مشخصات کتاب

سرشناسه: سیداحمد، معتصم

عنوان و نام پدیدآور: حقیقت گمشده: داستان گرایشم به مذهب اهل بیت علیهم السلام/ معتصم سید احمد؛ ترجمه محمدرضا مهری.

مشخصات نشر : قم: بنیاد معارف اسلامی، 1377.

مشخصات ظاهری : 2ج.

فروست : بنیاد معارف اسلامی؛ 90،91.

شابک : 964-6289-40-1

وضعیت فهرست نویسی : برون سپاری

یادداشت: ج.1و 2 (چاپ دوم: 1379).

یادداشت: ج. 1و 2 (چاپ سوم: 1384).

یادداشت: ج.1و2 (چاپ چهارم: اسفند 1386).

یادداشت: کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : خاندان نبوت -- احادیث

موضوع : شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

شناسه افزوده : مهری، سیدمحمدرضا، 1336 -، مترجم.

شناسه افزوده : بنیاد معارف اسلامی

رده بندی کنگره : BP211/5/س 9ح 7041 1377

رده بندی دیویی : 297/4172

شماره کتابشناسی ملی : م 77-15521

اطلاعات رکورد کتابشناسی : رکورد کامل

خیراندیش دیجیتالی : مدرسه علمیه ذوالفقار اصفهان

ویراستار: سیدعبدالله رضوی

اشاره

متفکر ونویسنده سودانی شیخ معتصم سید احمد

حقیقت گمشده

داستان گرایشم به مکتب اهلبیت علیهم السلام

جلد اول

ترجمه : سید محمد رضا مُهری

بنیاد معارف اسلامی

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

مقدمه مترجم

بسم الله ارحمن الرحیم

وقتی یک گوهر گران بها نایاب می شود، انسان تمام همت خود را برای پیدا کردن آن به کار می گیرد، و هر چه آن گمشده با ارزش تر باشد، سعی برای یافتن آن بیش تر و جدی تر خواهد بود، به خصوص اگر گمشده او عقیده اش باشد، عقیده ای که می تواند او را به نعمت های جاودان بهشتی برساند و از خطر عظیم عذاب الهی نجات دهد. این است نفیس ترین گمشده انسان که نه تنها از دست او رفته بلکه متأسفانه از ذهن او نیز محو شده است. انسان برای یافتن یک انگشتری ناچیز چه قدر بی تابی می کند، ولی افسوس که به دنبال گمشده حقیقی خود نمی گردد ، گمشده ای که از دست دادنش به معنی از دست دادن زندگی بی پایان آخرت است.

گمشده ای که در میان صدها و هزارها دین، مذهب، عقیده و رأی ناپدید گردیده و پیدا کردن آن نیاز به همت عالی، کوشش فراوان، مطالعه و بررسی، تفکر و تدبر، و بالاخره مهم تر از همه اینها نیاز به هدایت الهی دارد ، «مَنْ یَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ

تَجِدَ لَهُ وَلِیًّا مُرْشِدًا»⁽¹⁾

کتابی که در پیش روی شما است، راهی است که یک مسلمان حقجو برای یافتن حقیقت گمشده اش طی کرده، از گذرگاه های انحراف، ضلالت، و فریب گذشته ، نقطه ای نورانی در ماورای امواج تاریکی دیده است. کمر همت بسته، خود را در این امواج خروشان انداخته، و با تمام قدرت به سوی نقطه امید حرکت کرده تا به آن دست یافته است.

او در ابتدای کار، ستون خیمه ای را که از پدرانش به ارث برده بود بر زمین انداخت، روایت تحریف یافته «عَلَیْکُم بِسُنَّتی وَسُنَّةُ الخُلَفاءِ الرَّاشِدِینَ مِنْ بَعْدِی»⁽²⁾را کنار گذاشته تا مصداق آیه شریفه: « إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَی آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ» ⁽³⁾نباشد. و به دنبال آن، خیمه ای راستین بر پا کرد که ستونش روایت معتبر و متفق علیه: «إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ مَا اِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی اِبْدَأْ کِتَابَ اَللَّهِ وَ عِتْرَتِی اهْلَ بَیْتِی»⁽⁴⁾است.

از این جا بود که قلب حق بین او در های نورانی هدایت را

یکی پس از دیگری گشود تا به گمشده خود نائل گشت. آیة تطهیر، حدیث کسا، آیه مباهله، آیه ولایت و حدیث غدیر چنان قلب خسته او را شاداب، پر نور، محکم و مطمئن ساخت که با بصیرتی تیز بین صفحات تاریک تاریخ را ورق زده و مورخین، محدثین و نویسندگان دروغ پرداز و گمراه کننده را رسوا نمود.

او در دو قسمت پایانی کتاب خود، اصول و فروع دین را از دیدگاه های مختلف مسلمانان بررسی کرده، خورشید تابان حقیقت را از پشت ابرهای تیره آشکار می سازد.

نویسنده محترم، جناب آقای شیخ معتصم سید احمد سفری طولانی و پر مشقت را پشت سر گذاشت و هنگامی که به چشمه پر فیض هدایت اهل بیت عصمت و طهارت علیهم الصلاة و السلام رسید خستگی راه را از یاد برد، زیرا حقیقت گمشده خود را در مذهب اهل بیت علیهم السلام پیدا کرد.

اینک این اثر ارزشمند را به فارسی برگردانده و در دسترس پویندگان حقیقت و علاقمندان اهل بیت قرار می دهم، امیدوارم مورد توجه حضرت ولی عصر ارواحنا له الفداء قرار گیرد.

محمد رضا مهری

بسم الله الرحمن الرحیم

«الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَیَخْشَوْنَهُ وَلَا یَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ وَکَفَی بِاللَّهِ حَسِیبًا »⁽¹⁾

«آنها که رسالت های خدا را تبلیغ می کنند و از او هراس داشته و از هیچ کس دیگری جز خدا بیم ندارند، و کافی است که خداوند حساب گر باشد».

امام جعفر صادق علیه السلام:

«اذَا أَرَادَ اَللَّهُ بِعَبْدٍ خَیْراً نَکَتَ فِی قَلْبِهِ نَکتَهً بَیْضَاءُ فَجَالَ الْقَلْبُ یَطْلُبُ الْحَقَّ ثُمَّ هُوَ الی اَمرِکُم اسْرَع مِنَ الطَّیرِ الی وَکرِه».

«هرگاه خدا خیر بنده ای را بخواهد، نقطه سفیدی در قلب او قرار داده ، که آن قلب همه جا در جستجوی حق است، او برای رسیدن به عقیده شما (تشیع) از پرنده ای که به سوی لانه اش می رود سریع تر می باشد⁽²⁾.

اهداء

اهداء به فرزند پایگاه عصمت و تقوی، و جایگاه نزول وحی و هدایت، دختری که عظیم ترین فضایل را از خاندان عصمت و طهارت به ارث برده است.

به آن بانوی پاکدامن، مجاهد نستوه، عالمة نصیحت گر، آزاده سربلند، شیر زن آل ابی طالب، معجزه محمدیه، ذخیرة حیدریه و ودیعة فاطمیه.

به آنکه در نهان و آشکار خدای متعال را اطاعت کرد، و با موضع گیری های خود اهل نفاق و فتنه را رسوا ساخت.

به آنکه با صلابت خود ستمگران را به وحشت انداخت، و با قوت قلب خود عقول را به تعجب واداشت.

هموکه در شجاعت مانند پدرش علی بود، و در عظمت و بلاغت مثل مادرش زهرا بود.

به سلاله یاسین که منسوب به خاندان نبوت و امامت بوده و نشان شرافت، عزت و کرامت را از اجداد گرامش به ارث برده است.

به قهرمان کربلا، عقیله بنی هاشم ، سیده و مولای زنان آزاده ، یعنی حضرت زینب علیها السلام.

فصل اول: برگزیده هایی از زندگی ام

اشاره

ایام کودکی

چگونه شروع کردم

در دانشگاه

در روستایمان

مناظره با شیخ وهابی

یاد داشت هایی ضروری برای محققین

برگزیده هایی از زندگی ام

ایام کودکی :

کودکی بودم در آغاز زندگی، علاقه فراوانی به دین داشتم، فطرتم مرا وادار می کرد نسبت به دین متعهد باشم، تصوری که در ذهن خود از آینده ام داشتم، از محدوده تدین خارج نمی شد، در خیال پردازی هایم، خود را یک قهرمان و یک مجاهد اسلامی می دیدم که از حریم دین دفاع کرده و عزت و سربلندی را برای اسلام باز گردانده ام، هنوز مراحل اول تحصیل در مدارس کلاسیک را نگذرانده بودم و لذا فکرم کوتاه و اطلاعاتم از تاریخ و تمدن مسلمانان محدود بود و تنها چند داستان از زندگی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و جنگ های ایشان با کفار و قدری نیز از رشادت ها و شجاعت های امام علی علیه السلام می دانستم. بعد از مطالعه تاریخ دولت مهدی در سودان ، تحت تأثیر شخصیت (عثمان دقنه) یکی از سرداران ارتش مهدی در سودان قرار گرفتم، هنگامی که دبیر تاریخ ما از بی باکی او در جهاد و عظمت شخصیتش در جنگ میان کوهها و دره ها سخن می گفت شگفت زده می شدم ... و بدین ترتیب دل به او بستم و تمام آرزویم این بود که مانند او شوم، با عقل کوچک خود می اندیشیدم که چگونه به این هدف برسم و تنها راهی که به ذهنم می رسید این بود که در آینده فارغ التحصیل

دانشکده افسری باشم تا بتوانم انواع آموزش های جنگی را دیده و با اسلحه آشنا شوم و با همین امید سال هایی از عمرم را گذراندم ... تا آنکه به دبیرستان رفتم، در آنجا افکارم بازتر و اطلاعاتم بیشتر شد و با فرماندهان آزادی خواهی در جهان اسلام همچون عبد الرحمن کواکبی، سنوسی، عمر مختار و همچنین جمال الدین افغانی آشنا شدم. آن اندیشمند انقلابی که از افغانستان بپاخاست و به پایتخت های کشورهای اسلامی و غیر اسلامی سفر کرد تا اندیشه های حیات بخش را در تمام زمینه های عقب ماندگی در جهان اسلام و راههای اصلاح آن را منتشر کند.

آن چه توجه مرا جلب کرد روش او بود که آن را در کار جهادی خود اعمال می کرد؛ روشی که بر اساس حکمت بنا شده و بدون حمل اسلحه فرهنگ را منتشر و به امت اسلامی رشد فکری می داد.

من معتقد بودم هر که بخواهد جهاد کند و از مسلمین دفاع نماید باید شمشیر به دست بگیرد و وارد جنگ مسلحانه شود، ولی روش او کاملاً با تصورات من مغایرت داشت ؛ روش سخن و فرهنگ آگاهانه در تفکر مذهبی من تازگی داشت، ولی باز هم نمی توانستم به آسانی از آنچه افکار و آرزوهای خود را بر آن بنا نهاده بودم دست بکشم، هر چند کشف کرده بودم که مشکل امت، مشکل نداشتن یک فرهنگ متعهد و آگاه است، زیرا این

فرهنگ است که می تواند مسئولیت هر فردی را برای او مشخص کند و جمال الدین جهان را دور زد، نور و برکت خود را منتشر و اندیشه و فرهنگ را پخش کرد و مسلمانان افکار او را با جان و دل پذیرفتند، زیرا اندیشه های او مشکلات آنها را حل کرده و با واقعیت های زندگی ایشان در تماس بود. بدین جهت نیروهای استعمارگر و کینه توز به وحشت افتادند و «عروة الوثقی»⁽¹⁾توانست به تنهایی در مقابل آنها با قدرت بایستد تا آنجا که مجبور شدند آن را محاصره کرده و از صدور آن جلوگیری نمایند.

این سؤال همیشه در ذهنم خطور می کرد:

چگونه یک شخص به تنهایی توانسته است تمام محاسبات را به هم زند، و تمام این قدرت های استکباری را به وحشت اندازد.

برای جواب دادن به این سؤال، دریچه ای از سؤالها بر رویم باز شد، بعضی از آنها آسان بود و بعضی ها اصلا در محیط سودان جوابی نداشت. این وضع مرا وادار کرد تا خود را از این محیط آزاد ساخته و تمام زنجیر ها را پاره کنم، زنجیرهایی که موجب تسلیم و خضوع من در مقابل این محیط مذهبی بوده و زندگی مرا همانند زندگی پدران و نیاکانم ترسیم می کرد، ولی احساس مسئولیت در

من و علاقه ام به جمال الدین مانند ناقوسی بود که فطرت مرا به صدا در می آورد. همیشه از خود می پرسیدم چگونه می توانم مانند جمال الدین باشم؟! آیا این دین موروثی من می تواند مرا به آن درجه برساند؟! پس از آن می گفتم: چرا نه؟!، مگر جمال الدین دینی غیر از دین ما داشت، و اسلامی غیر از اسلام ما؟

و برای جواب این سؤال، چندین سال متحیر بودم، و تنها چیزی که بدان رسیدم این بود که مفهوم دین بطور کلی در ذهنم تغییر کرد و جمال الدین را به جای عثمان دقنه رهبر و الگوی خویش می دیدم و بدنبال این تحول وسیله کار نیز برای من تغییر کرد و دانشکده افسری جای خود را به یک برنامه فرهنگی داد، برنامه ای که می تواند مرا با تفکر و فرهنگ اصیل اسلامی که نهضت اسلامی را بدنبال خواهد داشت آشنا سازد.

چگونه شروع کردم:

تحقیق درباره یک تفکر سالم و فرهنگ صحیح بسیار مشکل بود؛ مرحله دشواری را گذراندم هر چند تحقیق من به طور تصادفی و فطری بود؛ در طول زندگی معمولی ام همیشه می پرسیدم و گفتگو می کردم ولی فرصتی برای بحث و بررسی نداشتم.

پس از حمله شدید وهابی ها بر سودان و شدت گرفتن بحث ها و مناظره ها، و زیاد شدن فعالیت های مذهبی، بسیاری از

حقائق آشکار و بسیاری از اختلاف ها و تضادهای تاریخی ، عقیدتی و فقهی پدیدار گردید؛ بعضی از فرقه های اسلامی تکفیر شده و آنها را از حریم اسلام خارج کردند، چیزی که منتهی به تعدد مذاهب و تفرق خطوط فکری شد.

علی رغم دردناک بودن این وضعیت، من توانستم گمشده خود را بیابم، تحقیقات خود را افزون و احساس کردم تمام پرسش های نا منظمی که به ذهنم خطور می کرد واقعیت دارد.

توجهم به وهابیت بیشتر شد، مناظرات و گفتگوهای آنان را دنبال می کردم و مهم ترین مسأله ای که در آن ایام از آنها یاد گرفتم جرأت و سرسختی آنها و مقاومت شان در برابر واقعیت های موجود بود، زیرا معتقد بودم وضعیت موجود امری است مقدس که نمی توان بر آن تعرض و تجاوز کرد، هر چند اشکال های زیادی بر آن داشتم که معمولا ناشی از وجدان درونی و فطرتم بود و از این رو بسیاری از برخوردها و فعالیتهای جامعه مذهبی را زیر سؤال می بردم.

راه را با وهابی ها دنبال کردم، و بحث های زیادی بین من و آنها بر قرار شد، این بحث ها در واقع همان پرسش هایی بود که در ذهن ما سرگردان مانده و اکنون جواب هایی برای آنها یافته بودم که مرا در این برهه راضی می کرد، البته سؤال هایی نیز بودند که جوابشان نزد آنها یافت نمی شد؛ این وضعیت سبب شد که به آنها

متمایل گشته، و دست آنها را بفشارم، ولی نکته های باقیمانده، مانع از این بود که کاملا پیرو وهابیت شوم؛ اولین و مهم ترین نکته این بود که نزد ایشان چیزی نیافتم که مرا ارضاء کند و آرزوهای بلند مرا جوابگو باشد،... بعضی وقت ها وسوسه می شدم و با خود می گفتم: آنچه در باره اش فکر می کنی و بدنبال آن می گردی چیزی ایده آل و غیر واقعی است و وهابیت بهترین الگوی اسلام است و جایگزینی ندارد.

از این رو بخاطر عدم آگاهی از اندیشه ها و مذاهب دیگر بدنبال این وسوسه رفته، آنرا باور می کردم ولی سریعا متوجه می شدم که جمال الدین ساخته این تفکر وهابی نیست، لذا اعلام می کرد: وهابیت بسبب دلایل و متونی که بر درستی مذهب خود بیان می کردند، نزدیک ترین راه به اسلام است . چیزی که در گروه های دیگر در سودان یافت نمی شد. ولی مشکل آنها این است که مذهب شان بیشتر به قوانین ریاضی شبیه است؛ مذهب وهابی مجموعه ای از قوانین و قاعده های خشک است که بدون آنکه تأثیر آشکاری در تمدن انسان و یا در طرز برخورد انسان با زندگی در این دنیا در تمام زمینه های فردی اجتماعی، اقتصادی و سیاسی... و حتی در چگونگی رابطه اش با خداوند داشته باشد پیاده می شود، وهابیت کاملا به عکس است، چه بسا که انسان را بسبب تکفیرهای پی در پی نسبت به همه امور زندگی متوحش و از

جامعه جدا می سازد، یک وهابی نمی تواند خود را با جامعه وفق دهد، زیرا او در لباسش، رفتارش و تمام جزئیات زندگی اش جدای از دیگران است؛ با کسی مأنوس نمی شود مگر با هم فکران خود، لذا من متوجه غرور، تکبر و خود بزرگ بینی در آنها می شدم، زیرا آنها از بالا به مردم نگاه می کنند، با آنها نمی جوشند و در زندگی شان مشارکت نمی کنند و چگونه در زندگی با مردم مشارکت کنند ؟! در حالی که تمام فعالیت های جامعه را بدعت و گمراهی می دانند ..

من درست به خاطر دارم هنگامی که وهابیت وارد روستای ما شد، در مدت کوتاهی و بدون هیچگونه مطالعه و آگاهی، جمع زیادی از جوانان تابع وهابیت شدند، ولی زمانی نگذشت که همه آنها از آن دست کشیدند و همین بود انتظار من، زیرا این مذهب جدید، ایشان را از همکاری با جامعه منع کرده و بسیاری از سنت هایی که به آنها عادت کرده بودند را حرام می دانست در صورتی که هیچ مخالفتی با دین نداشت.

جالب اینکه از جمله گرفتاری های جوانان ملحق شده به وهابیت این بود که در روستای ما معمولا جوانها در شبهای مهتابی روی خاک نشسته، با گفتگو وقت فراغت را می گذراندند و این تنها ساعت دیدار برای جوانهای روستا بود که در طول روز مشغول کشاورزی یا کارهای دیگر بودند، ولی شیخ وهابی ها آنان را از این

کار منع کرده و آن را بر آنها حرام می شمرد به بهانه اینکه رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم نشستن بر سر راهها را حرام فرموده است، هر چند محل نشستن آنها راه به شمار نمی رفت. مسأله دیگر که مشکل تمام وهابیون است ، اینکه یک وهابی در مدت زمان کوتاهی پس از متدین شدنش و با داشتن کمترین دانش، خود را مجتهد دانسته و مجاز می داند در هر مسأله ای فتوی دهد؛ به یاد دارم روزی با یکی از آنها نشسته مشغول بحث در مسائل مختلف بودم، که در اثناء بحث یکباره از جای برخاست زیرا اذان مغرب را از مسجد شان شنید، بدو گفتم صبر کن سخن مان تمام شود، گفت:

سخن تمام، وقت نماز است، برویم به مسجد نماز بخوانیم، گفتم:

من در منزل نماز می خوانم، هر چند ملتزم بودم با آنها نماز بخوانم، او فریاد کشید: نمازت باطل است، بشدت حیرت زده شدم و قبل از اینکه دلیل را بپرسم او رو برگرداند تا برود، گفتم: بایست، به چه دلیل نمازم در منزل باطل است؟

با افتخار و تکبر گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «لاَ صَلاَةَ لِجَارِ اَلْمَسْجِدِ إِلاَّ فِی اَلْمَسْجِدِ»، (همسایه مسجد نماز ندارد مگر در مسجد)، گفتم: اختلافی در این نیست که نماز جماعت در مسجد افضل است، ولی این بمعنی درست نبودن نماز در غیر مسجد نیست و منظور از حدیث تأکید بر همین افضلیت است نه برای بیان حکم نماز در منزل، به این دلیل که ما در فقه ندیده ایم که یکی از

مبطلات نماز، خواندن نماز در منزل است، و هیچ یک از فقهاء چنین فتوائی نداده اند، از طرفی دیگر تو به چه حقی این احکام را صادر می کنی؟ آیا تو فقیهی؟!... بسیار مشکل است که انسان فتوی دهد و حکم یک موضوعی را بیان نماید، زیرا فقیه تمام متون مربوط به این مسأله را بررسی می کند تا بتواند دلالت امر و نهی را در یک متن بداند.. آیا این امر دلالت بر وجوب می کند یا بر استحباب، و آیا نهی دلالت بر حرمت دارد یا کراهت .. دین ما پر معنی است، پس با احتیاط سخن بگو.

آثار شکست در روی او پیدا شد، اخم کرد و گرفته شد، سپس گفت: تو حدیث را تأویل می کنی و تأویل حرام است ...

و رفت ... به خدا پناه بردم از این احمق که نمی تواند بفهمد.

این تفکر عقب مانده و خشک، دومین عامل بود که مرا از وهابیت دور می ساخت، هر چند افکار آنها تأثیر زیادی بر من گذاشته، آن افکار را قبول نموده و از آن دفاع می کردم.

مدت زمانی به همین حال باقی ماندم، نه راه به جایی داشتم، نه قرار و آرامشی، یک روز به وهابیت نزدیک شده روز دیگر دور می شدم، تنها راه حل خود را بجای دانشکده افسری در این دیدم که در یک دانشکده یا دانشگاه اسلامی درس بخوانم تا بتوانم تحقیق خود را به طور دقیق تر و عمیق تر دنبال کنم، و بعد از امتحان ورودی دانشگاه شش رشته انتخابی در دانشگاه ها و دانشسراها برای

تحصیل در پیش داشتم، ولی من جز دانشگاه ها و دانشکده های اسلامی انتخاب نکردم، و در یکی از آن دانشکده های اسلامی دانشکده علوم اسلامی و ادبیات عربی از دانشگاه وادی النیل در سودان) قبول شدم. از خوشحالی خواستم پرواز کنم و خود را آماده این مرحله جدید از زندگی ساختم، و پس از انجام آموزش نظامی دفاع ملی که برای ورود به دانشگاه الزامی است گروه های دانشجویان از سراسر سودان به سوی دانشگاه ها هجوم آوردند و من از اولین افراد بودم؛ در مصاحبه ای که انجام شد مدیر دانشکده در باره شخصیتی که به او علاقمندم از من پرسید، گفتم: جمال الدین افغانی، و سبب علاقه ام به ایشان را بیان کردم...از سخن من اظهار خشنودی کرد و پس از سؤال های فراوان ، به طور رسمی در دانشکده قبول شدم. در آنجا به سراغ کتابخانه رفتم، که مملو از کتابها و دایرة المعارف های عظیم بود، با آنجا انس گرفتم ولی مشکل من این بود که از کجا شروع کنم؟ و چه چیزی را بخوانم؟

به همین حال ماندم، از این کتاب به آن کتاب منتقل می شدم .. و قبل از اینکه برای خود برنامه ای تعیین کنم، یکی از خویشاوندان راهی بزرگ و بسیار مهم در بحث و تحقیق در پیش رویم گشود، و آن مطالعه تاریخ جهت بررسی مذاهب اسلامی و یافتن مذهب حق از میان آنها بود، این راه توفیقی الهی بود که

خود از آن غافل بودم، آغاز قضیه وقتی بود که با یکی از افراد فامیل بنام عبدالمنعم در منزل پسر عمویم در شهر عطبره ملاقات کردم؛ عبدالمنعم فارغ التحصیل دانشکده حقوق است ، در آن روز هنوز خورشید غروب نکرده بود که وی را در حیاط منزل با یکی از اخوان المسلمین) دیدم که در آنجا مهمان بود مشغول بحث است، به دقت گوش کردم تا بدانم از چه صحبت می کنند. وقتی فهمیدم بحث درباره مسائل دینی است جدی تر شده، در کنار آنها نشستم تا گفتگویشان را دنبال کنم. عبدالمنعم با آرامش کامل بحث می کرد در حالیکه طرف مقابل بسیار خشن و تهاجمی بود، اصل مطلب را نفهمیده بودم تا آنکه آن برادر مسلمان گفت: شیعه کافر و از خدا بی خبرند..!!

در اینجا متوجه بحث شدم، بسیار دقیق شدم و در ذهنم این سؤال با حیرت مطرح بود..

شیعه چه کسانی هستند؟ و چرا آنها کافراند؟

آیا عبدالمنعم شیعی است؟ و این سخنان عجیب و غریب او آیا همان کلام شیعه است؟

منصفانه بگویم که عبدالمنعم حریف خود را در هر مسأله ای که مطرح می شد شکست می داد، آنهم با منطقی زیبا و استدلالی محکم.

بعد از این بحث، نماز مغرب خوانده شد، سپس با

عبدالمنعم تنها شدم و با احترام کامل از او پرسیدم: آیا تو شیعه ای ؟... اصلا شیعه چه کسانی هستند؟ و چگونه آنها را شناختی؟

گفت: صبر کن، سؤالها را یک به یک بپرس.

گفتم: ببخشید، من از آنچه از شما شنیده ام هنوز به خود نیامده ام.

گفت: این یک بحث طولانی است، و نتیجه چهار سال زحمت و مشقت است و متأسفانه نتیجه کار بر خلاف انتظار بود.

سخنش را قطع کرده ، پرسیدم: کدام نتیجه ؟

گفت: انباشته ای از نادانی و نادان سازی در طول زندگی ما را احاطه کرده است، به دنبال جامعه حرکت می کنیم بدون آنکه از خود بپرسیم، آیا دینی که بدان معتقدیم همان است که مورد نظر خداوند است، و همان اسلام واقعی است؟ ولی بعد از بررسی برای من آشکار شد که حق در جای دیگری است که به نظرم می رسید، یعنی نزد شیعه.

گفتم: شاید عجله کرده ای ... یا اشتباه کرده ای ...! به رویم لبخند زد و گفت: چرا تو با دقت و تأمل بحث نمی کنی ؟ بخصوص آنکه کتابخانه ای در دانشگاه دارید که می توانی استفاده زیادی از آن بنمانی

با تعجب گفتم: کتابخانه ما سنی است، چگونه درباره شیعه در آن بگردم؟!

گفت: از دلائل درست بودن تشیع این است که برای تأیید سخن خود به کتابها و روایات علمای اهل سنت استناد می کند، زیرا حق آنها در این کتابها به بهترین شکل آشکار می گردد.

گفتم : پس مأخذ شیعه همان مأخذ اهل سنت است؟!

گفت: خیر، شیعه مآخذ خاص خود را دارد که چندین برابر مآخذ اهل سنت است، و تمام آن از اهل بیت علیهم السلام علنا به نقل از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، روایت شده ولی آنها در مقابل اهل سنت به روایات و مأخذ خود استناد نمی کنند، زیرا این مأخذ برای آنها سند به شمار نمی آید، لذا لازم است به آنچه برای آنها مورد تأیید می باشد استناد کنند، یعنی اینکه شیعه اهل سنت را به چیزی متعهد می کنند که خود به آن متعهد شده اند.

از کلام او خشنود شدم و تصمیمم بر تحقیق بیشتر شد، به او گفتم : پس چگونه شروع کنم؟

گفت: آیا در کتابخانه شما صحیح بخاری، صحیح مسلم، مسند احمد، ترمذی و نسائی موجود است؟

گفتم: آری، در آنجا یک قسمت بزرگ مربوط به مصادر حدیث است.

گفت: از اینها شروع کن، و بدنبال آن کتابهای تفسیر و تاریخ، که در این کتابها احادیثی است که بر وجوب پیروی از مکتب اهل بیت علیهم السلام دلالت می کند.

مثالهایی در این زمینه با ذکر مأخذ، شماره جزء و صفحه مطرح کرد که بکلی متحیر شدم، احادیثی را می شنیدم که تاکنون به گوشم نخورده بود تا جائی که شک کردم آیا واقعا چنین مطالبی در کتابهای اهل سنت موجود است ... ولی او به سرعت این شک را از دلم بر طرف کرده گفت: این احادیث را یاد داشت کن، و در کتابخانه به دنبال آنها بگرد، ان شاء الله روز پنجشنبه آینده یکدیگر را می بینیم.

در دانشگاه :

آن احادیث را در کتاب بخاری، مسلم و ترمذی ... در کتابخانه دانشگاهمان یافتم، و مطمئن شدم که راست می گوید؛ احادیث دیگری نیز جلب توجهم کرد، که آن احادیث بیشتر دلالت بر وجوب پیروی از اهل بیت علیهم السلام داشت، در آن ایام حالتی از حیرت شدید مرا فرا گرفته بود...

چرا این احادیث را تاکنون نشنیده ام؟!

موضوع را با دوستانم در دانشکده مطرح کردم، تا آنها نیز در این بحران با من شریک شوند، بعضی از خود واکنش نشان داده و بعضی نیز توجه نکردند، ولی من تصمیم گرفتم مطلب را دنبال

کنم هر چند تمام عمر مرا بگیرد... روز پنجشنبه که فرا رسید به سراغ عبدالمنعم رفتم... با آرامش و خوشروئی مرا استقبال کرد و گفت: نباید عجله کنی، این بحث را باید با آگاهی کامل دنبال نمائی.

سپس بحثهای متفرقه دیگری مطرح شد و تا جمعه شب ادامه یافت. من استفاده زیادی برده و با مسائلی آشنا شدم که تاکنون و قبل از بازگشت به دانشگاه نمی دانستم، از من خواست در باره چند مسأله تحقیق کنم .. این کار برای مدت زمانی ادامه داشت و موضوع بحث میان من و او هر چند وقت تغییر می کرد؛ در بعضی از حالتها میان صحبت عصبانی می شدم و یا حقایق روشنی را نمی پذیرفتم؛ مثلا احادیثی را در مآخذ می یافتم و از وجود آنها مطمئن می شدم ولی به او می گفتم: این احادیث موجود نیست . نمی دانم چرا اینگونه بر خورد می کردم، شاید به خاطر احساس شکست یا میل به پیروزی بود.

بدین ترتیب، با بحث های طولانی حقایق فراوانی برایم آشکار گردید که اصلا انتظار آن را نداشتم؛ در طول این مدت با دوستانم بحث های طولانی داشتم، وقتی دوستان از دست من خسته شدند، گفتند با فلان دکتر که فقه به ما تدریس می کرد بحث کن ، گفتم: مانعی ندارد، ولی حجب و حیا بین من و او مانع می شود تا بتوانم آزادانه صحبت کنم، آنها نپذیرفتند و گفتند: استاد بین ما

و تواست، اگر او را قانع کردی ما با تو هستیم...!

گفتم: مسأله قانع کردن نیست، بلکه مسأله دلیل و برهان، و تحقیق درباره حق است...

در اولین درس فقه بحث را با ایشان آغاز کردم، آنهم به صورت چندین سؤال ... دیدم که او چندان مخالفتی با من ندارد، بلکه بعکس تأکید بر محبت اهل بیت علیهم السلام، و ضرورت پیروی از آنها و ذکر فضایل ایشان می کرد و پس از چند روزی از من خواست تا به دفترش در دانشگاه بروم، وقتی که نزد او رفتم کتابی در چند جزء به من داد، آن کتاب (اصول کافی) بود که معتبرترین مرجع حدیث نزد شیعه است. از من خواست در نگهداری این کتاب کوتاهی نکنم زیرا این آثار اهل بیت است ... از شدت تعجب نتوانستم چیزی بگویم .. کتاب را گرفتم و از او تشکر کردم، من در باره این کتاب شنیده بودم ولی آن را ندیده بودم، لذا احتمال دادم دکتر شیعه باشد، هر چند می دانستم که مالکی است، و بعد از تحقیق و پرسش در باره وی، فهمیدم که او صوفی است و به محبت اهل بیت علیهم السلام دل بسته است.

وقتی دوستانم متوجه این همفکری بین من و استاد شدند، از من خواستند تا با استاد دیگری که حدیث تدریس می کرد بحث کنم، او مرد متدین، متواضع و خوش اخلاقی بود و او را بسیار دوست داشتم، لذا در خواست دوستان را پذیرفتم؛ بحثهای

مختلفی بین ما شروع شد، در باره درستی بعضی احادیث از او پرسیدم و او تأکید بر صحت آنها می کرد، ولی پس از مدت زمانی متوجه نفرت او و ناخوشایندی اش از ادامه بحث با خود شدم؛ دوستانم نیز متوجه این مسأله شدند، به نظرم رسید بهترین راه ادامه بحث، نوشتن است لذا مجموعه ای از احادیث و روایاتی که دلالت واضح بر وجوب پیروی از مذهب اهل بیت علیهم السلام را دارد برای وی نوشتم، و از او خواستم درباره صحت اینها بررسی کند، و هر روز از او جواب می خواستم و او از اینکه هنوز دنبال نکرده است معذرت می خواست، و من آنقدر این وضع را با وی ادامه دادم تا اینکه از دست من خسته شد. به من گفت: تمام اینها صحیح است.

گفتم: اینها بوضوح دلالت دارند بر لزوم پیروی از اهل بیت علیهم السلام.

جواب نداد و به سرعت به طرف دفتر رفت.

این بر خورد مانند ضربه ای بود برای من، به طوری که احساس کردم کلام شیعه راست است، ولی دوست داشتم باز هم تأمل کنم و در قضاوت عجله نکنم.

اتفاق عجیبی افتاد، رئیس دانشکده آقای استاد علوان به ما درس تفسیر می گفت، روزی در تفسیر آیه شریفه:«سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ (1)»⁽¹⁾گفت:

وقتی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم که در غدیر خم بود، مردم را صدا زد تا اجتماع کردند، سپس دست علی علیه السلام را گرفت و گفت: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلَی مَوْلاَهُ»، هر کس من مولای او هستم، علی نیز مولای او است، این خبر در همه جا پخش شد، وقتی حارث بن نعمان فهری آن را شنید شتر خود را سوار شده نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم رفت، از مرکب پائین آمده و گفت: ای محمد، ما را در باره خدا امر کردی تا شهادت دهیم به اینکه «لا اله الا الله» (خدایی جز الله) نیست و اینکه تو فرستاده او هستی، و ما از تو پذیرفتیم، امر کردی پنج بار نماز گذاریم، پذیرفتیم، امر به زکات کردی و ما قبول کردیم، امر کردی ماه رمضان را روزه بگیریم ما نیز پذیرفتیم. و امر به حج نمودی و ما قبول کردیم، ولی به اینها اکتفا نکردی و دست پسر عمویت را بالا بردی تا او را رهبر ما قرار دهی و گفتی: هر که من مولای او هستم علی مولای او است، آیا این کار از تو بود یا از خدا؟

پیامبر صَلّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلّم گفت: «وَاللَّهِ الَّذی لا اله الاّهو انَّ هَذا مِنَ اَللَّهِ عَزَّوَجَلَّ»، (قسم به خدایی که جز او خدایی نیست، این امر از جانب خداوند است).

حارث رو برگرداند و بطرف مرکبش حرکت کرد و گفت: خدایا ، اگر آنچه محمد می گوید حق است پس باران سنگ از آسمان بر ما ببار یا عذابی دردناک بر ما نازل کن، حارث به مرکبش نرسیده بود که ، سنگی بر سر او فرود آمد و از پشت او خارج شد، .

پس از آن این آیه نازل شد: «سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ لِلْکَافِرِینَ لَیْسَ لَهُ دَافِعٌ مِنَ اللَّهِ ذِی الْمَعَارِجِ »⁽¹⁾- سؤال کننده ای پرسید از عذابی که بر کافران فرود خواهد آمد و کسی نتواند از آن جلوگیری کند.

درس که تمام شد، یکی از دوستان به دنبال استاد رفت و به وی گفت: آنچه شما گفتی سخن شیعه است. استاد قدری تأمل کرد، سپس به این اعتراض کننده روی کرد و گفت: بگو «معتصم» بیاید نزد من در دفتر اداره ...!.

از این درخواست تعجب کردم و از ملاقات با رئیس دانشکده وحشت کردم، ولی به خود شجاعت داده و نزد او رفتم، و قبل از اینکه بنشینم گفت: می گویند تو شیعه ای! گفتم: من فقط بحث می کنم.

گفت: بحث زیبا است ، و باید باشد.

رئیس دانشکده شروع کرد به نقل شبهه هایی که بارها در باره شیعه گفته شده است ، و خداوند مرا یاری کرد تا بتوانم با قوی ترین استدلال ها جواب او را بدهم؛ چنان به سخن آمده بودم که خودم باورم نمی شد و قبل از تمام شدن گفتگویمان، به من توصیه کرد تا کتاب «المراجعات» را بخوانم و گفت: المراجعات از کتابهای بسیار خوب در این زمینه است.

پس از خواندن کتابهای «المراجعات»، «معالم المدرستین» و چند کتاب دیگر، به خاطر دلایل روشن وبرهانهای قوی این دو کتاب با ارزشی که بر حق بودن مذهب اهل بیت علیهم السلام را ثابت می کرد، حق برای من روشن و باطل مفتضح شد و همچنان قدرت من در بحث و تحقیق بیشتر شد، تا آنکه خداوند نور حق را در دل من روشن کرد و من تشیع خود را اعلام کردم ...

بدنبال آن، مرحله جدیدی از درگیری شروع شد، آنهائی که در بحث به نتیجه ای نرسیدند، راهی جز مسخره کردن، توهین و ناسزاگویی، تهدید و تهمت زدن ... و دیگر روشهای جاهلانه نیافتند و من خود را به خدا واگذار کردم، و بر این ماجرا صبر کردم هر چند این ضربات از سوی نزدیک ترین دوستانم بر من وارد شد، آنها از خواب و خوراک همراه من زیر یک سقف پرهیز می کردند.

در تنهایی کاملی فرو رفتم، مگر بعضی از برادران که آگاهی بیشتر و تفکر آزادتری داشتند، و پس از گذشت زمانی توانستم رابطه ای را با دیگران برقرار نمایم که بسیار بهتر از قبل شد، زیرا میان آنها مورد احترام و تقدیر واقع شدم، تا جائی که بعضی ها در ریز و درشت زندگیشان با من مشورت می کردند، ولی این وضعیت برای مدت طولانی ادامه نیافت، آتش اختلاف دو باره شعله ور شد، آنهم پس از اینکه سه دانشجوی دیگر تشیع خود را

اعلام کردند، به علاوه جمع زیادی از دانشجویان که اظهار تمایل و تأیید نسبت به شیعه نمودند و به دنبال آن برخورد ها و درگیری های جدیدی شروع شد و ما همگی جانب حکمت و اخلاق فاضله را گرفتیم، و توانستیم این موج خشم را در اسرع وقت بگذرانیم.

در روستایمان:

روستای ما (ندی) از روستاهای کوچک شمال سودان و بر کرانه رود نیل است و اکثر ساکنین آن از قبیله (رباطاب) اند، قبیله ای که معروف به هوش زیاد و سرعت انتقال در فهم بودند، زندگی مردم روستا با نگهداری درختان خرما و کشت محصولات فصل تأمین می شود.

وهابی ها از خوش قلبی مردم روستا سوء استفاده کرده ، افکار وهابیت را در میان آنها منتشر نمودند، و با استفاده از سخنرانی ها و جلساتی که برگزار می کردند توانستند به طور مستقیم بر عقل و اندیشه مردم اثر بگذارند، من در ابتدا سکوت را انتخاب کردم، و وقت خود را با مطالعه و تحقیق و گاهاً دعوت از فامیل و نزدیکان به سوی مذهب أهل بیت علیهم السلام می گذراندم. و با برادر خود بحث و جدل زیادی داشتم، تا جائی که دیگر حاضر به خواندن کتابهای شیعه نبود و مرا تهدید کرد که کتابها را خواهد سوزاند، ولی پس از گفتگوی زیاد توانستم او را تحت تأثیر قرار دهم و او شروع

کرد به خواندن کتابهایی مانند (اهل بیت قیاده ربانیه ، المراجعات ، معالم المدرستین) تا آنکه خداوند او را به نور اهل بیت علیهم السلام هدایت کرد و تشیع خود را اعلام نمود ؛ بقیه افراد خانواده نیز غالبأ ابراز خشنودی و تأیید می نمودند.

بدین ترتیب موضع من در روستا پخش شد و شروع کردم مذهب اهل بیت را بر مردم روستا مطرح نمودن ؛ اینجا بود که خشم وهابیت شعله ور شد، و مبلغین آنها شدیداً به خشم آمدند، و تمام سخنرانی های آنان در هر مناسبتی که برگزار می شد پر از توهین و ناسزا نسبت به شیعه و تهمت به آنها شده بود. بعضی ها متعرض من نیز می شدند، ولی من در تمام این موارد با صبر و گذشت مقابله می نمودم.

مناظره با شیخ وهابی:

مناظره ای میان من و بزرگ آنها - شیخ احمد الامین - برگزار شد، از او خواستم با تعقل سخن بگوید و از بد زبانی و تهاجم بی معنی خودداری کند، تا آنکه پیمانه صبرم پر شد و تعصب و لجاجت آنها زیاد شد؛ به مسجد آنها رفتم، نماز ظهر را با او خواندم، پس از فراغت از نماز، به او گفتم: در طول این مدت، که شیعه را ناسزا گفته و در بلند گوها تکفیر کرده اید، آیا من متعرض شما شده ام ؟!

گفت: خیر ..

گفتم: آیا می دانی چرا؟

گفت: نمی دانم

گفتم: سخن تو تهاجم جاهلانه است، و به شخص من متعرض شده ای، و لذا ترسیدم اگر اعتراض کنم، دفاع از شخص باشد نه دفاع از حق، اما اکنون از تو می خواهم یک مناظره علمی و منطقی در حضور جمع با من داشته باشی، تا حق بر ملا شود .

گفت : من مانعی ندارم.

گفتم: پس محورهای بحث را مشخص کن.

گفت: تحریف قرآن و عدالت صحابه .

گفتم : بسیار خوب ، ولی دو مطلب ضروری وجود دارد که باید مورد بحث واقع شود، و آن دو مطلب درباره صفات خدا و نبوت در اعتقاد و روایات شما است.

گفت: خیر

گفتم: چرا؟

گفت: من محور بحث را تعیین می کنم، اما اگر از تو تقاضای مناظره کردم، تو حق داری محورهای بحث را تعیین کنی.

گفتم: اشکالی ندارد، قرار ماکی باشد؟

گفت: امروز، بعد از نماز مغرب ... او خیال می کرد با تعیین چنین وقت نزدیکی مرا خواهد ترساند، ولی من با خوشحالی قبول کرده و از مسجد خارج شدم.

پس از نماز مغرب مناظره شروع شد. شیخ آنها - احمد

الامین - سخن را طبق عادت خود با حمله بر شیعه شروع کرد ، او شیعه را به تحریف قرآن متهم می کرد و کتاب (الخطوط العریضه نوشته محب الدین) را نیز در دست داشت، سخن او که تمام شد، من شروع کردم و تمام اتهاماتی را که به دروغ علیه شیعه گفته بود به طور مفصل رد کردم، و شیعه را کاملا از عقیده تحریف قرآن تبرئه نمودم و سپس مانند قول حضرت عیسی علیه السلام به او گفتم: (کاهی را در چشم دیگران می بینید ولی قطعه چوب را در چشم خود نمی بینید)، زیرا روایتهایی که در کتابهای حدیثی اهل سنت است بوضوح قرآن را متهم به تحریف می کند، بنابراین اهل سنت نزدیکتر به این اتهام اند از شیعه، و در این زمینه حدود بیست روایت با ذکر مرجع و شماره صفحه، از صحیح بخاری، مسلم، مسند احمد و الاتقان فی علوم القرآن سیوطی نقل کردم، به عنوان مثال:

امام احمد بن حنبل در مسند خود از ابی بن کعب نقل می کند که پرسید: سوره احزاب چند آیه دارد؟ گفت: هفتاد و چند آیه، گفت: آن سوره را نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خواندم، آیات آن به اندازه سورة بقره یا بیش از آن بود، و آیه رجم نیز در آن است⁽¹⁾.

همچنین بخاری در صحیحش روایت مستندی از ابن عباس نقل کرده که عمر بن خطاب گفت: خداوند محمد صلی الله علیه و آله و سلم را به حق

فرستاد و کتاب را بر او نازل کرد، و از جمله آیاتی که خدا نازل کرد آیه رجم بود و ما آن را خواندیم، یاد گرفتیم و درست درک کردیم و لذا پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم رجم کرده و ما نیز پس از او رجم نمودیم،حال می ترسم اگر زمانی طولانی بر مردم بگذرد، بعضی ها بگویند: به خدا آیه رجم را در کتاب خدا نمی بینیم، و بدین وسیله به خاطر ترک یک واجب که خدا آن را نازل کرده است گمراه شوند، ...سپس می گوید: از جمله آیاتی که در کتاب خدا می خواندیم این بود: «ان لا تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِکُمْ فَاِنَّهُ کُفرٌ بِکُمْ اَنْ تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِکُمْ أَوْ إِنْ کَفَراً بِکُمْ اَنْ تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِکُمْ»⁽¹⁾. «مبادا از پدران خود روی بگردانید، زیرا این کفر است که از پدران خود روی بگردانید»⁽²⁾

مسلم در صحیحش روایت می کند که: ابو موسی قاریان قرآن از اهل بصره را فرا خواند ، پس سیصد نفر از کسانی که قرآن خوانده بودند بر او وارد شدند، او گفت: شما بهترین افراد اهل بصره و قاریان آنها هستید، پس تلاوت کنید قرآن را و فاصله شما با نزول قرآن موجب نشود که سنگدل شوید همان گونه که پیشینیان سنگدل شدند، ما سوره ای را می خواندیم که از نظر بزرگی و شدت مانند سوره برائت بود، و من آن را از یاد برده ام، ولی این مقدار از آن را حفظ دارم : «لَوْ کَانَ لاِبْنِ آدَمَ وَادِیَانِ مِنْ مَالٍ لاَبْتَغَی وَادِیَةً ثَالِثَاً وَ لا

یَملاُ جَوْفَ اِبْنِ آدَمَ اِلاّ التُرابَ »، «اگر انسان - فرزند آدم - دو دشت پر از پول داشته باشد، باز هم دشت سومی را می خواهد، وشکم انسان را چیزی پر نمی کند جز خاک»، همچنین سوره ای را می خواندیم که شبیه یکی از سور مسبحات است و من آن را نیز از یاد برده ام مگر این مقدار: «یَا اَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لاَ تَفْعَلُونَ فَتُکْتَبُ شَهَادَةٌ فِی اعناقِکُمْ فَتُسْأَلُونَ عَنْهَا یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ»⁽¹⁾، «ای کسانی که ایمان آورده اید، چرا چیزی را می گوئید که خود انجام نخواهید داد، و در نتیجه شهادتی بر عهده شما نوشته می شود که در روز قیامت از شما درباره آن سؤال خواهد شد»⁽²⁾

وقتی این روایتها را نقل می کردم، متوجه شدم که شیخ به من خیره شده است، دهان او باز مانده و تحیر و ناباوری در چهره او مشهود است، همینکه سخن من تمام شد گفت: من چنین چیزی نشنیده و ندیده ام، باید مآخذ اینها را بیاوری.

گفتم: هم اکنون تو بر شیعه حمله کرده و آنان را متهم به تحریف می ساختی، پس چرا کتابهای آنان را که در طول زندگی ات ندیده ای، با خود نیاوردی، پس تو نیز وظیفه داری مآخذ خود را بیاوری، و در مقابل، این کتابخانه تو است، بخاری و مسلم و دیگر کتابهای حدیث نیز در آن است، آنها را بیاور تا این

روایات را در آنها بیابی، وقتی دید راه فراری برای او نمانده است ، مطلب را عوض کرد و گفت شیعه معتقد به تقیه است، پس چگونه سخن آنها را باور می کنی؟! و شروع به هتاکی کرد، تا اینکه یکی از آنها اذان عشاء را گفت: و پس از نماز قرار گذاشتیم مناظره را در روزهای آینده ادامه دهیم، و در هر روز مطلبی را برای بحث انتخاب کنیم ... فردای آن روز، اول صبح بود که رو بروی منزلمان نشسته بودم، ناگهان شیخ وارد شده با احترام کامل بر من سلام کرد و گفت: مردم عوام نمی توانند این بحثها را بفهمند،بهتر است من و تو به تنهایی بحث و گفتگو کنیم.

گفتم: موافقم، ولی بشرط آنکه دست از توهین شیعه برداری، و از آن روز به بعد هیچ توهینی به شیعه از او شنیده نشد.

یاد داشتهایی ضروری برای محققین :

قبل از شروع به تحریر بعضی از تحقیق های خود در این کتاب، می خواهم یادداشت هایی را که از تجربه های گذشته خود در روش تحقیق بدست آورده ام مطرح نمایم.

1۔ اعتماد و توکل بر خداوند، که این نقطه آغازین بحث است، خداوند نور عقل و علم را به انسان عطا فرموده ، و استفاده از آن را در دست انسان قرار داده است، پس هر کس آن نور را نادیده گرفته و از آن برای کشف حقایق استفاده نکند، زیر بار انبوهی از جهالت، خرافات و گمراهی زندگی خواهد کرد، بر

خلاف آنکه عقل خود را به کار انداخته و رشد می دهد ، و فرق میان این دو به یک سبب بر می گردد، به اعتماد بر خدا یا عدم آن، پس آنکه احساس ضعف و شکست می کند از عقل خود استفاده نخواهد کرد، اما آنکه بر خدا و بر نور عقلی که به او ارزانی داشته است اعتماد کند می تواند به قله رفیع آگاهی و پیشرفت صعود کند، و لذا بسیاری از آنها که از ادامه تحقیق من جلوگیری می کردند و سعی داشتند از این روش استفاده نموده تا اعتماد مرا سست کنند، می گفتند: تو از کجا توانائی تحقیق در این مسائل را داری ؟! علمای بزرگ ما نتوانستند به آنچه تو به آن رسیده ای برسند، تو چه ارزشی در مقابل علمای عالی مقام داری ؟!... و امثال این روشها، که برای شکست روحیه من به کار می بردند.

و از من بیش از این نمی خواستند که کورکورانه جای پای آنها قدم گذارم، و داد و فریاد آنها را تکرار کنم، خداوند می فرماید:

«قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَیْهِ آبَاءَنَا»⁽¹⁾«کفار گفتند برای ما کافی است آنچه پدران خود را بر آن یافته ایم».

2۔ خود را فریب ندهیم و از نفوذ حقایق به عقلمان جلوگیری نکنیم، این کار ممکن است بدین صورت باشد که تمام راههای منتهی به واقعیتها را بر خویشتن ببندیم، که در این صورت انسان متعصب شده و از شنیدن سخنان آگاهی بخش و افکار

دیگران، و مطالعه کتاب و امثال آن خود داری می نماید و هیچ گونه تماسی با فرهنگهای دیگر نخواهد داشت، پس هر تبلیغی که دعوت به عزلت وعدم تحقیق یا تحصیل دانش نماید، اینگونه تبلیغ بهدف برقراری جهالت ودور کردن مردم از حق است. تأکید وهابیت بر عدم مطالعه کتب شیعه وعدم همنشینی و بحث با آنها، در واقع روش ضعفا است و مبتنی بر منطقی نادرست است. قرآن کریم نیز این تفکر را رد کرده است: «قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ»⁽¹⁾، «اگر راست می گوید، برهان خود را ارائه کنید».

3- باید اراده را تقویت نمود، آنهم در برابر امواج شهوت و راههای فشار بر جامعه، که هر مخالفی یا معترضی را دور می سازد. ما ناگزیر از مقابله با چنین فشارها با صبر و استقامتیم، زیرا حق هیچگاه دنباله رو جامعه و یا پیرو تمایلات انسان نبوده است، تاریخ انبیاء الهی گواهی می دهد که آنها شدیدترین شکنجه های گوناگون را از دست افراد جاهل تحمل کردند، بنی اسرائیل در یک روز هفتاد پیامبر را کشتند، خداوند می فرماید:

«وَ مَا یَأْتِیهِمْ مِنْ نَبِیٍّ إِلَّا کَانُوا بِهِ یَسْتَهْزِئُونَ»⁽²⁾، «هیچ پیامبری برای آنها نمی آمد مگر اینکه او را مسخره می کردند».

4- حجابهای زیادی وجود دارد که مانع از کشف

حقیقت است، پس باید مواظب آنها باشیم تا آنکه حق واضح تر و روشن تر باشد، و از جمله این حجابها چنین است:

الف. خودخواهی، که بدترین مرضی است که دامنگیر انسان می شود و از آن تمام صفات منفی مانند حسادت ، کینه توزی و لجاجت سر چشمه می گیرند، پس هر گاه انسان افکار و عقاید خود را جزء وجود و کیان خویش بشمارد هر چند که پر از خرافات باشد، در اینصورت هیچ انتقادی نسبت به آن نمی پذیرد زیرا او تصور می کند انتقاد از آن عقاید، انتقاد از وجود و کیان خود او است، پس بر اساس غریزه دفاع از خود و حب نفس، با تمام قدرت و بدون فهم و آگاهی از آن عقیده دفاع می کند و ممکن است انسان نسبت به تفکری ابراز تعصب کند زیرا که برای او سودی داشته و یا از ضرری جلوگیری می کند، و لذا انسان خود را هم رنگ آن ساخته و از آن دفاع می کند و هر فکر دیگری را رد می کند هر چند حقیقت آن کاملا آشکار باشد، و احیاناً انسان تفکری را دوست می دارد برای آنکه با خواسته های او یا خواسته های جامعه اش سازگار است ، پس انسان از آن عقیده دست بر نمی دارد.

ب - علاقه به نیاکان، بدون تفکر و اندیشه که انسان را وادار به تقلید از آنها می کند، پس به بهانه احترام آنها با ترس از سرکشی نسبت به آنان به علاوه تأثیر وراثت و تربیت، انسان به طور کامل تسلیم اندیشه ها و عقاید آنها می گردد، و این از بزرگترین

حجاب هایی است که مانع از کشف حقیقت توسط انسان می شوند.

ج- علاقه به گذشتگان ، نگاه با قداست نسبت به علمای گذشته و بزرگان انسان را وادار می کند به طور کامل از آنان تقلید و بر افکار آنها تکیه نماید ، ولی تسلیم چنین تقلیدی موجب انحراف از حق است، زیرا خداوند عقل آنها را حجت بر ما قرار نداده است، بلکه عقل هر انسان حجت بر او است ، پس احترام ما نسبت به آنها نباید مانع از بررسی افکار آنها و دقت در آن باشد، تا اینکه مصداق آیه شریفه: «وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَکُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلَا»⁽¹⁾«و آنها گفتند خدایا ما از رؤسا و بزرگان خود پیروی کردیم و آنها ما را گمراه کردند» نشویم.

د- یکی دیگر از اسباب اشتباه ، عجله کردن است ، که این نتیجه راحت طلبی است، زیرا انسان می خواهد بدون آنکه خود را در بحث و تحقیق خسته کند، با اولین برخورد حکم صادر نماید، و از اینرو اندیشمندان در جهان کم اند زیرا بحث و اندیشه مشکل است ، پس هر که دنبال حق است باید تحمل زحمت و مشقت کند.

غیر از آنچه گفته شد، نکات علمی دیگری نیز هست که محقق باید قبل از شروع در بحث آنها را در نظر بگیرد، به علاوه

بی طرفی کامل، وتسلیم محض در صورت پدیدار شدن حق، و همچنین تضرع و کمک خواستن از خداوند تا دل انسان را با نور حق روشن کند، در حدیث شریف از پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ به است: «اللّهُمَّ ارنا الحَقَّ حَقّاً وارْزُقْنا اتِّباعَهُ وارِنا الباطِلَ باطِلاً وارْزُقْنَا اجتِنَابَهُ»، «خدایا حق را برای ما به صورت حق نشان بده و ما را توفیق پیروی از آن عطا فرما، وباطل را برای ما باطل جلوه ده و ما را موفق به ترک آن بنما»⁽¹⁾

فصل دوم: پرده برداشته شد

اشاره

حدیث علیکم بسنتی... فریبی آشکار

مصادر حدیث

روایت ترمذی

سند حدیث نزد ابی داود

سند حدیث نزد ابن ماجه

واقعیت تاریخی و حدیث (وسنتی)

حدیث دیگر

بحثی با محدث و حافظ دمشقی، ارنؤوطی

خلفا در واقع همان ائمة اهل بیت اند

اهل بیت، راه تمسّک به کتاب و سنت

پرده برداشته شد

هنگامی که متمایل به افکار وهابیت بودم دو حدیث از مهمترین دلایلی بودند که به آنها تکیه می کردم، یکی اینکه:

عَلَیْکُمْ بِسُنَّتِی وسُنَّةَ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِینَ مِنْ بَعْدِی تَمَسَّکُوا بِهَا وَعَضُّوا عَلَیْهَا بِالنَّوَاجِذِ»⁽¹⁾(بر شما باد پیروی از سنت من وسنت خلفای راشدین پس از من، به آن متمسک شوید و بر آن صبر کنید) وحدیث دیگر: «اِنِّی تارِکٌ ما ان تَمَسَّکتُم بِهِ لَنْ تَضِلُّوا کِتَابَ اَللَّهِ وستتی» ⁽²⁾( من چیزی را پس از خود باقی گذاشته ام که اگر از آن پیروی کنید گمراه نخواهید شد؛ کتاب خدا وسنت من). من این دو حدیث را حفظ کردم، که علمای وهابیت آنها را در کتاب ها و سخنرانی های خود بسیار تکرار می کنند، و هیچ گاه به نظرم نرسید که به ماخذ اصلی این دو حدیث در کتابهای حدیثی رجوع کنم، وچنان با این حدیث ها بر خورد می کردم که گویا مسلم وبدیهی اند، و این مسأله عجیب نیست زیرا این دو حدیث در واقع پایه اولیه ای است که تفکر سنی بر آن استوار شده است، و به خصوص تفکر وهابی که این دو حدیث را بسیار جدی گرفته است . ولذا اصلا کوچکترین شکی درباره صحت آنها، به

ذهن من خطور نکرد زیرا این دو حدیث پایگاهی بود که از آن خود را وابسته به مذهب سنی می دیدم، و شک در آنها به معنی شک در اساس وابستگی من بود.

اگر درباره این تفکر که مرا به اشتباه انداخته بود تحقیق شود مشخص می گردد که نه ساخته شده زمان ما و نه ساخته تفکر سنّی است، بلکه این نتیجه توطئه ای حساب شده است که جهت مخدوش کردن حقائق و مقابله با خط اهل بیت، خطی که نشان دهنده اسلام در زیباترین شکل آن است از قبل طرح ریزی شده بود، و متأسفانه بسیاری از مکتب های فکری بر اساس این توطئه ناجوانمردانه بنا شده است، و عقاید آن را پذیرفته اند گویا که از طرف خداوند نازل شده است. این تفکر را منتشر کرده و با تمام راهها و روشها از آن دفاع نمودند.

وهابیت نیز چیزی جز یک مثال روشن از قربانیان این توطئه نیست، توطئه ای که امت اسلامی را در پرتگاه عمیق تشتت، اختلاف و چندگانگی انداخته است.

ما در هر فصل از فصول این کتاب سعی داریم اندکی از این توطئه را فاش سازیم.

آنچه هم اکنون به دنبال آن هستیم همان دو حدیثی است که به عنوان اولین برنامه برای تحریف دین و منحرف کردن مسیر رسالت و دور شدن مسلمین از حدیث واقعی رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ به

شمار می روند، که واقعیت حدیث نبوی اینگونه است: «اِنِّی تارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ ما اِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهَا لَن تَضِلُّوا بَعْدِی ابداً کتاب اللّهِ وعترَتِی اهل بَیْتی»⁽¹⁾(من دو چیز گران بها را در میان شما باقی می گذارم که اگر به آن دو تمسک کنید هرگز پس از من گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و عترتم یعنی اهل بیتم) ... واین حدیثی است متواتر که کتابهای حدیث آن را نقل کرده و در مصادر مختلفی از اهل سنت و شیعه آمده است، ولی دست پلید خیانت سعی کرده است آن را از دیدگان مخفی نماید، ولذا دو حدیث: «کتاب الله وسنتی»، (کتاب خدا وسنت من )، و «علیکم بسنتی»، (بر شما باد به سنت من ) را منتشر ساخته است ... که بزودی ضعف این دو حدیث مشخص خواهد شد.

اولین باری که حدیث: «... کتاب الله و عترتی» را شنیدم، متعجب شدم و قدری ترسیدم ... آرزو کردم که این حدیث صحیح نباشد، زیرا چنین حدیثی تمام تفکر دینی مرا در هم ریخته و پایه های مذهب سنی را فرو می ریزد... ولی باد در خلاف جهت کشتی وزید.. و درست بعکس آرزویم اتفاق افتاد. هنگامی که درباره مصادر اصلی این احادیث تحقیق کردم دیدم که حدیث:

کتاب الله و عترتی» دارای آنچنان صحت و اعتمادی است که هیچ کس نمی تواند درباره آن شک کند، و بر خلاف آن، حدیث: «کتاب

الله و سنتی ..» بیش از یک خبر واحد مرفوع یا مرسل نیست، و چنان ضعیف و سست است که قلب مرا شکست. و از اینجا بود آغاز تحقیقات من، هنگامی که تلخی شکست را چشیدم. پس از آن قرائن و دلایلی برای من یکی پس از دیگری پدیدار شد تا آنکه حقیقت برایم به روشن ترین وجه خود آشکار گردید ...اکنون ضعف دو حدیث: «علیکم بسنتی...» و«کتاب الله و سنتی..) و صحت حدیث عترت که اولین گلوله در قلب تفکر سنی است را به اثبات خواهیم رساند.

حدیث: «...علیکم بسنتی ..» فریبی آشکار :

«عَلَیکُم بِسُنَّتی وَسُنَّةَ الخُلَفاءِ الرَّاشِدینَ الْمَهْدِیِّینَ مِنْ بَعْدِی تَمَسَّکُوا بِهَا وَ عَضُّوا عَلَیْهَا بِالنَّوَاجِذِ»⁽¹⁾(بر شما باد سنت من وسنت خلفای راشدین هدایت یافته پس از من، از آن پیروی کنید، و بر آن صبر نمائید).

کسی که برای اولین بار به این حدیث نگاه می کند تصور می کند که این حجتی است محکم و دلیلی است آشکار بر وجوب پیروی از مکتب خلفای راشدین، یعنی: «ابوبکر صدیق، عمر بن خطاب ، عثمان بن عفان و علی بن ابی طالب»، و نمی توان حدیث را معنای دیگری نمود مگر آنکه بر خلاف ظاهر تأویل نموده و با روحیه تعصب و جدل وارد شود، و از اینجا متوجه قدرت

فریب و زیر کی تحریف کنندگان می شویم، زیرا با چنین حدیثی، درستی مذهب اهل سنت و جماعت - مکتب خلفا - در مقابل مذهب تشیع - مکتب اهل بیت - اثبات می شود، و از اینرو می توان فهمید که چرا مکتب ها و گرایش هایی در خلاف جهت مذهب اهل بیت ساخته شده است، چنین گرایشهایی بر اساس این حدیث و امثال آن بر پا شده است.

با نگاهی علمی و با قدری کوشش ودقت در واقعیت های تاریخی و زمینه های این حدیث و امثال آن، و یا با تأمل در علم حدیث و فنون جرح و تعدیل، روشن و آشکار می گردد که این حدیث باطل و جعلی است.

بسیار جاهلانه خواهد بود اگر یک سنی بخواهد این حدیث را به عنوان حجت علیه شیعه مطرح کند زیرا این حدیث مخصوص اهل سنت بوده، و نمی توان شیعه را با حدیثی که در مصادر مورد اعتماد خود نقل نکرده اند محکوم کرد.

ولی چون من یک محقق سنی هستم، پس باید با کتابها و مصادر اهل سنت شروع کنم، تا اینکه برای من تعهد آور باشد، و این یک مسأله اساسی و محوری در تحقیق است ، که باید در بحثها و استدلالهایمان مورد نظر ما باشد زیرا حجت را نمی توان حجت نامید مگر آنکه حریف نسبت به آن متعهد باشد، که در این حالت حجت خواهد بود بر او، و این مطلبی است که بسیاری از علمای

اهل سنت در استناد خود علیه شیعه به امثال این حدیث توجه نکرده اند...ولی در مقابل آنها شیعه به حدیث کتاب الله و عترتی استدلال می کند، و فرق میان این دو استدلال بسیار است، زیرا حدیث «سنتی» مخصوص اهل سنت است، در حالیکه حدیث و عترتی» را هر دو گروه قبول دارند.

مصادر حدیث:

اولین اشکالی که متوجه حدیث (علیکم بسنتی ..) می شود این است که شیخین - بخاری و مسلم - آن را نادیده گرفته و روایت نکرده اند، و این بمعنی نقص در صحت آن است، زیرا صحیح ترین احادیث آنهائی است که شیخین آنها را نقل کرده اند، پس از آن احادیثی است که تنها بخاری نقل کرده و سپس آنهائی که تنها مسلم روایت نموده است، بعد از آن احادیثی است که با شرط تصحیح آن دو صحیح است، سپس آنهایی که با شرط بخاری و پس از آنها، آنکه با شرط مسلم صحیح باشد، ولی هیچ یک از این امتیازات را حدیث فوق ندارد.

این حدیث در سنن ابی داود، سنن ترمذی وسنن ابن ماجه موجود است. ⁽¹⁾

هیچ یک از روات این حدیث نزد علمای جرح و تعدیل

خالی از ضعف و اشکال نیستند، و هر کس شرح حال آنها را دنبال کند، به خوبی متوجه این مسأله می شود، ولی در این مختصر مجال توضیح درباره هر یک از روات این حدیث از راههای مختلف سند آن، و نقل آراء علماء جرح و تعدیل درباره آنها نیست، و لذا اکتفا می کنم به تضعیف یک یا دو راوی از هر سند آن، و همین کافی است برای تضعیف آن اسناد، همانگونه که علمای جرح و تعدیل نیز بر این امر متفق اند، زیرا احتمال می رود یک راوی ضعیف این روایت را جعل کرده باشد.

روایت ترمذی:

ترمذی این حدیث را از بغیة بن الولید نقل کرده است، و اینک نظر علمای جرح و تعدیل را درباره او بازگو می کنم: ابن الجوزی درباره او به عنوان راوی یک حدیث می گوید: گفتیم که بغیة بن الولید از افراد ضعیف یا مجهول روایت می کرده و چه بسا نام آنها را حذف کرده و تنها نام کسانی را ببرد که آن ضعفاء یا مجهولین از آنها برای او نقل حدیث کرده اند.⁽¹⁾

ابن حیان می گوید: «گفتار بغیة حجت نیست»⁽²⁾. و همچنین گفته است: «بغیة عیب پوشی می کند، از افراد ضعیف نقل می نماید و اصحاب او حدیث را درست منتقل نمی کنند، بلکه ضعفاء را از

میان رواة حدیث حذف می نمایند»⁽¹⁾

ابو اسحاق جوزجانی می گوید: «خدا رحمت کند بغیه را ، اگر خرافه ای را می دید اهمیت نمی داد که آن را از چه کسی نقل می کند» ⁽²⁾.

وغیر از این از سخنان حفاظ و علمای جرح و تعدیل زیاد است که ما به آنچه نقل کردیم اکتفا می کنیم .

سند حدیث نزد ابی داود:

ولید بن مسلم: این خبر را از ثور الناصبی نقل کرده است، ابن حجر عسقلانی می گوید: «جد او در رکاب معاویه بود که ضربه خورده و کشته شد، و لذا هرگاه ثور نام علی را می شنید می گفت:

دوست ندارم کسی را که جد مرا کشته است»⁽³⁾.

اما ذهبی درباره ولید، می گوید: «ابو مسهر گفت که ولید نقص روایت را می پوشاند و چه بسا که از دروغگوها روایت کرده و عیب پوشی کند»⁽⁴⁾

عبدالله بن احمد بن حنبل می گوید: «از پدرم درباره او سؤال شد، گفت: «بسیار حدیث را بدون سند به پیغمبرصَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ نسبت.

می دهد».⁽¹⁾

غیر از اینها نیز گفته شده و در همین حد برای تضعیف روایت کافی است.

سند حدیث نزد ابن ماجه :

ابن ماجه با سه سند حدیث را نقل کرده است:

در سند اول عبدالله بن علاء وجود دارد که ذهبی درباره او می گوید: «ابن حزم گفت: یحیی و دیگران او را تضعیف کرده اند» ⁽²⁾، واو خبر را از یحیی روایت کرده که این قطان وی را مجهول می داند⁽³⁾

در سند دوم اسماعیل بن بشیر بن منصور می باشد که طبق قول تهذیب التهذیب قدری بوده است⁽⁴⁾

اما در سند سوم از روایت ابن ماجه:

عبدالملک بن صباح خبر را از ثور (ناصبی) روایت کرده که میزان الاعتدال درباره او می گوید: «او متهم به دزدی در حدیث است» ⁽⁵⁾

اضافه بر آنچه گفته شد، حدیث خبر واحد است که تمام روایات آن به یک صحابی بر می گردد و آن عرباض بن ساریه است، و خبر واحد در مقام احتجاج قابل قبول نیست به خصوص آنکه عرباض از پیروان معاویه و از مأموران او بوده است .

واقعیت تاریخی و حدیث (و سنتی):

واقعیت تاریخی نیز این حدیث را تکذیب می کند. تاریخ نقل کرده است که سنت شریف پیامبرصَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ در زمان آن حضرت نوشته نشده است، بلکه احادیثی از طرق اهل سنت وجود دارد مبنی بر اینکه پیامبرصَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ از نوشتن احادیث نهی کرده است، مانند این حدیث:

«لا تَکتُبوا عُنّی وَمَن کَتَبَ عَنِّی غَیْرَ اَلْقُرْآنِ فَلْیَمْحَهُ»، (از سخنان من چیزی ننویسید، و هر که غیر از قرآن سخنی از من نوشته است آن را پاک کند)، این حدیث به نقل سنن دارمی) ⁽¹⁾و مسند احمد است. همچنین در روایت آمده است که «از پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ اجازه خواستند که احادیث ایشان را بنویسند، ایشان اجازه نفرمودند»⁽²⁾و علاوه بر اینها روایتهای دیگری هست که دلالت بر عدم نوشتن حدیث از رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ دارد، و تمام اینها جزئی از آن نقشه

طراحی شده برای جلوگیری از نشر حدیث و در جهت کتمان آن بوده است تا اینکه حق آشکار نشود. آنها به این هم اکتفا نکردند، بلکه عمر برای نابودی سنت به طور کاملاً واضح اجتهاد کرد. عروة بن زبیر روایت می کند که عمر بن خطاب می خواست سنن را بنویسد، و در این باره با اصحاب پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ مشورت کرد، آنها نیز نظر دادند که باید بنویسد، ولی عمر یک ماه صبر کرده و در این مدت همیشه استخاره می کرد، تا آنکه روزی تصمیم خود را گرفته، گفت: من می خواستم سنن را بنویسم، ولی به یاد قومی افتادم قبل از شما، آنها کتابهایی نوشتند و سرگرم آن کتابها شده ،کتاب خدا را از یاد بردند، به خدا قسم من کتاب خدا را با هیچ چیزی آمیخته نمی کنم»⁽¹⁾

یحیی بن جعده نقل کرده است که عمر بن خطاب می خواست سنت را بنویسد، سپس به نظرش رسید که چنین کاری نکند، به ولایتها نیز نوشت که هر کس چیزی از این قبیل دارد، از بین ببرد).⁽²⁾

ابن جریر نیز روایت کرده است که خلیفه عمر بن خطاب هرگاه والی یا حاکمی را به شهر با ولایتی می فرستاد، از جمله

وصایایی که به او می کرد این بود که: «قرآن را به تنهایی نگه دار، و از محمد روایت نکن، و من نیز در این کار شریک شما هستم»⁽¹⁾

تاریخ سخن خلیفه را به ابوذر از یاد نبرده است، عبدالله بن مسعود و ابو الدرداء: «این چه حدیثی است که از محمد پخش می کنید؟ !⁽²⁾

همچنین روایت شده که عمر احادیث را از مردم جمع کرد، مردم خیال کردند می خواهد آنها را بررسی و تصحیح کند، به طوری که اختلافی در آنها نباشد، لذا نوشته های خود را به وی دادند، ولی او آنها را در آتش سوزاند، سپس گفت: آرزویی بود مانند آرزوی اهل کتاب. این خبر را خطیب در تقیید العلم ⁽³⁾به نقل از قاسم روایت کرده است.

اما دلیلی که عمر برای مصادره سنت آورده است، دلیلی است که هیچ جاهلی آن را نمی پذیرد چه رسد به عالم، زیرا این دلیل مخالف قرآن و مخالف دین و عقل است، او بر چه اساسی می گوید: «قرآن را تنها نگه دارید و روایت را کنار گذارید»، در حالیکه خود قرآن تأکید دارد بر اینکه دلالت و حجیت او کامل نمی شود مگر با سنت، زیرا سنت برای قرآن توضیح دهنده ،

شارح، مخصص، تعیین کننده حدود و قیود وامثال آن است، خداوند می فرماید: «وَأَنْزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ»⁽¹⁾، «ما بر تو ذکر قرآن نازل کردیم تا برای مردم بیان کنی آن چه بر آنها نازل شده، و شاید که تفکّر کنند».

پس چگونه پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ قرآن را بیان کند! جز با سنت؟!، همچنین خدا می فرماید: «مَا ضَلَّ صَاحِبُکُمْ وَمَا غَوَی و َمَا یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَی إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَی»⁽²⁾، «هرگز صاحب شما (پیامبر ) منحرف نشده و راه را گم نکرده است، و هرگز از روی هوای نفس سخن نمی گوید، آنچه او آورده است چیزی نیست جز وحی که به او القا شده است» .

پس فایده وحی چیست اگر ما دستور داریم که آن را کتمان کرده یا بسوزانیم، و این سنتی که معتقد به ضرورت پیروی از آن هستید، دستخوش زنجیره ای از توطئه ها گردیده است، و این برنامه از ابوبکر شروع شد. او در ایام خلافتش پانصد حدیث از رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ را که نوشته بود سوزاند⁽³⁾، عایشه می گوید: پدرم احادیث رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ را جمع کرد تا آنکه پانصد حدیث شد، یک شب تا صبح در رختخواب خود می غلتید، صبح که شد گفت:

دخترم، احادیثی را که نزد تو هست بیاور، من احادیث را به وی دادم و او آنها را سوزاند، و گفت: ترسیدم بمیرم و این احادیث نزد تو بماند، و در میان آنها احادیثی باشد از کسی که من او را امین دانسته، به او اعتماد کرده باشم در حالی که احادیث او درست نباشند، و در این صورت آنها به عهده من باقی بمانند.⁽¹⁾

عمر در ایام خلافتش به دور دست ترین نقاط نوشت که هر کس حدیثی را یاد داشت کرده آن را از بین ببرد.⁽²⁾

عثمان نیز همین راه را دنبال کرد، زیرا او امضا کرده بود که بر سیره شیخین - ابوبکر و عمر - عمل کند، و لذا بالای منبر رفته و گفت: «جایز نیست کسی حدیثی را روایت کند که آن را نه در عهد ابوبکر شنیده است و نه در عهد عمر».⁽³⁾

معاویة بن ابی سفیان نیز این روش را ادامه داده می گوید:

«ای مردم، از نقل احادیث از رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ خودداری کنید، و اگر حدیثی را بازگو می کنید، پس حدیثی را بگوئید که در عهد عمر نقل شده باشد»⁽⁴⁾

بدین ترتیب خودداری از نوشتن احادیث به عنوان یک

سنّت مطرح شده ، و نوشتن احادیث امری ناروا به شمار می رفت .

این خفقان و پوشاندن حقایق که توسط دولتمردان علیه نوشتن حدیث اجرا گردید هدفی جز سرپوش گذاشتن بر فضایل اهل بیت علیهم السلام جلوگیری از انتشار آنها نداشت، هر چند چنین هدفی برای اکثریت قابل قبول نیست، ولی این همان واقعیت تلخی است که هر محقق در تاریخ و هر خواننده حوادث تاریخی با آن روبرو می شود.

علاوه بر این، کدام سنتی بود که پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ دستور داد از آن پیروی شود؟! آیا آن سنت همان است که عمر آن را از بین برد یا آنکه ابوبکر سوزاند؟!

و اگر دستور پیروی از سنت وجود دارد، پس چرا خلفای راشدین از آن اطاعت نکردند، که همیشه آن را نقل کنند و سعی در نوشتن آن داشته باشند؟!

پس چه کار کند آنکه می خواهد پس از رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ به سنت عمل کند؟!

فرض کنیم چنین شخصی معاصر صحابه باشد، آیا باید همیشه دنبال تمام صحابه بگردد تا بتواند سنت رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ را از آنها بگیرد، آنهم در حالی که بسیاری از صحابه جزء فرمانداران، حکام، فرماندهان و نگهبانان مرزها هستند؟!

آیا برای بدست آوردن احکام مورد نیاز خود باید تمام آنها را بیابد و از آنها سؤال کند، یا اکتفا کند به آنهایی که در دسترس او هستند، با این که قول اینها کافی نیست زیرا احتمال دارد احکامی نسخ شده، تخصیص یافته و یا مقید گردیده اند در حضور یک یا چند صحابی که هم اکنون در مدینه نیستند، در حالی که بنا به قول ابن حزم : حجت تمام نمی شود مگر به آنها.

اگر کسی که صحابه را درک کرده است اینگونه مشکل داشته باشد، و اینها افراد اندکی بوده اند، پس چگونه خواهد بود زمانی که کشور اسلامی توسعه یافته، فتوحات آن زیاد وسؤال درباره قضایا وحوادث بسیار مطرح می شود. چگونه این سؤالها باید جواب داده شوند؟!

بدین ترتیب بسیاری از احادیث واحکام از بین رفت، هدف آن توطئه نیز همین بود، عمر آن را بصراحت در زمان رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ گفت، وقتی که پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ در حال وفات بود، فرمود: «ائتونی بکتف ودواة اکتب لکم کتابة لا تضلوا بعده ابدأ»،(یک استخوان کتف و قدری جوهر بیاورید تا چیزی برای شما بنویسم که هرگز پس از آن گمراه نشوید.) عمر گفت: انه یهجر، حسبنا کتاب الله، [او هذیان می گوید، کتاب خدا برای ما کافی است].⁽¹⁾

آن هدفی که مانع از آوردن استخوان و جوهر برای رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ

شد تا برای آنها چیزی بنویسد که آنان را از گمراهی نگه می دارد، همان هدفی است که آنها را منع کرد از جمع کردن احادیث و نوشتن آنها.

پس بر چه اساسی گفته می شود که: (از سنت من پیروی کنید.) در حالی که نه صحابه از آن پیروی کردند و نه خلفا، بلکه درست عکس آن را گفتند، همانگونه که ذهبی در (تذکرة الحفاظ) می گوید: صدیق (ابوبکر) پس از وفات پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَمردم را جمع کرد و گفت: شما احادیثی از رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ نقل می کنید که خود در آن اختلاف دارید، و مردمی که پس از شما می آیند بیش از شما اختلاف در آن خواهند داشت، پس حدیثی از رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ نقل نکنید و هر که از شما پرسید بگوئید: بین ما و شما کتاب الله قرار دارد، پس حلال آن را حلال و حرام آن را حرام بدانید.⁽¹⁾

«شکی در این نیست که هیچ مرجع قانونگذاری برای امت الزام آور نیست مگر آنکه تدوین شده و مفاهیم آن مشخص باشد، ویا آنکه مسئولیتی داشته باشد که او برای آن مرجع باشد»⁽²⁾. و امت اجماع دارند بر این که ست نه در زمان پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ و نه در زمان خلفاء تدوین نشده است، بلکه نوشتن آن پس از یک قرن و نیم از وفات رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ آغاز شده است. پس بر چه اساسی گفته می شود (بر

باد سنت من ...).

حدیث دیگر:

متن حدیث: «دو چیز نزد شما گذاشتم و رفتم که اگر به آن دو متمسک شوید هرگز گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و سنت رسول او».

این حدیث بی ارزش تر از این است که مورد بحث قرار گیرد، و آنچه درباره آن می توان گفت، علاوه بر آنچه گذشت این است:

1- این حدیث را صحاح شش گانه اهل سنت نقل نکرده اند، و همین کافی است برای تضعیف آن، پس چگونه متمسک به حدیثی شده اند که در صحاح و مسانید آنها نیست، ولی اگر کسی موقعیت این حدیث را میان اهل سنت ملاحظه کند شک نخواهد کرد که این حدیث را صحاح و در رأس آنها بخاری و مسلم روایت کرده اند، در حالیکه ابداً اثری از آن نیست.

2- قدیمی ترین مصادری که این حدیث را نقل کرده اند موطأ امام مالک ، سیرة ابن هشام و صواعق ابن حجراست.. من هیچ کتاب دیگری نیافتم که این حدیث را روایت کند. ضمناً سیرة ابن هشام و صواعق هر دو حدیث را روایت کرده اند.

3- این حدیث در صواعق مرسل بوده و در سیره ابن هشام

سند آن ناقص است، و ابن هشام،⁽¹⁾مدعی است که حدیث را از سیره ابن اسحاق گرفته است ولی من تمام چاپهای سیرة ابن اسحاق را گشتم و این حدیث را نیافتم، پس ابن هشام آن را از کجا آورده است ؟!

4 - اما روایت مالک، خبری است مرفوع وسند ندارد، راوی موطأ می گوید: «از مالک به من روایت شد که به او رسیده است اینکه رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ فرمود:... متن حدیث ..».⁽²⁾

ملاحظه کنید که این حدیث سند ندارد، پس نمی توان بر آن اعتماد کرد. و چون مالک به تنهایی این حدیث را نقل کرده ولی نه استاد او ابو حنیفه آن را روایت کرده ونه شاگردانش شافعی واحمد بن حنبل ، پس اگر حدیث درست بود، چرا ائمه مذاهب وائمه حدیث از آن اعراض کرده اند؟!

5 - حاکم در مستدرک خود⁽³⁾این حدیث را از دو طریق آورده است.

راه اول: در آن زید الدیلسی به نقل از عکرمة به نقل از ابن

عباس وجود دارد، پس نمی توان این حدیث را قبول کرد زیرا در سند آن عکرمة ⁽¹⁾دروغگو است که از دشمنان اهل بیت علیهم السلام بوده و از کسانی است که علیه امام علی علیه السلام قیام کرده و او را تکفیر کردند.

راه دوم : در آن صالح بن موسی الطلحی از عبدالعزیز بن رفیع از ابن صالح از ابوهریره روایت کرده اند، و این حدیث نیز قابل قبول نیست زیرا به روایت ابو سعید خدری پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ این حدیث را وقتی فرموده است که در بستر مرگ بوده در حالیکه ابو هریره در آن وقت در بحرین بسر می برده است، او یک سال و نیم قبل از وفات رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ با علاء حضرمی به آنجا فرستاده شد پس چگونه این حدیث را از پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ در بستر مرگ ایشان شنیده است؟!

6 - السنن الکبری، تألیف بیهقی این حدیث را در جلد10 ص 114 انتشارات دار المعرفة بیروت - لبنان نقل کرده است، ابتدا حدیث مسلم «ترکت فیکم کتاب الله و عترتی اهل بیتی» را روایت کرده سپس متن دو حدیث مستدرک را.

7- کتاب «الفقیه المتفقه» تألیف خطیب بغدادی ج 1 ص94، که جناب شیخ اسماعیل انصاری عضو «دار الافتاء» این کتاب را تصحیح و بر آن حاشیه زده است، کتاب از انتشارات دار الکتب العلمیه در بیروت، لبنان می باشد. این کتاب دو

حدیث را نقل کرده است. اول حدیث مستدرک (عن ابی صالح عن ابی هریره) است. روایت دوم جدید است، به نقل از سیف بن عمر، از ابن اسحاق اسدی، از صباح بن محمد، از ابن حازم، از ابوسعید خدری ... که متن حدیث را از ایشان نقل کرده است، و این روایت نیز قابل قبول نیست، زیرا علمای جرح و تعدیل بر درغگویی سیف بن عمر اجماع دارند و قول علما درباره او بعداً خواهد آمد.

8- کتاب: «الالماع الی معرفة أصول الروایه وتقیید السماعه تالیف قاضی عیاض 479 - 544 هجری، به تحقیق آقای احمد صقر، چاپ اول، ناشر دار الرأس الناصره - المکتبة العتیقة - تونس، ص 9، متن حدیث را از کتاب «الفقیه المتفقه» که در سند آن سیف بن عمر وجود دارد نقل کرده است.

غیر از موارد فوق در هیچ کتابی حدیث (کتاب الله وسنتی) نقل نشده است، بنابراین حدیث فوق تنها از طریق ابن عباس، ابو سعید خدری وابو هریره نقل شده است و این سه راه با تمام ضعف خود در نیمه قرن پنجم هجری یعنی بعد از حاکم (صاحب مستدرک) پیدا شده اند، و هیچ کتابی قبل از آن نیست که از این راهها نقل کرده باشد. این یک مطلب، ثانیاً این سه نفر صحابی : ابو هریره ، ابن عباس وابو سعید خدری حدیث (کتاب الله و عترتی) را در قرن دوم هجری بنابر روایت مسلم نقل کرده اند، حال کدام

یک را باید قبول کرد ؟.⁽¹⁾

بدین ترتیب این روایت چیزی جز یک خبر واحد مرفوع یا مرسل نیست... و از جمله دلایل بر جعلی بودن آن اینکه حدیثی بدین درجه از اهمیت که برنامه اساسی حرکت امت پس از پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ یعنی «هرگز گمراه نخواهید شد اگر به این دو متمسک شوید: کتاب خدا و سنت پیامبرش» را بیان می کند، چنین حدیثی اقتضا می کند که خود پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ آن را در موقعیت های مختلف بیان فرموده و صحابه نیز آن را روایت و حفظ کنند، همانگونه که درباره حدیث (کتاب الله و عترتی) اتفاق افتاده است.

پس امکان ندارد که پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ این حدیث را به عنوان یک مرجع تشریعی پس از خود برای ما قرار داده باشد زیرا این حدیث در دلالت، مبهم وناقص بوده و مصدر آن مشکوک است.

بحثی با محدث وحافظ دمشقی، عبدالقادر ارنؤوطی:

در سفری که به شام داشتم، با یکی از علمای شام، شیخ عبدالقادر ارنؤوطی که در علم حدیث دارای اجازه است ملاقات کردم.

این ملاقات به طور تصادفی و بدون آمادگی قبلی من انجام

گرفت...

در منطقه سیده زینب علیها السلام در شام با دوستی سودانی بنام عادل آشنا شدم، که خداوند قلب او را به نور اهل بیت علیهم السلام و منور ساخته و شیعه شده بود، او دارای صفات حمیده ای بود که کمتر در دیگران یافت می شود، او خوش اخلاق، متدین و با تقوی بود. شرایط زندگی او را وادار کرده بود تا در منطقه ای به نام عادلیه در 9 کیلومتری جنوب سیده زینب علیها السلام و مشغول کار کشاورزی شود.

در مجاورت زمینی که بر آن کار می کرد، زمین دیگری بود مربوط به مردی مُسنّ و متدین که به ابو سلیمان معروف بود.

هنگامی که این همسایه مطلع شد فرد سودانی که در کنار زمین وی کار می کند شیعه است، نزد او آمده و شروع به صحبت با وی نمود. او گفت:

عادل: من چنین چیزی از آنها ندیده ام.

عادل: ای حاجی، آیا به بخاری، مسلم وصحاح اهل سنت ایمان داری؟

عادل: شیعه برای هر یک از معتقداتی که به آنها ایمان دارند با این مصادر - علاوه بر مصادر خودشان - استدلال می کنند.

عادل: آنها مرا وادار به خواندن یک کتاب به خصوصی نکردند، بلکه از من خواستند در هر کتابخانه ای در کشورهای عربی جستجو کنم.

عادل: ما طالب حق و هدایتیم، همراه دلیل می رویم هر جا که برود.

فریب دهند، ولی او رد کرد..

برادر عادل با این پیشنهاد موافقت کرد، وابو سلیمان به او گفت: وعده ما روز دوشنبه ، برای خودت وهر سودانی که تحت تأثیر تفکر شیعی قرار گرفته است.

عادل نزد من آمد، و موضوع را به من اطلاع داد، واز من خواست تا همراه او بروم، من نیز با خوشحالی فراوان پیشنهاد او را قبول کردم، و با یکدیگر قرار گذاشتیم برای روز دوشنبه مورخ 8 صفر 1417 هجری - که بهترین درود و سلام بر صاحب هجرت باد - ساعت 12 ظهر.

آن روز هوا بسیار گرم بود، طبق قرار با سه نفر سودانی دیگر ملاقات و به سوی محل کار عادل به راه افتادیم، به آنجا که رسیدیم برادر عادل به استقبال ما آمد، باغ بسیار سر سبزی بود پر از درختهای مثمر ، درختهای هلو، سیب، توت و غیر آن از میوه هایی که ما در سودان نداریم.

پس از آن به سوی باغ همسایه سنی او حرکت کردیم، او با گرمی زیاد از ما استقبال کرد، پس از قدری گردش در آن جای با صفا و سرسبز، به نماز ظهر پرداختیم، در اثنای نماز بود که چندین اتومبیل از راه رسیدند و در مقدمه آنها اتومبیل حامل شیخ ارنؤوطی بود، جایگاه پر از افراد و خارج از ساختمان پر از اتومبیل شد. دوستان سودانی ما بسیار تعجب کرده بودند، آنها باور نمی کردند

مسأله به این بزرگی باشد، پس از آنکه هر یک در جایی قرار گرفت، من جای خود را در مجاورت شیخ انتخاب کردم.

پس از آنکه معرفی میان ما وجمع آنها انجام شد، صاحب باغ به شیخ گفت: اینها برادران سودانی ما هستند، آنها در سیده زینب تحت تأثیر شیعه قرار گرفته اند، و میان آنها یک شیعه است که در باغ مجاور کار می کند.

شیخ گفت: کجا است این فرد شیعه.

جواب داده شد: او به باغ خود رفته، پس از چندی بر می گردد.

گفت: پس صبر می کنیم تا بر گردد.

... یکی از سودانی ها به سراغ عادل رفت و او را به مجلس آورد، در این میان شیخ از این فرصت استفاده کرده احادیث زیادی را که از حفظ داشت قراءت کرد، موضوع این احادیث برتری بعضی شهرها و سرزمینها بر جاهای دیگر است، و به خصوص درباره شام و شهر دمشق، این مطلب حدود نیم ساعت طول کشید. هر چند مطلبی بی فایده بود، و من از این کار او بسیار تعجب کردم، چگونه از این موقعیت استفاده نمی کند در حالی که همگی به او گوش فرا داده اند، می توانست حدیثی بگوید که به درد دنیا یا آخرت آنها بخورد، سپس او گفت: دین خدا بر اساس خویشاوندی استوار نیست، در حالی که خداوند شریعت را برای

تمام مردم قرار داده است، پس به چه حقی باید دینمان را از اهل بیت علیهم السلام بگیریم؟! در حالیکه رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ما را امر کرده که از کتاب خدا و سنت او پیروی کنیم، و این حدیث صحیح بوده و کسی نمی تواند آن را تضعیف کند، و ما راهی جز این راه نداریم، وبا دست خود به کمر عادل زد و گفت: فرزندم، کلام شیعه تو را فریب ندهد.

او را متوقف ساخته گفتم :

۔ جناب شیخ، ما به دنبال حق می گردیم، ومسأله برای ما مشتبه شده است، و بدین منظور آمده ایم تا از شما استفاده کنیم، پس از آنکه اطلاع یافتیم که شما عالمی بزرگوار و محدث وحافظ هستید. گفت: آری

گفتم: از بدیهیاتی که هیچ کس از آن غفلت نمی کند مگر انسان کور دل، این است که مسلمانان به گروهها و مذاهب مختلف تقسیم شده اند، و هر گروهی ادعا می کند که او بر حق و دیگران بر باطل اند. حال چگونه می توانم حق را از میان این خطوط متناقض بیایم در حالیکه موظف هستم از شرع واقعی خدا پیروی کنم؟ آیا خداوند خواسته است که متفرق باشیم، با اینکه خواسته او این است که امت واحده باشیم، و با یک شرع واحد عبادت خدا کنیم؟! واگر جواب مثبت است، خدا و رسول صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ چه ضمانتی برای ما قرار داده اند مبنی بر اینکه امت از گمراهی در امان باشد؟

با توجه به اینکه اولین اختلاف میان مسلمین درست بعد از وفات رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ به اتفاق افتاد، پس نباید برای پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ جایز باشد که امت خود را بدون هدایتی که بتوانند بدان تکیه کنند ترک گوید.

شیخ گفت: ضمانتی که رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ برای جلوگیری از اختلاف امت قرار داده است این فرمایش ایشان است: «من برای شما چیزی قرار دادم که اگر بدان متمسک شوید هرگز گمراه نخواهید شد: کتاب خدا وسنتم».

گفتم: در ابتدای سخن ، شما گفتید که چه بسا حدیثی باشد که هیچ اصلی ندارد، یعنی در کتابهای حدیث نقل نشده باشد. گفت: آری.

گفتم: این حدیث در صحاح ششگانه اصالتی ندارد، پس چگونه به آن قائل هستی، در حالیکه شما مردی محدث بشمار می روی؟

در اینجا آتش او شعله ور شده، شروع کرد به فریاد زدن، و گفت: منظور تو چیست، آیا می خواهی این حدیث را تضعیف کنی.

از این برخورد او، وسبب هیجانش تعجب کردم، در صورتی که من چیزی نگفته بودم.

گفتم: تأمل کنید، من یک سؤال مشخص دارم، آیا این

حدیث در صحاح ششگانه هست؟ گفت: صحاح تنها شش کتاب نیست، کتابهای حدیث بسیاراند، و این حدیث در کتاب موطا امام مالک موجود است.

روی کردم به جمع حاضر وگفتم: بسیار خوب، شیخ اعتراف کرد که این حدیث در صحاح ششگانه نیست، ودر موطأ مالک است.

بالحن تندی سخن مرا قطع کرده گفت: چه گفتی ، مگر موطأ کتاب حدیث نیست؟

گفتم: موطأ کتاب حدیث است ولی حدیث: «کتاب الله وسنتی» در موطأ مرفوع است نه مسند، با وجود آنکه تمام احادیث موطأ مسند و دارای سند است.

از آنجائیکه شیخ حجت و دلیل خود را از دست داده بود فریاد بلندی کشید، و شروع به زدن من کرد، و مرا به چپ و راست تکان می داد و می گفت: تو می خواهی حدیث را تضعیف کنی، تو که هستی تا آن را تضعیف نمائی، دیگر از حدود معقول خارج شده بود و همگی از حرکات و رفتار او تعجب کرده بودند.

گفتم: ای شیخ! اینجا مقام بحث و استدلال است، و این روش عجیب و غریب شما مشکلی را حل نمی کند، من با بسیاری از علمای شیعه نشسته ام ولی هرگز چنین برخوردی را ندیده ام .

خداوند می فرماید: «وَلَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ»⁽¹⁾«اگر تو خشن و سنگدل بودی، آنها از اطراف تو پراکنده می شدند». پس از این قدری از خشم او فروکش کرد.

گفتم: از شما می پرسم ای شیخ، آیا حدیث (کتاب الله وسنتی) در موطأ مالک ضعیف است یا صحیح ؟!

با حسرتی فراوان گفت: ضعیف است.

گفتم: پس چرا گفتی که حدیث در موطأ است در صورتی که می دانی آن ضعیف است؟

دوباره صدایش را بالا برده گفت: این حدیث سندهای دیگری نیز دارد.

به حاضرین خطاب کرده گفتم: شیخ از روایت موطأ دست کشید و گفت: حدیث راه های دیگری دارد، پس بشنویم راههای دیگر آن را.

...در اینجا شیخ احساس شکست و خجالت کرد زیرا حدیث هیچ راه صحیحی ندارد. در این هنگام یکی از حاضرین شروع کرد به صحبت کردن، شیخ فرصتی یافت تا خود را از این تنگنا نجات دهد، به وی اشاره کرده و به من گفت: بشنو، ایشان چه می گوید.

... ولی من که متوجه وضعیت او شده بودم اصرار کرده گفتم :

ای شیخ، راه های دیگر حدیث را بفرمائید بشنویم؟!

با لحنی شکست خورده گفت: به یاد ندارم، آنها را برای تو خواهم نوشت.

گفتم: سبحان الله ! شما آن همه حدیث در فضیلت شهرها و سرزمین ها از حفظ داری، ولی مهمترین حدیثی که پایه اساسی اهل سنت و جماعت است - حدیثی که امت را از گمراهی نجات می دهد نمی دانی ؟! - به ادعای خودت.

ولی او همچنان ساکت ماند، یکی از حاضرین که متوجه شرمساری شیخ شده بود گفت:

گفتم: من راه را برای شما کوتاه می کنم، این حدیث در سیره ابن هشام نیز هست ولی بدون سند.

شیخ ارنؤوطی گفت: سیرة ابن هشام، کتاب سیره است نه کتاب حدیث.

گفتم: پس این روایت را نیز ضعیف می دانی ؟

گفت: آری گفتم: پس زحمت بحث در باره آن را نیز از دوش من برداشتی.

سپس سخن خود را ادامه دادم: این حدیث در کتاب الالماع» تألیف قاضی عیاض نیز هست، همچنین در کتاب «الفقیه المتفقه» تألیف خطیب بغدادی ... آیا این روایتها را می پذیری؟

گفت: خیر

گفتم: پس حدیث کتاب الله و سنتی» به شهادت شیخ ضعیف است و تنها یک ضمانت باقی مانده است که امت را از اختلاف نجات دهد، و آن حدیث متواتری است از رسول الله که کتابهای حدیث اهل سنت حتی صحاح ششگانه بجز بخاری آن را روایت کرده اند، و آن حدیث این است که رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ فرمود:

«اِنِّی تارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ ِ اِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی کِتَابَ اَللَّهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مَا بَیْنَ السَّماءِ والأرضِ وعِتْرَتِی اَهلُ بَیْتِی فَاِنَّ الْعَلِیمَ الْخَبِیرَ انبَأنِی أنَّها لَن یَفْتَرِقَا حَتّی یَرِدا عَلَیَّ الحَوض». .

(من دو چیز گرانبها در میان شما باقی می گذارم، که اگر به آنها متمسک شوید هرگز پس از من گمراه نخواهید شد، یکی کتاب خدا که ریسمانی است پیوسته از آسمان تا به زمین، و دیگری عترت واهل بیتم، که خدای دانا و آگاه به من خبر داده است آن دو هیچ گاه از هم جدا نخواهند شد تا آنکه کنار حوض بر من وارد شوند.) این متن حدیث است طبق روایت احمد بن حنبل، و هر مؤمنی که به دنبال اسلام واقعی است، همانکه خدا به رسول خود امر فرموده است، چاره ای ندارد جز رفتن از این مسیر ، که همان

مسیر اهل بیت علیهم السلام است، اهل بیت تطهیر شده در قرآن کریم از هر گناه و پلیدی. پس از این ، قدری از فضایل اهل بیت علیهم السلام را نقل کردم در حالی که شیخ کاملا ساکت بود و در این مدت حتی یک کلمه سخن نمی گفت واین خلاف عادت او بود زیرا قبل از این، پی در پی سخن مرا قطع می کرد.

هنگامی که مریدان شیخ متوجه شکست او شدند شروع به سر و صدا کردند گفتم: دغل بازی و نفاق بس است ، این قدر از حق دوری نکنید، تا کی چشم خود را بسته نگه می دارید ؟!! در حالی که آیات حق آشکار و نشانه های آن مشخص است، و من بر شما حجت اقامه کردم مبنی بر اینکه دین جز از راه کتاب خدا و عترت پاک از آل محمد صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ نخواهد بود.

شیخ همچنان ساکت بود و یک کلمه هم در جواب من نمی گفت. یکباره از جا برخاست و گفت: من می خواهم بروم، من کلاس درس دارم، با توجه به اینکه او برای نهار دعوت بود.

صاحب خانه اصرار کرد که بماند. پس از آوردن غذا مجلس آرام شد، شیخ نیز هنگام غذا خوردن در باره هیچ موضوعی اصلا سخن نگفت ، در صورتی که قبل از این مجلس را در اختیار داشت و او تنها سخنور بود...

این است نتیجه کار کسی که حقایق را مخفی می کند، روزی باید در ملأ عام رسوا شود.

*مشکل اهل سنت با این دو حدیث حل نمی شود:

اگر از آنچه گفتیم چشم پوشی کرده و مثلا پذیرفتیم که این در حدیث صحیح اند، حدیث علیکم بسنتی...» و «کتاب الله وسنتی»، این فرض اهل سنت را نجات نداده و گرفتاری آنها را حل نمی کند، بلکه از همه جهات مذهب اهل بیت (تشیع) را تأیید و استوار می کند، دلیل این مطلب چنین است:

حدیث اول: « بر شما باد سنت من و سنت خلفاء راشدین هدایتگر بعد از من»⁽¹⁾

خلفا در واقع همان ائمه اهل بیت اند:

کلمه خلفا در اینجا عام است و به گروه مشخصی تخصیص داده نشده است، و اینکه اهل سنت آن را به خلفای اربعه معنا کرده اند هیچ مأخذ یا دلیلی ندارد، زیرا مسأله مهمتر از این ادعا است، و ادله نیز نشان دهنده عکس این مطلب است، زیرا خلفای راشدین همان دوازده امام از اهل بیت می باشند، آنهم بر اساس دلایل و روایت های قاطع مبنی بر اینکه خلفا پس از پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ دوازده خلیفه اند، و در روایتی که قندوزی حنفی در ینابیع الموده آورده است می گوید: «یحیی بن حسن در کتاب العمده) از بیست طریق نقل کرده است که خلفا پس از پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ

دوازده خلیفه اند و تمام آنها از قریش اند، سه راه آن از بخاری، نه راه از مسلم، سه راه از ابی داود، یک راه از ترمذی و سه راه از حمیدی . بخاری از جابر نقل می کند و او از پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ : «یکون من بعدی اثنا عشر امیرة»، (دوازده فرمانروا پس از من خواهند بود)، سپس کلمه ای فرمود که نشنیدم، از پدرم پرسیدم: چه فرمود، گفت: فرمود «کلهم من قریش»، تمام آنها از قریش اند. و در روایت مسلم از عامر بن سعد نقل کرده که نامه ای برای ابن سمرة نوشتم و خواستم مرا خبر دهد از چیزی که از پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ شنیده است، او برایم نوشت: شنیدم از رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ در روز جمعه ای که شب آن روز اسلمی را رجم کرد، فرمود: دین همچنان بر پا است تا آنکه قیامت بر پا شود و دوازده خلیفه که همگی از قریش اند برای مردم آمده باشند»⁽¹⁾

پس از این دیگر کسی نمی تواند بر حدیث «و سنة الخلفاء...»

استدلال کند مبنی بر اینکه منظور از آن خلفای چهار گانه اند، آنهم با بودن این روایت های متواتر که بالغ بر بیست راه هستند و همگی شهادت می دهند که خلفا دوازده خلیفه اند، و نمی توانیم تفسیری در واقعیت های گذشته برای آن بیابیم جز در ائمه دوازده گانه

مذهب اهل بیت .

بنابراین شیعه تنها فرقه ای است که توانسته است معانی این روایت ها را مشخص کند، آنهم با ولایت امام علی علیه السلام و پس از ایشان حسن علیه السلام و حسین علیه السلام و سپس نُه امام از فرزندان حسین،علیه السلام پس تعداد آنها می شود دوازده امام.

با وجود اینکه کلمۂ قریش در این روایتها اطلاق دارد و دقیقا مشخص نشده است ولی اگر روایتها و قرائن دیگر را ضمیمه کنیم معلوم می گردد که مراد از آن، اهل بیت است آنهم به دلیل وجود روایتهای زیادی مبنی بر امامت اهل بیت ، که در بحث های آینده آنها را مطرح خواهیم کرد.

در این باره این روایت کافی است: «اِنِّی تَارِکٌ فِیکُمْ مَا اِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی کِتَابَ اَللَّهِ وَ عِتْرَتِی اَهْلَ بَیْتِی»، (من در میان شما چیزی را باقی می گذارم که اگر به آن تمسک جویید هرگز گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و عترتم اهل بیتم)⁽¹⁾

حال که قیام دین همانگونه که روایت های گذشته دلالت داشت وابسته به ولایت دوازده خلیفه است، و در عین حال روایتهایی هست که تأکید می کند بر تلازم میان اهل بیت و کتاب

خدا، پس این بهترین دلیل است بر اینکه منظور از (دوازده خلیفه) همان ائمه اهل بیت است. اما جمله «کُلُّهُمْ مِنْ قُرَیْشٍ» - همه آنها از قریش اند. در واقع تغییر و تحریف حدیث است و منظور از جعل آن خدشه وارد کردن بر دلالت آشکار حدیث به لزوم پیروی از اهل بیت است، زیرا عبارت آن «کُلُّهُمْ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ» - همه آنها از بنی هاشم اند. می باشد ولی دستهای حقد و خیانت، فضائل اهل بیت علیهم السلام را دنبال کرده تا آنچه را بتواند بپوشاند و آنچه قابل تحریف باشد⁽¹⁾تغییر و تبدیل نماید .

این روایت یکی از قربانیان تغییر و تبدیل است ، ولی خداوند نور خود را آشکار می کند. این همان قندوزی حنفی است که در ینابیع الموده نقل می کند: در مودت دهم از کتاب مودة القربی تألیف سید علی همدانی قدس الله سره - که خداوند برکات او را بر ما ارزانی دارد. به نقل از عبدالملک بن عمیر از جابر بن سمره می گوید: همراه با پدرم نزد پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ بودیم، ایشان فرمودند:

«بعدی اثنا عشر خلیفه » پس از من دوازده خلیفه خواهد بود، سپس صدایش را پائین آورد، از پدرم پرسیدم: پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ چه چیزی را با صدای آهسته فرمود، گفت: پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ فرمود: «ُکلُّهُمْ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ»،

تمام آنها از بنی هاشم اند .⁽¹⁾» همچنین قندوزی روایت های واضح تری را نیز نقل کرده است، مثلا از عبایة بن ربعی از جابر روایت می کند که گفته است: رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ فرمود: «اانَا سَیِّدُ النَّبِیّینَ وَعَلَی سَیِّدِ الوَصِیّینَ وَ انَّ اوصِیائِی بَعْدِی اثْنَا عَشَرَ اَولُهُمْ عَلَی وآخِرِهِمْ القائِمُ الْمَهْدِیّ»، من سرور انبیا و علی سرور اوصیا است، و اوصیای من پس از خود دوازده نفر اند، اول آنها علی و آخرین آنها مهدی قائم است ⁽²⁾قندوزی حنفی بعد از نقل این احادیث چاره ای نمی یابد جز اعتراف به اینکه: (احادیثی که دلالت دارد بر اینکه خلفای بعد از پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ دوازده نفرند بسیار معروف بوده و از راههای مختلفی نقل شده است، و تاریخ و شواهد فراوان دلالت دارد بر این که مراد رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ از این حدیث همان دوازده امام از اهل بیت و عترت ایشان اند، زیرا نمی توان حدیث را بر سلاطین بنی امیه حمل کرد، زیرا آنها بیش از دوازده نفر بوده و ظلم بسیار زیادی داشته اند جز عمر بن عبدالعزیز، و از طرفی آنها از بنی هاشم نمی باشند، زیرا پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ فرمود: تمام آنها از بنی هاشم اند، طبق روایت عبدالملک از جابر، و اینکه پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ هنگام گفتن این جمله صدایش را پایین آورد، تأکیدی است بر درست تر بودن این روایت زیرا آنها از

خلافت بنی هاشم خشنود نبودند، همچنین نمی توان روایت را بر سلاطین عباسی حمل کرد زیرا آنها نیز بیش از دوازده نفر بودند و اینکه آنها آیه: « قُلْ لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی و»⁽¹⁾، بگو من پاداشی از شما نمی خواهم مگر اظهار محبت به نزدیکان من» وحدیث کسارا مراعات ننمودند، بنابراین راهی جز حمل این حدیث بر دوازده امام از اهل بیت پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ و عترت ایشان نیست، زیرا آنها از تمام اهل زمان خود از نظر علم، جلالت شأن، ورع، تقوی، سلامت در نسب، فضیلت در حسب وکرامت نزد خدا برترند وعلم آنها به نقل از پدران خود متصل به جد بزرگوارشان است)⁽²⁾. از اینرو اگر حدیث «بر شما باد سنت من وسنت خلفای راشدین هدایتگر پس از من » را بر ائمه اهل بیت حمل کنیم بسیار درست تر است از حمل آن بر خلفای چهار گانه زیرا مشخص شد که خلفا پس از پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ دوازده نفراند و همگی از بنی هاشم.

اهل بیت، راه تمسک به کتاب و سنت:

أما حدیث «تَرَکْتُ فِیکُمْ مَا اِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی اَبَداًکِتَابُ اَللَّهِ وَسَنَّتِی»، «در میان شما چیزی باقی می گذارم که اگر به آن تمسک جوئید هرگز پس از من گمراه نخواهید شد، یکی کتاب

خدا و دیگری سنت من»، این حدیث منافاتی با حدیث کتاب الله و عترتی» ندارد و هیچ گاه مراجعه به قواعد سبب تعارض نمی شود مگر آنکه تعارض میان احادیث جدی بوده و امکان جمع بین آنها نباشد، اما اگر امکان جمع میان آنها باشد دیگر تعارضی اصلا وجود ندارد. در این باره نیز ابن حجر ما را از تلاش برای امکان جمع بین این دو حدیث بی نیاز کرده است، او در صواعق خود گفته است: (من دو چیز را برای شما قرار دادم که اگر از آن دو پیروی کنید هرگز گمراه نخواهید شد، و آن دو: کتاب خدا و اهل بیت علیهم السلام یعنی عترت من می باشند، طبرانی بر این حدیث اضافه کرده است که: من این مقام را برای آن در خواسته ام، پس بر آنها پیشی نگیرید که هلاک می شوید و از آنها عقب نمانید که هلاک می شوید و به آنها چیزی یاد ندهید که آنها اعلم از شما هستند و در روایتی آمده است: کتاب الله و سنتی و منظور از سنت احادیثی است که کتاب خدا را تفسیر می کنند، زیرا سنت برای بیان معانی قرآن است و لذا ذکر کتاب الله کفایت می کرد از ذکر سنت و در نتیجه تأکید در حدیث مربوط است به تمسک به کتاب ، سنت و علمائی از اهل بیت که آگاه به آن دو هستند. از مجموع آنچه گفته شد چنین نتیجه می گیریم که هر سه امر تا روز قیامت باقی خواهند ماند ⁽¹⁾

به بیانی دقیق تر، از قول ابن حجر می توان گفت: که تمسک

به سنت امکان پذیر نیست مگر از راه حافظان آن که خود اهل بیت اند، و اهل هر بیت به آن چه در آن است آگاه ترند، همچنان که روایات این مطلب را تأکید و تاریخ بر آن شهادت می دهد. بنابراین تأکید رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ مربوط است به تمسک به کتاب و اهل بیت و اما تمسک به سنت ملازم تمسک به اهل بیت علیهم السلام است، نه آنگونه که ابن حجر گفت مبنی بر اینکه تأکید پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ واقع است بر تمسک به سنت، زیرا روایتهای وارده در مورد ضرورت تمسک به اهل بیت علیهم السلام به حد تواتر رسیده است و علاوه بر آن می دانیم که سنت پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ چقدر دستخوش آتش سوزی، کتمان و مخفی کاری و تزویر و تحریف گشته است و لذا اهل بیت تنها راه رسیدن به قرآن و سنت اند، همانگونه که رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ فرمود: «پس بر آنها پیشی نگیرید که هلاک می شوید و از آنها عقب نمانید که هلاک می شوید و به آنها چیزی یاد ندهید که آنها اعلم از شما هستند»، طبق روایت طبرانی، و بر این اساس هیچ چاره ای جز وجوب تمسک به اهل بیت نیست.

فصل سوم :حدیث «کتاب الله وعترتی» در مصادر اهل سنت .

اشاره

اثبات حدیث کتاب الله و عترتی:

در بحث گذشته ثابت شد که حدیث تمسک به سنت بی اساس است و این حدیث تکیه گاه اساسی برای برپا بودن مذهب اهل سنت و جماعت است، و با تزلزل این تکیه گاه ، پایگاه تمام مذهب نیز متزلزل می شود و بدین سبب است که علمای آنها بر کتمان روایت «کتاب الله و عترتی» و ترویج از حدیث «کتاب الله وسنتی» اصرار دارند، و توانسته اند اذهان عموم را نیز در این جهت سوق دهند، تا جائیکه هرگاه سخن از حدیث عترت پیش می آمد، تمام حاضرین با تعجب شدید و ناباوری نگاه می کردند.

و لذا خواستم - برای اتمام حجت - حدیث عترت را در این فصل از کتاب های اهل سنت ثابت و تمام روایات آن را نقل کنم.

سند حدیث:

تعداد راویان حدیث از صحابه:

این حدیث به طور متواتر از جمعی از صحابه وارد شده است که در زیر نام بعضی از آنها را می آوریم:

1- زید بن ارقم

2- ابو سعید خدری.

3- جابر بن عبدالله.

4 - حذیفة بن أسید.

5 - خزیمة بن ثابت

6- زید بن ثابت

7- سهیل بن سعد.

8-ضمره اسدی.

9- عامربن ابی لیلی (غفاری). 10 - عبدالرحمن بن عوف.

11- عبدالله بن عباس.

12- عبدالله بن عمر.

13 - عدی بن حاتم.

14 - عقبة بن عامر.

15 - علی بن ابی طالب.

16- ابوذر غفاری.

17 - ابو رافع

18- أبو شریح خزاعی

19 - ابو قدامه انصاری.

20 - ابو هریره.

21 - ابو الهیثم بن تیهان

22 - ام سلمه.

23 - ام هانی بنت ابی طالب.

24 - وافرادی از قریش.

تعداد راویان حدیث از تابعین:

همچنین این روایت در زمان تابعین به طور متواتر نقل شده است، که تعدادی از تابعین که حدیث کتاب الله وعترتی» را نقل کرده اند، نام می بریم:

1- ابو طفیل عامر بن واثله.

2- عطیة بن سعید عوفی .

3- حنش بن معتمر.

4- حارث همدانی .

5- حبیب بن ابی ثابت .

6- علی بن ربیعه.

7- قاسم بن حسان.

8- حصین بن سبره .

9- عمرو بن مسلم.

10- ابو ضحی مسلم بن صبیح.

11- یحیی بن جعده .

12- اصبغ بن نباته.

13- عبدالله بن ابی رافع.

14- مطلب بن عبدالله بن حنطب.

15- عبدالرحمن بن ابی سعید.

16- عمر بن علی بن ابی طالب .

17- فاطمة بنت علی بن ابی طالب.

18- زین العابدین علی بن الحسین.

19- حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب.... و جمعی دیگر.

تعداد راویان حدیث در طول 14 قرن

اما کسانی که حدیث را پس از صحابه و تابعین، از بزرگان امت ، وحفاظ حدیث ومشاهیر اثمه در طول 14 قرن نقل کرده اند، تعداد آنها بسیار زیاد است که در اینجا مجال ذکر نام و روایتهای تمام آنها نیست، ولی بعضی از محققین و علما، آنها را بر شمرده اند، جهت تفصیل بیشتر می توان به کتاب عبقات الانوار جزء اول و دوم مراجعه نمود.

در اینجا به ذکر تعداد آنها در هر مقطع زمانی از قرن دوم تا قرن چهاردهم اکتفا می کنیم:

قرن دوم: 36 نفر

قرن سوم: 69 نفر

قرن چهارم: 38 نفر

قرن پنجم: 21 نفر

قرن ششم: 27 نفر

قرن هفتم: 21 نفر

قرن هشتم: 24 نفر

قرن نهم: 13 نفر

قرن دهم: 20نفر

قرن یازدهم: 11نفر

قرن دوازدهم: 18نفر

قرن سیزدهم: 12 نفر

قرن چهاردهم: 13 نفر

همچنین مسلم حدیث را نقل کرده از ابو بکر بن ابی شیبه از محمد بن فضیل واسحاق بن ابراهیم از جریر، که هر دو از ابی حیان نقل می کنند... سپس حدیث را آورده است).

روایتهای مسلم همگی منتهی می شوند به ابو حیان بن سعید تمیمی، که ذهبی در باره او می گوید: (یحیی بن سعید بن حیان ، ابو حیان تمیمی، ثوری او را بزرگ شمرده و توثیق می کرد، و درباره او احمد بن عبدالله عجلی می گوید: ثقه، صالح و نامدار بوده و صاحب سنَّت است)⁽¹⁾

ذهبی همچنین در عبر ج 1 ص 205 می گوید: (یحیی بن سعید تمیمی مولی تیم الرباب کوفی امامی ثقه و صاحب سنت بوده و شعبی و دیگران از او روایت نقل کرده اند).

یافعی می گوید: (یحیی بن سعید تمیمی کوفی امامی ثقه و صاحب سنت است)⁽²⁾

عسقلانی می گوید: (ابو حیان تمیمی کوفی ثقه است، از شش سالگی به عبادت پرداخته و در سال چهل و پنج از دنیا رفته است).⁽³⁾

... به علاوه افراد دیگری از علماء جرح و تعدیل .

نا گفته نماند صرف اینکه حدیث در صحیح مسلم روایت شده است کافی است برای صحت آن، زیرا اهل سنت اجماع بر صحت تمام روایات آن کرده اند.

مسلم خود اعلام کرده است که اجماع بر صحت تمام احادیث صحیح او شده است، علاوه بر آنکه خود او نیز آن را صحیح می داند. همانگونه که حافظ سیوطی می گوید: (مسلم گفت: من هر چه که نزد خودم صحیح بود نیاورده ام، بلکه احادیثی را نقل کرده ام که اجماع بر صحت آنها وجود دارد) طبق نقل «تدریب الراوی»:⁽¹⁾

نوری در شرح حال مسلم می گوید: (مسلم در علم حدیث کتاب های زیادی را تألیف کرده است، از آن جمله کتاب صحیح او است که خداوند کریم آن را بر مسلمین منت گذاشته است و حمد ونعمت، فضل ومت از آن خداوند است).

این مقدار شاهد، برای این مطلب کاملاً روشن ، کافی است.

2 - نقل این حدیث توسط امام حافظ ابو عبدالله حاکم نیشابوری در مستدرک خود بر بخاری و مسلم ج 3 ص 109 کتاب معرفة الصحابه - انتشارات دار المعرفة - بیروت، لبنان.

حدیث را (ابو عوانه) از اعمش از حبیب بن أبی ثابت از ابی

الطفیل از زید بن ارقم روایت کرده می گوید: وقتی رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ از حجة الوداع باز می گشت، کنار غدیرخم توقف نموده دستور داد محوطه ای را تمیز کردند، سپس فرمود: «کَأَنِّی قَدْ دُعِیَ فَأَجَبْتُ ُ تارِکٌ فِیکُمُ اَلثَّقَلَیْنِ احَدُهُمَا اکْبَرُ مِنَ الآخَرِ کِتَابَ اَللَّهِ وَعِتْرَتِی فَانْظُرُوا کَیْفَ تَخْلُفُونِّی فِیهَا فَاِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَی اَلْحَوْضِ»، نزدیک است که من از سوی خداوند دعوت شده و اجابت نمایم من در میان شما دو امانت گرانبها باقی می گذارم، یکی از دیگری بزرگتر است، کتاب خدا و عترتم، ببینید چگونه پس از من با آنها رفتار می کنید، آن دو هرگز از یکدیگر جدا نخواهند شد تا در کنار حوض بر من وارد شوند، سپس افزود: «انّ اللّهَ عَزَّوجلَّ مَوْلاَیَ وَاناً مَوْلِّی کُلِّ مُؤْمِنٍ»، خدای عزوجل مولای من، و من مولای هر مؤمن هستم، آنگاه دست علی را گرفت و گفت: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاَهُ فَهَذَا وَلِیُّهُ، هر که من مولای او هستم، این ولی او است». بنابراین رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ تأکید می کند که اولین فرد از اهل بیت علیهم السلام و در رأس آنها و آنکه پیروی از او بر همه واجب است علی علیه السلام است.

همچنین آن را از (حسان) بن ابراهیم کرمانی به نقل از محمد بن سلمی بن کھیل از پدرش از ابی طفیل از ابن واثله روایت کرده است که او از زید بن ارقم شنیده است: ...... و حدیث را مانند آنچه گذشت روایت کرده و اضافه نموده است: (سپس گفت:«تَعْلَمُونَ اِنِّی اَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مَنْ اُنْفُسَهُمْ» میدانید که من بیش از مؤمنین

بر خود آنها ولایت دارم ، این را سه بار تکرار فرمود و آنها گفتند: آری، گفت: «َمنْ کُنْتُ مَوْلاَهُ فَهَذَا عَلِیٌ مَولاهُ »، هر که من مولای او هستم، علی مولای او است).

۔ حاکم این را از دو راه دیگر نیز روایت کرده که ما برای اختصار به این دو نقل اکتفا کردیم.

از جمله دلایل بر صحت حدیث و تواتر آن این است که حاکم آن را نقل کرده و حکم به صحت آن به شرط بخاری و مسلم نموده است .

3- روایت حدیث نزد احمد بن حنبل: ج3 از مسند احمد ، ص17- 26- 14- 59 - انتشارات دار صادر - بیروت، لبنان :

«روایت کرده است عبدالله از پدرش از ابو النظر از محمد یعنی ابن ابی طلحه، از اعمش از عطیه عوفی از ابو سعید خدری از پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ، که فرمود: نزدیک است که من (از سوی خدا) دعوت شده و اجابت کنم، من در میان شما در امانت گرانبها باقی گذاشته ام کتاب خداوند عزوجل و عترتم . کتاب خدا ریسمانی است متصل از آسمان تا به زمین ، و عترتم اهل بیتم که خداوند لطیف و آگاه مرا خبر داده آن دو هرگز از یکدیگر جدا نمی شوند تا در کنار حوض بر من وارد شوند، پس ببینید چگونه پس از من با آن دو بر خورد خواهید کرد».

و در روایت دیگر (از عبدالله از پدرش از ابن نمیر از

عبدالملک یعنی ابن ابی سلیمان از عطیه از ابو سعید خدری گفت: رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ فرمود: من دو امانت گرانبها در میان شما باقی گذاشته ام، یکی از دیگری بزرگتر است ، کتاب خداوند عزوجل که ریسمانی است متصل از آسمان به زمین، و عترتم اهل بیتم، بدانید که آن دو هرگز از یکدیگر جدا نخواهند شد تا در کنار حوض بر من وارد شوند)، احمد این حدیث را از راههای مختلف غیر از آنچه نقل شد روایت کرده است.

4- روایت حدیث توسط ترمذی: ج5 ص 663 662- انتشارات دار احیاء التراث العربی.

اعمش از عطیه روایت کرده و ابو سعید و اعمش هر دو از حبیب بن ابی ثابت از زید بن ارقم، گفتند: رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ فرمود: در میان شما باقی گذاشته ام آنچه را که اگر به آن متمسک شوید هرگز پس از من گمراه نخواهید شد، یکی از دیگری عظیم تر است، یکی کتاب خدا است که ریسمانی است متصل از آسمان تا زمین و دیگری عترتم اهل بیتم، و این دو هرگز از هم جدا نخواهند شد تا آنکه در کنار حوض بر من وارد شوند، پس ببینید چگونه پس از من با آنها رفتار می کنید.

. (نصر بن عبدالرحمن کوفی روایت می کند از زید بن حسن انماطی از جعفر بن محمد از پدرش از جابر بن عبدالله، می گوید:

پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ را روز عرفه در حج دیدم، سوار بر شتر بود و سخنرانی می کرد، می فرمود: ای مردم، من بعد از خود چیزی را برای شما قرار دادم که اگر از آن پیروی کنید هرگز گمراه نمی شوید، کتاب خدا و عترتم اهل بیتم).

اگر بخواهیم این بحث را ادامه داده و تمام کتابهایی که این حدیث را روایت کرده اند مطرح کنیم، سخن طولانی خواهد شد و نیاز به کتابی مستقل دارد. ما در اینجا نام عده ای از حفاظ و علمایی که آن را نقل کرده اند به عنوان نمونه می آوریم. برای اطلاعات بیشتر می توان به کتاب احقاق الحق تألیف اسدالله تستری ج 9 ص 311 مراجعه کرد، و اکنون نام آنها:

1۔ حافظ طبرانی متوفای سال 360 در کتاب (المعجم الصغیر).

2- علامه محب الدین طبری در کتاب (ذخائر العقبی).

3- علامه شیخ ابراهیم بن محمد بن ابی بکر حموینی در

کتاب (فرائد السمطین).

4- و به نقل از ایشان ابن سعد در کتاب (الطبقات الکبری).

5۔ حافظ نور الدین هیثمی در کتاب (مجمع الزوائد).

6۔ حافظ سیوطی در (احیاء المیت).

7- حافظ عسقلانی در (المواهب اللدنیه).

8- علامه نبهانی در (الانوار المحمدیه).

9- علامه دارمی در (سنن).

10 ۔ حافظ ابو بکر احمد بن حسین بن علی بیهقی در (السنن الکبری).

11 ۔ علامه بغوی در (مصابیح السنه).

12۔ حافظ ابوالفداء بن کثیر دمشقی در (تفسیر القرآن).

13 - ابن اثیر در (جامع الأصول).

14- محدث بزرگ احمد بن حجر هیثمی مکی متوفای سال 914 هجری در کتاب (الصواعق المحرقه فی الرد علی اهل البدع و الزندقه) چاپ دوم، سال 1965 - مکتبة القاهرة - انتشارات شرکة الطباعة الفنیة المتحده .

ایشان پس از نقل حدیث ثقلین می گوید: (و بدان که حدیث تمسک به ثقلین راویان زیادی دارد، که از بیست و چند صحابی

نقل شده است، و راههای روایی مفصلی دارد، و در بعضی از این روایات آمده است که پیامبر آن را در حجة الوداع در عرفه فرموده و در بعضی دیگر اینکه آن را در مدینه هنگام بیماری فرموده است، در حالی که اطاق مملو از اصحاب ایشان بود و یا اینکه در غدیرخم گفته و در روایاتی در سخنرانی ایشان هنگام مراجعت از طائف بوده است، و میان این روایات منافاتی وجود ندارد زیرا مانعی ندارد که ایشان این موضوع را به خاطر توجه بیشتر به منزلت کتاب عزیز و عترت مطهر در تمام آن مکانها تکرار کرده باشد. و در روایت طبرانی به نقل از ابن عمر آمده است که آخرین جمله ای که پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ فرمودند این بود: «اخْلُفُونِی فِی اَهْلِ بَیْتِی»، پس از من، مرا در اهل بیتم مراعات کنید. و در روایتی دیگر از طبرانی و ابو الشیخ است که فرمود: «ان لِلَّهِ عَزَّوجل ثَلاثَ حُرُماتٍ فَمَنْ حَفِظَهُنَّ حَفِظَ اللَّهُ دِینَهُ ودُنْیَاهُ وَمَن لَم یَحفَظهُنَّ لَم یَحْفَظِ اللَّهُ دُنیاهُ وَلا آخِرَتَهُ»،خداوند عزوجل سه حریم دارد، هر که آنها را مراعات کند خداوند دین و دنیای او را حفظ می کند و هر که مراعات نکند خداوند دنیا وآخرتش را حفظ نخواهد کرد. راوی می گوید پرسیدم: آنها چه هستند؟ فرمود: «حُرمَةَ الاسلامِ وَحُرمَتی وَحُرْمَةُ رَحِمِیٍ»، حریم اسلام، حریم من و حریم رحم من (خویشاوندان من). و در روایتی از بخاری است که صدیق (ابوبکر) گفت: ای مردم، مگر محمد صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ از اهل بیت خود دست کشیده است؟ یعنی اینکه حریم پیامبر را در

آنها نگه داشته و آنها را اذیّت نکنید. وابن سعد و ملّا ⁽¹⁾در سیره خود روایت کرده اند که پیامبرصَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ فرمود: «اسْتَوْصِی باهْلِ بَیْتی خَیْراً ٍ أُخَاصِمُکُم عَنْهُمْ غُدَّةً وَ مَن اکنَّ خَصمَهُ اخصِمهُ وَمَنِ اخْصِمهُ دَخَلَ النَّارَ» شما را در باره اهل بیتم به نیکویی وصیت می کنم، و در این باره من فردا با شما مخاصمه می کنم، و هر که من خصم او باشم او را شکست خواهم داد، و هر که را شکست دهم به جهنم می رود.

همچنین پیامبر فرمود: «مَنْ حَفِظَنِی فِی أَهْلِ بَیْتِی فَقَدِ اِتَّخَذَ عِنْدَ اَللَّهِ عَهْداً» هر که حرمت مرا درباره اهل بیتم حفظ نماید، عهدی برای خود نزد خدا بدست آورده است... همچنین ابن سعد این روایت را آورده است: ااَنَا وَ اَهْلَ بَیْتِی شَجَرَةٌ فِی الْجَنَّهِ واغِصَانُهَا فِی الدُّنیا فَمَن شَاءَ اتَّخَذَ إِلی رَبِّهِ سَبِی»، من واهل بیتم یک درخت در بهشت هستیم که شاخه های آن در دنیا است، هر که بخواهد بدینوسیله راهی برای خود به سوی خدای خویش بیابد... ملا در سیره نیز این حدیث را نقل کرده است: «فِی کُلِّ خَلَفٍ فِی اِنْتِی عُدُولٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی یَنفونَ عَن هذا الدّینِ تَحریفَ الضَّالّینَ وَانْتِحَالَ الْمُبْطِلِینَ وَتَأْوِیلَ الْجَاهِلِینَ الاّ وَانِ امَّتَکُمْ وُفُودُکُمْ إِلی اللَّهِ عَزَّ وَجَلٌ فَانْظُرُوا مَنْ تُونِدُونَ»، در هر نسلی از امت من افراد عادلی از اهل بیتم، وجود دارند که این دین را از تحریف گمراهان ، بدعت یاوه گویان و تأویل جاهلان پاکسازی می کنند،

بدانید که پیشوایان شما نمایندگان شما نزد خداوند هستند، پس متوجه باشید چه کسانی را به عنوان نماینده خویش می فرستید... آنگاه می گوید: رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ قرآن وعترت خود را (ثقلین) نامید، که عترت به معنی خانواده ، نسل ونزدیک ترین خویشاوندان است وثقل بمعنی هر چیز گران قیمت، وبسیار مهم است و آن دو چنین اند، چون هر یک از آنها سرچشمه علوم لدنی (علومی که مستقیما از طرف خداوند الهام شده و یاد گرفتنی نیست)، واسرار و حکمت های متعالی واحکام شرعی می باشند، بدین سبب رسول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَتأکید کرده است بر پیروی وتمسک به آنها و یادگیری از آنها، و فرموده است: «اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلَّذِی جَعَلَ فِینَااَلْحِکْمَةُ اَهْلُ اَلْبَیْتِ»، ستایش می کنم خدا را که حکمت را در میان ما اهل بیت قرار داد. وگفته شده است: نامگذاری آنها به ثقلین به دلیل سنگینی مسؤولیت در مراعات حقوق آنها است، البته تأکید موجود در حدیث نسبت به اهل بیت مربوط به افرادی از اهل بیت است که آگاه به کتاب خدا وسنت رسول او هستند زیرا آنها هستند که از کتاب خدا جدا نمی شوند تا رسیدن به حوض و تأیید این مطلب در خبر قبلی آمده است که می فرمود: «و به آنها چیزی یاد ندهید زیرا آنها از شما داناتراند»، و آنها نسبت به سایر علما این امتیاز را دارند که خداوند پلیدی را از آنها دور، و آنها را پاک و مطهر قرار داده است).

حال ای ابن حجر! آیا تو مراعات کردی آنچه در اینجا گفته ای، آیا حرمت رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ را در اهل بیت ایشان مراعات نمودی، آیا موالی آنها بوده و دین خود را از آنها گرفتی؟! یا آنکه به زبان می آورید آنچه را در دل ندارید «کَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ (3)»⁽¹⁾«نزد خداوند بسیار ناپسند است که بگوئید آنچه را عمل نمی کنید».

حق است سخن امام صادق علا که فرمود: «ادعای محبت ما را دارند و بدنبال پایمال کردن حق ما هستند»، «یَدعونَ حُبَّنا وَیَتَّبِعُونَ عُقوقَنا».

ابن حجر و امثال او ادعای محبت اهل بیت علیهم السلام را دارند ولی دین خود را از کسانی می گیرند که به اهل بیت ظلم کرده اند و از آنها پیروی می کنند. این همان ابن حجر است که از طرفی فضائل اهل بیت علیهم السلام را می گوید و اعتراف می کند که باید از آنها پیروی کرد و از طرفی دیگر چنان حمله ای در صواعقش بر شیعه کرده و آنها را جزء گروه های گمراه می شمارد و با زشت ترین تهمت ها و قبیح ترین ناسزاها بر آنها می تازد.

گناه آنها چیست ای ابن حجر ؟! آیا جز این است که آنها پیرو اهل بیت علیهم السلام بوده، دین خدا را از آنها گرفته اند؟!

اشکال هایی بر حدیث ثقلین :

اشکال ابن جوزی

⁽¹⁾ابن جوزی در کتاب (العلل المتناهیة فی الأحادیث الواهیه)، پس از نقل حدیث ثقلین (کتاب الله و عترتی) بر سند آن اشکال گرفته می گوید: «این حدیث صحیح نیست، در سند آن عطیه وجود دارد که احمد و یحیی و دیگران او را تضعیف کرده اند و دیگر ابن عبدالقدوس که یحیی در باره اش می گوید:او بدرد نمی خورد، رافضی خبیثی است و همچنین در باره عبدالله بن داهر که در سند حدیث است احمد و یحیی می گویند: او قابل قبول نیست، کسی در باره وی سخن خوبی نگفته است».

رفع اشکال

زید بن ارقم ، ابوذر، ابو سعید وحذیفه.

پس هرگاه حدیثی را خارج از متون اسلام (موطأ، مسند احمد، صحیحین، سنن ابی داود و ترمذی، و امثال آنها) یافتی، در حدیث تأمل کن، اگر مشابه آن را در صحاح و حسان پیدا کردی احتمال درست بودن آن را بده»، پس ابن جوزی در اینجا خلاف سخن خود عمل کرده است، زیرا این حدیث همانگونه که دیدید در آنچه او آنها را متون اسلام نامیده روایت شده است.

اعتماد بود ان شاء الله تعالی و احادیث خوبی دارد»⁽¹⁾

ضمنا بدانیم که ابن سعد ناصبی است، یعنی از کسانی است که بشدت با اهل بیت دشمنی می ورزند، تا جائی که امام جعفر صادق علیه السلام را به عنوان راوی ضعیف دانسته است. بنابر این تأیید ابن سعد برای عطیه در برابر حریف کافی است.

«و احمد۔ خدا او را رحمت کند. روایت نمی کرد مگر از فرد مورد اعتماد، مخالفین ما ۔ یعنی ابن تیمیه - این مطلب را به صراحت گفته اند. ابن تیمیه در کتابی که در جواب بکری پس از ده نوشته از او، تألیف کرده است می گوید: کسانی از علماء حدیث که قائل به جرح وتعدیل اند بر دو نوع اند: بعضی از آنها جز از فرد مورد اعتماد روایت نمی کنند مانند مالک.. واحمد بن حنبل ... واین سخن مخالفین ما را بس است جهت اینکه احمد جز از معتمدین روایت نمی کند ولذا معنی ندارد که او بر عطیه خدشه ای وارد کند.»⁽²⁾

7)سبط ابن جوزی او را تأیید می کند. او به صراحت عطیه را مورد اعتماد شمرده و تضعیف او را مردود می داند، او ابتدا سخن پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ خطاب به علی علیه السلام: «لاَ یَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ یُجْنِبَفِی هَذَا اَلْمَسْجِدِ غَیْرِی وَ غَیْرُکَ»، برای کسی جز من و تو جایز نیست که در این مسجد جنب باشد، را نقل کرده سپس می گوید: «پس اگر بگویند عطیه ضعیف است و برای ضعف حدیث استدلال کنند که ترمذی گفته است: این حدیث را برای محمد بن اسماعیل - بخاری - خواندم، با او از من شنید و خندید.

جواب این است که: عطیه عوفی از ابن عباس وصحابه روایت کرده و مورد اعتماد است و اما قول ترمذی مبنی بر اینکه بخاری با شنیدن این حدیث خندیده است بخاطر این سخن پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ است: آن را حلال نمی دانم مگر بر فرد پاک، نه در حال حیض و نه در حال جنابت.

شافعی می گوید: برای جنب جایز است که از مسجد عبور کند و ابو حنیفه می گوید جایز نیست تا آنکه غسل کند و حدیث علی حمل بر این می شود که این استثنا مخصوص او بوده، همانگونه که مسائلی مخصوص پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ بوده است»⁽¹⁾

تضعیف کرده است نیز مردود است زیرا دوری از ابن معین نقل کرده است که عطیه مرد صالحی است. حافظ ابن حجر در شرح حال عطیه چنین می گوید: «دوری از ابن معین نقل کرده است که او مرد صالحی است⁽¹⁾. بنا بر این آنچه ابن جوزی به یحیی بن معین نسبت داده صحیح نیست.

ابن جوزی نسبت به حدیث ثقلین بسیار جاهل است زیرا او خیال می کند با ضعیف شدن عطیه ، حدیث ثقلین نیز تضعیف می شود، در حالیکه تأیید یا تضعیف او هیچ ضرری به حدیث ثقلین نمی زند، زیرا حدیثی را که عطیه از ابو سعید روایت کرده است ابوطفیل نیز از ابو سعید نقل نموده وابوطفیل از صحابه بشمار می رود. از آن گذشته درستی حدیث ثقلین بسته به روایت ابوسعید نیست چه از راه عطیه باشد چه ابوطفیل . اگر فرض کنیم که روایت ابوسعید از هر دو راه ضعیف باشد باز هم ضرری به حدیث نمی رساند، به این دلیل که حدیث دارای راه ها و روایت های مختلف است.

رفع اشکال ابن جوزی در تضعیف ابن عبدالقدوس:

مقدسی در شرح حال عبدالله نامبرده، می گوید: «ابن عدی از محمد بن عیسی نقل کرده، می گوید که او مورد اعتماد است»⁽¹⁾

حافظ ابن حجر عسقلانی می گوید: «از محمد بن عیسی نقل شده است که گفته است: او مورد اعتماد است»⁽²⁾

درباره شخص محمد بن عیسی نیز حافظ ذهبی در شرح حال او از ابو حاتم نقل می کند که گفت: او مورد اعتماد واطمینان است، من هیچ محدثی ندیدم که ابواب حدیث را بهتر از محمد بن عیسی حفظ کرده باشد، ابو داود نیز می گوید: او مورد اعتماد است.

اصل راستگو است، ولی از افراد ضعیف روایت می کند»⁽¹⁾

پس اشکال بخاری بر ابن عبدالقدوس بعد از تأیید وی این است که او از افراد ضعیف روایت می کند، ولی این اشکال درباره این حدیث وارد نیست زیرا ابن عبدالقدوس حدیث ثقلین را از اعمش روایت می کند و او مورد اعتماد است.

ابن حجر عسقلانی در مقدمه «فتح الباری فی شرح صحیح البخاری» در جواب کسانی که نسبت به رجال بخاری تشکیک کرده اند می گوید: «قبل از ورود در موضوع، سزاوار است که هر با انصافی بداند که نقل قول صاحب صحیح بخاری - از هر راوی دلالت بر عدالت، دقت در روایت و عدم غفلت وی می کند در نظر ایشان، و علاوه بر این جمهور علما بر نام گذاری این دو کتاب به صحیحین اتفاق نظر دارند، و این معنی برای کسی که در صحیحین از او نقل نشده است مطرح نیست .

*اما تضعیف ضمنی ابن جوزی از عبدالله بن داهر:

قابل قبول نیست.

حدیثی را که ما روایت کردیم، احمد در (الفضائل) آورده است، و در اسناد آن هیچ یک از کسانی که پدر بزرگ آنها را تضعیف کرده نمی باشند، و این حدیث را ابو داود در سنن خود و ترمذی وعموم محدثین روایت کرده و رزین آن را در جمع بین صحاح آورده است، عجیب آنکه چگونه جد من روایت این حدیث را در صحیح مسلم به نقل از زید بن ارقم ندیده است...»⁽¹⁾

ولی آنچه سبط ابن جوزی گفته است چیزی جز توجیه کار ابن جوزی نیست و الا او غافل نمی شود از چنین حدیثی که در متون اسلامی مشخص است، آنهم با تمام اطلاع و آشنایی که ابن جوزی دارد، ولی او می خواهد فریب داده و مکر کند، ولی مکر خدا در باره او، وی را مفتضح ساخت.

اشکال ابن تیمیة

اشکال ابن تیمیه بر حدیث ثقلین در کتابش (منهاج السنه)، بی ارزش تر از آن است که مورد بحث واقع شود، ولی آن را از باب اشاره به این نوع افکار پوچ نقل می کنیم، که جز نافهمی، خیال پردازی وتوهم نیست. ابن تیمیه هنگامی که از تضعیف حدیث ثقلین از جهت سند ناتوان می ماند، برای آنکه روش خود را در تضعیف آنچه در فضل أهل بیت آمده است ترک نکند، راه جدیدی را انتخاب کرده است که تاکنون مانند آن را ندیده ایم، او می گوید: این حدیث دلالت بر وجوب تمسک به اهل بیت نکرده است، بلکه فقط دلالت بر وجوب تمسک به قرآن می کند.

واقعا کدام عاقل از این متن با صراحت چنین معنی و مفهومی را بدست می آورد؟! در حالیکه ظاهر حدیث تأکید ومسلم می کند که تمسک به آن دو - کتاب و عترت - لازم است وإلا ثقلین چه معنی دارد؟! (من ثقلین را در میان شما باقی گذاشتم)، واین فرمایش پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ چه مفهومی دارد: (تا به آن دو متمسک

باشید ؟!) ولی تعصب قلب را کور می کند. ابن تیمیه برای سخن خود به یک خبر واحد در صحیح مسلم از جابر استناد کرده وبقیة حدیث را علی رغم فراوان بودن آنها و داشتن راههای متعدد، به دیوار زده یا از آنها چشم پوشی نموده و اگر انسان درست تأمل کند متوجه می شود که این حدیث در مقایسه با احادیث دیگری که در همین موضوع وارد است ناقص است، وآن حدیث چنین است ترکت فیکم ما لن تضلوا بعده، آن اعتصمتم به: کتاب الله...»، (من چیزی را در میان شما باقی گذاشتم که اگر از آن پیروی کنید هرگز گمراه نمی شوید: کتاب خدا).

واضح است که این حدیث ناقص و تحریف شده است، زیرا حدیث خود جابر در روایت ترمذی آمده و در آن به طور آشکار امر به لزوم تمسک به اهل بیت شده است، و همانگونه که قبلا گفته شد، متن حدیث اینگونه است: «ااِنِّی تَرَکْتُ فِیکُمْ مَا اِن اَخَذْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا کِتَابَ اَللَّهِ وَعِتْرَتِی اَهْلَ بَیْتِی»⁽¹⁾، (من در میان شما باقی گذاشتم آنچه را که اگر به آن تمسک کنید هرگز گمراه نخواهید شد، کتاب خدا و عترتم، اهل بیتم).

و سنت باهم و چون ابن تیمیه وجوب تمسک به قرآن را به تنهایی انتخاب کرده پس در مقابل، تمسک به سنت واجب نخواهد بود و این بر خلاف نظر خود ابن تیمیه است زیرا او خود را اهل سنت می داند، همچنین نام کتابش منهاج السنه است نه منهاج القرآن.

اما اگر به عقیده او، حدیثی که نقل کرد نمی تواند حدیث تمسک به کتاب وسنت را لغو کند بنابراین نمی تواند وجوب تمسک به کتاب و عترت را نیز لغو نماید.

ابن تیمیه به این هم اکتفا نکرده است بلکه درباره [.... وَعِترَتِی فَانَّهُما لَم یَفْتَرِقَا حَتَّی ُیرِدَا عَلَی اَلْحَوْضِ) می گوید: «این را ترمذی روایت کرده و از احمد درباره آن سؤال شد و چندین نفر از اهل علم آن را تضعیف کرده و گفته اند: این صحیح نیست» ..

اما جواب:

از سخن او چنین فهمیده می شود که این قسمت از حدیث را جز ترمذی کسی روایت نکرده است، در حالیکه دیدیم افراد زیادی از بزرگان اهل سنت و حفاظ آنها این را نقل کرده اند، پس منظور او از جمله «ترمذی آن را روایت کرده» چیست؟!

آیا روایت ترمذی دلالت بر ضعف حدیث می کند؟!

و چه کسی از احمد پرسید ؟! و چه پرسید ؟! و در کجا این سخن مطرح شده است ؟! مگر خود احمد آن را روایت و تأیید