مشخصات کتاب

سرشناسه : ب‍ه‍ج‍ت ، م‍ح‍م‍دت‍ق‍ی ، ۱۲۹۴ - ۱۳۸۸.

عنوان و نام پدیدآور : جامع المسائل: تعلیق و شرح بر «ذخیرة العباد» نوشته علامه محقق شیخ محمدحسین غروی اصفهانی(قدس سره) و تکمیل آن تا پایان فقه/ تالیف محمدتقی بهجت.

مشخصات نشر : قم: دفتر حضرت آیه الله العظمی محمدتقی بهجت، ۱۳۸۴-

مشخصات ظاهری : 5ج.

شابک : ۲۰۰۰۰ ریال: ج. ۱، چاپ دوم(شمیز) : 964-90359-0-7 ؛ ۲۰۰۰۰ ریال: ج.۴964-96942-0X :

وضعیت فهرست نویسی : برون سپاری

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : ج.۴ (چاپ اول: ۱۳۸۵).

عنوان دیگر : ذخیرة العباد-- شرح و تعلیق.

موضوع : غروی اصفهانی، محمدحسین. ذخیرة العباد-- نقد و تفسیر

موضوع : فقه جعفری -- رساله عملیه

شناسه افزوده : غروی اصفهانی، محمدحسین. ذخیرة العباد-- شرح

شناسه افزوده : دفتر حضرت آیت الله العظمی محمد تقی بهجت

رده بندی کنگره : BP۱۸۳/۹ /غ۴ذ۳۲ ۱۳۸۴

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۴۲۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۱۲۸۷۲

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

تذکر

جامع المسائل

تعلیق و شرح بر «ذخیرة العباد» نوشته

علامه محقق شیخ محمد حسین غروی اصفهانی قدس سرّه

و تکمیل آن تا آخر فقه

جلد اول

تألیف

العبد محمد تقی بهجت

کتاب اجتهاد و تقلید

اشاره

احکام اجتهاد و تقلید

ضمیمة

فصل اوّل احکام اجتهاد و تقلید

اشاره

فصل اوّل

احکام اجتهاد و تقلید

س. اجتهاد، واجب عینی است، یا واجب کفایی ؟

ج. واجب کفایی است، نه عینی. (1)

س. بیان فرمایید مقلِّد، چه شخصی باید باشد؟

ج. کسی است که به مرتبه اجتهاد نرسیده، (2) خواه عامیِ محض بوده باشد، خواه

=============

شرح:

(1). بسم اللّٰه الرحمن الرحیم. الحمد للّٰه ربّ العالمین و الصلاة علی سیّد الأنبیاء محمّد و آله الأوصیاء المرضیّین و بعد: این مختصر تعلیقات و تنبیهاتی است بر کتاب «ذخیرة العباد» مطابق با فتاوای شیخنا العلاّم الاستاد - قدّس سره -:

جواز تقلید عقلی است

بدان که اگر چه اجتهاد - بر حسب مختار - واجب عینی نیست، کما این که تعیینی نیست، به جهت لزوم عسر و حَرَج از عینیّت و تعیینیت آن؛ و بر حسب آنچه مستفاد از دلیل جوازِ تقلید است - منطوقاً یا مفهوماً - از آیات و اخبار؛ لکن لازمِ مختار در این دو مسأله که جواز تقلید باشد، مسأله تقلیدی نیست، بلکه باید عقلِ مکلّف، مستقلّ باشد به جواز تقلید برای کسی که متمکّن از علم و اجتهاد نیست، یا این که اجتهاد، مستلزم عُسر و حَرَجِ واضح الانتفاء در شریعت باشد؛ و اگر متمکّن از اجتهاد باشد با سهولت، باید در مسأله جوازِ تقلیدِ مثل خودش، اجتهاد نماید.

(2). گذشت که «عامیّ »، به حکم عقلِ خود عمل می نماید؛ و «صاحب قوّه اجتهاد»، به کسی

باشد که بهره ای از علم داشته باشد.

شرایط مرجع تقلید

س. شخصی که جائز التقلید است، شرایط و اوصافش را بیان فرمایید.

ج. چند شرط در آن، معتبر است: (1)

=============

شرح:

مقتضای اجتهاد در این مسأله؛ و اگر در اجتهادِ در آن هم عسر و حَرَج واضح الانتفاء مسأله، باشد، شریک می شود با عامی در حکم؛ پس در هر صورت [این] مسأله تقلیدی نیست، اگر چه حکم آن که جواز تقلید باشد، در عامیِ محض، مسلّم است؛ و در غیر صاحب قوّه اجتهاد، قریب به اتّفاق اصحاب است در صورت قرب به اجتهاد؛ لکن در صورت علم به خطأ مفتی در مستندِ معلومِ نزد مستفتی با احتمال مصادفتِ با واقع، خالی از اشکال نیست، بلکه باید قطع به عدم جواز تقلیدِ شخصِ این مفتی کرد.

و محلّ تأمّل، صورت ظنّ ، یا احتمال استناد به غیر صحیح نزد مستفتی است از حیث لزوم فحص یا جواز تقلید مادام [که] عالم به مستندِ غیرِ صحیح نباشد.

وظیفه مجتهد

و امّا «صاحب قوّه اجتهاد»، پس عدم جواز تقلید او مادام که اجتهادش در مسأله، فعلیّت پیدا نکرده است، منسوب به اکثر فقها است، چنانکه منقول است از «مُنیه» و «احکام»؛ و مختار، جواز آن است با عسر شخصی.

و همچنین است مجتهدِ بالفعل در غیر مورد فعلیّت اجتهاد، در صورت عسر اجتهاد در خصوص مسائل شخصیّه خودش، اگر چه احتیاط در ترک آن است.

و بالجمله جواز تقلید در هیچ یک از این صور، تقلیدی نیست و باید مکلّف، به استقلال عقل خودش، یا به اجتهاد خودش در این مسأله، اعتماد نماید.

(1). علی الاحوط در مجموع آنها، و در ذکورت بلکه در غیر آن و طهارت مولد،

اول: آن که بالغ باشد. دوم: آن که عاقل باشد. سوّم: آن که ایمان داشته باشد، به این معنی که اثنی عشری باشد. چهارم: آن که عادل باشد. پنجم: آن که ولد الزنا نباشد. ششم:

آن که مجتهد باشد. هفتم: آن که حیّ باشد، پس تقلید میّت، جایز نیست.

تقلید میت

س. باقی ماندن بر تقلید میّت، جایز است یا نه ؟

ج. جایز نیست. (1)

=============

شرح:

نقل اتّفاق اصحاب شده است.

(1). جایز است - بنا بر اقوی - در آنچه تقلید در آنها محقّق شده است، در صورت تساوی میّت و حیّ ؛ و اظهر وجوب بقا است در صورت اعلمیّت از حیّ .

بدان که پس از آن که مکلّف فهمید جواز تقلید در مسائل تقلیدیّه را - به علم خود یا اجتهاد خود - راجع به شروط مفتی، باید به علم خود، یا اجتهاد خود، یا اتّفاق مجتهدین در خصوص شرطیّت شرطی یا عدمش، یا تقلید واجدِ شرط، اعتماد نماید.

و چون مسأله [عدم جواز] تقلید میّت - ابتداءً - نزد امامیّه تقریباً مسلّم است، لذا تکلیف نسبت به آن که عبارت از شرطیّت حیات در تقلید ابتدایی باشد، روشن است.

و امّا بقای بر تقلید میّت، پس مورد اختلافست، و باید مکلّف در صورت عدم علم یا اجتهاد در این فرع و عدم توافق میّت و حیِّ متعیّن یا جایز التقلید فی نفسه، در مسأله جواز بقا، تقلید از واجد شرط نماید؛ و واجد شرط نسبت به احتمال شرطیّت حیات در بقا و عدم آن، حیّ است؛ و میّت، صلاحیّت از برای تقلید نسبت به این جهت از شک در مسأله را، ندارد.

و اما نسبت به احتمال وجوب بقا - به جهت احتمال حرمتِ عدول حتی به مساوی، چنانکه قولی بر آن است، یا به جهت رعایت اعلمیّت میّت، که فی الجمله

تقلید اعلم

س. تقلید اعلم واجب است یا نه ؟ ج. واجب است علی الاحوط. (1)

=============

شرح:

رعایت آن لازم است، پس چون این مسأله بقائیّه نیست و تقلید در آن، ابتدایی است - باید رجوع به حیّ نماید [که] اگر در احتمال حرمتِ بقا، حیّ مطلقا منع کرد، تکلیف روشن است؛ و اگر تجویز کرده است، مسأله وجوب بقا را هم، از حیّ باید استعلام نماید؛ و همچنین اگر در غیر صورت اعلمیّت میّت، منع نموده بود.

پس حرمت و جواز و وجوب و تخییر، همه اینها باید مأخوذ از حیّ باشد به ملاکهای مختلف که مذکور شد.

و در این مسائل تقلیدیّه، عمل به قول حیّ می نماید، از حرمت بقا مطلقا، یا در غیر صورت اعلمیّت میّت، یا وجوب بقا در صورت اعلمیّت او.

و در صورت شک در وجوب بقای بر تقلیدِ میّت اعلم، اگر چه حیّ ، واجد نیست مگر آن که جهتِ شک، احتمال اشتراط حیات در صورت اعلمیّتِ میّت در بقا باشد، نه احتمال مانعیّت اعلمیّت در طرف تقلید بقایی، لکن چون این مسأله، بقائیّه نیست - زیرا اگر تقلید در این مسأله جایز باشد، تقلید ابتدایی است مگر در فرض نادری - لذا این مسأله را نمی تواند از اعلمِ [میّت] اخذ نماید، و باید از حیّ ، تعیین تکلیف نماید.

پس مرجع برای مکلّف در جمیع احتمالاتِ شک در بقا، حیّ است در وظیفه او نسبت به سایر مسائل تقلیدیّه از [قبیل] وجوب عدول به حیّ ، یا وجوب بقای بر تقلید اعلم، یا تخییر، و اللّٰه العالم.

(1). اظهر وجوب است در صورت عدم لزوم عسر شخصی در تشخیص اعلم، یا در وصول به فتاوای او در جمیع مسائل و فروع آنها.

..........

=============

شرح:

تعارض اعلمیّت و اورعیّت

فرع 1. اگر معارض شود اعلمیّت مجتهدی با اورعیّتِ مخالف او، با مساوات در سایر مرجّحات، دور نیست رجحان اقوی از ظنّ حاصل از قول اعلم و حاصل از قول اورع، لکن اظهر، اقوائیّت ظنِّ حاصل از قول اعلم است.

ترجیح به اعدلیّت

فرع 2. اگر یکی از متساویین در سایر صفات، اعدل و اورع باشد، دور نیست رجحان اعدل، اگر ظنّ حاصل از قول او اقوی و او اَوثق در فتوا باشد. و شاید این مطلب در موارد حکم، مختلف باشد، لکن مطلقا ترجیح به اعدلیّت و اقوائیّتِ ظنّ به سبب آن، خالی از وجه نیست، اگر چه ظنّ حاصل به سبب اعلمیّت، اقوی از ظنّ حاصل به قول اورع است، و عمل در این مسأله، به نظر مکلّف است اگر چه مستفاد از رأیِ اورع باشد در صورت عدم میسوریّت علم، یا اجتهاد در آن، و یا مراجعه به اهل خبره در تشخیص اوثق.

وظیفه مکلّف در صورت تساوی مجتهدین

فرع 3. در صورت مساوات مجتهدین در علم و ورع و عدم امکان و میسوریّتِ ترجیح به مرجِّحات ثابته که موجب اقوائیّت أحد الظنّین می شوند، مثل شهرت با أحد القولین، مخیّر است مکلّف - علی الصحیح - در تقلید هر کدام؛ پس رجوع می کند در این مسأله - که جواز تقلید است علی التخییر - به حکم عقل مستقلِّ خود، یا اجتهاد خودش، یا تقلید از مجموع می نماید در صورت موافقت ایشان در این مسأله که تخییر در صورت مساوات باشد.

فرع 4. در صورت مساوات در فقه و به جهت مختصّه به فقه و اختلاف در سایر علوم که مبادی فقه می شود و مختلف می شود اخذ نتیجه فقهیّه با اختلاف مراتب در آنها، اظهر،

..........

=============

شرح:

ترجیح به اقوائیّت ظنّ به جهت مختصّه فقه است، مانند اعلمیّت، بلکه از مصادیق اعلمیّت است، اگر چه از مصادیق افقهیّت به نحو معلوم نباشد؛ پس باید در ترجیح به آن، حفظ شود مساوات در سایر جهات متقدّمه، از موافقت شهرت و عدم آن.

معنای اعلمیّت و اورعیّت و مرجّحیت آنها

فرع 5. مراد از اعلمیّت - که موجب ترجیح است - این است که: «شخص، خطای او در استنباطِ فرع از اصل در تأسیس اصل یا تفریع فرع، کمتر باشد از دیگری».

و مراد از اورعیّت - که موجب ترجیح است علی المختار - این است که «شخص، به واسطه مزید قوّت ایمان، مسامحه او در فحصِ لازمِ در استنباط، کمتر باشد، و اَوْلیٰ به محافظه کاری در این مقام باشد».

و از اینجا معلوم می شود که انفکاک این دو صفت به نحوی که موجب ترجیح می شوند، بعید یا نادر است؛ بلکه اظهر این است که اورعیّت اگر مستلزم ازید بودنِ فحص باشد، مستلزم اعلمیّت می شود با مساوات در سایر خصوصیات؛ و آنچه موجب ترجیح است فی نفسه، اورعیّت به معنی اعدلیّت است؛ و اظهر این است که این مطلب، قابل انفکاک از ازید فحصاً است.

پس در معارضه اتقیٰ بودن با اعلمیّتِ به معنی اقویٰ علماً یا اکثر فحصاً که مستلزم اقلیت خطأ است، رجحان با اعلمیّت است، بنا بر اظهر. و در صورت تساوی در مرتبه علم، رجحانِ به سبب اعدلیّت، خالی از وجهِ موافقِ احتیاط نیست.

لزوم فحص از اعلم و حکم ظن و احتمال

فرع 6. اظهر این است که حکم عقل به تخییر، بعد از فحصِ از اعلمیّت و یأس از ترجیح به آن است؛ پس فَحص از آن لازم است، مانند فحص از صفات راوی از قبیل

س. معنی اعلم را بیان فرمایید.

ج. اعلم، یعنی استادتر در بیرون آوردن حکم اللّٰه «تعالی» و فهمیدن آن از ادلّه شرعیّه. (1)

س. اجتهاد به چه چیز ثابت می شود؟

=============

شرح:

«افقهیّت» و «اصدقیّت» در مورد ترجیح.

و چنانچه ظنّ به اعلمیّت در صورت عدم میسوریّت تحصیل علم، یا احتمال غیرِ معارض آن در صورت عدم میسوریّت ظنّ ، موجب اقوائیّت أحد الظّنین می شود، دور نیست ترجیح به آن ظن یا احتمال، در صورت مساوات در سایر مرجّحات، اگر چه رعایت احتیاط در اخذ به احوط القولین اَوْلیٰ است؛ و احوط است در صورت عدم علم، چه ظنّ باشد و چه احتمال منحصر در واحد؛ و مکلّف در این صورتِ مسأله، عمل به علم خود، یا به اجتهاد خود، یا به تقلید موافق با احتیاط، می نماید به ترتیب مذکور از حیث تمکّن و عدم.

طرق ثبوت اعلمیّت

فرع 7. ثابت می شود اعلمیّت به «علم وجدانی»، و «شهادت عَدْلین»، و «شیاع» مفید اطمینان عقلایی علی الاظهر، و همچنین به «ظنّ اطمینانی عقلایی» در یکی از اطراف شبه، و گذشت حکم ظنّ مطلق و احتمال منحصر در یکی از اطراف شبهه، و همچنین است اورعیّت در اسباب ثبوت شرعاً.

پس چنان که ذکر شد، مکلّف در ابتدای تقلید، تحصیل نماید این مسأله را - که مصحح تقلید است - به علم یا اجتهاد خود، یا تقلید از مجموع، یا اوفق با احتیاط از دو نفرِ منحصر مثلاً، و عمل می کند به آن چه که با او، اعلمیّت، ثابت می شود، و از این راه، تقلیدِ در سایر مسائل می نماید.

(1). گذشت معنی اعلمیّت.

ج. ثابت می شود اجتهاد، به علم، یا به خبر دو عادل از اهل خبره، یا جمعی از اهل خبره که قول آنها مفید علم باشد. (1)

س. اعلمیّت، به خبر عدل واحد از اهل خبره و به شیاع، ثابت می شود یا نه ؟

ج. با عدم تمکّن از علم و عدم تمکّن از طریق معتبر، مطلق ظنّ ، کافی است، چه از قول عدل واحد از اهل خبره حاصل شود، و چه از شیاع، و چه غیر اینها. (2)

س. هرگاه مکلّف دستش به اعلم نرسد، چه کند؟

ج. مخیّر است ما بین تقلید غیر اعلم با رعایت الاعلم فالاعلم، و عمل به احتیاط اگر چه مستلزم تکرار باشد اگر لغرضٍ صحیح باشد.

س. معنی الاعلم فالاعلم چیست ؟

ج. یعنی هرگاه پنج مجتهد یا بیشتر که هستند، هر کدام از اینها که علمش بیشتر است و استادتر است در فهمیدن حکم خدا از دیگران، به او تقلید کنند.

عدم دسترسی به مجتهد

س. هرگاه اصلا دستش به مجتهد نرسد، نه اعلم و نه غیر اعلم، چه کند؟

ج. عمل به احتیاط کند اگر موجب عسر و حرج نشود، و الّا واجب است هجرت از آن محل اگر عسر و حرج نباشد، و الّا اخذ نماید به قول مشهور ثم الاشهر فالاشهر؛ و اگر آن هم متعذِّر باشد، رجوع کند به اوثقِ اموات، (3) و الّا عمل می کند به مظنون خود، و

=============

شرح:

(1). از هر سببی علم حاصل شود کافی است.

(2). گذشت حکم ظنّ و احتمال منحصر.

(3). بلکه با رعایت اعلمیّت و اوثقیّت به ترتیب و تفصیلِ مقرّرِ در اَحیا، اظهر است، و لزوم عسر بر عامی، یا عدم آن، در غیر تقلید میّت، واضح است؛ و همچنین اعتبار اعلمیّت و اوثقیّت در بین اَمواتی که وصول به آخرین فتاوایِ ایشان، ممکن است.

اگر ظن ندارد، عمل کند به احتمال.

س. هرگاه طریقه احتیاط را نداند، چه کند؟

ج. می پرسد از دو نفر عادل از اهل خبره، یا یکی که خبر بدهد از طریق احتیاط به رأی مجتهدی. (1)

عدول به اعلم

س. هرگاه تقلید غیر اعلم نمود، بعد متمکّن شد از تقلید اعلم، عدول واجب است یا نه ؟

ج. بلی واجب است عدول به اعلم. (2)

=============

شرح:

و دور نیست اکتفا به ظنّ و احتمال منحصر با ترتیب در این مقام مثل احیا و سقوط این شرط در صورت عسر و یا معارضه؛ پس بعد از عسرِ رجوع به اوثق، رجوع به قول مجتهدِ عدل از اموات نماید؛ و با عسر این رجوع، عمل به مطلق ظنّ به وظیفه یا احتمال با ترتیب به حسب اِمکان با رعایت احتیاط در خصوص موارد عدم عسر، نماید.

لکن آنچه ذکر شد، در صورت امکانِ رجوع در خصوص این مسأله، به حیِّ از مجتهدینِ عدول است، و الّا عمل می کند به استقلالِ عقلِ خودش، یا اجتهاد خودش در صورت امکان، در تشخیص وظیفه فعلیّه در صورت مفروضه در متن.

(1). از احیا که از او اصل احتیاط را اخذ نموده، و اگر ممکن نشد، از اعلمِ اموات، چنانکه ذکر شد؛ پس مشروط است به این که موظّفِ به تقلید، در فرض عدم تمکّن از مجتهد در سایر مسائل، در اصل احتیاط و کیفیت آن که وظیفه فعلیّه اوست، به حسب تقلید، بعد از عدم میسوریّت علم و استقلال عقل، یا اجتهاد در تشخیص توظیفِ به احتیاط و کیفیّت آن - چنانکه ذکر شد - عمل نماید با حصول ظنّ اطمینانی، به قول یک نفر، بنا بر احوط.

(2). به ابتدای تقلید در آنچه عمل نکرده از اعلم؛ و به ترک بقا در آنچه عمل کرده

..........

=============

شرح:

است، بنا بر اظهر در اخیر در غیر آنچه قول غیر اعلم، احوط باشد از قول اعلم، چنانکه در جمیع مواردِ دوران، رعایت این خصوصیّت می شود.

و وجوب رجوع به اعلم، مثل وجوب تقلید اعلم است ابتداءً ، که مشروط به عدم لزوم عسر و حَرَج است، چنانکه گذشت. و آنچه ذکر شد از وجوب عدول، مختار حقیر است موافقاً للماتن - قدّس سرّه -.

و در صورت مساوات که جایز است عدول، احوط ترک آن است در اثنای عمل واحد مثل نماز بلکه در وقایع مرتبطه - مانند نماز با وضو، یا عصر با ظهر از مواردِ علم به مخالفت متأخّر با واقع، یا مخالفت احد العملین با واقع - در بعضی از صور آن، ترک عدول، موافق احتیاط است.

و وجه جوازِ عدول، ضعف نقلِ اجماع بر منع است به مخالفت اعاظم، مثل «محقّق» و «شهید» ثانیین و «سیّد» در «مفاتیح»، و غیر ایشان.

و در صورتی که در مسأله جواز عدول، تقلیدی نکرده باشد، می تواند نفس این مسأله را از معدول الیه تقلید نماید، و عدول در سایر مسائل نماید حتی با منع اوّلی؛ و اگر تقلید کرده است و رأی اوّلی عدم جواز عدول به غیر اعلم بوده، نمی تواند عدول نماید، مگر با علم، یا اجتهاد خود، یا اعلمیّت معدول الیه، با توافق هر دو در جواز عدول به اعلم.

و اگر اعلم، منع عدول به اعلم کرد، جایز است ترک عدول به او در صورت اخذ این مسأله از اعلم؛ پس مدار، بر تقلیدِ مسأله جواز عدول است حدوثاً یا بقاءً در صورت عدم علم یا اجتهاد مکلّف، و ظاهراً در هر صورت، اخذ آن از خصوص مقلَّد سابق صحیح نیست، مگر در صورت سبق تقلید در این مسأله از او، و [این که] او اعلم و مانع از عدول از اعلم بوده است.

کیفیّت تحقّق تقلید و راه اخذ فتوا

س. معنی تقلید چیست ؟

ج. حقیقت تقلید عمل است، نه اخذ لِلْعَمل، علی الاقوی. (1)

س. طریقه یاد گرفتن مسائل را بیان فرمایید.

ج. از خود مجتهد اخذ کردن، یا از ناقلی که عادل باشد یا ثقه، یا از کتابی که فتوای مجتهد در او باشد، چه علم به صحّت او باشد یا ظنّ اطمینانی. (2)

معلوم نبودن اعلم

س. آیا دو مجتهد که فقاهت ایشان در شیاع، مساوی فهمیده شود، و بعد از فحص، اعلمیّت (3) هیچ کدام معلوم نباشد، پس در این صورت، تکلیف چیست ؟

ج. مقلِّد مخیّر است در تقلید هر یک.

=============

شرح:

(1). یعنی اخذ الفتوی للعمل محتاج به عمل است در تحقّق تقلید، و امّا اکتفا به محض موافقت عملیّة بدون استناد به نحوی که حکم به صحّت عمل بشود در آثار تقلید از قبیل حرمت عدول مگر به اعلم و جواز بقای بعد از موت بنا بر قول به آن، پس محل تأمل است.

پس بر مکلّف است تحصیل حجّت فعلیّه در این مسأله در وقت ابتلای به آثار تقلید که ذکر شد. و گذشت مختار در حکمِ بقا، و خواهد آمد مختار در حکمِ عدول، إن شاء اللّٰه تعالی.

(2). بنا بر احوط (مختار) در اینجا، و در دوم و سوم در لزوم اطمینان.

(3). گذشت حکم ظنّ به اعلمیّت و احتمال منحصر آن، و همچنین است تخییر در وظیفه در زمان فحص اگر چه متعقَّب به علم بشود، و اعاده و قضای ما سبق، لازم نیست علی الاظهر. و گذشت اشاره به سایر صفات موجبه ترجیح، پس در تخییر، عدم آنها به نحو مذکور، معتبر است.

تبعیض در تقلید

س. آیا جایز است که یکی از این دو مجتهد که مساوی هستند، بعض مسائل را از این تقلید نماید و بعضی را از آن ؟

ج. بلی جایز است.

س. در صورت موافقت مجتهدَین در رأی، تعیین احدهما، لازم است یا نه ؟

ج. تعیین لازم نیست. (1)

عدول از حیّ به حیّ

س. عدول از مجتهد حیّ به حیّ ، جایز است یا نه ؟

ج. جایز است، ولی احوط ترک عدول است مگر به اعلم. (2)

عمل بدون تقلید

س. عمل جاهلِ قاصر را، بیان فرمایید.

ج. جاهل قاصِر، عملی که کرده است، مثل نماز و صحیح دانسته است و قربةً الی اللّٰه

به جا آورده، اگر عملش با رأی مجتهد حیّ اعلم (3) - که در زمان عمل، مکلّف به تقلید

=============

شرح:

(1). در حکم به صحّت عمل فعلاً؛ امّا حرمت عدولِ از هر یک و جواز بقا به فتوای هر یک بعد از موت، پس مورد تأمّل است، چنانکه گذشت.

(2). این احتیاط در غیر وقایع متعدّده غیر مرتبطه، ترک نشود. و مانند اعلمیّت است اورعیّت علی الاظهر.

(3). یا احد المتساویین در علم و سایر صفات لازمه، و همچنین است حال در مقصّر در مسأله آتیه، لکن جاهل قاصر، به مورد قصور، مکلّف نبوده؛ و در مثل وجوب قضا، متَّبع، فتوای مقلَّد بعد از تمکّن است.

و در مقصّر اگر موافق با رأی اعلم یا مقلَّدِ حال العمل بوده، پس اظهر، تحقّق تقلید

او بوده نه در زمان تنبّه - مطابق افتاد، عملش صحیح است، و الّا فلا.

س. صحّت و فسادِ عملِ جاهل مقصِّر را بیان فرمایید.

ج. اگر فرض شود که عمل را به قصد قربت کرده و به رأی مجتهدِ حیِّ اعلم مطابق افتاده، عملش صحیح است، و اگر مطابق نیفتاده، عملش باطل است.

معنای عدالت

س. «عدالت» حُسْن ظاهر است یا ملکه ؟

ج. «عدالت» ملکه است و حسن ظاهر، کاشف از ملکه است و حسن ظاهرِ مفیدِ ظن - نوعاً و طبعاً - کافی است. (1)

س. معنای «عدالت» چیست ؟

ج. «عدالت» عبارت است از آن که: «اجتناب از گناهان کبیره کند و اصرار بر گناهان صغیره ننماید به جهت ترس از خدا».

س. «اصرار بر صغیره» چه معنی دارد، بیان فرمایید.

=============

شرح:

است، اگر چه اسنادی که طریقیّت دارد برای امتثال نبوده [است].

و همچنین در صورت مخالفت، اگر موافق با رأی مقلَّدِ بعدی باشد، به نحوی که به فتوای او، اعاده یا قضا نداشته باشد، می تواند استناد به آن نماید در نفی اعاده و قضا؛ و همچنین [است در صورت]، تشخیص مکلَّف، موافقت با واقع را، یا عدم لزوم اعاده و قضا را به اجتهاد خودش.

و امّا در صورت شک در موافقت و عدمش، پس با عدم محفوظیّتِ صورت عمل، می تواند حکم به صحّت اعمال گذشته نماید.

(1). احوط اعتبار ظنّ اطمینانی به عدالت است که عبارت از ملکه باعثه بر اجتناب از کبایر و از اصرار بر صغایر است، یا اجتنابهایی که از ملکه باعثه بر تقوای صادر باشد در احکامِ شرعیّه عدالت.

ج. «اصرار» عبارت است از آن که مداومت نماید بر آن گناهِ صغیره ای که کرده است هر چند دو دفعه باشد و اگر یک دفعه کرده باشد و عزم دارد که مرتبه ثانیه، آن گناه را بکند، به مجرّد عزم، اصرار متحقّق نمی شود.

شک در اصل تقلید

س. اگر کسی شک کند در اصل تقلید، که آیا تقلید کرده است یا نه، تکلیفش چیست ؟

ج. اگر پیش از عمل در شک باشد، (1) بنا بر نبودن تقلید می گذارد و در باقی اعمال تقلید می کند؛ و اگر بعد از عمل باشد، اعتبار به شک نیست و عمل گذشته اش صحیح است؛ و اگر در اثنای عمل باشد مثل نماز، اعاده نماید با تقلید. (2)

عدم اطلاع از وفات مجتهد

س. اگر مجتهد بمیرد و مقلِّد، مطّلع بر موت او نشود مگر بعد از مدتی، تکلیف او چیست ؟

ج. اعمالی که در آن مدت از او، بر طبق رأی آن مجتهد صادر شده، همه صحیح است و قضای آنها لازم نیست اگر آن اعمال مطابق بوده باشد با رأی مجتهدی که بعد از فوت مجتهد اوّل، تکلیفش رجوع کردن به او بود. (3)

دو فرع در تقلید اعلم

س. دو مجتهد اگر یکی اعلم باشد و یکی دیگر اوثق در فتوی، تقلید کدام یک را مقدّم بدارد؟

=============

شرح:

(1). گذشت احتیاج تقلید به عمل، پس شک در آن قبل از عمل، تصویر ندارد.

(2). عدم قابلیّت عمل برای تصحیح، در مثل شک در صحّت جزء مقدّم با دخول در سایر اجزای بعدیّه با تقلیدِ معلوم، مورد تأمّل، بلکه منع است.

(3). بدون عسر، و متَّبع در لزوم اعاده و قضا در صورت مخالفت، قول حیّ است. و در احراز مطابقت، رعایت می شود آنچه گذشت در جواز یا وجوب بقای بر تقلید میّت.

ج. اعلم مقدّم است؛ (1) و بر فرض تساوی در علم، اوثق، مقدّم است علی الاحوط. (2)

س. اگر اعلم با غیر اعلم موافق باشد در فتوی، آیا جایز است تقلید غیر اعلم ؟

ج. بلی در این صورت جایز است، بلکه جایز است با عدم علم به مخالفت تفصیلا، یا اجمالاً به طریقه شبهه محصوره. (3)

=============

شرح:

(1). گذشت رجحان اقوی الظنّین؛ و در صورتی که اورعیّت و اوثقیّت، باعث زیادتی و اقوائیّت داعی در کمال فحص نباشد، دور نیست [که] اقوی قول اعلم باشد.

(2). بلکه علی الاقوی اگر سبب شود که ظنّ حاصل از قول او اقوی باشد به نحوی که اشاره به آن، در حاشیه متقدّمه شد.

(3). احوط، تقلید اعلم است با احتمال مخالفت با غیر اعلم در صورت میسوریّتِ وصول به فتاوای اعلم.

الفصل الثانی ضمیمة

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ

الحمد للّٰه وحده و الصلاة علیٰ سیّد الأنبیاء و علی السّادة الأوصیاء من آله الطاهرین، و اللعن علی أعدائهم أجمعین.

و فی کیفیّة الاحتیاط ایضاً لا بدّ من أن یکون مجتهداً أو مقلّداً أو مراعیاً لجمیع الاحتمالات؛ فعمل العامّی بدون شیء ممّا ذکر، باطل فی العبادات إلّا مع التقرّب و الموافقة لما تعلّق به العلم بعد العمل أو علم بموافقته لفتوی من کان یجوز له تقلیده فی زمان عمله و الاحتیاط بالتکرار جایز و لیس بلازم إلّا فیما لم تکن فیه فتویٰ صحیحة متّبعة.

معنی التقلید و حکم العمل بدونه

الجاهل القاصر و عباداته بمجرّد الموافقة بدون ما ذکر؛ بل المقصّر أیضاً إذا تمشّی منه القربة فی العبادات، لا یعاقب إلّا علی موارد المخالفة للواقع المفتی به أو الغیر المفتیٰ به خلافه و یجوز العدول قبل العمل فی حکمه إلی المساوی مطلقاً و مع العمل أیضاً حیث لا محذور آخر؛ و یجوز البقاء علی تقلید المیّت مع العمل الموافق و لا یجوز مع عدم العمل الموافق لمن کان یجوز له تقلیده.

تقلید المیّت

تقلید الأعلم و المرجّحات

شرائط المقلَّد و معنی العدالة

لزوم تعلّم المسائل

زوال صفات المقلَّد

طریق الوصول إلی فتوی المقلَّد

وظیفة المکلّف فی زمان الفحص

المعیّن و لا یتعیّن علیه أحوط الأقوال فی أطراف الشبهة مع العسر الشخصی؛ و کذا بعد الفحص و الیأس عن التشخیص، بل زمان الفحص کزمان الیأس؛ فالاحتیاط فیها علی الندب فی التقیّد بالعسر.

و یقدّم المظنون علی المشکوک علی الأحوط و لا یلزم التعیین فی التقلید فی المتساویین فیما توافقا فیه و لا فی المختلفین إذا عمل بأحوط القولین مثلاً.

العدول

الرجوع إلی الأعلم فالأعلم فی الاحتیاط

التعارض بین الأعلم و الأورع

العدول إلی الأعلم

و التبعیض فی التقلید إذا لم یستلزم محذوراً، کما مرّ؛ و إذا اختلفا فی الفضل بحسب الکُتب و الأبواب - کالمعاملات و العبادات - تعیّن التبعیض المذکور و یجوز العدول مع التساوی إذا لم یلزم محذور.

خطأ المبلِّغ للحکم

فرض جواز تقلید غیر الأعلم

الرجوع الی المجتهد الحی فی مسألة البقاء علی تقلید المیت

فوت المرجع

عمل من لم یقلّد تقلیداً صحیحاً

من أعماله فتوی من أحرز أنّه کان یجب علیه تقلیده حال ذلک العمل صحّ ؛ و کذا مع المخالفة إذا أفتاه مقلَّده فعلاً بعدم وجوب الإعادة فی الحال و إن کان المقلَّد حال العمل موجباً للإعادة.

حکم المقلّد فی احتیاط الأعلم اللزومیّة

فوت المرجع و مسألة انعزال الوکیل و المأذون

اختلاف فتوی المیّت و الحیّ

التقلید بلا فحص

و إذا أحرز الشروط للتقلید ثمّ شکّ فی بقائها، لم یجب علیه الفحص، بل یبقی ما لم یعلم بزوالها أو یثبت ذلک.

انحصار الأعلم فی المحصورین

حرمة الإفتاء لغیر أهله

عدم جواز نقض حکم الحاکم الجامع للشرائط

تقلید غیر واجد الشرائط

حکم الأعمال المشکوکة السابقة

إذا عرض للمصلّی ما لا یعلم

العلم الإجمالی بعدم التقلید فی أعمال

و یحتمل أنّه إن کان فی هذا الزمان الذی هو بصدد القضاء فیه بحیث قامت حجّة عنده باجتهاد أو تقلید علی عدم وجوب المتروک أو عدم مانعیّة الموجود بحیث لو وقع العمل غفلة فی هذا الزمان ثمّ تنبّه، لم یجب الإعادة و القضاء لاقتضاء هذه الحجّة عدم الفوت و عدم الإعادة و القضاء أنّه لا یجب الإعادة أو القضاء فی مفروض المسألة؛ فإنّ خصوص زمان الحجّیة لا ینافی عموم مفادها و مدلولها.

کتاب طهارت

اشاره

تطهیر متنجّسات

ضمیمة

احکام نجاسات

احکام مطهِّرات

احکام تخلّی و استبرا

احکام وضو

احکام غسل

غسل جنابت

احکام دماء ثلاثه

احکام اموات

احکام تیمّم

فصل اوّل تطهیر متنجّسات

اشاره

فصل اوّل

تطهیر متنجّسات

س. کیفیت تطهیر نجاسات را به آب قلیل و کر و جاری و به آب باران، بیان فرمایید.

ج. اگر متنجّس به بول است، در آب قلیل، دو مرتبه شستن واجب است، و غساله آن نجس است اگر ملاقیِ عین نجاست باشد، و الّا پاک است مطلقا، ولی احتیاط شدید (1) در اجتناب است. و در آب کر، دو مرتبه شستن احوط است اگر چه اقوی کفایت یک مرتبه است، و در جاری یک مرتبه کفایت می کند؛ و در متنجّس به غایط و منی یا خون، به آب قلیل بعد از زایل شدن عین نجاست به آب، یک مرتبه شستن کافی است و بهتر، شستن دو مرتبه است.

و امّا در کر و جاری، بعد از زوال عین نجاست به کرّ و جاری، طهارت محقّق می شود و آب باران زمان باریدنش، حکم آب جاری را دارد به شرط این که جریان

=============

شرح:

(1). این احتیاط ترک نشود در مطلق غساله؛ پس محکوم است به حکم محلّ قبل از غسله علی الاحوط، لکن در صورت عدم امکان اخراج غساله یا لزوم عسر و حرج در اخراج آن - مثل ارض رخوه - محکومیّت غساله به حکم محلّ بعد از غسله، خالی از وجه نیست؛ و احتیاط در مثل آن در اقتصار به سایر مطهِّرات غیر آب قلیل، اَولیٰ و أخذ به یقین است. و خواهد آمد حکم غَسل مخرج بول و غایط از حیث تعدّد در بول و از حیث نجاست غساله، ان شاء اللّٰه تعالی.

داشته باشد، (1) بلکه صدق باران عرفاً کافی است علی الاقوی.

س. بدن تماماً یا بعض بدن هرگاه نجس باشد و داخل در آب کر، مثل خزینه، یا جاری مثل چشمه شود، بعد از ازاله نجاست، بیرون آمدن از آب می خواهد یا نه ؟

ج. لازم نیست مطلقا.

اخراج غساله

س. اشیای متنجّسه - مثل لباس و غیره - در آب قلیل یا کرّ یا جاری، فشار دادن، لازم است یا نه ؟

ج. لازم نیست مطلقا؛ (2) بلی استیلای آب بر باطن لازم است؛ (3) پس در قلیل که تعدّد لازم (4) است، اخراج آبِ اوّل به مقداری که آب ثانیاً مستولی شود بر باطن (5) و لو به تدافع، کافی است.

تطهیر لباسی که رنگ پس می دهد

اشاره

س. لباسی که به «نیل» یا به «بقم» یا به غیره رنگ شده نجس می شود، در تطهیرش تا مادامی که رنگ پس می دهد، پاک می شود یا نه ؟

ج. اگر آبِ رنگین بیرون بیاید که از خود نیل در آن نباشد و آب را مضاف نکند، پاک می شود؛ و اگر از خود نیل در آن باشد، پاک نمی شود، و همچنین اگر آب را از اطلاق

=============

شرح:

(1). بر زمین و لو به تقدیر صلابت.

(2). در قلیل، احوط انفصال غساله، در غیر قابل عصر؛ و عصر، در قابلِ آن است مطلقا، بدون مکثِ خارج از متعارف در غسل آن؛ و مثل آنها است، ازاله به تجفیف و نحو آن.

(3). در طهارت باطن اگر متنجّس باشد باطن آن، چنانچه در ثیاب رقیقه، غالب است.

(4). در متنجّس به بول و همچنین در دفعه ثانیه علی الاحوط.

(5). بر باطن متنجّس مثل دفعه اُولی بعد از إخراج غساله آن.

بیرون کند و مضاف نماید. (1)

فرع

س. اگر شخص دستهایش نجس باشد و بول و غایط هم کرده باشد و آب باشد، لیکن کمتر از کرّ؛ و ظرف هم نباشد که آب را بردارد به جهت تطهیر نجاست، تکلیفش چیست ؟

ج. اگر ممکن است آب را به دهن خود بردارد و بریزد به دستهایش تا ازاله نجاست نماید و بعد دست را ببَرد به مخرج غایط و به دست دیگر آب بریزد به دست و محلّ را تطهیر نماید. (2)

تطهیر در بول شیر خوار

س. طفل شیرخوارِ پسر که هنوز غذاخور نشده (3) شیر خنزیر و کافر هم نخورده، بول به جایی بکند، مثل فرش یا لباس یا زمین یا غیر اینها، [تطهیر آن] به ریختن آبی که بر آن غلبه نماید، کفایت می کند یا نه ؟

ج. بلی کافی است و احوط خروج آب غسله مُزیله است. (4)

=============

شرح:

(1). پس در نجاست ثوب باید طوری باشد که یا نیل موجود، متنجّس و غیر قابل تطهیر باشد، یا این که آب از اطلاق، خارج شود؛ لکن در کثیر و نحو آن، خروج آب از اطلاق، مضرّ نیست به طهارت اگر بعد از وصول، آبِ مطلق به صفت اطلاق باشد، مثل این که بعد از قدری مکث در آب، یا به توسط فشار دادن ثوب، آبِ خارج، مضاف شود.

(2). و همچنین احتیالهای دیگر برای مقصود، مانند سوراخ کردن از زیر آن آب تا جاری شود از طریق منحدر، به نحوی که بتواند تطهیر دستها و محل نجاست نماید بدون نجاست آن قبل از استعمال.

(3). حکم در غیر پسر، مبنی بر احتیاط است و همچنین اعتبارِ نخوردن شیر نجس.

(4). صدق غَسل، لازم نیست و همچنین فشار دادن و انفصال آب بعد از اخراج عین بول، علی الاظهر. و احوط اخراج عین بول است به پاشیدن آب یا قبل از آن، مگر در صورت استهلاک عین بول در آب زیاد، به نحوی که عرفاً از عین بول نمانده باشد.

تطهیر باطن اشیا

س. چیزهایی که قابل فشار نیست - مثل چوب و برنج و گندم و شبه اینها - هرگاه نجس شوند، یعنی آب نجس به جوف آنها برود، تطهیرشان به چه نحو است ؟

ج. تطهیرِ ظاهر آنها می شود، اما باطن، تطهیر آن مشکل است، مگر آن که علم به نفوذ آب در آنها حاصل (1) شود به مجرّد خیسیدن در آب.

تطهیر ظروف

س. هرگاه حب یا کوزه یا شبه آن مثلاً، آب نجس به جوف آنها برود، چه باید کرد؟

ج. اینها را نیز بخشکانند، بعد از آن در آب کر یا جاری بگذارند دو مرتبه علی الاحوط که آب در آنها نفوذ کند، پاک می شود و اقوی کفایتِ یک مرتبه است. (2)

فشار دادن فرش و مانند آن، ثیاب هنگام تطهیر

س. فرش یا لحاف یا حصیری که ریسمان دارد اگر نجس شود، داخل آب کرّ یا جاری کنند، بعد از ازاله نجاست، آیا احتیاج به لگد و فشارِ آن هست یا نه ؟

ج. حاجت به فشار و نحوه نیست. (3)

=============

شرح:

(1). بعد از تجفیف و رعایتِ نفوذ آب به صفتِ اطلاق در باطن در کثیر، مثل کرّ یا جاری، علی الاحوط.

(2). بلکه کفایت یک مرتبه در مطلق اوانی در غیر ولوغ کلب و خنزیر حتی در قلیل و در غَسل از بول و خمر و موت جُرَذ - که موش نر بزرگِ صحرایی است - خالی از قوت نیست اگر چه احتیاطِ در تعدّد، اولی است؛ بلکه احتیاط در تثلیث خصوصاً در خمر و موتِ جُرَذ»، انسب و اولی است.

(3). گذشت احتیاط در آنچه قابل فشار است و همچنین است مانند آن؛ پس احتیاط، در اخراج غساله است.

تطهیر باطن

س. هرگاه مغز هندوانه یا خربزه و مانند آن نجس شود، به آب کر یا جاری، ممکن است تطهیر آنها یا نه ؟

ج. بلی پاک می شود به کرّ یا جاری با رعایت تعدّد علی الاحوط. (1)

أمّا به آب قلیل، پس آن قدر آب بر آن بریزد که مستولی و مستوعب بر جمیعِ اجزای متنجّس بشود دو مرتبه و انفصال غساله نیز گردد (2) و در این صورت، طاهر می شود، و ضرر ندارد بقای بعضی از آب غساله در آن، و همچنین است حال در بقای [بعضی] از غساله، مثل لحاف و جامه های پنبه دار.

تطهیر ظروف

س. هرگاه آجر یا کوزه را از گِل نجس ساخته باشند، تطهیرش به چه نحو است ؟

ج. داخل در آب کرّ یا جاری نمایند تا آب به جوفشان برود به نحوی که آب به جمیع اجزای او مستوعب بشود، آن وقت پاک می شود.

س. [آیا] در ظرف، لازم است که سه دفعه شسته شود از هر نجاستی یا نه، بلکه یک دفعه کافی است ؟

ج. سه مرتبه باید شست اگر چه به آب کر یا جاری باشد احتیاطاً، اگر چه اقوی کفایت یک مرتبه است. (3)

تطهیر در ولوغ کلب

س. ظرفی که آب دارد، سگ اگر در او ولوغ نماید، یعنی به طرفِ زبان بیاشامد، حکمش چیست ؟

ج. اگر تطهیر به آب قلیل است، بعد از خاک مالیدن، سه مرتبه شستن لازم است علی

=============

شرح:

(1). لازم نیست این احتیاط در فرض مذکور و لکن گذشت احتیاط در تطهیر با کثیر.

(2). به نحوی که در برنج و گندم گذشت.

(3). چنانچه گذشت مثل آن در متنجّس به آب نجس بعد از ساخته شدن ظرف؛ پس اقوی کفایت یک مرتبه است در هر دو قسم از ظرف متنجّس.

الاحوط، بلکه علی الاقوی؛ و اگر به آب کرّ و جاری است، بعد از خاک مالی، سه مرتبه احوط است و یک مرتبه، اقوی است.

و در خاک مالیدن، اقوی (1) این است که اوّلا به خاکِ محض، تعفیر نمایند و ثانیاً به خاکِ ممزوج به آب.

س. [آیا] هر چیزی که در آن ولوغ، صدق نماید، خاک مالیدن می خواهد یا نه ؟

ج. بلی واجب است در ظروف، و از این قبیل است هاون و جاون و مانند اینها.

نحوه تطهیر ظرفهای بزرگ

س. [برای] تطهیر حوض نجس به آب قلیل و ظرفهای بزرگ که نصب نموده باشند، مثل دیگ آش پزی و قنّادی و خُم رنگرزی و آنچه از این قبیل باشد از چیزهایی که ممکن نیست شستن آنها در میان آب، چه باید کرد؟

ج. تطهیر آنها به این قسم است که آب را از طرف آنها جاری نمایند چنانکه همه اطراف آنها را بگیرد و بعد، آن غساله را که در ته آن جمع می شود، از آن بیرون بیاورند

[و] سه مرتبه (2) همچنین نمایند تا پاک بشود.

و اگر ته آن سوراخ باشد که هر دفعه تمام غساله از او خارج شود، یا ظرف را کج کرده

=============

شرح:

(1). این طریق احوط است؛ و کفایت مالیدن خاک ممزوج به آب، اقوی است؛ و اظهر عدم جریان حکمِ به تعفیر است در ولوغ خنزیر.

و احوط تعمیم حکم است به غیر آب از مایعات و به غیر ولوغ از مثل لیسیدن و شرب به باطن دهان از مقلوع اللِّسان؛ و همچنین خالی کردن آب ولوغ در ظرف دیگر، در جریان حکم در ظرف دوّم. و کافی نیست غیر خاک، مانند اشنان و صابون از قوالع؛ و کفایت آنها در صورت تعذّرِ تعفیر به جهت خصوصیّت ظرف، خالی از وجه نیست.

(2). اظهر کفایت یک مرتبه است در حیاض متنجّسه، اگر چه قائل به تثلیث در تطهیر اوانی با آب قلیل باشیم.

غساله را بریزد، پاک می شود.

و ظرفی که غساله با آن بیرون می آورند، باید پاک باشد در هر غَسله و همچنین دست؛ و هرگاه هر غسله، محتاج به تعدّد اخراج باشد [و] همان ظرف را بخواهد دوباره داخل در ظرف نجس شده نماید، احتیاج به شستن ندارد و همچنین دست شخصی که آب را بیرون می آورد و ملاقات به آن نموده، و احوط شستن است.

چند فرع

س. [از] زغالی که از چوب نجس، حاصل می شود، اجتناب لازم است یا نه ؟

ج. احوط اجتناب است اگر از حقیقت چوب، چیزی (1) باقی باشد، و الّا فلا.

س. بخار یا دود یا شعله ای که از نجس یا متنجّس برخیزد، پاک است یا نه ؟

ج. بلی طاهر است.

س. بعد از جدا شدن غساله به نحو متعارف، رطوبت و آبی که باقی می ماند در محل، پاک است یا نه ؟

ج. بلی پاک است.

س. به ممزوج کردن روغن نجس را در آب کرّ، پاک می شود یا نه ؟

ج. طاهر نمی شود. (2)

فروعی درباره نجاست میّت

س. [آیا] اگر به جهت نبودن آب یا به سبب عذر دیگر، میّت را تیمّم بدهند، نجاست او رفع می شود،

=============

شرح:

(1). لکن بقای حقیقت سابقه به حکم استصحاب، خالی از وجه نیست، و لازمه آن، جواز تیمّم به آجر از زمین پاک است؛ اگر چه احتیاط، در بقای نجاست در متنجّس و عدم تیمّم در غیر متنجّس است با شک در زوالِ حقیقت نوعیّه.

(2). مگر آن که طریقی باشد برای ایصال آب مطلقِ مطهِّر به تمام ذرّات غیر متجزّیه متنجّس، به طوری که عرفاً وصول آب به تمام اجزای متنجّس، صادق باشد اگر چه بعد از آن، به وسیله دیگری جمع شوند.

یا این که نجاست بر حال خود باقی است؛ و مسّ نمودن آن نیز موجب غُسل است یا نه ؟

ج. بر نجاست خود باقی است و مسّ آن، موجب غُسل است علی الاحوط. (1)

س. هرگاه به جهت ممکن نشدن این که مسلم غسل بدهد، کافری به فرمان دادنِ مسلم، غُسل داده باشد، آیا نجاست باقی است [یا نه]؛ و در مسّ او، غسل لازم است یا نه ؟

ج. بلی نجاست او باقی است، و مسّ او موجب غُسل است علی (2) الاحوط اگر چه بر فرض صحّت غسل، اقوی طهارت و عدم ایجاب غسل است.

س. هرگاه سدر و کافور یافت نشود و هر سه غسل را به آب قراح داده باشند، آیا نجاست او باقی است و مسّ او موجب غسل است یا نه ؟

ج. اظهر عدم وجوب اجتناب و عدم لزوم غسل است اگر چه احوط است.

غلیان آب انگور، کشمش و خرما

اشاره

س. اگر شراب برگردد سرکه شود به خودی خودش یا به علاج، مثل آن که نمکی داخل آن بکنند یا غیر آن، طاهر است یا نه ؟

ج. در صورت استحاله به سرکه به خودی خود، پاک است؛ و امّا در صورت ثانیه هرگاه عین آن علاج، باقی است، احوط اجتناب است، اگر چه اقوی عدم است. (3)

س. اگر کسی شک داشته باشد در انگور بودن و غوره بودن، آیا عصیر چنین چیزی، به مجرّد جوش

=============

شرح:

(1). لکن اظهر، طهارت به تیمّم از خبث و حَدَث است؛ پس مسِّ تیمّم داده شده، موجب غَسل و غُسل نیست.

(2). اظهر طهارت است مطلقا چنانکه تقویت فرموده است.

(3). و همچنین در صورتی که طرح برای علاج نباشد، بلکه برای سایر اغراض مطلوبه - مثل خوش طعم شدن سرکه - باشد - علی الاظهر. و در مطروحِ للعلاج، فرقی بین جامد و مایع و ما یبقیٰ و ما لا یبقیٰ و ظاهر آن و باطن آن، نیست - علی الاظهر و همچنین مطروحِ لغیر العلاج - علی الاظهر.

آمدن، حرام و نجس می شود یا نه ؟

ج. پاک است، نه نجس می شود نه حرام.

س. آب انگور [با] که به جوش بیاید پیش از ثلثان، چیزی از اقسام مثلِ بِه و سیب و کدو و مانند آنها در آن بیندازند، چه صورت دارد؟

ج. آب انگور به جوش آمدن، نجس نمی شود علی الاقوی. (1)

س. هرگاه کشمش و خرما [را] در روغن سرخ کنند، یا سرخ نکرده لای پلو بگذارند، چه صورت دارد؟

ج. در هر دو صورت پاک و حلال است اگر علم به جوش آمدن، حاصل نشود، بلکه با علم نیز پاک و حلال است. (2) س. هرگاه کشمش و خرما را در میان آش یا طعامهای دیگر بجوشانند، یعنی مغز آن به جوش آید، چه صورت دارد؟

ج. احوط اجتناب است، (3) اگر چه اقوی عدم است.

س. هرگاه انگور را در میان تیزاب بگذارند که سبزه شود، چه صورت دارد؟

ج. باکی ندارد. (4)

=============

شرح:

(1). بلکه اقوی و احوط، نجاست آن است و اظهر و احوط، تعمیم حکم است به غلیان به غیر نار؛ و اظهر طهارتِ مطروح در آن است به تبعیّت بعد از تثلیث، چنانکه گذشت در مطروح در خمر قبل از تخلیل.

(2). احوط اجتناب است از حیث حرمت اکل و شرب و از حیث نجاست در عصیر زَبیبی و تَمری و الحاق آنها است به عصیر عنبی؛ پس محقّق الاسکار از آنها، به تخلیل، حلال و طاهر است؛ [و] محقّق الغلیان از آنها، با تثلیث، حلال و طاهر است؛ و بدون آن، مورد احتیاط مذکور است در زبیبی و تمری.

(3). این احتیاط ترک نشود.

(4). در صورتی که علم به جوشیدن حاصل نشود، یا آن که علم به تثلیث حاصل شود.

س. هرگاه انگور را در میان سرکه شیره گذارند و بجوش نیاید، چه صورت دارد؟

ج. باکی ندارد.

س. هرگاه انگور را سرکه بگذارند و در میان آن، اشیایی مثلِ به یا سیب یا خیار یا کدو و مانند اینها بگذارند و بجوش بیاید و بعد برگردد سرکه شود، چه صورت دارد؟

ج. اگر به عنوان علاج است که سرکه شود، پاک است؛ و اگر به عنوان علاج نباشد، احوط اجتناب است علی القول بنجاسة العصیر. (1)

س. [اگر] خُمره ای که روغن پس بدهد، در میان آن، انگور یا خرما را، سرکه بگذارند، بعد از سرکه شدن، روغن در بالای سرکه دیده شود، پس در این صورت آیا آن سرکه پاک است یا نه ؟

ج. پاک و حلال است اگر جسمیّتی نداشته باشد عرفاً.

فروع

س. هرگاه مرغی منقارش را به نجاست زد، بعد از زوال عین، پاک است یا نه ؟

ج. بلی بعد از زوال عین، پاک است.

س. به آبِ نجس شده، زراعت و درخت را آبیاری کنند که آب متنجّس به عروق آنها داخل شود، آیا پاک خواهد بود آن زراعت و آن درخت یا نه، و آبی که از آن بیرون می آید پاک است یا نه ؟

ج. بلی پاک است.

س. هرگاه زیر ناخن، چرک باشد و دست، نجس شود، یا آن که زیر چرک قبل از آن چرک، نجس بوده است، پس آن چرک به آب قلیل یا کثیر به تبعیّتِ دست، پاک می شود یا نه ؟

ج. در صورت اُولی اگر از متعارف نگذشته (2) باشد، پاک می شود؛ و در صورت ثانیه،

=============

شرح:

(1). گذشت که اظهر تبعیت است در طهارت بنا بر اقوی، از نجاست عصیر مطلقا.

(2). با تطهیر آنچه در ظاهر است یا ازاله آن اگر چه از متعارف خارج باشد از حیث طهارت از خبث.

باید (1) ازاله کند چرک را در مقام تطهیر اگر آب به زیر چرک نرسد.

س. طعام متنجّس را به خوردِ کافر یا مخالف می توان داد یا نه ؟

ج. نمی توان داد.

س. چیزهای صیقلی - مثل شیشه و شبه آن - اگر نجس شود به خون یا غایط، بر زمین بمالند یا به آب دهان، عین را زایل کنند، پاک می شود یا نه ؟

ج. پاک نمی شود مگر به آب و سایر مطهّرات اگر فرض شود.

س. خوردن و آشامیدن نجس و متنجّس چه صورت دارد؟

ج. جایز نیست.

طهارت مکان نماز

س. آیا شرط است در صحت صلات که مکان مصلّی طاهر باشد یا نه ؟

ج. پاک بودن محل سجده مصلّی - یعنی به مقداری که جبهه (2) مماسّ با او است - از هر نجاست مسریه و غیر مسریه، شرط است در صحّت صلات؛ و امّا مکان سایر اعضای مصلّی، طهارت شرط نیست، مگر در صورتی که نجاست، (3) سرایت به ثوب و بدن مصلّی نماید، که در این صورت، اجتناب لازم است.

تطهیر مسجد و مشاهد مشرّفه

س. اگر مسجد را نجس ببینی، آیا ازاله نجاست و پاک کردنش، واجب است یا نه ؟

ج. بلی واجب است با تمکّن؛ و نجس کردنش حرام است. امّا لباس نجس را هرگاه در مسجد بگذارند و نجاست آن سرایت نکند، عیب ندارد، یعنی جایز است، و همچنین

=============

شرح:

(1). اگر محلِ چرک، از باطن محسوب نباشد؛ و الّا تطهیر آنچه از چرک در ظاهر است یا ازاله آن، کافی است در آنچه مهمّ است در این مقام از طهارت از خبث.

(2). در مقداری که لازم است سجود بر آن.

(3). غیر معفو عنها.

[است] سایر اشیای نجسه و متنجّسه اگر مستلزم هتک نباشد.

س. مشاهد مشرّفه یعنی روضات ائمّه - علیهم السلام - در حکم مساجد است یا نه ؟

ج. بلی در حکم مساجد است مثل حرم و رواق علی الاحوط؛ و امّا صحن، ظاهر این است که داخل در حکم مساجد نباشد.

تذکیه حیوان حرام گوشت و حکم پوست آن

س. [آیا] حیوان غیر مأکول اللحم، قبول تذکیه می کند به نحوی که حکم شود به طهارت جلدش، مثل حال حیات، یا نه ؟

ج. بنا بر مشهور، قبول تذکیه (1) می نماید به شرطی که نجس العین نباشد، و جلدش نیز طاهر است بعد از تذکیه، بلی مستحبّ است پرهیز نمودن از آن پوست بعد از تذکیه و پیش از دبّاغی نمودن به «مازو» و مانند آن از اشیای طاهره، اگر چه استحباب دلیلی ندارد مگر فتوای فقیه. (2)

و این حکم، ثابت است در خصوص پوست حیوان حرام گوشت؛ و امّا در پوست حیوان حلال گوشت، پس اشکال در جواز استعمال در هیچ حالی بعد از ذبحِ شرعی نیست، چه دبّاغی شده باشد یا نه.

حکم پوست (چرم)

س. پوست نجس (3) به دبّاغی پاک می شود یا نه ؟

ج. پاک نمی شود.

=============

شرح:

(1) یعنی در مورد شبهه که، «مسوخ» از قبیل قرد و دب و فیل و «سباع» از قبیل اسد و نمر و فهد و ثعلب و ارنب باشد، و قبول تذکیه در آنها اقرب است.

(2). و همچنین احتیاط استحبابی در رعایت فتوای بعضی از بزرگان علمای امامیّه که موافق بعض روایات عامیّه دالّه بر مطهِّریت دباغ است، اقتضای اجتناب دارد قبل از دبغ.

(3). یعنی نجس العین از جهت میته بودن.

س. جلودی که در بازار مسلمین و در دست ایشان یافت می شود و اطلاع از تذکیه شدنش نداریم، چه صورت دارد؟

ج. پاک است با احتمال علم آنها به تذکیه. (1)

راه ثبوت نجاست و طهارت

اشاره

س. نجس یا متنجّس، به چه چیز ثابت می شود؟

ج. اول: علم به هم رسانیم. دوّم: خبر دادن عدلین یا اخبار ذی الید اگر چه صاحب مال نباشد؛ و امّا در گوشت و پوست و پیه با شک در تذکیه، محکوم به نجاست است، مگر آن که از یدِ مسلم با احتمال علم مسلم به تذکیه، یا سوق مسلمین گرفته شود.

س. بعد از علم به نجاست، طاهر شدن او به چه چیز ثابت می شود؟

ج. اوّل یقین به رفع آن، یا خبر دادن عدلین یا اخبار ذو الید؛ و به شک یا مظنّه، ثابت نمی شود. (2)

چند فرع

س. لباس نجس بعد از تطهیرش اگر خورده اشنان و نحو آن در آن مانده، پاک است یا نه ؟

ج. لباس و ظاهرِ اشنان، پاک است.

س. خون مشتبهه به نجس، پاک است یا نه ؟

ج. بلی پاک است. (3)

=============

شرح:

(1). بلکه با احتمال تذکیه اگر چه ملازم است با احتمال علمِ مسلمانی به تذکیه، نه با احتمال علمِ خصوص مسلمانِ مأخوذ منه. و همچنین است حال سوق مسلِم که اماره ید مسلِم است، یعنی اماره بودن مأخوذ منه، از مسلمین است؛ و همچنین است حال تقیید به احتمال مذکور در جواب از سؤال آینده در متن.

(2). مگر با ظنّ اطمینانی علی الاظهر.

(3). در صورت عدم استصحاب نجاست، مانند صورت شک در انتقال به طاهر.

س. زمین بازار و غیره، پاک است یا نه ؟

ج. تا علم به نجاست نباشد، پاک است. (1)

س. در غوره انگور، هرگاه دانه ای شیرین باشد که آب او را بگیرند، مستهلک شود، در جوش آمدن، حرام می شود یا نه ؟

ج. حرام نمی شود هرگاه در عرف بگویند: آب غوره است.

س. هرگاه خرمایی نارس در طبخ بجوش آید، چه صورت دارد؟

ج. پاک و حلال است.

اعلام نجاست

س. [اگر] زمین یا فرش یا لباس شخص، نجس باشد با رطوبت سرایت کننده، غیری بر او وارد شود و بر بالای آنها بنشیند، یا استعمال کند مثلاً، بر صاحبِ خانه، لازم است او را اعلام کند یا نه ؟

ج. لازم نیست، (2) لکن خودش با آنها مباشرت نکند علی الاحوط بعد از غیبت و احتمال تطهیر من باب الاتفاق، و الّا معیّن است اجتناب.

س. جمعی طعامی می خورند، یکی از آنها فضله موشی در آن دید، واجب است دیگران را اعلام کند یا نه ؟

ج. واجب نیست اما خود نخورد؛ بلی اگر بعد، احتیاج به مباشرت با ایشان دارد، اعلام کند که هر چه نجس شده تطهیر کنند.

خضاب به حنای نجس

س. حنای نجس را اگر به ریش یا به سر ببندد چه صورت دارد؟

=============

شرح:

(1). بلکه با علم اجمالی به نجاست هم، ملاقی آن، محکوم به طهارت است، اگر چه سجده بر آن جایز نیست.

(2). احوط ترک ادخال است بدون اعلام.

ج. بعد از شستن ریش و سر، رنگ آن پاک است؛ و آنچه از اجزای صغار آن باقی بماند، بعد از شستن، ظاهر آن پاک می شود.

خون زیر ناخن

س. هرگاه به ناخن کسی سنگی یا چیز دیگر برخورد و خون در زیرش بمیرد بعد سوراخی به هم رساند، آیا آن خون پاک است یا نه ؟

ج. اگر خون استحاله شده است، پاک است؛ و اگر صدق خون می کند، نجس است و همچنین در غیر ناخن.

علم اجمالی به نجاست

س. زمین گِل، بعضی از آن نجس و بعضی پاک، شخص راه رفت در آن، و رطوبت بر کفش یا پای او سرایت کرد، حکمش چیست ؟

ج. پاک است مگر علم به نجاست آن رطوبت به هم رساند. (1)

س. از دو ظرف که یکی شیره و یکی سرکه بود شخص برداشت و مخلوط به هم کرد، پس فضله موشی در آن دید و نمی داند که از کدام بوده، چه کند.

ج. باید از هر دو اجتناب کند اگر احتمال ثالثی نرود.

ضمیمة

الماء المطلق

الأوّل: الماء المطلق و هو الذی لا یسلب عنه الماء طاهر مطهّر من الخبث و الحدث بالشروط الآتیة فی محلّها و ما کان منه دون الکرّ و ما بحکمه ینجس بملاقاة النجاسة أو

=============

شرح:

(1). یعنی شخصِ رطوبت سرایت شده بنا بر مختار از طهارت ملاقیِ بعض اطراف شبهه مقرونه به علم اجمالی.

المتنجّس بها و لا یتنجّس العالی بملاقاة السافل مع الدفع و القوّة، و یطهر بالاتّصال بالکرّ أو الجاری أو ماء المطر حال النزول أو ماء البئر، و لا یطهر بإتمامه کرّاً.

و الکرّ و الجاری و نحوهما کماء البئر و العیون لا یتنجّس بمجرّد ملاقاة النجاسة ما لم یحصل التغیّر بها، و غیر هذه من الرّاکد المتنجّس بالملاقاة - کما مرّ - لا فرق فی تنجّسه بها بین ورودها علیه أو وروده علیها.

الماء المضاف

الثانی: الماء المضاف و هو ما لا یصدق علیه الماء و یصحّ سلبه عنه کالمعتصر من الأجسام، کماء الرمّان و نحوه و الممتزج بغیره ممّا یخرجه عن صدق الماء کماء السکّر و الملح طاهر إذا لم یلاق نجساً و غیر مطهّر من الخبث و الحدث و لو لاقیٰ نجساً ببعضه تنجّس بکلّه إلّا مع العلوّ، فلا ینجس العالی بملاقاة السافل للنجاسة. و الظاهر عدم نجاسة السافل بملاقاة العالی للنجاسة إذا کان فیه دفع کالفوّارة، بل لا یبعد عدم النجاسة مع مساوات السطوح مع فرض هذا الدفع فی الجریان، فإنّها ملاقاة غیر تأثّریة عرفاً و لا یفهم التنجّس بالملاقاة فیها من الأدلّة و سیأتی الکلام فی المطهّریة. و هل یطهّر هذا الاتصال بالعاصم المدفوع إلیه فی فرضی المساواة و علو العاصم فیه تأمّل، و مقتضی الأصل بقاء النجاسة و الظاهر مطهّریة هذا الاتّصال إذا کان ما له جریان و دفع عاصماً و المدفوع إلیه نجساً قلیلاً.

إذا شکّ فی مائع أنّه مطلق أو مضاف؛ فمع العلم بالحالة السابقة، یحکم ببقائها؛ و مع الشکّ و کثرة الماء أو قلّته، فلا یرفع الخبث و لا الحدث؛ و مع الکثرة، لا یحکم بنجاسته بمجرّد الملاقاة.

الماء القلیل و الکثیر و الجاری

الثالث [و الرابع و الخامس]: الماء القلیل، ینجس بملاقاة النجس أو المتنجّس، و الکثیر کالکرّ و الجاری ینجس بملاقاة عین النجاسة مع التغییر و الاتّصاف بسبب الملاقاة

بلون النجاسة أو طعمها أو ریحها أو بصفات معلولة لصفاتها؛ و کذا ملاقاة المتنجّس الحامل لصفات عین النجاسة فیما غیّر الماء إلی تلک الصفات المحمولة علی الأظهر و الاحتیاط هنا فی محلّه [بما یناسب المورد، حسَن]. و لا فرق فی ذلک بین الکرّ و الجاری و غیرهما من أنواع الکثیر. و لو تغیّر بعض الکثیر دون بعض بالتغییر المنجّس المذکور، لم ینجس غیر المتغیّر إلّا إذا کان فی نفسه دون الکرّ و غیر متّصل بالجاری و ما له مادّة و حینئذٍ ینجس و یطهر بالاتّصال المذکور و نحوه؛ و لا أثر للاتّصاف بصفات المتنجّس فی نجاسة الکثیر بملاقاة المتنجّس المغیّرة و لا للتغیّر بصفات النجاسة بغیر الملاقاة کالمجاورة.

المتّصل بالجاری و نحوه بحکمه فی الاعتصام و عدم التنجّس إلّا بالملاقاة المغیّرة، کما مرّ.

الجاری و ما له منبع کالبئر، یطهر إذا تنجّس بالتغییر ثمّ زال تغیّره من قبل نفسه و ما لم یکن له مادّة من الکرّ إذا تنجّس بالتغییر، یطهر بعد زوال تغیّره بمجرّد الاتّصال بالعاصم من کرٍّ آخر أو جارٍ أو ماء المطر أو نابع غیر جار کالبئر؛ و کذا بعض الحوض إذا تنجّس. و لا یطهر بمجرّد زوال التغیّر من قبل نفسه غیر المتّصل بالعاصم بالتغیّر و کان الباقی کرّاً.

و لا أثر لتغیّر الکثیر بالمجموع من المجاورة و الملاقاة إذا لم یصحّ إسناد التغییر إلی الملاقاة علی الحقیقة.

[المسألة] السادسة: و الأظهر عدم نجاسة العالی الذی له جریان و دفع بملاقاة السافل المغیّرة للسافل و العالی؛ فإنّ هذه الملاقاة، لا تنجّس القلیل؛ فالتغیّر لیس بالملاقاة المؤثّرة المغیّرة، بل بنحو المجاورة.

[المسألة] السابعة: و إذا توافقت النجاسة و الماء فی الصفات، فالظاهر أنّ عدم التغیّر إلی مرتبة علیا فی الصفة بها یصدق التغیّر الفعلی الحسّی فی قبال الشأنی من یطهر الماء الکثیر المتنجّس بالتغیّر بعد زوال تغیّره بما یطهر به القلیل المتنجّس من الاتّصال

بالعاصم.

إذا شکّ فی أنّ تغیّر الکثیر بسبب ملاقاة النجاسة المغیّرة علی الوجه المتقدِّم أو بسبب آخر، لم یحکم بالنجاسة و إن لم یعلم سبق طهارته، فهو علی أصل الطهارة، فیکون مطهّراً أیضاً بالغسل به و فیه. و لو کان القلیل مشکوکاً کونه ذا مادّة لم ینجس بملاقاة النجاسة و لم یطهر ما غسل فیه، عملاً بالأصل فیهما، و یطهر ما غسل به حتّی بعد الملاقاة مع النجس، و أصالة عدم کون المادّة ذا مادّة ینفی الاعتصام و یثبت التنجّس بالملاقاة و یعارض بأصالة عدم کونه غیر ذی المادّة و هو موضوع للأثر أیضاً فینفی التنجّس بالملاقاة و لا یثبت الاعتصام فیستصحب الطهارة بعد الملاقاة، للماء، و النجاسة، للمغسول فیه.

و لو شکّ فی الانقطاع عن المادّة استصحب عدمه، و لو شکّ فی کرّیة الماء عمل علی الحالة السابقة فإن لم یعلم فکالشکّ فی الاعتصام بالمادّة، فیما مرّ علی الأظهر.

إذا شکّ فی مائع أنّه مضاف أو مطلق، فمع العلم بالحالة السابقة یعمل علیها و إلّا فقلیله ینجس بالملاقاة و لا یطهّر من الخبث و الحدث و کثیره لا ینجس بالملاقاة، لاحتمال العاصمیّة و لا یطهِّر لاحتمال عدم الإطلاق.

الماء النجس مضافاً کان أو مطلقاً یطهر بالتصعید لاستحالته بخاراً یسلب عنه الماء ثمّ ماءً یجوز التطهیر به، و اذا مزج معه غیره و صعّد فانّه یطهُر لو کان نجساً لکنّه لا یخرج عن الإضافة و لا یطهّر، کماء الورد.

الکرّ بحسب الوزن: «ألف و مائتا رطل بالعراقی» و هو بحسب المنّ التبریزی: «مائة و ثمانیة و عشرون منّاً إلّا عشرین مثقالاً»، و بحسب المساحة ما بلغ حاصل ضرب أبعاده الثلاثة بعضها فی بعض ثلثة و أربعین شبراً إلّا ثمن شبر علی الأحوط، و إن کانت کفایة البلوغ ستّة و ثلاثین شبراً، بل سبعة و عشرین شبراً و هو الحاصل من ضرب الأبعاد بعد الاعتبار بالثلاثة فی کلّ بعد لا تخلو عن وجه.

إذا صار القلیل کرّاً و ملاقیاً للنجاسة و لم یعلم سبق الکرّیة أو الملاقاة، یحکم

بطهارته؛ و إن علم زمان الملاقاة خاصّة، فالأظهر الحکم بنجاسته. و إن کان کرّاً فصار قلیلاً و ملاقیاً للنجاسة و لم یعلم السابق، حکم بطهارته و لو کان زمان القلّة خاصّة، معلوماً علی الأظهر.

الظاهر عدم الفرق فی مطهّریّة العاصم للنجس بالاتّصال به، بین تساوی السطحین أو علو أحدهما علی الآخر بقسمیه؛ فإنّ الماء الواحد الذی بعضه عاصم مطهّر لا یختلف حکم أبعاضه المتّحدة بالاتّصال و سیأتی بیان بعض فروعه.

یکفی فی الحکم بالطهارة حدوث الکریة و ملاقاة النجس فی زمان واحد فإنّه یصدق ملاقاة الکرّ و لا یصدق ملاقاة القلیل للنجاسة.

إذا کان ماءان أحدهما کرّ و الآخر قلیل و الکرّ غیر معلوم بعینه، فوقع فی أحدهما معیّناً أو غیر معیّن ما ینجس القلیل، لم یحکم بنجاسة واحد منهما، لعدم العلم بملاقاة القلیل للنجاسة.

العلم الإجمالی بوقوع النجاسة

إذا کان ماءان أحدهما المعیّن نجس فوقعت نجاسة و لم یعلم وقوعها فی النجس أو الطاهر، لم یحکم بنجاسة الطاهر الغیر المعلوم ملاقاته بعینه، و لا أثر للعلم بوقوعه فی الطاهر أو النجس إجمالاً.

الکرّ المجهول الحال و وقوع النجاسة فیه

إذا کان کرّ غیر معلوم الإطلاق و الإضافة و لا حالة سابقة معلومة فوقعت فیه نجاسة، لم یحکم بنجاسة ما یحتمل کرّیته.

إذا کان کرّان أحدهما مطلق و الآخر مضاف، فوقعت نجاسة فی أحدهما لا معیّناً، لم یحکم بنجاسة واحدٍ منهما.

الماء المستعمل فی الغسل و الوضوء

الماء القلیل المستعمل فی الوضوء طاهر و مطهّر من الخبث و الحدث الأصغر و الأکبر؛

و المستعمل فی رفع الحدث الأکبر، طاهر و مطهّر من الخبث. وهل یرفع به الحدث، فیه إشکال و الأحوط المنع. و الجمع بین التطهیر به و التیمّم مع الانحصار و إن کان جواز التطهیر به مطلقاً، لا یخلو من رجحان.

تغیّر بعض الماء

إذا تغیّر بعض ما لا ینفعل إلّا بالتغیّر الخاصّ المنجِّس له و لم یتغیّر بعضه الآخر فإن کان ما لم یتغیّر کرّاً وحده أو متّصلاً بالجاری أو ما له مادّة، لم ینجس، و إلّا نجس و کان تطهیره بالاتّصال و نحوه، کما مرّ.

تطهیر الماء المتنجّس

الماءُ المتنجّس یطهر بالاتّصال بالعاصم و لا یعتبر علوّ العاصم؛ إن کان العاصم فی السافل و المتنجّس أعلیٰ ، فمع الوقوف یطهّر بالاتّصال؛ و مع الجریان إلی السافل، ففی الطهارة تأمّل.

و کذا لو کان السافل القلیل جاریاً بالدفع کالفوّارة إلی العاصم العالی و مقتضی الأصل فی الفرضین بقاء النجاسة.

تجمید بعض الکرّ

إذا جمد بعض ماء الحوض و کان الباقی لا یبلغ الکرّ ینجس بملاقاة النجس و لا یعتصم بسبب الجمید بل إذا ذاب الجمید شیئاً فشیئاً ینجس أیضاً؛ و کذا الثلج إذا ذاب منه القلیل فلقی النجاسة و إن ذاب منه علی التدریج و ملاقاة النجس ما لم یبلغ الکرّ.

تنجّس القلیل الواقف

القلیل الواقف، لا فرق فی تنجّسه بملاقاة النجاسة بین تساوی سطوحه و عدمه، فالعالی منه ینجس بملاقاة السافل و بالعکس؛ و أمّا مع الجریان، فلا ینجس العالی بملاقاة السافل للنجاسة به خلاف العکس.

عدم تنجّس الجاری و ما له نبوع

الماءُ الجاری و هو النابع السائل، لا ینجس بملاقاة النجس، قلیلاً کان أو کثیراً؛ و کذا البئر و کلّ نابع واقف، فلا ینجس شیء منها إلّا بالتغیّر الخاصّ .

تنجّس القلیل

الماءُ المضاف کماء الورد و سائر المائعات، ینجس القلیل منه و الکثیر بملاقاة النجس علی الوجه المتقدِّم فی غیر المضاف و لا یرفعُ حدثاً و لا خبثاً؛ و إذا تنجّس، یطهر بما یطهر به الماء بعد خروجه عن الإضافة بصدق الماء علیه بلا ضمیمة.

الماء الطاهر المشتبه فی المحصور

الماءُ الطاهر المشتبه بالنجس بالشبهة المحصورة و شروطها فی غیر المقام، لا یرفع الحدث إلّا بتکرار الوضوء و الصلاة بعد کلّ وضوء بشرط أن یکون الوضوء الثانی بعد تطهیر مواضعه من الأوّل و بعد العملین یبتلی بنجاسة البدن المستصحبة، و إن تعسّر هذا التکرار، فعلیه مع انحصار الماء فیهما أن یتیمّم، و إذا اشتبه المطلق بالمضاف، فالغسل بهما واحداً بعد واحدٍ رافع للخبث، و کذا الحدث بتکرار الوضوء مثلاً لا الصلاة، و إذا اشتبه بالمغصوب یرفع الخبث ویتعیّن التیمّم لرفع الحدث و فی الصحّة مع تکرار الوضوء و تأتّی القربة، تأمّل؛ و اذا أصاب أحدهما طاهراً لا ینجّسه.

زوال تغیّر الماء المتنجّس

الماء النجس قلیلاً کان أو کثیراً إذا زال تغیّره، یطهر بالاتّصال بالعاصم آناًمّا و لا یعتبر دوام الاتّصال و لا الامتزاج و لو کان العاصم کرّاً و لا یضرّ زوال الکرّیة بعد هذا الاتصال المطهر علی الأقوی و لا یضرّ اختلاف لونی العاصم و المعتصم.

الماء

و أوّلها الماء، و هو مطهِّر لکلّ متنجّس یصل إلی محلّ النجاسة منه بوصف الإطلاق،

فلا یطهر لو صار مضافاً بالوصول إلی المائع المضاف أو متغیّراً بالتغیّر المنجّس علی الأحوط و یعتبر طهارة الماء و لو فی ظاهر الشرع قبل الاستعمال و لا یضرّ تنجّسه بالاستعمال فی التطهیر.

و یعتبر التعدّد فی غسل المتنجّس ببول غیر الرضیع فیما غسل بالماء القلیل و الغسالة للغسلة المزیلة للعین نجسة و غیرها بعد زوالها و لو باستمرار الغسل فی کلّ غسلة لازمة، کالمحلّ قبل الغسل علی الأحوط. و انفصال الغسالة بأیّ نحوٍ کان و لو بعصرٍ أو تجفیفٍ او غیرهما، معتبر فیما یعتبر فیه تعدّد الغسل بل مطلقاً علی الاحتیاط المتقدّم فی الغسالة فی الغسل بالقلیل. و ورود القلیل معتبر فی ابتداء الغسل علی الأحوط و الغسلة المزیلة للعین إذا دامت بعد الإزالة تحسب مرّة و إن طال زمانها علی الأحوط.

و لا یعتبر التعدّد فی الاتّصال بالمعتصِم من جارٍ أو کرّ أو ماء المطر الجاری علی الأرض الصلبة و لو تقدیراً و یلزم التعفیر فی إناء الولوغ حتّی إذا غسل فی الکثیر علی الأحوط.

تطهیر الظاهر و الباطن

و إذا تنجّس الحبّ مثل العدس و الأرز و الماش و لم یعلم بنفوذ النجاسة إلی الباطن، یطهر ظاهره المعلوم نجاسته بکلّ من الماء الکثیر و القلیل. و إذا علم بسرایة النجاسة إلی الباطن یطهر باطنه بإیصال الماء إلی باطنه بصفة الإطلاق المعلوم بخروج غسالته غیر مضاف؛ و لو لم یجب إخراج الغسالة فی الکثیر، کما لا یطهر الباطن لو کان بحیث لو خرج نجاسته غسالته بعد تحقّق غسله، کان مضافاً. و فی مثل الصابون و الطین المتنجّس باطنه، یشکل التطهیر، لأنّ عبور الماء من باطنه إلیٰ خارجه غیر مضاف خلاف المعلوم، و الاکتفاء بالإطلاق قبل الغسل کالطهارة أیضاً، مشکل و الیقین فی غسل الملاقی له بعد الانتفاع به نجساً لا یتعدّی عنه علی الأحوط.

المتنجّس ببول الرضیع الغیر المتغذّی بغیر اللبن، یطهر فیما کان من قبیل الثوب

و الفرش بصبّ الماء الغالب علیه بعد إخراج العین أو بالصبّ الموجب لاستهلاک عین البول، و العصر فیما یعصر و الانفصال للغسالة فی غیره، غیر لازم علی الأظهر، و الاحتیاط فی بول الرضیعة أو المتغذّی باللبن النجس فی معاملته عمل بول الکبیر.

فصل دوّم احکام نجاسات

اشاره

فصل دوّم

احکام نجاسات

س. نجاسات، چند چیز است ؟

ج. نجاسات، ده چیز است:

بول و غایط

اوّل و دوّم: بول و غایط است از هر حیوان حرام گوشتی که خون جهنده (1) داشته باشد، خواه در اصلِ نوع، حرام گوشت باشد، یا به واسطه امر خارجی، حرام شود، چون حیوان نجاست خوار (2) یا حیوانی که آدمی او را وطی نموده.

و بول و غایط حیوان حلال گوشت، پاک است و فرقی در انواع حیوانات نیست، (3)

=============

شرح:

(1). و آنچه از غیر مأکول اللحم که خون جهنده ندارد و در اجتناب از آن عسر و حرج نیست، محل احتیاط است با داشتن گوشت و فضله خاصّه.

(2). یعنی نجاست مخصوصه خوار که عذره انسان باشد بدون اختلاط تا حدّ مخصوص قبل از استبرا. و در گوسفندی که شیر خوک خورده باشد تا حد اشتداد و نحو آن، احتمالِ لحوق به جلاّل است در نجاست بول و خرء.

(3). و همچنین در آدمی. و اظهر در بول طفل شیرخوار قبل از این که غذاخور باشد،

لکن در بول و خرءِ حیوان حرام گوشت اگر پرنده باشد، اشکال است. (1)

و خفّاش - که آن را در عرف عجم، «شب پره» و «شب کور» می گویند - حرام گوشت است و اقوی طهارت بول و خرء او است؛ (2) لکن پرستوک، حلال گوشت و فضله اش پاک است.

منی

سوّم: «منی» از هر حیوانی که خون جهنده داشته باشد، نجس است، خواه حرام گوشت باشد یا نه. و منیِ هر حیوانی که خون جهنده ندارد، پاک است.

میته (مردار)

چهارم: میته حیوانی که صاحب خون جهنده (3) باشد و همچنین هر جزئی از آن که زندگانی در آن قرار گیرد.

و آنچه از حیوانات زنده جدا می شود و حیات در آن حلول نموده نجس است؛ بلی

=============

شرح:

این است که غَسلِ در آن، به پاشیدن آب محقّق می شود بدون حاجت به علاجی در ازاله عین؛ و احوط رعایت سایر امور معتبره در غسل است، غیر آنچه راجع به خفّت و غلظت نجاست است.

(1). اقوی نجاست است.

(2). احتیاط در اجتناب از بول و خرءِ «خشّاف» - که «خفاش» هم گفته شده است - ترک نشود.

(3). اگر چه حیوان آبی، صاحب خون جهنده باشد علی الاظهر. و فرقی بین غیر آدمی و آدمی نیست علی الاظهر الاحوط در نجاست، مگر آن که بعد از تغسیلِ میّتِ از آدمی باشد؛ و استثنای کسی که وظیفه، تقدیم غسل اوست بر موت، و معصوم - علیه السلام - و شهید، خالی از وجه نیست.

پوستی که از لب یا جوش بدن یا سر کچل یا بدن جَرب دار جدا می شود (1) پاک است؛ و همچنین جزئی که از بیخ مو، وقت جدا شدن آن به واسطه شانه زدن و شبه آن جدا شود، پاک است.

و نافه مشکی که از آهوی زنده جدا می شود، پاک است؛ (2) و امّا اگر از آهوی مرده باشد، پس در آن اشکال است و احوط اجتناب است، لکن نافه ای که از دست مسلم گرفته شود، پاک است، اگر چه قطع حاصل نشود که آن از آهوی زنده، منفصل (3) شده

=============

شرح:

(1). احوط در مذکورات و امثال آنها، اقتصار بر موارد عسر و حرج در اجتناب، یا ثبوت سیره در معامله طهارت [با] آنها است.

(2). به انفصال یا اخذ بعد از استکمال که علامت استقلال و خروج از جزئیّت است علی الاظهر؛ و همچنین است منفصل بعد از موت، یا مأخوذ از میّت بعد از کمال علی الاظهر؛ و در غیر این صورت، فاره نافه، محکوم به نجاست است. و احتیاط در مشکی که محتمل است انجماد آن بعد از حکم به نجاست فاره ملاقیه آن باشد، ترک نشود در غیر مأخوذ از سوق مسلم یا ید مسلم، و اللّٰه العالم.

و در صورت شکّ در حال «نافه» در حین اخذ، ممکن است حکم بنماید به استصحاب عدم مخصّص از حکم عمومیِ جزء مبانِ از حیّ یا میّت اگر معارض شود به استصحاب عدم قطع تا زمان کمال، که معارضِ استصحاب عدم کمال الیٰ زمان القطع است در مجهولَیِ التاریخ.

و در تقدیر معارضه با عدم جریان - به جهت مثبتیّت با فرض عدم خفای واسطه - مرجع «اصالة الطهاره» است نه «اصالت عدم التذکیة»، که در غیر مذکّیٰ یقیناً حکم به طهارت می شود.

(3). بلکه اگر قطع حاصل نشود که از قسم محکوم به طهارت است، چنانچه ذکر شد در حاشیه سابقه.

است.

و جزئی که در آن حیات حلول نمی کند، مانند شاخ و استخوان و مو و غیر اینها، پاک است.

و تخمی که از شکم میته مرغ بیرون آید، پاک است اگر پوست روی او سخت شده باشد، (1) خواه از حرام گوشت باشد یا غیر آن؛ بلی هرگاه ملاقات نموده باشد با میته در حال رطوبت، در چنین وقتی، شستن لازم است. و «انفحه» که شیردان برّه و بزغاله است پیش از آن که شیرخوار بشوند (2) با شیر مایه ای که در اوست، احوط اجتناب است، اگر چه اقوی عدم است؛ و اگر ملاقات با میته نموده باشد در حال رطوبت، نجس است و به شستن (3) پاک می شود.

و شیر در پستان میته، اجتناب از آن لازم است (4) خصوصاً در شیر غیر مأکول اللحم.

و امّا نجس العین مثل کافر و سگ و خوک، پس هیچ یک از [اجزای] آنها پاک نیست، خواه در حال حیات و خواه در حال ممات، چه اجزایی بوده باشد که حیات در آن قرار گرفته باشد و چه غیر آنها باشد.

=============

شرح:

(1). تقیید، مبنی بر احتیاط است در صورت صدق بیضه بدون قید عرفاً و مانعیّت جلد رقیق از سرایت نجاست میته. و رفع نجاست عَرَضیّه در صورت حکم به طهارت ذاتیّه، محتاج به شستن جلد است.

(2). بلکه پیش از آن که علف خوار بشوند.

(3). احوط اجتناب از ظاهر ظرف است در غیر مأخوذ از مذکّیٰ اگر چه به اماریّت ید مسلِم یا سوق مسلِم باشد. و اِنفحه غیر مأکول، خالی از اشکال نیست طهارت آن.

(4). اظهر طهارت آن است؛ و اگر از غیر مأکول اللحم طاهر ذاتی باشد، پس احتیاط ترک نشود.

خون

اشاره

پنجم: خون حیوانی که خون جهنده دارد هر چند از رگ نباشد، چه حلال گوشت و چه حرام گوشت.

و خون ماهی و خون هر حیوانی که خون جهنده ندارد، پاک است. و خون پشه در حینی که از بدن انسان می خورد و هنوز جزء بدن پشه محسوب نیست، احتیاط در او لازم است.

و همچنین پاک است خونی که از غیر حیوان [باشد]، مانند درخت معروفی که در روز عاشورا از آن خون می آید. و از این قبیل است خونی که در واقعه جناب سید الشهدا - علیه السلام - دیده شده؛ و همچنین خونی که از جمله آیات حضرت موسی بن عمران - علیه السلام - بوده، پاک است.

و امّا خون علَقه که منشأ صورت حیوانی است، نجس است. (1) و خون تخم مرغ، (2) محکوم به نجاست و وجوب اجتناب است علی الاحوط، اگر چه طهارت آن، خالی از وجه نیست.

حکم خونِ باقی مانده بعد از تذکیه

و خونی که بعد از تذکیه حیوان مأکول اللحم (3) در بدن آن می ماند بعد از بیرون رفتن خون به قدر متعارف، پاک است به شرط آن که در جزءِ حلالش باشد، چون گوشت؛ امّا آنچه در غیر آن باشد - چون سپرز - پس آن، محل اشکال است؛ (4) و احوط اجتناب است.

=============

شرح:

(1). در آدمی و سایر حیوانات حتی نطفه مستحیله به خون در تخم مرغ، علی الاحوط.

(2). اگر چه معلوم باشد که مستحیل از نطفه نیست و این احتیاط ترک نشود.

(3). چه ذبح شرعی باشد، یا نَحر.

(4). و طهارت آن، خالی از وجه نیست.

و هرگاه خونی که عادت به بیرون آمدن در وقت تذکیه قرار گرفته باشد از آن خارج نشود، نجس است، [و] به سبب مخلوط شدن با خون دیگر، آن را هم نجس (1) می کند.

و اقوی این است که از (2) خون باقی مانده در بدن غیر مأکول اللحم بعد از خروج خون متعارف، اجتناب نماید.

و در طهارت خون بچّه ای که در زمان تذکیه در شکم مادر بوده، اشکال است و احوط اجتناب (3) است؛ چنانچه طهارت آن خونی که در حال جاری شدن خون از محل ذبح، داخل شکم حیوان مذبوح شده و در آنجا مانده، محلّ اشکال است، بلکه اجتناب از آن (4) لازم است.

خون مشتبه

و هرگاه حال خون از باب طهارت و نجاست، مشتبه شود - مثل این که نداند از صاحب خون جهنده (5) است یا غیر آن - پاک است اگر مسبوق به نجاست نباشد. و اگر مشتبه بشود که از خون باقی مانده در بدن حیوان بعد از بیرون رفتن خون تذکیه است یا غیر آن، احوط اجتناب است.

=============

شرح:

(1). یعنی خون دیگر را و ظاهرِ آنچه را که ملاقات با خون کرده است از گوشت و غیر آن.

(2). بلکه اظهر، طهارت است.

(3). محل احتیاط، خونی است که عادتاً از مذبوح خارج می شود، نه خون داخل گوشت و مانند آن.

(4). اجتناب از آن و ملاقی آن خون.

(5). و اگر نداند که حیوانی، خون جهنده دارد یا نه، رجوع به امارات معتبره نماید علی الاحوط؛ و اگر نبود اماره معتبره، عمل به اصالة الطهاره در شبهات موضوعیّه می نماید.

سگ و خوک

ششم و هفتم: سگ و خوک است (1) هرگاه آبزی نباشد، پس هر جزئی از آنها، چه حیات در آن حلول بکند یا نه - مانند مو و ناخن و همچنین لعاب دهن و شیر و سایر فضلات آنها - همه نجس است، و اما سگ و خوک آبی، پاک است.

شراب

هشتم: شراب، خواه از انگور باشد یا غیر آن. و هر مست کننده ای که در اصل، روان باشد، (2) نجس است. و امّا بنک و چرس و مانند آنها از هر چیزی که در اصل، روان نباشد، هر چند او را ممزوج به آب کنند، پاک است اگر چه به آب بجوشد.

فقّاع

نهم: فقّاع، و آن شراب مخصوصی است که غالب افراد او از جو می باشد، و

مست کننده (3) نیست، و او را می گذارند تا در آن، غلیان و جوششی حاصل شود؛ و آن غیر

=============

شرح:

(1). و در متولّد از دو حیوان، رعایت می شود صدق اسم؛ و در صورت شک در صدق و عدم علم به نجاست، محکوم به طهارت است در صورت علم به طهارت مادر؛ و در غیر صورت علم به طهارت مادر، احتیاط ترک نشود، اگر چه طهارت آن، خالی از وجه نیست به حکم اصلِ جاری حتی در صورت علم به نجاست مادر علی الاظهر. و اظهر طهارت است در ثَعْلَب و ارنَبْ و فأره و وَزَغه.

(2). یعنی در اصل، روان باشد با صفت اسکار کثیر از آن؛ و انجماد بعد از تحقّق این دو صفت، موجب طهارت آن نمی شود، علی الاظهر. و مجرّد زوال اسکار، بعد از تحقّق اسکار در مایع، موجب طهارت نمی شود، علی الاحوط. و گذشت حکم عصیر عنبی بعد از جوشانیدن و قبل از تثلیث.

(3). ظاهر این است که اسکار خفیف در کثیر آن، برای متعارف از مزاجها مخفی است

ماء الشعیری است که معمول اطبّا است.

کافر

دهم: کافر (1) و آن کسی است که بر غیر دین اسلام باشد، مانند یهود و نصاری و مجوس و دهری، یا آن که با اختیار اسلام، انکار ضروری دین اسلام (2) نماید یا صادر شود از او

=============

شرح:

بر غالب، لذا ارشاد و تنبیه در روایات به آن شده است، و بعید است حرمت و نجاست برای شراب غیر مسکر. و همچنین ظاهر، عدم اختصاص به آن است که متّخذ از جو باشد، بلکه عبرت، به صدق اسم فقّاع با علم به وجود خاصیّت مسمّی به این اسم در زمان صدور روایات است.

و همچنین اظهر، عدم حدوث وضع جدید است برای فقّاع نسبت به وضع سابق و در زمان صدور روایات.

(1). و اولاد کفار، تابع ابوین، در نجاست هستند. و اقرب عدم لحوق به زنا در دین ابوین است؛ پس ولد الزنا از کافرَین، طاهر است به حکم اصل؛ و همچنین از مسلمَین یا از احد الابوین که مُسلم باشد؛ چنانچه ظاهرِ اطلاقِ منسوب به مشهور است از طهارت ولد الزنا. و چون به حکم تبعیّت نیست علی الاظهر بلکه به حکم اصل است، پس در صورت ثبوت تبعیّت برای احد الابوین، اصل جاری نیست، بلکه به حکم دلیل، عمل می شود؛ پس اگر احد المتولَّد منهما زنا از او محقّق نباشد، ولد به او ملحق می شود و اسلام در متکافئین در حلیّت، مرجّح است.

(2). در صورت منافات با بقای تصدیق به وحدانیّتِ خالق، یا بقای تصدیق به نبوّت. و از این باب است - علی الظاهر - کفر نواصب و غلات و خوارج، کسانی از ایشان که کفرشان و نجاستشان، اجماعی است.

و کفر مجسِّمه و مجبِّره و مفوِّضه، مبنی بر اندراج در اصل مذکور است؛ پس اگر

گفتار یا رفتاری که اقتضای کفرِ او نماید، مثل سوزانیدن قرآن «العیاذ باللّٰه» یا ناسزا گفتن بر یکی از اهل عصمت - علیهم السلام -.

و جمیع اقسام کفر: از حربی و ذمّی و خارجی و غالی و ناصبی و مرتدّ، خواه فطری و خواه ملّی و غیر ایشان، نجس می باشند.

و نجاسات، منحصر در این ده چیز است بنا بر اصحّ ؛ و غیر اینها از روباه و خرگوش و موش و چلپاسه و عقرب و مسوخات و ولد الزنا، پاک است و بهتر اجتناب است از جمیع.

و با عرق جنب از حرام، نماز جایز نیست (1) و احوط اجتناب است از آن، اگر چه

=============

شرح:

مندرج است و لو در خصوص بعض از ایشان، کافر و نجس می باشند، و الّا محکوم به طهارتند.

و همچنین سابّ النبیّ و الأئمة المعصومین - علیهم السلام - که عداوت عملیّه و انکار عملی است مودّت واجبه بالضرورة را و موجب نصب است. و امّا مجرّد وجوب قتل، پس موجب ارتداد است اگر حد نباشد.

و حکم ولد زنا در حال عدم بلوغ و عدم وصف اسلام گذشت؛ امّا با بلوغ و وصف اسلام، پس اظهر - کما هو المشهور - طهارت ایشان است و همچنین با وصف اسلام قبل از بلوغ بنا بر شرعیّت عبادات ایشان با فرض عدم حکم به طهارت بدون وصف.

و اقرب القولین و احوطهما در ذمّی، نجاست است، چنانچه در متن مسطور است. و مراد از خارجی در متن، خوارج است. و مرتدّ بعد از زوالِ ارتداد به توبه و اسلام، طاهر است حتی فطری علی الاظهر.

و حکم ثعلب و ارنب و وزغه که عبارتند از: روباه و خرگوش و چلپاسه، گذشت. و اظهر طهارت مُسوخات است در غیر معلوم الطهاره أو النجاسه، چنانکه گذشت.

(1). قبل از جفاف علی الاظهر الاَحْوط؛ و طهارت آن، قوی و موافق با اصل است.

طهارت آن خالی از قوّت نیست و از عرق شتر (1) جلاّل، بلکه نجاست آن، خالی از قوّت نیست، بلکه نجاست مطلق حیوان جلاّل علی الاحوط.

و آهن پاک است بی اشکال و مستحب است بعد از استعمال در ناخن گرفتن و سر تراشیدن، این که محل را به آب، مسح نماید.

=============

شرح:

(1). بنا بر احتیاط، و طهارت، خالی از وجه نیست، و اظهر طهارت جلاّل است.

فصل سوّم احکام مطهِّرات

اشاره

فصل سوّم

احکام مطهِّرات

س. مطهِّرات چند چیز است ؟

ج. مطهِّرات پانزده چیز است:

آب

اولِ از آنها «آب» است و آن یا «مطلق» است یا «مضاف».

آن که مضاف است، نه رفع حدث می کند و نه خبث و نجس می شود به محض رسیدن نجاست به او اگر چه به قدر کرّ یا زیادتر باشد.

و امّا مطلق، پس آن پاک می کند هر چیزی را (1) مگر آن که قابلیّت پاک شدن را نداشته باشد، مثل میته و نجس العین و شبه اینها.

زمین

دوّم: «زمین» و آن پاک می کند کف پا و زیر کفش را، خواه از چرم بوده باشد یا از چوب یا غیر اینها، اگر به راه رفتن ازاله عین شود یا به مالیدنِ (2) به زمین.

=============

شرح:

(1). با شروط مذکوره در محلّ خود.

(2). در نجاست عینیّه، یا به مماسّه بعد از زوال عین، و همچنین در حکمیّه علی الاظهر.

و اقوی اختصاص این (1) حکم است به نجاست حاصله از زمین نه از خارج.

و هرگاه پیش از راه رفتن و مانند آن، عین نجاست، زایل شود، به همین مسّ نمودن به زمین کفایت نمودن در تطهیر، مشکل است، بلکه لا بدّ است از زوال عین نجاست به مشی یا مسح، یعنی مالیدن به زمین. و همچنین است حکم نجاست غیر جِرمیّه ای که از اصل، عین ندارد، مثل بول و آب متنجّس که خشکیده باشد، به مشی و مسح پاک (2) نمی شود.

و فرقی نیست در زمین ما بین خاک و سنگ و غیر اینها از چیزهایی که زمین گفته می شود. (3)

و معتبر است پاک (4) بودن زمین از عین نجاست و این که تر نباشد به قسمی که رطوبت از آن، به کف پا تعدّی نماید و اندک نَم داشتن، ضرر ندارد با صدق جفاف عرفاً اگر چه بهتر آن است که زمین خشک باشد.

و پاک کردن زمین، کف دست و زانو و پشت پای کسی [را] که به پشت پا یا به دو زانو یا به کف دستها راه برود، محل تأمل (5) است. و همچنین هر چیزی که حفظ دست

=============

شرح:

(1). به جهت عدم ثبوت مطهریّت در غیر فرض به حسب نصوص و استناد فتاوی به همین نصوص غیر مطلقه؛ پس عبرت به اطلاق فتاوی نیست و استصحاب نجاست در غیر فرض، محکَّم است.

(2). اظهر کفایت مماسّه است در حکمیّه و عینیّه بعد از زوال عین، اگر چه صدق مشی و مسح ننماید.

(3). و همچنین ما بین متّصل به زمین و منفصل از آن در مطهِّر «به کسر» علی الاظهر.

(4). علی الاحوط و همچنین از نجاست حکمیّه، [و] مبنی بر احتیاط است نبودن رطوبت مسریه در زمین.

(5). اظهر آن است که پاک می کند.

یا زانو به آن نماید و تهِ عصای کور، یا سرنیزه، [یا] آن که به عصا نصب می نماید، به زمین، پاک نمی شود.

و آنچه از اطراف پا که حقیقت پشت پا است لیکن نزدیک از کف پا و حواشی آن است که زمین به خودی خود او را فرا می گیرد، زمین آن را پاک می کند.

و اجزای (1) ریزه که غالبا به غیر از آب رفع نمی شود، برطرف کردن آنها واجب نیست؛ همچنان که حکم در استنجای به غیر آب نیز این است، و بهتر زایل نمودن آنها است؛ و همچنین چیزی از اجزای زمین که در کف پا و زیر کفش باقی می ماند بعد از راه رفتن و مانند آن، ازاله آن لازم نیست، [بلی] احتیاط نمودن بهتر است.

آفتاب

سوّم: «آفتاب» است، و آن پاک می کند زمین و عمارات و در و پنجره (2) را اگر چه احوط، اقتصار بر خصوص زمین و بام و آنچه بر زمین قرار می گیرد - مثل ایوان و نحوه - است.

و فرق در اعیان نجاسات نیست؛ پس هر چه از مذکورات که عین نجاست در آن نباشد و آفتاب آن را به تابیدن بخشکاند، پاک می شود.

و همین که گفته شود: «محلّ به آفتاب خشک شد»، کفایت در تطهیر می کند هر

چند وزیدن باد و گرمی هوا را در آن مدخلیّت هم باشد. و بهتر آن است که چنان

=============

شرح:

(1). محل احتیاط است، بلی لازم نیست ازاله لون و رایحه و لزوجت و نحو آن که فقط با آب و ابلغ از آن در ازاله، از بین می رود؛ و همچنین است حال در استنجای به غیر آب.

و بقای اجزای مطهِّر بعد از زوال عین نجاست به نحوی که در متعارف از مشی باقی ماند، ضرر ندارد علی الاظهر؛ و احتیاط خوب است.

(2). و همچنین حصیر و بوریا را.

بخشکد که هیچ اثری از رطوبت (1) باقی نماند.

و خشکیدن به گرمی آفتاب که بر نزدیکی محلّ نجس تابیده باشد و همچنین آفتاب زمان ابری که مانع از تابش آن باشد، کفایت نمی کند.

و پس از آن که آفتاب، ظاهر زمین را بخشکاند، آنچه را که از باطن متّصل به ظاهر باشد و در این تابش آفتاب بخشکد، پاک می شود. و همچنین است حال در مثل دیوار و شبه آن.

و هرگاه باطن، متّصل به ظاهر نباشد، مثل پاره ای از دیوارها که «صندوقه» می نامند، پس خشکیدن طرفی که آفتاب بر خود آن نتابیده لکن به واسطه تابیدن بر طرف دیگر، خشک شده، آن را پاک نمی کند.

و منقولاتی که در اصل، از زمین بوده لکن بالفعل، نقل شده از آن - مثل کوزه و تسبیح و مهر و نگین - با آفتاب پاک نمی شود؛ و آنچه از زمین است و از آن شمرده می شود چون ریگ و پاره سنگ و مانند اینها از هر چه قابل نقل باشد لکن بالفعل از زمین شمرده می شود، به آفتاب پاک می شود.

استحاله

چهارم: از مطهِّرات «استحاله» است. و آن عبارت است از این که جسم نجسی برگردد به یکی از اشیای طاهره؛ پس هر نجسی که به سوختن، خاکستر یا دود و یا بخار شود، پاک می شود، خواه آن نجس در اصل، نجس باشد، یا به سبب ملاقات با نجاسات نجس شده باشد.

و بخاری که از چیز نجس برخیزد، پاک است اگر چه آن به سبب سوختن با آتش نباشد؛ و عرقی که از آن به هم رسد - یعنی عرق نجس یا متنجّس - نجس است. و همچنین است اجزای دُهنیّه که از دود مجتمع می شود، علی الاحوط.

و هرگاه خشت خامِ نجس، به پختن، آجر شود یا سنگِ نجس به پختن، آهک شود

=============

شرح:

(1). یعنی رطوبت غیر متعدّیه به ملاقی.

یا گچ شود، هیچ یک پاک نمی شود و بر نجاست خود باقی (1) است.

و هر حیوانی که از نجس به هم رسد - مثل کرمی که از غایط انسان متولّد شود - پاک است؛ همچنان که حیوانی که اصل او از خون و منی بوده، پاک است. و اگر آب نجس را حیوانی که حلال گوشت است بخورد و آن آب منقلب به بول یا عرق یا لعاب شود، پاک می شود؛ همچنان که اگر غذای نجس بخورد و سرگین شود، پاک است.

و از این قبیل است، میوه و سبزی و خیار و هندوانه و شبه اینها هرگاه به آبِ نجس به عمل آمده باشند، پس همه پاک است. و سگی که در نمک زار بیفتد و نمک شود، پاک می شود.

ذهاب ثلثینِ آب انگور

پنجم: «ذهاب ثلثین»، یعنی آب انگوری که به جوش بیاید و دو ثلث آن برود - بنا بر نجاستِ آن - پاک می شود، اگر چه طهارت، خالی از قوّت (2) نیست و ذهاب ثلثین مؤثِّر

=============

شرح:

(1). علی الاحوط، و همچنین رعایت احتیاط شود در تیمّم به مذکورات طاهره، به جمع بین تیمّم به آنها و به متأخّر از زمین.

انقلاب

و از جمله مطهِّرات، «انقلاب» است، مانند انقلابِ شراب به سرکه، در صورت عدم ملاقات با نجاست خارجیّه.

و چون [حال آن] معلوم شد از بیانات سابقه در متن، در عداد مطهِّرات ذکر نشده است. و فرقی بین انقلابِ به نفس، یا به علاج به باقی بعد از انقلاب یا غیر باقی از مایع یا جامد، نیست علی الاظهر، چنانکه گذشت. و همچنین است طرح اجسام طاهره برای غیر علاج از سایر اغراض، علی الاظهر.

(2). گذشت اقوائیّتِ نجاست و مطهِّریّت تثلیث، مثل محلّلیّت آن. و گذشت احتیاط در عصیر تمری و زبیبی، و گذشت حکم مطروح در آنها؛ و فرق در مطهِّریّتِ تخلیل و محللیّتِ آن نیست بین خمر و عصیر مغلیّ ، علی الاظهر.

در حلّیت او است.

انتقال

ششم: «انتقال» است؛ پس هرگاه نجسِ اصلی یا عارضی در حیوانِ پاکی یا غیر حیوان قرار گیرد، چه از اجزای آن بشود (1) یا نه، به سببِ انتقال، پاک می شود، مثل خون نجسی که کک یا پشه، بمکد و از آن محسوب گردد و به او نسبت داده شود.

و اگر پس از انتقال، نسبت داده نشود به آنچه در او قرار گرفته - مانند خونی که زالو به مکیدن از بدن انسان می کشد که آن را «خون زالو» نمی گویند - در این حال نجس است.

و همچنین لازم است احتیاط از خون پشه در حال مکیدن از بدن انسان، و

همچنین نجس است هرگاه شک در نسبت حاصل شود اگر مکیدن مساوق با انتقال به بدن پشه نباشد.

=============

شرح:

(1). بلکه در صورت حصول جزئیّت برای منتَقلٌ الیه؛ و با شک در جزئیّت و انتساب محقّق آن، محکوم به نجاستِ مستصحبه است؛ و همچنین جاری است استصحاب در صورت قطع به اضافتین علی الحقیقه و صورت شک در اضافتین، به خلاف صورت قطع به لاحقه و شکّ در سابقه. و صورت علم به عدم انتساب و جزئیّت - مثل خون زالو قبل از انتساب و جزئیّت - واضح است حکم آن.

و در حال مکیدنِ پشه - مثلاً - اگر معلوم شود انتقال و عدم جزئیّت و نسبت محقّقِ آن، واجب الاجتناب است یقیناً، نه از روی احتیاط؛ و اگر شکّ در انتقال شود، پاک است؛ و اگر شکّ در اضافه لاحقه شود با قطع به اضافه سابقه، یا شکّ در آن با عرفیّت اضافه، مستصحب النجاسه است، چنانچه گذشت؛ بلکه در مثل خون پشه و برغوث، اظهر طهارت است در غیر صورت علم به بقای اضافه سابقه و به عدمِ اضافه لاحقه؛ و میزان در اضافه، صدق عرفی است.

اسلام

هفتم: «اسلام آوردن کافر» است، پس او را پاک می کند، و فرقی در اقسام کفّار نیست اگر چه «مرتدّ فطری» (1) باشد علی الاقوی.

و «اسلام» پاک می کند مو و ناخن و آب دهن و شیر و سایر رطوبات فضلیّه صاحب خود را؛ بلکه بدن هرگاه متنجّس باشد قبل از اسلام و زوال عین شده باشد، از طرف نجاست حکمیّه هم پاک است، علی الاقوی.

و آنچه قبل از اسلام، با رطوبت ملاقات نموده هر چند جامه های بدنش باشد، به اسلام آوردن، پاک نمی شود؛ و در جامه بدنش، احوط اجتناب است. (2)

تبعیّت

هشتم: تبعیّت است، مانند تبعیّت طفلی که پدر یا جدّ یا مادر او اختیار اسلام نموده باشد، پس آن طفل نیز پاک می شود و همچنین پاک می شود طفلی که او را مسلمی اسیر کرده باشد و پدر یا مادر یا یکی از اجداد و جدّاتش با او نباشد؛ و اگر یکی از آنها با او باشد، حکم به طهارت او نمی شود علی اشکالٍ .

و اقوی عدم جریان تبعیّت (3) است، در کنار چاهی که آب آن به تغییر، نجس شده

باشد بعد از پاک شدن آب چاه.

و ظرف شراب پس از سرکه شدن آن، بالتبع پاک می شود. و نیز پاک می شود دستِ غسل دهنده میت؛ و در غیر آن - از تخته و سایر آلات - اشکال است اگر چه طهارت

=============

شرح:

(1). یا مِلّی در زمان عدم قبول توبه او و حتمی بودن کشتن او.

(2). و اظهر طهارت است.

(3). اقوائیّت، محلّ تأمّل است. و از قبیل طهارت به تبعیّت است، طهارت آلات معموله در طبخ عصیر تا بعد از تثلیث، و اطراف داخل چاه پس از پاک شدن آب آن، و آنچه برای تخلیل، طرح در خمر یا آب انگور یا خرما می شود.

خصوص تخته و خرقه که ستر عورت به آن می شود، بعید نیست.

زوال عین نجاست از ظاهر حیوان و باطن انسان

نهم: «زوال عین نجاست» با احتمال طهارت و لو بعیداً علی الاحوط (1) از بدن حیوان صامت زنده مطلقا، و خصوص باطن انسان، چون سوراخ بینی و فضای دهن و مانند اینها، اگر چه زوال عین کافی است، علی الاقوی.

غیبت

دهم: «غیبت»، پس هرگاه بعد از یقین به نجاستِ بدن انسانی، یا نجاست رخت، یا فرش یا ظرف، یا سایر چیزهای متعلقه به او، [آن شخص] غایب شود و احتمال این برود که پس از غیبت، آن نجس را پاک کرده باشد، حکم به طهارت آن می شود، خواه آن شخص، بی مبالات در امر دین باشد، یا نه؛ لکن احوط، اعتبار علم (2) به نجاست و صدور استعمال از او است بر وجهی که علامت طهارت بشود.

و لکن حکم غیبت، در تاریکی و کوری و غایب شدن شخص از رختها و توابع خود، جاری نیست؛ بلی هرگاه فروش یا ظروف او، از توابع شخص دیگر هم محسوب شود، در چنین وقتی، به غیبت از آن شخص، حکم به طهارت می شود. و از این باب است، فروش و ظروفی که در تصرف زن و خدمتکار است؛ پس بعد از غیبت ایشان و احتمال تطهیر، حکم به طهارت می شود.

استنجا به سنگ و پارچه

یازدهم: «سنگ و کهنه استنجا» است و نحو آن، و تفصیل آن در استنجای مخرج غایط، خواهد آمد.

=============

شرح:

(1). اظهر اطلاق طهارت است.

(2). اظهر عدم وجوب این دو احتیاط است.

استبرا

دوازدهم: «استبرا»، یعنی به خَرطات برای بول و به بول برای منی، و به آن، حکم به طهارت رطوبت مشتبه به بول و منی می شود و اگر استبرا نکرده، نجس است.

جدا شدن غساله

سیزدهم: «جدا شدن غساله» و آن پاک کننده است رطوبتی را که باقی می ماند در محلّ بعد از (1) فشردن، بنا بر قول به نجاست غساله. (2)

بیرون آمدن خون از مذبوح

چهاردهم: «بیرون آمدن خون از محل ذبح کردن حیوان یا محل نحر نمودن شتر به قدری که متعارف از آن رفته باشد»؛ و به آن، حکم به طهارت خون باقی مانده می شود در حیوان مأکول اللحم؛ و در حیوان غیر مأکول اللحم، اقوی اجتناب است. (3)

استبرای جلاّل

پانزدهم: استبرای حیوان جلاّل که در اصل، حلال گوشت باشد؛ پس همین که از نجاست خوردن، زمانی گذشت و آن را نجاست خوار نگفتند، بول و فضله اش پاک

است با گذشتن مدتی که در اخبار از برای استبرای هر یک از حیوان های نجاست خوار وارد شده است، علی الاحوط.

=============

شرح:

(1). یا به فشار دادن، بنابر عدم وجوب عصر، مگر مقدّمتاً برای انفصال غساله.

(2). چنانکه موافق احتیاط است.

(3). اقوائیّت، محل تأمّل است و همچنین در جزء غیر مأکول از مأکول اللحم، اگر چه اظهر در اخیر، طهارت است.

فصل چهارم احکام تخلّی و استبرا

اشاره

فصل چهارم

احکام تخلّی و استبرا

1. احکام تخلّی

اشاره

احکام پوشاندن عورت و نظر به آن

س. احکام بیت الخلاء رفتن را بیان فرمایید.

ج. واجب است در حال تخلّی - بلکه در جمیع احوال - پوشانیدنِ عورت از هر بیننده محترمی غیر از زن و کنیزی که در حباله دیگری نباشد و محلّله نسبت به محلَّل له، چه آن بیننده مسلم باشد چه کافر، عاقل باشد یا دیوانه، بالغ باشد یا طفل ممیّز.

و کفایت می کند (1) پوشانیدن عورت به دست و نحو آن از هر چیزی که حاجبِ بشره آن بوده باشد، و بهتر پوشانیدن از ناف تا به زانو است، و از آن بهتر، پوشانیدن تا میان ساق است، و از آن بهتر، پوشانیدن مجموع بدن است در حال تخلّی، یعنی در مکانی باشد که هیچ کس او را نبیند.

س. آیا جایز است نظر کردن به عورت زن خود و کنیز خود که آن را شوهر نداده باشد یا نه ؟

ج. بلی جایز است، بلکه از برای زن و کنیز خود نیز، جایز است نگاه کردن به عورت شوهر و آقای خود.

=============

شرح:

(1). یعنی در غیر حال نماز و خواهد آمد - ان شاء اللّٰه - بیان وظیفه در حال نماز.

س. نگاه کردن هر مکلَّفی به عورتِ غیر، جایز است یا نه ؟

ج. حرام است اگر چه او مکلّف به پوشانیدن عورت خود نباشد، مثل دیوانه و نحو آن، بلکه جایز نیست نگاه کردن به عورت طفل ممیِّز.

س. آیا بر عورت طفل غیر ممیِّز، جایز است نظر کردن یا نه ؟

ج. بلی جایز است.

س. «عورت» عبارت از چیست ؟

ج. «عورتِ » مَرد، عبارتست از «ذَکَر» و «خُصیتَین» و «دبُر»، و عورت زن عبارت است از «فرج» و «دبُر». و غیر آنچه مذکور شد از عورت نیست حتی رانها و آنچه ما بین دبُر و بیضتین است. و مویی که بر کنار عورت می روید، عورت نیست.

حرمت استقبال در حال تخلی

س. نشستن در حال تخلّی، روی به قبله یا پشت به قبله، چه صورت دارد؟

ج. حرام است. (1)

س. آیا فرقی هست در حرمت استقبال قبله و استدبارِ آن ما بین صحرا و غیره یا نه ؟

ج. فرقی نیست در محلّ .

نحوه تطهیر مخرج بول

س. تطهیر مخرج بول، چه نحو است ؟

ج. معیّن است شستن مخرج بول را به آب، و واجب است که آن را دو دفعه بشوید اگر تجاوز از محل معتاد کرده باشد؛ و الّا دو (2) مرتبه، احوط است؛ و بهتر آن است که سه

=============

شرح:

(1). و بول به سوی قبله از غیر مستقبِل و بول به سوی غیر قبله از مستقبِل، محلّ احتیاط است.

(2). اظهر کفایت یک مرتبه است در غیر متجاوز از مخرجِ معتادِ بول؛ و خصوص

دفعه بشوید. و همچنین لازم است در حال شستن، آب به قسمی مستولی بر بول بشود که رطوبت بول مستهلک شود.

س. آیا فرقی هست در حکم مذکور، میان مرد و زن و خُنثیٰ ، یا نه ؟

ج. فرقی نیست.

س. کسی که ختنه نشده و پوست، سر حشفه او را گرفته باشد، چه کند؟

ج. اکتفا، به دو بار شستن آن پوست می کند و بیرون آوردن حَشَفه لازم نیست اگر چه متمکّن هم بوده باشد از آن.

تطهیر مخرج غایط

س. تطهیر مخرج غایط را بیان فرمایید. (1)

ج. مخیَّر است میان آن که آن را به آب بشوید، یا به سنگ و کلوخ و کهنه و امثال اینها، به شرط آن که نجاست، از محل معتاد، تعدّی ننموده (2) باشد، لکن به آب شستن افضل است.

س. اگر نجاست از محلّ معتاد، تعدّیِ فاحش کرده، تکلیف چیست ؟

ج. معیَّن است شستن به آب، و غیر آن مجزی نیست در قدر زاید، بلکه مطلقا علی الاحوط. (3)

س. آیا حدّی از برای شستن غایط هست یا نه ؟

ج. در غایط حدّی نیست، مگر آن قدر بشوید که محل از نجاست پاک شود و اثری از

=============

شرح:

متعدّی از مخرج بول، حکم سایر بدن را دارد، بعد از قطع به زوال عین نجاست و مصحوب اتّفاقی آن، با آب و دَلْک و نحو آن.

(1). یعنی ظاهر مخرج در صورت تلوّث به نجاست غایط.

(2). یعنی محلّی که معتاد است تلوّث آن در غیر مریض به اسهال و مانند آن.

(3). با امکان تفکیک در تطهیر خصوص اطراف خارجه از معتاد، مانعی در آن نیست.

اجزای غایط (1) نماند؛ بلی باقی ماندن رنگ و بوی آن در محل، عیب ندارد و لکن در صورت تعدّیِ غیر معتاد، احوط تعدّد (2) است.

استنجا به سنگ و غیره

س. استنجای به سنگ و نحو آن، عددش چند است ؟

ج. باید به سه عدد باشد اگر چه به کمتر از آن زایل شود. (3)

س. هرگاه محل به سه عدد پاک نشود، چه کند؟

ج. این قدر زیاده استنجا کند تا پاک شود.

س. هرگاه سنگی سه پهلو باشد یا کرباسی، در هر دفعه یک گوشه یا یک پهلوی آن را استعمال کند، کفایت می کند یا نه ؟

ج. احوط عدم کفایت است. (4)

س. آیا [در] استنجای به غیر آب، زایل نمودن عین نجاست کافی است یا نه ؟

ج. بلی کافی است، [و] در اجزای ریزه که بعد از دقت نظر، ماندن آن معلوم می شود، ضرر ندارد. (5)

=============

شرح:

(1). بلکه رطوبات غایط که به آب ازاله می شود نه به غیر آن؛ و در تطهیر به آب به حکم غایط است و واجب است ازاله آنها، زیرا متنجّسِ به ملاقاتِ غایط شده و قابل تطهیر نیست.

و چون تطهیر به غیر آب، جایز است، بقای رطوبات مذکوره، مورد عفو است مثل آب استنجا، پس به حکم محلّ و تابع آن است بعد از استنجا.

(2). لازم نیست این احتیاط حتّی در قدر زاید از معتاد که به آب تطهیر می شود.

(3). علی الاحوط؛ و اظهر، کفایت نقاء و رفتن عین غایط است.

(4). اظهر کفایت است.

(5). بلکه آنچه که با سنگ و کهنه - یعنی مالیدن آنها به محلّ برای ازاله عین - به نحو

س. آیا معتبر است پاک بودن جسمی که به آن استنجا می کند یا نه ؟

ج. بلی اگر چه به شستن آن باشد. و جایز نیست در این باب، استعمال اعیان نجسه چون قطعه ای از پوست میته مثلاً؛ و هرگاه استعمال کند، معیّن می شود شستن محلّ را به آب، و استعمال سنگهای پاک و امثال آن بعد از این کافی نخواهد بود، مگر آن که آن شیء نجس، ملاقات با سطحِ ظاهرِ غایط کرده باشد و به محلّ غایط، ملاقات نکرده باشد. (1)

س. جایز است استنجای به استخوان و سرگین یا نه ؟

ج. جایز نیست و احوط عدم حصول طهارت (2) است، نیز جایز نیست ایضاً استعمال اجسام محترمه، مثل تربت مشاهد مشرَّفه و اوراق کتب شرعیّه و پاره ای از جامه کعبه معظَّمه و نحو آن، و گاه می شود که در بعضی از صور، موجب کفر می شود.

س. اگر اقدام بر معصیت نموده و استعمال کند، محلّ پاک می شود یا نه ؟

ج. بلی پاک می شود. (3)

=============

شرح:

متعارف ازاله می شود، باید در محل نماند و شبه رطوباتی که با غیر آب عادتاً نمی روند، باقی ماندن آنها ضرر ندارد.

(1). و در موقع تطهیر به سنگ پاک هم ملاقات نکند با رطوبت مسریه متنجِّسه به آن نجاست دیگر؛ و همچنین است استعمال سایر اعیان نجسه اگر چه غایط باشد و [نیز] متنجِّس به نجاسات اگر چه متنجِّس به غایط غیر باقی در مخرج باشد، و همچنین صورتی که ملاقات هر دو، یکی به واسطه دیگر، عرفاً صادق باشد اگر چه یکی متنجّس نشود؛ و جایز است استعمال متنجِّس بعد از تطهیر آن.

(2). اظهر حصول طهارت است، به جهت استظهار مولویّت از نهی و تحریم در نصّ و اجماع منقول.

(3). در غیر صورتی که موجب کفر می شود؛ و جایز نیست مطعومات در استنجا.

مستحبات و مکروهات تخلّی

س. کیفیّت و آداب و سنن تخلّی را بیان فرمایید.

ج. مستحبّ است (1) که در وقت داخل شدن، پای چپ را پیش گذارند و در بیرون آمدن پای راست را. و سنّت است «بسم اللّٰه» گفتن و بهتر از آن چیزی است که در اخبار وارد شده، و سر پوشیدن و استبرا و دعا خواندن نزد استنجا.

س. مکروهات در حال تخلّی را بیان فرمایید.

ج. مکروه است نشستن متخلّی در کنار راه و کنار نهر و چشمه و محلّ افتادن میوه ها و قافله انداز و درِ خانه ها؛ و رو به آفتاب و ماه و رو به باد بول کردن؛ و در زمین صلب و در سوراخ حیوانات؛ و در آب، چه ایستاده و چه جاری؛ و در جایی که باعث لعن کردن شخص بشود؛ و خوردن و آشامیدن در حال نشستن؛ و مسواک کردن در حال تخلّی؛ و استنجا کردن به دست راست و دست چپ اگر انگشتری در آن باشد که نقش آن اسماء اللّٰه باشد؛ (2) و سخن گفتن مگر به ذکر خداوند و خواندن «آیة الکرسی» یا حکایت اذان، یا تسمیت عاطس به گفتن «یرحمک اللّٰه» اگر چه مورد خبر، تحمیدِ خود عاطس است؛ و بلند کردن مرد بول خود را، یعنی رو به بالا بول کردن و از بلندی مثل بام بول کردن؛ و تخلّی میان قبر یا میان قبور نمودن و زیاد نشستن در خلا؛ و با خود داشتن نقره سکه دار مگر آن که بسته باشد.

=============

شرح:

و اظهر حصول طهارت است در صورت جهل یا نسیان یا عصیان؛ و جایز است استعمال اجسام قالعه؛ و امّا غیر قالعه، مانند اجسام صیقلی، پس اگر اتفاقِ قلع به آنها شد، طهارت محل حاصل می شود.

(1). ثبوت حکم غیر تکلیفی در بعض آنچه که مذکور می شود از مستحبات یا مکروهات، مبنی بر تسامح است، مگر آن که موافقت، به رجای مطلوبیّت فعل یا ترک باشد.

(2). اگر موجب تلویث اسم یا اهانت به آن نباشد، وگرنه حرام است.

حکم آب استنجا

س. آیا آبی که در حال استنجا، از محلّ جدا می شود، پاک است یا نه ؟

ج. بلی پاک است و فرقی (1) نیست ما بین غساله استنجای از غایط و بول.

س. آیا جایز است با آب استنجا، وضو و غسل یا نه ؟

ج. جایز نیست (2) علی الاقوی، فی الواجبَین؛ و علی الاحوط، فی المندوبین، امّا ازاله نجاست به آن می توان نمود. (3)

و معتبر است در حکمِ طهارتِ آب غساله استنجای دو چیز، اول: آن که متغیّر به نجاست در بو و رنگ و مزه نجاست نشده باشد. و اجزای نجسی که در زمان استنجای به آب از محل جدا می شود، آب را نجس نمی کند، (4) مگر آن که آب را متغیِّر نماید.

دوّم: نجاستی از خارج به او نرسیده (5) باشد؛ و از این قبیل است نجاستی که از محلّ متعارف، تعدّی کرده باشد. (6)

س. اگر غایط از مخرج تعدّی نکرده، لکن در وقت استنجای به احجار و کلوخ، تعدّی کند، چه صورت دارد؟

ج. اگر در غالب، به غیر همین نَحو، استنجا میسّر نباشد، دور نیست که تعدّی ضرر نداشته باشد، و الّا مشکل است.

=============

شرح:

(1). عدم فرق، خالی از تأمّل نیست.

(2). بلکه عدم جواز، احوط است با خود آب استنجا، نه با ملاقی آن.

(3). خالی از تأمّل نیست.

(4). مشکل است با صدق ملاقات ثوب و ید مثلاً با خود آن اجزا.

(5). و همچنین از داخل غیر غایط، مانند خون.

(6). در خصوص غساله غَسلِ متعدّی اگر تفکیک ممکن باشد، وگرنه در غساله مجموع.

حکم آب مشتبه

س. آب طاهر هرگاه مشتبه شود به نجاست، آیا رافع حدث و خبث هست یا نه ؟

ج. حکم مسأله در باب وضو خواهد آمد، ان شاء اللّٰه.

س. اگر مشتبه شود آب مطلق به مضاف، رافع حدث و خبث هست یا نه ؟

ج. رافع خبث نیست مگر این که مکرّر کند عمل را؛ و امّا در رفع حدث، احوط اقتصار بر صورت انحصار است. (1)

س. اگر مشتبه شود آب مباح به آب غصبی، چه صورت دارد؟

ج. جایز نیست استعمال آن در صورت انحصار. (2)

دست مالیدن وقت تطهیر مخرج بول

س. آیا واجب است در تطهیر مخرجِ بول، دست مالیدن یا نه ؟

ج. واجب نیست، مگر آن که از آن چیزی بماند، یا آن که مخلوط به مَذْی یا وَذْی شود که در این حال باید دست بمالد تا علم به ازاله به هم رساند؛ و احوط در صورت شک (3) در خروج مذی یا وذی، دست مالیدن است.

نحوه نجس شدن آب قلیل

س. آیا آب قلیلِ مطلق، به مجرّد ملاقات، نجس می شود یا نه ؟

=============

شرح:

(1). یعنی با تکرار عمل به نحو مفید؛ و با عدم انحصار هم، مفید است علی الاظهر.

(2). تکلیفا جایز نیست مطلقا در شبهه محصوره؛ امّا وضعاً، پس رافع خبث است مطلقا. و امّا رفع حدث، پس در صورت عدم انحصار اگر تصرّف غصبی به مثل صبّ آب بر محل، سابقاً بر وضو یا غُسل به امرِ ازید باشد با تحقّق قصد قربت، صحت آن متّجه است.

(3). این احتیاط استحبابی است، مگر آنکه منشأ احتمال، امر خاصی باشد.

ج. بلی نجس می شود به مجرد ملاقات نجاست، مگر آب «ابریق» و نحو آن در حال ریختن بر چیز نجس و جزئی که متّصل است به جزء وارد بر نجس در حال ورود، به شرطی که ورود به طریق تسنیم باشد یا تسریحِ شبیه به تسنیم، مگر آن که به دفعِ قویّ باشد، مثل فوّاره [که] در این صورت تسریح و تسنیم فرقی (1) ندارد.

نحوه نجس شدن آب کر

س. آب کرّ اگر متغیر شود رنگ یا بوی یا طعم آن به ملاقات چیزی که در آن عین نجاست باشد، نجس می شود یا نه ؟

ج. نجس می شود به شرطی که تغییر، از نجاست باشد نه از متنجِّس، مگر آن که ملاقیِ نجس، حامل وصف نجس (2) باشد و وصف مزبور سرایت کند به سبب ملاقات.

2. استبرا و فایده آن

اشاره

س. آیا استبرا کردن بعد از بول یا بعد از خارج شدن منی، واجب است یا نه ؟

ج. واجب نیست بلکه مستحب است، لکن خاصیت آن، آن است که اگر بعد از بول یا خارج شدن منی، استبرا کند و رطوبتی خارج شود و مشتبه باشد و معلوم نباشد که بول است یا غیر آن، پاک است و ناقض طهارت نیست، به خلاف رطوبتی که پیش از استبرا بیرون آید، که محکوم به بول است، مگر آن که یقین نماید که از بول چیزی در مجاری آن باقی نمانده است؛ پس در این حال، آنچه بیرون بیاید پاک است.

س. بلل مشتبهی که از دیوانه، یا کسی که در خواب است، پیش از استبرا بیرون بیاید، پاک است یا نه ؟

=============

شرح:

(1). یعنی در این صورت، نجاستِ عالی به سافل و مانند آن، سرایت نمی کند؛ لکن حکم در غیر صورت دفع و قوت - مانند جریان سریعی که عرفاً قذارتِ لاحق به سابق سرایت نمی کند - مبنی بر احتیاط است.

(2). مشکل است اگر منتهی به ملاقات مغیِّره با عین نجاست در ماء واحد نباشد.

ج. محکوم به نجاست است؛ و فرقی نیست در اشتباه حال بلل؛ آن که اختبار نماید و تشخیص ندهد، یا آن که متمکّن از اختبار آن به واسطه تاریکی یا غیر آن نشود.

س. آیا استبرا ساقط است در حق کسی که به سبب زیاد حرکت نمودن و طول زمان، قاطع شود که در مجاری بول چیزی باقی نمانده است، یا نه ؟

ج. سقوط آن بعید نیست.

س. کسی که حشفه او را بریده باشند، یا آن که تمام ذکَر او را بریده باشند، استبرا از آن ساقط است یا نه؛ و بر فرض عدم سقوط، به چه نحو باید استبرا نماید؛ و آیا شرط است در استبرا، مباشرتِ خود شخص یا نه، بلکه به فعل غیری نیز حاصل می شود؟

ج. استبرا ساقط نیست از کسی که حشفه یا تمام ذکَرش را بریده باشند، پس احکام استبرا نیز در حق او ثابت است؛ بلی اگر حشفه را بریده باشند، بدل فشار دادن حشفه، همان سر ذَکر را سه دفعه به نحو مذکور فشار می دهد؛ و اگر تمام ذکر را بریده باشند، اکتفا می نماید به همان مسح نمودن ما بین مقعد و ذکر سه مرتبه؛ و اقوی عدم اعتبار مباشرت است، بلکه به فعل غیر - مثل زن و کنیز - نیز استبرا، حاصل می شود.

شک در استبرا

س. اگر کسی بول کند و بعد وضو بسازد [و] بعد از وضو بللی ظاهر شود، [و] نداند که بول است یا غیر آن و شک دارد که آیا استبرا نموده بود بعد از بول یا نه، چه صورت دارد؟

ج. حکم کند که بول است مثل غیر مستبرئ، پس وضو باید بسازد و نماز را به عمل (1) آورد؛ و همچنین است هرگاه در اثنای نماز، بلل مشتبه، ظاهر شود؛ [و] بالجمله، در صورت شکّ در استبرا، باید حکم کند که استبرا نکرده است.

=============

شرح:

(1). یعنی اگر نماز را قبل از خروج بلل به جا نیاورده باشد، پس بعد از تطهیر مخرج بول و وضو، نماز می خواند.

حکم بلَل و استبرای زن

س. استبرا، در حق زنان نیز ثابت است یا نه ؟

ج. استبرا در حق زنان نیست؛ و سزاوار است که بعد از بول، فی الجمله آرام گیرند و تنحنح نمایند و فرج خود را به طرف عرض، فشار دهند. و بلل مشتبهِ خارجِ از ایشان، پاک است مطلقا و ناقض طهارت نیست، اگر چه رعایت امور مزبوره را ننماید.

کیفیّت استبرا

س. کیفیّت استبرای از بول را بیان فرمایید.

ج. استبرا کردن از بول بر سه قسم است، و بهتر از آن سه قسم - بلکه احوط - این (1) است که از دم سوراخ مقعد تا بیخ تخمها، سه دفعه دست بکشد، به قسمی که آنچه در میان مانده به مجرای ذکَر داخل شود، و بعد انگشت بزرگ را پشت زهار و انگشت وسط را زیر قضیب بگذارد و به قوّت سه مرتبه از زیر تا سر قضیب بکشد و بیاورد تا آنچه در میان [آن] مجرا باشد، حرکت نماید، بعد از آن، سه دفعه حشفه را فشار داده [و] آن را مانند دوشیدن به قوّت بکشد تا هر چه در حشفه رطوبت بوده باشد، بیرون بیاید.

=============

شرح:

(1). این احتیاط ترک نشود.

فصل پنجم احکام وضو

اشاره

فصل پنجم

احکام وضو

1. موارد وجوب وضو

س. اموری که واجب است وضو از برای آن، چند چیز است ؟

ج. چهار چیز است:

اوّل: «نماز واجب». و در حکم آن است اجزای منسیّه و سجود سهو (1) و نمازهای احتیاطیّه.

دوّم: «طوافِ واجب» است، اگر چه در ضمن حجّ و عُمره مندوبین باشد. و شرط است وضو، در صحّت هر یک از این دو؛ بلکه شرط است وضو، در صحّت هر نماز مستحبّی نیز.

سوّم: مسّ کتابت «قرآن» و اسم جلاله و اسما و صفات خاصّه خداوند عالم، که واجبِ بالاصاله باشد، مثلاً در آوردن از چنگ کافر یا از مزبله نعوذ باللّٰه، یا بالعرض، مثل نذر و شبه آن. و الحاق اسمای انبیا و حضرت سیّدة النساء - علیها السلام - و ائمّه - علیهم السلام - به آن احوط است، و احوط ترک مَسّ اسمای ملایک است نیز.

چهارم: «نذر» و «عهد» و «قَسَم».

=============

شرح:

(1). علی الاحوط.

2. مبطلات وضو

س. موجبات و مبطلات وضو چند چیز است ؟

ج. دوازده چیز است: اوّل: بول. دوّم: غایط. سوّم: (1) ریح چه با صدا باشد یا بی صدا؛ پس ضرر ندارد بادی که از فرج (2) زنان بیرون بیاید. چهارم: خواب که غالب شود بر چشم و گوش. پنجم: دیوانگی. ششم: بیهوشی. هفتم: مستی. هشتم: رطوبت مشتبه که بیرون (3) بیاید از حشفه در حال استبرا نمودن از بول یا پیش از آن، چه فاصله در میان بول و رطوبت باشد یا نه. نهم: استحاضه، خواه قلیله باشد یا کثیره یا متوسّطه. دهم:

حیض. یازدهم: نفاس. دوازدهم: مسّ میّت علی الاحوط؛ (4) و امّا جنابت اگر چه ناقض و

=============

شرح:

(1). و معتبر است در ناقضیّت این سه، خروج از موضع معتاد، اگر چه بالعارض باشد؛ و لکن اظهر، اعتبار به صدق عرفیِ اسامی معروفه امور ثلاثه است در خارج از موضع طبیعی و غیر آن با اعتیاد و بدون آن؛ پس با شک در تحقّقِ مفهوم عرفی، حکم به انتقاض نمی شود؛ و با علم به تحقّق، منتقض می شود وضو بدون هیچ قید در هر دو صورت.

(2). مگر با علم به صدق اسم، چنانکه گذشت.

(3). یعنی محتمل البولیّه اگر چه در بعض خارج باشد، به حکم بول است؛ و امّا اگر معلوم باشد که مذی است مثلاً، پس منشأ احتمال بولیّتِ بعض آن، اگر خصوصیّتِ مورد باشد، پس چنان است که ذکر شد قبل از تمام استبرا؛ و اگر عامّ باشد در هر مذی خارج مثلاً، پس اظهر، عدم اعتنا به آن است در تحقّق ناقض؛ و همچنین است خارج بعد از خروج منی و قبل از استبرا در نقض غسل جنابت.

(4). یعنی متوضّی اگر مسّ نمود، اعاده وضو نماید بعد از غَسلِ عضوِ ماسِّ با رطوبت احتیاطاً. و غیر متوضّی اگر مسّ نمود، ضمیمه نماید با غُسل، وضو را بنا بر عدم اجزای این غسل از وضو، پس بنا بر اجزا، مطلقا احتیاج به وضو ندارد؛ و بنا بر عدم اِجزا، ناقض بودنِ مسّ ، وضو را، مبنیّ بر احتیاط است.

شکننده وضو هست، لکن موجب غسلِ فقط است و به آن غسل، نماز و نحو آن را به عمل می آورد بدون وضو.

و امّا در هر یک از استحاضه کثیره و متوسّطه و حیض و نفاس و مسّ میّت اگر چه لازم است غسل و لکن به غسل تنهایی، نماز نمی تواند بکند، بلکه وضو نیز از برای نماز بگیرد وجوباً در غیر مسّ میّت، و احتیاطاً در آن.

س. آیا واجب است تقدیم وضو بر اغسال مزبوره، یا آن که مخیَّر است در تقدیم و تأخیر؟

ج. وجوبش معلوم نیست، اگر چه احوط است.

س. آیا مدار در حصول هر یک از نواقض مذکوره، بر علم است یا بر ظنّ؟

ج. مدار بر علم است، لکن بهتر در صورت ظنّ بلکه در شک، باطل کردن وضو و اعاده کردن آن است.

3. کیفیّت وضو

اشاره

س. حقیقت وضو را تفصیلا بیان فرمایید؟

ج. حقیقت وضو شستن رو و دستها و مسح سر و مسح پاها است.

شستن صورت

امّا روی، پس واجب است شستن آن به حسب طول، از اوّل رستنگاهِ موی سر تا به آخر «زنخ»؛ و به حسب عرض، آن قدری است که فراگیرد اثر انگشت بزرگ و انگشت میانی [را]؛ و هر چه داخل در این حدود باشد، شستن آن لازم است؛ و آنچه بیرون باشد، واجب نیست، خواه از دو طرف شقیقه (1) باشد یا از «عذار» که آن آخر شقیقه است؛ بلی لازم است داخل نمودن قدری از خارج حدود را تا یقین به شستن

=============

شرح:

(1). یعنی طرفی که متّصل به گوش است و محاذی عذار است نه طرفی که متّصل به چشم است.

تمامِ روی، حاصل شود، بلکه اندکی از باطن بینی و مطبق شفتین یعنی ظاهر لبها را بشوید. و داخل چشم، از بواطن محسوب است و شستن آن لازم نیست. و مدار در رستنگاه موی و در انگشتان، بر مستوی الخلقه (1) است.

و واجب است که در شستن، شروع به اعلی نماید؛ (2) و هرگاه آب بر روی خود از پایین به بالا جاری ساخت و در نیت خود قرار داد که اوّلِ شستنِ روی، از اوّلِ سرازیر شدن آب از پیشانی باشد، (3) وضو صحیح است.

و همچنین بی عیب است هرگاه تمام روی را به یکباره در حوض و مانند آن، فرو کند، لکن در قصد خود، ابتدای روی را، اوّلِ شستن قرار دهد (4) و مابقی را در عقب آن.

و واجب نیست شستن بشره که مویِ ریش، آن را پوشانیده باشد، مگر موی تُنُکی که بشره از زیر آن نمایان است [که] در این حال، لازم است شستن. (5) و حکم ابرو و مژه، حکم ریش است در شستن.

=============

شرح:

(1). یعنی بر کسی که متناسب است دستهای او با روی او. و در غیر متناسب، تقدیر می شود دستها متناسب با روی و به آن نسبت، شسته می شود.

(2). و در بقیه روی، صدق عرفیِ شستنِ از بالا به پایین را رعایت نماید علی الاحوط.

(3). و همچنین تا آخر روی، چنانکه گذشت. و احوط ادامه اِجرای آب است به مقدار زمان اِجرای از بالا تا به پایین با قصد ترتیب مذکور.

(4). با حفظ ترتیب تا آخر در قصد چنانکه گذشت.

و احوط ادامه مکث در آب است به قدر طول زمان اخراجِ روی از آب از بالا تا به آخر با مختصر حرکت آب در آن زمان؛ و اگر به اِخراج، قصد وضو نماید، کافی است اِخراج تدریجی از بالا تا پایین.

(5). یعنی شستن بشره؛ و احتیاط در ضمّ شستن مو در صورت عدم احاطه یقیناً یا احتمالاً، ترک نشود؛ و ریشِ اتّفاقی زن، در حکم، مانند ریش مرد است.

شستن دست

دوّم: واجب است شستن دستها از مرفق که محل اجتماع استخوان بازو و دست است.

و محل جمع شدن این دو استخوان، باید شسته شود، بلکه لازم است داخل نمودن چیزی از بازو تا یقین به شستن تمام مرفق حاصل شود. و واجب است ابتدا نمودن به شستن مرفق به نحوی که در ابتدای شستنِ روی، ذکر شد.

و همچنین لازم است بعد از شروع نمودن از بالای مرفقها، این که سرازیر بشوید، و هرگاه عکس (1) نماید، وضو باطل است.

وضوی شخصِ مقطوع الید

و کسی که بعضی از دست او را بریده باشند، اکتفا می نماید به آنچه که باقی مانده (2) از آن؛ و هرگاه از مرفق بریده باشند که چیزی از آن باقی نمانده باشد حتی طرف استخوان بازو که مجتمع است به اطرافِ استخوانِ دست که مجمعِ مرفق است، اکتفا می نماید به شستن سایر اعضا؛ و بهتر آن است تمام بازو را، به جای دست بشوید.

حکم دست یا انگشت اضافی

و کسی که در زیر مرفق او، دست دیگری باشد، یا آن که زیاده بر خلقت اصلیّه، انگشت داشته باشد، یا آن که گوشت زایدی بر دست او روییده باشد، همه را می شوید. (3) و احوط شستن موی دستها است.

=============

شرح:

(1). و حفظ ترتیب از مرفق تا سرهای انگشتان، لازم است علی الاحوط.

(2). هرگاه از مرفق که مجمع دو استخوان است به پایین بریده باشند. و اگر فقط استخوان ذراع را قطع کرده اند، شسته می شود طرف بازو که در حالِ اتّصال، از مرفق بود و آنچه در آخر بازو ظاهر شده است به سبب بریدن.

(3). مطلقا اگر چه زاید، غیر تابع باشد عرفاً علی الاحوط.

رفع مانع

و واجب نیست پاک نمودن زیر ناخن اگر از قدر متعارف بلندتر نباشد؛ (1) و اگر چرک، ظاهر بشره را گرفته باشد، به واسطه گرفتنِ (2) ناخن، آن را پاک می نماید. و واجب است در شستنِ هر یک از رو و دستها، این که باقی نماند مقداری از آن اگر چه به قدر جای موی باشد.

س. آیا واجب است رفع چیزی که مانع از رسیدن آب به بشره است یا نه ؟

ج. زایل نمودن آن مانع، لازم است، یا آن که حرکت می دهد آن مانع را از مکان خود تا آب تمامِ محلّ وضو را فراگیرد.

مسحِ سر

سوّم: واجب است مسحِ پیش سر، به مقداری که در عرف مسحش بنامند.

س. چه مقدار، مسحِ پیش سر، کافی است ؟

ج. آن که در عرف مسحش بنامند؛ و بهتر بلکه احوط، رعایت مقدار عرض یک انگشت است، و بهتر از آن، مقدار عرض سه انگشت است. (3)

س. فرقی هست در مسح، ما بین زن و مرد، یا نه ؟

ج. فرقی نیست، لکن مستحبِّ مؤکّد است برای زنان در مسحِ وضو به جهت نماز

=============

شرح:

(1). بی اشکال نیست در مقداری که دیده می شود بر تقدیر نبودن چرک، مانند مقداری که محاذی سر ناخن است؛ پس احتیاط با عدم عسر، در ازاله آن است و ازاله همین قدر و یا ازید از آن در صورت اطولیّت ناخن از متعارف و شستن زیر آنها با شستن مقدار محاذی آنها از ناخن و زیادتی از متعارف بعد از پاک کردن زیر مقدارِ زاید از چرک.

(2). یعنی که باطن، ظاهر شد بعد از قطع سر ناخن.

(3). و اَولی و احوط مقدار سه انگشت است از حیث طول و عرض از خصوص ناصیه که در بالای پیشانی ما بین دو سفیدی است.

صبح، برداشتن چیزی که سر خود را به آن پوشیده اند؛ و کمتر از این است در تأکّدِ استحباب، به جهت نماز مغرب؛ و مجزی است او را در سایر نمازها داخل نمودن انگشت خود را زیر مقنعه و نحو آن.

س. آیا لازم است مسح نمودن پیشانی یا نه ؟

ج. لازم (1) نیست، بلکه جایز است بر هر موضعی که از پیشِ سر باشد.

س. حدِّ پیشِ سر، چقدر است ؟

ج. ربعی است که در پیش سر واقع شده و سه ربع دیگر عقب سر است و دو پهلوی آن که منتهی شود به حدّ گوشها.

س. آیا جایز است سرازیر مسح کردن و به عکس یا نه ؟

ج. احوط ترک (2) عکس است، اگر چه جواز، اقوی است.

س. اگر موی در محل مسح روییده باشد، مسح بر آن جایز است یا نه ؟

ج. اگر از حدّ خود که در پیش سر است بیرون نرفته، جایز است؛ و هرگاه از حدّ خود بیرون رفته باشد، یا آن که او را بر همان موضع جمع کرده باشند، مسح بر آن جایز نیست. (3)

س. آیا مسح را می توان به ظاهر دست نمود، یا متعیّن است به باطن دست ؟

ج. واجب است به باطن دست.

=============

شرح:

(1). بلکه پیشانی، موضع غَسل است نه مسح.

(2). این احتیاط ترک نشود به رعایت مسح از بالا به پایین.

(3). یعنی بر مقدار خارج از حدّ فعلاً در اوّل، و تقدیراً در دوّم که به کشیدن و باز کردن خارج می شود. و احتیاط در رعایت صدق مسح بر بشره مودار و رعایت تبعیّت عرفیّه مو برای محلّش از بشره مقدّم سر، ترک نشود.

س. اگر ممکن نشود (1) به باطن دست، به چه مسح نماید؟

ج. اکتفا کند به غیر آن از سایر اعضای دست، و ترک نشود احتیاط به تقدیمِ مسح نمودن به پشت دست. (2)

س. آیا جایز است مسح بر چکمه (3) و جوراب و شبه اینها یا نه ؟

ج. جایز نیست مگر در حال تقیّه؛ (4) همچنان که جایز است تقیّه در سایر افعال وضو و عمل صحیح است. و اگر تقیّه به هر یک از شستن پا یا مسح نمودن غیر بشره حاصل شود، احوط بلکه اقوی، آن است که شستن را (5) مقدّم بدارد.

و کسی که بتواند وضو بسازد در مکان خلوتی که تقیّه در آن نباشد، احوط بلکه اقوی، آن است که در آنجا وضو بسازد و تقیه ننماید. (6)

=============

شرح:

(1). یعنی اگر ممکن نشود به جهت مرض و نحو آن، مسح به باطن کف دست؛ و امّا اگر عدم امکان به جهت نبودن رطوبت در باطن کف و ممکن نبودن نقل از سایر مواضع وضو برای باطنِ کف باشد، پس احوط جمع بین اتمام وضو به مسح با پشت کف دست اگر ممکن است و رطوبت دارد و ذراع اگر با پشت کف دست نمی شود، و بین اعاده وضو است، یا این که اعاده نماید بعد از ابطال وضو اوّل.

(2). یعنی پشت باطن کف، به اقرب به کف از ذراع؛ و چنانکه ممکن نباشد، با ذراع مسح نماید، با رعایت اقربیّت به کف علی الاحوط.

(3). این از فروعِ مسح پا است، که واجب چهارم است.

(4). یا ضرورت شدیده.

(5). اگر متمکّن از جمع بین غسل و مسح باشد، متعیِّن است، با نیّت مسح انجام دهد؛ وگرنه احتیاط، در اختیار غَسل است.

(6). اعتبار عدم مندوحه در حال عمل، یقینی است، و امّا مندوحه مکانی یا زمانی، پس اعتبار عدم آن، موافق با احتیاط است.

س. اگر به سایر اعضای دست هم متمکّن نباشد، به چه مسح نماید؟

ج. به ذراع؛ و ترک نشود احتیاط به تقدیم باطن آن.

س. آیا مسح را به آب خارج از وضو، می توان نمود یا نه ؟

ج. نمی تواند. (1)

س. آیا معتبر است خشک بودن محل مسح یا نه ؟

ج. بلی معتبر است؛ و لکن اگر رطوبتی در محل مسح باشد که آب دست بر آن غالب باشد بر وجهی که مسح، به رطوبت ماسح (2) به عمل آید، ضرر ندارد.

س. کسی که عضو را به ارتماس در آب فرو برد، آیا می تواند به آن عضو، مسح نماید یا نه ؟

ج. هرگاه در حال فرو بردن به آب، قصد شستن آن به جهت وضو کرده باشد و همچنین هرگاه بعد از فرو بردن در آب، قصد شستن کرده باشد، مسح به آن جایز نیست؛ و هرگاه قصد نماید شستن عضو را در حال بیرون آوردن از آب، (3) مسح به آن بی عیب است.

خشک شدن رطوبت جهت مسح

س. هرگاه آنچه در دست از بقیّه رطوبت آب وضو بود، بخشکد به جهت فراموشی از مسح یا سایر (4) عذرها، چه کند؟

ج. جایز است گرفتن آب از سایر عضوها به جهت مسح نمودن به آن؛ و بهتر تقدیم داشتن آب ریش و ابروها است به شرطی که از حدود، بیرون نرفته (5) باشد، و هرگاه

=============

شرح:

(1). در حال اختیار؛ و خواهد آمد بیان وظیفه در صورت تعذّر.

(2). در تمام محلی که از ممسوح واجبست مسح آن.

(3). یا در مجموع از مکثِ در آب و اخراج از آن؛ و در بعضی صور، احتیاط در این است.

(4). با عدم فوات موالات.

(5). علی الاحوط؛ و در صورت انحصار رطوبت در خارج از حدّ روی، رعایت

جمیع اعضا بخشکد، (1) دوباره وضو بسازد.

س. هرگاه ممکن نباشد حفظ رطوبتی که بتوان به آن مسح نمود به جهت گرمی هوا یا غیر، چه باید کرد؟

ج. بهتر آن است که در آخرِ وضو، مسح نماید به آب خارج (2) بعد از آن هم تیمّم نماید؛ و بهتر از این آن است که اوّل، مسح نماید به همان حالت که دارد، بعد از آن به آب خارج، [و] بعد از آن، تیمّم نماید.

مسح پا

چهارم: واجب است مسح پشت پاها از سر انگشتان تا به کعبین (3) در طول، به وجهی که از آن چیزی باقی (4) نماند، بلکه بهتر تا بند پا (5) است. و از عرض، به قدر مسمّیٰ کافی است اگر چه به مقدار عرض یک انگشت باشد؛ بلکه بهتر از این، به تمام باطن دست، مسح نمودن از سر انگشتان تا به بند پا است.

س. آیا واجب است که مسح پاها را از سر انگشتان تا به کعب بکشد، یا به عکس می شود؟

=============

شرح:

احتیاط بشود به تقدیمش بر مسح به آب جدید به ترتیبی که جایز است و ذکر خواهد شد.

(1). به جهت طول زمان.

(2). به قصد واجب واقعی از مسح، با مسح به رطوبت که یک طرف احتیاط است؛ و این احتیاط که جمع بین مسح مذکور و تیمّم است، ترک نشود و فرقی بین مسح سر و پا در این حکم نیست.

(3). و «کَعب»، عبارت است از بلندی وسط پشت پا بنا بر اقوی. و احتیاط در مسح تا مَفْصلِ بین ساق و قَدَم است.

(4). و تمام «کَعْب» - به معنی بلندی مذکور - مسح شود علی الاحوط.

(5). و مقتضای احتیاطِ غیر لزومی است.

ج. احوط، به طریق متعارف است. (1)

س. خشک بودن اعضای وضو قبل از وضو، شرط است در صحّت وضو، یا نه ؟

ج. شرط نیست (2) و لکن بهتر، خشک بودن است.

وضو و غسل با آب باران

س. عضو بدن را در باران نگاه داشتن جهت شستن برای وضو یا غسل، آیا جایز است و صحیح است یا نه ؟ و وضو و غسل به این حاصل می شود یا نه ؟

ج. بلی صحیح و جایز (3) است در این حال، و حاصل می شود غسل و وضو؛ لکن در وضو، باید مسح سر و رِجلَین، به آب جدید از باران واقع نشود و ممزوج هم نشود آب وضو به آب باران جدید، که اگر واقع شود فاسد است. (4)

چند فرع

س. تکرار در مسح، موجب بطلان وضو است یا نه ؟

ج. ضرر ندارد خصوصاً اگر به جهت رعایت احتیاط باشد در تحقّق مسح شرعی، (5)

=============

شرح:

(1). اقوی، جواز عکس است.

(2). یعنی در محل شستن؛ و گذشت حکم محلّ مسح. و اگر آب برای غَسل به حدّی کم باشد که با ضمیمه آب باقی در محل، جریان می نماید نه به تنهایی، متعیِّن است خشک نکردن محلّ .

(3). با رعایت ترتیب از بالا به پایین به حسب قصد و زمان به نحوی که در وضوی ارتماسی مذکور شد.

(4). اگر به حدّی است که مانع از تحقّقِ مقدارِ واجب از مسح است با آب وضو، و مقدار مستهلک ضرر ندارد.

(5). در صورت شک در تحقّق مسحِ واجب اگر چه احتیاطی باشد، معیَّن است

و لکن موجب اثم است اگر به قصد مشروعیّت باشد.

س. تبعیض در وضو، یعنی به نحوی که بعض اعضا را بشوید به طریق ارتماسی و بعضی را به طریق ترتیبی، آیا جایز است یا نه ؟

ج. بلی جایز است.

س. مسح سر به دست چپ و مسح پای راست به دست چپ و پای چپ را به دست راست، جایز است یا نه ؟

ج. احوط مسح (1) سر و پای راست است به دست راست؛ و مسح پای چپ به دست چپ.

س. اگر محل مسح، رطوبتی داشته باشد و لکن به طریقی است که رطوبتِ ماسح، غالب است بر ممسوح، چه صورت دارد؟

ج. اگر رطوبت ماسح، غالبِ مؤثِّر باشد بر ممسوح، عیب ندارد و الّا فلا.

س. جایز است اتیان به صلات واجبه و مندوبه، به هر وضو و غسل مستحبّی، یا نه ؟

ج. بلی جایز است اتیان به صلات واجبه و مندوبه، به هر غسلی که رافع حدث است، مثل غُسل جنابت قبل از دخولِ در وقت؛ و همچنین جایز است به هر وضوی

=============

شرح:

وجوباً یا احتیاطاً - اعاده مسح بعد از خشک کردن محلّ یا در موضع دیگر از همان عضو؛ و در صورت مخالفت معلومه یا محتمله با احتیاطِ غیر لازم، می تواند به موضع دیگر از همان عضو، تکرار نماید؛ و اگر به تمام همان ممسوح با تمام همان ماسح، تکرار نمود، احوط آن است که در مسحی که واجب است بعد از آن با همان ماسح مسح ننماید با همان رطوبت ممتزجه از دو مسح مکرّر.

و با رعایت آنچه مذکور شد، نفس تکرار، جایز است، مگر آن که از روی تشریع باشد، یا ناشی از وسوسه باشد که حرام یا محتمل الحرمه است.

(1). اقوی جواز مسح هر محلّی با هر یک از دستها است، اگر چه رعایت ترتیب مذکور، افضل، بلکه احوط است.

مستحبّی که رافع حدث باشد.

س. [آیا] وضو را پیش از وقت، می تواند به جای آورد که به آن وضو، فریضه حاضره را به عمل آورد بدون بودن نماز قضا بر ذمّه، یا نه ؟

ج. بلی می تواند، اگر وضوی مستحبی به جا آورد.

س. اگر کسی بعد از فراغ از غسل یا وضو، شک کند که آیا آب، مشتبه به نجس و مضاف بوده یا نه، چه صورت دارد؟

ج. وضویش صحیح است. (1)

4. شرایط وضو

اشاره

س. شرایط وضو و آنچه در آن معتبر است، بیان فرمایید.

ج. شرایط وضو، چند چیز است:

نیّت

اول: «نیّت». و آن در وضو و غیر آن، عبارت است از قصد به سوی عمل. و معتبر است در آن این که اتیان به آن نماید، به عنوان فرمانبرداری خداوند عالمیان. (2)

=============

شرح:

(1). یعنی اگر شک کند بعد از وضو، که با آبِ مشتبه بوده، یا با آب معلوم از حیث طهارت و اطلاق. و همچنین [است] اگر قطع [پیدا] نماید با مشتبه بوده و لکن شبهه بعد از وضو حاصل باشد؛ و اگر قبل بوده و از روی غفلت وضو ساخته، پس صحّت آن مشکل، یا ممنوع است. و آنچه مذکور شد، در مشتبهی است که مورد حکم ظاهری به اطلاق و طهارت، یا عدم آنها، نباشد.

(2). یعنی برای فرمانبرداری. و معتبر است در آن، خلوص؛ پس ریای در آن، اگر چه در بعض اجزای واجبه آن باشد، مبطل است مطلقاً علی الاحوط الاظهر؛ و همچنین

..........

=============

شرح:

[است] ریای در خصوصیّات متّحده با عبادت در صورتی که ریا و داعی عبادت، شراکت داشته باشد در تأثیر، یا آن که داعی ریا، مستقلّ باشد.

و اگر داعیِ عبادت، مستقلّ ، و ریا، تابع باشد، یعنی مؤکِّدِ داعیِ امر، نه دخیل در تأثیر، پس اظهر عدم مبطلیّت است، به جهت عدم دلیل بر حرمتِ غیرِ مؤثِّرِ در داعیِ عبادت؛ به خلاف محرَّمات دیگر که متّحده با عبادت باشند و مقصود باشند به هر نحو که تقرّب به مبغوض خواهد بود.

و امّا تدارک جزء ریایی، یا محرَّم؛ پس صحّت عملِ با آن، موقوف بر عدم لزوم محذور دیگری در عمل است؛ و همچنین است حکم ریا در جزء مستحبّی عبادت که مبطل بودن اصل عبادت را، موقوف بر لزوم محذور دیگری است در نفس عمل عبادی.

و «سُمعه»، یعنی قصد آنچه مقصود از ریا است به طریق شنواندنِ غیر، در حکم ریا است.

ضمیمه مقاصد راجحه یا مباحه، به وضو

و امّا سایر ضمایم راجحه یا مباحه، پس در صورت تبعیّت، قصد آنها، مانع از صحّت وضو نخواهد بود؛ و در غیر صورت تبعیّت، پس در مباح، بر تقدیر اشتراک در تأثیر، باطل است؛ و در تقدیر استقلالِ هر یک در شأنیّتِ تأثیر، مشکل است صحّت وضو در حال اختیار و تمکّن از وضوی متمحّضِ در داعی تقرّب.

و در ضمیمه راجحه، اظهر صحّت وضو است در غیر صورت تبعیّتِ قصد وضوئی به داعی تقرّب به امرش برای قصد ضمیمه راجحه.

و مثل تبعیّت است اشتراک در قصد، به طوری که داعیِ وضو، استقلال شأنی

س. آیا نیّت، مقارن شستن روی نماید، یا پیش از آن ؟

ج. نیّت که عبارت از داعی است علی الاقوی، محل معیّنی ندارد، هر وقت حاصل شود و تمام عمل را به آن به جا آورد کفایت می کند.

س. اگر کسی قصد تجدید نماید در وضو و حال آن که محدِث است، یا آن که قصد رفع حدث کند در وضو و حال آن که محدث نیست، چه صورت دارد؟

ج. اگر از روی غفلت باشد، ضرر ندارد (1) و وضویش صحیح است، و بهتر آن است وضو را بشکند و وضوی دیگر بگیرد به قصد رفع حدث.

ترتیب

دوم: واجب است «ترتیب»، به این که اوّل تمام روی را بشوید؛ و بعد از آن دست راست را؛ و بعد از آن دست چپ را؛ و بعد از اینها مسح سر نماید؛ و بعد از آن مسح پاها کند. و اقوی (2) مقدّم نداشتن پای چپ است بر پای راست، یعنی در مسح تدریجی و احوط تقدیم پای راست است بر پای چپ، یعنی دفعتاً مسح نکند، گرچه

جواز هر دو، خالی از وجه نیست.

=============

شرح:

نداشته باشد، بلکه در صورت اجتماعِ با ضمیمه، مقصود است. و ضمیمه راجحه، مثل قصد تعلیمِ غیر، وضو را، و مباحه، مثل شستن چیزی غیر راجح با آب وضو.

و امّا اگر قصد ضمیمه، سبب شود برای اختیار خصوصیّتی که آن خصوصیّت به داعی ضمیمه مباحه باشد، نه نفسِ وضو، مثل گرم شدن با آب وضو که گرم باشد، پس آن، محلّ اشکال و بحث نیست.

(1). اگر راجع شود به خطای در تطبیق، نه تخلّف داعیِ وضو.

(2). اقوائیّت، بلکه قوّت ممنوع است؛ بلکه متّجه عدم ترتیب است بین دو پا، اگر چه احتیاط، در تقدیم مسح سر و پای راست است با دست راست، بر مسح پای چپ با دست چپ.

س. هرگاه کسی فراموش کرد شستن عضو سابق را، و لاحق را شست، مثلاً اوّل دست چپ را شست بعد دست راست را، چه کند؟

ج. عضو لاحقی را بشوید به شرط آن که موالاتِ معتبره، بر هم نخورده باشد؛ و اگر موالات بر هم خورده باشد، وضو را از سر بگیرد.

س. اگر تمام اجزای وضو در آب باشد، یا زیر باران، و هر یک را به قصد وضو در آب حرکت دهد، آیا صدقِ شستنِ وضو می نماید یا نه ؟

ج. بلی صدق شستن می نماید و وضو، صحیح است (1) و باید بعد از حرکت دادنِ رو به قصد وضو، دست راست را به این قصد حرکت دهد و بعد از آن دست چپ را، ولی مسح در این صورتی که آب باقی مانده در دستها آب خارج است، صحیح نیست.

و رعایتِ صحّتِ مسح، به آن است که غَسل کفِ دستِ چپ را، به نحو مذکور ننماید، بلکه بعد از بیرون آوردن از آب، آن را به دست راست بشوید. (2)

س. آیا ترتیب، در میان اجزای اعضا هست یا نه ؟

ج. بلی واجب است ترتیب، و باید مقدّم ندارد جزء پایین را بر جزء اعلی که محاذی آن است. (3)

موالات و حکم خشک شدن اعضای وضو

سوّم: واجب است «موالات»، یعنی پی درپی به جا آوردن اعمال آن، به نحوی که در

=============

شرح:

(1). با رعایتِ احتیاطِ سابق در ادامه مکث در آب به قدر اَقلّ زمان جریان آب از بالای عضو به پایین با نیّت ترتیب.

(2). یا آن که دستها را در حال بیرون آوردن از آب، قصد شستن وضویی نماید؛ یا آن که باطن کف را بعد از تحقّقِ شستنِ وضوئی برگرداند که آب بارانِ خارج، به غیر از ظاهر دست، اصابت ننماید.

(3). بلکه صدق شستن از بالای عضو به پایین آن عرفاً نماید علی الاحوط.

زمان شروع در عضو لاحق، عضو سابق با اعتدال هوا و احوال نخشکیده باشد؛ پس هرگاه به جهت زیادتی گرمی هوا، یا وزیدن باد، یا حرارت بدن شخص، یا غیر اینها از سایر اسباب، بخشکد، وضو، صحیح است اگر متتابعاً بدون فاصله به جا آورده باشد، و الّا احوط، استیناف است. (1)

س. هرگاه به جهت سردی هوا و نحو آن، در عضو سابق، اثر باقی بماند و بدانیم که اگر هوا معتدل می بود، هرآینه خشک می شد، در این صورت، دوباره به جا آوردن لازم است یا نه ؟

ج. احوط - اگر نگوییم اَقویٰ - استیناف است.

س. [اگر] در حین شستن دست چپ (2) دست راست خشک شود، امّا در صورت، رطوبتی باشد. چه صورت دارد؟

ج. وضو صحیح است و احوط، دوباره گرفتن وضو است. (3)

س. هرگاه اعضای وضو خشکیده باشد امّا در ریش که از حدّ رو گذشته رطوبت باشد، آیا موالات معتبره در وضو به هم خورده است یا نه ؟

ج. محلّ اشکال است، احوط، اعاده وضو است.

مباشرتِ در وضو

اشاره

چهارم: واجب است که با قدرت و تمکّن، خودش وضو بگیرد؛ (4) و همین که در عرف

=============

شرح:

(1). با حفظ موالات عرفیّه، صحّت اقرب است؛ و با عدم آن، احوط جمع بین اتمام، یا ابطال و استیناف است.

(2). بعد از شروع در آن.

(3). یعنی مقتضایِ احتیاطِ غیر لزومی، اعاده وضو است بعد از اتمام یا ابطال وضوی اوّل.

(4). یعنی به مباشرتِ خودش، اعمال وضو را انجام دهد، و ضرر ندارد اعانت مباشر در مقدّمات اگر چه به مثل ریختن آب در کف مباشر باشد در صورتی که غَسل، به

نگویند: «خود، وضو گرفت»، وضو باطل است.

و فرقی نیست میان عامد و ناسی و غافل و جاهل و میان وضو و غسل و تیمّم و شستن و مسح کردن.

و هرگاه به شرکت دیگری، طهارت را یا بعض آن را به عمل آورد، یا دیگری به عمل بیاورد آن طهارت را یا بعض آن را، کفایت نمی کند؛ چنانچه اگر شرکتِ غیر را در نیّت، اخذ کرده باشد، وضو باطل است، چه وضو به شرکتِ غیر بشود (1) یا نشود.

کسی که خود نمی تواند وضو بگیرد

س. هرگاه در حال اضطرار، شخص نتواند وضوی خود را بگیرد، چه کند؟

ج. باید در این حال، دیگری را مُعین بگیرد. و معتبر در خشکیدن اعضا در این حال، وضوگیرنده است، نه وضو دهنده. و احوط در این حال، نیّت نمودن هر دو (2) است؛ هر چند ظاهر، کفایت نمودن نیّت وضوگیرنده است، اگر به قسمی باشد که فعل وضو را نسبت به او توان داد عرفاً و وضو دهنده به منزله آلت (3) باشد.

=============

شرح:

مباشرتش انجام بگیرد؛ پس صحیح نیست با مباشرتِ غیر، چه آن که انسانِ مکلّف باشد یا نه؛ و همچنین در صورت جواز که خواهد آمد، فرقی در غیر، بین مکلّف و غیر نیست.

(1). چه این که به نحو جزئیّت باشد، یا استقلالِ هر یک علی الاحوط.

(2). یعنی در صورت تمکّنِ غیر، از نیّت.

(3). بلکه اگر چه غیر، آلت نباشد و مستقلّ در غیر نیّت باشد، نیّت مکلّف که سبب است، کافی است علی الاظهر. و واضح است که با امکان، مسح را نایب با دست منوب عنه انجام می دهد؛ و اگر ممکن نشد، نایب با رطوبت باطن کف دستِ منوبٌ عنه انجام می دهد با مباشرت دست نایب؛ و در این صورت، احتیاط به ضمّ تیمّم، ترک نشود در

مطلق بودن آب وضو

پنجم: «مطلق بودن» آب وضو است، (1) خواه آب شور باشد یا شیرین، آب دریا باشد یا نه، آب برف باشد یا نه.

س. هرگاه چیزی در میان آب بریزد، مثل نمک یا گلاب یا مانند اینها، وضو در این حال می توان گرفت یا نه ؟

ج. هرگاه از اسم اطلاق بیرون نرود، مضرّ (2) نیست.

س. آیا به آب قلیان می توان وضو گرفت یا نه، و رفع خبث هم می کند یا نه ؟

ج. بلی، در هر حال جایز است، مادامی که از اطلاق، بیرون نرفته باشد.

س. آیا وضو به آب مشتبهِ به مضاف، صحیح است یا نه ؟

ج. احوط اقتصار بر صورت انحصار است، (3) و صحیح است اگر به هر دو (4) وضو بگیرد.

=============

شرح:

صورتی که مشتمل بر این محذور نباشد، یا این که تیمّم، محذورش کمتر باشد. و تبعیض در مباشرت، با امکان، واجب است.

(1). و این از شرایط واقعیّه است، یعنی فقدانش مضرّ به صحّت وضو است در حال جهل و فراموشی و غفلت، مانند شرطیّت طهارتِ آب وضو، و لازم است اطلاق در اوّل زمان تحقّقِ شستنِ واجب با رعایت مسح به غیر مضاف.

(2). یعنی همچنان که صدق آب با آن ضمیمه می نماید، صدق آب بدون ذکر ضمیمه هم می نماید، و اگر فعلاً مضاف است و ممکن است تصفیه آن، واجب است اگر چه به تأخیرِ وقت وضو باشد علی الاحوط.

(3). یعنی انحصار آبِ مطلق، بین آن دو طرف.

(4). بلکه وضو با هر دو، به قصد احتیاط، کافی است مطلقا و لازم است در صورت انحصار و احتیاطاً؛ و کافی نیست وضو با یکی از دو طرف فقط، در شبهه محصوره،

غصبی نبودن آب

ششم: آب وضو باید غصبی (1) نباشد، یعنی مباح باشد که به ملک خود یا به اذن صریح

=============

شرح:

اگر چه آب دیگری نباشد. و امّا اگر مشتبه به مضاف، یک آب باشد، پس اگر حالت سابقه اش، اطلاق یا اضافه باشد، عمل به آن می نماید؛ و اگر معلوم نباشد، پس اگر آب دیگری هست که جایز باشد وضوی به آن، متعیّن است وضوی به آن؛ وگرنه احتیاط به جمع بین وضوی با مشتبه و تیمّم می نماید.

(1). و همچنین ظرف آب و مکان وضو که مسلّماً به طور مطلق، وضو، مشتمل یا مستلزم حرام است و فی الجمله باطل است. و اگر ریختن آب غصبی در عضو، موجب اتلاف آن و امتناع ردِّ به مالک باشد به نحوی که بر اوست ادای بدل، پس مانعی - وضعاً - از قصد وضو، در حال اجرای آن آب در عضو به نحو تدریج نیست؛ حتی در صورت انحصار، مانعی از خطاب ترتّبی بر غصب نیست؛ چنانکه در وضو با ظرف مغصوب، حکم وضعی چنین است در حال انحصار هم.

و در مسح به رطوبت دست که آبش غصب شده بوده، بعداً ملتفت شد، همین وجه، بدون شرط مذکور، متعیِّن است.

و مثل وضوی به اغترافِ تدریجی است، وضوی با ارتماس تدریجی در صورتی که نیّت آن در حال اخراج از آب باشد بنا بر اظهر.

و بطلان در صورت غصبیّت مکان یا فضایی که وضو در آن واقع می شود، محلّ اشکال است، خصوصاً در صورت عدم انحصار تا آخر وضو با فضایی که وضو، در آن واقع می شود، زیرا کون در مکان، مقدّمه وضو است نه متّحد با آن، پس مانعی از خطاب ترتّبی به وضو نیست در صورت انحصار؛ به خلاف فضا که اجرای آب بر عضو، تصرّف در فضا است؛ پس تکلیف به وضو، در صورت عدم انحصار است؛ و

از مالک، یا فحوی، یا شاهد حال (1) باشد؛ و بهتر در شاهد حال، اقتصار به علم است.

س. از نهرهایی که در منازل و راههای اَسفار و غیر آنهاست، وضو گرفتن چه صورت دارد؟

ج. مادامی که از مالک، کراهتی ظاهر نشده باشد، وضو (2) صحیح است؛ و احتمالِ بودن صغیر یا مجنون یا نحو ایشان، مضرّ نیست.

س. اگر کسی سهواً یا جهلاً، به آب غصبی وضو بگیرد، صحیح است یا نه ؟

ج. بلی صحیح است، امّا قیمت آن آب را ضامن است.

طهارتِ آب وضو

هفتم: آب وضو، نجس نباشد؛ پس اگر وضو بگیرد به آب نجس، باطل است (3) مطلقا؛

=============

شرح:

صحّت، مبتنی بر عدم ابطال اتّحاد با حرام است در خارج.

و از قبیل عدم انحصار است، غصبی بودن محلّ ریختن آب وضو، زیرا وضو، توقّف بر ریختن آب ندارد و ایصال آب با جریان از عضو اگر چه به معونت دست مالیدن از جایی به جایی رسانیدنِ آب باشد، کفایت می کند؛ پس تطبیق بر خصوصیّت محرّمه به سوء اختیار، مانع از تقرّب به ایجاد طبیعت که متعلَّق امر است، نیست، مثل سایر موارد عدم انحصارِ واجب عبادی که تطبیق شده بر خصوصیّت محرّمه بنا بر أحد الوجهین.

(1). پس با شک در اذن و رضای مالک، وضو صحیح نیست اگر منشأ خاصی داشته باشد، مگر در مورد استصحاب اذن.

(2). بلکه با احتمال کراهت، صحیح نیست، اگر منشأ خاصی داشته باشد.

(3). در شستن با آب قلیل اگر چه نجس به استعمال در تطهیر عضو محلّ وضوء از خبث باشد در حال وضوء گرفتن بنا بر احتیاط سابق در مطلق غساله، اگر چه نجاست در آخر عضو باشد علی الاحوط.

بلکه اگر به قصد جواز و شرعیّت، وضو گرفت بدون عذر، حرام خواهد بود.

س. هرگاه شخص به آب نجس سهواً یا جهلاً یا نسیاناً یا غفلةً ، وضو گرفت، چه صورت دارد؟

ج. باطل است؛ و بر این تقدیر، فرقی هم میان وقت و خارج از وقت نیست.

عدم خوف از استعمال آب

هشتم: خوف ضرری از استعمال آب نباشد، مثل این که ظنّ ببرد به رسیدن مرضی یا زیاد شدن مرض یا طول (1) به هم رسانیدن، یا تنگی (2) وقت، یا به جهت ترس از تشنگی بر خود یا بر رفیق خود که از مفارقت او متضرّر شود (3) هر چند کافر باشد، یا متضرّر نشود و لیکن صاحب نفس محترمه (4) باشد، یا خوف بر حیوان داشته باشد که از تشنگی بمیرد و به مردنِ او متضرّر شود.

و این شرط و شرط سابقِ بر این، که اباحه آب باشد، از شرایط علمیّه است، نه از

شرایط وجودیّه، به این معنی که اگر علم نداشته باشد، مضرّ نخواهد بود. (5)

=============

شرح:

و امّا در غسل با آب کثیر، پس اظهر عدم اخلال نجاست سابقه عضو است به صحّت وضوء با رعایت احتیاط سابق در وضوء با بعض اقسام کثیر از حیث غَسل و مسح با قصد تحقّق وضوءِ مأمور به.

(1). و همچنین است احتمالی که منشأِ خوفِ ضرر باشد در صورتی که ضرر یا خوف آن، موجب وضو یا جبیره و نحو آن نباشد. و از جمله ضرر است، «شین» که زبری پوست بدن است در صورتی که نقص و عیب و مرض باشد.

(2). در غیر آن صورت که بداند اگر وضو بگیرد نماز قضا می شود و اگر تیمّم نماید قضا نمی شود، محلّ تأمل است.

(3). در نفس یا عِرض یا مال.

(4). یا غیر محترمه اگر از مکلَّف به وضو به این نحو که اتلاف به ندادن آب است، جایز نباشد.

(5). بلکه در صورت علم، تکلیف منتفی است فی الجمله، نه مطلق صحّتِ وضو در جمیع صور.

عدم صحت وضو با آب استنجا

نهم: آب غساله استنجا نباشد هر چند آن غساله، پاک (2) باشد؛ و شرایط آن در بحث ازاله نجاسات گذشت.

عدم صحت وضو با آب مشتبه به نجاست

دهم: آب وضو، مشتبه به نجس نباشد. (3)

س. اگر متمکّن نباشد مگر از این دو آب که مشتبه به نجس است، [آیا] تیمّم کند، یا به یکی وضو بسازد و بعد به آن دیگر موضع وضو را بشوید و وضو بگیرد و نماز کند؟

ج. اگر ممکن باشد حفظ غیر مواضع وضو از نجاست یا تطهیر آن و لو به همین دو آب، پس با یکی، وضو گیرد و با دیگری تطهیر نماید، سپس وضو گیرد و تیمّم نماید، و الّا اکتفا کند به تیمّم تنها، اگر چه اکتفا به تیمّم مطلقا، قوی است، (4) زیرا که در فرض

=============

شرح:

(1). علی الاحوط در غیر صورت استهلاکِ آبِ استنجا در آب دیگر در غَسل و مسح؛ اگر چه جواز وضو با آنچه پاک است از آب استنجا خصوصاً در صورت انحصار و عدم تعیّنِ تیمّم، خالی از وجه نیست. و احوط در صورت عدم انحصار، اختیار غیر آن است؛ و در صورت انحصار، جمع بین وضوی به آن و تیمّم است.

(2). در صورتی که طرفین در خصوصیّات مربوطه به طهارت و نجاست، مانند هم باشند حقیقتاً یا حکماً.

(3). با امکانِ تکرارِ مذکور بدون تنجیسِ غیرِ مغتفر در موضع دیگر از بدن یا لباس و به جا آوردن نماز بعد از هر وضو، قویّ است جواز جمع، بلکه احوط است. و با عدم امکان، یا حرجیّت آن، تیمم می نماید؛ و ظاهراً فرقی بین قلیل و کرّ نیست، زیرا در حال ملاقاتِ دوّم، یقین به نجاست بدن می نماید، یا در سابق یا فعلاً، و یقین به طهارت آن، حاصل نمی شود؛ پس برای نمازهای بعد، باید تطهیر بدن نماید و برای واجب فعلی، تکرار نماز، کافی است؛ و در صورت تکرار، احتیاط به ضمیمه تیمّم، لازم نیست.

مزبور مبتلا خواهد شد به حکم استصحاب به نجاست بدن در حال ورود آب دوّم.

س. هرگاه چیزی به یکی از این دو آب، ملاقات نماید، پاک است یا نه ؟

ج. محکوم به طهارت است. (1)

پاک بودن اعضای وضو

یازدهم: واجب است که محلّ وضو، پاک باشد از نجاست. و هرگاه آب بریزد و جاری شود از محل وضو به قصد وضو و طهارت از نجس، وضو باطل است؛ (2) بلی اگر وضو به ارتماس در کرّ یا جاری باشد، حصول طهارت از خبث و از حدث در آن واحد به سبب واحد، مانعی ندارد.

غصبی نبودن مکان وضو

دوازدهم: واجب است مکانی که وضو می گیرد (1) «مباح» باشد، یعنی غصبی نباشد.

=============

شرح:

(1). با حفظ تساوی دو آب در خصوصیّات مربوطه به نجاست و طهارت و سبق علم و نجاست معلومه بر ملاقات؛ بلکه طهارت ملاقی با سبق ملاقات بر علم، خالی از وجه نیست.

(2). ظاهراً قصد وضو به ادامه صبّ در غسله مطهِّره در تمام ابعاضِ هر عضوی، مانعی ندارد، زیرا به حدوث غَسل، ازاله خبث می شود و به بقای آن بعض، مزیل حدث، محقّق می شود، پس حاجتی به فرضِ نجاست در آخر هر عضو نیست، و آنچه لازم است، قصد وضو است، نه قصد ازاله خبث.

و در کرّ و جاری و نحو آنها، مانعی از قصد وضو در آنِ اوّلِ غَسل از حیثیّت مذکوره نیست.

(3). اظهر عدم بطلان وضو است به مجرّد مقارنتش با کون غصبی، حتی در صورت انحصار، اگر چه عاصی است به غصب مطلقا؛ پس صحت، اختصاص به صورت جهل یا سهو ندارد.

س. هرگاه از روی جهل یا سهو، در محل غصبی، وضو گرفت و بعد از فراغ از وضو، متذکّر شد، آیا وضوی چنین کسی صحیح است یا نه ؟

ج. بلی صحیح است لکن از برای مالک زمین اجارة المثلی بر ذمّه او تعلّق می گیرد اگر عرفاً بگویند که عوض دارد.

اباحه ظرف وضو

اشاره

سیزدهم: واجب است که ظرفی که از آن آبِ وضو (1) می گیرند، غصبی نباشد؛ پس اگر منحصر باشد، وضو باطل و تیمّم لازم است؛ و اگر منحصر نباشد، وضو صحیح است اگر چه مقدّمه آن حرام است.

و امّا محل ریختن آب وضو، اگر وضو گرفتن، علت تامّه تصرّف (2) نمودن در آن محل نبوده باشد، وضو صحیح است و الّا وضو باطل است.

چند فرع

س. اگر شخص متوضّیٖ - یعنی وضوگیرنده - در مکانی - که ایستاده و می خواهد وضو بگیرد

=============

شرح:

(1). ممکن است صحّت وضو به امر، بر تقدیر اغتراف غصبی، حتی در صورت انحصار اگر چه حرام باشد و واجب باشد تیمّم در این صورت، مثل مواردی که وضو، صحیح می شود بر تقدیر مخالفتِ شرع در مقدّماتش.

و از اینجا ظاهر است حالِ آب مغصوب که اگر پس از ریختن آب بر عضو، عرفاً اتلاف شده و موجب ضمان قیمتش است، مانعی از قصد وضو به اجرای بعد از اغتراف و صبّ نیست و از قبیل امرِ مشروطِ به حرام است حتی در صورت انحصار که تیمّم، واجب است. و حرمت تکلیفیّه غصب، علاج ندارد مطلقا؛ و قصد وضو، به فرو بردن عضو در آب غصبی، موردِ حکمِ مشهور به بطلان است.

(2). به تصرّفی حرام که موجبِ حرمتِ مقدّمه اش که وضو است باشد.

غصبی است و لکن هوای آن مکان، مباح است، وضویش صحیح است یا نه ؟

ج. وضو گرفتن در چنین محلّ ، مثل وضو گرفتن (1) در کفش غصبی است؛ (2) پس در وقت مسح، پا را خارج کند از محل غصب، ان شاء اللّٰه تعالی وضویش صحیح است.

س. غسل در حمّام غصبی با وجود بودن حمّامِ مباح، صحیح است یا نه ؟

ج. غسل فاسد است اگر چه آب آن حمّامِ غصبی، (3) مباح باشد.

س. هرگاه از زمین غصبی آب مباح را بردارد و در جای مباحی وضو بسازد یا غسل کند، چه صورت دارد؟

ج. ان شاء اللّٰه تعالی عیب ندارد، وضو و غسلش صحیح است.

س. هرگاه در زمین غصبی، آب باران جمع شود و از آن آب بردارد به جهت رفع حدث، آیا رفع حدث به آن می شود یا نه ؟

ج. بلی رفع حدث به آن می شود اگر مالکِ زمین، قصد حیازت نکرده باشد.

فاقِد طهورین

س. فاقدِ طهورین، یعنی آن که نه آب و نه چیزهایی که تیمّم بر آن جایز است یافت شود برایش، آیا تکلیف او ساقط است، یا آن که باید اتیان به صلات نماید بلاطهارت؛ و بر تقدیر سقوط، آیا قضا لازم است اگر وقت بگذرد و واجد احد طهورین شود، یا نه؛ و در صورت ثانیه که تکلیف ساقط نباشد، باز حکم به لزومِ قضا است یا نه ؟

ج. احوط آن است که به همان حالت، نماز کند، و لازم است قضای آن را نیز به عمل آورد با طهارت.

=============

شرح:

(1). گذشت حال مکان غصبی.

(2). و آن، مانند فرش غصبی است و حکم کون در مکان غصبی را دارند. و بیرون آوردن پا در حال مسح، مثل اخراجِ پا از فرش است که مصحّحِ خصوص مسح است، نه مطلقِ وضو، مگر بنابر صحّت وضو با غصبیّت کون، که بیرون آوردن پا لازم نیست مگر تکلیفاً فقط.

(3). در این صورت، مثل وضو در مکان غصبی است.

5. جبیره

اشاره

س. احکام جبایر را، مفصّلا بیان فرمایید؟

ج. «جبایر»، عبارت است از شکسته بستی که آن را بر محلّ شکسته و مانند آن می بندند؛ لکن حکم در این مقام، منحصر به آن نیست، بلکه شامل است کهنه هایی را که بر جروح - مانند زخم شمشیر و غیر آن و مانند قروح، یعنی زخم دُمل و شبه آن - می بندند، بلکه نیز شامل است دوایی را که از ضمادات و مانند آنها بر عضو به جهت شکستن یا زخم بودن آن به جهت ضرورت (1) می مالند.

س. هرگاه صاحب جبیره بتواند عضو خود را بشوید، به برداشتن جبیره، یا رسیدن آب به زیر آن، به فرو بردن به زیر آب، یا مکرّر ریختن آب بر آن تا آب به زیر آن برسد به نحوی که در عرف، شستنِ محلّ ، صدق نماید، چه صورت دارد؟

ج. در این حال واجب است بر او شستن و کفایت (2) نمی کند مسح بر جبیره.

س. هرگاه عاجز از شستن شود و نتواند آب برساند به جهت عدم تمکّن از آن یا به جهت پاک نبودن عضو با نبودن امکانِ تطهیر، چه کند؟

ج. در این وقت، مسح نماید بر روی جبیره به آب؛ و مسح به رطوبت و تری که در دست از بقیه شستن سایر اجزا و محلّ باقی مانده، کفایت نمی کند؛ بلکه بهتر، مسح به آب است (3) به قِسمی که اقلّ مراتبِ شستن، صدق کند، و لازم نیست در چنین وقت،

=============

شرح:

(1). بلکه هر حایلی که مانع از وصولِ آب به بشره است و ازاله اش در وقت وضو، ممکن نیست، مگر به همان نحو که در جبایر ممکن است.

(2). در صورت عدم خوف ضرر از ایصال آب بر آنچه جبیره در آن محلّ است، وگرنه اکتفا به مسح با رطوبت می نماید. و در صورت خوفِ ضرر از ناحیه مرطوب بودن ماسح، اکتفا به مسح با خشکی ماسح نماید با ضمیمه تیمّم علی الاحوط.

(3). بلکه احوط است با عدم خوفِ ضرر در محلِّ غَسل.

قصد مسح نمودن؛ (1) چنانکه لازم نیست قصد شستن بکند و مسح را نکند، پس قصد آنچه را که در واقع واجب است، نماید؛ پس حکم در اینجا، بر خلاف مسح سر و پاها می باشد، به جهت آن که در آنها قصد مسح، لازم است. و با تمکّنِ مسح بر بشره، واجب است مسح بر همان بشره، و افضل جمع مابین (2) مسح بر بشره و مسح بر جبیره است.

و لازم است مسح نمودن تمام جبیره و وانگذاشتن چیزی از آن بر حسب امکان، بلی آنچه ممکن نیست، یا بسیار دشوار است، مثل ما بین ریسمان هایی که بر جبیره کشیده شده؛ پس ظاهر، سقوط مسح است بالنسبه به آنها.

و واجب نیست مسح به دست و کف آن (3) و کفایت می کند هر آلتی که مسح به آن حاصل شود اگر مسح، بدل از غَسل باشد.

س. هرگاه در بعضی از اعضا، زخم باشد و بر آن کهنه و شبه آن نباشد، چه کند؟

=============

شرح:

(1). لکن احتیاط لازم، قصد مسح به نحو موظّف است که تطبیقش بر غسل احتیاطی است در صورت عدم خوف ضرر، بلی قصد واجب فعلی، مُعرِّف و کافی است.

(2). بلکه در صورتی که در عضو، محلّی از بشره برای مسح، خالی از جبیره بست، اگر ممکن است و خوف ضرر نیست، برداشتن جبیره، واجب است، وگرنه مسحِ نفسِ جبیره، لازم است؛ و اگر مسح بر بشره، ممکن بود، نه غَسل آن، احتیاطاً جمع نماید بین مسح بر بشره و بر جبیره با غَسل آن در موضع غسل با امکان.

(3). مسح به باطن کف، احوط است. و امتیاز مسح در موضع غَسل از مسح در موضع مسح، به اعتبار صدق اقلّ غَسل است در اوّل، بنا بر احتیاطی که گذشت؛ و رعایت ترتیب و استیعاب در اوّل، و به اعتبار مسح به رطوبت باقیه در باطن کف است در دوّم، به خلاف اوّل، و به اعتبار تجفیف رطوبت زایده مانعه از تأثیر رطوبت ماسح است، به خلاف اوّل.

ج. با تمکّن از شستن، آن را می شوید؛ و با عدم تمکّن از آن، مسح (1) می کند بر خود بشره؛ و با نبودن تمکّن از مسح آن - به جهت نجاست موضع یا غیر آن - کهنه ای بر روی آن گذاشته (2) او را مسح می نمایند و با تعذّر آن، احوط جمع مابین وضو به شستن اطراف زخم و تیمّم است؛ بلکه جمع مابین وضو و تیمّم در جمیع صور این مسأله، احوط است؛ اگر چه با تمکّن از غَسل اطراف و مسح بر بشره یا کهنه ای که بر او گذارده، تیمّم لازم نیست و لو احتیاطاً؛ بلکه کفایتِ شستن اطراف، خالی از قوّت نیست. (3)

س. هرگاه جبیره نجس باشد و غیر آن هم نباشد که بر روی آن بگذارد، تکلیف چیست ؟

ج. باید اطراف آن را بشوید در موضع شستن و دو طرفش را مسح (4) نماید در موضع مسح و هم تیمّم نماید (5) و هر وقتی که مسح بر جبیره ممکن نباشد نیز تیمّم لازم است. (6)

مانعی که ازاله آن دشوار است

س. هرگاه بر یکی از اعضا، مانع از رسیدن آب به زیر آن باشد، یا متعذّر و یا دشوار باشد ازاله آن، چه کند؟

ج. باید مسح بر روی آن نماید و احتیاطاً هم تیمم نماید. و فرقی نیست در جبیره، ما بین این که در مواضع شستن باشد یا مواضع مسح؛ و همچنین فرقی نیست مابین این

=============

شرح:

(1). علی الاحوط در صورت عدم صدق اقلّ غَسل.

(2). احتیاطاً با عدم ستر چیزی از مغسول یا ممسوح فعلی؛ و اظهر عدم وجوب است در صورت حرجی بودن آن.

(3). لکن احتیاط به ضمیمه مسح بر بشره یا کهنه در موضع مسح و غسل به نحو مناسب با امکان، ترک نشود.

(4). در طول، و احتیاطاً مسح بر بشره یا جبیره نماید به نحو متقدّم با امکان.

(5). اقوی کفایت وضوی مذکور است؛ و احوط ضمّ تیمّم است.

(6). احتیاطاً و اقوی عدم لزوم است.

که در تمام عضو باشد، یا بعض آن، اگر چه (1) احوط در جبیره ای که عضو واحد یا تمام اعضا را گرفته، ضمّ تیمم است. و بهتر در جبیره محل مسح، جمع مابین وضو و تیمم است. و نیز فرقی نیست مابین این که عضوِ مسح کننده، جبیره داشته باشد یا غیر آن، که مسح می کند به همان تریِ آب وضو که بر جبیره باقی مانده.

شرایط جبیره

معتبر است در جبایر، آن که پاک باشد؛ پس هرگاه نجس باشد، کهنه پاکی بر (2) وی گذاشته آن را مسح می نماید و احتیاطاً هم تیمّم (3) نماید؛ بلی معتبر نیست در جبایر به جهت صحّت وضو، این که نماز در آن جایز باشد؛ پس جایز است درباره مردان، مسح

بر جبیره از حریر و جامه از طلا.

بلی معتبر است حرام نبودن استعمال آن؛ پس هرگاه مغصوب باشد، آن استعمال جایز نیست و مسح بر آن، کفایت (4) نمی کند؛ چنانکه کفایت نمی کند، مسح کهنه ای که بر روی آن گذاشته شود.

کفایت وضوی جبیره بعد از زوال عذر

و بدان که وضوی صاحب جبیره، صحیح است برای عملی که به جا آورده، حتی بعد از زوال عذر و تمکّن از وضوی صحیح، هر چند وقت، وسعت اعاده عمل داشته

=============

شرح:

(1). به احتیاط لزومی.

(2). علی الاحوط.

(3). لزوم ندارد علی الاظهر.

(4). با عدم اتلاف عرفاً و بقای حرمت، حتی در امرار ید بر آن و بر چیزی که روی آن بگذارند.

باشد؛ و احوط اعاده وضو (1) است به جهت عمل دیگر، خصوصاً اگر در اثنای آن عذر برطرف شود.

6. چند فرع (بعض مسائل شک در وضو و غیر آن)

س. اگر شخصی یقین در حدث و شک در وضو داشته باشد، تکلیفش چیست ؟

ج. باید وضو بسازد. (2)

س. اگر کسی یقین در وضو دارد و شک در حدث، چه صورت دارد؟

ج. بنا را بر طهارت گذارد. (3)

س. اگر کسی یقین، هم به حدث و هم به وضو دارد، و شک دارد که آیا حدث مقدّم است یا وضو، حکمش چیست ؟

ج. باید وضو بسازد مطلقا. (4)

=============

شرح:

(1). این احتیاط لازم نیست مگر در صورت زوال در اثنای وضو بعد از مسح بر جبیره یا بعض از آن، که احتیاطِ مناسِب به اعاده به نحوی که قطع به تحقّق وظیفه فعلیّة نماید، ترک نشود.

(2). اگر چه ظنِّ غیر معتبر به وضو داشته باشد و اگر چه داخل در مثل نمازِ مشروطِ به طهارت شده و در اثنا، یقین و شک حاصل شده مادام [که] فارغ از نماز نشده باشد که به شک در وضو بعد از فراغ از نماز - مثلاً - اعتنا نمی نماید، چنانکه خواهد آمد.

(3). در صورتی که شک در حدث، ناشی از خروج رطوبت مشتبهه به بول قبل از استبرا که محکوم به بولیّت است، نباشد.

(4). اگر چه تاریخ یکی از آنها معلوم باشد علی الاحوط؛ و امّا اگر یقین به طهارت رافعه و حدثِ ناقض داشته باشد؛ پس اگر سابق بر دو، تاریخ حدث بوده، بنا بر تأخّر

س. اگر کسی بعد از نماز شک می کند که آیا وضو داشتم یا نه [وظیفه اش چیست ؟]

ج. بنا را بر صحّت عمل می گذارد و لکن از برای نماز بعد، وضو بسازد.

س. هرگاه در اثنای عمل، شک در طهارت نمود، چه کند؟

ج. احوط اتمام (1) عمل و استیناف آن است با طهارت جدیده؛ و اقوی کفایت استیناف است.

س. هرگاه بعد از وضو، یقین کرد که یکی از اجزای وضو را به عمل نیاورده است، چه باید بکند؟

ج. اگر موالات بر هم نخورده، آن جزء و ما بعد آن را به عمل می آورد [و] وضو صحیح است؛ و هرگاه موالات معتبره به هم خورده، وضو را از سر می گیرد.

س. هرگاه کسی بعد از شروع در شستن عضوی، شک نماید در عضو سابق، چه کند؟

ج. برگردد به سوی سابق و آن را به جا بیاورد با مراعات موالات و ترتیب و سایر شرایط. و حکم ظنّ در این باب، حکم شک است. و فرقی نیست مابین شک در اجزا و

شک در شرایط؛ پس مادامی که فارغ از عمل نشده، اگر در یکی از اینها شک نماید، بایست تحصیل یقین کند. و قول عدل واحد در هر یک از اینها، حجّت نیست (2) و کثیرالشک، اعتباری به شک او نیست.

س. هرگاه موضع وضو یا غسل را شخص، نجس می دانست، بعد از وضو یا غسل، شک دارد که ازاله نجاست کرده یا نه، تکلیف چیست ؟

ج. وضو و غسلش صحیح است و از برای بعد، تطهیر کند آن موضع را و هرجا که علم دارد به ملوّث شدن آن به رطوبت، تطهیر نماید و بهتر آن است که این وضو و غسل را

=============

شرح:

حدثِ آن می گذارد؛ و اگر طهارت باشد بنا بر تأخّر طهارت می گذارد و در هر دو صورت، عمل به یقین است.

(1). این احتیاط ترک نشود، یعنی احتیاط، بر حسب تکلیف احتمالی است؛ و اقوائیّت، به حسب فراغ ذمّه با استینافِ فقط است.

(2). مگر آن که مفید اطمینان باشد بنا بر اَقوی.

اعاده نماید و اگر نماز هم کرده، اعاده (1) کند.

7. مسلوس و مبطون

اشاره

س. هرگاه کسی صاحب حدث مستمرّ باشد، چه بول و چه غایط و چه نوم و چه ریح، تکلیفش چیست و مراد به حدثِ مستمرّ چیست ؟

ج. مراد از حدثِ مستمرّ، قسمی است که اگر بخواهد در اثنای نماز، چیزی را که از آن صادر می شود، تجدید طهارت کند، حرج شدید لازم آید.

و هرگاه شخصِ «مسلوس» یا «مبطون»، از برای ایشان زمانی آرام باشد، که در آن بتواند تحصیل طهارت نماید و نماز را به جا آورد، انتظار آن زمان را (2) می کشد.

و اگر نباشد زمانی بر ایشان که در وسعت، طهارت و نماز را به جا آورند، لیکن متمکّن از این باشند که بدون عسر و حرج، نماز را با طهارت آورند، به این معنی که در هر جای از نماز که حدثی روی داد، طهارت را تجدید کنند و از همان جا که باقی مانده نماز را تمام کنند، پس به همان نحو، وضو می سازند و بنا می گذارند از موضع رو دادن حدث؛ (3) و احوط در این حال، آن است که نماز را به وضوی اوّل، تمام کند و بعد از

=============

شرح:

(1). بلکه احتیاط در اعاده نماز بعد از وضو یا غسل، بعد از تطهیر متنجّس در صورتی که احتمال التفات در وقت وضو یا غسل نمی دهد، ترک نشود.

(2). و مبادرت می نماید اگر در اوّلِ آن وقت می تواند نمازی را که مشتمل بر اقلّ واجبات و ترک مستحبّات است با طهارت به جا آورد، اگر چه فترت، احتمالی باشد نه قطعی، اگر چه معلوم یا محتمل، نماز با طهارت در اثنای باشد، یا آن که استمرار حدث، أخفّ باشد علی الاحوط در صورت عدم فوت چیزی از شروط حاصله.

(3). با عدم استلزام فعل کثیر یا مبطلی دیگر مانند استدبار، اگر چه در وضوی دوّم یا

آن، عمل مذکور را به جا آورد. و اقوی کفایت وضو در اوّل عمل است در خصوص مسلوس. (1)

و اگر زمان بر وسعت اقلّ واجب نماز که عبارت از ایما و یک تسبیحه باشد، در هر رکعتی داشته باشد، احوط، اتیان آن است بعد از نماز تامّة الافعال. و اکتفا به صلات تامّة الافعال با یک وضو در مسلوس، و با تجدید و بنا در مبطون، اقوی است. (2)

و با متمکّن نشدن بدون عسر و حرج از تجدید وضو به قسمی که ذکر شد جهت

پی درپی آمدن حدث، وضو می سازند از برای هر نمازی و بدون تأخیر نماز را به جا می آورند و حدث صادر در بین نماز، معفوّ از ایشان است. (3)

=============

شرح:

سوم در یک نماز باشد؛ و اگر مستلزم شد، از محل استلزام، اکتفا به سابِق آن از طهارت می نماید؛ و واجب است تهیه اسباب تسهیل تجدید در اثنا، قبل از نماز. و با رعایت قیود مذکوره در تجدید و تسهیل، بنای احتیاط به ضمّ اتمام با یک وضو، لازم نیست حتی در مسلوس علی الاقوی.

(1). اظهر عدم کفایت است با امکان تجدید و بنا به نحوی که گذشت. و اظهر اتّحاد مسلوس و مبطون است با حفظ خصوصیّات، یعنی استمرار و مرتبه آن و عدم استمرار حدث و همچنین سایر احداث موجبه وضو.

(2). و همچنین در مسلوس با مماثلت، چنانکه گذشت اتّحاد حکم آنها.

(3). و این طریق، احوط است در صورتی که بداند که بعض نماز اگر چه تکبیرة الاحرام باشد، خالی از حدث نمی شود. و محتمل است موظّف باشد در این صورت به تیمّم اگر می تواند با آن، بعض نماز را با طهارت ترابیّه انجام دهد؛ و همچنین در سایر صور که محذور، اختصاص به وضو دارد، چه از این جهت باشد که وضو، فعل کثیر می شود نه تیمّم، یا از این که با وضو نمی تواند جزئی را با طهارت انجام دهد و با

=============

شرح:

تیمم می تواند، یا آن که با تیمّم پیش از وضو، افعال نماز با طهارت واقع می شود، چه آن که قبل از نماز باشد یا در اثنا؛ و احتیاط در جمع است با امکان، بین نماز با وضوی مذکور و نماز با تیمم مذکور.

صور مسأله و چند فرع

و از بیان متقدّم، ظاهر شد که اصل مسأله، سه صورت دارد:

صورتی که موظّف است در آن، به اتیان نمازی که تماماً با طهارت مائیّه است؛

و صورتی که مکلّف است در آن، به تجدید وضو در اثنا و بنا؛

و صورتی که موظّف است در آن، به به جا آوردن نماز با یک وضو قبل از آن.

و عدم فرق بین مسلوس و مبطون با حفظ مماثلت و سایر خصوصیّات و احتمالات، از بیانات سابقه معلوم شد.

و وضوئی که کافی است برای نماز، کافی است برای متعلّقات آن از قبیل: قضای تشهد و سجده منسیّین و نماز احتیاط با شک با رعایت تجدید و بنای در آن صورتی که در نفس نماز، مکلّف است به آن.

بدان که اظهر لزوم وضو است بر مستمرّ الحدث برای هر نماز نافله، مثل فریضه. و آنچه که مانع از تعدّی نجاست است به ظاهر، احوط تبدیل آن است با هر وضوئی بدون فعل کثیر و همچنین غَسل حَشَفه.

و در مبطون، اگر ممکن باشد علاجِ تعدّی، لازم است با غَسل محلّ بدون عسر یا فعل کثیر علی الاحوط.

و احوط معالجه این قسم از امراض مانعه از نمازِ مختار است، اگر چه متوقّف به بذلِ مالِ ممکنِ غیرِ مُجْحف باشد.

و واجب است بر مسلوس (1) این که پاره ای از کهنه یا کیسه یا نحو آن، به خود ببندد تا نجاستْ تعدّی به جامه و بدنش نکند.

آنچه نزد شیعه ناقض وضو نیست

و امّا «مذی» و «وذی» و «ودی» و ناخن گرفتن و سر تراشیدن و غیر اینها از چیزهایی که غیر شیعه از اسباب ناقض وضو دانسته اند، پس هیچ یک از اینها ناقض وضو نیست، بلی مستحب است تجدید وضو به آمدن «مذی» و «ودی» بدال مهمله.

=============

شرح:

و داخل شدن با وضوی اضطراری - مانند مسلوس مستمرّ الحدث - در سایر غایات غیر واجبه - مانند مسّ کتابت غیر واجب - خالی از اشکال و تأمّل نیست.

با احتمال فترت و تمکّن از صلات با طهارت، احوط صبر است و همچنین با احتمال اخفیّت حدث در بعض وقت.

اگر مشغول شد به نماز به اعتقادِ نبودنِ فترت و در اثنا دانست که فترت هست، قطع می نماید در صورتی که تصحیح همان نماز اختیاراً ممکن نباشد؛ و اگر بعد از نماز ملتفت شد، اعاده می نماید؛ و اگر بعد از نماز، بُرْء حاصل شد، احوط در وقت نماز، اعاده نماز است.

اگر نذرِ دوام وضو نماید، بعد مسلوس یا مبطون شود، اظهر بی اثر بودن نذر است در زمان اینگونه مرض، مگر در صورتی که بداند اطلاق نذر را، مثل آن صورت که نذر، متأخّر از سلس باشد؛ و در این صورت، تکرار می نماید وضو را تا این که حرجی باشد؛ و در این صورت هم، بی اثر بودن در زمان مرض، اظهر است، در صورتی که وضو، مفید طهارت و لو آناًمّا نباشد.

(1). با هر وضوئی که موظّف است به آن، و تبدیل آن در صورت نجاست داخل آن، مگر آن که مستلزم فعل کثیر در اثنای نماز باشد.

8. مستحبّات و ادعیه وضو

اشاره

س. سنن وضو را اجمالاً بیان نمایید.

ج. مستحبّ است در وضو، گذاشتن ظرفی که از آن، وضو می سازد، بر طرف راست خود؛ و این در ظرفی است که بتوان از آن، به دست آب برداشت، هر چند دست او شَلّ باشد.

و مستحب است آب برداشتن از ظرف، به دست راست، اگر چه به جهت شستن آن باشد، ولی دلیلی بر استحباب ندارد، بلکه جمله ای از اخبار، دلالت بر خلاف آن دارد؛

و بسم اللّٰه گفتن در اول آن؛

و هرگاه دست در آب گذارد بگوید «بِسْم اللّٰهِ وَ باللّٰه، اَللّٰهُمَّ اجْعَلْنی مِنَ التّوّابینَ وَ اجْعَلْنی مِنَ المُتطَهِّرین»، و خواندن دعایی که وارد شده در هنگام تسمیه در اول وضو؛

و شستن دستها از زندین - بنا بر اظهر - پیش از داخل کردن دستها در ظرفی که از آن آب برمی دارد، و «زَنْد» مفصل کف دستها و ساعد است. و در وضو از حدثِ بول و خواب، یک دفعه می شوید و از غایط، دو مرتبه می شوید.

و مستحبّ است «مضمضه» و «استنشاق» سه مرتبه؛ و همچنین مستحب است خواندن دعاهایی که هنگام مضمضه و استنشاق وارد شده؛ و همچنین خواندن دعاهایی که در شستنِ روی و دستها و مسح سر و پاها وارد شده.

و مستحبّ است از برای مرد، ابتدا نمودن به ظاهر ذراع در شستن اوّل و به باطن آن در شستن دوّم؛ و مستحبّ است برای زن عکس آن.

و مکروه است استعانت جستن به غیر در ریختن آب در دست و نحو آن و همچنین در سایر مقدّمات قریبه وضو. و افضل آن است که باقی بگذارد آب وضو را بر محلّ .

دعاهای وضو

و از حضرت امام جعفر صادق - علیه السلام - منقول است که روزی حضرت

امیر المؤمنین - علیه السلام - نشسته بود با محمد حنفیّه، حضرت فرمود: یا محمد از برای من ظرف آبی بیاور که وضو سازم به جهت نماز؛ محمّد ظرفی را که آب در آن بود حاضر ساخت، بعد حضرت به دست راست، آب بر دست چپ ریخت، پس گفت: «بِسْم اللّٰه وَ بِاللّٰه، و الْحَمْدُ للّٰهِ الَّذی جَعَلَ الْماءَ طَهُوراً وَ لَمْ یَجْعَلْه نَجِساً.»

پس استنجا کرد و فرمود: «اَللّهُمَّ حَصِّنْ فَرْجی و اعفه، وَ اسْتُر عَوْرتی، و حَرِّمْنی عَلَی النّار.»

پس مضمضه فرمود و گفت: «اَللّهُمَّ لَقّنی حُجَّتی یَوْمَ اَلْقٰاکَ ، و أَطْلِقْ لِسانی بِذِکْرِکَ وَ شُکْرِک».

پس استنشاق فرمود و گفت: «اَللّٰهُم لا تُحرِّمنی ریحَ طَیِّباتِ الْجَنَّةِ ، وَ اجْعَلْنی مِمَّنْ یَشَمُّ ریحَها وَ رَوْحَها وَ رَیْحانَها وَ طیٖبَها».

پس رو را شست و فرمود: «اَللّهُمَّ بَیِّضْ وَجْهی یَوْمَ تَسْوَدُّ فیهِ الْوُجُوهُ وَ لا تُسوِّدْه وَجْهی یَوْمَ تَبْیَضُّ فیهِ الْوُجُوهُ .»

پس دست راست را شست و فرمود: «أَلّلٰهُمَّ أَعْطِنی کِتابی بِیَمینی، وَ الخُلْدَ فِی الْجِنان بِیَساری، و حاسِبْنی حِساباً یَسیراً.»

پس دست چپ را شست و فرمود: «اللّهُمَّ لا تُعطِنی کتابی بِشِمالی و لا مِنْ وَراءِ ظَهْری، و لا تَجْعَلْها مَغْلُولةً إلیٰ عُنُقی وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ مُقَطَّعاتِ النِّیرانِ »

پس مسح سر به جا آورد و فرمود: «اللّهُمَّ غَشِّنی بِرَحْمَتِک وَ بَرَکاتِکَ وَ عَفْوِکَ وَ عافِیَتِکَ .»

پس مسح پا را کرد و فرمود: «اَللّهُمَّ ثَبِّتْ قَدَمَیَّ عَلَی الصِّراطِ یَوْمَ تَزِلُّ فیه الأَقْدامُ ، وَ اجعَلْ سَعْیی فیما یُرْضیٖکَ عَنّی.»

پس سر برداشت و نگاه کرد و به محمّد گفت: «یا محمّد هر که وضو بسازد مثل وضوی من و بگوید مثل گفته من، می آفریند خدای تبارک و تعالی از هر قطره فرشته ای که تسبیح و تقدیس و تکبیر خدا کنند و می نویسد خدای عزّ و جلّ ثواب آن

را به جهت او تا روز قیامت.»

و هرگاه مکلّف، از وضو فارغ شود بگوید: «اَلْحمْدُ للّٰه رَبّ العالَمین».

و بعضی گفته اند سه مرتبه سوره مبارکه «انا اَنْزلناه» را بخواند.

فضیلت مهمّ قرائت سوره قدر در وضو

و در حدیث وارد است که هر که بخواند بعد از تمام وضو «انّا اَنْزلناه» را و بگوید:

«اَللّهُمَّ اِنی أَسْألک تمامَ الْوُضُوءِ وَ تَمامَ الصَّلاةِ وَ تَمام رِضْوانِکَ وَ تَمامَ مَغْفِرَتِکَ .» نمی گذارد بر او گناهی را مگر این که محو می نماید جناب اقدس الهی.

و در «فقه الرضا» - علیه السلام - مذکور است که فرمود آن حضرت که: هر مرد مؤمنی که بخواند در وضویش «انا انزلناه» را، بیرون می آید از گناهان مثل روزی که از مادر متولد شده باشد. و ظاهر آن است که [اگر] یک مرتبه بوده باشد، کافی است.

و بهتر آن است که بگوید: «أَشْهَدُ أَنْ لا إِلهَ إلّا اللّٰه، اَللّٰهُمَّ اجْعَلْنی مِنَ التَّوّابینَ ، وَ اجْعَلْنی مِنَ المُتَطَهِّرینَ ، وَ الْحَمْدُ للّٰه رَبِّ الْعالَمین. اَللّهُمَّ إِنّی أَسْأَلُکَ تَمامَ الْوُضُوءِ وَ تَمامَ الصَّلاةِ وَ تمامَ رِضْوانِکَ وَ الْجنَّةَ .»

استحباب بودن آب وضو به اندازه یک مدّ

و مستحبّ است که مقدار آب وضو، یک «مُدّ» بوده باشد و آن چهاریکِ «صاع» است. (1)

=============

شرح:

(1). و «صاع» عبارت از «یک من» تبریز است.

و مستحبّات مذکوره را به جهت کثرت احتمالات و اختلافات در خصوصیّات آنها، به رجای مطلوبیّت استحبابیّه، به جا آوردن احوط است.

و همچنین رعایت مستحبّات دیگر از قبیل مسواک زدن برای هر وضو؛ و این که

..........

=============

شرح:

آب را بر بالای عضو بریزد، نه آن که فقط شستن وضوئی از بالا باشد؛ و این که با ریختن آب بشوید نه با فرو بردن عضو در آب؛ و این که با اِمرار دست بر عضو بشوید اگر چه شستن بدون آن می شود؛ و این که چشم را باز نماید در وقت شستن صورت به رجای مطلوبیّت فعل.

و همچنین رعایت مکروهاتِ وضو - از قبیل کمک گرفتن در مقدمات قریبه وضو نه در نفس شستن وضوئی یا مسح آن، و وضو در مکان استنجا، و وضو گرفتن از ظرف مفضّض یا مذهّب یا منقوش به صورت، و وضو ساختن از آبهای مکروه مانند مشمّس و نحو آن - به رجای مطلوبیّتِ ترک، مانعی ندارد.

فصل ششم احکام غسل

اشاره

فصل ششم

احکام غسل

س. کیفیّت اغسال واجبه و مستحبّه را بیان فرمایید.

ج. اغسال بر دو نوع است، واجب و مستحب.

آن که واجب است - که به بدن مکلّف تعلّق می گیرد - پنج غسل است: غسل جنابت، غسل حیض، غسل استحاضه، غسل نفاس و غسل مسّ میّت. و اما غسل اموات که به بدنِ غیر، تعلّق می گیرد، پس در غیر این مقام ذکر خواهد شد. و اغسال مستحبّه، گاهی به نذر و شبه آن، واجب می شود؛ و تفصیل هر یک از اغسال واجبه می آید.

غسل جنابت

1. اسباب جنابت

اشاره

س. سبب جنابت را بیان فرمایید.

ج. دو چیز است:

اول: بیرون آمدن منی از موضعی که عادت بر بیرون آمدن از آن قرار گرفته، خواه عادیِ بیشتر مردم باشد یا خصوص شخص، به اصل خلقت او باشد یا به امر عارض، از مرد بیرون آید یا از زن، در خواب بیرون آید یا بیداری، چه به جماع باشد چه به غیر آن، به اختیار باشد یا نه، زیاد بیرون آید یا کم، اگر چه به قدر ذرّه ای باشد.

و در حکم منی است، خروج بلل مشتبه قبل از استبرا. (1) و اَقویٰ غسل کردن است به سبب بیرون آمدن منی از غیر موضع عادی خصوصاً پایین تر از پشت، یا از سوراخی در قضیب یا در زیر بیضتین بیرون (2) آید.

و خنثای غیر مشکل، حکم آن واضح است؛ و خنثای مشکل، جنابت آن متحقّق

=============

شرح:

(1). و استبرای بعد از انزال منی، به بول کردن است؛ و اگر ممکن نشد، استبرای به خَرَطات که استبرای بول است انجام دهد بنا بر احوط، پس به حکم منی است در صورت به جا نیاوردن، یعنی بول نکردنِ متمکّن و مسح نکردنِ غیر متمکّن قبل از غسل جنابت، چنانکه پس از بول، استبرای آن به خرطات معروفه است و اگر به جا نیاورد، به حکم بول است.

و در اعاده غسل، احتمال منی بودنِ بلل، معتبر است، چنانکه در اعاده وضو، احتمالِ بول بودن آن، شرط است.

و آنچه معلوم است که منی یا بول یا مذی است، حکم آن معلوم است؛ و آنچه که معلوم است که منی یا بول است اجمالاً، پس بعد از بولِ فقط، وضوی فقط لازم است. و پس از استبرای [از] بول به خرطات، جمع بین وضو و غسل نماید؛ و قبل از بولِ فقط، غسل لازم است فقط.

پس در آن صورت که غسل به تنهایی لازم است با صورت علم تفصیلی به منی بودن، احتمال آن را دادن و مدفوع بودن احتمال بول بودن، معتبر و کافی است.

و در آن صورت که وضوی تنها لازم است با صورت علم تفصیلی به بول بودن، احتمالِ آن را دادن و مدفوع بودن احتمال منی بودن، معتبر و کافی است. و در صورت جمع، علم اجمالی به تکلیف معتبر است بدون حجّت نافیه یا مثبته در خصوص یک طرف آن.

(2). و در غیر مواضع مذکوره، اگر چه فرض نادر است.

می شود به بیرون آمدن از هر دو سوراخ آن، یا سوراخی که عادت بیرون آمدن منی او از آن قرار گرفته؛ و در غیر این دو صورت، مشکل است، احتیاط ترک (1) نشود.

دوّم: جماع (2) است و آن حاصل می شود به غایب شدن حشفه در قُبل و دُبر زن، پس به

=============

شرح:

(1). بلکه اظهر، اعتبارِ به علمِ به خروجِ منیِ خودِ شخص است، اگر چه از احَدُ المخرجَین و بدون اعتیاد باشد.

و از اینجا معلوم شد حکم غیر مشکل؛ پس اگر معلوم شد منیِ خودش است، جنابت حاصل می شود، اگر چه خارج شود از فَرجِ غیر معتبر درباره او، زیرا مانند ثقبه بالای اِحْلیل مرد است با علم به منی بودن بدون اعتیاد.

و عمل به احتیاط - از حیث طهارت از حدث - حاصل می شود به این که طاهر از حدث اصغر، غسل جنابت احتیاطی می نماید با انتفای احتمال بول بودن خارج یا استبرای از بول؛ و محدث به حدث اصغر، جمع بین وضو و غسل می نماید، و همچنین صورت جهل به حالت سابقه اگر فرض شود.

لکن تعیّن غسل جنابت در هر دو صورت و کفایت آن در صورت ثانیه و ثالثه - چنانکه گذشت - اظهر است؛ و قایل به اطلاقِ تعیّنِ غسل، اکتفا به آن می نماید در هر دو صورت؛ و مانع از اطلاق، استصحاب طهارت و عدم وجوب غسل می نماید در صورت اُولیٰ ؛ و استصحاب جواز صلات با وضو و عدم وجوب غسل می نماید، در صورت ثانیه، و برای احتیاط لازم، محلّی نیست.

(2). دوّم: جماع است و آن حاصل می شود به داخل کردن و غایب شدن حشفه در قُبل زن و واجب می شود به آن، غسل بر واطی و موطوئه.

و اختیار و عقل و حیات و بزرگ بودن در هیچ کدام شرط نیست بنا بر اظهر؛ پس حیاتِ یکی، کافی در وجوب غسل بر حیّ است به سبب فاعلیّت یا مفعولیّت او؛

دخول تمام حشفه، جنابت در هر دو، حاصل می شود، هر چند منی بیرون نیاید.

و در جنابت به وطی مَیّت و حیوان و موطوئه شدن از برای آنها اشکال است؛ و همچنین است وطی ذکر و وطی در خنثی و دخول مقطوع الحشفه و بعض آن، پس احتیاط در همه آنها ترک نشود اگر چه حصول جنابت در جمله ای از آنها خالی از قوّت نیست.

مشخّصات منی

س. «منی»، به چه چیز، مشخص و شناخته می شود؟ (1)

=============

شرح:

و خواب و بیداری فرق ندارند.

و در مقطوع الحشفه یا بعض آن، رعایت می شود غیبوبت مقدار حشفه قبل از قطع بنا بر اظهر؛ و اقرب، اکتفا به ادخال ملفوف است.

و اظهر ایجاب وطی در دُبر زن است، غسل را با همان حدّی که در قُبل ذکر شد، یعنی غیبوبت حشفه و مقدار آن از مقطوع الحَشفه و همچنین در دُبُر غلام بنا بر اظهر و احوط.

و وجوب غسل بر انسان به وطی بهیمه بدون انزال منی با وضو اگر سابقاً موظّف به آن بوده و بدون وضو اگر سابقاً با طهارت از حدث اصغر بوده در صورت فاعلیّت یا مفعولیّت او، موافق با احتیاط است.

و در خنثی، یقین به حصول جنابت و تحقّق ملاک آن بر هر تقدیر - یعنی تقدیر مرد بودن هر شخصی یا زن بودن او در تقدیر مرد بودن طرف او یا زن بودن او - لازم است در وجوب غسل بر آن شخص.

(1). حکم می شود به منی بودن در صورت وجود شهوتِ خاصّه در حال خروج آن و جهیدن آن و سستی بدن بعد از خروج. و در صورت عدم همه آنها، حکم به منی بودن نمی شود با عدم علم.

ج. شناخته می شود منی از مردِ صحیح به سه چیز: اول: شهوتِ خاصّه که غالبا منی در آن حالت بیرون می آید. دوّم: جهیدن. سوّم: سستی بدن، پس از بیرون آمدن.

و اقوی اعتبار اجتماع اوصاف ثلاثه است. و با وجود یکی از آنها، اگر علم به انتفای آن دوتای دیگر باشد نه از مرض و نحوه، غسل لازم نیست؛ و اگر علم به انتفای آن نباشد، غسل لازم است. و بعضی اعتبارِ بوی شکوفه خرما و خمیر ترش در آن نموده اند و اقوی خلاف آن است.

و اعتبار اوصاف مذکوره، در زمان شک است؛ و با یقین به منی بودن، غسل واجب است در همه حال. و در حال ناخوشی و ضعف بنیه، به یکی از شهوت و سستی بدن، حکم به جنابت نمی شود، بلکه شهوت و سستی بدن هر دو معاً شرط است. و درباره

=============

شرح:

و در صورت اختلاف صفات در وجود و عدم پس [شخص] صحیح، کافی است در او شهوت و جهیدن، و کافی نیست یکی از اینها اگر چه احتمال دیگری را بدهد بنابر اظهر؛ و [شخص] مریض، کافی است در او شهوت خاصّه در حال خروج بنابر اظهر و احوط.

و با یقین به منی بودن، غسل واجب است بر همه مطلقا، بلکه با اطمینان عقلایی، واجب است غسل.

و حکم به منی بودن در زن به مجرّد شهوت خاصّه، و در حال خروج، موافق با احتیاط است و در صورت اجتماعِ سه صفت، خالی از وجه نیست.

و همچنین جریان حکمِ صحیحِ مرد، در صحیحِ از زن؛ و حکم مریض از مرد، در مریض از زن، خالی از وجه نیست.

و محتمل است اسهلیّت اثبات در زن و مریض. و مقتضای اسهلیّت که احتمال داده می شود، احتیاط است در زن، اگر چه صحیح باشد به مجرّد خروج با شهوت خاصّه، مثل مریض که گذشت استظهار آن در او.

زنان، شهوت معتبر است و سستی بدن و جهیدن منی اعتبار ندارد.

چند فرع

س. [آیا] زنان هم محتلم می شوند مثل مردان، تا غسل بر ایشان واجب شود و امساک از نوم ثانیه در صوم در حق ایشان نیز لازم باشد یا نه ؟

ج. بلی ممکن است مثل مردان باشند اگر چه بعید است؛ و بر فرض انزال، مثل (1) مردان اند در احتلام و وجوب غسل و نحو آن به سبب آن.

س. به محض حرکت کردن منی از محل خودش، موجب غسل می شود یا نه ؟

ج. موجب غسل نمی شود مگر به خروج از حَشفَه.

س. «استمنا» چه معنی دارد؟

ج. عبارت است از طلب نمودن منی از مواد با خروج آن از حشفه؛ پس در این وقت، جنابت متحقّق می شود. (2)

س. اگر کسی شک کند در خروج منی یا خواب ببیند [که] محتلم شده و بعد از بیدار شدن، اثری نمی بیند، آیا واجب است بر او غسل یا نه ؟

ج. غسل واجب نیست.

س. هرگاه بیرون آید منیِ مرد از زن بعد از غسل، واجب می شود غسل یا نه ؟ و اگر شک داشته باشد زن که منی از خودش است یا منی از مرد است، یا آن که مظنّه به هم رساند که منی از زن بیرون آمده، لکن نمی داند که از مرد است، یا از خودش، چه صورت دارد؟

ج. جنابت، به هیچ یک متحقّق نمی شود و غسل واجب نیست؛ بلی اگر علم (3) به هم

=============

شرح:

(1). با علم یا اطمینان به اینکه منیِ مرد نیست.

(2). حکم استمنا، مترتّب می شود بر خارج کردن منی از حَشفَه با اختیار به غیر طریق حلال معهود.

(3). یا اطمینان.

رسانید (1) به این که منی از خودش می باشد یا این که علم به هم رسانید به این که مخلوط است با منی مرد، واجب است اعاده غسل.

نماز با جهل به جنابت

س. اگر کسی در بدن یا در جامه مختصِّ به خود، منی ببیند و یقین کند که این منی از خودش است و یقین کند که بعد از آن نیز غسل نکرده، تکلیفش نسبت به نمازهایی که کرده است چیست ؟

ج. باید غسل کند و اعاده کند هر نمازی را که یقین (2) دارد در حال جنابت به جا آورده است.

2. اموری که غسل جنابت، برای آنها لازم است

اشاره

س. اموری که مشروط به غسل است (3) و غسل از برای آنها لازم می شود چند چیز است ؟ اجمالاً بیان فرمایید.

ج. هشت چیز است:

اوّل: «طواف واجب». (4)

=============

شرح:

(1). که یا علم به خروج آن از زن باشد، یا اطمینان به خروج داشته باشد و به این که از خود زن است و منی مرد نیست.

(2). یا اطمینان. و در موارد ظنّ عقلایی به جنابت خودش بدون اغتسال متأخّر از آن، احتیاط در جمع بین وضو و غسل ترک نشود در صورتی که سابقاً مُحدث به حدث اصغر بوده، وگرنه کافی است در صورت مفروضه، غسلِ فقط در احتیاط مذکور.

(3). از حدث جنابت.

(4). در اشتراط مندوب به طهارت از جنابت، تأمّل است؛ و مقتضای اطلاق صحیح علی بن جعفر - علیه السلام - اشتراط است، بلی طهارت از حدث اصغر شرط نیست در طواف مستحبّ در غیر نماز آن.

دوّم: «نماز» مطلقا، خواه واجب و خواه مستحبِّ اصلی باشد، یا نماز احتیاط.

و در حکم آن است اجزای فراموش شده در نماز، و سجود سهو بنا بر احتیاط؛ امّا در نماز میت و سجده های قرآنیّه؛ طهارت لازم نیست.

سوّم: «روزه واجب» و تفصیل آن، در صوم می آید.

چهارم: «مسّ اسماء اللّٰه»؛ (1) و اقوی عدم حرمت مسّ لفظ جلاله است که جزء اسمی شده باشد مثل «عبد الله» اگر چه احوط است؛ (2) و فرقی نیست در اسما میان لفظ اللّٰه و غیر آن بنا بر اقوی. و احوط ترک مسّ نمودن اسمای انبیا و ائمّه هدی - علیهم السلام - و حضرت زهرا - علیها السلام - است؛ و احوط ترک مسّ اسمای ملائکه است، نیز هرگاه به قصد نفوس مقدسه ایشان نوشته شده باشد.

پنجم: درنگ کردن (3) در مساجد مسلمین، خواه جنابت، پیش از دخول در مسجد باشد و خواه بعد از دخول در آن، خواه به سبب احتلام باشد یا غیر آن؛ پس به هرحال واجب است بر جنب، بیرون رفتن از آن؛ بلی جایز است بر جنب عبور نمودن از مساجد، به این معنی که از طرفی داخل شود و از طرف دیگر بیرون رود، یا آن که داخل شود برای برداشتن چیزی از آنجا، مگر مسجد الحرام و مسجد رسول اللّٰه. (4)

نحوه خروج جُنُب از مسجد الحرام و مسجد النبی - صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم

و کسی که در این دو مسجد جنب شود یا داخل شود در آن با جنابت عمداً یا سهواً، واجب است تیمّم نماید به جهت بیرون آمدن از آنها؛ و هرگاه زمانِ بیرون رفتن، کمتر

=============

شرح:

(1). و همچنین مسّ کتابت قرآن به نحوی که در وضو مذکور شد.

(2). این احتیاط ترک نشود؛ و همچنین در مضافِ به سایر اسما که مسّ آنها ممنوع است یا مشتمل بر آنها، یعنی در خصوص مَسّ اسمای ممنوعه.

(3). همچنین راه رفتن در جوانب مسجد بنا بر احوط.

(4). که جایز نیست عبور از آنها؛ و همچنین دخول برای برداشتن چیزی از آنها بنا بر احوط.

از زمان (1) تیمّم باشد، در این صورت بیرون رود بدون تیمّم؛ و اگر فرضاً زمان غسل با زمان تیمّم، مساوی یا کمتر (2) از آن باشد، در این صورت غسل (3) نماید.

=============

شرح:

(1). و غسل، همچنان که غالب چنین است. و اگر مساوی باشد زمان هر سه، خارج می شود یا غسل می کند.

(2). با ملاحظه زمان مقدّمات لازمه در غسل و تیمّم.

(3). و اگر زمان تیمّم، کمتر از زمان غسل است، تیمّم نماید و بدون فصل، شروع در غسل نماید در صورتی که زمان مجموع، کمتر از زمان خروج بدون آنها باشد.

و اگر مساوی باشند، به این نحو که زمان خروج بدون هیچ عملی، سه دقیقه باشد - مثلاً - و زمان غسل، دو دقیقه و زمان تیمّم، یک دقیقه [باشد]، اظهر وجوب دو عمل است برای طهارت اگر دو عمل در حال خروج نباشد، وگرنه اکتفا به تیمم می نماید و خارج می شود در صورت عدم تأثیر غسل در مکث.

و اگر زاید باشد - مثل این که زمان خروج، سه دقیقه و زمان غسل، دو دقیقه باشد و زمان تیمّم، یک دقیقه و نصف باشد [که] امر دایر می شود بین توقّف در سه دقیقه بدون هیج طهارت به خروج، و بین توقّف در یک دقیقه و نصف بدون هیچ طهارت با طهارت اضطراریّه در دو دقیقه غسل؛ و بین توقّف در دو دقیقه غسل بدون هیچ طهارت؛ و بین صرف سه دقیقه بعد از تیمّم در خروج با طهارتِ اضطراریّه در مثل این زمان، - اظهر لزوم جمع است، برای آن که بیش از زمان تیمّم بدون هیچ طهارت نباشد، و بیش از دو دقیقه غُسل بعدی با طهارتِ اضطراریّه، مکث اختیاری ننماید.

و تفصیل مذکور، جاری است در تیمّم و غسل در حال خروج؛ [و] در صورت زیادتی زمان خروج بعد از دو عمل و زیاد آمدن زمان غسل بعد از تیمّم، باید رعایت شود اقلیّت زمان مکث بدون طهارت به واسطه دو عمل، یا یکی از آنها در حال خروج

و حرام است - علی الاحوط - (1) داخل شدنِ جُنب، در مشاهد مشرّفه، اگر چه اقوی جواز است؛ و بهتر آن است که رواق را، به حکم مَشاهد قرار دهد.

ششم: داخل شدن در مسجد به جهت گذاشتن چیزی در آنها. و احوط آن است که چیزی از بیرون مسجد، یا در حال عبور از آن، در آن نگذارد، اگر چه جواز، اقوی است. و داخل شدن، به جهت برداشتن چیزی از مسجد، جایز است.

هفتم: خواندن چیزی از چهار سوره که در آنها سجده واجبه هست؛ و آنها سوره «اقرأ» و سوره «و النجم» و سوره «الم تنزیل» و سوره «حم سجده» می باشد؛ و فرقی نیست

=============

شرح:

از نزدیکترین راه به خارج «مسجدین».

و اگر زمانِ مجموع، ازید و زمان یکی کمتر از زمان خروج است، اقتصار می نماید بر یکی از این دو؛ پس اگر مساوی باشند این دو در زمان، اقتصار بر غسل می نماید. و اگر زمان غسل، ازید از زمان تیمّم باشد، اظهر تعیّنِ تیمّم است.

و اگر زمان خروج، ازید از زمان تیمّم و اقلّ از زمان غسل باشد، جایز نیست غُسل که مشتمل بر توقّفِ زاید است و متعیِّن است تیمّم برای حفظ مقدار زاید از فقدانِ مطلقِ طهارت.

اگر تیمّم برای خارج شدن نمود، می تواند با آن داخل شود در هر واجب و مستحبی که می توانست با تیمّمی برای آن غایت، داخل در آن شود؛ و قصد آن غایت بالخصوص لازم نیست.

[شخص] خارجِ از مسجد اگر متوقف شد اغتسالش بر دخول، اظهر وجوب تیمّم است برای دخول واجب برای اغتسال واجب در آن برای نماز واجب اگر متوقّف بر مکث در مسجد برای اغتسال باشد در صورت ضیق وقت علی الاحوط.

حایض و نفساء در وقتِ تکلیفِ به غسل، مانند جنب هستند در حکم مفروضِ موجب طهارت.

(1). این احتیاط در حرم و رواق در مکث و عبور، ترک نشود؛ و همچنین در حایض و نفساء.

میان آیه سجده و غیر آن حتی «بسم اللّٰه» و بعض از آن علی الاحوط (1) هرگاه به قصد سوره سجده گفته شود. و مستحب است غسل نمودن برای رفع جنابت، هر چند امری موقوف بر آن، تعلّق به مکلّف نگرفته باشد.

هشتم: واجب است غسل هرگاه نذر کرده باشد. و مثل نذر است شبه آن که عهد و یمین باشد.

مکروهات بر جنب

س. چیزهایی که مکروه است در حق جنب بیان فرمایید.

ج. چند چیز است: اوّل: خوردن و آشامیدن، مگر آن که وضو بسازد یا مضمضه و استنشاق نماید؛ ولی آنچه رافع کراهت است، وضو است، پس از آن، شستن صورت و دست و مضمضه، پس از آن، شستن دست فقط. و استنشاق اعتباری (2) ندارد مطلقا.

دوم: خواندن زیاده از هفت آیه از غیر «سُوَر عزائم» (3) از قرآن، و کراهت در خواندن

=============

شرح:

(1). این احتیاط در بعض «بسم اللّٰه» است، لکن اظهر، عدم جوازِ مطلق کلمات در سُوَر خاصّه است.

و امّا بعض کلمه اگر چه متصل نباشد، پس محل تأمّل است، چه در اوّل کلمه باشد یا در اجزای آن، چه نیّت تمام داشته یا نیّت بعض.

(2). دور نیست مراتب مستحبّات برای جنب که اراده اکل یا شرب نماید، به این ترتیب باشد: [اوّل] وضو، پس از آن شستن دست و مضمضه و استنشاق و شستن روی، پس از آن دست، یا مضمضه و استنشاق، پس از آن شستن دست و مضمضه، پس از آن شستن دست.

این چهار مراتب متفاوته می باشند؛ و ظاهر، رفع یا تخفیف کراهت است به سبب وضو و شستن دست و مضمضه به نحوی که ذکر شد. و بودن استنشاق منضمّ با مضمضه و شستن دست مانند آنها، خالی از وجه نیست.

(3). بلکه از هفت آیه تا هفتاد آیه بنابر احوط در محلّ کراهت. و کراهت در زاید، اشدّ

هفتاد آیه بیشتر است. و بهتر آن است که هیچ نخواند تا از این حالت بیرون رود؛ اگر چه کراهتِ خواندن، کراهتِ عبادتی است نه حقیقی، پس ترک خواندن، نه احوط است و نه اَوْلی.

سوّم: مسّ نمودن غیر محلّ کتابت قرآن، مثل حواشی و سفیدی در میان سطرها.

چهارم: خوابیدن، مگر آن که وضو بسازد، یا تیمّم بدل از غسل نماید (1) اگر آب نیابد، یا آن که نتواند استعمال آن نماید؛ و افضل برای او تعجیل در غسل است هرگاه بتواند.

پنجم: خضاب نمودن به حنا و غیر آن؛ همچنان که مکروه است جنب نمودن خود را در حال خضاب پیش از تأثیر بخشیدن آن. (2)

مستحبّات غسل جنابت

س. اموری که مستحب است در حق شخص جنب در وقت غسل بیان فرمایید.

ج. مستحبّات در زمان غسل، چند چیز است:

اول: شستن دستها از مرفق سه دفعه پیش از غسل، یا از ذراع، یا از بند (3) دست، اگر چه همه آنها در صورت عدمِ احتمالِ نجاست، دلیل واضحی ندارد. (4)

=============

شرح:

است از نسبت سابقه بر آن.

(1). متمکّن از اغتسال در زمان خوابیدن، وضو، رافع کراهت نوم او است؛ و غیر متمکِّنِ از اغتسال در زمان خوابیدن، تیمّم بدل از غسل، رافع کراهت است برای او. و احوط در رفع کراهتِ خوابیدن برای متمکّن از اغتسال در آن زمان، اقتصار بر وضو؛ و برای غیر متمکّن از آن در آن زمان، اقتصار بر تیمّم بدل از غسل است.

(2). یعنی نهایت تأثیر.

(3). شستن از مرفق، به رجای عمل به مستحبّ واقعی، مجزی است علی ایّ تقدیر و احوط است در عمل به این مستحبّ ؛ و استحباب یک دفعه هم بی وجه نیست.

(4). و لازمِ این، عدم دلیل است بر استحباب در غیر صورت اغتراف از قلیل؛ و

دوّم: مضمضه نمودن پیش از غسل، سه دفعه.

سوّم: استنشاق نیز سه دفعه، ولی سه مرتبه بودن، دلیلی ندارد. (1)

چهارم: کشیدن دست بر بدن به هر جایی که برسد، خصوصاً (2) در ترتیبی؛ بلکه سزاوار، آن است که کمال خاطر جمعی در رسیدن آب (3) تحصیل نماید.

و مویی که احتمال بدهد که به جهت مجتمع بودن آن، آب به زیر آن نرسد، به دست زدن و امثال آن آب را به زیر (4) آن برساند؛ و انگشتر و مانند آن را بیرون (5) نماید و به شکن هایی که در بعض جاهای بدن اتفاق می افتد، آب را برساند. (6)

پنجم: استبرای به بول کردن از برای جنبی که منی از آن بیرون آمده باشد و این نوع استبرا، شرط صحّت غسل نیست و فایده آن در بحث استبرای بول (7) گذشت.

=============

شرح:

محتمل است فرق بین مرفق و ذراع و کف در تعدّد ملاک استحباب و وحدت آن.

(1). دلیل آن فقه الرضا - علیه السلام - است و کافی است در استحباب تثلیث.

(2). استحباب در غیر ترتیبی محلّ تأمّل است.

(3). یعنی زاید بر آنچه واجب فعلی است از دفع احتمالات خاصّه. و محتمل است استحباب، تعبّد محض باشد، یا آن که برای سدّ بابِ انکشافِ خلاف و عدمِ وصول آب بعد از انجام غسل باشد.

(4). و این واجب است ظاهراً، مگر آن که ظاهر، وصول باشد.

(5). یا حرکت دهد در محل شستنِ آن؛ و این واجب است ظاهراً، مگر در صورت مذکوره.

(6). مثل دو مورد سابق.

(7). و گذشت که با استبرای به بول، نفی احتمالِ منی بودنِ خارجِ مشتبه، می شود در مواردی که احتمال خروج منی و وجوب غسل، مقارن احتمال عدم تکلیفِ جدید باشد.

و امّا اگر مقارنِ احتمالِ بول بودن باشد به نحو علم اجمالی، پس با سبق جنابت،

و بدان که غسل جنابت، مجزی از وضو است، در هر چیزی که مشروط به وضو باشد.

حکم حدث اصغر در میان غسل

و اگر در اثنای غسل نمودن، حدث اصغر رو دهد، اتمام غسل لازم نیست، بلکه کفایت می کند استیناف آن به قصد آنچه بر او است واقعاً از غسل تامّ یا اتمام آن؛ و از

برای نماز و مانند آن از چیزهایی که صحّت آنها مشروط به وضو است، وضو می سازد علی الاحوط. (1)

دعای بعد از وضو و غسل جنابت

و در تفسیر امام حسن عسکری - علیه السلام - مذکور است که هر که بعد از وضو یا غسل

=============

شرح:

اثری ندارد و از محلّ بحث، خارج است. و با سبق طهارتِ مطلقه از جنابت و غیره و سبق دو استبرا، احتیاط [به] غُسل و وضو معاً می نماید، به خلاف صورت استبرای منیِ فقط، که اکتفا به وضو می نماید؛ و با سبق طهارت از جنابت و محدث بودن به اصغر، اکتفا به وضو می نماید در صورت استبرای از منی به بول، وگرنه احتیاطاً جمع می نماید بین وضو و غسل.

و با شک در استبرا، حکم وجودی آن مرتب نمی شود.

و غیر قادر بر بول بعد از انزال - که محلّ بحث است - دور نیست که به حکم مستبری باشد در صورتی که ناشی از مرض و نحو آن نباشد، لکن احتیاط ترک نشود.

و در جریان استبرا برای زن و حکم آن در صورت جنابت به انزال منی خودش، تأمل است و مورد احتیاط است.

(1). و احوط جمع بین استیناف به نحو مذکور و وضو است برای غایات خاصّة. و از جمله مستحبّاتِ غسل، این است که آبِ مستعمَل در آن به قدر «صاع» - که چهار «مُدّ» است - بوده باشد.

جنابت، این دعا را بخواند، گناهان او بریزد، چنانکه برگ از درخت می ریزد و به هر قطره ای از قطرات وضو و غسل او حقّ تعالی ملکی خلق نماید که تسبیح و تقدیس و تکبیر و تهلیل الهی کنند و صلوات بر محمد و آل محمد فرستند و ثوابش از او باشد و گناهانش آمرزیده شود: «سُبْحانَک اللّٰهُمَّ وَ بِحَمْدکَ ، وَ أَشْهَدُ أَنْ لا إلٰهَ إلّاٰ أَنْتَ أَسْتَغْفِرُکَ و أَتُوبُ إِلَیْکَ ، وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُکَ وَ رَسُولُکَ ، وَ أَشْهَدُ أَنَّ عَلِیّاً وَلِیُّکَ وَ خَلیفتُک بَعْدَ نَبِیِّکَ عَلیٰ خَلْقِک، وَ أَنَّ أَوْلِیاءَهُ خُلَفٰاؤُکَ وَ أَوْصِیائَهُ أَوْصیاؤُک».

3. کیفیّت غسل

اشاره

س. طریقه غسل کردن و واجبات آن را بیان فرمایید.

ج. غسل بر دو قسم است: ترتیبی و ارتماسی.

غسل ترتیبی

امّا ترتیبی عبارت است از سه شستن، اوّل: شستن تمام سر با گردن؛ دوّم: شستن طرف راست از بدن؛ سوّم: شستن طرف چپ از بدن.

امّا باید در شستن سر، چیزی از بدن را با گردن بشوید تا یقین نماید به شستن تمام

آن؛ و در شستن طرف راست، چیزی از گردن، بلکه تمام گردن علی الاحوط (1) و طرف چپ (2) را بشوید تا خاطر جمع شود در شستن تمام طرف راست و همچنین در شستن طرف چپ باید نصف (3) عورتین و ناف را با طرف راست بدن و نصف چپ را با طرف چپ بدن بشوید؛ و بهتر آن است که تمام آنها را با هر یک از طرفین بشوید.

س. ریختن آب یا دست کشیدن بر بدن، واجب است یا نه ؟

=============

شرح:

(1). ظاهراً لازم نیست رعایت این احتیاط.

(2). یعنی چیزی از طرف چپ را بشوید.

(3). با رعایت احتیاط در مقدّمه علمیّه نصف بدن در شستن هر دو طرف.

ج. واجب نیست.

س. [اگر] در غسل ترتیبی به قصد سر و گردن، تمام بدن را در آب فرو بَرد و بعد طرف راست و بعد طرف چپ، کافی است یا نه ؟

ج. بلی کافی است.

س. بعضی از عضو را ترتیبی و بعضی را ارتماسی بشوید چه صورت دارد؟

ج. جایز است بهر نحوی که باشد. (1)

س. هرگاه تمام عضو در آب باشد و به قصد شستنِ هر عضوی، بدن را حرکت دهد در آب، جایز است یا نه ؟

ج. بلی کفایت می کند. (2)

غسل ارتماسی

دوّم: غسل ارتماسی؛ و آن عبارت از شستن تمام بدن است، به فرو بردن در آب؛ و معتبر نیست فراگرفتن آب، تمام بدن را در یک حال حقیقی به نحوی که هیچ یک از اجزای بدن را آب پیش از دیگری فرا نگیرد، هم چنانکه کفایت نمی کند شسته شدن تمام آن در یک دفعه عرفیّه، بلکه معتبر آن است که در همان فراگرفتنِ آبْ تمام بدن را، تمام آن شسته (3) شود هر چند که پاره ای از اجزا پس و پیش شسته شود.

=============

شرح:

(1). لکن ترتیب ساقط نمی شود به نحوی که در وضو گذشت، بنا بر اعتبار ترتیب مذکور در غسل ترتیبی که موافق احتیاط است.

(2). به نحوی که در وضو گذشت.

(3). و احوط ناوی بودن غسل است از اوّل شروعِ در ارتماس تا زمان تحقّق ارتماس کلّ .

و همچنین در سایر لوازمِ دفعی بودن ارتماس، یا تدریجی بودن آن، رعایت احتیاط شود، اگر چه صحّتِ تدریجی، مستلزم صحّت دفعی است به اولویّت، یعنی

و غسل ترتیبی، افضل از غسل (1) ارتماسی است.

4. آنچه که در غسل، معتبر است

اشاره

و معتبر است در غسل چند چیز:

اول: نیت؛ و معتبر است در آن قربت، چنانکه در وضو شنیدی، و تعیین غسل (2) جنابت از سایر غسلها. و جایز است جمع نمودن میان (3) چند غسل در یک عمل، به قسمی که در وضو گذشت.

و بایست که اوّلِ عمل در هر یک از ترتیبی و ارتماسی، با نیّت باشد، به تفصیلی که

=============

شرح:

انغسال کلّ در زمان واحد بدون فرق بین حدوثی آن و بقایی آن، پس نیّت در آن زمان، کافی است با وصول آب به کلّ با شرایطش و عدم موانعش در زمان واحد.

و احوط این است که تخلیلات لازمه، در زمان ارتماسِ همه بدن، با نیّتِ واجب انجام بگیرد. و اَحوط جمع بین غَسل لَمعه و اعاده اصل غُسل است در لَمعه منسیّه اگر فرض شود در حال غُسل، اگر چه کفایتِ همان مقدار، خالی از وجه نیست.

(1). چنانچه مستفاد می شود از امر به خصوصیّت ترتیبی و عدم امر به خصوصیّت ارتماسی با آن که اجزای آن، مستفاد است. و احوط است استحباباً به ملاحظه تخلیلات لازمه و لُمعه منسیّة و آنچه در آنها محتمل است از خلاف فتوی.

و استحباب مذکور و احتیاط مذکور، در وقتی است که موجب تعیّن در یک قسم خاص، محقّق نباشد.

(2). و همچنین در سائر اغسال مختلفه در نوع، از همدیگر و لزوم تعیین در تقدیر تعدّد ما فی الذّمه و جواز تفکیک در امتثال به اتیان متعدّد است نه مطلقا.

(3). با قصد همه آنها با عناوین آنها.

در نیّتِ (1) وضو دانسته شد با استمرار قصد تا آخر عمل. (2)

دوّم: شستن تمام ظاهر بدن و وانگذاشتن چیزی از آن اگر چه بسیار کم باشد. و لازم است زایل نمودن هر چیزی که نگذارد آب به ظاهر بشره برسد و دست مالیدن به هر چیزی که بدون دست مالیدن و نحو آن، آب به آن نرسد، چون موی انبوه.

و جبیره، حکم بدن را دارد، به بیانی که در وضوی صاحب جبیره گذشت. و واجب نیست شستن موی و کفایت نمی کند شستن آن از شستن خود بشره؛ و مویی که از توابع بشره است، شستن آن، خالی از (3) قوّت نیست و بهتر شستن چیزهایی (4) است

که از ظاهر بدن بودن آن، معلوم نیست.

سوّم: رعایت نمودن ترتیب در غسل ترتیبی، چنانکه مذکور شد.

چهارم: مباح بودن (5) آب؛ و در مقدّمه کتاب دانستی که غیرِ آبِ مطلقِ پاک، چیزی را پاک نمی کند و وضو و غسل، به غیر آن، جایز نیست.

پنجم: مباح بودن مکانی که در آن غسل می کند و همچنین ظرفی که به آن، آب بر بدن خود می ریزد و جایی که آب غسل در آن ریخته می شود، چنانکه در وضو گذشت.

ششم: آن که خود، بدن خود را بشوید با قدرت و تمکّن.

=============

شرح:

(1). و در نیّت ارتماسی، احتیاط مذکور شد.

(2). یعنی حکماً؛ و در ارتماسی به طور مذکورِ از احتیاط، محلّی برای استدامه و عدمش نیست، و همچنین در صورت اختیارِ دفعی بودن ارتماسی.

(3). یعنی وجوب شستن آن با شستن بَشَره.

(4). بلکه احوط است در غیر مورد استصحابِ باطن بودن و لازم است در مورد استصحاب ظاهر بودن.

و ازاله یقینیّه در آنچه مستصحب است حایل بودن آن، لازم است. و در مشکوک، احوط فحص است تا اطمینانِ به عدم [حاصل شود]، به نحوی که در وضو مذکور است.

(5). و همچنین اباحه مکان غسل و مصبّ آب غسل و ظرف آب غسل.

هفتم: آن که مانعی از شستن نداشته باشد؛ و بیان آن در وضو گذشت.

هشتم: پاک بودن بدن پیش از شستن؛ (1) بلی شستن سر و گردن هرگاه پاک باشد، موقوف بر پاک بودن سایر اجزای بدن (2) نیست.

و احوط این (3) است که پیش از غُسل، تمام بدن پاک باشد اگر چه سبق طهارت از خبث بر طهارت از حدث وجهی (4) ندارد، بلکه مقارنت و حصول هر دو در آب کثیر به سبب واحد، در آنِ واحد، کافی (5) است.

اشتراک و افتراق وضو و غسل

و احکام جبیره به بیانی که در وضو گذشت، در غسل جاری است.

و احکام هر دو (6) یکی است مگر موالات، که در غسل ترتیبی، لازم نیست؛ و متفرّق ساختن آن به هر قسم، جایز است؛ و بهتر پی درپی به جا آوردن آن است، بلی واجب می شود به نذر و شبه آن و به تنگ شدن وقت و اَمثال آن و لکن در این حال اگر پی درپی نشوید، غسل (7) صحیح است.

5. غسل های مستحب

اشاره

س. اغسال مندوبه را بیان فرمایید.

=============

شرح:

(1). یعنی شستن عضو؛ و آن احتیاط است.

(2). و همچنین هر جزءِ عالی نسبت به سافل، بلکه اجزای عرضیّه ایضاً فی الجمله.

(3). ندباً (4). لکن موافق احتیاط است.

(5). و سزاوار نیست که محلّ نزاع باشد.

(6). یعنی جبیره در محلّ غَسل وضوئی.

(7). با بقای امر به غُسل و اتّحاد ابعاض در قصد غُسل و غایت مقصوده علی الاحوط.

ج. بدان که اغسال مندوبه، بسیار است؛ و دور نیست که عدد آن، منتهی به صد غسل بشود؛ و معروف از آنها چند غسل است که در این مختصر، ذکر می شود و آنها هم بر سه قسم است:

غسل های مستحب زمانی

قسم اول: اغسالی که تعلّق به زمان دارد و آنها چند غسل است:

اول: «غسل جمعه» و وقت آن، بعد از طلوع فجر صادق از روز جمعه است تا وقت زوال. و از زوال تا آخر روز شنبه، آن را قضا می نماید؛ (1) ولی دخول شب شنبه معلوم نیست، بلکه خلاف ظاهرِ بعض اخبار است؛ و احوط آن است که به جا آورد به قصد قربت نه قضا، تا آخر روز جمعه.

و اگر بترسد که در روز جمعه، متمکّن از غسل نشود، در روز پنجشنبه، جایز است

که به نیّتِ تقدیم به جا آورد و همچنین است حال در شب جمعه، (2) لکن هرگاه متمکّن شد از اعاده آن در روز جمعه پیش از زوال، اعاده (3) نماید و اگر متمکّن نشد که در وقت، اعاده نماید، لکن در خارج وقت، متمکن از قضا شد، اکتفا می کند به آنچه پیش به جا آورده است.

دوّم و سوّم: غسل روز عید «فطر» و روز عید «قربان» است.

چهارم: غسل روز «عرفه» است.

پنجم: غسل روز «ترویه» که هشتم ذی الحجّه است.

ششم: غسل روز «عید غدیر» که هیجدهم ذی الحجّه است.

=============

شرح:

(1). به قصد وظیفه فعلیّه علی الاحوط در بین زوال و شب.

(2). محلّ تأمل است.

(3). در تمکن بعد از زوال، رعایت احتیاط مقدّم بشود. و بعض اَغسال مذکوره در ذیل در اصل یا خصوصیت، مورد احتیاط به اتیان به رجای مطلوبیت است.

هفتم: غسل روز «مباهله» و آن بیست و چهارم ماه ذی الحجّه است.

هشتم: غسل روز «مبعث» و آن بیست و هفتم ماه رجب است.

نهم: غسل روز مولود حضرت پیامبر - صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم - و آن، هفدهم ربیع الاول است بنا بر مشهور.

دهم: غسل عید «نوروز» است.

یازدهم: غسل در ماه رجب و آن اول ماه و نیمه و آخر ماه و در شب هر یک از اینها است.

دوازدهم: غسل شب نیمه شعبان.

سیزدهم: غسلِ در ماه مبارک رمضان، در اوّل ماه است و در شبهای طاق از آن؛ و مؤکّد است در شبهای قدر و شب نیمه و شب هفدهم و بیست و پنجم و بیست و هفتم و بیست و نهم.

و ظاهر این است که در هر شبی از شبهای دهه آخر، مستحبّ باشد. همچنان که ظاهر این است که در شب بیست و سوّم اگر در اوّل شب، غسلِ آن را به جا آورد، مستحب است که در آخر شب، غسل دیگر به جا آورد.

چهاردهم: غسل شب عید فطر.

و از برای اغسال مذکوره، در اوقات مزبوره، وقت معیّنی نیست، اگر چه بهتر آن است که در اوّل وقتِ آن به جا آورد و حدث اصغر یا اکبر ناقض هیچ یک از آنها نیست، یعنی موجب اعاده آن در وقت نیست.

غسل های مستحب مکانی

قسم دوّم: غسلی است که تعلّق به مکان دارد؛ و آنها در چند جا است:

اول: به جهت داخل شدن به مکه مکرمه.

دوّم: به جهت داخل شدن در خانه کعبه معظمه.

سوّم: به جهت داخل شدن مسجد الحرام.

چهارم: به جهت داخل شدن مدینه مشرفه.

پنجم: به جهت داخل شدن مسجد حضرت رسول - صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم -

ششم: از برای داخل شدن روضه مقدّسه حضرت پیغمبر - صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم -. لکن استحباب غسل از جهت مکانیّت، معلوم نیست.

غسلهای مستحبّ قبل از انجام عملی

قسم سوّم: اغسالی که از برای افعالی چند مستحبّ شده و آنها چند چیز است:

از برای اِحرام و طواف و وقوف به عرفات و وقوف در مشعر، و از برای نحر و قربانی کردن و سر تراشیدن؛ و از برای زیارت حضرت پیغمبر و ائمه «صلوات اللّٰه علیهم»؛ و از برای این که بخواهد امام - علیه السلام - را در خواب بیند تا بدین واسطه مقام خود را بشناسد؛ و از برای توبه از معاصی اگر چه صغیره باشد؛ و از برای طلب حاجت؛ و به جهت استخاره، یعنی از خدا طلب تقدیر خیر در امور کردن؛ و این دو غسل، مختص به نماز حاجت و استخاره نیست، بلکه در مطلق طلب حاجت و غیر، جاری است و اکتفا به اینها کردیم.

غسلهای مستحبّ بعد از انجام عملی

س. از اغسال مسنونه، بعد از حصول فعلی از افعال وارد شده است یا نه ؟

ج. بلی وارد است و از جمله از برای قضای مفرِّط با احتراق تمام قرص (1) و احوط (2) وجوب غسل است. یا رفتن به جهت دیدن دار کشیده شده یا کُشتن چلپاسه است، پس از برای آن، زمان معیّنی نیست و در تمام عمر، وقت آن باقی است.

وقت اغسال فعلیّه و ناقض آنها

و آنچه از برای به جا آوردن عملی است بعد از غسل از قبیل غسل زیارت یا غسل به

=============

شرح:

(1). در کسوف و خسوف.

(2). این احتیاط لازم نیست و همچنین است غسل مولود.

جهت نماز حاجت و شبه اینها، پس اقوی این است که غسل در اوّل روز، کفایت می کند تا آخر آن و همچنین در اولِ شب غسل نمودن مجزی است از برای عمل در آخر شب، بلکه می توان گفت به غسلی که در روز به جا آورده، می تواند شب، عمل آن را به جا آورد و همچنین به عکس.

و منتقض نمی شود غسل مذکور، به خوابیدن پیش از عمل علی المعروف؛ ولی احوط تجدید است؛ اما غیر خواب از سایر نواقض، پس اقوی آن است که به سبب آنها غسل منتقض می شود. (1)

=============

شرح:

(1). لکن بدون فرق بین خوابیدن و غیر آن؛ و همچنین در اغسال مکانیّه به خلاف زمانیّه بنا بر اظهر.

فصل هفتم احکام دماء ثلاثه

اشاره

فصل هفتم

احکام دماء ثلاثه

1. حیض

اشاره

س. خون حیض به چه شناخته می شود و علامات و صفات آن چیست ؟ بیان نمایید.

ج. خون حیض، شناخته می شود در حق غالب زنان در غالب اوقات، به تیرگی رنگ و غلظت و جهیدن و گرمی و سوزاندن فرج هنگام بیرون آمدن.

س. خونی که پیش از نه سال یا بعد از بلوغِ به سنِّ یأس دیده می شود، چه حکم دارد، ممکن است حیض باشد یا نه ؟

ج. خونِ قبل از نه سال، (1) حیض نیست اگر چه صفات حیض باشد، پس واجب است بر او بعد از بلوغ، غسلِ (2) استحاضه هرگاه قلیله نباشد ولی اگر یقین کند که حیض است (3) واقعاً اگر چه شرعاً حکمی ندارد؛ بنا بر این اجرای احکام استحاضه بعد از بلوغ وجهی ندارد. (4) و اگر یقین کند که خون، به واسطه زخمی (5) و مانند آن غیر از

=============

شرح:

(1). که معلوم باشد عدم بلوغ به نه سالگی، و خواهد آمد حکم مشکوک.

(2). در صورت عدم احتمال غیر حیض و استحاضة، لزوم غسل به. قصد وظیفه فعلیه، مبنی بر احتیاط است.

(3) و یقین کند که بالغ نیست.

(4) بلکه حیض معلوم، اماره است بر بلوغ مجهول محتمل. و اما صفات حیض، پس اماره بودن آنها بر حیضیت و بلوغ، محل تأمل است.

(5). یا احتمال بدهد و اماره معتبره در بین نباشد.

استحاضه به هم رسیده، چیزی بر او نیست.

و زنی که تاریخ ولادتش معلوم نباشد، خونی بیاید از او، و یقین دارد که از حیض است با شک در بلوغ، حکم به سبق بلوغ می شود، اگر چه بعد از امکانِ یقینِ به حیض بودن واقعاً نه شرعاً، حکم به سبق بلوغ بی وجه (6) است.

و اما خون بعد از بلوغِ به حدّ یأس، محکوم به استحاضه است، مادامی که علم (7) به خلاف استحاضه به هم نرسد و این در صورتی است که یقین کند به یأس.

و اگر شک داشته باشد در بلوغِ به حدِّ یأس و خونی ببیند، محکوم به حیض است با امکان.

سن یائسگی

س. سن یأس حدّش تا چه زمان است ؟

ج. حد یأس در «قرشیّه»، تمام شدن شصت سال قمری شرعی است از هنگام ولادت؛ و قرشیّ کسی است که نسبت او به «نضر بن کنانه» برسد و از طرف پدر و مادر یا از طرف پدر به تنهایی باشد؛ و امّا از طرف مادر به تنهایی، کفایت نمی کند و از قرشیّه در این ازمنه غیر زنان هاشمیّه کسی معروف نیست، بلی قبیله ای که منسوب به قریش باشند اگر معلوم شود انتساب ایشان به «نضر بن کنانه»، در وجه تسمیه نیز همین حال را دارند.

و امّا غیر قرشیّه، پس حد یأس در حق او، تمام شدن پنجاه سال قمریِ شرعی است، خواه کنیز باشد یا آزاد.

=============

شرح:

(6). گذشت وجه در آن.

(7). یا آنکه شک نماید و اماره معتبره نباشد.

مشتبه شدن خون حیض، به غیر آن

س. هرگاه خون حیض، مشتبه به خون بکارت شود، شناختن آن به چه طریق است ؟

ج. در تشخیص [و] شناختن آن، باید قدری پنبه، داخل در فرج کند و قدری صبر نماید؛ و بهتر آن است وقتی که می خواهد این عمل را بکند به پشت بخواهد و پاها را بلند کند؛ و بعد از مدتی [که] گذشت پنبه را آهسته بیرون آورد، پس اگر خون در دور آن واقع شده باشد، آن خون بکارت است و اگر خون تمام پنبه را گرفته باشد، خون حیض است.

و شرط است در امتحان مذکور، این که قروح یا جروح، (1) احاطه به فرج مثل بکارت نداشته باشد و همچنین خون بسیار نباشد که نتوان تشخیص نمود.

و اگر نماز کند بدون امتحان مذکور با ممکن بودن آن، باطل است نماز هر چند بعد، ظاهر شود که خون بکارت بوده است مگر آن که به رجای مصادفت با واقع به جا بیاورد با ظهور آن.

س. خون حیض اگر مشتبه به خون قُرْحه شود، طریق شناختن آن، به چه نوع است ؟

ج. طریق شناختن ندارد؛ (2) و احوط جمع بین تروک حایض و اعمال طاهر است.

و اگر مشتبه شود به خون نفاس، مثل آن که احتمال ولادت بدهد و علم نداشته

=============

شرح:

(1). بلکه باید احتمال غیر این دو قسم خون که خون بکارت و خون حیض است ندهد، تا حکم شود به اماریّت تطوّق، برای بکارت و اماریّت انغماس، برای حیض؛ و این است حکم صورت احتمال اجتماع دو خون مذکور.

(2). بلکه اظهر، اعتبار خروج از ایسر است برای حیض بودن و خروج از ایمن است برای قرحه بعد از آن که بخوابد به پشت و با ادخال انگشت وسطی بفهمد که جریان خون از راست یا چپ است در صورت امکان اختبار، وگرنه به حکم کسی است که طریق تشخیص ندارد و عمل به حالت سابقه می نماید.

باشد به آن، چنانچه از آن چیزی بیرون آید که شک کند که انسان است یا مبدء انسان یا غیر آن؛ اگر در عادت، اتفاق افتد، حکم به حیض می کند و الّا با اجتماع شرایطِ امکانِ حیض، (1) محکوم به حیض است.

و همچنین هر خونی که زن ببیند در میان سه و ده و بر دَه و کمتر منقطع شود، حیض است مادامی که نداند از قروح یا جروح (2) است. و همچنین هرگاه بعد از گذشتنِ ده روز از حیض، خون ببیند و اوصاف حیض (3) در آن باشد، دو حیض خواهد بود.

نقاء متخلل

س. هرگاه خون بر سه [روز] منقطع شود و در بین ده روز بازدیده، شود و منقطع شود، حکمش چیست ؟

ج. تمامی خون و وسط، محسوب به حیض است.

امکان اجتماع حیض با حمل

س. حیض با حمل، ممکن است که جمع شود یا نه ؟

ج. بلی ممکن است بنا بر اقوی، ولی با تأخّر از ایام عادت، بیست روز باید احتیاط کند

=============

شرح:

(1). بلکه در فرض دوران، حکم مشترکِ بین حیض و نفاس، ثابت است بدون شرط مذکور. و حکم مختصّ ، منفیِّ به اصل یا مورد احتیاط است.

(2). یا خون دیگر غیر حیض، و معارض به حیض بودن خون دیگری نباشد، مگر آن که فحص از مرجّح شود و عمل به آنچه لازم است نماید.

(3). وصف، شرط حیض نیست، بلکه طریقِ تشخیصِ در وقت جهل است بین حیض و استحاضه؛ بلی در خونِ دوّم، معتبر است آنچه در اوّلی معتبر است، مثل کمتر از سه روز نبودن و بیش از ده روز نبودن و آنچه به آن اشاره شده یا می شود.

به «جمع بین تروک حایض و افعال مستحاضه».

کمترین و بیشترین زمان حیض

س. ایّام حیض اقلّ و اکثرش چه قدر است ؟

ج. اکثر زمان حیض، ده روز است، مثل کمتر ایّام خالی بودن از حیض که آن نیز ده روز است، و اقلّ حیض - که کمتر از آن نیست - سه روز است، پس هرگاه یک روز یا دو روز خون ببیند، حیض نخواهد بود.

عادت وقتی و عددی

س. عادت وقتاً و عدداً به چه قسم متحقّق می شود و حکم هر یک چیست ؟

ج. متحقّق می شود عادت به دیدن خون (1) دو دفعه در ماه [به طور] مساوی، (2) پس اگر عدد و وقت هر دو مساوی باشد مثل این که در دو ماه از غرّه تا پنجم خون ببیند، آن را صاحب «عادت وقتیه» و «عددیه» می گویند.

و اگر در عدد مساوی باشد، نه در وقت، مثل این که در اول ماه پنج روز خون دید از اوّل و در ماه دوّم پنج روز خون دید از آخر ماه، آن را صاحب «عادت عددیّه» گویند.

و اگر مساوی باشد در وقت نه در عدد، مثل آن که در ماه اول خون دید پنج روز و در ماه دوّم شش روز و هر دو را از اول ماه خون دید، آن را صاحب «عادت وقتیّه» گویند.

و نیز محقّق می شود عادت، به مساوی دیدن خون دو دفعه در یک ماه؛ همچنان که محقّق می شود عادت نیز، به دیدن خون در دو دفعه مساوی در بیشتر از دو ماه.

و در صورت عادت وقتی و عددی یا عادتِ وقتی به تنهایی، به دیدن خون، ترک

=============

شرح:

(1). که واجد شرایط حیض و فاقدِ موانعِ آن باشند و محکومِ به حیض بودن باشند.

(2). یعنی دو حیض جدا از هم.

عبادت کند، هر چند خون، به صفت حیض نباشد. (1)

و در صاحب عادت عددی به تنهایی، خلاف است؛ و اقوی عدم ترک عبادت است مگر در صورتی که خون دارای صفات حیض (2) باشد، یا آن که سه روز گذشته باشد؛ و الّا قبل از سه روز، احوط جمع است (3) میان افعال مستحاضه و تروک حایض.

تجاوز خون از عادت

و صاحب عادت هرگاه خون او از عادت تجاوز نماید صبر کند و (4) استظهار نماید به

=============

شرح:

(1). و اگر کشف خلاف شد به مثل انقطاع قبل از تمامِ سه روز، قضا می نماید عبادت را.

(2). و با کشف خلاف، قضا می کند، چنانچه گذشت.

(3). مگر آن که عالم به حیض بودن باشد، یا آن که عالم به استمرار تا تمام سه روز باشد؛ و در صورت دوّم اگر کشف خلاف عملش شد، قضا می نماید، چنانکه گذشت.

(4). احوط آن است که استبرا کند، پس اگر پنبه ای که داخل کرده بعد از صبر به مقداری، متلوّث نباشد، غسل کند و اگر متلوّث باشد، استظهار و احتیاط به ترک عبادت می نماید، در صورتی که علم به عود در ده روز فقط نداشته باشد؛ و اگر بازهم عود کند تا ده روز، حکم به حیضیّت همه می نماید. و همچنین است مبتدئه و مضطربه، اگر خون بعد از سه روز قطع شد در ظاهر.

و از اینجا معلوم شد حکم صورت علم به نقای باطن یا بقای در باطن که احتیاج به استبرا ندارد و غسل می کند در اول و ترک عبادت می کند در دوم. و همچنین صورت علم به تجاوز از عشره به نحوی که مقدار عادت فقط، محکوم به حیض می شود که حاجت به استبرا نیست؛ پس مورد استبرا، صورت عدم علم به تجاوز از عشره است، خواه بداند عدم تجاوز را یا نداند تجاوز را. و اگر به سببی، موظّف به استبرا، متمکن از استبرا نباشد، احوط جمع بین تروک حایض و اعمال مستحاضه

ترک نمودن عبادت اگر عادت آن از ده کمتر باشد.

و در عدد ایّامِ استظهار، خلاف است (1) و احوط در صورت زیادتی بر سه روز، جمع است میان تروک حایض و افعال مستحاضه تا ده روز؛ و به هر تقدیر هرگاه خون منقطع شد به ده روز یا کمتر، تمام، حیض است.

تجاوز خون از ده روز

و هرگاه گذشت از ده روز، اگر تمییز نداشته باشد، یا داشته باشد و موافق با عادت باشد، عادتِ آن معتبر است؛ و زاید بر عادت، استحاضه است بی اشکال.

و اگر تمییز داشته باشد و تمیّز مخالف با عادت باشد، یا این که نتوان مجموع را حیض قرار داد به جهت تجاوز عشره یا عدم فاصله اقلّ طهر، عادت حیض است و زاید بر آن استحاضه است. (2)

=============

شرح:

است تا زمانی که محتمل است مکلّف به استظهار یا اعمال مستحاضه باشد و معلوم نیست یکی از آنها.

(1). احوط استظهار و احتیاط به ترک عبادت است، در صورت بقای خون در داخل فرج و تلوّث پنبه ای که داخل کرده است تا زمان نقای و عدم بقای حالت معلومه به استبرا به نبودن خون در داخل یا گذشتن ده روز.

و از اینجا ظاهر می شود که همین حالت در ابتدای سیلان خون، موجب احتیاط به جمع بین تروک حایض و اعمال مستحاضه می شود. و محتمل است کفایت احتیاط به ترک عبادت، یعنی رعایت احتمال حیض بودن؛ و غایت احتیاط مذکور، واضح شدن حکم است به مثل جریان به خروج در ظاهر، اگر چه به علاج اختیاری باشد، یا قطع به نقای داخل تا آخر.

(2). در عادت حاصله به تمییز یا حفظ وقت یا بدون حفظ آن با وقوع تردّد در مقدار

..........

=============

شرح:

حیض، تأمّل است در ترجیح عادت بر صفات حیض، اگر چه ترجیح، اقرب است.

تجاوز خون از ده روز در مضطربه و مبتدئه و ناسیه

زنی که جریان خونش از ده روز تجاوز نماید، چه آن که به یک ماه یا اقلّ یا اکثر برسد، یا نه، اگر عادت مستقرّه برای او نبود و تمییزی بین خونها نبود به سبب اتفاق لون خونها، یا عدم وجدان شروط حیض در هیچ کدام، یا معارضه بین خونهای واجد شروط، رجوع می نماید آن که عادت مستقرّه نداشته اگر چه مبتدئه نباشد در صورتی که ناسیه نباشد، به عادت اقارب خودش. و اگر معلوم نشد عدد حیض به آن به واسطه اختلاف اقارب و عدم تحصیل غالب، یا نبودن آن، پس مبتدئه، مخیّر است بین تحیّض به شش روز، یا هفت روز در هر ماه، یا تحیّض در ده روز از یک ماه و سه روز از ماه دیگر.

و احوط در غیر مبتدئه چه آن که عادت مستقرّه برای او نبوده یا ناسیه و متحیّره شده، اختیار هفت روز در هر ماه است.

«مبتدئه» و «ناسیه» و زنی که عادت مستقرّه نداشته، شریکند در این که با اختلافِ اوصاف دم، رجوع به تمییز، و با اتّفاق آنها، رجوع به روایات به نحو متقدّم می نمایند. [و] تا وقتی که عمل به مقتضای اختیار نشده، تخییر باقی است.

احوط اختیار موافقتِ دو ماه در شش روز یا هفت روز، یا مخالفتِ به ده روز و سه روز است، نه آن که در یک ماه، به نحو اوّل عمل نماید و ماه دوّم به نحو دوّم، یعنی اگر در ماهی اختیار تحیّض ده روز کرد، در ماه بعدی باید اختیار سه روز نماید، و در ماههای دیگر تخییر بین دو قسم باقی است تا آن که ماهی اختیار قسم مخالف نماید. اختیار بین شش و هفت در سایر ماهها باقی است و مخیّر است، می تواند تعیین حیض

..........

=============

شرح:

در اوّل دیدن خون نماید.

و ناسیه نمی تواند تعیین نماید در وقتی که بداند در آن وقت حایض نمی شد به حسب عادت منسیّه اش. و در اختیار در سایر اوقات که احتمال می دهند غیر اول خون، تأمّل است.

اگر متبیّن شد خلاف اختیار، قضای نماز و روزه در زمان واقع استحاضه که حیض قرار داده بود، می نماید و همچنین قضای روزه در واقع حیض که استحاضه قرار داده و به جا نیاورده باشد. و اگر دانست که وظیفه اختیاریّه او اقلّ از واقع یا اکثر بوده، عمل به واقع می نماید. و همچنین اگر اماره انکشاف عادت، یا ظهور صفات، بر خلاف اختیار قائم بشود، عمل به واقع و اماره آن می نماید.

اوّلِ ماه در این مقام، اوّلِ دیدن خون است.

ناسیه در عدد، رجوع به اقارب نمی نماید، مگر آن که ظنّ اطمینانی به موافقت عادتش با عادت اقارب پیدا کند.

عادت وقتی و عددی

زنی که عادت وقتیّه و عددیّه داشته، اگر متقدّم بر عادت یا متأخّر از آن، خون دید به مقدار عدد سابق، مجموع را با شروط حیض که گذشت، حیض قرار می دهد؛ و همچنین اگر به غیر آن عدد باشد با امکان حیض بودن مجموع از خونهایی که در عادت با ضمیمه خون خارج از عادت دیده است در اول عادت یا آخر آن.

و در فرض مذکور، فرقی در خونِ خارجِ از عادت، بین واجدِ صفاتِ حیض و غیر آن نیست، لکن در تحیّض به مجرد رؤیت دم در صورتی که واجد صفات حیض نباشد قبل از تمام سه روز، تأمّل است و مورد احتیاط است.

..........

=============

شرح:

و اگر مجموع خونهایی که قبل از عادت و در عادت و بعد از عادت دیده است، از ده روز متجاوز نباشد، محکوم به حیضیّت است؛ وگرنه خصوص آنچه در عادت دیده، حیض است و بقیّه، استحاضه است در آنچه مذکور شد و در هر یک از وقتیّه و عددیّه.

و اگر معارضه شد بین دو خون، به این که در زمان عادت، به غیر عدد سابق و در غیر زمان عادت، به عدد سابق دید و هر کدام واجد شرط حیض بودند نه مجموع، پس دور نیست با عدم اختلاف در صفات، ترجیح سابقِ از آنها که ممکن است حیض بودن آن؛ و با حیضیّت سابق، ممکن نیست حیض بودن لاحق.

در فرض اگر ضمیمه شد با خونِ در عادت، خونی در خارج، از اوّلِ عادت یا آخر آن و مجموعْ متجاوز از ده روز بود، پس مقدار واقع در عادت، حیض است و زاید از ما قبل عادت یا مابعد آن، استحاضه است.

ناسیه وقت یا عدد یا هر دو

اگر ذات العادة وقتاً و عدداً، ناسیة الوقت بود به نحوی که قدر متیقَّنِ وقتی نداشت، محتمل، تخییر او است در تحیّض به عدد معتاد او در هر طرف از اطراف احتمال عادت سابقه، لکن احتیاط در تحیّض در ابتدای رؤیت دم در اول اطراف احتمال در صورت عدم تمییز مخالف، ترک نشود. و به همین ترتیب در ماههای دیگر در صورت استمرار.

و اگر ناسیة العدد بود، پس اگر اوّل وقت را می داند، تکمیل می نماید آن را به سه روز، بلکه تا مقداری که احتمال نمی دهد عادتش از آن قدر کمتر بوده است؛ و در بقیّه تا ده روز، استصحاب حیضیّت می نماید؛ و با تجاوز از ده روز، در آنچه احتمال

احکام حیض

و امّا احکام حیض آن است که صحیح نیست از حایض، نماز، نه واجب و نه سنت، و

=============

شرح:

دخول در عادت نمی دهد، اظهر محکومیّت به عمل مستحاضه است.

و اگر آخر حیض را می داند، تکمیل می نماید روز آخر را با سابق بر آن تا سه روز؛ و در بقیّه سابق، احتیاط می نماید در هر روزِ احتمالِ دخول در عادت تا آن که مجموع، ده روز شود.

و با عدم احتمالِ دخول در عادت، حکمِ به عمل مستحاضه با عدم تمییز، اظهر است در صورت تجاوز مجموع از ده روز؛ وگرنه موردِ احتیاط است.

و بعد از آخر حیض، غسل حیض را مقدّم بر غسل استحاضه می نماید با عدم تداخل و با استمرار خون و با این که خون متأخّر از خون حیض - در آن مورد که فرض شود - از قلیله نباشد.

و اگر وسط حیض را می داند که محفوف به متساویین است، پس وسط و طرفین حیض، یقینی است و در بقیه تا ده روز از طرفین، احتیاط می نماید؛ لکن در صورت تجاوز مجموع از ده روز، در مقدار زاید که احتمال دخول در عادت نمی دهد، عمل استحاضه با عدم صفات حیض، اظهر است.

و در احتیاط، غسل حیض را ضمیمه می نماید در مواردِ احتمالِ انقطاعِ خونِ حیض و همچنین اگر نداند غیر از حیض بودنِ یک روز را مثلاً در تکمیل و در احتیاط تا ده روز، مگر در صورت تجاوز از ده روز که زاید بر احتمال عادت، استحاضه است بنا بر اظهر، و در ضمّ غسل حیض در وقت احتمال انقطاع حیض واقعی.

و اگر ناسیة الوقت و العدد است، رجوع به روایات به نحو متقدّم می نماید، که تخییر بین شش یا هفت روز در هر ماه، و بین ده روز از ماهی و سه روز از ماه دیگر باشند.

نه اصلی و نه نماز احتیاط و نه سجده سهو، (1) بلکه اگر بین نماز، حایض شود، نماز باطل است حتی اگر حرفی از تشهد مانده باشد، بلکه پیش از تمام نمودن سلام واجب نیز.

و اگر در نماز باشد و گمان نماید که حایض شد، داخل کند دست خود را و بمالد به موضعی که خون بیرون می آید، پس اگر خون بیرون آمده باشد، از نماز بیرون رود و الّا نماز را تمام (2) نماید؛ لکن ظاهر این است که اگر چنین نکند و نماز را تمام کند عیبی ندارد و نماز او صحیح است اگر بعد از نماز، ظاهر نشود حایض شدن، یا معلوم نشود پیش بودن حیض بر تمام بودن نماز. (3)

و همچنین صحیح نیست از او، روزه و نه طواف واجب. و امّا طواف مندوب، پس طهارتِ از حیض، شرط صحّت (4) او نیست و حرام است بر او، داخل شدن در مسجد الحرام و مسجد رسول - صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم - و درنگ نمودن در باقی مساجد، به تفصیلی که در بحث جنابت گذشت.

وطی در زمان حیض و کفّاره آن

س. در زمان حیض، وطی نمودن در قبُل حایض، چه صورت دارد؟

ج. حرام است در زمان حیض وَطْی نمودن در قبُل حایض با علم به آن؛ و درباره هر

=============

شرح:

(1). علی الاحوط؛ و احوط جمع است بین اتیان با فوریّت و با طهارت.

(2). گذشت احتیاط در خونی که در داخل آمده باشد و اگر خارج شده بود، حیض بود، پس احتیاطِ مناسب، ترک نشود.

(3). در صورت سهولت استعلام، خالی از تأمّل نیست با شک در تقدّم و تأخّرِ حیض از تمام نماز.

(4). پس با غفلت و سهو، صحیح است بنا بر عدم اعتبار مطلق طهارت، لکن طهارت از حدث اصغر، معتبر نیست در نفس طواف. و امّا طهارت از حدث اکبر، پس عدمِ اعتبارِ آن، خالی از تأمّل نیست.

یک از مرد و زن، موجب فسق می شود علی المعروف، اگر چه از کبایر بودنِ آن معلوم نیست، بلی حلال شمردن آن، موجب کفر است با علم به حرمت آن.

س. هرگاه وطی نمود در زمان حیض، زوج، زوجه خود را، آیا کفّاره واجب است بر زن یا نه ؟

ج. واجب نیست، بلکه وجوب آن بر زوج هم، معلوم نیست؛ و اظهر استحباب است. (1)

س. کفّاره وطی، چقدر است ؟

ج. کفّاره عبارت است از یک دینار، یعنی اشرفیِ هیجده نخودی که یک مثقال شرعی است.

و این مقدار کفّاره، در اوّل حیض است؛ و در وسط آن، نصف اشرفی است؛ و در آخر آن، ربع آن.

س. اوّل، وسط و آخر حیض را بیان فرمایید.

ج. زنی که مدّتش مثلاً شش روز است، روز اوّل و دوّم آن، اوّلِ حیض است و روز سوّم و چهارم، وسط حیض است و روز پنجم و ششم، آخرِ حیض است.

س. وطیِ کنیز در زمان حیض، کفّاره اش چقدر است ؟

ج. سه مدّ گندم یا جو که به سه مسکین بدهند هر چند آخر آن باشد، ولی تفریق بر سه مسکین، دلیلی ندارد. (2)

مسموعیّت قول زن در حیض و طهر

س. قول زن در حایض بودن و پاک شدنش مسموع است یا نه ؟

=============

شرح:

(1). احتیاطاً ترک تکفیر نشود.

(2). بلکه احوط جمع است در کنیز، بین دینار و اَمداد مذکوره، به سه مسکین، یا ده مسکین، اگر چه به بیش از سه مدّ باشد، و شاید به دادن یک دینار - مثلاً - به ده مسکین، احتیاط حاصل بشود در کنیز.

ج. بلی مسموع است اگر چه مظنون باشد (1) که در خبر دادن، کاذب است. و هرگاه خبر دهد که در یک ماه، سه حیض دیده، جمیع احکام حیض نسبت به هر زمانی که می گوید زمانِ حیض است، جاری است؛ و اگر احتمال ضعیف برود که راست می گوید، احوط است. (2)

غسل حیض

و واجب است بر زن حایض که بعد از بریده شدنِ (3) خون، غسل نماید به جهت هر واجب و مستحبّی که مشروط به طهارت از حدث اکبر باشد، مثل غسل جنابت. و کیفیّت غسل حیض، مانند غسل جنابت است، لکن غسل حیض، کفایت از وضو نمی کند علی الاحوط (4) مثل سایر اغسال. (5) و تقدیم وضو بر غسل، لازم نیست، اگر چه افضل است. (6)

2. نفاس و احکام آن

س. کیفیّت «نفاس» را بیان فرمایید.

=============

شرح:

(1). در ظنّ اطمینانی، مسموع نیست؛ و همچنین در اوّلیّت و وسطیّت و آخریّتِ حیض.

(2). لزومی ندارد با اطمینان به خلاف.

(3). از ظاهر و باطن، نسبت به خصوص غسل حیض، چنانکه گذشت.

(4). بلکه اظهر، وجوب وضو است. و برای مستحبِّ مشروط، وجوب غسل و وضو، شرطی است.

(5). غیر غسل جنابت.

(6). و شرط نیست در صحّت غسل، وضو، بلکه می تواند داخل شود با غسل در مشروطِ به رفع [حدث] اکبر فقط، مثل دخول مساجد، و داخل نمی شود بدون وضو در مشروطِ به رفعِ هر دو حدث، مثل نماز و مسّ کتابت.

ج. «نفاس» خونی است که در وقت زاییدن، از زنان می آید، خواه همراه طفل بیاید، خواه بعد از آن، خواه هر دو وقت، به شرط آن که کمتر از ده روز باشد که هرگاه ده روز از زاییدن گذشته باشد و بعد از آن خون ببیند، نفاس (1) نخواهد بود.

و فرقی نیست میان آن که طفل، تمام متولّد شده باشد، یا تمام نشده، سقط شود هر چند مضغه باشد، بلکه علقه به شرط آن که علم (2) به هم رساند به این که آن، مبدء انسان است، یا آن که چهار قابله شهادت دهند بر آن.

و نطفه و علقه مشتبهه اعتبار ندارد؛ و همچنین مجرّد زاییدن هرگاه خون نبیند؛ و نه خون پیش از زاییدن، هر چند به قدر لحظه باشد.

و از برای اقلّ نفاس، تحدیدی نیست، پس ممکن است، به قدر لحظه باشد، و اکثر آن، ده روز است؛ و احوط (3) جمع است میان افعال مستحاضه و تروک نفساء تا هیجده روز و آن نفاس غیر صاحب عادت مستقرّه است و یا عادتش بر ده روز است، چه بر ده روز منقطع شود، چه بگذرد. و صاحب عادت مستقرّه، نفاس او، به قدر عادت اوست (4) و اما اگر از ده بگذرد، عادَت او نفاس است و تتمّه استحاضه؛ و بهتر (5) آن است که تا ده روز نیز نفاس قرار دهد.

و لکن آنچه ذکر شد از آن که عادت را نفاس قرار دهد، یا ده روز را، وقتی است که

=============

شرح:

(1). در غیر تقدیر اکثریّت ده روز برای نفاس، محل تأمل است.

(2). با این شرط هم رعایت احتیاط بشود.

(3). این احتیاط تا هیجده روز، استحبابی و مؤکّد است.

(4). در صورت تجاوز از ده روز یا آن که عادتش ده روز باشد، و الّا تمامِ ده روز، نفاس است علی الاظهر. و احتیاط در زاید بر عادت تا ده روز که فرض شده است، ترک نشود ندباً در جمع بین تروک حایض و اعمال مستحاضه.

(5). محلّ تأمل است و امّا احتیاط از عشره تا ثمانیة عشر، پس ندبی است، چنانکه گذشت.

در اوّل و آخر، خون (1) ببیند، یا تمام مدّت مذکوره، به خلاف آن که اگر در یکی از اوّل یا آخر یا وسط خون دید، نفاس او مقدار دیدن خون است.

چنانچه اگر در وسط و آخر یا اول و وسط خون ببیند نفاس آن، طرفین و آنچه زمان مابین آن است خواهد بود، پس کسی که عادت او هشت روز [باشد] و در اوّل و آخر خون ببیند، تمام، نفاس است.

و اگر در اول و چهارم یا پنجم و هشتم خون دید، چهار روز نفاس خواهد بود.

چنانچه اگر ندیده مگر یک روز از این روزها را، نفاسِ آن، مختصّ به مقدار دیدن خون خواهد بود.

و اگر در چهارم - مثلاً - خون دید و از عادت گذشت و بر ده منقطع شد، از چهارم تا دهم نفاس است.

و مثل آن است که شنیدی، حال مبتدئه و مضطربه [است] تا ده روز.

=============

شرح:

(1). در نقای متخلّل بین دو خونِ نفاس، یا آن که یکی نفاس و دیگری حیض باشد، مقدّم بر نفاس یا متأخّر از آن، با امکان طهر بودن و نفاس بودن، یا حیض بودن و عدم تعیین یکی از آنها، چنانچه معیّن است در خون داخل ده روز از ولادت.

و با کمتر بودن نقاء از ده روز، احتیاطاً جمع بین تروک حایض و اعمال مستحاضه نماید.

و اما حدّ ده روز نفاس، لیله اخیره خارج است و لیله اولی نفاس و غیرِ محسوب از عشره است، و در صورت ولادت در اثنای روز، تلفیق می شود با روز یازدهم نه از شب آن، تا ده روز ملفّق تمامی محکوم به نفاس خواهد بود و شبهای متوسّط، محکوم به نفاس است.

و مبدأ حساب، تمامیّت ولادت است، نه شروع در آن، اگر چه طول بکشد و خون در آن زمان، به حکم نفاس باشد.

و هر چیزی که بر حایض می باشد از حرام و واجب و مستحبّ و مکروه، بر نفساء نیز چنین است.

3. استحاضه و احکام آن

انواع استحاضه

س. استحاضه بر چند قسم است ؟

ج. بر سه قسم است: «قلیله» و «متوسّطه» و «کثیره».

س. «قلیله» به چه شناخته می شود؟

ج. شناختن آن به این نحو است که قدری پنبه در فرج می گذارد و اگر خون به این برسد و لکن آن را فرا نگیرد، قلیله است. (1)

س. «متوسّطه» چه نوع است ؟

ج. طریقه [شناختن] متوسّطه این است که خون در پنبه فرو رود و از آن نگذرد؛ و احوط (2) آن است که اگر خون پنبه را فراگیرد به نحوی که از جانب باطن که داخل است به جانب ظاهر که خارج است، خون سرایت کند، احکام کثیره را مرتّب دارد.

س. کثیره به چه نوع است ؟

ج. به این نوع است که خون از پنبه بگذرد و به کهنه برسد، چه آن که از کهنه بگذرد، یا نگذرد.

حکم قلیله

س. در قلیله، غسل و وضو واجب است یا نه ؟

=============

شرح:

(1). یعنی در داخل پنبه فرو نرود.

(2). لازم نیست رعایت این احتیاط در فرض بعید انفکاک غمس از مرتبه ای از سیلان.

ج. غسل واجب (1) نیست و لکن وضو، لازم است از برای هر نماز واجبی. و اگر بخواهد نافله کند، هر نمازی را باید به یک وضو به عمل آورد.

حکم متوسطه

و در قسم دوم که متوسّطه است، (2) یک غسل واجب می شود از برای نماز صبح اگر متوسّطه قبل از نماز صبح شود. و اگر بعد از نماز صبح و پیش از نماز ظهر یا عشا (3) متوسّطه بشود، غسل کند؛ و واجب است وضو از برای هر نماز واجب و شرط است در هر نماز سنّت.

حکم کثیره

و در قسم سوّم که کثیره است، سه غسل واجب می شود: یکی از برای نماز صبح؛ و یکی از برای نماز ظهر و عصر که جمع کند میان هر دو؛ و یکی از برای مغرب و عشا که جمع کند نیز میان هر دو، و اگر خواهد هر نمازی را به یک غسل کند، جایز است؛ و

احوط وضو گرفتن با هر یک از اغسال است.

=============

شرح:

(1). و احوط است تبدیل قُطْنه و هر چه ملوّث باشد اگر چه در ظاهر نباشد، یا تطهیر آنها. و تطهیر ظاهر فرج در صورت تلوّث، لازم است.

(2). وجوب تبدیل قطنه متلوّثه و ابدال کهنه که متلوّث شده باشد، یا تطهیر آنها بعد از شستن ظاهر فرج، موافق احتیاط در این قسم است؛ و وجوب وضو برای هر نماز، خالی از وجه نیست.

(3). یعنی هر نماز واجب قبل از صبح آینده اگر چه قطع شود قبل از وقت نماز، پس به مجرّد نفوذ، واجب می شود یک غسل برای نمازهای بعدی اگر چه قطع شود تا قبل از صبح آینده. و همچنین اگر ترک شود نسیاناً یا عصیاناً بعد از نفوذ، قبل از نماز واجب، باید نماز بعدی را با غسل بخواند، اگر چه قبلاً قطع شده باشد.

در واجب بودن وضو از برای هر یک از نماز عصر و عشا، خلاف است و احوط عدم ترک است.

و واجب بودن غسل و وضو در قسم گذشته، در حالتی است که خونی که باعث غسل یا وضو می شود پیش از نماز به هم رسد هر چند در غیر وقتِ آن نماز باشد به شرط آن که غسل یا وضو به عمل نیاورده باشد از برای خون بعد از دیدن آن. (1)

تبدّل استحاضه

و لکن آنچه ذکر شد در حکم سه قسم، در وقتی است که خون، به یک نسبت باشد؛ پس اگر تبدیل روی دهد، مثل آن که کثرت به قلّت برگردد، یا قلّت به کثرت برگردد، حکم بر می گردد؛ پس اگر پیش از غسل نمودن از برای نماز صبح، کثرت برگردد به قلّت، اکتفا می کند به یک غسل؛ و اگر پیش از غسل ظهرین، برگردد کثرت به قلَّت، کفایت می کند دو غسل؛ چنانچه اگر بعد از نماز صبح، قلَّت برگردد به کثرت، دو غسل خواهد بود در آن روز؛ و اگر بعد از نماز ظهرین چنین شد، یک غسل می کند؛ و اگر بعد از نماز صبح، قلّت برگردد به توسّط در آن روز، احوط غسل کردن است، چنانچه پیش گذشت.

تجدید اعمال نزد انقطاع استحاضه

و احوط آن است که از برای رفع ناخوشیِ استحاضه در جایی که موجب وضو بود،

وضو، و در جایی که موجب غسل بود، غسل نماید، مثل آن که هرگاه وضو یا غسل نمود و پیش از نماز کردن دانست از حال خود، که دیگر خون نخواهد دید و رفع

=============

شرح:

(1). پس قطع بشود یا نه و عود کند یا نه، فرقی ندارد، بلکه به مجرّد حدوث آن قبل از نماز، باید وظیفه واجبه در وقتش عملی شود. و اظهر و احوط در حادث در اثنای نماز، لحوق به حادث قبل از آن است.

ناخوشی او خواهد شد، اعاده نماید (1) آنچه نموده بود در اوّل از وضو یا غسل.

لزوم استبرا و تطهیر و مبادرت و تحفظ بر مستحاضه

س. آیا واجب است بر مستحاضه استبرا کردن یا نه ؟

ج. واجب است (2) و باید این که پنبه بر خود بردارد به قدری که متعارف است در معلوم شدن حال او، به آن قدر صبر نماید و بعد به مقتضای آن، عمل نماید: از منقطع شدن خون، یا قلیله بودن آن؛ یا متوسّطه بودن، یا کثیره بودن.

و همچنین واجب است - علی الاحوط - که از برای هر نماز، عوض نماید پنبه را، یا بشوید آن را اگر نجس شده باشد؛ و همچنین بشوید (3) ظاهر فرج را اگر نجس شده باشد، بلکه احوط عوض نمودن کهنه یا شستن آن است هرگاه ملوّث به خون شده باشد.

و بعد از غسل، بلکه وضو، نماز را تأخیر نکند (4) و اهتمام نماید در حفظ نمودن خود را از بیرون آمدن (5) خون مادامی که متضرّر نشود؛ و اگر متضرّر شود، واجب نیست.

=============

شرح:

(1). مگر آن که معلوم شود که انقطاع، قبل از شروع در وظیفه بوده.

(2). با تمکّن؛ وگرنه احتیاط می نماید به عمل یقینی به رعایت اَسوءِ الحالین المحتملین یا حالات محتمله مگر آن که حالت سابقه، معلوم باشد که می تواند به همان، عمل نماید. و اگر اختبار ممکن بود و ترک کرده و عملی به جا آورده با قصد قربت و مطابق واقع شد، صحیح است.

(3). به نحو وجوب، چنانکه گذشت.

(4). و اگر نماز شب را با غسل صحیح بخواند، تأخیر نماید نماز شب را تا متصل به نماز صبح شود. و اگر قبل از شروع در وضو، قطع شود و بداند که عود نمی کند تا وقتی، می تواند تأخیر نماید تا وقتی که تا فراغ از نماز خون نمی بیند در آن وقت.

(5). با نگهداری پنبه و استشفار؛ و اگر مسامحه کرد و خون از این جهت خارج شد، احتیاط به اعاده می نماید در نماز و مقدماتش.

حکم مستحاضه در حدث میان غسل

و اگر در بین غسل، حدث اصغر از او صادر شود، احتیاط شدید آن است که استیناف غسل کند به قصد آنچه بر او است از اتمام یا غسل تامّ ، و وضو (1) بسازد.

و اگر حدث اکبر در اثنای غسل واقع شود: اگر همان حدثی که رفع آن را می کرد، واقع شود، اعاده غسل (2) نماید به شرط عدم (3) استمرار؛ و اگر غیر آن واقع شود، غسل (4) باطل نمی شود، و جایز است استیناف غسل برای رفع هر دو حدث، و وضو می سازد اگر حادث، جنابت نباشد.

=============

شرح:

(1). یعنی وجوباً.

(2). علی الاحوط بعد از تطهیر ظاهر و در صورتِ انقطاع قبل از غسل.

(3). بعد از وقوع در اثنای غسل؛ و همچنین اعاده نماید نماز و مقدّمات آن را در صورت رؤیت قبل از اتمام نماز علی الاحوط.

و احوط تأخیر نماز و مقدّمات آن است تا زمانی که می داند انقطاع خون را در آن زمان، چه بُرء باشد، چه فترت داشته.

(4). لکن رعایت ترک تأخیر نماز بشود اگر چه به استیناف و اتیان به یک غسل به قصد تمام آنچه در ذمّه است از استحاضه و جنابت یا مسّ میت.

احکام اموات

فصل هشتم احکام اموات

اشاره

فصل هشتم

احکام اموات

1. غسل مسّ میّت

اشاره

موارد وجوب غسل مسّ میّت

س. غسل مسّ میّت، در چه وقت واجب می شود، کیفیّت آن را بیان فرمایید.

ج. واجب می شود غسل، به مسّ نمودن میّت بعد از سرد شدن و پیش از غسل دادن. (1)

س. آیا فرقی هست میان میّت کافر و مسلم یا نه ؟

ج. فرقی نیست. و در حکم میّت است قطعه ای که در آن، استخوان باشد، خواه از زنده جدا شده باشد یا از مرده.

و در وجوب غُسل، به مسّ نمودنِ استخوانِ بی گوشت، اشکال است؛ و احوط غسل نمودن است اگر از مرده جدا شده باشد نه از زنده. (2)

و فرقی نیست بعد از صدق مسّ ، بین این که ماسّ و ممسوس ممّا تحلّهما الحیاة

باشد، یا آن که نباشد؛ پس واجب است غسل، به مسّ نمودن دندان و ناخن میّت، اگر

=============

شرح:

(1). یا تیمّمِ صحیح دادن بنا بر اظهر، اگر چه اقتصار به غسل، احوط است.

(2). بلکه مطلقا بنا بر احوط. و خصوصیّات و شروط غسلِ در کلّ ، جاری است در جزء بنا بر اظهر، از برودت و قبل از غسل بودن.

چه به ناخن (1) باشد؛ بلی مسِّ مو، موجب غسل نمی شود از جهت عدم صدق مسّ .

حکم غسل مسّ میّت

و هر چه موقوف بر وضو (2) است، موقوف است بر غسل مسّ میّت. و وضو شکسته می شود به سبب مسّ نمودن علی الاحوط. و غسل مسِّ میّت، کفایت از وضو نمی کند علی الاحوط. (3)

2. غسل میّت

اشاره

س. احکام میّت را از: غسل و کفن و حنوط نمودن و نماز کردن و دفن نمودن بیان فرمایید.

ج. بدان که غسل دادن میّت، (4) واجب کفایی است، به این معنی که بر همه مکلّفین

=============

شرح:

(1). بنا بر احوط اگر چه مِمّا تحلّه الحیاة باشد، یعنی احتیاط است اگر چه ناخن ماسّ ممّا تحلّه الحیاة بوده باشد. و امّا رطوبت، پس شرط تأثیرِ مسّ در غسلِ مسّ نیست بنابر اظهر.

(2). یعنی وجوب غسلِ مسّ ، نفسی نیست، بلکه لازم است و شرط است برای نماز و مسّ کتابت و طواف واجب بنا بر اظهر، که حدث بودن حاصل از مسّ است، که محتاج است در ارتفاع، به نیّت؛

و امّا برای دخول مساجد و قرائت عزائم و صوم، پس اگر به حکم جنابت است، شرط است و اوّلی موافق احتیاط و مخالف اصل است، یعنی استصحاب حکم، بلکه دوّم خالی از وجه نیست.

(3). یعنی در صورت وجود سایر نواقضِ وضو با مسّ . و در صورت عدم آنها با مسّ ، پس احتیاط اوّل، راجع به اصل انتقاضِ وضو است، چنانچه از جمله سابقه، استفاده می شود و خالی از وجه نیست. و احتیاط دوّم، راجع به ضمّ وضو با غُسل است در ایجاد رافعِ حدثِ حاصل به مسّ و حدثِ عاید به مسّ بعد از وضو.

(4). یعنی میّتی که محکوم به اسلام باشد به سبب اظهار شهادتین و عدم منافی، چه

واجب است و اگر یک نفر غسل را به عمل آورد، از دیگران، ساقط است.

اولویّت اشخاص به غسل دادن

س. آیا اَوْلیٰ به غسل دادن میّت، چه کسی می باشد؟

ج. نسبت به زن، خود شوهر است، چه آن زن آزاد باشد چه بنده، دائمه باشد یا متعه، لکن در متعه اشکال هست؛ و عمل به احتیاط (1) خوب است.

و بعد از شوهر، مالک مقدّم است بر غیر مالک و اگر متعدّد باشند، شریک خواهند بود در ولایت، ولی در سایر اولیا با تعدّد، استقلال هر کدام بعید نیست. (2)

و بعد از مالک، ارحام است و ایشان مقدّم بر اجنبیّ می باشند هرچند هاشمیّ باشد.

و اگر وصیت نموده باشد که او غسل دهد، احتیاط از برای ورثه، عمل نمودن به وصیّت است هر چند هاشمی نباشد.

=============

شرح:

شیعی باشد یا سنّی بنا بر اقوی.

و طریقه تغسیل سنّی، همان طریقه تغسیلِ شیعی است بنا بر اقوی، مگر آن که تقیّه اقتضا کند موافقت اهل سنّت را در کیفیّت، پس مباشرت در عمل با تقیّه می نماید حتی در تغسیل شیعه.

و اولاد مسلمین، به حکم اسلامند در تغسیل و اولاد کفّار در عدم تغسیل. و احوط تغسیل اولاد زنا است، چه از مسلم باشد یا کافر.

و مجنون بعد از بلوغ و وصف اسلام یا کفر، ملحق است به آنچه وصف کرده. و بلوغ در حال جنون، محل تأمّل است؛ و دور نیست عمل به استصحاب سابق بر بلوغ و جنون.

و تبعیّت مسبیّ و لقیط، موافق احتیاطِ موجب تغسیل است.

(1). لکن اظهر ثبوت احکام زوجیّت است در منقطعه و در مُطَلّقه رجعیّه اگر وفات او در عدّه باشد.

(2). لکن خلاف احتیاط است.

کما این که احوط، استیذان (1) وصیّ است از ولیّ . و طبقات ارحام در اَوْلی بودن به غسل، به ترتیبِ طبقات (2) ارث است؛ پس پدر و مادر و اولاد، مقدّم بر جدّ و جدّه و

=============

شرح:

(1). اگر وصیّت به محض مباشرت باشد - کما هو الغالب - نه ایصا، استیذان لازم است، بنا بر اظهر.

(2). و مسلّمِ از اولویّت، حرمت مزاحمت با وَلیّ است، مثل آن که مانع باشد و به منع او اعتنایی ننمایند.

و امّا وجوب استیذان از ولیِّ فعلی با امکان و مشروطیّت عمل به آن، به نحوی که بدون آن باطل باشد و اعاده لازم باشد، پس مبنی بر احتیاط است و همچنین در سایر تجهیزات و عبادات منوطه به اذن ولیّ .

و زوجه مثل زوج است در جواز تغسیل حتی در حال اختیار، لکن به نحو اعمّ از این که مثل محارم باشد در عدم استقلال و در این که غسل از تحت ثیاب باشد یا نه. و اظهر استحباب غسل زَوْجین است از ورای ثیاب اگر چه احوط است. و ستر خصوص عورت، موافق با احتیاط است، بلکه احوط این است که با وجود مماثل، مباشرت ننمایند زوجین و اگر نمودند از روی جامه باشد؛ و اگر کشف کردند - چنانچه ذکر شد - ستر عورتین احتیاطاً ترک نشود.

و امّا محارم، پس احوط آن است که با عدمِ مماثل، از روی جامه ها حتی در غیر عورتین و با استیذان از سایر اولیا خصوصاً زوج و زوجه غسل بدهند، و در غیر این صورت، رعایت احتیاط مناسب بشود.

و امّا غیر مماثل و مَحرم به ترتیب مذکور، پس ظاهر، جواز ترک تغسیل تا موقع لزوم دفن است و وقوع دفن. و احتیاط در تغسیل از روی جامه با ترک نظر و لمس است بدون فرق بین زن و مرد.

برادر و خواهر می باشند، و ایشان مقدّم بر اَعمام و اَخوال می باشند، و بعد، وِلاء عتق مقدّم است بر ولاء ضامن جریره، و ضامن جریره مقدّم است بر حاکمِ شرع.

و هرگاه بی اذنِ اولیا، غسل دهند میّت را، باطل است (1) و همچنین است حکم در نماز.

شرایط غسل دهنده

س. شرط است که غسل دهنده، شیعه اثنی عشری باشد یا نه ؟

ج. بلی شرط است. (2)

س. آیا غسل دهنده میّت، شرط است در ذکوریّت و اناثیّت، مثل میّت باشد یا نه ؟

ج. بلی شرط است، مگر در محارم با عدم مماثل علی الاحوط. و همچنین، است

=============

شرح:

و خنثای مشکل، محارم خود را با نبودنِ مملوکه، غسل می دهد از روی جامه بدون نظر و لَمْس علی الاحوط؛ و علم به مماثلت در این فرض، لازم نیست. و خنثای مشکل را، محارمش غسل می دهند به نحو مذکور با قید مذکور؛ و همچنین خنثای مثل او را چنانچه ذکر شد؛ و همچنین مشتبه به مرد و زن از جهات دیگر.

(1). اگر قصد قربت متمشّی باشد، بطلان، موافق احتیاط است، و اگر نباشد، بطلان معلوم است.

(2). یعنی در حال اختیار؛ پس در صورت جواز تغسیل کافر با عدم مماثلِ مُسلم، اظهر جواز تغسیل مخالف است بر طبق مذهب حقّ ؛ و احوط در مقام اوّل، کتابی بودن کافر و امرِ مُسلم و نیّت او، و این که غسل به نحو ریختن آب باشد یا در کرّ و جاری باشد در غیر صورت اضطرار، بلکه با عدم زوج یا زوجه و سایر محارم و مماثل با مسلم اغتسال کتابی قبل از تغسیل و تأخیر تا آخر وقت امکان، موافق احتیاط است در هر دو مقام و اعاده لازم نیست. و احتیاط در خشک کردن بدن میّتی که کافر غسل داده او را قبل از تکفین است.

نسبت به امه (1) مملوکه که خالی از مانع (2) باشد، ولی احوط، ترک است در غیر اُمِّ ولد (3) و زن و شوهر. (4)

و پسر سه ساله (5) اگر زن او را غسل بدهد و دختر سه ساله اگر مرد او را غسل بدهد، عیب ندارد.

وجوب غسل قطعه مبانه

و در حکم میّت است، سینه یا قطعه ای که در او سینه باشد، (6) پس واجب است غسل

=============

شرح:

(1). یعنی اَمه مملوکه میّت یا غیر میّت در صورت استیذان از مالک برای تغسیل زوج یا زوجه علی الاحوط.

(2). به مثل تزویج و اعتداد و مبعّض و مکاتَب بودن.

(3). بلکه احوط با عدم مماثل و مَحرم خصوصاً زوج یا زوجه، تغسیل اَمه است با استیذان از سایر اولیا که مماثل و محرم نیستند از مالک فعلی خود علی الاحوط و همچنین عبد مالکه خود را.

(4). گذشت احتیاط در تقدیم زن و شوهر بر مالک به نحو اطلاق.

(5). یعنی در حال اختیار. و امّا در صورت اضطرار به فقد مماثل و محرم، پس احتیاط در تغسیل است تا حدّ جواز نظر و لمس، و احوط بعد از سه سال، تغسیل از روی جامه ها است. و همچنین است حکم دختر سه ساله و ما بعد آن تا حدّ جواز نظر و لمس.

(6). بعض سینه که محلّ قلب است بنا بر احوط، بلکه خالی از وجه نیست. و بعض دیگر، به حکم مشتمل بر عظم یا عظمِ مجرّد است.

و چنانچه غسل در «سینه»، واجب است، اظهر عدم وجوب حنوط است در غیر موجود از مساجد.

و احوط وجوب ماعدای «لُنگ» است از قِطَع سه گانه؛ و ظاهر عدم وجوب لنگ است در صورتی که محلّش - اگر چه بعضِ محلِ لنگ باشد - موجود و حاضر نباشد.

دادن و حنوط و کفن نمودن و نماز کردن بر آن. و قطعه ای که در آن استخوان (1) باشد، نیز واجب است غسل دادن و حنوط و کفن نمودن؛ و همچنین استخوان مَحض علی الاحوط. (2)

وجوب غسل سقط چهارماهه

س. طفلی که چهارماهه شده باشد و سقط شود، واجب است غسل و کفن و حنوط نمودن یا نه ؟

ج. بلی واجب (3) است، لکن نماز، نه واجب است و نه مستحب؛ و اگر چهار ماه کمتر داشته باشد واجب است علی الاحوط او را در کهنه پیچیدن و دفن کردن، اگر چه ترک

=============

شرح:

(1). که از میّت جدا شده باشد یا از زنده علی الاحوط ندباً در اخیر. و احوط در حنوط و قطعات کفن، رعایتِ حال موجود است در وجوب در تقدیر اتّصال، چنانچه در «سینه» گذشت.

(2). بلکه خالی از وجه نیست. و استثنای دندان و ناخن اگر چه متّصل به مقداری از گوشت باشد، خالی از وجه نیست اگر چه احتیاط خوب است.

و مماثلت با غسل دهنده در صورت عدم امکان استعلام، لازم نیست، چه آن که عدم امکان، از جهت خنثی بودن باشد، یا از جهت دیگر، به خلاف صورت امکان و همچنین ترتیب در صورت امکان استعلام و عدم آن؛ و احتیاط، در تکرارِ مفیدِ علمِ به ترتیب است؛ و جمع متفرّقات، برای تحصیل ترتیب از قبیل صورت امکان استعلام است.

و عدم وجوب نماز بر استخوان تامّ از یک عضو، خالی از هیچ شبهه و احتیاط نیست و همچنین قطعه مشتمل بر استخوان، اگر چه اظهر، عدم وجوب است در غیر «سینه» و آن چه در آن «قلب» است.

(3). و همچنین تکفین معهود و حنوط معهود علی الاحوط.

این احتیاط نسبت به پیچیدن در کهنه، باکی ندارد. (1)

حکم ازاله نجاست، ستر عورت و استقبال هنگام غسل میّت

س. [آیا] واجب است ازاله نمودن نجاست از بدن میّت پیش از غسل و پوشانیدن عورت او را از ناظر محترم در حال غسل یا نه ؟

ج. بلی واجب (2) است ازاله و سَتر، مثل سایر احوال، ولی حرمتِ نظر، مسلّم است و پوشانیدن عورت او بر غاسل از دیگری، دلیلی بر وجوب (3) ندارد، چنانچه واجب است رو به قبله نمایند میّت را در حال احتضار اگر رو به قبله نباشد، به این که بر پشت بخوابانند او را و روی او و کف پاهای او را (4) متوجه قبله نمایند؛ و منقطع می شود

وجوب مذکور، به محقّق شدن وفات.

و در حال غسل، کیفیّت مزبوره، مستحب است. و بعد از غسل تا حال دفن، مستحبّ است به نحوی که در حال نماز معتبر است. و فرق نیست در وجوب مذکور،

=============

شرح:

(1). احتیاطاً ترک نشود. و دفن مطلقا واجب است. و احوط در گوشت محض، تکفین قبل از دفن است و غیر آن از غُسل و حنوط و نماز، واجب نیست.

(2). اظهر جواز تأخیرِ رفع نجاست عرضیّه است تا زمان غَسلِ موضع نجاست برای غسل، و کلام در غَسله واحده برای تطهیر از خبث و حدث گذشت در محلّش از وضو و غسل.

(3). احوط وجوب است با عدم عسر در فرض و در نائم و مثل او؛ و اگر کاشف، غاسل باشد، پس وجوب سترِ از غیر، خالی از وجه نیست.

(4). توجیه به هیئت مذکوره، وجوب آن، موافق با احتیاط است، بلکه ترک آن به کیفیّت مذکوره تا آخر غسل، خالی از هیچ شبهه نیست. و لکن اظهر در حال غسل، استحبابِ استقبال است به کیفیّت مذکوره، و از زمان موت تا دفن، مورد احتیاط است، و بعد از غُسل تا حال دفن، کیفیّت تغییر می کند.

میان آن که محتضر، مرد باشد یا زن، طفل باشد یا بالغ. (1)

غسل کسی که قصاص یا رجم می شود

و واجب نیست غسل دادن کسی که واجب شده باشد کشتن آن به رجم یا قصاص یا غیر آنها و غسل کرده (2) باشد به امر حاکم شرع، یا از جانب خود اغسالی را که واجب

=============

شرح:

(1). لکن چون وجوب، کفایی است، بالغ هم در صورت تمکّن، مشمول تکلیف به استقبال است، به نحوی که ذکر شد.

(2). به اغسال ثلاثه غسل میّت علی الاحوط. و اظهر عدم انتقاض این غُسل است به حدث اصغر و همچنین حدث اکبر، مگر آن که واجب شود غایت غسل جنابت، پس غسل جنابت واجب می شود؛ و احوط در این صورت، قصد امر فعلی است، نه خصوص غسل جنابت.

و اظهر تداخل است اگر سببِ غسل، مقدّم باشد بر این غسل؛ پس [اگر] به نیّت امر فعلی به جمع اسباب به جا آورد، جایز است و تقدیم غسل جنابت هم جایز است. و عدم وجوب تغسیل ثابت است در صورتی که مقتول شود بعد از غُسل، نه آن که خودش به غیر قتل وفات نماید. و در قتل به سبب دیگر، تأمل و احتیاط است؛ و اظهر تجدید غُسل است اگر حادث شود سبب آن بعد از زوال سبب اوّل که برای آن غسل کرده است، نه در صورت تقارن در زمانی.

و در صورت وجوبِ تجدید، اگر نشد، بعد از قتل، تغسیل لازم است، نه در صورت اعاده زنده.

و فرقی نیست بین این که متعدّد باشد سنخ دو سبب، مانند «قصاص» و «رجم» یا نه، مثل قصاص از دو مقتول. و اظهر وجوب تقدیم غسل است بر قتل [به] قصاص یا به رجم.

است از برای میّت؛ ولی در غیرِ مقتولِ به رجم و قصاص، اشکال است، [و] احوط، الحاق به سایر اموات است. (1) و اگر بعد از سه غسل بمیرد به سبب دیگر، واجب است

=============

شرح:

و محتمل است بلکه دور نیست [این که] غسل بر محکومِ به قتل به سبب قصاص یا موجب رجم، واجب باشد، و امر حاکم، الزامِ به این واجب باشد، نه آن که دخالت در صحّت غسل داشته باشد، بلکه اگر خودش به جا نیاورد، امر به آن می شود؛ و فرقی نیست بین امر اجنبی و کسی که جایز است تغسیل از او بعد از موت. و در صورت وجوبِ غسلِ مقدّم، اظهر وجوب حنوط و تکفین است به نحو معهود در میّت.

و موضع قصاص را ظاهر می نمایند از کفن در زمان قصاص و موضع تلوّث را احتیاطاً، از خباثت تطهیر می نماید.

و نیّتِ غسل، بر غسل کننده است؛ و احوط در صورت علم به عدم یا خوفِ ترک نیّت، این است که امرکننده نیّت نماید. و اظهر وجوب تجدید است در صورت علم به ترک نیّت از مباشر.

و پس از غسل میّت در حال حیات، واجب نیست به مسّ آن بعد از موت، غسل بر مسّکننده، به خلاف صورت وجوبِ تجدید و ترک آن، که مسّ قبل از غسل بعد از موت، موجب غسل مسّ میّت است.

(1). الحاق قتلِ در سایر حدود، به رجم و قصاص خالی از وجه نیست بعد از بنای بر وجوبِ غسلِ مقدّمِ بر قتل؛ و احوط جمع است بین غسل مقدّم و مؤخّر از قتل.

حکم غسل و کفن شهید

و مقتول در حرب واقع با امام یا نایب خاص او، شهید است و تغسیل و تکفین نمی شود، مگر در صورتی که برهنه باشد که تکفین می شود.

و در مقتول در دفاعِ واجب، احتیاط ترک نشود به تغسیل.

غسل دادن.

کیفیّت غسل میّت

س. طریقه غسل میّت را بیان فرمایید.

ج. واجب است غسل دادن میّت را به سه آب: اوّل: به «سدر»؛ دوّم: به «کافور»؛ سوّم: به «آب قراح»، یعنی به آب خالص. و واجب است ترتیب به نحو مذکور، در میان سه غسل؛ (1) و فرق نیست در این حکم، میان این که میّت، جنب باشد یا حایض، یا (2) نباشد.

و ترک نشود احتیاط به غسل دادن میّت را به غسل ترتیبی؛ (3) و کیفیّتِ ترتیب، (4)

=============

شرح:

و موت در معرکه قبل از نقل مسلمین، حکم مذکور ثابت است با آن؛ چنانچه با موت بعد از نقل یا انتقال، حکمِ مذکور، منتفی است.

و موت در معرکه بعد از انقضای حرب، مورد احتیاط به تغسیل است و همچنین موت در معرکه بعد از ادراک مسلمین، و قبل از نقل، محلّ احتیاط است. و احوط در شهید با جنابت، تغسیل است به نیّت غسل جنابت و غسل میّت به ترتیب معهود و توابع آن.

(1). و در صورت اخلال به ترتیب، اعاده می نماید آنچه را که مقدّم بر غیر داشته.

(2). احوط ضمّ غیر غسل میّت است با آن، در قصد. و اظهر عدم وجوب وضو است مطلقاً.

(3). یعنی در تمام یک غسل؛ پس مانعی از ارتماس در هر یک از اعضای ثلاثه هر یک از سه غسل نیست، و به فرو بردن عضو، جایز است با رعایت ترتیب.

(4). در اعضاء ثلاثه. و اظهر، جواز غسل ارتماسی است در غسل میّت، مثل غسل جنابت، با رعایت اطلاق آب در دو غسل اوّل، چنانچه ذکر خواهد شد، اگر چه خلاف

به نحوی است که در غسل جنابت گذشت. و همچنین شرط است نیّت (1) در هر یک از سه غسل، و نیّت هر غسلی [را]، مقارن شروعِ در آن نماید.

تیمم دادن میّت

س. اگر آب، میسّر نشود برای غسل میّت، تکلیف چیست ؟

ج. اقوی و احوط، سه تیمّم دادن میّت است به این طریق که: تیمّم اوّل را به قصد ما فی الذمه مردّداً مابین بدل از هر سه غسل و غسل به آب سدر، و دوّم را بدل غسل به

آب کافور، و سوم را بدل غسل به آب (2) قراح انجام دهند.

=============

شرح:

احتیاط است و با رعایت کریّت آن و نحو آن و با رعایت ترتیب بین سه غسل.

و در ترتیب در اینجا مسلّم است که شستن سر، مقدّم و شستن طرف راست، مقدّم بر شستن طرف چپ است اگر چه در غسل جنابت، این نحو یقینی نیست، چنانکه گذشت.

(1). احوط، جمع در نیّت است در ابتدای غسل اوّل و نیّت جداگانه برای هر یک از دو غسل دیگر، اگر چه اظهر، قصد امر فعلیّ است در هر سه و در نظایر مقام.

و امّا مقدار خلیطین، پس احوط، محافظت بر صدقِ آبِ سدر است به نحو متوسّط بین قلیل محض که خالی از تأثّر آب باشد و کثیر [که] موجب اضافه آب باشد. و این حدّ متوسّط، باید در غسله ثالثه، به آب خالص نباشد، پس ضرر ندارد قلیلی از خلیطین - مانند غیر آنها - در آب قراح، مادام [که] موجبِ تأثّر آب نباشد، اگر چه احتیاط خوب است.

(2). اگر میسّر نشد آب مگر برای یک غسلِ معیّن، اقتصار بر آن یکی می نماید و بدل غسلهای دیگر تیمّم می نماید.

و اگر یک غسل، معیّن نباشد، احوط تقدیم مقدّم است به قصد وظیفه فعلیّه با

و همچنین اگر بترسد بر میّت از غسل دادن به جهت عارضی - مثل سوختن یا آبله در او بودن - احوط و اقوی این است که او را سه تیمّم بدهند، چنانکه گذشت.

و تیمّم را به دست خود (1) عمل آورند نه به دست میّت؛ و احوط جمع است میان

دست حَیّ و میّت با امکان.

=============

شرح:

رعایت مذکور در مقدار خلیط و در تکمیل با تیمّم بدل از متعذّر به ترتیب مذکور در سابق.

و اگر فقط خلیطِ یک یا دو غسل، متعذّر باشد، احتیاط، در غسل با آب خالص است که به فقدان خلیط، ترک آن غُسل نشود؛ پس سه غسل را انجام دهد اگر چه خلیط، متعذّر باشد، با ترتیب و تمیز در نیّت به نحو مذکور در واجب اختیاری.

و آنچه در متن است از اقوی بودن تثلیث، محل تأمّل است، بلی احوط است.

و در صورت وجدانِ خلیطِ متعذّرِ قبل از دفن، اعاده شود غسل با رعایت ترتیب در صورت امکان، و یا با به جا آوردن بدل از غیر ممکن.

و در جواز نبش برای تدارکِ متعذّر، تأمّل است، و عدم جواز در صورت هتک، متّجه و در غیر صورت هتک، اقرب به احتیاط است.

و وجوب غُسل و غَسل به مسّ بعد از غُسل اضطراری مذکور یا تیمّم بدل از آن، موافق احتیاط است، اگر چه عدمش خالی از وجه نیست در غسل اضطراری در صورت عدم تمکّن از اختیاری تا زمان فعلیّت دفن.

(1). بنا بر اظهر. و احوط در صورت اراده جمع، نشاندن میّت است و ماندن در پشت سر میّت و تیمم دادن به دست حیّ ، به نحوی که اگر با دست میّت انجام بگیرد به همان کیفیّت است با امکان و عدم عسر. و در صورت عدم امکانِ مباشرتِ با دست میّت یا عسر در آن، معیّن است اکتفا به مباشرت زنده به نحو مذکورِ ممکن، یا غیر آن با عدم امکان یا عسر.

مباح بودن مکان غسل میت

و اقوی لزوم مباح بودن (1) مکان غسل است.

=============

شرح:

(1). به نحوی که در مکانِ غسلهای دیگر مقرّر است.

استقبال هنگام غسل دادن

و امّا استقبال در حال غسل، پس اظهر استحباب آن است اگر چه احوط است. و ظاهر، بلکه مقطوع آن است که تا حال فراغ از غسل، استقبالْ ، به وجه و باطن قدمین است و بعد از فراغ تا وقت وضع در قبر، به یک صورت است.

استیذان در پاره کردن پیراهن میت

و احوط استیذان از اهل اذن است در پاره کردن پیراهن میّت برای بیرون آوردن از زیر، در حال غسل یا بعد از آن، که مستحبّ است که به پاره کردن باشد در صورت حاجت و بیرون آورده شود از پایین میّت.

بعضی از مستحبّات و مکروهات غسل میّت

و ستر عورت میّت از غیر ناظری که حرام است بر او نظر، واجب نیست، بلکه مستحب است.

و در هر یک از غسلهای سه گانه، مستحبّ است شستن هر عضوی از میّت سه مرتبه و بعد از هر غسلی از غسلهای سه گانه، مستحبّ است شستن غاسل دستهای خود را تا مرفق.

و مستحب است بدن میّت را خشک نماید از آب غسل بعد از اغسال سه گانه و قبل از تکفین.

و مکروه است گرفتن ناخن میّت و ترجیل موی او و ازاله کردن مقداری که لازم نباشد مقدّمتاً برای غسل، بلکه احتیاط در ترک آن است، مگر در صورت مانع بودن از غسل مغسول.

3. کفن و تکفین

اشاره

س. احکام کفن نمودن میّت را بیان فرمایید.

ج. واجب است کفن نمودن به سه پارچه و آن «پیراهن» و «لُنگ» و «لفّافه» است که آن را «سرتاسری» می نامند.

و شرط است در پیراهن که از شانه تا نصف ساق را بپوشاند، و در لنگ، آن که میان ناف و زانو را فراگرفته باشد، و در لفّافه، آن که از طول این قدر زیاد باشد که دو سر کفن را توان بست و از عرض این قدر زیاد باشد که بر روی هم بیفتد دو طرف آن. و احوط (1) در پیراهن، بلند بودن آن است تا به قدم و در لنگ، پوشانیدن آن است از سینه تا به قدم.

لکن احوط و اظهر آن است که زاید بر قدر واجب را، بدون اذن کبارِ ورثه نکند چنانچه اگر صغیر داشته باشد از مال صغیر برندارند.

س. اگر مقدور نشود به سه پارچه، تکلیف چیست ؟

ج. اکتفا به آنچه مقدور است نماید، (2) بلکه اگر هیچ مقدور نشود مگر پوشانیدن عورتین، واجب است در این حال عورتینِ تنها را بپوشاند.

کیفیت تکفین

س. کیفیت کفن کردن را بیان فرمایید.

ج. طریقه اش آن است که لنگ، مقدّم بر پیراهن و پیراهن مقدّم بر لفّافه باشد.

=============

شرح:

(1). بلکه احوط در پیراهن و لنگ و سوّمی، آن است که مذکور شد؛ و افضل آن است که به عبارت «احوط» مذکور می شود با رعایت صدق عرفی لنگ و مئزر.

(2). یعنی از مذکورات خاصّه اگر چه صدقِ اسمِ یکی از سه قطعه نکند، اگر چه ستر عورت، اهمّ است.

و احوط آن است که هر یک از سه (1) پارچه بپوشاند آنچه را که در زیر آن است.

بعضی از شرایط کفن

و جایز نیست مغصوب بودن و نجس بودن (2) و حریر (3) بودن، و احتیاط آن است که از (4) پوست نباشد، هرچند آن حیوان، تذکیه شده و مأکول اللحم باشد.

و همه اینها در حال اختیار است؛ و امّا در حال اضطرار، پس احوط تکفین (5) و ستر

عورت به اینها غیر از مغصوب است با رعایت اذن ذوی الحقوق.

خروج کفن از اصل مال

س. کفن واجب را، از اصل مال بر می دارند، یا از ثلث ؟

=============

شرح:

(1). بلکه لازم است در صورتی که آنچه در زیر است اقلّ واجب است، و لازم نیست در غیر این صورت بنا بر اظهر در مقدار؛ بلکه احوط و اظهر در هر یک از سه پارچه، ساتر بودن است.

(2). اگر چه معفوٌّ عنه در نماز باشد بنا بر احوط.

(3). یعنی حریر محض که ممنوع است برای مرد و احوط در تکفین زن اجتناب آن است.

(4). بلکه صدق جامه نماید اگر چه از پشم و مو و کُرْکِ مأکول اللحم باشد. و اجزای غیر مأکول اللحم، مانند پوست مأکول اللحم می باشد در حکم تکفین و در احتیاط مذکور.

(5). اگر ممکن نشد تکفین، احتیاط در ستر عورت ترک نشود.

و در صورت دوران امر بین مذکورات، احوط تقدیم پوست بدون اهانت و نجاست معفوّه در نماز و حریر زن، بر غیر است. و در بین این سه، محتمل است تقدیم غیر پوست بی اهانت در پوست و غیر؛ و در غیر اینها، احوط تقدیم نجس است بر حریرِ محض و غیر ماکول که نجس نباشد و اظهر تخییر بین این دو است. و ظاهر، تقدیم حریر است بر نجس از غیر مأکول. و تقدیم نجاست غیر عینیّه بر عینیّه و قلیله بر کثیره و غیرِ موجب هتک بر موجب، خالی از وجه نیست.

ج. از اصل مال بر می دارند هرچند مدیون باشد، مگر زن که کفن او بر ذمّه شوهر است هر چند زن مال دار باشد، و احوط اخراج از ترکه زن است اگر زاید بر مستثنیاتِ دین ندارد.

حنوط

و واجب است بعد از غسل، «حنوط کردن»؛ و آن مسّ (1) نمودن هفت موضع سجود است به کافور؛ و کفایت می کند در آن، مسمّی. و این حنوط مخصوص از برای میّتی است که (2) مُحرِم نباشد و اگر مُحرِم باشد، بوی خوش ابداً نزدیک او نبرند، مگر آن که بعد از طواف، (3) مرده باشد که در این صورت، قول به جواز، خالی از قوّت نیست.

=============

شرح:

(1). احوط جمع بین مسح و وضع است.

(2). و همچنین غُسل با آب کافور.

(3). اظهر کفایت طواف زیارت است در سقوط این حکمِ مُحرم.

خروج نجاست از میّت هنگام غسل یا بعد آن

مسأله: چنانچه از میّت نجاستی بعد از غسل یا در اثنای آن خارج شود، کافی است شستن آن نجاست، و غُسل یا بعض آن اعاده نمی شود بدون فرق بین انحای نجاست خبثیّه و حدثیّه.

و اگر خروج نجاست، بعد از تکفین باشد، احوط غَسل بدن و کفن است یا تبدیل آن، مادام [که] متعذّر نباشد و در قبر گذاشته نشود، اگر چه عدم وجوب و اکتفای به قطع کردن نجاست از کفنِ غیرِ ساتر عورت، خالی از وجه نیست.

و اگر بعد از وضع در قبر خارج شود، جایز است اکتفا به بریدن متنجّس از کفن، و جایز است شستن بدن و کفن یا تبدیل آن در صورت عدم استلزام محذوری از قبیل هتک میّت.

..........

=============

شرح:

و در صورت تفاحش نجاست و کثرت مقطوع، بر تقدیر قَرْض، یا فقد ساترِ عورت، احوط اکتفا به ممکن از تبدیل یا شستن است.

و در صورت عدم امکان هر دو یا تعذّر آنها و دوران امر بین برهنگیِ مذکور، یا باقی گذاشتن نجاست کفن، احوط رعایت اقرب به محافظت بر میّت است از انهتاک به نجاست خاصّه یا برهنگی مذکور.

بودن کفَن زوجه بر زوج

مسأله: کفن زوجه بر زوجِ موسِر است. و اظهر عدم فرق بین اقسام زوجه است از حیث: آزادی و کنیزی، و ناشزه و غیر آن، و دائمه و منقطعه، و صغیره و کبیره، مدخول بها و غیرها، و مجنونه و عاقله، و معتدّه در عده طلاق رجعی، نه بائن و نه محلّله.

و احوط لحوق سایر مصارف تجهیزات است به کفن، از قبیل: سدر و کافور و آب غسل و لوازم واجبه دفن.

و احوط توافق زوج با ورثه زوجه است در صورت یسار زوجه، به مصالحه و رعایت احتمال استحقاق بر زوج و عدم آن؛ و در صورت عدم تمکّن زوج اصلا یعنی نداشته باشد زاید بر مستثنی برای مُعْسر را حتّی با آنچه از زوجه به او به ارث رسیده باشد، همچنین اگر محجور باشد به سبب افلاس، اظهر این است که کفن، از ترکه زوجه است.

سقوط کفن با عدم تمکّن زوج حتّی از ترکه زوجه، وجهی ندارد؛ و در صورت تمکّن زوج از بعضِ کفن، واجب است مقدور، بر زوج و غیر مقدور، از ترکه زوجه و محتمل در صورت زاید از مستثنیات بودن است مزاحمتِ وجوبِ کفن با سایر واجبات مالیّة از انفاق و ادای دیون بر زوج. و محتمل است لحوق آن به نفقه عیال در

..........

=============

شرح:

یک شب و روز بنا بر احتیاط لزوماً ترک نشود.

و احوط تأخیر دفن است تا آخر زمان امکان بدون انهتاک در صورت احتمال تجدّد یسار زوج یا تحصیل ترکه زوجه، یا پیدا شدن باذِل، و در صورت لحوق این امور بر دفن، تأمل است.

و رعایت اشدّ از مرتبه هتک یا احترام، خالی از وجه نیست در نبش قبر و در برهنه بودن میّت.

و با مرهون بودن مال زوج، وجوب ندارد بنا بر اظهر الا آن مقداری که ممکن است تحصیل آن از زاید بر قدر دَین، چنانچه در انفاق واجب است.

و در صورت اقتران موت زوجین، کفن زوجه از مال خودش است نه از مال زوج، به خلاف صورت سبق موت زوجه، که کفن، از مال زوج است.

و اگر یک کفن بیش ندارد، خودش مقدّم است بر کفن زوجه، مانند سایر دیون در صورتی که موتش، قبل از دفن زوجه واقع شود.

اگر متبرّعی از مال خود کفن را داد، از زوج ساقط است.

کفن واجب النفقه و عبد

و بر شخص، کفنِ واجب النفقه از اقارب، نیست. و کفن مملوک، بر مالک است در همه اقسام مملوک، و آن که بعض او محرّر است بر حسب مقدار مملوک، استحقاق کفن بر مالک دارد و همچنین رعایت نسبت در مالکهای شرکا می شود؛ و در اَمه مزوّجه، تأمل است در استحقاق بر مالک یا زوج، و احتیاط در توافق به صلح است.

کفن از اصل مال اخراج می شود

و کفن شخص، از اصل ترکه او مأخوذ است قبل از دین و وصایا و میراث؛ و

..........

=============

شرح:

همچنین، غیر کفن از لوازم تجهیز و محتمل است تقدیمش بر حق مرتهن و مجنیّ علیه و غرمای مفلّس؛ و تقدیم در اخیر، اظهر است؛ [و] احوط رعایت مذکور و حق میّت است.

و اگر [به] قدر کفن نگذاشته و واجب التکفین از مال شخصی نیست، وجوب تکفین ساقط است و جایز است برهنه دفن شود، مگر کسی از مسلمانها بذل نماید. و همچنین، سایر اموالی که قبل از دفن باید صرف شود از سدر و کافور و امثال آنها.

و احتیاط مناسب از قبیل استرضای دُیّان و ورثه در غیر کفن از واجباتِ تجهیز ترک نشود.

سقوط بعض اجزای میت

اگر چیزی از اجزای میّت ساقط شود، در کفن او گذاشته می شود بعد از تغسیل آنچه محتاج به غسل است.

مستحبّات غسل میّت

در ذکر جمله ای از مستحبّات معروفه غسل میّت که احوط آن است که به رجای ثواب به جا آورده شوند:

وضو دادن میّت؛ محل تغسیل، مرتفع و محلّ پاهای میّت منحدر باشد؛ رو به قبله گذاشته شود در حال تغسیل مانند محتضر؛ در زیر سایه غسل دهند؛ پیراهن او را شکافته و از طرف پاهای میّت بیرون آورند؛ ستر عورتین میّت با عدم ناظر محترم شود؛ انگشتهای میّت تلیین شود با رفق به او؛ قبل از تغسیل، سر و جسد میّت را با رغوه سدر بشویند و فرج او را با اشنان؛ و دستهای میّت را شستشو دهند سه مرتبه، ابتدای به طرف راست سر، در تغسیل نمایند قبل از طرف چپ سر؛ در هر

..........

=============

شرح:

غسلی هر عضوی را سه مرتبه بشویند؛ مسح نمایند شکم میّت را قبل از غسل اوّل و دوم با رفق در غیر حامل؛ غسل دهنده در طرف راست میّت بایستد؛ حفیره ای رو به قبله حفر نمایند برای سرازیری آب غسل در آن محلّ ، بدن میّت را خشک نمایند بعد از انجام غسل آخر با جامه ای.

مکروهات غسل میّت

و مکروه است نشاندن میّت در حال تغسیل؛ و بریدن ناخنها و موهای میّت؛ و این که در زیر پاهای غسل دهنده او را قرار دهند در حال غسل، و ارسال آب غسل در محل بول و غایط بلکه مطلق بالوعه نجاسات بنا بر احوط.

مستحبّات کفن

در مستحبّات کفن و لواحق آن که به رجای ثواب به جا آورده می شود، اگر چه ثابت است استحباب جمله ای:

[از آن جمله این که] غسل دهنده قبل از تکفین، غسل نماید یا وضو بگیرد؛ زیاد شود برای مرد، «بُرد یمانی عبری» و پارچه خامسه برای به هم پیچیدن دوران میّت که طول آن سه ذراع و عرض آن یک شبر باشد؛

زیاد شود «عمامه» برای مرد که طولاً تحت الحنک آن از دو طرف سینه گذاشته شود و عرضاً صدق عمامه کند؛ کفن از پنبه و سفید باشد؛ کفن را با «ذریره» خوشبو نمایند؛

با «تربت حسینیّه» - علیه السلام - بنویسند در بالای کفن، اقرار میّت را با اسم او به شهادتین؛ و اگر تربت نباشد ادا می شود مستحبّ با آب غیر سیاه شده؛ بین الیتین را از مرد و زَن از پیش و عقب بگیرد با پنبه ای که آن جاها بگذارد، محکم نماید دو

..........

=============

شرح:

پستان زن را با لفّافه که پیچیده می شود بر آنها و بسته می شود در پشت او؛ عوض عمامه مرد، قناعی برای زن زیاد شود که بپوشاند سر او را؛

مستحب در حنوط

ساییده شود کافور با دست؛ زاید بر کافور که در مساجد گذاشته می شود، روی سینه میّت بگذارند؛ و کافور حنوط از یک درهم و چهار درهم و سیزده در هم و ثلث، مراتب فضل آن است؛

استحباب جریدتین

دو چوب سبز با میّت گذاشته شود از «سَعف خرما» یا «سدر» یا «بید» یا هر درخت که نخشکیده باشد، یکی را از «ترقوه» طرف چپ بین پیراهن و ازار و یکی را از «ترقوه» راست برساند به بدن میّت.

مکروهات کفن

و مکروه است به نهج مقدّم: تر کردن خیوط کفن با آب دهن؛ و آستین درست کردن برای پیراهن کفن؛ و دکمه که در پیراهن کفنی باشد به جای خود نگذارد.

استحباب نیت کمک دهنده غاسل

مستحب است نیّت کسی که برمی گرداند میّت را برای دیگری که با نیّت می شوید. و نیّت غاسلِ متّحد، واجب [است]؛ و [غاسلین] متعدّد، [به نحو] مشترک، نیّت می نمایند. و اگر مترتّب است اعمال آنها و هر کدام عضوی را می شویند، هر کدام در اوّلِ عمل خود نیّت می نماید که بعض مجموع را به جا می آورد برای امر خدا.

استحباب ترک بعض امور در کفن

و تکفین در کتّان ننمایند و همچنین در جامه سیاه تکفین ننمایند؛ با بوی خوش

4. نماز میّت

اشاره

میّت واجب الصلاة

س. نماز میّت، واجب است یا نه ؟

ج. نماز میّت واجب است بر شیعه اثنا عشری، بلکه بر مطلقِ مُسلم مطلقا، (1) چه شهید باشد، چه کشته شده باشد به قصاص، یا خود، خود را کشته باشد، یا ختنه نکرده باشد یا غیر ایشان از ارباب کبایر.

و جایز نیست نماز بر کفّار، چه اصلی و چه غیر آن.

و ملحق می شود به مُسلم، مرده ای که در بلاد اسلام یافت شود و طفل که شش سال داشته باشد (2) و دیوانه اگر متولد شده باشد از مؤمن یا مؤمنه. (3)

و همچنین واجب است نماز بر لقیطِ (4) دار الاسلام، (5) بلکه مشهور چنین

=============

شرح:

تجمیرِ کفن ننمایند؛ کفن را با غیر کافور، و «ذریره» خوشبو ننمایند؛ کتابت را با سیاه رنگ ننمایند؛ در کفن در گوش یا چشم میّت کافور نگذارند؛ کفن را با آهن قطع ننمایند.

(1). یعنی مُظهر شهادتین با عدم صدور منافی آنها از او اگر چه غیر مؤمن باشد بنا بر اقوی، و جایز نیست بر محکوم به کفر مانند غلات و خوارج و نواصب.

(2). و در عارف نماز، اگر کمتر از شش سال باشد، احتیاط است؛ و دیوانه ملحق است به پدر و مادر مسلمانش مگر آن که بعد از بلوغ، توصیف اسلام یا کفر نماید.

(3). یعنی مُسلم یا مسلمه.

(4). گذشت در تغسیل که مسبیّ و لقیط دار الاسلام یا دار الکفر با احتمال مذکور احتیاطاً در تغسیل و مابعد آن، به حکم مسلمان هستند، و همچنین در سایر موارد شک در تغسیل، زیرا واجب التغسیل، واجب الصلاة است بدون عکس.

(5). و در سبی شده مسلمان از اطفال در صورتی که نباشد با او کسی که قابل لحوق به او به

دانسته اند لقیط دار الکفر را نیز هرگاه در آن مُسلمی باشد که ممکن باشد تولّد از آن.

نماز میّت بر چه کسی واجب است

س. آیا نماز میّت، واجب کفایی است یا عینی ؟

ج. نماز میّت، لازم است به وجوب کفایی؛

و لکن شرط است در صحّت آن، که مصلّی، مؤمنِ اثنی عشری باشد؛ و احوط اعتبار بلوغ است در سقوط واجب، نه در صحّت نماز.

اولویّت در خواندن نماز میّت

س. آیا اَوْلی به نماز، چه کسی است ؟ ج. اَوْلی به نماز است کسی که اَوْلی به تغسیل است (1) به تفصیلی که گذشت.

=============

شرح:

قرابت باشد. و لقیط دار الکفر با وجود مسلمان که ممکن باشد تولّد از او، تأمل است در صورت عدم اجماع بر لحوق. و ولد الزنا از مسلمانها، تابع مسلمان و از کفّار، تابع آنها است.

(1). و در طبقات ارث، رعایت اَوْلی به میراث می شود؛ و در طبقه اوُلیٰ اَبْ بر اِبْن مقدّم است، و شوهر بر سایر ارحام تقدّم دارد؛ و ولایت ثابت است برای همه افراد در یک طبقه.

و اگر ولیّ ، صغیر یا مجنون یا غایب باشد، پس در نیابت حاکم یا انتقال به غیر مستقلاً در همان طبقه یا طبقه بعد، تأمّل و احتیاط است.

و همچنین تأمّل در اطلاق تقدّم مرد در هر طبقه، بر زن است، و بالغ بر غیر بالغ است.

و معتبر در ولیّ ، امکان فعل یا اذن است؛ و با انتفای آن - مثل امتناع یا غیبت ولیّ - محتمل است سقوط ولایت و ثبوت برای ولیّ او یا سایر ارحام به نحو استقلال، یا طبقه متأخّره، یا حاکم.

و در وصیّ برای نماز، احوط وقوع نماز وصیّ با توافق با ولیّ است؛ و امامِ اصل با

اذن ولیّ

و جایز نیست نماز بر میّت بدون اذن ولیّ ، چه فرادیٰ و چه جماعت. (1)

و اگر اذن ندهد ولیّ ، احدی را بر جماعت و خود نیز اقدام نکند با قابلیّت، اگر منوط به عذر شرعی باشد، منشأ ساقط شدن ولایت نمی شود و نماز را فرادی خواهند

کرد به اذن ولیّ یا خود ولیّ خواهد کرد؛ و اگر به سبب عذر شرعی نباشد، احوط بلکه اقوی، گذاردن امر است نیز بر ولیّ در صورتی که ممتنع از اصل نماز خواندن نباشد.

کیفیّت نماز میّت

و کیفیّت نماز آن است که نیّت (2) بکند و پنج تکبیر (3) که اوّل آنها «تکبیرة الاحرام»

=============

شرح:

حضور جنازه، اولی از ولیّ میّت است.

و جایز است نماز زن با ولایتش، یا اذنش از ولیّ ، و مجزی است از دیگران، و همچنین امامتش برای زنها. و احوط عدم تقدّم و بروز امام است، بلکه در وسط زنها می ایستد، و همچنین در ائتمام مستورین به عاری.

و در جماعت عُراة، اظهر اتّحاد حکم است با یومیّه در غیر رکوع و سجود و تشهّد؛ و تأخّر زنها در صف از مردها، بر سبیل ندب است. و حایض، داخل در صف مرد و زن نمی شود، بلکه منفرد به صف می شود به نحو استحباب.

(1). اگر چه اذن امام کافی است در اماریّت برای مأمومین.

(2). با محافظت به ترتیب آتی بنا بر احوط.

بدان که اظهر عدم وجوب ازید از دعای برای میّت است اگر مؤمن باشد، و بر او اگر مخالفِ ایمان باشد؛ و امّا این مقدار در مطلق تکبیر، پس موافق احتیاط است، بلکه وجوبش خالی از وجه موافق ارتکاز نیست، بلی احوط توزیع معانی خاصّه بر تکبیرات اربعه - موافقِ روایت «ابن مهاجر» - است، چنانچه منسوبِ به مشهور، وجوب آن است.

(3). اظهر این است که برای مؤمنین، پنج و برای غیر آنها، چهار تکبیر می گوید و در

است بگوید و در میان آنها چهار دعا (1) بخواند:

أوّل: «شهادتین». دوّم: «صلوات بر پیغمبر - صلّی اللّٰه علیه و آله و سلّم - و آل آن جناب - علیهم السلام -». سوّم: «دعا از برای مؤمنین». (2) چهارم: [دعا] از برای میّت.

پس [اگر] بعد از تکبیر اوّل بگوید: «أَشْهَدُ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلَّا اللّٰه، وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمّداً رَسُولُ اللّٰهِ » و بعد از تکبیر دوم بگوید: «اَللّٰهُمَّ صلِّ عَلیٰ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمّد» و بعد از تکبیر سوم: «اَللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنینَ وَ الْمُؤْمِنات»، و بعد از تکبیر چهارم: «اَللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِهٰذَا

الْمَیّت» و بعد از آن، تکبیرِ پنجم را بگوید، کفایت می کند.

لکن اینها در وقتی است که میّت، شیعه اثنی عشری باشد، پس اگر طفل باشد چه نماز بر او واجب باشد چه نباشد، بعد از تکبیر چهارم بگوید: «اَللّهُمَّ اجْعَلْه لاَبَویْهِ وَ لَنا سَلَفاً و فَرَطاً و أَجراً» اگر پدر و مادر طفل هر دو مؤمن باشند، و اگر یکی از ایشان کافر یا نحو آن باشد، دعا را به مؤمن تنها نماید.

واجبات و شرایط نماز میت

و واجب است در آن، (3) نیّت و قیام و رو به قبله نمودن (4) با امکان، و گذاردن سر میّت

=============

شرح:

آخر، دعا بر او می نماید و برای مؤمنین بنا بر احوط، و تکبیر اوّل باید با نیّت قربت به نحو معتبر در عبادات و تعیین میّت اگر چه اجمالی باشد، واقع شود.

(1). و بر سنخ ادعیه مذکوره، به ترتیب مذکور، محافظت نماید بنا بر احوط. و امّا خصوص الفاظ مذکوره، تعیّن ندارد بنا بر اظهر، بلکه کافی است مُؤدّی معنی مذکور اگر چه با تغییر الفاظ خاصّه باشد.

(2). و مؤمنات.

(3). بنا بر احوط در مجموع آنچه ذکر می شود؛ و لازِم اعتبارِ قیام، عدم اکتفا به نماز عاجز از قیام است با وجود متمکّن از آن.

(4). یعنی روی نمازگزار [و] در صورت عدم امکان، رعایت اقربیّت به استقبال بشود هر چه ممکن شد بنا بر احوط.

را به طرف راست نمازگزار، (1) مگر آن که مأموم باشد؛ و هرگاه عکس گذارند میّت را، باطل می باشد نماز، چه از روی فراموشی و چه از روی جهل.

و همچنین شرط است به پشت خوابانیدن میّت (2) را در حال نماز.

=============

شرح:

(1). یعنی راستِ فِعلی، نه جهت آن فقط، که مغرب باشد فی الجمله بنا بر احوط؛ و اعاده شود نماز اگر سر به جهت یمین نباشد در آن حال، بلکه در یمین مصلّی نباشد بنا بر احوط.

(2). مانند حال احتضار که استلقا واجب است، اگر چه استقبالِ این دوّم فرق دارد. و همچنین استقبالِ حال نماز، مثل استقبال در قبر است، اگر چه استلقا، در قبر نیست، بلکه به جانب راست خوابانده می شود.

و آن که محاذی امام یا منفرد و در نزدیکی او باشد؛ و پاهای میّت را به طرف چپ نمازگزار واقع سازد؛ و حایل بین نمازگزار و میّت نباشد که مانع از صدق نماز بر او باشد، مثل دیوار، و پست و بالایی، مانع از صدق وقوف بر جنازه نباشد؛ و آن که نماز، بعد از واجبات سابقه بر آن باشد، مانند «تغسیل» و «تحنیط» و «تکفین» در صورت وجوب آنها.

و آن که مستور العوره باشد حتی در صورتی که کفن ندارد، اگر چه ساتر غیر از خاک و سنگ نباشد؛ و در صورت عدم امکانِ ستر قبل از وضع در قبر، می تواند بعد از وضع و ستر با احجار و نحو آنها، نماز را انجام دهد و بعد، عمل دفن را تماماً انجام دهد.

قبله در نماز میّت

و اگر تشخیص قبله علماً یا ظناً ممکن نباشد، احتیاط به چهار نماز در چهار طرف نماید اگر ممکن است.

..........

=============

شرح:

و اگر متمکّن از قیام نباشد و متمکّنی پیدا نشود یا امتناع نماید، جالساً نماز را به جا آورد؛ و احوط اعاده است اگر متمکّن، حاضر شود قبل از دفن.

و نماز را قبل از دفن انجام دهد؛ و اگر بدون نماز دفن شد، بر قبر نماز گزارده می شود و نبش قبر نمی شود.

جواز نماز بر چند جنازه

و جایز است تشریک متعدّد از جنایز، در یک نماز با رعایتِ شروط مذکوره و رعایتِ مناسبت دعا بعد از تکبیر چهارم از حیث تذکیر و تأنیث و اِفراد و تثنیه و جمع. و گاهی واجب می شود تشریک، در صورت خوف فساد همه در صورت تأخیر از مقدار زمان یک نماز.

دیگر شرایط نماز میّت

و آنچه مسلّم است اعتبار آنها در یومیّه، احوط اعتبار همه آنها در این نماز است: از شرایط وجودیّه و عدمیّه در اصل نماز و در جماعتِ در آن، غیر از طهارت از حدث و خبث که اظهر عدم اعتبار آنها است، اگر چه اعتبار دوّم احوط است.

و اعتبار عدم مغصوبیّتِ مکانِ مصلّی، نه موضع میّت و لباس مصلّی، اختصاص به یومیّه ندارد بر تقدیر اعتبار با تفصیل متقدّم.

فاصله مصلّی با میّت

و لازم است که [نمازگزار] بعید از جنازه نباشد به حدّی که صدق نکند عرفاً صلات بر او و وقوف نزد سینه او مثلاً در حال اختیار، چه امام باشد نمازگزار و چه منفرد، و ضرر ندارد بُعد به سبب فاصله مأمومین؛ و از اینجا ظاهر می شود، اعتبار حاضر بودن جنازه.

..........

=============

شرح:

و مثل بُعد است، ارتفاع و انخفاضی که مانع از صدق مذکور باشد و [همچنین است] حایل مانع از صدق، در غیر موارد خاصّه که اشاره به آنها می شود؛ و این از شروط خاصّه به این نماز است مانند بعض شروط متقدّمه؛ و مانند این که این نماز باید بعد از تغسیل و تکفین و حنوط که ممکن باشند، واقع شود، یا بعد از آنچه وظیفه است در حال عدم امکان اینها مثل تیمّم و آنچه به جای غسل صحیح به جا آورده می شود، و همچنین اگر متعذّر شدند بدون بدل در غیر «مرجوم» و «شهید».

اشتراط وجوب نماز بر مخالف به تقدم غسل صحیح

و غُسلِ مخالف اگر چه مخالف را باشد، کالعدم است مگر با تعذّر غسل مؤمن اگر چه تقیّةً موافق آنها غسل بدهد، که در این صورت به سبب تعذّر غسل و بدل، نماز واجب می شود بدون اشتراط به تقدّم غسل صحیح.

فاقد کفن

و اگر کفن نداشته باشد و ممکن نباشد تکفین میّت، پس ستر عورت او با جامه ای اگر چه جامه غیر باشد یا ساتری دیگر، می نماید و بر او نماز می کند؛ و اگر در خارج قبر، ممکن نشد، وضع در قبر می شود و ستر عورت او با آجری یا سنگی مثلاً می نماید و بر او نماز می کند به هیئت نماز در خارج با استلقاء و غیره از شروط، و پس از آن، دفن به نحو واجب، می شود.

حکم مصلوب

مصلوب به غیر حکم شرع، بعد از سه روز بر او نماز گذارده می شود اگر ممکن نباشد انزال او به صورت امکان نماز؛ و احوط اعاده نماز است اگر بعد به پایین آورده شد با شروط ممکنه در آن وقت.

..........

=============

شرح:

اذن ولیّ

اذن ولیّ با امکان، شرط صحّت این نماز است؛ و اگر بر دو نفر نماز خواند و از ولیِّ یکی، مأذون بود، از او مجزی است با عدم اختلال در کیفیّت و قربت، نه از دیگری که از او مأذون نیست.

رعایت عربیّت

در ادعیه واجبه در تکبیرات اربعه، احوط رعایت عربیّت است؛ و در زاید بر واجب، جایز است به غیر عربی اگر چه احوط، عربیّت است، مثل قنوت یومیّه چنانچه ذکر شد.

استحباب غیر آنچه معیّن شد، در این نماز، مشکل است، و اتیان آنها به قصد قربت مطلقه در مثل قرائت «فاتحة الکتاب» یا سایر قرآن، مانعی ندارد.

ضمایر نماز میّت

اگر معلوم نباشد مرد یا زن بودن، جایز است ضمایر را مذکّر، به لحاظ نعش و مؤنث، به ملاحظه جنازه بیاورد، بلکه در معلوم هم، به این قصد جایز است؛ و مخالفت از روی جهل یا نسیان، بعد از محلّ تدارک، مبطل نیست.

شک در تکبیرات

اگر شک کرد در عدد تکبیرات، بنا بر اقلّ می گذارد، و بعد از اشتغال به دعا، اگر شک در تحقّق تکبیر سابق بر آن کرد، بنا بر اتیان می گذارد، چنانچه در قرائت و تکبیرة الاحرامِ یومیّه گذشت.

دفن میت با ترک نماز بر او یا باطل بودن آن

اگر نماز خوانده نشد بر میّت، یا باطل خوانده شده بود تا آن که دفن شد و ممکن

..........

=============

شرح:

نباشد اخراجش یا مستلزم هتک باشد، بر قبر نماز خوانده می شود؛ و اگر خارج شد بعد به سببی، احوط اعاده نماز است؛ و اگر ممکن باشد بدون هتک، اخراج او، محتمل است وجوب آن، مثل تغسیل و تکفین.

جواز تیمّم برای نماز میّت و بدون طهارت

جایز است تیمّم برای نماز میّت، در صورت خوف فوت از مصلّی اگر چه آب داشته باشد، چنانکه جایز است بدون تیمّم هم نماز بخواند.

اعاده نماز جلوسی با وجود شخص قادر

احوط اعاده نماز است اگر به اعتقاد عدم وجودِ قادر بر قیام، جالساً به جا آورد، بعد معلوم شد وجود او، یا آن که بعد از فراغ، قادر پیدا شد، یا آن که در اثنای نماز، عاجز شد و اتمام کرد آن را با جلوس.

شک در اصل خواندن نماز میّت یا صحّت آن

اگر شک کرد در وقوعِ نماز، بنا بر عدم می گذارد، و اگر شک کرد در صحّتِ واقع شده، بنا بر صحّت می گذارد اگر چه مصلّی فاسق بوده.

یقین به فساد نماز میّت

و اگر یقین به فساد پیدا کرد، اعاده می کند بنا بر احوط اگر به اعتقاد مصلّی، صحیح بوده به حسب قطع یا اجتهاد یا تقلید او، و اگر از غفلت و نحو آن واقع شده، اعاده می نماید، و اگر اعتقاد او با اعتقاد مصلّی مخالف شد، لکن غیر مصلّی مجتهد یا مقلّد بوده، اعاده ندارد.

نماز میّت در اثنای فریضه

احوط ترک نماز بر میّت است در اثنای فریضه یومیّه، مگر آن که متعیّن شود واجب

..........

=============

شرح:

کفایی و مزاحم با وقت ادای فریضه بشود، که در این صورت به جا می آورد نماز میّت را با اقلّ واجباتش.

کیفیت نماز هنگام تعدّد جنازه

در صورت تعدّد جنایز، مخیّر است بین تشریک در ادعیه و نیّت نماز، و استقلال هر یک، به یک نماز خاصّ ، و در صورت عدم امکان یا فوتِ یکی، متعیِّن است تشریک.

اگر جنازه ای در اثنای نمازِ بر دیگری، حاضر شد، جایز است تشریک در بقیّه تکبیرات و ادعیه به نحو جمع بین دعاها، و استقلال دوّمی به بقیه تکبیرات و ادعیه خاصّه.

کما این که، جایز است اتمام اوّل و استیناف نماز مستقلاً برای دوّمی. و محتمل است جوازِ قطعِ اوّل و استیناف نماز برای هر دو، خصوصاً اگر فوت می شود نماز بر دوّمی به غیر قطع و تشریک در تمام، که عذری است برای قطع که مشکوک است جواز آن و عدمش در غیر یومیّه، بلکه احوط در این فرض، قطع و تشریک است، و اللّٰه العالم.

دعا در نماز بر غیر مؤمن

بعد از تکبیر چهارم، دعای برای مؤمن و بر [علیه] منافق (یعنی مخالف از روی اعتقاد)، می نماید، چنانچه گذشت.

و اگر [میّت] مستضعف باشد که اعتقادی بر طبق ایمان یا خلاف ندارد، دعای مخصوص به آن را می نماید مثل: «اَللّهُمَّ اغْفِرْ لِلَّذینَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبیلَکَ وَ قِهِم عَذابَ الْجَحیم»؛ و اگر مجهول باشد مذهب او، دعای به حشر با دوستان او می نماید، و اگر

..........

=============

شرح:

طفل باشد می گوید «اَللّٰهُمَّ اجْعَلْهُ لَنٰا و لأَبَوَیْهِ سَلَفاً وَ فَرَطاً و أَجْراً.»

تعدّد نماز بر میّت

اظهر، جواز نماز دوّم بر جنازه است، و [اظهر] کراهت آن است در صورت اتّحاد هر دو در خصوصیّات، یا اشتمال دوّم بر مرجّحات ترک. و [اظهر] ارتفاع کراهت است در صاحبان فضایلِ ایمان، مانند «حمزه» و «فاطمه بنت اسد» و «سهل بن حنیف» «تغمّدهم اللّٰه برحمته و رضوانه».

اقتدا در اثنای نماز میّت

مأمومِ مسبوقِ به بعض تکبیرات، داخل می شود در نماز جماعت بر میّت در هر جا که باشد، و مشغول در دعا، به وظیفه خودش می شود، و بعد از فراغ امام، اتمام می نماید نماز خود را، و تکبیرات بعدیّه و دعاهای آنها را به نحوی که مناسب مبادرتِ رفع جنازه باشد، تخفیف می دهد به نحوی که اگر نرسید به غیرِ نفسِ تکبیرات، اقتصار بر آنها، در مابقی می نماید.

و محتمل است که آنچه در «مرسل» است از تکبیر در حال مشی و بر قبر، مبنیّ بر اتّصاف بقیه نماز به صفت استحباب باشد و شروط غیر مقدوره در بقیّه، مغتفر باشد؛ و آن که بتواند باقی را در حال مشی تا بعد از دفن، اتمام نماید، یعنی تکبیرات باقیه را با ادعیه آنها انجام دهد؛ پس هر یک از تخفیف در دعا و اقتصار بر تکبیرات و انجام آنها در حال مشی و بر قبر، جایز باشد، و لذا با این که در منسوبِ به مشهور، ولاء و تتابع مذکور به تبعیّت نصوص است، جماعتی از آنها اتمام و لو علی القبر را، وفاقاً للمرسل ذکر کرده اند.

و جمع بین مرسل و سایر روایات، به آنچه ذکر شد، اقرب است؛ و نصوصیّتِ

..........

=============

شرح:

مرسل و اطلاق قویّ نصوصِ دیگر، اقتضای اغتفارِ شروطِ مفقوده در فرض بعد از فراغ امام [که عبارت] از قرب و عدم حیلولت غیر مصلّی و عدم اعتبار محاذات منفرد، است در فرض متقدمِ فرع می نماید.

سبقت بر امام

اگر سبقت گرفت مأموم امام را در بعضی تکبیرات غیر [از] اوّلی، عمداً یا به غیر عمد، مستحبّ است اعاده همان تکبیر با امام نماید.

دفن میّت بدون نماز

جایز نیست تأخیر نماز تا دفن، و اگر دفن شد، واجب یا جایز نیست نبش برای نماز؛ و اگر مستلزم هتک باشد، جایز نیست، بلکه اگر هیچ نماز نخوانده اند، بر قبر تا هر وقت، نماز می خوانند به طور وجوب. و اگر خوانده شده است، در استحباب نماز بر قبر بعد از یک شبانه روز، تأمّل است؛ و مانعی نیست تا سه روز به رجای مطلوبیّت خوانده شود.

کیفیّت ایستادن مصلی نسبت به جنازه

مستحبّ است وقوف مصلّی، محاذی وسط مرد یا سینه او، و محاذیِ سینه زن یا نزد سر او؛ و صغیره به زن و صغیر به مرد ملحق است، و در خنثیٰ مخیّر است. و مأموم، از این حکم، خارج است، بلکه این، حکمِ منفرد و امام است.

کیفیت قرار دادن جنازه های متعدد

در صورت اجتماع اموات از مرد و زن، قرار داده می شود مرد، نزدیک نمازگزار و زن، نزدیک قبله، و همچنین مردها با هم نزدیک مصلّی، و زنها با هم نزدیک قبله، و جایز است عکس و صورتهای دیگر.

..........

=============

شرح:

و جایز است مردها در محاذات همدیگر، نزدیک مصلّی و زنها در محاذات همدیگر، نزدیک قبله باشد، و محتمل است جواز این که صف مردها، به تدریج باشد، یعنی دوّمی، نزد ورک اوّلی باشد و هکذا، و همچنین بعد از آنها صف زنها به تدریج و هر کدام نزدیک اوّلی باشد و مرد نمازگزار در وسط مردها باشد و اوّل احوط است در صورت اکتفا به یک نماز برای همه.

و «عبد ذَکَر» مقدّم است بر «حُرّه مملوکه»، پس اقرب به امام می شود چنانچه حُرّ بر او مقدّم است و اگر خنثی باشد، اقرب به امام از مرئه معلوم الانوثیّه می شود.

و اگر خنثی مملوکه باشد و زن حُرّه باشد، زن اقرب به امام می شود به سبب علم به مرجّح در زن. و اگر صبی شش ساله باشد اقرب به امام از زن می شود، و اگر کمتر باشد، زن اقرب می شود، مگر آن که زن، حرّه و صبی، مملوک باشد، که محتمل است ترجیح حریّت؛ و بالجمله تخییر، ثابتِ بدونِ مرجّح، یا با معارضه مرجّحات است.

مستحبات در تکبیرات

و مستحبّ است رفع یدین در تکبیره اوّل، و اظهر استحباب است در سایر تکبیرات، و مستحبّ است برای امام، جهر به تکبیرات.

تزاحم فریضه با نماز میّت

اگر مزاحمت کرد نماز فریضه با نماز جنازه، مضیّقِ از آنها مقدّم است بر موسّع، و مخیّر است با موسّع بودن هر دو؛ و در صورت تضییقِ هر دو به خوفِ بر میّت، اظهر تقدیم مکتوبه است.

و دفن می شود میّت بدون نماز و نماز بر قبر خوانده می شود در صورت عدم تمکّن غیر مصلّیِ مکتوبه از نماز و تمکّن او از دفن.

5. دفن و احکام آن

اشاره

س. احکام دفن را بیان فرمایید و دفن نمودن جسد میّت، واجب به وجوب کفایی است یا نه ؟

ج. واجب کفایی است و باید پنهان نماید جسد میّت را در زیر (1) خاک به نحوی که محفوظ بماند جثّه او از ضرر درندگان و بوی او از انتشار.

و واجب است که بخوابانند او را به دست راست رو به قبله.

حکم میّت در دریا

و هرگاه در کشتی باشد و دفن او ممکن نباشد (2) بگذارند او را در ظرفی مثل (3)

=============

شرح:

و اگر مزاحمت بین دفن مباشری و نماز فریضه باشد و هر دو در آخر زمان او باشد و [شخصی] قائم به دفن نباشد، دور نیست تقدیم فریضه اگر چه با ایما و اخفّ واجباتش باشد.

و اگر وقت یک رکعت فریضه، سالم از مزاحمت باشد و مزاحمت در رکعات دیگر باشد، ممکن است تجویز نماز میّت خفیفاً در اثنای فریضه به نحوی که فعل کثیر یا مخلّ موالات نباشد، و بر این تقدیر، مقدّم است بر تبدیل فریضه به ایما در رکوع و سجود، لکن خالی از تأمّل نیست در مستفاد از روایت «جابر» از امام باقر - علیه السلام -.

(1). یعنی در زیرزمین با صدق حَفر در حال اختیار بنا بر احوط، و آن که حفظ از این دو امر، به واسطه حَفر باشد، نه به واسطه بنای بعد از اعاده وضع سابق بر قبر یا حصول امن از جهات دیگر بنا بر احوط. و اظهر و احوط، جریان احکام دفن و واجبات دفن است، بر بعضی از ابعاض میّت که واجب الدفن باشد، مانند سر، یا غیر سر، یا سینه میّت.

(2). اگر چه به واسطه نقل به خشکی باشد بعد از واجبات سابقه.

(3). و احتیاط نمایند در محکم بودن ظرف و استحکام بدن میّت در آن ظرف به قدر امکان.

صندوق و سر آن را ببندند و در دریا اندازند، و یا آن که بر پای او چیز سنگینی مثل سنگ ببندند و او را در دریا اندازند، و لکن احوط (1) به جا آوردن اوّل است با امکان.

طفل میت مسلمان در شکم مادر غیر مسلمان

و اگر میّت، زنِ غیر مُسلِمه باشد یا مثل آن - چه کتابیّه چه غیر کتابیه - و حامله باشد به

=============

شرح:

(1). بلکه خالی از وجه نیست با عدم عسر، و احوط رعایت استقبال میّت است در وقت انداختن در دریا؛ و همچنین اگر ممکن نباشد دفن اگر چه با تأخیر یا محافظت موقّته بر بدن میّت باشد تا زمان دفن به ترتیب مذکور، در دریا انداخته می شود اگر چه راکب نباشد و در کشتیِ سفر فوت نشده باشد.

و گذشت آن که انداختن در آب، بعد از واجبات سابقه بر دفن است.

احتیاط در مؤونه تجهیزات غیر کفن

و مؤونه تجهیزات غیر کفن، از سابق بر تکفین یا لاحق بر آن، از قبیل لوازم دفن یا انداختن در دریا، محتمل است که مانند کفن، از اصل مال باشد، لکن احتیاطِ مناسب به رعایت رضای دیّان و ورثه، ترک نشود و همچنین مالی که ظالم برای زمین و نحو آن می گیرد.

گذاشتن اجزای جدا شده در کفن

و اجزای منفصله از میّت، با او در کفن او قرار داده می شود و دفن می شوند؛ و احوط تغسیل آنها مانند میّت و با خود میّت است.

فوت در چاه

و اگر شخص در چاه فوت کرده و ممکن نباشد اخراج او، پس آنچه که از واجبات ممکن باشد اگر چه فقط استقبال باشد، به جا آورده می شود، پس اگر ممکن باشد سدّ آن ناحیه که در آن، بدن واقع است اقتصار بر او می شود، وگرنه چاه را مسدود می نمایند و آن، قبر او می شود و مؤونه لوازمش و قیمت چاه مملوک، مانند مؤونه دفن و قیمت زمین قبر است.

طفل مؤمن (1) واجب است علی المشهور (2) او را پشت به قبله دفن نمایند تا آن که

=============

شرح:

(1). یعنی مُسلم یا مُسلمه.

(2). بلکه خالی از وجه موافق با احتیاط نیست؛ و احوط جریان حکم است در همه اقسام غیر مُسلمه و در همه اقسام اولاد اگر چه قبل از احراز وُلوجِ روح در ولد باشد؛ و همچنین احتیاط، در گذاشتن زن است به جانب چپ زن در قبر.

قبله در دفن

و اگر قبله، معلوم نباشد، به ظنّ عمل می نماید و اگر مظنون نباشد و تأخیر و استعلامْ ممکن نباشد، ساقط است استقبال در موارد دفن و در مورد القای در دریا که مقتضای احتیاط، استقبال است.

حکم طفل در شکم مادر و فوتِ یکی

مسأله: اگر طفل در شکم مادر زنده اش بمیرد، اخراج می شود از طریق ممکن با ملاحظه ارفق به حال زنده حتی اگر منحصر شد به تقطیع. و اخراج از طریق فرج با ادخال دست در آن جایز است. و متصدّی این علاج بعد از شوهر، زنهای با مهارت است؛ پس از آن، مردِ با خبره با تقدیمِ مَحرم بر غیر می شود.

و اگر زن بمیرد و طفل زنده باشد، می توانند طرف چپ را بشکافند و طفل را اخراج نمایند و موضع را خیاطت نمایند.

و در همه اینها ملاحظه ارفق به حال زنده و اقلّ از جَرْح و لوازم آن به حال میّت نمایند.

و کفایت استصحاب حیات ولد، خالی از وجهِ مبنی بر تقدیم نفس احتمالی بر تمثیل یقینی به میّت نیست.

دوران امر بین زنده ماندن مادر یا بچه در شکم

و در صورت زنده بودن هر دو و خوف بر هر دو در مفروض از وُلوج روح در جنین،

آن که طفل رو به قبله باشد هرگاه طفل صاحب روح شده باشد.

=============

شرح:

پس صورت حادثه، در موارد فرق می کند و با نظر اهل خبره باید تشخیص داده شود؛ پس اگر طوری است که اگر هر دو بمانند هر دو هلاک می شوند و اگر یکی هلاک شود دیگری سالم می ماند، متّجه است جواز اتلاف یکی اگر معیّن باشد.

و این علاج در آخرین وقت انجام داده می شود.

و اگر غیر معیّن باشد، تقدیم مادر و زنده بودن او، بی وجه نیست در صورتی که مسلمه باشد بر ولدی که اسلام او به تبعیّت است.

و همچنین تقدیم طفل محکوم به اسلام بر مادر غیر مسلمه، متّجه است.

و جریان تفصیل مذکور در علم در صورت ظنّ یا احتمال مؤثّر در خوف، خالی از وجه نیست که اگر هر دو بمانند، خوف بر هر دو هست و اگر یکی غیر معیّن یا معیّن اتلاف شود، خوف بر دیگری نیست؛ پس انتظارِ قضا، در وقتی است که در علم و ظنّ و احتمال موجب خوف، معالجه - به جمیع اقسامش - با ترکش مساوی باشند، یا در معالجه، مزید خوف، یا علم به تعجیلِ مخوف باشد، و ممکن است مراد از تصریح به انتظار، همین صورت باشد.

نحوه کفن و دفن شهید

مسأله: «شهید» دفن می شود با جامه های خود که پوشیده است در حال شهادت، چه خون اصابت کرده باشد به آنها، یا نه، و درآورده نمی شود مگر آنچه از پوست محض باشد، مانند چکمه به نحو معهود و لباسی که پوست فقط باشد؛ پس پوستین معهود، درآورده نمی شود، اگر چه اصابت خون به آن نشود بنا بر اظهر.

و اسباب شهادت، حدید یا غیر آن باشد، فرق ندارد. و چنانچه تکفین نیست برای [شهیدِ] غیر مجرّد از ثیاب، تغسیل [نیز] برای شهید نیست چنانکه گذشت، بلکه بعد از نمازِ میّت، دفن می شود.