مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

اشاره

(31) سوره لقمان این سوره در مکه نازل شده و دارای 34 آیه است

اشاره

محتوای سوره لقمان

مشهور و معروف میان مفسران این است که این سوره در مکه نازل شده گر چه بعضی مانند شیخ طوسی در تبیان،اندکی از آیات این سوره را مانند آیه چهارم که سخن از نماز و زکات می گوید،و یا مانند فخر رازی که علاوه بر این آیه آیه 27 را که از علم وسیع پروردگار بحث می کند استثناء کرده اند،ولی دلیل روشنی برای این استثناها وجود ندارد،چرا که نماز و زکات(البته زکات به صورت کلی)در مکه نیز وجود داشته است،و داستان شرح وسعت علم پروردگار نیز چیزی نیست که نشانه مدنی بودن در آن باشد.

بنا بر این سوره لقمان به حکم مکی بودن مشتمل بر محتوای عمومی سوره های مکی است،یعنی پیرامون عقاید اساسی اسلامی مخصوصا"مبدء"و"معاد"و همچنین "نبوت"بحث می کند.

به طور کلی محتوای این سوره در پنج بخش خلاصه می شود:

بخش اول بعد از ذکر حروف مقطعه اشاره به عظمت قرآن و هدایت و رحمت بودن آن برای مؤمنانی که واجد صفات ویژه هستند می کند،و در نقطه مقابل،سخن از کسانی می گوید که در برابر این آیات آن چنان سرسختی و لجاجت نشان می دهند که گویی گوشهایشان کر است،علاوه بر این سعی دارند با ایجاد سرگرمیهای ناسالم دیگران را نیز از قرآن منحرف نمایند.

بخش دوم از نشانه های خدا در آفرینش آسمان و بر پا داشتن آن بدون هیچگونه ستون،و آفرینش کوه ها در زمین،و جنبندگان مختلف،و نزول باران

و پرورش گیاهان سخن می گوید.

بخش سوم به همین مناسبت قسمتی از سخنان حکمت آمیز لقمان آن مرد الهی را به هنگام اندرز فرزندش نقل می کند که از توحید و مبارزه با شرک شروع شده،و با توصیه به نیکی کردن به پدر و مادر،و نماز،و امر به معروف و نهی از منکر،و شکیبایی در برابر حوادث سخت،و خوشرویی با مردم،و تواضع و فروتنی و اعتدال در امور پایان می یابد.

در بخش چهارم بار دیگر به دلائل توحید باز می گردد،و سخن از تسخیر آسمان و زمین و نعمتهای وافر پروردگار و نکوهش از منطق بت پرستانی که تنها بر اساس تقلید از نیاکان در این وادی گمراهی افتادند،سخن می گوید،و از آنها بر مساله خالقیت پروردگار که پایه عبودیت او است اقرار می گیرد.

و نیز از علم گسترده و بی پایان خدا با ذکر مثال روشنی پرده بر می دارد، و در همین رابطه علاوه بر ذکر آیات آفاقی،از توحید فطری که تجلیش به هنگام گرفتار شدن در میان امواج بلا است به طرز جالبی بحث می کند.

بخش پنجم اشاره کوتاه و تکان دهنده ای به مساله معاد و زندگی پس از مرگ دارد،به انسان هشدار می دهد که مغرور به زندگی این دنیا نشود،به فکر آن سرای جاویدان باشد.

این مطلب را با ذکر گوشه ای از علم غیب پروردگار که از همه چیز در ارتباط با انسان از جمله لحظه مرگ او و حتی جنینی که در شکم مادر است آگاه است تکمیل کرده و سوره را پایان می دهد.

ضمنا روشن است نامگذاری این سوره به سوره لقمان به خاطر همان بحث قابل ملاحظه و پر مغزی است که از اندرزهای لقمان در این سوره آمده،و تنها سوره ای است که از این مرد حکیم سخن می گوید.

فضیلت سوره لقمان

روایات متعددی در فضیلت این سوره از پیامبر گرامی اسلام ص و بعضی از ائمه اهل بیت ع نقل شده است،از جمله:در حدیثی از پیامبر ص می خوانیم: من قرء سورة لقمان،کان لقمان له رفیقا یوم القیامة،و اعطی من الحسنات عشرا بعدد من عمل بالمعروف و عمل بالمنکر: "کسی که سوره لقمان را بخواند لقمان در قیامت رفیق و دوست او است،و به عدد کسانی که کار نیک یا بد انجام داده اند(به حکم امر به معروف و نهی از منکر در برابر آنها)ده حسنه به او داده می شود" 1. و در حدیث دیگری از امام باقر ع می خوانیم: من قرء سورة لقمان فی لیلة و کل اللّٰه به فی لیلته ثلاثین ملکا یحفظونه من ابلیس و جنوده حتی یصبح،فاذا قرأها بالنهار لم یزالوا یحفظونه من ابلیس و جنوده حتی یمسی: "کسی که سوره لقمان را در شب بخواند،خدا سی فرشته را مامور حفظ او تا به صبح در برابر شیطان و لشکر شیطان می کند،و اگر در روز بخواند این سی فرشته او را تا به غروب از ابلیس و لشکرش محافظت می نمایند" 2. بارها گفته ایم و باز هم می گوئیم که اینهمه فضیلت و ثواب و افتخار برای خواندن یک سوره قرآن به خاطر آنست که تلاوت مقدمه ای است برای اندیشه و فکر و آن نیز مقدمه ای است برای عمل و تنها با لقلقه لسان نباید اینهمه فضیلت را انتظار داشت. ***

[سوره لقمان (31): آیات 1 تا 5]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>الم (1) تِلْکَ آیٰاتُ اَلْکِتٰابِ اَلْحَکِیمِ (2) هُدیً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِینَ (3) اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ اَلصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ اَلزَّکٰاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ (4) أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ (5)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-الم 2-این آیات کتاب حکیم است(آیاتی پر محتوا و استوار).

3-مایه هدایت و رحمت برای نیکوکاران است.

4-همانها که نماز را بر پا می دارند،زکات را ادا می کنند،و به آخرت یقین دارند.

5-آنها بر طریق هدایت پروردگارشان هستند،و آنهایند رستگاران.

تفسیر:

نیکوکاران کیانند؟

این سوره،با ذکر عظمت و اهمیت قرآن آغاز می شود،و بیان حروف مقطعه در ابتدای آن نیز اشاره لطیفی به همین حقیقت است،که این آیات که از حروف ساده الفبا ترکیب یافته،چنان محتوایی بزرگ و عالی دارد که سرنوشت انسانها را به کلی دگرگون می سازد( الم ).

لذا بعد از ذکر"حروف مقطعه"می گوید:"این آیات کتاب حکیم است" ( تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ الْحَکِیمِ ).

"تلک"در لسان عرب برای اشاره به دور است،و کرارا گفته ایم که این تعبیر مخصوصا کنایه از عظمت و اهمیت این آیات است گویی در اوج آسمانها و در نقطه دور دستی قرار گرفته! توصیف"کتاب"به"حکیم"یا به خاطر استحکام محتوای آن است، چرا که هرگز باطل به آن راه نمی یابد،و هر گونه خرافه را از خود دور می سازد جز حق نمی گوید،و جز به راه حق دعوت نمی کند،درست در مقابل"لهو الحدیث" (سخنان بیهوده)که در آیات بعد می آید قرار دارد.

و یا به معنی آن است که این قرآن همچون دانشمند حکیمی است که در عین خاموشی با هزار زبان سخن می گوید،تعلیم می دهد،اندرز می گوید،تشویق می کند،انذار می نماید،داستانهای عبرت انگیز بیان می کند،و خلاصه به تمام معنی دارای حکمت است،و این سرآغاز،تناسب مستقیمی دارد با سخنان"لقمان حکیم"که در این سوره از آن بحث به میان آمده.

البته هیچ مانعی ندارد که هر دو معنی"حکمت"در آیه فوق منظور باشد.

آیه بعد هدف نهایی نزول قرآن را با این عبارت بازگو می کند:"این کتاب حکیم مایه هدایت و رحمت برای نیکوکاران است"( هُدیً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِینَ ).

"هدایت"در حقیقت مقدمه ای است برای"رحمت پروردگار"،چرا که انسان نخست در پرتو نور قرآن حقیقت را پیدا می کند و به آن معتقد می شود، و در عمل خود آن را به کار می بندد،و به دنبال آن مشمول رحمت واسعه و نعمتهای بی پایان پروردگار می گردد.

قابل توجه اینکه در اینجا قرآن،مایه هدایت و رحمت"محسنین"شمرده شده،و در آغاز سوره نمل،مایه هدایت و بشارت"مؤمنین"( هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ ).

و در آغاز سوره بقره،مایه هدایت"متقین"( هُدیً لِلْمُتَّقِینَ ).

این تفاوت تعبیر ممکن است به خاطر آن باشد که بدون تقوا و پرهیزگاری روح تسلیم و پذیرش حقائق در انسان زنده نمی شود،و طبعا هدایتی در کار نخواهد بود.

و از این مرحله پذیرش حق که بگذریم،مرحله ایمان فرا می رسد که علاوه بر هدایت،بشارت به نعمتهای الهی نیز وجود خواهد داشت.

و اگر از مرحله تقوی و ایمان فراتر رویم و به مرحله عمل صالح برسیم رحمت خدا نیز در آنجا افزوده می شود.

بنا بر این سه آیه فوق،سه مرحله پی در پی از مراحل تکامل بندگان خدا را بازگو می کند:مرحله پذیرش حق،مرحله ایمان و مرحله عمل،و قرآن در این سه مرحله به ترتیب مایه"هدایت"و"بشارت"و"رحمت"است(دقت کنید). ***آیه بعد محسنین را با سه وصف،توصیف کرده،می گوید:"آنها کسانی

هستند که نماز را بر پا می دارند،زکات را ادا می کنند،و به آخرت یقین دارند" ( اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ ).

پیوند آنها با خالق از طریق نماز،و با خلق خدا از طریق زکات،قطعی است و یقین آنها به دادگاه قیامت انگیزه نیرومندی است برای پرهیز از گناه و برای انجام وظائف. ***و در آخرین آیه مورد بحث عاقبت و سرانجام کار"محسنین"را چنین بیان می کند:"آنها بر طریق هدایت پروردگارشان هستند،و آنها رستگارانند" ( أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ).

جمله" أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ "،از یک سو نشان می دهد که هدایت آنها از طرف پروردگارشان تضمین شده است،و از سوی دیگر تعبیر"علی"، دلیل بر این است که گویی هدایت برای آنها یک مرکب راهوار است،و آنها بر این مرکب سوار و مسلطند.

و از اینجا تفاوت این"هدایت"با هدایتی که در آغاز سوره آمده روشن می شود،چرا که هدایت نخستین همان آمادگی پذیرش حق است،و این هدایت برنامه وصول به مقصد می باشد.

ضمنا جمله أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ که طبق ادبیات عرب،دلیل بر حصر است،نشان می دهد که تنها راه رستگاری،همین راه است،راه نیکوکاران،راه آنها که با خدا و خلق خدا در ارتباطند،و راه آنها که به مبدء و معاد ایمان کامل دارند.

[سوره لقمان (31): آیات 6 تا 9]

اشاره

وَ مِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ اَلْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَهٰا هُزُواً أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ (6) وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا وَلّٰی مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهٰا کَأَنَّ فِی أُذُنَیْهِ وَقْراً فَبَشِّرْهُ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ (7) إِنَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ جَنّٰاتُ اَلنَّعِیمِ (8) خٰالِدِینَ فِیهٰا وَعْدَ اَللّٰهِ حَقًّا وَ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (9)

ترجمه:

6-بعضی از مردم سخنان باطل و بیهوده خریداری می کنند تا مردم را از روی جهل و نادانی گمراه سازند،و آیات الهی را به استهزا و سخریه گیرند،برای آنها عذاب خوار کننده است.

7-هنگامی که آیات ما بر او خوانده می شود مستکبرانه روی بر می گرداند،گویی آن را نشنیده،گویی اصلا گوشهایش سنگین است!او را به عذاب دردناک بشارت ده.

8-(ولی)کسانی که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند باغهای پر نعمت بهشت از آن آنهاست.

9-جاودانه در آن خواهند ماند،این وعده مسلم الهی است،و اوست عزیز و حکیم(شکست ناپذیر و دانا).

شان نزول:

بعضی از مفسران گفته اند که نخستین آیات مورد بحث در باره"نضر بن

حارث"نازل شده است.

او مرد تاجری بود و به ایران سفر می کرد،و در ضمن،داستانهای ایرانیان را برای قریش بازگو می نمود،و می گفت:اگر محمد برای شما سرگذشت عاد و ثمود را نقل می کند،من داستانهای رستم و اسفندیار،و اخبار کسری و سلاطین عجم را باز می گویم!،آنها دور او را گرفته،استماع قرآن را ترک می گفتند.

بعضی دیگر گفته اند که این قسمت از آیات در باره مردی نازل شده که کنیز خواننده ای را خریداری کرده بود و شب و روز برای او خوانندگی می کرد و او را از یاد خدا غافل می ساخت.

مرحوم"طبرسی"مفسر بزرگ،بعد از ذکر این شان نزول می گوید:

حدیثی که از پیامبر ص در این زمینه نقل شده شان نزول فوق را تایید می کند،چرا که آن حضرت ص فرمود:

لا یحل تعلیم المغنیات و لا بیعهن، و اثمانهن حرام و قد نزل تصدیق ذلک فی کتاب اللّٰه:" وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ ...".

"آموزش دادن کنیزان خواننده،و خرید و فروش آنها حرام است و درآمدی که از این راه به دست می آید نیز حرام است،گواه این مطلب چیزی است که خداوند در کتابش فرموده: وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ ...".

تفسیر:

غنا یکی از دامهای بزرگ شیاطین!

در این آیات،سخن از گروهی است که درست در مقابل گروه"محسنین" و"مؤمنین"قرار دارند که در آیات گذشته مطرح بودند.

در اینجا سخن از جمعیتی است که سرمایه های خود را برای بیهودگی و گمراه ساختن مردم به کار می گیرد،و بدبختی دنیا و آخرت را برای خود می خرد!

نخست می فرماید:"بعضی از مردم،سخنان باطل و بیهوده را خریداری می کنند تا خلق خدا را از روی جهل و نادانی،از راه خدا گمراه سازند"( وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ ).

"و آیات خدا را به استهزاء و سخریه گیرند"( وَ یَتَّخِذَهٰا هُزُواً ) ⁽¹⁾.

و در پایان آیه اضافه می کند:"عذاب خوار کننده از آن این گروه است" ( أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ ).

خریداری کردن سخنان باطل و بیهوده یا به این گونه است که به راستی افسانه های خرافی و باطل را با دادن پول به دست آورند،آن چنان که در داستان "نضر بن حارث"خواندیم.

و یا از این طریق است که برای ترتیب دادن مجالس لهو و باطل و خوانندگی کنیزان خواننده خریداری کنند،چنان که در حدیث پیامبر ص ضمن شان نزول بیان شد.

و یا صرف کردن مال به هر صورت و به هر طریقی که به وسیله آن به این هدف نامشروع یعنی سخنان باطل و بیهوده برسند.

عجب اینکه این کوردلان مطالب باطل و بیهوده را به گرانترین قیمت خریداری می کردند،اما آیات الهی و حکمت را که پروردگار،رایگان در اختیارشان گذارده نادیده می گرفتند.

این احتمال نیز وجود دارد که خریداری(اشتراء)در اینجا معنی کنایی داشته باشد و منظور از آن هر گونه تلاش و کوشش برای رسیدن به این منظور است.

و اما" لَهْوَ الْحَدِیثِ "،مفهوم وسیع و گسترده ای دارد که هر گونه سخنان یا آهنگهای سرگرم کننده و غفلت زا را که انسان را به بیهودگی یا گمراهی می کشاند در بر می گیرد،خواه از قبیل"غنا"و الحان و آهنگهای شهوت انگیز و هوس آلود باشد،و خواه سخنانی که نه از طریق آهنگ،بلکه از طریق محتوی انسان را به بیهودگی و فساد،سوق می دهد.

و یا از هر دو طریق،چنان که در تصنیفها و اشعار عاشقانه خوانندگان معمولی است که هم محتوایش گمراه کننده است و هم آهنگش! و یا مانند داستانهای خرافی و اساطیر که سبب انحراف مردم از"صراط مستقیم"الهی می گردد.

و یا سخنان سخریه آمیزی که به منظور محو حق و تضعیف پایه های ایمان مطرح می شود،همانند چیزی که از ابو جهل و یارانش نقل می کنند که رو به قریش می کرد و می گفت:"می خواهید شما را از"زقوم"که"محمد"ما را به آن تهدید می کند اطعام کنم؟!سپس می فرستاد و"کره و خرما"حاضر می کردند و می گفت:

این همان"زقوم"است!...و به این ترتیب آیات الهی را بباد استهزاء می گرفت.

به هر حال"لهو الحدیث"معنای گسترده ای دارد که همه اینها و مانند آن را فرا می گیرد،و اگر در روایات اسلامی و سخنان مفسرین روی یکی از اینها انگشت گذارده شده است هرگز دلیل بر انحصار و محدودیت مفهوم آیه نیست.

در احادیثی که از طرق اهل بیت ع به ما رسیده تعبیرهایی دیده می شود که بیانگر همین وسعت مفهوم این کلمه است:

از جمله در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:

الغناء مجلس لا ینظر اللّٰه الی اهله،و هو مما قال اللّٰه عز و جل" وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ " :"مجلس غنا و خوانندگی لهو و باطل،مجلسی

است که خدا به اهل آن نمی نگرد،(و آنها را مشمول لطفش قرار نمی دهد)و این مصداق همان چیزی است که خداوند عز و جل فرموده"بعضی از مردم هستند که سخنان بیهوده خریداری می کنند تا مردم را از راه خدا گمراه سازند" ⁽¹⁾.

تعبیر به" لَهْوَ الْحَدِیثِ "بجای"الحدیث اللهو"گویا اشاره به این است که هدف اصلی آنها همان لهو و بیهودگی است،و سخن،وسیله ای برای رسیدن به آن است.

جمله" لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ "نیز مفهوم وسیعی دارد که هم گمراه کردن اعتقادی را شامل می شود آن چنان که در داستان نضر بن حارث و ابو جهل خواندیم و هم منحرف ساختن اخلاقی آن چنان که در احادیث غنا آمده است.

تعبیر"بغیر علم"اشاره به این است که این گروه گمراه و منحرف حتی به مذهب باطل خود نیز ایمان ندارند،بلکه صرفا از جهل و تقلیدهای کورکورانه پیروی می کنند،آنها جاهلانی هستند که دیگران را نیز به جهل و نادانی خود گرفتار می سازند.

این در صورتی است که تعبیر"بغیر علم"را توصیف برای گمراه کنندگان بدانیم،اما بعضی از مفسران نیز احتمال داده اند که توصیفی برای"گمراه شوندگان" باشد،یعنی مردم جاهل و بیخبر را ناآگاهانه به وادی انحراف و باطل می کشانند.

این بیخبران گاه از این هم فراتر می روند،یعنی تنها به جنبه های سرگرمی و غافل کننده این مسائل قانع نمی شوند،بلکه سخنان لهو و بیهوده خود را وسیله ای برای استهزاء و سخریه آیات الهی قرار می دهند،و این همان است که در آخر آیه فوق به آن اشاره کرده،می فرماید:و یتخذها هزوا.

اما توصیف عذاب به"مهین"(خوار کننده و اهانت بار)به خاطر آن است که جریمه باید همانند جرم باشد،آنها نسبت به آیات الهی توهین کردند،خداوند

هم برای آنها مجازاتی تعیین کرده که علاوه بر دردناک بودن توهین آور نیز می باشد.

*** آیه بعد به عکس العمل این گروه در برابر آیات الهی اشاره کرده،و در واقع آن را با عکس العملشان در برابر لهو الحدیث مقایسه می کند و می گوید:

"هنگامی که آیات ما بر او خوانده می شود مستکبرانه روی بر می گرداند،گویی آیات ما را نشنیده،گویی اصلا گوشهایش سنگین است"و اصلا هیچ سخنی را نمی شنود( وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا وَلّٰی مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهٰا کَأَنَّ فِی أُذُنَیْهِ وَقْراً ).

و در پایان،کیفر دردناک چنین کسی را اینگونه بازگو می کند:"او را به عذاب دردناک بشارت ده"!( فَبَشِّرْهُ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ ).

تعبیر به وَلّٰی مُسْتَکْبِراً اشاره به این است که رویگرداندن او تنها به خاطر مزاحمت با منافع دنیوی و هوسهایش نیست،بلکه از اینهم فراتر می رود و انگیزه استکبار و تکبر در برابر خدا و آیات خدا که بزرگترین گناه است در عمل او نیز وجود دارد.

جالب اینکه نخست می گوید:"آن چنان بی اعتنایی به آیات الهی می کند که گویی اصلا آن را نشنیده و کاملا بی اعتنا از کنار آن می گذرد"سپس اضافه می کند:"نه تنها این آیات را نمی شنود،گویی اصلا کر است و هیچ سخنی را نمی شنود"! جزای چنین افراد نیز متناسب اعمالشان است همانگونه که عملشان برای اهل حق درد آور بود،خداوند مجازاتشان را نیز دردناک قرار داده،و به عذاب الیمشان گرفتار می سازد! توجه به این نکته نیز لازم است که تعبیر به"بشر"(بشارت ده)در مورد عذاب دردناک الهی متناسب با کار مستکبرانی است که آیات الهی را به باد سخریه

می گرفتند و بو جهل صفتانی که"زقوم جهنم"را با کره و خرما تفسیر می کردند! ***در آیات بعد به شرح حال مؤمنان راستین باز می گردد که در آغاز این مقایسه از آنان شروع شد،در پایان نیز به آنان ختم گردد،می فرماید:"کسانی که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند،باغهای پر نعمت بهشت از آن آنها است"( إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ جَنّٰاتُ النَّعِیمِ ).

آری این گروه بر عکس مستکبران بی ایمان،و گمراه کنندگان کوردل که نه آثار خدا را در جهان می بینند و نه سخنان فرستادگان خدا را به گوش جان می شنوند،به حکم عقل و خرد بیدار و چشم بینا و گوش شنوا که خدا نصیبشان کرده هم به آیات الهی ایمان می آورند و هم در اعمال صالح خود آن را به کار می گیرند و چه جالب است که آنها"عذاب الیم"داشتند و اینها"جنات نعیم" دارند. ***مهمتر اینکه این باغهای پر نعمت بهشتی،برای آنها جاودانه است"همیشه در آن خواهند ماند"( خٰالِدِینَ فِیهٰا ).

"این وعده مسلم الهی است،وعده ای تخلف ناپذیر"( وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا ).

و خداوند نه وعده دروغین می دهد،و نه از وفای به وعده های خود عاجز است،چرا که"او عزیز و قدرتمند،و حکیم و آگاه است"( وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ).

این نکته قابل دقت است که در مورد مستکبران، "عذاب"به صورت مفرد ذکر شده و در مورد مؤمنان صالح العمل،"جنات"به صورت جمع،چرا که رحمت خدا همواره بر غضبش پیشی گرفته.

تاکید بر خلود و وعده حق الهی نیز تاکیدی بر همین فزونی"رحمت"

بر"غضب"است.

"نعیم"که از ماده"نعمت"است،معنی گسترده ای دارد که همه انواع نعمتهای مادی و معنوی را شامل می شود،حتی نعمتهایی که برای ما محبوسان زندان تن در این دنیا قابل درک نیست"راغب"در"مفردات"می گوید:"نعیم" به معنی"نعمت بسیار"است(النعیم النعمة الکثیرة).

نکته ها:

اشاره

1-تحریم غنا

بدون شک غنا به طور اجمال از نظر مشهور علمای شیعه حرام است و شهرتی در سرحد اجماع و اتفاق دارد.

بسیاری از علمای اهل سنت نیز بر این عقیده تاکید کرده اند،هر چند بعضی از آنها استثناهایی برای آن قائل شده اند،و شاید بعضی از این استثناها در حقیقت استثناء نباشد و خارج از موضوع غنا محسوب شود(و به اصطلاح تخصصا خارج است).

"قرطبی"در ذیل آیات مورد بحث در همین زمینه چنین می گوید:"غنای معمول در میان گروهی از مردم،هر گاه مشتمل بر اشعار عاشقانه در باره زنان و توصیف زیبائیهای آنان،و ذکر شراب و محرمات دیگر باشد،همه علما در حرمت آن متفقند،چرا که مصداق لهو و غنای مذموم می باشد،و اما اگر از این امور خالی گردد،مختصری از آن در اعیاد و جشنهای زفاف جائز است،و همچنین برای نشاط بخشیدن به هنگام انجام کارهای مشکل،آن گونه که در تاریخ اسلام در مساله حفر خندق آمده،و یا اشعاری که"انجشه"به هنگام حرکت قافله به سوی مکه در حجة الوداع برای تحریک شتران می خوانده است،اما آنچه امروز در میان"صوفیه"معمول است که انواع آلات طرب را در این زمینه به کار می برند

حرام است" ⁽¹⁾.

آنچه را که قرطبی به صورت استثناء بیان کرده از قبیل خواندن"حدی" (آواز مخصوص)برای شتران یا اشعار مخصوصی که مسلمانان با آهنگ به هنگام حفر خندق می خواندند به احتمال قوی اصلا جزء غنا نبوده و نیست،و شبیه اشعاری است که گروهی با آهنگ مخصوص در راهپیماییها یا مجالس جشن و عزاداری مذهبی می خوانند.

در منابع اسلامی دلائل زیادی بر تحریم غنا در دست است که از جمله آیه فوق و مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ ...و بعضی دیگر از آیات قرآن می باشد که حد اقل طبق روایاتی که در تفسیر این آیات وارد شده بر غنا تطبیق گردیده،و یا غنا از مصادیق آن شمرده شده است.

در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم که در تفسیر آیه وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ (حج-30)فرمود:

قول الزور الغناء: "سخن باطل همان غنا است" ⁽²⁾.

و نیز همان امام ع در تفسیر آیه وَ الَّذِینَ لاٰ یَشْهَدُونَ الزُّورَ (فرقان- 72)فرمود:"منظور از آن غنا است" ⁽³⁾.

و در تفسیر همین آیه مورد بحث،روایات متعددی از امام باقر ع و امام صادق ع و امام علی بن موسی الرضا ع نقل شده است که یکی از مصداقهای "لهو الحدیث"را که موجب"عذاب مهین"است غنا معرفی کرده اند ⁽⁴⁾.

علاوه بر این روایات فراوان دیگری-منهای تفسیر آیات-در منابع اسلامی دیده می شود که تحریم غنا را بطور مؤکد بیان می کند.

در حدیثی که از"جابر بن عبد اللّٰه"از پیامبر ص نقل شده می خوانیم:

کان ابلیس اول من تغنی:"شیطان اولین کسی بود که غنا خواند" ⁽⁵⁾.

و در حدیث دیگری از امام صادق ع چنین آمده است:

بیت الغناء لا- تؤمن فیه الفجیعة،و لا تجاب فیه الدعوة،و لا یدخله الملک: "خانه ای که در آن غنا باشد،ایمن از مرگ و مصیبت دردناک نیست،و دعا در آن به اجابت نمی رسد،و فرشتگان وارد آن نمی شوند" ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگری از همان امام ع می خوانیم:

الغناء یورث النفاق، و یعقب الفقر: "غنا،روح نفاق را پرورش می دهد و فقر و بدبختی می آفریند" ⁽²⁾.

در حدیث دیگر که از امام صادق ع نقل شده از جمله کسانی را که ملعون و دور از رحمت خدا شمرده است زن خواننده و کسی است که اجرتی به او می دهد و کسی که آن پول را مصرف می نماید!(المغنیة ملعونة،و من اداها ملعون، و آکل کسبها ملعون) ⁽³⁾.

در منابع معروف اهل سنت نیز روایات متعددی در این زمینه نقل شده است.

از جمله روایتی است که در"در المنثور"از جمع کثیری از محدثین از ابی امامة از پیغمبر گرامی اسلام ص نقل کرده است که فرمود:

لا یحل تعلیم المغنیات و لا بیعهن و اثمانهن حرام :"تعلیم زنان خواننده حلال نیست، و همچنین خرید و فروش این کنیزان،و چیزی که در مقابل آن گرفته می شود نیز حرام است" ⁽⁴⁾.

نظیر همین معنی را نویسنده التاج از ترمذی و امام احمد نقل کرده است (التاج جلد 5 صفحه 287).

"ابن مسعود"از پیامبر ص نقل می کند که فرمود:

الغناء ینبت النفاق

فی القلب کما ینبت الماء البقل: "غنا روح نفاق را در قلب پرورش می دهد همانگونه که آب گیاهان را"! ⁽¹⁾.

روی هم رفته روایاتی که در این زمینه نقل شده است بقدری زیاد است که به حد تواتر می رسد،و به همین دلیل اکثر علمای اسلام فتوی به حرمت داده اند علاوه بر علمای شیعه که تقریبا در این سخن اتفاق نظر دارند،تحریم آن از ابو حنیفه نیز نقل شده است، و هنگامی که از احمد پیشوای معروف اهل سنت در باره غنا سؤال کردند در پاسخ گفت:ینبت النفاق:"روح نفاق را در آدمی می رویاند"!.

و مالک،پیشوای دیگر اهل سنت در پاسخ این سؤال گفت:یفعله الفساق:

"مردم فاسق به دنبال آن می روند"! و"شافعی"تصریح کرده است که شهادت اصحاب غنا قبول نیست،و این خود دلیل بر فسق آنها است.

از اصحاب شافعی نیز نقل شده که فتوای شافعی را تحریم می دانند،بر خلاف آنچه بعضی پنداشته اند ⁽²⁾.

2-غناء چیست؟

در حرمت غناء چندان مشکلی وجود ندارد،مشکل تشخیص موضوع غناء است.

آیا هر صوت خوش و زیبایی غنا است؟ مسلما چنین نیست،زیرا در روایات اسلامی آمده و سیره مسلمین نیز حکایت می کند که قرآن و اذان و مانند آن را با صدای خوش و زیبا بخوانید.

آیا غنا هر صدایی است که در آن"ترجیع"(رفت و آمد صدا در حنجره و به اصطلاح غلت دادن)باشد؟آن نیز ثابت نیست.

آنچه از مجموع کلمات فقهاء و سخنان اهل سنت در این زمینه می توان استفاده کرد این است که غناء،آهنگهای طرب انگیز و لهو و باطل است.

و به عبارت روشنتر:غناء آهنگ هایی است که متناسب مجالس فسق و فجور و اهل گناه و فساد می باشد.

و باز به تعبیر دیگر:غناء به صوتی گفته می شود که قوای شهوانی را در انسان تحریک می نماید،و انسان در آن حال احساس می کند که اگر در کنار آن صدا، شراب و فساد جنسی نیز باشد کاملا مناسب است!.

این نکته نیز قابل توجه است که گاه یک"آهنگ"هم خودش غنا و لهو و باطل است و هم محتوای آن،به این ترتیب که اشعار عشقی و فسادانگیز را با آهنگهای مطرب بخوانند،و گاه تنها آهنگ،غنا است،به این ترتیب که اشعار پر محتوی یا آیات قرآن و دعاء و مناجات را به آهنگی بخوانند که مناسب مجالس عیاشان و فاسدان است،و در هر دو صورت حرام می باشد(دقت کنید).

ذکر این نکته نیز لازم است که گاه برای غنا دو رقم معنی ذکر می شود "معنی عام"و"معنی خاص"،معنی خاص همان است که در بالا گفتیم یعنی آهنگهای تحریک شهوات و متناسب مجالس فسق و فجور.

ولی معنی عام هر گونه صوت زیبا است،و لذا آنها که غنا را به معنی عام تفسیر کرده اند بر آن دو قسم قائل شده اند"غنای حلال"و"غنای حرام".

منظور از غنای حرام همان است که در بالا گفته شد و منظور از غنای حلال صدای زیبا و خوشی است که مفسده انگیز نباشد،و متناسب با مجالس فسق و فجور نگردد.

بنا بر این در اصل تحریم غنا تقریبا اختلافی نیست،اختلاف در نحوه تفسیر

آن است.

البته"غنا"مصادیق مشکوکی نیز دارد(مانند همه مفاهیم دیگر)که انسان به راستی نمی داند فلان صوت مناسب مجالس فسق و فجور است یا نه؟و در این صورت به حکم اصل برائت محکوم به حلیت است(البته بعد از آگاهی کافی از مفهوم عرفی غنا طبق تعریف فوق).

و از اینجا روشن می شود صداها و آهنگهای حماسی که متناسب میدانهای نبرد و یا ورزش و یا مانند آن است دلیلی بر تحریم آن نیست.

البته در زمینه غنا بحثهای دیگری نیز وجود دارد از قبیل پاره ای از استثناها که بعضی برای آن قائل شده اند،و جمعی آن را انکار کرده اند،و مسائل دیگر که باید در کتب فقهی از آن سخن گفت.

آخرین سخنی که در اینجا ذکر آن را لازم می دانیم این است که آنچه در بالا گفتیم مربوط به خوانندگی است و اما استفاده از آلات موسیقی و حرمت آن بحث دیگری دارد که از موضوع این سخن خارج است.

3-فلسفه تحریم غنا

اشاره

دقت در مفهوم"غنا"با شرائطی که در شرح موضوع آن گفتیم،فلسفه تحریم آن را به خوبی روشن می سازد.

در یک بررسی کوتاه به مفاسد زیر برخورد می کنیم:

الف:تشویق به فساد اخلاق-

تجربه نشان داده است-و تجربه بهترین شاهد و گواه است-که بسیاری افراد تحت تاثیر آهنگهای غناء،راه تقوی و پرهیزکاری را رها کرده،و به شهوات و فساد روی می آورند.

مجلس غنا معمولا مرکز انواع مفاسد است و آنچه به این مفاسد دامن می زند همان غناء است.

در بعضی از گزارشهایی که در جرائد خارجی آمده می خوانیم که در مجلسی که گروهی از دختران و پسران بودند،و آهنگ خاصی از غناء در آنجا اجرا شد آن چنان هیجانی به دختران و پسران دست داد که به یکدیگر حمله ور شدند و فجایع زیادی بار آوردند که قلم از ذکر آن شرم دارد.

در تفسیر"روح المعانی"،سخنی از یکی از سران"بنی امیه"نقل می کند که به آنها می گفت:از غنا بپرهیزید که حیا را کم می کند،شهوت را می افزاید شخصیت را در هم می شکند،جانشین شراب می شود، و همان کاری را می کند که مستی انجام می دهد ⁽¹⁾.

و این نشان می دهد که حتی آنها نیز به مفاسد آن پی برده بودند.

و اگر می بینیم در روایات اسلامی کرارا آمده است که غنا روح نفاق را در قلب پرورش می دهد اشاره به همین حقیقت است،روح نفاق همان روح آلودگی به فساد و کناره گیری از تقوا و پرهیزکاری است.

و نیز اگر در روایات آمده است که فرشتگان در خانه ای که غنا در آن است وارد نمی شوند به خاطر همین آلودگی به فساد است،چرا که فرشتگان پاکند و طالب پاکیند،و از این محیطهای آلوده بیزارند.

ب-غافل شدن از یاد خدا-

تعبیر به"لهو"که در تفسیر"غنا"در بعضی از روایات اسلامی آمده است،اشاره به همین حقیقت است که غناء انسان را آن چنان مست شهوات می کند که از یاد خدا غافل می سازد.

در آیات فوق خواندیم که"لهو الحدیث"،یکی از عوامل"ضلالت"از "سبیل اللّٰه"است،و موجب"عذاب الیم".

در حدیثی از علی ع می خوانیم:

کل ما الهی عن ذکر اللّٰه فهو من المیسر:

"هر چیزی که انسان را از یاد خدا غافل کند(و در شهوات فرو ببرد)آن در حکم قمار است" ⁽¹⁾.

ج-آثار زیانبار بر اعصاب-

غنا و موسیقی در حقیقت،یکی از عوامل مهم تخدیر اعصاب است،و به تعبیر دیگر مواد مخدر گاهی از طریق دهان و نوشیدن وارد بدن می شوند،(مانند شراب).

و گاه از طریق بوئیدن و حس شامه(مانند هروئین).

و گاه از طریق تزریق(مانند مرفین).

و گاه از طریق حس سامعه است(مانند غنا).

به همین دلیل گاهی غنا و آهنگهای مخصوصی،چنان افراد را در نشئه فرو می برد،که حالتی شبیه به مستی به آنها دست می دهد،البته گاه به این مرحله نمی رسد اما در عین حال تخدیر خفیف ایجاد می کند.

و به همین دلیل بسیاری از مفاسد مواد مخدر در غنا وجود دارد،خواه تخدیر آن خفیف باشد یا شدید.

"توجه دقیق به بیوگرافی مشاهیر موسیقی دانان نشان می دهد که در دوران عمر به تدریج دچار ناراحتیهای روحی گردیده اند،تا آنجا که رفته رفته اعصاب خود را از دست داده،و عده ای مبتلا به بیماریهای روانی شده،و گروهی مشاعر خود را از کف داده،و به دیار جنون رهسپار شده اند،دسته ای فلج و ناتوان گردیده بعضی هنگام نواختن موسیقی درجه فشار خونشان بالا رفته و دچار سکته ناگهانی شده اند" ⁽²⁾.

در بعضی از کتبی که در زمینه آثار زیانبار موسیقی بر اعصاب آدمی نوشته شده است حالات جمعی از موسیقی دانان و خوانندگان معروف آمده است که به هنگام اجرای برنامه گرفتار سکته و مرگ ناگهانی شده،و در همان مجلس جان خود را از دست داده اند ⁽¹⁾.

کوتاه سخن اینکه آثار زیانبخش غنا و موسیقی بر اعصاب تا سر حد تولید جنون،و بر قلب و فشار خون،و تحریکات نامطلوب دیگر به حدی است که نیاز به بحث زیادی ندارد.

از آمارهایی که از مرگ و میرها در عصر ما تهیه شده چنین استفاده می شود که مرگهای ناگهانی نسبت به گذشته افزایش زیادی یافته است،عوامل این افزایش را امور مختلفی ذکر کرده اند از جمله افزایش غنا و موسیقی در سطح جهان.

د-غنا یکی از ابزار کار استعمار

استعمارگران جهان همیشه از بیداری مردم،مخصوصا نسل جوان،وحشت داشته اند،به همین دلیل بخشی از برنامه های گسترده آنها برای ادامه استعمار، فرو بردن جامعه ها در غفلت و بیخبری و ناآگاهی و گسترش انواع سرگرمیهای ناسالم است.

امروز مواد مخدر تنها جنبه تجارتی ندارد،بلکه یک ابزار مهم سیاسی، یعنی سیاستهای استعماری است،ایجاد مراکز فحشاء،کلوپهای قمار و همچنین سرگرمیهای ناسالم دیگر،و از جمله توسعه غنا و موسیقی،یکی از مهمترین ابزاری است که آنها برای تخدیر افکار مردم بر آن اصرار دارند،و به همین دلیل قسمت عمده وقت رادیوهای جهان را موسیقی تشکیل می دهد و از برنامه های عمده وسائل ارتباط جمعی همین موضوع است.

[سوره لقمان (31): آیات 10 تا 11]

اشاره

خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهٰا وَ أَلْقیٰ فِی اَلْأَرْضِ رَوٰاسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ وَ بَثَّ فِیهٰا مِنْ کُلِّ دٰابَّةٍ وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ (10) هٰذٰا خَلْقُ اَللّٰهِ فَأَرُونِی مٰا ذٰا خَلَقَ اَلَّذِینَ مِنْ دُونِهِ بَلِ اَلظّٰالِمُونَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (11)

ترجمه:

10-آسمانها را بدون ستونی که قابل رؤیت باشد آفرید،و در زمین کوه هایی افکند تا شما را به لرزه در نیاورد،و از هر گونه جنبنده روی آن منتشر ساخت،و از آسمان آبی نازل کردیم،و به وسیله آن در روی زمین انواع گوناگونی از جفتهای گیاهان پر ارزش رویاندیم.

11-این آفرینش خداست،اما به من نشان دهید معبودانی که غیر او هستند چه چیز را آفریده اند؟ولی ظالمان در گمراهی آشکارند.

تفسیر:

این آفرینش خدا است،دیگران چه آفریده اند؟

به دنبال بحثی که پیرامون قرآن،و ایمان به آن در آیات گذشته بود در دو آیه مورد بحث از دلائل توحید که یکی دیگر از اساسی ترین اصول اعتقادی است سخن می گوید.

در آیه نخست به پنج قسمت از آفرینش پروردگار که پیوند ناگسستنی با

هم دارند(آفرینش آسمان،و معلق بودن کرات در فضا و نیز آفرینش کوه ها برای حفظ ثبات زمین،و سپس آفرینش جنبندگان،و بعد از آن آب و گیاهان که وسیله تغذیه آنها است)اشاره می کند.

می فرماید:"خداوند آسمانها را بدون ستونی که قابل رؤیت باشد آفرید" ( خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهٰا ).

"عمد"(بر وزن قمر)جمع"عمود"به معنی ستون است،و مقید ساختن آن به"ترونها"،دلیل بر این است که آسمان ستونهای مرئی ندارد،مفهوم این سخن آنست که ستونهایی دارد اما غیر قابل رؤیت نیست،و چنان که پیش از این هم در تفسیر سوره رعد گفته ایم،این تعبیر اشاره لطیفی است به قانون جاذبه و دافعه که همچون ستونی بسیار نیرومند اما نامرئی کرات آسمانی را در جای خود نگه داشته.

در حدیثی که"حسین بن خالد"از امام"علی بن موسی الرضا" ع نقل کرده به این معنی تصریح شده است،فرمود:

سبحان اللّٰه،ا لیس اللّٰه یقول بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهٰا ؟قلت بلی،فقال:ثم عمد و لکن لا ترونها: "منزه است خدا، آیا خداوند نمی فرماید بدون ستونی که آن را مشاهده کنید؟راوی می گوید:

عرض کردم آری،فرمود:پس ستونهایی هست ولی شما آن را نمی بینید"! ⁽¹⁾و ⁽²⁾.

به هر حال جمله فوق یکی از معجزات علمی قرآن مجید است که شرح بیشتر آن را در ذیل آیه 2 سوره رعد(جلد 10 صفحه 110)آوردیم.

سپس در باره فلسفه"آفرینش کوه ها"می گوید:"خداوند در زمین کوه هایی افکند تا شما را مضطرب و متزلزل نکند"

( وَ أَلْقیٰ فِی الْأَرْضِ رَوٰاسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ ) ⁽¹⁾.

این آیه که نظائر فراوانی در قرآن دارد نشان می دهد که کوه ها وسیله ثبات زمینند،امروز از نظر علمی نیز این حقیقت ثابت شده که کوه ها از جهات متعددی مایه ثبات زمین هستند.

-از این نظر که ریشه های آنها به هم پیوسته و همچون زره محکمی،کره زمین را در برابر فشارهایی که از حرارت درونی ناشی می شود حفظ می کند، و اگر آنها نبودند زلزله های ویرانگر آن قدر زیاد بود که شاید مجالی به انسان برای زندگی نمی داد.

و از این نظر که این قشر محکم در برابر فشار جاذبه ماه و خورشید مقاومت می کند که اگر کوه ها نبود،جزر و مد عظیمی در پوسته خاکی زمین به وجود می آمد که بی شباهت به جزر و مد دریاها نبودند و زندگی را بر انسان ناممکن می ساخت.

-و از این نظر که فشار طوفانها را در هم می شکند،و تماس هوای مجاور زمین را به هنگام حرکت وضعی زمین به حد اقل می رساند و اگر آنها نبودند صفحه زمین همچون کویرهای خشک در تمام طول شب و روز صحنه طوفانهای مرگبار و بادهای در هم کوبنده بود ⁽²⁾.

حال که نعمت آرامش آسمان به وسیله ستون نامرئیش،و آرامش زمین به وسیله کوه ها تامین شد نوبت به آفرینش موجودات زنده و آرامش آنها می رسد که در محیطی آرام بتوانند قدم به عرصه حیات بگذارند،می گوید:"و در روی زمین از هر جنبنده ای منتشر ساخت"( وَ بَثَّ فِیهٰا مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ ).

تعبیر به" مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ "،اشاره به تنوع حیات و زندگی در چهره های مختلف است از جنبندگانی که از کوچکی با چشم عادی دیده نمی شوند و سرتاسر محیط ما را پر کرده اند گرفته،تا جنبندگان غول پیکری که عظمت آنها انسان را در وحشت فرو می برد.

همچنین جنبندگان به رنگهای مختلف و چهره های کاملا متفاوت،آبزیان و هوا زیان،پرندگان و خزندگان،حشرات گوناگون و مانند آنها که هر کدام برای خود عالمی دارند،و مساله حیات را در صدها هزار آئینه منعکس می سازند.

اما پیدا است که این جنبندگان نیاز به آب و غذا دارند،لذا در جمله های بعد به این دو موضوع اشاره کرده می گوید:"از آسمان آبی فرستادیم و به وسیله آن در روی زمین،انواع گوناگونی از جفتهای گیاهان پر ارزش رویاندیم" ( وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ ).

به این ترتیب اساس زندگی همه جنبندگان،مخصوصا انسان را که آب و گیاه تشکیل می دهد بیان می کند،سفره ای است گسترده با غذاهای متنوع در سرتاسر روی زمین که هر یک از آنها از نظر آفرینش،دلیلی است بر عظمت و قدرت پروردگار.

قابل توجه اینکه در بیان آفرینش سه قسمت نخست،افعال به صورت غائب ذکر شده،ولی به مساله نزول باران و پرورش گیاهان که می رسد، افعال را به صورت متکلم بیان کرده می فرماید:ما از آسمان آبی فرستادیم،و ما در زمین گیاهانی رویاندیم".

این خود یکی از فنون فصاحت است که به هنگام ذکر امور مختلف،آنها را در دو یا چند شکل متنوع بیان کنند تا شنونده هیچگونه احساس خستگی

نکنند،بعلاوه این تعبیر نشان می دهد که نزول باران و پرورش گیاهان مورد توجه خاصی بوده است.

این آیه بار دیگر به"زوجیت در جهان گیاهان"اشاره می کند که آن نیز از معجزات علمی قرآن است،چرا که در آن زمان،زوجیت(وجود جنس نر و ماده)در جهان گیاهان بطور گسترده ثابت نشده بود،و قرآن از آن پرده برداشت(شرح بیشتر پیرامون این مساله را می توانید در جلد 15 ذیل آیه 7 سوره شعراء مطالعه فرمائید).

ضمنا توصیف زوجهای گیاهان به"کریم"اشاره به انواع مواهبی است که در آنها وجود دارد. ***بعد از ذکر عظمت خداوند در جهان آفرینش،و چهره های مختلفی از خلقت روی سخن را به مشرکان کرده و آنها را مورد باز خواست قرار می دهد، می گوید:"این آفرینش خدا است،اما به من نشان دهید معبودانی که غیر او هستند چه چیز را آفریده اند"؟!( هٰذٰا خَلْقُ اللّٰهِ فَأَرُونِی مٰا ذٰا خَلَقَ الَّذِینَ مِنْ دُونِهِ ).

مسلما آنها نمی توانستند ادعا کنند هیچیک از مخلوقات این جهان مخلوق بتها هستند،بنا بر این آنها به توحید خالقیت معترف بودند،با اینحال چگونه می توانستند شرک در عبادت را توجیه کنند،چرا که توحید خالقیت دلیل بر توحید ربوبیت و یگانگی مدبر عالم،و آنهم دلیل بر توحید عبودیت است.

لذا در پایان آیه،عمل آنها را منطبق بر ظلم و ضلال شمرده می گوید:"ولی ظالمان در گمراهی آشکارند"( بَلِ الظّٰالِمُونَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ ).

می دانیم"ظلم"معنی گسترده ای دارد که شامل قرار دادن هر چیز در غیر

محل می شود، و از آنجا که مشرکان عبادت و گاه تدبیر جهان را در اختیار بتها می گذاشتند مرتکب بزرگترین ظلم و ضلالت بودند.

ضمنا تعبیر فوق اشاره لطیفی است به ارتباط"ظلم"و"ضلال"،زیرا هنگامی که انسان موقعیت موجودات عینی را در جهان نشناسد،یا بشناسد و رعایت نکند و هر چیز را در جای خویش نبیند،مسلما این ظلم سبب ضلالت و گمراهی او خواهد شد.

[سوره لقمان (31): آیات 12 تا 15]

اشاره

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا لُقْمٰانَ اَلْحِکْمَةَ أَنِ اُشْکُرْ لِلّٰهِ وَ مَنْ یَشْکُرْ فَإِنَّمٰا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اَللّٰهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ (12) وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یٰا بُنَیَّ لاٰ تُشْرِکْ بِاللّٰهِ إِنَّ اَلشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ (13) وَ وَصَّیْنَا اَلْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اُشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ إِلَیَّ اَلْمَصِیرُ (14) وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی اَلدُّنْیٰا مَعْرُوفاً وَ اِتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنٰابَ إِلَیَّ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (15)

ترجمه:

12-ما به لقمان حکمت دادیم(و به او گفتیم)شکر خدا را بجای آور،هر کس شکرگزاری کند به سود خویش شکر کرده،و آن کس که کفران کند(زیانی به خدا نمی رساند) چرا که خداوند بی نیاز و ستوده است.

13-به خاطر بیاور هنگامی را که لقمان به فرزندش گفت-در حالی که او را موعظه می کرد- پسرم!چیزی را شریک خدا قرار مده که شرک ظلم عظیمی است.

14-و ما به انسان در باره پدر و مادرش سفارش کردیم،مادرش او را با زحمت روی زحمت حمل کرد،(و به هنگام بارداری هر روز رنج و ناراحتی تازه ای را متحمل می شد)و دوران شیرخوارگی او در دو سال پایان می یابد(آری به او توصیه کردم)که شکر برای من و برای پدر و مادرت بجا آور که بازگشت همه شما به سوی من است.

15-و هر گاه آنها تلاش کنند که موجودی را شریک من قرار دهی که از آن آگاهی نداری (بلکه می دانی باطل است)از آنها اطاعت مکن،ولی با آنها در دنیا به طرز شایسته ای رفتار کن،و پیروی از راه کسانی بنما که به سوی من آمده اند،سپس بازگشت همه شما به سوی من است و من شما را از آنچه عمل می کردید آگاه می کنم.

تفسیر:

احترام پدر و مادر:

به تناسب بحثهای گذشته پیرامون توحید و شرک و اهمیت و عظمت قرآن و حکمتی که در این کتاب آسمانی به کار رفته،در آیات مورد بحث و چند آیه بعد از آن،سخن از"لقمان حکیم"و بخشی از اندرزهای مهم این مرد الهی در زمینه توحید و مبارزه با شرک به میان آمده،و مسائل مهم اخلاقی که در اندرزهای لقمان به فرزندش منعکس است نیز بازگو شده است.

این اندرزهای دهگانه که در طی شش آیه بیان شده هم مسائل اعتقادی را به طرز جالبی بیان می کند،و هم اصول وظایف دینی،و هم مباحث اخلاقی را.

در اینکه"لقمان"که بود؟و چه ویژگیهایی داشت؟در بحث نکات بخواست خدا سخن خواهیم گفت،ولی در اینجا همین اندازه می گوئیم که قرائن نشان می دهد او پیامبر نبود،بلکه مردی بود وارسته و مهذب که در میدان مبارزه با هوای نفس پیروز شده،و خداوند نیز چشمه های علم و حکمت را در قلب او گشوده بود.

در عظمت مقام او همین بس که خدا اندرزهایش را در کنار سخنان خود قرار داده،و در لابلای آیات قرآن ذکر فرموده است،آری هنگامی که قلب انسان بر اثر پاکی و تقوی به نور حکمت روشن گردد،سخنان الهی بر زبانش جاری می شود و همان می گوید که خدا می گوید،و آن گونه می اندیشد که خدا می پسندد! با این توضیح کوتاه به تفسیر آیات باز می گردیم.

در نخستین آیه می فرماید:"ما به لقمان حکمت دادیم،و به او گفتیم که برای خدا شکرگزاری کن،چرا که هر کس شکر نعمت او را ادا کند،به سود خویش شکر کرده،و هر کس کفران کند،زیانی به خدا نمی رساند،چرا که خداوند،بی نیاز و ستوده است( وَ لَقَدْ آتَیْنٰا لُقْمٰانَ الْحِکْمَةَ أَنِ اشْکُرْ لِلّٰهِ وَ مَنْ یَشْکُرْ فَإِنَّمٰا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ ) ⁽¹⁾.

در اینکه"حکمت"چیست؟باید گفت برای"حکمت"معانی فراوانی ذکر کرده اند،مانند"شناخت اسرار جهان هستی"و"آگاهی از حقایق قرآن" و"رسیدن به حق از نظر گفتار و عمل"و"معرفت و شناسایی خداوند".

اما همه این معانی را می توان یک جا جمع کرده و در تفسیر حکمت چنین گفت:حکمتی که قرآن از آن سخن می گوید و خداوند به لقمان عطا فرموده بود"مجموعه ای از معرفت و علم،و اخلاق پاک و تقوا و نور هدایت"بوده است.

در حدیثی از امام موسی بن جعفر ع می خوانیم:که در تفسیر این آیه برای"هشام بن حکم"فرمود:"مراد از حکمت،فهم و عقل است" ⁽²⁾.

در حدیث دیگری از امام صادق ع می خوانیم که در تفسیر این آیه فرمود:

اوتی معرفة امام زمانه: "حکمت این است که لقمان نسبت به امام و رهبر الهی عصر خود آگاهی داشت" ⁽¹⁾.

روشن است هر یک از اینها یکی از شاخه های مفهوم وسیع حکمت محسوب می شود و با هم منافاتی ندارد.

به هر حال"لقمان"به خاطر داشتن این حکمت به شکر پروردگارش پرداخت او هدف نعمتهای الهی و کاربرد آن را می دانست،و درست آنها را در همان هدفی که برای آن آفریده شده بودند به کار می بست،و اصلا حکمت همین است:

"به کار بستن هر چیز در جای خود"بنا بر این"شکر"و"حکمت"به یک نقطه باز می گردند.

در آیه،ضمنا نتیجه"شکران"و"کفران"نعمتها به این صورت بیان شده که"شکر نعمت به سود خود انسان"و"کفران نعمت نیز به زیان خود او است" چرا که خداوند از همگان بی نیاز است،اگر همه ممکنات،شکرگزاری کنند چیزی بر عظمتش افزوده نمی شود،و"اگر جمله کاینات کافر گردند،بر دامن کبریاش ننشیند گرد"! "لام"در جمله أَنِ اشْکُرْ لِلّٰهِ لام اختصاص است و"لام"در لنفسه لام نفع است بنا بر این سود شکرگزاری که همان دوام نعمت،و افزایش آن، به اضافه ثواب آخرت است عائد خود انسان می شود،همانگونه که زیان کفران فقط دامان خودش را می گیرد.

تعبیر به"غنی حمید"،اشاره به این است که شکرگزار در برابر افراد عادی یا چیزی به بخشنده نعمت می دهد،و یا اگر چیزی نمی دهد با ستایش او مقامش را در انظار مردم بالا می برد،ولی در مورد خداوند هیچیک از این دو

معنی ندارد،او از همگان بی نیاز است،و شایسته ستایش همه ستایشگران، فرشتگان حمد او می گویند و تمام ذرات موجودات به تسبیح و حمد او مشغولند و اگر انسانی به زبان قال،کفران کند،کمترین اثری ندارد،حتی ذرات وجود خودش به زبان حال مشغول حمد و ثنای اویند! قابل توجه است که"شکر"با"صیغه مضارع"که نشانه تداوم و استمرار است بیان شده،و"کفر"با"صیغه ماضی"که حتی بر یک مرتبه نیز صادق است، اشاره به اینکه کفران حتی برای یک بار ممکن است عواقب دردناکی بار آورد، اما شکرگزاری لازم است و مستمر و مداوم باشد،تا انسان مسیر تکاملی خود را طی کند. ***بعد از معرفی لقمان و مقام علم و حکمت او به نخستین اندرز وی که در عین حال مهمترین توصیه به فرزندش می باشد اشاره کرده چنین می فرماید:

"به خاطر بیاور هنگامی را که لقمان به فرزندش،در حالی که او را موعظه می کرد،گفت:پسرم هیچ چیز را شریک خدا قرار مده که شرک ظلم عظیمی است"( وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یٰا بُنَیَّ لاٰ تُشْرِکْ بِاللّٰهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ ).

حکمت لقمان ایجاب می کند که قبل از هر چیز به سراغ اساسی ترین مساله عقیدتی برود و آن مساله"توحید"است،توحید در تمام زمینه ها و ابعاد،زیرا هر حرکت تخریبی و ضد الهی از شرک سرچشمه می گیرد،از دنیا پرستی مقام پرستی،هوا پرستی،و مانند آن که هر کدام شاخه ای از شرک محسوب می شود.

همانگونه که اساس تمام حرکتهای صحیح و سازنده،توحید است،تنها دل به خدا بستن و سر بر فرمان او نهادن و از غیر او بریدن و همه بتها را در آستان

کبریایی او در هم شکستن! قابل توجه اینکه لقمان حکیم،دلیل بر نفی شرک را این ذکر می کند که شرک ظلم عظیم است،آن هم با تعبیری که از چند جهت،تاکید در بر دارد ⁽¹⁾.

و چه ظلمی از این بالاتر که هم در مورد خدا انجام گرفته که موجود بی ارزشی را همتای او قرار دهند،و هم در باره خلق خدا که آنها را به گمراهی بکشانند و با اعمال جنایتبار خود آنها را مورد ستم قرار دهند،و هم در باره خویشتن که از اوج عزت عبودیت پروردگار به قعر دره ذلت پرستش غیر او ساقط کنند! ***دو آیه بعد در حقیقت جمله های معترضه ای است که در لابلای اندرزهای لقمان از سوی خداوند بیان شده است،اما معترضه نه به معنی بی ارتباط،بلکه به معنی سخنان الهی که ارتباط روشنی با سخنان لقمان دارد،زیرا در این دو آیه، بحث از نعمت وجود پدر و مادر و زحمات و خدمات و حقوق آنها است و قرار دادن شکر پدر و مادر در کنار شکر"اللّٰه".

بعلاوه تاکیدی بر خالص بودن اندرزهای لقمان به فرزندش نیز محسوب می شود چرا که پدر و مادر با این علاقه وافر و خلوص نیت ممکن نیست جز خیر و صلاح فرزند را در اندرزهایشان بازگو کنند.

نخست می فرماید:"ما به انسان در باره پدر و مادرش سفارش کردیم" ( وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ ).

آن گاه به زحمات فوق العاده مادر اشاره کرده می گوید:"مادرش او را حمل کرد در حالی که هر روز ضعف و سستی تازه ای بر ضعف او افزوده می شد"( حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ ) ⁽²⁾.

این مساله از نظر علمی ثابت شده،و تجربه نیز نشان داده که مادران در دوران بارداری گرفتار وهن و سستی می شوند،چرا که شیره جان و مغز استخوانشان را به پرورش جنین خود اختصاص می دهند،و از تمام مواد حیاتی وجود خود بهترینش را تقدیم او می دارند.

به همین دلیل،مادران در دوران بارداری گرفتار کمبود انواع ویتامینها می شوند که اگر جبران نگردد ناراحتیهایی برای آنها به وجود می آورد،حتی این مطلب در دوران رضاع و شیر دادن نیز ادامه می یابد،چرا که"شیر،شیره جان مادر است".

لذا به دنبال آن می افزاید:"پایان دوران شیرخوارگی او دو سال است" ( وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ ).

همانگونه که در جای دیگر قرآن نیز اشاره شده است" وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ ":"مادران فرزندانشان را دو سال تمام شیر می دهند"(بقره-233).

البته منظور دوران کامل شیرخوارگی است هر چند ممکن است گاهی کمتر از آن انجام شود.

به هر حال مادر در این 33 ماه(دوران حمل و دوران شیرخوارگی) بزرگترین فداکاری را هم از نظر روحی و عاطفی،و هم از نظر جسمی،و هم از جهت خدمات در مورد فرزندش انجام می دهد.

جالب اینکه در آغاز توصیه در باره هر دو می کند ولی به هنگام بیان زحمات و خدمات تکیه روی زحمات مادر می نماید تا انسان را متوجه ایثارگریها و حق

عظیم او می سازد. سپس می گوید:"توصیه کردم که هم شکر مرا بجای آور و هم شکر پدر و مادرت را"( أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ ).

شکر مرا بجا آور که خالق و منعم اصلی توام و چنین پدر و مادر مهربانی به تو داده ام و هم شکر پدر و مادرت را که واسطه این فیض و عهده دار انتقال نعمتهای من به تو می باشند.

و چقدر جالب و پر معنی است که شکر پدر و مادر درست در کنار شکر خدا قرار گرفته.

و در پایان آیه با لحنی که خالی از تهدید و عتاب نیست می فرماید:"بازگشت همه شما به سوی من است"(الی المصیر).

آری اگر در اینجا کوتاهی کنید در آنجا تمام این حقوق و زحمات و خدمات مورد بررسی قرار می گیرد و مو به مو حساب می شود،باید از عهده حساب الهی در مورد شکر نعمتهایش،و همچنین در مورد شکر نعمت وجود پدر و مادر و عواطف پاک و بی آلایش آنها بر آئید.

بعضی از مفسران در اینجا به نکته ای توجه کرده اند که در قرآن مجید تاکید بر رعایت حقوق پدر و مادر کرارا آمده است،اما سفارش نسبت به فرزندان کمتر دیده می شود(جز در مورد نهی از کشتن فرزندان که یک عادت شوم و زشت استثنایی در عصر جاهلیت بوده است).

این به خاطر آن است که پدر و مادر به حکم عواطف نیرومندشان کمتر ممکن است فرزندان را به دست فراموشی بسپارند،در حالی که زیاد دیده شده است که فرزندان،پدر و مادر را مخصوصا به هنگام پیری و از کار افتادگی فراموش می کنند،و این دردناکترین حالت برای آنها و بدترین ناشکری برای فرزندان

محسوب می شود ⁽¹⁾. ***و از آنجا که توصیه به نیکی در مورد پدر و مادر،ممکن است این توهم را برای بعضی ایجاد کند که حتی در مساله عقائد و کفر و ایمان،باید با آنها مماشات کرد،در آیه بعد می افزاید:"هر گاه آن دو،تلاش و کوشش کنند که چیزی را شریک من قرار دهی که از آن(حد اقل)آگاهی نداری،از آنها اطاعت مکن" ( وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا ).

هرگز نباید رابطه انسان و پدر و مادرش،مقدم بر رابطه او با خدا باشد، و هرگز نباید عواطف خویشاوندی حاکم بر اعتقاد مکتبی او گردد.

تعبیر به"جاهداک"اشاره به این است که پدر و مادر گاه به گمان اینکه سعادت فرزند را می خواهند،تلاش و کوشش می کنند که او را به عقیده انحرافی خود بکشانند،و این در مورد همه پدران و مادران دیده می شود.

وظیفه فرزندان این است که هرگز در برابر این فشارها تسلیم نشوند، و استقلال فکری خود را حفظ کرده،عقیده توحید را با هیچ چیز معاوضه نکنند.

ضمنا جمله"ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ "(چیزی که به آن علم و آگاهی نداری) اشاره به این است که اگر فرضا دلائل بطلان شرک را نادیده بگیریم،حد اقل دلیلی بر اثبات آن نیست،و هیچ شخص بهانه جویی نیز نمی تواند دلیلی بر اثبات شرک اقامه کند.

از این گذشته اگر شرک حقیقتی داشت،باید دلیلی بر اثبات آن وجود داشته باشد،و چون دلیلی بر اثبات آن نیست خود دلیلی بر بطلان آن می باشد.

باز از آنجا که ممکن است،این فرمان،این توهم را به وجود آورد که در برابر پدر و مادر مشرک،باید شدت عمل و بی حرمتی به خرج داد،بلا فاصله

اضافه می کند که عدم اطاعت آنها در مساله کفر و شرک،دلیل بر قطع رابطه مطلق با آنها نیست بلکه در عین حال"با آنها در دنیا به طرز شایسته ای رفتار کن ( وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً ).

از نظر دنیا و زندگی مادی با آنها مهر و محبت و ملاطفت کن،و از نظر اعتقاد و برنامه های مذهبی،تسلیم افکار و پیشنهادهای آنها نباش،این درست نقطه اصلی اعتدال است که حقوق خدا و پدر و مادر،در آن جمع است.

لذا بعدا می افزاید:"راه کسانی را پیروی کن که به سوی من باز گشته اند" راه پیامبر و مؤمنان راستین( وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنٰابَ إِلَیَّ ).

چرا که بعد از آن"بازگشت همه شما به سوی من است و من شما را از آنچه در دنیا عمل می کردید آگاه می سازم"و بر طبق آن پاداش و کیفر می دهم ( ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ).

نفی و اثباتهای پی در پی،و امر و نهی ها در آیات فوق،برای این است که مسلمانان در این گونه مسائل که در بدو نظر تضادی در میان انجام دو وظیفه لازم تصور می شود خط اصلی را پیدا کنند،و بدون کمترین افراط و تفریط،در مسیر صحیح قرار گیرند،و این دقت و ظرافت قرآن در این ریزه کاریها،از چهره های فصاحت و بلاغت عمیق آن است.

به هر حال آیه فوق کاملا شبیه چیزی است که در آیه 8 سوره عنکبوت آمده است که می گوید: وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ).

و در باره آن شان نزولی در بعضی از تفاسیر نقل شده است که در ذیل آیه 8 سوره عنکبوت آوردیم.

نکته ها:

اشاره

1-لقمان که بود؟

نام لقمان در دو آیه از قرآن در همین سوره آمده است،در قرآن دلیل صریحی بر اینکه او پیامبر بوده است یا تنها یک فرد حکیم،وجود ندارد،ولی لحن قرآن در مورد لقمان،نشان می دهد که او پیامبر نبود،زیرا در مورد پیامبران سخن از رسالت و دعوت به سوی توحید و مبارزه با شرک و انحرافات محیط و عدم مطالبه اجر و پاداش و نیز بشارت و انذار در برابر امتها معمولا دیده می شود،در حالی که در مورد لقمان هیچیک از این مسائل ذکر نشده و تنها اندرزهای او که به صورت خصوصی که با فرزندش بیان شده-هر چند محتوای آن جنبه عمومی دارد-آمده است،و این گواه بر این است که او تنها یک مرد حکیم بوده است.

در حدیثی که از پیامبر گرامی اسلام ص نیز نقل شده چنین می خوانیم:

حقا اقول لم یکن لقمان نبیا،و لکن کان عبدا کثیر التفکر،حسن الیقین،احب اللّٰه فاحبه و من علیه بالحکمة... به حق می گویم که لقمان پیامبر نبود،ولی بنده ای بود که بسیار فکر می کرد،ایمان و یقینش عالی بود، خدا را دوست می داشت،و خدا نیز او را دوست داشت،و نعمت حکمت بر او ارزانی فرمود...".

در بعضی از تواریخ آمده است که لقمان غلامی سیاه از مردم سودان مصر بود،و با وجود چهره نازیبا،دلی روشن و روحی مصفا داشت،او از همان آغاز به راستی سخن می گفت،و امانت را به خیانت نمی آلود،و در اموری که مربوط به او نبود دخالت نمی کرد ⁽¹⁾.

بعضی از مفسران احتمال نبوت او را داده اند ولی چنان که گفتیم هیچ دلیلی

بر آن نیست،بلکه شواهد روشنی بر ضد آن داریم.

در بعضی از روایات آمده است که شخصی به لقمان گفت:"مگر تو با ما شبانی نمی کردی؟در پاسخ گفت:آری چنین است.

سؤال کننده پرسید:پس از کجا اینهمه علم و حکمت نصیب تو شد؟در پاسخ گفت:

قدر اللّٰه،و اداء الامانة و صدق الحدیث و الصمت عما لا یعنینی: "این به خواست خدا بود،و اداء امانت کردن،و راستگویی و سکوت در برابر آنچه به من مربوط نبود" ⁽¹⁾.

در ذیل روایتی که در بالا از پیامبر گرامی اسلام ص نقل کردیم نیز چنین آمده است:"روزی لقمان در وسط روز برای استراحت خوابیده بود،ناگهان ندایی شنید که ای لقمان!آیا می خواهی خداوند تو را خلیفه در زمین قرار دهد که در میان مردم به حق قضاوت کنی؟ لقمان در پاسخ آن ندا گفت:اگر پروردگارم مرا مخیر کند،راه عافیت را می پذیرم و تن به این آزمون بزرگ نمی دهم!ولی اگر فرمان دهد فرمانش را به جان پذیرا می شوم،زیرا می دانم اگر چنین مسئولیتی بر دوش من بگذارد حتما مرا کمک می کند و از لغزشها نگه می دارد.

فرشتگان-در حالی که آنها را نمی دید-گفتند:ای لقمان برای چه؟ گفت:برای اینکه داوری در میان مردم سخت ترین منزلگاهها،و مهمترین مراحل است،و امواج ظلم و ستم از هر سو متوجه آن است،اگر خدا انسان را حفظ کند شایسته نجات است و اگر راه خطا برود از راه بهشت منحرف شده است کسی که در دنیا سر بزیر و در آخرت سربلند باشد بهتر از کسی است که در دنیا سربلند و در آخرت سربزیر باشد،و کسی که دنیا را بر آخرت برگزیند به دنیا نخواهد رسید و آخرت را نیز از دست خواهد داد!

فرشتگان از منطق جالب لقمان در شگفتی فرو رفتند،لقمان این سخن را گفت و به خواب فرو رفت،و خداوند نور حکمت در دل او افکند،هنگامی که بیدار شد زبان به حکمت گشود!..." ⁽¹⁾.

2-گوشه ای از حکمت لقمان

بعضی از مفسران در اینجا به تناسب اندرزهای لقمان که در آیات این سوره منعکس است قسمتهایی از سخنان حکمت آمیز این مرد الهی را بازگو کرده اند که ما فشرده ای از آن را در اینجا می آوریم:

الف:لقمان به فرزندش چنین می گفت:یا بنی!ان الدنیا بحر عمیق، و قد هلک فیها عالم کثیر،فاجعل سفینتک فیها الایمان باللّٰه،و اجعل شراعها التوکل علی اللّٰه،و اجعل زادک فیها تقوی اللّٰه،فان نجوت فبرحمة اللّٰه و ان هلکت فبذنوبک!:

"پسرم!دنیا دریای ژرف و عمیقی است که خلق بسیاری در آن غرق شده اند،تو کشتی خود را در این دریا ایمان به خدا قرار ده،بادبان آن را توکل بر خدا،زاد و توشه ات را در آن تقوای الهی،اگر از این دریا رهایی یابی به برکت رحمت خدا است،و اگر هلاک شوی به خاطر گناهان تو است" ⁽²⁾.

همین مطلب در کتاب کافی،ضمن سخنان امام کاظم ع به هشام بن حکم به صورت کاملتری از لقمان حکیم نقل شده است:

یا بنی ان الدنیا بحر عمیق،قد غرق فیها عالم کثیر،فلتکن سفینتک فیها تقوی اللّٰه،و حشوها الایمان،و شراعها التوکل،و قیمها العقل،و دلیلها العلم،و سکانها الصبر: "پسرم دنیا دریای عمیقی است که گروه بسیاری در آن

غرق شدند،کشتی تو در این دریا باید تقوای الهی باشد،و زاد و توشه ات ایمان، و بادبان این کشتی توکل،و ناخدای آن عقل،و راهنمای آن علم،و سکان آن صبر است" ⁽¹⁾.

ب-در گفتار دیگری به فرزندش در آداب مسافرت چنین می گوید:

پسرم!هنگامی که مسافرت می کنی،اسلحه و لباس و خیمه و وسیله نوشیدن آب،و وسائل دوختن و داروهای ضروری را که هم خود،و هم همراهانت از آن استفاده می توانید بکنید بردار،و با همسفران در همه چیز جز در معصیت الهی همراهی کن.

پسرم!هنگامی که با جمعی مسافرت کردی در کارهایت با آنها مشورت کن.

در صورت آنها تبسم نما.

در مورد زاد و توشه ای که داری سخاوتمند باش.

هنگامی که تو را صدا زنند پاسخ گو و اگر از تو کمک بخواهند آنها را یاری کن.

تا می توانی سکوت اختیار کن.

نماز بسیار بخوان.

در مرکب و آب و غذا که داری سخاوتمند باش.

اگر از تو گواهی به حق بطلبند گواهی ده.

اگر از تو مشورتی بخواهند برای به دست آوردن نظر صائب کوشش کن و بدون اندیشه و تامل کافی پاسخ مگو،و تمام نیروی تفکرت را برای جواب مشورت به کار گیر که هر کس در پاسخ مشورت خالصترین نظر خود را اظهار نکند،خداوند نعمت تشخیص و اندیشه را از او می گیرد.

هنگامی که ببینی همراهان تو راه می روند،و تلاش می کنند،با آنها به

تلاش بر خیز.

دستور کسی را که از تو بزرگتر است بشنو.

اگر از تو تقاضای مشروعی دارند همیشه جواب مثبت بده،و هرگز"نه" نگوی،زیرا گفتن نه،نشانه عجز و ناتوانی و سبب ملامت است...

هرگز نماز را از اول وقت تاخیر نینداز،و این دین خود را فورا ادا کن.

با جماعت نماز بگذار،هر چند در سخت ترین حالات باشید...

اگر می توانی از هر غذایی می خواهی بخوری قبلا مقداری از آن را در راه خدا انفاق کن.

"کتاب الهی را تلاوت کن،و ذکر خدا را فراموش منما" ⁽¹⁾.

ج-این داستان نیز از لقمان معروف است،در آن هنگام که به صورت برده ای برای آقایش کار می کرد،روزی به او گفت:گوسفندی برای من ذبح کن و دو عضو که بهترین اعضای آنست برای من بیاور.

او گوسفندی را ذبح کرد و زبان و دل آن را برای وی آورد.

چند روز دیگر همین دستور را به او داد منتها گفت،دو عضو که بدترین اعضای آن است برای من بیاور لقمان بار دیگر گوسفندی را ذبح کرد و همان زبان و دل را برای او آورد،او تعجب کرد و از این ماجرا سؤال کرد،لقمان در پاسخ گفت:قلب و زبان اگر پاک باشند از هر چیز بهترند و اگر ناپاک شوند از همه چیز خبیثتر و بدتر! ⁽²⁾.

این گفتار را با حدیثی از امام صادق ع پایان می دهیم.

فرمود:"به خدا سوگند،حکمتی که به لقمان از سوی پروردگار عنایت

شده بود،به خاطر نسبت و مال و جمال و جسم او نبود بلکه او مردی بود که در انجام فرمان خدا قوی و نیرومند بود،از گناه و شبهات اجتناب می کرد،ساکت و خاموش بود با دقت می نگریست بسیار فکر می کرد،تیزبین بود،و هرگز در(آغاز)روز نخوابید و در مجالس(به رسم مستکبران)تکیه نمی کرد،و رعایت آداب را کاملا می نمود،آب دهن نمی افکند،با چیزی بازی نمی کرد،و هرگز در حال نامناسبی دیده نشد...

هیچگاه دو نفر را در حال نزاع ندید مگر اینکه آنها را با هم صلح داد،و اگر سخن خوبی از کسی می شنید حتما ماخذ آن سخن و تفسیر آن را سؤال می کرد، با فقیهان و عالمان بسیار نشست و برخاست داشت...به سراغ علومی می رفت که بتواند به وسیله آن بر هوای نفس چیره شود،نفس خود را با نیروی فکر و اندیشه و عبرت مداوا می نمود،و تنها به سراغ کاری می رفت که به سود(دین یا دنیای) او بود،در اموری که به او ارتباط نداشت هرگز دخالت نمی کرد،و از این رو خداوند حکمت را به او ارزانی داشت" ⁽¹⁾.

[سوره لقمان (31): آیات 16 تا 19]

اشاره

یٰا بُنَیَّ إِنَّهٰا إِنْ تَکُ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ أَوْ فِی اَلْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اَللّٰهُ إِنَّ اَللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ (16) یٰا بُنَیَّ أَقِمِ اَلصَّلاٰةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اِنْهَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ وَ اِصْبِرْ عَلیٰ مٰا أَصٰابَکَ إِنَّ ذٰلِکَ مِنْ عَزْمِ اَلْأُمُورِ (17) وَ لاٰ تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَمْشِ فِی اَلْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ (18) وَ اِقْصِدْ فِی مَشْیِکَ وَ اُغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ إِنَّ أَنْکَرَ اَلْأَصْوٰاتِ لَصَوْتُ اَلْحَمِیرِ (19)

ترجمه:

16-پسرم!اگر باندازه سنگینی دانه خردلی(عمل نیک یا بد)باشد و در دل سنگی یا در گوشه ای از آسمانها و زمین قرار گیرد خداوند آن را(در قیامت برای حساب) می آورد،خداوند دقیق و آگاه است.

17-پسرم!نماز را بر پا دار،و امر به معروف و نهی از منکر کن،و در برابر مصائبی که به تو می رسد با استقامت و شکیبا باش که این از کارهای مهم و اساسی است.

18-(پسرم!)با بی اعتنایی از مردم روی مگردان،و مغرورانه بر زمین راه مرو که خداوند هیچ متکبر مغروری را دوست ندارد.

19-(پسرم!)در راه رفتن اعتدال را رعایت کن،از صدای خود بکاه(و هرگز فریاد مزن)که زشت ترین صداها صدای خران است.

تفسیر:

همچون کوه بایست و با مردم خوشرفتاری کن!

نخستین اندرز لقمان پیرامون مساله توحید و مبارزه با شرک بود،دومین اندرز او در باره حساب اعمال و معاد است که حلقه"مبدء"و"معاد"را تکمیل می کند.

می گوید:"پسرم!اگر اعمال نیک و بد،حتی به اندازه سنگینی خردلی باشد،در درون صخره ای یا در گوشه ای از آسمان یا درون زمین جای گیرد،خدا آن را در دادگاه قیامت حاضر می کند،و حساب آن را می رسد چرا که خداوند دقیق و آگاه است"( یٰا بُنَیَّ إِنَّهٰا إِنْ تَکُ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّمٰاوٰاتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ ).

"خردل"گیاهی است که دارای دانه های سیاه بسیار کوچکی است که در کوچکی و حقارت ضرب المثل می باشد.

اشاره به اینکه اعمال نیک و بد هر قدر کوچک و کم ارزش،و هر قدر مخفی و پنهان باشد،همانند خردلی که در درون سنگی در اعماق زمین،یا در گوشه ای از آسمانها مخفی باشد،خداوند لطیف و خبیر که از تمام موجودات کوچک و بزرگ و صغیر و کبیر در سراسر عالم هستی آگاه است آن را برای حساب،و پاداش و کیفر حاضر می کند،و چیزی در این دستگاه گم نمی شود! ضمیر در"انها"به"حسنات و سیئات و اعمال نیک و بد"باز می گردد ⁽¹⁾.

توجه به این آگاهی پروردگار از اعمال انسان،و محفوظ ماندن همه نیکیها و بدیها در کتاب علم پروردگار و نابود نشدن چیزی در این عالم هستی،خمیرمایه همه اصلاحات فردی و اجتماعی است و نیروی محرک قوی به سوی خیرات و باز دارنده مؤثر از شرور و بدیها است.

ذکر"سماوات"و"ارض"بعد از بیان"صخره"در حقیقت از قبیل ذکر عام بعد از خاص است.

در حدیثی که در"اصول کافی"از"امام باقر" ع نقل شده می خوانیم:

اتقوا المحقرات من الذنوب،فان لها طالبا،یقول احدکم اذنب و استغفر، ان اللّٰه عز و جل یقول وَ نَکْتُبُ مٰا قَدَّمُوا وَ آثٰارَهُمْ وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ فِی إِمٰامٍ مُبِینٍ ،و قال عز و جل: إِنَّهٰا إِنْ تَکُ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی السَّمٰاوٰاتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ :

"از گناهان کوچک بپرهیزید چرا که سرانجام کسی از آن باز خواست می کند،گاهی بعضی از شما می گویند ما گناه می کنیم و به دنبال آن استغفار می نمائیم،در حالی که خداوند عز و جل می گوید:ما تمام آنچه آنها از پیش فرستاده اند و همچنین آثارشان را،و همه چیز را در لوح محفوظ احصا کرده ایم، و نیز فرموده:اگر اعمال نیک و بد حتی به اندازه سنگینی دانه خردلی باشد در دل صخره ای یا در گوشه ای از آسمان یا اندرون زمین،خدا آن را حاضر می کند چرا که خداوند لطیف و خبیر است" ⁽¹⁾. ***بعد از تحکیم پایه های مبدء و معاد که اساس همه اعتقادات مکتبی است به مهمترین اعمال یعنی مساله نماز پرداخته،می گوید:

"پسرم نماز را بر پا دار"( یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ).

چرا که نماز مهمترین پیوند تو با خالق است،نماز قلب تو را بیدار و روح تو را مصفی،و زندگی تو را روشن می سازد.

آثار گناه را از جانت می شوید،نور ایمان را در سرای قلبت پرتوافکن می دارد،و تو را از فحشاء و منکرات باز می دارد.

بعد از برنامه نماز به مهمترین دستور اجتماعی یعنی"امر به معروف و نهی از منکر"پرداخته می گوید:"مردم را به نیکیها و معروف دعوت کن و از منکرات و زشتیها باز دار"( وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ ).

و بعد از این سه دستور مهم عملی به مساله صبر و استقامت که در برابر ایمان همچون سر نسبت به تن است،پرداخته می گوید:"در برابر مصائب و مشکلاتی که بر تو وارد می شود،صابر و شکیبا باش که این از وظائف حتمی و کارهای اساسی هر انسانی است"( وَ اصْبِرْ عَلیٰ مٰا أَصٰابَکَ إِنَّ ذٰلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ ).

مسلم است که در همه کارهای اجتماعی مخصوصا در برنامه امر به معروف و نهی از منکر،مشکلات فراوانی وجود دارد،و سود پرستان سلطه جو،و گنهکاران آلوده و خودخواه،به آسانی تسلیم نمی شوند،و حتی در مقام اذیت و آزار،و متهم ساختن آمران به معروف و ناهیان از منکر بر می آیند که بدون صبر و استقامت و شکیبایی هرگز نمی توان بر این مشکلات پیروز شد.

"عزم"به معنی اراده محکم است و تعبیر به"عزم الامور"در اینجا یا به معنی کارهایی است که دستور مؤکد از سوی پروردگار به آن داده شده است و یا کارهایی که انسان باید نسبت به آن عزم آهنین و تصمیم راسخ داشته باشد،و هر کدام از این دو معنی باشد اشاره به اهمیت آنست.

تعبیر"ذلک"اشاره به صبر و شکیبایی است و این احتمال نیز وجود دارد که به همه اموری که در آیه فوق ذکر شده،از جمله نماز و امر به معروف و نهی

از منکر،باز گردد،ولی در بعضی دیگر از آیات قرآن این تعبیر بعد از مساله صبر مطرح شده که احتمال اول را تقویت می کند. ***سپس لقمان به مسائل اخلاقی در ارتباط با مردم و خویشتن پرداخته،نخست تواضع و فروتنی و خوشرویی را توصیه کرده می گوید:"با بی اعتنایی از مردم روی مگردان"( وَ لاٰ تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنّٰاسِ ).

"و مغرورانه بر روی زمین راه مرو"( وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً ).

"چرا که خداوند هیچ متکبر مغروری را دوست نمی دارد"( إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ ).

"تصعر"از ماده"صعر"در اصل یک نوع بیماری است که به شتر دست می دهد و گردن خود را کج می کند.

"مرح"(بر وزن فرح)به معنی غرور و مستی ناشی از نعمت است.

"مختال"از ماده"خیال"،و"خیلاء"به معنی کسی است که با یک سلسله تخیلات و پندارها خود را بزرگ می بیند.

"فخور"از ماده"فخر"به معنی کسی است که نسبت به دیگران فخر فروشی می کند(تفاوت"مختال"و"فخور"در این است که اولی اشاره به تخیلات کبرآلود ذهنی است،و دومی به اعمال کبر آمیز خارجی است).

و به این ترتیب لقمان حکیم در اینجا از دو صفت بسیار زشت ناپسند که مایه از هم پاشیدن روابط صمیمانه اجتماعی است اشاره می کند:یکی تکبر و بی اعتنایی،و دیگر غرور و خودپسندی است که هر دو در این جهت مشترکند که انسان را در عالمی از توهم و پندار و خود برتر بینی فرو می برند،و رابطه او را از دیگران قطع می کنند.

مخصوصا با توجه به ریشه لغوی"صعر"روشن می شود که این گونه صفات

یک نوع بیماری روانی و اخلاقی است،یک نوع انحراف در تشخیص و تفکر است، و گر نه یک انسان سالم از نظر روح و روان هرگز گرفتار اینگونه پندارها و تخیلات نمی شود.

ناگفته پیدا است که منظور"لقمان"،تنها مساله روی گرداندن از مردم و یا راه رفتن مغرورانه نیست،بلکه منظور مبارزه با تمام مظاهر تکبر و غرور است اما از آنجا که این گونه صفات قبل از هر چیز خود را در حرکات عادی و روزانه نشان می دهد،انگشت روی این مظاهر خاص گذارده است. ***در آیه بعد دو برنامه دیگر اخلاقی را که جنبه اثباتی دارد-در برابر دو برنامه گذشته که جنبه نفی داشت-بیان کرده می گوید:"پسرم!در راه رفتنت اعتدال را رعایت کن"( وَ اقْصِدْ فِی مَشْیِکَ ).

"و در سخن گفتنت نیز رعایت اعتدال نما و از صدای خود بکاه و فریاد مزن" ( وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ ).

"چرا که زشت ترین صداها صدای خران است"!( إِنَّ أَنْکَرَ الْأَصْوٰاتِ لَصَوْتُ الْحَمِیرِ ) ⁽¹⁾⁽²⁾.

در واقع در این دو آیه از دو صفت،نهی،و به دو صفت،امر شده:

"نهی"از"خود برتر بینی"،و"خودپسندی"،که یکی سبب می شود انسان نسبت به بندگان خدا تکبر کند،و دیگری سبب می شود که انسان خود را در حد کمال پندارد،و در نتیجه درهای تکامل را بروی خود ببندد هر چند خود را با

دیگری مقایسه نکند.

گر چه این دو صفت غالبا توأمند،و ریشه مشترک دارند ولی گاه از هم جدا می شوند.

و"امر"به رعایت اعتدال در"عمل"و"سخن"،زیرا تکیه روی اعتدال در راه رفتن یا آهنگ صدا در حقیقت به عنوان مثال است.

و براستی کسی که این صفات چهارگانه را دارد انسان موفق و خوشبخت و پیروزی است،در میان مردم محبوب،و در پیشگاه خدا عزیز است.

قابل توجه اینکه ممکن است در محیط زندگی ما صداهایی ناراحت کننده تر از صدای خران باشد(مانند صدای کشیده شدن بعضی از قطعات فلزات به یکدیگر که انسان به هنگام شنیدنش احساس می کند،گوشت اندامش فرو می ریزد!) ولی بدون شک این صداها جنبه عمومی و همگانی ندارد.بعلاوه ناراحت کننده بودن با زشت تر بودن فرق دارد،آنچه به راستی از صداهای معمولی که انسان می شنود از همه زشتتر است همان صدای الاغ می باشد،که نعره ها و فریادهای مغروران و ابلهان به آن تشبیه شده است.

نه تنها زشتی از نظر بلندی صدا و طرز آن،بلکه گاه به جهت بی دلیل بودن،چرا که به گفته بعضی از مفسران صدای حیوانات دیگر غالبا به واسطه نیازی است،اما این حیوان گاهی بی جهت و بدون هیچگونه نیاز و بی هیچ مقدمه فریاد را وقت و بی وقت سر می دهد! و شاید به همین دلیل است که در بعضی از روایات نقل شده که هر گاه صدای الاغ بلند می شود شیطانی را دیده است.

بعضی گفته اند فریاد هر حیوانی تسبیح خدا است جز صدای الاغ! به هر حال از همه این سخنها که بگذریم زشت بودن این صدا از میان صداها نیاز به بحث و گفتگو ندارد.

و اگر می بینیم در بعضی از روایات که از امام صادق ع نقل شده این آیه به عطسه ای که با صوت بلند ادا می شود،و یا داد و فریاد به هنگام سخن گفتن تفسیر گردیده در حقیقت بیان مصداق روشنی از آن است ⁽¹⁾.

نکته ها:

اشاره

1-آداب راه رفتن

درست است که راه رفتن مساله ساده ای است،اما همین مساله ساده می تواند بیانگر حالات درونی و اخلاقی و احیانا نشانه شخصیت انسان بوده باشد،چرا که قبلا هم گفته ایم روحیات و خلقیات انسان در لابلای همه اعمال او منعکس می شود و گاه یک عمل کوچک حاکی از یک روحیه ریشه دار است.

و از آنجا که اسلام تمام ابعاد زندگی را مورد توجه قرار داده در این زمینه نیز چیزی را فروگزار نکرده است.

در حدیثی از رسول خدا ص می خوانیم:

من مشی علی الارض اختیالا لعنه الارض،و من تحتها،و من فوقها! :"کسی که از روی غرور و تکبر، روی زمین راه رود زمین،و کسانی که در زیر زمین خفته اند،و آنها که روی زمین هستند،همه او را لعنت می کنند"! ⁽²⁾.

باز در حدیث دیگری از پیامبر اکرم ص می خوانیم:

نهی ان یختال الرجل فی مشیه و قال من لبس ثوبا فاختال فیه خسف اللّٰه به من شفیر جهنم و کان قرین قارون لانه اول من اختال! "پیامبر از راه رفتن مغرورانه و متکبرانه نهی کرد و فرمود:کسی که لباسی بپوشد و با آن کبر بورزد،خداوند او را در کنار دوزخ به قعر زمین می فرستد

و همنشین قارون خواهد بود،چرا که او نخستین کسی بود که غرور و کبر را بنیاد نهاد" ⁽¹⁾.

و نیز از امام صادق ع می خوانیم که فرمود:"خداوند ایمان را بر جوارح و اعضای انسان واجب کرده و در میان آنها تقسیم نموده است:از جمله بر پاهای انسان واجب کرده است که به سوی معصیت و گناه نرود،و در راه رضای خدا گام بر دارد.و لذا قرآن فرموده است:در زمین متکبرانه راه مرو...و نیز فرموده:

اعتدال را در راه رفتن رعایت کن" ⁽²⁾.

در روایت دیگر این ماجرا از پیامبر گرامی اسلام ص نقل شده است که از کوچه ای عبور می فرمود:دیوانه ای را مشاهده کرد که مردم اطراف او را گرفته اند و به او نگاه می کنند فرمود:

علی ما اجتمع هؤلاء: "اینها برای چه اجتماع کرده اند"عرض کردند:

علی المجنون یصرع: "در برابر دیوانه ای که دچار صرع و حمله های عصبی شده است".

پیامبر ص نگاهی به آنها کرد و فرمود:

ما هذا بمجنون الا اخبرکم بمجنون حق المجنون: "این دیوانه نیست،می خواهید دیوانه واقعی را به شما معرفی کنم"؟! عرض کردند آری ای رسول خدا.

فرمود:

ان المجنون:المتبختر فی مشیه،الناظر فی عطفیه،المحرک جنبیه بمنکبیه فذلک المجنون و هذا المبتلی: "دیوانه واقعی کسی است که متکبرانه گام بر می دارد،دائما به پهلوهای خود نگاه می کند،پهلوهای خود را به همراه شانه ها تکان می دهد"(و کبر و غرور از تمام وجود او می بارد).

این دیوانه واقعی است اما آنکه دیدید بیمار است"! ⁽¹⁾***

2-آداب سخن گفتن

در اندرزهای لقمان اشاره ای به آداب سخن گفتن شده بود،و در اسلام باب وسیعی برای این مساله گشوده شده،از جمله اینکه:

*تا سخن گفتن ضرورتی نداشته باشد سکوت از آن بهتر است.

چنان که در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:

السکوت راحة للعقل:

"سکوت مایه آرامش فکر است" ⁽²⁾.

*و در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا ع آمده است

من علامات الفقه:

العلم و الحلم و الصمت،ان الصمت باب من ابواب الحکمه: "از نشانه های فهم و عقل،داشتن آگاهی و بردباری و سکوت است،سکوت دری از درهای حکمت است" ⁽³⁾.

*ولی البته در روایات دیگر تاکید شده است، "در مواردی که سخن گفتن لازم است مؤمن باید هرگز سکوت نکند""پیامبران به سخن گفتن دعوت شدند نه به سکوت"،"وسیله رسیدن به بهشت و رهایی از دوزخ،سخن گفتن به موقع است" ⁽⁴⁾.

3-آداب معاشرت

آن قدر که در روایات اسلامی وسیله پیامبر ص و ائمه اهل بیت ع به مساله تواضع و حسن خلق و ملاطفت در برخوردها و ترک خشونت در معاشرت، اهمیت داده شده است به کمتر چیزی اهمیت داده شده.

بهترین و گویاترین دلیل در این زمینه خود روایات اسلامی است،که نمونه ای از آن را در اینجا از نظر می گذرانیم.

*شخصی نزد پیامبر ص آمد،عرض کرد

یا رسول اللّٰه اوصنی،فکان فیما اوصاه ان قال الق اخاک بوجه منبسط: "مرا سفارش کن،فرمود:برادر مسلمانت را با روی گشاده ملاقات کن" ⁽¹⁾.

*در حدیث دیگری از پیامبر ص می خوانیم:

ما یوضع فی میزان امرء یوم القیامة افضل من حسن الخلق!: "در روز قیامت چیزی برتر و بالاتر از حسن خلق در ترازوی عمل کسی نهاده نمی شود"! ⁽²⁾.

*در حدیث دیگری از امام صادق ع آمده است:

البر و حسن الخلق یعمران الدیار و یزیدان فی الاعمار: "نیکو کاری و حسن خلق،خانه ها را آباد،و عمرها را زیاد می کند" ⁽³⁾.

و نیز از رسول خدا ص نقل شده:

اکثر ما تلج به امتی الجنة تقوی اللّٰه و حسن الخلق: "بیشترین چیزی که سبب می شود امت من به خاطر آن وارد بهشت شوند تقوای الهی و حسن خلق است" ⁽⁴⁾.

*در مورد تواضع و فروتنی نیز از علی ع می خوانیم:

زینة الشریف التواضع: "آرایش انسانهای با شرافت فروتنی است" ⁽⁵⁾.

*و بالآخره در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:

التواضع اصل کل خیر نفیس،و مرتبة رفیعة،و لو کان للتواضع لغة یفهمها الخلق لنطق عن حقایق ما فی مخفیات العواقب...و من تواضع للّٰه شرفه اللّٰه علی کثیر من عباده...و لیس للّٰه عز و جل عبادة یقبلها و یرضاها الا و بابها التواضع:

"فروتنی ریشه هر خیر و سعادتی است،تواضع مقام والایی است،و اگر برای فروتنی زبان و لغتی بود که مردم می فهمیدند بسیاری از اسرار نهانی و عاقبت کارها را بیان می کرد...

کسی که برای خدا فروتنی کند،خدا او را بر بسیاری از بندگانش برتری می بخشد...

هیچ عبادتی نیست که مقبول درگاه خدا و موجب رضای او باشد مگر اینکه راه ورود آن فروتنی است" ⁽¹⁾.

[سوره لقمان (31): آیات 20 تا 24]

اشاره

أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اَللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً وَ مِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اَللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدیً وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ (20) وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ اِتَّبِعُوا مٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ قٰالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا أَ وَ لَوْ کٰانَ اَلشَّیْطٰانُ یَدْعُوهُمْ إِلیٰ عَذٰابِ اَلسَّعِیرِ (21) وَ مَنْ یُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَی اَللّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اِسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ اَلْوُثْقیٰ وَ إِلَی اَللّٰهِ عٰاقِبَةُ اَلْأُمُورِ (22) وَ مَنْ کَفَرَ فَلاٰ یَحْزُنْکَ کُفْرُهُ إِلَیْنٰا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا إِنَّ اَللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ اَلصُّدُورِ (23) نُمَتِّعُهُمْ قَلِیلاً ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلیٰ عَذٰابٍ غَلِیظٍ (24)

ترجمه:

20-آیا ندیدی خداوند آنچه را در آسمانها و زمین است مسخر شما کرده و نعمتهای خود را -چه نعمتهای ظاهر و چه نعمتهای باطن-بر شما گسترده و افزون ساخته است؟ ولی بعضی از مردم بدون هیچ دانش و هدایت و کتاب روشنی در باره خدا مجادله می کنند.

21-هنگامی که به آنها گفته شود از آنچه خدا نازل کرده پیروی کنید،می گویند:نه،ما از چیزی پیروی می کنیم که پدران خود را بر آن یافتیم!آیا حتی اگر شیطان آنها را دعوت به عذاب آتش فروزان کند(باز هم تبعیت می کنند)؟! 22-کسی که روح خود را تسلیم خدا کند در حالی که نیکو کار باشد به دستگیره محکمی چنگ زده(و به تکیه گاه مطمئنی تکیه کرده است)و عاقبت همه کارها به سوی خدا است.

23-و کسی که کافر شود کفر او تو را غمگین نسازد،بازگشت همه آنها به سوی ما است، و ما آنها را از اعمالی که انجام داده اند(و نتایج شوم آن)آگاه خواهیم ساخت، خداوند از آنچه در درون سینه ها است آگاه است.

24-ما کمی از متاع دنیا را در اختیار آنان می گذاریم سپس آنها را مجبور به تحمل عذاب شدید می کنیم.

تفسیر:

تکیه گاه مطمئن!

بعد از پایان اندرزهای دهگانه لقمان در زمینه مبدأ و معاد و راه و رسم زندگی و برنامه های اجتماعی و اخلاقی قرآن برای تکمیل آن به سراغ بیان نعمتهای الهی می رود تا حس شکرگزاری مردم را برانگیزد،شکری که سرچشمه"معرفة اللّٰه" و انگیزه اطاعت فرمان او می شود ⁽¹⁾.

روی سخن را به همه انسانها کرده می گوید:"آیا ندیدید خداوند آنچه را در آسمانها و زمین است مسخر فرمان شما کرد که در مسیر منافع و سود شما حرکت کنند"؟( أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ سَخَّرَ لَکُمْ،مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ ).

تسخیر موجودات آسمانی و زمینی برای انسان مفهوم وسیعی دارد که هم شامل اموری می شود که در قبضه اختیار او است و با میل و اراده اش در مسیر منافع خود به کار می گیرد،مانند بسیاری از موجودات زمینی،یا اموری که در اختیار انسان نیست اما خداوند آنها را مامور ساخته که به انسان خدمت کند،همچون خورشید و ماه.

بنا بر این،همه موجودات مسخر فرمان خدا در طریق سود انسانها هستند خواه مسخر فرمان انسان باشند یا نه،و به این ترتیب لام در"لکم"به اصطلاح لام منفعت است ⁽¹⁾.

سپس می افزاید:"خداوند نعمتهای خود را-اعم از نعمتهای ظاهر و باطن- بر شما گسترده و افزون ساخت"( وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً ).

"اسبغ"از ماده"سبغ"(بر وزن صبر)در اصل به معنی پیراهن یا زره گشاد و وسیع و کامل است،سپس به نعمت گسترده و فراوان نیز اطلاق شده است.

در اینکه منظور از نعمتهای"ظاهر"و"باطن"در این آیه چیست؟مفسران بسیار سخن گفته اند.

بعضی نعمت"ظاهر"را چیزی می دانند که برای هیچکس قابل انکار نیست

همچون آفرینش و حیات و انواع روزیها،و نعمتهای"باطن"را اشاره به اموری می دانند که بدون دقت و مطالعه قابل درک نیست(مانند بسیاری از قدرتهای روحی و غرائز سازنده).

بعضی نعمت"ظاهر"را اعضای ظاهر و نعمت"باطن"را قلب شمرده اند.

بعضی دیگر نعمت"ظاهر"را زیبایی صورت و قامت راست و سلامت اعضاء و نعمت"باطن"را"معرفة اللّٰه"دانسته اند.

در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص می خوانیم که"ابن عباس"از آن حضرت در این زمینه سؤال کرد،فرمود:"ابن عباس!نعمت ظاهر اسلام است، و آفرینش کامل و منظم تو بوسیله پروردگار و روزی هایی که به تو ارزانی داشته.

و اما نعمت باطن،پوشاندن زشتیهای اعمال تو و رسوا نکردنت در برابر مردم است" ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از امام باقر ع می خوانیم:"نعمت آشکار،پیامبر ص و معرفة اللّٰه و توحید است که پیامبر آورده،و اما نعمت پنهان،ولایت ما اهل بیت و پیمان دوستی با ما است" ⁽²⁾.

ولی در حقیقت هیچگونه منافاتی در میان این تفسیرها وجود ندارد و هر کدام یکی از مصداقهای روشن نعمت ظاهر و باطن را بیان می کند،بی آنکه مفهوم گسترده آن را محدود سازد.

و در پایان آیه از کسانی سخن می گوید که نعمتهای بزرگ الهی را که از درون و برون،انسان را احاطه کرده،کفران می کنند،و به جدال و ستیز در برابر حق برمی خیزند،می فرماید:"بعضی از مردم هستند که در باره خداوند بدون هیچ دانش و هدایت و کتاب روشنی،مجادله می کنند"( وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدیً وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ ).

و بجای اینکه بخشنده آن همه نعمتهای آشکار و نهان را بشناسند،رو به سوی شرک و انکار،از سر جهل و لجاجت می آورند.

در اینکه فرق در میان"علم"و"هدایت"و" کِتٰابٍ مُنِیرٍ "چیست؟ شاید بهترین بیان این باشد که"علم"اشاره به ادراکاتی است که انسان از طریق عقل و خرد خویش درک می کند،و"هدی"اشاره به معلمان و رهبران الهی و آسمانی و دانشمندانی است که می توانند در این مسیر دست او را بگیرند و به سر منزل مقصود برسانند،و منظور از"کتاب منیر"کتابهای آسمانی می باشد که از طریق وحی، قلب و جان انسان را پر فروغ می سازند.

در حقیقت این گروه لجوج نه خود دانشی دارند،و نه به دنبال راهنما و رهبری هستند،و نه از وحی الهی استمداد می جویند،و چون راه هدایت در این سه امر منحصر است لذا با ترک آنها به وادی گمراهی و وادی شیاطین کشیده شده اند. ***آیه بعد به منطق ضعیف و سست این گروه گمراه اشاره کرده می گوید:

"هنگامی که به آنها گفته شود،از آنچه خداوند نازل کرده پیروی کنید می گویند:

نه،ما از چیزی پیروی می کنیم که پدران خود را بر آن یافتیم"!( وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ قٰالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا ).

و از آنجا که پیروی از نیاکان جاهل و منحرف،جزء هیچ یک از طرق سه گانه هدایت آفرین فوق نیست،قرآن از آن به عنوان راه شیطانی یاد کرده می فرماید:"آیا حتی اگر شیطان آنها را دعوت به عذاب آتش فروزان کند باز هم باید از او تبعیت کنند"؟!( أَ وَ لَوْ کٰانَ الشَّیْطٰانُ یَدْعُوهُمْ إِلیٰ عَذٰابِ السَّعِیرِ ) ⁽¹⁾.

در حقیقت قرآن در اینجا پوشش پیروی از سنت نیاکان را که ظاهری فریبنده دارد کنار می زند و چهره واقعی عمل آنها را که همان پیروی از شیطان در مسیر آتش دوزخ و جهنم است آشکار می سازد.

آری رهبری شیطان به تنهایی کافی است که انسان با آن مخالفت کند،هر چند در لفافه های دعوت به سوی حق بوده باشد که مسلما یک پوشش انحرافی است و دعوت به سوی آتش دوزخ نیز به تنهایی کافی برای مخالفت است هر چند دعوت کننده مجهول الحال باشد،حال اگر دعوت کننده شیطان و دعوتش به سوی آتش افروخته جهنم باشد تکلیف روشن است.

آیا هیچ عاقلی دعوت پیامبران الهی را به سوی بهشت رها می کند و به دنبال دعوت شیطان به سوی جهنم می رود؟! ***سپس به بیان حال دو گروه مؤمن خالص و کفار آلوده پرداخته،آنها را در مقایسه با یکدیگر و مقایسه با آنچه در مورد پیروان شیطان و مقلدان کور و کر نیاکان بیان کرده،مورد توجه قرار می دهد،می گوید:"کسی که قلب و جان خود را تسلیم خدا کند و در آستان پروردگار سر تسلیم و اطاعت فرود آورد در حالی که محسن و نیکوکار باشد به دستگیره محکمی چنگ زده است"( وَ مَنْ یُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَی اللّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقیٰ ).

منظور از"تسلیم وجه برای خدا"در حقیقت اشاره به توجه کامل با تمام وجود به ذات پاک پروردگار است زیرا"وجه"(به معنی صورت)به خاطر آنکه شریفترین عضو بدن و مرکز مهمترین حواس انسانی است به عنوان کنایه از ذات او به کار می رود.

تعبیر به" هُوَ مُحْسِنٌ "از قبیل ذکر عمل صالح بعد از ایمان است.

چنگ زدن به دستگیره محکم تشبیه لطیفی از این حقیقت است که انسان برای

نجات از قعر دره مادیگری و ارتقاء به بلندترین قله های معرفت و معنویت و روحانیت نیاز به یک وسیله محکم و مطمئن دارد این وسیله چیزی جز ایمان و عمل صالح نیست،غیر آن،همه پوسیده و پاره شدنی و مایه سقوط و مرگ است،علاوه بر این آنچه باقی می ماند این وسیله است،و بقیه همه فانی و نابود شدنی است.

و لذا در پایان آیه می فرماید:"عاقبت همه کارها به سوی خدا است"( وَ إِلَی اللّٰهِ عٰاقِبَةُ الْأُمُورِ ).

در حدیثی که در تفسیر برهان از طرق اهل سنت از امام علی بن موسی الرضا ع از پیامبر گرامی اسلام نقل شده چنین آمده:

سیکون بعدی فتنة مظلمة، الناجی منها من تمسک بالعروة الوثقی،فقیل یا رسول اللّٰه و ما العروة الوثقی؟قال ولایة سید الوصیین،قیل یا رسول اللّٰه و من سید الوصیین؟ قال:امیر المؤمنین،قیل یا رسول اللّٰه و من امیر المؤمنین؟قال مولی المسلمین و اما مهم بعدی،قیل یا رسول اللّٰه و من مولی المسلمین و امامهم بعدک؟قال:اخی علی بن ابی طالب(ع): "بعد از من فتنه ای تاریک و ظلمانی خواهد بود تنها کسانی از آن رهایی می یابند که به عروة الوثقی چنگ زنند، عرض کردند:ای رسول خدا عروة الوثقی چیست؟فرمود:ولایت سید اوصیاء است.

عرض کردند یا رسول اللّٰه سید اوصیاء کیست؟فرمود:امیر مؤمنان.

عرض کردند امیر مؤمنان کیست؟فرمود مولای مسلمانان و پیشوای آنان بعد از من،باز برای اینکه پاسخ صریحتری بگیرند عرض کردند او کیست؟ فرمود:برادرم علی بن ابی طالب ع ⁽¹⁾.

روایات دیگری نیز در همین ازمنه که منظور از"عروة الوثقی"دوستی اهل بیت ع یا دوستی آل محمد ص یا امامان از فرزندان حسین ع است نقل شده ⁽²⁾.

بارها گفته ایم که این تفسیرها بیان مصداقهای روشن است،و منافات با مصادیق دیگری همچون توحید و تقوی و مانند آن ندارد. ***سپس به بیان حال گروه دوم پرداخته می گوید:"کسی که کافر شود و این حقایق روشن را انکار کند،کفر او تو را غمگین نسازد"( وَ مَنْ کَفَرَ فَلاٰ یَحْزُنْکَ کُفْرُهُ ).

چرا که تو وظیفه ات را به خوبی انجام داده ای،او است که بر خویشتن ظلم و ستم می کند.

این گونه تعبیرات که در قرآن مجید مکرر آمده است نشان می دهد که پیغمبر گرامی اسلام ص از اینکه مشاهده می کرد گروهی جاهل و لجوج،راه خدا را با اینهمه دلائل روشن و نشانه های واضح،ترک می گویند و به بیراهه سر می نهند،سخت رنج می برد،و آن قدر غمگین،و اندوهناک می شد که بارها خداوند او را دلداری می دهد،و چنین است راه و رسم یک رهبر دلسوز.

و نیز نگران مباش که گروهی در دنیا با اینکه کفر می ورزند و ظلم و ستم می کنند،از نعمتهای الهی متنعمند،و گرفتار مجازات نیستند،زیرا دیر نشده است"بازگشت همه آنها به سوی ما است و ما آنها را از اعمالشان و نتائج تلخ و شوم آن،آگاه می سازیم"( إِلَیْنٰا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا ).

نه تنها از اعمالشان آگاهیم که از نیات و اسرار درون دلهایشان نیز با خبریم "زیرا خداوند از آنچه در درون سینه ها است آگاه است"( إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ ).

این تعبیر که خداوند مردم را در قیامت از اعمالشان با خبر می سازد یا از آنچه در آن اختلاف داشتند با خبر می کند،در آیات فراوانی از قرآن مجید نازل شده است و با توجه به اینکه"ننبئکم"از ماده"نبا"می باشد،و"نبا"

طبق آنچه راغب در مفردات آورده به خبری گفته می شود که محتوا و فایده مهمی دارد و صریح و آشکار و خالی از هر گونه کذب است،روشن می شود که این تعبیرات اشاره به آن است که خداوند در قیامت چنان افشاگری از اعمال انسانها می کند که جای هیچگونه اعتراض و انکار برای کسی باقی نمی ماند،آنچه را مردم در این دنیا انجام می دهند و غالبا به دست فراموشی می سپارند،همه را مو به مو ظاهر می سازد،و برای حساب و جزا آماده می کند.

حتی آنچه در دل انسان می گذرد و هیچکس جز خدا از آن آگاه نیست، همه را به صاحبان آنها گوشزد می کند!. ***سپس می افزاید بهره آنها از زندگی دنیا تو را شگفت زده نکند،"ما کمی از متاع دنیا در اختیار آنان می گذاریم-و متاع دنیا هر چه باشد کم و ناچیز است-سپس آنها را بالاجبار به عذاب شدید می کشانیم"عذابی مستمر و دردناک ( نُمَتِّعُهُمْ قَلِیلاً ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلیٰ عَذٰابٍ غَلِیظٍ ).

این تعبیر ممکن است اشاره به آن باشد که آنها تصور نکنند،در این جهان از قبضه قدرت خداوند خارجند،خود او می خواهد آنها را برای آزمایش و اتمام حجت و مقاصدی دیگر آزاد بگذارد،و همین متاع قلیل به آنها نیز از سوی او است، و چقدر متفاوت است حال این گروه که ذلیلانه و بالاجبار به عذاب غلیظ الهی کشانده می شوند با آنها که تمام وجودشان در اختیار خدا است و چنگ به عروة الوثقی زده اند،در دنیا پاک و نیکوکار زندگی می کنند و در آخرت در جوار رحمت الهی متنعمند.

[سوره لقمان (31): آیات 25 تا 30]

اشاره

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اَللّٰهُ قُلِ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ (25) لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ إِنَّ اَللّٰهَ هُوَ اَلْغَنِیُّ اَلْحَمِیدُ (26) وَ لَوْ أَنَّ مٰا فِی اَلْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلاٰمٌ وَ اَلْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مٰا نَفِدَتْ کَلِمٰاتُ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ (27) مٰا خَلْقُکُمْ وَ لاٰ بَعْثُکُمْ إِلاّٰ کَنَفْسٍ وٰاحِدَةٍ إِنَّ اَللّٰهَ سَمِیعٌ بَصِیرٌ (28) أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اَللّٰهَ یُولِجُ اَللَّیْلَ فِی اَلنَّهٰارِ وَ یُولِجُ اَلنَّهٰارَ فِی اَللَّیْلِ وَ سَخَّرَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ أَنَّ اَللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ (29) ذٰلِکَ بِأَنَّ اَللّٰهَ هُوَ اَلْحَقُّ وَ أَنَّ مٰا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ اَلْبٰاطِلُ وَ أَنَّ اَللّٰهَ هُوَ اَلْعَلِیُّ اَلْکَبِیرُ (30)

ترجمه:

25-هر گاه از آنها سؤال کنی چه کسی آسمانها و زمین را آفریده است مسلما می گویند اللّٰه بگو الحمد للّٰه(که خود شما معترفید)ولی اکثر آنها نمی دانند.

26-از آن خدا است آنچه در آسمانها و زمین است،چرا که خداوند بی نیاز و شایسته ستایش است.

27-اگر آنچه روی زمین از درختان است قلم شوند،و دریا برای آن مرکب گردد،و هفت دریا به آن افزوده شود،اینها همه تمام می شوند اما کلمات خدا پایان نمی گیرد، خداوند عزیز و حکیم است.

28-آفرینش و زندگی مجدد همه شما همانند یک فرد بیش نیست،خداوند شنوا و بینا است.

29-آیا ندیدی که خداوند شب را در روز و روز را در شب داخل می کند؟و خورشید و ماه را مسخر شما ساخته؟و هر کدام تا سر آمد معینی بحرکت خود ادامه می دهند؟ خداوند به آنچه انجام می دهید آگاه است.

30-اینها همه دلیل بر آن است که خداوند حق است و آنچه غیر از او می خوانند باطل است و خداوند بلند مقام و بزرگ مرتبه است.

تفسیر:

ده وصف از اوصاف پروردگار

در شش آیه فوق مجموعه ای از صفات خداوند بیان شده است که در حقیقت ده صفت عمده یا ده اسم از اسماء الحسنی را بیان می کند:

غنی،حمید،عزیز،حکیم،سمیع،بصیر،خبیر،حق،علی و کبیر.

این از یک نظر،و از سوی دیگر در آیه نخست از"خالقیت"خداوند سخن می گوید و در آیه دوم از"مالکیت مطلقه"او در آیه سوم از"علم بی انتهایش"بحث می کند و در آیه چهارم و پنجم از"قدرت نامتناهیش".

و در آخرین آیه نتیجه می گیرد کسی که دارای این صفات است"حق"است و غیر از او همه باطل و هیچ و پوچند.

با توجه به این بحث اجمالی،به شرح آیات باز گردیم:

نخست می فرماید:"اگر از آنها سؤال کنی چه کسی آسمانها و زمین را آفریده است بطور قطع در پاسخ می گویند"اللّٰه"( وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ ).

این تعبیر که در آیات دیگر قرآن نیز دیده می شود(سوره عنکبوت آیه 61-63،زمر 38،زخرف 9)از یک سو دلیل بر این است که مشرکان هرگز منکر توحید خالق نبودند،و نمی توانستند خالقیت را برای بتها قائل شوند،تنها به شرک در عبادت و شفاعت بتها معتقد بودند.

و از سوی دیگر دلیل بر فطری بودن توحید و تجلی این نور الهی در سرشت همه انسانها است.

سپس می گوید حال که آنها به توحید خالق معترفند:"بگو حمد و ستایش مخصوص اللّٰه است که خالق همه چیز می باشد نه بتها که خود مخلوق اویند،ولی اکثر آنها نمی دانند و نمی فهمند که عبادت باید منحصر به خالق جهان باشد" ( قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ ). ***سپس به مساله"مالکیت"حق می پردازد چرا که بعد از ثبوت خالقیت نیاز به دلیل دیگری بر مالکیت او نیست،می فرماید:"از آن خدا است آنچه در آسمان و زمین است"( لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ).

بدیهی است آن کس که"خالق"و"مالک"است مدبر امور جهان نیز می باشد و به این ترتیب بخشهای سه گانه توحید(توحید خالقیت،توحید مالکیت و توحید ربوبیت)ثابت می گردد.

و کسی که چنین است از همه چیز بی نیاز و شایسته هر گونه ستایش است به همین دلیل در پایان آیه می افزاید:"خداوند غنی و حمید است"( إِنَّ اللّٰهَ هُوَ

الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ

).

او غنی علی الاطلاق،و حمید از هر نظر است،چرا که هر موهبتی در جهان است به او باز می گردد،و هر کس هر چه دارد از او دارد،و خزائن همه خیرات به دست او است و این دلیل زنده غنای او می باشد.

و از آنجا که"حمد"به معنی ستایش بر کار نیکی است که به اختیار از کسی سر می زند و هر نیکی در جهان می بینیم از سوی پروردگار است پس همه ستایشها از آن او است،حتی اگر ما زیبایی گل را می ستائیم و جاذبه عشق های ملکوتی را توصیف می کنیم و عظمت کار یک ایثارگر جانباز را ارج می نهیم باز در حقیقت او را می ستائیم که این زیبایی و آن جاذبه و عظمت نیز از او است،پس او"حمید علی الاطلاق"است. ***آیه بعد ترسیمی از علم بی پایان خدا است،که با ذکر مثالی بسیار گویا و رسا مجسم شده است:

قبلا ذکر این نکته را لازم می دانیم که مطابق آنچه در تفسیر علی بن ابراهیم آمده است:"گروهی از یهود،هنگامی که پیرامون مساله روح از پیامبر ص سؤال کردند و قرآن در پاسخ آنها گفت: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی وَ مٰا أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاّٰ قَلِیلاً :"روح از فرمان پروردگار من است،و بهره شما از علم جز اندکی بیش نیست"این سخن بر آنان گران آمد و از پیامبر ص پرسیدند که آیا این فقط در باره ما است،فرمود:نه،همه را شامل می شود(حتی ما را).

ولی آنها افزودند ای محمد!تو در مورد خود گمان می کنی بهره کمی از علم داری در حالی که قرآن به تو داده شده،و به ما هم تورات،در قرآنت آمده است "کسی که حکمت به او داده شده خیر کثیر به او داده شده است"این سخنان با هم سازگار نیست!

در اینجا آیه وَ لَوْ أَنَّ مٰا فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلاٰمٌ ...(آیه مورد بحث) نازل شد،و روشن ساخت که علم انسان هر قدر هم گسترده باشد در برابر علم خداوند ذره بی مقداری بیش نیست،و آنچه نزد شما بسیار است نزد خدا بسیار کم است ⁽¹⁾.

نظیر این روایت را از طریق دیگری در ذیل آیه 109 سوره کهف بیان کردیم.

به هر حال قرآن مجید برای ترسیم علم نامتناهی خداوند چنین می گوید:

"اگر آنچه روی زمین از درختان است قلم شوند،و دریا برای آن مرکب گردد، و هفت دریا بر این دریا افزوده شود،تا علم خدا را بنویسند،اینها همه تمام می شوند اما کلمات خدا پایان نمی گیرد،خداوند عزیز و حکیم است"( وَ لَوْ أَنَّ مٰا فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلاٰمٌ وَ الْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مٰا نَفِدَتْ کَلِمٰاتُ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ).

"یمده"از ماده"مداد"به معنی مرکب یا ماده رنگینی است که با آن می نویسند،و در اصل از"مد"به معنی کشش گرفته شده زیرا خطوط به وسیله کشش قلم بر صفحه کاغذ پیدا می شود.

بعضی از مفسران معنی دیگری نیز برای آن نقل کرده اند و آن روغنی است که در چراغ می ریزند و سبب روشنایی چراغ است،و هر دو معنی در واقع به یک ریشه باز می گردد.

"کلمات"جمع"کلمه"است و در اصل به معنی الفاظی است که انسان با آن سخن می گوید،سپس به معنی گسترده تری اطلاق شده،و آن هر چیزی است که می تواند بیانگر مطلبی باشد،و از آنجا که مخلوقات گوناگون این جهان هر کدام بیانگر ذات پاک خدا و علم و قدرت اویند،به هر موجودی"کلمة اللّٰه"

اطلاق شده،مخصوصا در مورد موجودات شریفتر و با عظمت تر،این تعبیر به کار رفته،چنان که در باره مسیح ع در آیه 171 سوره نساء می خوانیم: إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ (نظیر همین معنی در آیه 45 سوره آل عمران نیز آمده است).

سپس به همین مناسبت"کلمات اللّٰه"به معنی علم و دانش پروردگار به کار رفته است.

اکنون باید درست بیندیشیم که برای نوشتن تمام معلومات یک انسان،گاه یک قلم با مقداری مرکب کفایت می کند،حتی ممکن است با همین یک قلم انسانهای دیگری نیز مجموعه معلوماتشان را بر صفحه کاغذ بیاورند ولی قرآن می گوید:اگر تمام درختان روی زمین قلم شوند،می دانیم گاه از یک درخت تنومند از ساقه و شاخه هایش،هزاران بلکه میلیونها قلم به وجود می آید،و با در نظر گرفتن حجم عظیم درختان روی زمین و جنگلهایی که بسیاری از کوه ها و دشتها را پوشانیده است،و تعداد قلمهایی که از آن به وجود می آید،و همچنین اگر تمام اقیانوسهای روی زمین که تقریبا سه چهارم صفحه کره زمین را با عمق و ژرفای بسیار پوشانیده است مرکب شوند،چه وضع عجیبی را برای نوشتن ایجاد می کند و چقدر علوم و دانشها را با آن می توان نوشت.

مخصوصا با توجه به افزوده شدن هفت دریای دیگر به آن که هر کدام از آنها معادل تمام اقیانوسهای روی زمین باشد،و بالاخص با توجه به اینکه عدد هفت در اینجا به معنی تعداد نیست بلکه برای تکثیر است و اشاره به دریاهای بی حساب می کند،روشن می شود که وسعت دامنه علم خداوند تا چه حد گسترده است و تازه همه اینها پایان می گیرد و باز علوم او پایان نخواهد گرفت.

آیا ترسیمی برای بی نهایت از این جالبتر و زیباتر به نظر می رسد؟این عدد به قدری زنده و گویا است که امواج فکر انسان را در افقهای بیکران و نامحدود

با خود همراه می برد،و غرق در حیرت و ابهت می کند.

با توجه به این بیان گویا و روشن،انسان احساس می کند که معلوماتش در برابر آنچه در علم خدا است همچون یک صفر در برابر بی نهایت است،و شایسته است فقط بگوید:"دانش من به آنجا رسیده که به نادانی خود پی برده ام"حتی تشبیه به قطره و دریا برای بیان این واقعیت نارسا به نظر می رسد.

از جمله نکات لطیفی که در آیه به چشم می خورد این است که"شجره" به صورت مفرد،و"اقلام"به صورت جمع آمده،تا بیانگر تعداد فراوان قلمهایی باشد که از یک درخت با تمام ساقه و شاخه هایش به وجود می آید.

و نیز تعبیر"البحر"به صورت مفرد و"الف و لام جنس"برای آن است که تمام اقیانوسهای روی زمین را شامل شود،بخصوص اینکه تمام اقیانوسهای جهان با هم مربوط و متصلند و در واقع در حکم یک دریای پهناورند.

و جالب اینکه در باره"قلمها"سخن از قلمهای اضافی و کمکی نمی کند اما در باره اقیانوسها سخن از هفت دریای دیگر به میان می آورد،چرا که به هنگام نوشتن قلم بسیار کم مصرف می شود آنچه بیشتر مصرف می گردد مرکب است.

انتخاب کلمه"سبع"(هفت)در لغت عرب برای تکثیر شاید از این نظر باشد که پیشینیان عدد کرات منظومه شمسی را هفت می دانستند(و در واقع آنچه از منظومه شمسی امروز نیز با چشم غیر مسلح دیده می شود هفت کره بیش نیست) و با توجه به اینکه"هفته"به صورت یک دوره کامل زمان هفت روز بیشتر نیست و تمام کره زمین را نیز به هفت منطقه تقسیم می کردند و نام هفت اقلیم بر آن گذارده بودند،روشن می شود که چرا هفت به عنوان یک عدد کامل در میان آحاد و برای بیان کثرت به کار رفته است ⁽¹⁾.

*** بعد از ذکر علم بی پایان پروردگار،سخن از قدرت بی انتهای او به میان می آورد و می فرماید:"آفرینش همه شما و نیز برانگیخته شدن شما بعد از مرگ همانند یک فرد بیش نیست،خداوند شنوا و بینا است"( مٰا خَلْقُکُمْ وَ لاٰ بَعْثُکُمْ إِلاّٰ کَنَفْسٍ وٰاحِدَةٍ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ بَصِیرٌ ).

بعضی از مفسران گفته اند که جمعی از کفار قریش از روی تعجب و استبعاد در مساله معاد می گفتند:خداوند ما را به گونه های مختلفی آفریده است و در طی مراحل گوناگون،روزی نطفه بودیم و سپس علقه شدیم،بعد مضغه گشتیم،و سپس تدریجا به صورتهای گوناگون در آمدیم،چگونه خداوند همه ما را در یک ساعت آفرینش جدیدی می دهد؟ آیه مورد بحث نازل شد و به سخن آنها پاسخ گفت.

در حقیقت آنها از این نکته غافل بودند که مفاهیمی همچون"سخت" و"آسان"و"کوچک"و"بزرگ"برای موجوداتی همچون ما که قدرت محدودی داریم،قابل تصور است،ولی در برابر قدرت بی پایان حق،همگی یکسان و برابر می باشند،آفرینش یک انسان با آفرینش همه انسانها هیچ تفاوتی ندارد،و آفرینش یک موجود در یک لحظه یا در طول سالیان دراز در پیشگاه قدرت او یکسان است.

اگر تعجب کفار قریش از این بوده است که چگونه این طبایع مختلف، و اشکال گوناگون و شخصیتهای متنوع،آن هم بعد از آنکه بدن انسان خاک شد و خاکها پراکنده گشتند و به هم آمیختند،چگونه ممکن است از هم جدا شوند و هر کدام به جای خود باز گردند؟پاسخ آن را علم بی پایان،و قدرت بی انتهای خداوند می دهد.

او چنان روابطی در میان موجودات بر قرار ساخته که یک واحد همچون یک مجموعه،و یک مجموعه همانند یک واحد است.

اصولا انسجام و به هم پیوستگی این جهان،آن چنان است که هر کثرتی در آن به وحدت باز می گردد،و خلقت مجموع انسانها از همان اصولی تبعیت می کند که خلقت یک انسان تبعیت دارد.

و اگر تعجب آنها از کوتاهی زمان بوده که چگونه مراحلی را که انسان از حال نطفه تا دوران جوانی طی سالیان دراز طی می کند ممکن است در لحظات کوتاهی طی شود؟پاسخ آن را نیز قدرت پروردگار می دهد،ما در جهان جانداران اطفال انسان را می بینیم که باید مدتها طول بکشد تا راه رفتن را به خوبی یاد بگیرند یا قادر به استفاده از هر نوع غذا شوند،در حالی که جوجه ها را می بینیم همین که سر از تخم بیرون آوردند و متولد شدند برمی خیزند و راه می روند و حتی بدون نیاز به مادر غذا می خورند،اینها نشان می دهد که این گونه مسائل در برابر قدرت خداوند،تاثیری ندارد.

ذکر"سمیع"و"بصیر"بودن خداوند در پایان این آیه،ممکن است پاسخ به ایراد دیگری از ناحیه مشرکان باشد که به فرض همه انسانها با تنوع خلقتی که دارند و با تمام ویژگیهایشان در ساعت معینی برانگیخته شوند،ولی اعمال آنها و سخنانشان چگونه مورد حساب قرار می گیرد؟اعمال و گفتار اموری هستند که بعد از وجود نابود می شوند.

قرآن پاسخ می دهد خداوند شنوا و بینا است،تمام سخنان آنها را شنیده و همه اعمالشان را دیده(بعلاوه فنا و نابودی مطلق در این جهان مفهوم ندارد، بلکه اعمال و اقوالشان همواره موجود خواهد بود).

از این گذشته جمله فوق تهدیدی است نسبت به این بهانه جویان که خداوند از گفتگوهای شما برای سمپاشی در افکار عمومی بی خبر نیست،و حتی از آنچه در دل دارید و بر زبان جاری نکرده اید نیز آگاه است.

آیه بعد تاکید و بیان دیگری است برای قدرت واسعه خداوند،روی سخن را به پیامبر کرده،می گوید:"آیا ندیدی که خداوند شب را در روز،و روز را در شب داخل می کند"؟( أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهٰارِ وَ یُولِجُ النَّهٰارَ فِی اللَّیْلِ ).

و نیز آیا ندیدی که"خداوند خورشید و ماه را در مسیر منافع انسانها مسخر ساخته"؟( وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ ).

و هر کدام تا سرآمد معینی به حرکت خود ادامه می دهند"( کُلٌّ یَجْرِی إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی ).

"و اینکه خداوند از آنچه انجام می دهید آگاه است"؟( وَ أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ ).

"ولوج"در اصل به معنی"دخول"است،و داخل کردن شب در روز، و روز در شب ممکن است اشاره به افزایش تدریجی و کوتاه شدن شب و روز در طول سال باشد که تدریجا از یکی کاسته،و به صورت نامحسوسی بر دیگری می افزاید،تا فصول چهار گانه سال با ویژگیها و آثار پر برکتش ظاهر گردد(تنها در دو نقطه از روی زمین است که این تغییر تدریجی و فصول چهار گانه نیست یکی نقطه حقیقی قطب شمال و جنوب است که در طول سال،ششماه شب،و ششماه روز می باشد،و دیگری خط باریک و دقیق استوا است که در تمام سال،شب و روز یکسان است.

و یا اشاره به این باشد که تبدیل شب به روز،و روز به شب به خاطر وجود جو زمین بطور ناگهانی صورت نمی گیرد تا انسان و همه موجودات زنده را در برابر خطرات مختلف قرار دهد،بلکه نخستین اشعه آفتاب از هنگام طلوع فجر در اعماق تاریکی نفوذ کرده،کم کم نفوذ بیشتری پیدا می کند،تا تمام صفحه آسمان را بگیرد،درست بعکس چیزی که به هنگام پایان روز و دخول شب تحقق می یابد.

این انتقال تدریجی و کاملا منظم و حساب شده از مظاهر قدرت خدا است.

البته این دو تفسیر با هم منافاتی ندارند و ممکن است جمعا در معنی آیه منظور باشند.

در مورد تسخیر"شمس"و"قمر"و سایر کرات آسمانی برای انسانها- چنان که قبلا هم گفته ایم-منظور تسخیر در راه خدمت به انسان است،و به تعبیر دیگر لام در"سخر لکم"لام نفع است،نه لام اختصاص،و این تعبیر در قرآن مجید در مورد خورشید و ماه و شب و روز و نهرها و دریاها و کشتیها آمده است،و همه اینها بیانگر عظمت شخصیت انسان و گستردگی نعمتهای خداوند در مورد او است که تمام موجودات زمین و آسمان به فرمان خدا سرگشته و فرمانبردار او هستند و با اینحال شرط انصاف نیست که او فرمان نبرد ⁽¹⁾.

جمله" کُلٌّ یَجْرِی إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی "اشاره به این است که این نظام حساب شده و دقیق تا ابد ادامه نمی یابد،و پایان و سرانجامی دارد که همراه با پایان گرفتن دنیا است،همان چیزی که در سوره"تکویر"چنین از آن یاد شده است: إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ :"هنگامی که خورشید بی فروغ گردد و ستارگان به تیرگی گرایند...".

ارتباط جمله" أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ "با توجه به آنچه در بالا گفتیم با این بحث روشن می شود،چرا که خداوندی که خورشید و ماه با عظمت را با آن حساب دقیق به کار گرفته،و شب و روز را با آن نظم مخصوص هزاران و میلیونها سال وارد یکدیگر می کند،چنین پروردگاری چگونه ممکن است از اعمال انسانها بی خبر بماند،آری او هم اعمال را می داند و هم نیات و اندیشه ها را.

و در آخرین آیه مورد بحث به صورت یک نتیجه گیری جامع و کلی می فرماید:

"اینها دلیل بر آن است که خداوند حق است،و آنچه غیر از او می خوانند باطل است،و خداوند بلند مقام و بزرگ مرتبه است"( ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّ مٰا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبٰاطِلُ وَ أَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ ) ⁽¹⁾.

مجموع بحثهایی که در آیات قبل پیرامون خالقیت و مالکیت و علم و قدرت بی انتهای پروردگار آمده بود،این امور را اثبات کرد که"حق"تنها او است و غیر او زائل و باطل و محدود و نیازمند است،و"علی و کبیر"که از هر چیز برتر و از توصیف بالاتر است ذات پاک او می باشد و به گفته شاعر: الا کل شیء ما خلا اللّٰه باطل و کل نعیم لا محالة زائل:

"آگاه باشید هر چه جز خدا است باطل است و هر نعمتی سرانجام، زوال پذیر است".

این سخن را به تعبیر فلسفی می توان چنین بیان کرد:

حق اشاره به وجود حقیقی و پایدار است،و در این جهان آن وجود حقیقی که قائم بالذات و ثابت و بر قرار و جاودانی باشد تنها او است،و بقیه هر چه هست در ذات خود وجودی ندارد و عین بطلان است که هستی خود را از طریق وابستگی به آن وجود حق پایدار پیدا می کند،و هر لحظه نظر لطفش را از آنها بر گیرد در ظلمات فنا و نیستی،محو و ناپدید می شود.

به این ترتیب هر قدر ارتباط موجودات دیگر به وجود حقتعالی بیشتر گردد

به همان نسبت حقانیت بیشتری کسب می کند.

به هر حال همانگونه که گفتیم این آیات مجموعه ای از ده صفت از صفات برجسته خدا،و ده اسم از اسماء حسنای او است،و مشتمل بر دلائل قوی و انکار ناپذیری بر بطلان هر گونه شرک و لزوم توحید در تمام مراحل عبودیت است.

[سوره لقمان (31): آیات 31 تا 32]

اشاره

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اَلْفُلْکَ تَجْرِی فِی اَلْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اَللّٰهِ لِیُرِیَکُمْ مِنْ آیٰاتِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ (31) وَ إِذٰا غَشِیَهُمْ مَوْجٌ کَالظُّلَلِ دَعَوُا اَللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ اَلدِّینَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی اَلْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاّٰ کُلُّ خَتّٰارٍ کَفُورٍ (32)

ترجمه:

31-آیا ندیدی کشتیها بر صفحه دریاها به فرمان خدا،و به برکت نعمت او حرکت می کنند؟ او می خواهد گوشه ای از آیاتش را به شما نشان دهد که در اینها آیات و نشانه هایی است برای کسانی که شکیبا و شکرگزارند.

32-و هنگامی که موجی همچون ابرها(در سفرهای دریایی)آنها را بپوشاند(و بالای سر آنها قرار گیرد)خدا را با اخلاص می خوانند،اما هنگامی که آنها را به خشکی نجات داد بعضی راه اعتدال را پیش می گیرند(و به ایمان خود وفادار می مانند در حالی که بعضی دیگر فراموش کرده راه کفر پیش می گیرند)و آیات ما را هیچکس جز پیمان شکنان کفران کننده انکار نمی کنند.

تفسیر:

در گرداب بلا!

باز در دو آیه مورد بحث سخن از نعمتهای خدا و دلائل توحید در آفاق و انفس است.

در نخستین آیه سخن از دلیل نظم به میان می آید،و در دومین آیه سخن از

توحید فطری است و مجموعا بحثهایی را که در آیات قبل آمد تکمیل می کند.

می گوید:"آیا ندیدی کشتیها بر صفحه دریاها به فرمان خدا،و به برکت نعمت او حرکت می کنند"؟!( أَ لَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْکَ تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ ) ⁽¹⁾.

"هدف این است که گوشه ای از آیات عظمتش را به شما نشان دهد" ( لِیُرِیَکُمْ مِنْ آیٰاتِهِ ).

آری"در اینها نشانه هایی است برای کسانی که بسیار شکیبا و شکرگزارند" ( إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ ).

بدون شک حرکت کشتیها بر صفحه اقیانوسها نتیجه مجموعه ای از قوانین آفرینش است:

حرکت منظم بادها از یک سو.

وزن مخصوص چوب یا مواردی که با آن کشتی را می سازند از سوی دیگر.

میزان غلظت آب از سوی سوم.

و فشاری که از ناحیه آب بر اجسامی که در آن شناور می شوند از سوی چهارم.

و هر گاه در یکی از این امور اختلالی رخ دهد یا کشتی در قعر دریا فرو می رود،یا واژگون می شود و یا در وسط دریا سرگردان و حیران می ماند.

اما خداوندی که اراده کرده است پهنه دریاها را بهترین شاهراه برای مسافرت انسانها،و حمل مواد مورد نیاز از نقطه ای به نقطه دیگر قرار دهد،این شرائط را که هر یک نعمتی از نعمتهای او است فراهم ساخته.

عظمت قدرت خدا در صفحه اقیانوسها و کوچکی انسان در مقابل آن به قدری است که در گذشته که تنها از نیروی باد برای حرکت کشتی استفاده می شد،

اگر تمام مردم جهان جمع می شدند که یک کشتی را در وسط دریا بر خلاف مسیر یک باد سنگین به حرکت در آورند قدرت نداشتند.

و امروز هم که قدرت موتورهای عظیم جانشین باد شده است باز وزش طوفان آن قدر سخت و سنگین است که عظیمترین کشتیها را جابجا می کند،و گاه آنها را در هم می شکند.

و اینکه در آخر آیه روی اوصاف"صبار"و"شکور"(بسیار صابر و شکیبا و بسیار شکرگزار)تکیه شده،یا به خاطر این است که زندگی دنیا مجموعه ای است از"بلا"و"نعمت"که هر دو وسیله آزمایشند،ایستادگی و شکیبایی در برابر حوادث سخت،و شکرگزاری در برابر نعمتها مجموعه وظیفه انسانها را تشکیل می دهد.

لذا در حدیثی که بسیاری از مفسران از پیامبر گرامی اسلام ص نقل کرده اند می خوانیم:الایمان نصفان نصف صبر و نصف شکر:"ایمان دو نیمه است،نیمه ای صبر و نیمه ای شکر ⁽¹⁾.

و یا اشاره به این است که برای درک آیات با عظمت الهی در پهنه آفرینش انگیزه ای لازم است،همچون شکر منعم توأم با صبر و شکیبایی برای دقت و کنجکاوی هر چه بیشتر. ***بعد از بیان نعمت حرکت کشتیها در دریاها که هم در گذشته و هم امروز، بزرگترین و مفیدترین وسیله حمل و نقل انسانها و کالاها بوده است،اشاره به یکی از چهره های دیگر همین مساله کرده می گوید:"هنگامی که آنها بر کشتی سوار شوند،و در وسط دریا قرار گیرند و دریا طوفانی شود،و امواج کوه پیکر،همچون ابرها بالای سر آنان قرار گیرد،خدا را با اخلاص می خوانند"

( وَ إِذٰا غَشِیَهُمْ مَوْجٌ کَالظُّلَلِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ ).

"ظلل"جمع"ظله"(بر وزن قله)است،و مفسران برای آن چند معنی ذکر کرده اند:

"راغب"در"مفردات"می گوید:"ظله"به معنی ابری است که سایه می افکند،و غالبا در مواردی به کار می رود که موضوع ناخوش آیندی در کار است.

بعضی نیز آن را به معنی سایبان از ماده"ظل"دانسته اند.

بعضی نیز آن را به معنی کوه گرفته اند.

گرچه این معانی-در رابطه با آیه مورد بحث-تفاوت زیادی با هم ندارد ولی با توجه به اینکه در قرآن کرارا این کلمه به معنی ابرهای سایه افکن آمده و با توجه به اینکه تعبیر غشیهم(آنها را می پوشاند)تناسب بیشتری با معنی ابر دارد،این تفسیر نزدیکتر به نظر می رسد.

یعنی امواج عظیم دریا آن چنان برمی خیزد،و اطراف آنها را احاطه می کند که گویی ابری بر سر آنان سایه افکنده است،سایه ای وحشتناک و هول انگیز.

اینجا است که انسان با تمام قدرتهای ظاهری که برای خویش جلب و جذب کرده،خود را ضعیف و ناچیز و ناتوان می بیند،دستش از همه جا بریده می شود تمام وسائل عادی و مادی از کار می افتد،هیچ روزنه امیدی برای او باقی نمی ماند جز نوری که از درون جان او و از عمق فطرتش می درخشد.

پرده های غفلت را کنار می زند قلب او را روشن می سازد،و به او می گوید:

کسی هست که می تواند تو را رهایی بخشد! همان کس که امواج دریا فرمان او را می برند،و آب و باد و خاک سرگردان او هستند.

اینجا است که توحید خالص همه قلب او را احاطه می کند،و دین و آئین و پرستش را مخصوص او می داند.

سپس اضافه می کند:"هنگامی که خداوند آنها را از این مهلکه رهایی بخشید-امواج فرو نشست،و او سالم به ساحل نجات رسید-مردم دو گروه می شوند بعضی راه اعتدال را پیش می گیرند و به عهد و پیمانی که در دل در آن لحظات حساس با خدا کردند پایبند و وفادار می مانند"( فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ ) ⁽¹⁾.

ولی گروهی دیگر همه چیز را به دست فراموشی سپرده و باز لشکر غارتگر شرک و کفر بر کشور قلبشان چیره می شود.

جمعی از مفسرین،آیه فوق را اشاره ای به اسلام آوردن"عکرمة بن ابی جهل"دانسته اند.

به هنگام فتح مکه،چون پیامبر ص همه مردم را جز چهار نفر مشمول عفو عمومی قرار داده بود،و تنها در مورد این چهار نفر که یکی از آنها عکرمة بن ابی جهل بود،حکم اعدام صادر فرموده بود که هر کجا آنها را بیابید از بین ببرید،(چرا که از هیچگونه کارشکنی و کینه توزی و جنایت بر ضد اسلام و مسلمین فروگذار نبودند)عکرمه ناچار از مکه فرار کرد.

به کنار دریای احمر آمد و سوار بر کشتی شد در دریا تند بادی خطرناک دامان او را گرفت،اهل کشتی به یکدیگر گفتند:بیائید با بتها وداع گوئید و تنها دست به دامان لطف"اللّٰه"بزنید که از این خدایان ما کاری ساخته نیست! "عکرمه"گفت:اگر جز توحید ما را در دریا نجات ندهد در خشکی نیز نجات نخواهد داد،بارالها من با تو عهد و پیمان می بندم که اگر مرا از این مهلکه برهانی به سراغ محمد ص می روم و دست در دست او می گذارم،چرا که او را بخشنده و کریم می دانم.

سرانجام او نجات یافت و خدمت پیامبر ص آمد و مسلمان شد ⁽¹⁾.

در تواریخ اسلامی آمده است که"عکرمه"بعدا در صف مسلمانان راستین قرار گرفت و در ماجرای جنگ"یرموک"یا"اجنادین"شربت شهادت نوشید.

و در پایان آیه اضافه می کند:"آیات ما را هیچکس جز پیمان شکنان کفران کننده انکار نمی کنند"( وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاّٰ کُلُّ خَتّٰارٍ کَفُورٍ ).

"ختار"از ماده"ختر"(بر وزن چتر)به معنی پیمان شکنی است.

این کلمه صیغه مبالغه است چرا که مشرکان و گنهکاران کرارا در گرفتاریها رو به سوی خدا می آورند،عهد و پیمانها با خدا می بندند و نذرها می کنند،اما هنگامی که طوفان حوادث فرو نشست پیمانهای خود را پی در پی می شکنند، و نعمتهای الهی را به دست کفران می سپارند.

در حقیقت"ختار"و"کفور"که در ذیل این آیه آمده نقطه مقابل"صبار" و"شکور"است که در ذیل آیه قبل آمده است(کفران در مقابل شکرگزاری، و پیمان شکنی در مقابل شکیبایی و باقیمانده بر سر عهد و پیمان)چرا که وفای به عهد تنها برای شکیبایان امکان پذیر است آنها هستند که به هنگام شعله ور شدن ایمان فطری در درون جانشان سعی می کنند این نور الهی دیگر به خاموشی نگراید و حجابها و پرده ها روی آن نیفتد.

[سوره لقمان (31): آیات 33 تا 34]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلنّٰاسُ اِتَّقُوا رَبَّکُمْ وَ اِخْشَوْا یَوْماً لاٰ یَجْزِی وٰالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لاٰ مَوْلُودٌ هُوَ جٰازٍ عَنْ وٰالِدِهِ شَیْئاً إِنَّ وَعْدَ اَللّٰهِ حَقٌّ فَلاٰ تَغُرَّنَّکُمُ اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا وَ لاٰ یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّٰهِ اَلْغَرُورُ (33) إِنَّ اَللّٰهَ عِنْدَهُ عِلْمُ اَلسّٰاعَةِ وَ یُنَزِّلُ اَلْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ مٰا فِی اَلْأَرْحٰامِ وَ مٰا تَدْرِی نَفْسٌ مٰا ذٰا تَکْسِبُ غَداً وَ مٰا تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اَللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ (34)

ترجمه:

33-ای مردم!از خدا بپرهیزید،و از روزی بترسید که نه پدر جزای اعمال فرزند خود را تحمل می کند و نه فرزند چیزی از جزای پدر را،مسلما وعده الهی حق است مبادا زندگانی دنیا شما را بفریبد،و مبادا شیطان شما را مغرور سازد.

34-آگاهی از زمان قیام قیامت مخصوص خداست،و او است که باران را نازل می کند، و آنچه در رحم مادران است می داند،و هیچکس نمی داند فردا چه می کند، و هیچکس نمی داند در چه سرزمینی می میرد،فقط خداوند عالم و آگاه است.

تفسیر:

وسعت علم خداوند

در این دو آیه که آخرین آیه سوره لقمان است،نخست به صورت یک جمع بندی از مواعظ و اندرزهای گذشته،و دلائل توحید و معاد،همه انسانها را به خدا و روز قیامت توجه می دهد،سپس از غرور ناشی از دنیا و شیطان بر حذر می دارد

و بعد به وسعت دامنه علم خداوند و شمول آن نسبت به همه چیز می پردازد.

می فرماید:"ای مردم از خدا بپرهیزید"( یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ ).

"و از روزی بترسید که نه پدر بار گناه فرزندش را به دوش می کشد،و نه فرزند چیزی از مسئولیت پدر را تحمل می کند"( وَ اخْشَوْا یَوْماً لاٰ یَجْزِی وٰالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لاٰ مَوْلُودٌ هُوَ جٰازٍ عَنْ وٰالِدِهِ شَیْئاً ).

در حقیقت دستور اول،توجه به مبدء است،و دستور دوم توجه به معاد.

دستور اول،نیروی مراقبت را در انسان زنده می کند،و دستور دوم احساس پاداش و کیفر را،و بدون شک کسی که بداند شخص خبیر و آگاهی تمام اعمال او را می بیند و می داند و ثبت و ضبط می کند،و از سوی دیگر محکمه و دادگاه عدلی برای رسیدگی به تمام جزئیات آن تشکیل می دهد،چنین انسانی کمتر آلوده گناه و فساد می شود.

جمله" لاٰ یَجْزِی "از ماده جزا است و"جزا"از نظر لغت به دو معنی آمده یکی پاداش و کیفر دادن در برابر چیزی(چنان که گفته می شود جزاه اللّٰه خیرا:

خداوند او را پاداش خیر داد).

و دیگری کفایت کردن و جانشین شدن و تحمل نمودن،چنان که در آیه مورد بحث آمده است: لاٰ یَجْزِی وٰالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ :"هیچ پدری،مسئولیت اعمال فرزندش را قبول نمی کند و به جای او نمی نشیند و از او کفایت نمی کند".

ممکن است هر دو به یک ریشه باز گردد،چرا که پاداش و کیفر نیز جانشین عمل می شود،و به مقدار آن است(دقت کنید).

به هر حال در آن روز هر کس چنان به خود مشغول است و در پیچ و خم اعمال خویش گرفتار که به دیگری نمی پردازد،حتی پدر و فرزند که نزدیکترین رابطه ها را با هم دارند هیچکدام به فکر دیگری نیستند.

این آیه نظیر همان است که در آغاز سوره حج آمده که در باره قیامت و زلزله

رستاخیز می گوید: یَوْمَ تَرَوْنَهٰا تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّٰا أَرْضَعَتْ :"روزی که آن را مشاهده کنید،مادران شیرده فرزندان شیر خوار خود را فراموش می کنند".

قابل توجه اینکه در مورد"پدر"تعبیر به لاٰ یَجْزِی ،(فعل مضارع می کند) و در مورد فرزند تعبیر به"جاز"(اسم فاعل).این تفاوت تعبیر ممکن است از باب تنوع در سخن باشد،یا اشاره به وظیفه و مسئولیت فرزند در مقابل پدر،زیرا اسم فاعل دوام و تکرار بیشتری را می رساند.

به تعبیر دیگر از عواطف پدری انتظار می رود که حد اقل در پاره ای از موارد تحمل عذاب فرزند را بکند آن چنان که در دنیا ناملایمات او را به جان می خرید ولی در مورد فرزند انتظار می رود که مقدار بیشتری از ناملایمات پدر را به خاطر حقوق فراوانی که بر او دارد متحمل شود،در حالی که هیچیک از این دو،در آن روز،کمترین مشکلی را از دیگری نمی گشایند،و همه گرفتار اعمال خویشند و سر در گریبان خود.

در پایان آیه انسانها را از دو چیز بر حذر می دارد،می فرماید:"وعده خدا حق است مبادا زندگی دنیا شما را بفریبد،و مبادا شیطان شما را گول زند"( إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَلاٰ تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ لاٰ یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ ).

در واقع در برابر دو امر که در آغاز آیه بود،دو نهی در اینجا دیده می شود زیرا اگر توجه به خدا و ترس از حساب و جزا در انسان زنده شود ترسی از انحراف و آلودگی در او نیست،مگر از دو راه:یکی اینکه زرق و برق دنیا،واقعیتها را در نظر او دگرگون سازد،و قدرت تشخیص را از او بگیرد که حب دنیا ریشه همه گناهان است،دیگر اینکه وسوسه های شیطانی او را فریب دهد،و مغرور سازد و از مبدء و معاد دور کند.

اگر این دو راه نفوذ گناه بسته شود،دیگر هیچ خطری او را تهدید نمی کند،و به این ترتیب چهار دستور فوق مجموعه کاملی از برنامه نجات آدمی

را فراهم می سازد. ***در آخرین آیه این سوره به تناسب بحثی که پیرامون روز رستاخیز در آیه قبل به میان آمد،سخن از علومی به میان می آورد که مخصوص پروردگار است می گوید:"آگاهی بر زمان قیام قیامت مخصوص خدا است"( إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ ).

"و او است که باران را نازل می کند"و از تمام جزئیات نزول آن آگاه است( وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ ).

و نیز"او است که از فرزندانی که در رحم مادرانند(با تمام مشخصات آنها) آگاه است"( وَ یَعْلَمُ مٰا فِی الْأَرْحٰامِ ).

و"هیچکس نمی داند فردا چه می کند"( وَ مٰا تَدْرِی نَفْسٌ مٰا ذٰا تَکْسِبُ غَداً ).

"و هیچکس نمی داند در چه سرزمینی می میرد"؟( وَ مٰا تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ ).

"خداوند عالم و آگاه است"( إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ ).

گویی مجموع این آیه پاسخ به سؤالی است که در زمینه قیامت مطرح می شود همان سؤالی که بارها مشرکان قریش از پیامبر ص کردند و گفتند: مَتیٰ هُوَ :

"روز قیامت کی خواهد بود"(اسراء-51).

قرآن در پاسخ آنان می گوید:هیچکس جز خدا،از لحظه قیام قیامت آگاه نیست و طبق صریح آیات دیگر،خداوند این علم را از همه مخفی داشته است إِنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ أَکٰادُ أُخْفِیهٰا :"قیامت خواهد آمد و من می خواهم آن را پنهان سازم"(طه -15).

تا هرگز غرور و غفلت دامان افراد را نگیرد.

سپس می گوید:نه تنها مساله قیامت است که از شما پنهان است،در زندگی روزمره شما و در میان نزدیکترین مسائلی که با مرگ و حیاتتان سر و کار دارد مطالب فراوانی وجود دارد که شما از آن بیخبرید.

زمان نزول قطرات حیاتبخش باران که زندگی همه جانداران به آن بستگی دارد بر هیچیک از شما آشکار نیست،و تنها با حدس و تخمین و گمان از آن بحث می کنید.

همچنین از زمان پیدایش شما در شکم مادر و خصوصیات جنین،احدی آگاه نیست.

و نیز آینده نزدیک یعنی حوادث فردای شما و نیز محل مرگ و بدرود حیاتتان بر همه پوشیده است.

شما که از این مسائل نزدیک به زندگی خود اطلاعی ندارید چه جای تعجب که از لحظه قیام قیامت بیخبر باشید ⁽¹⁾.

در تفسیر"در المنثور"نقل شده که مردی به نام"وراث"از طائفه"بنی مازن"خدمت پیامبر ص آمد گفت:ای محمد!کی قیامت بر پا می شود؟بعلاوه شهرهای ما در خشکسالی فرو رفته،کی فراوانی نعمت می شود؟و نیز هنگامی که آمدم همسرم باردار بود کی فرزند می آورد؟و نیز من می دانم امروز چه کرده ام فردا چه خواهم کرد؟و بالآخره من می دانم در کجا متولد شده ام بگو ببینم

در کدام سرزمین می میرم؟! آیه فوق نازل شد و گفت علم همه این امور نزد خدا است ⁽¹⁾.

نکته ها:

اشاره

1-انواع غرور و فریب!

آیات فوق هشدار می دهد که زرق و برق زندگی دنیا شما را نفریبد سپس از فریب شیطان،سخن می گوید و نسبت به آن اعلام خطر می کند،زیرا مردم چند گروهند.

بعضی آن قدر ضعیف و ناتوانند که تنها مشاهده زرق و برق دنیا برای فریب و غرورشان کافی است.

اما بعضی که مقاومت بیشتری دارند،وسوسه های شیطان نیز باید به آن افزوده شود،و شیطان درون و برون دست به دست هم دهند تا آنها را بفریبند، تعبیرات آیه فوق هشداری است به همه این گروه ها.

ذکر این نکته نیز لازم است که"غرور"(بر وزن جسور)به معنی هر موجود فریبنده است،و اینکه آن را تفسیر به شیطان کرده اند،در حقیقت بیان مصداق واضح آن است،و الا هر انسان فریبنده،هر کتاب فریبنده،هر مقام وسوسه گر و هر موجودی،که انسان را گمراه سازد در مفهوم وسیع این کلمه داخل است، مگر اینکه مفهوم شیطان را چنان وسعت دهیم به گونه ای که همه اینها را شامل شود.

لذا راغب در مفردات می گوید:"غرور"هر چیزی است که انسان را مغرور سازد و بفریبد،اعم از مال و مقام و شهوت و شیطان،و اینکه به شیطان تفسیر شده به خاطر این است که خبیث ترین فریبندگان است".

و اینکه بعضی آن را به دنیا تفسیر کرده اند به خاطر فریبندگی دنیاست

چنان که در نهج البلاغه می خوانیم

تغر و تضر و تمر: "می فریبد و ضرر می زند و می گذرد"! ⁽¹⁾.

2-فریبندگی دنیا

بدون شک بسیاری از مظاهر زندگی دنیا غرورآمیز و غفلت زا است،و گاه چنان انسان را به خویشتن مشغول می دارد که از هر چه غیر آن است غافل می سازد.

به همین دلیل در بعضی از روایات اسلامی از امیر مؤمنان علی ع می خوانیم که وقتی از آن حضرت پرسیدند:ای الناس اثبت رأیا:"چه کسی از همه مردم با فکرتر،و از نظر اندیشه ثابت تر است؟فرمود:

من لم یغره الناس من نفسه و لم تغره الدنیا بتشویقها: "کسی که مردم فریبکار او را نفریبند،و تشویقهای دنیا نیز او را فریب ندهد" ⁽²⁾.

ولی با این حال در لابلای صحنه های مختلف همین دنیای فریبنده صحنه های گویایی است که ناپایداری جهان و تو خالی بودن زرق و برقهای آن را به روشنترین وجهی بیان می کند،حوادثی که هر انسان هوشمندی را می تواند بیدار کند،بلکه ناهوشمندان را تیز هوشیار می سازد.

در حدیثی می خوانیم که امیر مؤمنان علی ع از کسی شنید که دنیا را مذمت می کند و آن را فریبنده می شمرد،علی ع رو به او کرد و فرمود:

ایها الذام للدنیا المغتر بغرورها،المخدوع باباطیلها،ا تغتر بالدنیا ثم تذمها؟ انت المتجرم علیها ام هی المتجرمة علیک؟ متی استهوتک؟ام متی غرتک؟ا بمصارع آبائک من البلی ام بمضاجع امهاتک تحت الثری...؟!

ان الدنیا دار صدق لمن صدقها،و دار عافیة لمن فهم عنها،و دار غنی لمن تزود منها،و دار موعظة لمن اتعظ بها،مسجد احباء اللّٰه،و مصلی ملائکة اللّٰه،و مهبط وحی اللّٰه،و متجر اولیاء اللّٰه...

"ای کسی که نکوهش دنیا می کنی!در حالی که تو خود به غرور دنیا گرفتار شده ای،و فریفته باطلهای آن هستی.

تو خود مغرور به دنیا شده ای،سپس از آن مذمت می کنی؟ تو از جرم دنیا شکایت داری،یا دنیا باید از جرم تو شکایت کند؟ کی دنیا تو را گول زده؟،و چه موقع تو را فریب داده است؟!آیا به محل سقوط پدرانت در دامن فنا،و یا بخوابگاه مادرانت در زیر خاک تو را فریب داده است؟...

اما بدان این دنیا جایگاه صدق و راستی است برای آن کسی که با آن به راستی رفتار کند،و خانه تندرستی است برای آن کس که از آن چیزی بفهمد،و سرای بی نیازی است برای آن کس که از آن توشه بر گیرد،و محل اندرز است برای آنکه از آن اندرز گیرد،دنیا مسجد دوستان خداست،و نمازگاه فرشتگان پروردگار،و محل نزول وحی الهی و تجارتخانه اولیاء حق!..." ⁽¹⁾.

3-این علوم پنجگانه مخصوص خدا است

گذشته از اینکه لحن آیه فوق حکایت از این دارد که آگاهی از قیامت و نزول باران و چگونگی جنین در رحم مادر،و اموری را که انسان در آینده انجام می دهد،و محل مرگ او،در اختیار خداوند است و دیگران را به آن راهی نیست،روایاتی که در تفسیر آیه نیز وارد شده این حقیقت را تاکید می کند.

از جمله در حدیثی می خوانیم:

ان مفاتیح الغیب خمس لا یعلمهن الا اللّٰه

و قرأ هذه الایة: "کلیدهای غیب پنج است که هیچکس جز خدا نمی داند،سپس آیه فوق را تلاوت فرمود" ⁽¹⁾.

در روایت دیگری که در"نهج البلاغه"آمده است می خوانیم:هنگامی که علی ع از بعضی حوادث آینده خبر می داد یکی از یاران عرض کرد:ای امیر مؤمنان!از غیب سخن می گویی؟و به علم غیب آشنایی؟ امام خندید و به آن مرد که از طایفه"بنی کلب"بود فرمود:

یا اخا کلب! لیس هو بعلم غیب،و انما هو تعلم من ذی علم،و انما علم الغیب علم الساعة و ما عدده اللّٰه سبحانه بقوله إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ ...فیعلم اللّٰه سبحانه ما فی الارحام،من ذکر او انثی،و قبیح او جمیل،و سخی او بخیل،و شقی او سعید،و من یکون فی النار حطبا و فی الجنان للنبیین مرافقا،فهذا علم الغیب الذی لا یعلمه احد الا اللّٰه،و ما سوی ذلک فعلم علمه اللّٰه نبیه فعلمنیه و دعا لی بان یعیه صدری و تضطم علیه جوانحی:

"ای برادر کلبی!این علم غیب نیست،این فرا گرفته ای است از عالمی (یعنی پیامبر)علم غیب تنها علم قیامت است،و آنچه خداوند سبحان در این آیه بر شمرده...و بعد از ذکر آیه شریفه فرمود:خداوند سبحان از آنچه در رحمها قرار دارد آگاه است،پسر است یا دختر؟زشت است یا زیبا؟سخاوتمند است یا بخیل؟سعادتمند است یا شقی؟چه کسی آتش گیره دوزخ است و چه کسی در بهشت دوست پیامبران؟...اینها علوم غیبیه ای است که غیر از خدا کسی نمی داند و غیر از آن علومی است که خداوند به پیامبرش تعلیم کرده و او به من آموخته است،و برایم دعا نمود که خدا آن را در سینه ام جای دهد و اعضای پیکرم را از آن مالامال سازد" ⁽²⁾.

از این روایت به خوبی بر می آید که منظور از عدم آگاهی مردم از این امور پنجگانه تمام خصوصیات آنها است،فی المثل اگر روزی وسائلی در اختیار بشر قرار گیرد-که هنوز آن روز فرا نرسیده است-و از پسر یا دختر بودن جنین به طور قطع آگاه شوند،باز این امر مساله ای ایجاد نمی کند،چرا که آگاهی از جنین به آن است که تمام خصوصیات جسمانی،زشتی و زیبایی،سلامت و بیماری، استعدادهای درونی،ذوق علمی و فلسفی و ادبی،و سایر صفات و کیفیات روحی را بدانیم،و این امر برای غیر خدا امکان پذیر نیست.

همچنین اینکه باران در چه موقع نازل می شود؟و کدام منطقه را زیر پوشش قرار می دهد؟و دقیقا چه مقدار در دریا و چه مقدار در صحرا و دره و کوه و بیابان می بارد؟جز خدا کسی نمی داند.

در مورد حوادث فردا،و فرداها،و خصوصیات و جزئیات آنها نیز همین گونه است.

و از اینجا پاسخ سؤالی که غالبا در اینجا مطرح می شود به خوبی روشن می گردد که می گویند ما در تواریخ و روایات متعددی می خوانیم که ائمه اهل بیت ع و حتی بعضی از اولیاء اللّٰه غیر از امامان،از مرگ خود خبر دادند،و یا محل دفن خود را بیان کردند،از جمله در حوادث مربوط به کربلا،بارها در روایات خوانده ایم که پیامبر یا امیر مؤمنان ع و انبیای سلف که از وقوع شهادت امام حسین ع و یارانش در این سرزمین خبر داده اند.

و در کتاب اصول کافی بابی در زمینه آگاهی ائمه از زمان وفاتشان دیده می شود.

پاسخ این است که:آگاهی بر پاره ای از این امور به صورت علم اجمالی -آنهم از طریق تعلیم الهی-هیچ منافاتی با اختصاص علم تفصیلی آنها به ذات پاک خداوند ندارد.

و تازه همانگونه که گفتیم همین اجمال نیز ذاتی و استقلالی نیست،بلکه

جنبه عرضی و تعلیمی دارد،و از طریق تعلیم الهی است،به مقداری که خدا می خواهد و صلاح می داند. ⁽¹⁾

لذا در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم که یکی از یارانش سؤال کرد:

آیا امام علم غیب می داند؟

قال:لا،و لکن اذا اراد ان یعلم الشیء اعلمه اللّٰه ذلک:

"فرمود:نه،امام علم غیب را(ذاتا)نمی داند،ولی هنگامی که اراده کند چیزی را بداند خدا به او تعلیم می دهد" ⁽²⁾.

در زمینه علم غیب و چگونگی آگاهی انبیا و امامان از آن روایات فراوانی وارد شده که در ذیل آیات مناسب از آن بحث خواهیم کرد،ولی مسلم است که در این میان علومی وجود دارد که غیر از خدا هیچکس از آن آگاه نیست ⁽³⁾.

*** پروردگارا!چشم قلب ما را به نور علوم و دانشها روشن فرما!و گوشه ای از علم بی پایانت را به ما ارزانی فرما.

خداوندا!چنان فرما که زرق و برق این جهان ما را نفریبد و شیطان فریبنده و هوای نفس ما را مغرور نسازد.

بارالها!چنان کن که همواره از احاطه علمی ات به ما آگاه باشیم،و در محضرت آنچه بر خلاف رضای تو است انجام ندهیم.

پایان سوره لقمان اول مهر ماه 1362 پانزده ذی الحجه 1403

(32) سوره الم سجده این سوره دارای 30 آیه است،و در"مکه"نازل شده

اشاره

آغاز 2\7\62 مطابق 16 ذی حجه 1403

نامهای این سوره

معروف این است که این سوره در مکه نازل شده است.بعضی از مفسران هیچیک از آیات آن را استثناء نکرده اند،ولی بعضی دیگر آیه 18 تا 20 را"مدنی" می دانند،و معتقدند این سه آیه در مدینه نازل شده،در حالی که هیچ قرینه و نشانه ای در این آیات از مدنی بودن به چشم نمی خورد.

نام این سوره در بعضی از روایات و در لسان مشهور مفسران"سوره سجده" یا"الم سجده"است،و گاه برای مشخص ساختن آن از سوره حم سجده آن را به نام"سجده لقمان"می خوانند،چرا که بعد از سوره لقمان قرار گرفته.

در بعضی از روایات نیز از آن به الم تنزیل یاد شده.

"فخر رازی"و"آلوسی"نیز نام سوره"مضاجع"را از جمله نامهای آن ذکر کرده اند(به تناسب آیه 16 این سوره تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ ...).

فضیلت تلاوت سوره سجده

در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام ص چنین آمده است: من قرأ الم تنزیل و تَبٰارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ ،فکانما احیا لیلة القدر!: "کسی که سوره"الم تنزیل" و"تبارک"را بخواند مانند آن است که شب قدر را احیا گرفته باشد 1. در حدیث دیگری از امام جعفر بن محمد الصادق ع چنین نقل شده: من قرأ سوره السجدة فی کل لیلة جمعه اعطاه اللّٰه کتابه بیمینه،و لم یحاسبه بما کان منه،و کان من رفقاء محمد(ص)و أهل بیته: "هر کس سوره سجده را در هر شب جمعه بخواند خداوند نامه اعمال او را به دست راست او می دهد،و گذشته او را می بخشد،و از دوستان محمد ص و اهل بیتش ع خواهد بود 1. از آنجا که در این سوره بحثهای گسترده ای از مبدء و معاد و مجازاتهای مجرمان در روز رستاخیز و درسهای هشدار دهنده ای مربوط به مؤمنان و کافران آمده است بدون شک تلاوت آن،ولی تلاوتی که سرچشمه اندیشه،و اندیشه ای که مبدء تصمیم گیری و حرکت بوده باشد،می تواند آن چنان انسان را بسازد که مشمول اینهمه فضیلت و افتخار گردد و اثر بیدار کننده اش همچون احیاء شب قدر و نتیجه اش قرار گرفتن در صف اصحاب الیمین،و رسیدن به افتخار دوستی پیامبر و آلش گردد. ***

محتوای سوره سجده

این سوره به حکم آنکه از سوره های"مکی"است خطوط اصلی سوره های مکی یعنی بحث از"مبدء"و"معاد"و"بشارت"و"انذار"را قویا تعقیب می کند و رویهم رفته در آن چند بخش جلب توجه می کند: 1-قبل از هر چیز سخن از عظمت قرآن،و نزول آن از سوی پروردگار عالمیان،و نفی اتهامات دشمنان از آن است. 2-سپس بحثی پیرامون نشانه های خداوند در آسمان و زمین،و تدبیر این جهان دارد. 3-بحث دیگری پیرامون آفرینش انسان از"خاک"و"آب نطفه"و"روح الهی"و اعطای وسائل فراگیری علم و دانش،یعنی چشم و گوش و خرد از سوی خداوند به او می باشد. 4-بعد از آن از رستاخیز و حوادث قبل از آن یعنی مرگ و بعد از آن یعنی سؤال و حساب سخن می گوید. 5 و 6-بحثهای مؤثر و تکان دهنده ای از بشارت و انذار دارد مؤمنان را به جنة الماوی نوید می دهد و فاسقان را به عذاب آتش تهدید می کند. 7-به همین مناسبت اشاره کوتاهی به تاریخ بنی اسرائیل و سرگذشت موسی ع و پیروزیهای این امت دارد. 8-و باز به تناسب بحث بشارت و انذار اشاره ای به احوال گروهی دیگر از امتهای پیشین و سرنوشت دردناک آنها می کند. 9 و 10-بار دیگر به مسئله"توحید و نشانه های عظمت خدا"باز می گردد و با"تهدید دشمنان لجوج"سوره را پایان می دهد. به این ترتیب هدف اصلی سوره تقویت مبانی ایمان به مبدء و معاد و ایجاد موج نیرومندی از حرکت به سوی تقوا،و بازداری از سرکشی و طغیان و توجه به ارزش مقام والای انسان است که مخصوصا در آغاز حرکت اسلام و در محیط مکه فوق العاده لازم بوده. ***

معروف این است که این سوره در مکه نازل شده است.بعضی از مفسران هیچیک از آیات آن را استثناء نکرده اند،ولی بعضی دیگر آیه 18 تا 20 را"مدنی" می دانند،و معتقدند این سه آیه در مدینه نازل شده،در حالی که هیچ قرینه و نشانه ای در این آیات از مدنی بودن به چشم نمی خورد.

نام این سوره در بعضی از روایات و در لسان مشهور مفسران"سوره سجده" یا"الم سجده"است،و گاه برای مشخص ساختن آن از سوره حم سجده آن را به نام"سجده لقمان"می خوانند،چرا که بعد از سوره لقمان قرار گرفته.

در بعضی از روایات نیز از آن به الم تنزیل یاد شده.

"فخر رازی"و"آلوسی"نیز نام سوره"مضاجع"را از جمله نامهای آن ذکر کرده اند(به تناسب آیه 16 این سوره تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ ...).

فضیلت تلاوت سوره سجده

در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام ص چنین آمده است: من قرأ الم تنزیل و تَبٰارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ ،فکانما احیا لیلة القدر!: "کسی که سوره"الم تنزیل" و"تبارک"را بخواند مانند آن است که شب قدر را احیا گرفته باشد 1. در حدیث دیگری از امام جعفر بن محمد الصادق ع چنین نقل شده: من قرأ سوره السجدة فی کل لیلة جمعه اعطاه اللّٰه کتابه بیمینه،و لم یحاسبه بما کان منه،و کان من رفقاء محمد(ص)و أهل بیته: "هر کس سوره سجده را در هر شب جمعه بخواند خداوند نامه اعمال او را به دست راست او می دهد،و گذشته او را می بخشد،و از دوستان محمد ص و اهل بیتش ع خواهد بود 1. از آنجا که در این سوره بحثهای گسترده ای از مبدء و معاد و مجازاتهای مجرمان در روز رستاخیز و درسهای هشدار دهنده ای مربوط به مؤمنان و کافران آمده است بدون شک تلاوت آن،ولی تلاوتی که سرچشمه اندیشه،و اندیشه ای که مبدء تصمیم گیری و حرکت بوده باشد،می تواند آن چنان انسان را بسازد که مشمول اینهمه فضیلت و افتخار گردد و اثر بیدار کننده اش همچون احیاء شب قدر و نتیجه اش قرار گرفتن در صف اصحاب الیمین،و رسیدن به افتخار دوستی پیامبر و آلش گردد. ***

محتوای سوره سجده

این سوره به حکم آنکه از سوره های"مکی"است خطوط اصلی سوره های مکی یعنی بحث از"مبدء"و"معاد"و"بشارت"و"انذار"را قویا تعقیب می کند و رویهم رفته در آن چند بخش جلب توجه می کند: 1-قبل از هر چیز سخن از عظمت قرآن،و نزول آن از سوی پروردگار عالمیان،و نفی اتهامات دشمنان از آن است. 2-سپس بحثی پیرامون نشانه های خداوند در آسمان و زمین،و تدبیر این جهان دارد. 3-بحث دیگری پیرامون آفرینش انسان از"خاک"و"آب نطفه"و"روح الهی"و اعطای وسائل فراگیری علم و دانش،یعنی چشم و گوش و خرد از سوی خداوند به او می باشد. 4-بعد از آن از رستاخیز و حوادث قبل از آن یعنی مرگ و بعد از آن یعنی سؤال و حساب سخن می گوید. 5 و 6-بحثهای مؤثر و تکان دهنده ای از بشارت و انذار دارد مؤمنان را به جنة الماوی نوید می دهد و فاسقان را به عذاب آتش تهدید می کند. 7-به همین مناسبت اشاره کوتاهی به تاریخ بنی اسرائیل و سرگذشت موسی ع و پیروزیهای این امت دارد. 8-و باز به تناسب بحث بشارت و انذار اشاره ای به احوال گروهی دیگر از امتهای پیشین و سرنوشت دردناک آنها می کند. 9 و 10-بار دیگر به مسئله"توحید و نشانه های عظمت خدا"باز می گردد و با"تهدید دشمنان لجوج"سوره را پایان می دهد. به این ترتیب هدف اصلی سوره تقویت مبانی ایمان به مبدء و معاد و ایجاد موج نیرومندی از حرکت به سوی تقوا،و بازداری از سرکشی و طغیان و توجه به ارزش مقام والای انسان است که مخصوصا در آغاز حرکت اسلام و در محیط مکه فوق العاده لازم بوده. ***

ص :

معروف این است که این سوره در مکه نازل شده است.بعضی از مفسران هیچیک از آیات آن را استثناء نکرده اند،ولی بعضی دیگر آیه 18 تا 20 را"مدنی" می دانند،و معتقدند این سه آیه در مدینه نازل شده،در حالی که هیچ قرینه و نشانه ای در این آیات از مدنی بودن به چشم نمی خورد.

نام این سوره در بعضی از روایات و در لسان مشهور مفسران"سوره سجده" یا"الم سجده"است،و گاه برای مشخص ساختن آن از سوره حم سجده آن را به نام"سجده لقمان"می خوانند،چرا که بعد از سوره لقمان قرار گرفته.

در بعضی از روایات نیز از آن به الم تنزیل یاد شده.

"فخر رازی"و"آلوسی"نیز نام سوره"مضاجع"را از جمله نامهای آن ذکر کرده اند(به تناسب آیه 16 این سوره تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ ...).

فضیلت تلاوت سوره سجده

در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام ص چنین آمده است: من قرأ الم تنزیل و تَبٰارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ ،فکانما احیا لیلة القدر!: "کسی که سوره"الم تنزیل" و"تبارک"را بخواند مانند آن است که شب قدر را احیا گرفته باشد 1. در حدیث دیگری از امام جعفر بن محمد الصادق ع چنین نقل شده: من قرأ سوره السجدة فی کل لیلة جمعه اعطاه اللّٰه کتابه بیمینه،و لم یحاسبه بما کان منه،و کان من رفقاء محمد(ص)و أهل بیته: "هر کس سوره سجده را در هر شب جمعه بخواند خداوند نامه اعمال او را به دست راست او می دهد،و گذشته او را می بخشد،و از دوستان محمد ص و اهل بیتش ع خواهد بود 1. از آنجا که در این سوره بحثهای گسترده ای از مبدء و معاد و مجازاتهای مجرمان در روز رستاخیز و درسهای هشدار دهنده ای مربوط به مؤمنان و کافران آمده است بدون شک تلاوت آن،ولی تلاوتی که سرچشمه اندیشه،و اندیشه ای که مبدء تصمیم گیری و حرکت بوده باشد،می تواند آن چنان انسان را بسازد که مشمول اینهمه فضیلت و افتخار گردد و اثر بیدار کننده اش همچون احیاء شب قدر و نتیجه اش قرار گرفتن در صف اصحاب الیمین،و رسیدن به افتخار دوستی پیامبر و آلش گردد. ***

محتوای سوره سجده

این سوره به حکم آنکه از سوره های"مکی"است خطوط اصلی سوره های مکی یعنی بحث از"مبدء"و"معاد"و"بشارت"و"انذار"را قویا تعقیب می کند و رویهم رفته در آن چند بخش جلب توجه می کند: 1-قبل از هر چیز سخن از عظمت قرآن،و نزول آن از سوی پروردگار عالمیان،و نفی اتهامات دشمنان از آن است. 2-سپس بحثی پیرامون نشانه های خداوند در آسمان و زمین،و تدبیر این جهان دارد. 3-بحث دیگری پیرامون آفرینش انسان از"خاک"و"آب نطفه"و"روح الهی"و اعطای وسائل فراگیری علم و دانش،یعنی چشم و گوش و خرد از سوی خداوند به او می باشد. 4-بعد از آن از رستاخیز و حوادث قبل از آن یعنی مرگ و بعد از آن یعنی سؤال و حساب سخن می گوید. 5 و 6-بحثهای مؤثر و تکان دهنده ای از بشارت و انذار دارد مؤمنان را به جنة الماوی نوید می دهد و فاسقان را به عذاب آتش تهدید می کند. 7-به همین مناسبت اشاره کوتاهی به تاریخ بنی اسرائیل و سرگذشت موسی ع و پیروزیهای این امت دارد. 8-و باز به تناسب بحث بشارت و انذار اشاره ای به احوال گروهی دیگر از امتهای پیشین و سرنوشت دردناک آنها می کند. 9 و 10-بار دیگر به مسئله"توحید و نشانه های عظمت خدا"باز می گردد و با"تهدید دشمنان لجوج"سوره را پایان می دهد. به این ترتیب هدف اصلی سوره تقویت مبانی ایمان به مبدء و معاد و ایجاد موج نیرومندی از حرکت به سوی تقوا،و بازداری از سرکشی و طغیان و توجه به ارزش مقام والای انسان است که مخصوصا در آغاز حرکت اسلام و در محیط مکه فوق العاده لازم بوده. ***

ص :

[سوره السجده (32): آیات 1 تا 5]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>الم (1) تَنْزِیلُ اَلْکِتٰابِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ مِنْ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (2) أَمْ یَقُولُونَ اِفْتَرٰاهُ بَلْ هُوَ اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أَتٰاهُمْ مِنْ نَذِیرٍ مِنْ قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ (3) اَللّٰهُ اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ثُمَّ اِسْتَویٰ عَلَی اَلْعَرْشِ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ شَفِیعٍ أَ فَلاٰ تَتَذَکَّرُونَ (4) یُدَبِّرُ اَلْأَمْرَ مِنَ اَلسَّمٰاءِ إِلَی اَلْأَرْضِ ثُمَّ یَعْرُجُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ کٰانَ مِقْدٰارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمّٰا تَعُدُّونَ (5)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-الم 2-این کتابی است که از سوی پروردگار جهانیان نازل شده و شک و تردیدی در آن نیست.

3-ولی آنها می گویند(محمد)آن را به دروغ به خدا بسته است،اما(باید بدانند) این سخن حقی است از سوی پروردگارت تا گروهی را انذار کنی که قبل از تو هیچ انذار کننده ای برای آنها نیامده است،شاید(پند گیرند و)هدایت شوند.

4-خداوند کسی است که آسمانها و زمین و آنچه را میان این دو است در شش روز(دوران) آفریده سپس بر عرش(قدرت)قرار گرفت،هیچ ولی و شفاعت کننده ای برای شما جز او نیست،آیا متذکر نمی شوید؟ 5-امور این جهان را از آسمان به سوی زمین تدبیر می کند سپس در روزی که مقدار آن هزار سال از سالهایی است که شما می شمرید به سوی او باز می گردد(و دنیا پایان می یابد).

تفسیر:

عظمت قرآن،و مبدء و معاد

باز در این سوره با"حروف مقطعه"(الف-لام-میم)روبرو می شویم و این پانزدهمین بار است که در آغاز سوره های قرآنی این گونه حروف را می یابیم.

در آغاز سوره های بقره(جلد اول)و آل عمران(جلد دوم)و اعراف (جلد ششم)پیرامون تفاسیر مختلف این حروف به طور مشروح بحث کرده ایم، بحثی که در باره اهمیت قرآن بلافاصله بعد از این حروف آمده است بار دیگر بیانگر این حقیقت است که"الم"اشاره به عظمت قرآن و قدرت نمایی عظیم پروردگار است که چنین کتاب بزرگ و پر محتوا که معجزه جاویدان محمد ص

است از حروف ساده"الفبا"که در دسترس همگان قرار دارد به وجود آورده است. ***می فرماید:"این کتابی است که از سوی پروردگار جهانیان نازل شده و شک و تردیدی در آن راه ندارد"( تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ). ⁽¹⁾

این آیه در واقع پاسخ به دو سؤال است،گویی نخست از محتوای این کتاب آسمانی سؤال می شود،در پاسخ می گوید:محتوای آن حق است و جای کمترین شک و تردید نیست،سپس سؤال در باره ابداع کننده آن به میان می آید،در پاسخ می گوید این کتاب از سوی"رب العالمین"است.

این تفسیر نیز محتمل است که جمله" مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ "دلیلی باشد برای جمله"لا ریب فیه"گویی کسی سؤال می کند به چه دلیل این کتاب حق است و جای تردید ندارد،می گوید به دلیل اینکه از سوی پروردگار جهانیان است که هر حق و واقعیتی از وجودش می جوشد.

ضمنا تکیه بر صفت" رَبِّ الْعٰالَمِینَ "از میان اوصاف خدا،ممکن است اشاره به این باشد که این کتاب،مجموعه ای است از شگفتیهای جهان هستی و عصاره ای است از حقایق عالم وجود،چرا که از سوی پروردگار جهانیان است.

توجه به این نکته نیز لازم است که قرآن نمی خواهد در اینجا به صرف

ادعا قناعت کند بلکه می خواهد بگوید چیزی که عیانست چه حاجت به بیان است،محتوای این کتاب خود گواه حقانیت و صحت آنست. ***سپس به تهمتی که بارها مشرکان و منافقان بی ایمان به این کتاب بزرگ آسمانی بسته بودند اشاره کرده می فرماید:"آنها می گویند:محمد اینها را به دروغ بر خدا بسته است و از ناحیه پروردگار جهانیان نیست"( أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ ) ⁽¹⁾.

در پاسخ ادعای بی دلیل آنها می گوید:"این افترا نیست،بلکه سخن حقی است از سوی پروردگارت"( بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ ).

و دلیل حقانیت آن در خود آن آشکار و نمایان است:

سپس به هدف نزول آن پرداخته می گوید:"هدف این بوده که گروهی را انذار کنی که پیش از تو انذار کننده ای برای آنها نیامده است،شاید پند گیرند و هدایت شوند"( لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أَتٰاهُمْ مِنْ نَذِیرٍ مِنْ قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ ).

گر چه دعوت پیامبر اسلام هم"بشارت"است و هم"انذار"و پیامبر ص بیش از آنچه"نذیر"است"بشیر"است ولی در برابر قومی گمراه و لجوج باید بیشتر روی"انذار"تکیه کرد.

جمله" هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ "باز اشاره به این است که دلیل حقانیتش در خود آن مشهود است.

و جمله لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ اشاره به این است که قرآن زمینه ساز هدایت است ولی تصمیمگیری نهایی به هر حال با خود انسان می باشد.

در اینجا دو سؤال پیش می آید:

1-منظور از این قوم که هیچ بیم دهنده ای قبل از پیامبر اسلام ص برای آنها نیامده بود چه قومی است؟ 2-بعلاوه مگر قرآن نمی گوید: وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلاّٰ خلد فیها نذیر:"هیچ امتی نبوده مگر اینکه بیم دهنده ای در آن وجود داشته است"(فاطر-24).

در پاسخ سؤال اول جمعی از مفسران گفته اند:منظور قبیله قریش است که پیش از پیامبر اسلام انذار کننده الهی نداشتند.

بعضی دیگر گفته اند:منظور دوران فترت است(یعنی فاصله میان قیام عیسی ع و ظهور پیامبر اسلام ص).

ولی هیچکدام از این دو پاسخ صحیح به نظر نمی رسد،زیرا طبق عقیده مستدل،هرگز زمین از حجت الهی خالی نمی ماند،و در هر عصر و زمان پیامبر یا وصی پیامبری برای اتمام حجت در میان انسانها وجود داشته و دارد.

بنا بر این به نظر می رسد که منظور در اینجا از"نذیر"پیامبر بزرگی باشد که دعوت خود را آشکارا و توأم با معجزات و در محیطی وسیع و گسترده آشکار سازد،و می دانیم چنین انذار کننده ای در جزیره عربستان و در میان قبائل"مکه" قیام نکرده بود.

و در پاسخ سؤال دوم باید گفت:جمله وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلاّٰ خَلاٰ فِیهٰا نَذِیرٌ مفهومش این است که هر امتی،انذار کننده ای داشته است،و اما اینکه او در هر مکان،شخصا حضور داشته باشد لازم نیست،همین اندازه که صدای دعوت پیامبران بزرگ الهی بوسیله اوصیای آنها به گوش همه مردم جهان برسد کافی است.

این سخن درست به آن می ماند که بگوئیم هر امتی پیامبر اولو العزمی داشته و دارای کتاب آسمانی بوده،مفهومش این است که صدای این پیامبر و کتاب آسمانی او از طریق نمایندگان و اوصیایش به همه آن امت در طول تاریخ رسیده است.

***بعد از بیان عظمت قرآن و رسالت پیامبر ص به یکی دیگر از مهمترین پایه های عقائد اسلامی یعنی توحید و نفی شرک پرداخته چنین می گوید:"خدا آن کسی است که آسمانها و زمین و آنچه را در میان این دو است در شش روز آفریده است"( اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ) ⁽¹⁾.

کرارا گفته ایم منظور از شش روز در این آیات،"شش دوران"است، زیرا می دانیم یکی از معانی"روز"در استعمالات روزمره"دوران"است،چنان که می گوئیم روزی رژیم استبدادی حکومت می کرد،و امروز نظام"شورایی"، در حالی که می دانیم رژیمهای استبدادی هزاران سال حکومت می کردند،اما از آن تعبیر به"روز"می کنند.

و از سوی دیگر می دانیم:بر آسمان و زمین دورانهای مختلفی گذشته است:

روزی تمام کرات منظومه شمسی به صورت توده واحد مذابی بود.

روز دیگری سیارات از خورشید جدا شدند و به دور آن به گردش در آمدند.

روزی زمین یکپارچه آتش بود.

و روز دیگر سرد و آماده زندگی گیاهان و حیوانات شد،سپس موجودات زنده طی مراحل مختلف به وجود آمدند.

(ما شرح این معنی و نیز دورانهای ششگانه را بطور مبسوط در جلد ششم صفحه 200 به بعد ذیل آیه 54 سوره اعراف آورده ایم).

بدیهی است قدرت بی انتهای پروردگار برای ایجاد تمام این جهان در یک

لحظه کوتاه و کمتر از آن کافی است،ولی این نظام تدریجی بهتر می تواند بیانگر عظمت خدا و علم و تدبیر او در تمام مراحل باشد.

فی المثل اگر"جنین"در یک لحظه تمام دوران تکامل خود را طی می کرد و متولد می شد شگفتیهای آن از نظر انسان دور می ماند،اما هنگامی که می بینیم هر روز و هر هفته در طول این نه ماه شکل و شرائط شگرف تازه ای به خود می گیرد و مراحل گوناگون عجیبی را یکی بعد از دیگری پشت سر می گذارد به عظمت آفریدگار بهتر آشنا می شویم.

بعد از مساله آفرینش به مساله"حاکمیت خداوند"بر عالم هستی پرداخته می گوید:"سپس خداوند بر عرش قدرت قرار گرفت،و بر کل عالم هستی حکومت کرد"( ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ ).

کلمه"عرش"چنان که قبلا نیز گفته ایم در اصل به معنی تختهای بلند پایه است،و معمولا کنایه از قدرت می آید،چنان که در تعبیرات روزانه می گوئیم پایه های تخت فلان کس فرو ریخت یعنی قدرتش بر باد رفت.

بنا بر این قرار گرفتن خداوند بر عرش نه به معنی جسمانی آن است که خداوند همچون پادشاهان تختی داشته باشد و روی آن بنشیند،بلکه به این معنی است که او هم خالق جهان هستی است،و هم حاکم بر کل عالم ⁽¹⁾.

و در پایان آیه با اشاره به مساله توحید"ولایت"و"شفاعت"مراحل توحید را کامل می کند،می فرماید:"جز او ولی و شفیعی برای شما نیست"( مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ شَفِیعٍ ).

با این دلیل روشن که خالقیت جهان نشانه حاکمیت او است،و حاکمیت دلیل بر توحید ولی و شفیع و معبود است،چرا بیراهه می روید و دست به دامن بتها

می زنید؟"آیا متذکر نمی شوید"؟!( أَ فَلاٰ تَتَذَکَّرُونَ ).

در حقیقت مراحل سه گانه توحید که در آیه فوق منعکس است هر کدام دلیلی بر دیگری محسوب می شود،توحید خالقیت دلیل بر توحید حاکمیت است و توحید حاکمیت دلیل بر توحید ولی و شفیع و معبود.

در اینجا سؤالی برای بعضی از مفسران مطرح شده که جواب آن چندان پیچیده نیست،و آن اینکه جمله اخیر می گوید:غیر از خدا شما سرپرست و شفاعت کننده ای ندارید،و مفهومش این است که ولی و شفیع شما تنها خدا است،آیا ممکن است کسی نزد خودش شفاعت کند؟! این سؤال را از سه راه می توان پاسخ گفت:

1-با توجه به اینکه همه شفیعان باید به اجازه او شفاعت کنند مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّٰ بِإِذْنِهِ :"چه کسی می تواند نزد او جز به اجازه او شفاعت کند"(بقره-255)بنا بر این می توان گفت که شفاعت هر چند از ناحیه پیامبران و اولیاء الهی باشد باز به ذات پاک او بر می گردد،خواه شفاعت برای آمرزش گناهان باشد و یا برای رسیدن به نعمتهای الهی.

شاهد این سخن،آیه ای است که درست به مضمون همین آیه در آغاز سوره یونس آمده و در آنجا می خوانیم: یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مٰا مِنْ شَفِیعٍ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ :"هیچ شفاعت کننده ای جز بعد از اجازه او نخواهد بود"(یونس-3).

2-با توجه به اینکه به هنگام توسل به درگاه پروردگار ما به صفات او متوسل می شویم،از رحمانیت و رحیمیتش،از غفاریت و غفوریتش،و از فضل و کرمش استمداد می جوئیم گویی او را نزد خودش شفیع قرار می دهیم،و این صفات را واسطه میان خود و ذات پاکش می شمریم،هر چند در حقیقت صفات او عین ذات او است.

این همان چیزی است که در دعای کمیل در عبارت پر معنی علی ع آمده

است و استشفع بک الی نفسک:"من بوسیله تو نزد تو شفاعت می طلبم"! 3-منظور از"شفیع"در اینجا ناصر و یار و یاور است،و می دانیم یار و یاور و ناصر تنها خدا است،و اینکه بعضی شفاعت را در اینجا به معنی آفرینش و تکمیل نفوس گرفته اند در حقیقت به همین معنی باز می گردد. ***در آخرین آیه مورد بحث،نخست اشاره به توحید پروردگار،سپس به مساله"معاد"اشاره می کند،و به این ترتیب سه شاخه توحید که در آیات گذشته بیان شده(توحید خالقیت و حاکمیت و عبودیت)در اینجا با ذکر"توحید ربوبیت" یعنی تدبیر جهان هستی تنها بوسیله خداوند تکمیل می گردد.

می فرماید:"خداوند امور این جهان را از مقام قرب خود به سوی زمین تدبیر می کند"( یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمٰاءِ إِلَی الْأَرْضِ ).

و به تعبیر دیگر خداوند تمام عالم هستی را از آسمان گرفته تا زمین،زیر پوشش تدبیر خود قرار داده است،و جز او مدبری در این جهان وجود ندارد ⁽¹⁾.

سپس می افزاید:"تدبیر امور در روزی که مقدار آن هزار سال از سالهایی است که شما می شمارید به سوی او باز می گردد"( ثُمَّ یَعْرُجُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ کٰانَ مِقْدٰارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمّٰا تَعُدُّونَ ).

منظور از این روز،روز قیامت است.

توضیح اینکه:مفسران در تفسیر آیه فوق سخنان فراوانی گفته اند و احتمالات مختلفی داده اند:

1-بعضی آن را اشاره به"قوس نزولی"و"صعودی"تدبیر عالم در همین دنیا دانسته اند.

2-بعضی اشاره به فرشتگان الهی می دانند که فاصله آسمان را تا زمین در مدت پانصد سال طی می کنند،و در همین مدت نیز باز می گردند و به تدبیر این جهان به فرمان خدا مشغولند.

3-بعضی دیگر آن را اشاره به دورانهای تدبیر الهی در این عالم می دانند و معتقدند که دورانهای مختلف تدبیر هر یک هزار ساله است،و در هر هزار سال خداوند تدبیر امر آسمان و زمین را به فرشتگان خود،دستور می دهد،و پس از پایان این دوران هزار ساله،دوران دیگری آغاز می شود.

این تفسیرها در عین اینکه مطالب گنگ و مبهمی را ارائه می دهد،قرینه و شاهد خاصی از خود آیه و از آیات دیگر قرآن ندارد.

به عقیده ما منظور از این آیه به قرینه آیات دیگر قرآن،و نیز روایاتی که در تفسیر آیه وارد شده چیز دیگری است.

و آن اینکه:خداوند این جهان را آفریده،و آسمان و زمین را با تدبیر خاصی نظم بخشیده،و به انسانها و دیگر موجودات زنده لباس حیات پوشانده،ولی در پایان جهان این تدبیر را بر می چیند،خورشید تاریک و ستارگان بی فروغ می شوند و به گفته قرآن،آسمانها را همچون طوماری در می نوردد،تا به حالت قبل از گسترش این جهان در می آیند:" یَوْمَ نَطْوِی السَّمٰاءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ کَمٰا بَدَأْنٰا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ ":"آن روز که آسمان را همچون طوماری در هم می پیچیم،سپس همانگونه که آفرینش را آغاز کردیم آن را باز می گردانیم" ⁽¹⁾.

و به دنبال در هم پیچیده شدن این جهان طرحی نوین و جهانی وسیعتر ابداع می گردد،یعنی پس از پایان این دنیا جهان دیگر آغاز می شود.

این معنی در آیات دیگر قرآن نیز آمده است از جمله در آیه 156 سوره بقره می خوانیم: إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ :"ما از آن خدا و از سوی او هستیم،

و به سوی او باز می گردیم"و در سوره روم آیه 27 چنین آمده است: وَ هُوَ الَّذِی یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ الیه"او کسی است که آفرینش را آغاز می کند و سپس باز می گرداند و این بر او آسانتر است".

و در آیه 34 یونس می خوانیم: قُلِ اللّٰهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ فَأَنّٰی تُؤْفَکُونَ :

"بگو خداوند آفرینش را آغاز کرده سپس آن را باز می گرداند،با اینحال چرا از حق رویگردان می شوید"؟ با توجه به این تعبیرات و تعبیرات دیگری که می گوید تمام امور سرانجام به خدا باز می گردند وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّهُ (سوره هود آیه 123)روشن می شود که آیه مورد بحث نیز از آغاز و ختم جهان و بر پا شدن روز قیامت سخن می گوید که گاهی از آن تعبیر به"قوس نزولی"و"قوس صعودی"می کنند.

بنا بر این مفهوم آیه چنین می شود که"خداوند تدبیر امر این جهان از آسمان به زمین می کند(از آسمان آغاز و به زمین منتهی می گردد)سپس همه اینها در روز قیامت به سوی او باز می گردند".

در تفسیر"علی بن ابراهیم"در ذیل همین آیه می خوانیم:"منظور تدبیر اموری است که خداوند به تدبیر آن می پردازد،و همچنین امر و نهی که در شرع وارد شده و اعمال همه بندگان،تمام اینها روز قیامت آشکار می شود،و مقدار آن روز به اندازه هزار سال از سالهای این دنیا است" ⁽¹⁾.

در اینجا این سؤال پیش می آید که در آیه 4 سوره معارج در مورد طول روز قیامت می خوانیم: تَعْرُجُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ الرُّوحُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ کٰانَ مِقْدٰارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ :"فرشتگان و روح به سوی او عروج می کنند در روزی که پنجاه هزار سال است"چگونه می توان میان آیه مورد بحث که مقدار آن را فقط یکهزار سال

تعیین می کند و آیه سوره معارج جمع کرد؟ پاسخ این سؤال در حدیثی که در"امالی شیخ طوسی"از"امام صادق" ع نقل شده آمده است،فرمود:

ان فی القیامة خمسین موقفا،کل موقف مثل الف سنة مما تعدون،ثم تلا هذه الایة فِی یَوْمٍ کٰانَ مِقْدٰارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ :

"در قیامت پنجاه موقف(محل توقف برای رسیدگی به اعمال و حساب)است که هر موقفی به اندازه یکهزار سال از سالهایی است که شما می شمرید،سپس این آیه را تلاوت فرمود:در روزی که مقدارش پنجاه هزار سال است".

البته این تعبیرات منافاتی با این مطلب نیز ندارد که عدد هزار و پنجاه هزار در اینجا عدد شماره ای نباشد،بلکه هر کدام برای تکثیر و بیان فزونی باشد،یعنی در قیامت پنجاه موقف است که در هر موقفی انسان مدت بسیار زیادی باید توقف کند.

نکته ها:

سوء استفاده از آیه" یُدَبِّرُ الْأَمْرَ "

بعضی از پیروان مسلکهای ساختگی در عصر ما برای توجیه مسلک خود، آیه فوق را دستاویز قرار داده و با اشتباه کاری و مغالطه خواسته اند آن را بر منظور خود تطبیق کنند،اتفاقا با غالب مبلغین آنها که انسان روبرو می شود از جمله دلائلی که فورا به آن متشبث می شوند همین آیه" یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمٰاءِ إِلَی الْأَرْضِ ..."می باشد،آنها می گویند:

منظور از"امر"در این آیه"دین و مذهب"است و"تدبیر"بمعنی فرستادن دین و"عروج"بمعنی برداشتن و نسخ دین است!و روی این حساب هر مذهبی بیش از هزار سال نمی تواند عمر کند و باید جای خود را به مذهب دیگر بسپارد و به این ترتیب می گویند:ما قرآن را قبول داریم،اما مطابق همین قرآن پس از

گذشتن هزار سال مذهب دیگر خواهد آمد!! اکنون می خواهیم به عنوان یک فرد بیطرف آیه مزبور را درست بررسی و تجزیه و تحلیل کنیم به بینیم آیا ارتباطی به آنچه آنها مدعی هستند دارد یا نه؟ بگذریم از اینکه این معنی به قدری از مفهوم آیه دور است که به فکر هیچ خواننده خالی الذهنی نمی آید.

پس از دقت می بینیم تطبیق آیه بر آنچه آنها می گویند نه تنها با مفهوم آیه سازگار نیست بلکه از جهات بسیاری اشکال واضح دارد:

1-کلمه"امر"را به معنی دین و مذهب گرفتن نه تنها دلیلی ندارد بلکه آیات دیگر قرآن آن را نفی می کند،زیرا در آیات دیگری"امر"به معنی فرمان آفرینش استعمال شده است مانند" إِنَّمٰا أَمْرُهُ إِذٰا أَرٰادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ "(آیه 82 سوره یس)"جز این نیست که امر او این است که هر گاه چیزی را اراده کند می گوید موجود باش!،فورا موجود می شود".

در این آیه و آیات دیگری مانند آیه 50 سوره قمر،و 27 سوره مؤمنون، و 54 سوره اعراف،و 32 سوره ابراهیم،و 12 سوره نحل،و 25 سوره روم،و آیه 12 سوره جاثیه،و بسیاری آیات دیگر امر به همین معنی امر تکوینی استعمال شده،نه به معنی تشریع دین و مذهب.

اساسا هر جا سخن از آسمان و زمین و آفرینش و خلقت و مانند اینها است امر به همین معنی است(دقت کنید).

2-کلمه"تدبیر"نیز در مورد خلقت و آفرینش و سامان بخشیدن به وضع جهان هستی به کار می رود،نه به معنی نازل گردانیدن مذهب،لذا می بینیم در آیات دیگر قرآن(آیات یکدیگر را تفسیر می کنند)در مورد دین و مذهب هرگز کلمه"تدبیر"به کار نرفته بلکه کلمه"تشریع"یا"تنزیل"یا "انزال"به کار رفته است.

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً :"سرآغاز شریعت از چیزی بود که به نوح توصیه کرد"(شوری-13). وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْکٰافِرُونَ :"کسی که به آنچه خدا نازل کرده حکم نکند کافر است"(مائده-44). نَزَّلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ :"قرآن را به حق بر تو نازل کرد که تصدیق کننده کتب آسمانی قبل است"(آل عمران-3).

3-آیات قبل و بعد"آیه مورد بحث"مربوط به خلقت و آفرینش جهان است نه مربوط به تشریع ادیان،زیرا در آیه"قبل"گفتگو از آفرینش آسمان و زمین در شش روز(و به عبارت دیگر شش دوران)بود و در آیات"بعد"سخن از آفرینش انسان است.

ناگفته پیدا است تناسب آیات ایجاب می کنند که این آیه هم که در وسط آیات"خلقت"واقع شده مربوط به مساله خلقت و تدبیر امر آفرینش باشد.

لذا اگر کتب تفسیر را که صدها سال قبل نوشته شده مطالعه کنیم می بینیم با اینکه در تفسیر این آیه احتمالات گوناگونی داده اند هیچکس احتمال نداده که آیه مربوط به تشریع ادیان بوده باشد.مثلا در تفسیر"مجمع البیان"که از مشهورترین تفاسیر اسلامی است و مؤلف آن در قرن ششم هجری می زیسته با اینکه اقوال مختلفی در تفسیر آیه فوق ذکر شده از احدی از دانشمندان اسلام قولی دائر بر اینکه آیه مربوط به تشریع ادیان است نقل نکرده است.

4-کلمه"عروج"به معنی"صعود کردن و بالا رفتن"است،نه به معنی نسخ ادیان و زائل شدن،و در هیچ جای قرآن"عروج"به معنی"نسخ"دیده نمی شود(این کلمه در پنج آیه از قرآن ذکر شده و در هیچ مورد به این معنی نیست)بلکه در مورد ادیان همان کلمه"نسخ"یا"تبدیل"و امثال آن به کار می رود.

اساسا ادیان و کتب آسمانی چیزی نیستند که مثلا مانند ارواح بشر پس از پایان عمر با فرشتگان به آسمان پرواز کنند،بلکه آئینهای نسخ شده در همین زمین هستند ولی در پاره ای از مسایل از درجه اعتبار افتاده اند در حالی که اصول آنها به قوت خود باقی است.

خلاصه اینکه کلمه"عروج"علاوه بر اینکه در هیچ جای قرآن مجید به معنی نسخ ادیان بکار نرفته اصولا با مفهوم نسخ ادیان سازش ندارد،زیرا ادیان منسوخه عروجی به آسمان ندارند.

5-علاوه بر همه اینها این معنی با واقعیت عینی ابدا تطبیق نمی کند،زیرا فاصله ادیان گذشته با یکدیگر در هیچ مورد یکهزار سال نبوده است!.

مثلا فاصله میان ظهور حضرت"موسی" ع و حضرت"مسیح" ع بیش از 1500 سال و فاصله میان حضرت مسیح ع و ظهور پیامبر بزرگ اسلام ص کمتر از 600 سال،است! همانطور که ملاحظه می کنید هیچ یک از این دو نه تنها با هزار سال که آنها می گویند جور نیست بلکه فاصله زیادی دارد.

فاصله میان ظهور"نوح" ع که یکی از پیامبران"اولوا العزم"و پایه گذار آئین و شریعت خاصی است با قهرمان بت شکن"ابراهیم" ع که یکی دیگر از پیامبران صاحب شریعت است بیش از 1600 سال و فاصله"ابراهیم" ع با"موسی" ع را کمتر از 500 سال نوشته اند.

از این موضوع چنین نتیجه می گیریم که حتی به عنوان یک نمونه،فاصله یکی از مذاهب و ادیان گذشته با آئین بعد از خود هزار سال نبوده است،تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل! 6-از همه اینها که بگذریم دعوی سید علی محمد باب که اینهمه توجیهات ناروا را به خاطر او متحمل شده اند با این حساب ابدا نمی سازد،زیرا به اعتراف

خود آنها تولدش در سال 1325 و شروع ادعایش در سال 1260 هجری قمری بود و با توجه به اینکه شروع دعوت پیامبر اسلام ص 13 سال پیش از هجرت بوده فاصله میان این دو 1273 سال می شود یعنی"273"سال اضافه دارد!حالا ما با چه نقشه ای این"273"را زیر آب کنیم و چگونه این عدد بزرگ را نادیده بگیریم؟باید از خودشان پرسید!.

7-وانگهی فرض کنید تمام این شش ایراد را کنار بگذاریم و از این تجزیه و تحلیل های روشن صرف نظر نمائیم و خرد را به داوری طلبیم فرض کنید ما به جای قرآن می خواستیم تکلیف آیندگان را در برابر مدعیان تازه نبوت روشن سازیم و بگوئیم:"بعد از گذشتن هزار سال در انتظار پیامبر تازه ای باشید"آیا راهش این بود که به این صورتی که در آیه مزبور ذکر شده مطلب را بگوئیم که تا مدت دوازده سیزده قرن احدی از دانشمندان و غیر دانشمندان کمترین اطلاعی از معنی آیه پیدا نکنند تنها بعد از گذشتن 1273 سال عده ای به عنوان یک"کشف جدید"که آن نیز تنها مورد قبول خودشان است نه دیگران از آن پرده بر دارند؟ آیا عاقلانه تر نبود که بجای این جمله گفته شود"به شما بشارت می دهم که بعد از هزار سال پیامبری به این نام ظهور خواهد کرد"چنان که عیسی ع در باره پیامبر اسلام گفته:" وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بعد اسمه احمد"سوره صف آیه 6.

به هر حال شاید این مساله تا این حد که ما بحث کردیم نیاز به بحث نداشت ولی برای روشن ساختن نسل جوان مسلمان نسبت به دامهایی که استعمار جهانی تهیه دیده و مسلکهایی که برای تضعیف جبهه اسلام ساخته و پرداخته چاره ای جز این نداشتیم تا گوشه ای از منطق آنها را بدانند و بقیه را خود حساب کنند.

[سوره السجده (32): آیات 6 تا 9]

اشاره

ذٰلِکَ عٰالِمُ اَلْغَیْبِ وَ اَلشَّهٰادَةِ اَلْعَزِیزُ اَلرَّحِیمُ (6) اَلَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ اَلْإِنْسٰانِ مِنْ طِینٍ (7) ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلاٰلَةٍ مِنْ مٰاءٍ مَهِینٍ (8) ثُمَّ سَوّٰاهُ وَ نَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ وَ جَعَلَ لَکُمُ اَلسَّمْعَ وَ اَلْأَبْصٰارَ وَ اَلْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ (9)

ترجمه:

6-او خداوندی است که از پنهان و آشکار با خبر است،و شکست ناپذیر و مهربان است.

7-او همان کسی است که هر چه را آفرید نیکو آفرید،و آغاز آفرینش انسان را از گل قرار داد.

8-سپس نسل او را از عصاره ای از آب ناچیز و بی قدر خلق کرد.

9-بعد اندام او را موزون ساخت و از روح خویش در وی دمید و برای شما گوشها و چشمها و دلها قرار داد،اما کمتر شکر نعمتهای او را بجای می آورید!.

تفسیر:

مراحل شگفت انگیز آفرینش انسان

آیات مورد بحث نخست اشاره و تاکیدی است بر بحثهای توحیدی که در آیات قبل گذشت که در چهار مرحله خلاصه می شد(توحید خالقیت،حاکمیت

ولایت و ربوبیت)می فرماید:"کسی که با این صفات گفته شد او است خداوندی که از نهان و آشکار با خبر است و شکست ناپذیر و مهربان است( ذٰلِکَ عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ ).

بدیهی است کسی که می خواهد تدبیر امور آسمان و زمین کند،و حاکم بر آنها باشد،و عهده دار مقام ولایت و شفاعت و خلاقیت باشد،باید از همه چیز،از پنهان و آشکار آگاه باشد که بدون آگاهی و علم گسترده هیچیک از این امور امکان پذیر نیست.

در عین حال چنین کسی باید"عزیز"،(قدرتمند و شکست ناپذیر)باشد تا بتواند این کارهای مهم را انجام دهد.

ولی عزت و قدرتی نه توأم با خشونت،بلکه توأم با رحیمیت و لطف! ***آیه بعد اشاره ای به نظام احسن آفرینش به طور عموم،و سرآغازی برای بیان خلقت انسان و مراحل تکامل او به طور خصوص است،می فرماید:"او همان کسی است که هر چه را آفرید نیکو آفرید"( اَلَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ ).

و به هر چیز آنچه نیاز داشت داد،و به تعبیر دیگر بنای کاخ عظیم خلقت را بر"نظام احسن"یعنی بر چنان نظمی استوار کرد که از آن کاملتر تصور نمی شد.

در میان همه موجودات پیوند و هماهنگی آفرید،و به هر کدام آنچه را با زبانحال می خواستند عطا فرمود.

اگر به وجود یک انسان نگاه کنیم و هر یک از دستگاههای بدن او را در نظر بگیریم می بینیم از نظر ساختمان،حجم،وضع سلولها،طرز کار آنها،درست آن گونه آفریده شده است که بتواند وظیفه خود را به نحو احسن انجام دهد، و در عین حال آن چنان ارتباط در میان اعضاء قرار داده که همه بدون استثناء روی یکدیگر تاثیر دارند،و از یکدیگر متاثر می شوند.

و درست همین معنی در جهان بزرگ با مخلوقات بسیار متنوع،مخصوصا در جهان موجودات زنده با آن سازمانهای بسیار متفاوت،حاکم است.

خلاصه: دهنده ای که به گل نکهت و به گل جان داد به هر که آنچه سزا دید حکمتش آن داد! آری او است که انواع عطرهای دل انگیز را به گلهای گوناگون می بخشد و او است که به خاک و گل روح و جان می دهد و از آن انسانی آزاده و با هوش می سازد و نیز از همین خاک تیره گاه انواع گلها،گاه انسان،و گاه انواع موجودات دیگر می آفریند،و حتی خود خاک نیز در حد خود آنچه را باید داشته باشد دارا است.

نظیر این سخن همان است که در آیه 50 سوره طه از قول موسی و هارون می خوانیم: رَبُّنَا الَّذِی أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدیٰ :"پروردگار ما همان کس است که به هر موجودی آنچه را لازمه آفرینش او بود داد،و سپس او را در تمام مراحل وجود رهبری کرد".

در اینجا سؤالی در مورد آفرینش شرور و آفات و چگونگی سازش آن با "نظام احسن جهان"مطرح می شود که در بحث نکات به خواست خدا مورد بررسی قرار خواهیم داد.

قرآن سپس با ذکر این مقدمه"آفاقی"وارد بحث"انفسی"می شود و همانگونه که در بحث آیات آفاقی از چند شاخه توحید سخن گفت در اینجا از چند موهبت بزرگ در مورد انسانها سخن می گوید.

نخست می فرماید:"خداوند آغاز آفرینش انسان را از گل قرار داد"( وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسٰانِ مِنْ طِینٍ ).

تا هم عظمت و قدرت خود را نشان دهد که آن چنان مخلوق برجسته ای را از چنین موجود ساده و کم ارزشی آفریده و آن"دل آویز"نقش را از"ماء و طینی"

خلق کرده.

و هم به این انسان هشدار دهد که تو از کجا آمده ای و به کجا خواهی رفت.

پیدا است این آیه سخن از آفرینش"آدم"می گوید،نه همه انسانها،چرا که ادامه نسل او در آیه بعد مطرح است،و ظاهر این آیه دلیل روشنی است بر- خلقت مستقل انسان و نفی فرضیه تحول انواع(لا اقل در مورد نوع انسان).

گر چه بعضی خواسته اند این آیه را چنین تفسیر کنند که با فرضیه تکامل انواع نیز می سازد زیرا آفرینش انسان به انواع پستتر بر می گردد،و آنها نیز به آب و گل سرانجام منتهی می شود.

ولی ظاهر تعبیر آیه این است که میان"آدم"و"گل"انواع دیگری- آنهم انواعی بی شمار-از موجودات زنده فاصله نبوده،بلکه آفرینش انسان بدون واسطه از گل صورت گرفته است.

البته قرآن در مورد انواع دیگر جانداران سخنی به میان نیاورده است.

این معنی با توجه به آیه 59 سوره آل عمران روشنتر می شود آنجا که می فرماید: إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ :"آفرینش عیسی بدون وجود پدر چیز عجیبی نیست همانند آفرینش آدم است که او را از خاک آفرید".

و در سوره حجر آیه 26 می فرماید: وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ "ما انسان را از گل خشکیده که از گل بد بوی آفریده شده بود گرفتیم".

از مجموع آیات چنین استفاده می شود که آفرینش آدم به صورت یک خلقت مستقل،از خاک و گل به وجود آمده است،و می دانیم فرضیه تحول انواع هرگز به صورت یک مساله قطعی علمی در نیامده که به خاطر تضادش با ظهور آیات فوق بخواهیم آنها را طور دیگر تفسیر کنیم،و به تعبیر دیگر ما دام که قرینه ای روشن

بر خلاف ظواهر آیات وجود نداشته باشد باید آنها را به همان معنی ظاهرش تطبیق کرد و در مورد آفرینش مستقل آدم چنین است. ***آیه بعد به آفرینش نسل انسان و چگونگی تولد فرزندان آدم در مراحل بعد اشاره کرده می گوید:"سپس خداوند نسل او را از عصاره ای از آب ناچیز و بی قدر قرار داد"( ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلاٰلَةٍ مِنْ مٰاءٍ مَهِینٍ ).

"جعل"در اینجا به معنی آفرینش،و"نسل"به معنی فرزندان و نوه ها در تمام مراحل است.

"سلاله"در اصل به معنی عصاره و فشرده خالص هر چیز است و منظور از آن در اینجا نطفه آدمی است که در حقیقت عصاره کل وجود او می باشد،و مبدء حیات و منشأ تولد فرزند و ادامه نسل است.

این آب که ظاهرا آبی است بی ارزش و بی مقدار از نظر ساختمان و سلولهای حیاتی شناور در آن،و همچنین ترکیب مخصوص مایعی که سلولها در آن شناورند بسیار ظریف و فوق العاده دقیق و پیچیده است و از نشانه های عظمت پروردگار و علم و قدرت او محسوب می شود و کلمه"مهین"که به معنی ضعیف و حقیر و ناچیز است اشاره به وضع ظاهری آن می باشد و گر نه از اسرار آمیزترین موجودات است.

*** آیه بعد اشاره است به مراحل پیچیده تکامل انسان در عالم رحم،و همچنین مراحلی که آدم به هنگام آفرینش از خاک طی نمود،می فرماید:"سپس اندام انسان را موزون ساخت"( ثُمَّ سَوّٰاهُ ).

"و از روح خویش در او دمید"!( وَ نَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ ).

"و برای شما گوش و چشمان و دلها قرار داد"( وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ

وَ الْأَفْئِدَةَ

).

"اما کمتر شکر نعمتهای او را بجا می آورید"( قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ ).

"سواه"از ماده"تسویه"به معنی تکمیل کردن است،و این اشاره به مجموع مراحلی است که انسان از هنگامی که به صورت نطفه است تا مرحله ای که تمام اعضای بدن او آشکار می گردد طی می کند و همچنین مراحلی را که آدم بعد از آفرینش از خاک تا به هنگام نفخ روح پیمود ⁽¹⁾.

تعبیر به"نفخ"(دمیدن)کنایه ای است برای حلول روح در بدن آدمی گویی تشبیه به هوا و تنفس شده است،هر چند نه این است و نه آن.

و اگر گفته شود نطفه انسان از آغاز که در رحم قرار می گیرد و قبل از آن یک موجود زنده است بنا بر این نفخ روح چه معنی دارد؟ در پاسخ می گوئیم در آغاز که نطفه منعقد می شود تنها دارای یک نوع "حیات نباتی"است،یعنی فقط تغذیه و رشد و نمو دارد،ولی از حس و حرکت که نشانه"حیات حیوانی"است و همچنین قوه ادراکات که نشانه"حیات انسانی" است در آن خبری نیست.

اما تکامل نطفه در رحم به مرحله ای می رسد که شروع به حرکت می کند و تدریجا قوای دیگر انسانی در آن زنده می شود،و این همان مرحله ای است که قرآن از آن تعبیر به نفخ روح می کند.

اضافه"روح"به"خدا"به اصطلاح"اضافه تشریفی"است،یعنی

یک روح گرانقدر و پر شرافت که سزاوار است روح خدا نامیده شود در انسان دمیده شد،و بیانگر این واقعیت است که انسان گر چه از نظر"بعد مادی"از "خاک تیره"و یا"آب بی مقداری"است،ولی از نظر"بعد معنوی و روحانی" حامل"روح الهی"است.

یک سوی وجود او به خاک منتهی می شود،و سوی دیگرش به عرش پروردگار و"طرفه معجونی"است"کز فرشته سرشته و ز حیوان"!و به خاطر داشتن همین دو بعد،قوس صعودی و نزولی و تکامل و انحطاط او فوق العاده وسیع است ⁽¹⁾.

قرآن در آخرین مرحله که پنجمین مرحله آفرینش انسان محسوب می شود اشاره به نعمتهای گوش و چشم و قلب کرده است،البته منظور در اینجا خلقت این اعضاء نیست چرا که این خلقت قبل از نفخ روح صورت می گیرد،بلکه منظور حس شنوایی و بینایی و درک و خرد است.

و اگر از میان تمام حواس"ظاهر"و"باطن"تنها روی این سه تکیه کرده، به خاطر این است که مهمترین حس ظاهری انسان که رابطه نیرومندی میان او و جهان خارج بر قرار می کند،گوش و چشم است،گوش اصوات را درک می کند و مخصوصا تعلیم و تربیت وسیله آن انجام می گیرد،و چشم وسیله دیدن جهان خارج و صحنه های مختلف این عالم است.

نیروی عقل و خرد نیز مهمترین حس باطنی انسان و یا به تعبیر دیگر حکمران وجود بشر است.

جالب اینکه"افئدة"جمع"فؤاد"به معنی قلب است،ولی مفهومی ظریفتر از آن دارد این کلمه معمولا در جایی گفته می شود که"افروختگی" و"پختگی"در آن باشد!.

و به این ترتیب خداوند در این آیه مهمترین ابزار شناخت را در"ظاهر" و"باطن"وجود انسان بیان کرده است،چرا که علوم انسانی یا از طریق"تجربه" بدست می آید و ابزار آن،چشم و گوش است.

یا از طریق"تحلیلها و استدلالهای عقلی"و وسیله آن،عقل و خرد است که در قرآن از آن به"افئده"تعبیر شده،حتی درکهایی که از طریق وحی یا اشراق و شهود بر قلب انسان صورت می گیرد،باز بوسیله همین"افئده"می باشد.

اگر این ابزار شناخت از آدمی گرفته شود،ارزش وجودی او تا سر حد یک مشت سنگ و خاک سقوط می کند،و به همین دلیل در پایان آیه مورد بحث انسانها را به مساله شکرگزاری این نعمتهای بزرگ توجه می دهد و می گوید:

کمتر شکر او را بجا می آورید،اشاره به اینکه هر قدر شکر این نعمتهای بزرگ را بجا آورید باز کم است!.

نکته:

چگونگی آفرینش آدم از خاک

گرچه در آیات مختلف قرآن گاه سخن از آفرینش انسان از"گل"است (مانند آیات فوق)و مانند آنچه در داستان آدم و ابلیس در سوره اسراء آیه 61 آمده است فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ قٰالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً :"همه فرشتگان برای آدم سجده کردند جز ابلیس،گفت:"آیا من برای موجودی سجده کنم که از گل آفریده شده است"؟(سوره اسراء آیه 61).

و گاه سخن از آفرینش از"آب"مانند وَ جَعَلْنٰا مِنَ الْمٰاءِ کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ (انبیاء-30).

ولی پیدا است که همه اینها به یک مطلب باز می گردد،حتی در آنجا که سخن از آفرینش آدم از"تراب"(خاک)است،مانند إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ

کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ (آل عمران-59)زیرا منظور خاک آمیخته به آب یعنی گل است.

***از اینجا دو نکته روشن می شود:

1-آنها که احتمال داده اند منظور از آفرینش انسان از خاک این است که افراد بشر از گیاهان-بطور مستقیم یا غیر مستقیم-تغذیه می کنند و گیاهان نیز همه از خاکند،درست نیست،چرا که آیات قرآن یکدیگر را تفسیر می کنند و آیات مورد بحث به قرینه آیات دیگر قرآن اشاره به آفرینش"شخص آدم"است که از خاک آفریده شد.

2-همه این آیات،دلیلی است بر نفی فرضیه تکامل(لا اقل در مورد انسان) و اینکه نوع بشر که منتهی به"آدم"می شود دارای یک خلقت مستقل است.

و آنها که گمان کرده اند آیات آفرینش از خاک اشاره به نوع انسان است که با هزاران واسطه به موجودات تک سلولی باز می گردد،و آنها نیز طبق فرضیات اخیر از لجنهای کنار اقیانوسها به وجود آمده اند،و اما خود"آدم"فردی بود که از میان نوع بشر برگزیده شد و خلقت مستقلی نداشت،بلکه امتیاز او صفات ویژه او بود،به هیچوجه با ظواهر آیات قرآن سازگار نیست.

مجددا تاکید می کنیم مساله تحول انواع،یک قانون مسلم علمی نیست، تنها یک فرضیه است،زیرا چیزی که ریشه آن در ملیونها سال قبل نهفته شده و مسلما قابل تجربه و مشاهده حسی نیست نمی تواند در ردیف قوانین ثابت علمی در آید،بلکه فرضیه ای است که برای توجیه پدیده تنوع انواع به وجود آمده و ارزش آن،بیش از این نیست که پدیده هایی را توجیه تخمینی کند،و می دانیم فرضیه ها دائما در حال تغییر و دگرگونی هستند و در برابر فرضیه های جدید میدان را خالی می کنند.

بنا بر این هرگز نمی توان روی آنها در مسائل فلسفی که نیاز به پایه های قطعی دارند تکیه کرد.

توضیح مشروح در باره پایه های فرضیه تکامل انواع و نارساییهای آن را در جلد 11 صفحه 81 به بعد تحت عنوان"قرآن و خلقت انسان"ذیل آیه 28 سوره حجر بیان کردیم.

در پایان این بحث یاد آوری این نکته را لازم می دانیم که فرضیه تکامل هیچگونه ارتباطی با مساله"توحید و خداشناسی"ندارد،و دلیلی بر نفی جهان ما وراء طبیعت محسوب نمی شود،زیرا اعتقاد توحیدی می گوید:جهان از سوی خداوند آفریده شده و تمام خواص موجودات را خدا به آنها اعطا کرده و در تمام مراحل از خداوند افاضه فیض بر آنها می شود،این معنی را یک معتقد به نظریه "ثبوت انواع"می تواند پذیرا باشد همانگونه که یک معتقد به فرضیه تحول انواع تنها مشکلی که فرضیه تحول با آن روبرو است این است که با شرحی که قرآن برای آفرینش آدم بیان کرده و چگونگی خلقت او را از خاک و گل ذکر می کند سازگار نیست.

بنا بر این ما فرضیه تکامل را تنها به این دلیل نفی می کنیم نه به دلیل مخالفت آن با مساله توحید این از نظر تفسیری.

و اما از نظر علمی(علوم طبیعی)فرضیه تکامل را همانطور که اشاره شد از این جهت نفی می کنیم که دلائل قطعی بر ثبوت آن وجود ندارد.

[سوره السجده (32): آیات 10 تا 14]

اشاره

وَ قٰالُوا أَ إِذٰا ضَلَلْنٰا فِی اَلْأَرْضِ أَ إِنّٰا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ بَلْ هُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ کٰافِرُونَ (10) قُلْ یَتَوَفّٰاکُمْ مَلَکُ اَلْمَوْتِ اَلَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ (11) وَ لَوْ تَریٰ إِذِ اَلْمُجْرِمُونَ نٰاکِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنٰا أَبْصَرْنٰا وَ سَمِعْنٰا فَارْجِعْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً إِنّٰا مُوقِنُونَ (12) وَ لَوْ شِئْنٰا لَآتَیْنٰا کُلَّ نَفْسٍ هُدٰاهٰا وَ لٰکِنْ حَقَّ اَلْقَوْلُ مِنِّی لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ اَلْجِنَّةِ وَ اَلنّٰاسِ أَجْمَعِینَ (13) فَذُوقُوا بِمٰا نَسِیتُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا إِنّٰا نَسِینٰاکُمْ وَ ذُوقُوا عَذٰابَ اَلْخُلْدِ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (14)

ترجمه:

10-آنها گفتند:آیا هنگامی که ما مردیم و در زمین گم شدیم آفرینش تازه ای خواهیم یافت؟! ولی آنها لقای پروردگارشان را انکار می کنند(و می خواهند با انکار معاد آزاد باشند و به هوسرانی خویش ادامه دهند).

11-بگو:فرشته مرگ که بر شما مامور شده(روح)شما را می گیرد،سپس به سوی پروردگارتان باز می گردید.

12-و اگر ببینی مجرمان را هنگامی که در پیشگاه پروردگارشان سر به زیر افکنده،می گویند:

پروردگارا!آنچه وعده کرده بودی دیدیم و شنیدیم،ما را باز گردان تا عمل صالح بجا آوریم،ما به قیامت ایمان داریم! 13-اگر ما می خواستیم به هر انسانی(از روی اجبار)هدایت لازمش را می دادیم،ولی (من آنها را آزاد گذارده ام)و مقرر کرده ام که دوزخ را(از انسانهای بی ایمان و گنهکار)از جن و انس همگی پر کنم.

14-(و به آنها می گویم)بچشید(عذاب جهنم را)بخاطر اینکه ملاقات امروز خود را فراموش کردید،ما نیز شما را فراموش کردیم،و بچشید عذاب همیشگی را بخاطر اعمالی که انجام می دادید.

تفسیر:

ندامت و تقاضای بازگشت

این آیات با بحث گویایی در باره"معاد"آغاز می شود،سپس حال"مجرمان" را در جهان دیگر بازگو می کند،و مجموعا تکمیلی است برای بحثهای گذشته که پیرامون"مبدأ"سخن می گفت،زیرا می دانیم بحث از"مبدأ"و"معاد" در قرآن مجید غالبا توأم با یکدیگر است.

نخست می گوید:"آنها گفتند آیا هنگامی که ما مردیم و خاک شدیم و در زمین گم شدیم،آفرینش تازه ای خواهیم یافت"؟!( وَ قٰالُوا أَ إِذٰا ضَلَلْنٰا فِی الْأَرْضِ أَ إِنّٰا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ ).

تعبیر به"گم شدن در زمین"( ضَلَلْنٰا فِی الْأَرْضِ )اشاره به این است که انسان پس از مردن خاک می شود،همانند سایر خاکها،و هر ذره ای از آن بر اثر عوامل طبیعی و غیر طبیعی به گوشه ای پرتاب می شود،و دیگر چیزی از او باقی به نظر نمی رسد تا آن را در قیامت دو باره بازگردانند.

ولی آنها در حقیقت منکر قدرت خداوند بر این کار آنها نیستند"بلکه آنها

لقای پروردگارشان را انکار می کنند"( بَلْ هُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ کٰافِرُونَ ).

آنها می خواهند مرحله لقای پروردگار که مرحله حساب و کتاب و ثواب و عقاب است منکر شوند و به دنبال آن آزادی عمل پیدا کنند تا هر چه می خواهند انجام دهند!.

در واقع این آیه شباهت زیادی با آیات نخستین سوره قیامت دارد آنجا که می گوید: أَ یَحْسَبُ الْإِنْسٰانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظٰامَهُ بَلیٰ قٰادِرِینَ عَلیٰ أَنْ نُسَوِّیَ بَنٰانَهُ بَلْ یُرِیدُ الْإِنْسٰانُ لِیَفْجُرَ أَمٰامَهُ یَسْئَلُ أَیّٰانَ یَوْمُ الْقِیٰامَةِ :"آیا انسان گمان می کند ما استخوانهای پراکنده او را جمع نخواهیم کرد؟!ما حتی قادریم(خطوط) سر انگشتان او را به نظام نخستین بازگردانیم!ولی هدف انسان این است که ایامی را که در این دنیا در پیش دارد(با انکار قیامت)به گناه و فجور بگذراند لذا سؤال می کند روز قیامت کی خواهد بود"؟(سوره قیامت-3-6).

بنا بر این آنها از نظر استدلال لنگ نیستند،بلکه شهوات آنها حجابی بر قلبشان افکنده،و نیات سوئشان مانع قبول مساله معاد است،و گرنه همان خداوندی که به یک قطعه آهنربا این اثر را بخشیده که ذرات بسیار کوچک آهن را که در لابلای خروارها خاک زمین گم شده با یک گردش در میان خاکها به خود جذب می کند و به سادگی آنها را جمع می نماید در میان ذرات بدن یک انسان نیز چنین جاذبه متقابلی را ایجاد فرماید.

چه کسی می تواند انکار کند که آبهای موجود در جسم یک انسان(و اکثر جسم انسان آب است)و همچنین مواد غذایی آن هر کدام مثلا در هزار سال پیش هر جزئی از آن در گوشه ای از جهان پراکنده بوده است،هر قطره ای در اقیانوسی و هر ذره ای در اقلیمی،اما آنها از طریق ابر و باران و دیگر عوامل طبیعی جمع شدند و سرانجام وجود انسانی را تشکیل دادند،چه جای تعجب که پس از متلاشی شدن و بازگشت به حال اول دو باره گرد هم آیند و بهم پیوندند؟

آیه بعد پاسخ آنها را از طریق دیگری بیان می کند،می گوید:تصور نکنید شخصیت شما به همین بدن جسمانی شما است،بلکه اساس شخصیتتان را روح شما تشکیل می دهد،و او محفوظ است"بگو:فرشته مرگ که مامور شما است(روح)شما را می گیرد،سپس به سوی پروردگارتان باز می گردید" ( قُلْ یَتَوَفّٰاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ ).

با توجه به مفهوم"یتوفاکم"که از ماده"توفی"(بر وزن تصدی) به معنی بازستاندن است مرگ به معنی فنا و نابودی نخواهد بود،بلکه یک نوع قبض و دریافت فرشتگان نسبت به روح آدمی است که اساسی ترین بخش وجود انسان را تشکیل می دهد.

درست است که قرآن از معاد جسمانی سخن می گوید و بازگشت روح و جسم مادی را در معاد قطعی می شمرد،ولی هدف از آیه فوق بیان این حقیقت است که اساس شخصیت انسان این اجزای مادی نیست که تمام فکر شما را به خود مشغول ساخته بلکه همان گوهر روحانی است که از سوی خدا آمده و به سوی او باز می گردد.

و در یک جمع بندی می توان چنین گفت که دو آیه فوق به منکران معاد چنین پاسخ می دهد:که اگر مشکل شما پراکندگی اجزای جسمانی است که خودتان قدرت خدا را قبول دارید و منکر آن نیستید،و اگر مشکل اضمحلال و نابودی شخصیت انسان بر اثر این پراکندگی است آن نیز درست نیست چرا که پایه شخصیت انسان بر روح قرار گرفته.

این ایراد بی شباهت به شبهه معروف"آکل و ماکول"نیست،همان گونه که پاسخ آن نیز در دو مورد با یکدیگر شباهت دارد ⁽¹⁾.

ضمنا توجه به این نکته نیز لازم است که در پاره ای از آیات قرآن،"توفی"

و"قبض ارواح"به خداوند نسبت داده شده( اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا ):

"خداوند جانها را به هنگام مرگ می گیرد"(زمر-42)و در بعضی به مجموعه ای از فرشتگان، اَلَّذِینَ تَتَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ ...:"آنها که فرشتگان قبض روحشان می کنند در حالی که ستم پیشه اند..."(نحل-28).

و در آیات مورد بحث،قبض ارواح به"ملک الموت"(فرشته مرگ) نسبت داده شده است.

ولی در میان این تعبیرات هیچگونه منافاتی نیست"ملک الموت"معنی جنس را دارد و به همه فرشتگان اطلاق می شود،و یا اشاره به رئیس و بزرگتر آنها است،و از آنجا که همه به فرمان خدا قبض روح می کنند به خدا نیز نسبت داده شده است. ***سپس وضع همین مجرمان کافر و منکران معاد را که در قیامت با مشاهده صحنه های مختلف آن از گذشته خود سخت نادم و پشیمان می شوند چنین مجسم کرده می گوید:"اگر ببینی مجرمان را هنگامی که در پیشگاه پروردگارشان سر به زیر افکنده می گویند:پروردگارا!آنچه وعده کرده بودی دیدیم و شنیدیم ما پشیمانیم،ما را باز گردان تا عمل صالح بجا آوریم،ما به این جهان قیامت یقین داریم"(در تعجب فرو خواهی رفت)( وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الْمُجْرِمُونَ نٰاکِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنٰا أَبْصَرْنٰا وَ سَمِعْنٰا فَارْجِعْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً إِنّٰا مُوقِنُونَ ) ⁽¹⁾.

به راستی تعجب می کنی که آیا این افراد سر بزیر و نادم و پشیمان،همان مغروران سرکش و چموش هستند که در دنیا در برابر هیچ حقیقتی سر فرود

نمی آوردند؟اما اکنون که صحنه های قیامت را می بینند و به مقام شهود می رسند به کلی تغییر موضع می دهند تازه این تغییر موضع و بیداری زود گذر است،و طبق آیات دیگر قرآن اگر به این جهان باز گردند به همان روش خود ادامه می دهند (انعام آیه 28). "ناکس"از ماده"نکس"(بر وزن عکس)به معنی وارونه شدن چیزی است و در اینجا به معنی سر به زیر افکندن است.

مقدم داشتن"ابصرنا"(دیدیم)بر"سمعنا"(شنیدیم)به خاطر آنست که در قیامت نخست انسان با صحنه ها روبرو می شود و بعد باز خواست الهی و فرشتگان او را می شنود.

ضمنا از آنچه گفتیم معلوم می شود منظور از"مجرمان"در اینجا،کافران و بخصوص منکران قیامتند.

به هر حال این نخستین بار نیست که در آیات قرآن با این مساله روبرو می شویم که مجرمان به هنگام مشاهده نتائج اعمال و آثار عذاب الهی،سخت پشیمان می شوند،و تقاضای بازگشت به دنیا می کنند،در حالی که از نظر سنت الهی چنین بازگشتی امکان پذیر نیست،همانگونه که بازگشت نوزاد به رحم مادر، و میوه جدا شده از درخت به درخت ممکن نخواهد بود.

این نکته نیز قابل توجه است که تنها تقاضای مجرمان بازگشت به دنیا برای انجام عمل صالح است،و از این به خوبی روشن می شود که تنها سرمایه نجات در قیامت اعمال صالح است،اعمالی که از قلبی پاک و آکنده از ایمان و با خلوص نیت انجام می گیرد. ***و از آنجا که این همه اصرار و تاکید برای پذیرش ایمان،ممکن است این توهم را ایجاد کند که خداوند توانایی ندارد نور ایمان را در قلب آنها پرتوافکن

کند،در آیه بعد می افزاید:"اگر ما می خواستیم به هر انسانی(اجبارا)هدایت لازمش را می دادیم"( وَ لَوْ شِئْنٰا لَآتَیْنٰا کُلَّ نَفْسٍ هُدٰاهٰا ).

مسلما ما چنین قدرتی داریم،ولی ایمانی که از طریق اجبار و الزام ما تحقق یابد ارزش چندانی ندارد،اراده ما بر این تعلق گرفته است که نوع انسان را به این افتخار نائل کنیم که"مختار"باشد،و راه تکامل را با پای خویش بسپرد.

لذا در پایان آیه می فرماید:"من آنها را آزاد گذاردم ولی مقرر کرده ام که دوزخ را از انسانهای بی ایمان و گنهکار از جن و انس همگی پر کنم"( وَ لٰکِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّی لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ ).

آری آنها با سوء اختیار خود این راه را طی کرده اند و مستحق مجازاتند، و ما هم اراده قاطع داریم بر اینکه دوزخ را از آنان پر کنیم.

با توجه به آنچه در بالا گفتیم و با توجه به صدها آیه قرآن که انسان را موجودی مختار و صاحب اراده،و مکلف به تکالیف و مسئول در برابر اعمال خویش، و قابل هدایت بوسیله پیامبران و تهذیب نفس و خودسازی،می داند،هر گونه توهم دائر بر اینکه آیه فوق دلیل بر جبر است-آن چنان که فخر رازی و امثال او پنداشته اند-منتفی می شود.

ممکن است جمله قاطع و کوبنده فوق اشاره به این باشد که مبادا تصور کنید،رحمانیت و رحیمیت خداوند،مانع از مجازات مجرمان آلوده و ستمگر است،مبادا به آیات رحمت مغرور شوید و خود را از مجازات الهی معاف بشمرید که رحمت او جایی دارد و غضب او جایی.

او مسلما-مخصوصا با توجه به لام قسم در جمله"لأملأن"و نون تاکید در آخر آن-به این وعده خود وفا خواهد کرد،و دوزخ را از این دوزخیان پر می کند،که اگر نکند بر خلاف حکمت است.

***لذا در آیه بعد می گوید:ما به این دوزخیان خواهیم گفت:"بچشید عذاب جهنم را به خاطر اینکه لقای امروز خود را فراموش کردید،و ما نیز شما را به دست فراموشی سپردیم"!( فَذُوقُوا بِمٰا نَسِیتُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا إِنّٰا نَسِینٰاکُمْ ).

"و نیز بچشید عذاب همیشگی را به سبب اعمالی که انجام می دادید" ( وَ ذُوقُوا عَذٰابَ الْخُلْدِ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ).

بار دیگر از این آیه استفاده می شود که فراموش کردن دادگاه عدل قیامت سر چشمه اصلی بدبختیهای آدمی است،و در این صورت است که خود را در برابر قانون شکنی ها و مظالم آزاد می بیند،و نیز از این آیه به خوبی روشن می شود که مجازات ابدی در برابر اعمالی است که انسان انجام می دهد و نه چیز دیگر ⁽¹⁾.

ضمنا منظور از فراموش کردن پروردگار نسبت به بندگانش،بی اعتنایی و ترک حمایت و فریادرسی است و گر نه همه عالم همیشه نزد پروردگار است و فراموشی در باره او معنی ندارد.

نکته ها:

اشاره

1-استقلال روح و اصالت آن

نخستین آیه از آیات فوق که دلالت بر قبض ارواح به وسیله فرشته مرگ دارد از دلائل استقلال روح آدمی است.

زیرا تعبیر به"توفی" که همان دریافت داشتن و قبض کردن است نشان می دهد که روح پس از جدایی از بدن باقی می ماند،و نابود نمی شود،و اصولا تعبیر از انسان در آیه فوق به"روح"یا"نفس"گواه دیگری بر این معنی است

زیرا طبق عقیده مادیین،روح چیزی جز خواص"فیزیک و شیمیایی"سلولهای مغزی نیست که با فنای بدن نابود می شود،درست مانند از بین رفتن حرکات عقربه ساعت بعد از نابودی آن.

طبق این عقیده،روح چیزی نیست که حافظ شخصیت انسان باشد بلکه جزئی از خواص جسم او است که با متلاشی شدن جسم از بین می رود.

دلائل فلسفی متعددی بر اصالت و استقلال روح در دست داریم که ما گوشه ای از آن را ذیل آیه 85 سوره اسراء(جلد 12 صفحه 254 به بعد)آوردیم منظور در اینجا بیان دلیل نقلی بر این موضوع بود که آیه فوق،از آن آیات دال بر این معنی محسوب می شود.

2-فرشته مرگ(ملک الموت)

از آیات مختلف قرآن مجید استفاده می شود که خداوند امور این جهان را بوسیله گروهی از فرشتگان تدبیر می کند،چنان که در آیه 5 سوره"نازعات" می فرماید: فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً :"سوگند به فرشتگانی که به فرمان خدا تدبیر امور می کنند".

می دانیم سنت الهی بر این است که مشیت خود را از طریق اسباب پیاده کند.

و گروهی از این فرشتگان،فرشتگان قبض ارواحند که در آیات 28 و 33 سوره نحل و بعضی دیگر از آیات قرآن به آنها اشاره شده است،و در رأس آنها"ملک الموت"قرار دارد.

احادیث زیادی در این زمینه،نقل شده که اشاره به بعضی از آنها از جهاتی لازم به نظر می رسد:

1-در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام ص می خوانیم که فرمود:

الامراض

و الاوجاع کلها برید الموت و رسل الموت!فاذا حان الاجل اتی ملک الموت بنفسه فقال یا ایها العبد!کم خبر بعد خبر؟و کم رسول بعد رسول؟و کم برید بعد برید؟انا الخبر الذی لیس بعدی خبر!:

"بیماریها و دردها همگی قاصدان مرگ و فرستادگان او هستند،هنگامی که عمر انسان به سر می رسد،فرشته مرگ می آید(او از دیدن فرشته مرگ وحشت می کند و آن را بی مقدمه می پندارد ولی)او می گوید:"ای بنده خدا چه اندازه خبر بعد از خبر و رسول بعد از رسول و پیک بعد از پیک برای تو فرستادم؟ اما من آخرین خبرم،و بعد از من،خبری نیست"! سپس می گوید:"دعوت پروردگارت را اجابت کن خواه از روی میل و خواه از روی اکراه"!و هنگامی که فرشته مرگ قبض روح او می کند،فریاد بستگان بلند می شود او صدا می زند

علی من تصرخون؟و علی من تبکون؟ فو اللّٰه ما ظلمت له اجلا و لا اکلت له رزقا بل دعاه ربه: "بر چه کسی فریاد می کشید؟و برای چه کسی اشگ می ریزید؟به خدا سوگند وقت او به پایان رسیده بود،و تمام روزی خود را دریافت داشته بود،پروردگارش از او دعوت کرد و او دعوت حق را اجابت نمود".

فلیبک الباکی علی نفسه،و ان لی فیکم عودات و عودات حتی لا ابقی فیکم احدا: "اگر می خواهید گریه کنید بر خویشتن بگریید!،من باز هم کرارا به میان شما می آیم!تا یک نفر از شما را باقی نگذاریم"! ⁽¹⁾.

یک بار دیگر این حدیث تکان دهنده را مطالعه کنید که حقایق بسیاری در آن نهفته است.

2-در حدیث دیگری از امام باقر ع می خوانیم که پیامبر اسلام ص برای عیادت مردی از انصار به خانه او آمد فرشته مرگ را بالای سر او دید،پیامبر ص

فرمود:با این دوست من با مدارا و لطف رفتار کن چرا که او مردی با ایمان است،عرض کرد ای محمد!بشارت بر تو باد که من نسبت به همه مؤمنان با محبتم و بدان ای محمد ص به هنگامی که قبض روح بعضی از فرزندان آدم را می کنم خانواده او فریاد می کشند،من در کنار خانه می ایستم،می گویم من گناهی ندارم (عمر او پایان یافته بود)من باز کرارا به میان شما بر می گردم!بهوش باشید، بهوش! سپس می افزاید:

ما خلق اللّٰه من اهل بیت مدر و لا شعر و لا وبر،فی بر و لا بحر الا و انا اتصفحهم فی کل یوم و لیلة خمس مرات حتی انی لاعرف بصغیرهم و کبیرهم منهم بانفسهم: "خدا هیچ انسانی را از ساکنان شهر و بیابان،خانه و خیمه،در خشکی و دریا،نیافریده،مگر اینکه من در هر شبانه روز پنج بار دقیقا به آنها نگاه می کنم تا آنجا که من صغیر و کبیر آنها را بهتر از خودشان می شناسم"! ⁽¹⁾.

روایات دیگری نیز به همین مضمون در منابع مختلف اسلامی آمده است که مطالعه مجموع آنها هشداری است برای همه انسانها که بدانند میان آنان و مرگ فاصله زیادی نیست!،و در یک لحظه کوتاه ممکن است همه چیز پایان گیرد.

آیا با این حال جای این است که انسان به زرق و برق این جهان مغرور گردد و آلوده انواع ظلم و گناه شود،و از عاقبت کار غافل بماند؟ ***

[سوره السجده (32): آیات 15 تا 20]

اشاره

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا اَلَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ (15) تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ اَلْمَضٰاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ (16) فَلاٰ تَعْلَمُ نَفْسٌ مٰا أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (17) أَ فَمَنْ کٰانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کٰانَ فٰاسِقاً لاٰ یَسْتَوُونَ (18) أَمَّا اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ فَلَهُمْ جَنّٰاتُ اَلْمَأْویٰ نُزُلاً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (19) وَ أَمَّا اَلَّذِینَ فَسَقُوا فَمَأْوٰاهُمُ اَلنّٰارُ کُلَّمٰا أَرٰادُوا أَنْ یَخْرُجُوا مِنْهٰا أُعِیدُوا فِیهٰا وَ قِیلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذٰابَ اَلنّٰارِ اَلَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ (20)

ترجمه:

15-تنها کسانی به آیات ما ایمان می آورند که هر وقت این آیات به آنها یاد آوری شود به سجده می افتند،و تسبیح و حمد پروردگارشان را بجای می آورند و تکبر نمی کنند.

16-پهلوهایشان از بسترها در دل شب دور می شود(بپا می خیزند و رو به درگاه خدا می آورند)پروردگار خود را با بیم و امید می خوانند،و از آنچه به آنها روزی داده ایم انفاق می کنند.

17-هیچکس نمی داند چه پاداشهای مهمی که مایه روشنی چشمها می گردد برای آنها نهفته شده،این جزای اعمالی است که انجام می دادند.

18-آیا کسی که با ایمان باشد همچون کسی است که فاسق است؟نه،هرگز این دو برابر نیستند!.

19-اما کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند باغهای بهشت جاویدان از آن آنها خواهد بود،این وسیله پذیرایی(خداوند)از آنهاست در مقابل اعمالی که انجام می دادند.

20-و اما کسانی که فاسق شدند(و از اطاعت پروردگارشان بیرون رفتند)جایگاه همیشگی آنها آتش است،هر زمان بخواهند از آن خارج شوند آنها را به آن باز می گردانند و به آنها گفته می شود بچشید عذاب آتشی را که انکار می کردید!.

تفسیر:

پاداشهای عظیمی که هیچکس از آن آگاه نیست!

می دانیم روش قرآن این است که بسیاری از حقایق را در مقایسه با یکدیگر بیان می کند،تا کاملا مفهوم و دلنشین گردد.

در اینجا نیز بعد از شرحی که در باره مجرمان و کافران در آیات پیشین بیان شد به صفات برجسته مؤمنان راستین می پردازد،و اصول عقیدتی و برنامه های

عملی آنها را به طور فشرده ضمن دو آیه با ذکر هشت صفت،بیان می دارد ⁽¹⁾.

نخست می فرماید:"تنها کسانی به آیات ما ایمان می آورند که هر وقت این آیات به آنها یاد آوری شود به سجده می افتند،و تسبیح و حمد پروردگارشان را بجا می آورند و تکبر نمی کنند"( إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ ).

تعبیر به"انما"که معمولا برای حصر است،بیانگر این نکته است که هر گاه کسی دم از ایمان می زند و دارای ویژگیهایی که در این آیات آمده نیست در صف مؤمنان راستین نمی باشد،او فردی ضعیف الایمان است که نمی توان وی را به حساب آورد.

در این آیه چهار قسمت از صفات آنها بیان شده:

1-به محض شنیدن آیات الهی به سجده می افتند،تعبیر به"خروا"به جای"سجدوا"اشاره به نکته لطیفی است که این گروه مؤمنان بیدار دل به هنگام شنیدن آیات قرآن چنان شیفته و مجذوب سخنان پروردگار می شوند که بی اختیار به سجده می افتند و دل و جان را در این راه از دست می دهند ⁽²⁾.

آری نخستین ویژگی آنها همان عشق سوزان و علاقه آتشینشان به کلام محبوب و معبودشان است.

همین ویژگی در بعضی دیگر از آیات قرآن به عنوان یکی از برجسته ترین صفات انبیاء ذکر شده است،چنان که خداوند در باره گروهی از پیامبران بزرگ می گوید: إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا :"هنگامی که آیات خداوند رحمان بر آنان خوانده می شد به خاک می افتادند و سجده می کردند و گریه شوق سر می دادند"(سوره مریم آیه 58).

گر چه"آیات"در اینجا به طور مطلق ذکر شده،ولی پیدا است که منظور از آن بیشتر آیاتی است که دعوت به توحید و مبارزه با شرک می کند.

2 و 3-نشانه دوم و سوم آنها"تسبیح"و"حمد"پروردگار است،از یک سو خدا را از نقائص پاک و منزه می شمرند،و از سوی دیگر او را به خاطر صفات کمال و جمالش،حمد و ستایش می نمایند.

4-وصف دیگر آنها تواضع و فروتنی و ترک هر گونه استکبار است چرا که کبر و غرور نخستین پله نردبان کفر و بی ایمانی است،و تواضع و فروتنی در مقابل حق و حقیقت نخستین گام ایمان است! آنها که در راه کبر و خود بینی گام بر می دارند نه در برابر خدا سجده می کنند،نه تسبیح و حمد او را بجا می آورند،و نه حق بندگان او را به رسمیت می شناسند،آنها بت بزرگی دارند و آن خودشان است! ***سپس به اوصاف دیگر آنها اشاره کرده می گوید:"پهلوهایشان از بسترها در دل شب دور می شود"بپا می خیزند و رو به درگاه خدا می آورند و به راز و نیاز با او می پردازند( تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ ) ⁽¹⁾.

آری آنها به هنگامی که چشم غافلان در خواب است مقداری از شب را بیدار می شوند،و در آن هنگام که برنامه های عادی زندگی تعطیل است و شواغل فکری به حد اقل می رسد،و آرامش و خاموشی همه جا را گرفته و خطر آلودگی عبادت به ریا کمتر وجود دارد خلاصه بهترین شرائط حضور قلب فراهم است با تمام وجودشان رو به درگاه معبود می آورند،و سر بر آستان معشوق می سایند، و آنچه در دل دارند با او در میان می گذارند،با یاد او زنده اند و پیمانه قلب خود را از مهر او لبریز و سرشار دارند.

سپس می افزاید:"آنها پروردگار خود را با"بیم"و"امید"می خوانند" ( یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً ).

آری دو وصف دیگر آنها"خوف"و"رجا"یا"بیم"و"امید"است.

نه از غضب و عذاب او ایمن می شوند،و نه از رحمتش مایوس می گردند، توازن این بیم و امید که ضامن تکامل و پیشروی آنها در راه خدا است همواره در وجودشان حکمفرما است.

چرا که غلبه خوف بر امید،انسان را به یاس و سستی می کشاند.

و غلبه رجاء و طمع انسان را به غرور و غفلت وا می دارد،و این هر دو دشمن حرکت تکاملی انسان در سیر او به سوی خدا است.

آخرین و هشتمین ویژگی آنها این است که:"از آنچه به آنها روزی داده ایم انفاق می کنند"( وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ ).

نه تنها از اموال خویش به نیازمندان می بخشند که از علم و دانش،نیرو و قدرت،رأی صائب و تجربه و اندوخته های فکری خود،از نیازمندان مضایقه ندارند.

کانونی از خیر و برکتند،و چشمه جوشانی از آب زلال نیکیها که تشنه کامان را سیراب و محتاجان را به اندازه توانایی خویش بی نیاز می سازند.

آری اوصاف آنها مجموعه ای است از:عقیده محکم،ایمان قوی،عشق سوزان به اللّٰه،عبادت و اطاعت،کوشش و حرکت،و کمک در تمام ابعاد به بندگان خدا. ***سپس در آیه بعد به پاداش عظیم و مهم مؤمنان راستین که دارای نشانه های مذکور در دو آیه قبل هستند پرداخته،با تعبیر جالبی که حکایت از اهمیت فوق العاده پاداش آنان می کند می فرماید:"هیچکس نمی داند چه پاداشهای مهمی که مایه روشنی چشمها می گردد برای آنها نهفته شده است"!( فَلاٰ تَعْلَمُ نَفْسٌ مٰا أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ ).

این پاداش فوق العاده عظیم"جزای بر اعمالی است که انجام می دادند"( جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ ).

تعبیر به"هیچکس نمی داند"و نیز تعبیر به" قُرَّةِ أَعْیُنٍ "(آنچه مایه روشنی چشمها است)بیانگر عظمت بیحساب این مواهب و پاداشها است،مخصوصا با توجه به اینکه"نفس"به صورت نکره در سیاق نفی آمده و به معنی عموم است،و همه نفوس را شامل می گردد حتی فرشتگان مقرب خدا و اولیای پروردگار.

تعبیر به"قرة اعین"بدون اضافه به"نفس"اشاره به این است که این نعمتهای الهی که برای سرای آخرت به عنوان پاداش مؤمنان راستین تعیین شده چنان است که مایه روشنایی چشم همگان می گردد.

"قرة"از ماده"قر"(بر وزن حر)به معنی سردی و خنکی است،و از آنجا که معروف است اشگ شوق همواره سرد و خنک،و اشک غم و حسرت داغ و سوزان است تعبیر به"قرة اعین"در لغت عرب به معنی چیزی است که مایه خنک شدن چشم انسان می گردد،یعنی اشک شوق را از دیدگانش جاری می سازد و این کنایه لطیفی است از نهایت خوشحالی.

ولی در فارسی این تعبیر وجود ندارد.بلکه می گوئیم:مایه روشنی چشم او شد،ممکن است این تعبیر فارسی امروز از داستان"یوسف"و"یعقوب"از قرآن گرفته شده باشد که به گفته قرآن هنگامی که بشارت دهنده نزد یعقوب آمد و پیراهن یوسف را بر صورت او افکند چشمان نابینای او ناگهان روشن شد! (سوره یوسف آیه 96)و این تعبیر نیز کنایه از شدت سرور است.

در حدیث می خوانیم که پیامبر اکرم ص می گوید:ان اللّٰه یقول اعددت لعبادی الصالحین ما لا عین رأت،و لا اذن سمعت،و لا خطر علی قلب بشر!:"خدا می فرماید:من برای بندگان صالحم نعمتهایی فراهم کرده ام که هیچ چشمی ندیده،و هیچ گوشی نشنیده،و بر فکر کسی نگذشته است"! ⁽¹⁾.

در اینجا سؤالی پیش می آید که مفسر بزرگ مرحوم طبرسی در"مجمع البیان"آن را مطرح کرده و آن اینکه:چرا این پاداش عظیم مخفی نگاهداشته شده است؟ سپس او سه جواب برای این سؤال ذکر می کند:

1-امور مهم و بسیار پر ارزش چنان است که با الفاظ و سخن به آسانی حقیقت آن را نمی توان درک کرد،و با اینحال گاهی اخفا و ابهام آن نشاط انگیزتر است و از نظر فصاحت بلیغتر.

2-اصولا چیزی که مایه روشنی چشمها است آن قدر دامنه اش گسترده است که علم و دانش آدمی به تمام خصوصیات آن نمی رسد.

3-چون این پاداش برای نماز شب که مخفی است قرار داده شده است متناسب این است که جزای عمل نیز بزرگ و مخفی باشد(توجه داشته باشید که در آیه

قبل جمله" تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ "اشاره است به مساله نماز شب).

در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:

ما من حسنة الا و لها ثواب مبین فی القرآن،الا صلاة اللیل،فان اللّٰه عز اسمه لم یبین ثوابها لعظم خطرها،قال: فَلاٰ تَعْلَمُ نَفْسٌ مٰا أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ : "هیچ عمل نیکی نیست مگر اینکه ثواب روشنی در قرآن برای آن بیان شده،مگر نماز شب که خداوند بزرگ ثواب آن را روشن نساخته به خاطر اهمیت آن،لذا فرموده است:

هیچکس نمی داند چه ثوابهایی که مایه روشنایی چشمان است برای آنها نهفته شده است" ⁽¹⁾.

ولی از همه اینها گذشته به طوری که قبلا نیز اشاره کرده ایم عالم قیامت عالمی است فوق العاده گسترده تر از این جهان،و حتی گسترده تر از زندگی دنیا در برابر زندگی جنین در شکم مادر،و اصولا برای ما محبوسان در چهار دیوار دنیا ابعادش قابل درک نیست،و برای کسی قابل تصور نمی باشد.

ما تنها سخنی از آن می شنویم و شبحی از دور می بینیم،اما تا درک و دید آن جهانی پیدا نکنیم درک اهمیت آن برای ما ممکن نیست،همانگونه که برای طفل در شکم مادر به فرض که عقل و هوش کامل می داشت درک نعمتهای این دنیا غیر ممکن است.

همین تعبیر در مورد شهیدان راه خدا آمده است که وقتی شهید روی زمین قرار می گیرد زمین می گوید آفرین بر روح پاکیزه ای که از بدن پاکیزه ای پرواز می کند بشارت باد بر تو"ان لک ما لا عین رأت،و لا اذن سمعت،و لا خطر علی قلب بشر"! ⁽²⁾.

آیه بعد مقایسه ای را که در آیات گذشته بود به طور صریحتر روشن می سازد می گوید:"آیا کسی که مؤمن است همانند کسی است که فاسق است؟!نه هرگز این دو برابر نیستند"( أَ فَمَنْ کٰانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کٰانَ فٰاسِقاً لاٰ یَسْتَوُونَ ).

جمله به صورت استفهام انکاری مطرح شده،استفهامی که پاسخ آن از عقل و فطرت هر انسانی می جوشد که این دو هرگز برابر نیستند،در عین حال برای تاکید،با ذکر جمله"لا یستوون"این نابرابری را مشخص تر می کند.

در این آیه،"فاسق"در مقابل"مؤمن"قرار گرفته،و این دلیل بر آن است که فسق،مفهوم گسترده ای دارد که هم کفر را شامل می شود،و هم گناهان دیگر را،چرا که این کلمه در اصل از جمله"فسقت الثمرة"(یعنی میوه از پوستش خارج شد و یا در موردی که هسته خرما از گوشت آن جدا می شود و به بیرون می افتد)گرفته شده،سپس به خارج شدن از اطاعت فرمان خدا و عقل، اطلاق گردیده است،و می دانیم هر کس کفر می ورزد و یا مرتکب گناهانی می شود از فرمان پروردگار و خرد،خارج شده است این نکته نیز قابل توجه است،که میوه مادامی که در پوست خود قرار دارد سالم است،همین که از پوست خارج شد،فاسد می شود،و بنا بر این فاسق شدنش همان و فاسد شدنش همان! جمعی از مفسران بزرگ در ذیل این آیه نقل کرده اند که روزی"ولید بن عقبه" ⁽¹⁾به"علی" ع عرض کرد انا ابسط منک لسانا و احد منک سنانا:

"من از تو زبانی گسترده تر و فصیحتر و نیزه ای تیزتر دارم"!(اشاره به اینکه به پندار خودش هم در سخنوری و هم در جنگ جویی پیشتازتر است).

علی ع در پاسخ او فرمود:

لیس کما تقول یا فاسق!: "این چنین نیست که تو می گویی ای فاسق"!(اشاره به اینکه تو همان کسی هستی که در داستان جمع آوری زکات از طایفه"بنی المصطلق"آنها را متهم به قیام بر ضد اسلام کردی

و خداوند در سوره حجرات در آیه 6 یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جٰاءَکُمْ فٰاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا ...تو را تکذیب کرد و فاسق خواند" ⁽¹⁾.

بعضی در اینجا افزوده اند که آیه أَ فَمَنْ کٰانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کٰانَ فٰاسِقاً بعد از این گفتگو نازل شده،اما با توجه به اینکه سوره مورد بحث(سوره سجده)در مکه نازل گردیده و داستان"ولید"و"بنی المصطلق"در مدینه اتفاق افتاد به نظر می رسد که این از قبیل تطبیق آیه بر یک مصداق روشن باشد.

ولی بنا بر قول بعضی از مفسران که آیه فوق و دو آیه بعد از آن را مدنی می دانند،مشکلی از این نظر باقی نمی ماند و مانعی ندارد که این سه آیه بعد از گفتگوی فوق نازل شده باشد.

به هر حال نه در ایمان عمیق و ریشه دار امیر مؤمنان علی بن ابی طالب ع بحثی است و نه در فسق"ولید"که به هر دو در آیات قرآن اشاره شده است. ***آیه بعد،این عدم مساوات را به صورت گسترده تری بیان می کند، می فرماید:"اما آنها که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند باغهای بهشت جاویدان از آن آنها خواهد بود"( أَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَلَهُمْ جَنّٰاتُ الْمَأْویٰ ) ⁽²⁾.

سپس می افزاید"این جنات ماوی،وسیله پذیرایی خداوند از آنها است در

مقابل اعمالی که انجام می دادند"( نُزُلاً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ ).

تعبیر به"نزل"که معمولا به چیزی گفته می شود که برای پذیرایی مهمان آماده می کنند اشاره لطیفی است به این جهت که از مؤمنان در بهشت دائما همچون میهمان پذیرایی می شود،در حالی که دوزخیان-چنان که در آیه بعد خواهد آمد-همچون زندانیانی هستند که هر وقت هوس بیرون آمدن کنند باز گردانده می شوند! و اگر می بینیم در آیه 102 سوره کهف چنین آمده: إِنّٰا أَعْتَدْنٰا جَهَنَّمَ لِلْکٰافِرِینَ نُزُلاً :"ما جهنم را برای پذیرایی کافران آماده ساختیم"در حقیقت از قبیل فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ است،کنایه از اینکه بجای پذیرایی،آنها را مجازات و بجای بشارت آنها را تهدید می کند.

بعضی معتقدند که"نزل"نخستین چیزی است که با آن از میهمان تازه وارد پذیرایی می شود(همان چای و شربت در زمان ما)بنا بر این اشاره لطیفی است به اینکه جنات ماوی با تمام نعمتها و برکاتش نخستین وسیله پذیرایی از این میهمانان الهی است،و به دنبال آن مواهب در برکات دیگری است که هیچکس جز خدا نمی داند!.

تعبیر به" فَلَهُمْ جَنّٰاتُ "می تواند اشاره به این نکته نیز باشد که خداوند باغهای بهشت را عاریتی به آنها نمی دهد،بلکه برای همیشه به آنها تملیک می کند،به گونه ای که هرگز احتمال زوال این نعمتها آرامش فکر آنها را بر هم نمی زند.

***و در آیه بعد به نقطه مقابل آنها پرداخته می گوید:"اما کسانی که فاسق شدند و از اطاعت پروردگارشان بیرون رفتند جایگاه همیشگی آنها آتش دوزخ

است"( وَ أَمَّا الَّذِینَ فَسَقُوا فَمَأْوٰاهُمُ النّٰارُ ).

آنها برای همیشه در این جایگاه وحشتناک زندانی و محبوسند به گونه ای که:"هر زمان بخواهند از آن خارج شوند آنها را باز می گردانند"( کُلَّمٰا أَرٰادُوا أَنْ یَخْرُجُوا مِنْهٰا أُعِیدُوا فِیهٰا ).

و"به آنها گفته می شود:بچشید عذاب آتشی را که پیوسته انکار می کردید" ( وَ قِیلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذٰابَ النّٰارِ الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ ).

بار دیگر در اینجا می بینیم که عذاب الهی در برابر"کفر و تکذیب"قرار گرفته و ثواب و پاداش او در برابر"عمل".

اشاره به اینکه"ایمان"به تنهایی کافی نیست،بلکه باید انگیزه بر عمل باشد ولی"کفر"به تنهایی برای عذاب کافی است هر چند عملی همراه آن نباشد.

نکته:

شب زنده داران!

در تفسیر جمله" تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ "(شبانگاه پهلوهای آنها از بستر دور می شود)دو تفسیر در روایات اسلامی وارد شده:

تفسیری به نماز"عشاء"و اشاره به اینکه مؤمنان راستین بعد از نماز مغرب و قبل از نماز عشاء به بستر نمی روند مبادا خواب آنها را بگیرد،و نماز عشایشان از دست برود.(زیرا در آن زمان معمول بوده که در آغاز شب به استراحت می پرداختند و نماز مغرب و عشاء را-طبق دستور استحباب جدایی میان نمازهای پنجگانه-از هم جدا می کردند و هر کدام را در وقت فضیلت خود بجا می آورند) هر گاه بعد از نماز مغرب و قبل از وقت عشا می خوابیدند ممکن بود برای نماز عشا بیدار نشوند.

این تفسیر را"ابن عباس"طبق نقل در المنثور از"پیامبر اسلام"ص نقل کرده،و در"امالی"شیخ نیز از"امام صادق" ع نقل شده است ⁽¹⁾.

اما در بیشتر روایات و کلمات مفسران،به برخاستن از بستر و برای اداء نماز شب تفسیر شده است.

در روایتی از امام باقر ع چنین می خوانیم که به یکی از یارانش فرمود:

أ لا اخبرک بالاسلام اصله و فرعه و ذروة سنامه: "آیا ریشه و شاخه و بلندترین قله اسلام را به تو معرفی کنم؟.

راوی عرض کرد بفرمائید:فدایت شوم.

فرمود:

اما اصله الصلاة، و فرعه الزکاة،و ذروة سنامه الجهاد!:

ریشه اش نماز است و شاخه اش زکات،و قله مرتفعش جهاد است".

سپس افزود:اگر بخواهی تمام ابواب خیر را به تو معرفی کنم.

راوی می گوید:بفرمائید فدایت شوم.

امام فرمود:

الصوم جنة،و الصدقة تذهب بالخطیئة،و قیام الرجل فی جوف اللیل بذکر اللّٰه،ثم قرأ" تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ ":

"روزه سپری است در مقابل آتش و صدقه محو کننده گناه است،و بر خاستن انسان در دل شب او را به یاد خدا می اندازد،سپس آیه تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ را تلاوت فرمود ⁽²⁾.

در تفسیر"مجمع البیان"از"معاذ بن جبل"چنین نقل شده که در غزوه "تبوک"در خدمت رسول خدا ص بودم،گرما همه را سخت ناراحت کرده بود