مشخصات کتاب
سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -
عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.
مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.
مشخصات ظاهری : ج.
وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی
یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.
یادداشت : کتابنامه.
شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵
(40) سوره مؤمن در مکه نازل شده و دارای 85 آیه است
اشاره
محتوای سوره مؤمن
سوره مؤمن نخستین سوره از"حوامیم"است(حوامیم هفت سوره از قرآن است که با"حم"شروع می شود و پشت سر هم قرار گرفته و همه از سوره های مکی است).
طبیعت این سوره همانند سایر سوره های مکی بحث از مسائل مختلف اعتقادی و مبانی و اصول دین است،چرا که نیاز مسلمانان در آن دوران بیش از همه تقویت پایه های عقیدتی بود.
محتوای این سوره مجموعه ای است از"قهر"و"لطف"،"انذار"و"بشارت" مبارزه منطقی قاطع و کوبنده با جباران و مستکبران،و لطف و مرحمت به مؤمنان حق طلب و حق جو.
ویژگی این سوره فرازی است از داستان موسی ع و فرعون مربوط به "مؤمن آل فرعون"که تنها در همین سوره مطرح شده و در جای دیگر قرآن نیست،داستان همان مرد با ایمان و بسیار هوشیار و مدبری که در زمره شخصیتهای فرعونی بود،ولی در باطن به موسی ع ایمان آورده،و سنگر مطمئنی برای دفاع از موسی ع و آئینش بود و بطوری که خواهیم دید در آن لحظاتی که موسی ع در خطر مرگ قرار گرفت او با روشی بسیار زیرکانه و ظریف به یاری او شتافت و او را از مرگ نجات داد!.
نامگذاری این سوره به سوره"مؤمن"نیز به خاطر همین است که شرح مجاهدتهای او،بیش از"20 آیه"از این سوره،یعنی حدود یک چهارم از مجموع آیات این سوره را فرا گرفته است.
به نظر می رسد بیان حال مؤمن آل فرعون در این سوره یک برنامه آموزشی حساب شده برای گروهی از مسلمانان مکه بوده است که در عین ایمان آوردن به پیامبر ص روابط دوستانه خود را ظاهرا با دشمنان سرسخت و لجوج حفظ می کردند تا سنگری باشند برای روز خطر،و می گویند ابو طالب عموی پیامبر در همین زمره بود،چنان که در روایات اسلامی همین معنی از امیر مؤمنان علی ع روایت شده است (1).
به هر حال محتوای این سوره را می توان در شش بخش خلاصه کرد:
بخش اول که آغاز سوره را تشکیل می دهد توجهی است به خداوند و قسمتی از اسماء حسنای او،مخصوصا آنچه خوف و رجاء را در دلها برمی انگیزد مانند "غافر الذنب و شدید العقاب".
بخش دوم تهدیدهایی است نسبت به کافران جبار پیرامون عذابهای این جهان همانند آنچه اقوام سرکش پیشین به آن گرفتار شدند،و عذابهای قیامت با ذکر خصوصیات و جزئیات آن.
بخش سوم پس از مطرح کردن داستان موسی ع و فرعون سخن را به مؤمن آل فرعون سوق می دهد و بخش وسیعی از سوره را به شرح گفتگوهای این مرد هوشمند شجاع با فرعونیان اختصاص می دهد.
بخش چهارم باز مطلب را به صحنه هایی از قیامت می کشاند تا دلهای خفتگان را بیدار کند.
در بخش پنجم مساله توحید و شرک را که مهمترین مساله زندگی انسان است به میان آورده،و قسمتی از نشانه های توحید و دلائل بطلان شرک را مطرح می کند.
در بخش ششم که آخرین بخش این سوره است ضمن دعوت پیامبر به صبر
1) 1) الغدیر جلد 8 صفحه 388.
و شکیبایی خلاصه ای از آنچه در بخشهای دیگر این سوره گذشت از مسائل مربوط به مبدء و معاد و عبرت گرفتن از سرنوشت پیشینیان و تهدید مشرکان لجوج و ذکر گوشه ای از نعمتهای الهی را بیان داشته و سوره را پایان می دهد.
گفتیم نامگذاری سوره به"مؤمن"بخاطر بخشی است که در باره مؤمن آل فرعون بیان می کند،همانطور که نام گذاری آن به"غافر"بخاطر آغاز سومین آیه آن است.
فضیلت تلاوت این سوره
در روایات اسلامی که از پیغمبر اکرم ص و ائمه اهل بیت ع نقل شده فضائل بسیاری برای همه سوره های"حم"عموما و سوره"مؤمن"خصوصا وارد شده است. در قسمت اول از پیامبر ص نقل شده که فرمود:الحوامیم تاج القرآن: "سوره های(هفتگانه)حم تاج قرآن است"! 1. "ابن عباس"نیز سخنی دارد که احتمالا آن را از پیامبر ص یا علی ع شنیده،می گوید:لکل شیء لباب و لباب القرآن الحوامیم:"هر چیزی مغزی دارد و مغز قرآن سوره های حامیم است" 2. و در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:" الحوامیم ریحان القرآن، فاحمدوا اللّٰه و اشکروه،بحفظها و تلاوتها،و ان العبد لیقوم یقرأ الحوامیم فیخرج من فیه اطیب من المسک الاذفر و العنبر و ان اللّٰه لیرحم تالیها و قارئها، و یرحم جیرانه و اصدقائه و معارفه و کل حمیم او قریب له،و انه فی القیامة یستغفر له العرش و الکرسی و ملائکة اللّٰه المقربون: "سوره های حامیم گلهای قرآن است،خدا را سپاس گوئید و با حفظ و تلاوت این سوره ها او را شکر گذارید،هر بنده ای که از خواب برخیزد و سوره های حامیم بخواند از دهانش(در قیامت)بوی عطر دل انگیزی بهتر از مشک و عنبر خارج می شود،و خداوند خواننده این سوره ها را رحمت می کند و نیز همسایگان و دوستان و آشنایان و تمام یاران نزدیک و دور او را مشمول رحمت خویش قرار می دهد، و در قیامت عرش و کرسی و فرشتگان مقرب خدا برای او استغفار می کنند" 1. در حدیث دیگری از پیامبر ص می خوانیم: الحوامیم سبع و ابواب جهنم سبع،تجیء کل حامیم منها فتقف علی باب من هذه الأبواب تقول اللهم لا تدخل من هذا الباب من کان یؤمن بی و یقرانی "سوره های حامیم هفت سوره اند و درهای جهنم نیز هفت در است،هر یک از حامیمها می آید و در مقابل یکی از این درها می ایستد و می گوید خداوندا کسی را که به من ایمان آورده و مرا خوانده از این در وارد مکن! 2. و در قسمت دوم در حدیثی از پیامبر می خوانیم: من قرء سوره حامیم المؤمن لم یبق تجیء کل حامیم منها فتقف علی باب من هذه الأبواب تقول اللهم لا تدخل من هذا الباب من کان یؤمن بی و یقرانی روح نبی و لا صدیق و لا مؤمن الا صلوا علیه و استغفروا له: "هر کس سوره حامیم مؤمن را بخواند همه ارواح انبیا و صدیقان و مؤمنان بر او درود می فرستند و برای او استغفار می کنند" 3. روشن است این فضائل بزرگ پیوندی با آن محتوای برجسته دارد،محتوایی که هر گاه در زندگی انسان در بعد"اعتقادی"و"عملی"او پیاده شود بدون شک مستحق این فضائل عظیم است،و اگر در این روایات سخن از تلاوت به میان آمده،منظور تلاوتی است که مقدمه ای برای ایمان و عمل باشد. تعبیر پر معنی که در یکی از روایات نبوی وارد شده و می گوید هر کس "حم"را بخواند و به آن ایمان داشته باشد،شاهد گویای این گفتار است. ***
سوره مؤمن نخستین سوره از"حوامیم"است(حوامیم هفت سوره از قرآن است که با"حم"شروع می شود و پشت سر هم قرار گرفته و همه از سوره های مکی است).
طبیعت این سوره همانند سایر سوره های مکی بحث از مسائل مختلف اعتقادی و مبانی و اصول دین است،چرا که نیاز مسلمانان در آن دوران بیش از همه تقویت پایه های عقیدتی بود.
محتوای این سوره مجموعه ای است از"قهر"و"لطف"،"انذار"و"بشارت" مبارزه منطقی قاطع و کوبنده با جباران و مستکبران،و لطف و مرحمت به مؤمنان حق طلب و حق جو.
ویژگی این سوره فرازی است از داستان موسی ع و فرعون مربوط به "مؤمن آل فرعون"که تنها در همین سوره مطرح شده و در جای دیگر قرآن نیست،داستان همان مرد با ایمان و بسیار هوشیار و مدبری که در زمره شخصیتهای فرعونی بود،ولی در باطن به موسی ع ایمان آورده،و سنگر مطمئنی برای دفاع از موسی ع و آئینش بود و بطوری که خواهیم دید در آن لحظاتی که موسی ع در خطر مرگ قرار گرفت او با روشی بسیار زیرکانه و ظریف به یاری او شتافت و او را از مرگ نجات داد!.
نامگذاری این سوره به سوره"مؤمن"نیز به خاطر همین است که شرح مجاهدتهای او،بیش از"20 آیه"از این سوره،یعنی حدود یک چهارم از مجموع آیات این سوره را فرا گرفته است.
سوره مؤمن نخستین سوره از"حوامیم"است(حوامیم هفت سوره از قرآن است که با"حم"شروع می شود و پشت سر هم قرار گرفته و همه از سوره های مکی است).
طبیعت این سوره همانند سایر سوره های مکی بحث از مسائل مختلف اعتقادی و مبانی و اصول دین است،چرا که نیاز مسلمانان در آن دوران بیش از همه تقویت پایه های عقیدتی بود.
محتوای این سوره مجموعه ای است از"قهر"و"لطف"،"انذار"و"بشارت" مبارزه منطقی قاطع و کوبنده با جباران و مستکبران،و لطف و مرحمت به مؤمنان حق طلب و حق جو.
ویژگی این سوره فرازی است از داستان موسی ع و فرعون مربوط به "مؤمن آل فرعون"که تنها در همین سوره مطرح شده و در جای دیگر قرآن نیست،داستان همان مرد با ایمان و بسیار هوشیار و مدبری که در زمره شخصیتهای فرعونی بود،ولی در باطن به موسی ع ایمان آورده،و سنگر مطمئنی برای دفاع از موسی ع و آئینش بود و بطوری که خواهیم دید در آن لحظاتی که موسی ع در خطر مرگ قرار گرفت او با روشی بسیار زیرکانه و ظریف به یاری او شتافت و او را از مرگ نجات داد!.
نامگذاری این سوره به سوره"مؤمن"نیز به خاطر همین است که شرح مجاهدتهای او،بیش از"20 آیه"از این سوره،یعنی حدود یک چهارم از مجموع آیات این سوره را فرا گرفته است.
[سوره غافر (40): آیات 1 تا 3]
اشاره
بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>حم (1) تَنْزِیلُ اَلْکِتٰابِ مِنَ اَللّٰهِ اَلْعَزِیزِ اَلْعَلِیمِ (2) غٰافِرِ اَلذَّنْبِ وَ قٰابِلِ اَلتَّوْبِ شَدِیدِ اَلْعِقٰابِ ذِی اَلطَّوْلِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ إِلَیْهِ اَلْمَصِیرُ (3)
ترجمه:
بنام خداوند بخشایشگر 1-حم.
2-این کتابی است که از سوی خداوند قادر و دانا نازل شده است.
3-خداوندی که آمرزنده گناه،و پذیرنده توبه و شدید العقاب،و صاحب نعمت فراوان است،هیچ معبودی جز او نیست،و بازگشت(همه شما)به سوی او است.
تفسیر:
اشاره
اوصافی امید بخش!
در آغاز این سوره نیز به"حروف مقطعه"برخورد می کنیم که در اینجا
از نوع تازه ای از آن است:"حاء"و"میم".
در زمینه تفسیر این حروف بحثهای فراوانی در آغاز سوره های"بقره""آل عمران"و"اعراف"و بعضی دیگر از سوره ها داشته ایم،چیزی که در اینجا باید بر آن افزود این است که در بعضی از روایات،و همچنین در بسیاری از کلمات مفسران دو حرف آغاز این سوره به نامهای خدا که با این دو حرف آغاز می شود تفسیر شده است،چنان که در حدیثی از امام صادق ع به"حمید"و"مجید" تفسیر گردیده (1).
بعضی نیز"ح"را به نامهایی مانند"حمید"و"حلیم"و"حنان"و"م" به نامهایی مانند"ملک"و"مالک"و"مجید"تفسیر کرده اند.
این احتمال نیز وجود دارد که"ح"اشاره به حاکمیت و"م"اشاره به "مالکیت"خداوند بوده باشد.
از ابن عباس نیز نقل شده که"حم"از اسمهای اعظم خدا است (2).
روشن است که این تفسیرها با هم منافاتی ندارد و ممکن است همه در معنی آیه جمع باشد.
*** در آیه بعد همانگونه که روش قرآن است بعد از ذکر"حروف مقطعة" سخن از عظمت مقام"قرآن"به میان می آورد،اشاره به اینکه این کتاب با اینهمه عظمت از حروف ساده الفبا ترکیب یافته،بنائی چنان عظیم از مصالحی چنین کوچک،و این خود دلیل بر اعجاز آن است.
می فرماید:"این کتابی است که از سوی خداوند قادر دانا نازل شده است"
( تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ ).
عزت و قدرتش موجب شده که احدی نتواند با آن برابری کند،و علمش سبب گردیده که محتوای آن در اعلی درجه کمال،و فراگیر همه نیازهای انسانها در طریق تکامل باشد.
*** آیه بعد خدا را به پنج وصف دیگر از صفات بزرگش که بعضی امید آفرین و بعضی خوف آفرین است توصیف کرده،می گوید:"خداوندی که گناهان را می آمرزد( غٰافِرِ الذَّنْبِ ).
"توبه ها را می پذیرد"( قٰابِلِ التَّوْبِ ) (1).
"مجازاتش شدید است"( شَدِیدِ الْعِقٰابِ ).
"نعمتش فراوان است"( ذِی الطَّوْلِ ) (2).
"خداوندی که معبودی جز او نیست"( لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ ).
"و بازگشت همه شما به سوی او است"( إِلَیْهِ الْمَصِیرُ ).
آری کسی که واجد این اوصاف است فقط او شایسته عبودیت است و مالک پاداش و کیفر.
نکته ها:
اشاره
1-در دو آیه فوق(آیه 2 و 3)بعد از ذکر نام"اللّٰه"و قبل از ذکر"معاد"
1) 1) "توب"ممکن است جمع"توبه"و یا مصدر بوده باشد(مجمع البیان).
2) 2) "طول"(بر وزن قول)به معنی نعمت و فضل است،و به معنی توانایی و رسایی و امکانات و مانند آن نیز آمده است،بعضی از مفسران گفته اند"ذی الطول"به کسی گفته می شود که نعمتی طولانی به دیگری می بخشد،بنا بر این معنی آن اخص از معنی"منعم" است(مجمع البیان).
( إِلَیْهِ الْمَصِیرُ )هفت وصف از اوصاف الهی بیان شده است که بعضی از"صفات ذات"و بعضی از"صفات فعل"است و مجموعه ای از توحید و علم و قدرت و رحمت و غضب را بیان می دارد،و"عزیز"و"علیم"پایه ای است برای نزول این کتاب آسمانی،و"غفران ذنوب"و"قبول توبه"و"شدت عقاب"و"بخشش نعمتها"مقدمه ای است برای تربیت نفوس و پرستش خداوند یگانه ای که هیچ معبودی جز او نیست.
***2-در میان این اوصاف"غافر الذنب"مقدم داشته شده و"ذی الطول (صاحب نعمت و فضل)نیز در آخر آمده،و در این میان"شدید العقاب"است.
در حقیقت غضبش در میان دو رحمت قرار گرفته!، و از این گذشته در کنار این وصف که حاکی از غضب خداوند است سه وصف از اوصافش که از رحمت او حکایت دارد بیان شده،و همه اینها دلیل بر این است که"رحمتش بر غضبش پیشی گرفته"است(یا من سبقت رحمته غضبه).
***3-جمله" إِلَیْهِ الْمَصِیرُ "نه تنها اشاره به این است که بازگشت همه در قیامت به سوی او است،بلکه مطلق بودن آن از این حکایت می کند که بازگشت همه امور در این جهان و آن جهان به سوی او و سلسله همه موجودات به دست او است.
***4-قابل توجه اینکه جمله"لا إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ "که به عنوان آخرین وصف آمده و حکایت از مقام"توحید عبودیت"و عدم شایستگی غیر او برای پرستش می کند به عنوان آخرین صفت و نتیجه نهایی بیان شده،و لذا در حدیثی از ابن عباس آمده است که می گوید:او"غافر الذنب"است برای کسی که"لا اله الا
اللّٰه"بگوید،"قابل التوب"است برای کسی که"لا إله الا الله"بگوید"شدید العقاب"است برای کسی که"لا اله الا اللّٰه"نگوید،"ذی الطول"و غنی و بی نیاز است از کسی که"لا اله الا اللّٰه"نگوید.
بنا بر این محور همه این صفات کسانی هستند که مؤمن به توحید باشند و در گفتار و عمل از این خط اصیل الهی منحرف نشوند.
5-اسباب آمرزش در قرآن مجید
در قرآن مجید امور زیادی به عنوان اسباب مغفرت و از بین رفتن گناهان معرفی شده است که به قسمتهایی از آن ذیلا اشاره می شود:
1-"توبه": یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ :"ای کسانی که ایمان آورده اید به سوی خدا باز گردید و توبه خالص کنید امید است خداوند گناهان شما را ببخشد"(تحریم-8).
2-ایمان و عمل صالح:و اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ آمَنُوا بِمٰا نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ کَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ :"کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند و نیز به آنچه بر محمد ص نازل شده است ایمان آوردند آیاتی که حق است و از سوی پروردگارشان می باشد خداوند گناهان آنها را می بخشد"(محمد-2).
3-تقوی: إِنْ تَتَّقُوا اللّٰهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقٰاناً وَ یُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ :
"اگر تقوای الهی پیشه کنید خداوند برای تشخیص حق از باطل به شما روشن بینی می دهد،و گناهانتان را می بخشد"(انفال-29).
4-هجرت و جهاد و شهادت: فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ :"کسانی که هجرت کنند و از خانه و وطن خود رانده شوند و در راه من آزار بینند و پیکار کنند
و مقتول گردند گناهانشان را می بخشم"(آل عمران-195).
5-انفاق مخفی: إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقٰاتِ فَنِعِمّٰا هِیَ وَ إِنْ تُخْفُوهٰا وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَرٰاءَ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ یُکَفِّرُ عَنْکُمْ مِنْ سَیِّئٰاتِکُمْ :"اگر انفاقهای خود را در راه خدا آشکار سازید خوب است و اگر آن را پنهان دارید و به فقرا بدهید به سود شما است و از گناهانتان می بخشد"(بقره-271).
6-دادن قرض الحسنة: إِنْ تُقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً یُضٰاعِفْهُ لَکُمْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ :"اگر به خداوند قرض الحسنه دهید آن را برای شما مضاعف می کند و شما را می آمرزد"(تغابن-17).
7-پرهیز از گناهان کبیره که موجب آمرزش گناهان صغیره است: إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبٰائِرَ مٰا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ :"اگر از گناهان کبیره که از آن نهی شده اید اجتناب کنید گناهان صغیره شما را خواهیم بخشید" (نساء-31).
به این ترتیب درهای مغفرت الهی از هر سو به روی بندگان باز است که هفت در آن در بالا به استناد هفت آیه قرآن ذکر شد،تا از کدامین در وارد شویم و چه خوبتر که از هر در وارد شویم.
[سوره غافر (40): آیات 4 تا 6]
اشاره
مٰا یُجٰادِلُ فِی آیٰاتِ اَللّٰهِ إِلاَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا فَلاٰ یَغْرُرْکَ تَقَلُّبُهُمْ فِی اَلْبِلاٰدِ (4) کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ اَلْأَحْزٰابُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَ هَمَّتْ کُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِیَأْخُذُوهُ وَ جٰادَلُوا بِالْبٰاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ اَلْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کٰانَ عِقٰابِ (5) وَ کَذٰلِکَ حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ عَلَی اَلَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ (6)
ترجمه:
4-تنها کسانی در آیات ما مجادله می کنند که(از روی عناد)کافر شده اند،مبادا قدرت نمایی آنها تو را بفریبد! 5-پیش از آنها قوم نوح و اقوامی که بعد از آنها آمدند(پیامبرانشان را)تکذیب کردند، و هر امتی توطئه ای چید که پیامبرش را بگیرد(و آزار دهد)و برای محو حق به مجادله باطل دست زدند،اما من آنها را گرفتم(و سخت مجازات کردم)ببین عذاب الهی چگونه بود؟! 6-اینگونه فرمان پروردگارت در مورد کسانی که کافر شدند مسلم شده که آنها همه اهل دوزخند.
تفسیر:
فرمان قطعی پروردگار!
بعد از ذکر نزول قرآن از سوی خداوند و توصیف او به صفاتی که انگیزه خوف و رجاء است سخن از گروهی به میان می آورد که در برابر این آیات الهی به مجادله و پرخاشگری برمی خیزند،و سرنوشت این گروه را ضمن جمله هایی کوتاه و کوبنده روشن می سازد،می فرماید:"تنها کسانی در آیات الهی مجادله می کنند که از روی عناد و لجاج کافر شده اند"( مٰا یُجٰادِلُ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ إِلاَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ).
درست است که این گروه احیانا نیرو و جمعیت و قدرتی دارند،ولی"مبادا رفت و آمدهای آنها در شهرهای مختلف و قدرت نمائیهایشان تو را بفریبد"!( فَلاٰ یَغْرُرْکَ تَقَلُّبُهُمْ فِی الْبِلاٰدِ ).
چند روزی کر و فر و هیاهویی دارند،اما به زودی چون حبابهای روی آب محو و نابود می گردند و یا همچون خاکستری در برابر تند باد متلاشی می شوند.
"یجادل"از ماده"جدل"در اصل به معنی تابیدن طناب و محکم کردن آن است،سپس در مورد ساختمانها و زره،و مانند آن به کار رفته و به همین جهت به عمل کسانی که در مقابل هم می ایستند و مناظره می کنند و هر کدام می خواهد پایه های سخن خود را محکم کرده،بر دیگری غلبه نماید"مجادله"گفته می شود.
ولی باید توجه داشت که"مجادله"از نظر محتوای لغت عرب همیشه مذموم نیست(هر چند در فارسی روزمره به ما این معنی را می بخشد)بلکه اگر در مسیر حق و متکی به منطق و برای تبیین واقعیتها و ارشاد افراد بیخبر بوده باشد ممدوح
است،و اگر متکی به دلائل واهی،و ناشی از تعصب و جهل و غرور،و به منظور اغفال این و آن صورت گیرد مذموم است،و اتفاقا در قرآن مجید در هر دو مورد به کار رفته است.
در یک جا می خوانیم: وَ جٰادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ :"با آنها به روشی که پسندیده تر است بحث و مجادله کن"(نحل-125).
ولی در موارد دیگری مانند آیه فوق و آیه بعد از آن به معنی مجادله مذموم آمده است.
در زمینه"جدال و مجادله"بحثی داریم که در نکات می خوانید.
"تقلب"از ماده"قلب"به معنی دگرگون کردن است،و"تقلب" در اینجا به معنی تصرف و سلطه بر مناطق و بلاد مختلف و حکومت و سیطره بر آنها،و به معنی رفت و آمد در آنها می باشد.
هدف آیه فوق این است که به پیامبر ص و مؤمنان آغاز اسلام که غالبا از قشر محروم بودند گوشزد کند مبادا امکانات مالی، و قدرت سیاسی و اجتماعی کافران جبار را دلیلی بر حقانیت،و یا قدرت واقعی آنها بدانند،دنیا اینگونه اشخاص را زیاد به خاطر دارد،و تاریخ نشان می دهد که تا چه اندازه در برابر مجازاتهای الهی ضعیف و ناتوان بودند،همانند برگهای پژمرده پائیزی در برابر تند باد خزان.
همانگونه که امروز هم کفار مستکبر و ظالم برای اظهار وجود،یا مرعوب ساختن مستضعفان و محرومان جهان دست به یک سلسله تلاشها و تبلیغات و کنفراسها و دید و بازدیدهای سیاسی و مانورهای نظامی و عقد قراردادها و پیمانها،با هم مسلکانشان،می زنند،تا جو مساعدی برای پیشبرد اهداف شوم خود فراهم سازند، اما مؤمنان باید بیدار باشند و فریب این صحنه سازیهای کهنه را نخورند،و هرگز مرعوب و مفتون نشوند.
*** لذا در آیه بعد سرنوشت بعضی از اقوام گمراه و سرکش پیشین را در عباراتی کوتاه و کوبنده به اینگونه بیان می کند:"پیش از آنها قوم نوح و اقوامی که بعد از آنها آمدند پیامبرشان را تکذیب کردند"( کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَعْدِهِمْ ).
منظور از"احزاب"،قوم عاد،ثمود،حزب فرعونیان و لوط و مانند آنها است که در آیه 12 و 13 سوره ص به عنوان"احزاب"به آنها اشاره شده،آنجا که می گوید: کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عٰادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتٰادِ وَ ثَمُودُ وَ قَوْمُ لُوطٍ وَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ أُولٰئِکَ الْأَحْزٰابُ :
آری آنها احزابی بودند که دست به دست هم دادند و به تکذیب پیامبران الهی که دعوتشان با منافع نامشروع و هوا و هوسهای آنها هماهنگ نبود برخاستند.
سپس می افزاید به این مقدار نیز قناعت نکردند،بلکه"هر امتی از آنان توطئه ای چیدند که پیامبرشان را بگیرند و آزار دهند و به زندان بیفکنند و یا به قتل برسانند"( وَ هَمَّتْ کُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِیَأْخُذُوهُ ).
باز به اینهم اکتفاء نکردند"و برای محو و نابودی حق به سخنان باطل دست زدند و برای گمراه ساختن مردم اصرار ورزیدند"( وَ جٰادَلُوا بِالْبٰاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ ) (1).
اما این امور برای همیشه ادامه نیافت و به موقع"من آنها را گرفتم،و سخت مجازات کردم،ببین عذاب الهی چگونه بود"؟!( فَأَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کٰانَ عِقٰابِ ).
ویرانه های شهرهای آنها در مسیر مسافرتهای شما به چشم می خورد،و سرنوشت شوم و عاقبت سیاه و تاریکشان بر صفحات تاریخ و سینه های صاحبدلان ثبت است،بنگرید و عبرت گیرید.
1) 1) "لیدحضوا"از سه ماده"ادحاض"به معنی زایل کردن و ابطال است.
این کفار سرکش مکه و مشرکان ظالم عرب نیز سرانجامی بهتر از آنها نخواهند داشت،مگر اینکه به خود آیند و در کار خویش تجدید نظر کنند.
آیه فوق برنامه احزاب طغیانگر را در سه قسمت خلاصه می کند:"تکذیب و انکار"و"توطئه برای نابود کردن مردان حق"و"تبلیغات مستمر برای گمراه ساختن توده های مردم".
مشرکان عرب نیز تمام این برنامه ها را در برابر پیامبر اسلام ص تکرار کردند،بنا بر این چه جای تعجب که قرآن آنها را به همان سرنوشت اقوام پیشین تهدید کند.
*** آخرین آیه مورد بحث علاوه بر مجازات دنیوی،به مجازات آنها در سرای دیگر اشاره کرده می گوید:"اینگونه فرمان پروردگارت در مورد کسانی که کافر شدند مسلم شده که آنها اهل آتشند"( کَذٰلِکَ حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحٰابُ النّٰارِ ).
ظاهر معنی آیه وسیع و گسترده است و کافران لجوج را از همه اقوام شامل می شود،و مخصوص کفار مکه-آن چنان که بعضی از مفسران پنداشته اند- نیست.
بدیهی است مسلم شدن فرمان پروردگار در باره این قوم به دنبال گناهان مستمر و اعمال خلافی است که با اراده خود انجام دادند،و عجب اینکه بعضی از مفسران-همانند فخر رازی-پنداشته اند که این آیه از دلائل وجود سرنوشت جبری و الزامی برای اقوام مختلف و سلب اراده و اختیار از آنها است، در حالی که اگر تعصبهای فرقه ای اجازه می داد با کمی دقت در خود این آیات مطلب بر آنها روشن می شد که این سرنوشت شوم را خداوند وقتی برای آنها مقرر می دارد که راههای ظلم و جنایت را با پای خود پیمودند.
نکته ها:
اشاره
1-قدرت نمایی ظاهری کافران
کرارا در آیات قرآن با این سخن روبرو می شویم که مؤمنان محروم هرگز تصور نکنند امکانات وسیعی که گاهی در اختیار افراد یا جمعیتهای ظالم و ستمگر و بی ایمان قرار دارد دلیل بر سعادت و خوشبختی آنها،و یا نشانه پیروزیشان در پایان کار است.
مخصوصا قرآن برای ابطال این پندار که معمولا برای افراد کوته بینان فکر پیدا می شود و امکانات مادی افراد را احیانا دلیل بر حقانیت معنوی آنها می گیرند تاریخ اقوام پیشین را در برابر افکار مؤمنان و رق می زند،و انگشت روی نمونه های واضحی می گذارد،همچون قدرتمندان فرعونی در مصر،و نمرودیان در بابل، و قوم نوح و عاد و ثمود در عراق و حجاز و شامات،مبادا مؤمنانی که تهی دست و محرومند احساس کمبود و ضعف کنند و از"کر"و"فر"ظالمان بی ایمان مرعوب یا سست شوند.
البته قانون خداوند این نیست که هر کس را کار خلافی کرد فورا به سزایش برساند،همانگونه که در آیه 59 کهف می خوانیم وَ جَعَلْنٰا لِمَهْلِکِهِمْ مَوْعِداً :
"ما برای نابودی آنها موعدی مقرر داشتیم".
در جای دیگر می فرماید: فَمَهِّلِ الْکٰافِرِینَ أَمْهِلْهُمْ رُوَیْداً :"اندکی به کافران مهلت ده تا سرانجام کارشان روشن شود"(سوره طارق آیه 17)و در جای دیگر آمده است: إِنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدٰادُوا إِثْماً :"ما به آنها مهلت می دهیم تا بر گناهانشان افزوده شود"!(آل عمران 178).
خلاصه هدف از این مهلتها یا اتمام حجت بر کافران است،یا آزمایش
مؤمنان،و یا افزایش گناهان کسانی که تمام راههای بازگشت را به روی خود بسته اند.
نظیر این احساس حقارت در برابر کشورهای قدرتمند مادی ظالم در مورد بعضی از اقوام مؤمن که از نظر مادی عقب افتاده اند پیدا می شود که باید با همان منطق قرآنی بالا با آن به شدت مبارزه کرد.
افزون بر این،باید به آنها حالی نمود که این محرومیت و عقب افتادگی شما در درجه اول معلول ظلم آن ستمگران است،و اگر زنجیرهای ظلم و اسارت را پاره کنید با تلاش و کوشش مستمر می توانید عقب ماندگیها را جبران نمائید.
2-مجادله در قرآن مجید
اشاره
در این سوره پنج بار سخن از"مجادله"به میان آمده است که تمام این موارد ناظر به"مجادله باطل"است(آیات 4 و 5 و 35 و 56 و 69)به همین مناسبت سزاوار است بحثی پیرامون جدال از دیدگاه قرآن مجید مطرح شود.
"جدال"و"مراء"دو عنوان است که هم در آیات قرآن،و هم در روایات اسلامی زیاد روی آن بحث شده،و در این زمینه"اولا"باید مفهوم این دو کلمه روشن شود،سپس اقسام جدال(جدال به حق و جدال به باطل و نشانه های هر کدام تبیین گردد،و سرانجام ضررهای جدال به باطل و نیز عوامل پیروزی در مجادله به حق توضیح و تشریح گردد.
الف-مفهوم"جدال"و"مراء":
"جدال"و"مراء"و"مخاصمه"سه لفظ است که مفاهیمی نزدیک به هم دارد،در عین حال تفاوتهایی در میان آنها موجود است (1).
"جدال"در اصل به معنی پیچانیدن طناب است سپس به پیچانیدن طرف
1) 1) این هر سه لفظ مصدر"باب مفاعله"است.
مقابل و گفتگو برای غلبه بر او به کار رفته.
"مراء"(بر وزن حجاب)به معنی گفتگو کردن در چیزی است که در آن "مریه"(شک)وجود دارد.
و"خصومت"و"مخاصمه"در اصل به معنی گلاویز شدن دو نفر به یکدیگر که هر کدام پهلوی دیگری را بگیرد آمده سپس به گفتگوها و مشاجرات لفظی اطلاق گردیده است.
به گفته مرحوم علامه مجلسی در"بحار الانوار""جدال"و"مراء"بیشتر در مسائل علمی به کار می رود در حالی که"مخاصمه"در امور دنیوی است.
و نیز گاهی تفاوت میان جدال و مراء را چنین می گذارند که در"مراء" هدف اظهار فضل و کمال است،و در"جدال"تحقیر و عاجز کردن طرف مقابل.
گاه گفته اند:"جدال"در مسائل علمی است و"مراء"اعم از آن است.
و گاه گفته اند:"مراء"جنبه دفاعی در مقابل حملات خصم دارد ولی "جدال"اعم از دفاعی و تهاجمی است (1).
ب-جدال حق و باطل
گفتیم از موارد استعمال این لفظ مخصوصا در قرآن مجید به خوبی استفاده می شود که جدال مفهوم وسیعی دارد،و هر نوع بحث و گفتگوی طرفین را شامل می شود،خواه به حق باشد یا به باطل،در آیه 125 سوره نحل می خوانیم که خداوند به پیامبر اسلام دستور می دهد: وَ جٰادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ :"با آنها به روشی که نیکوتر است مجادله و گفتگو کن"و در مورد ابراهیم در آیه 74 هود می خوانیم: فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ :"هنگامی که وحشت ابراهیم زائل شد و بشارت تولد فرزند به او رسید برای تاخیر مجازات قوم لوط با ما به گفتگو و مجادله پرداخت"اینها از
1) 1) بحار الانوار جلد 73 صفحه 399.
نوع مجادله به حق است.
ولی در غالب موارد در قرآن کریم این واژه در مجادله به باطل استعمال شده است،چنان که در همین سوره مؤمن پنج بار این کلمه در همین معنی به کار رفته.
به هر حال بحث و گفتگو و استدلال و مناقشه در گفتار دیگران اگر به منظور روشن شدن حق،نشان دادن راه،و ارشاد جاهل بوده باشد عملی است پسندیده و شایسته تقدیر،بلکه در بسیاری از موارد واجب است قرآن هرگز با بحث و گفتگوی روشنگرانه و استدلال برای تبیین حق مخالفت نکرده،بلکه در آیات زیادی آن را عملا تثبیت نموده است.
در بسیاری از موارد از مخالفین مطالبه برهان و دلیل می کند،و می گوید هاتوا برهانکم"استدلال خود را بیاورید" (1).
و در بسیاری از موارد در مقابل تقاضای برهان،به اقامه دلائل مختلف پرداخته است،چنان که در آخر سوره یس خواندیم که در برابر آن مرد عرب که استخوان پوسیده ای را به دست گرفته بود از پیامبر ص می پرسید مَنْ یُحْیِ الْعِظٰامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ :"چه کسی می تواند این استخوانهای پوسیده را از نو زنده کند"(یس-78)چندین دلیل بر مساله معاد و قدرت خداوند بر احیای مردگان اقامه می کند.
و نیز در آیه 258 سوره بقره گفتگوهای ابراهیم ع و دلائل دندان شکن او را در برابر نمرود،و در آیات 47 تا 54 سوره طه احتجاج موسی را در برابر فرعون منعکس ساخته که نمونه روشنی از مجادله شایسته است،همچنین قرآن پر است از دلائل مختلفی که پیامبر ص در مقابل بت پرستان و مشرکان و بهانه جویان اقامه می کرد.
اما در برابر آن موارد زیادی را نقل می کند که طرفداران باطل برای
1) 1) بقره 111،انبیاء 24،نمل 64،قصص 75.
به کرسی نشاندن سخنان بی اساس خود دست به مجادلات زشتی می زدند و با انواع سفسطه ها و بهانه جوئیها تلاش برای ابطال حق و اغوای مردم ساده دل داشته اند، سخریه و استهزاء تهدید و افترا و انکار بدون دلیل از روشهای معمولی اقوام گمراه و سرکش در مقابل پیامبران بود،و استدلال منطقی و آمیخته با مهر و محبت روش پیامبران الهی.
در روایات اسلامی نیز بحثهای زیادی پیرامون مناظرات پیغمبر اکرم ص یا ائمه اهل بیت ع در برابر مخالفان دیده می شود که اگر این بحث و مناظرات جمع آوری گردد کتاب بسیار قطوری را تشکیل می دهد(البته قسمتهایی از آنها جمع آوری شده).
نه تنها پیشوایان معصوم که اصحاب و یاران آنها نیز به تشویق آنها مناظرات و مجادلاتی با مخالفان داشته اند،ولی اجازه این کار را به کسانی می دادند که به قدر کافی توانایی و قدرت منطق داشته باشند،چه در غیر این صورت بجای اینکه جبه حق تقویت شود تضعیف می گردد،و مخالفان جسورتر و سرسخت تر می شوند.
لذا در حدیثی می خوانیم یکی از دوستان امام صادق ع بنام"طیار" (حمزة بن محمد)می گوید به امام عرض کردم بلغنی انک کرهت مناظرة الناس:
"به من خبر رسیده که شما از مناظره کردن با مخالفان ناخشنود هستید".
امام ع در پاسخ فرمود:
اما مثلک فلا یکره،من اذا طار یحسن ان یقع و ان وقع یحسن ان یطیر،فمن کان هذا لا نکرهه :"اما کسی که چون تو باشد عیبی ندارد،از کسانی که وقتی پرواز می کنند و اوج می گیرند به خوبی می توانند بنشینند،و هنگامی که می نشینند به خوبی می توانند پرواز کنند و اوج گیرند،کسی که چنین باشد ما از مناظره او ناخشنود نیستیم"! (1).
1) 1) رجال"کشی"صفحه 298.
این تعبیر زیبا که اشاره روشنی به قدرت اوج گیری در استدلال،و سپس جمع و جور کردن و پایان دادن به بحث می باشد نشان می دهد که باید افرادی در این میدانها حضور یابند که از تسلط کافی بر بحثهای استدلالی برخوردار باشند، مبادا ضعف منطق آنها به حساب ضعف مکتب آنها گذارده شود.
ج-آثار شوم مجادله باطل
درست است که بحث و گفتگو کلید حل مشکلات می باشد،اما این در صورتی است که دو طرف بحث طالب حق و در جستجوی راه باشند،و یا حد اقل اگر یک طرف از طریق لجاجت وارد می شود طرف مقابل در فکر احقاق حق و رسیدن به واقع باشد، اما هر گاه گفتگو در میان کسانی روی دهد که هر کدام برای خودخواهی و اظهار تفوق بر دیگری،و به کرسی نشاندن حرف خویش به ستیزه و جنجال برخیزد نتیجه ای جز دور شدن از حق،تاریکی دل،ریشه دار شدن خصومتها و کینه ها نخواهد داشت.
و به همین دلیل در روایات اسلامی از مراء و مجادله به باطل نهی شده است، و اشارات پر معنایی به ضررهای این نوع مجادلات در این روایات وارد شده.
در حدیثی از امیر مؤمنان علی ع می خوانیم:
من ضن بعرضه فلیدع المراء: "هر کس به آبروی خویش علاقمند است مجادله و ستیزه جویی را ترک کند" (1).
زیرا در اینگونه مباحثات کار تدریجا به بی حرمتی و توهین و حتی دشنام و انواع سخنان زشت و رکیک و نسبتهای ناروا می رسد.
در حدیث دیگری از همان امام ع می خوانیم:
ایاکم و المراء و الخصومه فانهما یمرضان القلوب علی الاخوان،و ینبت علیهما النفاق!: "از مجادله
1) 1) "نهج البلاغه"کلمات قصار کلمه 362.
و ستیز در گفتگو بپرهیزید،زیرا این دو دلهای برادران دینی را نسبت به یکدیگر بیمار و مکدر می کند،و بذر نفاق را پرورش می دهد" (1).
چرا که اینگونه پرخاشگریها که غالبا عاری از اصول صحیح بحث و استدلال است روح لجاجت و تعصب را در افراد تقویت می کند تا آنجا که هر کدام می خواهد برای غلبه بر دیگری از هر وسیله حتی دروغ و تهمت و بی حرمتی استفاده کند، و این کار نتیجه ای جز کینه توزی و پرورش بذرهای نفاق در دلها نخواهد داشت.
یکی دیگر از مفاسد بزرگ"جدال به باطل"این است که طرفین در انحراف و اشتباه خود سخت تر و راسختر می شوند،زیرا هر کدام تلاش می کند برای اثبات مقصود خود به هر دلیل باطل متشبث شود و تا آنجا که می تواند سخنان حق طرف را نادیده بگیرد،و یا با دیده عدم رضا و قبول بنگرد و این خود موجب تقویت اشتباه و کجروی است.
د-روش مجادله به احسن
در جدال حق،هدف تحقیر طرف،و اثبات تفوق و پیروزی بر او نیست، بلکه هدف نفوذ در افکار و اعماق روح او است،به همین دلیل روش مجادله به احسن با جدال باطل در همه چیز متفاوت است.
در اینجا شخص جدالگر برای نفوذ معنوی در طرف از وسائل زیر باید استفاده کند که در قرآن مجید اشارات جالبی به آنها شده است:
1-نباید اصرار داشته باشد که مطلب حق را به عنوان گفته او بپذیرد بلکه اگر بتواند چنان کند که طرف مقابل آن مطلب را نتیجه فکر خود بیندیشد بسیار مؤثرتر خواهد بود،و به تعبیر دیگر طرف فکر کند این اندیشه از درون وجود خودش جوشیده،و فرزند روح او است تا به آن علاقه مند شود!.
1) 1) "اصول کافی"جلد دوم"باب المراء و الخصومه"حدیث 1.
سر اینکه قرآن مجید بسیاری از حقایق مهم را از توحید و نفی شرک گرفته تا مسائل دیگر در لباس استفهام در می آورد و مثلا بعد از ذکر دلائل توحید می گوید: أَ إِلٰهٌ مَعَ اللّٰهِ "آیا معبودی با خدا همراه است؟"(نمل-60)شاید همین امر باشد.
2-از هر چیزی که حس لجاجت طرف مقابل را برمی انگیزد باید خودداری نمود قرآن مجید می گوید: وَ لاٰ تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ :"معبودهایی را که غیر از خدا می خوانند ناسزا و دشنام نگوئید"(انعام-108)مبادا آنها روی دنده لجاجت بیفتند و به خداوند بزرگ اهانت کنند.
3-در بحثها باید در مقابل هر کس و هر گروه نهایت انصاف را رعایت کرد تا طرف حس کند گوینده به راستی در صدد روشن کردن واقعیات است،فی المثل هنگامی که قرآن سخن از زیانهای شراب و قمار می گوید منافع جزئی مادی و اقتصادی آن را که برای گروهی حاصل می شود نادیده نمی گیرد،می فرماید: قُلْ فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنٰافِعُ لِلنّٰاسِ وَ إِثْمُهُمٰا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمٰا :"بگو در شراب و قمار گناه عظیمی است و منافع جزئی برای مردم،اما گناه آنها از سودشان بیشتر است".
این طرز سخن مسلما در شنونده تاثیر عمیقتری می بخشد.
4-باید در برابر بدیها و کینه توزیهای مقابله به مثل نکند،بلکه طریق محبت و رافت و گذشت را پیش گیرد که این"مقابله به ضد"در این گونه موارد تاثیر فوق العاده ای در نرم کردن قلب دشمنان لجوج دارد،چنان که قرآن مجید می گوید: اِدْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَدٰاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ :"با روشی که نیکوتر است بدیها را دفع کن،در این حال کسی که میان تو و او دشمنی است آن چنان نرم می شود که گویی دوست گرم و صمیمی است"! (فصلت-34).
خلاصه هر گاه گفتگوهای پیامبران را با دشمنان جبار و سرسخت که در قرآن منعکس است،و گفتگوهای پیامبر ص و ائمه معصومین ع را در برخورد با دشمنان به هنگام بحثهای عقیدتی دقیقا بررسی کنیم،درسهای آموزنده در این زمینه می یابیم که بیانگر دقیقترین مسائل روانی است که راه نفوذ در دیگران را صاف و هموار می سازد.
مخصوصا مرحوم علامه مجلسی حدیث مفصلی از پیغمبر گرامی اسلام ص در این زمینه نقل می کند که ضمن آن مناظره طولانی پیامبر ص با پنج گروه یهود و نصارا و دهریین و ثنویین(دوگانه پرستان)و مشرکان عرب مطرح شده که با لحنی جذاب و گیرا آنها را به قبول و تسلیم وا می دارد،مناظره آموزنده ای که می تواند الگویی برای مناظرات ما بوده باشد (1).
1) 1) "بحار الانوار"جلد 9 صفحه 257 به بعد.
[سوره غافر (40): آیات 7 تا 9]
اشاره
اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ اَلْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اِتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذٰابَ اَلْجَحِیمِ (7) رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ اَلَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (8) وَ قِهِمُ اَلسَّیِّئٰاتِ وَ مَنْ تَقِ اَلسَّیِّئٰاتِ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَ ذٰلِکَ هُوَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِیمُ (9)
ترجمه:
7-فرشتگانی که حاملان عرشند و آنها که گرداگرد آن(طواف می کنند)تسبیح و حمد خدا می گویند و به او ایمان دارند و برای مؤمنان استغفار می نمایند.
8-(عرضه می دارند)پروردگارا!آنها را در باغهای جاویدان بهشت که به آنها وعده فرموده ای وارد کن،همچنین صالحان از پدران و همسران و فرزندان آنها را که تو توانا و حکیمی.
9-و آنها را از بدیها نگاهدار،و هر کس را در آن روز از بدیها نگاهداری مشمول رحمتت ساخته ای و این است رستگاری بزرگ.
تفسیر:
اشاره
حاملان عرش الهی پیوسته به اهل ایمان دعا می کنند
لحن آیات پیشین نشان می داد که این آیات هنگامی نازل شده که مسلمانان در اقلیت و محرومیت بودند،و دشمنان در اوج قدرت و دارای سلطه و امکانات فراوان.
و به دنبال آن آیات مورد بحث در حقیقت برای این نازل شده که به مؤمنان راستین بشارت دهد که شما هرگز تنها نیستید،هرگز احساس غربت نکنید،حاملان عرش الهی و مقربترین و بزرگترین فرشتگان او با شما همصدا و دوستدار و طرفداران شما هستند،آنها پیوسته برای شما دعا می کنند و پیروزیتان را در این عالم و عالم دیگر از خدا می طلبند،و این بزرگترین وسیله دلگرمی است برای مؤمنان امروز و آن روز و فردا.
می فرماید:"فرشتگانی که حاملان عرشند و فرشتگانی که در گرداگرد عرش پروردگار قرار دارند تسبیح و حمد خدا می گویند،به او ایمان دارند و برای مؤمنان استغفار می کنند"( اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا ).
گفتار آنها این است که می گویند:"پروردگارا رحمت و علم تو همه چیز را فرا گرفته(تو از گناهان بندگانت با خبری و نسبت به آنها رحیمی) خداوندا!آنها را که توبه کرده اند و از راه تو می روند ببخش و بیامرز و آنها را از عذاب دوزخ نگاه دار( رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ ).
این سخن از یک سو به مؤمنان می گوید تنها شما نیستید که عبادت خداوند
می کنید،و تسبیح و حمد او را می گوئید،قبل از شما مقرب ترین فرشتگان خداوند و حاملان و طواف کنندگان عرش خدا حمد و تسبیحش می گویند.
از سوی دیگر به کفار هشدار می دهد که ایمان آوردن یا نیاوردن شما مهم نیست،خدا نیازی به ایمان کسی ندارد آن قدر فرشتگان او حمد و تسبیحش می گویند که به تصور نمی گنجد،تازه به حمد و تسبیح آنها نیز احتیاجی ندارد.
و از سوی سوم به مؤمنان آگاهی می دهد که شما در این جهان تنها نیستید -هر چند در محیط زندگی خود در اقلیت باشید-نیرومندترین قدرتهای غیبی عالم و حاملان عرش پروردگار پشتیبان شما و دعاگوی شما هستند،پیوسته از خداوند بزرگ می خواهند شما را مشمول عفو و رحمت گسترده اش قرار دهد، از خطاهایتان در گذرد،و از عذاب دوزخ نگاهتان دارد.
باز در این آیه به موضوع"عرش"برخورد می کنیم که از حاملان و فرشتگانی که آن را احاطه کرده اند نیز سخن به میان آمده،گرچه در تفسیر سوره های مختلف تا کنون در این باره سخن گفته ایم (1)ولی باز شرحی در این زمینه در نکات خواهیم داشت.
*** در آیه بعد در ادامه دعاهای حاملان عرش در باره مؤمنان می افزاید:
"پروردگارا!آنها را در باغهای جاویدان بهشت که به آنها وعده فرموده ای داخل کن"( رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ ).
"و همچنین صالحان از پدران و همسران و فرزندان آنها را"( وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ ) (2).
"چرا که تو بر هر چیز توانایی و نسبت به همه چیز دانایی"( إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ).
این آیه که با"ربنا"شروع شده تقاضای ملتمسانه حاملان عرش و فرشتگان مقرب خدا است که برای جلب لطف او بار دیگر روی مقام ربوبیتش تکیه می کنند،و نه تنها نجات از دوزخ را برای مؤمنان خواهانند،بلکه ورود در باغهای جاویدان بهشت را نیز برای آنها می خواهند،نه تنها برای خودشان بلکه برای پدران و همسران و فرزندانشان که در خط مکتب آنها بوده اند نیز تقاضا می کنند،و از صفات عزت و قدرت او یاری می طلبند.
وعده الهی که در این آیات به آن اشاره شده همان وعده ای است که بارها خداوند به وسیله پیامبران به مردم داده است.
تقسیم مؤمنان به دو گروه بیانگر این واقعیت است که گروهی در ردیف اول قرار دارند،و در پیروی اوامر خداوند کاملا کوشا هستند،اما گروه دیگری در این حد نیستند اما به خاطر پیروی نسبی از گروه اول و انتسابشان به آنها نیز مشمول دعای فرشتگانند. سپس آنها در چهارمین دعایشان در حق مؤمنان چنین می گویند:"آنها را از بدیها نگاهدار که هر کس را در آن روز از بدیها نگاهداری مشمول رحمتت ساخته ای"( وَ قِهِمُ السَّیِّئٰاتِ وَ مَنْ تَقِ السَّیِّئٰاتِ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ ).
و بالآخره دعای خود را با این جمله پر معنی پایان می دهند:"این است رستگاری بزرگ"( وَ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ ).
چه فوز و نجاتی از این برتر که گناهان انسان بخشوده شود،عذاب و بدیها از او دور گردد،مشمول رحمت الهی شود،و در بهشت جاویدانش قدم بگذارد و بستگان مورد علاقه اش نیز به او ملحق گردند.
نکته ها:
اشاره
1-دعاهای چهار گانه حاملان عرش
در اینجا سؤالی پیش می آید که در میان این دعاهای چهارگانه چه تفاوتی است؟آیا بعضی از آنها تکراری نیست؟ اما با کمی دقت روشن می شود که هر کدام ناظر به مطلب جداگانه ای است.
نخست آنها تقاضای غفران و شستشوی مؤمنان از آثار گناه می کنند،این امر علاوه بر اینکه مقدمه برای وصول به هر نعمت بزرگ است خود مطلوب بالذات است،چه موهبتی از این بالاتر که انسان احساس کند پاک و پاکیزه شده،خدایش از او راضی است او نیز از خدایش راضی؟آری قطع نظر از مساله بهشت و دوزخ این احساس برای بندگان خدا پرافتخارترین و باشکوهترین احساس است.
در مرحله دوم تقاضای دور داشتن آنها از عذاب جهنم می کنند که این خود مهمترین وسیله آرامش روان آنها است.
در مرحله سوم تقاضای بهشت می کنند نه تنها برای خودشان بلکه برای بستگانشان که وجود آنها در کنارشان مایه آرامش روح و نشاط قلب آنها است.
و از آنجا که غیر از دوزخ در صحنه قیامت ناراحتیهای دیگری نیز وجود دارد که مهم و قابل ملاحظه است مانند هول محشر،رسوایی در برابر خلایق،طول حساب،و امثال آن در دعای دیگرشان از خدا می خواهند که مؤمنان را از هر گونه بدی و مکروه در آن روز دور دارد تا با فراغت خاطر و احترام و تکریم وارد بهشت جاویدان شوند.
2-آداب دعا کردن
در این آیات حاملان عرش الهی راه و رسم دعا را به مؤمنان می آموزند.
نخست تمسک به ذیل نام پروردگار(ربنا).
سپس او را به صفات جمال و جلالش ستودن و از مقام رحمت و علم بی پایانش مدد خواستن( وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً ).
سرانجام وارد در دعا شدن،و مسائل را به ترتیب اهمیت خواستن و با شرائطی که زمینه استجابت را فراهم می سازد مقرون ساختن( فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ ).
سپس دعا را با ذکر اوصاف جمال و جلال او و توسل مجدد به ذیل رحمتش پایان دادن.
جالب توجه اینکه حاملان عرش در این دعا روی پنج وصف از مهمترین اوصاف الهی تکیه می کنند ربوبیت،رحمت،قدرت،علم و حکمت او.
3-چرا دعاها با"ربنا"شروع می شود؟
مطالعه آیات قرآن مجید نشان می دهد که"اولیاء اللّٰه"اعم از پیامبران و فرشتگان و بندگان صالح به هنگام دعا سخن خود را با"ربنا"یا"ربی"شروع می کردند.
آدم می گوید: رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا :"پروردگارا!من و همسرم بر خود ستم کردیم".
نوح عرض می کند: رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ :"پروردگار من و پدر و مادرم را بیامرز".
ابراهیم می گوید: رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسٰابُ :
"پروردگارا من و پدر و مادرم و همه مؤمنان را در روزی که حساب بر پا می شود ببخش".
یوسف ع می گوید: رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ :"پروردگارا بهره ای از حکومت به من رحمت فرموده ای".
و موسی ع می گوید: رَبِّ بِمٰا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ :
"پروردگارا به خاطر نعمتی که به من داده ای پشتیبان مجرمان نخواهم بود".
سلیمان ع می گوید: هَبْ لِی مُلْکاً لاٰ یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی :
"خداوندا حکومتی به من ببخش که شایسته کسی بعد از من نباشد".
عیسی ع عرض می کند: رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ :"پروردگارا! بر ما مائده ای از آسمان فرو فرست"(مائده-114).
و پیامبر بزرگ اسلام ص عرضه می دارد: رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزٰاتِ الشَّیٰاطِینِ "پروردگارا من از وسوسه های شیاطین به تو پناه می برم"(مؤمنون-97).
و مؤمنان طبق آیات آخر سوره آل عمران چندین بار این تعبیر را تکرار می کنند از جمله می گویند رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً :"پروردگارا این آسمانها و زمین پهناور را بیهوده نیافریده ای"! از این تعبیرات به خوبی استفاده می شود که بهترین دعا آن است که از مساله ربوبیت پروردگار آغاز شود،درست است که نام مبارک"اللّٰه"جامعترین نامهای خدا است ولی از آنجا که تقاضا از محضر پر لطف او تناسب با مساله ربوبیت دارد، ربوبیتی که از ناحیه خداوند از نخستین لحظات وجود انسان آغاز می شود و تا آخر عمر او و بعد از آن ادامه دارد،و انسان را غرق الطاف الهی می کند،خواندن خداوند به این نام در آغاز دعاها از هر نام دیگر مناسبتر و شایسته تر است (1).
1) 1) "تفسیر کبیر فخر رازی"ذیل آیات مورد بحث.
4-عرش خدا چیست؟
بارها گفته ایم الفاظ ما که برای بیان مشخصات زندگی محدود و ناچیز ما وضع شده نمی تواند به درستی بیانگر عظمت خداوند و حتی عظمت مخلوقات بزرگ او باشد،به همین دلیل با استفاده از معانی کنایی این الفاظ شبحی از آن همه عظمت را ترسیم می کنیم.
و از جمله الفاظی که این سرنوشت را پیدا کرده است کلمه"عرش"است که در لغت به معنی"سقف"یا"تخت پایه بلند"در مقابل کرسی که به معنی تخت پایه کوتاه است آمده،سپس این کلمه در مورد تخت قدرت خداوند به عنوان عرش پروردگار به کار رفته است.
در اینکه منظور از عرش خدا چیست و این کلمه کنایه از چه معنایی می باشد؟ مفسران و محدثان و فلاسفه سخن بسیار گفته اند.
گاهی عرش را به معنی"علم بی پایان پروردگار"تفسیر کرده اند.
و گاه به معنی"مالکیت و حاکمیت خدا".
و گاه به معنی هر یک از صفات کمالیه و جلالیه او،چرا که هر یک از این اوصاف بیانگر عظمت مقام او می باشد،همانگونه که تخت سلاطین نشانه عظمت آنها است.
آری خداوند دارای عرش علم،و عرش قدرت،و عرش رحمانیت و عرش رحیمیت است.
طبق این تفسیرهای سه گانه مفهوم"عرش"بازگشت به صفات ذات پاک پروردگار می کند،نه یک وجود خارجی دیگر.
بعضی از روایاتی که از طرق اهل بیت ع رسیده نیز همین معنی را تایید می نماید،مانند حدیثی که"حفص بن غیاث"از امام صادق ع نقل می کند که
از امام ع در باره تفسیر" وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ "سؤال کردند، فرمود:"منظور علم او است" (1).
و در حدیث دیگری از همان امام ع"عرش"را به معنی علمی که انبیا را بر آن واقف کرده،و"کرسی"را به معنی علمی که هیچکس را از آن آگاه نکرده است تفسیر فرموده (2).
در حالی که بعضی دیگر از مفسران با الهام گرفتن از روایات دیگری "عرش"و"کرسی"را به دو موجود عظیم از مخلوقات پروردگار تفسیر کرده اند.
از جمله بعضی گفته اند:منظور از عرش مجموعه عالم هستی است.
و گاه گفته اند مجموعه این زمین و آسمان در درون کرسی قرار دارد،بلکه آسمان و زمین در برابر کرسی همچون حلقه انگشتری است در یک بیابان پهناور، و کرسی در برابر عرش نیز همچون حلقه انگشتری است در یک بیابان وسیع.
و گاه"عرش"را بر قلب انبیا و اوصیا و مؤمنان کامل اطلاق کرده اند،چنان که در حدیث آمده است:ان قلب المؤمن عرش الرحمن:"قلب مؤمن عرش بزرگ خدا است"! (3)و نیز در حدیث قدسی نقل شده است:
لم یسعنی سمائی و لا ارضی و وسعنی قلب عبدی المؤمن: "آسمان و زمین من وسعت وجود مرا ندارد ولی قلب بنده مؤمن من جایگاه من است"! (4).
اما برای درک حقیقت معنی عرش-البته تا آنجا که قدرت تشخیص انسان اجازه می دهد-بهترین راه این است که موارد استعمال آن را در قرآن مجید دقیقا مورد بررسی قرار دهیم:
در آیات زیادی از قرآن این تعبیر به چشم می خورد:
ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ "خداوند(بعد از پایان گرفتن خلقت جهان)بر عرش تسلط یافت" (1).
و در بعضی از آیات پشت سر این تعبیر جمله"یدبر الامر"و یا تعبیراتی که حاکی از علم و تدبیر پروردگار است دیده می شود.
در بعضی دیگر از آیات قرآن توصیفهایی برای عرش دیده می شود مانند توصیف به"عظیم"آنجا که می فرماید: وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ (توبه-129).
گاه سخن از حاملان عرش است مانند آیه مورد بحث.
و گاه سخن از ملائکه ای است که گرداگرد عرش را گرفته اند وَ تَرَی الْمَلاٰئِکَةَ حَافِّینَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ (زمر-75).
و گاه می گوید"عرش خدا روی آب قرار گرفته" وَ کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمٰاءِ .
از مجموع این تعبیرات و تعبیرات دیگری که در روایات اسلامی وارد شده به خوبی می توان نتیجه گرفت که عرش بر معانی مختلفی اطلاق شده هر چند ریشه مشترکی دارد.
یکی از معانی عرش همان مقام"حکومت و مالکیت و تدبیر عالم هستی" است،چرا که حتی در اطلاقات معمولی کلمه عرش به عنوان کنایه از تسلط یک زمامدار بر امور کشور خویش به کار می رود،می گوئیم:"فلان ثل عرشه" کنایه از اینکه قدرتش فرو ریخت،و در فارسی نیز می گوئیم:"پایه های تخت او در هم شکست".
دیگر از معانی عرش"مجموعه عالم هستی"است،چرا که همگی نشانه عظمت او است و گاه"عرش"به معنی"عالم بالا"و"کرسی"به معنی عالم پائین به کار می رود.
و گاه"عرش"به معنی"عالم ما وراء طبیعت"و کرسی به معنی مجموع
1) 1) اعراف 54-یونس 3-رعد 2-فرقان 59-سجده 4-حدید 4.
عالم ماده اعم از زمین و آسمان استعمال می شود چنان که در آیة الکرسی آمده است وسع کرسیه السماوات و الارض.
و از آنجا که مخلوقات و معلومات خداوند از ذات پاک او جدا نیستند گاهی عرش بر"علم خدا"اطلاق شده است.
و اگر به قلب پاک بندگان با ایمان"عرش الرحمن"گفته شده به خاطر این است که جایگاه معرفت ذات پاک او و نشانه ای از نشانه های عظمت و قدرت او است.
بنا بر این در هر مورد باید از قرائن فهمید که منظور از عرش کدامیک از معانی آن است،ولی در هر حال همگی در این امر مشترکند که عرش بیانگر بزرگی و عظمت خداوند است.
در آیه مورد بحث که سخن از حاملان عرش الهی می گوید ممکن است منظور از عرش همان حکومت خداوند و تدبیرش در عالم هستی باشد و حاملان عرش اجرا کنندگان حاکمیت و تدبیر او هستند.
و نیز ممکن است به معنی مجموعه عالم هستی و یا عالم ما وراء طبیعت باشد و حاملان آن فرشتگانی هستند که پایه های تدبیر این جهان به فرمان خدا بر دوش آنها است.
[سوره غافر (40): آیات 10 تا 12]
اشاره
إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا یُنٰادَوْنَ لَمَقْتُ اَللّٰهِ أَکْبَرُ مِنْ مَقْتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَی اَلْإِیمٰانِ فَتَکْفُرُونَ (10) قٰالُوا رَبَّنٰا أَمَتَّنَا اِثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اِثْنَتَیْنِ فَاعْتَرَفْنٰا بِذُنُوبِنٰا فَهَلْ إِلیٰ خُرُوجٍ مِنْ سَبِیلٍ (11) ذٰلِکُمْ بِأَنَّهُ إِذٰا دُعِیَ اَللّٰهُ وَحْدَهُ کَفَرْتُمْ وَ إِنْ یُشْرَکْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُکْمُ لِلّٰهِ اَلْعَلِیِّ اَلْکَبِیرِ (12)
ترجمه:
10-کسانی را که کافر شدند روز قیامت صدا می زنند که عداوت و خشم پروردگار نسبت به شما از عداوت و خشم خودتان نسبت به خودتان بیشتر است،چرا که دعوت به سوی ایمان می شدید ولی انکار می کردید.
11-آنها می گویند:پروردگارا!ما را دو بار میراندی و دو بار زنده کردی،اکنون به گناهان خود معترفیم،آیا راهی برای خارج شدن(از دوزخ)وجود دارد؟! 12-این بخاطر آن است که وقتی خداوند به یگانگی خوانده می شد انکار می کردید، و اگر کسانی برای او شریک قائل می شدند ایمان می آوردید،هم اکنون داوری مخصوص خداوند بلند مرتبه و بزرگ است(و شما را به حکمت خود کیفر می دهد).
تفسیر:
اشاره
ما به گناه خود معترفیم آیا راه جبرانی هست؟!
در آیات گذشته سخن از شمول"رحمت"الهی نسبت به مؤمنان بود،و در
آیات مورد بحث سخن از چگونگی"غضب"پروردگار بر افراد بی ایمان است، تا با قرینه مقابله هر دو بحث روشنتر گردد.
نخست می فرماید:"کسانی را که کافر شدند روز قیامت صدا می زنند که عداوت و خشم پروردگار نسبت به شما از عداوت و خشم شما به خودتان بیشتر است چرا که دعوت به سوی ایمان می شدید ولی راه کفر را پیش می گرفتید" ( إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یُنٰادَوْنَ لَمَقْتُ اللّٰهِ أَکْبَرُ مِنْ مَقْتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَی الْإِیمٰانِ فَتَکْفُرُونَ ).
چه کسی آنها را چنین ندا می کند؟ظاهر این است که فرشتگان عذاب برای ملامت و سرزنش و رسوا کردن آنها چنین ندایی سر می دهند،در حالی که فرشتگان رحمت همواره آماده اکرام و احترام مردم با ایمان و صالح می باشند.
این احتمال نیز داده شده است که این ندا از ناحیه بعضی از کفار نسبت به بعضی دیگر است،اما معنی اول مناسبتر به نظر می رسد،و به هر حال این ندایی است که در روز قیامت داده می شود و آیات بعد گواه روشنی بر این معنی است.
"مقت"در لغت به معنی بغض و عداوت شدید است،این آیه نشان می دهد که افراد بی ایمان هر چند نسبت به خود عداوت شدید پیدا می کنند خشم خداوند نسبت به آنها از آن هم شدیدتر است.
اما اینکه منظور از خشم و عداوت کفار نسبت به خودشان چیست؟در اینجا دو تفسیر وجود دارد:
نخست اینکه آنها بزرگترین دشمنی را در حق خود در دنیا انجام داده اند، چرا که دست رد بر سینه منادیان توحید زدند،نه تنها از چراغهای هدایت الهی روی برتافتند بلکه آنها را در هم شکستند،آیا دشمنی با خویشتن از این شدیدتر می شود که انسان به خاطر پیروی هوای نفس و بهره گیری از متاع چند روزه
دنیا راه سعادت جاویدان را به روی خویش ببندد و درهای عذاب ابدی را بگشاید.
مطابق این تفسیر جمله" إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَی الْإِیمٰانِ فَتَکْفُرُونَ "(در آن زمان که به ایمان دعوت می شدید و شما کفر می ورزیدید)در واقع بیان کیفیت خشم و عداوت آنها با خودشان است.
تفسیر دیگر اینکه مراد دشمنی و خشم آنها بر خویشتن در قیامت است، چرا که وقتی نتیجه کار خود را در آنجا مشاهده می کنند سخت پشیمان و ناراحت می شوند،ناله و نعره آنها بلند می شود،از شدت ناراحتی دو دست خود را گاز می گیرند:" وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظّٰالِمُ عَلیٰ یَدَیْهِ "(فرقان-27).
آرزو می کنند ای کاش خاک بودند: وَ یَقُولُ الْکٰافِرُ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ تُرٰاباً (نبا-40).
و از شدت ناراحتی به خود می پیچد،و چون چشم بینا به مقتضای فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ (ق-22)پیدا کرده اند،و همه حقایق و اسرار درون به مقتضای" یَوْمَ تُبْلَی السَّرٰائِرُ "(الطارق-9)آشکار گردیده، و پرونده های اعمال به مقتضای " وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ "(التکویر-10)گشوده شده است،و به مقتضای " کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً "(اسراء-14)از خودش برای حسابرسی خودش دعوت گردیده،سخت خود را محکوم می کنند و با تمام وجود از خود متنفر می شوند و می گریزند.
اینجاست که ندا داده می شود:"دشمنی و خشم خدا بر شما از این هم بیشتر است،چرا که داعیان حق و فرستادگان خدا شما را به ایمان دعوت کردند و شما راه کفر پیش گرفتید و به آن ادامه دادید".
مطابق این تفسیر جمله" إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَی الْإِیمٰانِ فَتَکْفُرُونَ "بیان دلیل
عظمت خشم خدا نسبت به آنان است (1).
هر دو تفسیر مناسب است اما تفسیر اول از جهاتی مناسبتر به نظر می رسد.
*** به هر حال مجرمان با مشاهده اوضاع و احوال قیامت و آگاهی بر خشم خداوند نسبت به آنها از خواب غفلت طولانی خویش بیدار می شوند و در فکر چاره می افتند،و"می گویند:پروردگارا!ما را دو بار میراندی و دو بار زنده کردی و ما در این مرگ و حیاتها همه چیز را فهمیدیم،اکنون به گناهان خود اعتراف می کنیم،آیا راهی برای خارج شدن از دوزخ(و بازگشت به دنیا و جبران ما فات)وجود دارد"؟!( قٰالُوا رَبَّنٰا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ فَاعْتَرَفْنٰا بِذُنُوبِنٰا فَهَلْ إِلیٰ خُرُوجٍ مِنْ سَبِیلٍ ).
آری در آنجا پرده های غرور و غفلت کنار می رود،و چشم حقیقت بین انسان باز می شود،لذا چاره ای جز اعتراف به گناه ندارد.
آنها در این جهان اصرار به انکار معاد داشتند،و پیامبران را در این زمینه به باد استهزاء می گرفتند، اما هنگامی که مرگ و حیات متوالی خود را می بینند جایی برای انکار باقی نمی ماند،تکیه کردن آنها روی تکرار مرگ و حیات شاید از این نظر است که می خواهند بگویند:ای خداوندی که مالک مرگ
1) 1) طبق تفسیر اول"اذ""ظرفیه"است و متعلق به"مقتکم انفسکم"می باشد. و طبق تفسیر دوم"تعلیلیه"است،و متعلق به مقت اللّٰه می باشد-قابل توجه اینکه در باره دو"مقت"که در آیه فوق است چهار احتمال وجود دارد که هر یک از مفسران یکی از آنها را برگزیده است:نخست اینکه ظرف هر دو قیامت بوده باشد،دیگر اینکه ظرف هر دو دنیا باشد سوم اینکه ظرف مقت اول دنیا و مقت دوم آخرت باشد،و چهارم عکس آن است،ولی از همه بهتر طبق تفسیر فوق این است که اولی مربوط به آخرت و دومی مربوط به دنیا و یا هر دو مربوط به آخرت باشد(دقت کنید).
و حیاتی،توانایی این را داری که بار دیگر ما را به دنیا بازگردانی تا در مقام جبران برآئیم.
دو مرگ و دو حیات
در اینکه منظور از"دو بار میراندن"و"دو بار زنده کردن"چیست؟ مفسران چندین تفسیر ذکر کرده اند که از میان همه آنها سه احتمال قابل ذکر است.
1-منظور از دو بار میراندن،مرگ در پایان عمر و مرگ در پایان برزخ است،و منظور از دو مرتبه احیا،احیای برزخی و احیای در قیامت است.
توضیح اینکه هنگامی که انسان می میرد نوع دیگری از حیات به عنوان حیات برزخی پیدا می کند،همان حیاتی که شهدا به مقتضای" بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ "(آل عمران-169)دارند،همان حیاتی که پیامبر ص و امامان ع دارند،سلام ما را می شنوند و پاسخ می گویند،و نیز همان حیاتی که سرکشان و طاغیانی همچون آل فرعون دارند و صبح و شام به مقتضای" اَلنّٰارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهٰا غُدُوًّا وَ عَشِیًّا "(غافر-46)مجازات می شوند.
از سوی دیگر می دانیم در پایان این جهان در نخستین نفخه صور نه تنها انسانها که همه فرشتگان و ارواح مردگان که در قالبهای مثالی هستند به مقتضای فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ :(زمر-68)می میرند،و کسی جز ذات پاک خداوند باقی نمی ماند(البته مرگ و حیات فرشتگان و ارواح همانند مرگ و حیات ما انسانها نیست همانطور که شرح آن را در ذیل آیه 86 سوره زمر دادیم).
به این ترتیب ما یک حیات جسمانی داریم و یک حیات برزخی،در پایان
عمر از حیات جسمانی می میریم،و در پایان این جهان از حیات برزخی و نیز دارای دو حیات به دنبال این دو مرگ هستیم:حیات برزخی،و حیات روز قیامت.
در اینجا این سؤال پیش می آید که ما غیر از این دو حیات حیات سومی هم در این دنیا داریم و مرگی هم قبل از ورود در این دنیا داشتیم چرا که قبلا موجود مرده ای بودیم،به این ترتیب سه حیات و مرگ می شود.
پاسخ این سؤال با دقت در خود آیه روشن می شود،زیرا مرگ قبل از حیات دنیا(در آن حال که خاک بودیم)"موت"است نه"اماته"یعنی"میراندن" و اما حیات در این دنیا گرچه مصداق احیاء است ولی قرآن در آیه فوق به این جهت به آن اشاره نکرده است که این احیا چندان مایه عبرت برای کافران نبوده، آنچه که باعث بیداری و اعتراف آنها به گناه شده نخست حیات برزخی است و سپس حیات در رستاخیز(دقت کنید).
2-منظور از دو حیات زنده شدن در قبر برای پاره ای از سؤالات است، و زنده شدن در قیامت،و منظور از دو مرگ مرگ در پایان عمر و مرگ در قبر می باشد.
لذا جمعی از مفسران این آیه را دلیل بر حیات موقت در قبر دانسته اند.
در اینکه حیات در قبر چگونه است؟آیا جسمانی است،یا برزخی،یا نیمه جسمانی؟بحثهایی است که اینجا جای آن نیست.
3-منظور از مرگ نخستین،مرگ قبل از وجود انسان در دنیا است، چرا که قبلا خاک بود،بنا بر این زندگی اول نیز زندگی این دنیا می شود،و مرگ دوم در پایان این جهان است،و حیات دوم در رستاخیز.
کسانی که این تفسیر را برگزیده اند به آیه 28 سوره بقره نیز استدلال کرده اند که می گوید: کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ کُنْتُمْ أَمْوٰاتاً فَأَحْیٰاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ :"چگونه به خدا کافر می شوید در حالی که شما
مرده بودید او شما را زنده کرد،سپس می میراند،بار دیگر زنده می کند،سپس به سوی او باز می گردید".
ولی آیه مورد بحث سخن از دو"اماته""میراندن"می گوید در حالی که در آیه سوره بقره یک"موت"است و یک"اماته" (1).
از میان این تفسیرها تفسیر اول مناسبتر به نظر می رسد.
این نکته نیز قابل توجه است که بعضی از طرفداران تناسخ خواسته اند از این آیه برای زندگی و مرگ تکراری انسانها و بازگشت ارواح به بدنهای جدید در این دنیا استدلال کنند،در حالی که آیه فوق یکی از دلائل زنده نفی تناسخ است،زیرا مرگ و حیات را منحصر در دو قسمت می کند،ولی طرفداران عقیده تناسخ خبر از مرگ و حیاتهای متعدد و متوالی می دهند و معتقدند روح یک انسان ممکن است چند بار در کالبدهای جدید و نطفه های تازه حلول کند و به این دنیا باز گردد.
*** به هر حال ناگفته پیداست که پاسخ این تقاضای کافران که از دوزخ بیرون آیند و به دنیا برگردند تا به گمان خود گذشته تاریک را جبران نمایند منفی است و منفی بودن آن به قدری روشن است که حتی در آیات مورد بحث سخنی از آن به میان نیامده،تنها در آیه بعد مطلبی ذکر می کند که به منزله دلیل آن است، می فرماید:"این به خاطر آن است که وقتی خداوند به یگانگی خوانده می شد راه انکار پیش می گرفتید و کفر می ورزیدید،ولی هر گاه کسانی به او شرک می آوردند در برابر آنها تسلیم بودید و ایمان می آوردید"
1) 1) بعضی از مفسران این احتمال را نیز داده اند که آیه فوق ناظر به"رجعت" باشد،اما با توجه به عمومیت آیه فوق در باره همه کافران و عدم ثبوت عمومیت رجعت نسبت به همه آنها این تفسیر قابل گفتگو است.
( ذٰلِکُمْ بِأَنَّهُ إِذٰا دُعِیَ اللّٰهُ وَحْدَهُ کَفَرْتُمْ وَ إِنْ یُشْرَکْ بِهِ تُؤْمِنُوا ).
آری هر جا سخن از توحید و پاکی و تقوا و فرمان حق بود چهره در هم می کشیدید،و هر جا از کفر و نفاق و شرک و آلودگی سخن به میان می آمد خوشحال و شادان می شدید، و به همین دلیل سرنوشتی غیر از این ندارید.
در اینجا این سؤال پیش می آید که این پاسخ چگونه با در خواست بازگشت به دنیا ارتباط پیدا می کند؟ ولی تعبیرات آیه بیانگر این واقعیت است که این گونه اعمال آنها مقطعی و موقتی نبود بلکه دائما چنین بودند،لذا اگر باز گردند همین برنامه را ادامه خواهند داد و این ایمان و تسلیم در قیامت جنبه اضطراری دارد نه واقعی،بعلاوه اعتقاد و اعمال و نیات گذشته آنها ایجاب می کند به طور مخلد در دوزخ باشند،با این حال بازگشت به دنیا امکان پذیر نیست.
به هر حال این وضع مخصوص کسانی است که کفر و شرک و گناه در وجود آنها ریشه دوانده،همانها که به گفته قرآن از شنیدن نام خدای یگانه مشمئز می شدند،و از شنیدن نام بتها شادمان،" وَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ إِذٰا ذُکِرَ الَّذِینَ مِنْ دُونِهِ إِذٰا هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ (زمر-آیه 45).
این اختصاص به عصر پیامبر ص ندارد در زمان ما نیز کوردلانی هستند که از ایمان و توحید و تقوا گریزانند و هر جا بوی کفر و نفاق و فساد به مشام برسد به آنجا رو می آورند.
لذا در بعضی از روایات اهل بیت ع این آیه به مساله"ولایت"تفسیر شده که بعضی از شنیدن آن ناراحت می شوند،و از شنیدن نام مخالفان آنها شاد(روشن است که این تفسیر از قبیل تطبیق کلی بر مصداق است نه انحصار تمام مفهوم آیه در این مصداق).
در پایان آیه برای آنکه این تاریک دلان مشرک را برای همیشه مایوس کند می افزاید:"حاکمیت و داوری مخصوص خداوند بلند مقام و بزرگ است" ( فَالْحُکْمُ لِلّٰهِ الْعَلِیِّ الْکَبِیرِ ).
جز او قاضی و داد خواه و دادرسی در این محکمه نیست،و چون او علی و کبیر است نه مغلوب کسی می گردد،نه توصیه ای در او مؤثر می شود،و نمی توان از طریق فداء و غرامت و یاری این و آن بر حکم او غلبه کرد،حاکم مطلق او است،و همه سر بر فرمان اویند،و هیچ راه فراری در برابر حکمش وجود ندارد.
نکته:
دعای دور از حاجت!
این نخستین بار نیست که در آیات قرآن به تقاضای دوزخیان یا کفار مبنی بر بازگشت مجدد به این جهان بر خورد می کنیم که با پاسخ منفی روبرو می شوند، بارها در آیات قرآن مجید این موضوع مطرح شده است.
در سوره شوری آیه 44 می خوانیم:ظالمان بعد از مشاهده عذاب می گویند " هَلْ إِلیٰ مَرَدٍّ مِنْ سَبِیلٍ ":"آیا راهی به سوی بازگشت وجود دارد"؟ و در سوره زمر آیه 58 در باره انسانهای گنهکار و بی ایمان آمده است:
هنگامی که آنها عذاب الهی را می بینند می گویند:اگر بار دیگر به دنیا باز گردیم از نیکوکاران خواهیم بود" أَوْ تَقُولَ حِینَ تَرَی الْعَذٰابَ لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ ".
و در مؤمنون آیه 107 از قول همین اشخاص آمده است: رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْهٰا فَإِنْ عُدْنٰا فَإِنّٰا ظٰالِمُونَ :"پروردگارا ما را از دوزخ بیرون فرست،اگر بار دیگر بازگشت کردیم ما مسلما ظالم و ستمگریم"!
گروهی نیز به هنگامی که فرشتگان مرگ را می بینند چنین تقاضایی از خدا می کنند و می گویند: رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ :
"پروردگارا مرا باز گردانید،شاید در آنچه کوتاهی نمودم و ترک گفتم عمل صالحی انجام دهم"(مؤمنون 99-100).
اما در همه جا با"کلا"(چنین چیزی ممکن نیست)و یا تعبیرات مشابهی رو به رو می شوند.
و به این ترتیب قرآن می گوید:زندگی این جهان تجربه ای است که هرگز برای یک نفر تکرار نمی شود،پس این خیال خام را باید از سر بیرون کرد که اگر بعد از مرگ با واکنشی شدید رو به رو شدیم راه بازگشت و جبران باز است،نه هرگز چنین نیست.
دلیل آن روشن است،در قانون تکامل و روند آن،ارتجاع و بازگشت ممکن نیست،همانگونه که محال است از نظر این قانون نوزادی به شکم مادر باز گردد،خواه دوران تکاملی خود را در رحم مادر به پایان رسانده باشد و یا ناقص سقط گردد،بازگشت امکان پذیر نیست،مرگ نیز همچون تولد ثانوی است،و انتقال از چنین عالم دنیا به عالم دیگر،در آنجا نیز چنین بازگشتی محال است.
از این گذشته بیداریهای اضطراری هرگز دلیل بر بیداری واقعی نیست و به هنگام فرونشستن عوامل آن،فراموشکاری باز می گردد و همان اعمال تکرار می شود،چنان که در زندگی همین دنیا در مورد بسیاری از مردم این معنی را آزمایش کرده ایم که در تنگناهای زندگی دست به دامن لطف خدا می زنند از در توبه وارد می شوند اما همین که طوفان فرو نشست همه چیز به دست فراموشی سپرده می شود.
[سوره غافر (40): آیات 13 تا 15]
اشاره
هُوَ اَلَّذِی یُرِیکُمْ آیٰاتِهِ وَ یُنَزِّلُ لَکُمْ مِنَ اَلسَّمٰاءِ رِزْقاً وَ مٰا یَتَذَکَّرُ إِلاّٰ مَنْ یُنِیبُ (13) فَادْعُوا اَللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ اَلدِّینَ وَ لَوْ کَرِهَ اَلْکٰافِرُونَ (14) رَفِیعُ اَلدَّرَجٰاتِ ذُو اَلْعَرْشِ یُلْقِی اَلرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ لِیُنْذِرَ یَوْمَ اَلتَّلاٰقِ (15)
ترجمه:
13-او کسی است که آیات خود را به شما نشان می دهد،و از آسمان برای شما روزی با ارزشی می فرستد،تنها کسانی متذکر این حقایق می شوند که به سوی خدا باز گردند.
14-(تنها)خدا را بخوانید و دین خود را برای او خالص کنید،هر چند کافران ناخشنود باشند.
15-او درجات بندگان صالح را بالا می برد،او صاحب عرش است،روح را به فرمانش بر هر کس از بندگانش که بخواهد القاء می کند،تا مردم را از روز ملاقات بیم دهد.
تفسیر:
تنها خدا را بخوانید هر چند کافران نپسندند
این آیات در حقیقت استدلالی است بر مسائلی که به صورت اندرز و نصیحت و تهدید و انذار در آیات پیشین گذشت،استدلالی است بر توحید و وحدانیت خداوند و ربوبیت او،و نفی شرک و بت پرستی.
نخست می گوید:"او کسی است که آیاتش را به شما نشان می دهد"( هُوَ الَّذِی یُرِیکُمْ آیٰاتِهِ ).
همان آیات و نشانه های آفاقی و انفسی که تمام عالم هستی را پر کرده است، و نقشهای عجیبی که بر در و دیوار وجود نمایان است نقشهایی که هر که فکرت نکند نقش بود بر دیوار! سپس به بیان یکی از این آیات پرداخته می افزاید:"او از آسمان برای شما روزی پر ارزشی می فرستد"( وَ یُنَزِّلُ لَکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ رِزْقاً ).
دانه های حیاتبخش باران،نور آفتاب که زنده کننده تمام موجودات است، و هوایی که مایه حیات همه حیوانات و گیاهان می باشد همه از آسمان نازل می شود و می دانیم این سه امر مهمترین وسیله زندگی و حیات است و بقیه فرع بر آن می باشد.
بعضی از مفسران آسمان را به معنی"عالم غیب"و زمین را به معنی"عالم شهود"تفسیر کرده اند و نزول رزق الهی را از آسمان به زمین به معنی ظهور از عالم غیب به عالم شهود دانسته اند،اما علاوه بر اینکه این تفسیر مخالف ظاهر آیه است هیچ الزامی نیز بر آن وجود ندارد.
درست است که وحی و آیات فراوانی که غذای روح است از آسمان غیب و معنی نازل می شود،و باران و نور آفتاب که غذای جسم است از آسمان ظاهر است، و این هر دو با یکدیگر هماهنگ است،ولی نباید تصور کرد که تعبیر به آیات، در آیات مورد بحث اشاره به مفهومی اعم یا مخصوصا اشاره به آیات تشریعی است، چرا که تعبیر"یریکم آیاته":(آیاتش را به شما ارائه می دهد)مکرر در قرآن مجید بر آیات توحیدی عالم هستی اطلاق شده است،از جمله در اواخر همین سوره مؤمن بعد از ذکر نعمتهای خداوند از قبیل چهار پایان و کشتیها می فرماید: وَ یُرِیکُمْ آیٰاتِهِ فَأَیَّ آیٰاتِ اللّٰهِ تُنْکِرُونَ :"او آیاتش را به شما نشان می دهد،
کدامیک از آیات الهی را انکار می کنید(مؤمن-81)و همچنین آیات دیگر.
اصولا تعبیر به"یریکم"(به شما ارائه می دهد)متناسب با آیات تکوینی است،اما در مورد آیات تشریعی معمولا تعبیرهای دیگری مانند"وحی فرستاد" و"به سراغ شما آمد"دیده می شود.
به هر حال اینکه بعضی از مفسران پیشین و بعضی از بزرگان مفسران معاصر آیات را در اینجا به معنی"آیات تشریعی"یا اعم از تشریعی و تکوینی گرفته اند دلیل ندارد.
این نکته نیز قابل توجه است که قرآن در اینجا از میان آیات عظیمی که در آسمان و زمین و وجود انسان قرار دارد تنها روی مساله رزق و روزی انسان انگشت گذارده،چرا که بیشترین مشغولیات فکری او را همین امر تشکیل می دهد، و گاه برای افزایش روزی و نجات از تنگناهای رزق دست به دامن بتها می زند، قرآن مجید می گوید:همه روزیها به دست خداوند است،و از بتها کاری ساخته نیست.
و در پایان آیه می افزاید:با وجود اینهمه آیات در پهنه جهان هستی چشمهای نابینا و قلوبی که حجاب بر آنها افکنده شده چیزی نمی بینند"تنها کسانی متذکر می شوند که به سوی خدا باز گردند"و قلب و جان خود را از آلودگیها بشویند.
( وَ مٰا یَتَذَکَّرُ إِلاّٰ مَنْ یُنِیبُ ).
*** در آیه بعد چنین نتیجه گیری می کند:"اکنون که چنین است خدا را بخوانید و دین خود را برای او خالص کنید"( فَادْعُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ ).
بر خیزید و با تیشه ایمان به جان بتهای مشرکان بیفتید،و همه را از صفحه فکر و فرهنگ و اجتماع خود محو کنید.
البته این کار شما کافران لجوج و متعصب را سخت ناراحت می کند ولی ترس
و هراسی به خود راه ندهید،آئین خود را خالص کنید"هر چند کافران ناخشنود باشند"( وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ ).
در محیطی که اکثریت آن را بت پرستان گمراه تشکیل می دهند توحید در آغاز کار برای آنها چهره وحشتناکی دارد،همانگونه که طلوع آفتاب در میان جمع خفاشان،ولی اعتنا به این عکس العملهای جاهلانه و زودگذر نکنید، قاطعانه پیش بروید،و پرچم توحید و اخلاص را همه جا به اهتزاز در آورید.
*** آیه بعد خدا را با چند وصف مهم از اوصافش توصیف کرده می گوید:
"او رفیع الدرجات است"( رَفِیعُ الدَّرَجٰاتِ ).
درجات بندگان صالح را بالا می برد،چنان که در آیه 11 سوره مجادله نیز آمده است یَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ :"خداوند درجات مؤمنان و عالمان را بالا می برد".
او حتی در میان پیامبران،آنها که از عهده امتحانات بیشتری بر آمدند و مقام اخلاص را به مرز بالاتری رساندند فضیلت و برتری داده است تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ (بقره-235).
او انسانها را جانشینان و نمایندگان خود در زمین قرار داده،و بر طبق شایستگیها بعضی را بر بعضی برتری بخشیده است" وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلاٰئِفَ الْأَرْضِ وَ رَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجٰاتٍ "(انعام-165).
اگر در آیه گذشته دعوت به اخلاص در دین شده در اینجا می گوید خداوند درجات شما را به میزان اخلاصتان بالا می برد،آری او"رفیع الدرجات"است.
اینها همه در صورتی است که"رفیع"را به معنی رافع و بالا برنده تفسیر کنیم،ولی بعضی گفته اند"رفیع"در اینجا را به معنی"مرتفع"است،بنا بر این رفیع الدرجات اشاره به اوصاف بلند و عالی خدا است:او در علمش بلند مرتبه
است،و در قدرتش نیز بلند مرتبه،تمام اوصاف کمال و جمالش آن قدر مرتفع و بالا است که همای بلند پرواز عقل و دانش بشری هرگز به اوج آن نمی رسد.
و از آنجا که"رفیع"در لغت به هر دو معنی آمده است آیه فوق به هر یک از دو معنی ممکن است تفسیر شود،ولی از آنجا که تناسب بحث در آیات با مساله پاداش به اعطای درجات عالی به بندگان صالح است معنی اول مناسبتر به نظر می رسد هر چند به عقیده ما که استعمال لفظ را در بیش از یک معنی جایز می دانیم جمع میان هر دو تفسیر بی مانع است،مخصوصا در مورد آیات قرآن که الفاظ آن مفاهیم وسیع و گسترده ای دارد.
سپس می افزاید:"او صاحب عرش است"( ذُو الْعَرْشِ ).
سرتاسر عالم هستی تحت قدرت و حکومت او است،و حکومتش بلامنازع است،و این خود دلیلی است بر اینکه تعیین درجات بندگان بر حسب شایستگیها به دست قدرت او است.
و چون در آیه قبل پیرامون"عرش"مشروحا سخن گفتیم،در اینجا نیازی به تکرار نمی بینیم.
در سومین توصیف می گوید:"او کسی است که روح را به فرمانش بر هر کسی از بندگانش بخواهد القا می کند"( یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ).
این روح همان قرآن و مقام نبوت و وحی است که مایه حیات دلها و همانند روح در پیکر انسانی است.
قدرت او از یک سو،و رفیع الدرجات بودنش از سوی دیگر،ایجاب می کند که برنامه تشریح و تکلیف را از طریق وحی اعلام دارد،و چه تعبیر جالبی از آن کرده است:تعبیر به روح،روحی که مایه حیات و حرکت و جنبش و جهاد و پیشرفت است.
گرچه مفسران در توضیح معنی"روح"در اینجا احتمالات مختلفی داده اند،
اما قرائن موجود در آیه،و همچنین آیه 2 سوره نحل که می فرماید: یُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاتَّقُونِ ،و همچنین آیه 52 شوری که پیامبر اسلام را مخاطب ساخته و نزول قرآن و ایمان و روح را بر او بیان می کند وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا مٰا کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتٰابُ وَ لاَ الْإِیمٰانُ همگی دلیل بر این است که روح در این گونه موارد به معنی وحی و قرآن و تکالیف الهی است.
تعبیر به"من امره"(به فرمان او)اشاره به این است که اگر فرشته وحی مامور ابلاغ این روح است او نیز از ناحیه خدا سخن می گوید نه از ناحیه خودش.
و تعبیر به" عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ "(بر هر کس از بندگانش بخواهد) نه به معنی این است که بی حساب موهبت وحی را به کسی می دهد،چرا که مشیت او عین حکمت او است،هر کس را شایسته این مقام ببیند مشمول این فرمان می سازد،همانگونه که در آیه 124 سوره انعام می خوانیم: اَللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ :"خداوند آگاهتر است که رسالت خود را در کجا قرار دهد".
و اگر می بینیم در بعضی از روایات که از طرق اهل بیت ع رسیده، "روح"در آیه فوق به"روح القدس"تفسیر شده و ویژه پیامبر و امامان معصوم معرفی گردیده منافات با آنچه گفتیم ندارد،چرا که"روح القدس"همان روح مقدس و مقام معنوی والایی است که به صورت کامل در پیامبران و امامان معصوم قرار دارد و بسیار می شود که پرتوی از آن در وجود افراد دیگر تجلی می کند، و"فیض روح القدس"هر گاه به آنها کمک نماید،کلمات فوق العاده و یا کارهای مهم الهی انجام می دهند (1).
جالب اینکه در آیات پیشین سخن از نزول باران و ارزاق جسمانی در میان .
1) 1) برای توضیح بیشتر به جلد اول ذیل آیه 87 سوره بقره مراجعه فرمائید
بود و در اینجا سخن از نزول وحی و رزق روحانی است.
اکنون ببینیم هدف از القای روح القدس بر پیامبران چیست؟و آنها این راه پر نشیب و فراز و طولانی و پرمشقت را برای چه هدفی تعقیب می کنند؟ در آخرین جمله آیه فوق به این سؤال پاسخ داده شده می گوید:"هدف این است که مردم را از روز ملاقات انذار کنند"( لِیُنْذِرَ یَوْمَ التَّلاٰقِ ).
روزی که بندگان با پروردگارشان از طریق شهود باطنی ملاقات می کنند.
روزی که گذشتگان و آیندگان همه با هم تلاقی دارند.
روز ملاقات پیشوایان حق و باطل با پیروانشان.
روز لقای مستضعفین و مستکبرین.
روز ملاقات ظالم و مظلوم.
روز دیدار انسانها و فرشتگان.
و بالآخره روز تلاقی انسان با اعمال و گفتار و کردارش و با دادگاه عدل خداوند.
آری هدف از همه کتب آسمانی و برنامه های الهی این است که بندگان را از"روز تلاقی بزرگ"بیم دهند،و چه اسم عجیبی برای قیامت در این آیه انتخاب شده است"یوم التلاق".
[سوره غافر (40): آیات 16 تا 17]
اشاره
یَوْمَ هُمْ بٰارِزُونَ لاٰ یَخْفیٰ عَلَی اَللّٰهِ مِنْهُمْ شَیْءٌ لِمَنِ اَلْمُلْکُ اَلْیَوْمَ لِلّٰهِ اَلْوٰاحِدِ اَلْقَهّٰارِ (16) اَلْیَوْمَ تُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ لاٰ ظُلْمَ اَلْیَوْمَ إِنَّ اَللّٰهَ سَرِیعُ اَلْحِسٰابِ (17)
ترجمه:
16-روز تلاقی روزی است که همه آنها آشکار می شوند و چیزی از آنها بر خدا مخفی نخواهد ماند،حکومت امروز برای کیست؟!برای خداوند یکتای قهار است.
17-امروز هر کس در برابر کاری که انجام داده جزا داده می شود،هیچ ظلمی امروز وجود ندارد،خداوند سریع الحساب است.
تفسیر:
روز تلاقی!
این آیات و چند آیه بعد از آن توضیح و تفسیری است برای"یوم التلاق" که از نامهای قیامت است،و در آخرین آیات گذشته به آن اشاره شد.
در این دو آیه چند قسمت از ویژگیهای قیامت بیان شده که هر کدام از دیگری تکان دهنده تر است.
نخست می فرماید"روز تلاقی روزی است که همه بارز و ظاهر می شوند" ( یَوْمَ هُمْ بٰارِزُونَ ).
روزی است که تمام پرده ها و حجابها کنار می رود.
از یک سو موانع مادی همچون کوه ها برچیده می شود،و به گفته قرآن زمین به صورت قٰاعاً صَفْصَفاً (همواره و بدون پستی و بلندی)در می آید(طه-106).
از سوی دیگر همه انسانها از درون قبرها سر برمی دارند و خارج می شوند.
از سوی سوم اسرار درون همگان آشکار می گردد: یَوْمَ تُبْلَی السَّرٰائِرُ (طارق-9).
و زمین آنچه را در درون دارد بیرون می فرستد: وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقٰالَهٰا (زلزال-2).
از سوی چهارم نامه های اعمال گشوده می شود و محتوای آن آشکار می گردد:
( وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ (تکویر-10).
از سوی پنجم اعمالی که انسان از پیش فرستاده در برابر او مجسم می شود: یَوْمَ یَنْظُرُ الْمَرْءُ مٰا قَدَّمَتْ یَدٰاهُ (نبا-40).
و از سوی ششم مسائلی را که انسان اصرار در اخفای آنها داشت ظاهر می گردد: بَلْ بَدٰا لَهُمْ مٰا کٰانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ (انعام-28).
از سوی هفتم اعضای پیکر انسان و حتی زمینی که روی آن اعمالی انجام داده به افشاگری برمی خیزند و حقایق را بازگو می کنند: یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبٰارَهٰا (زلزال-4).
خلاصه انسانها با تمام وجود و تمام هستی و هویت خویش در آن صحنه عظیم ظاهر می شوند،و هیچ چیزی مکتوم نمی ماند: وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ جَمِیعاً (ابراهیم-21).
چه صحنه عجیب و وحشتناکی است؟! برای اینکه بدانیم در آنجا چه غوغایی بر پا می شود کافی است فکر کنیم که یک لحظه در این دنیا چنین صحنه ای بر پا شود و درون و برون و خلوت و جلوت همه انسانها یکی گردد،چه ولوله ای در میان خلق ایجاد خواهد شد؟و چگونه رشته های پیوند مردم از هم گسسته می شود؟!
آری طبیعت آن جهان همین است و باید آن چنان بود که انسان از ظاهر شدن پنهانیها وحشتی نداشته باشد،اعمال و رفتارش را آن چنان انجام دهد که هم امروز اگر در ملاء عام نمایان گردد از آن نگران نباشد.
در دومین توصیف از آن روز می افزاید:"چیزی از مردم بر خدا مخفی نخواهد بود"( لاٰ یَخْفیٰ عَلَی اللّٰهِ مِنْهُمْ شَیْءٌ ).
در این جهان و امروز نیز چیزی بر خداوند عالم و قادر مخفی نیست،و اصولا کسی که وجودش بی پایان است و هیچگونه محدودیتی در ذات پاکش راه ندارد آشکار و مخفی و غیب و شهود برای او یکسان است.
پس چرا قرآن جمله فوق را به عنوان توضیح و تفسیری برای جمله " یَوْمَ هُمْ بٰارِزُونَ "ذکر می کند؟ دلیل آن روشن است زیرا ظهور اشیاء در آن روز از تاکید بیشتری برخوردار است،جایی که دیگران نیز از اسرار هم آگاه شوند در مورد خداوند مساله نیاز به بحث و گفتگو ندارد.
سومین ویژگی آن روز حاکمیت مطلقه پروردگار است،چنان که در دنباله همین آیه می فرماید:"در آن روز گفته می شود حکومت و ملک امروز برای کیست"؟ ( لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ ).
و در پاسخ می گویند:"از آن خداوند واحد قهار است"( لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ ).
این سؤال را چه کسی مطرح می کند؟و آن جواب را چه کسانی می گویند؟ در آیه سخنی از آن به میان نیامده است.
بعضی گفته اند سؤال از ناحیه پروردگار مطرح می شود،و جواب را همه مؤمنان و کافران می گویند (1). .
1) 1) "مجمع البیان"ذیل آیات مورد بحث
بعضی نیز گفته اند:سؤال و جواب هر دو از ناحیه خداست (1).
و بعضی معتقدند منادی الهی این سؤال را آشکارا مطرح می کند و خود او نیز پاسخ می گوید.
ولی ظاهر این است که این سؤال و جواب از سوی فرد خاصی عنوان نمی شود سؤالی است که از سوی خالق و مخلوق،فرشته و انسان،مؤمن و کافر و از تمام ذرات وجود و در و دیوار عالم هستی بدون استثنا مطرح است،و همگی نیز با زبان حال به آن پاسخ می گویند،یعنی به هر جا بنگری آثار حاکمیت او نمایان است و بر هر چه نگاه کنی نشانه های قاهریت او در آن ظاهر است.
به زمزمه هر ذره ای گوش فرا دهی" لِمَنِ الْمُلْکُ "می گوید،و در پاسخ لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ از آن می شنوی.
نمونه بسیار کوچک آن را در همین دنیا می بینیم که گاه به هنگام ورود در یک خانه یا یک شهر و یک کشور ظهور و حضور و قدرت فرد معینی را در همه جا احساس می کنیم،گویی همه می گویند مالک و حاکم در اینجا فلان شخص است،در و دیوار نیز به این امر گواهی می دهد.
البته امروز نیز مالکیت خداوند در سراسر عالم حاکم است،اما در قیامت ظهور و بروز تازه ای پیدا می کند،در آنجا نه خبری از حکومت جباران است، و نه از نعره های مستانه طاغوتیان.
نه خبری از نیروهای اهریمنی به گوش می رسد،و نه از قدرت نمایی ظاهری شیطان و لشکریانش اثری به چشم می خورد.
*** ویژگی چهارم آن روز این است که روز پاداش و کیفر است،چنان که در آیه بعد می فرماید:"امروز هر کسی در برابر کاری که انجام داده جزا داده می شود". .
1) 1) "المیزان"ذیل آیات مورد بحث
( اَلْیَوْمَ تُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ ).
آری آن ظهور و بروز و آن احاطه علمی خداوند و حاکمیت و مالکیت و قهاریت او همه دلیلی است روشن بر این حقیقت بزرگ و امید بخش و بیم آفرین.
ویژگی پنجم همان است که در جمله بعد می افزاید:"امروز هیچ ظلم و ستمی بر هیچکس نخواهد بود"( لاٰ ظُلْمَ الْیَوْمَ ).
چگونه ممکن است ظلم و ستمی تحقق یابد در حالی که ظلم یا به خاطر جهل است که او بر همه چیز احاطه علمی دارد.
یا به خاطر عجز است که او قاهر و مالک و حاکم بر همه چیز است،پس چگونه ممکن است ظلم و ستمی در محضر الهی در آن روز انجام گیرد،به خصوص اینکه آن روز،روز داوری خدا است نه آزادی مردم برای آزمون.
ششمین و آخرین ویژگی سرعت محاسبه اعمال بندگان است،چنان که در پایان آیه می فرماید:"خداوند سریع الحساب است"( إِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ ).
سرعت حسابش در آنجا به قدری است که در حدیث آمده است:
ان اللّٰه تعالی یحاسب الخلائق کلهم فی مقدار لمح البصر: "خداوند حساب همه بندگان را در یک چشم بر هم زدن می رسد"! (1).
اصولا با قبول تجسم اعمال و بقاء آثار خیر و شر،مساله حساب مساله ای حل شده است،آیا دستگاه هایی که در دنیا همراه کار کردن نمره می اندازد نیازی به زمان برای حسابرسی دارد؟ تکرار تعبیر"سریع الحساب"در آیات مختلف قرآن شاید به این منظور است که بعضی شیطان صفتان،افراد ساده لوح را وسوسه نکنند که مگر حسابرسی خلایق در برابر اعمالی که در طول هزاران سال انجام داده اند به این آسانی ممکن است؟ .
1) 1) مجمع البیان ذیل آیه 202 سوره بقره
از این گذشته این تعبیر هشداری است به همه انسانها که در آن روز مهلتی به مجرمان داده نمی شود،مانند مهلتی که در این دنیا به یک مجرم و قاتل برای رسیدگی چند ماه یا چند سال به پرونده اش می دهند.
[سوره غافر (40): آیات 18 تا 20]
اشاره
وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ اَلْآزِفَةِ إِذِ اَلْقُلُوبُ لَدَی اَلْحَنٰاجِرِ کٰاظِمِینَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ حَمِیمٍ وَ لاٰ شَفِیعٍ یُطٰاعُ (18) یَعْلَمُ خٰائِنَةَ اَلْأَعْیُنِ وَ مٰا تُخْفِی اَلصُّدُورُ (19) وَ اَللّٰهُ یَقْضِی بِالْحَقِّ وَ اَلَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لاٰ یَقْضُونَ بِشَیْءٍ إِنَّ اَللّٰهَ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْبَصِیرُ (20)
ترجمه:
18-آنها را از روز نزدیک بترسان،روزی که از شدت وحشت دلها به گلوگاه می رسد، و تمامی وجود آنها مملو از اندوه می گردد،برای ستمکاران دوستی وجود ندارد و نه شفاعت کننده ای که شفاعتش پذیرفته شود.
19-او چشمهایی را که به خیانت گردش می کند می داند،و از آنچه در سینه ها پنهان است با خبر است.
20-خداوند به حق داوری می کند،و معبودهایی را که غیر از او می خوانند هیچگونه داوری ندارند،خداوند شنوا و بینا است.
تفسیر:
اشاره
روزی که جانها به لب می رسد!
این آیات هم چنان ادامه توصیف قیامت است و در حقیقت در این آیات هفت ویژگی دیگر از ویژگیهای قیامت و حوادث هول انگیز و دهشت زای آن که هر انسان مؤمنی را عمیقا در فکر فرو می برد بیان شده است:
نخست می گوید:"آنها را از روز نزدیک بترسان"( وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْآزِفَةِ ).
"آزفة"در لغت به معنی"نزدیک"است،و چه نامگذاری عجیبی است که به جای"یوم القیامة""یوم الازفة"بیان شده،تا بیخبران نگویند:هنوز تا قیامت زمان بسیار زیادی است،فکر خود را مشغول قیامت نکنید که وعده ای است نسیه! و اگر درست بنگریم مجموعه عمر دنیا در برابر عمر قیامت لحظه زود گذری بیش نیست، و چون هیچ تاریخی از سوی خداوند برای آن به کسی حتی به پیامبران اعلام نشده است باید همیشه آماده استقبال از آن بود.
دومین توصیف اینکه:"در آن روز از شدت هول و ترس دلها به گلوگاه می رسد"!( إِذِ الْقُلُوبُ لَدَی الْحَنٰاجِرِ ).
به هنگامی که انسان در تنگناهای سخت قرار می گیرد احساس می کند که گویی قلبش دارد از جا کنده می شود،گویی می خواهد از حنجره اش بیرون پرد،عرب از این حالت تعبیر به"بلغت القلوب الحناجر"می کند،و شاید معادل آن در فارسی این باشد که می گوئیم"جانش به لب رسید"،و گرنه روشن است که قلب به معنی مرکز پخش خون هرگز از جای خود حرکت نمی کند و به گلوگاه نمی رسد.
و نیز ممکن است"قلب"کنایه از"جان"باشد،یعنی جانش به گلوگاه رسیده بود،گویی روح از بدنش تدریجا خارج شده،و تنها کمی از آن باقیمانده است.
به هر حال چنان هول و اضطرابی از حساب و کتاب دقیق الهی،و بیم از رسوایی در حضور جمیع خلایق،و گرفتاری در عذاب دردناکی که خلاصی از آن ممکن نیست،به انسان دست می دهد که با هیچ بیانی قابل شرح نیست.
در توصیف سوم می گوید:"وجود آنها مملو از غم و اندوه می شود اما توانایی اظهار آن را ندارند"(کاظمین).
"کاظم"از ماده"کظم"در اصل به معنی بستن دهان مشکی است که پر از آب باشد سپس در مورد کسانی که از خشم و غضب پر می شوند اما به دلائل مختلفی آن را اظهار نمی دارند اطلاق شده است.
اگر انسان گرفتار اندوه و غم جانکاهی شود اما بتواند فریاد کند ممکن است کمی آرام گیرد،اما افسوس که در آنجا حتی جای فریاد و نعره زدن نیست، آنجا صحنه بروز همه اسرار نهان و پیشگاه داوری حق و محضر عدل پروردگار، و حضور جمع خلایق است،فریاد چه سودی دارد؟! چهارمین توصیف اینکه:"برای ستمکاران دوستی وجود ندارد"( مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ حَمِیمٍ ).
آن گروه از دغل دوستان که همچون مگسان گرد شیرینی به هنگام قدرت اطراف آنها را گرفته بودند،و با تملق و چاپلوسی خود را یارانی وفادار و جان نثار، و یا غلامانی خانه زاد،معرفی می کردند،همه گرفتار کار خویشند،و به دیگری نمی پردازند،آری در آن روز نه دوستی برای انسان وجود دارد و نه غمخواری برای درد دل کردن.
در پنجمین توصیف می فرماید:"و نه شفاعت کننده ای که شفاعتش پذیرفته شود"( وَ لاٰ شَفِیعٍ یُطٰاعُ ).
چرا که شفاعت شافعان راستین مانند انبیا و اولیاء نیز به اذن پروردگار است،و به این ترتیب قلم بطلان بر پندار بت پرستان که بتها را شفعای خود در پیشگاه خدا می دانستند می کشد.
*** در ششمین مرحله یکی از اوصاف خدا را بیان می کند که در ضمن توصیفی
برای چگونگی قیامت است،می گوید:"خدا چشمهایی را که به خیانت گردش می کند می داند،و از آنچه در سینه ها پنهان است با خبر است"( یَعْلَمُ خٰائِنَةَ الْأَعْیُنِ وَ مٰا تُخْفِی الصُّدُورُ ) (1).
آری خدایی که از حرکات مخفیانه چشمها و اسرار درون سینه ها آگاه است در آن روز در باره خلایق دادرسی و قضاوت می کند،و با این علم و آگاهی دقیق او روز گنهکاران سیاه و تاریک است.
در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:هنگامی که از معنی این آیه از آن حضرت سؤال کردند،فرمود:
ا لم تر الی الرجل ینظر الی الشیء و کانه لا ینظر الیه،فذلک خائنة الاعین: "آیا ندیده ای گاه انسان به چیزی نگاه می کند اما چنین وانمود می کند که به آن نگاه نمی کند؟این نگاههای خیانت آلود است"! (2).
آری این نگاهها خواه به نوامیس مردم باشد و یا امور دیگری که نگاه کردن به آن ممنوع است بر خداوندی که ذره ای از آنچه در آسمانها و زمین است از علم او مخفی نیست پنهان نمی ماند،" لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی الْأَرْضِ "(سبا-3).
در حدیث دیگری آمده است:یکی از یاران پیامبر در کنار یکی از مخالفان سرسخت اسلام در محضر پیامبر ص نشسته بود،بعد از آنکه آن مرد مخالف از محضر پیامبر ص امان گرفت و بیرون رفت عرض کرد:چرا اشاره ای نفرمودید . .
1) 1) در جمله" یَعْلَمُ خٰائِنَةَ الْأَعْیُنِ "از نظر ترکیب نحوی دو احتمال وجود دارد:نخست اینکه"خائنة"معنی مصدری دارد و به معنی"خیانت"است،(مانند کاذبة و لاغیة که به معنی کذب و لغو است)این احتمال نیز داده شده است که از قبیل تقدیم صفت باشد و در اصل"الاعین الخائنة"بوده که به این ترتیب"اسم فاعل"می باشد
2) 2) "تفسیر صافی"ذیل آیه مورد بحث
تا بر خیزیم و گردنش را بزنیم پیش از آنکه از شما امان بگیرد؟!رسول خدا فرمود:
ان النبی لا تکون له خائنة الاعین: "پیامبران نگاه مخفیانه و خائنانه ندارند"! (1).
البته خیانت چشمها اشکال مختلفی دارد:گاه به صورت نگاههای دزدکی و استراق بصر نسبت به زنان بیگانه است،و گاه به صورت اشاراتی با چشم به منظور تحقیر یا عیبجویی از دیگران،و یا اشاراتی که مقدمه توطئه ها و نقشه های شیطانی است.
راستی اگر انسان به یک چنین حسابرسی دقیقی در قیامت مؤمن باشد که حتی نگاهها،و اندیشه ها،با انگیزه هایی که دارند همگی زیر سؤال می روند، و دقیقا بررسی می شوند،حد اعلای تقوی در وجود او زنده خواهد شد،و چه اثری دارد این ایمان به معاد و مراقبت الهی و حسابرسی قیامت در تربیت نفوس انسانها؟! می گویند:یکی از علمای بزرگ پس از پایان تحصیلات خود در حوزه علمیه نجف هنگامی که می خواست به کشورش باز گردد ضمن خدا حافظی با استادش از او تقاضای پند و موعظه ای کرد،او گفت:بعد از تمام این زحمتها آخرین اندرزم کلام خدا است،این آیه را هرگز فراموش مکن أَ لَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللّٰهَ یَریٰ :"آیا انسان نمی دانست که خدا همه چیز را می بیند"(علق-14).
آری از دیدگاه یک فرد مؤمن واقعی،تمام عالم محضر خدا است،و همه کارها در حضور او انجام می گیرد،همین شرم و حضور برای دوری از گناهان کافی است.
*** .
1) 1) "تفسیر قرطبی"جلد 8 صفحه 47-57(با کمی تلخیص)
در هفتمین توصیف از قیامت که آن نیز به صورت توصیف خداوند مطرح شده می فرماید:"خداوند به حق داوری می کند"( وَ اللّٰهُ یَقْضِی بِالْحَقِّ ).
"و معبودهایی را که غیر از او می خوانند هیچگونه قضاوت و داوری ندارند" ( وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لاٰ یَقْضُونَ بِشَیْءٍ ).
آری آن روز مقام داوری مخصوص به خدا است،و او هم جز به حق داوری نمی کند،چرا که داوری به ظلم یا از جهل و عدم آگاهی ناشی می شود که او بر همه چیز حتی اسرار ضمائر احاطه دارد،و یا از عجز و نیاز است که همه اینها از ساحت مقدسش دور می شد.
ضمنا این جمله دلیلی است بر توحید معبود،زیرا کسی شایستگی عبودیت دارد که سرانجام داوری به دست او است،اما بتهایی که نه در این جهان خاصیتی دارند و نه در قیامت مرجع داوری هستند چگونه ممکن است شایسته عبودیت باشند؟ این نکته نیز قابل توجه است که داوری به حق از ناحیه خداوند معنی گسترده ای دارد که هم عالم تکوین را شامل می شود،و هم جهان تشریع را،همانگونه که تعبیر"قضا"در آیات قرآن نیز در هر دو مورد به کار رفته است،در یک جا می خوانیم: وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ :"پروردگارت حکم کرده که جز او را پرستش نکنید"(اسراء-23)این قضاوت تشریعی او است.
و در جای دیگر می فرماید:" إِذٰا قَضیٰ أَمْراً فَإِنَّمٰا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ ":
"هنگامی که حکم در باره چیزی صادر کند به آن می گوید:موجود باش! بلافاصله موجود می شود"!(آل عمران-47).
سرانجام به عنوان تاکید بر آنچه در این آیات گذشت سخن را با این جمله پایان می دهد:"خداوند شنوا و بینا است"( إِنَّ اللّٰهَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ ).
بلکه بینایی و شنوایی به معنی واقعی کلمه،یعنی حضور همه مسموعات و مبصرات و تمام شنیدنیها و دیدنیها نزد او منحصر به ذات پاک خدا است،و این تاکیدی است بر علم و آگاهی او بر همه چیز،و داوری او به حق چرا که تا کسی سمیع و بصیر مطلق نباشد داور حق نخواهد بود.
[سوره غافر (40): آیات 21 تا 22]
اشاره
أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی اَلْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلَّذِینَ کٰانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ آثٰاراً فِی اَلْأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اَللّٰهُ بِذُنُوبِهِمْ وَ مٰا کٰانَ لَهُمْ مِنَ اَللّٰهِ مِنْ وٰاقٍ (21) ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانَتْ تَأْتِیهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَکَفَرُوا فَأَخَذَهُمُ اَللّٰهُ إِنَّهُ قَوِیٌّ شَدِیدُ اَلْعِقٰابِ (22)
ترجمه:
21-آیا آنها روی زمین سیر نکردند تا ببینند عاقبت کسانی که پیش از آنان بودند چگونه بود؟آنها از نظر قدرت و ایجاد آثار مهمی در زمین از اینها برتر بودند،ولی خداوند آنها را به گناهانشان گرفت،و در برابر عذاب او مدافعی نداشتند.
22-این بخاطر آن بود که فرستادگان آنان پیوسته با دلائل روشن به سراغشان می آمدند ولی آنها همه را انکار می کردند،لذا خداوند آنها را گرفت(و کیفر داد)که او قوی و شدید العقاب است.
تفسیر:
عاقبت دردناک پیشینیان ستمگر را بنگرید!
از آنجا که روش قرآن در بسیاری از آیات این است که بعد از ذکر
کلیات در مورد مسائل حساس و اصولی آن را با مسائل جزئی و محسوس می آمیزد، و دست انسانها را گرفته و برای پی جویی این مسائل به تماشای حوادث گذشته و حال می برد،آیات مورد بحث نیز بعد از گفتگوهای گذشته پیرامون مبدء و معاد و حسابرسی دقیق اعمال و عواقب شوم طغیان و گناه،مردم را به مطالعه حالات پیشینیان و از جمله وضع فرعون و فرعونیان دعوت می کند.
نخست می فرماید:"آیا آنها روی زمین سیر نکردند تا ببینند عاقبت کسانی که پیش از آنان بودند چگونه بود"؟!( أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ کٰانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ ).
این تاریخ مدون نیست که در اصالت و صحت آن تردید شود،این تاریخ زنده ای است که با زبان بی زبانی فریاد می کشد،ویرانه های قصرهای تبهکاران، شهرهای بلا دیده سرکشان،استخوانهای پوسیده خفتگان در دل خاک،و کاخهای مدفون شده در زمین،جمله های کوبنده ای هستند که تاریخ واقعی را بی کم و کاست شرح می دهند! سپس می افزاید:"آنها کسانی بودند که در قوت و قدرت و به وجود آوردن آثار مهمی در زمین از اینها نیرومندتر بودند"( کٰانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ آثٰاراً فِی الْأَرْضِ ".
آن چنان حکومت قوی و لشکریان عظیم و تمدن مادی درخشان داشتند که زندگی مشرکان مکه در برابر آنها بازیچه ای بیش نیست! تعبیر به" أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً "هم قدرت سیاسی و نظامی آنها را بازگو می کند و هم قدرت اقتصادی و احیانا قدرت علمی را.
تعبیر به" آثٰاراً فِی الْأَرْضِ "ممکن است اشاره به پیشرفت عظیم کشاورزی آنها باشد همانگونه که در آیه 9 سوره روم آمده: أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثٰارُوا الْأَرْضَ
وَ عَمَرُوهٰا أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا :"آیا در زمین سیر نکردند،تا ببینند عاقبت کسانی که قبل از آنها بودند چه شد؟آنها بسیار نیرومندتر بودند،و زمین را(برای زراعت) دگرگون ساختند و بیش از آنچه اینها آباد کردند عمران نمودند".
و ممکن است اشاره به ساختمانها و بناهای محکمی باشد که بعضی از اقوام پیشین در دل کوه ها،و در میان دشتها بنا می کردند،چنان که قرآن در باره قوم"عاد"می گوید: أَ تَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَةً تَعْبَثُونَ وَ تَتَّخِذُونَ مَصٰانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ :"آیا شما بر هر مکان مرتفعی نشانه ای از روی هوی و هوس می سازید؟ و قصرها و قلعه های زیبا و محکم بنا می کنید؟گویی در جهان جاویدان خواهید ماند"؟!(شعراء-128-129).
و در پایان آیه سرنوشت این اقوام سرکش را در یک جمله کوتاه چنین بازگو می کند:"خداوند آنها را به گناهانشان گرفت،و کسی نبود که از آنها در برابر خداوند دفاع کند و از عذاب الهی باز دارد":( فَأَخَذَهُمُ اللّٰهُ بِذُنُوبِهِمْ وَ مٰا کٰانَ لَهُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وٰاقٍ ).
نه کثرت نفرات آنها مانع از عذاب الهی شد،و نه قدرت و شوکت و مال و ثروت بیحسابشان.
کرارا در آیات قرآن"اخذ"(گرفتن)به معنی مجازات کردن آمده است،این به خاطر آنست که برای انجام یک مجازات سنگین نخست طرف را بازداشت می کنند و سپس کیفر می دهند.
*** در آیه بعد آنچه را به طور اجمال قبلا گفته است شرح می دهد و می فرماید:
"این مجازات دردناک الهی به خاطر این بود که فرستادگان آن پیوسته با دلائل روشن به سراغشان می آمدند و آنها همه را انکار می کردند"( ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانَتْ تَأْتِیهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَکَفَرُوا ).
چنان نبود که آنها غافل و بیخبر باشند،و یا کفر و گناهشان ناشی از عدم اتمام حجت گردد،نه رسولان آنها پی در پی می آمدند(چنان که از تعبیر"کانت تاتیهم"استفاده می شود)اما آنها هرگز در برابر اوامر الهی تسلیم نشدند، چراغهای هدایت را می شکستند،و به رسولان دلسوز خود پشت می کردند و گاه آنها را می کشتند.
"اینجا بود که خداوند آنها را گرفت و کیفر داد"( فَأَخَذَهُمُ اللّٰهُ ).
"زیرا او قوی و شدید العقاب است"( إِنَّهُ قَوِیٌّ شَدِیدُ الْعِقٰابِ ).
در جای رحمت"ارحم الراحمین"است،و در جای خشم و غضب"اشد المعاقبین".
[سوره غافر (40): آیات 23 تا 27]
اشاره
وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ (23) إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ قٰارُونَ فَقٰالُوا سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ (24) فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا اُقْتُلُوا أَبْنٰاءَ اَلَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ وَ اِسْتَحْیُوا نِسٰاءَهُمْ وَ مٰا کَیْدُ اَلْکٰافِرِینَ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ (25) وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِی أَقْتُلْ مُوسیٰ وَ لْیَدْعُ رَبَّهُ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُبَدِّلَ دِینَکُمْ أَوْ أَنْ یُظْهِرَ فِی اَلْأَرْضِ اَلْفَسٰادَ (26) وَ قٰالَ مُوسیٰ إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ مِنْ کُلِّ مُتَکَبِّرٍ لاٰ یُؤْمِنُ بِیَوْمِ اَلْحِسٰابِ (27)
ترجمه:
23-ما موسی را با آیات خود و دلیل روشن فرستادیم.
24-به سوی فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ قٰارُونَ ،ولی آنها گفتند او ساحر بسیار دروغگوی است.
25-هنگامی که حق از سوی ما برای آنها آمد گفتند:پسران کسانی را که با موسی ایمان آورده اند به قتل برسانید،و زنانشان را(برای اسارت و خدمت)زنده بگذارید، اما نقشه کافران جزء در گمراهی نیست(و نقش بر آب می شود).
26-و فرعون گفت:بگذارید من موسی را بکشم و او پروردگارش را بخواند (تا نجاتش دهد)!من از این می ترسم که آئین شما را دگرگون سازد و یا در این زمین فساد بر پا کند!
27-موسی گفت:من به پروردگارم و پروردگار شما پناه می برم و از هر متکبری که به روز حساب ایمان نمی آورد.
تفسیر:
بگذارید موسی را بکشم!!
به دنبال اشاره ای که در آیات قبل پیرامون سرنوشت دردناک اقوام پیشین آمده بود در این آیات به شرح یکی از این ماجراها پرداخته،و انگشت روی داستان موسی و فرعون و هامان و قارون می گذارد.
درست است که داستان موسی و فرعون در بسیاری از سوره های قرآن تکرار شده،ولی بررسی آن نشان می دهد که هرگز جنبه تکراری ندارد،بلکه در هر مورد از زاویه خاصی به آنها نگاه شده است،چنانچه در مورد بحث منظور بیش از همه پیش کشیدن ماجرای مؤمن آل فرعون است و بقیه بیان زمینه ای است برای این ماجرای مهم.
نخست می فرماید:"ما موسی را با"آیات"خود"و سلطان مبین"فرستادیم ( وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ ).
*** "به سوی فرعون و هامان و قارون،اما آنها گفتند:او ساحر بسیار دروغگویی است"!( إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ قٰارُونَ فَقٰالُوا سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ ).
در اینکه میان"آیات"و"سلطان مبین"چه تفاوتی است؟تفسیرهای مختلفی از سوی مفسران بیان شده است:
بعضی آیات را اشاره به دلائل روشن،و سلطان مبین را اشاره به معجزات می دانند.
در حالی که بعضی دیگر آیات را اشاره به آیات تورات و سلطان مبین را اشاره به معجزات شمرده اند.
بعضی نیز احتمال داده اند که"آیات"همه انواع معجزات موسی را شامل می شود،اما"سلطان مبین"معجزات برجسته او همچون معجزه عصا و ید بیضا است که موجب سلطه آشکار او بر فرعون شد.
بعضی دیگر"آیات"را به معنی معجزات و"سلطان مبین"را به معنی سلطه قاهره و نفوذ الهی موسی دانسته اند که مانع از قتل او و خاموش ساختن دعوتش گردید.
هیچیک از این تفسیرها مدرک روشنی ندارد،آنچه از آیات دیگر قرآن استفاده می شود این است که"سلطان مبین"معمولا به معنی دلیل روشن و محکمی است که باعث سلطه آشکار می گردد،چنان که در آیه 21 سوره نمل در داستان سلیمان و هدهد می خوانیم:سلیمان می گوید:"هدهد را نمی بینم،او چرا غائب شده؟ من او را کیفر سختی خواهم داد،یا او را ذبح می کنم و یا" سُلْطٰانٍ مُبِینٍ " (دلیل روشن)برای غیبت خود بیاورد".
و در آیه 15 سوره کهف می خوانیم" لَوْ لاٰ یَأْتُونَ عَلَیْهِمْ بِسُلْطٰانٍ مبین" "چرا آنها برای معبودهای خود دلیل روشنی نمی آورند"؟! "آیات"نیز کرارا در قرآن به معنی معجزات آمده است.
بنا بر این تعبیر به"آیات"اشاره به"معجزات موسی"و"سلطان مبین"به معنی منطق نیرومند و دلائل دندان شکنی است که موسی در برابر فرعونیان داشت.
به هر حال"موسی"هم مجهز به منطق عقل بود،و هم کارهای خارق العاده ای که نشانه ارتباط او با عالم ما وراء طبیعت بود انجام می داد،ولی موضعگیری سرکشان فرعونی در مقابل او چیزی جز این نبود که او را متهم به سحر و کذب می کردند.
اتهام سحر در برابر آیات و معجزات بود،و تکذیب در برابر استدلالات منطقی،و این خود شاهد دیگری است برای تفسیری که در مورد این دو تعبیر
برگزیدیم.
آری همیشه سردمداران کفر برای خنثی کردن دلائل صدق مردان حق بر چسبهای دروغین از این قبیل پیدا می کردند که امروز هم نمونه های فراوانی از آن با چشم خود می بینیم.
قابل توجه اینکه نام سه کس در این آیه آمده است که هر کدام مظهر و سمبل چیزی بودند:
"فرعون"سمبل طغیان و سرکشی و حاکمیت ظلم و جور.
"هامان"مظهر شیطنت و طرحهای شیطانی.
و"قارون"مظهر ثروتمند یاغی و استثمارگر که برای حفظ ثروت خویش از هیچ کاری ابا نداشت.
به این ترتیب موسی ع مامور بود به ظلم حاکمان بیدادگر،و شیطنت سیاستمداران خائن،و تعدی ثروتمندان مستکبر پایان دهد و جامعه ای بر اساس عدالت و داد از نظر سیاسی و فرهنگی و اقتصادی بسازد،اما آنها که منافع نامشروعشان در خطر بود سخت به مقاومت برخاستند.
*** آیه بعد بخشی از طرحهای شیطانی آنها را بازگو کرده،می گوید:
"هنگامی که حق از نزد ما به سراغ آنها آمد بجای اینکه آن را مغتنم بشمرند به مقابله برخاستند،و گفتند:پسران کسانی را که با موسی ایمان آورده اند به قتل برسانید،و زنانشان را(برای اسارت و خدمت)زنده بگذارید"!( فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا اقْتُلُوا أَبْنٰاءَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ وَ اسْتَحْیُوا نِسٰاءَهُمْ ).
این تعبیر نشان می دهد که مساله قتل فرزندان پسر و زنده نگهداشتن دختران تنها در دوران قبل از تولد موسی ع نبوده،بلکه بعد از قیام و نبوت او نیز
این کار تکرار شد،"آیه 129 سوره اعراف"نیز شاهد این مدعا است که بنی اسرائیل به موسی ع گفتند: أُوذِینٰا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنٰا وَ مِنْ بَعْدِ مٰا جِئْتَنٰا :"پیش از آنکه بیایی و بعد از آنکه آمدی در هر دو زمان ما را آزار کرده و می کنند".
این سخن را بنی اسرائیل بعد از مساله توطئه قتل فرزندان مؤمنان از سوی فرعونیان بیان کردند.
به هر حال این یک نقشه شوم و مستمر حکومتهای شیطانی است که نیروهای فعال را به نابودی می کشانند و نیروهای غیر فعال را برای بهره کشی زنده نگه می دارند،و چه جای تعجب که این نقشه هم قبل از تولد موسی در میان بنی اسرائیل که به صورت بردگانی در دست فرعونیان بودند عملی شده باشد و چه بعد از قیام موسی ع این یک حرکت ضد انقلابی بود تا نیروهای بنی اسرائیل را شدیدا سرکوب کند و هرگز نتوانند قد علم نمایند.
اما قرآن در پایان آیه می افزاید"نقشه های کافران جز در ضلالت و گمراهی نیست"-تیرهایی است که در تاریکی جهل و ضلال پرتاب می کنند و به سنگ می خورد( وَ مٰا کَیْدُ الْکٰافِرِینَ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ ).
و از آنجایی که هرگز باور ندارند فاجعه ها دامنگیرشان می شود،این مشیت الهی است که نیروهای حق سرانجام بر نیروی باطل غلبه کنند.
*** درگیری و نزاع میان موسی ع و پیروانش از یک سو،و فرعون و طرفدارانش از سوی دیگر بالا گرفت،و حوادث بسیاری در این میان واقع شد که قرآن در این مقطع از بحث از ذکر آنها صرفنظر می کند،و برای رسیدن به هدف خاصی که بعدا خواهیم دانست به سراغ این نکته می رود که وقتی کار بجای باریکی کشید فرعون برای جلوگیری از پیشرفت حرکت انقلابی موسی ع تصمیم بر قتل او گرفت،ولی گویا مشاوران و ملاء او مخالفت می کردند.
قرآن می گوید:"فرعون گفت:بگذارید من موسی را به قتل برسانم و او پروردگارش را بخواند تا نجاتش دهد"!( وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِی أَقْتُلْ مُوسیٰ وَ لْیَدْعُ رَبَّهُ ).
از این تعبیر استفاده می شود که اکثریت مشاوران که مانع قتل موسی بودند یا لا اقل بعضی از آنان به این امر استدلال می کردند که با توجه به کارهای خارق العاده موسی ممکن است نفرینی کند و خدایش عذاب بر ما نازل کند،اما فرعون مغرور می گوید:من او را می کشم هر آنچه باداباد! البته معلوم نیست انگیزه واقعی اطرافیان و مشاوران در این ممانعت چه بود؟در اینجا احتمالات زیادی وجود دارد که ممکن است همه آنها با هم صحیح باشد.
نخست ترس از عذاب احتمالی پروردگار.
دوم ترس از اینکه موسی بعد از کشته شدن به عنوان یک شهید و قهرمان در هاله ی از قدس فرو رود و آئین او مؤمنان و هواخواهان بسیاری پیدا کند،مخصوصا اگر این ماجرا بعد از داستان مبارزه موسی با ساحران و غلبه عجیب و خارق العاده او بر آنان رخ داده باشد،و ظاهرا چنین است زیرا موسی در نخستین برخورد با فرعون دو معجزه بزرگ خود(معجزه عصا و ید بیضاء)را نشان داده بود، و همین امر سبب شد که فرعون او را ساحر بخواند،و دعوت برای مبارزه با جمع ساحران بنماید،و امیدوار بود از این طریق بتواند بر موسی غلبه کند لذا در انتظار روز موعود به سر می برد.
با این حال دلیلی ندارد که فرعون در این فاصله زمانی تصمیم قتل موسی را گرفته باشد،یا از تبدیل دین و آئین مردم مصر در وحشت فرو رود (1).
1) 1) در تفسیر"المیزان"آمده است که آیه 36 سوره شعراء" قٰالُوا أَرْجِهْ وَ أَخٰاهُ " (او و برادرش را نگاه دار)دلیل بر این است که گروهی بودند که فرعون را از قتل موسی مانع می شدند-ولی بررسی آیات مربوط به داستان موسی نشان می دهد که در آن وقت تصمیم قتل او در کار نبود،تنها هدف این بود که به اصطلاح صدق و کذب آنها روشن گردد و تصمیم قتل بعد از ماجرای ساحران و نفوذ موسی در اعماق قلوب گروهی از مردم مصر بود که فرعون را در وحشت سختی فرو برد.
خلاصه اینکه آنها معتقد بودند موسی شخصا یک"حادثه"است،اما اگر در آن شرایط کشته شود تبدیل به یک"جریان"خواهد شد،جریانی بزرگ و پر شور که کنترل آن بسیار مشکل خواهد بود.
بعضی دیگر از اطرافیان فرعون که دل خوشی از او نداشتند مایل بودند موسی زنده بماند و فکر فرعون را به خود مشغول دارد،تا آنها آسوده خاطر زندگی کنند و دور از چشم فرعون به سوء استفاده مشغول باشند،چرا که این یک برنامه همیشگی است که اطرافیان شاهان مایلند همیشه فکر آنها مشغول کاری باشد و آنها آسوده خاطر به تامین منافع نامشروع خود بپردازند،لذا گاهی دشمنان خارجی را تحریک می کردند تا از شر فراغت"شاه"در امان بمانند! سپس فرعون برای توجیه تصمیم قتل موسی دو دلیل برای اطرافیانش ذکر می کند:یکی جنبه به اصطلاح دینی و معنوی دارد،و دیگر جنبه دنیوی و مادی می گوید:"من از این می ترسم که آئین شما را عوض کند!و دین نیاکانتان را بر هم زند"!( إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُبَدِّلَ دِینَکُمْ ).
"یا اینکه فسادی بر روی زمین آشکار سازد"( أَوْ أَنْ یُظْهِرَ فِی الْأَرْضِ الْفَسٰادَ ) اگر سکوت کنم آئین موسی به سرعت در اعماق قلوب مردم مصر نفوذ می کند،و آئین مقدس بت پرستی که حافظ قومیت و منافع شما است جای خود را به یک آئین توحیدی بر ضد شما می دهد! و اگر امروز سکوت کنم و بعد از مدتی اقدام به مبارزه با موسی نمایم
هواخواهان بسیاری پیدا می کند و درگیری شدیدی به وجود می آید که مایه خونریزی و فساد و ناآرامی در سطح کشور خواهد بود،بنا بر این مصلحت این است که هر چه زودتر او را به قتل برسانم.
البته"دین"از دریچه فکر"فرعون"چیزی جز پرستش او و یا بتهای دیگر نبود، آئینی در مسیر تخدیر و تحمیق مردم،و وسیله ای برای مقدس شمردن سلطه جابرانه آن مرد خونخوار! و"فساد"نیز از نظر او به وجود آمدن یک انقلاب ضد استکباری برای آزاد ساختن توده های اسیر و در بند و محو آثار بت پرستی و احیای توحید بود.
و همیشه جباران و مفسدان برای توجیه جنایات خود و مبارزه با مردان خدا به این دو بهانه دروغین دست زده اند که هم امروز نیز نمونه هایش را در گوشه و کنار دنیا با چشم خود می بینیم.
*** اکنون ببینیم موسی ع که ظاهرا در آن مجلس حضور داشت چه عکس العملی نشان داد؟قرآن در آیه بعد می گوید:
"موسی گفت:من به پروردگارم و پروردگار شما پناه می برم از هر متکبری که به روز حساب ایمان نمی آورد"!( وَ قٰالَ مُوسیٰ إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ مِنْ کُلِّ مُتَکَبِّرٍ لاٰ یُؤْمِنُ بِیَوْمِ الْحِسٰابِ ).
موسی این سخن را با قاطعیت و اطمینانی که مولود از ایمان نیرومند و اتکای او بر ذات پاک پروردگار بود بیان کرد و نشان داد که از چنین تهدیدی ترسی به خود راه نداده است.
این گفتار موسی ع به خوبی نشان می دهد افرادی که دارای این دو ویژگی باشند آدمهای خطرناکی محسوب می شوند:"تکبر"و"عدم ایمان به روز قیامت" و باید از چنین افرادی به خدا پناه برد!
"تکبر"سبب می شود که انسان جز خود و افکار خودش را نبیند،آیات و معجزات خدا را سحر بخواند،مصلحان را مفسد،و اندرز دوستان و اطرافیان را محافظه کاری و ضعف نفس بشمرد! و"عدم ایمان به روز حساب"سبب می شود که هیچ حسابی در برنامه و کار او نباشد،و حتی در برابر قدرت نامحدود پروردگار،با قدرت بسیار ناچیزش به مبارزه برخیزد، و به جنگ پیامبران او برود،چرا که حسابی در کار نیست.
اکنون ببینیم سرانجام این تهدید فرعون به کجا منتهی شد؟آیات بعد پرده از روی این مساله بر می دارد و چگونگی نجات موسی را از چنگال آن مرد مغرور متکبر روشن می سازد.
[سوره غافر (40): آیات 28 تا 29]
اشاره
وَ قٰالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمٰانَهُ أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اَللّٰهُ وَ قَدْ جٰاءَکُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ مِنْ رَبِّکُمْ وَ إِنْ یَکُ کٰاذِباً فَعَلَیْهِ کَذِبُهُ وَ إِنْ یَکُ صٰادِقاً یُصِبْکُمْ بَعْضُ اَلَّذِی یَعِدُکُمْ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذّٰابٌ (28) یٰا قَوْمِ لَکُمُ اَلْمُلْکُ اَلْیَوْمَ ظٰاهِرِینَ فِی اَلْأَرْضِ فَمَنْ یَنْصُرُنٰا مِنْ بَأْسِ اَللّٰهِ إِنْ جٰاءَنٰا قٰالَ فِرْعَوْنُ مٰا أُرِیکُمْ إِلاّٰ مٰا أَریٰ وَ مٰا أَهْدِیکُمْ إِلاّٰ سَبِیلَ اَلرَّشٰادِ (29)
ترجمه:
28-مرد مؤمنی از آل فرعون که ایمان خود را پنهان می داشت گفت،آیا می خواهید کسی را به قتل برسانید بخاطر اینکه می گوید پروردگار من اللّٰه است در حالی که دلائل روشنی از سوی پروردگارتان آورده،اگر دروغگو باشد دروغش دامن خود او را خواهد گرفت،و اگر راستگو باشد(لا اقل)بعضی از عذابهایی را که وعده می دهد به شما خواهد رسید،خداوند کسی را که اسرافکار و بسیار دروغگو است هدایت نمی کند.
29-ای قوم من!امروز حکومت از آن شماست،و در این سرزمین پیروزید،اگر عذاب الهی به سراغ ما آید،چه کسی ما را یاری خواهد کرد؟!فرعون گفت:من
جز آنچه را معتقدم به شما ارائه نمی دهم،و شما را جز به طریق حق و پیروزی دعوت نمی کنم(دستور همان قتل موسی است).
تفسیر:
آیا کسی را به خاطر دعوت به سوی خدا می کشند؟!
از اینجا فراز دیگری از تاریخ موسی ع و فرعون شروع می شود که در قرآن مجید تنها در این سوره مطرح شده است و آن داستان"مؤمن آل فرعون"است،که از نزدیکان فرعون بود دعوت موسی ع را به توحید پذیرفت ولی ایمان خود را آشکار نمی کرد،زیرا خود را موظف به حمایت حساب شده از موسی ع می دید،هنگامی که مشاهده کرد با خشم شدید فرعون جان موسی ع به خطر افتاده مردانه قدم پیش نهاد و با بیانات مؤثر خود توطئه قتل او را بر هم زد.
در نخستین آیه می فرماید:"مرد مؤمنی از آل فرعون که ایمان خود را کتمان می کرد گفت:آیا می خواهید کسی را به قتل برسانید بخاطر این که می گوید پروردگار من"اللّٰه"است"؟!( وَ قٰالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمٰانَهُ أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اللّٰهُ ).
"در حالی که معجزات و دلائل روشنی از سوی پروردگارتان با خود آورده است" ( وَ قَدْ جٰاءَکُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ مِنْ رَبِّکُمْ ).
آیا شما می توانید معجزات او را مانند معجزه عصا و ید بیضا انکار کنید؟آیا همه با چشم خود غلبه او را بر ساحران ندیدید تا آنجا که ساحران در برابر او تسلیم شدند،و به تهدیدهای ما گوش ندادند،و جان خود را بر سر ایمانشان به خدای موسی ع نهادند؟آیا به راستی چنین کسی را می توان ساحر خواند؟! خوب فکر کنید،دست به کار عجولانه و شتاب زده ای نزنید،و در عاقبت کار
خود درست بیندیشید و گرنه پشیمان خواهید شد.
از همه اینها گذشته از دو حال خارج نیست:"اگر او دروغگو باشد دروغش دامن خود او را خواهد گرفت،و اگر راستگو باشد لا اقل بعضی از عذابهایی را که وعده می دهد دامن شما را خواهد گرفت"( وَ إِنْ یَکُ کٰاذِباً فَعَلَیْهِ کَذِبُهُ وَ إِنْ یَکُ صٰادِقاً یُصِبْکُمْ بَعْضُ الَّذِی یَعِدُکُمْ ).
خلاصه اگر او دروغگو است دروغ فروغی ندارد،سرانجام مشت او باز می شود و رسوا می گردد،و به کیفر دروغ خود گرفتار خواهد شد،اما این احتمال نیز وجود دارد که راستگو باشد و از سوی اللّٰه ماموریت دارد،بنا بر این وعده های عذاب او خواه ناخواه به وقوع می پیوندد،با این حال کشتن او از عقل و درایت دور است.
سپس افزود:"خداوند کسی را که اسرافکار و بسیار دروغگو است هدایت نمی کند"( إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذّٰابٌ ).
اگر موسی راه تجاوز و اسراف و دروغ را پیش گرفته باشد مسلما مشمول هدایت الهی نخواهد شد،و اگر شما چنین باشید شما نیز از هدایتش محروم خواهید گشت.
این عبارت اخیر گرچه دو پهلو است،اما پیدا است که نظر مؤمن آل فرعون بیان حال فرعونیان بوده،ولی به هر حال تکیه او بر ربوبیت"اللّٰه"در این عبارت و عبارت بعد بیانگر این واقعیت است که فرعون یا لا اقل گروهی از فرعونیان بطور اجمال اعتقادی به"اللّٰه"داشته اند،و گرنه این تعبیرات نشانه ایمان او به خدای موسی و همکاری با بنی اسرائیل محسوب می شد و با اصول"تقیه تاکتیکی" که او در پیش گرفته بود سازگار نبود.
در اینجا دو سؤال از سوی بعضی از مفسران مطرح شده است:
نخست اینکه اگر موسی ع دروغگو باشد دروغش تنها به زیان خود او
تمام نمی شود بلکه دامان جامعه را نیز می گیرد زیرا باعث انحراف آنها است.
دیگر این که اگر راستگو باشد تمام تهدیدهای او تحقق خواهد یافت نه پاره ای از آنها.
در پاسخ سؤال نخست می توان گفت که منظور فقط مجازات دروغ است که تنها دامن دروغگو را می گیرد،و عذاب الهی برای دفع شر او کافی است، چگونه ممکن است کسی بر خدا دروغ ببندد و خدا او را به حال خود واگذارد تا مایه گمراهی مردم شود؟! و در پاسخ سؤال دوم می توان گفت:منظور این است که او شما را تهدید به عذابهای دنیا و آخرت می کند بنا بر این اگر راستگو باشد قسمتی از آن که مربوط به دنیا است هم اکنون دامن شما را خواهد گرفت،یا این که منظور بیان حد اقل است که اگر همه سخنان او را باور نکنید لا اقل ممکن است بخشی از آن صدق باشد.
به هر حال مؤمن آل فرعون ضمن این سخنان از چند طریق برای نفوذ در فرعون و اطرافیان او وارد شد:
نخست این که عمل موسی ع درخور چنین عکس العمل شدیدی نیست.
دیگر این که فراموش نکنید او با خود دلائلی دارد که ظاهر آن موجه به نظر می رسد،و مبارزه با چنین مردی خطرناک است.
سوم اینکه نیازی به اقدام شما نیست،چرا که اگر دروغگو باشد خدا کار او را می سازد،اما این احتمال را هم بدهید که راست بگوید و خدا کار ما را بسازد! *** مؤمن آل فرعون به این مقدار هم قناعت نکرد و باز ادامه داد،با لحنی
دوستانه و خیرخواهانه آنها را مخاطب ساخته،چنین گفت:"ای قوم من!امروز حکومت در این سرزمین پهناور مصر به دست شما است،و از هر نظر غالب و پیروزید،این نعمتهای فراوان را کفران نکنید،اگر عذاب الهی به سراغ ما آید چه کسی ما را یاری خواهد کرد"؟!( یٰا قَوْمِ لَکُمُ الْمُلْکُ الْیَوْمَ ظٰاهِرِینَ فِی الْأَرْضِ فَمَنْ یَنْصُرُنٰا مِنْ بَأْسِ اللّٰهِ إِنْ جٰاءَنٰا ).
این احتمال نیز وجود دارد که منظور وی این بوده:شما امروز همه گونه قدرت در دست دارید و هر تصمیمی بخواهید در باره موسی ع می گیرید،ولی مغرور این قدرت نشوید،و پیامدهای احتمالی آن را فراموش نکنید.
این سخنان ظاهرا در"اطرافیان فرعون"بی اثر نبود،آنها را ملایم ساخت، و از خشمشان فرو کاست.
ولی فرعون در اینجا سکوت را برای خود جایز ندید کلام او را قطع کرده چنین گفت:"مطلب همان است که گفتم"من جز آنچه را که معتقدم به شما دستور نمی دهم به آن معتقدم که موسی حتما باید کشته شود و راهی غیر از این نیست"! ( قٰالَ فِرْعَوْنُ مٰا أُرِیکُمْ إِلاّٰ مٰا أَریٰ ).
"و بدانید من شما را جز به طریق حق و پیروزی دعوت نمی کنم"!( وَ مٰا أَهْدِیکُمْ إِلاّٰ سَبِیلَ الرَّشٰادِ ).
و چنین است حال همه جباران و طاغوتها در طول تاریخ،و در گذشته و امروز که همیشه رای صواب را رای خود می پندارند و به احدی اجازه اظهار نظر در برابر رای خود نمی دهند،آنها به پندارشان عقل کل هستند،و دیگران مطلقا عقل و دانشی ندارند!و این نهایت جهل و حماقت است.
نکته ها:
اشاره
1-مؤمن آل فرعون که بود؟
از آیات قرآن همین قدر استفاده می شود که او مردی بود از فرعونیان که به موسی ایمان آورده بود اما ایمان خود را مکتوم می داشت،در دل به موسی عشق می ورزید و خود را موظف به دفاع از او می دید.
او مردی بود هوشیار و دقیق و وقت شناس و از نظر منطق بسیار نیرومند و قوی که در لحظات حساس به یاری موسی شتافت،و چنان که در دنباله این آیات خواهد آمد او را از یک توطئه خطرناک قتل رهایی بخشید.
اما در روایات اسلامی و سخنان مفسران توصیفات بیشتری در باره او آمده است.
از جمله اینکه بعضی گفته اند:او پسر عمو یا پسر خاله فرعون بود،و تعبیر به "آل فرعون"را نیز شاهد بر این معنی دانسته اند زیرا تعبیر به آل معمولا در مورد خویشاوندان به کار می رود هر چند در مورد دوستان و اطرافیان نیز گفته می شود.
بعضی دیگر او را یکی از پیامبران خدا بنام"حزبیل"یا"حزقیل" می دانند (1).
بعضی روایت کرده اند که او خازن(سرپرست خزائن و گنجینه های)فرعون بوده است (2).
از ابن عباس نقل شده که در میان فرعونیان تنها سه کس به موسی ایمان . .
1) 1) این معنی در روایتی از پیغمبر گرامی اسلام نقل شده است(امالی صدوق طبق نقل تفسیر نور الثقلین جلد 4 صفحه 519)اما با توجه به اینکه حزقیل از پیامبران بنی اسرائیل است این احتمال بعید به نظر می رسد و روایت فوق نیز از نظر سند ضعیف است مگر اینکه حزقیل معروف بنی اسرائیل نباشد بلکه شخص دیگری بوده به این نام
2) 2) این معنی در تفسیر علی بن ابراهیم نیز آمده است(نور الثقلین جلد 4 صفحه 518)
آوردند:مؤمن آل فرعون،و همسر فرعون و آن مردی که قبل از نبوت موسی به او خبر داد که فرعونیان تصمیم دارند تو را به خاطر قتل یکی از اتباعشان به قتل برسانند و هر چه زودتر از مصر بیرون رو(قصص-20).
ولی قرائتی در دست است که نشان می دهد بعد از ماجرای موسی با ساحران گروه قابل ملاحظه ای به موسی ایمان آوردند و ظاهر این است که ماجرای مؤمن آل فرعون بعد از جریان ساحران بود.
بعضی نیز احتمال داده اند که او از بنی اسرائیل بوده که در میان فرعونیان می زیسته و مورد اعتمادشان بوده است،ولی این احتمال بسیار ضعیف به نظر می رسد چرا که با تعبیر"آل فرعون"،و همچنین"یا قوم"(ای قوم من)سازگار نیست، ولی به هر حال نقش مؤثر او در تاریخ موسی و بنی اسرائیل کاملا روشن است، هر چند تمام خصوصیات زندگی او امروز برای ما روشن نیست.
2-تقیه یک وسیله مؤثر مبارزه
"تقیه"یا"کتمان عقیده باطنی"بر خلاف آنچه بعضی می پندارند به معنی ضعف و ترس و محافظه کاری نیست،بلکه غالبا به عنوان یک وسیله مؤثر برای مبارزه با زورمندان و جباران و ظالمان مورد استفاده قرار می گیرد،کشف اسرار دشمن جز از طریق افرادی که از روش تقیه استفاده می کنند ممکن نیست.
ضربات غافلگیرانه بر پیکره دشمن جز از طریق تقیه و کتمان نقشه ها و طرحهای مبارزه صورت نمی گیرد.
و مؤمن آل فرعون نیز تقیه اش برای خدمت به آئین موسی ع و دفاع از حیات او در لحظات سخت و بحرانی بود،چه چیز از این بهتر که انسان فرد مؤمنی در دستگاه دشمن داشته باشد که تا اعماق تشکیلات او نفوذ کند،و از همه چیز با خبر گردد و به موقع دوستان را در جریان بگذارد،و حتی در موقع لزوم
در فکر جباران نفوذ کند و نقشه های آنها را دگرگون سازد؟! آیا اگر مؤمن آل فرعون از روش تقیه استفاده نمی کرد هرگز توانایی انجام این خدمات را داشت؟ لذا در حدیثی از امام صادق ع آمده است:
التقیة دینی و دین آبائی، و لا دین لمن لا تقیة له،و التقیة ترس اللّٰه فی الأرض،لأن مؤمن آل فرعون لو أظهر الإسلام لقتل: "تقیه دین من و دین پدران من است،کسی که تقیه ندارد دین ندارد،تقیه سپر خداوند در روی زمین است،چرا که اگر مؤمن آل فرعون ایمان خود را اظهار داشته بود کشته می شد" (1).
مخصوصا در زمانی که جمعیت مؤمنان در منطقه ای در اقلیت باشند و در چنگال اکثریتی بی منطق و بیرحم گرفتار شوند هیچ عقلی اجازه نمی دهد که با اظهار ایمان جز در مورد ضرورت نیروهای فعال خود را به هدر دهند،بلکه باید در این مقطع خاص با کتمان عقیده نیروها را متشکل و متمرکز و برای قیام نهایی آماده سازند.
شخص پیامبر اسلام ع در آغاز قیامش در مدت چند سال دعوت پنهانی داشت و از همین روش استفاده می کرد،و بعد از مدتی که یارانش فزونی گرفتند و هسته بندی اصلی محکم شد اسلام را رسما اعلام نمود.
در میان پیامبران دیگر ابراهیم ع با تمام شجاعت و قهرمانی که داشت به هنگام تصمیم بر شکستن بتها از روش تقیه استفاده کرد و برنامه خود را از بت پرستان کتمان نمود،و گرنه هرگز موفق نمی شد.
ابو طالب عموی پیامبر اسلام ص شاید تا آخر عمر روش تقیه را از دست نداد،تنها در مقطعهای خاصی ایمان خود را آشکار ساخت،ولی در مواقع دیگر صریحا چیزی نمی گفت تا بتواند نقش مؤثر خود را در حفظ جان پیامبران ص .
1) 1) "مجمع البیان"جلد 8 صفحه 521(ذیل آیات مورد بحث)
در مقابل بت پرستان لجوج و بیرحم و کینه توز ایفا کند.
به هر حال آنچه بعضی از جاهلان و ناآگاهان پنداشته اند که تقیه مخصوص مذهب شیعه است،یا تقیه نشانه ضعف و زبونی است،کاملا بی اساس و دور از منطق است،تقیه در تمام مکتبها بدون استثنا وجود دارد.
برای توضیح بیشتر به جلد دوم همین تفسیر صفحه 373(ذیل آیه 28 آل عمران)و جلد یازدهم صفحه 423(ذیل آیه 106 سوره نحل)مراجعه فرمائید.
3-صدیقون کیانند؟
در بعضی از روایات از پیغمبر گرامی اسلام نقل شده:
الصدیقون ثلاثه "حبیب النجار"مؤمن آل یس الذی یقول"فاتبعوا المرسلین اتبعوا من لا یسالکم اجرا"و"حزقیل"مؤمن آل فرعون و"علی بن ابی طالب" (ع)و هو افضلهم: "نخستین تصدیق کنندگان(پیامبران بزرگ)سه کس بودند:حبیب نجار،مؤمن آل یس همان کسی که به مردم(انطاکیه)می گفت از فرستادگان خدا پیروی کنید،از کسانی پیروی کنید که پاداشی از شما نمی خواهند و خود هدایت یافته اند،و حزقیل مؤمن آل فرعون،و علی بن ابی طالب ع و او از همه برتر است".
این حدیث هم در منابع شیعه و هم در منابع اهل سنت به چشم می خورد" (1).
و به راستی این هر سه در بحرانی ترین لحظات به پیامبران الهی ایمان آوردند و پیشگام و پیشقدم بودند و شایسته نام صدیقند،آنها در راس کسانی قرار دارند که پیامبران الهی را تصدیق کردند،مخصوصا علی ع که از آغاز عمر تا پایان همواره یار و یاور پیامبر اسلام ص بود،و در حیات پیامبر و حتی بعد از رحلت او فداکاری و ایثارگری را به آخرین حد ابراز داشت. .
1) 1) "صدوق"در"امالی"و"ابن حجر"نیز آن را در فصل ثانی از باب 9 از"صواعق"آورده است
[سوره غافر (40): آیات 30 تا 33]
اشاره
وَ قٰالَ اَلَّذِی آمَنَ یٰا قَوْمِ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ مِثْلَ یَوْمِ اَلْأَحْزٰابِ (30) مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ اَلَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ وَ مَا اَللّٰهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعِبٰادِ (31) وَ یٰا قَوْمِ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ یَوْمَ اَلتَّنٰادِ (32) یَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِینَ مٰا لَکُمْ مِنَ اَللّٰهِ مِنْ عٰاصِمٍ وَ مَنْ یُضْلِلِ اَللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ (33)
ترجمه:
30-آن مرد با ایمان گفت:ای قوم من،من بر شما از روزی همانند روز(عذاب)اقوام پیشین خائفم!.
31-از عادتی همچون عادت قوم نوح و عاد و ثمود و کسانی که بعد از آنها بودند(از شرک و کفر و طغیان)می ترسم و خداوند ظلم و ستمی بر بندگانش نمی خواهد.
32-ای قوم!من بر شما از روزی که مردم یکدیگر را صدا می زنند(و از هم یاری می طلبند و صدایشان به جایی نمی رسد)بیمناکم! 33-همان روز که روی می گردانید و فرار می کنید،اما هیچ پناهگاهی در برابر عذاب
خداوند برای شما وجود ندارد،و هر کس را خداوند(بخاطر اعمالش)گمراه سازد،هدایت کننده ای برای او نیست.
تفسیر:
من به شما اخطار می کنم!
مردم مصر به حکم اینکه در آن زمان نیز نسبتا متمدن و با سواد بودند گفتگوهای مورخان را در باره اقوام پیشین،اقوامی همچون قوم نوح و عاد و ثمود که سرزمین آنها غالبا فاصله زیادی از آنها نداشت شنیده بودند،و از سرنوشت دردناک آنها کم و بیش خبر داشتند.
لذا مؤمن آل فرعون بعد از آنکه با نقشه قتل موسی به مخالفت پرداخت و با مقاومت سرسختانه فرعون روبرو شد که دستور قتل را مجددا تایید کرد دست از تلاش و کوشش خود بر نداشت،و نمی بایست بردارد،لذا به این فکر افتاد که این بار دست این قوم سرکش را گرفته و به اعماق تاریخ پیشینیان ببرد،و آنها را از تکرار چنان مصائبی در مورد خودشان بیم دهد،شاید بیدار شوند و در تصمیم خود تجدید نظر کنند،سخن خود را از اینجا شروع کرد"و گفت:ای قوم من! من بر شما از روزی همانند روز مجازات اقوام پیشین می ترسم"( وَ قٰالَ الَّذِی آمَنَ یٰا قَوْمِ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ مِثْلَ یَوْمِ الْأَحْزٰابِ ).
*** سپس به شرح این سخن پرداخت و گفت"من از عادت شومی همانند عادت قوم نوح و عاد و ثمود و کسانی که بعد از آنها بودند بیمناکم"( مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ ) (1).
1) 1) داب(بر وزن ضرب)در اصل به معنی ادامه سیر است و دائب به موجودی گفته می شود که به سیر خود ادامه می دهد سپس به هر عادت مستمری اطلاق شده و منظور در اینجا از دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ ....عادت مستمری است که آنها داشتند و آن استمرار بر شرک و طغیان و ظلم و کفران بود.
این اقوام عادتشان شرک و کفر و طغیان بود،و دیدیم به چه سرنوشتی گرفتار شدند؟گروهی با طوفان کوبنده نابود گشتند،گروهی با تند باد وحشتناک،جمعی با صاعقه های آسمانی،و عده ای با زمین لرزه های ویرانگر! آیا احتمال نمی دهید که شما هم با این اصراری که بر کفر و طغیان دارید گرفتار یکی از این بلاهای عظیم الهی شوید؟!پس به من اجازه دهید که بگویم من از چنین آینده شومی در مورد شما خائفم! آیا دلیلی دارید که شما تافته جدا بافته اید؟و اینگونه عذابهای الهی دامانتان را نخواهد گرفت؟مگر آنها چه کرده بودند که آن چنان گرفتار شدند؟ جز اینکه در برابر دعوت پیامبران الهی ایستادند و گاهی پیامبران را کشتند، و یا تکذیب کردند؟ ولی بدانید هر چه بر سر شما آید از ناحیه خود شما است"چرا که خداوند ظلم و ستمی بر بندگانش نمی خواهد"( وَ مَا اللّٰهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعِبٰادِ ).
آنها را به فضل و کرمش آفریده،و نعمتهای بیشمار به آنها بخشیده،و پیامبرانش را برای هدایت آنها فرستاده است،مخالفت و طغیان بندگان است که موجب آن عذابهای دردناک می شود.
*** سپس افزود:"ای قوم!من بر شما از روزی می ترسم که مردم یکدیگر را صدا می زنند"از هم یاری می طلبند و صدایشان به جایی نمی رسد!( وَ یٰا قَوْمِ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ یَوْمَ التَّنٰادِ ).
"التناد"(در اصل"التنادی"بوده که یای آن حذف شده و کسره دال که دلیل بر آن است بر جای مانده)از ماده"ندا"به معنی صدا زدن است.
مشهور و معروف در میان مفسران این است که "یوم التناد"از اسامی قیامت است،و هر یک برای نامگذاری قیامت به این نام توجهی ذکر کرده،که با هم
شباهت زیادی دارند.
یکی می گوید:به خاطر صدا زدن دوزخیان نسبت به بهشتیان است چنان که قرآن می گوید وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ النّٰارِ أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنٰا مِنَ الْمٰاءِ أَوْ مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ :"دوزخیان،بهشتیان را صدا می زنند که مقداری از آب و روزیهایی که خدا به شما داده است به ما ببخشید"،آنها نیز در پاسخ می گویند: إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ :"خداوند اینها را بر کافران تحریم کرده است" (اعراف-50) (1)و یا به خاطر اینکه مردم یکدیگر را صدا می زنند و به هم پناه می برند و از هم کمک می خواهند.
و یا اینکه فرشتگان آنها را برای حساب صدا می زنند و آنها نیز از فرشتگان استمداد می کنند.
و یا اینکه منادیان محشر ندا می دهند أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ :"لعنت خدا بر ظالمان است"(هود-18).
یا اینکه مؤمن هنگامی که نامه اعمال خود را می بیند از روی شوق فریاد می زند: هٰاؤُمُ اقْرَؤُا کِتٰابِیَهْ :"این نامه اعمال من است،بیایید ای مردم و آن را بخوانید"!(حاقه-19).
و کافر در همین هنگام از وحشت فریاد می کشد: یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ :
"ای کاش نامه اعمال ما به دست ما داده نمی شد"!(حاقه-25).
ولی می توان برای این آیه معنی وسیعتری را در نظر گرفت که"یوم التناد" این دنیا را نیز شامل شود،چرا که"یوم التناد"مفهومش تنها"روز ندا دادن یکدیگر"است،و این تعبیر نشانه نهایت عجز و بیچارگی است در زمانی که کارد .
1) 1) همین معنی در حدیثی در"معانی الاخبار"صدوق از"امام صادق"(ع)نقل شده است
به استخوان می رسد،و افرادی که دستشان از همه جا بریده یکدیگر را صدا می کنند و فریادشان بجایی نمی رسد.
در این جهان نیز"یوم التناد"فراوان است،روزهایی که عذاب الهی نازل می شود،روزهایی که جامعه ها بر اثر گناهان و خطاهایشان به بن بست کشیده می شوند،روزهایی که بحرانها و حوادث سخت همه را تحت فشار قرار می دهد، فرار می کنند و پناهگاهی می جویند اما پناهگاهی وجود ندارد،و همه فریاد می کشند! *** آیه بعد در تفسیر یوم التناد می گوید:"روزی که روی می گردانید و فرار می کنید،اما هیچ پناهگاه و نگهدارنده ای در برابر عذاب الهی برای شما نیست"( یَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِینَ مٰا لَکُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ عٰاصِمٍ ).
آری کسی را که خدا(بر اثر اعمالش)گمراه ساخته هدایت کننده ای برای او نیست"( وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ ).
آنها در این دنیا از طریق هدایت گمراه می شوند و در حجابی از جهل و ضلالت فرو می روند،و در آخرت از طریق بهشت و نعمتهای الهی گمراه خواهند شد.
تعبیر فوق ممکن است تلویحا اشاره ای به گفتار فرعون باشد که می گفت: مٰا أَهْدِیکُمْ إِلاّٰ سَبِیلَ الرَّشٰادِ :"من شما را جز به راه هدایت و راستی دعوت نمی کنم"(همین سوره سه آیه قبل).
[سوره غافر (40): آیات 34 تا 35]
اشاره
وَ لَقَدْ جٰاءَکُمْ یُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا زِلْتُمْ فِی شَکٍّ مِمّٰا جٰاءَکُمْ بِهِ حَتّٰی إِذٰا هَلَکَ قُلْتُمْ لَنْ یَبْعَثَ اَللّٰهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً کَذٰلِکَ یُضِلُّ اَللّٰهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتٰابٌ (34) اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اَللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اَللّٰهِ وَ عِنْدَ اَلَّذِینَ آمَنُوا کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اَللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبّٰارٍ (35)
ترجمه:
34-پیش از این یوسف با دلائل روشن به سراغ شما آمد،ولی شما هم چنان در آنچه او آورده بود تردید داشتید،تا زمانی که از دنیا رفت،گفتید:هرگز خداوند بعد از او رسولی مبعوث نخواهد کرد،اینگونه خداوند هر اسرافکار تردید کننده ای را گمراه می سازد.
35-همانها که در آیات الهی بی آنکه برای آنها آمده باشد به مجادله برمی خیزند، کاری که خشم عظیمی نزد خداوند و نزد کسانی که ایمان آورده اند بار می آورد، اینگونه خداوند بر قلب هر متکبر جباری مهر می نهد.
تفسیر:
متکبران جبار از درک صحیح محرومند
در این آیات هم چنان سخنان مؤمن آل فرعون ادامه می یابد:
در یک بررسی اجمالی در آیات گذشته و آینده و آیات مورد بحث چنین به نظر می رسد که"مؤمن آل فرعون"برای نفوذ در قلب تیره فرعون و فرعونیان و زدودن زنگار کبر و کفر از آنها سخنان خود را در پنج شکل و مقطع مطرح کرد:
"مقطع اول"سخنان دو جانبه و احتیاط آمیز و دعوت آن قوم کافر طغیانگر به پرهیز از ضرر محتمل بود دائر بر اینکه"اگر موسی دروغ بگوید دامن خودش را می گیرد، و اگر راست بگوید دامان ما را می گیرد،بترسید و احتیاط را از دست ندهید".
در"مقطع دوم"آنها را به سیر و مطالعه در احوال اقوام پیشین دعوت می کند،و از اینکه آنها نیز گرفتار چنان سرنوشت شومی شوند آنها را بر حذر می دارند.
در"مقطع سوم"که در آیات مورد بحث مطرح شده قسمتی از تاریخ خودشان را متذکر می شود،تاریخی که چندان فاصله از آنها ندارد و روابط و پیوندهای آن به هم نخورده است،و آن مساله نبوت"یوسف"است که از اجداد موسی بود،و طرز برخورد آنها با دعوت او را مطرح می کند.
در آیه اول می گوید:"پیش از این،یوسف با دلائل روشن برای هدایت شما آمد"( وَ لَقَدْ جٰاءَکُمْ یُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَیِّنٰاتِ ) (1).
"اما شما هم چنان در دعوت او شک و تردید داشتید"( فَمٰا زِلْتُمْ فِی شَکٍّ مِمّٰا جٰاءَکُمْ بِهِ ). .
1) 1) تنها موردی که در قرآن دلالت بر نبوت"یوسف"دارد این آیه است هر چند در سوره یوسف نیز اشاراتی به این معنی هست اما صراحتی ندارد
نه از این جهت که دعوت او پیچیدگی داشت،و نشانه ها و دلائل او کافی نبود،بلکه به خاطر ادامه خودکامگیها،سرسختی نشان دادید،و پیوسته اظهار شک و تردید نمودید.
سپس برای اینکه خود را از هر گونه تعهد و مسئولیت خلاص کنید و به خودکامگی و هوسرانی خویش ادامه دهید"هنگامی که یوسف از دنیا رفت گفتید هرگز خداوند بعد از او رسولی مبعوث نخواهد کرد"( حَتّٰی إِذٰا هَلَکَ قُلْتُمْ لَنْ یَبْعَثَ اللّٰهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً ).
و به خاطر این روش نادرستتان مشمول هدایت الهی نشدید،آری"اینگونه خداوند هر اسرافکار تردید کننده وسوسه گر را گمراه می کند"( کَذٰلِکَ یُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتٰابٌ ).
شما از یک سو راه اسراف و تجاوز از حدود الهی را پیش گرفتید،و از سوی دیگر در همه چیز شک و تردید و وسوسه نمودید،و این دو کار سبب شد که خداوند دامنه لطفش را از شما بر گیرد،و شما را در وادی ضلالت رها سازد،و جز این سرنوشتی در انتظارتان نبود.
اکنون هم اگر در برابر دعوت موسی همان روش را پیش گیرید و به بحث و تحقیق نپردازید،ممکن است او پیامبری باشد از سوی خدا اما نور هدایتش هرگز بر قلوب مستور و محجوب شما نتابد.
*** آیه بعد به معرفی"مسرفان مرتاب"پرداخته می گوید:"آنها کسانی هستند که در آیات الهی بدون اینکه دلیلی برای آنها آمده باشد به مجادله برمی خیزند" ( اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ ) (1). .
1) 1) با اینکه"الذین"بدل از"مسرف مرتاب"است و"مبدل منه"مفرد می باشد بدل آن جمع آمده،زیرا نظر به فرد مشخص نیست،بلکه جنس است
بی آنکه هیچ دلیل روشنی از عقل و نقل برای سخنان خود داشته باشند، در برابر آیات بینات الهی موضعگیری می کنند،و با احتمالات نیش غولی و وسوسه های بی اساس و بهانه جوئیها به مخالفت خود ادامه می دهند.
سپس برای نشان دادن زشتی این عمل می افزاید:"اینگونه جدال بی اساس در مقابل حق خشم عظیمی نزد خداوند و نزد کسانی که ایمان آورده اند برمی انگیزد" ( کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ الَّذِینَ آمَنُوا ) (1).
چرا که"جدال به باطل"و موضعگیری بی دلیل و بی منطق در برابر آیات الهی هم مایه گمراهی مجادله کنندگان،و هم اسباب ضلالت دیگران است،نور حق را در محیط خاموش می کند و پایه های حاکمیت باطل را محکم می سازد.
و در پایان آیه به دلیل عدم تسلیم آنها در مقابل حق اشاره کرده می فرماید "اینگونه خداوند بر قلب هر متکبر جباری مهر می نهد"!( کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبّٰارٍ ) (2).
لجاجتها و عناد در برابر حق پرده ای ظلمانی بر فکر انسان می اندازد و حس تشخیص را از او می گیرد،کار به جایی می رسد که قلب او همچون یک ظرف در بسته مهر شده می گردد که نه محتوای فاسد آن بیرون می آید و نه محتوای صحیح و جانپروری وارد آن می شود. .
1) 1) فاعل"کبر""الجدال"است که از جمله قبلی استفاده می شود،"مقتا" تمیز می باشد،بعضی از مفسران نیز احتمال داده اند که فاعل آن"مسرف مرتاب"بوده باشد،ولی معنی اول بهتر به نظر می رسد.
2) 2) قابل توجه اینکه در این آیه"متکبر و جبار"به عنوان توصیف قلب ذکر شده (هر چند به صورت اضافه است)نه به عنوان توصیف شخص اشاره به اینکه اصل کبر و جباریت از قلب است،و از آنجاست که به سراسر وجود انسان سرایت می کند و تمام اعضا به رنگ تکبر و جباریت در می آید
آری کسانی که به خاطر داشتن این دو صفت زشت"تکبر و جباریت"تصمیم گرفته اند در مقابل حق بایستند و هیچ واقعیتی را پذیرا نشوند خداوند روح حق طلبی را از آنها می گیرد،آن چنان که حق در ذائقه آنها تلخ،و باطل شیرین می آید.
مؤمن آل فرعون با این بیانات کار خود را کرد،و چنان که از آیات بعد نیز استفاده می شود تصمیم فرعون را دائر بر قتل"موسی" ع متزلزل ساخت، و یا حد اقل آن را به تاخیر انداخت،همان تاخیری که سرانجام خطر را از موسی برطرف ساخت و این رسالت بزرگی بود که این مرد هوشیار و شجاع در این مرحله حساس انجام داد،و چنان که بعدا خواهیم دید احتمالا جان خود را بر سر این کار نهاد.
[سوره غافر (40): آیات 36 تا 37]
اشاره
وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا هٰامٰانُ اِبْنِ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَبْلُغُ اَلْأَسْبٰابَ (36) أَسْبٰابَ اَلسَّمٰاوٰاتِ فَأَطَّلِعَ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ کٰاذِباً وَ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ اَلسَّبِیلِ وَ مٰا کَیْدُ فِرْعَوْنَ إِلاّٰ فِی تَبٰابٍ (37)
ترجمه:
36-فرعون گفت:ای هامان!برای من بنای مرتفعی بساز شاید به وسائلی رسم.
37-وسائل(صعود به)آسمانها،تا از خدای موسی آگاه شوم،هر چند گمان می کنم او دروغگو باشد،اینچنین اعمال بد فرعون در نظرش زینت داده شده بود،و او را از راه حق باز داشت،و توطئه فرعون(و فرعون صفتان)جز به نابودی نمی انجامد.
تفسیر:
می خواهم به آسمان روم تا از خدای موسی خبر گیرم!!
گرچه سخنان"مؤمن آل فرعون"این اثر را گذاشت که فرعون را از تصمیم قتل موسی باز داشت،ولی نتوانست فرعون را از مرکب غرور پائین آورد و از شیطنت باز دارد،و در مقابل حق به تسلیم وادار کند،چرا که فرعون شایستگی و لیاقت آن را نداشت،لذا در ادامه اعمال شیطنت آمیز خود به کار تازه ای دست
زد و آن مساله ساختن برج بلند برای صعود به آسمانها و آگاهی از خدای موسی بود!چنان که در آیات مورد بحث می خوانیم:
"فرعون گفت:ای هامان!برای من بنای مرتفعی بساز شاید با وسائل و اسبابی مجهز شوم"( وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا هٰامٰانُ ابْنِ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبٰابَ ).
*** "اسبابی که مرا به آسمانها برساند تا از خدای موسی آگاه شوم،هر چند گمان می کنم او دروغگو باشد"( أَسْبٰابَ السَّمٰاوٰاتِ فَأَطَّلِعَ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ کٰاذِباً ).
آری"این چنین اعمال بد فرعون در نظرش زینت داده شده بود و او را از راه حق باز داشت"( کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ السَّبِیلِ ).
"اما توطئه و مکر فرعون جز به زیان و نابودی نمی انجامد"( وَ مٰا کَیْدُ فِرْعَوْنَ إِلاّٰ فِی تَبٰابٍ ).
"صرح"در اصل به معنی وضوح و روشنی و"تصریح"به معنی آشکار نمودن،سپس به بناهای بلند و به قصرهای زیبا و مرتفع این کلمه اطلاق شده، چرا که کاملا واضح و روشن و آشکار است،بسیاری از مفسران و ارباب لغت به این معنی تصریح کرده اند.
و"تباب"به معنی خسارت و هلاکت است.
نخستین چیزی که در اینجا به نظر می رسد این است که هدف فرعون از این کار چه بود؟ آیا او واقعا در این حد از حماقت بود که فکر می کرد خدای موسی ع در آسمان است و به فرض که در آسمان باشد با ساختن یک بنای بلند که در مقابل کوه های سطح زمین ارتفاع بسیار ناچیزی دارد می تواند به آسمان برود؟! این مساله بسیار بعید به نظر می رسد،چرا که فرعون با تمام غرور و تکبری
که داشته مرد هوشیار و سیاستمداری بود که سالیان دراز ملت عظیمی را در بند نگه داشته بود و با قدرت بر آنها حکومت می کرد،و در مورد چنین اشخاصی هر حرکتی جنبه شیطانی دارد،باید قبل از هر چیز به سراغ تحلیل انگیزه سیاست شیطانی این امر رفت.
ظاهر این است فرعون به عنوان چند هدف دست به چنین کاری زد:
1-او می خواست وسیله ای برای اشتغال فکری مردم و انصراف ذهن آنها از مساله نبوت موسی ع و قیام بنی اسرائیل فراهم آورد،و مساله ساختن این بنای مرتفع که به گفته بعضی از مفسران در زمینی بسیار وسیع با پنجاه هزار مرد بنا و معمار،و کارگران زیاد برای فراهم آوردن وسائل ساخته می شد می توانست مسائل دیگر را تحت الشعاع قرار دهد،و هر چه بنا بالاتر می رود توجه مردم را بیشتر به خود جلب کند،و نقل همه محافل و خبر روز همین موضوع باشد و مساله پیروزی موسی را بر ساحران که ضربه عظیمی بر پیکر قدرت فرعونیان وارد ساخت موقتا به طاق نسیان زند.
2-او می خواست از این طریق کمک مادی و اقتصادی به توده های زحمت کش کند،و کاری هر چند موقت برای بیکاران فراهم سازد تا کمی مظالم او را فراموش کنند و وابستگی مردم از نظر اقتصادی به خزینه او بیشتر گردد.
3-برنامه این بود که بعد از پایان بنا بر فراز آن رود و نگاهی به آسمان کند و احتمالا تیری در کمان گذارد و پرتاب کند و باز گردد،و برای تحمیق مردم بگوید:خدای موسی هر چه بود تمام شد!به سراغ کار خود بروید،و فکرتان راحت باشد! و گرنه برای فرعون روشن بود بنای عظیم او که از چند صد متر تجاوز نمی کرد سهل است از فراز کوه های بسیار مرتفع نیز اگر به آسمان نگاه شود منظره آن همان است که از روی زمین صاف دیده می شود بدون کمترین تغییر.
قابل توجه این که فرعون در برابر موسی ع با گفتن این سخنان و بیان این دستور یک گام عقب نشینی می کند و می گوید:من می خواهم در باره خدای موسی تحقیق کنم" فَأَطَّلِعَ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ "و می افزاید:"هر چند او را دروغگو گمان می کنم"و به این ترتیب از مرحله یقین به خلاف مرحله گمان و شک تنزل می کند.
و نیز قابل توجه اینکه قرآن با جمله" کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ السَّبِیلِ وَ مٰا کَیْدُ فِرْعَوْنَ إِلاّٰ فِی تَبٰابٍ "نخست ریشه اصلی انحراف فرعون را که همان زینت یافتن اعمال زشتش در نظرش به خاطر کبر و غرور و خود خواهی بیان می دارد،سپس نتیجه آن را که گمراهی از طریق حق است،و در مرحله سوم شکست نهایی نقشه های او را اعلام می کند،سه جمله کوتاه با سه محتوای غنی.
مسلما این بازیهای سیاسی برای مدت کوتاهی می تواند مؤثر واقع شود، ولی در دراز مدت قطعا با شکست روبرو خواهد شد.
در بعضی از روایات آمده است که"هامان"بنای برج فرعونی را آن قدر بالا برد که دیگر تند بادها اجازه ادامه کار به بناها نمی دادند،نزد فرعون آمد و به او گفت:دیگر ما قادر نیستیم بر ارتفاع بنا بیفزائیم،و چیزی نگذشت که تند باد سهمگینی وزید و بنا را واژگون کرد (1).
و معلوم شد تمام قدرت نمایی فرعون به یک باد بند است! *** .
1) 1) "بحار الانوار"جلد 13 صفحه 125(نقل از تفسیر علی بن ابراهیم)
[سوره غافر (40): آیات 38 تا 40]
اشاره
وَ قٰالَ اَلَّذِی آمَنَ یٰا قَوْمِ اِتَّبِعُونِ أَهْدِکُمْ سَبِیلَ اَلرَّشٰادِ (38) یٰا قَوْمِ إِنَّمٰا هٰذِهِ اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا مَتٰاعٌ وَ إِنَّ اَلْآخِرَةَ هِیَ دٰارُ اَلْقَرٰارِ (39) مَنْ عَمِلَ سَیِّئَةً فَلاٰ یُجْزیٰ إِلاّٰ مِثْلَهٰا وَ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ اَلْجَنَّةَ یُرْزَقُونَ فِیهٰا بِغَیْرِ حِسٰابٍ (40)
ترجمه:
38-کسی که(از قوم فرعون)ایمان آورده بود گفت:ای قوم!از من پیروی کنید تا شما را به راه صحیح هدایت کنم.
39-ای قوم من!این زندگی دنیا متاع زودگذری است،و آخرت سرای همیشگی است.
40-هر کس عمل بدی انجام دهد جز به مانند آن کیفر داده نمی شود،ولی کسی که عمل صالحی انجام دهد،خواه مرد یا زن،در حالی که مؤمن باشد وارد بهشت می شود و روزی بیحسابی به او داده خواهد شد.
تفسیر:
از من پیروی کنید تا راه راست را به شما نشان دهم
گفتیم"مؤمن آل فرعون"سخنان خود را در چند مقطع بیان کرد،در این
آیات که چهارمین مقطع از سخنان او آمده است که مقصود خود را از طریق دیگری دنبال می کند،و آن توجه دادن به"ناپایداری زندگی دنیا"و"مساله معاد و حشر و نشر"است و توجه به آنها بدون شک تاثیر عمیقی در تربیت انسانها دارد.
نخست می گوید:"کسی که ایمان آورده بود صدا زد ای قوم من!از من پیروی کنید تا من شما را به راه حق ارشاد کنم"( وَ قٰالَ الَّذِی آمَنَ یٰا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِکُمْ سَبِیلَ الرَّشٰادِ ).
در چند آیه قبل از این خواندیم که فرعون می گفت:آنچه من می گویم راه رشد و صلاح است،مؤمن آل فرعون با این سخنش به مقابله و تکذیب فرعون پرداخته،و به جمعیت می فهماند که فریب سخنان وسوسه انگیز فرعون را نخورید که برنامه های او به شکست و بدبختی می انجامد،راه این است که من می گویم،راه تقوا و خدا پرستی.
*** سپس افزود:"ای قوم من!به این دنیا دل نبندید که این زندگی دنیا متاع زودگذری است،و آخرت سرای همیشگی و ابدی شما است"( یٰا قَوْمِ إِنَّمٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا مَتٰاعٌ وَ إِنَّ الْآخِرَةَ هِیَ دٰارُ الْقَرٰارِ ).
گیرم که با هزار مکر و فسون ما پیروز شویم و حق را پشت سر اندازیم، دست به انواع ظلم و ستم دراز کنیم،و دامان ما به خونهای بیگناهان آغشته شود، مگر عمر ما در این جهان چه اندازه خواهد بود؟این چند روز عمر به سرعت می گذرد،و چنگال مرگ گریبان همه را می گیرد،و از فراز قصرهای با شکوه به زیر خاک می کشاند،قرارگاه زندگی ما جای دیگری است.
*** مساله تنها فانی بودن این دنیا و باقی بودن سرای آخرت نیست،مساله مهم مساله حساب و جزاست:"هر کس عمل بدی انجام دهد فقط به اندازه آن به او
کیفر داده می شود،اما کسی که عمل صالحی انجام دهد خواه مرد باشد یا زن در حالی که مؤمن باشد وارد بهشت می شود و روزی بیحسابی به او داده خواهد شد" ( مَنْ عَمِلَ سَیِّئَةً فَلاٰ یُجْزیٰ إِلاّٰ مِثْلَهٰا وَ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ یُرْزَقُونَ فِیهٰا بِغَیْرِ حِسٰابٍ ).
او در این سخنان حساب شده اش از یک سو اشاره به عدالت خداوند در مورد مجرمان می کند که تنها به مقدار جرمشان جریمه می شوند.
و از سوی دیگر اشاره به فضل بی انتهای او که در مقابل یک عمل صالح پاداش بیحساب به مؤمنان داده می شود و هیچگونه موازنه ای در آن رعایت نخواهد شد،پاداشی که هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده و حتی به فکر انسانی خطور نکرده است.
و از سوی سوم لزوم توام بودن ایمان و عمل صالح را یاد آور می شود.
و از سوی چهارم مساوات مرد و زن در پیشگاه خداوند و در ارزشهای انسانی.
به هر حال او با این سخن کوتاه خود این واقعیت را بیان می کند که متاع این جهان گرچه ناچیز است و ناپایدار،ولی می تواند وسیله رسیدن به پاداش بیحساب گردد،چه معامله ای از این پرسودتر؟! ضمنا تعبیر به"مثلها"اشاره به این است که مجازاتهای عالم دیگر شبیه همان کاری است که انسان در این دنیا انجام داده است،شباهتی کامل و تمام عیار.
تعبیر به"غیر حساب"ممکن است اشاره به این مطلب باشد که نگاهداشتن حساب عطایا مخصوص کسانی است که مواهب محدودی دارند و می ترسند اگر حساب را نگه ندارند گرفتار کمبود شوند،اما کسی که خزائن نعمتهای او نامحدود و بی پایان است و هر قدر ببخشد کاستی در آن پیدا نمی شود(زیرا هر قدر از بی نهایت بر دارند باز هم بی نهایت است!)نیاز به حسابگری ندارد.
در اینجا این سؤال پیش می آید که آیا این آیه با آیه ای که می گوید:
"هر کس کار نیکی انجام دهد ده برابر پاداش به او عطا می شود"منافات ندارد؟ " مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثٰالِهٰا "(انعام 160).
در پاسخ باید به این نکته توجه کرد که ده برابر حد اقل پاداش الهی است و لذا در مورد انفاق به هفتصد برابر و بیشتر ارتقا می یابد،و سرانجام به مرحله پاداش بیحساب می رسد که هیچکس جز خدا حد آن را نمی داند.
[سوره غافر (40): آیات 41 تا 46]
اشاره
وَ یٰا قَوْمِ مٰا لِی أَدْعُوکُمْ إِلَی اَلنَّجٰاةِ وَ تَدْعُونَنِی إِلَی اَلنّٰارِ (41) تَدْعُونَنِی لِأَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ أُشْرِکَ بِهِ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ وَ أَنَا أَدْعُوکُمْ إِلَی اَلْعَزِیزِ اَلْغَفّٰارِ (42) لاٰ جَرَمَ أَنَّمٰا تَدْعُونَنِی إِلَیْهِ لَیْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِی اَلدُّنْیٰا وَ لاٰ فِی اَلْآخِرَةِ وَ أَنَّ مَرَدَّنٰا إِلَی اَللّٰهِ وَ أَنَّ اَلْمُسْرِفِینَ هُمْ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ (43) فَسَتَذْکُرُونَ مٰا أَقُولُ لَکُمْ وَ أُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَی اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ (44) فَوَقٰاهُ اَللّٰهُ سَیِّئٰاتِ مٰا مَکَرُوا وَ حٰاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ اَلْعَذٰابِ (45) اَلنّٰارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهٰا غُدُوًّا وَ عَشِیًّا وَ یَوْمَ تَقُومُ اَلسّٰاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ اَلْعَذٰابِ (46)
ترجمه:
41-ای قوم!چرا من شما را به سوی نجات دعوت می کنم،اما شما مرا به سوی آتش می خوانید؟! 42-مرا دعوت می کنید که به خدای یگانه کافر شوم،و شریکهایی که به آن علم ندارم برای او قرار دهم،در حالی که من شما را به سوی خداوند عزیز غفار دعوت می کنم.
43-قطعا آنچه مرا به سوی آن می خوانید نه دعوت(و حاکمیتی)در دنیا دارند و نه در آخرت،و تنها بازگشت ما در قیامت به سوی خدا است،و مسرفان اهل دوزخند.
44-و به زودی آنچه را می گویم به خاطر خواهید آورد،من کار خود را به خداوند یکتا واگذار می کنم که او نسبت به بندگانش بیناست.
45-خداوند او را از نقشه های سوء آنها نگهداشت،و عذابهای شدید بر آل فرعون نازل گردید.
46-عذاب آنها آتش است که هر صبح و شام بر آن عرضه می شوند،و روزی که قیامت بر پا می شود دستور می دهد آل فرعون را در سخت ترین عذابها وارد کنید.
تفسیر:
آخرین سخن!
در پنجمین و آخرین مرحله،"مؤمن آل فرعون"پرده ها را کنار زد، و بیش از آن نتوانست ایمان خود را مکتوم دارد،آنچه گفتنی بود گفت، و آنها نیز-چنان که خواهیم دید-تصمیم خطرناکی در باره او گرفتند.
از قرائن بر می آید که آن قوم لجوج و مغرور و خودخواه در برابر سخنان این مرد شجاع و با ایمان سکوت نکردند،و متقابلا از مزایای شرک سخن گفتند، و او را به بت پرستی دعوت نمودند.
لذا او فریاد زد و گفت:"ای قوم!چرا من شما را به سوی نجات دعوت می کنم اما شما مرا به سوی آتش می خوانید"؟!( وَ یٰا قَوْمِ مٰا لِی أَدْعُوکُمْ إِلَی النَّجٰاةِ وَ تَدْعُونَنِی إِلَی النّٰارِ ).
من سعادت شما را می طلبم،و شما بدبختی مرا،من شما را به شاهراه هدایت می خوانم و شما مرا به بیراهه می خوانید.
*** آری"شما مرا دعوت می کنید که به خدای یگانه کافر شوم و شریکهایی که به آن علم ندارم برای او قرار دهم،در حالی که من شما را به سوی خداوند عزیز غفار دعوت می کنم"( تَدْعُونَنِی لِأَکْفُرَ بِاللّٰهِ وَ أُشْرِکَ بِهِ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ وَ أَنَا أَدْعُوکُمْ إِلَی الْعَزِیزِ الْغَفّٰارِ ).
از آیات مختلف قرآن و نیز تاریخ مردم مصر به خوبی استفاده می شود که آنها علاوه بر پرستش فراعنه بتهای فراوانی نیز داشتند،چنان که در آیه 127 سوره اعراف می خوانیم که اطرافیان فرعون به او گفتند:" أَ تَذَرُ مُوسیٰ وَ قَوْمَهُ لِیُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ یَذَرَکَ وَ آلِهَتَکَ ":"آیا اجازه می دهی که موسی و قومش در زمین فساد کنند و تو و خدایانت را ترک گویند"؟! یوسف نیز در زندان فراعنه به هم بندهای خود گفت:" أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ ":"آیا معبودهای پراکنده بهترند یا خداوند یگانه قهار"؟!(یوسف آیه 39).
به هر حال مؤمن آل فرعون در یک مقایسه روشن به آنها یاد آوری کرد که دعوت شما دعوت به سوی شرک است،چیزی که حد اقل دلیلی بر آن وجود ندارد، و راهی است تاریک و خطرناک،اما من شما را به راهی روشن،راه خداوند عزیز و توانا،راه خداوند غفار و بخشنده دعوت می کنم.
تعبیر به"عزیز"و"غفار"از یک سو اشاره به این مبدء بزرگ بیم و امید
است و از سوی دیگر اشاره ای به نفی الوهیت بتها و فراعنه که نه عزتی در آنان است و نه عفو و گذشتی! *** سپس افزود:"قطعا آنچه مرا به سوی آن می خوانید نه دعوتی در دنیا دارد و نه در آخرت(این بتها هرگز رسولانی به سوی مردم نفرستاده اند تا آنها را به سوی خود دعوت کنند و نه در آخرت می توانند حاکمیت بر چیزی داشته باشند" ( لاٰ جَرَمَ أَنَّمٰا تَدْعُونَنِی إِلَیْهِ لَیْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِی الدُّنْیٰا وَ لاٰ فِی الآخرة) (1).
این موجودات بی حس و شعور،هرگز مبدء حرکتی نبوده اند و نخواهند بود،نه سخنی می گویند،نه رسولانی دارند و نه دادگاه و محکمه ای،خلاصه نه گرهی از کار کسی می گشایند نه می توانند گرهی در کار کسی بزنند.
و به همین دلیل،باید بدانید"تنها بازگشت ما در قیامت به سوی خدا است" ( وَ أَنَّ مَرَدَّنٰا إِلَی اللّٰهِ ).
او است که رسولان خود را برای هدایت انسانها فرستاده،و او است که آنها را در برابر اعمالشان پاداش و کیفر می دهد.
و نیز باید بدانید که"اسرافکاران و متجاوزان اهل دوزخند"( وَ أَنَّ الْمُسْرِفِینَ هُمْ أَصْحٰابُ النّٰارِ ).
به این ترتیب"مؤمن آل فرعون"سرانجام ایمان خود را آشکار ساخت، و خط توحیدی خویش را از خط شرک آلود آن قوم جدا کرد،دست رد بر سینه آن نامحرمان زد و یک تنه با منطق گویایش در برابر همه آنها ایستاد. .
1) 1) "لا جرم"چنان که قبلا هم گفته ایم ترکیبی است از کلمه"لا"و"جرم"بر وزن حرم)که در اصل به معنی قطع کردن و چیدن میوه است،این ترکیب مفهومش این است که چیزی نمی تواند این کار را قطع کند و مانع از آن شود،لذا رویهمرفته به معنی"قطعا"و"ناچار" و گاه به معنی سوگند به کار می رود
و در آخرین سخنش با تهدیدی پر معنی گفت:"به زودی آنچه را من امروز به شما می گویم به خاطر خواهید آورد،و هنگامی که آتش خشم و غضب الهی دامانتان را در این جهان و آن جهان می گیرد به صدق گفتار من پی می برید" ( فَسَتَذْکُرُونَ مٰا أَقُولُ لَکُمْ ).
اما افسوس که آن زمان دیر است،اگر در آخرت باشد راه بازگشت وجود ندارد،و اگر در دنیا باشد به هنگام نزول عذاب تمام درهای توبه بسته می شود.
سپس افزود:"من تمام کارهای خود را به خداوند یگانه یکتا واگذار می کنم که او نسبت به بندگانش بینا است"( وَ أُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَی اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ ).
و به همین دلیل نه از تهدیدهای شما می ترسم،و نه کثرت و قدرت شما و تنهایی من مرا به وحشت می افکند،چرا که سرتاپا خود را به کسی سپرده ام که قدرتش بی انتها است و از حال بندگانش به خوبی آگاه است.
این تعبیر ضمنا دعای مؤدبانه ای بود از این مرد با ایمان که در چنگال قومی زورمند و بیرحم گرفتار بود،تقاضایی بود مؤدبانه از پیشگاه پروردگار که در این شرائط او را در کنف حمایت خویش قرار دهد.
*** خداوند هم این بنده مؤمن مجاهد را تنها نگذاشت،و چنان که در آیه بعد می خوانیم:"خداوند او را از نقشه های شوم و سوء آنها نگه داشت"( فَوَقٰاهُ اللّٰهُ سَیِّئٰاتِ مٰا مَکَرُوا ).
تعبیر به"سیئات ما مکروا"نشان می دهد که اجمالا توطئه های مختلفی بر ضد او چیدند،اما این توطئه ها چه بود؟قرآن سر بسته بیان کرده است، طبعا انواع مجازاتها و شکنجه ها و سرانجام قتل و اعدام بوده است،اما لطف الهی همه آنها را خنثی کرد.
در بعضی از تفاسیر آمده است که او با استفاده از یک فرصت مناسب خود را به موسی رسانید،و همراه بنی اسرائیل از دریا عبور کرد و نیز گفته شده است که وقتی تصمیم بر قتل او گرفتند او به کوهی متواری شد و از نظرها پنهان گشت (1).
این دو منافاتی با هم ندارند ممکن است نخست در بیرون شهر مخفی شده باشد،تا بعدا به بنی اسرائیل ملحق گردد.
جزئی از این توطئه ها ممکن است توطئه تحمیل بت پرستی و بیرون کردن او از خط توحید بوده که خداوند این را هم از او بر طرف ساخت، و او را در مسیر ایمان و توحید و تقوا راسخ قدم کرد.
ولی در مقابل"عذابهای شدیدی بر آل فرعون نازل گردید"( وَ حٰاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذٰابِ ) (2).
عذاب و مجازات الهی همه اش دردناک است،اما تعبیر به"سوء العذاب" نشان می دهد که خداوند عذاب دردناک تری برای این گروه انتخاب فرمود این همان چیزی است که در آیه بعد به آن اشاره می کند.
*** و می فرماید"مجازات دردناک آنها همان آتش است که هر صبح و شام بر آن عرضه می شوند"( اَلنّٰارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهٰا غُدُوًّا وَ عَشِیًّا ) (3).
"و روزی که قیامت برپا می گردد دستور می دهد آل فرعون را در اشد عذاب وارد کنید"( وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذٰابِ ). . . .
1) 1) "مجمع البیان"ذیل آیه مورد بحث
2) 2) "حاق"به معنی اصابت کرد و نازل شد تفسیر شده است ولی این احتمال را نیز داده اند که اصل آن"حق"بوده که یک قاف آن تبدیل به الف شده و حاق شده(مفردات راغب ماده حاق)ضمنا"سوء العذاب"از قبیل اضافه صفت به موصوف است،و در اصل "العذاب السوء"بوده است
3) 3) "النار"بدل از"سوء العذاب"است
قابل توجه این که اولا تعبیر به آل فرعون می کند که اشاره به خاندان و اطرافیان و اصحاب گمراه او است،جایی که آنها گرفتار چنین سرنوشتی شوند تکلیف خود فرعون روشن است.
ثانیا:می گوید آنها صبح و شام بر آتش عرضه می شوند اما در قیامت آنها را وارد اشد عذاب می کند،این به خوبی دلالت دارد که عذاب اول عذاب برزخی است که بعد از این دنیا و قبل از قیام قیامت است و کیفیت آن عرضه و نزدیکی به آتش دوزخ است،عرضه ای که هم روح و جان را به لرزه در می آورد و هم جسم را تحت تاثیر قرار می دهد.
ثالثا:تعبیر به"غدو"و"عشی"(صبح و شام)یا اشاره به دوام این عذاب است چنان که می گوئیم فلان کس صبح و شام مزاحم ما است،یعنی همواره و همیشه،و یا اشاره به انقطاع عذاب برزخی است که تنها در مواقع صبح و شام که مواقع قدرت نمایی فراعنه و عیش و نوش آنها بوده به آن گرفتار می شوند.
از تعبیر"غدو"و"عشی"(صبح و شام)نیز نباید تعجب کرد که مگر در عالم برزخ چنین اموری هست؟زیرا از آیات قرآن استفاده می شود که حتی در قیامت صبح و شام نیز وجود دارد، چنان که در آیه 62 سوره مریم می خوانیم: وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیهٰا بُکْرَةً وَ عَشِیًّا :"برای آنها(بهشتیان)صبح و شام روزهای مخصوصی است".
این منافات با دائمی بودن نعمتهای بهشتی ندارد،چنان که در آیه 35 سوره رعد آمده است" أُکُلُهٰا دٰائِمٌ وَ ظِلُّهٰا "،زیرا ممکن است در عین دوام نعمت روزیها و الطاف مخصوصی در این دو وقت نصیب بهشتیان گردد.
نکته ها:
اشاره
1-سرگذشت مؤمن آل فرعون یک درس بزرگ مبارزه با طاغوتها
ادیان الهی و مکتبهای آسمانی که در برابر طاغوتها و جباران ظاهر شدند در آغاز بوسیله گروه اندکی عرضه شد آنها اگر می خواستند از کمی نفرات وحشت کنند و کثرت مخالفان را دلیل بر حقانیت آنها بشمرند هرگز این مکتبها رشد نمی کرد.
اصل اساسی که بر تمام برنامه های آنها حاکم بود همان است که امیر مؤمنان علی ع در گفتار پرمحتوایش بیان فرموده:
ایها الناس لا تستوحشوا فی طریق الهدی لقلة اهله: "ای مردم در طریق هدایت از کمی نفرات هرگز وحشت نکنید" (1).
مؤمن آل فرعون سمبلی بود از این مکتب،و رهروی بود از پیشقدمان این راه،و نشان داد که یک انسان با عزم و اراده راسخ ناشی از ایمان می تواند حتی در اراده فراعنه جبار اثر بگذارد و پیامبر بزرگی را از خطر برهاند.
تاریخ زندگی این مرد شجاع و هوشیار نشان می دهد که همیشه باید حرکات طرفداران حق حساب شده باشد،گاه باید ایمان را اظهار کرد و فریاد کشید، گاه باید برای هدفهای"کوتاه مدت"و"دراز مدت"ایمان را مکتوم داشت.
و تقیه چیزی جز این نیست که انسان به خاطر هدفهای مقدسش اعتقاد خود را در مقطع خاصی مکتوم دارد.
همانگونه که مجهز بودن به سلاح ظاهری برای درهم کوبیدن دشمن لازم است سلاح برنده منطق نیز ضروری است که تاثیرش از سلاح ظاهر به مراتب بیشتر است:لذا کاری را که مؤمن آل فرعون با منطق خود انجام داد در آن شرائط خاص از هیچ سلاحی ساخته نبود. .
1) 1) "نهج البلاغه"خطبه 201
و بالآخره داستان مؤمن آل فرعون نشان می دهد که خدا اینگونه افراد با ایمان را تنها نمی گذارد و در برابر خطرات در پناه لطف خودش قرار می دهد.
این نکته نیز قابل توجه است که"مؤمن آل فرعون"طبق بعضی از روایات سرانجام به شهادت رسید،و اینکه قرآن می گوید خداوند او را از توطئه های شوم فرعونیان رهایی بخشید،منظور این است که او را از انحراف عقیده و تحمیل کفر و شرک بر او حفظ کرد (1).
2-تفویض کار به خدا
در باره اهمیت واگذاری کار خویش به خدا و توکل بر پروردگار همین بس که در حدیثی از امیر مؤمنان علی ع آمده است:
الایمان له اربعة ارکان التوکل علی اللّٰه و تفویض الامر الی اللّٰه عز و جل و الرضا بقضاء اللّٰه و التسلیم لامر اللّٰه :ایمان چهار رکن دارد:توکل بر خدا،واگذاری کار خویش به او و راضی بودن به قضای الهی و تسلیم در برابر فرمان خداوند" (2).
امام صادق ع فرمود:"
المفوض امره الی اللّٰه فی راحة الابد،و العیش الدائم الرغد،و المفوض حقا هو العالی عن کل همة دون اللّٰه: "کسی که کار خود را به خدا واگذارد در راحت ابدی و زندگی جاودانه پر برکت است،و کسی که حقیقتا کار خود را به خدا واگذارد برتر از آن است که به غیر او بیندیشد" (3).
"تفویض"چنان که راغب در مفردات می گوید:به معنی"رد کردن" . . .
است،بنا بر این"تفویض امر به خدا"به معنی واگذار نمودن کار خویش به او است،نه به این معنی که انسان دست از تلاش و کوشش بردارد که این بطور مسلم تحریفی است در معنی"تفویض"بلکه به این معنی است که نهایت کوشش و تلاش و جهاد را به کار گیرد،و هنگامی که در برابر موانع سخت قرار گرفت وحشت نکند دست پاچه نشود و دلسرد نگردد بلکه کار خود را به خدا واگذارد،و با عزمی راسخ به جهاد و تلاش ادامه دهد.
"تفویض"گرچه از نظر مفهوم با"توکل"شباهت زیادی دارد ولی مرحله ای برتر از آن است،چرا که"حقیقت توکل"خدا را وکیل خویش دانستن است،ولی تفویض مفهومش واگذاری مطلق به او است،زیرا بسیار می شود که انسان وکیلی انتخاب می کند ولی به نظارت خویش نیز ادامه می دهد،اما در مقام تفویض هیچ نظری از خود ندارد.
3-عالم برزخ
"برزخ"چنان که از نامش پیدا است عالمی است واسطه در میان این جهان و جهان دیگر،در قرآن مجید به همان اندازه که در باره عالم قیامت فراوان صحبت شده در باره برزخ بحث کمی دیده می شود،به همین دلیل هاله ای از ابهام آن را فرا گرفته،و خصوصیات و جزئیات آن چندان روشن نیست.حقیقت این است که آگاهی بر خصوصیات برزخ تاثیر زیادی بر مسائل اعتقادی نمی گذارد و شاید به همین جهت کمتر در باره آن در کتاب اللّٰه بحث شده است،ولی این نکته را نباید فراموش کرد که قرآن اصل وجود عالم برزخ را با صراحت بیان داشته است.
از جمله آیاتی که به وضوح از وجود چنین عالمی خبر می دهد آیات مورد بحث است آنجا که می گوید:"آل فرعون قبل از قیام قیامت هر صبح و شام از طریق عرضه شدن بر آتش مجازات می شوند"این چیزی جز"عذاب برزخی"
نیست.
از سوی دیگر آیاتی که در باره حیات جاویدان شهیدان بعد از مرگ سخن می گوید،و از پاداشهای فوق العاده آنها بحث می کند گواه بر وجود"نعمتهای برزخی"است.
قابل توجه اینکه در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام ص می خوانیم که فرمود:
ان احدکم اذا مات عرض علیه مقعده بالغداة و العشی،ان کان من اهل الجنة فمن الجنة،و ان کان من اهل النار فمن النار،یقال هذا مقعدک حیث یبعثک اللّٰه یوم القیامة!:
"هنگامی که یکی از شما از دنیا می رود جایگاه او را هر صبح و شام به او نشان می دهند،اگر بهشتی باشد جایگاهش را در بهشت،و اگر دوزخی باشد جایگاهش را در آتش،و به او می گویند:این جایگاه تو در روز قیامت است" (و همین امر باعث شادی یا عذاب روح او می شود) (1).
امام صادق ع می فرماید:
ذلک فی الدنیا قبل یوم القیامة لان فی نار القیامه لا یکون غدو و عشی،ثم قال ان کانوا یعذبون فی النار غدوا و عشیا ففیها بین ذلک هم من السعداء،لا و لکن هذا فی البرزخ قبل یوم القیامة ا لم تسمع قوله عز و جل: وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذٰابِ :
"این در دنیا قبل از روز قیامت است،زیرا آتش قیامت صبح و شام ندارد سپس فرمود:اگر آنها در قیامت تنها صبح و شام در آتش دوزخ عذاب شوند در میان این دو باید سعادتمند باشند،چنین نیست،این مربوط به برزخ است پیش از روز .
1) 1) این روایت را"بخاری"و"مسلم"در صحیح خود نقل کرده اند(طبق نقل طبرسی و در المنثور و قرطبی ذیل آیات مورد بحث)در"صحیح مسلم"بابی برای این موضوع منعقد شده و در آن روایات متعددی آمده است به جلد چهار صحیح مسلم صفحه 2199 مراجعه شود
قیامت،آیا سخن خدا را(بعد از این جمله)نشنیده ای که می فرماید:"هنگامی که قیامت برپا می گردد فرمان داده می شود آل فرعون را در اشد عذاب وارد کنید" (1).
امام نمی فرماید:در قیامت صبح و شام نیست،بلکه می فرماید آتش دوزخ جاودانه است و صبح و شام ندارد،آنچه مجازاتش صبح و شام دارد عالم برزخ است، سپس به جمله بعد که سخن از قیامت می گوید به عنوان قرینه ای بر اینکه جمله قبل مربوط به برزخ است استدلال می فرماید.
در باره برزخ و دلائل آن در جلد 14 صفحه 314 به بعد(ذیل آیه 100 سوره مؤمنون)به طور مشروح بحث کرده ایم.
1) 1) "مجمع البیان"جلد 8 صفحه 526.
[سوره غافر (40): آیات 47 تا 50]
اشاره
وَ إِذْ یَتَحٰاجُّونَ فِی اَلنّٰارِ فَیَقُولُ اَلضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اِسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُنّٰا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّٰا نَصِیباً مِنَ اَلنّٰارِ (47) قٰالَ اَلَّذِینَ اِسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُلٌّ فِیهٰا إِنَّ اَللّٰهَ قَدْ حَکَمَ بَیْنَ اَلْعِبٰادِ (48) وَ قٰالَ اَلَّذِینَ فِی اَلنّٰارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ اُدْعُوا رَبَّکُمْ یُخَفِّفْ عَنّٰا یَوْماً مِنَ اَلْعَذٰابِ (49) قٰالُوا أَ وَ لَمْ تَکُ تَأْتِیکُمْ رُسُلُکُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا بَلیٰ قٰالُوا فَادْعُوا وَ مٰا دُعٰاءُ اَلْکٰافِرِینَ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ (50)
ترجمه:
47-به خاطر بیاور هنگامی را که در آتش دوزخ با هم محاجه می کنند،ضعفا به مستکبران می گویند:ما پیرو شما بودیم آیا(امروز)سهمی از آتش را بجای ما پذیرا
می شوید؟! 48-مستکبران می گویند:ما همگی در آن هستیم،خداوند در میان بندگانش(به عدالت) حکم کرده است.
49-و آنها که در آتشند به خازنان جهنم می گویند:از پروردگارتان بخواهید یک روز عذاب را از ما بردارد.
50-آنها می گویند:آیا پیامبران شما با دلائل روشن به سراغتان نیامدند؟می گویند:آری آنها می گویند:پس هر چه می خواهید دعا کنید،ولی دعای کافران(به جایی نمی رسد و)جز در ضلالت نیست.
تفسیر:
محاجه ضعفا و مستکبران در دوزخ!
از آنجا که مؤمن آل فرعون در پایان سخنانش جمعیت فرعونیان را به مساله قیامت و عذاب دوزخ توجه داد،آیات مورد بحث رشته سخن را در همین زمینه به دست گرفته و دنبال می کند،و صحنه هایی از گفتگوی پرخاشگرانه دوزخیان را در دل آتش منعکس می سازد.
نخست می فرماید:"بخاطر بیاور هنگامی را که آنها در آتش دوزخ محاجه و گفتگو می کنند،"ضعفا"به"مستکبران"می گویند:ما پیروان شما بودیم، آیا اکنون سهمی از عذاب و نصیبی از آتش دوزخ را بجای ما پذیرا می شوید"؟ ( وَ إِذْ یَتَحٰاجُّونَ فِی النّٰارِ فَیَقُولُ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُنّٰا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّٰا نَصِیباً مِنَ النّٰارِ ) (1).
منظور از"ضعفا"کسانی هستند که علم کافی و استقلال فکری نداشتند، چشم و گوش بسته به دنبال سردمداران کفر حرکت می کردند که قرآن از آنها .
1) 1) بعضی تصور کرده اند که مرجع ضمیر در"یتحاجون"آل فرعون می باشد، ولی قرائن موجود در این آیات نشان می دهد که آیه مفهوم وسیعی دارد و همه کفار را شامل می شود
به عنوان مستکبران یاد کرده است:
بدون شک این پیروان در آنجا می دانند که رهبران آنها نیز خود گرفتار عذابند،و کمترین توانایی برای دفاع از آنها ندارند اما چرا این پیروان به آنها پناه می برند و تقاضا می کنند سهمی از عذابشان را بپذیرند؟! بعضی گفته اند این به خاطر آن است که در این جهان عادت کرده بودند در حوادث سخت به آنها پناه برند،در آنجا نیز ناخودآگاه به سوی این امر کشیده می شوند.
ولی بهتر این است که گفته شود این یک نوع سخریه و ملامت و سرزنش نسبت به آنها است،تا معلوم شود تمام ادعاهای آنها پوشالی و خالی از حقیقت بوده است (1).
قابل توجه این که از امیر مؤمنان علی ع نقل شده در یکی از روزهای "غدیر"خطبه ای خواند و ضمن دعوت مردم به توحید الهی آنها را به طاعت کسانی که خداوند امر به اطاعت آنها کرده است توجه داد و آیه فوق را یادآور شد، سپس افزود:
ا فتدرون الاستکبار ما هو؟هو ترک الطاعة لمن امروا بطاعته، و الترفع علی من ندبوا الی متابعته،و القرآن ینطق من هذا کثیرا،ان تدبره متدبر زجره،و وعظه!:
"آیا می دانید استکبار چیست؟ترک اطاعت کسانی که مامور به اطاعت آنها هستید و خود برتربینی نسبت به آنها،قرآن از این مقوله سخن بسیار می گوید،به گونه ای که اگر انسان در آن بیندیشد او را اندرز می دهد و از خلاف باز می دارد" (در حقیقت امام ع با این تعبیرات زنده و روشن می خواهد راه عذر را بر کسانی که وصایای پیامبر ص را در روز غدیر فراموش کردند و دنبال دگران رفتند .
1) 1) "تبعا"جمع تابع است،و بعضی احتمال داده اند که مصدر باشد و اطلاق مصدر بر اشخاصی که موصوف به صفتی هستند معمول است یعنی ما عین تبعیت برای شما بودیم!
هشدار دهد) (1).
*** به هر حال مستکبران در پاسخ این سخن سکوت نمی کنند اما جوابی می گویند که از نهایت ضعف و زبونی آنها حکایت دارد،چنان که قرآن در آیه بعد به آن اشاره کرده می فرماید:"مستکبران می گویند:ما و شما همگی در این آتش دوزخیم،و سرنوشت مشترکی داریم،خداوند در میان بندگانش به عدالت حکم کرده است"!( قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا کُلٌّ فِیهٰا إِنَّ اللّٰهَ قَدْ حَکَمَ بَیْنَ الْعِبٰادِ ).
اگر می توانستیم مشکلی را از شما حل کنیم از خودمان حل می کردیم، هیچ کاری از ما در اینجا ساخته نیست،نه دفع عذاب از شما و نه از خودمان، و نه حتی پذیرش بخشی از مجازات شما.
قابل توجه اینکه در آیه 21 سوره ابراهیم همین پیشنهاد ضعفا در برابر مستکبران مطرح شده و در آنجا می خوانیم:مستکبران در جواب می گویند: لَوْ هَدٰانَا اللّٰهُ لَهَدَیْنٰاکُمْ سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ جَزِعْنٰا أَمْ صَبَرْنٰا مٰا لَنٰا مِنْ مَحِیصٍ :
"اگر خدا ما را(به سوی راه رهایی از عذاب)هدایت کرده بود ما نیز شما را هدایت می کردیم(کار از اینها گذشته است)چه بیتابی کنیم و چه شکیبایی تفاوتی ندارد"!پیدا است که این دو جواب منافاتی با هم ندارد و مکمل یکدیگر است.
*** اینجا که دست آنها از هر وسیله ای کوتاه می شود رو به سوی خازنان دوزخ و ماموران عذاب می کنند"و این دوزخیان به خازنان جهنم می گویند شما از پروردگارتان بخواهید یک روز عذاب را از ما بر دارد"( وَ قٰالَ الَّذِینَ فِی النّٰارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّکُمْ یُخَفِّفْ عَنّٰا یَوْماً مِنَ الْعَذٰابِ ) (2). . .
آنها می دانند که مجازات الهی بر طرف شدنی نیست،تنها تقاضایشان این است که یک روز عذاب الهی از آنان برداشته شود یک روز تخفیف بگیرند نفسی تازه کنند،و اندکی بیاسایند،و به همین قانع هستند! *** ولی مراقبان دوزخ"می گویند:آیا پیامبران شما با دلائل روشن به سراغتان نیامدند"؟و آیا بقدر کافی برای شما اتمام حجت نشد؟( قٰالُوا أَ وَ لَمْ تَکُ تَأْتِیکُمْ رُسُلُکُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ).
در پاسخ"می گویند:آری"( قٰالُوا بَلیٰ ).
ولی خازنان دوزخ به آنان"می گویند:حال که چنین است هر چه می خواهید دعا کنید،اما بدانید دعای کافران بجایی نمی رسد و ضایع و نابود می شود"! ( قٰالُوا فَادْعُوا وَ مٰا دُعٰاءُ الْکٰافِرِینَ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ ).
شما خود معترفید که پیامبران الهی با دلائل روشن آمدند،اما به آنها اعتنا نکردید و کافر شدید،بنا بر این هر چه دعا کنید سودی ندارد،چرا که خدا دعای کافران را نمی پذیرد.
جمعی از مفسران در تفسیر جمله اخیر گفته اند منظور این است که شما خودتان دعا کنید زیرا ما بدون اذن پروردگار نمی توانیم دعا کنیم،اشاره به این که وقتی ما چنین اجازه ای نداشته باشیم باید بدانید درهای نجات به روی شما بسته است،درست است که کافر در قیامت مؤمن می شود،اما این ایمان چیزی از آثار کفر او نمی کاهد،لذا هم چنان نام کافر بر او می ماند.
ولی تفسیر اول مناسبتر به نظر می رسد.
[سوره غافر (40): آیات 51 تا 55]
اشاره
إِنّٰا لَنَنْصُرُ رُسُلَنٰا وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ یَوْمَ یَقُومُ اَلْأَشْهٰادُ (51) یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ اَلظّٰالِمِینَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اَللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ اَلدّٰارِ (52) وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی اَلْهُدیٰ وَ أَوْرَثْنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اَلْکِتٰابَ (53) هُدیً وَ ذِکْریٰ لِأُولِی اَلْأَلْبٰابِ (54) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اَللّٰهِ حَقٌّ وَ اِسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ بِالْعَشِیِّ وَ اَلْإِبْکٰارِ (55)
ترجمه:
51-ما به طور مسلم رسولان خود،و کسانی را که ایمان آورده اند،در زندگی دنیا و روزی که گواهان به پا می خیزند،یاری می دهیم.
52-روزی که عذر خواهی ظالمان سودی نمی بخشد،و لعنت خدا از آن آنها و خانه(و جایگاه) بد نیز برای آنها است.
53-ما به موسی هدایت بخشیدیم و بنی اسرائیل را وارثان کتاب(تورات)قرار دادیم.
54-کتابی که مایه هدایت و تذکر برای صاحبان عقل بود.
55-صبر و شکیبایی پیشه کن که وعده خدا حق است و برای گناهت استغفار نما و تسبیح و حمد پروردگارت را هر صبح و شام بجا آور.
تفسیر:
اشاره
ما مؤمنان را یاری می دهیم.
از آنجا که در آیات گذشته سخن از محاجه و گفتگوهای دوزخیان بود که نمی توانند یکدیگر را یاری کنند،و نه کسی به یاری آنها می شتابد،و از آنجا که در آیات پیش از آن نیز سخن از"مؤمن آل فرعون"آن مرد مجاهد و مبارز کم نظیر و حمایت خداوند از او مطرح بود،در آیات مورد بحث به عنوان یک قانون کلی حمایت خویش را از پیامبران و مؤمنان در دنیا و آخرت بیان می دارد.
می فرماید:"ما بطور مسلم رسولان خود و کسانی را که ایمان آورده اند در زندگی دنیا و روز قیامت که گواهان بر پا می خیزند یاری می دهیم"( إِنّٰا لَنَنْصُرُ رُسُلَنٰا وَ الَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهٰادُ ).
حمایتی بیدریغ و مؤکد به انواع تاکید،حمایتی که بی قید و شرط است و به همین جهت انواع پیروزیها را به دنبال دارد،و اعم از پیروزی در منطق و بیان، یا پیروزی در جنگها،یا فرستادن عذاب الهی بر مخالفان و نابود کردن آنان و یا امدادهای غیبی که قلب را تقویت و روح را به لطف الهی نیرومند و قوی می سازد.
در اینجا به تعبیر تازه ای در باره روز قیامت برخورد می کنیم و آن" یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهٰادُ "(روزی که گواهان قیام می کنند)می باشد.
"اشهاد"جمع"شاهد"یا"شهید"است(همانگونه که"اصحاب"جمع
"صاحب"و"اشراف"جمع"شریف"است)و به هر حال به معنی گواهان است.
در اینکه این گواهان کیانند تفسیرهای مختلفی شده است که همه قابل جمع است:
1-منظور فرشتگان مراقب اعمال آدمی است.
2-منظور پیامبران می باشد که گواهان امتها هستند.
3-مقصود فرشتگان و پیامبران و مؤمنانند که گواهان اعمال انسانها می باشند.
اما احتمال اینکه اعضاء پیکر انسان نیز داخل در این بحث باشد بعید به نظر می رسد،زیرا واژه"اشهاد"هر چند معنی گسترده ای دارد اما تعبیر به" یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهٰادُ "(روزی که گواهان قیام می کنند)با آن متناسب نیست.
این تعبیر اشاره به نکته جالبی است و می خواهد بگوید آن روزی که همه خلائق در آن جمعند گواهان در آن محضر بزرگ قیام می کنند،و رسوایی در آنجا بدترین رسوایی است،و پیروزی نیز برترین پیروزی است،ما در آن روز مؤمنان و رسولان خود را یاری می کنیم و بر آبروی آنها در آن محضر بزرگ می افزائیم.
*** اما آن روز روز رسوایی و بدبختی کافران و ظالمان است،چنان که در آیه بعد می افزاید:"همان روزی که عذرخواهی ظالمان سودی نمی بخشد،و لعنت خدا مخصوص آنها است،و خانه و جایگاه بد نیز به آنها تعلق دارد"( یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ الظّٰالِمِینَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّٰارِ ).
از یک سو عذر خواهی آنها در برابر گواهان به جایی نمی رسد و رسوایی در آن محضر بزرگ دامانشان را می گیرد.
از سوی دیگر از رحمت خدا دورند و لعنت که همان بعد معنوی از رحمت است گریبانگیرشان می شود.
و از سوی سوم از نظر جسمانی نیز در شکنجه و عذابند،و در بدترین جایگاه در آتش دوزخ! ***
سؤال
در اینجا سؤال مهمی مطرح می شود و آن اینکه:اگر خداوند وعده پیروزی پیامبران و مؤمنان را به صورت مؤکد داده،پس چرا ما در طول تاریخ شاهد کشتار جمعی از پیامبران و مؤمنان به دست کفار بی ایمان هستیم؟چرا گاه آنها شدیدا در تنگنا واقع می شدند؟و یا از نظر نظامی شاهد شکست بودند؟مگر وعده الهی تخلف پذیر است؟! پاسخ این سؤال با توجه به یک نکته روشن می شود،و آن اینکه:مقیاس سنجش بسیاری از مردم در ارزیابی مفهوم پیروزی بسیار محدود است،آنها پیروزی را تنها در این می دانند که انسان دشمن را به عقب براند و چند روزی حکومت را به دست گیرد.
آنها پیروزی در هدف،و برتری مکتب را به حساب نمی آورند،آنها الگو شدن یک مجاهد شهید را برای نسلهای موجود و آینده در نظر نمی گیرند،آنها عزت و سربلندی در نزد همه آزادگان جهان و جلب خشنودی و رضایت خدا را به هیچ می انگارند.
بدیهی است در چنان ارزیابی محدودی این ایراد پاسخ ندارد، اما اگر دید خود را وسیعتر و افق فکر خود را بازتر کنیم و ارزشهای واقعی را در نظر بگیریم آن گاه به معنی عمیق آیه پی خواهیم برد.
"سید قطب"در تفسیر"فی ظلال"در اینجا سخنی دارد که شاهد ارزنده ای بر این مقصود است.
او قهرمان میدان کربلا حسین عزیز ع را مثال می زند و چنین می گوید:
"حسین رضوان اللّٰه علیه در چنان صحنه بزرگ از یک سو،و دردناک از سوی دیگر، شربت شهادت نوشید،آیا این پیروزی بود یا شکست؟! در مقیاس کوچک و صورت ظاهر شکست بود،اما در برابر حقیقت خالص و مقیاسهای بزرگ پیروزی عظیمی به شمار می آید.
برای هر شهیدی در روی زمین قلوب پاک انسانها می لرزد،عشق و عواطف را برمی انگیزد،و غیرت و فداکاری را در نفوس به جنب و جوش می آورد،همانگونه که حسین(رضوان اللّٰه علیه)چنین کرد.
این سخنی است که هم شیعیان و هم غیر شیعیان از سائر مسلمین،و هم گروه عظیمی از غیر مسلمانان در آن متفق و هم عقیده اند.
چه بسیار شهیدانی که اگر هزار سال زنده می ماندند نمی توانستند به مقدار شهادتشان عقیده و مکتب خود را یاری کنند،و قدرت نداشتند اینهمه مفاهیم بزرگ انسانی را در دلها به یادگار گذارند،و هزاران انسان را با آخرین سخنان خود که با خونشان می نویسند به کارهای بزرگ وادار کنند.
آری این سخنان و خطبه های آخرین که با خط خونین نوشته شده است پیوسته زنده می ماند،و فرزندان و نسلهای آینده را به حرکت در می آورد،و ای بسا تمام تاریخ را در طول قرون و اعصار تحت تاثیر خود قرار می دهد" (1).
باید بر این سخن بیفزائیم که ما شیعیان همه سال با چشم خود آثار حیات امام حسین عزیز ع و دوستان شهیدش را در کربلا می بینیم که جلسات سوگواری آنها سرچشمه چه جنبشهای عظیمی می شود؟! ما با چشم خود شاهد و ناظر حرکت میلیونها نفر مسلمان بیدار در ایام عاشورای حسینی برای ریشه کن ساختن کاخ ظلم و استبداد و استعمار بودیم.
ما با چشم خود دیدیم که این نسل فداکار که درس خویش را در مکتب امام .
1) 1) "تفسیر فی ظلال"جلد 7 صفحه 189
حسین ع و مجالس یادبود و ایام عاشورای او خوانده بود چگونه با دست خالی از هر گونه سلاح قدرتمندترین سلاطین جبار را از تخت خود پائین کشیده اند.
آری ما با چشم دیدیم چگونه خون حسین در عروق آنها به جریان افتاد و تمام محاسبات سیاسی و نظامی ابرقدرتها را بر هم زد.
آیا این پیروزی حسین ع و یارانش نبود که توانستند بعد از 13 قرن چنان قدرت نمایی کنند؟ ***
سؤال دیگر
سؤال دیگری نیز در اینجا مطرح می شود،و آن اینکه آیه فوق می گوید:
در روز قیامت عذر خواهی ظالمان مؤثر نیست،در حالی که در"آیه 36 سوره مرسلات"می خوانیم در آن روز اصلا به آنها اجازه عذر خواهی داده نمی شود وَ لاٰ یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ این دو چگونه با هم سازگار است؟ در پاسخ باید به دو نکته توجه کرد:نخست اینکه روز قیامت مواقفی دارد که شرائط آن با هم متفاوت است،در پاره ای از مواقف زبان از کار می افتد و دست و پا و اعضاء و جوارح به سخن می آیند و گواهی می دهند،اما در پاره ای دیگر از مواقف زبان گشوده می شود و انسان سخن می گوید(چنان که آیات 65 سوره یس از یک سو،و آیات گذشته همین سوره در باره گفتگوها و مشاجرات دوزخیان شاهد این مدعا است).
بنا بر این هیچ مانعی ندارد که در بعضی از مواقف اجازه عذرخواهی به آنها داده نشود؟در حالی که در مواقف دیگر عذرخواهی می کنند اما سودی ندارد.
نکته دیگر اینکه:گاه انسان سخنی می گوید اما بی فایده و بیهوده است، در چنین موارد گویی اصلا سخنی نگفته،بنا بر این جمله"به آنها اجازه عذر خواهی
داده نمی شود"ممکن است به این معنی باشد که عذر خواهی آنها بیهوده است.
*** سپس قرآن یکی از موارد یاری رسولان و پیروزی آنها را در پرتو حمایت الهی بر دشمنان عنوان کرده می گوید:ما به موسی هدایت بخشیدیم و بنی اسرائیل را وارثان کتاب آسمانی(تورات)قرار دادیم"( وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْهُدیٰ وَ أَوْرَثْنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ الْکِتٰابَ ).
هدایتی که خداوند به موسی ارزانی داشت معنی گسترده ای دارد که هم مقام نبوت و وحی را شامل می شود،و هم کتاب آسمانی یعنی تورات،و هم هدایتهایی که در مسیر انجام رسالتش به او داده شد،و معجزاتی که در اختیار او قرار گرفت.
تعبیر به میراث در مورد"تورات"بخاطر این است که بنی اسرائیل نسلی بعد از نسل دیگر آن را در اختیار گرفتند،و می توانستند از آن بهره گیری کنند بی آنکه زحمتی برای آن کشیده باشند،همچون میراثهای معمولی که بدون زحمت در اختیار انسان قرار می گیرد،هر چند آنها این میراث بزرگ الهی را ضایع کردند.
*** در آیه بعد می افزاید:"این کتاب آسمانی هم مایه هدایت بود،هم یاد آوری برای صاحبان عقل"( هُدیً وَ ذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ ) (1).
تفاوت"هدایت"و"ذکری"در این است که هدایت در آغاز کار است، اما"تذکر"به عنوان یادآوری در برابر مسائلی است که انسان قبلا شنیده و به آن ایمان آورده اما از صفحه خاطرش محو شده است،و به تعبیر دیگر کتب آسمانی هم .
1) 1) "هدی و ذکری"ممکن است"مفعول لاجله باشد،و ممکن است"مصدر" به معنی"حال"یعنی"هادیا و مذکرا لاولی الالباب"بعضی احتمالات دیگری داده اند از قبیل بدل و یا خبر مبتدای محذوف بودن ولی مناسب به نظر نمی رسد
آغازگر هدایت است هم تداوم بخش آن.
ولی هم در آغاز،و هم در ادامه کار،بهره واقعی را"اولو الالباب"و صاحبان مغز و اندیشه می برند،نه نابخردان لجوج و نه متعصبان چشم و گوش بسته.
*** در آخرین آیه مورد بحث سه دستور مهم به پیامبر اسلام ص می دهد که در حقیقت دستوراتی است عمومی و همگانی هر چند مخاطب شخص پیامبر ص است.
نخست می گوید:"صبر و شکیبایی پیشه کن که وعده خدا حق است" ( فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ ).
در برابر عناد و لجاجت دشمنان و کارشکنی آنان صبر کن.
در مقابل نادانی جمعی از دوستان و سستی و سهل انگاری و احیانا آزار آنان صبر کن.
و در برابر تمایلات نفس و هوسهای سرکش و خشم و غضب نیز شکیبایی نما.
خلاصه کلید پیروزی تو در تمام زمینه ها صبر و استقامت است.
بدان که وعده خداوند در مورد پیروزی تو و امتت تخلف ناپذیر است،این ایمان به حقانیت وعده الهی تو را در مسیرت دلگرم و پر استقامت می کند،و تحمل ناملایمات را بر تو و مؤمنان آسان می سازد.
در قرآن مجید بارها پیغمبر ص مامور به صبر شده که گاهی به صورت مطلق است،همانند آیه مورد بحث،و بعضی آیات دیگر،و گاه در بعضی موارد مخصوص ذکر شده است مانند آیه 39 و 40 سوره ق" فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ ":"در برابر آنچه آنها می گویند و نسبتهای ناروایی که به تو می دهند صبر کن"در جای دیگر می گوید:"با آن دسته از یارانت که(ظاهرا فقیرند اما هر صبح و شام پروردگار خویش را می خوانند و عبادت می کنند صبر و شکیبایی کن و از آنها جدا
مشو"(کهف-28).
تمام پیروزیهایی که نصیب پیامبر و مسلمانان نخستین شد در سایه همین صبر و استقامت بود،و امروز نیز بدون آن غلبه بر دشمنان فراوان و مشکلات زیاد ممکن نیست.
در دستور دوم می فرماید:"و برای گناهت استغفار کن"(و استغفر لذنبک).
مسلم است پیامبر بخاطر مقام عصمت مرتکب گناهی نمی شد،ولی چنان که گفته ایم این گونه تعبیرات در قرآن مجید در مورد پیغمبر اسلام ص و سایر انبیاء ع اشاره به گناهان نسبی است،چرا که گاهی اعمالی که در مورد افراد عادی عبادت و حسنات است در مورد انبیای بزرگ گناه محسوب می شود چرا که "حسنات الأبرار سیئات المقربین".
یک لحظه غفلت و حتی یک ترک اولی در مورد آنها سزاوار نیست،و به خاطر مقام والا و سطح عالی معرفتشان باید از همه این امور برکنار باشند و هر گاه از آنها سر زند از آن استغفار می کنند.
اما این که بعضی گفته اند منظور گناهان امت است،یا گناهانی که دیگران در مورد پیامبر ص انجام دادند،و یا استغفار در اینجا تعبدی است،بعید به نظر می رسد.
در آخرین دستور می فرماید:"تسبیح و حمد پروردگارت را هر عصر و صبح بجا آور"( وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِبْکٰارِ ).
"عشی"به معنی بعد از ظهر تا قبل از غروب آفتاب است و"ابکار" بین الطلوعین را می گویند.
ممکن است"عشی"و"ابکار"اشاره به دو وقت معین عصرگاهان و صبحگاهان باشد که انسان آمادگی برای حمد و تسبیح الهی دارد،چرا که هنوز مشغول کار روزانه نشده،و یا آن را به پایان رسانیده است.
و ممکن است به معنی دوام حمد و تسبیح در مدت تمام شبانه روز باشد، و این تعبیر معمول است که فی المثل می گوئیم:"صبح و شام از او مراقبت کنید"، یعنی همیشه.
بعضی این حمد و تسبیح را اشاره به نمازهای صبح و عصر یا تمام نمازهای پنجگانه دانسته اند،در حالی که ظاهر تعبیر آیه مفهومی وسیعتر از آن دارد و نمازها می تواند فقط مصداقی از آن باشد.
به هر حال این سه دستور جامع در زمینه خودسازی و آمادگی برای پیروزیها در سایه لطف الهی است،و این زاد و توشه ای است در مسیر وصول به اهداف بزرگ.
قبل از هر چیز تحمل و شکیبایی در برابر شدائد و موانع،سپس پاک ساختن صفحه دل از زنگار گناه و از هر گونه آلودگی،و بعد آراستن آن با یاد پروردگار، آراستنی که تسبیح و حمد به معنی منزه دانستن خداوند از هر گونه عیب و نقص و ستایش او بر هر حسن و کمال را شامل می گردد.
حمد و تسبیحی که در مورد خالق است ولی پرتوش در دل مخلوق نیز می افتد، و او را از عیوب پاک کرده،به صفات کمالیه آراسته می سازد.
[سوره غافر (40): آیات 56 تا 59]
اشاره
إِنَّ اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اَللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ إِنْ فِی صُدُورِهِمْ إِلاّٰ کِبْرٌ مٰا هُمْ بِبٰالِغِیهِ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ إِنَّهُ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْبَصِیرُ (56) لَخَلْقُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ أَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ اَلنّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ (57) وَ مٰا یَسْتَوِی اَلْأَعْمیٰ وَ اَلْبَصِیرُ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ وَ لاَ اَلْمُسِیءُ قَلِیلاً مٰا تَتَذَکَّرُونَ (58) إِنَّ اَلسّٰاعَةَ لَآتِیَةٌ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یُؤْمِنُونَ (59)
ترجمه:
56-کسانی که در آیات خداوند بدون دلیلی که از سوی خدا برای آنها آمده باشد ستیزه جویی می کنند در دلهایشان فقط تکبر(و غرور)است،و هرگز به منظور خود نخواهند
رسید،بنا بر این به خداوند پناه بر که او شنوا و بینا است.
57-آفرینش آسمانها و زمین از آفرینش انسانها مهمتر است ولی اکثر مردم نمی دانند.
58-هرگز نابینا و بینا مساوی نیستند،همچنین کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام داده اند با بدکاران یکسان نخواهند بود،اما کمتر متذکر می شوید.
59-روز قیامت به طور مسلم خواهد آمد،شکی در آن نیست،ولی اکثر مردم ایمان نمی آورند.
تفسیر:
"نابینا"و"بینا"یکسان نیست،همچنین"کافر"و"مؤمن"
در آیات گذشته خداوند پیامبر ص را به صبر و شکیبایی در مقابل مخالفان و نغمه های ناموزون و توطئه های شوم آنها دعوت می کرد،و آیات مورد بحث انگیزه مجادله و ستیزه جوئیهای آنان را در مقابل حق شرح می دهد.
در نخستین آیه می گوید:"کسانی که بدون منطق و دلیلی که از سوی خدا برای آنها آمده باشد در آیات الهی مجادله می کنند،و در سینه هاشان جز تکبر نیست" ( إِنَّ الَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ إِنْ فِی صُدُورِهِمْ إِلاّٰ کِبْرٌ ).
"مجادله"-چنان که قبلا هم اشاره کرده ایم-به معنی مخاصمه و ستیزه جویی در سخن و جر و بحثهای بی منطق است.هر چند گاهی در معنی وسیع اعم از گفتگوی باطل و حق نیز به کار می رود،و تعبیر" بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ "تاکیدی است بر آنچه معمولا از معنی مجادله استفاده می شود،چرا که"سلطان"به معنی دلیل و برهانی است که مایه سلطه انسان بر طرف مقابل می شود.
و تعبیر"اتاهم"اشاره به دلائلی است که از طریق وحی از سوی خدا نازل می گردد،و چون وحی مطمئن ترین طریق برای اثبات حقائق است در اینجا روی آن تکیه شده است.
منظور از"آیات اللّٰه"که آنها در مورد آن مجادله می کردند"معجزات و آیات قرآن"و بحثهای مربوط به مبدء و معاد است که گاه آن را سحر می خواندند،گاه
نشانه جنون و گاه اساطیر الاولین و افسانه های پیشینیان! و به این ترتیب آیه گواه زنده ای بر این حقیقت است که سرچشمه اصلی مجادله کبر و غرور و خودمحوری است،چرا که افراد متکبر و خود محور به خاطر علاقه شدید به خویشتن،به دیگران اعتنا ندارند،افکار خود را حق و نظرات دیگران را هر چه باشد باطل می پندارند،لذا روی سخنان باطل خود ایستادگی به خرج می دهند.
تعبیر به"ان"اشاره به این است که عامل منحصر در اینگونه موارد همان کبر و خود برتربینی است و الا چگونه ممکن است انسان بدون دلیل و مدرک اینهمه بر گفتار خود ایستادگی به خرج دهد.
"صدور"(سینه ها)در اینجا اشاره به قلبها است و منظور از قلب روح و جان و فکر است که در آیات قرآن کرارا به این معنی آمده است.
بعضی از مفسران"کبر"را در آیه فوق به معنی"حسد"تفسیر کرده اند، و عامل مجادله آنها را حسادتشان نسبت به پیامبر ص و مقام معنوی و ظاهری او می دانند،در حالی که کبر در لغت به این معنی نیست،ولی ممکن است ملازم آن باشد، چرا که افراد متکبر و خود محور معمولا حسود نیز هستند،همه مواهب را برای خود می خواهند و از اینکه دیگران از آن بهره گیرند ناراحت می شوند.
سپس می افزاید:"آنها هرگز به منظور خود نخواهند رسید"( مٰا هُمْ بِبٰالِغِیهِ ).
هدف آنان این است که خود را بزرگ ببینند،فخر بفروشند و بر جامعه حکومت کنند،اما جز ذلت و زیر دست بودن بهره ای نخواهند گرفت،نه به هدفی که از کبر و غرور دارند می رسند،و نه به هدفی که برای مجادله های باطل و بی اساس دارند که حق را ابطال کنند و باطل را بر کرسی بنشانند (1). .
1) 1) در اینکه مرجع ضمیر"بالغیه"چیست؟مفسران دو احتمال داده اند:نخست اینکه به"کبر"برگردد،چرا که جمله"ما هم ببالغیه"توصیفی است برای"کبر"،و مفهوم جمله چنین می شود که آنها به مقتضی و هدف تکبرشان نمی رسند(در حقیقت"مضاف" در اینجا حذف شده-"ما هم ببالغی مقتضی کبرهم")دیگر اینکه ضمیر به"جدال"باز گردد که از جمله"یجادلون"استفاده می شود،یعنی آنها به هدف جدال باطل خود که ابطال حق است نمی رسند،اما در اینصورت جمله نمی تواند صفت کبر بوده باشد،و باید عطف بر جمله های قبل گردد،با حذف عاطف
در پایان آیه به پیامبر ص دستور می دهد که از شر اینگونه افراد مغرور و خود خواه و بی منطق به خدا پناه ببرد،می فرماید:"اکنون که چنین است به خدا پناه ببر که او شنوا و بینا است"( فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ ).
هم سخنان بی اساس آنها را می شنود و هم توطئه ها و اعمال زشتشان را می بیند.
نه تنها پیامبر اسلام ص که همه رهروان راه حق باید در طوفانهای حوادث و در برابر ستیزه جویان بی منطق خود را به خدا بسپارند.
لذا یوسف پیامبر بزرگ خدا ع هنگامی که در برابر طوفان سخت هوسهای زلیخا قرار می گیرد می گوید: مَعٰاذَ اللّٰهِ إِنَّهُ رَبِّی أَحْسَنَ مَثْوٰایَ :"به خدا پناه می برم،عزیز مصر صاحب نعمت من است،مقام مرا گرامی داشته،چگونه ممکن است به او خیانت کنم"؟و در آیات گذشته همین سوره نیز از زبان موسی ع خواندیم: إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ مِنْ کُلِّ مُتَکَبِّرٍ لاٰ یُؤْمِنُ بِیَوْمِ الْحِسٰابِ :
"من به پروردگارم و پروردگار شما پناه می برم از هر متکبری که به روز حساب ایمان نمی آورد"(مؤمن 27).
*** و از آنجا که یکی از موارد مهم مجادله کفار در برابر پیامبر اسلام ص مساله معاد و زنده شدن انسانها بعد از مرگ بود،در آیه بعد با یک بیان روشن مسئله
معاد را متذکر می شود می فرماید:"آفرینش آسمانها و زمین از آفرینش انسانها مهمتر و بالاتر است،ولی اکثر مردم نمی دانند"( لَخَلْقُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ ).
کسی که توانایی دارد این کرات عظیم و کهکشانهای وسیع و گسترده را با آن همه عظمت بیافریند،و اداره و تدبیر کند چگونه از احیای مردگان عاجز و ناتوان خواهد بود؟این جهل گروهی از مردم است که به آنها اجازه درک این حقایق را نمی دهد.
غالب مفسران این آیه را پاسخی به مجادله مشرکان در مورد"معاد"دانسته اند (1)ولی بعضی نیز احتمال داده اند که منظور پاسخی است به کبر متکبران مغرور که خود و افکار کوتاهشان را بزرگ می پنداشتند،در حالی که در مقایسه با عظمت عالم هستی ذره ناچیزی بیش نبودند،این معنی از مفهوم آیات چندان دور نیست ولی با توجه با آیات بعد معنی اول مناسبتر به نظر می رسد.
به هر حال در این آیه یکی دیگر از عوامل"مجادله"باطل را ذکر کرده که آن"جهل"است،در حالی که در آیات قبل مسئله"کبر"مطرح شده بود،و این هر دو رابطه نزدیک با هم دارند،چرا که سرچشمه"کبر""جهل و نادانی"و عدم شناخت قدر خود یا مقدار علم و دانایی خویشتن است.
*** در آیه بعد در یک مقایسه روشن وضع حال این متکبران جاهل را در مقابل مؤمنان آگاه،روشن ساخته،می گوید:"نابینا و بینا هرگز مساوی نیستند" ( وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ ).
"همچنین کسانی که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند،با بدکاران .
1) 1) مجمع البیان،تفسیر کبیر فخر رازی،تفسیر کشاف،تفسیر روح المعانی،تفسیر صافی،و تفسیر روح البیان
یکسان نخواهند بود"( وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ لاَ الْمُسِیءُ ) (1).
اما شما بر اثر خود خواهی و جهل"کمتر متذکر می شوید"( قَلِیلاً مٰا تَتَذَکَّرُونَ ) (2).
نابینا همان آدم نادان و بیخبری است که پرده های کبر و غرور بر چشمانش افتاده،و اجازه درک حقایق را به او نمی دهد،و بینا کسی است که در پرتو نور علم و استدلالات منطقی،حق را مشاهده می کند،آیا این دو با هم برابرند؟! این از نظر ایمان و اعتقاد،و اما از نظر عمل چگونه"افراد مؤمن صالح العمل"با"آلودگان بدکار و مجرم"یکسان خواهند بود؟در حقیقت مقایسه اول از نظر شناخت و علم است،و مقایسه دوم از نظر بازتاب آن در اعمال آنها است.
آری بینایان هم کوچکی خود را می بینند و هم عظمت جهان اطراف خویش را،و به همین دلیل به موقعیت و قدر خویش واقفند،اما"نابینا"نه موقعیت خود را در زمان و مکان می داند،و نه جهان اطراف خویش را می بیند،به همین جهت همیشه در ارزیابی وجود خویشتن خطا می کند و گرفتار کبر و غرور می گردد، و همین کبر و غرور او را به زشتکاری وادار می سازد.
این نکته نیز ممکن است از دو جمله آیه فوق در ارتباط با یکدیگر استفاده شود که ایمان و عمل صالح چشم دل را بینا می کند کفر و اعمال زشت آدمی را نابینا می سازد و حس تشخیص حق را از باطل از او می گیرد.
*** . .
1) 1) طرز جمله بندی آیات در بدو نظر ایجاب می کند که"لا"در جمله"و لا المسیء" ذکر نشود،ولی تاکید نفی از یک سو،و مقصود اصلی بودن این جمله از سوی دیگر،ایجاب کرده که نفی تکرار شود،به خصوص اینکه طولانی بودن جمله گاه سبب می شود که انسان نفی را که در آغاز آن آمده فراموش کند
2) 2) "ما"در جمله قلیلا ما تتذکرون زائده است و برای تاکید می باشد
در آخرین آیه مورد بحث با قاطعیت و صراحت خبر از وقوع قیامت می دهد می گوید:"ساعت(روز قیامت)به طور مسلم خواهد آمد،و شک و تردیدی در آن نیست،ولی اکثر مردم ایمان نمی آورند"( إِنَّ السّٰاعَةَ لَآتِیَةٌ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یُؤْمِنُونَ ).
کلمه"ان"و"لام"در"لاتیة"و جمله"لا ریب فیها"همه تاکیدهای مکرری است بر محتوای این جمله که قیام قیامت است،و از آنجا که در آیات قرآن دلائل بسیاری برای این رستاخیز بزرگ اقامه شده در پاره ای از موارد بدون ذکر دلیل،و به عنوان یک مساله قطعی از آن بحث کرده و می گذرد.
"ساعة"به گفته"راغب"در"مفردات"در اصل به معنی"جزئی از اجزاء زمان"است و از آنجا که وقوع قیامت و حساب انسانها در آن روز به سرعت انجام می گیرد از آن تعبیر به"ساعة"شده است.
این تعبیر دهها بار در قرآن مجید به همین معنی به کار رفته،منتها گاه در مورد خود قیامت است،و گاه در پایان جهان و مقدمات رستاخیز،و چون هر دو با یکدیگر پیوند دارند،و هر دو به صورت ناگهانی رخ می دهند از هر دو تعبیر به"ساعة"شده است (1).
اما اینکه می گوید:"اکثر مردم ایمان نمی آورند"نه به خاطر آن است که مساله قیام قیامت مطلبی مخفی و مبهم است،بلکه یکی از علل عمده انکار قیامت تمایل به آزادی در بهره گیری بی قید و شرط از دنیا و هر گونه هوسرانی و هوسبازی است،از این گذشته آرزوهای دور و دراز مانع از آن می شود که انسان به فکر قیامت باشد و نسبت به آن اظهار ایمان کند.
*** .
1) 1) در مورد نامگذاری قیامت به"ساعة"بحث مشروحتری در ذیل آیه 12 سوره روم(جلد 16 صفحه 380)آورده ایم
نکته:
یهودیان مغرور!
بعضی از مفسران شان نزولی برای نخستین آیه از آیات فوق ذکر کرده اند که حاصلش این است:یهودیان می گفتند:به زودی"مسیح،دجال"ظهور می کند و ما او را یاری خواهیم کرد تا محمد و یارانش را در هم بکوبد،و ما از دست آنان راحت خواهیم شد"! (1).
این عبارت،دو معنی می تواند داشته باشد:نخست اینکه آنها می خواستند ظهور"مسیح"و غلبه او را بر"دجال"که در انتظارش بودند بیان کنند،مسیح را از خود بدانند،و العیاذ باللّٰه دجال را بر پیامبر گرامی اسلام ص منطبق سازند.
دیگر اینکه آنها به راستی در انتظار خود"دجال"بودند و او را از خود می دانستند.
زیرا کلمه"مسیح"چنان که"راغب"در"مفردات"و"ابن منظور"در "لسان العرب"آورده است هم بر حضرت عیسی ع اطلاق شده به خاطر سیر و سیاحتش در زمین،یا به خاطر اینکه بیماران را با دست خود"مسح"می کرد، و آنها را به فرمان خدا شفا می داد،و هم بر دجال اطلاق گردیده است به خاطر اینکه یک چشم بیشتر ندارد،و جای چشم دیگرش"ممسوح"و صاف است.
احتمال دارد یهود از فرط عصبانیت به خاطر شکستهای پی در پی بعد از ظهور پیامبر اسلام ص به راستی در انتظار دجال،آن مرد دروغگو و فریبکار، بودند تا با او همصدا شوند،و خود را از دست پیامبر ص و یارانش خلاص کنند! یا اینکه در انتظار مسیح ع بودند،چنان که از قاموس مقدس استفاده می شود که نه تنها مسیحیان که یهودیان نیز در انتظار ظهور مسیح هستند،آنها معتقدند که"مسیح"با"دجال"پیکار می کند،و او را در هم می کوبد و این .
1) 1) مجمع البیان جلد 8 صفحه 528 ذیل آیات مورد بحث
عقیده را می خواستند بر ظهور اسلام منطبق سازند!.
به هر حال بعضی وجود این شان نزول را در مورد آیه فوق دلیل بر این گرفته اند که آیه فوق و آیه ما بعد آن در مدینه نازل شده،بخلاف سایر آیات این سوره که همه مکی است،ولی از آنجا که اصل شان نزول ثابت نیست،به علاوه مفاد آن نیز مبهم است این نتیجه گیری قابل قبول نیست.
[سوره غافر (40): آیات 60 تا 63]
اشاره
وَ قٰالَ رَبُّکُمُ اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ اَلَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دٰاخِرِینَ (60) اَللّٰهُ اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اَللَّیْلَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ اَلنَّهٰارَ مُبْصِراً إِنَّ اَللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی اَلنّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ (61) ذٰلِکُمُ اَللّٰهُ رَبُّکُمْ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ فَأَنّٰی تُؤْفَکُونَ (62) کَذٰلِکَ یُؤْفَکُ اَلَّذِینَ کٰانُوا بِآیٰاتِ اَللّٰهِ یَجْحَدُونَ (63)
ترجمه:
60-پروردگار شما گفته است مرا بخوانید تا(دعای)شما را اجابت کنم،کسانی که از عبادت من تکبر می ورزند به زودی با ذلت وارد دوزخ می شوند.
61-خداوند کسی است که شب را برای شما آفرید تا در آن بیاسائید،و روز را روشنی بخش قرار داد،خداوند نسبت به مردم صاحب فضل و کرم است هر چند اکثر مردم شکرگزاری نمی کنند.
62-این است خداوند پروردگار شما که آفریننده همه چیز است،هیچ معبودی جز او نیست،با اینحال چگونه از راه حق منحرف می شوید؟! 63-اینچنین کسانی که آیات خدا را انکار می کردند منحرف می شوند.
تفسیر:
اشاره
مرا بخوانید تا اجابت کنم!
از آنجا که در آیات گذشته تهدیداتی نسبت به افراد بی ایمان و متکبر و مغرور آمده بود،در این آیات آن را با لطف و مهربانی می آمیزد،و آغوش رحمتش را به روی توبه کنندگان می گشاید،نخست می گوید:"پروردگار شما گفته است که مرا بخوانید تا دعای شما را اجابت کنم"( وَ قٰالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ ).
بسیاری از مفسران دعا و خواندن را در اینجا به همان معنی معروفش تفسیر کرده اند،و جمله" أَسْتَجِبْ لَکُمْ "و همچنین روایات متعددی که در ذیل این آیه در زمینه دعا و ثوابهای آن آمده است،و بعدا به آن اشاره خواهیم کرد،نیز شاهد همین معنی است.
در حالی که بعضی دیگر به پیروی از"ابن عباس"مفسر معروف احتمال داده اند که"دعا"در اینجا به معنی توحید و عبادت پروردگار است،یعنی"مرا بپرستید و به وحدانیتم اقرار کنید"ولی ظاهر همان تفسیر اول است.
به هر حال از آیه فوق چند نکته استفاده می شود:
1-دعا کردن محبوب الهی و خواست خود او است.
2-بعد از دعا وعده اجابت داده شده است،ولی می دانیم این وعده وعده ای است مشروط،و نه مطلق،دعائی به هدف اجابت می رسد که شرائط لازم در"دعا"
و"دعا کننده"و"مطلبی که مورد تقاضا"است جمع باشد،و ما این موضوع را به ضمیمه فلسفه"نیایش و دعا"و"مفهوم واقعی آن"در ذیل آیه 186 سوره بقره به طور مشروح بیان کرده ایم و نیاز به تکرار نیست (1).
3-دعا خود یک نوع عبادت است،چرا که در ذیل آیه واژه عبادت بر آن اطلاق شده.
و در ذیل آیه تهدید شدیدی نسبت به کسانی که از دعا کردن ابا دارند کرده، می گوید:"کسانی که از عبادت من استکبار می ورزند به زودی با ذلت و خواری وارد دوزخ می شوند"( إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دٰاخِرِینَ ) (2).
اهمیت دعا و شرایط استجابت
روایات متعددی که از پیغمبر گرامی اسلام ص و سایر پیشوایان بزرگ ع نقل شده اهمیت دعا را کاملا روشن می سازد:
1-در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص آمده است:
الدعاء هو العبادة :
"دعا عبادت است" (3).
2-در حدیث دیگری از امام صادق ع می خوانیم:یکی از یارانش سؤال کرد ما تقول فی رجلین دخلا المسجد جمیعا کان احدهما اکثر صلاة،و الآخر دعاء فایهما افضل؟قال کل حسن:"چه می فرمایی در باره دو نفر که هر دو وارد مسجد شدند یکی نماز بیشتری بجا آورد،و دیگری دعای بیشتری،کدامیک . . .
از این دو افضلند؟ فرمود:هر دو خوبند.
سؤال کننده مجددا عرض کرد:قد علمت،و لکن ایهما افضل؟:"می دانم هر دو خوبند ولی کدامیک افضل است".
امام فرمود:اکثرهما دعاء،اما تسمع قول اللّٰه تعالی اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دٰاخِرِینَ :
"آن کس که بیشتر دعا می کند افضل است،مگر سخن خداوند متعال را نشنیده ای که می فرماید: اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ ...
سپس افزود هی العبادة الکبری:"دعا عبادت بزرگ است" (1).
3-در حدیث دیگری از امام باقر ع نقل شده است که در جواب این سؤال که کدام عبادت افضل است؟فرمود:
ما من شیء افضل عند اللّٰه من ان یسئل و یطلب مما عنده،و ما احد ابغض الی اللّٰه عز و جل ممن یستکبر عن عبادته،و لا یسئل ما عنده:
"چیزی نزد خدا افضل از این نیست که از او تقاضا کنند و از آنچه نزد او است بخواهند،و هیچکس مبغوض تر و منفورتر نزد خداوند از کسانی که از عبادت او تکبر می ورزند و از مواهب او تقاضا نمی کنند نیست"! (2).
4-در روایتی از امام صادق ع آمده است:"مقاماتی نزد خداوند است که راه وصول به آن تنها دعاست:"
ان عند اللّٰه عز و جل منزلة لا تنال الا بمسالة، و لو ان عبدا سد فاه و لم یسئل لم یعط شیئا،فاسئل تعط،انه لیس من باب یقرع الا یوشک ان یفتح لصاحبه!: "نزد خدا مقامی است که جز با دعا و تقاضا نمی توان به آن رسید،و اگر بنده ای دهان خود را از دعا فرو بندد و چیزی تقاضا . .
نکند چیزی به او داده نخواهد شد،پس از خدا بخواه تا به تو عطا شود،چرا که هر دری را بکوبید و اصرار کنید سرانجام گشوده خواهد شد" (1).
5-در بعضی از روایات دعا کردن حتی از تلاوت قرآن هم افضل شمرده شده،چنان که از پیامبر ص و امام باقر ع و امام صادق ع نقل شده که فرمودند:
الدعاء افضل من قراءة القران
(2) .
در یک تحلیل کوتاه می توان به عمق مفاد این احادیث رسید،زیرا دعا از یک سو انسان را به شناخت پروردگار(معرفة اللّٰه)که برترین سرمایه هر انسان است دعوت می کند.
و از سوی دیگر سبب می شود که خود را نیازمند او ببیند و در برابرش خضوع کند،و از مرکب غرور و کبر که سرچشمه انواع بدبختی ها و مجادله در آیات اللّٰه است فرود آید،و برای خود در برابر ذات پاک او موجودیتی قائل نشود.
از سوی سوم نعمتها را از او ببیند،و به او عشق ورزد،و رابطه عاطفی او از این طریق با ساحت مقدسش محکم گردد.
از سوی چهارم چون خود را نیازمند و مرهون نعمتهای خدا می بیند موظف به اطاعت فرمانش می شمرد.
از سوی پنجم چون می داند استجابت این دعا بی قید و شرط نیست،بلکه خلوص نیت و صفای دل و توبه از گناه و بر آوردن حاجات نیازمندان و دوستان از شرائط آن است خودسازی می کند و در طریق تربیت خویشتن گام بر می دارد.
از سوی ششم دعا به او اعتماد به نفس می دهد،و از یاس و نومیدی باز . .
می دارد،و به تلاش و کوشش بیشتر دعوت می کند (1).
"نکته مهمی"که در پایان این بحث فشرده لازم است یاد آوری شود اینکه دعا طبق روایات اسلامی مخصوص مواردی است که تلاشها و کوششهای انسان اثری نبخشد،و یا به تعبیر دیگر آنچه انسان در توان دارد انجام دهد،و بقیه را از خدا بخواهد.
بنا بر این اگر انسان دعا را جانشین تلاش و کوشش کند قطعا مستجاب نخواهد شد.
لذا در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:
اربعة لا تستجاب لهم دعوة:
رجل جالس فی بیته یقول:اللهم ارزقنی،فیقال له ا لم آمرک بالطلب؟ و رجل کانت له امراة فدعا علیها،فیقال له:ا لم اجعل امرها الیک؟ و رجل کان له مال فافسده،فیقول:اللهم ارزقنی،فیقال له:ا لم امرک بالاقتصاد؟ا لم آمرک بالاصلاح؟ و رجل کان له مال فادانه بغیر بینة،فیقال له:ا لم آمرک بالشهادة"؟! "چهار گروهند که دعای آنها مستجاب نمی شود:
کسی که در خانه خود نشسته و می گوید:خداوندا!مرا روزی ده،به او گفته می شود:آیا به تو دستور تلاش و کوشش ندادم؟ و کسی که همسری دارد(که دائما او را ناراحت می کند)و او دعا می کند که او از دستش خلاص شود،به او گفته می شود:مگر حق طلاق را به تو ندادم؟ و کسی که اموالی داشته و آن را بیهوده تلف کرده،می گوید:خداوندا! به من روزی مرحمت کن،اما به او گفته می شود:مگر دستور اقتصاد و میانه روی .
1) 1) در مورد دعا و فلسفه و شرائط آن در مجلدات دیگر تفسیر نمونه از جمله جلد 15 صفحه 172 ذیل آیه 77 سوره فرقان،و جلد 6 صفحه 209،و به طور مشروحتر در جلد اول صفحه 638 بحث شده است
به تو ندادم؟مگر دستور اصلاح مال به تو ندادم؟ و کسی که مالی داشته و بدون شاهد و گواه به دیگری وام داده،(اما وام گیرنده منکر شده،او دعا می کند خداوندا قلبش را نرم کن،و وادار به اداء دین فرما)به او گفته می شود:مگر به تو دستور ندادم به هنگام وام دادن شاهد و گواه بگیر"؟ (1).
روشن است در تمام این موارد انسان تلاش و تدبیر لازم را به خرج نداده و گرفتار پیامدهای آن شده،و در برابر این تقصیر و کوتاهی و ترک تلاش دعای او مستجاب نخواهد شد.
و از اینجا یکی از علل عدم استجابت بسیاری از دعاها روشن می شود،چرا که گروهی از مردم می خواهند دست از تلاش لازم بردارند،و به دعا پناه برند، چنین دعاهایی مستجاب نمی گردد،این یک سنت الهی است.
البته عدم استجابت بعضی از دعاها علل و عوامل دیگری نیز دارد،از جمله اینکه بسیار می شود که انسان در تشخیص مصالح و مفاسد خود به اشتباه می افتد، گاه با تمام وجودش مطلبی را از خدا می خواهد که به هیچوجه صلاح او نیست، حتی ممکن است خود او بعدا واقف به چنین امری بشود،این درست به این می ماند که گاهی بیمار یا کودک غذاهای رنگینی از پرستاران خود می طلبد که اگر به خواسته او عمل کنند بیماریش افزون می شود،و یا حتی جان او را به خطر می افکند، در اینگونه موارد خداوند رحیم و مهربان دعا را مستجاب نمی کند و برای آخرت او ذخیره می سازد.
بعلاوه استجابت دعا شرائطی دارد که در آیات قرآن و روایات اسلامی آمده است،و در جلد اول همین تفسیر مشروحا از آن بحث کرده ایم(سوره بقره .
1) 1) "اصول کافی جلد دوم باب من لا یستجاب له دعوة حدیث 2
آیه 186).
موانع استجابت دعا
در بعضی از روایات گناهان متعددی به عنوان موانع استجابت دعا ذکر شده از جمله سوء نیت،نفاق،تاخیر نماز از وقت،بدزبانی، غذای حرام،و ترک صدقه و انفاق در راه خدا است (1).
این سخن را با حدیثی پر معنی از امام صادق ع پایان می دهیم:
مرحوم"طبرسی"در"احتجاج"از آن حضرت چنین نقل می کند:
انه سئل ا لیس یقول اللّٰه اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ ؟و قد نری المضطر یدعوه و لا یجاب له،و المظلوم یستنصره علی عدوه فلا ینصره،قال ویحک!ما یدعوه احد الا استجاب له،اما الظالم فدعاؤه مردود الی ان یتوب،و اما المحق فاذا دعا استجاب له و صرف عنه البلاء من حیث لا یعلمه،او ادخر له ثوابا جزیلا لیوم حاجته الیه،و ان لم یکن الامر الذی سئل العبد خیرا له ان اعطاه امسک عنه:
"از آن حضرت سؤال کردند آیا خداوند نمی فرماید دعا کنید تا برای شما اجابت کنم؟در حالی که افراد مضطری را می بینیم که دعا می کنند و به اجابت نمی رسد،و مظلومانی را می بینیم که از خدا پیروزی بر دشمن می طلبند ولی آنها را یاری نمی کند.
امام فرمود:وای بر تو!هیچکس او را نمی خواند مگر اینکه اجابت می کند،اما ظالم دعای او مردود است تا توبه کند،و اما صاحب حق هنگامی که دعا کند اجابت می فرماید و بلا را از او برطرف می سازد به طوری که گاه خود او نمی داند،و یا آن را به صورت ثواب فراوانی برای روز نیازش به آن(روز .
1) 1) معانی الاخبار(طبق نقل تفسیر نور الثقلین جلد 4 صفحه 534 و اصول کافی)
قیامت)ذخیره می کند،و هر گاه چیزی را که بندگان تقاضا کنند مصلحت آنها نباشد خودداری می فرماید" (1).
*** و از آنجا که دعا و تقاضای از خدا فرع بر معرفت خداوند است در آیه بعد از حقایقی سخن می گوید که سطح معرفت آدمی را بالا می برد،و یکی از شرائط دعا را که امید به اجابت است افزایش می دهد.
می فرماید:"خداوند کسی است که شب را برای شما آفرید تا در آن بیاسائید" ( اَللّٰهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ ).
چرا که تاریکی شب از یک سو موجب تعطیل قهری برنامه های روزانه است، و از سوی دیگر خود تاریکی آرام بخش و مایه استراحت تن و اعصاب و روح است، و نور مایه جنبش و حرکت.
لذا به دنبال آن می افزاید:"و روز را بینا و روشنی بخش"( وَ النَّهٰارَ مُبْصِراً ).
تا محیط زندگی انسانها را روشن سازد و برای هر گونه فعالیت آماده کند.
قابل توجه اینکه:"مبصر"به معنی"بینا"است،و توصیف روز به"بینا بودن" در حقیقت یک نوع تاکید و مبالغه در بینا کردن مردم است (2).
سپس اضافه می کند:"خداوند نسبت به مردم صاحب فضل و کرم است، هر چند اکثر مردم شکرگزاری نمی کنند"( إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ ).
این نظام دقیق شب و روز،و برنامه متناوب نور و ظلمت،یکی از نمونه های . .
فضل و کرم پروردگار بر بندگان است،و از عوامل مهم حیات انسانها و موجودات زنده است.
اگر نور نبود حیات و زندگی و حرکت وجود نداشت،و اگر تاریکی متناوب نبود شدت نور همه موجودات را خسته و ناتوان و فرسوده می کرد و گیاهان را می سوزانید و نابود می ساخت،ولی اکثر مردم از کنار این مواهب عظیم الهی بی توجه می گذرند و شکر او را بجا نمی آورند.
جالب اینکه قاعده باید به جای"الناس"دوم ضمیر باشد و بفرماید"لکن اکثرهم لا یشکرون"ولی ذکر کلمه"الناس"بجای ضمیر گویا اشاره به این است که طبع انسان(تربیت نایافته)کفران نعمت است،چنان که در آیه 34 "سوره ابراهیم"نیز می خوانیم إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ :"انسان بسیار ظالم و کفران کننده است" (1).
اما اگر انسان چشمی بینا و قلبی دانا داشته باشد که خوان نعمت بیدریغ الهی را که همه جا گسترده است ببیند،و باران رحمت بیحسابش را که همه جا رسیده است مشاهده کند،بی اختیار زبان به شکر و ثنای او می گشاید و خود را در مقابل اینهمه عظمت و رحمت کوچک و مدیون می بیند (2).
*** آیه بعد،از توحید ربوبیت پروردگار شروع کرده و به توحید خالقیت و ربوبیت ختم می کند،می فرماید:"آن کس که این همه نعمتها را بر شما ارزانی داشته خداوندی است که مالک و مربی شما است"( ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ ).
"همان خداوندی که خالق همه چیز است"( خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ ). . .
"معبودی جز او نیست"( لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ ).
در حقیقت وجود نعمتهای فراوان الهی دلیل بر ربوبیت و مدبریت او است.
و خالق همه چیز بودن دلیل دیگری بر یگانگی او در ربوبیت است،چرا که خالق موجودات مالک و مربی آنهاست،زیرا می دانیم خالقیت خداوند به این معنی نیست که موجودات را بیافریند و کنار رود،بلکه لحظه به لحظه فیض وجود از ناحیه او بر همه موجودات عالم هستی افاضه می شود،و چنین خالقیتی از ربوبیت جدا نخواهد بود.
بدیهی است تنها چنین کسی شایسته پرستش و الوهیت است بنا بر این جمله " خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ "به منزله دلیل برای" ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ "می باشد و" لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ "بمنزله نتیجه آن(دقت کنید).
و در پایان آیه می افزاید:"با این حال چگونه از راه حق منحرف می شوید"؟ ( فَأَنّٰی تُؤْفَکُونَ ) (1).
و چرا از پرستش خداوند یگانه یکتا به سوی بتها روی می آورید؟! توجه داشته باشید که"تؤفکون"به صورت صیغه مجهول است،یعنی شما را از مسیر حق منحرف می سازند،گویی بت پرستان چنان بی اراده اند که در این مسیر از خود اختیاری ندارند.
*** در آخرین آیه مورد بحث به عنوان توضیح و تاکید مطالب گذشته می فرماید:
"کسانی که آیات خدا را انکار می کردند اینگونه از طریق حق بازگردانده می شوند" ( کَذٰلِکَ یُؤْفَکُ الَّذِینَ کٰانُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ ). .
1) 1) قبلا نیز گفته ایم"تؤفکون"از ماده"افک"به معنی انحراف و بازگشت از مسیر حق است،و اگر"بادهای مخالف"را"مؤتفکات"می گویند به همین جهت است و تعبیر از"دروغ"به"افک"نیز بخاطر انحراف آن از بیان حق است
"یجحدون"از ماده"جحد"در اصل به معنی انکار کردن چیزی است که در دل وجود دارد،یعنی انسان معتقد به چیزی باشد در عین حال آن را نفی کند، و یا معتقد به نفی آن باشد ولی با زبان آن را اثبات کند،به افراد بخیل و کم خیر که غالبا اظهار فقر می کنند"جحد"گفته می شود و"ارض جحدة"به معنی زمین کم گیاه است (1).
بعضی دیگر از ارباب لغت"جحد"و"جحود"را نیز چنین تفسیر کرده اند:
الجحود الانکار مع العلم:جحود به معنی انکار توأم با علم است (2).
بنا بر این در مفهوم جحد همیشه یک نوع لجاجت یا عناد در برابر حق نهفته است بدیهی است کسی که با چنین صفتی با حقایق برخورد کند سرنوشتی جز انحراف از طریق حق نخواهد داشت،چرا که تا انسان حقجو و حق طلب و تسلیم در مقابل واقعیات نباشد به آنها نخواهد رسید.
به همین دلیل وصول به حق نیاز به خودسازی قبلی دارد و این همان تقوای قبل از ایمان است که قرآن در سوره بقره به آن اشاره کرده،می گوید: ذٰلِکَ الْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ "در این کتاب آسمانی تردیدی نیست و مایه هدایت پرهیزگاران است".
*** . .
[سوره غافر (40): آیات 64 تا 66]
اشاره
اَللّٰهُ اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اَلْأَرْضَ قَرٰاراً وَ اَلسَّمٰاءَ بِنٰاءً وَ صَوَّرَکُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ اَلطَّیِّبٰاتِ ذٰلِکُمُ اَللّٰهُ رَبُّکُمْ فَتَبٰارَکَ اَللّٰهُ رَبُّ اَلْعٰالَمِینَ (64) هُوَ اَلْحَیُّ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ اَلدِّینَ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (65) قُلْ إِنِّی نُهِیتُ أَنْ أَعْبُدَ اَلَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ لَمّٰا جٰاءَنِی اَلْبَیِّنٰاتُ مِنْ رَبِّی وَ أُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (66)
ترجمه:
64-خداوند کسی است که زمین را برای شما جایگاه امن و مطمئن قرار داد،و آسمان را همچون سقفی(بالای سرتان)و شما را صورتگری کرد و صورتتان را نیکو آفرید،
و از طیبات به شما روزی داد،این است خداوند پروردگار شما،جاوید و پر برکت است خداوندی که پروردگار عالمیان است.
65-زنده واقعی او است،معبودی جز او وجود ندارد،پس او را بخوانید و دین خود را برای او خالص کنید،ستایش مخصوص خداوندی است که پروردگار جهانیان است.
66-بگو:من نهی شده ام از اینکه معبودهایی را که شما غیر از خدا می خوانید بپرستم، و مامورم که تنها در برابر پروردگار عالمیان تسلیم باشم.
تفسیر:
اشاره
این است پروردگار شما
این آیات هم چنان بحث از مواهب بزرگ الهی و شمول آن نسبت به بندگان را ادامه می دهد،تا هم شناخت بیشتری به آنها عطا کند،و هم امید افزونتری تا در پرتو آن به مقام دعا بر آیند و از اجابت برخوردار شوند.
جالب اینکه در آیات گذشته سخن از"نعمتهای زمانی"یعنی شب و روز بود و در اینجا سخن از"نعمتهای مکانی"یعنی قرارگاه زمین و سقف مرتفع آسمان است،می فرماید:"خداوند همان کسی است که زمین را برای شما جایگاه مطمئن و آرامی قرار داد"( اَللّٰهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ قَرٰاراً ).
آری او تمام شرائطی را که برای یک قرارگاه مطمئن و آرام لازم است در کره زمین آفریده،محلی است ثابت و خالی از هر گونه تزلزل،هماهنگ با ساختمان روح و جسم انسان،دارای منابع گوناگون،مشتمل بر همه وسائل مورد نیاز انسان،بسیار گسترده و مباح و رایگان.
سپس می افزاید:"و آسمان را همچون سقف و قبه ای بالای سر شما قرار داد" ( وَ السَّمٰاءَ بِنٰاءً ).
"بناء"چنان که"ابن منظور"در"لسان العرب"می گوید:به معنی خانه هایی است که اعراب بادیه نشین از آن استفاده می کردند،مانند خیمه ها
و سایبانها و نظائر آن.
چه تعبیر جالبی است که آسمان را به خیمه ای تشبیه کرده که اطراف زمین را گرفته،البته منظور از"آسمان"در اینجا بیشتر همان جو و هوای فشرده ای است که گرداگرد زمین را فرا گرفته،و همچون خیمه ای بر تمام کره زمین کشیده شده است.
این خیمه بزرگ الهی هم از شدت تابش نور آفتاب می کاهد که اگر نبود اشعه آفتاب،و همچنین اشعه مرگبار کیهانی،موجود زنده ای را بر زمین نمی گذاشت، و به همین دلیل مسافران فضایی مجبورند دائما در برابر این پرتوها از لباسهای مخصوص سنگین و گرانقیمتی استفاده کنند.
بعلاوه این خیمه جلو سقوط سنگهای آسمانی را که پیوسته به کره زمین جذب می شوند می گیرد،و آنها را در نخستین برخورد به خاطر سرعت و فشاری که دارند آتش می زند تا خاکستر آنها آرام بر زمین بنشیند.
و این همان چیزی است که در"آیه 32 سوره انبیا"از آن تعبیر به"سقف محفوظ"شده است: وَ جَعَلْنَا السَّمٰاءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً (1).
سپس از آیات آفاقی به آیات انفسی پرداخته،می گوید:"او کسی است که شما را صورتگری کرد،و صورتتان را نیکو آفرید"( وَ صَوَّرَکُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ ).
قامتی موزون و راست،با صورتی زیبا و دلپذیر،در نهایت نظم و استحکام که امتیاز آن بر صورت موجودات زنده دیگر و انواع حیوانات در نخستین برخورد روشن و آشکار است،و همین ساختمان ویژه به او امکان می دهد که به انواع کارها و صنایع ظریف یا سنگین دست زند،و با داشتن اعضای مختلف به راحتی زندگی کند و از مواهب حیات بهره گیرد. .
1) 1) برای توضیح بیشتر به جلد 13 تفسیر نمونه ص 398 مراجعه فرمائید
انسان بر خلاف غالب حیوانات که با دهان آب و غذا می خورند با دست خود و با دقت و ظرافت غذا و نوشیدنی را بر می دارد و به دهان می گذارد و این امر کمک فراوانی به انتخاب غذاهای پاک از غذاهای آلوده به اجزاء خارجی و اضافی می کند میوه ها را به راحتی پوست می کند و اجزاء غیر قابل استفاده را دور می ریزد.
بعضی از مفسران صورت را در اینجا به معنی اعم از صورت ظاهر و باطن گرفته اند،و اشاره به انواع استعدادها و ذوقهایی می دانند که خدا در آدمی آفریده، و او را بر سایر جانداران برتری بخشیده است.
و سرانجام در بیان چهارمین و آخرین نعمت از این سلسله،موضوع روزیهای پاکیزه را مطرح کرده،می فرماید:"او شما را از طیبات روزی داد"( وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ ).
"طیبات"معنی بسیار گسترده ای دارد که هر چیز پاکیزه اعم از غذا، لباس،همسران،خانه ها،مرکبها،حتی سخنان و گفتگوهای پاکیزه را شامل می شود.
ممکن است انسان بر اثر نادانی،این مواهب پاک را بیالاید،ولی خداوند در عالم آفرینش آنها را پاک آفریده است.
در پایان آیه بعد از بیان این چهار نعمت بزرگ که نیمی از آن به آسمان و زمین بر می گردد،و نیمی از آن به انسانها،می فرماید:"این است خداوند پروردگار شما"( ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ ) (1).
"و چون چنین است جاوید و پر برکت است خداوندی که پروردگار عالمیان است"( فَتَبٰارَکَ اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ ). .
1) 1) "ذلکم"در اصل اشاره به دور است که در اینگونه موارد کنایه از علو مقام و عظمت می باشد،ولی چون در فارسی این تعبیر معمول نیست ما در ترجمه ها آن را به صورت اشاره به نزدیک تفسیر می کنیم
آری کسی که اینهمه مواهب را به انسانها بخشیده مدبر عالم هستی است،و هم او شایسته عبودیت و پرستش است.
*** آیه بعد مساله توحید عبودیت را از طریق دیگر تعقیب می کند،و آن طریق انحصار حیات به معنی واقعی به خداوند است،می فرماید:"او است زنده واقعی"( هُوَ الْحَیُّ ).
چرا که حیاتش از ذات او است و متکی به غیر نیست،حیاتی است که در آن مرگ راه ندارد و جاودانه است،تنها خداوند چنین است،و همه موجودات زنده غیر از او حیاتی آمیخته به مرگ دارند،و این حیات محدود و موقت را از ذات پاک خداوند می گیرند.
روشن است کسی را باید پرستش کرد که زنده است و دارای حیات مطلق، لذا به دنبال آن می افزاید:"هیچ معبودی جز او وجود ندارد"( لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ ).
"و اکنون که چنین است تنها او را بخوانید،و دین خود را برای او خالص کنید"( فَادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ ).
و هر چه غیر او است کنار بگذارید که همه فانی می شوند،و در حال حیاتشان نیز دائما در تغییرند،"آنچه تغییر نپذیرد او است"و"آنچه نمرده است و نمیرد او است"! و آیه را با این جمله پایان می دهد:"حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که پروردگار جهانیان است"( اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ).
این جمله در حقیقت تعلیمی است برای بندگان که خدا را به خاطر نعمتهایی که در آیات قبل اشاره شد،نعمتهایی که تمام وجود انسان را فراگرفته،مخصوصا نعمت حیات و زندگی،حمد و ستایش کنند،و شکر و سپاس گویند.
در آخرین آیه مورد بحث به عنوان یک نتیجه گیری از بحثهای توحیدی گذشته و برای مایوس ساختن مشرکان و بت پرستان روی سخن را به پیامبر ص کرده،می فرماید:"بگو:من نهی شده ام از اینکه معبودهایی که شما غیر از خدا می خوانید پرستش کنم،چرا که بینات و دلائل روشن از سوی پروردگارم برای من آمده است"( قُلْ إِنِّی نُهِیتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لَمّٰا جٰاءَنِی الْبَیِّنٰاتُ مِنْ رَبِّی ).
نه تنها نهی شده ام که غیر او را نپرستم بلکه"مامورم تنها در برابر رب العالمین تسلیم باشم"( وَ أُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ ).
از یک سو نهی از پرستش بتها است،و به دنبال آن دلیل منطقی و روشن و بینات و دلائل واضحی از عقل و نقل که از طرف پروردگار آمده،و از سوی دیگر امر به تسلیم در برابر"رب العالمین"که خود این تعبیر نیز دلیل دیگری بر مقصود است،چرا که پروردگار جهانیان بودن دلیلی است کافی برای تسلیم بودن در مقابل ذات پاک او.
قابل توجه اینکه در این آیه مورد امر و نهی جدا است،امر به تسلیم در برابر خداوند،و نهی از پرستش بت،این تفاوت ممکن است به خاطر این باشد که در مورد بت تنها چیزی که تصور می شود همان پرستش است که از آن نهی شده،و اما در مورد خداوند علاوه بر پرستش و عبادت باید تسلیم فرمان و دستورهای او بود.
لذا در آیه 11 و 12 سوره زمر می خوانیم: قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللّٰهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ وَ أُمِرْتُ لِأَنْ أَکُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِینَ :"بگو من مامور شده ام که خدا را با اخلاص عبادت کنم،و نیز مامورم که اولین تسلیم شونده در برابر او باشم".
به هر حال تعبیرهای آیه فوق که نظائری نیز در سایر سوره های قرآن دارد تعبیرهایی است فوق العاده نرم و ملایم و مؤدبانه که در برابر دشمنان لجوج و سرسخت
گفته می شود،تا اگر کمترین آمادگی برای پذیرش حق دارند،تحت تاثیر قرار گیرند.
دقت کنید:می گوید:"من چنین ماموریت یافته ام و من چنین نهی شده ام" یعنی شما خودتان حساب خویش را برسید،بی آنکه حس لجاجتشان را تحریک کند.
آخرین سخن در باره آیات فوق اینکه در سه آیه پشت سر هم توصیف خداوند به"رب العالمین"تکرار شده است.
نخست می گوید فَتَبٰارَکَ اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ .
بعد می گوید اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ .
و سپس می فرماید: أُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ .
یک نوع ترتیب منطقی در میان آنها مشاهده می شود زیرا نخست سخن از جاویدان و پربرکت بودن خدا است،سپس از اختصاص هر گونه حمد و ستایش به ذات پاک او،و سرانجام انحصار عبودیت و پرستش در ذات مقدسش.
[سوره غافر (40): آیات 67 تا 68]
اشاره
هُوَ اَلَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ یُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ ثُمَّ لِتَکُونُوا شُیُوخاً وَ مِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفّٰی مِنْ قَبْلُ وَ لِتَبْلُغُوا أَجَلاً مُسَمًّی وَ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ (67) هُوَ اَلَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ فَإِذٰا قَضیٰ أَمْراً فَإِنَّمٰا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ (68)
ترجمه:
67-او کسی است که شما را از خاک آفرید سپس از نطفه،بعد از علقه(خون منعقد) سپس شما را به صورت طفلی بیرون می فرستد،بعد به مرحله کمال قوت می رسید، بعد از آن پیر می شوید،و(در این میان)گروهی از شما پیش از رسیدن به این مرحله می میرند،و هدف این است به سرآمد عمر خود برسید و شاید تعقل کنید.
68-او کسی است که زنده می کند و می میراند،و هنگامی که چیزی را اراده کند تنها به آن می گوید:موجود باش!او نیز بلافاصله موجود می شود.
تفسیر:
اشاره
مراحل هفتگانه خلقت انسان
بار دیگر در ادامه آیات توحیدی به بخشی از"آیات انفسی"پرداخته مراحل
تطور خلقت انسان را از خاک،و دوران جنینی،و دوران حیات در دنیا تا هنگام مرگ،در هفت مرحله بیان می کند،تا هم عظمت قدرت و ربوبیت او روشن شود و هم مواهب و نعمتهایش بر بندگان.
می فرماید"او کسی است که شما را از خاک آفرید،سپس از نطفه،بعد از علقه(چیزی شبیه به خون منعقد)بعد شما را به صورت طفلی از شکم مادر بیرون می فرستد،سپس به مرحله کمال و قوت و توانایی می رسید،بعد از آن به مرحله پیری،هر چند گروهی از شما پیش از رسیدن به این مرحله می میرند و هدف آن است که به سرآمد عمر خود برسید،شاید تعقل کنید"( هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ یُخْرِجُکُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ ثُمَّ لِتَکُونُوا شُیُوخاً وَ مِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفّٰی مِنْ قَبْلُ وَ لِتَبْلُغُوا أَجَلاً مُسَمًّی وَ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ ).
به این ترتیب نخستین مرحله،مرحله تراب و خاک است که اشاره به آفرینش آدم جد نخستین ما از خاک می باشد،و یا خلقت همه انسانها از خاک،چرا که مواد غذایی که وجود انسان و حتی نطفه او را تشکیل می دهد اعم از مواد حیوانی و گیاهی همه از خاک مایه می گیرد.
مرحله دوم مرحله نطفه است که مربوط به همه انسانها جز آدم و همسرش حوا است.
مرحله سوم مرحله ای است که نطفه تکامل یافته،و نمو قابل ملاحظه ای نموده،و به صورت یک قطعه خون بسته در آمده است.
بعد از این مرحله"مضغه"(چیزی شبیه به گوشت جویده)و مرحله ظهور اعضاء،مرحله حس و حرکت است که قرآن در اینجا سخنی از این سه مرحله به میان نیاورده هر چند در آیات دیگر به آن اشاره کرده است.
در اینجا چهارمین مرحله را مرحله تولد جنین ذکر می کند،و مرحله پنجم را مرحله تکامل قدرت و قوت جسمی که بعضی آن را سن سی سالگی می دانند
که در آن حد اکثر نمو قوای جسمانی حاصل می شود و بعضی آن را کمتر یا بیشتر گفته اند،البته ممکن است در افراد متفاوت باشد و قرآن از آن تعبیر به"بلوغ اشد"کرده است.
از آن به بعد مرحله عقب گرد و از دست دادن نیروها آغاز می شود و تدریجا دوران پیری که مرحله ششم است فرا می رسد.
سرانجام پایان عمر که آخرین مرحله است فرا می رسد و انتقال از این سرا به سرای جاویدان تحقق می یابد.
آیا با اینهمه تغییرات و تطورات منظم،و حساب شده،باز هم جای تردید در قدرت و عظمت مبدء عالم هستی و الطاف و مواهب او وجود دارد؟ قابل توجه اینکه در چهار مرحله اول که مربوط به آفرینش از خاک و نطفه و علقه و تولد طفل است تعبیر به"خلقکم"(شما را آفرید)شده،و هیچ نقشی برای خود انسان در آن قائل نیست،ولی در سه مرحله بعد از تولد یعنی مرحله وصول به نهایت قوت جسمانی،و بعد از آن پیری،و بعد پایان عمر،تعبیر"لتبلغوا" (تا برسید)و"لتکونوا"(تا بوده باشید)آمده است که هم اشاره ای است به استقلال وجودی انسان بعد از تولد و هم احتمالا اشاره ای است به این حقیقت که این دورانهای سه گانه ممکن است با حسن تدبیر یا سوء تدبیر خود انسان جلوتر یا عقب تر شود،و گاه پیری زودرس،یا مرگ زودرس،دامان انسان را بگیرد،و این نشان می دهد که تعبیرات قرآن تا چه حد دقیق و حساب شده است.
تعبیر به"یتوفی"در مورد مرگ-چنان که قبلا هم گفته ایم-اشاره به این است که"مرگ"در منطق قرآن به معنی فنا و نابودی نیست،بلکه فرشتگان مرگ روح انسان را دریافت می دارند و به عالم پس از مرگ منتقل می سازند،این تعبیر که بارها در قرآن تکرار شده دیدگاه اسلام را در مورد مرگ به خوبی نشان می دهد،و مرگ را از مفهوم مادی آن که فنا و نیستی است
به کلی در می آورد و دریچه به عالم بقا معرفی می کند.
جمله"و مِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفّٰی مِنْ قَبْلُ "(بعضی از شما پیش از این می میرند) ممکن است اشاره به قبل از رسیدن به مرحله پیری باشد،یا اشاره به تمام مراحل قبلی،یعنی قبل از رسیدن به هر یک از مراحل امکان مرگ وجود دارد.
این نیز قابل توجه است که تمام این مراحل را با کلمه"ثم"به یکدیگر عطف کرده،که نشانه ترتیب توام با فاصله است،جز مرحله اخیر یعنی رسیدن به پایان زندگی که به وسیله"واو"عطف شده،این تفاوت تعبیر ممکن است به خاطر این باشد که رسیدن به پایان عمر همیشه بعد از پیری نخواهد بود چرا که"بسیار جوان مرد و یکی پیر نشد"و یا حتی افرادی قبل از رسیدن به دوران جوانی می میرند.
در باره اجل مسمی در جلد 5 تفسیر نمونه صفحه 148 و جلد ششم صفحه 157 و جلد 11 صفحه 281 بحث کرده ایم).
*** در آخرین آیه مورد بحث سخن از مهمترین مظاهر قدرت پروردگار یعنی مساله حیات و مرگ به میان می آورد،همان دو پدیده ای که با تمام پیشرفت علوم بشر هنوز جزء معماهای ناگشوده است،می فرماید:"او کسی است که زنده می کند و می میراند"( هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ ).
آری حیات و مرگ به معنی وسیع کلمه،چه در گیاهان و چه انواع حیوانات و انسانها به دست خداوند است،حیات در اشکال مختلف و انواع گوناگون ظاهر می شود.
جالب اینکه از موجودات زنده تک سلولی گرفته،تا حیوانات غول پیکر و از اعماق اقیانوسهای تاریک و ظلمانی گرفته،تا پرندگانی که بر اوج آسمانها پرواز می کنند،از گیاه ذره بینی بسیار کوچکی که در لابلای امواج اقیانوس
شناور است،تا درختانی که دهها متر طول قامت دارند،هر یک دارای نوعی حیات و شرائطی مخصوص به خود می باشند و به همین نسبت مرگهای آنها نیز متفاوت است،و بدون شک چهره های حیات متنوع ترین چهره های جهان خلقت و اعجاب انگیزترین آنها است.
مخصوصا انتقال از جهان بیجان به جهان موجودات زنده،و انتقال از جهان حیات به مرگ دارای شگفتیهایی است که اسرار آفرینش را بازگو می کند، و هر کدام آیتی است از آیات قدرت خدا.
اما قابل توجه اینکه هیچیک از این مسائل مهم و پیچیده در برابر قدرت او صعوبت و اشکالی ندارد،و به محض اراده و فرمانش صورت می گیرد.
لذا در پایان آیه می فرماید:"هنگامی که چیزی را اراده کند تنها به او می گوید موجود باش،او نیز بلافاصله موجود می شود"!( فَإِذٰا قَضیٰ أَمْراً فَإِنَّمٰا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ ).
حتی تعبیر به"کن"(موجود باش)و به دنبال آن"فیکون"(موجود می شود)نیز از عدم گنجایش الفاظ است،و الا حتی نیاز به جمله کن نیست،اراده خداوند همان و تحقق یافتن موجودات همان (1).
*** .
1) 1) در مورد تفسیر جمله"کن فیکون"در جلد اول ذیل آیه 117 سوره بقره صفحه 418(چاپ جدید)مشروحا بحث کرده ایم
[سوره غافر (40): آیات 69 تا 76]
اشاره
أَ لَمْ تَرَ إِلَی اَلَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اَللّٰهِ أَنّٰی یُصْرَفُونَ (69) اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِالْکِتٰابِ وَ بِمٰا أَرْسَلْنٰا بِهِ رُسُلَنٰا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ (70) إِذِ اَلْأَغْلاٰلُ فِی أَعْنٰاقِهِمْ وَ اَلسَّلاٰسِلُ یُسْحَبُونَ (71) فِی اَلْحَمِیمِ ثُمَّ فِی اَلنّٰارِ یُسْجَرُونَ (72) ثُمَّ قِیلَ لَهُمْ أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ تُشْرِکُونَ (73) مِنْ دُونِ اَللّٰهِ قٰالُوا ضَلُّوا عَنّٰا بَلْ لَمْ نَکُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَیْئاً کَذٰلِکَ یُضِلُّ اَللّٰهُ اَلْکٰافِرِینَ (74) ذٰلِکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِی اَلْأَرْضِ بِغَیْرِ اَلْحَقِّ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَمْرَحُونَ (75) اُدْخُلُوا أَبْوٰابَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا فَبِئْسَ مَثْوَی اَلْمُتَکَبِّرِینَ (76)
ترجمه:
69-آیا ندیدی کسانی را که مجادله در آیات ما می کنند چگونه از راه حق منحرف می شوند؟ 70-کسانی که کتاب(آسمانی)و آنچه را بر فرستادگان خود نازل کردیم تکذیب کردند، اما به زودی(نتیجه کار خود را)می فهمند.
71-در آن هنگام که غلها و زنجیرها بر گردن آنان قرار گرفته و آنها را می کشند.
72-و در آب جوشان وارد می کنند،سپس در آتش دوزخ افروخته می شوند! 73-سپس به آنها گفته می شود:کجا هستند آنچه را شریک خدا قرار می دادید؟ 74-همان معبودهایی را که جز خدا پرستش می کردید؟آنها می گویند:همه از نظر ما پنهان و گم شدند،بلکه ما اصلا قبل از این چیزی پرستش نمی کردیم!اینگونه خداوند کافران را گمراه می سازد! 75-این به خاطر آن است که به ناحق در زمین شادی می کردید و از روی غرور و مستی به خوشحالی می پرداختید.
76-از درهای جهنم وارد شوید،و جاودانه در آن بمانید،و چه بد جایگاهی است جایگاه متکبران؟!
تفسیر:
سرنوشت ستیزه جویان مغرور
باز هم در این آیات سخن از کسانی است که در آیات الهی به مجادله برمی خیزند، و در برابر دلائل نبوت و محتوای دعوت انبیا سر تسلیم فرود نمی آورند،در این آیات سرنوشت چنین اشخاصی به طرز روشنی ترسیم شده است.
نخست می گوید:"آیا ندیدی کسانی که در آیات الهی مجادله می کنند چگونه از راه حق منحرف می گردند"( أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ أَنّٰی یُصْرَفُونَ ).