مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

(43) سوره زخرف،این سوره در مکه نازل شده و 89 آیه است

اشاره

محتوای سوره زخرف:

سوره زخرف از سوره های مکی است تنها در مورد آیه 45 این سوره جمعی از مفسران گفتگو کرده،آن را مدنی دانسته اند،شاید به این دلیل که بحث آن بیشتر مربوط به اهل کتاب است،و یا مربوط به داستان معراج،و هر کدام از این دو باشد متناسب با"مدینه"است،و به خواست خدا در تفسیر این آیه مطلب را روشن خواهیم کرد.

به هر حال طبیعت سوره های مکی که بیشتر بر محور اعتقادات اساسی اسلامی دور می زند و از مبدء و معاد و نبوت و قرآن و انذار و بشارت بحث می کند در آن منعکس است.

مباحث این سوره را به طور فشرده می توان در هفت بخش خلاصه کرد:

بخش اول:سرآغاز سوره است که از اهمیت قرآن مجید و نبوت پیامبر اسلام ص و برخورد نامطلوب افراد نادان در برابر این کتاب آسمانی سخن می گوید.

بخش دوم:قسمتی از دلائل توحید را در"آفاق"و نعمتهای گوناگون خداوند را بر انسانها برمی شمرد.

بخش سوم:همین حقیقت را از طریق مبارزه با شرک و نفی نسبتهای ناروا به خداوند و مبارزه با تقلیدهای کورکورانه،و خرافاتی همچون تنفر از دختران یا ملائکه را دختران خدا پنداشتند تکمیل می کند.

در بخش چهارم:برای مجسم ساختن این حقایق قسمتی از سرگذشت انبیای پیشین و اقوام آنها را نقل می کند،و مخصوصا روی زندگی ابراهیم ع

و موسی ع و عیسی ع تکیه می کند.

در بخش پنجم:مساله معاد و پاداش مؤمنان و سرنوشت شوم کفار مطرح شده و با تهدیدها و انذارهای قوی مجرمان را هشدار می دهد.

بخش ششم:این سوره که از مهمترین بخشهای آن است ناظر به ارزشهای باطلی است که حاکم بر افکار افراد بی ایمان بوده و هست که به خاطر این ارزشهای بی اساس در ارزیابی خود در باره مسائل مهم زندگی گرفتار انواع اشتباه می شوند، تا آنجا که انتظار دارند قرآن مجید نیز بر یک مرد ثروتمند نازل شده باشد، چرا که شخصیت را در ثروت می شمردند،قرآن مجید در آیات متعددی از این سوره این تفکر احمقانه را درهم می کوبد،و ارزشهای والای اسلامی و انسانی را مشخص می کند.

بخش هفتم:که در غالب سوره ها وجود دارد بخشی است از مواعظ و اندرزهای مؤثر و پر بار برای تکمیل کردن بخشهای دیگر،تا مجموع آیات سوره را به صورت معجون شفا بخش کامل در آورد و نیرومندترین تاثیر را در شنونده بگذارد.

نام سوره از آیه 35 سوره گرفته شده که از ارزشهای مادی و"زخرف" (طلا و مانند آن)سخن می گوید.

فضیلت تلاوت سوره

در احادیث اسلامی در کتب مختلف تفسیر و حدیث فضیلت بسیاری برای تلاوت این سوره ذکر شده،از جمله:در حدیثی از پیامبر اسلام می خوانیم: من قرء سورة الزخرف کان ممن یقال له یوم القیامة یٰا عِبٰادِ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ ادخلوا الجنة بغیر حساب: "کسی که سوره زخرف را تلاوت کند از کسانی است که روز قیامت به این خطاب مخاطب می شود: ای بندگان من!امروز نه ترسی بر شما است،و نه غمی،بدون حساب وارد بهشت شوید" 1. البته خطاب یٰا عِبٰادِ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ همان چیزی است که در آیه 68 این سوره آمده،و جمله"ادخلوا الجنة"از آیه 70 گرفته شده،و جمله"بغیر حساب"از لوازم کلام و آیات دیگر قرآن است. در هر صورت این بشارت بزرگ و فضیلت بی حساب تنها با تلاوت خالی از اندیشه و ایمان و عمل حاصل نمی شود،چرا که تلاوت مقدمه ای است برای اندیشه، و"ایمان"و"عمل"ثمره ای از آن است.

سوره زخرف از سوره های مکی است تنها در مورد آیه 45 این سوره جمعی از مفسران گفتگو کرده،آن را مدنی دانسته اند،شاید به این دلیل که بحث آن بیشتر مربوط به اهل کتاب است،و یا مربوط به داستان معراج،و هر کدام از این دو باشد متناسب با"مدینه"است،و به خواست خدا در تفسیر این آیه مطلب را روشن خواهیم کرد.

به هر حال طبیعت سوره های مکی که بیشتر بر محور اعتقادات اساسی اسلامی دور می زند و از مبدء و معاد و نبوت و قرآن و انذار و بشارت بحث می کند در آن منعکس است.

مباحث این سوره را به طور فشرده می توان در هفت بخش خلاصه کرد:

بخش اول:سرآغاز سوره است که از اهمیت قرآن مجید و نبوت پیامبر اسلام ص و برخورد نامطلوب افراد نادان در برابر این کتاب آسمانی سخن می گوید.

بخش دوم:قسمتی از دلائل توحید را در"آفاق"و نعمتهای گوناگون خداوند را بر انسانها برمی شمرد.

بخش سوم:همین حقیقت را از طریق مبارزه با شرک و نفی نسبتهای ناروا به خداوند و مبارزه با تقلیدهای کورکورانه،و خرافاتی همچون تنفر از دختران یا ملائکه را دختران خدا پنداشتند تکمیل می کند.

در بخش چهارم:برای مجسم ساختن این حقایق قسمتی از سرگذشت انبیای پیشین و اقوام آنها را نقل می کند،و مخصوصا روی زندگی ابراهیم ع

[سوره الزخرف (43): آیات 1 تا 8]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>حم (1) وَ اَلْکِتٰابِ اَلْمُبِینِ (2) إِنّٰا جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ (3) وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ اَلْکِتٰابِ لَدَیْنٰا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ (4) أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ اَلذِّکْرَ صَفْحاً أَنْ کُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِینَ (5) وَ کَمْ أَرْسَلْنٰا مِنْ نَبِیٍّ فِی اَلْأَوَّلِینَ (6) وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ نَبِیٍّ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (7) فَأَهْلَکْنٰا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً وَ مَضیٰ مَثَلُ اَلْأَوَّلِینَ (8)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-حم.

2-سوگند به این کتابی که حقایقش آشکار است.

3-که ما آن را قرآنی فصیح و عربی قرار دادیم تا شما آن را درک کنید.

4-و آن در کتاب اصلی(لوح محفوظ)نزد ما است که بلند پایه و حکمت آموز است.

5-آیا این ذکر(قرآن)را از شما بازگیریم به خاطر اینکه قومی اسرافکارید؟ 6-چه بسیار از پیامبران را که(برای هدایت)در اقوام پیشین فرستادیم.

7-ولی هیچ پیامبری به سراغشان نمی آمد مگر اینکه او را استهزا می کردند.

8-ما کسانی را که نیرومندتر از اینها بودند هلاک کردیم،و داستان پیشینیان قبلا گذشت.

تفسیر:

گناه شما مانع رحمت ما نیست!

در آغاز این سوره باز با"حروف مقطعه"(حم)روبرو می شویم،این چهارمین سوره ای است که با"حم"آغاز شده،سه سوره دیگر نیز با همین دو حرف شروع می شود که مجموعا این هفت سوره"خانواده حم"را تشکیل می دهد که به ترتیب مؤمن-فصلت-شوری-زخرف-دخان-جاثیه،و احقاف است.

در باره"حروف مقطعه"قبلا بطور مشروح بحث کرده ایم(به جلد اول آغاز سوره بقره، جلد دوم اول آل عمران،جلد ششم اول اعراف و جلد بیستم آغاز سوره فصلت در مورد حم مراجعه فرمائید).

*** در دومین آیه به قرآن مجید سوگند یاد کرده می فرماید:"قسم به این کتاب آشکار" (وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ) .

سوگند به این کتابی که حقایقش آشکار،و مفاهیمش روشن،و دلائل

صدقش نمایان،و راههای هدایتش واضح و مبین است.

*** که"ما آن را قرآنی عربی قرار دادیم تا شما آن را درک کنید"( إِنّٰا جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ ) ⁽¹⁾.

عربی بودن قرآن یا به معنی نزول آن به زبان عرب است که از گسترده ترین زبانهای جهان برای بیان حقایق می باشد،و به خوبی می تواند ریزه کاریهای مطالب را با ظرافت تمام منعکس سازد.

و یا به معنی"فصاحت"آن است(چرا که یکی از معانی عربی همان "فصیح"است)اشاره به این که آن را در نهایت فصاحت قرار دادیم تا حقایق خوبی از لابلای کلمات و جمله هایش ظاهر گردد،و همگان آن را به خوبی درک کنند.

جالب اینکه در اینجا قسم و جواب قسم هر دو یک چیز است،به قرآن سوگند یاد می کند که این کتاب عربی قرار داده شده تا همگان به محتوایش پی برند شاید اشاره به این است که چیزی والاتر از قرآن نبود که به آن سوگند یاد شود، والاتر از قرآن خود قرآن است چرا که کلام خدا است و کلام خدا بیانگر ذات پاک او است.

تعبیر به"لعل"(شاید،و به این امید...)نه بخاطر این است که خداوند در تاثیر قرآن تردیدی داشته،یا سخن از امید و آرزویی در میان باشد که رسیدن به آن مشکل است،نه،این تعبیر اشاره به تفاوت زمینه های فکری و اخلاقی شنوندگان آیات قرآن است و اشاره به این است که نفوذ قرآن شرایطی دارد که با کلمه"لعل"اجمالا به آن اشاره شده(شرح بیشتر این معنی را در جلد سوم

ذیل آیه 200 آل عمران گفته ایم).

*** سپس به بیان اوصاف سه گانه دیگری در باره این کتاب آسمانی پرداخته می گوید:"و آن در کتاب اصلی،در لوح محفوظ نزد ما است که بلند پایه و والا مقام و حکمت آموز است"( وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتٰابِ لَدَیْنٰا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ ).

در نخستین توصیف اشاره به این می کند که قرآن مجید در"ام الکتاب" در نزد پروردگار ثبت و ضبط است،چنان که در آیه 22 سوره"بروج"نیز می خوانیم: بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِیدٌ فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ :"آن قرآن مجید است که در لوح محفوظ قرار دارد".

اکنون به بینیم منظور از"ام الکتاب"یا"لوح محفوظ"چیست؟ واژه"ام"در لغت به معنی اصل و اساس هر چیزی است و اینکه عرب به مادر"ام"می گوید بخاطر آن است که ریشه خانواده و پناهگاه فرزندان است، بنا بر این"ام الکتاب"(کتاب مادر)به معنی کتابی است که اصل و اساس همه کتب آسمانی می باشد،و همان لوحی است که نزد خداوند از هر گونه تغییر و تبدیل و تحریفی محفوظ است،این همان کتاب"علم پروردگار"است که نزد او است و همه حقایق عالم و همه حوادث آینده و گذشته و همه کتب آسمانی در آن درج است و هیچکس به آن راه ندارد جز آنچه را که خدا بخواهد افشا کند.

این توصیف بزرگی است برای قرآن که از علم بی پایان حق سرچشمه گرفته و اصل و اساسش نزد او است.

و به همین دلیل در توصیف دوم می گوید:"این کتابی است والا مقام" (لعلی).

و در توصیف سوم می فرماید:"حکمت آموز و مستحکم و متین و حساب شده است"(حکیم).

چیزی که از علم بی پایان حق سرچشمه گیرد باید واجد این اوصاف باشد.

بعضی والا بودن و علو مقام قرآن را از این نظر دانسته اند که بر تمام کتب آسمانی پیشی گرفته،و همه را نسخ کرده،و در بالاترین مرحله اعجاز است.

بعضی دیگر مشتمل بودن قرآن را بر حقایقی که از دسترس افکار بشر بیرون است(علاوه بر حقایقی که همه کس از ظاهر آن می فهمد)مفهوم دیگری از علو قرآن شمرده اند.

این مفاهیم تضادی با هم ندارد و همه آنها در مفهوم"علی"(والا مقام) جمع است.

این نکته نیز قابل توجه است که"حکیم"معمولا وصف برای شخص است،نه برای کتاب،اما چون این کتاب آسمانی خود معلمی بزرگ و حکمت آموز است این تعبیر در مورد آن بسیار بجا است.

البته"حکیم"به معنی مستحکم و خلل ناپذیر نیز آمده است،و جمیع این مفاهیم در واژه مزبور جمع است و در مورد قرآن صادق می باشد،چرا که قرآن حکیم به تمام این معانی است.

*** در آیه بعد،منکران،و اعراض کنندگان از قرآن،را مخاطب ساخته می گوید:"آیا ما این قرآن را که مایه بیداری و یادآوری شما است از شما باز گیریم به خاطر اینکه قومی اسرافکار و افراطی هستید"؟!( أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ صَفْحاً أَنْ کُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِینَ ).

درست است که شما در دشمنی و مخالفت با حق،چیزی فروگذار نکرده اید، و مخالفت را به حد افراط و اسراف رسانده اید ولی لطف و رحمت خداوند به قدری وسیع و گسترده است که اینها را مانع بر سر راه خود نمی بیند،باز هم این کتاب بیدارگر آسمانی و آیات حیاتبخش آن را پی در پی بر شما نازل می کند،تا دلهایی

که اندک آمادگی دارند،تکان بخورند و به راه آیند،و این است مقام رحمت عامه و رحمانیت پروردگار که دوست و دشمن را در برمی گیرد.

جمله" أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ "به معنی"ا فنصرف عنکم"(آیا از شما باز داریم و منصرف سازیم)آمده است،چرا که وقتی سوار می خواهد مرکبش را از طریقی به جانب دیگری ببرد،آن را با شلاق می زند،و لذا کلمه"ضرب"در این گونه موارد بجای"صرف"(منصرف ساختن)به کار می رود ⁽¹⁾.

"صفح"در اصل به معنی جانب و طرف چیزی است،و به معنی عرض و پهنا نیز می آید،و در آیه مورد بحث به معنی اول است،یعنی آیا ما این قرآن را که مایه یادآوری است از سوی شما به جانب دیگری متمایل سازیم؟ "مسرف"از ماده"اسراف"به معنی تجاوز از حد است،اشاره به اینکه مشرکان و دشمنان پیامبر ص در مخالفت و عداوت خود،هیچ حد و مرزی را به رسمیت نمی شناختند.

*** سپس به عنوان شاهد و گواه بر آنچه گفته شد،و هم تسلی و دلداری پیامبر ص،و در ضمن تهدیدی برای منکران لجوج در عبارتی کوتاه و محکم می فرماید:

"چه بسیار از پیامبران را که برای هدایت در اقوام پیشین فرستادیم"( وَ کَمْ أَرْسَلْنٰا مِنْ نَبِیٍّ فِی الْأَوَّلِینَ ).

*** "ولی هیچ پیامبری به سراغشان نمی آمد مگر اینکه او را به باد استهزاء و مسخره می گرفتند"( وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ نَبِیٍّ إِلاّٰ کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ ).

این مخالفتها و سخریه ها هرگز مانع لطف الهی نبود،این فیضی است که

از ازل تا به ابد ادامه یافته،وجودی است که بر همه بندگان می کند،و اصلا آنها را برای رحمت آفریده است وَ لِذٰلِکَ خَلَقَهُمْ (هود-119).

به همین دلیل اعراض و لجاجت شما هرگز مانع لطف او نخواهد بود، و پیامبر ص و مؤمنان راستین هم نباید دلسرد شوند که این اعراض از حق و پیروی از شهوات و هوی و هوس نیز سابقه طولانی دارد! *** اما برای اینکه تصور نکنند که لطف بی حساب خداوند مانع مجازات آنها در پایان کار خواهد شد که مجازات نیز خود،مقتضای حکمت او است،در آیه بعد می افزاید:"ما کسانی را که نیرومندتر از اینها بودند هلاک و نابود کردیم" ( فَأَهْلَکْنٰا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً ).

"و داستان پیشینیان قبلا گذشت"( وَ مَضیٰ مَثَلُ الْأَوَّلِینَ ).

در آیاتی که قبلا بر تو نازل کرده ایم،نمونه های زیادی از این اقوام سرکش و طغیانگر مطرح شده اند،و شرح حال آنها از طریق وحی،بی کم و کاست بر تو نازل گردیده،در میان آنها اقوامی بودند که از مشرکان عرب بسیار نیرومندتر بودند،با امکانات و ثروت و نفرات و لشگر و استعداد فراوان،اقوامی همچون فرعون و فرعونیان،زورمندانی همچون قوم عاد و ثمود،اما بروید ویرانه های شهرهای آنها را ببینید،و سرگذشت آنها را در تاریخ بخوانید،و از همه روشنتر آنچه را در قرآن در باره آنها نازل شده است بررسی کنید تا بدانید شما طاغیان لجوج از عذاب دردناک الهی هرگز در امان نیستید.

"بطش"(بر وزن فرش)چنان که"راغب"در"مفردات"می گوید:به معنی"گرفتن چیزی است با قدرت"و در اینجا با کلمه"اشد"نیز همراه شده که نشانه قدرت و نیروی بیشتری است.

ضمیر در"منهم"به مشرکان عرب بازمی گردد که در آیات قبل مخاطب

-بودند،اما در اینجا به صورت غائب از آنها یاد می شود،چرا که لایق ادامه خطاب الهی نیستند.

بعضی از مفسران بزرگ جمله" مَضیٰ مَثَلُ الْأَوَّلِینَ "(سرانجام کار اقوام پیشین قبلا گذشت)را اشاره به مطالبی دانسته اند که در سوره قبل(سوره شوری) پیرامون گروهی از آنها آمده است،ولی هیچ دلیلی بر این محدودیت در دست نیست،بخصوص اینکه در سوره شوری کمتر اشاره ای به سرگذشت اقوام پیشین شده،در حالی که در سوره های دیگر قرآن بحثهای مشروحی پیرامون آنها آمده است.

به هر حال این آیه شبیه چیزی است که در آیه 78 سوره قصص گذشت: أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً :"آیا قارون نمی دانست که خداوند اقوامی را پیش از او نابود کرد که از او نیرومندتر و ثروتمندتر بودند"؟! و یا آنچه در آیه 21 سوره"مؤمن"گذشت در آنجا که به مشرکان عرب هشدار داده می گوید: أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ کٰانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ آثٰاراً فِی الْأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللّٰهُ بِذُنُوبِهِمْ وَ مٰا کٰانَ لَهُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وٰاقٍ :"آیا در زمین سیر نکردند تا ببینند پایان کار کسانی که قبل از آنها بودند چه شد؟آنها از اینان نیرومندتر و مؤثرتر در زمین بودند،اما خداوند آنها را به گناهشان گرفت و کسی نبود که آنان را از عذاب الهی نگهدارد".

[سوره الزخرف (43): آیات 9 تا 14]

اشاره

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ اَلْعَزِیزُ اَلْعَلِیمُ (9) اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اَلْأَرْضَ مَهْداً وَ جَعَلَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ (10) وَ اَلَّذِی نَزَّلَ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ (11) وَ اَلَّذِی خَلَقَ اَلْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ اَلْفُلْکِ وَ اَلْأَنْعٰامِ مٰا تَرْکَبُونَ (12) لِتَسْتَوُوا عَلیٰ ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اِسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ وَ تَقُولُوا سُبْحٰانَ اَلَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لَهُ مُقْرِنِینَ (13) وَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا لَمُنْقَلِبُونَ (14)

ترجمه:

9-هر گاه از آنها سؤال کنی چه کسی آسمانها و زمین را آفریده؟مسلما می گویند:خداوند قادر و دانا آنها را آفریده است.

10-همان کسی که زمین را گاهواره و محل آرامش شما قرار داد و برای شما در آن راههایی آفرید تا هدایت شوید(و به مقصد رسید).

11-و آن کسی که از آسمان آبی فرستاد به مقدار معین،و به وسیله آن سرزمین مرده را حیات بخشیدیم،و همین گونه در قیامت زنده می شوید! 12-و همان کسی که همه زوجها را آفرید،و برای شما از کشتیها و چهارپایان مرکبهایی قرار داد که بر آن سوار شوید.

13-تا بر پشت آنها به خوبی قرار گیرید،سپس نعمت پروردگارتان را هنگامی که بر آنها سوار شدید متذکر شوید،و بگوئید پاک و منزه است کسی که این را مسخر ما ساخت و گرنه ما توانایی آن را نداشتیم.

14-و ما به سوی پروردگارمان بازمی گردیم.

تفسیر:

بخشی از دلائل توحید

از اینجا بحث پیرامون توحید و شرک شروع می شود،نخست از فطرت و سرشت آنها برای اثبات توحید کمک می گیرد،و بعد از دلائل موجود در نظام عالم هستی،و ضمن بیان پنج نمونه از مواهب پروردگار،حس شکرگزاری آنها را برمی انگیزد،و بعد به ابطال اعتقاد خرافی آنها پیرامون بتها و انواع شرک می پردازد.

در قسمت اول می فرماید:"هر گاه از آنها سؤال کنی چه کسی آسمانها و زمین را آفریده مسلما در پاسخ می گویند خداوند عزیز و علیم" (وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ ).

این تعبیر که در چهار آیه از آیات قرآن مجید با تفاوت مختصری آمده است

(عنکبوت آیه 61،لقمان آیه 25،زمر آیه 38،و زخرف آیه مورد بحث) ⁽¹⁾از یک سو دلیل بر فطری بودن خداشناسی و تجلی نور الهی در سرشت انسانها است.

و از سوی دیگر دلیل بر این است که مشرکان به این حقیقت که خالق آسمانها و زمین خدا است معترف بودند،و جز در موارد نادری برای معبودان خود خالقیت قائل نبودند.

و از سوی سوم این اعتراف پایه ای است برای ابطال عبودیت بتها،چرا که شایسته عبادت کسی است که خالق و مدبر عالم باشد،نه موجوداتی که هیچ سهمی در این قسمت ندارند،بنا بر این اعتراف آنها به خالقیت"اللّٰه"دلیل دندان شکنی بر بطلان مذهب فاسدشان بود.

تعبیر به"عزیز و حکیم"که بیانگر قدرت مطلقه پروردگار و علم و حکمت او است گر چه یک تعبیر قرآنی است ولی مطلبی نبوده که مشرکان منکر آن باشند،چرا که لازمه اعتراف به خالقیت اللّٰه نسبت به آسمان و زمین،وجود این دو صفت برای خدا است،آنها حتی برای بتهایشان علم و قدرت قائل بودند تا چه رسد به خداوند که بتها را واسطه میان خود و او می دانستند.

*** سپس به پنج قسمت از نعمتهای بزرگ خدا که هر یک نمونه ای از نظام آفرینش و آیتی از آیات خدا است اشاره می کند.

نخست از زمین شروع کرده می فرماید:"همان خداوندی که زمین را برای شما گاهواره و محل آرامش قرار داد"( اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً ).

واژه های"مهد و مهاد"هر دو به معنی محلی است که برای نشستن و خوابیدن

و استراحت آماده شده است،و در اصل به محلی گفته می شود که کودک را در آن می خوابانند،خواه گاهواره باشد یا غیر آن.

آری خداوند زمین را گاهواره انسان قرار داد،و در حالی که چندین نوع حرکت دارد در پرتو قانون جاذبه،و قشر عظیم هوایی که آن را از هر سو فراگرفته،و عوامل گوناگون دیگر،چنان آرام است که ساکنان آن کمترین ناراحتی احساس نمی کنند،و می دانیم نعمت آرامش و امنیت پایه اصلی بهره گیری از نعمتهای دیگر است،بدیهی است اگر این عوامل مختلف دست به دست هم نمی دادند هرگز این آرامش وجود نداشت.

و برای بیان نعمت دوم می افزاید:"او برای شما در زمین راههایی قرار داد تا هدایت شوید و به مقصد برسید"( وَ جَعَلَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ ).

این نعمت که بارها در قرآن مجید به آن اشاره شده است(سوره طه آیه 53،سوره انبیا آیه 31،و سوره نحل آیه 15)از نعمتهایی است که بسیار از آن غافلند،زیرا می دانیم تقریبا سراسر خشکیها را چین خوردگیهای بسیار فراگرفته و کوه های بزرگ و کوچک و تپه های مختلف آن را پوشانده است، و جالب اینکه در میان بزرگترین سلسله جبال دنیا غالبا بریدگیهایی وجود دارد که انسان می تواند راه خود را از میان آنها پیدا کند،و کمتر اتفاق می افتد که این کوه ها به کلی مایه جدایی بخشهای مختلف زمین گردند،و این یکی از اسرار نظام آفرینش و از مواهب الهی بر بندگان است.

از این گذشته بسیاری از قسمتهای زمین بوسیله راههای دریایی به یکدیگر مربوط می شوند که این خود نیز در عمومیت مفهوم آیه وارد است ⁽¹⁾.

از آنچه گفتیم روشن شد که منظور از جمله" لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ "هدایت یافتن به مقصود و پیدا کردن مناطق مختلف زمین است،هر چند بعضی آن را اشاره به هدایت یافتن در امر توحید و خداشناسی دانسته اند(البته جمع میان هر دو معنی نیز بی مانع است).

*** سومین موهبت را که مساله نزول آب باران و احیاء زمینهای مرده است در آیه بعد به این صورت مطرح می کند"همان خدایی که از آسمان آبی فرستاد به اندازه معینی"( وَ الَّذِی نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ ).

"و به وسیله آن سرزمین مرده ای را حیات بخشیدیم"( فَأَنْشَرْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً ).

"و همین گونه که زمینهای مرده با نزول باران زنده می شوند شما نیز بعد از مرگ زنده،و از قبرها خارج خواهید شد" (کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ ).

تعبیر به"قدر"اشاره لطیفی است به نظام خاصی که بر نزول باران حکمفرما است به اندازه ای می بارد که مفید و ثمر بخش است و زیانبار نیست.

درست است که گاهی سیلابها براه می افتد و زمینهایی را ویران می کند اما این از حالات استثنایی است و جنبه هشدار دارد،ولی اکثریت قریب باتفاق بارانها سودمند و مفید و سود بخش است،اصولا پرورش تمام درختان و گیاهان و گلها و مزارع پر ثمر از برکت همین نزول به اندازه باران است،و اگر نزول باران نظامی نداشت اینهمه برکات عائد نمی شد.

در قسمت دوم آیه روی جمله"انشرنا"که از ماده"نشور"به معنی گستردن است تکیه شده که رستاخیز جهان نباتات را مجسم می سازد:زمینهای خشکیده که بذرهای گیاهان را همچون اجساد مردگان در قبرها در دل خود پنهان داشته،با نفخه صور"نزول باران"به حرکت درمی آیند،تکانی می خورند و مردگان گیاه سر از خاک برمی دارند و محشری برپا می شود که خود نمونه ای

است از رستاخیز انسانها که در آخر همین آیه و در آیات متعدد دیگری از قرآن مجید به آن اشاره شده است.

*** در چهارمین مرحله بعد از ذکر نزول باران و حیات گیاهان به آفرینش انواع حیوانات اشاره کرده می گوید:"آن خدایی که همه زوجها را آفرید" ( وَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا ).

تعبیر به"زوجها"کنایه از انواع حیوانات است،به قرینه گیاهان که در آیات قبل آمد،هر چند بعضی از مفسران آن را اشاره به تمام انواع موجودات اعم از حیوان و گیاه و جماد دانسته اند،چرا که قانون زوجیت در همه آنها حاکم است،و هر یک جنس مخالفی دارد،آسمان و زمین،شب و روز،نور و ظلمت، شور و شیرین،خشک و تر،خورشید و ماه،بهشت و دوزخ،جز ذات خداوند پاک که یگانه و یکتا است،و هیچگونه دوگانگی در ذات مقدسش راه ندارد.

ولی همانگونه که گفتیم قرائن موجود نشان می دهد که منظور"ازواج حیوانات"است،و می دانیم قانون زوجیت قانون حیات در همه جانداران می باشد و افراد نادر و استثنایی مانع از کلیت قانون نیست.

بعضی نیز"ازواج"را به معنی اصناف حیوانات گرفته اند،همچون پرندگان و چهارپایان و آبزیان و حشرات و غیر آنها.

در پنجمین مرحله که آخرین نعمت را در این سلسله بیان می کند سخن از مرکبهایی است که خداوند برای پیمودن راههای دریایی و خشکی در اختیار بشر گذارده،می فرماید:"او برای شما از کشتیها و چهارپایان مرکبهایی قرار داد که بر آن سوار شوید"( وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْفُلْکِ وَ الْأَنْعٰامِ مٰا تَرْکَبُونَ ).

این یکی از مواهب و اکرامهای خداوند نسبت به نوع بشر است که در

انواع دیگر از موجودات زنده دیده نمی شود که خداوند انسان را بر مرکبهایی حمل کرده،که در سفرهای دریا و صحرا به او کمک می کنند.

همان گونه که در آیه 70 سوره اسراء آمده است: وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْنٰاهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْنٰاهُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ وَ فَضَّلْنٰاهُمْ عَلیٰ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنٰا تَفْضِیلاً :"ما بنی آدم را گرامی داشتیم و آنها را در خشکی و دریا (بر مرکبهای راهوار)حمل کردیم،و از انواع روزیهای پاکیزه به آنها روزی دادیم،و بر سایر خلق خود برتری بخشیدیم".

و به راستی وجود این مرکبها فعالیت انسان و گسترش زندگی او را چندین برابر می کند،و حتی مرکبهای سریع السیر امروز که با استفاده از خواص موجودات مختلف در اختیار انسان قرار گرفته نیز از الطاف آشکار خدا است، وسائلی که چهره حیات او را به کلی دگرگون ساخته و به همه چیز سرعت بخشیده،و برای او همه گونه آسایش به ارمغان آورده است.

*** آیه بعد هدف نهایی آفرینش این مراکب را چنین بازگو می کند:"منظور این است که بر پشت این مرکبها به خوبی قرار گیرید،سپس نعمت پروردگارتان را متذکر شوید،و بگوئید پاک و منزه است خدایی که اینها را مسخر ما ساخت، و گرنه ما توانایی نگهداری آن را نداشتیم"( لِتَسْتَوُوا عَلیٰ ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ وَ تَقُولُوا سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لَهُ مُقْرِنِینَ ).

جمله" لِتَسْتَوُوا عَلیٰ ظُهُورِهِ "اشاره به این است که این مراکب را به گونه ای آفریده است که شما می توانید به خوبی بر آنها سوار شوید و به راحتی به مقصد برسید ⁽¹⁾.

در این آیه دو هدف برای آفرینش این مرکبهای دریایی و صحرایی بیان شده:نخست یادآوری نعمتهای پروردگار به هنگام استقرار بر آنها،و دیگر منزه شمردن خداوندی که اینها را مسخر فرمان انسان ساخته،کشتیها را چنان آفریده که بتواند سینه امواج را بشکافد و به سوی مقصد حرکت کند،و چهارپایان را رام و تسلیم در برابر انسان قرار داده است.

"مقرنین"از ماده"اقران"به معنی قدرت و توانایی داشتن بر چیزی است، بعضی از ارباب لغت نیز گفته اند به معنی"ضبط کردن"و نگهداری چیزی می باشد، و در اصل به معنی قرین چیزی واقع شدن بوده که لازمه آن توانایی بر نگهداری و ضبط آن است ⁽¹⁾.

بنا بر این جمله"و ما کُنّٰا لَهُ مُقْرِنِینَ "مفهومش این است که اگر لطف پروردگار و مواهب او نبود ما هرگز توانایی بر ضبط و نگهداری این مرکبها نداشتیم،بادهای مخالف کشتیها را دائما واژگون می ساخت،و ما را از رسیدن به ساحل نجات باز می داشت،و این حیوانات نیرومند که قدرت آنها به مراتب از انسان بیشتر است اگر روح تسلیم بر آنها حاکم نمی شد هرگز انسان نمی توانست حتی نزدیک آنها برود،به همین دلیل گهگاهی که یکی از این حیوانات خشمگین شده،روح تسلیم را از دست می دهند مبدل به موجودات خطرناکی می گردند که چندین نفر قدرت مقابله با آنها را ندارد،در صورتی که در حال دعای ممکن است دهها یا صدها راس از آنها را به ریسمانی ببندند و دست بچه ای بسپارند تا"برد هر جا که خاطر خواه او است".

گویی خداوند با این حالات استثنایی چهارپایان می خواهد نعمت حال عادی آنها را روشن سازد.

در آخرین آیه مورد بحث گفتار مؤمنان راستین را به هنگام سوار شدن بر مرکب اینگونه تکمیل می کند:"و ما به هر حال به سوی پروردگارمان بازمی گردیم"( وَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا لَمُنْقَلِبُونَ ).

این جمله اشاره ای به مساله معاد است بعد از بحثهایی که پیرامون توحید در این آیات گذشت چرا که همیشه توجه به آفریدگار و مبدء انسان را متوجه معاد نیز می سازد.

و نیز اشاره ای است به این معنی که مبادا هنگام سوار شدن و تسلط بر این مرکبهای راهوار مغرور شوید،و در زرق و برق دنیا فرو روید،باید به هر حال به یاد آخرت باشید،چرا که حالت غرور مخصوصا در این موقع فراوان دست می دهد و کسانی که مرکبهای خود را وسیله برتری جویی و تکبر بر دیگران قرار می دهند کم نیستند.

و از سوی سوم سوار شدن بر مرکب و انتقال از جایی به جای دیگر ما را به انتقال بزرگمان از این جهان به جهان دیگر متوجه می سازد،آری ما سرانجام به سوی خدا می رویم.

نکته:

یاد خدا به هنگام بهره گیری از نعمتها

از نکات جالبی که در آیات قرآن به چشم می خورد این است که دعاهایی به مؤمنان تعلیم داده که به هنگام بهره گیری از مواهب الهی بخوانند،دعاهایی که با محتوای سازنده اش روح و جان انسان را می سازد و آثار غرور و غفلت را می زداید.

به نوح دستور می دهد: فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ :"هنگامی که تو و کسانی که با تو هستند بر کشتی سوار شدید بگو:ستایش خدایی را که ما را از قوم ستمگر نجات بخشید"(مؤمنون-28).

و نیز به او دستور می دهد که برای تقاضای نزول در منزلگاه پر برکت بگوید: رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبٰارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ :"پروردگارا!مرا در منزلگاهی پر برکت فرود آر،و تو بهترین فرودآورندگانی"(مؤمنون-29).

و در آیات مورد بحث نیز خواندیم که دستور شکر نعمتهای پروردگار و تسبیح او را به هنگام قرار گرفتن بر مرکبها می دهد.

و هر گاه این خلق و خوی انسان گردد که به هنگام بهره گیری از هر نعمتی بیاد منعم حقیقی و مبدء آن نعمت باشد،نه در ظلمت غفلت فرو می رود و نه در پرتگاه غرور می افتد،بلکه مواهب مادی برای او پلی می شوند به سوی خدا!.

در حالات پیامبر اسلام ص آمده است که هر گاه پای خود را در رکاب می گذارد می فرمود: "بسم اللّٰه" ،و هنگامی که بر مرکب استقرار می یافت می فرمود:

الحمد للّٰه علی کل حال، سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لَهُ مُقْرِنِینَ وَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا لَمُنْقَلِبُونَ

⁽¹⁾ .

در روایت دیگری از امام مجتبی حسن بن علی ع آمده است که مردی در حضور آن حضرت به هنگام سوار شدن بر مرکب گفت: سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا ،امام فرمود:اینچنین به تو دستور داده نشده است،دستور این است که بگویی

الحمد للّٰه الذی هدانا للاسلام،الحمد للّٰه الذی من علینا بمحمد(ص) و الحمد للّٰه الذی جعلنا من خیر امة اخرجت للناس،ثم تقول: سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا

⁽²⁾ .

اشاره به اینکه در آیه تنها دستور به گفتن سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا داده نشده بلکه قبلا دستور تذکر و یادآوری نعمتهای بزرگتر خداوند داده شده:

نعمت هدایت به سوی اسلام،نعمت نبوت پیامبر ص،نعمت قرار گرفتن در زمره بهترین امتها،سپس تسبیح خداوند بر تسخیر این مرکب! قابل توجه اینکه از پاره ای از روایات استفاده می شود که هر کس این جمله را ( سُبْحٰانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنٰا هٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لَهُ مُقْرِنِینَ وَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا لَمُنْقَلِبُونَ ) به هنگام سوار شدن بر مرکب بگوید به فرمان خدا آسیبی به او نخواهد رسید!.

این مطلب در حدیثی در کتاب کافی از ائمه اهل بیت ع نقل شده است ⁽¹⁾.

چقدر تفاوت است میان این تعلیمات سازنده اسلام با آنچه از گروهی هوسران و مغرور دیده می شود که مرکبهای خود را وسیله خودنمایی و فخرفروشی و گاه وسیله ای برای انواع گناهان قرار می دهند،چنان که"زمخشری"در "کشاف"از بعضی از سلاطین نقل می کند که او سوار بر مرکب مخصوصش شده بود،و از شهری به شهر دیگر می رفت،و یک ماه در میان آن دو فاصله بود،آن قدر شراب می خورد که هرگز پیمودن راه را متوجه نشد،تنها هنگامی از مستی به هوش آمد که به مقصد رسیده بود! ***

[سوره الزخرف (43): آیات 15 تا 19]

اشاره

وَ جَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبٰادِهِ جُزْءاً إِنَّ اَلْإِنْسٰانَ لَکَفُورٌ مُبِینٌ (15) أَمِ اِتَّخَذَ مِمّٰا یَخْلُقُ بَنٰاتٍ وَ أَصْفٰاکُمْ بِالْبَنِینَ (16) وَ إِذٰا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمٰا ضَرَبَ لِلرَّحْمٰنِ مَثَلاً ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ کَظِیمٌ (17) أَ وَ مَنْ یُنَشَّؤُا فِی اَلْحِلْیَةِ وَ هُوَ فِی اَلْخِصٰامِ غَیْرُ مُبِینٍ (18) وَ جَعَلُوا اَلْمَلاٰئِکَةَ اَلَّذِینَ هُمْ عِبٰادُ اَلرَّحْمٰنِ إِنٰاثاً أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُکْتَبُ شَهٰادَتُهُمْ وَ یُسْئَلُونَ (19)

ترجمه:

15-آنها برای خداوند از میان بندگانش جزئی قرار دادند(و ملائکه را دختران خدا خواندند)انسان کفران کننده آشکاری است! 16-آیا از میان مخلوقاتش دختران را برای خود انتخاب کرده،و پسران را برای شما؟! 17-در حالی که هر گاه یکی از آنها را به همان چیزی که برای خداوند رحمن شبیه قرار داده(به تولد دختر)بشارت دهند صورتش از فرط ناراحتی سیاه می شود، و مملو از خشم می گردد!

18-آیا کسی را که در لابلای زینتها پرورش می یابد و به هنگام جدال قادر به تبیین مقصود خود نیست(فرزند خدا می خوانید)؟! 19-آنها فرشتگان را که بندگان خدایند مؤنث پنداشتند،آیا به هنگام آفرینش آنها شاهد و حاضر بودند؟این گواهی آنها نوشته می شود و از آن بازخواست خواهند شد!

تفسیر:

چگونه ملائکه را دختران خدا می خوانید؟!

بعد از تحکیم پایه های توحید از طریق برشمردن نشانه های خداوند در نظام هستی و نعمتها و مواهب او،در آیات مورد بحث به نقطه مقابل آن یعنی مبارزه با شرک و پرستش غیر خدا پرداخته نخست به سراغ یکی از شاخه های آن یعنی پرستش فرشتگان می رود و می فرماید:"آنها برای خداوند از میان بندگانش جزئی قرار دادند"( وَ جَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبٰادِهِ جُزْءاً ).

فرشتگان را دختران خدا و معبودان خود پنداشتند،خرافه زشتی که در میان بسیاری از بت پرستان رواج داشت.

تعبیر به"جزء"هم بیانگر این است که آنها فرشتگان را فرزندان خدا می شمردند زیرا همیشه فرزند جزئی از وجود پدر و مادر است که به صورت نطفه از آنها جدا می شود،و با هم ترکیب می گردد،و هسته بندی فرزند از آن آغاز می شود.

و نیز بیان کننده پذیرش عبودیت آنها است چرا که فرشتگان را جزئی از معبودان در مقابل خداوند تصور می کردند.

این تعبیر در ضمن یک استدلال روشن بر بطلان اعتقاد خرافی مشرکان است، چرا که اگر فرشتگان فرزندان خدا باشند لازمه اش این است که خداوند جزء

داشته باشد،و نتیجه آن ترکیب ذات پاک خدا است،در حالی که دلائل عقلی و نقلی گواه بر بساطت و احدیت وجود او است،چرا که جزء مخصوص به موجودات امکانیه است.

سپس می افزاید:"انسان کفران کننده آشکاری است"( إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَکَفُورٌ مُبِینٌ ).

این همه نعمتهای الهی سراسر وجود او را احاطه کرده که پنج بخش آن در آیات پیشین گذشت با اینحال بجای اینکه سر بر آستان خالق و ولی نعمت خود بساید راه کفران پیش گرفته به سراغ مخلوقاتش می رود.

*** در آیه بعد برای محکوم کردن این تفکر خرافی از ذهنیات و مسلمات خود آنها استفاده می کند،چرا که آنها جنس مرد را بر زن ترجیح می دادند،و اصولا دختر را ننگ خود می شمردند،می فرماید:"آیا از میان مخلوقاتش دختران را برای خود انتخاب کرده و پسران را برای شما"؟!( أَمِ اتَّخَذَ مِمّٰا یَخْلُقُ بَنٰاتٍ وَ أَصْفٰاکُمْ بِالْبَنِینَ ).

به پندار شما مقام دختر پائین تر است،چگونه خود را بر خدا ترجیح می دهید؟سهم او را دختر،و سهم خود را پسر می پندارید؟! درست است که زن و مرد در پیشگاه خدا در ارزشهای والای انسانی یکسانند، ولی گاه استدلال به ذهنیات مخاطب تاثیری در فکر او می گذارد که وادار به تجدید نظر می شود.

*** باز همین مطلب را به بیان دیگری تعقیب کرده می گوید:"هر گاه یکی از آنها را به همان چیزی که برای خداوند رحمن شبیه قرار داده بشارت دهند صورتش از فرط ناراحتی سیاه می شود،و مملو از خشم و غضب می گردد"!

( وَ إِذٰا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمٰا ضَرَبَ لِلرَّحْمٰنِ مَثَلاً ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ کَظِیمٌ ).

منظور از" بِمٰا ضَرَبَ لِلرَّحْمٰنِ مَثَلاً "همان فرشتگانی است که آنها را دختران خدا می دانستند،و در عین حال معبود خود قرار می دادند،و شبیه و مانند او! واژه"کظیم"از ماده"کظم"(بر وزن نظم)به معنی گلوگاه است، و به معنی بستن گلوی مشک آب بعد از پر شدن نیز آمده،و لذا این کلمه در مورد کسی که قلبش مملو از خشم یا غم و اندوه است به کار می رود.

این تعبیر به خوبی حاکی از تفکر خرافی مشرکان ابله در عصر جاهلیت در مورد تولد فرزند دختر است که چگونه از شنیدن خبر ولادت دختر ناراحت می شدند در عین حال فرشتگان را دختران خدا می دانستند! *** باز در ادامه این سخن می افزاید:"آیا کسی را که در لابلای زینتها پرورش می یابد،و به هنگام گفتگو و کشمکش در بحث و مجادله نمی تواند مقصود خود را بخوبی اثبات کند فرزند خدا می دانید و پسران را فرزند خود"؟!( أَ وَ مَنْ یُنَشَّؤُا فِی الْحِلْیَةِ وَ هُوَ فِی الْخِصٰامِ غَیْرُ مُبِینٍ ) ⁽¹⁾.

در اینجا قرآن دو صفت از صفات زنان را که در غالب آنها دیده می شود و از جنبه عاطفی آنان سرچشمه می گیرد مورد بحث قرار داده،نخست علاقه شدید آنها به زینت آلات،و دیگر عدم قدرت کافی بر اثبات مقصود خود به هنگام مخاصمه و جر و بحث بخاطر حیا و شرم.

بدون شک زنانی هستند که تمایل چندانی به زینت ندارند،و نیز بدون شک علاقه به زینت در"حد اعتدال"عیبی برای زنان محسوب نمی شود،

بلکه در اسلام روی آن تاکید شده است،منظور اکثریتی است که در غالب جوامع بشری عادت به تزیین افراطی دارند گویی در میان زینت به وجود می آیند و پرورش می یابند.

و نیز بدون شک در میان زنان افرادی پیدا می شوند که از نظر قدرت منطق و بیان بسیار قوی هستند،ولی نمی توان انکار کرد که اکثریت آنها به خاطر شرم و حیا در مقایسه با مردان به هنگام بحث و مخاصمه و جدال قدرت کمتری دارند.

هدف بیان این حقیقت است که چگونه شما دختران را فرزند خدا می پندارید و پسران را از آن خود می شمرید؟! *** در آخرین آیه مورد بحث مطلب را با صراحت بیشتری مطرح کرده، می فرماید:"آنها فرشتگان را که بندگان خدایند مؤنث پنداشتند"(و دختران خدا معرفی کردند)( وَ جَعَلُوا الْمَلاٰئِکَةَ الَّذِینَ هُمْ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ إِنٰاثاً ).

آری آنها بندگان خدا هستند،سر بر فرمان او دارند،و تسلیم اراده اویند، چنان که در آیه 26 و 27 سوره"حج"نیز آمده است: بَلْ عِبٰادٌ مُکْرَمُونَ لاٰ یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ :"آنها بندگان شایسته خدا هستند که هرگز در سخن بر او پیشی نمی گیرند و همواره به فرمان او عمل می کنند".

تعبیر به"عباد"در واقع جواب پندار آنها است،زیرا اگر مؤنث بودند باید"عبادات"گفته شود،ولی باید توجه داشت که"عباد"هم جمع مذکر است،و هم به موجودهایی که خارج از مذکر و مؤنث باشند مانند فرشتگان نیز اطلاق می شود،همانگونه که در مورد خداوند نیز ضمیرهای مفرد مذکر به کار می رود در حالی که ما فوق همه اینها است.

قابل توجه اینکه در این جمله"عباد"به"الرحمن"اضافه شده،این

تعبیر ممکن است اشاره به این باشد که غالب فرشتگان مجریان رحمت خداوند و تدبیر کنندگان نظامات عالم هستی که سراسر رحمت است می باشند.

اما چرا این خرافه در میان عرب جاهلی پیدا شد؟و چرا هم اکنون رسوبات آن در مغزهای گروهی باقیمانده،تا آنجا که فرشتگان را به صورت زن و دختر ترسیم می کنند،حتی به اصطلاح"فرشته آزادی"را وقتی مجسم می سازند در چهره زنی با قیافه و موهای فراوان ترسیم می کنند! این پندار ممکن است از اینجا سرچشمه گرفته باشد که فرشتگان از نظر مستورند و زنان نیز غالبا مستور بوده اند،حتی در مورد بعضی از مؤنثهای مجازی در لغت عرب نیز این معنی دیده می شود که خورشید را مؤنث مجازی می دانند، و ماه را مذکر.چرا که قرص خورشید معمولا در میان امواج نور خود پوشیده است و نگاه کردن به آن به آسانی ممکن نیست،ولی قرص ماه چنین نمی باشد.

یا اینکه لطافت وجود فرشتگان سبب شده که آنها را همجنس زنان که نسبت به مردان موجودات لطیفتری هستند بدانند،و عجب اینکه بعد از اینهمه مبارزه اسلام با این تفکر خرافی باز هم هنگامی که می خواهند زنی را به خوبی توصیف کنند می گویند او یک فرشته است،ولی در مورد مردان کمتر این تعبیر به کار می رود،کلمه"فرشته"نیز نامی است که برای زنان انتخاب می کنند! سپس به صورت استفهام انکاری در پاسخ آنها می فرماید:"آیا به هنگام آفرینش فرشتگان حاضر بودند و از طریق حضور خود به این امر پی برده اند"؟! ( أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ ).

و در پایان آیه می افزاید:"گواهی آنها بر این عقیده بی اساس در نامه های اعمالشان ثبت می شود،و روز قیامت مورد سؤال قرار می گیرند"( سَتُکْتَبُ شَهٰادَتُهُمْ وَ یُسْئَلُونَ ).

آنچه در آیات فوق خواندیم به صورت دیگری در سوره نحل(آیات 57

تا 59)نیز آمده است،و ما در آنجا بحثهای مشروحی پیرامون عقائد عرب جاهلی در مورد مساله"وئاد"(زنده به گور کردن دختران)و اصولا عقیده آنها پیرامون جنس زن و نیز نقش اسلام در احیا و شخصیت و ارزش مقام زن آورده ایم"(جلد 11 صفحه 269 تا 277).

[سوره الزخرف (43): آیات 20 تا 22]

اشاره

وَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ اَلرَّحْمٰنُ مٰا عَبَدْنٰاهُمْ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَخْرُصُونَ (20) أَمْ آتَیْنٰاهُمْ کِتٰاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِکُونَ (21) بَلْ قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ (22)

ترجمه:

20-آنان گفتند اگر خدا می خواست ما آنها را پرستش نمی کردیم،ولی به این امر یقین ندارند،و جز دروغ چیزی نمی گویند.

21-یا اینکه ما کتابی پیش از این به آنها داده ایم و آنها به آن تمسک می جویند؟ 22-بلکه آنها می گویند ما نیاکان خود را بر مذهبی یافتیم و ما نیز به آثار آنها هدایت شده ایم.

تفسیر:

آنها دلیلی جز تقلید از نیاکان جاهل ندارند؟

در آیات گذشته نخستین پاسخ منطقی به عقیده خرافی بت پرستان که فرشتگان را دختران خدا می پنداشتند داده شد،و آن اینکه برای اثبات یک ادعا قبل از هر چیز مشاهده و رؤیت و حضور در صحنه لازم است،در حالی که هیچیک از بت پرستان هرگز نمی توانند مدعی شوند که به هنگام آفرینش فرشتگان در آن صحنه شاهد و ناظر بوده اند.

آیات مورد بحث همین معنی را پی گیری کرده،به ابطال این خرافه زشت از طرق دیگری می پردازد،نخست یکی از دلائل واهی آنها را به طور فشرده همراه با جواب آن نقل کرده می گوید:"آنان گفتند:اگر خدا می خواست ما آنها را هرگز پرستش نمی کردیم"این خواست او بوده است که ما به پرستش آنان پرداخته ایم!( وَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ الرَّحْمٰنُ مٰا عَبَدْنٰاهُمْ ).

این تعبیر ممکن است به این معنی باشد که آنها معتقد به جبر بودند، و می گفتند هر چه از ما صادر می شود به اراده خداوند است،و هر کاری انجام می دهیم مورد رضایت او است.

یا اینکه اگر اعمال و عقائد ما مورد رضای او نبود باید از آن نهی می کرد، و چون نهی نکرده است دلیل بر خشنودی او است! در حقیقت آنها برای توجیه عقائد فاسد و خرافی خود دست به خرافات دیگری می زدند،و برای پندارهای دروغین خود دروغهای دیگری به هم می بافتند در حالی که هر کدام از دو احتمال بالا مقصود آنها باشد فاسد و بی اساس است.

درست است که در عالم هستی چیزی بی اراده خدا واقع نمی شود ولی این به معنی جبر نیست،زیرا نباید فراموش کرد که خدا خواسته است ما مختار و صاحب آزادی اراده باشیم تا ما را بیازماید،و پرورش دهد.

و درست است که خدا باید اعمال بندگان را مورد نقد قرار دهد،ولی نمی توان انکار کرد که همه انبیای الهی هر گونه شرک و دوگانه پرستی را نفی کردند.

از این گذشته عقل سلیم انسان نیز این خرافات را انکار می کند،مگر "عقل"،پیامبر خداوند در درون وجود انسان نیست؟ و در پایان این آیه با این جمله کوتاه به این استدلال واهی بت پرستان پاسخ می گوید:"آنها به چنین چیزی که ادعا می کنند علم ندارند،و جز دروغ چیزی

نمی گویند"( مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَخْرُصُونَ ).

آنها حتی به مساله جبر و یا رضایت خداوند به اعمالشان علم و ایمان ندارند بلکه مانند بسیاری از هواپرستان و مجرمان دیگر هستند که برای تبرئه خویشتن از گناه و فساد موضوع جبر را پیش می کشند و می گویند:دست تقدیر ما را به این راه کشانیده! در حالی که خودشان نیز می دانند دروغ می گویند،و اینها بهانه ای بیش نیست،و لذا اگر کسی حقوقی از آنها را پایمال کند هرگز حاضر نیستند از مجازات او چشم بپوشند به این عنوان که او در کار خود مجبور بوده است! "یخرصون"از ماده"خرص"(بر وزن غرس)در اصل به معنی تخمین زدن است.

نخست در مورد تخمین مقدار میوه بر درختان،سپس به هر گونه حدس و تخمین اطلاق شده،و از آنجا که حدس و تخمین گاه نادرست از آب درمی آید این واژه به معنی دروغ نیز به کار رفته،و در آیه مورد بحث از همین قبیل است.

به هر حال از آیات متعددی از قرآن مجید برمی آید که بت پرستان برای توجیه عقائد خرافی خود کرارا به مساله مشیت الهی استدلال می کردند،از جمله اینکه آنها اشیایی را حرام و اشیایی را بر خود حلال کرده بودند،و آن را به خدا نسبت می دادند،چنان که در آیه 148 انعام آمده است: سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکْنٰا وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ شَیْءٍ :"به زودی مشرکان می گویند اگر خدا می خواست نه ما مشرک می شدیم و نه نیاکان ما،و چیزی را تحریم نمی کردیم".

در آیه 35 نحل نیز همین معنی تکرار شده است: وَ قٰالَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا عَبَدْنٰا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ نَحْنُ وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ .

قرآن مجید در ذیل آیه سوره انعام آنها را تکذیب کرده،می فرماید: کَذٰلِکَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتّٰی ذٰاقُوا بَأْسَنٰا :"اینگونه کسانی که پیش از آنها بودند دروغ گفتند و طعم کیفر ما را چشیدند"و در ذیل آیه سوره نحل تصریح می کند فَهَلْ عَلَی الرُّسُلِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ :"مگر بر رسولان الهی جز ابلاغ رسالت چیزی هست"؟! و در ذیل آیه مورد بحث نیز چنان که دیدیم آنها را به تخمین دروغین نسبت می دهد که در حقیقت همه به یک ریشه بازمی گردد.

*** در آیه بعد به دلیل دیگری که ممکن است آنها به آن استدلال کنند اشاره کرده،می گوید:"یا اینکه ما کتابی را پیش از این کتاب به آنها داده ایم و آنها به آن تمسک می جویند"؟!( أَمْ آتَیْنٰاهُمْ کِتٰاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِکُونَ ) ⁽¹⁾.

یعنی آنها برای اثبات این ادعا باید یا به دلیل عقل متمسک شوند،یا به نقل،در حالی که نه دلیلی از عقل دارند،و نه دلیلی از نقل،تمام دلائل عقلی دعوت به توحید می کند،و همه انبیا و کتب آسمانی نیز دعوت به توحید کردند.

*** در آخرین آیه مورد بحث به بهانه اصلی آنان اشاره کرده که آنهم در واقع خرافه ای بیش نیست که پایه خرافه دیگری شده است،می فرماید:"بلکه آنها می گویند:ما نیاکان خود را بر مذهبی یافتیم و ما نیز به آثار آنها هدایت شده ایم" ( بَلْ قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ ).

در حقیقت آنها دلیلی جز"تقلید کورکورانه"از پدران و نیاکان خود

نداشتند،و عجب اینکه خود را با این تقلید هدایت یافته می پنداشتند،در حالی که در مسائل اعتقادی و زیربنای فکری هیچ انسان فهمیده و آزاده ای نمی تواند متکی بر تقلید باشد آنهم به صورت تقلید"جاهل از جاهل"چرا که می دانیم نیاکان آنها نیز هیچ علم و دانشی نداشتند،مغزهای آنها مملو از خرافات و اوهام بود،و جهل حاکم بر افکار و اجتماعشان،چنان که قرآن در آیه 170 بقره می گوید: أَ وَ لَوْ کٰانَ آبٰاؤُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ شَیْئاً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ :"آیا نه اینست که پدران آنها چیزی نمی فهمیدند و هدایتی نداشتند"؟! تقلید تنها در مسائل فرعی و غیر زیربنایی صحیح است،آنهم تقلید از عالم یعنی رجوع جاهل به عالم،همانگونه که در مراجعه بیمار به طبیب،و افراد غیر متخصص به صاحبان تخصص دیده می شود،بنا بر این تقلید آنها به دو دلیل باطل و محکوم بوده است.

واژه"امت"چنان که راغب در مفردات می گوید به جماعتی می گویند که یک نوع ارتباط به یکدیگر دارند،یا از نظر دین،یا وحدت مکان،یا زمان، خواه آن حلقه اتصال اختیاری باشد یا اجباری(و از همین رو گاهی به معنی "مذهب"به کار رفته مانند آیه مورد بحث،ولی معنی اصلی آن همان جماعت و گروه است و اطلاق این کلمه بر مذهب نیازمند به قرینه است) ⁽¹⁾.

[سوره الزخرف (43): آیات 23 تا 25]

اشاره

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ (23) قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ (24) فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلْمُکَذِّبِینَ (25)

ترجمه:

23-همین گونه در هیچ شهر و دیاری پیش از تو پیامبری انذارکننده نفرستادیم مگر اینکه ثروتمندان مست و مغرور گفتند ما پدران خود را بر مذهبی یافتیم و به آثار آنها اقتدا می کنیم.

24-(پیامبرشان)گفت:آیا اگر من آئینی هدایت بخش تر از آنچه پدرانتان را بر آن یافتید آورده باشم(باز هم انکار می کنید؟!)گفتند(آری)ما به آنچه شما به آن مبعوث شده اید کافریم! 25-لذا ما از آنها انتقام گرفتیم بنگر پایان کار تکذیب کنندگان چگونه بود.

تفسیر:

سرانجام کار این مقلدان چشم و گوش بسته!

این آیات بحث آیات گذشته را در زمینه بهانه اصلی مشرکان برای بت پرستی که مساله تقلید نیاکان بود ادامه می دهد.

نخست می گوید:این تنها ادعای مشرکان عرب نیست،"همین گونه ما در هیچ شهر و دیاری پیش از تو پیغمبری انذارکننده نفرستادیم مگر اینکه ثروتمندان مست و مغرور گفتند:ما پدران خود را بر مذهبی یافتیم،و ما به آثار آنان اقتدا می کنیم"( وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ ).

از این آیه بخوبی استفاده می شود که سردمداران مبارزه با انبیا و آنها که مساله تقلید از نیاکان را مطرح می کردند و سخت روی این مساله ایستاده بودند همان"مترفون"بودند، همان ثروتمندان مست و مغرور و مرفه،زیرا"مترف" از ماده"ترفه"(بر وزن لقمه)به معنی فزونی نعمت است،و از آنجا که بسیاری از متنعمان غرق شهوات و هوسها می شوند کلمه مترف به معنی کسانی که مست و مغرور به نعمت شده و طغیان کرده اند آمده ⁽¹⁾،و مصداق آن غالبا پادشاهان و جباران و ثروتمندان مستکبر و خودخواه است،آری آنها بودند که با قیام انبیا به دوران خودکامگیهایشان پایان داده می شد،و منافع نامشروعشان به خطر می افتاد، و مستضعفان از چنگال آنها رهایی می یافتند و به همین دلیل با انواع حیل و بهانه ها به تخدیر و تحمیق مردم می پرداختند و امروز نیز بیشترین فساد دنیا از همین"مترفین" سرچشمه می گیرد که هر جا ظلم و تجاوز و گناه و آلودگی است آنجا حضور فعال دارند.

قابل توجه اینکه در آیه قبل خواندیم که آنها می گفتند:" إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ ":"ما بر آثار آنها هدایت یافته ایم"و در اینجا از قول آنها می گوید:

" إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ ":"ما به آثار آنها اقتدا کرده ایم"گر چه هر دو تعبیر در حقیقت به یک معنی باز می گردد،ولی تعبیر اول اشاره به دعوی حقانیت مذهب نیاکان است،و تعبیر دوم اشاره به اصرار و پافشاری آنها بر پیروی و اقتدای

به نیاکان.

به هر حال این آیه یک نوع تسلی خاطری است برای پیامبر اسلام ص و مؤمنان که بدانند بهانه جویی مشرکان چیز تازه ای نیست،این همان راهی است که همه گمراهان در طول تاریخ پیموده اند! *** آیه بعد و پاسخی را که انبیای پیشین به آنها می دادند به وضوح بیان می کند و می گوید:"پیامبرشان به آنان گفت:آیا اگر من آئینی روشنتر و هدایت کننده تر از آنچه پدرانتان را بر آن یافتید آورده باشم باز هم آن را انکار می کنید"؟! ( قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ ) ⁽¹⁾.

این مؤدبانه ترین تعبیری است که می توان در مقابل قومی لجوج و مغرور بیان کرد که عواطف آنها به هیچوجه جریحه دار نشود،نمی گوید آنچه را شما دارید دروغ و خرافه است و حماقت،بلکه می گوید:آنچه من آورده ام از آئین نیاکان شما هدایت کننده تر است،بیایید بنگرید و مطالعه کنید.

اینگونه تعبیرات قرآنی ادب در بحث و محاجه را مخصوصا در مقابل جاهلان مغرور به ما می آموزد.

ولی با اینهمه بقدری آنها غرق در جهل و تعصب و لجاج بودند که این گفتار حساب شده و مؤدبانه نیز در آنها مؤثر واقع نشد،آنها فقط در پاسخ انبیایشان "گفتند:ما به آنچه شما به آن مبعوث هستید کافریم"!( قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ ).

بی آنکه کمترین دلیلی برای مخالفت خودشان بیاورند،و بی آنکه کمترین

تفکر و اندیشه ای در پیشنهاد متین انبیا و رسولان الهی کنند.

*** بدیهی است چنین قوم طغیانگر و لجوج و بی منطقی شایسته بقا و حیات نیست،و دیر یا زود باید عذاب الهی نازل گردد و این خار و خاشاکها را از سر راه بردارد،لذا در آخرین آیه مورد بحث می فرماید:"لذا ما از آنها انتقام گرفتیم و سخت مجازاتشان کردیم"( فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ ).

گروهی را با طوفان،و گروهی را با زلزله ویرانگر،و جمعی را با تندباد و صاعقه،و خلاصه هر یک از آنها را با فرمانی کوبنده درهم شکستیم و هلاک کردیم.

و در پایان آیه برای اینکه مشرکان مکه نیز عبرت گیرند روی سخن را به پیامبر ص کرده می گوید:"بنگر پایان کار تکذیب کنندگان چگونه بود"؟! ( فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ ).

جمعیت مشرکان لجوج مکه نیز باید در انتظار چنین سرنوشت شومی باشند! ***

[سوره الزخرف (43): آیات 26 تا 30]

اشاره

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ إِنَّنِی بَرٰاءٌ مِمّٰا تَعْبُدُونَ (26) إِلاَّ اَلَّذِی فَطَرَنِی فَإِنَّهُ سَیَهْدِینِ (27) وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً فِی عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ (28) بَلْ مَتَّعْتُ هٰؤُلاٰءِ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی جٰاءَهُمُ اَلْحَقُّ وَ رَسُولٌ مُبِینٌ (29) وَ لَمّٰا جٰاءَهُمُ اَلْحَقُّ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ وَ إِنّٰا بِهِ کٰافِرُونَ (30)

ترجمه:

26-به خاطر بیاور هنگامی را که ابراهیم به پدرش(عمویش آذر)و قومش گفت من از آنچه شما می پرستید بیزارم! 27-مگر آن خدایی که مرا آفریده که او هدایتم خواهد کرد.

28-او کلمه توحید را کلمه باقیه در اعقاب خود قرار داد تا به سوی خدا بازگردند.

29-ولی ما این گروه و پدران آنها را از مواهب دنیا بهره مند ساختیم تا حق و فرستاده آشکار الهی به سراغشان آمد.

30-اما هنگامی که حق به سراغشان آمد گفتند این سحر است و ما نسبت به آن کافریم!

تفسیر:

توحید سخن جاویدان انبیاء

در این آیات اشاره کوتاهی به سرگذشت ابراهیم و ماجرای او با قوم بت پرست

بابل شده است،تا بحث نکوهش تقلید را که در آیات قبل آمده بود تکمیل کند، زیرا اولا ابراهیم ع بزرگترین نیای عرب بود که همه او را محترم می شمردند و به تاریخش افتخار می کردند،هنگامی که او پرده های تقلید را می درد اینها نیز اگر راست می گویند باید به او اقتدا کنند.

اگر بنا هست تقلیدی از نیاکان شود چرا از بت پرستان تقلید کنند؟ از ابراهیم پیروی نمایند.

ثانیا:بت پرستانی که ابراهیم در مقابل آنها قیام کرد به همین استدلال واهی(پیروی از پدران)تکیه می کردند،و ابراهیم هرگز آن را از آنها نپذیرفت، چنان که قرآن در سوره انبیاء آیه 53 و 54 می گوید: قٰالُوا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا لَهٰا عٰابِدِینَ قٰالَ لَقَدْ کُنْتُمْ أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ :"بت پرستان گفتند:ما پدران خود را دیدیم که آنها را عبادت می کنند(ابراهیم)گفت مسلما شما و پدرانتان در گمراهی آشکاری بوده اید"! ثالثا:این یک نوع دلداری برای پیامبر اسلام ص و مسلمانان نخستین است که بدانند اینگونه مخالفتها و بهانه جوئیها همیشه بوده است،نباید سست و مایوس شوند.

نخست می فرماید:"به خاطر بیاور هنگامی که ابراهیم به پدرش(عمویش آذر)و قوم بت پرستش گفت من از آنچه شما می پرستید بیزارم"!( وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ إِنَّنِی بَرٰاءٌ مِمّٰا تَعْبُدُونَ ) ⁽¹⁾.

*** و از آنجا که بسیاری از بت پرستان خدا را نیز پرستش می کردند ابراهیم بلافاصله او را استثناء کرده،می گوید:"مگر آن خدایی که مرا آفریده که او

هدایتم خواهد کرد"( إِلاَّ الَّذِی فَطَرَنِی فَإِنَّهُ سَیَهْدِینِ ).

او در این عبارت کوتاه هم استدلالی برای انحصار عبودیت به پروردگار ذکر می کند زیرا معبود کسی است که خالق و مدبر است،و همه قبول داشتند که خالق خدا است و هم اشاره به مساله هدایت تکوینی و تشریعی خدا است که قانون لطف آن را ایجاب می کند ⁽¹⁾.

نظیر همین معنی در سوره شعراء از آیه 77 تا 82 نیز آمده است.

*** ابراهیم نه تنها در حیات خود طرفدار اصل توحید و مبارزه با هر گونه بت پرستی بود،بلکه تمام تلاش و کوشش خود را به کار گرفت که کلمه توحید همیشه در جهان باقی و برقرار بماند،چنان که در آیه بعد می گوید:"او کلمه توحید را کلمه باقیه در فرزندان و اعقاب خود قرار داد تا به سوی خدا بازگردند" ( وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً فِی عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ ) ⁽²⁾.

جالب اینکه امروز تمام ادیانی که در کره زمین دم از توحید می زنند از تعلیمات توحیدی ابراهیم ع الهام می گیرند،و سه پیامبر بزرگ الهی"موسی" ع و"عیسی" ع و محمد ص از دودمان او هستند،و این دلیل صدق پیشگویی قرآن در این زمینه است.

درست است که قبل از ابراهیم ع انبیای دیگری همچون نوح ع با شرک

و بت پرستی مبارزه کردند و جهانیان را به سوی توحید دعوت نمودند،ولی کسی که به این کلمه استقرار بخشید،و پرچم آن را همه جا برافراشت ابراهیم ع بت شکن بود.

او نه تنها در زمان خود کوشش فراوان برای تداوم خط توحید نمود بلکه در دعاهای خویش نیز از ساحت قدس پروردگار همین معنی را طلب کرد و عرضه داشت: وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ :"من و فرزندانم را از اینکه پرستش بتها کنیم دور دار"(ابراهیم-35).

در اینجا تفسیر دیگری نیز وجود دارد،و آن اینکه ضمیر در"جعل" به خداوند بازمی گردد،و مفهوم جمله چنین می شود:خداوند کلمه توحید را در دودمان ابراهیم باقی و برقرار ساخت.

ولی بازگشت ضمیر به خود ابراهیم ع(تفسیر اول)مناسبتر به نظر می رسد،زیرا جمله های قبل،از ابراهیم و کارهای او سخن می گوید،و مناسب است که این هم جزء کارهای ابراهیم باشد،به خصوص اینکه در آیات متعددی از قرآن روی این معنی تکیه شده است که ابراهیم اصرار داشت فرزندان و اعقابش بر آئین الهی باقی بمانند،چنان که در سوره بقره آیه 131 و 132 می خوانیم: إِذْ قٰالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قٰالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ وَ وَصّٰی بِهٰا إِبْرٰاهِیمُ بَنِیهِ وَ یَعْقُوبُ یٰا بَنِیَّ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ لَکُمُ الدِّینَ فَلاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ :"به خاطر بیاورید هنگامی را که پروردگار ابراهیم به او گفت:اسلام بیاور و تسلیم در برابر حق باش،او گفت:در برابر پروردگار جهانیان تسلیمم،و ابراهیم فرزندان خود را به این آئین توحید وصیت کرد همچنین یعقوب و گفت:ای فرزندان من خداوند این دین را برای شما برگزیده است،جز به آئین اسلام از دنیا نروید".

و اگر تصور شود تعبیر به"جعل"به معنی آفرینش و خلقت است و مخصوص خدا است تصور نادرستی است،چرا که"جعل"بر اعمال انسانها و غیر انسانها

نیز اطلاق می شود و در قرآن نمونه های فراوانی دارد، فی المثل در مورد افکندن یوسف در چاه که از ناحیه برادران صورت گرفت قرآن تعبیر به جعل(قرار دادن) کرده است فَلَمّٰا ذَهَبُوا بِهِ وَ أَجْمَعُوا أَنْ یَجْعَلُوهُ فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ (یوسف-15) از آنچه گفتیم روشن شد که ضمیر مفعولی در"جعلها"به کلمه توحید و شهادت لا اله الا اللّٰه بازمی گردد که از جمله إِنَّنِی بَرٰاءٌ مِمّٰا تَعْبُدُونَ :"من از آنچه شما می پرستید بیزارم"استفاده می شود،و خبر از تلاشهای ابراهیم برای تداوم خط توحید در نسلهای آینده می دهد.

در روایات متعددی که از طرق اهل بیت ع رسیده مرجع ضمیر،مساله امامت قلمداد شده است،و طبعا ضمیر فاعلی هم به خدا برمی گردد،یعنی خداوند مساله امامت را در دودمان ابراهیم تداوم بخشید،همانگونه که از آیه 124 سوره بقره استفاده می شود که وقتی خداوند به ابراهیم فرمود من تو را امام قرار دادم، او تقاضا کرد که در فرزندانش نیز امامان باشند،خداوند دعای او را اجابت کرد به استثنای کسانی که آلوده ظلم و ستم می شوند: قٰالَ إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قٰالَ لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ .

ولی مشکل در بدو نظر این است که در آیه مورد بحث سخنی از امامت در میان نیست مگر اینکه گفته شود جمله"سیهدین"(خداوند مرا هدایت می کند)را اشاره به این معنی بدانیم،چرا که هدایت پیامبر و امامان نیز شعاعی از هدایت مطلقه الهی است،و حقیقت امامت با حقیقت هدایت یکی است.

و از آن بهتر که گفته شود مساله امامت در کلمه توحید درج است چرا که توحید شاخه هایی دارد که یکی از شاخه هایش توحید در حاکمیت و ولایت و رهبری است،و می دانیم امامان ولایت و رهبری خود را از سوی خدا می گیرند، نه اینکه از خود استقلالی داشته باشند،و به این ترتیب این روایات از قبیل بیان یک مصداق و شاخه از مفهوم کلی" جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً "محسوب می شود،

بنا بر این منافات با تفسیری که در آغاز گفتیم ندارد (دقت کنید) ⁽¹⁾.

این نکته نیز قابل توجه است که مفسران در تفسیر"فی عقبه"احتمالات متعددی داده اند بعضی آن را به تمام"ذریه و دودمان ابراهیم"تا پایان جهان تفسیر کرده اند،و بعضی آن را مخصوص به قوم ابراهیم و امت او دانسته اند،و بعضی به آل محمد ص تفسیر کرده اند،اما ظاهر این است که مفهوم آن وسیع و گسترده است و تمام دودمانش را تا پایان جهان شامل می شود،و تفسیر به آل محمد ص از قبیل بیان مصداق روشن است.

*** آیه بعد در حقیقت پاسخ به سؤال متعددی است و آن اینکه:با اینحال چگونه خداوند مشرکان مکه را عذاب نمی کند؟مگر در آیات قبل نخواندیم فانتقمنا منهم:"ما از اقوام گذشته که انبیا را تکذیب کردند و در کار خود اصرار ورزیدند انتقام گرفتیم"؟!.

در پاسخ می گوید:"بلکه ما این گروه(مشرکان مکه)و پدران آنها را از مواهب دنیا بهره مند ساختیم تا حق و فرستاده آشکار الهی به سراغ آنان آمده" ( بَلْ مَتَّعْتُ هٰؤُلاٰءِ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی جٰاءَهُمُ الْحَقُّ وَ رَسُولٌ مُبِینٌ ).

ما تنها به حکم عقل به بطلان شرک و بت پرستی و حکم وجدانشان به توحید قناعت نکردیم،و برای اتمام حجت آنها را مهلت دادیم تا این کتاب آسمانی که سراسر حق است،و این پیامبر بزرگ محمد ص برای هدایت آنان قیام کند.

به تعبیر دیگر جمله"لعلهم یرجعون"در آیه گذشته نشان می دهد که هدف از تلاشهای ابراهیم ع این بود که همه دودمان او به خط توحید باز گردند،در حالی که عرب مدعی بود از دودمان ابراهیم است و با اینحال بازنگشت،

ولی خداوند باز هم به آنها مهلت داد تا پیامبر بزرگ و کتاب جدیدی بیاید تا از این خواب گران بیدار شوند و گروه عظیمی بیدار شدند.

*** ولی عجب اینکه:"هنگامی که حق(قرآن)به سراغ آنها آمد بجای اینکه به اصلاح و جبران خطاهای گذشته خویش پردازند گروه کثیری به مخالفت برخاستند و گفتند:این سحر است و ما نسبت به آن کافریم"( وَ لَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ وَ إِنّٰا بِهِ کٰافِرُونَ ).

آری قرآن را سحر خواندند،و پیامبر بزرگ خدا را ساحر،و اگر باز نمی گشتند عذاب الهی دامانشان را می گرفت.

[سوره الزخرف (43): آیات 31 تا 32]

اشاره

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا اَلْقُرْآنُ عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ اَلْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ (31) أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ نَحْنُ قَسَمْنٰا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ رَفَعْنٰا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجٰاتٍ لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ (32)

ترجمه:

31-و گفتند چرا این قرآن بر مرد بزرگی(مرد ثروتمندی)از این دو شهر(مکه و طائف) نازل نشده است؟! 32-آیا آنها رحمت پروردگارت را تقسیم می کنند؟ما معیشت آنها را در حیات دنیا در میان آنان تقسیم کردیم و بعضی را بر بعضی برتری دادیم تا یکدیگر را تسخیر و با هم تعاون کنند،و رحمت پروردگارت از تمام آنچه جمع آوری می کنند بهتر است.

تفسیر:

چرا قرآن بر یکی از ثروتمندان نازل نشده؟

در آیات قبل سخن از بهانه جوئیهای مشرکان در برابر دعوت پیامبران بود، گاه آن را سحر می خواندند و گاه به تقلید نیاکانشان متوسل شده به سخن خدا پشت می کردند در آیات مورد بحث به یکی دیگر از بهانه های واهی و بی اساس آنان اشاره کرده می فرماید:"آنها گفتند چرا این قرآن بر مرد بزرگی از این

دو شهر(مکه و طائف)مردی ثروتمند و سرشناس!نازل نشده است"؟!( وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ ).

آنها از یک نظر حق داشتند سراغ چنین بهانه هایی بروند،زیرا از دیدگاه آنها معیار ارزش انسانها مال و ثروت و مقام ظاهری و شهرت آنان بود،این سبک مغزان تصور می کردند ثروتمندان و شیوخ ظالم قبائل آنها مقرب ترین مردم در درگاه خدا هستند،لذا تعجب می کردند که این موهبت نبوت و رحمت بزرگ الهی،چرا بر یکی از این قماش افراد نازل نشده است؟و به عکس بر یتیم و فقیر و تهیدستی به نام محمد ص نازل شده،این باور کردنی نیست! آری آن نظام ارزشی نادرست چنین استنباطی هم به دنبال داشت،و بلای بزرگ جوامع بشری و عامل اصلی انحراف فکری آنها همین نظامات ارزشی غلط است که گاه حقایق را کاملا واژگون نشان می دهد.

حامل این دعوت الهی باید کسی باشد که روح تقوی سراسر وجودش را پر کرده باشد،انسانی آگاه،با اراده،مصمم،شجاع،عادل،و آشنا به درد محرومان و مظلومان،این است ارزشهایی که برای حمل این رسالت آسمانی لازم است، نه لباسهای زیبا و قصرهایی گرانبها و مجلل و انواع زینتها و تجملات،مخصوصا هیچیک از پیغمبران خدا دارای چنین شرائطی نبودند،مبادا ارزشهای اصیل با ارزشهای دروغین اشتباه شود.

در اینکه منظور بهانه جویان کدام شخص در مکه و طائف بود؟در میان مفسران گفتگو است،ولی غالبا"ولید بن مغیره"را از مکه"و عروة بن مسعود ثقفی"را از طائف شمرده اند،هر چند بعضی نام"عتبة بن ربیعه"از مکه و"حبیب بن عمر ثقفی"از طائف را نیز به میان آورده اند.

ولی گفتار آنها ظاهرا روی شخص معینی دور نمی زد بلکه هدف آنها اشاره به یکی از افراد پرپول و سرشناس و قوم و قبیله دار بوده است.

*** قرآن مجید برای کوبیدن این طرز تفکر زشت و خرافی پاسخهای دندان شکنی می گوید،و دیدگاه الهی و اسلامی را کاملا مجسم می سازد،نخست می گوید:

"آیا آنها رحمت پروردگارت را تقسیم می کنند"؟!( أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ ).

تا به هر کس بخواهند نبوت بخشند،و کتاب آسمانی بر او نازل کنند، و به هر کس مایل نباشند نکنند،آنها اشتباه می کنند،رحمت پروردگار تو را خود او تقسیم می کند،و او از همه کس بهتر می داند چه کسی شایسته این مقام بزرگ است،چنان که در آیه 124 سوره انعام نیز آمده است اَللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ "خدا بهتر می داند رسالت خود را در کجا قرار دهد".

از این گذشته اگر تفاوت و اختلافی از نظر سطح زندگی در میان انسانها وجود دارد هرگز دلیل تفاوت آنها در مقامات معنوی نیست،بلکه:"ما معیشت آنها را در حیات دنیا در میان آنان تقسیم کردیم،و بعضی را بر بعضی برتری دادیم، تا آنها یکدیگر را تسخیر کنند به یکدیگر خدمت نمایند"( نَحْنُ قَسَمْنٰا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ رَفَعْنٰا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجٰاتٍ لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا ).

آنها فراموش کرده اند که زندگی بشر یک زندگی دستجمعی است،و اداره این زندگی جز از طریق تعاون و خدمت متقابل امکان پذیر نیست،هر گاه همه مردم در یک سطح از نظر زندگی و استعداد،و در یک پایه از نظر مقامات اجتماعی باشند اصل تعاون و خدمت به یکدیگر و بهره گیری هر انسانی از دیگران متزلزل می شود.

بنا بر این نباید این تفاوت آنها را بفریبد،و آن را معیار ارزشهای انسانی پندارند.

"بلکه رحمت پروردگار تو از تمام آنچه گردآوری می کنند(از مال و جاه و مقام)برتر و بهتر است"( وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ ).

بلکه تمام این مقامها و ثروتها در برابر رحمت الهی و قرب پروردگار به اندازه بال مگسی وزن و قیمت ندارد.

تعبیر به"ربک"که در این آیه دو بار تکرار شده اشاره لطیفی است به لطف خاص پروردگار در مورد پیغمبر گرامی اسلام ص و پوشاندن لباس نبوت و خاتمیت بر قامت رسای او.

نکته:

پاسخ به دو سؤال مهم

در اینجا سؤالهایی مطرح است که غالبا به هنگام مطالعه آیه فوق به نظر می رسد،و از سوی دشمنان اسلام نیز دستاویزی برای حمله به جهان بینی اسلامی شده است.

نخست اینکه چگونه قرآن استخدام و تسخیر انسان را به وسیله انسان امضا کرده؟،آیا این قابل قبول نظام طبقاتی اقتصادی(طبقه استثمار کننده و استثمار شونده)نیست.

از این گذشته اگر ارزاق و معیشتها از سوی خدا تقسیم شده،و تفاوتها همه از ناحیه او است،پس تلاش و کوششهای ما چه ثمری می تواند داشته باشد آیا این به معنی خاموش شدن شعله های تلاش و جهاد برای زندگی نیست؟ پاسخ این سؤالها با دقت در متن آیه روشن می شود:

کسانی که چنین ایرادی می کنند تصورشان این است که مفهوم آیه چنین است که گروه معینی از بشر گروه دیگری را مسخر خود سازد،آنهم تسخیر به معنی بهره کشی کردن ظالمانه،در حالی که مطلب چنین نیست بلکه منظور استخدام

عمومی مردم نسبت به یکدیگر است،به این معنی که هر گروهی امکانات و استعدادها و آمادگیهای خاصی دارند که در یک رشته از مسائل زندگی می توانند فعالیت کنند،طبعا خدمات آنها در آن رشته در اختیار دیگران قرار می گیرد، همانگونه که خدمات دیگران در رشته های دیگر در اختیار آنها قرار می گیرد، خلاصه استخدامی است متقابل،و خدمتی است طرفینی،و به تعبیر دیگر هدف تعاون در امر زندگی است و نه چیز دیگر.

ناگفته پیداست که اگر همه انسانها از نظر هوش،و استعداد روحی و جسمی،یکسان باشند هرگز نظامات اجتماعی سامان نمی یابد،همانگونه که اگر سلولهای تن انسان از نظر ساختمان و ظرافت و مقاومت همه شبیه هم بودند نظام جسم انسان مختل می شد،سلولهای بسیار محکم استخوان پاشنه پا کجا و سلولهای ظریف شبکه چشم کجا؟،هر کدام از این دو ماموریتی دارند که بر طبق آن ساخته شده اند.

مثال زنده ای که برای این موضوع می توان گفت همان استخدام متقابلی است که در دستگاه تنفس،و گردش خون،و تغذیه،و سایر دستگاههای بدن انسان است که مصداق روشن" لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا "است(منتها در شعاع فعالیتهای داخلی بدن)آیا چنین تسخیری می تواند اشکال داشته باشد؟!.

و اگر گفته شود جمله" رَفَعْنٰا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجٰاتٍ "دلیل بر عدم عدالت اجتماعی است،می گوئیم این در صورتی است که"عدالت"به معنی "مساوات"تفسیر شود،در حالی که حقیقت عدالت آن است که هر چیز در یک سازمان در جای خود قرار گیرد،آیا وجود سلسله مراتب در یک لشکر یا یک سازمان اداری،و یک کشور دلیل بر وجود ظلم در آن دستگاه است.

ممکن است افرادی در مقام شعار کلمه"مساوات"را بدون توجه به مفهوم واقعی آن در همه جا به کار برند،ولی در عمل هرگز نظم بدون تفاوتها امکان پذیر

نیست،اما هرگز وجود این تفاوتها نباید بهانه ای برای استثمار انسان به وسیله انسان گردد،همه باید آزاد باشند که نیروهای خلاق خود را به کار گیرند و نبوغ خود را شکوفا سازند و از نتائج فعالیتهای خود بی کم و کاست بهره گیرند،و در مورد نارساییها باید آنها که قدرت دارند برای بر طرف ساختن آن بکوشند.

و اما در مورد سؤال دوم که چگونه ممکن است با وجود معین بودن روزی شعله جهاد و تلاش و کوشش را روشن نگاهداشت؟اشتباه از اینجا پیدا شده که گاه گمان کرده اند خداوند برای تلاش و کوشش انسان هیچ نقشی قائل نشده است.

درست است که خداوند استعدادها را برای فعالیتهای مختلف به طور متفاوت آفریده،و درست است که عواملی بیرون از اراده انسان در مسیر زندگی او مؤثر است،ولی با اینحال یکی از عوامل بنیادی را نیز تلاش و کوشش او قرار داده است و با بیان اصل أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسٰانِ إِلاّٰ مٰا سَعیٰ (نجم-39)این مطلب را روشن ساخته که بهره انسان در زندگی ارتباط نزدیکی با سعی و تلاش او دارد.

به هر حال نکته باریک و دقیق اینجاست که انسانها همچون ظروف یک دستی نیستند که در یک کارخانه ساخته می شود،یک شکل،یک نواخت،یک اندازه، و با یک نوع فایده،و اگر چنین بود حتی یک روز هم نمی توانستند با هم زندگی کنند.

و نه مانند پیچ و مهره های یک ماشین هستند که سازنده و مهندسش آن را تنظیم کرده و به طور اجباری به کار خود ادامه دهند،بلکه هم آزادی اراده دارند،و هم مسئولیت و وظیفه،در عین تفاوت استعدادها و شایستگیها،و این معجون خاصی است که انسانش می نامند،و خرده گیریها و ایرادها غالبا از عدم شناخت این انسان سرچشمه می گیرد.

کوتاه سخن اینکه خداوند هیچ انسانی را بر انسانهای دیگر در تمام جهات

امتیاز نبخشیده،بلکه جمله" رَفَعْنٰا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجٰاتٍ "اشاره به امتیازهای مختلفی است که هر گروهی بر گروه دیگر دارد،و تسخیر و استخدام هر گروه نسبت به گروه دیگر درست از همین امتیازات سرچشمه می گیرد و این عین عدالت و تدبیر و حکمت است ⁽¹⁾.

[سوره الزخرف (43): آیات 33 تا 35]

اشاره

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ اَلنّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعٰارِجَ عَلَیْهٰا یَظْهَرُونَ (33) وَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْوٰاباً وَ سُرُراً عَلَیْهٰا یَتَّکِؤُنَ (34) وَ زُخْرُفاً وَ إِنْ کُلُّ ذٰلِکَ لَمّٰا مَتٰاعُ اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ (35)

ترجمه:

33-اگر تمکن کفار از مواهب مادی سبب نمی شد که همه مردم امت واحد گمراهی شوند ما برای کسانی که کافر می شدند خانه هایی قرار می دادیم با سقفهایی از نقره و نردبانهایی که از آن بالا روند! 34-و برای خانه های آنها درها و تختهایی(زیبا و نقره گون)قرار می دادیم که بر آن تکیه کنند.

35-و انواع وسائل تجملی،ولی تمام اینها متاع زندگی دنیاست و آخرت نزد پروردگارت از آن پرهیزگاران است.

تفسیر:

قصرهای باشکوه با سقفهای نقره ای!(ارزشهای دروغین).

این آیات هم چنان بحث پیرامون نظام ارزشی اسلام و عدم معیار بودن مال و ثروت و مقامات مادی را ادامه می دهد.

در نخستین آیه می فرماید:"اگر بهره مند شدن کفار از انواع مواهب مادی سبب نمی شد که همه مردم تمایل به کفر پیدا کنند و امت واحد گمراهی گردند، ما برای کسانی که به خداوند رحمن کافر می شدند خانه هایی با سقفهایی از نقره قرار می دادیم"( وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ ) ⁽¹⁾.

خانه هایی که چندین طبقه داشته باشد،"و برای آنها پله ها و نردبانهای جالبی قرار می دادیم که از آن بالا روند"( وَ مَعٰارِجَ عَلَیْهٰا یَظْهَرُونَ ) ⁽²⁾.

جمعی از مفسران گفته اند منظور پله هایی از نقره است،و عدم تکرار کلمه "فضة"(نقره)به خاطر وضوح آن است،ولی گویا آنها وجود پله ها را به تنهایی دلیل بر اهمیت خانه ها ندانسته اند در حالی که چنین نیست،اصل وجود پله های فراوان دلیل بر عظمت بنا و داشتن طبقات متعدد است.

"سقف"(بر وزن شتر)جمع"سقف"است و بعضی آن را جمع"سقیفه" به معنی مکان مسقف می دانند ولی قول اول مشهورتر است.

*** سپس می افزاید"علاوه بر این،برای خانه های آنان درها و تختهایی قرار می دادیم که بر آن تکیه کنند"( وَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْوٰاباً وَ سُرُراً عَلَیْهٰا یَتَّکِؤُنَ ).

ممکن است این جمله اشاره به درها و تختهای نقره باشد که چون در آیه قبل در مورد سقفها آمده در اینجا از تکرار آن خودداری شده،و نیز ممکن است

وجود درها و تختهای متعدد(با توجه به اینکه ابوابا و سررا نکره است و در اینجا برای اهمیت آمده)خود دلیل بر عظمت آن قصرها باشد،زیرا هرگز برای یک خانه محقر درهای متعدد نمی گذارند،این مخصوص قصرها و خانه های مجلل است،و همچنین وجود تختهای بسیار.

*** باز به این هم اکتفاء نکرده می افزاید:علاوه بر همه اینها"انواع وسائل تجملی و زینت آلات برای آنها قرار می دادیم"( وَ زُخْرُفاً ) ⁽¹⁾.

تا زندگی مادی و پر زرق و برقشان از هر نظر تکمیل گردد،قصرهایی مجلل و چند اشکوبه با سقفهایی از نقره،و درها و تختهای متعدد،و انواع وسائل زینتی، و هر گونه نقش و نگار آن چنان که مطلوب و مقصود و معبود دنیاپرستان است.

سپس می افزاید:"اما همه اینها متاع زندگی دنیای مادی است و آخرت نزد پروردگارت از آن پرهیزگاران است"( وَ إِنْ کُلُّ ذٰلِکَ لَمّٰا مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ ).

"زخرف"در اصل به معنی هر گونه زینت و تجمل توأم با نقش و نگار است،و از آنجا که یکی از مهمترین وسائل زینت طلا است به آنهم"زخرف" گفته شده است،و اینکه به سخنان بیهوده"مزخرف"می گویند به خاطر زرق و برقی است که به آن می دهند.

کوتاه سخن اینکه این سرمایه های مادی و این وسائل تجملاتی دنیا به قدری

در پیشگاه پروردگار بی ارزش است که می بایست تنها نصیب افراد بی ارزش همچون کفار و منکران حق باشد،و اگر مردم کم ظرفیت و دنیاطلب به سوی بی ایمانی و کفر متمایل نمی شدند خداوند این سرمایه ها را تنها نصیب این گروه منفور و مطرود می کرد،تا همگان بدانند مقیاس ارزش و شخصیت انسان این امور نیست.

نکته ها:

اشاره

1-اسلام ارزشهای غلط را درهم می شکند

به راستی تعبیری رساتر از آنچه در آیات فوق آمده برای درهم شکستن ارزشهای دروغین پیدا نمی شود،برای دگرگون ساختن جامعه ای که محور سنجش شخصیت افراد در آن تعداد شتران،مقدار درهم و دینار،و تعداد غلامان و کنیزان و خانه ها و وسائل تجملی است،تا آنجا که تعجب می کنند چرا محمد یتیم و از نظر مادی فقیر به نبوت برگزیده شده،اساسی ترین کار این است که این چهارچوبهای غلط ارزشی درهم شکسته شود،و بر ویرانه آن ارزشهای اصیل انسانی،تقوی و پرهیزگاری،و علم و دانش،ایثار و فداکاری،شهامت و گذشت بنا شود،در غیر این صورت همه اصلاحات،روبنایی و سطحی،و ناپایدار خواهد بود.

و این همان کاری است که اسلام و قرآن و شخص پیامبر اسلام ص به عالیترین وجهی انجام داد،و به همین دلیل جامعه ای که از عقب افتاده ترین و خرافی ترین جوامع بشری بود در مدتی کوتاه،آن چنان رشد و نمو کرد که در صف اول قرار گرفت.

جالب اینکه در حدیثی از پیغمبر گرامی ص در تکمیل این برنامه می خوانیم:

لو وزنت الدنیا عند اللّٰه جناح بعوضة ما سقی الکافر منها شربة ماء:

"اگر دنیا به اندازه بال مگسی نزد خدا وزن داشت خداوند به کافر حتی یک شربت آب نمی نوشانید" ⁽¹⁾.

امیر مؤمنان علی ع نیز در"خطبه قاصعه"سخن را در این زمینه به اوج رسانده می فرماید:

"موسی بن عمران با برادرش وارد بر فرعون شدند در حالی که لباسهای پشمین در دست داشتند و در دست هر کدام عصای(چوپانی)بود،با او شرط کردند که اگر تسلیم فرمان خدا شود حکومت و ملکش باقی می ماند،و عزت و قدرتش دوام خواهد یافت،اما او گفت:آیا از این دو تعجب نمی کنید که با من شرط می کنند که بقای ملک و دوام عزتم بستگی به خواسته آنها دارد،در حالی که فقیر و بیچارگی از سر و وضعشان می بارد!(اگر راست می گویند)پس چرا دستبندهایی از طلا به آنها داده نشده است"؟ "این سخن را فرعون به خاطر بزرگ شمردن طلا،و جمع آوری آن، و تحقیر پشمینه پوشی گفت".

"اگر خدا می خواست به هنگام بعثت پیامبرانش درهای گنجها و معادن طلا و باغهای سبز و خرم را به روی آنان بگشاید می گشود،و اگر اراده می کرد پرندگان آسمان و حیوانات وحشی زمین را همراه آنان گسیل می داشت،ولی اگر این کار را می کرد آزمایش مردم از میان می رفت و پاداش و جزا بی اثر می شد"!.

و در قسمت دیگری از همین خطبه می فرماید:

"مگر نمی بینید خداوند انسانها را،از زمان آدم تا آخر جهان،با سنگهایی که نه زیانی می رساند و نه سودی،نه می بیند و نه می شنود،آزمایش نموده،این سنگها را خانه مقدس خود(کعبه)قرار داده،و آن را موجب پایداری و قوام مردم ساخته است،آن را در پر سنگلاخ ترین مکانها،و بی گیاه ترین نقاط روی زمین، در تنگنای دره هایی مستقر ساخته،در میان کوه های خشن،شنهای متراکم، چشمه های کم آب،آبادیهای جدا و پر فاصله که هیچ مرکبی به راحتی در آن زندگی نمی کند،و سپس آدم و فرزندانش را فرمان داد که به آن سو توجه کنند و آن را مرکز تجمع خود سازند...".

"اگر خدا می خواست خانه مقدسش و محل انجام مناسک حج را در میان باغها و نهرها و زمینهای هموار و پر درخت و آباد که دارای خانه ها و کاخهای بسیار و آبادیهای به هم پیوسته،در میان گندم زارها و باغهای پر گل و گیاه،در میان بستانهای زیبا و سرسبز و پرآب،در وسط باغستانی بهجت زا با جاده های راحت و آباد،قرار دهد،توانایی داشت، ولی در این حالت آزمایش و امتحان ساده تر بود و پاداش و جزا نیز کمتر(و مردم به ارزشهای فریبنده ظاهری مشغول می شدند و از ارزشهای واقعی الهی غافل می گشتند) ⁽¹⁾.

به هر حال اساس انقلاب اسلامی انقلاب ارزشهاست،و اگر مسلمانان امروز در شرائطی سخت و ناگوار تحت فشار دشمنان بیرحم و خونخوار قرار گرفته اند به خاطر همین است که آن ارزشهای اصیل را رها ساخته،بار دیگر ارزشهای جاهلی در میان آنان رونق گرفته است،مقیاس شخصیت مال و مقام دنیا شده، و علم و تقوا و فضیلت را به فراموشی سپرده اند،در زرق و برق مادی فرو رفته،و از اسلام بیگانه شده اند،و تا چنین است باید کفار این خطای بزرگ را بپردازند،

و تا تحول را از ارزشهای حاکم بر وجودشان شروع نکنند مشمول الطاف الهی نخواهند شد که إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُغَیِّرُ مٰا بِقَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ (رعد-11).

2-پاسخ به یک سؤال

با مطالعه آیات فوق پیرامون تحقیر شدید زینتهای ظاهری،و ثروت و مقام مادی،این سؤال مطرح می شود که پس چرا قرآن مجید در جای دیگر می گوید: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّٰهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ الطَّیِّبٰاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا خٰالِصَةً یَوْمَ القیمة کذلک نفصل الآیات لقوم یعلمون:

"بگو چه کسی زینتهای الهی را که برای بندگان خود آفریده و طیبات را حرام کرده است؟بگو:اینها در زندگی دنیا برای کسانی است که ایمان آورده اند (اگر چه دیگران نیز با آنها مشارکت دارند ولی)در قیامت خالص برای آنها خواهد بود،اینچنین آیات خود را برای کسانی که می فهمند شرح می دهیم" (اعراف-32).

یا در جای دیگر می فرماید: یٰا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ :

"ای فرزندان آدم!زینت خود را به هنگام رفتن به مسجد برگیرید"(اعراف-31).

چگونه این دو گروه از آیات با هم سازگار است؟! در پاسخ باید به این نکته توجه داشت که هدف در آیات مورد بحث شکستن ارزشهای دروغین است،هدف این است که مقیاس شخصیت انسانها را ثروت و زینت آنها نشمارند،نه اینکه امکانات مادی بد چیزی است،مهم این است که به آنها به صورت یک ابزار نگاه شود نه یک هدف متعالی و نهایی.

وانگهی اینها در صورتی ارزش دارد که در حد معقول و شایسته و خالی از هر گونه اسراف و تبذیر باشد،نه ساختن کاخهایی از طلا و نقره و گرد آوردن

زینتهای انبوهی از سیم و زر! و از اینجا روشن می شود که نه بهره مند بودن گروهی از کفار و ظالمان از این مواهب مادی دلیل بر شخصیت آنها است،و نه محروم بودن مؤمنان از آن، و نه استفاده از این امور در حد معقول،به صورت یک ابزار،ضرری به ایمان و تقوای انسان می زند،و این است تفکر صحیح اسلامی و قرآنی.

[سوره الزخرف (43): آیات 36 تا 40]

اشاره

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ اَلرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ (36) وَ إِنَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ اَلسَّبِیلِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ (37) حَتّٰی إِذٰا جٰاءَنٰا قٰالَ یٰا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ اَلْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ اَلْقَرِینُ (38) وَ لَنْ یَنْفَعَکُمُ اَلْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّکُمْ فِی اَلْعَذٰابِ مُشْتَرِکُونَ (39) أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ اَلصُّمَّ أَوْ تَهْدِی اَلْعُمْیَ وَ مَنْ کٰانَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (40)

ترجمه:

36-هر کس از یاد خدا رویگردان شود شیطانی را به سراغ او می فرستیم و همواره قرین او باشد.

37-و آنها(شیاطین)این گروه را از راه خدا بازمی دارند،در حالی که گمان می کنند هدایت یافتگان حقیقی آنها هستند.

38-تا زمانی که نزد ما حاضر شود می گوید:ای کاش میان من و تو فاصله مشرق و مغرب بود،چه بد همنشینی هستی تو! 39-هرگز این گفتگوها امروز به حال شما سودی ندارد،چرا که ظلم کردید،و همه

در عذاب مشترکید.

40-آیا تو می توانی سخن خود را به گوش کران برسانی یا کوران و کسانی را که در ضلال مبین هستند هدایت کنی.

تفسیر:

همنشین شیاطین!

از آنجا که در آیات پیشین سخن از دنیاپرستانی بود که همه چیز را بر معیارهای مادی ارزیابی می کنند،در آیات مورد بحث از یکی از آثار مرگبار دلبستگی به دنیا که بیگانگی از خدا است سخن می گوید.

می فرماید:"هر کس از یاد خدا روگردان شود شیطانی را به سراغ او می فرستیم، و همواره با او قرین خواهد بود"!( وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ ) ⁽¹⁾⁽²⁾.

آری غفلت از ذکر خدا و غرق شدن در لذات دنیا،و دلباختگی به زرق و برق آن،موجب می شود که شیطانی بر انسان مسلط گردد و همواره قرین او باشد، و رشته ای در گردنش افکنده،"می برد هر جا که خاطرخواه او است"! بدیهی است جای این ندارد که کسی تصور جبر از این آیه کند،چرا که این نتیجه اعمالی است که خود آنها انجام داده اند،بارها گفته ایم اعمال انسان،مخصوصا غرق شدن در لذات دنیا و آلوده شدن به انواع گناهان،نخستین

تاثیرش این است که پرده بر قلب و چشم و گوش انسان می افتد،او را از خدا بیگانه می کند،و شیاطین را بر او مسلط می سازد،و تا آنجا ادامه می یابد که گاهی راه بازگشت به روی او بسته می شود،چرا که شیاطین و افکار شیطانی از هر سو او را احاطه می کنند،و این نتیجه عمل خود انسان است هر چند نسبت آن به خداوند نیز به عنوان"سبب الاسباب"بودن صحیح می باشد،این همان چیزی است که در آیات دیگر قرآن به عنوان"تزیین شیطان"( فَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ )(نحل-63)یا ولایت شیطان"( فَهُوَ وَلِیُّهُمُ الْیَوْمَ )(نحل-63) تعبیر شده است.

قابل توجه اینکه جمله"نقیض"با توجه به مفهوم لغوی آن هم دلالت بر استیلاء شیاطین دارد،و هم قرین بودن آنها،در عین حال جمله"هو له قرین" بعد از آن آمده تا این معنی را تاکید کند که شیاطین از اینگونه افراد هرگز جدا نمی شوند! تعبیر به"رحمان"اشاره لطیفی است به اینکه آنها چگونه از خدایی که رحمت عامش همگان را فراگرفته روی گردان می شوند،و از یاد او غافل می گردند؟.

آیا چنین کسانی جز این سرنوشتی می توانند داشته باشند که همنشین شیاطین، و محکوم فرمان آنها گردند.

بعضی از مفسران احتمال داده اند که"شیاطین"در اینجا معنی وسیعی دارد که حتی شیاطین انس را شامل می شود،و آن را اشاره به"رؤسا و سردمداران ضلالت"دانسته اند که مستولی و مسلط بر غافلان از یاد خدا می شوند و با آنها قرین هستند،و این توسعه بعید نیست.

*** سپس به دو امر مهم که شیاطین در باره این غافلان انجام می دهند اشاره

کرده می فرماید:"آنها این گروه را از راه خدا بازمی دارند"( وَ إِنَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِیلِ ) ⁽¹⁾.

هر وقت اراده بازگشت کنند سنگی بر سر راه آنها می افکنند و مانعی ایجاد می کنند تا هرگز به صراط مستقیم بازنگردند.

و آن چنان طریق گمراهی را در نظر آنها زینت می دهند که:"گمان می کنند هدایت یافتگان حقیقی آنها هستند"!( وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ ).

همانگونه که در آیه 38 سوره عنکبوت در باره"عاد"و"ثمود"می خوانیم: وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ کٰانُوا مُسْتَبْصِرِینَ :

"شیطان اعمالشان را در نظرشان زینت داد و آنها را از راه بازداشت در حالی که قبلا راه را پیدا کرده بودند".

*** خلاصه این وضع هم چنان ادامه پیدا می کند انسان غافل و بیخبر در گمراهی خویش،و شیاطین در اضلال او تا هنگامی که پرده ها کنار می رود،و چشم حقیقت بین او باز می شود،"زمانی که نزد ما حاضر می شود می بیند ولی و قرینش هم چنان با او است،همان کسی که عامل همه بدبختیهای او بوده!فریاد می زند و می گوید:

ای کاش میان من و تو فاصله مشرق و مغرب بود!چه بد قرین و همنشینی هستی تو"! ( حَتّٰی إِذٰا جٰاءَنٰا قٰالَ یٰا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ الْقَرِینُ ).

همه عذابها یک طرف،و همنشینی با این قرین سوء یک طرف،همنشینی با شیطانی که هر وقت به قیافه نفرت انگیز او می نگرد تمام خاطره های گمراهی و بدبختیش در نظرش مجسم می گردد،کسی که زشتیها را در نظرش زیبا جلوه می داد،و بیراهه را شاهراه،و گمراهی را هدایت،ای وای که او برای همیشه

قرین و هم بند او است!.

آری صحنه قیامت تجسمی است گسترده از صحنه های این جهان و قرین و دوست و رهبر اینجا با آنجا یکی است،حتی به گفته بعضی از مفسران هر دو را با یک زنجیر می بندند!.

پیداست که منظور از"مشرقین"(دو مشرق)"مشرق"و"مغرب"است زیرا طبق عادت عرب به هنگامی که می خواهند از دو جنس مختلف تثنیه بسازند لفظ را از یکی انتخاب می کنند مانند"شمسین"(اشاره به خورشید و ماه) و"ظهرین"(اشاره به نماز ظهر و عصر)و"عشائین"(اشاره به نماز مغرب و عشاء).

تفسیرهای دیگری نیز ذکر کرده اند که به هیچوجه در آیه مورد بحث مناسب به نظر نمی رسد،مانند مشرق آغاز زمستان و مشرق آغاز تابستان،هر چند در موارد دیگری مناسب است.

به هر حال این تعبیر کنایه ای است از دورترین فاصله ای که به تصور می گنجد چرا که"دوری مشرق و مغرب"ضرب المثل معروفی است در این زمینه.

*** ولی این آرزو هرگز به جایی نمی رسد،و میان آنها و شیاطین هرگز جدایی نمی افتد،لذا در آیه بعد می افزاید:"هرگز این گفتگو و ندامت امروز به حال شما سودی ندارد،چرا که شما ظلم کردید،و در نتیجه همه در عذاب مشترکید" ( وَ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّکُمْ فِی الْعَذٰابِ مُشْتَرِکُونَ ).

باید عذاب این همنشین سوء را با عذابهای دیگر برای همیشه ببینید ⁽¹⁾.

و به این ترتیب امید آنها را در مورد جدایی از شیاطین برای همیشه مبدل به یاس می کند و چه طاقتفرساست تحمل این همنشینی؟! در تفسیر این آیه احتمالات دیگری نیز داده شده از جمله اینکه گاه انسان از دیدن دردمندان دیگر دردش تخفیف پیدا می کند،چرا که معروف است البلیة اذا عمت طابت:"هنگامی که بلا عمومی شد گوارا می شود!"اما به اینها گفته می شود در آنجا چنین تسلی خاطری نیست چنان غرق عذابید که عذاب شیطان هم بند شما مایه تسلی شما نخواهد شد ⁽¹⁾.

این احتمال را نیز داده اند که گاه مصیبتی فرا می رسد و انسان پیامدهای آن را میان خود و دوستان تقسیم می کند،و بار مصیبت سبک می شود،ولی در آنجا این مساله نیز وجود ندارد،چرا که هر کدام سهم وافری از عذاب الهی دارند بی آنکه از دیگری چیزی کاسته شود!.

ولی با توجه به اینکه این آیه تکمیلی است برای آیه قبل همان تفسیر اول که انتخاب کردیم مناسبتر است.

*** در اینجا قرآن این گروه را به حال خود می گذارد و روی سخن را به سوی پیامبر ص کرده از غافلان کوردلی که پیوسته او را تکذیب می کردند،و از قماش همان گروهی بودند که در آیات قبل از آنها سخن گفته شد،بحث کرده، می فرماید:"آیا تو می توانی سخن خود را به گوش کران برسانی؟و یا کوران را هدایت کنی؟و کسانی را که در ضلال مبین هستند و احساس نمی کنند به راه راست دعوت نمایی"؟!( أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِی الْعُمْیَ وَ مَنْ کٰانَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ ).

شبیه این معنی در آیات دیگری از قرآن مجید نیز آمده است،که افراد

لجوج و هدایت ناپذیر،و هواپرستان بی بصیرت و غرق گناه را،به کران و کوران، و گاه به مردگان،تشبیه کرده است.

در آیه 42 سوره یونس می خوانیم: أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَ لَوْ کٰانُوا لاٰ یَعْقِلُونَ :

"آیا تو می توانی صدای خود را به گوش کران برسانی هر چند تعقل نمی کنند" و در آیه 80 نمل آمده است: إِنَّکَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتیٰ وَ لاٰ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعٰاءَ إِذٰا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ :"تو نمی توانی سخنت را به گوش مردگان برسانی،و نمی توانی کران را هنگامی که روی برمی گردانند و پشت می کنند متوجه سخنان خودسازی" همچنین آیات دیگر.

این تعبیرات همه به خاطر آن است که قرآن برای انسان"دو نوع گوش و چشم و حیات"قائل است:گوش و چشم و حیات ظاهر،و گوش و چشم و حیات باطن.

و مهم بخش دوم از درک و دید و حیات است،که وقتی از کار بیفتد،نه پند و اندرز مفید خواهد بود و نه انذار و هشدار! قابل توجه اینکه:در آیات گذشته،این گروه از مردم،به افرادی تشبیه شده بودند که چشمانی ضعیف و دید محدود دارند،و در آیه اخیر آنها را به کران و کوران تشبیه می کند،این به خاطر آن است که انسان هنگامی که مشغول به دنیا می شود به کسی می ماند که چشمانش درد مختصری پیدا کرده هر قدر اشتغالش به دنیا بیشتر،و تمایلش به مادیات شدیدتر،و بی اعتنائیش به روحانیات فزونتر می گردد،از آن درد چشم به نقصان دید،و از آن،به مرحله کوری می رسد این همان چیزی است که دلائل قطعی در زمینه تشدید روحیات منفی و مثبت در انسان و رسوخ ملکات در وجود او بر اثر تکرار و اصرار بر عمل به ثبوت رسانده است و قرآن نیز همین ترتیب را رعایت فرموده ⁽¹⁾.

[سوره الزخرف (43): آیات 41 تا 45]

اشاره

فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَإِنّٰا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ (41) أَوْ نُرِیَنَّکَ اَلَّذِی وَعَدْنٰاهُمْ فَإِنّٰا عَلَیْهِمْ مُقْتَدِرُونَ (42) فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی أُوحِیَ إِلَیْکَ إِنَّکَ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ (43) وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ (44) وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنٰا أَ جَعَلْنٰا مِنْ دُونِ اَلرَّحْمٰنِ آلِهَةً یُعْبَدُونَ (45)

ترجمه:

41-هر گاه تو را از میان آنها ببریم حتما آنها را مجازات خواهیم کرد.

42-یا اگر زنده بمانی و آنچه را از عذاب آنان وعده داده ایم به تو ارائه دهیم باز ما بر آنها مسلطیم.

43-آنچه را بر تو وحی شده محکم بگیر که تو بر صراط مستقیم هستی.

44-و این مایه یادآوری تو و قوم تو است و به زودی سؤال خواهید شد.

45-از رسولانی که قبل از تو فرستادیم بپرس،آیا غیر از خداوند رحمان معبودانی برای پرستش آنها قرار دادیم؟!

تفسیر:

آنچه را بر تو وحی شده محکم بگیر

در تعقیب آیات گذشته که از کفار لجوج و هدایت ناپذیر و ستمگر سخن

می گفت،در آیات مورد بحث،روی سخن را،به پیامبر گرامی اسلام ص کرده،این گروه را شدیدا تهدید و پیامبر ص را تسلی و آرامش خاطر می بخشد می فرماید:"هر گاه تو را از میان آنها ببریم،حتما از آنها انتقام خواهیم گرفت و مجازاتشان می کنیم"!( فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَإِنّٰا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ).

منظور از بردن پیامبر ص از میان آن قوم،خواه وفات پیامبر ص باشد و یا هجرت او از مکه به مدینه،در هر حال اشاره به این است که اگر تو هم شاهد و ناظر نباشی، و آنها به راه خود هم چنان ادامه دهند ما شدیدا آنها را مجازات می کنیم،چرا که"انتقام"در اصل به معنی مجازات و کیفر دادن است،هر چند از آیات متعدد دیگری که در همین معنی در قرآن نازل شده استفاده می شود که منظور از بردن پیامبر ص وفات او است،چنان که در آیه 46 سوره یونس آمده است: وَ إِمّٰا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ فَإِلَیْنٰا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللّٰهُ شَهِیدٌ عَلیٰ مٰا یَفْعَلُونَ :"اگر ما پاره ای از مجازاتهایی را که به آنها وعده داده ایم در حال حیاتت به تو نشان دهیم یا تو را از دنیا ببریم و آنها را نبینی،در هر حال بازگشتشان به سوی خداست و خداوند گواه اعمالی است که آنها انجام می دهند.

همین معنی در سوره رعد آیه 40،و سوره غافر آیه 77 نیز آمده است، و به این ترتیب تفسیر آیه به مساله هجرت مناسب به نظر نمی رسد.

*** سپس می افزاید:"اگر هم زنده بمانی و آنچه را از عذاب به آنان وعده داده ایم به تو نشان دهیم باز ما بر آنها مسلط هستیم"( أَوْ نُرِیَنَّکَ الَّذِی وَعَدْنٰاهُمْ فَإِنّٰا عَلَیْهِمْ مُقْتَدِرُونَ ).

به هر حال آنها در چنگال قدرت ما هستند چه در میان آنها باشی و چه نباشی،و مجازات و انتقام الهی در صورت ادامه کارهایشان حتمی است،چه در

حیات تو باشد و چه بعد از وفات تو،دیر و زود دارد اما تخلف ندارد.

این تاکیدهای قرآنی ممکن است از یک سو اشاره به بی صبری کفار باشد که می گفتند:"اگر راست می گویی پس چرا بلا بر ما نازل نمی شود"؟!و از سوی دیگر انتظار مرگ پیامبر را می کشیدند به گمان اینکه هر گاه پای او در میان نباشد همه چیز پایان می یابد.

*** بعد از این هشدارها به پیامبر اکرم ص دستور می دهد"آنچه را بر تو وحی شده محکم بگیر که تو بر صراط مستقیم قرار داری"!( فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی أُوحِیَ إِلَیْکَ إِنَّکَ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ).

کمترین اعوجاج و کجی در کتب و برنامه تو نیست،و عدم پذیرش گروهی از آنان دلیل بر نفی حقانیت تو نخواهد بود تو با نهایت جدیت به راه خویش ادامه ده،بقیه با ما است.

*** سپس می افزاید"این قرآنی که بر تو وحی شده مایه یادآوری تو و قوم تو است" ( وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ ).

هدف از نزول آن بیدار ساختن انسانها و آشنا نمودن آنها به وظائفشان است.

"و به زودی مورد سؤال قرار خواهید گرفت"که با این برنامه الهی و این وحی آسمانی چه کردید؟!( وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ ).

مطابق این تفسیر"ذکر"در آیه فوق به معنی"ذکر اللّٰه"و آشنایی و آگاهی بر تکالیف دینی است،همان گونه که در آیات 5 و 36 این سوره نیز به همین معنی آمده است،مانند بسیاری دیگر از آیات قرآن.

اصولا یکی از نامهای قرآن مجید همان"ذکر"است،ذکر به معنی

یادآوری و ذکر اللّٰه،و کرارا این جمله را در سوره قمر می خوانیم: وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ :"ما قرآن را برای یادآوری سهل و آسان ساختیم، آیا کسی هست که متذکر شود"(آیات 17-22-32 و 40 سوره قمر).

از این گذشته جمله"و سوف تسئلون"گواهی می دهد که منظور سؤال از عمل به این برنامه الهی است.

اما با اینهمه عجیب این است که بسیاری از مفسران تفسیر دیگری برای این آیه برگزیده اند که تناسبی با آنچه گفتیم ندارد از جمله گفته اند معنی آیه این است که"این قرآن مایه شرف و آبرو یا ذکر خیر برای تو و قوم تو است، و عرب و قریش یا امت تو را شرافت می بخشد،چرا که به لغت آنان نازل شده است و به زودی از این نعمت الهی سؤال می شود" ⁽¹⁾.

درست است که قرآن مجید آوازه پیامبر اسلام ص و عرب بلکه همه مسلمانان را در جهان بلند ساخت،و بیش از چهارده قرن است که نام پیامبر ص را به عظمت هر صبح و شام بر ماذنه ها می برند،و قوم بی نام و نشان عرب جاهلی در سایه آن نام و نشان یافت و امت اسلامی در پرتو آن در جهان بلند آوازه شد.

و نیز درست است که"ذکر"گاه به این معنی در قرآن مجید آمده،ولی بدون شک معنی اول در آیات قرآنی گسترده تر و با هدف نزول قرآن و آیات مورد بحث سازگارتر است.

بعضی از مفسران آیه 10 سوره انبیا را شاهد بر تفسیر دوم گرفته اند لَقَدْ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکُمْ کِتٰاباً فِیهِ ذِکْرُکُمْ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ :"ما کتابی بر شما نازل کردیم که وسیله تذکر شما در آن است آیا اندیشه نمی کنید"؟! ⁽²⁾.

در حالی که آن آیه نیز متناسب تفسیر اول است چنان که در جلد سیزدهم تفسیر نمونه ذیل همان آیه شرح داده ایم ⁽¹⁾.

روایاتی در ذیل این آیه در منابع حدیث وارد شده است که در بحث نکات خواهد آمد.

*** سپس برای نفی بت پرستی و ابطال عقائد مشرکین به دلیل دیگری پرداخته، می گوید:"از رسولانی که قبل از تو فرستادیم بپرس،آیا غیر از خداوند رحمن، معبودهایی برای پرستش آنها قرار دادیم"؟!( وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنٰا أَ جَعَلْنٰا مِنْ دُونِ الرَّحْمٰنِ آلِهَةً یُعْبَدُونَ ).

اشاره به اینکه تمام انبیای الهی دعوت به توحید کرده اند،و همگی به طور قاطع بت پرستی را محکوم نموده اند،بنا بر این پیامبر اسلام در مخالفتش با بتها کار بی سابقه ای انجام نداده،بلکه سنت همیشگی انبیا را احیا نموده است،این بت پرستان و مشرکانند که بر خلاف مکتب تمام انبیا گام برمی دارند.

مطابق این تفسیر،سؤال کننده هر چند پیامبر اسلام ص است،ولی منظور تمام امت و حتی مخالفان او هستند.

و کسانی که مورد سؤال واقع می شوند پیروان انبیای پیشینند،پیروان راستین و مورد اطمینان آنها،و حتی افراد عادی آنها،چرا که از مجموعه سخنان آنها"خبر متواتر"به دست می آید که بیانگر مکتب توحیدی انبیاء است.

لازم به یادآوری است که حتی منحرفان از اصل توحید(مانند مسیحیان

امروز که طرفدار تثلیثند)باز دم از توحید می زنند،و می گویند تثلیث ما با توحید که آئین همه انبیا است منافاتی ندارد!و به این ترتیب مراجعه به این امتها برای ابطال دعوی مشرکان کافی است.

ولی جمعی از مفسران احتمال دیگری در تفسیر آیه با الهام از بعضی از روایات داده اند ⁽¹⁾و آن اینکه سؤال کننده شخص پیغمبر ص و سؤال شونده خود انبیای پیشین هستند،سپس افزوده اند که این موضوع در شب معراج تحقق یافت،چرا که پیامبر ص با ارواح انبیای پیشین تماس گرفت،و برای تاکید امر توحید این سؤال را مطرح نمود،و پاسخ شنید.

بعضی نیز افزوده اند که در غیر شب معراج هم این ارتباط برای پیامبر ص ممکن بوده،چرا که فاصله های زمانی و مکانی در ارتباط پیامبر اسلام ص با ارواح انبیا هرگز مانعی ایجاد نخواهد کرد،و آن بزرگوار در هر لحظه و هر مکان می توانست با آنها ارتباط گیرد.

البته این تفسیرها هیچ مشکل عقلی ندارد،ولی از آنجا که هدف از آیه نفی مذهب مشرکان است نه آرامش روح پیامبر ص،چرا که پیامبر ص در مساله توحید چنان غرق بود و از شرک بیزار که نیازی به سؤال نداشت،و برای استدلال در مقابل مشرکان تماس روحانی پیامبر ص با ارواح انبیای پیشین قانع کننده نبود،لذا تفسیر اول مناسبتر به نظر می رسد،و تفسیر دوم ممکن است اشاره به بطون آیه باشد نه ظاهر آن،چرا که آیات قرآن ظاهری دارد و بطونی.

این موضوع نیز قابل توجه است که از میان نامهای خداوند در آیه فوق

روی نام"رحمن"تکیه شده،اشاره به اینکه چگونه ممکن است خداوندی را که رحمت عامش همه را فرا گرفته رها کنند و به سراغ بتهایی بروند که مبدأ هیچ سود و زیانی نیستند.

نکته:

قوم پیامبر کیانند؟

در اینکه منظور از"قوم"در آیه"و إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ "چه اشخاصی هستند؟سه احتمال وجود دارد:

نخست مجموع امت اسلامی،و دیگر قوم عرب،و سوم قبیله قریش.

و از آنجا که"قوم"در منطق قرآن در بسیاری از موارد به امتهای انبیاء یا اقوام معاصر آنها اطلاق شده به نظر می رسد که در آیه فوق نیز همین معنی مورد نظر باشد.

بنا بر این قرآن مایه ذکر و آگاهی است برای همه امت اسلامی(طبق تفسیر اول)و مایه افتخار و شرف است برای همه آنها(طبق تفسیر دوم).

ولی در روایات متعددی که از منابع اهل بیت رسیده می خوانیم که ائمه معصومین می فرمودند که منظور از"قوم"در این آیه ما خاندان پیغمبریم ⁽¹⁾.

اما بعید نیست که اینها از قبیل بیان مصداقهای روشن بوده باشد،خواه مفهوم قوم مجموع امت اسلامی بوده باشد،و یا قوم عرب،و یا طائفه پیامبر اسلام، در هر صورت ائمه اهل بیت ع از واضحترین مصداقهای آن محسوب می شوند.

[سوره الزخرف (43): آیات 46 تا 50]

اشاره

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَقٰالَ إِنِّی رَسُولُ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (46) فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِآیٰاتِنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَضْحَکُونَ (47) وَ مٰا نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ إِلاّٰ هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِهٰا وَ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ (48) وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا اَلسّٰاحِرُ اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ إِنَّنٰا لَمُهْتَدُونَ (49) فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ اَلْعَذٰابَ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ (50)

ترجمه:

46-ما موسی را با آیات خود به سوی فرعون و درباریان او فرستادیم(به آنها)گفت:

من فرستاده پروردگار عالمیانم.

47-ولی هنگامی که او آیات ما را برای آنها آورد از آن می خندیدند.

48-ما هیچ آیه(و معجزه ای)به آنها نشان نمی دادیم مگر اینکه از دیگری بزرگتر (و مهمتر)بود،و آنها را با مجازات هشدار دادیم شاید بازگردند.

49-(هنگامی که گرفتار بلا شدند)گفتند:ای ساحر!پروردگارت را به عهدی که با تو

کرده بخوان(تا ما را از این درد و رنج برهاند)که ما هدایت خواهیم یافت.

50-اما موقعی که عذاب را از آنها بر طرف می ساختیم پیمان خود را می شکستند!

تفسیر:

فرعونیان مغرور و پیمان شکن

در این آیات به گوشه ای از ماجرای پیغمبر خدا"موسی بن عمران" و برخورد او با"فرعون"اشاره شده،تا پاسخی باشد به گفتار بی اساس مشرکان که"اگر خدا می خواست پیامبری بفرستد چرا مردی را از ثروتمندان مکه و طائف برای این ماموریت بزرگ انتخاب نکرد"؟ زیرا"فرعون"نیز همین ایراد را به موسی داشت،و منطق او عینا همین منطق بود،فرعون او را به خاطر لباس پشمینه اش و نداشتن زیورآلات طلا مورد ملامت و سرزنش قرار داد.

در آیه نخست می فرماید:"ما موسی را با آیات و نشانه های خود به سوی فرعون و اطرافیان و درباریان او فرستادیم"( وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ ).

"موسی به آنها گفت من فرستاده پروردگار جهانیانم"( فَقٰالَ إِنِّی رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ).

منظور از"آیات"معجزاتی است که موسی در دست داشت،و حقانیت خود را به وسیله آن اثبات می کرد که مهمترین آنها معجزه"عصا"و"ید بیضا"بود.

و"ملاء"(بر وزن خلاء)چنان که قبلا هم گفته ایم از ماده"ملا"(بر وزن خلع)به معنی گروهی است که هدف مشترکی را تعقیب می کنند و ظاهر آنها چشم پر کن است،این کلمه در قرآن مجید معمولا به اشراف و ثروتمندان یا درباریان گفته می شود.

تکیه بر عنوان"رب العالمین"در حقیقت از قبیل بیان مدعا توأم با دلیل

است،زیرا تنها کسی که پروردگار جهانیان است و مالک و مربی آنها است شایسته عبودیت است،نه مخلوقات محتاج و نیازمندی همچون فراعنه و بتها! *** اکنون ببینیم اولین برخورد فرعون و فرعونیان با دلائل منطقی و معجزات روشن موسی چه بود؟قرآن در آیه بعد می گوید:"هنگامی که موسی با آیات ما به سراغ آنها آمد همگی از آن می خندیدند"( فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِآیٰاتِنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا یَضْحَکُونَ ).

این نخستین برخورد همه طاغوتها و جاهلان مستکبر در برابر رهبران راستین است،جدی نگرفتن دعوت و دلائل آنها،و همه را به سخریه و مضحکه پاسخ گفتن،تا به دیگران بفهمانند که اصلا دعوت آنها قابل بررسی و مطالعه و جوابگویی نیست،و ارزش یک برخورد جدی را ندارد.

*** اما ما برای اتمام حجت آیات خود را یکی بعد از دیگری فرستادیم"و هیچ آیه ای و معجزه ای به آنها نشان نمی دادیم مگر اینکه از دیگری بزرگتر و مهمتر بود" ( وَ مٰا نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ إِلاّٰ هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِهٰا ) ⁽¹⁾.

خلاصه نشانه های خود را که هر یک از دیگر مهمتر و گویاتر و کوبنده تر بود به آنها ارائه دادیم،تا هیچ بهانه ای برای آنها باقی نماند،و از مرکب غرور و نخوت و خودخواهی پیاده شوند.

و به این ترتیب بعد از معجزه"عصا"و"ید بیضا"معجزات"طوفان" و"جراد"و"قمل"و"ضفادع" و غیر اینها ⁽²⁾را به آنها نشان دادیم.

سپس می افزاید:آنها را به عذابها و مجازاتهای هشدار دهنده گرفتار نمودیم شاید بیدار شوند و به راه حق بازگردند"( وَ أَخَذْنٰاهُمْ بِالْعَذٰابِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ ).

خشکسالی و قحطی و کمبود میوه ها چنان که در آیه 130 سوره اعراف آمده، وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَرٰاتِ به سراغ آنها آمد.

گاه رنگ آب نیل به"رنگ خون"درآمد که نه برای شرب قابل استفاده بود،و نه برای کشاورزی،و گاه آفات نباتی غلات آنها را نابود کرد.

این حوادث تلخ و دردناک گر چه موقتا آنها را بیدار می کرد و دست به دامن موسی می زدند هنگامی که طوفان حادثه فرو می نشست همه چیز را به دست فراموشی می سپردند و موسی را آماج انواع تیرهای تهمت قرار می دادند.

*** چنان که در آیه بعد می خوانیم:"آنها گفتند ای ساحر!پروردگارت را به عهدی که با تو کرده است بخوان،تا ما را از این درد و رنج و بلا و مصیبت رهایی بخشد،و مطمئن باش که ما راه هدایت را پیش خواهیم گرفت"!( وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا السّٰاحِرُ ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ إِنَّنٰا لَمُهْتَدُونَ ).

چه تعبیر عجیبی؟از یک سو ساحرش می خوانند،و از سوی دیگر برای رفع بلا دست به دامنش می زنند!و از سوی سوم به او وعده قبول هدایت می دهند! و عدم تناسب این امور سه گانه در ظاهر با یکدیگر،سبب تفسیرهای گوناگونی شده است:

بعضی گفته اند"ساحر"در اینجا به معنی"عالم"است،چرا که در آن زمان و مخصوصا در محیط مصر ساحران را محترم می شمردند،و به عنوان دانشمندانی به آنها می نگریستند.

بعضی احتمال داده اند سحر در اینجا به معنی انجام یک کار مهم است،

همانگونه که در تعبیرات روزمره می گوئیم:فلان کس در کار خود آن قدر ماهر است گویی سحر می کند!.

و گاه گفته اند منظور ساحر در افکار گروهی از مردم است.

و امثال این تفسیرها.

اما کسانی که با طرز فکر و سخن گفتن جاهلان از خود راضی،و مستکبران مغرور و طاغوتهای مستبد آشنا باشند،می دانند آنها از اینگونه تعبیرات ضد و نقیض فراوان دارند،و تعجب نیست که در آغاز ساحرش بخوانند،سپس دست به دامنش بزنند،و در پایان وعده قبول هدایت می دهند.

بنا بر این ظاهر تعبیرات آیه را باید حفظ کرد و نیازی به توجیه و تفسیرهای دیگر به نظر نمی رسد.

و به هر حال از لحن آنها پیدا بوده که در عین احساس نیاز به موسی ع وعده دروغین به او می دادند،و حتی به هنگام بیچارگی و عرض حاجت باز از مرکب غرور پیاده نمی شدند،به همین جهت تعبیر به"ربک"(پروردگارت)و "بما عهد عندک"(به عهدی که با تو کرده)کردند،و هرگز نگفتند پروردگار ما،و وعده ای که به ما فرموده،با اینکه موسی ع به آنها صریحا گفته بود من فرستاده پروردگار عالمیانم،نه پروردگار خودم.

آری سبک مغزان مغرور هنگامی که بر اریکه قدرت می نشینند چنین است منطقشان و راه و رسمشان.

*** ولی به هر حال موسی به خاطر این تعبیرات نیش دار و موهن هرگز دست از هدایت آنها برنداشت،و از خیره سری آنها مایوس و خسته نشد،هم چنان به کار خود ادامه داد بارها دعا کرد تا طوفان بلاها فرونشیند و فرو نشست،اما چنان که آیه بعد می گوید:"هنگامی که عذاب را از آنها بر طرف می ساختیم آنها پیمانهای خود

را می شکستند و به لجاجت و انکار خود ادامه می دادند"( فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ ).

اینها همه درسهایی است زنده و گویا برای مسلمانان و تسلیت خاطری است برای شخص پیامبر ص که از لجاجت و سرسختی مخالفان هرگز خسته نشوند، و گرد غبار یاس و نومیدی بر روح و جانشان ننشیند و بدانند:"رگ رگ است این آب شیرین و آب شور"و با استقامت و پایمردی هر چه بیشتر به راه خود ادامه دهند،همانگونه که موسی ع و بنی اسرائیل ادامه دادند و سرانجام بر فرعونیان پیروز گشتند.

و نیز هشداری است به دشمنان لجوج و سرسخت که آنها هرگز از فرعون و فرعونیان قویتر و قدرتمندتر نیستند،سرانجام کار آنها را ببینند و در عاقبت کار خویش بیندیشند.

[سوره الزخرف (43): آیات 51 تا 56]

اشاره

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ وَ هٰذِهِ اَلْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ (51) أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِنْ هٰذَا اَلَّذِی هُوَ مَهِینٌ وَ لاٰ یَکٰادُ یُبِینُ (52) فَلَوْ لاٰ أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جٰاءَ مَعَهُ اَلْمَلاٰئِکَةُ مُقْتَرِنِینَ (53) فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطٰاعُوهُ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ (54) فَلَمّٰا آسَفُونٰا اِنْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ (55) فَجَعَلْنٰاهُمْ سَلَفاً وَ مَثَلاً لِلْآخِرِینَ (56)

ترجمه:

51-فرعون در میان قوم خود ندا داد و گفت:ای قوم من!آیا حکومت مصر از آن من نیست،و این نهرها تحت فرمان من جریان ندارد؟آیا نمی بینید؟! 52-من از این مردی که خانواده و طبقه پستی است و هرگز نمی تواند فصیح سخن بگوید برترم! 53-اگر راست می گوید چرا دستبندهای طلا به او داده نشده؟!یا اینکه چرا فرشتگان همراه او نیامده اند؟(تا گفتارش را تایید کنند).

54-او قوم خود را تحمیق کرد و از وی اطاعت کردند.

55-اما هنگامی که ما را به خشم آوردند از آنها انتقام گرفتیم و همه را غرق کردیم.

56-و آنها را پیشگامان(در عذاب)و عبرتی برای دیگران قرار دادیم.

تفسیر:

اگر پیامبر است چرا دستبند طلا ندارد؟!

منطق موسی از یک سو،و معجزات گوناگونش از سویی دیگر،و بلاهایی که بر سر مردم مصر فرود آمد و به برکت دعای موسی ع برطرف شد از سوی سوم تاثیر عمیقی در محیط گذاشت، و افکار توده های مردم را نسبت به فرعون متزلزل ساخت و تمام نظام مذهبی و اجتماعی آنها را زیر سؤال برد.

اینجا بود که فرعون با سفسطه بازی و مغلطه کاری می خواست جلو نفوذ موسی ع را در افکار مردم مصر بگیرد،دست به دامن ارزشهای پستی می زند که بر آن محیط حاکم بود،و خود را با این ارزشها با موسی مقایسه می کند تا برتری خویش را به ثبوت رساند،چنان که قرآن در آیات مورد بحث می گوید:

"فرعون در میان قوم خود ندا داد که ای قوم من!آیا حکومت سرزمین پهناور مصر از آن من نیست؟و این نهرهای عظیم تحت فرمان من قرار ندارد؟ و از قصر و مزارع و باغهای من نمی گذرد؟آیا نمی بینید؟"( وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ وَ هٰذِهِ الْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ ) ⁽¹⁾.

ولی موسی چه دارد؟هیچ،یک عصا و یک لباس پشمینه!آیا شخصیت از آن او است یا از آن من؟آیا او سخن حق می گوید یا من می گویم؟چشمهای خود را باز کنید و درست مطلب را بنگرید.

و به این ترتیب فرعون ارزشهای قلابی را به چشم مردم مصر کشید،و همانند بت پرستان عصر جاهلیت در برابر پیغمبر اسلام ص مال و مقام را ارزشهای

واقعی انسانی گرفت.

تعبیر به نادی(ندا داد)نشان می دهد که فرعون مجلس عظیمی از سرشناسان مملکت تشکیل داد و با صدایی رسا و بلند همه را مخاطب ساخته و این جمله ها را بازگو نمود،یا اینکه دستور داد که ندای او را به عنوان یک بخشنامه در سرتاسر کشور منعکس کنند.

تعبیر به"انهار"جمع"نهر"با اینکه منظور از آن رود نیل است به خاطر آن است که این رود عظیم که همانند دریای پهناوری است به شعبه های بسیار زیادی تقسیم می شد،و سراسر مناطق آباد مصر را مشروب می ساخت.

بعضی از مفسران گفته اند رود نیل 360 شاخه داشت که مهمترین آنها "نهر الملک""نهر طولون""نهر دمیاط"و"نهر تنیس"بود.

چرا فرعون مخصوصا روی شاخه های نیل تکیه می کند برای اینکه تمام آبادی مصر و ثروت و قدرت و تمدن آنها از نیل سرچشمه می گرفت،لذا فرعون به آن می نازد و بر موسی فخر می فروشد! تعبیر به" تَجْرِی مِنْ تَحْتِی "به این معنی نیست که رود نیل از زیر قصر من می گذرد،آن گونه که جمعی از مفسران گفته اند،چرا که رود نیل از آن عظیم تر بود که از زیر قصر فرعون بگذرد،اگر منظور از کنار قصر او باشد بسیاری از قصرهای مصر چنین بود،و غالب آبادیها در دو حاشیه این شط عظیم قرار داشت،بلکه منظور این است این رود تحت فرمان من است و نظام تقسیم آن بر آبادیها طبق مقرراتی است که من اراده می کنم.

*** سپس می افزاید:"بدون شک من از این فرد که مقام و نژادی پست دارد، و هرگز نمی تواند فصیح سخن بگوید برترم"( أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِنْ هٰذَا الَّذِی هُوَ

مَهِینٌ وَ لاٰ یَکٰادُ یُبِینُ

) ⁽¹⁾.

و به این ترتیب دو افتخار بزرگ برای خود(حکومت مصر،و مالکیت نیل)و دو نقطه ضعف برای موسی(فقر،و لکنت زبان)بیان کرد.

در حالی که موسی هرگز در آن زمان لکنت زبان نداشت،چرا که خداوند دعای او را مستجاب کرد و سنگینی زبانش را بر طرف ساخت،چرا که به هنگام بعثت عرضه داشت وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسٰانِی (خداوندا گره را از زبان من بگشا) (طه-27)و مسلما دعایش مستجاب شد و قرآن نیز گواه بر آن است.

نداشتن ثروت فراوان و لباسهای مجلل و کاخهای پر زرق و برق که معمولا از طریق ظلم و ستم بر محرومان حاصل می شود نه تنها عیب نیست بلکه افتخار است و کرامت و ارزش.

تعبیر به"مهین"(پست)ممکن است اشاره به طبقات اجتماعی آن زمان باشد که ثروتمندان و اشراف قلدر را طبقه بالا،و زحمتکشان کم درآمد را طبقه پست می پنداشتند،و یا اشاره به نژاد موسی باشد که از بنی اسرائیل بود،و قبطیان فرعونی خود را آقا و سرور آنها می پنداشتند.

*** سپس فرعون به دو بهانه دیگر متشبث شده گفت:"چرا دستبندهایی از طلا به او داده نشده؟!یا اینکه چرا فرشتگان همراه او نیامده اند تا گفتار او را تصدیق کنند"؟!( فَلَوْ لاٰ أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جٰاءَ مَعَهُ الْمَلاٰئِکَةُ مُقْتَرِنِینَ ) ⁽²⁾.

اگر خداوند او را رسول خود قرار داده چرا همچون رسولان دیگر به او دستبند طلا نداده و یار و معاونانی برای او قرار نداده است؟.

می گویند فرعونیان عقیده داشتند که رؤسا باید دستبند و گردن بند طلا زینت خود کنند،لذا از اینکه موسی چنین زینت آلاتی همراه نداشت،و بجای آن لباس پشمینه چوپانی در تن کرده بود اظهار تعجب می کند،و چنین است حال جمعیتی که معیار سنجش شخصیت در نظر آنها طلا و نقره و زینت آلات است.

اما پیامبران الهی با کناره گیری از این مسائل مخصوصا می خواستند این ارزشهای کاذب و دروغین را ابطال کنند،و ارزشهای اصیل انسانی یعنی علم و تقوی و پاکی را جانشین آن سازند،چرا که تا نظام ارزشی یک جامعه اصلاح نشود آن جامعه هرگز روی سعادت به خود نخواهد دید.

به هر حال این بهانه فرعون درست شبیه بهانه ای بود که در چند آیه قبل از قول مشرکان مکه نقل شده که می گفتند چرا قرآن بر یکی از ثروتمندان مکه و طائف نازل نشده؟! بهانه دوم همان بهانه معروفی است که بسیاری از امم گمراه و سرکش در برابر پیامبران مطرح می کردند:گاه می گفتند:چرا او انسان است و فرشته نیست؟و گاه می گفتند:اگر انسان است لا اقل چرا فرشته ای همراه او نیامده؟ در حالی که رسولان مبعوث به انسانها باید از جنس خود آنها باشند تا نیازها و مشکلات و مسائل آنها را لمس کنند،و به آن پاسخ گویند،و بتوانند از جنبه عملی الگو و اسوه ای برای آنها باشند ⁽¹⁾.

لازم به یادآوری است که"اسورة"جمع"سوار"(بر وزن هزار)به معنی دستبند است،خواه از طلا باشد یا نقره،و اصل آن از واژه فارسی"دستواره"

گرفته شده(اساور نیز جمع جمع است).

*** در آیه بعد قرآن به نکته لطیفی اشاره می کند،و آن اینکه:فرعون از واقعیت امر چندان غافل نبود،و به بی اعتباری این ارزشها کم و بیش توجه داشت، ولی"او قوم خود را تحمیق کرد،و عقول آنها را سبک شمرد و از وی اطاعت کردند"! ( فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطٰاعُوهُ ).

اصولا راه و رسم همه حکومتهای جبار و فاسد این است که برای ادامه خودکامگی باید مردم را در سطح پائینی از فکر و اندیشه نگهدارند،و با انواع وسائل آنها را تحمیق کنند،آنها را در یک حال بیخبری از واقعیتها فرو برند و ارزشهای دروغین را جانشین ارزشهای راستین کنند،و دائما آنها را نسبتا به واقعیتها شستشوی مغزی دهند.

چرا که بیدار شدن ملتها و آگاهی و رشد فکری ملتها بزرگترین دشمن حکومتهای خودکامه و شیطانی است که با تمام قوا با آن مبارزه می کنند! این شیوه فرعونی یعنی استخفاف عقول با شدت هر چه تمامتر در عصر و زمان ما بر همه جوامع فاسد حاکم است،اگر فرعون برای نیل به این هدف وسائل محدودی در اختیار داشت طاغوتیان امروز با استفاده از وسائل ارتباط جمعی، مطبوعات،فرستنده های رادیو تلویزیونی،و انواع فیلمها،و حتی ورزش در شکل انحرافی،و ابداع انواع مدهای مسخره،به استخفاف عقول ملتها می پردازند، تا در بیخبری کامل فرو روند و از آنها اطاعت کنند،به همین دلیل دانشمندان و متعهدان دینی که خط فکری و مکتبی انبیا را تداوم می بخشند وظیفه سنگین در مبارزه با برنامه"استخفاف عقول"بر عهده دارند که از مهمترین وظائف آنها است.

جالب اینکه آیه فوق را با این جمله تکمیل و پایان می دهد"آنها گروهی

فاسق بودند"( إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ ).

اشاره به اینکه این قوم گمراه اگر فاسق و خارج از اطاعت فرمان خدا و حکم عقل نبودند تسلیم چنین تبلیغات و ترهاتی نمی شدند،و اسباب گمراهی خود را به دست خویش فراهم نمی ساختند،به همین دلیل آنها هرگز در این گمراهی معذور نبودند،درست است که فرعون عقل آنها را دزدید و به طاعت خویش واداشت،ولی آنها نیز با"تسلیم کورکورانه"موجبات این دزدی را فراهم ساختند.

آری آنها فاسقانی بودند که از فاسقی تبعیت می کردند.

*** این بود جنایات فرعون و فرعونیان و مغلطه کاریهایشان در مقابل فرستاده الهی موسی ع اما اکنون ببینیم بعد از آن همه وعظ و ارشاد و اتمام حجتها از طرق گوناگون،و عدم تسلیم آنها در مقابل حق،سرانجام کار آنها به کجا رسید؟!.

می فرماید:"هنگامی که ما را با اعمالشان به خشم آوردند از آنها انتقام گرفتیم،و همه را غرق نمودیم"!( فَلَمّٰا آسَفُونٰا انْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ ).

خداوند مخصوصا از میان تمام مجازاتها مجازات غرق را برای آنها انتخاب نمود،چرا که تمام عزت و شوکت و افتخار و قدرتشان با همان رود عظیم نیل و شاخه های بزرگ و فراوانش بود که فرعون از میان تمام منابع قدرتش روی آن تکیه کرد، و گفت أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ وَ هٰذِهِ الْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی "آیا حکومت مصر از آن من نیست،و این نهرها تحت فرمان من نمی باشد"؟!آری باید همان چیزی که مایه حیات و قدرت آنها است عامل فنا و نابودی و گورستانشان گردد تا همگان عبرت گیرند! ⁽¹⁾.

"آسفونا"از ماده"اسف"هم به معنی"اندوه"آمده و هم"غضب"بلکه به گفته راغب در مفردات گاه به"اندوه توأم با غضب"گفته می شود،و گاه به هر یک از این دو جداگانه،چرا که حقیقت آن هیجانی درونی است که انسان را به انتقام دعوت می کند،هر گاه نسبت به زیردستان باشد در شکل غضب ظاهر می شود،هر گاه نسبت به بالادستان باشد به صورت اندوه آشکار می گردد،لذا وقتی از ابن عباس در باره"حزن"و"غضب"سؤال کردند گفت ریشه هر دو یکی است اما لفظ آن مختلف است! ⁽¹⁾.

بعضی از مفسران"آسفونا"را به معنی"آسفوا رسلنا"(فرستادگان ما را محزون و غمگین ساختند)تفسیر کرده اند،ولی این تفسیر بعید به نظر می رسد و ضرورتی برای چنین خلاف ظاهری وجود ندارد.

این نکته نیز قابل توجه است که نه حزن و اندوه در باره خداوند مفهومی دارد و نه خشم به آن معنی که در میان ما معروف است،بلکه خشم و غضب خداوند به معنی"اراده مجازات"،و رضایت او به معنی"اراده ثواب"است.

*** در آخرین آیه مورد بحث به عنوان یک نتیجه گیری از مجموع این سخن می فرماید:"ما آنها را پیشگامان در عذاب و عبرتی برای دیگران قرار دادیم" ( فَجَعَلْنٰاهُمْ سَلَفاً وَ مَثَلاً لِلْآخِرِینَ ).

"سلف"در لغت به معنی هر چیز متقدم است،و لذا به نسلهای پیشین"سلف" و به نسلهای بعد از آنها"خلف"اطلاق می شود،و به معاملاتی که به صورت پیش خرید انجام می گیرد نیز"سلف"می گویند چرا که قیمت آن قبلا پرداخته می شود.

و"مثل"به سخنی می گویند که در میان مردم به عنوان عبرت رائج و جاری می شود،و از آنجا که ماجرای زندگی فرعون و فرعونیان و سرنوشت دردناک آنها درس عبرت بزرگی بود در این آیه به عنوان"مثل"برای اقوام دیگر یاد شده است.

[سوره الزخرف (43): آیات 57 تا 62]

اشاره

وَ لَمّٰا ضُرِبَ اِبْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً إِذٰا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ (57) وَ قٰالُوا أَ آلِهَتُنٰا خَیْرٌ أَمْ هُوَ مٰا ضَرَبُوهُ لَکَ إِلاّٰ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ (58) إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ (59) وَ لَوْ نَشٰاءُ لَجَعَلْنٰا مِنْکُمْ مَلاٰئِکَةً فِی اَلْأَرْضِ یَخْلُفُونَ (60) وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّٰاعَةِ فَلاٰ تَمْتَرُنَّ بِهٰا وَ اِتَّبِعُونِ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ (61) وَ لاٰ یَصُدَّنَّکُمُ اَلشَّیْطٰانُ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ (62)

ترجمه:

57-و هنگامی که در باره فرزند مریم مثلی زده شد قوم تو از آن می خندیدند(و مسخره می کردند).

58-و گفتند آیا خدایان بهترند یا او؟(مسیح،اگر معبودان ما در دوزخند مسیح نیز در دوزخ است چرا که معبود واقع شده!)ولی آنها این مثل را جز از طریق

جدال برای تو نزدند،آنها گروهی کینه توز و پرخاشگرند.

59-او فقط بنده ای بود که ما نعمت به او بخشیدیم و نمونه و الگویی برای بنی اسرائیلش قرار دادیم.

60-و هر گاه بخواهیم بجای شما در زمین ملائکه ای قرار می دهیم که جانشین(شما) گردند.

61-و او سبب آگاهی بر روز قیامت است(نزول عیسی گواه نزدیکی رستاخیز است)هرگز در آن تردید نکنید و از من پیروی کنید که این راه مستقیم است.

62-و شیطان شما را(از راه خدا)باز ندارد که او دشمن آشکار شما است.

شان نزول:

در سیره ابن هشام چنین آمده است:رسول خدا روزی با"ولید بن مغیره" در مسجد نشسته بود"نضر بن حارث"نیز آمد و در کنار آنها نشست،گروهی از سران قریش نیز در مجلس بودند پیامبر ص با آنها سخن گفت،"نضر"به مقابله برخاست،پیامبر ص با دلائل منطقی(پیرامون بطلان بت پرستی)او را محکوم ساخت،سپس این آیه را بر آنها خواند" إِنَّکُمْ وَ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهٰا وٰارِدُونَ لَوْ کٰانَ هٰؤُلاٰءِ آلِهَةً مٰا وَرَدُوهٰا وَ کُلٌّ فِیهٰا خٰالِدُونَ ...":

"شما و آنچه غیر از خدا می پرستید هیزم جهنم خواهید بود و همگی در آن وارد می شوید،اگر اینها خدایان بودند هرگز وارد دوزخ نمی شدند،و همگی در آن جاودانه خواهند بود".

بعد از این ماجرا پیامبر ص از جا برخاست و رفت،در این هنگام"عبد اللّٰه بن زبعری"آمد و به آن جمع پیوست،"ولید"به"عبد اللّٰه"گفت:"نضر بن حارث"در مقابل محمد درمانده شد،و پاسخی نداشت بدهد،محمد گمان می کند ما و همه معبودهایمان هیزم دوزخیم!.

"عبد اللّٰه"گفت:به خدا سوگند اگر من او را می دیدم پاسخش را می دادم،

از او بپرسید آیا درست است که همه معبودان با عابدانشان در دوزخند؟اگر چنین است ما فرشتگان را می پرستیم،و یهود"عزیر"را و نصاری"عیسی بن مریم" را(چه عیبی دارد که ما با فرشتگان و پیامبرانی چون عزیر و مسیح باشیم!).

این پاسخ برای"ولید"و کسانی که در مجلس بودند جالب آمد،و معتقد بودند که دلیل دندان شکنی است،این سخن را خدمت پیامبر ص گفتند، رسول اللّٰه فرمود:"آری هر کس دوست داشته باشد که معبود واقع شود او هم با عابدانش در دوزخ خواهد بود،این بت پرستان در حقیقت شیاطین را می پرستیدند، و هر چیز را که شیطان به آنها دستور می داد".

اینجا بود که آیه شریفه(سوره انبیاء-101)نازل شد" إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنیٰ أُولٰئِکَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ ":"کسانی که وعده نیکی از قبل به آنها داده ایم(بندگان با ایمانی که هرگز راضی نبودند معبود واقع شوند)از آن دور نگهداشته می شوند"...و نیز آیه وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً إِذٰا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ (آیه مورد بحث)نازل گردید ⁽¹⁾.

تفسیر:

اشاره

کدام معبودان در دوزخند؟

این آیات که پیرامون مقام عبودیت حضرت مسیح ع و نفی گفتار مشرکان در باره الوهیت او و بتها سخن می گوید تکمیلی است برای بحثهایی که در آیات گذشته پیرامون دعوت موسی و مبارزه او با بت پرستان فرعونی آمد،و هشداری است به مشرکان عصر پیامبر ص و همه مشرکان جهان.

گر چه این آیات سربسته سخن می گوید،ولی با قرائنی که در خود آیات و آیات دیگر قرآن وجود دارد محتوای آن علی رغم تفسیرهای گوناگونی که

مفسران ذکر کرده اند پیچیده نیست.

نخست می فرماید:"هنگامی که در باره فرزند مریم مثلی زده شد قوم تو از آن می خندیدند و رویگردان می شدند"( وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً إِذٰا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ ) ⁽¹⁾.

این مثل چه بوده؟و چه کسی آن را در مورد عیسی بن مریم بیان کرده است؟ این همان سؤالی است که در پاسخ آن میان مفسران گفتگو است،و کلید فهم تفسیر آیه نیز در آن نهفته است،ولی دقت در آیات بعد روشن می سازد که "مثل"از ناحیه مشرکان بوده،و در ارتباط با بتها بیان شده است،زیرا در آیات بعد می خوانیم: مٰا ضَرَبُوهُ لَکَ إِلاّٰ جَدَلاً :"آنها این مثال را فقط از روی مجادله بیان کردند".

با توجه به این حقیقت و آنچه در شان نزول آمده روشن می شود که منظور از مثال همانست که مشرکان به عنوان استهزاء به هنگام شنیدن آیه شریفه إِنَّکُمْ وَ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ :"شما و آنچه را غیر از خدا می پرستید هیزم دوزخید"(انبیا-98)گفتند و آن این بود که عیسی بن مریم نیز معبود واقع شده و به حکم این آیه باید در دوزخ باشد چه بهتر که ما و بتهایمان نیز همسایه عیسی باشیم!گفتند و خندیدند و مسخره کردند! *** سپس:"گفتند:آیا خدایان ما بهتر است یا مسیح"؟!( وَ قٰالُوا أَ آلِهَتُنٰا خَیْرٌ أَمْ هُوَ ).

هنگامی که او دوزخی باشد،خدایان ما که از او بالاتر نیستند!.

ولی بدان آنها حقیقت را می دانند"و این مثل را جز از روی جدال برای تو نزده اند"( مٰا ضَرَبُوهُ لَکَ إِلاّٰ جَدَلاً ).

"بلکه آنها گروهی کینه توز و پرخاشگرند"،و برای جلوگیری از حق به باطل متوسل می شوند( بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ ) ⁽¹⁾.

آنها به خوبی می دانند تنها معبودانی وارد دوزخ می شوند که راضی به عبادت عابدان خود بودند،همچون فرعون که آنها را به عبادت خود دعوت می نمود، نه مانند مسیح ع که از عمل آنها بیزار بوده و هست.

*** بلکه"او فقط بنده ای بود که ما نعمت خود را بر او ارزانی داشتیم"و او را به نبوت و رهبری خلق مبعوث کردیم"( إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ ).

"و او را نمونه و الگویی برای بنی اسرائیل قرار دادیم"( وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ ).

تولدش از مادر بدون پدر آیتی از آیات خدا بود،سخن گفتنش در گاهواره آیت دیگر،و معجزاتش هر یک نشانه بارزی از عظمت خداوند و مقام نبوت او بود.

او در تمام عمرش به مقام عبودیت پروردگار اعتراف داشت،و همه را به عبودیت او دعوت کرد،و همانگونه که خودش می گوید:"ما دام که در میان امت بود اجازه انحراف از مسیر توحید به کسی نداد"،بلکه خرافه الوهیت مسیح ع یا تثلیث را بعد از او به وجود آوردند ⁽²⁾.

جالب اینکه در روایات متعددی که از طریق شیعه و اهل سنت نقل شده می خوانیم که پیغمبر به علی ع فرمود:

ان فیک مثلا من عیسی،احبه قوم فهلکوا فیه،و ابغضه قوم فهلکوا فیه،فقال المنافقون ا ما رضی له مثلا الا عیسی،فنزلت قوله تعالی وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً إِذٰا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ :

"در تو نشانه ای از عیسی است،گروهی او را دوست داشتند(و آن چنان

غلو کردند که خدایش خواندند)و به همین جهت هلاک شدند،و گروهی او را مبغوض داشتند(همچون یهود که کمر به قتلش بستند)آنها نیز هلاک شدند، (گروهی نیز تو را به مقام الوهیت می رسانند،و گروهی کمر بر عداوتت می بندند و هر دو دوزخی خواهند بود)هنگامی که منافقان این سخن را شنیدند از روی استهزا گفتند:آیا مثال دیگری برای او جز عیسی پیدا نکرد،در این هنگام بود که آیه فوق نازل شد: وَ لَمّٰا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً ...".

آنچه در بالا گفتیم متن روایتی است که حافظ"ابو بکر بن مردویه"از علمای معروف اهل سنت در کتاب"مناقب"(طبق نقل کشف الغمه صفحه 95) آورده است.

همین مضمون را با تفاوت مختصری"میرمحمد صالح کشفی ترمذی"در"مناقب مرتضوی"آورده.

جمعی دیگر از دانشمندان اهل سنت و علمای بزرگ شیعه در کتابهای متعددی این ماجرا را گاه بدون ذکر آیه فوق،و گاه با ذکر آیه نقل کرده اند ⁽¹⁾.

قرائن موجود در آیات نشان می دهد که این حدیث معروف از قبیل تطبیق است نه شان نزول،و به تعبیر دیگر شان نزول آیه همان داستان عیسی و گفتگوی مشرکان عرب و بتهای آنها است،اما چون ماجرایی شبیه آن برای علی ع بعد از آن گفتار تاریخی پیغمبر ص روی داد،پیامبر ص این آیه را در اینجا تلاوت فرمود که این ماجرا از جهات مختلفی همانند مصداق آن بود.

*** در آیه بعد برای اینکه توهم نکنند خدا نیازی به عبودیت و بندگی آنها دارد که اصرار بر ایمانشان می کند می فرماید:"اگر ما بخواهیم بجای شما

فرشتگانی در زمین قرار می دهیم که جانشین شما باشند"( وَ لَوْ نَشٰاءُ لَجَعَلْنٰا مِنْکُمْ مَلاٰئِکَةً فِی الْأَرْضِ یَخْلُفُونَ ).

فرشتگانی که سر بر فرمان حق دارند،و جز اطاعت و بندگی او کاری را نمی شناسند.

جمعی از مفسران تفسیر دیگری برای آیه برگزیده اند که بر طبق آن مفهوم آیه چنین است"اگر ما بخواهیم فرزندان شما را فرشتگانی قرار می دهیم که جانشین شما در زمین گردند".

بنا بر این تعجب نکنید که مسیح بدون پدر متولد گردد خداوند حتی قادر است فرشته را که نوع جداگانه ای است از انسان بیافریند ⁽¹⁾.

و از آنجا که تولد فرشته از انسان چندان مناسب به نظر نمی رسد بعضی از مفسران بزرگ آن را به تولد فرشته صفتان تفسیر کرده اند،و گفته اند منظور این است تعجب نکنید بنده ای همچون مسیح قدرت بر زنده کردن مردگان و شفای بیماران به فرمان خدا داشته باشد و در عین حال بنده ای مخلص و مطیع فرمان او باشد،خدا می تواند از فرزندان شما کسانی را بیافریند که تمام خلق و خوی فرشتگان را داشته باشند ⁽²⁾.

ولی تفسیر اول از همه با ظاهر آیه سازگارتر است،و این تفسیرها بعید به نظر می رسد ⁽³⁾.

آیه بعد اشاره به یکی دیگر از ویژگیهای حضرت مسیح ع است می فرماید:

"او(عیسی)سبب آگاهی بر روز قیامت است"( وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّٰاعَةِ ).

یا از این جهت که تولد او بدون پدر دلیلی است بر قدرت بی پایان خداوند که مساله زندگی بعد از مرگ در پرتو آن حل می شود.

و یا از این نظر که نزول حضرت مسیح ع از آسمان طبق روایات متعدد اسلامی در آخر زمان صورت می گیرد و دلیل بر نزدیک شدن قیام قیامت است.

جابر بن عبد اللّٰه می گوید:از پیامبر شنیدم که می فرمود:

ینزل عیسی بن مریم فیقول امیرهم تعال صل بنا،فیقول:لا،ان بعضکم علی بعض امراء تکرمة من اللّٰه لهذه الامة: "حضرت عیسی نازل می شود و امیر مسلمانان(منظور از این امیر حضرت مهدی(عج)است به طوری که از احادیث دیگر استفاده می شود) می گوید:بیا تا با تو نماز بگذاریم،می گوید:نه بعضی از شما امام و امیر بعض دیگرید و این احترامی است که خدا برای این امت قائل شده(سپس مسیح به مهدی اقتدا می کند) ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از پیامبر ص می خوانیم که فرمود:

کیف انتم اذا نزل فیکم ابن مریم و امامکم منکم "چگونه خواهید بود هنگامی که فرزند مریم در میان شما نازل شود در حالی که امام شما از خود شما است" ⁽²⁾.

به هر حال اطلاق کلمه"علم"بر حضرت مسیح یک نوع تاکید و مبالغه است،اشاره به اینکه نزول او حتما از نشانه های رستاخیز است.

این احتمال نیز داده شده است که مرجع ضمیر در"انه"به"قرآن"بازگردد که بر طبق آن معنی آیه چنین می شود:نزول قرآن به خاطر اینکه آخرین کتب

آسمانی است دلیلی بر نزدیکی رستاخیز است،و از قیام قیامت خبر می دهد.

ولی محتوای آیات قبل و بعد که در باره عیسی است تفسیر اول را تقویت می کند.

به هر حال به دنبال آن می فرماید:قیام قیامت قطعی است و وقوع آن نزدیک است"و هرگز شک و تردید از ناحیه آن به خود راه ندهید"( فَلاٰ تَمْتَرُنَّ بِهٰا ).

نه از نظر عقیده،و نه از نظر عمل همچون غافلان از قیامت رفتار نکنید.

"و از من پیروی کنید که این راه مستقیم است"( وَ اتَّبِعُونِ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ ).

چه راهی از این مستقیمتر که شما را از آینده خطرناکی که در پیش دارید با خبر می سازد،و راه نجات از خطرات را در روز بعث به شما نشان می دهد؟ *** ولی شیطان می خواهد پیوسته شما را در غفلت و بیخبری نگهدارد،به هوش باشید"شیطان شما را از راه خدا و از توجه به سرنوشتتان در رستاخیز باز ندارد، چرا که او دشمن آشکاری برای شما است"( وَ لاٰ یَصُدَّنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ ).

او عداوت و دشمنی خود را از روز نخست یک بار به هنگام وسوسه پدر و مادرتان آدم و حوا و اخراج آنها از بهشت نشان داد،و بار دیگر به هنگامی که سوگند یاد نمود که همه فرزندان آدم جز"مخلصین"را گمراه خواهد ساخت، چگونه در برابر چنین دشمن قسم خورده ای خاموش می نشینید،و به او اجازه می دهید که بر قلب و روح شما مسلط گردد،و با وسوسه های مداومش شما را از راه حق باز دارد؟! ***

[سوره الزخرف (43): آیات 63 تا 65]

اشاره

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ اَلَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ (63) إِنَّ اَللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ (64) فَاخْتَلَفَ اَلْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ (65)

ترجمه:

63-هنگامی که عیسی با دلائل روشن به سراغ آنها آمد گفت من برای شما حکمت آورده ام و آمده ام تا پاره ای از اموری را که در آن اختلاف دارید تبیین کنم،تقوای الهی پیشه کنید و از من اطاعت نمائید.

64-خداوند پروردگار من و پروردگار شماست،او را پرستش کنید که راه راست همین است.

65-ولی گروه هایی از میان آنها ظهور کردند که(در باره مسیح)اختلاف نمودند(و بعضی او را خدا پنداشتند)وای بر آنها که ستم کردند از عذاب روز دردناک.

تفسیر:

آنها که در باره مسیح غلو کردند

در آیات گذشته به گوشه ای از ویژگیهای زندگی حضرت مسیح ع اشاره شد،و آیات بحث آن را ادامه می دهد،و مخصوصا روی دعوت حضرت مسیح به توحید خالص و نفی هر گونه شرک تکیه می کند.

نخست می فرماید:"هنگامی که عیسی با در دست داشتن بینات(معجزات و آیات الهی)آمد،گفت:من برای شما حکمت آورده ام و آمده ام تا بعض اموری را که در آن پیوسته اختلاف دارید برای شما تبیین کنم"( وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ ).

به این ترتیب سرمایه عیسی"بینات"یعنی آیات الهی و معجزات بود که از یک سو حقانیت او را تبیین می کرد،و از سوی دیگر حقایق مربوط به مبدأ و معاد و نیازهای زندگی بشر را.

در این عبارت حضرت مسیح ع محتوای دعوت خود را"حکمت"توصیف می کند،و می دانیم ریشه اصلی"حکمت"به معنی"جلوگیری کردن از چیزی به منظور اصلاح آن"است،و سپس به تمام عقائد حق،و برنامه های صحیح زندگی که انسان را از هر گونه انحراف در ایمان و عمل بازمی دارد،و به تهذیب نفس و اخلاق او می پردازد،اطلاق شده است،و به این ترتیب حکمت در اینجا معنی وسیعی دارد که هم"حکمت علمی"را می گیرد و"هم حکمت عملی"را.

این حکمت علاوه بر اینها هدف دیگری نیز به دنبال دارد و آن بر طرف ساختن اختلافاتی است که وجود آنها نظام جامعه را به هم می ریزد،و مردم را سرگردان و بیچاره می کند،و لذا حضرت مسیح در متن سخنانش روی این مساله تکیه می نماید.

در اینجا سؤالی مطرح است که غالب مفسران نیز به آن توجه کرده اند

و آن اینکه چرا می گوید:آمده ام که بعضی از اموری را که در آن اختلاف دارید تبیین کنم،چرا همه آن را تبیین نمی کند؟!.

از این سؤال جوابهای متعددی داده شده که از همه مناسبتر این است:

اختلافاتی که مردم دارند دو گونه است:بخشهایی است که در سرنوشت آنها از نظر اعتقاد و عمل،و از نظر فرد و جامعه مؤثر است،در حالی که بخش دیگر اختلافاتی است در اموری که هرگز سرنوشت ساز نیست،مانند نظرات مختلفی که در باره پیدایش منظومه شمسی و آسمانها،و چگونگی افلاک و ستارگان، و ماهیت روح آدمی،و حقیقت حیات و مانند اینها.

روشن است انبیاء ماموریت دارند که به اختلافات در بخش اول از طریق تبیین واقعیتها پایان دهند،ولی هرگز مامور نیستند که هر گونه اختلافی را هر چند تاثیری در سرنوشت آدمی نداشته باشد پایان دهند.

این احتمال نیز وجود دارد که تبیین پاره ای از اختلافات نتیجه و غایت دعوت انبیاء است یعنی آنها سرانجام موفق می شوند پاره ای از اختلافات را حل کنند،ولی حل همه اختلافات در دنیا امکان پذیر نیست،و به همین دلیل در آیات متعددی از قرآن مجید یکی از ویژگیهای قیامت را پایان گرفتن تمام اختلافات بیان می کند،در آیه 92- نحل می خوانیم: وَ لَیُبَیِّنَنَّ لَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ مٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ :"به طور مسلم در روز قیامت آنچه را در آن اختلاف داشتید برای شما تبیین می کند"(همین معنی در آیات 55 آل عمران-48 مائده-164 انعام -69 حج،و غیر آن آمده است) ⁽¹⁾.

و در پایان آیه می افزاید:"اکنون که چنین است و محتوای دعوت من این است تقوای الهی پیشه کنید و مرا اطاعت نمائید"( فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ ).

*** سپس برای اینکه هر گونه ابهامی را در زمینه عبودیت خود بر طرف سازد می گوید:"به طور قطع خداوند پروردگار من و پروردگار شما است"( إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ ).

قابل توجه اینکه کلمه"رب"را دو بار در این آیه تکرار می کند،یک بار در مورد خود،و یک بار در مورد مردم،تا روشن سازد من و شما یکسانیم،و پروردگار شما و من یکی است.

من نیز در تمام وجود و هستیم همانند شما نیازمند به خالق و مدبری هستم، او مالک من و راهنمای من است.

و برای تاکید بیشتر اضافه می کند:"اکنون که چنین است او را پرستش کنید"( فَاعْبُدُوهُ ).

چرا که غیر او لایق پرستش نیست،همه مربوبند و او رب است،و همه مملوکند و او مالک.

باز هم سخن خود را با جمله دیگری تاکید می کند تا جای هیچ بهانه ای باقی نماند می گوید"این است صراط مستقیم"( هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ ) ⁽¹⁾.

آری راه راست همان راه عبودیت و بندگی پروردگار است،راهی است که انحراف و اعوجاج در آن نیست،همانگونه که در آیه 61 سوره یس آمده است: وَ أَنِ اعْبُدُونِی هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ :"آیا با شما عهد نکردم که مرا پرستش کنید

این است راه مستقیم".

*** اما عجب اینکه با اینهمه تاکیدات باز هم"در میان گروه های زیادی که بعد از عیسی ع پیدا شدند احزابی ظهور کردند که در باره عیسی اختلاف داشتند" ( فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ ) ⁽¹⁾.

بعضی او را خدا می پنداشتند که به زمین نازل شده! بعضی دیگر فرزند خدایش می خواندند.

بعضی او را یکی از اقنومهای سه گانه(سه ذات مقدس اب و ابن و روح القدس)می دانستند.

تنها گروهی که در اقلیت بودند او را بنده خدا و فرستاده او می شمردند، ولی سرانجام عقیده اکثریت غالب شد و مساله تثلیث و خدایان سه گانه جهان مسیحیت را فرا گرفت.

در این زمینه حدیث تاریخی جالبی نقل کرده که در جلد سیزدهم صفحه 70 ذیل آیه 36 سوره مریم آورده ایم.

این احتمال نیز در تفسیر آیه وجود دارد که اختلاف تنها در میان مسیحیان نبود،بلکه در میان یهود و پیروان مسیح در مورد او اختلاف درگرفت،پیروانش در باره او غلو کردند و او را به مقام الوهیت رساندند،در حالی که دشمنانش او و مادرش مریم پاکدامن را به بدترین اتهامات متهم ساختند،و اینگونه است راه و رسم جاهلان،گروهی در افراطند،و گروهی در تفریط،و یا به گفته امیر مؤمنان علی ع بعضی"محب غال"هستند و بعضی"مبغض قال"آنجا که فرمود:

هلک فی رجلان محب غال و مبغض قال:"دو گروه در باره من هلاک شدند

دوستان غلو کننده که مرا خدا پنداشتند،و دشمنان تهمت زننده که نسبتهای ناروا به من دادند"! ⁽¹⁾.

و چه شباهت دارد حالات این دو بزرگوار! در پایان آیه آنها را به عذاب دردناک روز قیامت تهدید کرده،می فرماید:

"وای بر کسانی که ستم کردند،و از صراط مستقیم منحرف شدند،وای بر آنها از عذاب روز دردناک"( فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ ) ⁽²⁾.

آری روز قیامت روز دردناکی است،طول حسابش دردناک،عذاب و مجازاتش دردناک،حسرت و اندوهش دردناک،رسوایی و فضیحتش نیز دردناک است.

[سوره الزخرف (43): آیات 66 تا 69]

اشاره

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ اَلسّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ (66) اَلْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ اَلْمُتَّقِینَ (67) یٰا عِبٰادِ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمُ اَلْیَوْمَ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (68) اَلَّذِینَ آمَنُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا مُسْلِمِینَ (69)

ترجمه:

66-آنها چه انتظاری می کشند؟جز اینکه قیامت ناگهان به سراغ آنها آید در حالی که خبر ندارند.

67-دوستان در آن روز دشمن یکدیگرند مگر پرهیزگاران.

68-ای بندگان من!امروز نه ترسی بر شماست و نه اندوهگین می شوید.

69-آنها که به آیات ما ایمان آوردند و تسلیم بودند.

تفسیر:

اشاره

در انتظار چه هستید؟جز عذاب آخرت؟

در آیات پیشین سخن از بت پرستان لجوج،و همچنین منحرفان و مشرکان امت عیسی بود،و در آیات مورد بحث پایان کار آنها را مجسم می کند.

نخست می فرماید:"اینها چه چیزی را انتظار می کشند،جز اینکه ناگهان قیامت به سراغ آنها آید در حالی که متوجه نیستند"؟!( هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ ).

این سؤال که به صورت استفهام انکاری طرح شده در حقیقت بیان حال واقعی اینگونه افراد است،مثل اینکه در مقام مذمت فردی که گوش به نصیحت هیچ ناصح مشفقی فرا نمی دهد و عوامل نابودی خود را به دست خویش فراهم می سازد می گوئیم:او تنها در انتظار مرگ خویش است! منظور از"ساعة"در این آیه مانند بسیاری دیگر از آیات قرآن روز قیامت است،چرا که حوادث آن به سرعت تحقق می یابد،و گویی همه در یک ساعت رخ می دهد.

البته این کلمه گاهی به معنی لحظه پایان دنیا نیز آمده است،و از آنجا که این دو فاصله زیادی با هم ندارند ممکن است این تعبیر هر دو مرحله را شامل شود.

به هر حال قیام قیامت که با پایان گرفتن ناگهانی دنیا شروع می شود به دو وصف در آیه فوق توصیف شده است نخست همین"ناگهانی بودن"آن است (بغتة)،و دیگر عدم آگاهی عموم مردم از زمان وقوع آن می باشد.

ممکن است چیزی ناگهانی رخ دهد ولی قبلا انتظار آن را داشته باشیم و برای مقابله با مشکلات آن آماده شویم،اما بدبختی آنجاست که حادثه فوق العاده سخت و کوبنده ای به طور ناگهانی واقع شود و ما از آن به کلی غافل باشیم.

حال مجرمان درست اینگونه است،چنان غافلگیر می شوند که طبق بعضی از روایات از پیغمبر گرامی اسلام ص:

تقوم الساعة و الرجلان یحلبان النعجة، و الرجلان یطویان الثوب ،ثم قرأ(ص): هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ :

فرمود:"قیامت به طور ناگهانی رخ می دهد در حالی که(هر کس به کار زندگی خویش مشغول است)مردانی مشغول دوشیدن گوسفندانند،و مردان دیگری مشغول گستردن پارچه(و گفتگو برای خرید و فروش)سپس حضرت آیه فوق

را تلاوت فرمود هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ ⁽¹⁾.

و چه دردناک است که انسان در برابر چنین رخدادی که هیچ راه بازگشت ندارد اینچنین غافلگیر گردد و بدون هیچگونه آمادگی در امواج آن فرو رود.

*** سپس از حالت دوستانی که در مسیر گناه و فساد،و یا زرق و برق دنیا،دست مودت به هم می دهند پرده برداشته می گوید:"همه دوستان در آن روز دشمن یکدیگرند مگر پرهیزگاران"!( اَلْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ ) ⁽²⁾.

این آیه که توصیفی از صحنه های قیامت است به خوبی نشان می دهد که منظور از"ساعت"در آیه قبل نیز روز رستاخیز است،روز از هم گسستن پیوندهای دوستی،مگر پیوندهایی که برای خدا و به نام خدا برقرار شده است.

تبدیل شدن اینگونه دوستیها به عداوت در آن روز طبیعی است،چرا که هر کدام از آنها دیگری را عامل بدبختی و بیچارگی خود می شمرد:تو بودی که این راه را به من نشان دادی و مرا به سوی آن دعوت کردی،تو بودی که دنیا را در نظر من زینت دادی و مرا به آن تشویق نمودی،آری تو بودی که مرا غرق غفلت و غرور ساختی و از سرنوشتم بیخبر کردی،هر یک از آنها به دیگری اینگونه مطالب را می گوید.

تنها پرهیزگارانند که پیوند دوستی آنها جاودانی است،چرا که بر محور ارزشهای جاودانی دور می زند،و نتایج پربارش در قیامت آشکارتر می شود و آن

را استحکام بیشتری می بخشد.

طبیعی است که دوستان در امور زندگی کمک یکدیگرند اگر دوستی بر اساس شر و فساد باشد شریک در جرم یکدیگرند،و اگر بر اساس خیر و صلاح باشد شریک در پاداش یکدیگر می باشند،بنا بر این جای تعجب نیست که دوستی از قسم اول در آنجا تبدیل به دشمنی گردد،و از قسم دوم به دوستی محکمتر.

امام صادق ع می فرماید:

الا کل خلة کانت فی الدنیا فی غیر اللّٰه عز و جل فانها تصیر عداوة یوم القیامة :"بدانید هر دوستی که در دنیا برای خاطر خدا نباشد در قیامت تبدیل به عداوت و دشمنی می شود" ⁽¹⁾. آیه بعد در حقیقت تفسیری است برای اوصاف و حالات"متقین"و بیانی است از سرنوشت پرافتخار آنها.

در آن روز خداوند به آنها می گوید:"ای بندگان من!امروز نه ترسی بر شما است،و نه غم و اندوهی خواهید داشت"( یٰا عِبٰادِ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ ).

چه پیام جالبی؟!پیامی بدون واسطه از سوی خداوند،پیامی که با بهترین توصیفها آغاز می شود،ای بندگان خدا!پیامی که مهمترین نگرانی انسان را در آن روز پرنگرانی زائل می کند،پیامی که هر گونه غم و اندوه از گذشته را از دل می زداید،آری این پیام دارای چهار مزیت بالا است.

*** در آخرین آیه مورد بحث این پرهیزگاران و بندگان گرامی را با دو جمله دیگر مشخص تر ساخته،می فرماید:"همانها که به آیات ما ایمان آوردند و در برابر فرمان و دستور ما تسلیم بودند"( اَلَّذِینَ آمَنُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا مُسْلِمِینَ ).

آری آنها هستند که به چنان خطاب پرافتخاری مخاطب و مشمول چنان نعمتهایی می شوند.

در حقیقت دو جمله فوق تعریف گویایی از اعتقاد و عمل آنها است،"ایمان" مبانی استوار اعتقادی آنها را روشن می سازد،و"اسلام"تسلیمشان را در عمل در برابر فرمان حق و اجراء دستورات او.

[سوره الزخرف (43): آیات 70 تا 73]

اشاره

اُدْخُلُوا اَلْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ تُحْبَرُونَ (70) یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِصِحٰافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَکْوٰابٍ وَ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِیهِ اَلْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ اَلْأَعْیُنُ وَ أَنْتُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (71) وَ تِلْکَ اَلْجَنَّةُ اَلَّتِی أُورِثْتُمُوهٰا بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (72) لَکُمْ فِیهٰا فٰاکِهَةٌ کَثِیرَةٌ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ (73)

ترجمه:

70-(به آنها خطاب می شود)وارد بهشت شوید شما و همسرانتان در نهایت شادمانی.

71-ظرفها(ی غذا)و جامها(ی شراب طهور)از طلا گرداگرد آنها می گردانند،و در آن(بهشت)آنچه دل می خواهد و چشم از آن لذت می برد وجود دارد،و شما در آن همیشه خواهید ماند.

72-این بهشتی است که شما وارث آن می شوید به خاطر اعمالی که انجام می دادید.

73-برای شما در آن میوه های فراوان است که از آن تناول می کنید.

تفسیر:

آنچه دل بخواهد و چشم از دیدنش لذت برد...

این آیات پاداش بندگان خالص خدا و مؤمنان صالحی را که در آیات قبل توصیف آنها به میان آمده بود بیان می کند،و بهشت جاویدان را با هفت نعمت ارزنده به آنها نوید می دهد.

نخست می فرماید:از سوی خداوند بزرگ و منان به آنها خطاب می شود "وارد بهشت شوید"( اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ ).

به این ترتیب پذیرایی کننده واقعی از آنها خدا است که از میهمانان خودش دعوت کرده می گوید:بفرمائید و وارد بهشت شوید! سپس به نخستین نعمت اشاره کرده،می افزاید"شما و همسرانتان" ( أَنْتُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ ).

روشن است بودن در کنار همسران با ایمان و مهربان هم برای مردان لذت بخش است و هم برای زنانشان که اگر در اندوه دنیا شریک بودند در شادی آخرت نیز شریک باشند.

بعضی ازواج را در اینجا به معنی همردیفان و دوستان و نزدیکان تفسیر کرده اند که اگر آنهم باشد خود نعمت بزرگی است،ولی ظاهر آیه همان معنی نخست است.

سپس اضافه می کند"همگی غرق سرور و شادی باشید،آن چنان که سرور و شادمانی که آثارش در چهره های شما پرتوافکن باشد"( تُحْبَرُونَ ).

"تحبرون"از ماده"حبر"(بر وزن فکر)به معنی اثر مطلوب است، و گاه به زینت و آثار شادمانی که در چهره ظاهر می شود نیز اطلاق شده،و اگر به"علماء""احبار"(جمع حبر بر وزن ابر)گفته می شود به خاطر آثاری است که از آنها در میان مجتمعات بشری باقی می ماند،چنان که امیر مؤمنان علی ع فرمود:

العلماء باقون ما بقی الدهر اعیانهم مفقودة و امثالهم فی القلوب موجوده :"دانشمندان تا پایان جهان زنده اند شخص آنها در میان نیست اما آثارشان در قلبها موجود است" ⁽¹⁾.

و در سومین نعمت می فرماید"ظرفهای غذا و جامهای شراب طهور از طلا مملو از بهترین غذا و شرابهای بهشتی به وسیله خدمتکاران مخصوص گرداگرد آنها می گردانند"( یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِصِحٰافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَکْوٰابٍ ).

آنها در بهترین ظروف،و از بهترین غذا،در نهایت آرامش و آسایش و صفا، و بدون هیچ درد سر پذیرایی می شوند.

"صحاف"جمع"صحفة"(بر وزن صفحه)در اصل از ماده"صحف" به معنی گستردن گرفته شده،و در اینجا به معنی ظرفهای بزرگ و وسیع است.

"اکواب"جمع"کوب"به معنی ظروف آب است که دسته ای در آن نباشد و به تعبیر امروز"جام"یا"قدح"است.

گر چه در آیه فوق تنها سخن از ظرفهای طلا به میان آمده،و از غذا و نوشیدنیهای آن بحثی نشده،ولی پیداست ظرفهای خالی را هرگز برای پذیرایی اطراف میهمانها نمی گردانند.

در مرحله چهارم و پنجم به دو نعمت دیگر اشاره می کند که تمام نعمتهای مادی و معنوی جهان در آن جمع است می فرماید:"در بهشت آنچه دل می خواهد و چشم از آن لذت می برد موجود است"( وَ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ ).

به گفته مرحوم طبرسی در مجمع البیان اگر تمام خلایق جمع شوند تا توصیف انواع نعمتهای بهشتی را کنند هرگز قادر نخواهند بود چیزی بر آنچه در این جمله آمده بیفزایند.

چه تعبیری از این زیباتر و جامعتر؟تعبیری به گستردگی عالم هستی، و به وسعت آنچه امروز در ذهن ما می گنجد یا نمی گنجد،تعبیری که ما فوق آن تعبیری نمی توان یافت.

جالب اینکه مساله خواست دل از لذت چشم جدا بیان شده است،و این جدایی پرمعنی است:

آیا از قبیل ذکر خاص بعد از عام است؟از این جهت که"لذت نظر" اهمیت فوق العاده ای دارد که از لذات دیگر برتر و بالاتر است،یا از این نظر که جمله"ما تشتهیه الانفس"لذات ذائقه و شامه و سامعه و لامسه را بیان می کند، ولی جمله تلذ الاعین بیانگر لذت چشم است؟.

بعضی نیز عقیده دارند که جمله"ما تشتهیه الانفس"اشاره به تمام لذات جسمانی است،در حالی که جمله"تلذ الاعین"بیانگر لذات روحانی است، چه لذتی در بهشت بالاتر از اینکه انسان با چشم قلب به جمال بی مثال پروردگار نگاه کند که یک لحظه آن از تمام نعمتهای مادی بهشت برتر است.

بدیهی است هر قدر شوق یار بیشتر باشد لذت دیدار بیشتر است.

سؤال:

در اینجا سؤالی برای مفسران مطرح شده است،و آن اینکه آیا عمومیت و گسترش مفهوم این آیه دلیل بر این است که اگر مطالبی را که در دنیا حرام است در آنجا تقاضا کنند خداوند به آنها می دهد؟.

پاسخ:طرح این سؤال در حقیقت به خاطر عدم توجه به یک نکته است و آن اینکه محرمات و زشتیها در حقیقت همچون غذایی است نامناسب برای روح انسان،و مسلما روح سالم اشتهای چنین غذایی نمی کند،و این ارواح بیمار است که گاه به سموم و غذاهای نامناسب متمایل می شود.

بیمارانی را می بینیم که در هنگام مرض حتی تمایل به خوردن خاک و یا اشیاء دیگری از این قبیل پیدا می کنند،اما به مجرد اینکه بیماری بر طرف شود آن اشتهای کاذب ساقط می گردد،آری بهشتیان هرگز تمایل به چنان اعمالی پیدا نخواهند کرد،چرا که تمایل و کشش روح نسبت به آنها از ویژگیهای ارواح بیمار دوزخی است.

این سؤال شبیه چیزی است که در حدیث وارد شده است که یک اعرابی نزد

پیامبر ص آمد و عرض کرد آیا در بهشت شتر هم پیدا می شود؟زیرا من بسیار به شتر علاقمندم!.

پیامبر ص که می داند در آنجا نعمتهایی است که با وجود آن،مرد اعرابی شتر خود را فراموش خواهد کرد،در پاسخ با عبارتی کوتاه و پرمعنی می فرماید:

یا اعرابی ان ادخلک اللّٰه الجنة اصبت فیها ما اشتهت نفسک و لذت عینک!:

"ای اعرابی اگر خدا ترا وارد بهشت کند آنچه دلت بخواهد و چشمت از دیدنش لذت برد در آنجا خواهی یافت"! ⁽¹⁾.

و به تعبیر دیگر آنجا عالمی است که انسان کاملا با واقعیتها هماهنگ می شود و به گفته شاعر: آنچه بینی دلت همان خواهد! و آنچه خواهد دلت همان بینی! به هر حال از آنجا که ارزش نعمت هنگامی است که جاودانی باشد،در ششمین توصیف،بهشتیان را از این نظر آسوده خاطر ساخته،می فرماید:"شما جاودانه در آن خواهید ماند"( وَ أَنْتُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ ).

مبادا فکر زوال نعمت خاطر آنها را مکدر سازد و از آینده نگران کند.

*** در اینجا برای اینکه روشن شود اینهمه نعمتهای بهشتی را به"بها"می دهند و به"بهانه"نمی دهند می افزاید"این بهشتی است که شما وارث آن می شوید به خاطر اعمالی که انجام می دادید"( وَ تِلْکَ الْجَنَّةُ الَّتِی أُورِثْتُمُوهٰا بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ).

جالب اینکه از یک سو مقابله با اعمال را مطرح می کند،و از سوی دیگر "ارث"را که معمولا در جایی به کار می رود که نعمتی بی خون دل و بدون تلاش و زحمت به انسان برسد،اشاره به اینکه اعمال شما پایه اصلی نجات شماست،ولی آنچه دریافت می دارید در مقایسه با اعمالتان آن قدر برتری دارد که گویی همه را

رایگان از فضل الهی به دست آورده اید!.

بعضی نیز این تعبیر را اشاره به همان مطلبی می دانند که قبلا گفته ایم که هر انسانی مسکنی در بهشت و جایگاهی در دوزخ دارد،بهشتیان وارث منازل دوزخیان می شوند، و دوزخیان وارث منازل بهشتیان! اما تفسیر اول مناسبتر به نظر می رسد.

*** در آخرین و هفتمین نعمت سخن از میوه های بهشتی است که از بهترین نعمتهای الهی می باشد،می فرماید:"برای شما در بهشت میوه های فراوانی است که از آنها تناول می کنید"( لَکُمْ فِیهٰا فٰاکِهَةٌ کَثِیرَةٌ مِنْهٰا تَأْکُلُونَ ).

در حقیقت ظرفها و جامها بیانگر انواع غذاها و نوشیدنیها بود،اما میوه ها خود حساب جداگانه ای دارد که در آخرین آیه مورد بحث به آن اشاره شده است.

جالب اینکه با تعبیر"منها"این حقیقت را بیان می کند که میوه های بهشتی آن قدر فراوان است که شما تنها جزئی از آن را تناول می کنید،و به این ترتیب مجموعه فناناپذیری است،و درختانش همیشه پر بار و پر ثمر است.

در حدیثی چنین آمده:

لا ینزع رجل فی الجنة ثمرة من ثمرها الا نبت مثلاها مکانها: "هیچ انسانی میوه ای از درختان بهشتی نمی چیند مگر اینکه دو چندان جای آن می روید" ⁽¹⁾.

اینها بخشی از نعمتهای جانپرور بهشتی بود که در انتظار کسانی است که ایمانی روشن و اعمالی شایسته و صالح دارند.

[سوره الزخرف (43): آیات 74 تا 80]

اشاره

إِنَّ اَلْمُجْرِمِینَ فِی عَذٰابِ جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ (74) لاٰ یُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ (75) وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا هُمُ اَلظّٰالِمِینَ (76) وَ نٰادَوْا یٰا مٰالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنٰا رَبُّکَ قٰالَ إِنَّکُمْ مٰاکِثُونَ (77) لَقَدْ جِئْنٰاکُمْ بِالْحَقِّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ (78) أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنّٰا مُبْرِمُونَ (79) أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ (80)

ترجمه:

74-مجرمان در عذاب دوزخ جاودانه می مانند.

75-هرگز عذاب از آنها تخفیف نمی یابد و آنها در آنجا از همه چیز مایوسند.

76-ما به آنها ستم نکردیم آنها خود ستمکار بودند.

77-آنها فریاد می کشند ای مالک دوزخ!آرزو داریم پروردگارت ما را بمیراند(تا آسوده شویم!)می گوید:شما در اینجا ماندنی هستید! 79-بلکه آنها تصمیم محکم بر توطئه گرفتند ما نیز اراده محکمی(در باره آنها)داریم.

80-آنها چنین می پندارند که ما اسرار پنهانی و سخنان درگوشی آنها را نمی شنویم آری رسولان(و فرشتگان)ما نزد آنها هستند و می نویسند.

تفسیر:

اشاره

آرزو داریم بمیریم و از عذاب راحت شویم!

در این آیات سرنوشت مجرمان و کافران در قیامت تشریح شده تا در مقایسه با سرنوشت شوق انگیزی که مؤمنان فرمانبردار پروردگار داشتند هر دو بعد مطلب روشنتر گردد.

نخست می فرماید:"مجرمان در عذاب دوزخ جاودانه خواهند ماند" ( إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی عَذٰابِ جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ ) "مجرم"از ماده"جرم"در اصل به معنی قطع کردن است که در مورد قطع میوه از درخت،و همچنین قطع خود درختان نیز به کار می رود ولی بعدا در مورد انجام هر گونه اعمال بد به کار رفته است،شاید به این تناسب که انسان را از خدا و ارزشهای انسانی جدا می سازد.

ولی مسلم است که در اینجا همه مجرمان را نمی گوید،بلکه مجرمانی که راه کفر پیش گرفته اند منظور است،به قرینه ذکر مساله خلود و عذاب جاودان و هم به قرینه مقابله با مؤمنانی که در آیات قبل سخن از آنها بود،و اینکه بعضی از مفسران گفته اند همه مجرمان را شامل می شود بسیار بعید است.

*** ولی از آنجا که ممکن است"عذاب دائم"با گذشت زمان تخفیف یابد، و تدریجا از شدت آن کاسته گردد در آیه بعد می افزاید:"هرگز عذاب از آنها

تخفیف نخواهد یافت،و هیچگونه راه نجاتی برای آنان نیست،و آنها از همه جا مایوس خواهند بود"( لاٰ یُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ ).

و به این ترتیب عذاب آنان هم از نظر زمان دائمی است،و هم از نظر شدت،چرا که"فتور"همانگونه که راغب می گوید به معنی سکون بعد از حدت،و نرمش بعد از شدت،و ضعف بعد از قوت است.

"مبلس"از ماده"ابلاس"در اصل به معنی اندوهی است که از شدت ناراحتی به انسان دست می دهد،و از آنجا که چنین اندوهی انسان را به سکوت دعوت می کند ماده"ابلاس"به معنی سکوت و بازماندن از جواب نیز به کار رفته،و از آنجا که در شدائد سخت،انسان از نجات خود مایوس می شود،این ماده در مورد یاس نیز به کار رفته است،و نامگذاری"ابلیس"به این نام به خاطر همین معنی است که مایوس از رحمت خدا است.

به هر حال در این دو آیه روی سه نکته تکیه شده:مساله خلود،عدم تخفیف عذاب،و اندوه و یاس مطلق،و چه دردناک است عذابی که با این امور سه گانه آمیخته باشد.

*** در آیه بعد این نکته را خاطر نشان می سازد که این عذاب دردناک الهی چیزی است که آنها خود برای خویش فراهم ساخته اند می فرماید:"ما به آنها ستمی نکرده ایم ولی آنها خود ستمکار بوده اند"( وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا هُمُ الظّٰالِمِینَ ).

در حقیقت همانگونه که در آیات پیشین سرچشمه آن همه نعمتهای بی پایان را اعمال مؤمنان پرهیزگار معرفی کرد،در اینجا نیز سرچشمه این عذاب جاودان را اعمال خود آنها می شمرد.

چه ظلم و ستمی از این بالاتر که انسان آیات الهی را تکذیب کند،و تیشه

بر ریشه سعادت خود زند" وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ "(سوره صف-7).

آری قرآن سرچشمه اصلی همه سعادتها و شقاوتها را خود انسان و اعمال او می شمرد نه مسائل پنداری که گروهی برای خود درست کرده اند.

*** سپس به بیان گوشه دیگری از بیچارگی آنها پرداخته می گوید:"آنها فریاد می کشند که ای مالک دوزخ!آرزو داریم پروردگارت ما را بمیراند تا از این عذاب دردناک آسوده شویم"!( وَ نٰادَوْا یٰا مٰالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنٰا رَبُّکَ ).

با اینکه هر کس از مرگ می گریزد و خواهان ادامه حیات است،اما گاهی چنان مصائب بر انسان فشار می آورد که از خدا تمنای مرگ می کند، و این چیزی است که اگر در دنیا برای بعضی واقع شود در آنجا برای مجرمان جنبه عمومی دارد و همگی تمنای مرگ می کنند.

اما چه سود که مالک دوزخ به آنها پاسخ می گوید"شما در اینجا ماندنی هستید"!و نجاتی حتی از طریق مرگ وجود ندارد( قٰالَ إِنَّکُمْ مٰاکِثُونَ ) ⁽¹⁾.

و عجب اینکه به گفته بعضی از مفسران مالک دوزخ این پاسخ را با نهایت بی اعتنایی بعد از هزار سال!به آنها می گوید،و چه دردناک است این بی اعتنایی ⁽²⁾.

ممکن است گفته شود این چه تقاضایی است که آنها می کنند با اینکه یقین دارند مرگ و میری در کار نیست،ولی باید توجه داشت که اینگونه درخواستها

از یک انسان بیچاره که از همه جا قطع امید کرده طبیعی است،آری آنها وقتی تمام راههای نجات را به روی خود مسدود می بینند چنین فریادی از دل برمی کشند! اما چرا آنها خودشان مستقیما تقاضای مرگ از خدا نمی کنند،بلکه به مالک دوزخ می گویند از پروردگارت بخواه تا به ما مرگ دهد؟برای اینکه آنها در آن روز از خدای خود محجوبند،چنان که در آیه 15 مطففین می خوانیم کَلاّٰ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ ،لذا تقاضای خود را وسیله فرشته عذاب مطرح می کنند،یا به علت اینکه او فرشته است و نزد خداوند مقرب است.

*** در آیه بعد که در حقیقت علتی است برای خلود آنها در آتش دوزخ می گوید:

"ما حق را برای شما آوردیم،ولی اکثر شما از حق کراهت دارید و در برابر آن تسلیم نیستید"( لَقَدْ جِئْنٰاکُمْ بِالْحَقِّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ ).

در اینکه سخن از ناحیه مالک دوزخ است و منظور از"ما"جمعیت فرشتگان است که مالک دوزخ خود در زمره آنها می باشد،یا گفتار خداوند است؟مفسران دو نظر متفاوت اظهار داشته اند.

البته سوق کلام ایجاب می کند که دنباله گفتار"مالک دوزخ"باشد،ولی محتوای خود آیه تناسب با گفتار خداوند دارد،شاهد دیگر بر این سخن آیه 73 سوره زمر است: وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِ رَبِّکُمْ :

"خازنان دوزخ به آنها می گویند:آیا فرستادگانی از میان خود شما به سراغ شما نیامدند که آیات پروردگارتان را برای شما بخوانند؟ در اینجا خازنان دوزخ رسولان را آورنده حق می شمرند نه خودشان را.

تعبیر به"حق"معنی گسترده ای دارد که همه حقایق سرنوشت ساز را شامل می شود هر چند در درجه اول مساله توحید و معاد و قرآن قرار دارد.

این تعبیر در حقیقت اشاره به این است که شما تنها با پیامبران الهی مخالف

نبودید اصلا شما مخالف حق بودید،و این مخالفت،عذاب جاویدان را برای شما به ارمغان آورد.

*** در آیه بعد گوشه ای از کراهت و بیزاری آنها را از حق و طرفداری آنها را از باطل منعکس ساخته،می فرماید:"بلکه آنها تصمیم محکمی بر توطئه گرفتند ما نیز اراده محکم و تغییرناپذیری در باره آنها داریم"( أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنّٰا مُبْرِمُونَ ) ⁽¹⁾آنها توطئه ها چیدند تا نور اسلام را خاموش کنند،و پیامبر ص را به قتل رسانند،و از هر طریقی بتوانند ضربه بر مسلمین وارد کنند.

ما نیز اراده کرده ایم آنها را در این جهان و جهان دیگر سخت کیفر دهیم.

بعضی از مفسران شان نزول این آیه را مساله توطئه قتل پیامبر ص قبل از هجرت دانسته اند که در آیه وَ إِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا ...(انفال-30) نیز به آن اشاره شده است ⁽²⁾.

ولی ظاهر این است که این مطلب از قبیل تطبیق است نه شان نزول.

*** آیه بعد در حقیقت بیان یکی از علل توطئه گریهای آنها است،می فرماید:

"بلکه آنها چنین می پندارند که ما اسرار پنهانی سخنان درگوشی آنها را نمی شنویم"! ( أَمْ یَحْسَبُونَ أَنّٰا لاٰ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ ).

ولی چنین نیست،هم ما می شنویم،و هم"رسولان و فرشتگان ما نزد آنان حاضر و ناظرند و پیوسته سر و نجوای آنها را می نویسند"( بَلیٰ وَ رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ ).

"سر"به معنی مطلبی است که انسان در دل پنهان می کند،و یا تنها

با دوستان رازدارش مطرح می سازد،و"نجوی"به معنی سخنان درگوشی است.

آری خداوند نه تنها سخنان آهسته آنها را که در مجالس مخفی و یا درگوشی می گویند می شنود،بلکه از حدیث نفس و گفتگویی که در دل با خویشتن دارند نیز آگاه است،چرا که پنهان و آشکار برای او تفاوتی ندارد،فرشتگانی که مامور ثبت اعمال و گفتار انسانها هستند نیز پیوسته این سخنان را در نامه اعمالشان ثبت می کنند،هر چند بدون آن نیز حقایق روشن است،تا در دنیا و آخرت کیفر اعمال و گفتار و توطئه های خود را ببینند.

[سوره الزخرف (43): آیات 81 تا 85]

اشاره

قُلْ إِنْ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ اَلْعٰابِدِینَ (81) سُبْحٰانَ رَبِّ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ رَبِّ اَلْعَرْشِ عَمّٰا یَصِفُونَ (82) فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ اَلَّذِی یُوعَدُونَ (83) وَ هُوَ اَلَّذِی فِی اَلسَّمٰاءِ إِلٰهٌ وَ فِی اَلْأَرْضِ إِلٰهٌ وَ هُوَ اَلْحَکِیمُ اَلْعَلِیمُ (84) وَ تَبٰارَکَ اَلَّذِی لَهُ مُلْکُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا وَ عِنْدَهُ عِلْمُ اَلسّٰاعَةِ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ (85)

ترجمه:

81-بگو اگر برای خداوند فرزندی بود من نخستین مطیع او بودم.

82-منزه است پروردگار آسمانها و زمین،پروردگار عرش،از توصیفی که آنها می کنند.

83-آنها را به حال خود واگذار تا در باطل غوطه ور باشند،و سرگرم بازی،تا روزی را که به آنها وعده داده شده است ملاقات کنند(و نتیجه کار خود را ببینند).

84-او کسی است که در آسمان معبود است و در زمین معبود و او حکیم و علیم است.

85-پر برکت و زوال ناپذیر است کسی که مالک و حاکم آسمانها و زمین و آنچه در میان آن دو است می باشد،و آگاهی از قیام قیامت فقط نزد او است و به سوی او باز می گردید.

تفسیر:

بگذار در باطل خود غوطه ور باشند

از آنجا که در آیات گذشته،مخصوصا در آغاز سوره،گفتگو از مشرکان عرب و اعتقادشان به وجود فرزند برای خدا در میان بود،و فرشتگان را دختران خدا می پنداشتند،و نیز در چند آیه قبل از مسیح ع و دعوت او به توحید خالص و عبودیت پروردگار،سخن به میان آمد،در آیات مورد بحث از طریق دیگری برای نفی این عقاید باطل وارد شده می فرماید: "به آنها که دم از وجود فرزندی برای خدا می زنند بگو اگر برای خداوند رحمن فرزندی باشد من نخستین کسی بودم که به او احترام می گذاردم و از وی اطاعت می کردم"( قُلْ إِنْ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعٰابِدِینَ ).

زیرا از همه شما ایمان و اعتقادم به خدا بیشتر و معرفت و آگاهیم فزونتر است،و من قبل از شما به فرزند او احترام می گذارم و از وی اطاعت می کنم.

اگر چه مضمون این آیه برای گروهی از مفسران پیچیده آمده و به توجیهات مختلفی پرداخته اند که بعضی بسیار عجیب به نظر می رسد ⁽¹⁾ولی محتوای آیه

هیچگونه پیچیدگی ندارد،و این روش جالبی است که در برابر افراد لجوج به کار می رود،مثل اینکه به شخصی که از روی اشتباه می گوید فلان کس از همه اعلم است در حالی که هیچ علم و دانشی ندارد می گوئیم:اگر او اعلم باشد اولین کسی که از وی پیروی می کند ما هستیم،تا او در اندیشه فرو رود و به فکر یافتن استدلالی بر مدعای خویش بیفتد و بعدا که سرش به سنگ خورد از خواب غفلت بیدار شود.

منتها در اینجا به دو نکته باید توجه داشت:

نخست اینکه:عبادت همه جا به معنی پرستش نیست،گاه نیز به معنی اطاعت و تعظیم و احترام می آید،و در اینجا به همین معنی است،زیرا به فرض محال که خدا فرزندی داشته باشد دلیلی بر پرستش آن فرزند وجود ندارد،ولی چون به هر حال طبق این فرض محال فرزند خدا است باید مورد احترام و اطاعت قرار گیرد.

دیگر اینکه از نظر ادبیات عرب در اینگونه موارد معمولا کلمه"لو"به جای"ان"به کار می رود که دلیل بر محال بودن است اگر در آیه مورد بحث چنین کاری نشده تنها به خاطر مماشات و هماهنگی در سخن با طرف مقابل است.

به این ترتیب پیغمبر اکرم ص برای اینکه آنها را مطمئن کند که محال است خدا فرزندی داشته باشد می گوید اگر او فرزندی داشت من قبل از شما او را محترم می شمردم.

*** بعد از این سخن به دلیل روشنی بر نفی این ادعاهای واهی پرداخته،می فرماید:

"منزه است پروردگار آسمانها و زمین،پروردگار عرش از توصیفی که آنها می کنند" ( سُبْحٰانَ رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمّٰا یَصِفُونَ ).

کسی که مالک و مدبر آسمانها و زمین است،و پروردگار عرش عظیم می باشد،

چه نیازی به فرزند دارد؟او وجودی است بی انتها و محیط بر تمام عالم هستی، و مربی همه عالم آفرینش،فرزند برای کسی لازم است که می میرد و ادامه نسل او از طریق فرزند است.

فرزند برای کسی لازم است که نیاز به کمک و انس برای موقع ناتوانی و تنهایی دارد.

بالآخره وجود فرزند دلیل بر جسم بودن و قرار گرفتن در محدوده زمان و مکان است.

پروردگار عرش و آسمان و زمین که از همه اینها منزه و پاک است،نیازی به فرزند ندارد.

تعبیر به"رب العرش"بعد از"رب السماوات و الارض"در حقیقت از قبیل ذکر عام بعد از خاص می باشد،زیرا"عرش"چنان که قبلا هم گفته ایم به مجموعه عالم هستی که تخت حکومت خداوند بزرگ است گفته می شود.

این احتمال نیز وجود دارد که"عرش"اشاره به عالم ما وراء طبیعت باشد در مقابل"سماوات و ارض"که اشاره به عالم ماده است.

(برای توضیح بیشتر در باره معنی عرش به جلد دوم تفسیر نمونه صفحه 200 ذیل آیه 255 و از آن گسترده تر در جلد بیستم ذیل آیه 7 سوره مؤمن مراجعه فرمائید).

*** سپس به عنوان بی اعتنایی و تهدید این لجوجان که خود نوعی دیگر از روش بحث با این قماش افراد است می افزاید:"اکنون که چنین است آنها را به حال خود واگذار تا در باطل غوطه ور باشند،و سرگرم بازی!تا روزی را که به آنها وعده داده شده است ملاقات کنند"(و میوه های تلخ اعمال و افکار زشت

و ننگین خود را بچینند)( فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ ).

روشن است که منظور از این روز موعود همان روز قیامت است،و اینکه بعضی احتمال داده اند منظور لحظه مرگ است بسیار بعید به نظر می رسد،چرا که مجازات اعمال در قیامت است نه در لحظه مرگ.

این همان یوم موعودی است که در سوره بروج آیه 2 به آن سوگند یاد شده است وَ الْیَوْمِ الْمَوْعُودِ "سوگند به روز موعود"(روز رستاخیز).

*** دو آیه بعد ادامه سخن پیرامون مساله توحید است که از یک نظر نتیجه ای است برای آیات قبل و از یک نظر دلیلی برای تحکیم و تکمیل آن است،و در آن هفت توصیف برای خداوند آمده است که همه در تحکیم مبانی توحید مؤثر است.

نخست در مقابل مشرکان که برای آسمان و زمین اله و معبود جداگانه قائل بودند،و حتی خدای دریا،و خدای صحرا،خدای جنگ،و خدای صلح،و خدایان مختلفی مطابق انواع موجودات در پندار خود ساخته بودند می فرماید:"او کسی است که در آسمان معبود است و در زمین معبود"( وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّمٰاءِ إِلٰهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلٰهٌ ).

چرا که با قبول ربوبیت او در آسمانها و زمین که در آیات قبل آمده مساله الوهیت نیز ثابت می شود،زیرا معبود واقعی کسی است که رب و مدیر و مدبر عالم است.

نه ارباب انواع،نه فرشتگان،نه حضرت مسیح ع،و نه بتها هیچکدام شایسته پرستش و عبودیت نیستند،چرا که مقام ربوبیت ندارند،آنها به نوبه خود مخلوق و مربوب و روزی خوار خوان اویند،آنها نیز او را پرستش می کنند.

سپس در توصیف دوم و سوم می افزاید"او حکیم و علیم است"( وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ ).

تمام کارهایش روی حساب و حکمت است،و از همه چیز آگاه و با خبر، و به این ترتیب اعمال بندگان را به خوبی می داند و بر طبق حکمتش آنها را پاداش و کیفر می دهد.

*** در چهارمین و پنجمین توصیف از برکات فراوان و دائم وجود او و مالکیتش نسبت به آسمان و زمین سخن می گوید و می فرماید:"پر برکت و زوال ناپذیر است کسی که مالک آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو است می باشد"( وَ تَبٰارَکَ الَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا ).

"تبارک"از ماده"برکت"به معنی داشتن خیر فراوان،و یا ثبات و بقاء، و یا هر دو است و در مورد خداوند هر دو صادق است چرا که هم وجودش جاودانی و برقرار،و هم سرچشمه خیرات فراوان است.

اصولا خیر فراوان بدون ثبات مفهوم کاملی ندارد چرا که خیرات و نیکیها هر قدر فراوان باشد اما موقت و زودگذر فراوان است.

و بالآخره در ششمین و هفتمین توصیف می افزاید:"آگاهی از قیام قیامت مخصوص ذات او است،و همگی به سوی او بازمی گردید"( وَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ ).

بنا بر این اگر خیر و برکتی می خواهید از او بخواهید،نه از بتها و سرنوشت شما در قیامت به دست او است،و مرجع شما در آن روز تنها خدا است،و بتها و معبودان دیگر هیچ نقشی در این امور ندارند.

نکته ها:

1-در این آیات سماوات و ارض(آسمانها و زمین)سه بار تکرار شده است یک بار به عنوان بیان ربوبیت پروردگار و تدبیر و تصرف او،و یک بار به عنوان الوهیت پروردگار،و یک بار هم مالکیت و حاکمیت او،و این هر سه با هم مربوط و در حقیقت علت و معلول یکدیگرند،او"مالک"است و به همین دلیل"رب"است، و در نتیجه"اله"است و توصیف او به"حکیم"و"علیم"نیز تکمیلی است برای همین معانی.

***2-از بعضی از روایات اسلامی استفاده می شود که تعبیر آیات فوق هُوَ الَّذِی فِی السَّمٰاءِ إِلٰهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلٰهٌ دستاویزی برای بعضی از زنادقه و مشرکان شده بوده است،و با سفسطه آن را چنین تفسیر می کردند که در آسمان معبودی است و در زمین معبود دیگری،در حالی که آیه فوق عکس آن را می گوید:او کسی است که هم در آسمان معبود است و هم در زمین یعنی همه جا معبود او است.

با اینحال هنگامی که این مطلب را به عنوان یک سؤال در برابر امامان معصوم طرح می کردند آنها با جوابهای نقضی و حلی به آنها پاسخ می گفتند.

از جمله در کتاب کافی از"هشام بن حکم"نقل شده است که"ابو شاکر دیصانی" ⁽¹⁾به من گفت در قرآن آیه ای است که سخن ما را می گوید!گفتم:

کدام آیه؟گفت همین آیه هُوَ الَّذِی فِی السَّمٰاءِ إِلٰهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلٰهٌ و من ندانستم چگونه به او پاسخ بگویم.

در آن سال به زیارت خانه خدا مشرف شدم و نزد امام صادق ع آمدم، و ماجرا را عرض کردم،فرمود:این کلام ملحد خبیثی است،هنگامی که بازگشتی از او بپرس نام تو در کوفه چیست؟می گوید:فلان،بگو نام تو در بصره چیست؟ می گوید:فلان،سپس بگو:پروردگار ما نیز همین گونه است در آسمان اله، و معبود،او است،و در زمین هم اله و معبود او است،و همچنین در دریاها و در صحراها و در هر مکانی اله و معبود او است.

هشام می گوید هنگامی که بازگشتم به سراغ"ابو شاکر"رفتم،و این پاسخ را به او دادم،گفت:این سخن از تو نیست این را از حجاز آورده ای"! ⁽¹⁾.

مفسر بزرگ"طبرسی"در مورد تکرار لفظ"اله"در آیه مورد بحث دو علت ذکر کرده یکی مساله تاکید بر الوهیت پروردگار در همه جا،و دیگر اشاره به اینکه فرشتگان آسمان او را عبادت می کنند،و انسانهای روی زمین نیز او را می پرستند،بنا بر این او معبود فرشتگان و انسانها و همه موجودات در زمین و آسمانها است.

[سوره الزخرف (43): آیات 86 تا 89]

اشاره

وَ لاٰ یَمْلِکُ اَلَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ اَلشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ (86) وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اَللّٰهُ فَأَنّٰی یُؤْفَکُونَ (87) وَ قِیلِهِ یٰا رَبِّ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ لاٰ یُؤْمِنُونَ (88) فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَ قُلْ سَلاٰمٌ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ (89)

ترجمه:

86-آنها را که غیر از او می خوانید قادر بر شفاعت نیستند مگر کسانی که شهادت به حق داده اند،و به خوبی آگاهند.

87-و اگر از آنها سؤال کنی چه کسی آنها را آفریده؟قطعا می گویند:خدا،پس چگونه از عبادت او منحرف می شوید؟ 88-آنها چگونه از شکایت پیامبر که می گوید:پروردگارا!اینها قومی هستند که ایمان نمی آورند(غافل می شوند؟).

89-اکنون که چنین است از آنها روی برگردان و بگو سلام بر شما،اما به زودی خواهند دانست!.

تفسیر:

اشاره

چه کسی قادر بر شفاعت است؟

در این آیات که آخرین آیات سوره زخرف است هم چنان سخن در باره

ابطال عقیده شرک و سرانجام تلخ مشرکان است،و با دلائل دیگری بطلان اعتقاد آنها را آشکار می سازد،نخست می فرماید:اگر آنها به گمان شفاعت به سراغ این معبودان می روند باید بدانند که"معبودانی که آنها غیر از خدا می خوانند مالک و قادر بر هیچگونه شفاعتی نیستند"( وَ لاٰ یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفٰاعَةَ ).

"شفاعت"در پیشگاه خداوند تنها به اذن و فرمان او است،و خداوند حکیم هرگز چنین اذن و فرمانی را به این سنگ و چوبهای بی ارزش و فاقد عقل و شعور نداده است.

ولی از آنجا که در میان معبودان آنها فرشتگان و مانند آنان وجود داشتند در ذیل آیه آنها را استثنا کرده می فرماید:"مگر کسانی که شهادت به حق داده اند"( إِلاّٰ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ ).

همانها که توحید و یگانگی خدا را در تمام مراحل پذیرفته اند و در برابر حق به طور کامل تسلیمند،آری این گروه به اذن پروردگار مالک شفاعتند.

ولی چنان نیست که آنها برای هر کس،هر چند بت پرست و مشرک و منحرف از آئین توحید باشد شفاعت کنند،بلکه"آنها به خوبی می دانند برای چه کسی اجازه شفاعت دارند"( وَ هُمْ یَعْلَمُونَ ).

به این ترتیب امید آنها را از شفاعت فرشتگان به دو دلیل قطع می کند:

نخست اینکه آنها خود شهادت به وحدانیت خدا می دهند،و به همین دلیل اجازه شفاعت پیدا کرده اند،و دیگر اینکه آنها محل و مورد شایسته شفاعت را به خوبی می شناسند ⁽¹⁾.

بعضی جمله" وَ هُمْ یَعْلَمُونَ "را مکمل" إِلاّٰ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ "دانسته اند که مطابق آن مفهوم جمله چنین می شود تنها کسانی حق شفاعت دارند که به توحید شهادت دهند و از حقیقت آن آگاه باشند ولی تفسیر اول مناسبتر است.

و به هر حال این آیه شرط عمده شفعاء را در پیشگاه خدا مشخص می سازد، آنها کسانی هستند که گواهان حقند،و حق را در تمام مراحل می شناسند،و از روح توحید به خوبی آگاهند،و از شرائط شفاعت شوندگان نیز با خبرند.

*** سپس از معتقدات خود مشرکان گرفته،به آنها پاسخ دندان شکن می دهد و می گوید:"اگر از آنها سؤال کنی چه کسی آنها را آفریده است؟به طور مسلم می گویند:اللّٰه"!( وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ ).

کرارا گفته ایم در میان مشرکان عرب و غیر عرب کمتر کسی پیدا می شد که بتها را خالق و آفریننده بداند،بلکه آنها بتها را به عنوان وساطت و شفاعت در پیشگاه خدا،و یا به عنوان اینکه سمبل و نشانه ای هستند از وجودهای مقدس اولیاء اللّٰه،به ضمیمه این بهانه که معبود ما باید موجود محسوسی باشد تا با آن انس بگیریم،پرستش می کردند،لذا هر گاه در باره خالق از آنها سؤال می شد خالق را"اللّٰه"معرفی می کردند.

قرآن بارها این حقیقت را یادآور می شود که پرستش تنها برای خالق و مدبر این عالم شایسته است،و شما که خالق و مدبر را او می دانید راهی جز این ندارید که عبودیت و الوهیت را نیز مخصوص او بشمرید.

لذا در پایان آیه به عنوان ملامت و سرزنش می گوید اکنون که چنین است چگونه از عبادت خدا به سوی غیر او بازگردانده و منحرف می شوند"؟!(فانی یؤفکون).

آیه بعد از شکایت پیامبر در پیشگاه خدا از این قوم لجوج و بی منطق سخن گفته،می فرماید:"آنها چگونه از شکایت پیامبر در پیشگاه خداوند که می گوید:

ای پروردگار من اینها گروهی هستند که ایمان نمی آورند غافل می شوند"؟ ( وَ قِیلِهِ یٰا رَبِّ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ لاٰ یُؤْمِنُونَ ).

او می گوید:من شب و روز با آنها سخن گفتم،از طریق بشارت و انذار وارد شدم،سرگذشت دردناک اقوام پیشین را برای آنها برشمردم،آنها را تهدید به عذاب تو کردم،و تشویق به رحمتت در صورت بازگشت از این راه انحرافی،خلاصه آنچه در توان داشتم بیان کردم و آنچه گفتنی بود گفتم،اما با اینهمه سخنان گرم من در قلب سرد آنها اثر نگذاشت و ایمان نیاوردند،تو می دانی و آنها ⁽¹⁾.

*** و در آخرین آیه به او دستور می دهد:اکنون که چنین است از آنها روی برگردان( فَاصْفَحْ عَنْهُمْ ).

در عین حال اعراض تو به معنی قهر و جدایی توأم با خشونت و پرخاشگری نباشد

بلکه"به آنها بگو سلام بر شما"( وَ قُلْ سَلاٰمٌ ).

نه سلامی به عنوان دوستی و تحیت،بلکه به عنوان جدایی و بیگانگی، این سلام در حقیقت شبیه سلامی است که در آیه 63 سوره فرقان آمده است، وَ إِذٰا خٰاطَبَهُمُ الْجٰاهِلُونَ قٰالُوا سَلاٰماً :"هنگامی که جاهلان آنها را با سخنان زشت خود مورد خطاب قرار دهند در پاسخ آنها می گویند:"سلام"سلامی که نشانه بی اعتنایی توأم با بزرگواری است.

با این حال آنها را با جمله ای پرمعنی تهدید می کند،تا گمان نکنند این جدایی و وداع دلیل بر آن است که خدا کاری با آنها ندارد،می فرماید:"اما به زودی خواهند دانست"( فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ ).

آری خواهند دانست چه آتش سوزان و عذاب دردناکی با لجاجتهای خود برای خویشتن فراهم ساخته اند؟! بعضی شان نزولی برای آیه" وَ لاٰ یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ ..."ذکر کرده اند، و آن اینکه:"نضر بن حارث"و چند نفر از قریش گفتند:اگر آنچه را محمد ص می گوید حق است ما نیازی به شفاعت او نداریم،ما فرشتگان را دوست داریم و ولی خود می شماریم،آنها سزاوارتر به شفاعتند،در اینجا بود که آیه فوق نازل شد(و به آنها اخطار کرد که ملائکه برای احدی در قیامت شفاعت نمی کنند مگر برای کسانی که گواهی به حق بدهند یعنی مؤمنان" ⁽¹⁾⁽²⁾.

و در اینجا سوره زخرف پایان می یابد.

***پروردگارا!ارتباط و پیوند ما را با خودت و اولیائت روز به روز محکمتر

گردان تا مشمول شفاعتشان شویم.

خداوندا!ما را از هر گونه شرک جلی و خفی محفوظ و برکنار دار.

بارالها!روز قیامت با اوصافی که در کتاب آسمانیت بیان کرده ای روز سخت و طاقتفرسایی است در آن روز با فضلت با ما معامله کن نه با عدلت آمین رب العالمین.

پایان سوره زخرف 3\رجب\1405 5\1\1364

(44) سوره دخان این سوره در"مکه"نازل شده،و 59 آیه است

اشاره

محتوای سوره دخان

این سوره پنجمین سوره از سوره های هفتگانه حوامیم است،و به حکم اینکه از سوره های مکی است محتوای عمومی آنها را،یعنی بحث از مبدء و معاد و قرآن،به نحو کامل در بر دارد،و آیاتش در این زمینه ها آن چنان تنظیم شده است که ضربات کوبنده و بیدار کننده ای بر قلبهای خفته و غافل وارد می سازد و آنها را به ایمان و تقوا و حق و عدالت فرا می خواند.

بخشهای این سوره را می توان در هفت بخش خلاصه کرد:

1-آغاز سوره از حروف مقطعه و سپس بیان عظمت قرآن است،با این اضافه که نزول آن را در شب قدر برای اولین بار بیان می کند.

2-در بخش دیگری از توحید و یگانگی خدا و بیان بعضی از نشانه های عظمت او در جهان هستی است.

3-بخش مهمی از آن از سرنوشت کفار،و انواع کیفرهای دردناک آنها سخن می گوید.

4-در بخش دیگری برای بیدار ساختن این غافلان قسمتی از سرگذشت موسی ع و بنی اسرائیل در مقابل فرعونیان و شکست سخت آنها،و نابودی و هلاکشان،گفتگو می کند.

5-مساله قیامت و عذابهای دردناک دوزخیان و پاداشهای جالب و روحپرور پرهیزکاران قسمت دیگری از آیات این سوره را تشکیل می دهد.

6-موضوع هدف آفرینش،و بیهوده نبودن خلقت آسمان و زمین از موضوعات

دیگری است که در آیات این سوره مطرح شده است.

7-سرانجام،سوره را با بیان عظمت قرآن همانگونه که آغاز شده بود پایان می دهد.

و از آنجا که در آیه دهم این سوره سخن از"دخان مبین"به میان آمده این سوره به عنوان سوره"دخان"نام گرفته است.

فضیلت تلاوت این سوره

در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام آمده است من قرأ سورة الدخان لیلة الجمعة و یوم الجمعة بنی اللّٰه له بیتا فی الجنة: "کسی که سوره دخان را شب و روز جمعه بخواند خداوند خانه ای در بهشت برای او بنا می کند" 1. و هم از آن حضرت روایت شده: من قرأ سورة الدخان فی لیلة،اصبح یستغفر له سبعون الف ملک: "کسی که سوره دخان را در شبی بخواند صبح می کند در حالی که هفتاد هزار فرشته برای او استغفار می کنند" 2. در حدیث دیگری از"ابو حمزه ثمالی"از امام باقر ع چنین نقل شده: من قرأ سورة الدخان فی فرائضه و نوافله بعثه اللّٰه من الامنین یوم القیامة، و اضله تحت ظل عرشه،و حاسبه حسابا یسیرا،و اعطی کتابه بیمینه: "کسی که سوره دخان را در نمازهای فریضه و نافله بخواند خداوند او را در زمره کسانی که روز قیامت در امنیت به سر می برند مبعوث می کند و او را در سایه عرشش قرار می دهد،و حساب را بر او آسان می گیرد و نامه اعمالش را به دست راستش می دهد" 3. ***

[سوره الدخان (44): آیات 1 تا 8]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>حم (1) وَ اَلْکِتٰابِ اَلْمُبِینِ (2) إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ (3) فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ (4) أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ (5) رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّهُ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْعَلِیمُ (6) رَبِّ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ (7) لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ یُحْیِی وَ یُمِیتُ رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ اَلْأَوَّلِینَ (8)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-حم.

2-سوگند به این کتاب آشکار.

3-که ما آن را در شبی پربرکت نازل کردیم،ما همواره انذار کننده بوده ایم.

4-در آن شب که هر امری بر طبق حکمت خداوند تنظیم می گردد.

5-فرمانی بود از ناحیه ما،ما(محمد"ص"را)فرستادیم.

6-اینها همه بخاطر رحمتی است از سوی پروردگارت که او شنونده و داناست.

7-پروردگار آسمانها و زمین و آنچه در میان آنهاست،اگر اهل یقین هستید.

8-هیچ معبودی جز او نیست،زنده می کند و می میراند،پروردگار شما و پروردگار پدران نخستین شماست.

تفسیر:

اشاره

نزول قرآن در شبی پربرکت

در ابتدای این سوره نیز همانند چهار سوره گذشته و دو سوره آینده که مجموعا هفت سوره را تشکیل می دهد با حروف مقطعه(حم)روبرو می شویم، در باره تفسیر حروف مقطعه به طور کلی در گذشته فراوان بحث کرده ایم ⁽¹⁾.

و در مورد خصوص حم در آغاز نخستین سوره از سوره های حوامیم(سوره مؤمن)و آغاز"سوره فصلت"بحث شده است.

قابل توجه اینکه بعضی از مفسران در اینجا"حم"را به عنوان سوگند تفسیر کرده اند که با سوگند دیگری که بعد از آن آمده و به قرآن قسم یاد شده دو سوگند پی در پی و متناسب را تشکیل می دهد،سوگند به حروف الفبا همچون

حم،و سوگند به این کتاب مقدس که از این حروف تشکیل یافته است.

*** در دومین آیه این سوره چنان که گفتیم به"قرآن مجید"سوگند یاد کرده می فرماید"قسم به این کتاب آشکار"( وَ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ ).

کتابی که محتوایش روشن،معارفش آشکار،تعلیماتش زنده،احکامش سازنده،و برنامه هایش حساب شده است،کتابی که خود دلیل حقانیت خویش است، آفتاب آمد دلیل آفتاب ⁽¹⁾.

*** اما ببینیم این سوگند برای چه منظوری ذکر شده است؟آیه بعد این حقیقت را روشن ساخته می گوید:"بطور مسلم ما قرآن را(که سند حقانیت پیامبر اسلام است)در شبی پربرکت نازل کردیم"( إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ ).

"مبارک"از ماده"برکت"به معنی سودمند و جاویدان و پردوام است.

این کدام شب است که مبدأ خیرات و سرچشمه خوبیهای پایدار می باشد؟ غالب مفسران آن را به شب قدر تفسیر کرده اند،شب پربرکتی که مقدرات جهان بشریت با نزول قرآن رنگ تازه ای به خود گرفت،شبی که سرنوشت خلایق و مقدرات یکسان در آن رقم زده می شود،آری قرآن در شبی سرنوشت ساز،بر قلب پاک پیامبر نازل شد.

این نکته لازم به تذکر است که ظاهر آیه این است که تمام قرآن در شب قدر نازل گردید.

اما هدف اصلی از نزول آن چه بود؟همان است که در ذیل همین آیه به آن اشاره شده می فرماید:"ما همواره انذار کننده بودیم"( إِنّٰا کُنّٰا مُنْذِرِینَ ).

این یک سنت همیشگی ماست که فرستادگان خود را برای بیم دادن ظالمان و مشرکان ماموریت می دهیم،و فرستادن پیامبر اسلام با این کتاب مبین نیز آخرین حلقه از این سلسله است.

درست است که پیامبران از یک سو انذار می کنند،و از سوی دیگر بشارت می دهند،اما چون پایه اصلی دعوت آنها را در مقابل قوم ظالم و مجرم بیشتر بیم و انذار تشکیل می دهد غالبا از آن سخن گفته شده است.

نزول دفعی و نزول تدریجی قرآن

1-می دانیم قرآن در طی بیست و سه سال دوران نبوت پیامبر نازل شده است، و از این گذشته محتوای قرآن محتوایی است که ارتباط و پیوند با حوادث مختلف زندگی پیامبر ص و مسلمانان در طول این 23 سال دارد که اگر از آن بریده شود نامفهوم خواهد بود.

با اینحال چگونه قرآن به طور کامل در شب قدر نازل شده است؟ در پاسخ این سؤال بعضی قرآن را به معنی آغاز نزول قرآن تفسیر کرده اند، بنا بر این مانعی ندارد که آغاز آن در شب قدر باشد،و دنبال آن در طول 23 سال.

ولی چنان که گفتیم این تفسیر با ظاهر آیه مورد بحث و آیاتی دیگر از قرآن مجید سازگار نیست.

برای یافتن پاسخ این سؤال باید توجه داشت که از یک سو در آیه می خوانیم "قرآن در لیله مبارکه نازل شده است".

از سوی دیگر در آیه 185 سوره بقره آمده است شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِی أُنْزِلَ

فِیهِ الْقُرْآنُ "ماه رمضان را روزه بدارید،ماهی که قرآن در آن نازل شده است".

و از سوی سوم در سوره قدر می خوانیم: إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ "ما آن را در شب قدر نازل کردیم".

از مجموع این آیات به خوبی استفاده می شود که آن شب مبارکی که در آیه مورد بحث به آن اشاره شده شب قدر در ماه مبارک رمضان است.

از این که بگذریم از آیات متعددی استفاده می شود که پیامبر ص قبل از نزول تدریجی قرآن از آن آگاهی داشت،مانند آیه 114 سوره طه و لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضیٰ إِلَیْکَ وَحْیُهُ :"پیش از آنکه وحی در باره قرآن بر تو نازل شود نسبت به آن عجله مکن".

و در آیه 16 سوره قیامة آمده است: لاٰ تُحَرِّکْ بِهِ لِسٰانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ :"زبان خود را برای عجله به قرآن حرکت مده".

از مجموع این آیات می توان نتیجه گرفت که قرآن دارای دو نوع نزول بوده است: اول"نزول دفعی"و جمعی که یک جا از سوی خداوند بر قلب پاک پیامبر ص در ماه رمضان و شب قدر نازل گردیده،دوم"نزول تدریجی" که بر حسب شرائط و حوادث و نیازها در طی 23 سال نازل شده است.

شاهد دیگر این سخن اینکه در بعضی از آیات قرآن تعبیر به"انزال" و در بعضی دیگر تعبیر به"نزول"شده است،از پاره ای از متون لغت استفاده می شود که"تنزیل"معمولا در مواردی گفته می شود که چیزی تدریجا نازل شود و به صورت پراکنده و تدریجی،اما"انزال"مفهوم وسیعی دارد که هم نزول تدریجی را شامل می شود و هم نزول دفعی را ⁽¹⁾.

و جالب اینکه در تمام آیات فوق که سخن از نزول قرآن در شب قدر و ماه مبارک رمضان است تعبیر به"انزال"شده که با"نزول دفعی"هماهنگ است،در حالی

که در موارد دیگری که سخن از"نزول تدریجی"در میان است تنها تعبیر به"تنزیل" شده است.

اما این"نزول دفعی"بر قلب پیامبر ص چگونه بوده؟آیا به شکل همین قرآن فعلی با آیات و سوره های مختلف؟.

یا مفاهیم و حقایق آنها به صورت فشرده و جمعی؟.

دقیقا روشن نیست،همین قدر از قرائن فوق می فهمیم که یک بار این قرآن در یک شب بر قلب پاک پیامبر ص نازل شده است و یک بار تدریجی در 23 سال.

شاهد دیگر برای این سخن اینکه تعبیر به قرآن در آیه فوق ظهور در مجموع قرآن دارد،درست است که واژه"قرآن"به"کل"و"جزء"آن هر دو اطلاق می شود،ولی نمی توان انکار کرد که ظاهر این کلمه به هنگامی که قرینه دیگری همراه آن نباشد مجموع قرآن است،و اینکه بعضی آیه مورد بحث را به آغاز نزول قرآن تفسیر کرده اند،و گفته اند نخستین آیات قرآن در ماه رمضان و شب قدر نازل شده،خلاف ظاهر آیات است.

و از آن ضعیفتر قول کسانی است که می گویند:چون سوره حمد که عصاره و خلاصه ای از مجموع قرآن است در شب قدر نازل شده،تعبیر به إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ گردیده است! تمام این احتمالات مخالف ظاهر آیات است،چرا که ظاهر آن این است که تمام قرآن در شب قدر نازل شده.

تنها چیزی که در اینجا باقی می ماند این است که در روایات متعددی که در تفسیر علی بن ابراهیم از امام باقر و امام صادق و امام ابو الحسن(موسی بن جعفر) ع نقل شده می خوانیم که در تفسیر إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبٰارَکَةٍ فرمودند:

هی لیلة القدر،انزل اللّٰه عز و جل القرآن فیها الی البیت المعمور جملة واحدة، ثم نزل من البیت المعمور علی رسول اللّٰه(ص)فی طول عشرین سنة:

"منظور از این شب مبارک شب قدر است که خداوند همه قرآن را یک جا در آن شب به"بیت المعمور"نازل کرد،سپس در طول بیست سال از"بیت المعمور" بر رسول اللّٰه تدریجا نازل فرمود(توجه داشته باشید که در اینجا نیز در مورد نزول دفعی تعبیر به"انزل"و در مورد نزول تدریجی تعبیر به"نزل"شده است) ⁽¹⁾.

در اینکه"بیت المعمور"کجا است در روایات متعددی که شرح آن به خواست خدا در ذیل آیه 4 سوره طور خواهد آمد تصریح شده است که خانه ای است به محاذات خانه کعبه در آسمانها که عبادتگاه فرشتگان است،و هر روز هفتاد هزار فرشته وارد آن می شوند،و تا قیامت به آن باز نمی گردند.

ولی در اینکه"بیت المعمور"در کدام آسمان است؟روایات مختلف است، در بسیاری از آنها آسمان چهارم،و در بعضی آسمان نخست(آسمان دنیا)و در بعضی آسمان هفتم آمده است.در حدیثی که مرحوم طبرسی در"مجمع البیان" در تفسیر سوره طور از علی ع نقل کرده چنین می خوانیم:

هو بیت فی السماء الرابعة بحیال الکعبه معمرة الملائکة بما یکون منها فیه من العبادة،و یدخله کل یوم سبعون الف ملک ثم لا یعودون الیه ابدا: "آن خانه ای است در آسمان چهارم در مقابل کعبه که فرشتگان با عبادت خود آن را معمور و آباد می کنند، هر روز هفتاد هزار فرشته وارد آن می شوند و تا ابد به آن بازنمی گردند! ⁽²⁾.

ولی در هر حال نزول قرآن در شب قدر بطور کامل به بیت المعمور هرگز

منافات با آگاهی پیامبر ص از آن ندارد چرا که او را به لوح محفوظ که مکنون علم خدا است راه نیست،امام به عوالم دیگر آگاهی دارد.

و به تعبیر دیگر آنچه از آیات گذشته استفاده کردیم که قرآن دو بار بر پیامبر ص نازل شده یک بار"نزول دفعی"در شب قدر،و بار دیگر"نزول تدریجی"در طول 23 سال منافاتی با حدیث فوق که می گوید در شب قدر بر بیت- المعمور نازل شد ندارد.چرا که قلب پیغمبر از"بیت المعمور"آگاه است.

با توجه به آنچه در پاسخ این سؤال گفته شد پاسخ سؤال دیگری که می گوید:اگر قرآن در شب قدر نازل شده پس چگونه طبق روایات مشهور آغاز بعثت پیغمبر در 27 ماه رجب صورت گرفته است؟روشن گردید.

زیرا نزول آن در ماه رمضان جنبه جمعی داشته،در حالی که نزول اولین آیات در 27 رجب مربوط به نزول تدریجی آن است و به این ترتیب مشکلی از این نظر پیش نمی آید.

*** آیه بعد توصیف و توضیحی است برای شب قدر،می گوید:"شب قدر شبی است که هر امری از امور بر طبق حکمت الهیه تفصیل و تبیین می شود"( فِیهٰا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ ).

تعبیر به"یفرق"اشاره به این است که همه امور و مسائل سرنوشت ساز در آن شب مقدر می شود،و تعبیر به"حکیم"بیانگر استحکام این تقدیر الهی و تغییر ناپذیری و حکیمانه بودن آن است،منتها این صفت در قرآن معمولا برای خدا ذکر می شود ولی توصیف امور دیگر به آن از باب تاکید است ⁽¹⁾.

این بیان هماهنگ با روایات بسیاری است که می گوید در شب قدر مقدرات

یک سال همه انسانها تعیین می گردد،و ارزاق،و سرآمد عمرها،و امور دیگر،در آن شب تفریق و تبیین می شود.

شرح این سخن و مسائل دیگری در زمینه شب قدر،و عدم تضاد آن با آزادی اراده انسانها به خواست خدا مبسوطا در تفسیر"سوره قدر"خواهد آمد.

*** در آیه بعد برای تاکید بر این معنی که قرآن از ناحیه خدا است می فرماید:

"نزول قرآن در شب قدر فرمانی بود از ناحیه ما،و ما پیامبر اسلام را مبعوث کرده و فرستاده ایم"( أَمْراً مِنْ عِنْدِنٰا إِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ ) ⁽¹⁾.

*** سپس برای بیان علت اصلی نزول قرآن و ارسال پیامبر و مقدرات شب قدر می افزاید:"همه اینها به خاطر رحمتی است از سوی پروردگارت"( رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ ) ⁽²⁾.

آری رحمت بیکران او ایجاب می کند که بندگان را به حال خود رها نکند،و برنامه و راهنما برای آنها بفرستد،تا در مسیر پرپیچ و خم تکامل و سیر الی اللّٰه آنها را رهنمون گردد،اصولا تمام عالم هستی از رحمت بی دریغش سرچشمه

گرفته است،و انسانها بیش از همه مشمول این رحمتند.

در ذیل همین آیه و آیات بعد اوصاف هفتگانه ای برای خداوند می شمرد که همگی بیانگر مقام توحید او است می فرماید:"او سمیع و علیم است" ( إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ ).

تقاضای بندگان را می شنود به اسرار درون دلهای آنها آگاه است.

*** سپس در بیان سومین توصیف می فرماید:"خداوندی که پروردگار آسمانها و زمین و آنچه در میان آن دو قرار گرفته است می باشد،اگر شما یقین دارید" ( رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ ⁽¹⁾⁽²⁾.

از آنجا که بسیاری از مشرکان به خدایان و ارباب متعددی قائل بودند، و برای هر نوع از انواع موجودات ربی می پنداشتند،و تعبیر بربک(پروردگار تو) در آیه قبل ممکن بود چنین توهمی را برای آنها ایجاد کند که پروردگار پیامبر ص غیر از رب موجودات دیگر است،در این آیه با جمله رَبِّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا خط بطلان بر همه می کشد و اثبات می کند که پروردگار همه موجودات عالم یکی است.

جمله" إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ ":(اگر شما یقین دارید)که به صورت جمله شرطیه آمده است در اینجا سؤال انگیز است که آیا ربوبیت پروردگار عالم مشروط به چنین شرطی است؟ ولی ظاهر این است که منظور از ذکر این جمله بیان یکی از دو معنی و یا هر دو معنی است:نخست اینکه"اگر شما طالب یقین هستید راه این است که در

ربوبیت مطلقه پروردگار بیندیشید".

دیگر اینکه"اگر شما اهل یقین می باشید بهترین مورد برای پیدا کردن یقین همین جاست"اگر شما که آثار ربوبیت خداوند را در تمام عالم هستی می بینید، و دل هر ذره ای را که بشکافید نشانه ای از این ربوبیت در آن می یابید،به ربوبیت او یقین پیدا نکنید،به چه چیز می توانید در عالم ایمان و یقین پیدا کنید؟! *** در چهارمین و پنجمین و ششمین توصیف می فرماید معبودی جز او نیست او زنده می کند و او می میراند"( لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ یُحْیِی وَ یُمِیتُ ) ⁽¹⁾.

حیات و مرگ شما به دست او است،و پروردگار شما و همه جهانیان او است،بنا بر این معبودی جز او نمی تواند وجود داشته باشد،آیا کسی که نه مقام ربوبیت دارد،و نه مالک حیات و مرگ است،می تواند معبود واقع شود؟! و در هفتمین و آخرین توصیف می افزاید:"او پروردگار پدران نخستین شما است"( وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ ).

اگر می گوئید بتها را می پرستید به خاطر اینکه نیاکانتان آنها را پرستش می کردند،بدانید پروردگار آنها نیز خداوند یگانه یکتا است،و علاقه شما به نیاکانتان نیز ایجاب می کند که جز بر آستان خداوند یکتا سر فرود نیاورید، و اگر آنها راه و رسمی غیر از این داشته اند مسلما در اشتباه بوده اند.

روشن است مساله حیات و مرگ از شئون تدبیر پروردگار است،اگر مخصوصا آن را ذکر کرده هم از جهت اهمیت فوق العاده آن می باشد،و هم اشاره ای است ضمنی به مساله معاد،این نخستین بار نیست که قرآن روی مساله حیات و مرگ تکیه می کند،بلکه بارها آن را به عنوان یکی از افعال مخصوص پروردگار بیان

داشته،چرا که سرنوشت سازترین مساله در زندگی انسانها و در عین حال پیچیده ترین مسائل عالم هستی و روشنترین دلیل بر قدرت خداوند همین مساله حیات و مرگ است.

نکته:

رابطه قرآن با شب قدر

قابل توجه اینکه در آیات فوق به طور اشاره،و در آیات سوره قدر با صراحت این معنی آمده است که قرآن در شب قدر نازل شده،و چه پرمعنی است این سخن؟ شبی که مقدرات بندگان و مواهب و روزیهای آنها تقدیر می شود در چنین شبی قرآن بر قلب پاک پیامبر ص نازل می گردد،آیا این سخن بدان معنی نیست که مقدرات و سرنوشت شما با محتوای این کتاب آسمانی پیوند و رابطه نزدیک دارد؟! آیا مفهوم این کلام آن نیست که نه تنها حیات معنوی شما که حیات مادی شما نیز با آن رابطه ناگسستنی دارد؟پیروزی شما بر دشمنان،سربلندی و آزادی و استقلال شما،آبادی و عمران شهرهای شما همه با آن گره خورده است.

آری در آن شبی که مقدرات تعیین می شد قرآن نیز در آن شب نازل گردید!.

[سوره الدخان (44): آیات 9 تا 16]

اشاره

بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ یَلْعَبُونَ (9) فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَأْتِی اَلسَّمٰاءُ بِدُخٰانٍ مُبِینٍ (10) یَغْشَی اَلنّٰاسَ هٰذٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ (11) رَبَّنَا اِکْشِفْ عَنَّا اَلْعَذٰابَ إِنّٰا مُؤْمِنُونَ (12) أَنّٰی لَهُمُ اَلذِّکْریٰ وَ قَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ (13) ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ قٰالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ (14) إِنّٰا کٰاشِفُوا اَلْعَذٰابِ قَلِیلاً إِنَّکُمْ عٰائِدُونَ (15) یَوْمَ نَبْطِشُ اَلْبَطْشَةَ اَلْکُبْریٰ إِنّٰا مُنْتَقِمُونَ (16)

ترجمه:

9-ولی آنها در شکند و(با حقایق)بازی می کنند.

10-منتظر روزی باش که آسمان دود آشکاری پدید آورد!.

11-همه مردم را فرا می گیرد،این عذاب دردناکی است.

12-(می گویند)پروردگارا!عذاب را از ما برطرف کن که ایمان می آوریم.

13-چگونه و از کجا متذکر می شوند با اینکه رسول آشکار(با معجزات و منطق روشن)

به سراغ آنها آمد؟.

14-سپس از او رویگردان شدند و گفتند:دیوانه ای است که دیگران به او تعلیم می دهند!.

15-ما کمی عذاب را برطرف می سازیم ولی باز به کارهای خود برمی گردید! 16-ما از آنها انتقام می گیریم در آن روز که آنها را با قدرت خواهیم گرفت،آری ما از آنها انتقام می گیریم.

تفسیر:

آن روز که دودی کشنده همه آسمان را فرا می گیرد

از آنجا که در آیات گذشته سخن از این در میان بود که اگر آنها طالب یقین باشند اسباب تحصیل یقین فراوان و فراهم است،در نخستین آیه مورد بحث می افزاید:آنها جویای یقین و طالب حق نیستند،"بلکه آنها در شکند و با حقایق بازی می کنند"!( بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ یَلْعَبُونَ ).

اگر آنها در حقانیت این کتاب آسمانی و نبوت تو تردید دارند به خاطر این نیست که مساله پیچیده ای است،بلکه از این جهت است که آن را جدی نمی گیرند،و با شوخی به آن برخورد می کنند،گاه مسخره و استهزا می کنند و گاه خود را به نادانی و بیخبری می زنند، و هر روز با یک نوع بازی خود را سرگرم می سازند.

"یلعبون"از ماده"لعاب"به گفته راغب به معنی آب دهان است به هنگامی که راه می افتد،و از آنجا که انسان موقع بازی و شوخی هدف مهمی از کار خود ندارد تشبیه به بزاق شده است که بی اراده از دهان انسان بیرون ریزد.

به هر حال این یک واقعیت است که برخورد جدی با مسائل انسان را در شناخت واقعیتها کمک می کند،و برخوردهای غیر جدی پرده بر روی آنها می افکند.

در آیه بعد به تهدید این منکران لجوج و سرسخت پرداخته در حالی که روی سخن را به پیامبر کرده،می گوید:"منتظر روزی باش که آسمان دود آشکاری پدید می آورد"!( فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَأْتِی السَّمٰاءُ بِدُخٰانٍ مُبِینٍ ).

*** "دودی که تمام مردم را فرا می گیرد"!(یغشی الناس).

"و سپس به آنها گفته می شود این عذاب دردناک الهی است"!( هٰذٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ ).

*** وحشت و اضطراب تمام وجود آنها را فرا می گیرد،پرده های غفلت از مقابل چشمشان کنار می رود،و به اشتباه بزرگ خود واقف می شوند رو به درگاه خدا می آورند و می گویند:"پروردگارا عذاب را از ما برطرف گردان که ایمان می آوریم"!( رَبَّنَا اکْشِفْ عَنَّا الْعَذٰابَ إِنّٰا مُؤْمِنُونَ ).

*** ولی او دست رد بر سینه این نامحرمان می زند و می فرماید:"اینها چگونه و از کجا متذکر می شوند و از راه خود بازمی گردند با اینکه رسول آشکار با معجزات و دلائل روشن به سراغ آنها آمد"؟!( أَنّٰی لَهُمُ الذِّکْریٰ وَ قَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ ).

رسولی که هم خودش آشکار بود و هم تعلیمات و برنامه ها و دلائل و معجزاتش همه مبین و واضح بود.

*** اما آنها بجای اینکه سر بر فرمان او نهند و به خداوند یگانه ایمان آورند و دستوراتش را به جان پذیرا شوند"از او رویگردان شدند و گفتند:او دیوانه ای است که دیگران این مطالب را به او القا کرده اند"!( ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ قٰالُوا

مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ

).

گاه می گفتند یک"غلام رومی"داستانهای انبیاء را شنیده به او تعلیم می دهد،و این آیات ساخته و پرداخته او است! وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ،إِنَّمٰا یُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسٰانُ الَّذِی یُلْحِدُونَ إِلَیْهِ أَعْجَمِیٌّ وَ هٰذٰا لِسٰانٌ عَرَبِیٌّ مُبِینٌ :"ما می دانیم که آنها می گویند بشری به او تعلیم می دهد در حالی که زبان کسی که این نسبت الحادی را به او می دهند عجمی است و این قرآن عربی آشکار است"(نحل -103).

و گاه می گفتند او گرفتار اختلال حواس شده است،و این سخنان زائیده آن است از دست دادن تعادل فکری است.

*** سپس می افزاید:"ما کمی عذاب را از شما برطرف می سازیم ولی عبرت نمی گیرید،و بار دیگر به کارهای خود بازمی گردید"( إِنّٰا کٰاشِفُوا الْعَذٰابِ قَلِیلاً إِنَّکُمْ عٰائِدُونَ ).

و از اینجا روشن می شود که اگر به هنگام گرفتاری در چنگال عذاب از کرده خود پشیمان شوند و تصمیم بر تجدید نظر می گیرند موقت و زودگذر است، همین که طوفان حوادث فرو نشست برنامه های پیشین تکرار می گردد.

*** و در آخرین آیه مورد بحث می فرماید:"ما از آنها انتقام می گیریم روزی روز مجازات بزرگ و سخت است،آری ما از آنها انتقام می گیریم"( یَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْکُبْریٰ إِنّٰا مُنْتَقِمُونَ ) ⁽¹⁾.

"بطش"(بر وزن نقش)به معنی گرفتن چیزی است با قدرت،و در اینجا به معنی گرفتن برای مجازات شدید است،و توصیف"بطشة"به"کبری"اشاره به مجازات سخت و سنگینی است که در انتظار این گروه می باشد.

خلاصه اینکه به فرض که مجازاتهای مقطعی آنها تخفیف یابد یا قطع شود مجازات سخت و نهایی در انتظار آنها است،و راه گریزی از آن ندارند.

"منتقمون"از ماده"انتقام"چنان که قبلا نیز گفته ایم به معنی مجازات کردن است،هر چند کلمه انتقام در استعمالات روزمره کنونی معنی دیگری می بخشد که توأم با فرونشاندن آتش خشم و سوز دل است،ولی در معنی لغوی آن این امور وجود ندارد.

نکته:

"منظور از"دخان مبین"چیست"؟

در اینکه منظور از دخان(دود)که در این آیات به عنوان نشانه ای از عذاب الهی مطرح شده است چیست؟در میان مفسران گفتگو است،و در اینجا دو نظریه عمده وجود دارد:

1-اشاره به مجازاتی است که کفار قریش در عصر پیامبر ص به آن مبتلا شدند،زیرا حضرت در حق آنها نفرین کرد و عرضه داشت

اللهم سنین کسنی یوسف! "خداوندا سالهای قحطی و خشکی را همانند سالهای زمان یوسف دامن گیر آنها کن"!.

بعد از این ماجرا چنان قحطسالی در محیط مکه رخ داد که از گرسنگی و تشنگی هنگامی که به آسمان نگاه می کردند گویی در میان آنها و آسمان دود و دخانی وجود داشت،کار آن قدر بر آنان سخت شد که مردارها و استخوانهای حیوانات مرده را می خوردند.

خدمت پیامبر ص آمدند و گفتند:ای محمد!تو به ما دستور صله رحم می دهی در حالی که خویشاوندان تو در این ماجرا نابود شدند،اگر این عذاب از ما برطرف گردد ما ایمان خواهیم آورد).

پیامبر ص در حق آنها دعا کرد،فراوانی و نعمت نصیبشان شد و بلا و عذاب برطرف گردید،اما از این ماجرا عبرت نگرفتند و باز به سوی کفر برگشتند ⁽¹⁾.

مطابق این تفسیر"بطشه کبری"که مجازات سخت و سنگین است به معنی ماجرای جنگ بدر گرفته شده که این گروه مشرک ضربات سنگین و خرد کننده ای را در جنگ بدر از مسلمانان دریافت داشتند!.

طبق این تفسیر دخانی در حقیقت وجود نداشته،بلکه آسمان در نظر مردم گرسنه و تشنه تیره و تار جلوه می کند،بنا بر این ذکر"دخان"در اینجا جنبه مجازی دارد،و اشاره به آن حالت سخت و دردناک است.

بعضی گفته اند اصولا در ادبیات عرب"دخان"کنایه از شر و بلای فراگیر است ⁽²⁾.

بعضی دیگر معتقدند به هنگام خشکسالی و کمی باران گرد و غبار تیره و تاری معمولا صفحه آسمان را می پوشاند که از آن در اینجا تعبیر به"دخان" شده است،زیرا باران است که گرد و غبارها را فرو می نشاند و هوا را صاف می کند ⁽³⁾.

با تمام این اوصاف ذکر کلمه"دخان"طبق این تفسیر جنبه مجازی

خواهد داشت.

2-منظور از"دخان مبین"همان دود غلیظی است که در پایان جهان و در آستانه قیامت صفحه آسمان را می پوشاند،و نشانه فرا رسیدن لحظات آخر دنیاست و سرآغاز عذاب الیم الهی برای ظالمان و مفسدان است.

در اینجا این گروه ستمگر از خواب غفلت بیدار می شوند و تقاضای رفع عذاب و بازگشت به زندگی عادی دنیا می کنند که دست رد به سینه آنها زده می شود.

مطابق این تفسیر دخان معنی حقیقی خود را دارد،و مضمون این آیات همان است که در آیات دیگر قرآن آمده که گنهکاران و کافران در آستانه قیامت یا در خود قیامت تقاضای برطرف شدن عذاب و بازگشت به دنیا می کنند ولی از آنها پذیرفته نمی شود ⁽¹⁾.

تنها مشکلی که این تفسیر دارد این است که با جمله إِنّٰا کٰاشِفُوا الْعَذٰابِ قَلِیلاً إِنَّکُمْ عٰائِدُونَ :"ما کمی عذاب را برطرف می سازیم اما شما بار دیگر باز می گردید"سازگار نیست،چرا که در پایان جهان یا در قیامت مجازات الهی تخفیف نمی یابد تا مردم به حالت کفر و گناه بازگردند.

اما اگر این جمله را به صورت یک قضیه شرطیه معنی کنیم هر چند کمی مخالف ظاهر است مشکل برطرف می شود،زیرا مفهوم آیه چنین می شود:هر گاه ما کمی عذاب را از اینها برطرف کنیم باز راه نخست را پیش می گیرند که در حقیقت شبیه آیه 28 سوره انعام است وَ لَوْ رُدُّوا لَعٰادُوا لِمٰا نُهُوا عَنْهُ :"اگر آنها به دنیا بازگردند باز اعمالی را که از آن نهی شدند تکرار می کنند".

از این گذشته تفسیر البطشة الکبری(مجازات سخت و سنگینی)به حوادث روز بدر بعید به نظر می رسد،اما با مجازاتهای قیامت کاملا متناسب

است ⁽¹⁾.

شاهد دیگر برای تفسیر دوم روایاتی است که از شخص پیامبر اسلام ص نقل شده که"دخان"را تفسیر به دودی کرده که در آستانه رستاخیز جهان را فرا می گیرد،مانند روایتی که"حذیفه بن یمان"از پیامبر ص نقل می کند که چهار چیز را از نشانه های نزدیک شدن قیامت ذکر فرمود:اول ظهور دجال و دیگر نزول عیسی،و سوم آتشی که از قعر سرزمین"عدن"برمی خیزد و"دود".

حذیفه سؤال می کند:یا رسول اللّٰه(ص)و ما الدخان فتلا رسول اللّٰه(ص)

فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَأْتِی السَّمٰاءُ بِدُخٰانٍ مُبِینٍ

،یملأ ما بین المشرق و المغرب،یمکث اربعین یوما و لیلة،اما المؤمن فیصیبه منه کهیئة الزکمة،و اما الکافر بمنزلة السکران یخرج من منخریه و اذنیه و دبره.

"ای رسول خدا!منظور از این دخان چیست؟پیامبر ص در پاسخ آیه شریفه فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَأْتِی السَّمٰاءُ بِدُخٰانٍ مُبِینٍ را تلاوت فرمود،سپس افزود:

دودی است که میان مشرق و مغرب را پر می کند و چهل شبانه روز باقی می ماند، اما مؤمن حالتی شبیه زکام به او دست می دهد،و اما کافر شبیه مست خواهد شد، و دود از بینی و گوشها و پشت او بیرون می آید" ⁽²⁾.

در حدیث دیگری از"ابو مالک اشعری"از رسول خدا ص آمده است:

ان ربکم أنذرکم ثلاثا:الدخان یاخذ المؤمن منه کالزکمة،و یاخذ الکافر فینفخ حتی یخرج من کل مسمع منه،و الثانیة الدابة،و الثالثة الدجال:

"پروردگار شما،شما را به سه چیز انذار کرده است:دخان(دود)که اثرش در مؤمن همچون زکام است،و اما کافر تمام جسمش باد می کند و دود از تمام منافذ بدنش بیرون می آید،و دوم دابة الارض،و سوم دجال" ⁽³⁾.

در باره دابة الارض در جلد 15 صفحه 551 ذیل آیه 82 نمل توضیح کافی داده شده است.

شبیه همین معنی در مورد"دخان"از"ابو سعید خدری"از پیغمبر اکرم نقل شده است ⁽¹⁾.

در روایاتی که از طرق اهل بیت نقل شده نظیر همین تعبیرات بلکه مشروحتر دیده می شود:از جمله در روایتی از امیر مؤمنان علی ع می خوانیم که می گوید رسول خدا فرمود:

عشر قبل الساعة لا بد منها:السفیانی،و الدجال،و الدخان،و الدابة، و خروج القائم(ع)،و طلوع الشمس من مغربها،و نزول عیسی،و خسف بالمشرق و خسف بجزیرة العرب،و نار تخرج من قعر عدن تسوق الناس الی المحشر:

"ده نشانه است که قبل از قیامت به هر حال ظاهر می شود سفیانی،دجال، دخان،دابة الارض،قیام حضرت مهدی ع،طلوع آفتاب از مغرب،نزول عیسی، زلزله فرو برنده ای در مشرق،و زلزله ای همانند آن در جزیرة العرب،و آتشی که از اعماق عدن برمی خیزد و مردم را به سوی محشر می راند" ⁽²⁾.

از مجموع آنچه گفته شد نتیجه می گیریم که تفسیر دوم مناسبتر است.

[سوره الدخان (44): آیات 17 تا 21]

اشاره

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ (17) أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبٰادَ اَللّٰهِ إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ (18) وَ أَنْ لاٰ تَعْلُوا عَلَی اَللّٰهِ إِنِّی آتِیکُمْ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ (19) وَ إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ (20) وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِی فَاعْتَزِلُونِ (21)

ترجمه:

17-ما قبل از اینها قوم فرعون را آزمودیم و رسول بزرگواری به سراغ آنها آمد.

18-که ای بندگان خدا آنچه را به شما دستور داده است انجام دهید و در برابر من تسلیم شوید که من فرستاده امینی برای شما هستم 19-و در برابر خداوند تکبر نورزید که من برای شما دلیل روشنی آورده ام.

20-و من به پروردگار خود و پروردگار شما پناه می برم از اینکه مرا متهم(یا سنگسار)کنید.

21-و اگر به من ایمان نمی آورید لا اقل از من کناره گیری کنید(و مانع ایمان آوردن مردم نشوید).

تفسیر:

اگر ایمان نمی آورید لا اقل مانع دیگران نشوید

در تعقیب آیات گذشته که سخن از سرکشی مشرکان عرب و عدم تسلیم آنها در مقابل حق می گفت،در آیات مورد بحث به نمونه ای از امم پیشین که آنها نیز همین مسیر را طی کردند و سرانجام به عذابی دردناک و شکستی فاحش مبتلا شدند، اشاره می کند،تا هم تسلی خاطری باشد برای مؤمنان و هم تحدیدی برای منکران لجوج.

و آن داستان موسی و فرعون است،می فرماید:"ما قبل از اینها قوم فرعون را آزمودیم"( وَ لَقَدْ فَتَنّٰا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ ).

"فتنا"از ماده"فتنه"در اصل به معنی قرار دادن طلا در کوره آتش برای تصفیه از ناخالصیهاست،سپس به هر گونه امتحان و آزمایشی که برای آزمودن میزان خلوص انسانها انجام می گردد اطلاق شده است،آزمایشی که سرتاسر زندگی انسانها و جوامع بشری را فرا می گیرد،و به تعبیر دیگر تمام دوران زندگی انسان در دنیا در این آزمایشها سپری می شود که این جهان دار آزمون است.

قوم فرعون با داشتن حکومتی نیرومند و ثروتی سرشار و امکاناتی وسیع در اوج قدرت می زیستند،و این قدرت عظیم آنها را مغرور کرد و آلوده انواع گناه و ظلم و ستم شدند.

"در این هنگام رسول بزرگواری به سراغ آنها آمد"(و جاءهم رسول کریم).

"کریم"از نظر خلق و خوی،"کریم"از نظر ارزش و بزرگواری در پیشگاه حق،و"کریم"از نظر اصل و نسب،و این رسول کسی جز موسی بن عمران ع

نبود ⁽¹⁾.

*** موسی با لحنی بسیار مؤدبانه و دلپذیر و آکنده از محبت آنها را مخاطب قرار داد و گفت:"هدف از آمدن من این است که شما ای بندگان خدا در برابر من که فرستاده او هستم تسلیم شوید و آنچه را به شما دستور داده است ادا کنید" ( أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبٰادَ اللّٰهِ ) ⁽²⁾.

مطابق این تفسیر"عباد اللّٰه"مخاطب است،و منظور از آن فرعونیان می باشند،گر چه این تعبیر در آیات قرآن در مورد بندگان خوب به کار می رود ولی در موارد متعددی نیز بر کفار و گنهکاران برای دلجویی و جذب قلوب آنها به سوی حق اطلاق شده است ⁽³⁾.

بنا بر این منظور از"ادوا"(ادا کنید)اطاعت فرمان خدا و انجام دستورات او است.

جمعی از مفسرین تفسیر دیگری برای این جمله ذکر کرده اند گفته اند منظور از"عباد اللّٰه"بنی اسرائیل است،و منظور از"ادوا"سپردن آنها به دست موسی و رفع اسارت و بردگی از آنهاست، شبیه آنچه در آیه 17 سوره شعرا آمده است: أَنْ أَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ :"پیشنهاد من این است که بنی اسرائیل را