیم

کار میان عالمان و فقیهان برجسته به منظور اداره حوزه و پاسخگویی سریعتر به مراجعات مردم بود. از این رو شیخ جعفر کاشف الغطاء را به امور فتوا گماشت، شیخ حسین نجفی را به امامت نماز جماعت در نجف منصوب کرد، امور قضا را به شیخ محیی الدین واگذاشت، سید محمد جواد عاملی را به کار تألیف و تدوین فقه وادار کرد (که محصول تلاشهای وی تألیف کتاب فقهی و مشهور مفتاح الکرامة(بود) و خود به امور علمی و تحصیلی و اداره حوزه نجف اهتمام بیشتری ورزید. از این رو، در زمان ریاست بحرالعلوم، حوزه نجف تقویت شد.

عالمان بسیاری در حوزه درس او شرکت کردند و به مراحل بالای دانش و فقاهت دست یافتند؛ از آن میان، می توان اینان را نام برد: شیخ جعفر کاشف الغطاء (د: 1227 ق/ 1812م)، سیدجواد عاملی، ملا احمد نراقی (د: 1245ق/ 1829م.)، سید محمد مجاهد (د: 1242ق /1826م)؛ سید محمدرضا شُبَّر (د: 1230ق / 1815م) و شیخ اسدالله تستری (نویسنده مقاییس). او خود نیز از بهبهانی، بحرانی و محمد باقر هزار جریبی اجاه روایت داشت؛ وی در عرفان، پارسایی و اهتمام به امور مردم به ویژه تهیدستان و محرومان شهره بود.

بحرالعلوم در رشته های متعددی از علوم دینی و ادبی چیره دست بوده و آثاری پدید آورده است. قدرت ادبی به او امکان داد که بخش عمدهٔ مباحث و آرای فقهی خود را در قالب شعرهای بلند ارائه کند. برخی از آثار وی عبارت است از حاشیه بر معالم الاصول (تهران 1316ق / 1898م)؛ الدرة البهیة منظومه ای در اصول (تهران، 1304ق/ 1887م) و چاپهای مکرر دیگر؛ الفوائد فی مهمات الاصول (تهران،

1271 ق / 1854م)؛ المنظومات فی الرجال به شعر (تهران، 1306 ق / 1889م)؛ الرجال (نجف، 1385ق / 1965م). برخی دیگر از آثار او که به صورت خطی به جا مانده، عبارت است از تحفة الکرام فی تاریخ مکة والمسجد الحرام، موجود در کتابخانه مدرسه فیضیه قم؛ شرح الوافیة، در اصول، موجود در کتابخانه ملی، آستانه قم، سپهسالار (سابق) و آستان قدس رضوی؛ الفوائد الرجالیة که با نام رجال چاپ شده است (نک: همین مقاله)؛ رسالة فی قصد اربعة فراسخ؛ موجود در کتابخانه آیت الله مرعشی، سامرا؛ المشکاة، موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی؛ الفوائد فی الاصول، موجود در کتابخانه ملی و کتابخانه وزیری یزد؛ مصابیح الاصول، موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، مقاطیع الرثاء، موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران؛ تحریم العصیر الزبیبی، موجود در کتابخانه آیت الله مرعشی قم، المصابیح فی شرح المفاتیح، موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران؛ أرجوزة فی الامامة، 360 بیت ، موجود در کتابخانهه ملی ملک؛ مصابیح الأحکام، موجود در کتابخانه مدرسه فیضیه قم؛ فائدة، شرح مناظره بحر العلوم با عالمان یهود موجود در کتابخانه شورای ملی (سابق)؛ الاثنی عشریات فی المراثی، موجود در کتابخانه شورای ملی (سابق).⁽¹⁾

علّامه بحر العلوم، افزون بر تمامی آنچه گفته شد، توجهی خاص به ساحت قدس حضرت بقیة الله الاعظم عجّل الله تعالی فرجه داشت.

برخی از موارد عنایات خاصّ مهدوی به سیّد بحرالعلوم را محدّث نوری در کتابهای خود _ اکثراً به نقل از مولی زین العابدین سلماس، محرم اسرار سیّد، که به «سلمان زمان» شهرت داشت _ نقل کرده است.⁽¹⁾

بحر العلوم، مجموعه ای از دانشهای گوناگون و بینشهای الهی خود را در قالب صدها بیت شعر به آیندگان سپرد. این قصاید و منظومه ها که در زمینه های مختلف سروده شده، به دلیل معنویّت و خلوص سراینده و توجّه او به بارگاه پرفیض مهدوی، بسیار مورد توجّه اهل معنی است.

از یادگارهای ماندگار سیّد بحرالعلوم، ترکیب بند او در مرثیهٔ حضرت سیدالشهداء صلوات الله علیه است. این ترکیب بند، یازده بند دارد. در مورد فقدان بند دوازدهم آن، نظرات گوناگونی ابراز شده است. علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی عقیده دارد که «بحر العلوم، بند دوازدهم را به عنوان اشاره به غیبت امام زمان صلوات الله علیه رها کرده است». ⁽²⁾در این ترکیب بند، اقیانوسی موّاج از آیات و روایات، استدلال عقلی، سیره اهل بیت، مقتل صحیح، و ظرایف ادبی دیده می شود که با روحی سرشار از حبّ خاندان نور و بغض دشمنانشان عجین شده و در سیمای نورانی آن عالمِ فقیه ادیبِ زاهدِ متّقی درخشش ویژه ای یافته است.

تأثّر علّامه بحرالعلوم در این ترکیب بند، از دوازده بند جاودانه

محتشم کاشانی، به خوبی بارز و آشکار است، امّا این تأثّر چنان نیست که قصیده عربی را به رنگ ادب فارسی درآورد. بلکه بالاتر از آن، دقّت ویژه و عمق علمی او، چنان غنایی به این اقتباس بخشیده که آن را بسیار مفیدتر و ارزشمندتر از ترکیب بند محتشم ساخته است.

1_ شرح مبسوط عالم فاضل، ملا نوروز علی بسطامی (م 1288) به نام سفینة النجاة (چاپ سنگی 1286 هجری قمری، تهران، بی شماره صفحه، قطع رحلی). این شرح بسیار مبسوط است، تا حدّی که گاهی به نظر می رسد از اصل مطلب خارج شده است. در عین حال، مجموعه ای بسیار مفید و ارزشمند در مقتل سیّد الشهداء صلوات الله علیه است.⁽¹⁾

2_ شرح مختصر فاضل بسطامی به نام لؤلؤ البحرین که مختصر و منتخبی از سفینة النجاة و راهنمای مطالب آن است. (چاپ سنگی1288، به ضمیمه شرح خطبه توحیدیه رضویه از علامه مجلسی و رسائل دیگر).

این رساله، با اینکه مقتبس از شرح مبسوط شارح است، نکاتی در بر دارد که در شرح مبسوط نیامده و مورد استفاده قرار گرفته است.⁽¹⁾

3 _ شرح میرزا ابو طالب شیرازی (نسخه خطی اصل در کتابخانهه ملک به شمارهٔ 1807/1 ⁽²⁾پدر شارح، میرزا علی اکبر نوّاب خراسانی شیرازی (1187 _ 1263) است که دوره بحر اللئالی او در احوال چهارده نور پاک علیهم السلام مشهور است.⁽³⁾

وی، این شرح را به امر پدر خود در سال 1265 نوشته است.

4 _ تعلیقات میرزا ابوالقاسم وفای شیرازی بر مراثی بحر العلوم (منقول از مجموعه خطی شمارهٔ 2842 کتابخانهه ملک، ص 145 _160) وفای شیرازی، از فضلا و ادبای قرن سیزدهم هجری قمری، مجموعه ای به نام دیوان العروس دارد، که منتخبی از آثار ادبی خود و دیگران را در آن گرد آورده است. از جمله، مراثی بحر العلوم را نقل کرده و حواشی فراوان و ترجمه بعضی ابیات

را بر آن افزوده است.

از این مجموعه، نسخه دیگری در کتابخانه مرحوم آیة الله مرعشی به شمارهٔ 2452 موجود است که پس از اتمام کار علمی کتاب، از آن مطلّع شدیم. و لذا در این چاپ مورد استفاده واقع نشد.⁽¹⁾

5 _ تخمیس مراثی بحرالعلوم، از سیدحسین بن سیدرضا بن سید مهدی طباطبایی (نوه ناظم). از این تخمیس، در منابع مختلفی از جمله الذریعه (ج 4، ص 7)، ادب الطف (ج8، صص 67_70) یاد شده است. تنها نسخه ای که از متن تخمیس یافتیم، نسخه ای است که در حاشیه شرح میرزا ابو طالب شیرازی نوشته شده است.

6 _ علاوه بر اینها، کارهای دیگری در مورد مراثی بحر العلوم انجام شده، مانند شرحی که شیخ آقا بزرگ تهرانی دیده و در الذریعه (ج 13 ، صص 5_6) از آن یاد کرده است ، و نیز استقبال مرحوم شیخ عبد الصمد خامنه ای از مراثی، که مرحوم ملاعلی خیابانی علماء معاصرین(ص )349 و در مجلّدات مختلف از کتاب وقائع الایام خود، بخش هایی از آن را نقل کرده و ظاهراً تمام آن را در اختیار داشته است، ولی به دست ما نیامد.

7 _ شرح مولی رحمة الله بن علی کرمانی (انجام در 1296). از شارح ، اطلاع خاصّی به دست نیامد، مگر اینکه او در قرن سیزدهم می زیسته و فضل و کمال و خلوص و اخلاص او از

همین شرح پیداست. وی، انگیزه خود را از نگارش شرح مراثی چنین بیان می دارد:

ابیاتی در مراثی، منسوب به سیّد اجلّ اورع اتقی بحر العلوم أعلی الله مقامه به نظر رسید. و اعتقاد حقیر آن است (که) طریقی از برای ذاکر مصیبت، اسلم از خواندن چند بیتی از آنها و بیان مضامین آنها نباشد، به واسطه اطمینان به فرمایشات ایشان.

و به واسطه غموض لفظی و معنوی در بعض ابیات، غلب ذاکرین از خواندن آنها _ علی وجه الصحّة _ محروم بودند. و شرحی که خالی باشد از تطویل مملّ و تقلیل مخلّ، و نافع عالی و دانی باشد، به نظر نرسید. به خاطر عاثر رسید شرحی که حاوی جهات مذکوره باشد، بنویسم و آن را وسیله نجات معاد خود قرار دهم. آن را اشارهٔ صاحب کار حقیقی دانسته، شروع در شرح ابیات مذکوره نمودم.

ظاهراً این شرح نام خاصی نداشته، ولی مرحوم علامه تهرانی، به دلالت جملهٔ اخیر از مقدمه شارح، نام آن را وسیلة النجاة نهاده است.

از شرح مولی رحمة الله کرمانی، دو نسخه چاپ سنگی به دست آوردیم:

اول _ چاپ سنگی 1300، در 1601 صفحه، قطع جیبی، به خط سید محمد رضا طباطبایی اردستانی، که در 6 ذیقعده سال 1300⁽¹⁾

نوشته و چاپ شده است. این چاپ، به دلیل صحّت و اعتبار و نزدیکی به زمان تألیف (و احتمالاً طبع در زمان حیات مؤلف) در تحقیق کتاب، اصل قرار گرفت.

دوم _ چاپ سنگی بی تاریخ، در قطع جیبی، 160 صفحه، که حسب امر آقا میرزا محمد حسین ناصر الشریعهه قمی در مطبعهٔ علمی و اقبال چاپ شده است. در خاتمه این چاپ، کتاب چنین توصیف شده است:

شرح مراثی مرحوم بحر العلوم أعلی الله مقامه را که مرحوم حجة الاسلام والمسلمین آقا شیخ رحمة الله کرمانی رحمة الله علیه تألیف و ترجمه نموده بودند، کتابی بود مطلوب و مرغوب و مختصر و مفید....

نسخهٔ این چاپ، به شمارهٔ 5074 در کتابخانه چهل ستون مسجد جامع بازار تهران موجود است، که در اینجا مورد استفاده قرار گرفت.

1 _ مقدمه ای تحلیلی در مورد عاشورا، مراثی عاشورا، ترکیب بند علامه بحر العلوم، شروح آن، و شرح مولی رحمة الله کرمانی.

2 _ شرح مولی رحمة الله کرمانی.

3 _ متن ترکیب بند علامه بحر العلوم بر اساس متن موجود در شرح حاضر و مقابله آن با چند نسخهٔ دیگر که یاد خواهند شد.

4 _ متن تخمیس مراثی علامه بحرالعلوم از سید حسین طباطبایی (نوه سید) که در صفحات اخیر از آن یاد شد.

5 _ تعلیقات کتاب (پانوشت ها). این تعلیقات، منتخبی است از مطالب سفینة النجاة بسطامی، لؤلؤ البحرین بسطامی، شرح میرزا ابو طالب شیرازی، و شرح میرزا ابوالقاسم وفای شیرازی. علاوه بر اینها، ابیات ترکیب بند محتشم که ابیات سیّد بحرالعلوم ناظر به آنها بوده است، و مطالبی مفید از کتب حدیث و سیره و تاریخ و مقتل انتخاب شده و ذیل بندها افزوده شده است.

پس از آن، بند دوازدهمی _ افزوده وفای شیرازی _ با شرح و ترجمه ناظم آمده است.

حُسن ختام این گفتار را ابیاتی از قصیده ابن عرندس حلّی، عالم بزرگوار شیعه در قرن نهم، قرار می دهیم. متن کامل این قصیده را شیخ فخرالدین طریحی در المنتخب خود، و علامه امینی به نقل از آن در الغدیر آورده است. علامه امینی می نویسد:

و من شعر شیخنا الصالح، رائیة اشتهر بین الاصحاب أنّها لم تقرأ فی مجلس إلّا و حضره الامام الحجّة المنتظر عجّل الله تعالی فرجه.⁽¹⁾

متن کامل قصیده در 103 بیت است که چند بیت گزیده از آن را در اینجا نقل می کنیم:

أیقتل ظمآناً حسین بکربلا *** وفی کل عضو من أنامله بحر

و والده الساقی علی الحوض فی غد *** و فاطمةُ ماء الفرات لها مهر

فوالهف نفسی للحسین و ما جنی *** علیه غداة الطفّ فی حربه الشمر

فویلُ یزید من عذاب جهنّم*** إذا أقبلت فی الحشر فاطمة الطهر

ملابسها سودٌ من السمّ أسودُ *** وآخر قانٍ من دم السبط محمَرُّ

أیُقرع جهلا ثغر سبط محمد *** و صاحب ذاک الثغر یُحمی به الثغر؟

فلیس لأخذ الثار إلّا خلیفة *** یکون لکسر الدین من عدله جَبرُ

تحفّ به الأملاک من کلّ جانب *** ویقدمه الإقبال والعزّ والنصر

محیطٌ علی علم النبوّة صدره*** فطوبی لعلم ضمّه ذلک الصدر

هو ابن الامام العسکری محمّد الت *** سقیّ النقیّ الطاهر العَلَم الحبر

سمّی رسول الله وارث علمه *** اِمام علی آبائه نزل الذکر

مصابکم یا آل طه! مصیبة *** و رزء علی الاسلام أحدثه الکفر

ساندبکم یا عدّتی عند شدّتی *** وأبکیکم حزناً إذا اقبل العشر

وأبکیکم ما دمتُ حیّاً، فإن أمتْ *** ستبکیکُمُ بعدی المراثی والشعر

جعلتکم یوم المعاد وسیلتی *** فطوبی لمن أمسی و أنتم له ذخر

سیبلی الجدیدان الجدید، وحبّکم *** جدید بقلبی لیس یخلقه الدّهر

علیکم سلام الله ما لاح بارق *** وحلّت عقود المزن وانتشر القطر

اللّهم ارزُقنا شفاعةَ الحسینِ یومَ الورود، و ثبّت لنا قدمَ صدقٍ عندک مع الحسین وأصحابِ الحسینِ الَّذِینَ بذَلوا مُهَجَهم دونَ الحسین علیه السلام. (مصحّحان)

28 صفر 1415

یا راکضَ الفَلَواتِ فی طلبِ الدُّرَرْ *** یا طائفَ الرَّوَضاتِ فی شَمُ الزَّهَرْ

هذا نجاةٌ للمعادِ فصُنْه کَالر *** روحِ الَّتی أَعطاکَ وهَابُ الصُّوَرْ

مقدّمه شارح

بسم الله الرّحمن الرّحیم

الحمد لله ربِّ العالمینَ. وصَلَّی الله علی خیر خلقِهِ محمَّدٍ و آلِه أجمعین. و لعنة الله علی أعدائهم و ظالِمیهم و مُنکری فَضائِلِهم مِنَ الآن إلی یومِ الدین.

امّا بعد؛ چنین گوید بنده خاطی عاصی رحمة الله بن علیّ الکرمانی عفی الله عن جرائمهما: بعد از آن که ملاحظه نمودم کثرت معاصی و خطیئات صادره از اهل زمان را، چنانکه بر شخص بصیر خبیر مخفی نیست، غیر از چنگ زدن به دامن خامس آل عبا حضرت سیّدالشهداء علیه آلاف التحیّة والثناء طریقی که اقرب به غفران و وصول به چِنان باشد، به نظر فاتر نرسید.

و در ذکر مصیبت آن بزرگوار خبری که مفید علم به وقوع تفاصیل

رزیه باشد، معدوم و یا نادر است؛ و جواز تسامح در ادلّه سنن هم مصحِّح جواز ذکر مصائب غیر معلومة الوقوع، بدون نقل قول، نیست؛ و نقل اقوال رکیکه صادره از ،مخالفین، بعد از قطع به قبح عرفی، به اعتبار استلزام اهانت، خالی از شبه تحریم نیست.

ابیاتی در مراثی منسوب به سیّد اجل اورع اتقی بحر العلوم أعلی الله مقامه به نظر رسید، و اعتقاد حقیر آن است طریقی از برای ذاکر مصیبت، اسلم از خواندن چند بیتی از آنها و بیان مضامین آنها نباشد، به واسطه اطمینان به فرمایشات ایشان. و به واسطه غموض لفظی و معنوی در بعض ابیات، اغلب ذاکرین از خواندن آنها علی وجه الصحه محروم بودند. و شرحی که خالی باشد از تطویل مملّ و تقلیل مخلّ و نافع عالی و دانی باشد، به نظر نرسید؛ به خاطر عاثر رسید شرحی که حاوی جهات مذکوره باشد بنویسم و آن را وسیله نجات معاد خود قرار دهم؛ آن را اشارت صاحب کار حقیقی دانسته، شروع در شرح ابیات مذکوره نمودم.

و بباید دانست که مراد از معنی نه ترجمه لفظ است بلکه مراد الفاظی است که بعد از خواندن هر بیت، تلفّظ به آنها مناسب است؛ پس مورد ایراد فضلا نباشد.

امید که مطلوب عالی و دانی و نافع منتهی و مبتدی و وسیله نجات این عاصی گردد؛ یومَ لا یَنفَعُ مال ولا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَی الله بقلبٍ سلیم؛ و بهِ أستعینُ، إِنَّهُ خیرُ معینٍ.

قال أعلی الله مقامه و رفع أعلامه:

بند اول

⁽¹⁾ الله أکبرُ ⁽²⁾

همچنین نوشته است: «بالسکون، لأنّ الوقف بالحرکة وکذا الوصل بالسکون لا یکون عربیاً، بل هو لحن فی لغتهم»

اللّغة:

الجَلَل، بمعنی: العظیم ⁽⁵⁾. وَ سَهْلُ الأرض: خلاف الجبل.

الإعراب:

«الله» مبتدأ. «أکبر» خبره. و الجملة فی مقام التعجّب، وکذا الجملة الاسمیّة بعدها. «ما» مبتدأ أو خبر مقدّم، و «ذا» مبتدأ مؤخّر؛ و «الحادث» بدل منه، أو عطف بیان، أو صفة، و «الجلل» صفة له. و«الفاء» تعلیلیّة لإثبات عظم الحادثة لا لحدوثها. قد تحقیقیّة. «تزلزل» فعل ماضٍ معروف، فاعله «سهل الارض»، و«الجبل» عطف علیه.

المعنی:

پناه می برم به عظمت و بزرگی خدا، حادثه و شورش قیامت است که برپا شد!؟ بزرگی آن را کسی غیر خدا نمی داند. مصیبتی بر پا شد که خدا صاحب عزا ⁽¹⁾

بنگرید به: بحار الأنوار، ج45، ص 313، رقم 14 به نقل از امالی شیخ مفید؛ و عوالم العلوم، ج 17، صص 733_734، آخرین روایت، به نقل از آمالی طوسی، ج 1، ص 162.

و خدای متعال ذاکر و زایر امام حسین علیه السلام است:

بنگرید به: کامل الزیارات، باب 1، ضمن حدیث 1 و باب 38، ضمن حدیث 4، همراه با توضیحات علّامه امینی پیرامون حدیثی در ص113

بدن جدا کردند.

ما هذه الزَفَراتُ الصاعداتُ أسیً *** کأنّها شُعَلٌ تُرمی بها شُعَلُ

اللّغة:

الزفرات: جمع «زفرة»، والمراد بها: الأصوات الخارجة عند شدّة الحزن ⁽¹⁾. والأسی: الحزن. والشعل: جمع «شعلة» وهی: الدّخان الأحمر بسبب تأثیر النّار فیه.

الإعراب:

«ما» خبر مقدّم. «هذه» مبتدأ مؤخّر. «الزّفرات: بدل أو عطف بیان أو صفة. «الصاعدات» صفة ل «الزفرات». و «أسیّ» مفعول لأجله. والجملة الاستفهامیّة فی مقام التعجّب. «کأنّ» حرف تشبیه و الضمیر الراجع إلی الزفرات، اسمها و «شعل» خبرها. و «ترمی» بالبناء للمجهول صفة ل-«شعل». و«الباء» بمعنی فی متعلّق بمحذوف خبر مقدّم. و «شعل» مبتدأ مؤخّر. والجملة الاسمیّة صفة ل-«شعل» کالفعلیة. والفاضل البسطامی ذکر فی إعراب «تُرمی بِها شُعَلٌ» وجهین غیر هذا. والذی ذکرته فی نظری أقرب، ولم یذکره مع کونه متبادراً.⁽²⁾

و «ترمی» فعل معلوم صفة ل-«شعل». و ضمیر بها راجع إلی «الشعل» الأولی. و والمقصود أنّ هذه الزفرات المشتعلة إنّما تصعّدت من النیران المشتعلة فی القلب.

و یجوز أن یجعل «ترمی» بصیغة المجهول و «شعل» نائب فاعله، علی أنّ هذه الزفرات، مشتعلة بحیث ترمی شعلاً أخری مثل أنفسها.

و «الباء» فی «بها» علی الأوّل، للتعدیة و علی الثانی، للسببیة.

و بالجملة، کلامه رحمه الله تعالی إشارة إلی قوله تعالی: «إِنَّهَا تَرْمِی بِشَرَرٍ کَالْقَصْرِ کَأَنَّهُ حِمالَةٌ صُفْرٌ» (المرسلات 32 و 33)

المعنی:

نمی دانم چه مصیبت واقع شده است که جمیع مردم فریاد می زنند و ناله می کنند به فریادهای بلند. و جمیع مردم محزونند و آثار حزن و اندوه از آنها ظاهر است. گویا آتش در قلبهای مردم افتاده که ناله های آنها مثل شعله های آتش می ماند که در آن شعله ها شعله های دیگر باشد. ⁽¹⁾بلی، چگونه فریاد نکنند و ناله ننمایند!؟ فرزند رسول خدا سیدالشّهداء به منزله جان آنها هست؛ پس گویا جان از تن آنها بیرون رفته است.

ما لِلعُیونِ عُیونُ الدَّمع جاریةٌ *** مِنها تَخُدُّ خُدوداً حین تنهَمِل

اللّغة:

العیون: جمع «العین»، و هی مشترکة بین معانٍ منها الباصرة، وما

تفور منه الماء؛ و یعرف المراد بالقرائن. والخدّ: الشقّ و ما ارتفع من الوجه ⁽¹⁾. و الانهمال: الانصباب.

الإعراب:

«ما» بمعنی أیّ شیء، مبتدأ «اللعیون» خبره. «عیون» مبتدأ. «الدّمع» مضاف إلیه. «جاریة» خبره. والجملة الاسمیّة فی محلّ الحال من العیون. «منها» متعلّق بالجاریة، والضّمیر راجع إلی العیون الأولی. «تخدّ» فعل مضارع معروف، فاعله راجع إلی العیون الثانیة. «خدوداً» مفعوله. «حین» ظرف ل-«تخدّ». «تنهمل» فعل معروف، فاعله راجع إلی العیون الثانیة.

والجملة فی محلّ الجرّ بإضافة «حین» إلیها. وجملة «تخدّ» فی محلّ الرفع علی أنّها خبر بعد الخبر.

المعنی:

ای دوستان! خبر دهید مرا چه واقع شده است برای شیعیان و دوستداران امیرالمؤمنین علیه السَّلام که می بینم چشمه های اشک از چشمهای آنها ریزان است، و از شدّت گریه و زاری و ریختن اشک صورتهای آنها مجروح است.⁽²⁾

گر چشم روزگار برو زار می گریست *** خون می گذشت از سر ایوان کربلا (محتشم)

طالبین مدارک گریه مخلوقات بر سیدالشهداء سلام الله علیه بنگرند به:

الف) گریه انبیا و ائمه و فاطمه زهرا صلوات الله علیهم أجمعین:

بحار الانوار، ج 45، باب 41 و ج 44، باب 30، صص 245_247 و 226، ضمن حدیث 6، به نقل از عیون اخبار الرضا، ص 209 و امالی شیخ صدوق؛ همان جلد، باب 31، صص 250 _ 251، حدیث 1، به نقل از امالی شیخ طوسی؛ عوالم العلوم، ج 17 ، باب ،18، صص 503_513

ب) گریه ملائکه:

کامل الزیارات، باب 27، باب بکاء الملائکة علی الحسین علیه السلام؛ أصول کافی؛ ج 1، کتاب الحجة، باب مولد الحسین علیه السلام، ص 465؛ لهوف، ص 53، به نقل از کافی؛ بحار الانوار، ج 45، باب 41، باب ضجیج الملائکة إلی الله تعالی فی أمره علیه السَّلام

ج) نوحه جنّ بر آن حضرت:

طبقات ابن سعد، رقم 319 (تراثنا، ج 10، ص 199)؛ کامل الزیارات، باب 29، باب نوح الجنّ علی الحسین علیه السلام؛ روضة الواعظین، ج 1، صص 169_170؛ مقتل خوارزمی، ج 2، صص 95 و 100؛ ترجمة الامام الحسین علیه السَّلام من تاریخ ابن عساکر، صص 266_270؛ الحسین بن علی علیه السَّلام لابن عدیم،صص 109 _ 113؛ تذکرة الخواصّ، صص 241 _ 242؛ کامل بهایی، ج 2، ص 300، ضمن خطبه حضرت سجّاد علیه السَّلام در مسجد شام؛ بحار الانوار، ج45، باب 43، باب نوح الجنّ علیه علیه السَّلام ؛ احقاق الحق، ج 11، صص 570_589؛ دیوان الحسین بن علی علیهما السَّلام، صص 105_108

د) گریه آسمان و زمین و کسوف خورشید و ماه:

طبقات ابن سعد، رقم 321_328 (تراثنا، ج 10، صص 199_200) [رقم 326 مطابق ارشاد شیخ مفید، ص 251 می باشد]؛ انساب الاشراف، ج 3، ص 209، رقم 54 و 55 و ص 228، رقم 88؛ کامل الزیارات باب 28، باب بکاء السماء والارض علی قتل الحسین علیه السَّلام؛ مناقب آل أبی طالب، ج 4، صص 53_54؛ مقتل خوارزمی، ج 2، صص 89_91؛ ترجمة الامام الحسین علیه السلام من تاریخ مدینة دمشق ابن عساکر، صص 241_248، رقم 287_304؛ تذکرة الخواص، صص 245 _ 246؛ وسائل الشیعه، ج 10، ص 352، رقم 15، به نقل از قرب الاسناد؛ بحار الانوار، ج 45، باب 40، باب ما ظهر بعد شهادته علیه السَّلام و باب 39، ص 140، به نقل از امالی صدوق، مجلس 31، رقم 4، مقتل مقرم، ص 295 و پاورقی ص 293 ؛ احقاق الحق، ج 11، صص 458_489

ه) گریه همه ما خلق الله:

کامل الزیارات، باب 26، باب بکاء جمیع ما خلق الله علی الحسین علیه السَّلام و بابهای 30 و 31 ، دعاء الحمام و لعنها علی قاتل الحسین علیه السَّلام، نوح البوم و مصیبتها علی الحسین علیه السلام؛ علل الشرائع باب 162، ص228 ، ح 3؛ مناقب آل أبی طالب، ج 4، ص 86 وسائل الشیعة، ج 10، ص 395، رقم 12، به نقل از کلینی؛ بحار الانوار، ج 44، باب 31، ص 264 رقم 22، به نقل از تفسیر فرات، صص 55 و 56؛ عوالم العلوم، ج 17، باب 17، صص 455_501؛ مقتل مقرم، ص 293، به نقل از مدارک متعدد اهل سنت علامه مجلسی در بحار الانوار، ج 101، ص231، تحت رقم 38 چنین فرموده است:

«زیارة أخری له صلوات الله علیه أوردها السید و غیره. والظاهر أنّه من تألیف السید المرتضی رضی الله عنه» سپس آن را از مصباح الزائر سید بن را طاووس نقل می کند. و در صفحهٔ 317 همان مجلّد می نویسد: «قال الشیخ المفید قدس الله روحه فی کتاب المزار بعد ایراد الزیارة الّتی نقلناها من المصباح ما هذا لفظه:

(8) زیارة أخری فی یوم عاشورا بروایة أخری: إذا أردت زیارته بها فی هذا الیوم، فقف علیه صلّی الله علیه و آله و قل: السلام علی آدم...»

و در صفحهٔ 328 چنین آورده است: «أقول: قال مؤلّف المزار الکبیر: زیارة أخری فی یوم عاشورا ممّا خرج من الناحیة إلی أحد الأبواب، قال تقف علیه وتقول: السلام علی آدم... و ساق الزیارة إلی آخرها مثل ما مرّ. (المزار الکبیر، صص 165_171)

فظهر أنّ هذه الزیارة منقولة مرویّة ویحتمل أن لا تکون مختصّة بیوم عاشورا، کما فعله السید المرتضی رحمه الله و أما الاختلاف الواقع بین تلک الزیارة و بین ما نسب إلی السید المرتضی فلعلّه مبنیّ علی اختلاف الروایات. و الأظهر أنّ السید أخذ هذه الزیارة و أضاف إلیها من قبل نفسه ما أضاف.»

مرحوم مجلسی به همین ترتیب در تحفة الزائر، باب 8، فصل اول (شب و روز عاشورا) زیارت چهارم (چاپ سنگی 1273 ه صص 225_232 و چاپ سنگی، 1313 ه صص (333_345) را به زیارت ناحیه مقدسه اختصاص داده است :

«زیارت چهارم: شیخ مفید روح الله روحه فرموده است که زیارت دیگر است در روز عاشورا به روایت دیگر. و شیخ محمد بن المشهدی رحمه الله ذکر کرده است که این زیارت دیگر است در روز عاشورا که از ناحیه مقدسه حضرت صاحب الأمر صلوات الله علیه به سوی بعضی نایبان آن حضرت بیرون آمده است».

سپس زیارت را نقل فرموده، در انتهای آن چنین می گوید:

«مؤلف گوید: این زیارت را با تغییرها و زیادتی ها در مزارات ایراد کرده اند و به سید مرتضی رضی الله عنه نسبت داده اند و از زیارات مطلقه شمرده اند. پس دور نیست که بنابراین در سایر ایام نیز توان خواند این زیارت را».

محدّث موثّق، مرحوم حاج شیخ عباس قمی، در هدیة الزائرین و بهجة الناظرین (چاپ سنگی تبریزصص، 89_90) چنین می گوید :

«یکی از زیارات روز عاشورا، زیارتی است که از ناحیهه مقدّسه رسیده و مشتمل است بر بسیاری از مصائب آن حضرت، که آن آخوند جعّال جمله ای از فقرات زیارت مفجعه بافته خود را از آن دزدیده و چون به حسب روایت مختص به روز عاشوراست، زوّار غالباً از فیض خواندن آن محرومند».

و سید جلیل علی بن طاووس رحمه الله در مصباح الزائر در ضمن زیارات مطلقه، زیارتی نقل کرده که مشتمل است بر تمام فقرات آن زیارت، و لکن با اذن دخول مبسوطی که در آن نیز اشاره به جمله ای از مصائب شده، و تقسیم کردن آن که بعضی در پیش رو و بعضی در پشت سر و پایین پا باید خواند. و سیّد فرموده که این زیارتی است که سیّد مرتضی به آن زیارت کرده.

علامه مجلسی رحمه الله در بحار الانوار این زیارت را از مصباح الزائر نقل کرده و در آخر آن فرموده است:

«مظنون آن است که این زیارت از مؤلفات سید مرتضی باشد که از فقرات ناحیه مقدسه آن را ترکیب نموده و چیزی بر آن افزوده. و از این جهت این زیارت را در کتاب تحفه نقل نکرده * و غالب عوام را که جز آداب و سننی را که در کتب آن مرحوم بینند به کتاب و گفته دیگران اعتنایی ندارند، از فیض آن زیارت محروم کردند.

و در مزار قدیم ** همین زیارت را نقل کرده و در اول آن فرموده:زیارة أخری تختصّ بالحسین صلوات الله علیه و هی مرویّة بأسانید. و هی أوّل زیارة زار بها المرتضی علم الهدی رضوان الله علیه و علیه السلام فاذا بلغت المقتل إلی آخره. حاصل ترجمه: این زیارت به چند سند روایت شده و این اول زیارتی است که به آن زیارت کرد علم الهدی سید مرتضی.

پس معلوم شد که این زیارت شریفه مرویه و معتبره را در هر وقت می شود خواند . و ظن آن مرحوم بی اصل ، بلکه با طریقه سید مرتضی ابداً مناسبتی ندارد .

*اگر مراد مرحوم قمی از تحفه، همان تحفة الزائر باشد، از دو چاپ مختلف ، محلّ این زیارت از آن کتاب قبلاً ارائه شد. ** ظاهراً منظور همان مزار کبیر محمد بن المشهدی است.

68

ماذَا التَّواحُ الَّذی عَطَ القُلوبَ و ما *** هذَا الصَّحِیحُ وَ ذِی الضَّوْصَاءُ وَ الزَّجَلُ

اللّغة:

النواح: مصدر «ناحَ ینوحُ». عطَّ القلوب، أی: شقّها ⁽¹⁾. والضجیج والضَّوْضاء والزَّجَل، متقاربة المعنی، و هی الأصوات المتفقة المختلفة، کرّرت للتأکید.

الإعراب:

«ما» خبر مقدّم. «ذا» مبتدأ مؤخر. «النواح» بدل منه أو عطف بیان أو صفة. «الّذی» صفة ل-«النُّواحُ». «عطّ» فعل معروف، فاعله راجع إلی الموصول و «القلوب» مفعوله. والجملة صلة الموصول. و «الواو» للعطف أو الاستیناف. «ما» خبر مقدّم. «هذا» مبتدأ مؤخّر و «الضجیج» بدل منه. و «ذی» عطف علی «هذا» و «الضّوضاء» بدل منها، و «الرّجلُ» عطف علی «الضّجیج».

المعنی:

آیا چه واقع شده که مردم نوحه می کنند و فریاد می زنند، که نوحه و فریادشان دلها را می شکافد و جگرها را می سوزاند؟ و چه چیز این صداها و آوازهای مختلفه که به یکدفعه بلند می شود، که نزدیک است آسمانها را از هم بشکافد و زمین را بدراند ⁽¹⁾

آری ،والله، کم مصیبتی نبود که تو تعجب می نمایی که چرا دلها شکافته شده؟ سزاوار این بود که در این مصیبت، افلاک و سرادقات شکافته و آفتاب و ماه و ستارگان گداخته شوند.

کاش آن زمان سرادق گردون نگون شدی *** وین خرگه بلند ستون بیستون شدی

کاش آن زمان درآمدی از کوه تا به کوه *** سیل سیه که روی زمین قیرگون شدی

کاش آن زمان ز آه جهانسوز اهل بیت *** یک شعله برق، خرمن گردون دون شدی

کاش آن زمان که این حرکت کرد آسمان *** سیماب وار گوی زمین بی سکون شدی

کاش آن زمان که پیکر او شد درون خاک *** جان جهانیان همه از تن برون شدی

کاش آن زمان که کشتی آل نبی شکست *** عالم تمام غرقه دریای خون شدی

(محتشم)

طالبین مدارک ثواب گریه بر سید الشهداء سلام الله علیه بنگرند به:

کامل الزیارات، باب 32، باب ثواب من بکی علی الحسین علیه السلام و باب 33 ، باب من قال فی الحسین علیه السَّلام شعراً فبکی وأبکی، صص 100_106؛ وسائل الشیعه، ج 10، باب 66، استحباب البکاء لقتل الحسین علیه السَّلام، صص 391_399؛ بحار الانوار، ج 44، باب 34،باب 34، ثواب البکاء علی مصیبته و مصائب سائر الائمة علیهم السَّلام، صص 278 _ 296؛ همان، ج 45، باب 37 س 63، رقم 3، به نقل از مصباح شیخ طوسی، و رقمهای 39 و 40، به نقل از کافی عوالم العلوم، ج 17، باب 20، صص 525_590. آنچه محتشم فرموده: «کاش آن زمان سرادق گردن نگون شدی» مضمون فرمایشی از حضرت زینب سلام الله علیهاست:

إذا خرجت زینب إبنة فاطمة، أخته، و کأنّی أنظر إلی قرطها یجول بین أذنیها و عاتقها و هی تقول: لیت السماء تطابقت علی الأرض.

تاریخ طبری، ج 4، ص 345 به نقل از ابو مخنف؛ کامل ابن اثیر، ج 4، ص 34 و خرجت زینب من الفسطاط و هی تنادی: وا أخاهً! وا سیداه! وا أهل بیتاه! لیت السماء أطبقت علی الأرض! و لیت الجبال تدکدکت علی السهل (الهوف، ص 52؛ بحار الانوار، ج 45، ص 54، به نقل از او، بمقتل مقرم به نقل از طبری ولهوف)

کأَنَّ نَفْخَةَ صُورِ الحشرِ قد فَجَأَت ⁽¹⁾*** فالنَّاسُ سَکری ولا شکرُ وَ لا ثَمَلُ ⁽²⁾

(بسطامی _ لؤلؤ البحرین)

و المصراع الأخیر اقتباس من قوله تعالی: «و تَرَی الناسَ سُکاری و ما هُمْ بِسُکاری .(حج: 2).

ثَمَل _ چنانکه در مجمع است _ به معنای مستی است، که آن هم عبارة أخرای «سکر» است. ولیکن در ذیل لغت «سکر» در تفسیر آیه «لا تقربوا الصَّلوةَ و أنتم شکاری» (نساء: 43) عبارتی می گوید که از آن، چنان معلوم می شود که ثمل مرتبه ای است از مستی که عقل به کلّی زایل نشده باشد، قریب به حالت اغماء. (ابو طالب)

فجأ الأمر: نزل بغتةً. والثمل محرّکة : السکر.

الإعراب:

«کأنّ» من الحروف المشبَّهة بالفعل. «نفخة» اسمها. «صور» مضاف إلیه. و «الحشر» أیضاً مضاف إلیه. «قد» للتّحقیق. «فجأت» فعل و فاعل، خبر کأنّ. و «الفاء» لسببیّة ما بعدها للتّشبیه. «الناس» مبتدأ. «سکری» خبره؛ یعنی: مرأة سکری بحمل هو هو للمبالغة ⁽¹⁾

ظاهر آناظم، اشاره به آیه بعدی نیز دارد: «ونُفِخَ فی الصور ذلک یوم الوعید» (ق: 20)

المعنی:

خبر دهید مرا، گویا نفخه صور واقع شده، حضرت اسرافیل در صور دمیده که مردم یکدفعه مضطربند، و گویا عقل از سر ایشان رفته. زیرا که مردم را می بینم مست، و این مستی خمر و بیخودی شراب نیست.⁽²⁾

گر خوانمش قیامت دنیا بعید نیست *** این رستخیز عام که نامش محرم است

ای شیعه! اگر صور حشر در این ماه عزا دمیده نیست، پس این هنگامه و آشوب عزا از کیست؟ و باعث این همه اضطراب از چیست؟ گویا عزای اشرف اولاد آدم است. (بسطامی _ سفینه)

قد هلَّ عاشورُ لو غُمَّ الهلالُ بِه *** کأَنَّما هو مِن شُؤْمِ بِهِ زُحَلُ

اللّغة:

هلّ الهلال، أی: ظهر. والعاشور: لغة فی عاشوراء بالمدّ و القصر ⁽¹⁾

و لاضطرار و تَناسب صُرِفْ *** ذوالمنع والمصروف قد لا ینصَرِفْ (ابو طالب)

الإعراب:

«قد» للتّحقیق. «هلّ» فعل ماض معروف. «عاشور» فاعله. «لَوْ » للتمنّی أو للشّرط ⁽³⁾، وجوابه محذوف، أی: لکان أولی. «غمّ» فعل مجهول، و «الهلال» نائب عن فاعله. «به» بمعنی فیه، متعلّق ب-«غُمَّ». «کأَنَّما» من أداة التشبیه مکفوفة عن العمل ب-«ما» الکافّة. «هو» مبتدأ. ⁽⁴⁾

«من» تعلیلیّة لتشبیه الهلال بالزّحل . «شؤم» مجرور بها. «به» بمعنی «فیه»

متعلّق بمحذوف، صفة ل «شؤم. «زحل» خبر المبتدأ.

المعنی:

غوغای قیامت است [که] برپا شده، یا هلال محرّم از افق دمیده و ایّام عاشورا شده؟ کاش هلال در این ماه مستور و مخفی می ماند، و شیعیان و دوستان این ماه را نمی دیدند. بس که این هلال محرّم شوم و نحس است، گویا هلال و ماه نو نیست. گویا زحل که کوکب نحس اکبر است از افق طالع شده. ⁽¹⁾

و لا یخفی علیک أنّ هذا الکوکب قد اشتهر فی النحوسة، و لکن نحوسته إنّما هو بالنسبة إلی الأشرار؛ و أمّا بالنسبة إلی الأخیار، فلا لأنّه نجم أمیر المؤمنین علیه السلام الّذی هو نعمة علی الأبرار و نقمة علی الفّجار و فسّر بعض أهل التفاسیر «بسور» فی قوله تعالی «فضُرب بینهم بسورٍ له بابٌ باطنه فیه الرحمةُ و ظاهرُه من قبله العذابُ» (الحدید: 13) بکوکب الزحل مراداً به أمیر المؤمنین علیه السلام من حیث التأویل. فیکون حینئذ إشارة إلی أنّ باطن هذه الرزیّة سعد، و إن کان ظاهره نحساً. فباطنها فیه الرحمة بالنسبة إلی الشهداء، من جهة الفوز بدرجة الشهادة و بالنسبة إلی الشیعة من جهة فوزهم بالفیوضات الغیر المتناهیة، بسبب الحزن والبکاء و الابکاء و التباکی و أقسام التعزیة. (سفینة النجاة)

این صبح تیره باز دمید از کجا کزو *** کار جهان و خلق جهان جمله در هم است (محتشم)

در مورد توصیه اهل بیت صلوات الله علیهم أجمعین به حزن و اندوه روز عاشورا و نیز نحوه رفتار آنان با محرم و عاشورا بنگرید به: کامل الزیارات ، باب 71، ص 175، ح 8؛ علل الشرائع، باب 162، ص 227، ح2؛ روضة الواعظین، ج 1، ص 169؛ مناقب آل أبی طالب، ج 4، ص 86، بحار الأنوار، ج 44، ص 283 _ 285 رقمهای ،17 ، 18 و 23 ، به نقل از امالی صدوق، مجلس 27، رقمهای 2، 4 و 5 حدیث. (اخیر در عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 299 نیز آمده است)؛ همان، ج 101، ضمن روایات باب 24، صص 290_328؛ مقتل مقرم، ص 23 برخورد امام صادق علیه السَّلام با محرم در حدیث عبدالله سنان، به نقل از مزار ابن مشهدی، و نیز در ص،224، رفتار امام کاظم امام، رضا و حضرت ولی عصر صلوات الله علیهم أجمعین با هلال محرم آمده است.

در مورد زحل بنگرید به :

تفسیر قمی، ج 2، ذیل آیه شریفة «النجمُ الثاقبُ» (الطارق: 3)؛ بحار الانوار، ج 58 ص 219، به نقل از احتجاج طبرسی، و صص 269_270، ج 56، به نقل از خصال شیخ صدوق.

شهرٌ دَهی ثَقَلَیْها مِنهُ داهیَةٌ *** یقلُ النَّبیِّ حَصِیدٌ فیه والثَّقَلُ

اللّغة:

دهته الداهیة، أی: نزلت علیه. الثقل _ محرّکة : کلّ ما له قدر و قیمة. و الثقلین: الجن والإنس. و الداهیة: المصیبة. والثقل _ بالکسر فالسّکون _: الشیء الوزین. و الحصید: المحصود المقطوع.

الإعراب:

«شهر» خبر لمبتدأ محذوف، أی : هو شهر. «دهی» فعل معروف. «ثقلیها» مفعوله ⁽¹⁾. والضمیر المجرور راجع إلی الشّهر بملاحظة کونها

أیّاماً معدودة . «منه» متعلّق بمحذوف حال من الداهیة، والضمیر راجع إلی الشهر «داهیة» فاعل دهی و الجملة الفعلیة، صفة للشَّهر. «ثقل النبیّ» ⁽¹⁾_ بمعنی عترة النبیّ ⁽²⁾

ولا یخفی علیک حسنن کلامه من إیراد لفظ «الثقل» ثلاثاً علی سبیل جناس التامّ. (بسطامی _ سفینه)

از حدیث ثقلین ظاهر می شود که عترت پیغمبر صلّی الله علیه و آله با قرآن ، قرین یکدیگر می باشند. هرگاه بر یکی از اینها صدمه ای وارد شود، چنان است که بر دیگری وارد شده. پس ثقل نبی که عترت طاهره آن حضرت است، در این ماه ، حصید و شهید شدند. و به سبب هادت عترت، ثقل اکبر هم که قرآن است، در آن روز، حصید و احکام او تعطیل گردید. (بسطامی_سفینه)

طالبین مدارک حدیث ثقلین بنگرند به:

غایة المرام، مقصد أوّل، باب 28 و 29، صص 211_335؛ بحار الانوار، ج 23، باب 7، صص 104 _ 166؛ احقاق الحق، ج 9، ص 309_375 و ج 18، ص 261_289؛ خلاصة عبقات الأنوار، ج 1 و 2؛ حدیث الثقلین، قوام الدین الوشنوی القمی، دار التقریب، 1374 ه (این کتاب توسط آقای مصطفی ملکی ترجمه و به نام دو گوهر گرانبها توسط دفتر نشر فرهنگ اسلامی به چاپ رسید است)؛ مقدمة مرآة العقول، ج 1، ص 17

حضرت سید الشهداء سلام الله علیه در روز عاشورا، در ضمن فرمایشات خود با مردم استناد به این حدیث فرموده اند : نحن ... أحدُ الثقلینِ الَّذین جعلنا رسول الله ثانی کتاب الله تبارک و تعالی.

ر.ک. بحار الانوار، ج 44، ص 205 ، ح1؛ به نقل از احتجاج طبرسی و مناقب ابن شهر آشوب

خبره ⁽¹⁾. «فیه» متعلّق ب «حصید»؛ و الضمیر المجرور راجع إلی الشّهر. و «الثقل» ⁽²⁾_ بمعنی القرآن _ عطف علی «ثقل النبیّ»، والجملة الاسمیّة صفة أُخری.

المعنی:

چه ماهی است این ماه محرّم که به مصیبت انداخت جنّ و انس را!؟ و به غم و اندوه انداخت بزرگ و کوچک را!؟ و ما را بی آقا و مولا کرد. ⁽³⁾عترت نبی در این ماه بود که هلاک شدند. و اهل بیت در همین ماه بود که اسیر و دستگیر شدند. و در همین ماه بود که روز شیعیان و دوستان چون شب تار ظلمانی شد و کلام الله مجید، بی مفسّر و مبین و احکام خدا معطّل و بی رونق شد.⁽⁴⁾

لقد قتلوا بقتلِک الأسلامَ و عطَّلوا الصلوةَ والصیامَ ونقَصوا السُّنَنَ والأحکامَ و هدَموا قواعدَ الإیمان و حرَّفوا آیاتِ القرآن و هملَجوا فی البغی و العدوان. لقد أصبحَ رسولُ الله من أجلِکَ مَوْتوراً، وعاد کتاب الله عزّ و جلَّ مهجوراً... (بسطامی _ سفینه . ر.ک. حاشیه 11 همین بند، توضیح در مورد زیارت ناحیه مقدّسه)

با وجود آنکه «دهی» به معنی مصیبت عظیمه نازله است، او را مجرّد از این معنی نمود و نسبت به داهیه داده از قبیل «ویسفک الدماءَ» به جهت مبالغه و شدّت این مصیبت است چنانچه تقدیم مفعول که «ثقلیها» باشد بر فاعل نیز به اعتبار اهتمام و اعظام این مصیبت است. می خواهند اشاره به این مطلب نمایند که این مصیبت بما سوی الله تأثیر نموده و جمیع مخلوقات عالم امکان را داهیه عظیمه نازل گردیده، بخصوص ثقلین را که داهیه آنها در این ماه عظیم تر و مصایب آنها شدیدتر است. (بسطامی _ سفینه)

قامَتْ قیامةُ أَهل البیتِ و انکسَرتْ *** سُفُنُ النجاة و فیها العِلمُ والعَمَلُ

اللّغة

القیامة: یوم مخصوص یحشر فیه الناس. وأهل البیت: عترة النبیّ صلّی الله علیه و آله. و السفن _ بضمّتین _ : جمع «السّفینة».

الإعراب:

«قامت» فعل ماض معروف. «قیامة» فاعله. «أهل البیت» مضاف إلیه. و المراد ب-«قیامة أهل البیت» یوم العاشور، لما وقع فیه من الرزایا و البلایا. ⁽¹⁾و «الواو» عاطفة. «انکسرت» فعل ماض معروف. «سفن» فاعله. «النجاة» مضاف إلیه. والمراد عترة النبی صلّی الله علیه و آله. «الواو» للحال. «فیها» متعلّق بمحذوف؛ خبر مقدّم. «العلم» مبتدأ مؤخر و «العمل»

عطف علیه.⁽¹⁾

المعنی:

نمی دانم قیامت برپا شده است یا روز عاشورا. بلکه قیامت اهل بیت پیغمبر است که ایشان _ با آن که به منزلهٔ کشتی بودند از برای نجات خلق و دارای علم و عمل بودند _ در روز عاشورا همگی کشته و به خاک و خون آغشته شدند؛ و زنان و دختران که عیال الله بودند، همگی اسیر و دستگیر گردیدند. ⁽²⁾

بلی، چون بر آن کشتی نجات ،در آن بحر زخّار، از صدمه و ضربت و طعن آن گروه اشرار، شکست وارد گردید؛ جمیع کشتیهای نجات آل محمّد صلّی الله علیه و علیهم را شکست پدید آمد، و علم و عمل از ایتام آل محمد صلّی الله علیه و آله و شیعیان ایشان منقطع گردید، و باعث غیبت امام زمان عجل الله فرجه شد، و قیامت کبری و محشر عظمای آل محمّد صلی الله علیه و آله پدید گردید، و زمینها و آسمانها به لرزه و اضطراب و اهل آسمانها را ترس و بیم از وقوع قیامت به هم رسید (بسطامی _ سفینه)

طالبین مدارک حدیث «سفینه» مراجعه کنند به:

غایة المرام، مقصد اوّل، باب 32 و 33، صص 237 _ 240؛ بحار الانوار، ج 23، باب 7، صص 104 _ 166؛ إحقاقّ الحقّ، ج 18، ص 311_322 و ج 9، صص 270_293؛ خلاصة عبقات الانوار، ج 3

و ارتَجَتِ الأرضُ ⁽¹⁾وَ السَّبْعُ الشَّداد ⁽²⁾و قد *** أصابَ أهل السمواتِ العُلَی الوَجَلُ ⁽³⁾

اللّغة:

الارتجاج: الاضطراب و الشِداد: المستحکمات الوَجَل : الخوف.⁽⁴⁾

الإعراب:

«ارتجّت» فعل ماض معروف. «الأرض» فاعله. و «الواو» للعطف. «السّبع» عطف علی الأرض. «الشّداد» صفة للسَّبع. و«الواو» للعطف. «قد» للتحقیق. «أصاب» فعل ماض معروف، «أهل» مفعوله. السموات مضاف إلیه. «العلی» صفة ل-«السموات». «الوَجَل» فاعل «أصاب».

المعنی:

چگونه بیان نمایم روزی را که در آن زمین به لرزه و اضطراب آمد!؟ نه زمین تنها، بلکه آسمانها در آن روز به لرزه بیرون آمدند و نزدیک شد که آسمانها از هم بپاشد با وجود استحکامی که از برای آنها هست. و خوف و وحشت بر اهل آسمانهای بلند مستولی شد که گویا ملائکه و سکّان سموات از تسبیح و تهلیل بازماندند و مضطرب و متحیّر مانده

بودند که آیا چه واقع خواهد شد ⁽¹⁾؟!

و اهْتَزَّ مِنْ دَهَش عرشُ الجلیل فلو *** لا الله ماسکه أهوی به المَیَلُ

اللّغة:

الاهتزاز، بمعنی التحرّک. الدّهش: التحیّر. أهوی به: أسقطه. ⁽²⁾المیل: الانحناء ⁽³⁾.

الإعراب:

«اهتزّ» فعل ماض معروف. «من دهش» متعلّق ب-«اهتزَّ». «عرش الجلیل» فاعل الفعل. «الفاء» للتّفریع. «لولا» امتناعیّة. «الله» مبتدأ، «ماسک» خبره؛ والضمیر مفعوله معنی مجرور محلاً باضافة ماسک إلیه. «أهوی» فعل معروف، «به» متعلّق به. ⁽⁴⁾«المیل» فاعله. والجملة جواب «لولا».

المعنی:

روز عاشورا بود. عرش خدا با آن عظمت، از وحشت و حیرت به

لرزه و اضطراب آمد. اگر نه این بود که خداوند عالم به ید قدرت خود نگاهداری نمود، بر پا نمانده بود و ساقط شده بود. ⁽¹⁾

حاملین عرش به برکت محمد و آل محمد صلوات الله علیهم أجمعین قادر به برداشتن عرش عظمت الهی می شوند (بنگرید به: بحار الانوار، ج 58 صص 33_34؛ به نقل از تفسیر امام حسن عسکری علیه السَّلام). می شود که صدمه و اذیّتی بر آن بزرگواران وارد شود و ایشان متزلزل و مضطرب نگردند؟! سیّما به ملاحظه اینکه هر چند بلیّه و مصیبت بر آن انوار مقدسات شدیدتر شود، انقلاب و اضطراب حاملین زیادتر خواهد گردید. و این معلوم است که هرگاه حامل متحرک و مضطرب شود، محمول، لا محاله، مضطرب و متزلزل خواهد گردید.

عرش آن زمان به لرزه درآمد که چرخ پیر *** افتاد در گمان که قیامت شد آشکار (بسطامی _ سفینه)

طالبین روایات عظمت عرش و نسبت ائمه اطهار علیهم السلام با آن بنگرند به: اصول کافی، ج 1 ، کتاب التوحید، باب العرش والکرسی ، صص 129_133؛ کتاب التوحید للصدوق، باب 38، صص 275 _ 277 و بابهای 48_52، صص 316-327؛ بحار الانوار، ج ،58 باب 4، باب العرش والکرسی وحملتها، صص 1_39؛ همان، ج 27 ، باب 10، باب أنّ أسماءهم علیهم السلام مکتوبة علی العرش والکرسی، صص 1_27؛ همان، ج 24 باب 33، باب أنّهم علیهم السلام حملة عرش الرحمن، صص 87_91؛ عوالم العلوم، ج 17 ص 13 _ 15، ح 5، به نقل از کمال الدین، ج 1، ص 282، ج 36

جَلَّ الإله فلیسَ الحزنُ بالغَهُ ***لکنَّ قَلباً حواهُ حُزْنُهُ جَلَلُ

اللّغة:

الجلل _ محرّکة _ مصدر، بمعنی العظمة. و هو أیضاً اسم بمعنی الشیء العظیم. حواه، یحویه: أحاط به واشتمل علیه.

الإعراب:

«جلّ الإله» فعل و فاعله. و «الفاء» تفریعیّة. «لیس» من الأفعال الناقصة «الحزن» اسمه. «بالغه» خبره. والضّمیر البارز، مفعوله، راجع إلیه تعالی و المستتر راجع إلی الحزن. «لکنّ» للاستدراک، «قلباً» اسمها. «حواه» فعل ماض معروف، فاعله مستتر، راجع إلی القلب، والضّمیر البارز مفعوله راجع إلیه تعالی، أی: أحاط بحبّه و معرفته. والجملة، صفة للقلب ⁽¹⁾. «حزنه» مبتدأ، والضّمیر البارز راجع إلی القلب، مضاف إلیه. «جلل» خبر المبتدأ ؛ والجملة الاسمیّة خبر «لکنَّ».

المعنی:

خداوند عالم اجلّ و ارفع است از این که حزن و اندوه به او برسد، و هیچ حادثه از حوادث عالم در ذات او راهبر نیست. لکن هر قلبی که محبت خدا در او باشد و معرفت حق جلّ اسمه را احاطه کرده باشد، مصیبت او بزرگ است و حزن و اندوه او به قدر معرفت و محبت او

هست. ⁽¹⁾

مرحوم بحر العلوم _ اوّلاً _ خداوند متعال را منزه از حزن و الم نموده و بعد استدراک نمود و فرمود که لکن قلبی که حاوی فیض اوست که متّصف به اشعه انوار صفات اوست، حزن آن قلب از این مصیبت عظیم و اندوهش در این حکایت جانسوز، جسیم است. و نسبت حزن به خداوند اقدس متعال، مثال نسبت اسفی است که در آیهه شریفه وارد شده است که: «فَلَمّا أَسَفونا انتقمنا منهم» (زخرف: 55) نه اینکه _ العیاذ بالله _ خداوند اقدس متعال از این حزن و اسف، متغیّر و محل ورود حوادث گردد. زیرا که خداوند منزه است از این. چنانچه در توحید (باب 26، صص 168_169) از حضرت صادق علیه السَّلام روایت شده که در ذیل آیه شریفه فرمودند: «إنّ الله تبارک و تعالی لا یأسفُ کأسفنا و لکنّه خلق أولیاء لنفسه یأسفون ویرضون. و هم مخلوقون مربوبون [المصدر: مدبَّرون]. فجعل رضاهم رضا نفسه [المصدر: لنفسه رضا] و سخطهم سخط نفسه [المصدر: لنفسه سخطاً]. و ذلک لأنّه جعلهم الدعاة إلیه و الأدلاّء علیه فلذلک صاروا کذلک. و لیس ذلک أنّ [المصدر: أنّ ذلک] یصل إلی الله کما یصل إلی خلقه. (بسطامی - سفینه)

پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله فرمودند: إنّ للحسین علیه السلام فی بواطن المؤمنین معرفة مکتومة. (بحار الانوار، ج 43 ص 272، ضمن رقم 39؛ عوالم العلوم، ج 17، ص 11، به نقل از خرائج راوندی). و در فقره ای از زیارت آن سرور آمده: «قبره فی قلوب من والاه».

شهی شد کشته کز دلهای مشتاقان بود قبرش *** به ناخن دل شکافم کان شه خونین کفن جویم

پس قلوبی که رحمت خداوند و فیض او حاوی آن قلوب است با مصیبت و الم آن سرور قرین می باشند. (بسطامی _ سفینه)

قضَی المُصابُ بأَنْ تقْضِی النّفوسُ لَهُ *** لکن قضَی اللهُ أَن لا یُسبَقَ الأَجَلُ

اللّغة:

القضاء، بمعنی: الحکم، و أیضاً بمعنی أداء الدَّین . و الثالث و الأوّل من الأوّل، والثانی من الثانی. و المصاب: المصیبة. والأجل: زمان أجّل الله الموت فیه.

الإعراب:

«قضی» فعل ماض معروف بمعنی «حکم»، و«المصاب» بمعنی المصیبة الواقعة علی أهل البیت، فاعله. والجارّ متعلّق ب-«قضی». «أن» ناصبة. «تقضی » فعل معروف بمعنی «تؤدّی». «النّفوس» فاعله. مفعوله محذوف، أی بأن تؤدّی ما علیها من الموت الحتمیّ. «اللام» تعلیلیّة متعلّق ب-«تقضی ». و الضمیر المجرور، راجع إلی المصاب. «لکن» للاستدراک. «قضی الله»، بمعنی: حکم الله، فعل و فاعل. ⁽¹⁾«أن» ناصبة مع ما بعدها فی محلّ النّصب ب-«قضی» علی المفعولیّة. «لا» نافیة. «یُسبق» مضارع مجهول. «الأجل» نائب عن الفاعل. و حاصل المعنی أنّ هذه المصیبة الواقعة علی أهل البیت علیهم السَّلام حاکمة بهلاک النّفوس، و کانت هالکة لهذه الرزیّة، لو لا أنّ الله تعالی حکم بأنّ الأجل الذی عیّنه النفوس، لا یسبقه الأجل الذی یعرض لوقوع المصیبات.

المعنی:

بلی، سزاوار بود از این مصیبت جمیع روحها از جسمها مفارقت نمایند، و بدنهای خود را خالی بگذارند؛ لکن روحها در بدنها باقی ماندند و مفارقت نکردند، به واسطهٔ آنکه خداوند عالم از برای هر نفسی اجلی قرار داده و مقدّر فرموده که هیچ نفسی پیش از آن اجل و موعد نمیرد و تقدیر، تغییر بردار نیست.⁽¹⁾

بند دوم

هذا مُصابُ الَّذی جِبریلُ خادِمُهُ *** ناغاة فی المَهْدِ إذ نیطَتْ تَمائِمُهُ

اللّغة:

المصاب: المصیبة. ناغا: من «المناغاة» و و هی تکلّم المرأة للصّبیّ بما یسرّه. نیطت: من «ناطه علیه ینوطه» إذا لفّه علیه. والتمائم: جمع «التمیمة» و هی دعاء أو عوذة تکفی صاحبها من الآفات و البلیّات.⁽¹⁾

و إنّ علیاً بین کسری و هاشم *** لأکرم مَنْ نیطت علیه التمائمُ

و در اینجا نیز مراد، معنی ثانی [=تعویذی که می آویزند بر اطفال] است. (ابو طالب)

الإعراب:

«هذا» مبتدأ. «مصاب» خبره. «الّذی» مضاف إلیه. «جبریل» مبتدأ. «خادمه» خبره، والضمیر البارز عائد إلی الموصول. والجملة الاسمیّة ⁽²⁾

و انّ علیاً بین کسری و هاشم *** لاکرم مَن نیطت علیه التمائمُ

و در اینجا نیز مراد، معنی ثانی [=تعویذی که می آویزند بر اطفال] است. (ابوطالب)

صلة «الّذی». «ناغا» فعل ماض ،معروف، فاعله راجع إلی «جبریل» والضمیر البارز مفعوله راجع إلی الموصول. «فی المهد» متعلّق ب-«ناغا». والجملة الفعلیّة بدل بعض من خادمه، لأنّه نوع من الخدمة. «إذ» توقیتیّة، أُضیفت إلی ما بعدها. «نیطت» فعل ماض مجهول. «تمائم» نائب عن الفاعل، والضمیر المجرور بالإضافة، راجع إلی الموصول.

المعنی:

آیا سزاوار بود کسی که جبرئیل _ امین وحی خدا هست _ خادم او که باشد و گهواره جنبان و هم صحبت او باشد، در زمان طفولیّت، چنین کسی را فرقه اشقیا بدون جرم و گناه سر از بدن جدا نمایند، عیالش را اسیر و دستگیر نموده، شهر به شهر و دیار به دیار بگردانند، با ذلّت و خواری ⁽¹⁾

آه آه! جبرئیل آیا در روز عاشورا در کجا بود که خدمتگزاری مخدوم نماید و سر مقدّس منوّر آن قرین رنج و تعب را از روی خاکهای گرم کربلا بردارد و نگذارد که بیش از این بر او ظلم و اذیّت واقع سازند، و به یک صیحه همه آن فجّار را هلاک سازد و زمین را سرنگون سازد.

آری! آری! اگرچه جبرئیل مأمور به این نبود و خداوند عذاب آن گروه را به قیامت انداخت، اما دلش در مصیبت مخدومش مجروح و سینه او از این همّ و غم و الم مقروح گردید. (بسطامی _سفینه)

جمعی که پاس محملشان داشت جبرئیل *** بی عماری، و محمل، شتر سوار

با آنکه سر زد آن عمل از امّت نبی *** روح الامین ز روح نبی گشت شرمسار

خاموش محتشم که ز ذکر غم حسین *** جبریل را از روی پیامبر حجاب شد

روح الامین نهاده به زانو سر حجاب *** شرمنده شد ز دیدن آن چشم آفتاب

پر شد فلک ز غلغله چون نوبت خروش *** از انبیا به حضرت روح الامین رسید

و نیز در مورد اضطراب حضرت جبریل در روز عاشورا، بنگرید به: روایت امام جعفر صادق سلام الله علیه در کامل الزیارات ، باب 108 ، باب نوادر الزیارات، آخرین حدیث (همین روایت را علامه مجلسی در بحار الانوار: ج 45، صص 174_172 ، رقم 21 از همان مأخذ اخراج کرده است).

طالبین مدارک خدمتگزاری حضرت جبریل به ساحت قدس حضرت سیدالشهداء بنگرند به:

ارشاد شیخ مفید، صص 249 _ 250؛ بحار الانوار، ج 44، ص188 و ص 41، ح 2، به نقل از مناقب، ج 3، ص 229 که مثل آن در بحار الانوار، ج 43، ص 297 آمده است؛ همان، ج 43، ص 271 ، رقم 38، همان، ج 43، ص 263، ج 9، به نقل از خصال و ص 243 ، ح 18، به نقل از امالی صدوق ،و ص 248 ، ح 24 به نقل از کمال الدین، و صص 258 -_ 259، ح47، به نقل از الغیبة؛ همان، ج 26، ص 351_360، باب 9، باب أنّ الملائکة تأتیهم و تطأ فرشهم، عوالم العلوم، ج 17، 43، ج 6؛ احقاق الحق، ح ج 11، ص 288 ، به نقل از مقتل خوارزمی

و همین مضمون در حدیث معروف مکالمهه سلیمان بن مهران اعمش با منصور دوانیقی آمده است. بنگرید به: مناقب خوارزمی، ص203؛ اربعین یوسف بن حاتم شامی (مخلوط)، ارشاد القلوب دیلمی، ج 2، صص 242_243؛ غایة المرام، مقصد دوم، باب 107 و 108، صص 653_658،بحارالنوار، ج43، ص 302، ضمن رقم 65، به نقل از کشف الغمة.

ودر ضمن زیارت ناحیة مقدسه چنین وارد شده است:

السلام علی من افتخر به جبرئیل.

السلام علی من ناغاه قی المهد میکائیل.

هذا مصابُ الشهیدِ المُستَضام ومَنْ ****فوقَ السمواتِ قد قامَتْ مَاتِمُهُ

اللّغة:

المصاب: المصیبة. المستضام: المظلوم؛ یقال: «ضامه و استضامه» أی: ظلمه ⁽¹⁾. والمآتم _ علی وزن مفاعل : جمع مأتم _ علی مَفعلَ بفتح المیم و العین، بمعنی: إقامة مراسم التّعزیة.

الإعراب:

«هذا» مبتدأ. «مصاب» خبره «الشّهید» مضاف إلیه. «المستضام» صفة الشَّهید. «مَن» عطف علی الشّهید». «فوق السموات» ظرف مکان ل-«قامت». ⁽²⁾«قد» للتّحقیق. «قامت» فعل فاعله «مآتمه» والضمیر راجع

إلی الموصول، والجملة صلته.

المعنی:

این مصیبت، مصیبت شهیدی است که بی گناه او را مظلوم شهید کردند. و نه در زمین تنها عزاداری او هست، بلکه در آسمانهای بلند ملائکه به عزاداری او مشغولند و اقامه تعزیه داری آن سرور را می نمایند.⁽¹⁾

و با وجود اینکه: در بارگاه قدس که جای ملال نیست *** سرهای قدسیان همه بر زانوی غم است

و همه ملائکه ملأ اعلی لباس حزن پوشیدند و افغان و ناله به ذروه اقدس اعلی رسانیدند.

خدا رحمت نماید مرحوم بحر العلوم را! در این شعر می فرماید که: عزای آن سرور را در فوق السموات بپا داشتند. نه چنین گمان کنی که ذکر «فوق السموات» از جهت حصر است، زیرا که عزای آن شهید مظلوم را در همه عوالم بپا داشتند؛ بلکه از جهت اهتمام است؛ زیرا که مصیبت اهل سماوات، أهمّ است. و الاّ مصیبت آن مظلوم را طوایف جنّ در زیر زمین برپا داشتند. (بسطامی _ سفینه)

در ضمن زیارت ناحیه مقدسه چنین وارد شده است که :

و أقیمت لک المآتم فی أعلی علیین و لطمت علیک الحور العین.

نیز مدارک مربوط به ضجّه ملائکه و نوحه جن در مصیبت سید الشهداء صلوات الله علیه در ذیل بند اول، بیت سوم آورده شده است.

سِبْطِ النَّبِی ⁽¹⁾أَبی ⁽²⁾الأطهارِ ⁽³⁾

کامل الزیارات، باب 16، ح 3_5 وسائل الشیعه، ج 10، ص421، باب 76 ، ح 1 ؛ بحار الانوار، ج 44، صص 221_222، ضمن روایات باب 29، باب ما عوّضه الله تعالی بشهادته علیه السَّلام ،همان، ج 44، ص 225 ، ح 5 به نقل از امالی صدوق، مجلس 29، ح 3؛ همان، ج 43، ص246؛ و ج 21، ص 249، ح 24 و ص 254، ح 32؛ همان، ج 25، باب 8، باب أنّ الأئمة من ذریة الحسین علیه السَّلام، صص 249_261؛ همان، ج 24، ص 177 ، ح 8، به نقل از کمال الدین؛ رساله المسائل الجارودیة فی تعیین الخلافة والامامة فی ولد الحسین بن علی علیهما السلام» از شیخ مفید که ضمن مجموعة عدة رسائل او در صص 186_193 آمده است.

اللّغة:

السّبط: ولد الولد، والجمع: أسباط. الأطهار: جمع طُهر _ کقفل و أقفال_ و المراد، الأئمة التّسعة. الکرّار: فعّال من «کرّ فی الحرب» إذا رجع إلیها. الصّارم: السّیف، من «الصّرم» و هو القطع.

الإعراب:

«سبط النبیّ» بالجرّ، بدل أو عطف بیان أو صفة ل- «الشهید». وکذا أبی الأطهار». «والده» مبتدأ باتّصال الهاء باللّام و أوّل المصرع الثانی کاف. «الکرّار» و هو خبر المبتدأ أو صفة له. «مَوْلی» خبر. «أقام» فعل ماض معروف. «الدّین» مفعوله. «صارمه» فاعله. والجملة خبر بعد الخبر أو صفة للخبر.

المعنی:

کشتند شهید مظلومی را که فرزند زاده پیغمبر بود، و از پیغمبر حیا نکردند. و نُه امام اطهار از نسل طیّب و طاهر او بودند و پدرش حیدر کرّار بود و امام و مولای مؤمنین بود که دین خدا به واسطه شمشیر آن بزرگوار رواج و رونق گرفت .

صِنْوُ الزّکیّ جَنی قَلبِ البَتولِ لَهُ *** أَقْسُومَةٌ لَیسَ فِیها مَنْ یُقاسِمُهُ

اللّغة:

الصنو، بمعنی: المثل. یطلق الصنّوان علی نخلتین من أصل واحد لکونهما مثلین. والمراد بالزّکیّ: الحسن المجتبی علیه السّلام . جنی _ کعصی _ : ما یجنی من الشّجر. المراد بالبتول، فاطمة الزّهراء سلام الله علیها.

أُقسومة _ کأعجوبة _ : ما یحصل بالقسمة.⁽¹⁾

الإعراب:

«صنوالزّکّی» علی تقدیر الرّفع خبر ل-«هو» محذوف. «جنی قلب البتول» خبر بعد الخبر باضافة الأوّل إلی الثانی، والثانی إلی الثالث. «له» خبر مقدّم. «أُقسومة» مبتدأ مؤخَّر. «لیس» من الأفعال النّاقصة «فیها» متعلّق ب-«یقاسمه». «من» اسم لیس. «یقاسمه» صلة الموصول، والضّمیر المستتر عائد إلیه، والبارز عائد إلی ما یکون المراد به الحسین علیه السّلام والخبر محذوف، وجملة النّفی صفة المبتدأ.

المعنی:

کشتند کسی را که با امام حسن مجتبی علیه الصلاة والسَّلام از یک اصل بودند و برادر بودند، و میوه دل فاطمه زهرا علیها سلام الله بود، و از نجابت و صفات پسندیده و برکات از جمیع مردم برتر بود، و کسی قسمتِ بر او نبود ⁽²⁾. زیرا که خدا ائمه اطهار را از نسل ، و اجابت دعا را در تحت قبّه او،و شفا را در تربت آن بزرگوار قرار داد.⁽³⁾

_ اجابت دعا تحت قبه سید الشهداء صلوات الله علیه:

وسائل الشیعة، ج 10، باب 76، ص 421؛ بحار الانوار، ج 44، باب 29، ص221ح ؛ عوالم العلوم، ج 17، ص 716 ، ح 1.

_ بودن شفاء در تربت آن حضرت:

کامل الزیارات، باب 88، ص 271 حدیث آخر، و باب 91_95، صص 274_286؛ مناقب آل أبی طالب، ج 4، ص 82، وسائل الشیعه، ج 10، باب 70، صص 408 _ 413، استحباب الاستشفاء بتربة الحسین علیه السَّلام، و ص 352 ح 16، به نقل از کتاب الکفایة، باب 72 و 73، صص 414 _ 417؛ عوالم العلوم، ج 17، صص 716_718.

_مدارک مربوط به قرار داشتن امامت در ذریه آن حضرت در بند 5، اخیراً گذشت.

و در ضمن زیارت ناحیه مقدّسه چنین می خوانیم:

السَّلام علی من جعل الله الشفاء فی تربته. السلام علی من الإجابة تحت قبته. السَّلام علی من الأئمّةُ من ذریَّته.

ابن عرندس حلّی (قرن هشتم) در ضمن قصیده مفصّل خود گوید:

و فیه رسول الله قال، وقوله *** صحیحّ صریحّ لیس فی ذلکم نُکْرُ

حُبّی بثلاث ما أحاط بمثلها *** ولیّ فمن زید هناک و من عمرو ؟

له تربةٌ فیها الشفاء وقُبَّةٌ *** یجاب بها الداعی إذا مسَّهُ الضرُّ

و ذریة ذریة منه تسعة *** أئمة حق لا ثمان ولا عشر

(الغدیر، ج 7، ص 15)

مطهر لیسَ یَعْشَی الرّیبُ ساحتَهُ *** وکیفَ یَعْشَیٰ مَنِ الرَّحمنُ عَاصِمُهُ

اللّغة:

الغشیان: السّتر والإحاطة. والمراد بالرّیب: الصفات الرّذیلة، و

بالسّاحة الاطراف. و العصمة: الحفظ.

الإعراب:

«مطهَّر» خبر مبتدأ محذوف؛ أی هو مطهّر . «لیس» من الافعال الناقصة، اسمه مستتر فیه. «یغشی» فعل مضارع معروف. «الریب» فاعله. «ساحته» مفعوله، أضیفت إلی الضّمیر الراجع إلی المبتدأ أو الخبر والجملة الفعلیة خبر «لیس»، و هو و ما بعده خبر بعد الخبر، أو صفة مطهّر . «کیف» حال عن الموصول. «یغشی» فعل مضارع معروف، فاعله مستتر راجع إلی الرّیب. «مَن» مفعوله. ⁽¹⁾«الرحمن» مبتدأ. «عاصمه» خبره ، والضّمیر المجرور بالإضافة عائد إلی الموصول، والجملة صلة الموصول.

المعنی:

کشتند کسی را که خداوند عالم او را پاک و پاکیزه گردانیده بود از جمیع عیبها و نقصها، و هیچ معصیتی و صفت رذیله هرگز در اطراف او گذر نکرده بود. زیرا که خداوند عالم او را معصوم قرار داده بود، و کسی که خداوند عالم او را معصوم و محفوظ بدارد، چگونه معصیت از او صادر می شود!؟

للهِ طُهْرٌ تَوَلَّی اللهُ عصمتَهُ *** أرداه رجسٌ عَظیماتٌ جَرائِمُهُ

اللّغة:

المراد بالطّهر: الطّاهر من الأخباث و الأدناس و الذّنوب و العیوب.

التّولیة: المباشرة. الإرداء: الإهلاک. المراد بالرّجس: الخبیث اللّعین الباعث علی قتله علیه السّلام. الجرائم: الذنوب.

الإعراب:

«لله» خبر مقدّم. «طهر» مبتدأ مؤخَّر . «تولّی الله عصمته» فعل و فاعل و مفعول، والجملة صفة المبتدأ. ⁽¹⁾«أرداه رجس» فعل و مفعول و فاعل. ⁽²⁾«عظیمات» خبر مقدّم. «جرائمه» مبتدأ مؤخّر، والجملة الاسمیّة صفة «رجس».

المعنی:

چقدر تعجّب دارد کسی که خداوند عالم او را طیّب و طاهر قرار داده بود از جمیع نقایص و عیوب و او را معصوم و محفوظ از معاصی قرار داده بود، چگونه هلاک کرد و شهید نمود او را یزید پلید ملعون که بسیاری و بزرگی معاصی آن مردود را کسی غیر از خدا نمی داند ⁽³⁾

دو بیت اخیر ناظر بر آیه شریفه تطهیر «إِنَّما یریدُ اللهُ لِیُذهَبَ عَنْکُم الرَّجسَ أَهلَ البیتِ ویُطَهرکم تطهیراً» (أحزاب: 33) و نزول آن در شأن اهل بیت صلوات الله علیهم أجمعین و مطهر و معصوم بودن آن بزرگواران است.

طالبین مدارک شأن نزول آیه مزبور رجوع کنند به: بحار الانوار، ج 35، صص 206 _ 237؛ غایة المرام، صص 287_292 حقاق الحق، ج 2، صص 502_573 و ج 3، صص 513_530 و ج 9، صص 1_69 و ج 14، 40_106 و ج 18، صص 359 _ 384؛ کتاب حدیث الکساء فی کتب مدرسة الخلفاء ومدرسة اهل البیت، کتاب أهل البیت و آیة التطهیر فی أحادیث الفریقین؛ کتاب اقطاب الدوائر فی تفسیر آیة التطهیر.

شایان ذکر است که در واقعه کربلا در دو مورد، توسط حضرت سید الشهداء و حضرت سجاد صلوات الله علیهما در معرفی اهل بیت سلام الله علیهم اجمعین و تعلّق این آیه به ایشان، به همین آیه استناد و اشاره می شود:

حضرت سیدالشهداء علیه السَّلام خطاب به مروان می فرمایند: فإِنَّک رجس و إِنِّی من أهل بیت الطَّهارة، قد أنزل الله فینا: «إنَّما یُریدُ اللهُ لیذهبَ عنکُمُ الرَّجسَ أهل البیتِ َویُطَهرکم تطهیراً». (مقتل الحسین خوارزمی، ج 1، ص 185 ، ضمن فصل 9). و حضرت سجاد علیه السلام در اسارت به مرد شامی فرمودند: فنحن أهل البیتِ الَّذینَ خَصَّصَنا الله بآیة التطهیر (الهوف سید بن طاووس، ص 74).

مضمون این کلام در احتجاج طبرسی، ج 2، صص 33_34؛ مقدمة مرآة العقول، ج 2، ص 303، به نقل از تاریخ ابن کثیر، ج 4، ص 112؛ تاریخ ابن اعثم ، ج 5، صص 242_243؛ مقتل خوارزمی، ج 2، ص 61؛ مالی صدوق، ص 116 آمده است.

لله مَجدٌ ⁽¹⁾سَمَا الأفلاکَ رفعَتُهُ ***مادَ العُلی ⁽²⁾عِندَما مادَتْ دَعائمُهُ ⁽³⁾

اللّغة:

المجد: الشرف. السّموّ: الرّفعة و ماد فی الموضعین من المَیَدان_ بفتح الیاء_، بمعنی: التحرّک. الدعائم: جمع دعامة _ بالکسر _ ، ما یقوم

به الشیء .

الإعراب:

«لله» خبر مقدّم. «مجد» مبتدأ مؤخَّر ⁽¹⁾. «سما» فعل ماض معروف. «الأفلاک» مفعوله. «رفعته»_ مضافاً إلی الضّمیر الراجع إلی المجد _ فاعله، والجملة الفعلیّة صفة المبتدأ. «ماد» فعل ماض معروف. «العلی» فاعله. عند ظرف متعلّق ب-«ماد». «ما» مصدریّة. «مادت» فعل ماضٍ معروف. «دعائم» فاعله، أضیفت إلی الضمیر الراجع إلی المجد.

المعنی:

قسم به خدا، شرافت و بزرگی و نجابتی داشت آن بزرگوار که رفعت او بزرگتر از افلاک بود. چگونه نباشد و حال آنکه افلاک و هر چه در آنها و مادون هست، همه از طفیل وجود آن حضرت است. و به قتل آوردن آن حضرت، افلاک را به لرزه و اضطراب آورد و بنای شرف و اساس مجد و بزرگواری را خراب کرد.⁽²⁾

نزدیک شد که خانه ایمان شود خراب *** بس شکستها که به ارکان دین رسید

نخل بلند او چو خسان بر زمین زدند *** طوفان به آسمان از غبار زمین رسید

باد آن غبار چون به مزار نبی رساند *** گرد از مدینه بر فلک هفتمین رسید

(محتشم)

مدارک مربوط به تحقق خلقت به واسطهٔ اهل بیت عصمت صلوات الله علیهم اجمعین به خاطر آنان، ذیل بیت چهارم از بند نهم خواهد آمد

ضَیْفٌ أَلَمَّ بأَرضِ وِرْدُها شَرَع *** قضی بها وهُوَ ظَامِی القلبِ حائمة

اللّغة:

ألمَّ بأرض، أی: نزل بها الورد _ بالکسر _ : الماء الّذی یورد علیه. ⁽¹⁾الشَّرَع _ محرّکة : ما یستوی فیه الکلّ ولا یختصّ ببعض دون بعض. قضی بها، أی: مات. ⁽²⁾الظامی: اسم فاعل من «الظَّمأ» بالتحریک_ : شدّة العطش. والحائم، بمعنی: العطشان. ⁽³⁾

الإعراب:

«ضیف» خبر لمبتدأ محذوف. «ألمَّ» فعل ماض معروف، فاعله راجع إلی الضّیف. «بأرض» متعلّق به، والجملة الفعلیّة صفة ل-«ضیف». «ورد» مضافاً إلی الضمیر الراجع إلی الأرض، مبتدأ. «شرع» خبره. والجملة الاسمیّة صفة أرض. «قضی» فعل ماض معروف، فاعله راجع إلی الضّیف. «بها» بمعنی «فیها» متعلّق به. و «الواو» حالیة. «هو» مبتدأ. «ظامی» مضافاً إلی القلب، خبره. «حائم» مضافاً إلی الضّمیر الراجع إلی القلب، خبر بعد الخبر.

المعنی:

جان همه عالم به فدای مهمانی که وارد شد در زمین کربلا، و مهمانداری کردند او را به اینکه آبی که بر [همه ⁽¹⁾]کس مباح بود، حتّی جانوران صحرا از آن می خوردند، بر روی او و عیالش بستند، و شهید کردند او را در حالتی که تشنه بود و جگرش از شدت عطش می سوخت. ⁽²⁾

از آب هم مضایقه کردند کوفیان *** خوش داشتند حرمت مهمان کربلا

ای شیعه! دوازده هزار نامه، آن گروه غدّار به آن سرور اخیار نوشتند و آن مظلوم را از روضه حضرت پیغمبر صلّی الله علیه و آله درخواست نمودند که به جانب ما بیا که امام و پیشوایی نداریم و به جان و دل مشتاق لقای تو می باشیم. آن سرور، نظر به مکاتیب آن گروه ابتر،چون وارد آن زمین گردید _ با وجود اینکه در شریعت نبوی اکرام ضیف لازم، و اخبار بسیاری در احسان و انعام به مهمان وارد و قائم است _ اوّل احسانی که به آن مهمان نو رسیده نمودند این بود که آب فراتی که جمیع مخلوقات در آن بهره و حظی داشتند بر روی او و اصحاب و احباب و عیال و اطفالش بستند و ایشان را از آن شریعه ممنوع نمودند... بلکه به سخنان زشت و ناشایست، قلب مبارک آن سرور را بیشتر مجروح نمودند . (بسطامی _ سفینه)

طالبین مدارک اکرام ضیف بنگرند به:

وسائل الشیعه، ج 6، کتاب الزکاة ، باب ،22 کراهة ردّ السائل، صص 290_283؛همان، ج 8، کتاب الحج، باب 62، کراهة معونة الانسان ضیفه علی الارتحال عنه، ص 335؛ همان، ج 16، کتاب الاطعمة و الاشربة باب 23، ص 527 و باب 35 ،553 و باب 37_44، صص 555_564؛ بحار الانوار، ج 12، ص 147، ح 1، به نقل از علل الشرایع و تفسیر عیاشی، ج 41، ص 34، ح 6، به نقل از امالی طوسی، و ج 75، باب 91_94، صص 450_463

لَهفی عَلی ماجدٍ أربَتْ أناملُه *** عَلَی السَّحابِ غَدا ⁽¹⁾سُقیاه خاتِمُهُ

اللّغة:

اللّهف: التأسّف. الماجد: صاحب الشرف. الإرباء، بمعنی: الارتفاع.⁽²⁾الأنامل: رؤوس الأصابع. غدا: بمعنی صار. سقیا، بمعنی: مایستسقی به.⁽³⁾

پس بنابراین، «سقیا» بارانی است که خدای تعالی فرو فرستاده است، چنانکه در دعاست: «سقیا رحمة لا عذابٍ» یعنی باران رحمت نه عذاب. و لیکن در قول خدای تعالی «ناقة الله و سقیاها» (شمس: 11) به معنی «شربها» است، نه باران. (ابو طالب)

الإعراب:

«لهفی» بالإضافة إلی یاء المتکلّم، مبتدأ. «علی ماجد» متعلق

بمحذوف، خبره. «أربت» فعل ماض معروف. «أنامل» مضافاً إلی ضمیر الماجد، فاعل الفعل. «علی السّحاب» متعلق ب-«أربت». والجملة الفعلیّة صفة الماجد . «غدا» من الأفعال النّاقصة. «سقیا» خبره المقدّم. «خاتمه» اسمه المؤخّر.

المعنی:

ای حزن و اندوه، زیاد شو بر صاحب شرافت و حَسَب و نَسَبی که در مقام جود و بخشش و ریختن دینار و در هم از سر انگشتانش، زیادتی داشت بر بارانی که از ابر ببارد؛ و آن بزرگوار با آن جود و بخشش، انگشتر مبارک خود را در دهان گذارده ، ز شدّت عطش می مکید و هیچکس آن مظلوم تشنه را سیراب نمی کرد.⁽¹⁾

ابو علی عاملی:

أیموت ظمانا حسین و فی *** کلتا یدیه من النَّدی بحرُ

ابن عرندس حلّی:

أیقتل ظمآناً حسینّ بکربلا *** و فی کل عضو من أنامله بحرُ

(الغدیر، ج 7، ص 15)

بودند دیو و دد همه سیراب و می مکید *** خاتم ز قحط آب، سلیمان کربلا

(محتشم)

راجع به جود سخا و کرم حضرت ابا عبدالله علیه السلام بنگرید به:

روضة الواعظین، ج 1، ص 156؛ مناقب آل أبی طالب، ج 4، صص 65_66؛ تذکرة الخواص، ص 228؛ بحار الانوار، ج 43، ص 263 ، ح 8، 10، 11 و 12 ، وص 393. ضمن رقم 54؛ همان، ج 44، باب 26، صص 189_198؛ عوالم العلوم، ج 17، باب 4، صص 62_65 باب سخائه علیه السَّلام؛ احقاق الحق، ج 19، صص 431 _ 434 ، و صص 266_272؛ همان، ج 10، ص 708_713.

لَهْفی علَی الآلِ صَرْعَی فِی الطَّفُوفِ وما *** غیرُ العلیل بِذاکَ الیومِ سالِمُهُ

اللّغة:

الصّرعی: جمع «الصّریع» و هو: السّاقط علی الأرض. ⁽¹⁾

صرع_به صاد مهمله منقوطه و گاهی نیز کسره داده می شود _: به معنی طرح است. در مجمع است که: «مصرع الشهداء» یعنی مکانهایی که افتاده شده اند شهدا در آن مکانها. (ابو طالب)

الإعراب:

«لهفی» مبتدأ. «علی الآل» متعلّق بمحذوف، خبره. «صرعی» حال من الآل. «فی الطّفوف» متعلّق ب-«صرعی» و «الواو» للحال. «ما» نافیة. «غیر» مضافاً إلی العلیل، مبتدأ. «بذاک الیوم». متعلّق ب-«سالمه»، و هو خبر المبتدأ، والضَّمیر المجرور راجع إلی الآل.

المعنی:

ای حزن و اندوه، زیاد شو بر آل رسول خدا که هر یکی در گوشه ای از میدان بر خاک هلاک افتاده بودند، و غیر از یک علیل بیمار در آن روز

از ایشان سالم باقی نمانده بود؛ و همگی در آن روز با لب تشنه و شکم گرسنه شهید شده بودند. ⁽¹⁾

چنانچه اراده قتل آن حضرت را هم کردند، لیکن «واللهُ متمُّ نورِه و لو کَرِه الکافرون»:

«قال حمید بن مسلم: انتهیت إلی علیّ بن الحسین و هو مضطجع علی فراش له و هو مریض. و إذاً شمر مع رجال یقولون له: ألا نقتل هذا المریض؟ فقلت له: سبحان الله! ما معنی قتل المرضی من الصبیان؟» (مقتل خوارزمی، ج 2، ص 38)

اغتم یَومٌ بِهِ حُمَّتْ مَلاحِمُهُمْ *** ثمَّ انجلی وَهُمْ قَتْلی غنائمه ⁽²⁾

اللّغة:

اغتمّ الأمر _ بالبناء للمعروف _ أی: استتر. حمّت ملاحمهم، أی: اشتدّت المصائب و الفتن علیهم. ⁽³⁾الانجلاء: الانکشاف. القتلی: جمع

القتیل الغنائم: جمع الغنیمة.

الإعراب:

«اغتمّ» فعل ماض معروف. «یوم» فاعله. «به» بمعنی «فیه» متعلّق ب-«حمّت» «حمّت» فعل ماض مبنیّ للمفعول. «ملاحم» بالإضافة إلی الضّمیر الراّجع إلی الآل، نائب عن الفاعل. والجملة صفة الیوم. «ثمّ» عاطفة للجملة بعد علی جملة «اغتمّ». «انجلی» فعل ماض معروف، فاعله راجع إلی الیوم. و «الواو» حالیة. «هم» مبتدأ. «قتلی» خبره «غنائم» خبر بعد الخبر مضافاً إلی الضمیر الراجع إلی الیوم.⁽¹⁾

المعنی:

تیره و تار شد روز عاشورا، و گرد و غبار برخاست در وقتی که ناثره حرب مشتعل شد و کار بر آل رسول صلّی الله علیه و آله تنگ گردید، و سخت شد مصیبات و فتنه ها . بعد از آن تیرگی و گرد و غبار هوا روشن شد و صافی گردید، در حالتی که مردان آل رسول خدا شهید شده، همگی بر خاک هلاک افتاده بودند، و زنان و دختران ایشان اسیر و دستگیر غنیمت آل ابوسفیان شده بودند. ⁽²⁾

حُزنٌ طَویل أبی أنْ یَنجَلی أبداً *** حتّی یَقومَ بأمرِ الله قائِمُهُ

اللّغة:

أبی منه، أی: امتنع الانجلاء: الانکشاف.

الإعراب:

«حزن» خبر مبتدأ محذوف، أی: حزننا علی هذه الرزیّة. «طویل» صفة للخبر. «أبی» فعل ماض معروف، فاعله راجع إلی الحزن. «أن ینجلی» بإسکان الیاء للضّرورة فی محلّ النّصب أو الجرّ علی الخلاف. «أبداً» ظرف متعلّق ب-«أبی». «حتّی» لانتهاء الغایة الزمانیة متعلّق ب-«أبی». «یقوم» فعل مضارع معروف منصوب بأن المقدّرة. «الباء» سببیّة متعلّقة ب-«یقوم». «أمر» بمعنی الإذن أو الأعمّ منه، مجروربها، مضاف إلی الکلمة الجلالة. «قائم» مضافاً إلی الضّمیر الراجع إلی الآل، فاعل «یقوم».

المعنی:

حزن و اندوه شیعیان بر این مصیبت کم نمی شود و به طول زمان کهنه نمی گردد، و ابا و امتناع دارد از آنکه بر طرف شود، و داغ این مصیبت بر جگر شیعیان باقی است تا آنکه قائم آل محمد عجّل الله فرجه ظاهر شود به فرمان خدا به خونخواهی جد بزرگوار خود، و داد آن مظلوم شهید را بخواهد، و چشم شیعیان به جمال آن بزرگوار روشن شود.

اللهمَّ عجّل فرجه، و سهّل مخرجه، واجعلنا من أعوانه و أنصاره.

بحقّ محمّد وآله. ⁽¹⁾

فلیس لأخذ الثار إلاّ خلیفةٌ *** یکون لکسر الدین من عدله جبرُ

تحفّ به الأملاک من کل جانب *** و یقدمه الإقبال والعزّ والنّصرُ

تا آنجا که گوید:

سمیّ رسول الله وارث علمه *** امام علی آبائه نزل الذکر

(الغدیر، ج 7، صص 17_18)

علامه شیخ محمد تقی جواهری:

فلیست دماء السبط تهدأ قبل أن *** یقوم بإذن الله للثأر قائمُهُ

(مقتل مقرم، ص 296)

آیات 4 و 5 و 33 از سوره اسراء ناظر بر وعده خدای متعال در گرفتن انتقام از خون حضرت سید الشهداء می باشد و همچنین روایات وارده در مدارک ذیل تصریح در این معنی دارند:

اصول کافی، باب مولد الحسین علیه السلام؛ کامل الزیارات باب 18، باب ما نزل من القرآن بقتل الحسین علیه السَّلام و انتقام الله عزّ و جلّ و لو بعد حین، و نیز باب 108، ضمن آخرین حدیث، و باب 19، ص 65، ح 2؛ علل الشرائع، باب 164، ص 229، ح 1؛ امالی صدوق، مجلس 31،آخرین حدیث؛ مناقب آل أبی طالب، ج 4، ص 85؛ لهوف، ص 53؛ المحجّة فی ما نزل فی القائم الحجة، صص 121_129؛ بحار الانوار، ج 44، باب 28، صص 218_219؛ عوالم العلوم، ج 17، صص 607_612؛ مقتل مقرم، ص 215؛ احقاق الحق، ج 19، ص 378 ، و ج 11، 324؛ منتخب الأثر، فصل 2، باب 37، صص 298_299. همچنین در مناقب ابن مغازلی، ص 68، ضمن خطاب خدای متعال به حضرت موسی علیه السَّلام آمده: یا موسی! لو سألتنی فی الأوَّلین والآخرین لأجبتک ما خلا قاتل الحسین بن علی. فإنّی أنتقمُ من قاتله.

بند سوّم

کیفَ السُّلُو و نارُ القلبِ تَلتهِبُ *** و العَینُ خَلفَ قَذاها دَمعُها سَربُ

اللّغة:

السُّلُو _ علی وزن. فعول_ : التسلّی ⁽¹⁾. الالتهاب: الاشتعال. القذی: ما یقع فی العین فیجری دمعها. السرب _ کفرح _: الجاری علی الأرض.⁽²⁾

الإعراب:

«کیف» الاستفهامیّة خبر مقدّم. «السلوّ» مبتدأ مؤخّر. «الواو» حالیة. «نار» بالإضافة إلی القلب مبتدأ. «تلتهب» فعل مضارع معروف، فاعله مستر راجع إلی النّار، والجملة خبر المبتدأ. «الواو» حالیة أو للعطف علی الجملة الحالیة. «العین» مبتدأ. خلف» ظرف ل- «سرب». «قذاها»

مضاف إلیه. «دمع» مضافاً إلی الضّمیر الراجع إلی العین، مبتدأ ثانٍ. «سرب» خبره. والجملة خبر للمبتدأ الأوّل.

المعنی:

چگونه می توان تسلّی داد شیعیان و دوستان را در مصیبت حضرت سید الشهداء علیه السَّلام و حال آنکه جگرهای ایشان کباب است و آتش در قلب آنها افتاده و زبانه می کشد؟ بلی چنین است؛ هرگاه خاشاکی در چشم بیفتد، خودداری نمی توان کرد و بیخود اشک از چشم جاری می شود. ⁽¹⁾حال شیعیان چنین است که هرگاه این مصیبت را یاد می آورند بی طاقت اشکشان جاری می شود⁽²⁾

مگر خروش فاطمه زهرا سلام الله علیها در این مصیبت عظمی به گوش هوشت نرسیده * و غشوه و سروش پیغمبر خدا ** و علی مرتضی *** در این داهیه کبری اعضایت را مرتعش نگردانیده؟!

**همان کتاب و باب، صص 58 و 59، ح 6 و 7، که در بحار الانوار، ج 44، ص 235 آورده شده است؛ و تذکرة الخواص، ص 225؛ و بحار الانوار، ج 44، باب 30، ص 230، ح 13، به نقل از امالی طوسی، و صص 238 _ 239، ح 30، به نقل از ارشاد مفید، ص 234

*** بحار الانوار، ج 44، باب 31، صص 252 _ 255 ، ح 2، به نقل از امالی صدوق، مجلس 87 ج 5؛ و همان کتاب و جلد، ص 258، ح 8 ،به نقل از قرب الاسناد. (بسطامی _ سفینة)

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: إنّ لقتل الحسین حرارة فی قلوب المؤمنین لا نبرد أبداً.

(مقتل مقرم، ص 124، به نقل از مستدرک الوسائل، ج 2، ص 217)

و نیز بنگرید به مدارک ذیل بند اول، بیت سوم. و زیبنده ذکر است که بیت دهم در بند نهم نیز به همین مضمون است

ألقَی المُصابُ عَلَی الإسلامِ کَلْکَلَهُ *** فکُلُّ مُنتَسَبٍ للدِّینِ مُکتَیبُ

اللّغة:

الإلقاء: الطرح ⁽¹⁾

انداختن سینه بر چیزی، در عرف، کنایه است از زدن صدمه، چنانکه می گویند: فلان، فلان را سینه مال کرد، یا چنان سینه بر وی زد که هلاک شد. (ابو طالب)

الإعراب:

«ألقیٰ» فعل ماضٍ معروف. «المصاب» فاعله. «علی الاسلام» متعلّق ب-«ألقی». «کلکل» مضافاً إلی الضّمیر الراجع إلی المصاب، مفعوله.

«الفاء» تفریعیّة. «کلّ» مبتدأ. «منتسب» مضاف إلیه. «للدّین» متعلّق ب-«منتسب». «مکتئب» خبر المبتدأ.

المعنی:

حضرت سیّد الشهداء سلام الله علیه به منزلهٔ قلب است از برای اسلام و اهل اسلام ⁽¹⁾. هرگاه اذیّتی به قلب وارد آید، جمیع اعضاء متألّم می شوند. همچنین مصیبت این بزرگوار، مصیبت بر جمیع اهل اسلام است؛ پس گویا تمام مصیبت خود را انداخت بر روی اسلام، زیرا که هر کس نسبتی به اهل اسلام داشته باشد،محزون و مغموم است ⁽²⁾و اشک از چشم او جاری، الاّ آنکه غافل باشد.⁽³⁾

لا صبرَ فی فادح عَمَّتْ رَزیَّتُهُ *** حتَّی اعْتَرَی الصَّبرَ مِنهُ الحزنُ وَالوَصَبُ

اللّغة

الصّبر: حبس النفس عن إظهار الجزع. الفادح : العظیم ⁽¹⁾. الرزیة: المصیبة ⁽²⁾. اعتراه، أی: طرأ علیه ⁽³⁾. الوصب: کالتعب وزناً و معنیً.

الإعراب:

«لا» لنفی الجنس. «صبر» اسمها. «فی فادح» متعلّق بمحذوف، خبرها. «عمَّت» فعل ماضٍ معروف. «رزیّة« بالإضافة إلی ضمیر الفادح،فاعله، والجملة الفعلیّة صفة «الفادح». «حتّی» ابتدائیّة أو عاطفة. «اعتری» فعل ماضٍ معروف. «الصّبر» مفعوله. «من» تعلیلیة، متعلّقة ب-«اعتری»، والضّمیر المجرور بها راجع إلی الفادح ⁽⁴⁾. «الحزن» فاعله، و «الوصب»

عطف علیه.

المعنی:

بلی، چگونه صبر کنند شیعیان و جزع ننمایند و اشک نبارند در این امر بزرگ که واقع شد که مصیبت او جمیع اهل آسمان و زمین را احاطه نموده و غم و اندوه ایشان را فرا گرفته ⁽¹⁾!؟ بلکه جای آن داشت که صبر، بی صبری کند و حزن و تعب و اندوه به او برسد. ⁽²⁾

خاموش محتشم که دل سنگ آب شد *** بنیاد صبر و خانه طاقت خراب شد

نیست ما را صبری ممکن در این امر سنگین، یا در این نازله و بلایی که عامّ است الم و مصیبت آن، حتی اینکه پنهان ساخته است صبر از این بلا را حزن و اندوه و وجع و درد در این بلا. یا اینکه: عاری ساخته و دور کرده حزن و درد بر این مصیبت صبر را از خود. یا اینکه: عاری ساخته است حزن و درد، صبر را از وقوع این امر سنگین یا این بلا. (ابو طالب)

لا تقدرُ العَیْنُ حَقَّ القَدْرِ مِن صَبَبٍ *** وإِنْ جَرَتْ حینَ یَجری دَمْعُهَا الصَّبَبُ

اللّغة:

القدر: القیمة و المنزلة، و منه اشتقاق الفعل فی أوّل البیت ⁽³⁾. الصَّبب:

إجراء الماء و إلقاؤه، و هو فی آخر المصرع الأوّل بمعناه المصدریّ، و فی آخر المصرع الثانی صفة مشبهّة، بمعنی المصبوب.

الإعراب:

«لا» نافیة. «تقدر» فعل مضارع معروف، فاعله العین. «حقّ القدر» مفعول مطلق لکون الحقّ فی المعنی عین ما أُضیف إلیه. «من صبب»متعلّق ب-«تقدر». «إن» شرطیّة. «جرت» فعل ماضٍ معروف، فاعله مستتر راجع إلی العین ⁽¹⁾. «حین» ظرف ل-«جَرَتْ»، أُضیفت إلی الجملة بعده. «یجری» فعل مضارع معروف. «دمع» مضافاً إلی ضمیر العین فاعله. «الصّبب» بمعنی المصبوب صفة له ⁽²⁾. و جواب الشرط محذوف لتقدّم ما یدلّ علیه. یعنی : لیس للعین قدر و منزلة یُعْتَنی به من جهة إجراء الدّمع، لأنَّ هذه المصیبة کان من حقّها أن یجری العین بسببها دماً بعوض الدّمع .⁽³⁾

واعلم أنّ الفاضل البسطامی جعل الفعل فی أوّل المصرع الأول من القدرة ، وکذا «حقّ القدر» جعله بمعنی حقّ القدرة علی ما یظهر منه ، و لم أحصّل للبیت علی هذا التقدیر معنیً، ولا یذهب علیک لطف ما حملنا علیه البیت.

المعنی:

ای چشم! این مصیبت، مصیبتی است که عوض اشک بایست خون گریه کنی، و هر چه اشک بریزی معذور نیستی. اگر چه خودت هم اشک شوی و جاری شوی از بسیاری گریه، به حقّ عزاداری قیام ننموده ای، مگر آنکه خون شوی و عوض اشک جاری شوی در مصیبتی که زمین خون گریه کرد.

تَستحقِرُ الدّمْعَ فیمَن قد بَکَتْهُ دَماً ***أرجاؤها الجَوْنُ والخَضراء والشُّهُبُ

اللّغة:

الاستحقار : جعل الشیء حقیراً. الأرجاء: الأطراف و النّواحی. الجون _ بالفتح فالسکون_ : یقال للأبیض والأسود و هو من الأضداد، جامد یقع علی القلیل والکثیر. ویحتمل کونه هنا بالمعنی الأوّل، لأنّ أطراف المقتل و المدفن بسبب وقوعه علیه السّلام هناک صارت کأنّها أنوار بیض. و بالمعنی الثانی أشار إلی ظلمة أطراف الأرض و نواحیها بسبب وقوع هذه الرزیّة إلی یوم القیامة. ⁽¹⁾الخضراء: اسم للسّماء لخضرتها حین النظر إلیها. الشُّهب _ بضمّتین _ : جمع الشّهاب، و المراد منها هنا: الأجرام السّماویّة.⁽²⁾

الإعراب:

«تستحقر» فعل مضارع معروف. «الدّمع» مفعوله. «فیمن» متعلّق ب-«تستحقر». «قد» للتّحقیق. «بکت» فعل ماضٍ معروف، والضمیر المتّصل عائد إلی الموصول، أی: بکت علیه. «دماً» مفعوله. «أرجاء» بالإضافة إلی الضّمیر الراجع إلی الأرض المعهودة الرّاسخ تصوّرها فی أذهان الشّیعة، مرفوع علی الفاعلیّة. تنازع فیه الفعلان: تستحقر و بکت، فیجعل فاعلاً لأحدهما و یضمر فی الآخر. «الجون» صفة ل-«أرجائها».

«الخضراء» عطف علی الأرجاء . و «الشهب» أیضاً عطف علیه.

اعلم أن الفاضل جعل فاعل «تستحقر» راجعاً إلی العین، ولا یخفی علیک لطف ما حملت البیت علیه. فهو کالتّعلیل للبیت الأوّل، یعنی: لیس للعین قدر یعتنی به بسبب إجراء الدّمع، لأنَّ الأرض و السَّماء و ما فیهما أجرت و بکت فی هذه المصیبة دماً بعوض الدمع وتستحقر الدّمع فیها.

المعنی:

ای چشم! چرا خون گریه نمی کنی!؟ و اگر خون نداری چرا خون نمیشوی و فرو نمی باری در مصیبتی که زمین در آن مصیبت خون گریست، و آسمان و جمیع اجرام سماویّه همه خون گریه کردند. و حقیر و بی قدر و کم شمردند اشک را در این مصیبت، و سزاوار دیدند که خون ببارند.⁽¹⁾

در زیارت ناحیه مقدسه چنین می خوانیم:

و بکتِ السماءُ و سُکَانُها والجنان و خُزَانُها، والحضابُ و أقطارها، و البحار و حیتانُها، و مکة و بنیانها، والجنانُ و ولدانُها، و البیت والمقامُ والمشعرُ الحرامُ و الحلُّ والإحرامُ.

میرزا ابو طالب، اشعاری از «والد امجد» نقل می کند که _ چنانکه در مقدمه گفتیم _ به احتمال قوی، میرزا علی اکبر نواب شیرازی است:

بر شاه کربلا ، نه همین چشم ما گریست *** از ماه تا به ماهی، از این ماجرا گریست

جز اهل شام و کوفه که بودند شادمان *** هر کس که بود، از ستم اشقیا گریست

فریاد جنّ و انس، ز چرخ برین گذشت *** در خون طپید عرش و، زمین و سما گریست

هرکس که کرد یاد ز صحرای کربلا *** بر جور بی نهایت اهل جفا گریست

در حیرتم که چرخ، چرا بیسکون نگشت*** این طاق بی ستون، ز چه رو سرنگون نگشت

قل البکاءُ عَلی رُزْءٍ یَقِلُ لَهُ *** شَقُ الجُیُوبِ وَ عَطُّ القلب وَالعَطَبُ ⁽¹⁾

عطّ ، به معنی شکافتن از جانب طول است. (ابو طالب)

اللّغة:

الرّزء _ کقفل _: المصیبة. الشقّ: جعل الشیء منشقاً. الجیوب: جمع «الجیب» بالفتح فالسکّون _ : بمعنی القمیص. والمراد بعطّ القلب،

انشقافه. الغطب: الهلاکة.

الإعراب:

«قلَّ» فعل ماضٍ معروف. «البکاء» فاعله. «علی رُزء» متعلّق ب-«البکاء». «یقلّ» فعل مضارع معروف، «له» متعلّق ب-«یقلّ». والضّمیر راجع إلی الرّزء. «شقّ الجیوب» فاعل یقلّ، و الإضافة من قبیل إضافة المصدر إلی مفعوله، والجملة صفة الرّزء. «عطّ القلب» عطف علی الفاعل ، و کذا «العطب» عطف علیه.

المعنی:

در این مصیبت کبری و داهیه عظمی، کم است اشک ریختن و کم است پاره کردن پیراهنها. جای آن دارد که جگرها پاره پاره شود و از هم بپاشد و روحهای شیعیان از بدن بیرون رود و همگی به یکدفعه هلاک شوند و روحها بدنها را خالی گذارده، بدنها بی روح بمانند.⁽¹⁾

کَیفَ العَزاء و جُثمانُ الحُسَینِ عَلَی *** الرَّمْضَاءِ عارٍ جَریحٌ بالثری تَرِبُ ⁽²⁾

سفینة النجاة

اللّغة:

العزاء: الصبر الجثمان بالمثلَّثة : الشخص، و بالسین المهملة _:

الجسم. الرّمضاء: الرمال الحامیة من حرّ الشَّمس ⁽¹⁾. الثری التراب النّدی، و أُرید به هنا مطلق التّراب. والمراد بالتّرب_ کخشن _ : الصریع الملقی علی التّراب.

الإعراب:

«کیف» خبر مقدَّم. «العزاء» مبتدأ مؤخَّر . «الواو» حالیة. «جثمان» مبتدأ أُضیف إلی الحسین علیه السّلام. «علی الرّمضاء» متعلّق بمحذوف، خبره. «عارٍ» مع «جریحٌ» و «تربّ» أخبار بعد الخبر. «بالثری» _ بمعنی «فی الثری» متعلّق ب-«جریح» أو «عارٍ» أو بهما.

المعنی:

چگونه می توان صبر کرد و خودداری نمود، و حال آنکه بدن حسین سلام الله علیه برهنه و پاره پاره بر روی ریگها و خاکهای گرم افتاده و به خاک و خون آلوده؛ و یک نفر مسلمان پیدا نمی شد که این بدن مجروح را از روی آن خاکها بردارد و به خاک بسپارد.⁽²⁾

والرأسُ فی رأسِ مَیَالٍ یُطافُ بِهِ ***وَ یَقْرَعُ السِّنَّ مِنْهُ شَامِتْ طَرِبُ

اللّغة :

المیال: صیغة مبالغة من المیل، والمراد منه هنا الرُّمح الطّویل. یطاف به، أی: یُدار به ⁽¹⁾. القرع: الضَّرب بشدَّة. الشَّامت: من «الشّماتة» وهی: إظهار السّرور بمصاب العدوّ. الطرب _ بکسر الرّاء_: من الطّرب بفتحها، و هو: عروض حالة للإنسان تدلّ علی شدَّة الفرح.

الإعراب:

«الواو: عاطفة أو حالیة. «الرّأس» بتقدیر رأسه مبتدأ. «فی رأس» بإضافة المجرور إلی «میّال» متعلّق بمحذوف، خبره «یطاف» فعل مضارع مجهول. «به» نائب عن الفاعل، والجملة خبر بعد الخبر. «الواو» عاطفة. «یقرع» فعل مضارع معروف. «السّنّ» مفعوله. «منه» متعلّق بمحذوف حال من السنّ، والضّمیر راجع إلی الرّأس. «شامت» فاعل الفعل، و «طرب صفة له.

المعنی:

چگونه صبر کنیم و شکیبایی پیش گیریم، و حال آنکه سر مبارک حسین سلام الله علیه را بر سر نیزه بلندی نصب کرده بودند و او را به اطراف بیابانها و شهرها می گردانیدند؛ و یزید ملعون ولد الزّنا به کشتن آن بزرگوار شادی و خوشحالی می کرد و شماتت می نمود و آن مردود خبیث چوب خود را بلند می کرد و بر لب و دندان آن سیّد مظلوم می زد.⁽²⁾

ابن عرندس (الغدیر، ج7، ص 171) أینَ الرسول عن الرأسِ الکریمِ علی *** رأسِ السنان یحاکی بدر َدیجورِ

أینَ الرسول و ثغرٌ کان یرشفه *** تدقّه بقضیب کفٌ محمورِ

(سفینة النجاة)

تنهای کشتگان همه در خاک و خون نگر *** سرهای سروران همه بر نیزه ها ببین

آن سر که بود بر سر دوش نبی مدام *** یک نیزه اش از دوش مخالف جدا ببین

پس بر سنان کنند سری را که جبرئیل *** شوید غبار گیسویش از آب سلسبیل

روزی که شد به نیزه سر آن بزرگوار *** خورشید سر برهنه برآمد به کوهسار

(محتشم)

زیارت ناحیه مقدسه:

السلامُ علی الثغرِ المقروع بالقضیبِ. السلامُ علی الرأسِ المرفوعِ.

فقال رجلٌ من اصحاب رسول الله صلی الله علیه [و آله] و سلّم یقال له أبو برزة الأسلمی: أتنکت بقضیبک فی ثغر الحسین؟! أما لقد أخذ قضیبک من ثغره مأخذاً لربما رأیت رسول الله صلّی الله علیه [و آله] و سلّم یرشفه! (تاریخ طبری، ج 4، ص 356؛ و به همین مضمون، ص 349)