مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

اشاره

(48) سوره فتح این سوره در"مدینه"نازل شده و دارای 29 آیه است

اشاره

محتوای سوره"فتح"

این سوره چنان که از نامش پیدا است پیام آور فتح و پیروزی است،پیروزی بر دشمنان اسلام،پیروزی چشم گیر و قاطع(خواه پیروزی مربوط به فتح مکه باشد یا صلح حدیبیه یا فتح خیبر یا پیروزی به طور مطلق).

و برای درک محتوای این سوره قبل از هر چیز لازم است بدانیم این سوره پس از ماجرای"حدیبیه"در سال ششم هجرت نازل شده است.

توضیح اینکه:پیغمبر اسلام ص در سال ششم هجرت تصمیم گرفت که به اتفاق مهاجرین و انصار و سایر مسلمانان به عنوان مراسم"عمره"به سوی مکه حرکت کند،و قبلا به مسلمانان اطلاع داده بود که من در خواب دیدم همراه یارانم وارد"مسجد الحرام"شده ایم و مشغول مناسک عمره هستیم.

مسلمانان در"ذی الحلیفه"نزدیک مدینه احرام بستند و با تعداد زیادی شتر برای قربانی حرکت کردند.

وضع حرکت پیامبر ص به خوبی نشان می داد که هدفی جز انجام این عبادت بزرگ ندارد.تا اینکه پیامبر ص وارد سرزمین"حدیبیه"شد(حدیبیه قریه ای در نزدیکی مکه بود که حدود 20 کیلومتر تا مکه فاصله داشت).

ولی در اینجا قریش با خبر شدند و راه را بر پیغمبر ص بستند،و از ورود او به مکه مانع شدند و در واقع تمام سنتهایی را که در زمینه امنیت زائران خانه خدا در ماه حرام داشتند زیر پا گذاردند،چرا که آنها معتقد بودند در ماههای حرام(از جمله ماه ذی القعده که پیامبر در آن ماه قصد عمره داشت)

و مخصوصا در حال احرام نباید مانع هیچکس شوند،حتی اگر کسی قاتل پدر خویش را در این ایام و در این مراسم می دیدند ابدا متعرض او نمی شدند.

در اینجا ماجرای مفصلی پیش آمد که به عقد قرارداد صلحی میان پیامبر ص و مشرکان مکه به نام"صلح حدیبیه"منتهی شد که بعدا از آن سخن خواهیم گفت،ولی به هر صورت آن سال مانع ورود پیامبر ص به مکه شدند، ناچار پیامبر ص به یارانش دستور داد که شترهای خود را در همانجا قربانی کنند،سرهای خود را بتراشند و از احرام بیرون آیند،و به سوی مدینه باز گردند.

در اینجا طوفانی از غم و اندوه مسلمانان را فرا گرفت،و انبوهی از ناراحتیها و گاه شک و تردید بر افراد ضعیف الایمان غالب شد.

موقعی که پیامبر ص از حدیبیه به سوی مدینه می آمد مرکبش سنگین شد و از حرکت باز ایستاد،و در همین حال چهره مبارکش غرق سرور و شادمانی بی سابقه ای گشت و فرمود:هم اکنون آیات سوره فتح بر من نازل شد ⁽¹⁾.

و از اینجا جو خاص حاکم بر این سوره کاملا نمایان می شود.

در یک بررسی اجمالی می توان گفت که این سوره از هفت بخش تشکیل یافته است.

1-سوره با مساله بشارت فتح آغاز می شود،و آیات انجام آن نیز به همین مساله مربوط است،و تاکید بر تحقق خواب پیامبر ص دائر به وارد شدن به مکه و انجام مناسک عمره است.

2-بخش دیگری از سوره حوادث مربوط به"صلح حدیبیه"و"نزول سکینه"و آرامش بر دلهای مؤمنان و مساله"بیعت رضوان"را بازگو می کند.

3-در بخش دیگری از مقام پیامبر و هدف والای او سخن می گوید.

4-در قسمت دیگری از کارشکنیهای منافقان و نمونه هایی از عذرهای واهیشان در مورد عدم شرکت در میدان جهاد پرده بر می دارد.

5-در بخش دیگر قسمتی از تقاضاهای نابجای منافقان را منعکس می سازد.

6-سپس کسانی را که از شرکت در میدان جهاد معذورند معرفی می کند.

7-و بالآخره در بخشی نیز از ویژگیهای پیروان خط مکتبی پیامبر اسلام ص و صفات مخصوص آنها سخن می گوید.

رویهمرفته آیات این سوره فوق العاده حساس و سرنوشت ساز و مخصوصا برای مسلمانان امروز در برابر حوادث گوناگونی که جوامع اسلامی با آن درگیر هستند الهام آفرین است.

فضیلت تلاوت سوره فتح

در باره این سوره روایات عجیبی در منابع اسلامی دیده می شود: در حدیثی از انس آمده است که می گوید:هنگامی که ما از"حدیبیه" باز می گشتیم در حالی که مشرکان مانع ورود ما در مکه و انجام مراسم عمره شده بودند،سخت غرق اندوه و غم بودیم،ناگهان خداوند آیه" إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً "را نازل فرمود. پیغمبر ص فرمود: لقد انزلت علی آیة هی احب الی من الدنیا کلها : "آیه ای بر من نازل شده که از تمام دنیا نزد من محبوبتر است"(در بعضی از روایات نیز آمده است سوره ای بر من نازل شده...) 1. "عبد اللّٰه بن مسعود"می گوید:"هنگام بازگشت از"حدیبیه"وقتی " إِنّٰا فَتَحْنٰا... "بر پیامبر ص نازل شد چنان حضرت غرق سرور گشت که خدا می داند" 1در حدیث دیگری از پیامبر ص آمده است: من قرأها فکانما شهد مع محمد(ص)فتح مکه، و فی روایة اخری فکانما کان مع من بایع محمدا تحت الشجرة: "هر کس این سوره را قرائت کند مانند کسی است که به هنگام فتح مکه در خدمت پیامبر ص و در لشکر او بوده است"و در روایت دیگری آمده:"مانند کسی است که با محمد ص در زیر درختی که در حدیبیه بود بیعت کرده است" 2! و بالآخره در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم: حصنوا اموالکم و نسائکم و ما ملکت ایمانکم من التلف بقرائة" إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ "فانه اذا کان ممن یدمن قراءتها نادی مناد یوم القیامة حتی یسمع الخلائق،انت من عبادی المخلصین،الحقوه بالصالحین من عبادی،و ادخلوه جنات النعیم،و اسقوه من رحیق مختوم بمزاج الکافور!: "اموال و همسران و آنچه را در ملک شما است با قرائت انا فتحنا از تلف حفظ کنید.کسی که پیوسته آن را تلاوت کند روز قیامت منادی صدا می زند آن چنان که همه خلائق می شنوند:تو از بندگان مخلص منی،او را به بندگان صالحم ملحق سازید،و در باغهای پر نعمت بهشت او را وارد کنید،و از نوشابه مخصوص بهشتیان سیرابش نمائید"! 3. ناگفته پیداست اینهمه فضیلت و افتخار با تلاوت خالی از اندیشه و عمل حاصل نمی شود،بلکه هدف اصلی از تلاوت،تطبیق اعمال و خلق و خوی خویش بر مفاد این آیات است. ***

این سوره چنان که از نامش پیدا است پیام آور فتح و پیروزی است،پیروزی بر دشمنان اسلام،پیروزی چشم گیر و قاطع(خواه پیروزی مربوط به فتح مکه باشد یا صلح حدیبیه یا فتح خیبر یا پیروزی به طور مطلق).

و برای درک محتوای این سوره قبل از هر چیز لازم است بدانیم این سوره پس از ماجرای"حدیبیه"در سال ششم هجرت نازل شده است.

توضیح اینکه:پیغمبر اسلام ص در سال ششم هجرت تصمیم گرفت که به اتفاق مهاجرین و انصار و سایر مسلمانان به عنوان مراسم"عمره"به سوی مکه حرکت کند،و قبلا به مسلمانان اطلاع داده بود که من در خواب دیدم همراه یارانم وارد"مسجد الحرام"شده ایم و مشغول مناسک عمره هستیم.

مسلمانان در"ذی الحلیفه"نزدیک مدینه احرام بستند و با تعداد زیادی شتر برای قربانی حرکت کردند.

وضع حرکت پیامبر ص به خوبی نشان می داد که هدفی جز انجام این عبادت بزرگ ندارد.تا اینکه پیامبر ص وارد سرزمین"حدیبیه"شد(حدیبیه قریه ای در نزدیکی مکه بود که حدود 20 کیلومتر تا مکه فاصله داشت).

ولی در اینجا قریش با خبر شدند و راه را بر پیغمبر ص بستند،و از ورود او به مکه مانع شدند و در واقع تمام سنتهایی را که در زمینه امنیت زائران خانه خدا در ماه حرام داشتند زیر پا گذاردند،چرا که آنها معتقد بودند در ماههای حرام(از جمله ماه ذی القعده که پیامبر در آن ماه قصد عمره داشت)

[سوره الفتح (48): آیه 1]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً (1)

ترجمه:

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-ما برای تو پیروزی آشکاری فراهم ساختیم!

تفسیر:

فتح المبین!

در نخستین آیه این سوره بشارت عظیمی به پیامبر ص داده شده است، بشارتی که طبق بعضی از روایات نزد پیامبر ص محبوبتر از تمام جهان بود، می فرماید:"ما برای تو فتح آشکار و نمایانی کردیم"( إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً ).

پیروزی چشمگیری که آثار آن در کوتاه مدت و دراز مدت در پیشرفت اسلام و زندگی مسلمانان آشکار شده و می شود،فتحی که در طول تاریخ اسلام کم نظیر یا بی نظیر بود.

در اینجا گفتگو و بحث عظیمی در میان مفسران در گرفته است که منظور از این فتح کدام فتح است؟! اکثر مفسران آن را اشاره به پیروزی عظیمی می دانند که از"صلح حدیبیه"

نصیب مسلمانان شد ⁽¹⁾.

جمعی نیز آن را اشاره به مساله"فتح مکه"دانسته اند.

در حالی که بعضی نیز آن را ناظر به"فتح خیبر"می دانند.

و بعضی اشاره به پیروزی اسلام بر تمام دشمنان از طریق قدرت منطق و برتری دلائل و معجزات آشکار دانسته اند.

و بالآخره بعضی آن را اشاره به گشودن اسرار علوم برای پیامبر ص می دانند.

ولی قرائن فراوانی در دست است که مساله صلح حدیبیه را ترجیح می دهد، اما برای روشن شدن تفسیر این آیات باید قبل از هر چیز فشرده ای از داستان حدیبیه را در اینجا بیاوریم که به منزله شان نزول آن است.

داستان صلح حدیبیه

در سال ششم هجرت ماه ذی القعده پیغمبر اکرم ص به قصد عمره به سوی مکه حرکت کرده و همه مسلمانان را تشویق به شرکت در این سفر نمود،اما گروهی خودداری کردند،ولی جمع کثیری از مهاجران و انصار و اعراب بادیه نشین در خدمتش عازم مکه شدند.

این جمعیت که در حدود یکهزار و چهارصد نفر بودند همگی لباس احرام بر تن داشتند و جز شمشیر که اسلحه مسافران محسوب می شد هیچ سلاح جنگی

با خود بر نداشتند.

هنگامی که پیامبر به"عسفان"در نزدیکی مکه رسید با خبر شد که قریش تصمیم گرفته اند از ورود او به مکه جلوگیری نمایند،تا این که پیامبر ص به"حدیبیه"رسید("حدیبیه"روستایی است در بیست کیلومتری مکه که به مناسبت چاه و یا درختی که در آنجا بوده،به این نام نامیده می شد،)حضرت فرمود همین جا توقف کنید،عرض کردند در اینجا آبی وجود ندارد،پیامبر ص از طریق اعجاز از چاهی که در آنجا بود آب برای یارانش فراهم ساخت.

در اینجا سفرایی میان قریش و پیامبر ص رفت و آمد کردند تا مشکل به نحوی حل شود،سرانجام"عروة ابن مسعود ثقفی"که مرد هوشیاری بود از سوی قریش خدمت پیامبر ص آمد،پیامبر ص فرمود من به قصد جنگ نیامده ام و تنها هدفم زیارت خانه خدا است،ضمنا عروه در این ملاقات منظره وضوء گرفتن پیامبر ص را که اصحاب اجازه نمی دادند قطره ای از آب وضوی او به روی زمین بیفتد مشاهده کرد،و هنگام بازگشت به قریش گفت:من به دربار کسری و قیصر و نجاشی رفته ام،هرگز زمامداری را در میان قومش به عظمت محمد ص در میان یارانش ندیدم،و اگر تصور کنید که آنها دست از محمد ص بردارند اشتباه بزرگی است،شما با چنین افراد ایثارگری روبرو هستید،تصمیمتان را بگیرید.

در این میان پیامبر ص به"عمر"پیشنهاد فرمود که به مکه رود و اشراف قریش را از هدف این سفر آگاه سازد،عمر گفت قریش با من عداوت شدیدی دارند،و من از آنها بیمناکم،بهتر این است که"عثمان"به این کار مبادرت ورزد،عثمان به سوی مکه آمد و چیزی نگذشت که در میان مسلمانان شایع شد او را کشته اند،در اینجا پیامبر ص تصمیم به شدت عمل گرفت،و در زیر درختی که در آنجا بود با یارانش تجدید بیعت کرد که به نام"بیعت رضوان" معروف شد،و با آنان عهد بست که تا آخرین نفس مقاومت کنند،ولی چیزی

نگذشت که عثمان سالم بازگشت و به دنبال او قریش"سهیل ابن عمر"را برای مصالحه خدمت پیامبر ص فرستادند،ولی تاکید کردند که امسال به هیچ وجه ورود او به مکه ممکن نیست.

بعد از گفتگوهای زیاد پیمان صلحی منعقد شد که یکی از موادش همین بود که مسلمانان آن سال را از عمره چشم بپوشند و سال آینده به مکه بیایند مشروط بر اینکه بیش از سه روز نمانند و سلاحی جز سلاح مسافر با خود نیاورند، و مواد متعدد دیگری دائر بر امنیت جانی و مالی مسلمانان که از مدینه وارد مکه می شوند و همچنین 10 سال متارکه جنگ میان مسلمین و مشرکین و آزادی مسلمانان مکه در انجام فرائض مذهبی در آن گنجانیده شد.

این پیمان در حقیقت یک پیمان عدم تعرض همه جانبه بود که به جنگهای مداوم و مکرر بین مسلمانان و مشرکان موقتا پایان می داد.

"متن پیمان صلح"از این قرار بود که پیامبر ص به علی ع دستور داد بنویس:

" بسم اللّٰه الرحمن الرحیم :"سهیل بن عمرو"که نماینده مشرکان بود گفت:من با چنین جمله ای آشنا نیستم،بنویس بسمک اللهم! پیامبر ص فرمود بنویس:بسمک اللهم.

سپس فرمود:بنویس این چیزی است که محمد رسول اللّٰه ص با سهیل بن عمرو مصالحه کرده،"سهیل"گفت:ما اگر تو را"رسول اللّٰه"می دانستیم با تو جنگ نمی کردیم،تنها اسم خودت،و اسم پدرت را بنویس،پیغمبر ص فرمود مانعی ندارد،بنویس:"این چیزی است که"محمد بن عبد اللّٰه"با سهیل بن عمرو صلح کرده که ده سال متارکه جنگ شود تا مردم امنیت خود را بازیابند.

علاوه بر این هر کس از قریش بدون اجازه ولیش نزد محمد بیاید(و مسلمان شود)او را بازگردانند،و هر کس از آنها که با محمد هستند نزد قریش بازگردد

بازگرداندن او لازم نیست!.

همه آزادند هر کس می خواهد در پیمان محمد وارد شود و هر کس می خواهد در پیمان قریش.

طرفین متعهدند که نسبت به یکدیگر خیانت نکنند(و جان و مال یکدیگر را محترم بشمارند).

از این گذشته محمد امسال باز می گردد و وارد مکه نمی شود،اما سال آینده ما به مدت سه روز از مکه بیرون می رویم و یارانش بیایند اما بیش از سه روز توقف نکنند(و مراسم عمره را انجام دهند و بازگردند)به شرط اینکه جز اسلحه مسافر یعنی شمشیر،آن هم در غلاف سلاح دیگری به همراه نداشته باشند.

بر این پیمان صلح گروهی از مسلمانان و مشرکان گواهی داده،و کاتب عهدنامه علی بن ابی طالب بود" ⁽¹⁾.

مرحوم"علامه مجلسی"در"بحار الانوار"بعضی موارد دیگر نیز نقل کرده از جمله این که:

"اسلام در مکه باید آشکار باشد،و کسی را مجبور در انتخاب مذهب نکنند و اذیت و آزاری به مسلمانان نرسانند" ⁽²⁾.

این مضمون در تعبیر سابق نیز اجمالا وجود داشت.

در اینجا پیامبر ص دستور داد شترهای قربانی را که به همراه آورده بودند در همانجا قربانی کنند،سرهای خود را بتراشند و از احرام به در آیند.

اما این امر برای جمعی از مسلمانان سخت ناگوار بود،چرا که بیرون آمدن از احرام بدون انجام مناسک عمره در نظر آنها امکان پذیر نبود،ولی پیغمبر ص شخصا پیشگام شد،و شتران قربانی را نحر فرمود،و از احرام بیرون آمد،و به

مسلمانان تفهیم نمود که این استثنایی است در قانون احرام و قربانی که از سوی خداوند قرار داده شده است.

مسلمین هنگامی که چنین دیدند تسلیم شدند و دستور پیامبر ص دقیقا اجرا شد و از همانجا آهنگ مدینه کردند،اما کوهی از غم و اندوه بر قلب آنها سنگینی می نمود،چرا که ظاهر قضیه مجموع این مسافرت یک ناکامی و شکست بود ولی خبر نداشتند که در پشت داستان صلح حدیبیه چه پیروزیهایی برای مسلمانان و آینده اسلام نهفته است،و در همین هنگام بود که سوره فتح نازل شد و بشارت فتح عظیمی را به پیامبر گرامی اسلام داد ⁽¹⁾.

پیامدهای سیاسی و اجتماعی و مذهبی صلح حدیبیه

یک مقایسه اجمالی میان وضع مسلمانان در سال ششم هجرت(هنگام صلح حدیبیه)و دو سال بعد که با ده هزار سرباز مجهز برای فتح مکه حرکت کردند تا به پیمان شکنی مشرکان پاسخ دندان شکنی دهند و سرانجام بدون کمترین برخورد نظامی مکه را گشودند چرا که قریش کمترین قدرت مقاومت در خود نمی دیدند نشان می دهد که بازتاب صلح حدیبیه تا چه حد گسترده بود.

به طور خلاصه مسلمانان از این صلح چند امتیاز و پیروزی مهم به شرح زیر به دست آوردند.

1-عملا به فریب خوردگان مکه نشان دادند که آنها قصد کشتار ندارند و برای شهر مقدس مکه و خانه خدا احترام فراوان قائلند،همین امر سبب جلب قلوب جمع کثیری به سوی اسلام شد.

2-قریش برای اولین بار اسلام و مسلمین را به رسمیت شناختند مطلبی که

دلیل بر تثبیت موقعیت آنها در جزیره عربستان بود.

3-بعد از صلح حدیبیه مسلمانان براحتی می توانستند همه جا رفت و آمد کنند،و جان و مالشان محفوظ بماند،و عملا با مشرکان از نزدیک تماس پیدا کردند،تماسی که نتیجه اش شناخت بیشتر اسلام از سوی مشرکان و جلب توجه آنها به اسلام بود.

4-بعد از صلح حدیبیه راه برای نشر اسلام در سراسر جزیره عرب گشوده شده،و آوازه صلح طلبی پیامبر ص اقوام مختلفی را که برداشت غلطی از اسلام و شخص پیامبر ص داشتند به تجدید نظر وادار کرد،و امکانات وسیعی از نظر تبلیغاتی به دست مسلمانان افتاد.

5-صلح حدیبیه راه را برای گشودن"خیبر"و بر چیدن این غده سرطانی یهود که بالفعل و بالقوه خطر مهمی برای اسلام و مسلمین محسوب می شد هموار ساخت.

6-اصولا وحشت قریش از درگیری با سپاه هزار و چهارصد نفری پیامبر ص که هیچ سلاح مهم جنگی با خود نداشتند و پذیرفتن شرائط صلح خود عامل مهمی برای تقویت روحیه طرفداران اسلام و شکست مخالفان بود که تا این اندازه از مسلمانان حساب بردند.

7-بعد از ماجرای حدیبیه پیامبر ص نامه های متعددی به سران کشورهای بزرگ ایران و روم و حبشه،و پادشاهان بزرگ جهان نوشت،و آنها را به سوی اسلام دعوت کرد،و این به خوبی نشان می دهد که تا چه حد صلح حدیبیه اعتماد به نفس به مسلمین داده بود که نه تنها در جزیره عرب که در دنیای بزرگ آن روز راه خود را به پیش می گشودند.

***اکنون به تفسیر آیات باز می گردیم.

از آنچه گفته شد به خوبی می توان درک کرد که صلح حدیبیه به راستی فتح و پیروزی بزرگی برای اسلام و مسلمین بود،و تعجب نیست که قرآن مجید از آن به عنوان"فتح مبین"یاد کند.

از این گذشته قرائن متعدد دیگری در دست است که این تفسیر را تایید می کند.

1-جمله"فتحنا"به صورت فعل ماضی است نشان می دهد که این امر به هنگام نزول آیات تحقق یافته بود،در حالی که چیزی جز صلح حدیبیه در کار نبود.

2-زمان نزول این آیات که در بالا اشاره شد و آیات دیگر این سوره که مدح مؤمنان و ذم منافقان و مشرکان در ماجرای حدیبیه می کند مؤید دیگری بر این معنی است.

آیه 27 این سوره که تاکید بر"رؤیای صادقانه"پیامبر ص کرده می گوید:"مسلما در آینده وارد مسجد الحرام در نهایت امنیت خواهید شد،و به انجام مناسک عمره می پردازید"شاهد گویایی است بر اینکه این سوره و محتوای آن بعد از حدیبیه و قبل از فتح مکه بوده است.

3-در روایات متعددی"صلح حدیبیه"به عنوان"فتح مبین"معرفی شده است از جمله:

در تفسیر"جوامع الجوامع"آمده است:هنگامی که پیامبر از حدیبیه باز می گشت(و سوره فتح نازل شد)یکی از اصحاب عرض کرد:ما هذا الفتح لقد صددنا عن البیت و صد هدینا:"این چه فتحی است که ما را از زیارت خانه خدا باز داشتند و جلوی قربانی ما را گرفتند"؟! پیامبر ص فرمود:

بئس الکلام هذا،بل هو اعظم الفتوح،قد رضی المشرکون ان یدفعوکم عن بلادهم بالراع،و یسئلوکم القضیة،و رغبوا الیکم فی الامان و قد رأوا منکم ما کرهوا!: "بد سخنی گفتی،بلکه این بزرگترین پیروزی ما بود که مشرکان راضی شدند بدون بر خورد خشونت آمیز

شما را از سرزمین خود دور کنند،و به شما پیشنهاد صلح دهند،و با آن همه ناراحتی که قبلا دیده اند تمایل به ترک تعرض نشان دادند" ⁽¹⁾.

سپس پیامبر ناراحتیهایی که در بدر و احزاب تحمل کردند به آنها یادآور شد مسلمانان تصدیق کردند که این اعظم فتوح بوده است و آنها از روی ناآگاهی قضاوت کردند ⁽²⁾.

"زهری"که از رجال معروف تابعین است می گوید:"فتحی عظیمتر از صلح حدیبیه صورت نگرفت،چرا که مشرکین با مسلمانان ارتباط یافتند و اسلام در قلوب آنها جایگزین شد و در عرض سه سال گروه عظیمی اسلام آوردند، و جمعیت مسلمانان با آنها فزونی گرفت" ⁽³⁾.

در این احادیث به گوشه هایی از امتیازاتی که به برکت صلح حدیبیه نصیب مسلمانان گردید اشاره شده است.

تنها در حدیثی از امام علی ابن موسی الرضا ع آمده است که:

" إِنّٰا فَتَحْنٰا "بعد از"فتح مکه"نازل گشت ⁽⁴⁾.

ولی از آنجا که صلح حدیبیه مقدمه ای برای فتح مکه در دو سال بعد شد توجیه این حدیث مشکل نخواهد بود.

یا به تعبیر دیگر صلح حدیبیه در کوتاه مدت سبب فتح خیبر(در سال هفتم هجرت)و فراتر از آن سبب فتح مکه،و نیز پیروزی اسلام در تمام صحنه جهان از نظر نفوذ در قلوب مردم بود.

و به این ترتیب می توان میان تفسیرهای چهارگانه را جمع کرد با این قید که محور اصلی را صلح حدیبیه تشکیل می دهد.

[سوره الفتح (48): آیات 2 تا 3]

اشاره

لِیَغْفِرَ لَکَ اَللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مٰا تَأَخَّرَ وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ یَهْدِیَکَ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً (2) وَ یَنْصُرَکَ اَللّٰهُ نَصْراً عَزِیزاً (3)

ترجمه:

2-غرض این بود که خداوند گناهان گذشته و آینده ای را که به تو نسبت می دادند ببخشد و نعمتش را بر تو تمام کند،و به راه راست هدایتت فرماید.

3-و پیروزی شکست ناپذیری نصیب تو کند.

تفسیر:

نتائج بزرگ فتح المبین

در این دو آیه قسمتی از نتائج پر برکت"فتح مبین"(صلح حدیبیه)که در آیه قبل آمده است تشریح شده،می فرماید:"هدف این بود که خداوند گناهان قبل و بعد تو را بیامرزد،و نعمتش را بر تو تمام کند و تو را به راه راست هدایت فرماید"( لِیَغْفِرَ لَکَ اللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مٰا تَأَخَّرَ وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ یَهْدِیَکَ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً ).

*** "و تو را به پیروزی شکست ناپذیری برساند"( وَ یَنْصُرَکَ اللّٰهُ نَصْراً عَزِیزاً ).

و به این ترتیب خداوند چهار موهبت عظیم در سایه این فتح مبین نصیب پیامبرش کرد:مغفرت،تکمیل نعمت،هدایت،و نصرت.

نکته ها:

اشاره

1-پاسخ به چند سؤال مهم

در اینجا سؤالات زیادی مطرح شده و مفسران از قدیمترین ایام تا کنون به پاسخ این سؤالات پرداخته اند.

مخصوصا سه سؤال زیر در باره نخستین موهبت الهی یعنی موهبت"مغفرت گناهان گذشته و آینده"مطرح است.

1-با اینکه پیامبر به حکم مقام عصمت از هر گناهی پاک است منظور از این جمله چیست؟ 2-به فرض که از این ایراد صرف نظر کنیم چه ارتباطی میان"فتح حدیبیه"و"آمرزش گناهان"مطرح است.

3-اگر منظور از جمله" مٰا تَأَخَّرَ "گناهان آینده است،چگونه ممکن است گناهی که صورت نگرفته مورد عفو قرار گیرد؟آیا این اجازه ارتکاب گناه در آینده نیست؟ و هر یک از مفسران به نحوی به حل این اشکالات پرداخته اند،اما برای پی بردن به جامعترین پاسخ و تفسیر دقیق این آیات ذکر مقدمه ای لازم به نظر می رسد و آن اینکه:

مهم این است که ما رابطه"فتح حدیبیه"را با مساله"آمرزش گناه" پیدا کنیم که کلید اصلی پاسخ به سؤالات سه گانه فوق در آن نهفته است.

با دقت در حوادث و رویدادهای تاریخی به این نتیجه می رسیم:هنگامی که مکتبی راستین ظاهر می شود و قد بر می افرازد،وفاداران به سنن خرافی که موجودیت خود را در خطر می بینند هر گونه تهمت و نسبت ناروا به آن می بندند، شایعه ها می سازند،و دروغها می پردازند،گناهان مختلف برای او می شمرند

و در انتظارند ببینند سرانجام کارش به کجا می رسد؟.

اگر این مکتب در مسیر پیشرفت خود مواجه با شکست شود،دستاویزی محکم برای اثبات نسبتهای ناروا بدست مخالفان می افتد،و فریاد می کشند نگفتیم چنین است،نگفتیم چنان است؟ اما هنگامی که به پیروزی نائل گردد و برنامه های خود را از بوته آزمایش موفق بیرون آورد،تمام نسبتهای ناروا نقش بر آب می شود،و تمام"نگفتیم ها" به افسوس و ندامت مبدل می گردد و جای خود را به"ندانستیم ها"می دهد!.

مخصوصا در مورد پیامبر اسلام ص این نسبتهای ناروا و گناهان پنداری بسیار فراوان بود،او را جنگ طلب،آتش افروز،بی اعتنا به سنتهای راستین، غیر قابل تفاهم،و مانند آن می شمردند.

صلح حدیبیه به خوبی نشان داد که آئین او بر خلاف آنچه دشمنان می پندارند یک آئین پیشرو و الهی است،و آیات قرآنش ضامن تربیت نفوس انسانها و پایانگر ظلم و ستم و جنگ و خونریزی است.

او به خانه خدا احترام می گذارد،هرگز بی دلیل به قوم و جمعیتی حمله نمی کند،او اهل منطق و حساب است،پیروانش به او عشق می ورزند،او به راستی همه انسانها را به سوی محبوبشان اللّٰه دعوت می کند،و اگر دشمنانش جنگ را بر او تحمیل نکنند او طالب صلح و آرامش است.

به این ترتیب فتح حدیبیه تمام گناهانی که قبل از هجرت،و بعد از هجرت، یا تمام گناهانی که قبل از این ماجرا و حتی در آینده ممکن بود به او نسبت دهند همه را شست،و چون خداوند این پیروزی را نصیب پیامبر ص نمود می توان گفت خداوند همه آنها را شستشو کرد.

نتیجه اینکه این گناهان،گناهان واقعی نبود،بلکه گناهانی بود پنداری و در افکار مردم و در باور آنها،چنان که در آیه 14 سوره شعراء داستان موسی ع

می خوانیم که موسی به پیشگاه خدا عرضه داشت: وَ لَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ :"فرعونیان بر من گناهی دارند که می ترسم به جرم آن گناه مرا بکشند" در حالی که گناه او چیزی جز یاری فرد مظلومی از بنی اسرائیل و کوبیدن ستمگری از فرعونیان نبود.

بدیهی است این نه تنها گناه نبود بلکه حمایت از مظلوم،بود ولی از دریچه چشم فرعونیان گناه محسوب می شد.

به تعبیر دیگر"ذنب"در لغت به معنی آثار شوم و تبعات کاری است،ظهور اسلام در آغاز،زندگی مشرکان را به هم ریخت،ولی پیروزیهای بعد سبب شد که آن تبعات به دست فراموشی سپرده شود.

هر گاه خانه کهنه و فرسوده ای را که سر پناه فعلی ما است،و به آن دلبستگی داریم خراب کنند ممکن است این کار را تخطئه کنیم،ولی بعد از آنکه ساختمانی محکم و مجهز بجای آن ساخته شد،و تمام ناراحتیها بر طرف گشت،قضاوت ما به کلی دگرگون می شود.

مشرکان مکه،چه قبل از هجرت و چه بعد از آن،ذهنیات نادرستی در باره اسلام و شخص پیامبر ص داشتند که پیروزیهای بعد بر همه آنها خط بطلان کشید.

آری اگر رابطه آمرزش این گناهان را با مساله فتح حدیبیه در نظر بگیریم مطلب کاملا روشن است،رابطه ای که از"لام"" لِیَغْفِرَ لَکَ اللّٰهُ "استفاده می شود و کلید رمز برای گشودن معنی آیه است.

اما آنها که به این نکته توجه نکرده اند در اینجا مقام عصمت پیامبر ص را زیر سؤال برده اند و برای او(نعوذ باللّٰه)گناهانی قائل شده اند که خدا در پرتو فتح حدیبیه آنها را بخشیده است،یا آیه را بر خلاف ظاهر معنی کرده اند.

از جمله گفته اند:مراد گناهان است! و بعضی گفته اند:منظور گناهانی است که مردم در باره پیامبر ص مرتکب شده بودند مانند اذیت و آزارها،که با فتح حدیبیه از میان رفت! (در این صورت ذنب اضافه به مفعول شده نه فاعل)!.

و یا آن را به معنی"ترک اولی"گرفته اند.

و یا به معنی گناهان فرضی تفسیر کرده اند که اگر فرضا گناهی در آینده یا گذشته مرتکب می شدی ما آنها را می بخشیدیم.

اما روشن است که همه اینها تکلفاتی است بدون دلیل، چه اینکه اگر ما عصمت انبیاء را مخدوش کنیم فلسفه وجودی آنها از میان می رود،زیرا پیامبر ص باید در همه چیز سرمشق باشد،چگونه یک فرد گنهکار می تواند این نقش را ایفا کند.

به علاوه او خود نیاز به رهبر و راهنمای دیگری دارد تا هدایتش نماید.

تفسیرهای دیگر نیز بسیار مخالف ظاهر است و اشکال مهم این است که ارتباط آمرزش گناه را از مساله صلح حدیبیه قطع می کند.

بهترین تفسیر همان است که در بالا اشاره شد که هر سه سؤال را یک جا پاسخ می گوید،و ارتباط جمله های آیه را مشخص می سازد.

اینها همه در باره نخستین موهبت از مواهب چهارگانه ای است که خداوند در پرتو صلح"صلح حدیبیه"به پیامبرش داد.

اما"اتمام نعمت پروردگار"و"هدایت به جاده صاف و مستقیم"و"نصرت شکست ناپذیر الهی"بعد از پیروزی حدیبیه چیزی نیست که بر کسی مکتوم بماند،اسلام به سرعت گسترش یافت،قلوب آماده را تسخیر کرد،عظمت تعلیمات آن بر همگان آشکار شد،سمپاشیها را خنثی نمود،نعمت خداوندی را کامل کرد، و براهی مستقیم به سوی پیروزیهای عظیم هموار ساخت به طوری که در ماجرای

فتح مکه لشکر اسلام بدون هیچگونه مقاومت مهمترین دژ دشمن را گشود.

2-منظور از" مٰا تَقَدَّمَ "و" مٰا تَأَخَّرَ "چیست؟

در آیه مورد بحث خواندیم که خداوند می فرماید:در سایه این فتح مبین گناهان متقدم و متاخر تو را بخشیده،در اینکه منظور از"متقدم"و"متاخر" چیست؟بین مفسران گفتگو است.

بعضی"ما تقدم"را اشاره به عصیان و ترک اولی آدم و حوا دانسته اند و"ما تاخر"را اشاره به گناهان امت.

بعضی دیگر"ما تقدم"را به مسائل مربوط به قبل از نبوت و"ما تاخر" را مربوط به بعد از نبوت می دانند.

بعضی دیگر"ما تقدم"را به آنچه قبل از"صلح حدیبیه"بوده،و"ما تاخر" را به آنچه بعد از صلح حدیبیه رخ داده است مربوط دانسته اند.

اما با توجه به تفسیری که در باره اصل معنی آیه،و مخصوصا رابطه این آمرزش،با مساله فتح حدیبیه بیان کردیم روشن می شود که مراد تمام نسبتهای ناروا و گناهانی است که به زعم خود در"گذشته"و"آینده"به پیغمبر اکرم نسبت می دادند،و اگر این پیروزی بزرگ نصیب نشده بود تمام این گناهان را قطعی می پنداشتند،ولی با حصول این پیروزی هم نسبتهای ناروای گذشته برچیده شد،و هم آنچه ممکن بود در آینده نسبت دهند.

شاهد دیگر این تفسیر حدیثی است که از امام علی ابن موسی الرضا ع آمده است که مامون هنگامی که از این آیه سؤال کرد امام در پاسخ فرمود:

"هیچ کس نزد مشرکان مکه گناهش سنگینتر از رسول اللّٰه ص نبود،زیرا آنها 330 بت می پرستیدند،هنگامی که پیامبر ص آنها را به توحید دعوت کرد بسیار بر آنها گران آمد و گفتند:آیا او همه خدایان ما را تبدیل به یک

خدا کرده؟چیز عجیبی است...ما هرگز چنین چیزی را از پدران خود نشنیده ایم این فقط یک دروغ بزرگ است.

اما هنگامی که خداوند مکه را برای پیامبرش(بعد از صلح حدیبیه)گشود خداوند فرمود ای محمد ص ما فتح مبینی را برای تو فراهم کردیم تا گناهان گذشته و آینده ای که نزد مشرکان عرب بخاطر دعوت به توحید داشته و داری ببخشد،زیرا بعضی از مشرکان مکه تا آن روز ایمان آورده و بعضیها از مکه بیرون رفتند و ایمان نیاوردند،ولی قادر بر انکار توحید نبودند،و لذا گناه پیامبر در نظر آنها نیز بخاطر پیروزی بخشوده شد.هنگامی که مامون این سخن را شنید عرض کرد بارک اللّٰه ای ابو الحسن(نور الثقلین جلد 5 صفحه 56).

[سوره الفتح (48): آیه 4]

اشاره

هُوَ اَلَّذِی أَنْزَلَ اَلسَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ اَلْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ وَ لِلّٰهِ جُنُودُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً (4)

ترجمه:

4-او کسی است که سکینه و آرامش را در دلهای مؤمنان نازل کرد تا ایمانی بر ایمانشان افزوده شود،لشکر آسمانها و زمین از آن خدا است،و خداوند دانا و حکیم است.

تفسیر:

اشاره

نزول سکینه بر دلهای مؤمنان

آنچه در آیات گذشته خواندیم مواهب بزرگی بود که خدا در پرتو فتح مبین(صلح حدیبیه)نصیب پیامبر ص کرد،اما در آیه مورد بحث از موهبت عظیمی که بر همه مؤمنان مرحمت فرموده بحث می کند،می فرماید:"او کسی است که سکینه و آرامش را بر دلهای مؤمنان نازل کرد تا ایمانی بر ایمانشان بیفزاید"( هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ ).

چرا سکینه و آرامش بر دل آنها فرود نیاید"در حالی که لشکریان آسمانها و زمین از آن خدا است،و خداوند دانا و حکیم است" (وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ

وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

).

این سکینه چه بود؟

باز لازم است در اینجا به داستان"صلح حدیبیه"بر گردیم و خود را در فضای"حدیبیه"و در جوی که بعد از صلح پیدا شد تصور کنیم،تا به عمق مفهوم آیه آشنا گردیم.

پیامبر ص خوابی دیده بود-رویایی الهی و رحمانی-که با یارانش وارد مسجد الحرام می شوند،و به دنبال آن به عزم زیارت خانه خدا حرکت کرد، غالب اصحاب فکر می کردند تعبیر این خواب و رؤیای صالحه در همین سفر واقع می شود،در حالی که مقدر چیز دیگری بود این از یک سو.

از سوی دیگر مسلمانان محرم شده بودند و حیوانات قربانی با خود آورده بودند،اما بر خلاف انتظارشان توفیق زیارت خانه خدا نصیب آنها نشد و پیامبر ص دستور داد در همان حدیبیه شتران قربانی را نحر کنند،و از احرام بیرون آیند،کاری که برای آنها بسیار سخت و باورناکردنی بود،چرا که آداب و سنن آنها و نیز دستورات اسلام ایجاب می کرد تا مناسک عمره را انجام ندهند از احرام بیرون نیایند.

از سوی سوم در مواد صلحنامه حدیبیه مطالبی که پذیرش آن بسیار سنگین می نمود،از جمله اینکه اگر کسی از قریش مسلمان شود و به مدینه پناه آورد مسلمانان او را به خانواده اش تحویل دهند،اما عکس آن لازم نیست! از سوی چهارم به هنگام تنظیم صلحنامه قریش حاضر نشدند کلمه "رسول اللّٰه"کنار نام محمد ص باشد،و"سهیل"نماینده قریش با اصرار آن را حذف کرد،و حتی با نوشتن "بسم اللّٰه الرحمن الرحیم" نیز موافقت نکرد،و اصرار داشت به جای آن"بسمک اللهم"نوشته شود که با سنت اهل مکه سازگار بود

واضح است این امور هر کدام به تنهایی مطلب ناگواری بود تا چه رسد به مجموع آنها،و به همین جهت تزلزلی در قلوب افراد ضعیف الایمان افتاد،حتی وقتی سوره فتح نازل شد بعضی با تعجب پرسیدند:چه فتحی؟! اینجا است که باید لطف الهی شامل حال مسلمانان شود و سکینه و آرامش را به دلهای آنها باز گرداند،نه تنها ضعف و فتوری در آنان راه نیابد،بلکه به مصداق" لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ "بر قدرت ایمان آنها افزوده شود، آیه فوق در چنین شرایطی نازل گردید.

***"سکینه"در اصل از ماده سکون به معنی آرامش و اطمینان خاطری است که هر گونه شک و تردید و وحشت را از انسان زائل می کند و او را در طوفان حوادث ثابت قدم می دارد.

این آرامش ممکن است جنبه عقیدتی داشته باشد،و تزلزل اعتقاد را بر طرف سازد،یا جنبه عملی،به گونه ای که ثبات قدم و مقاومت و شکیبایی به انسان بخشد،و البته به تناسب بحثهایی که گذشت و تعبیرات خود آیه در اینجا بیشتر ناظر به معنی اول است،در حالی که در آیه 248 سوره بقره در داستان"طالوت" و"جالوت"بیشتر روی جنبه های عملی تکیه دارد.

جمعی از مفسران برای"سکینه"معانی دیگری ذکر کرده اند که در نهایت بازگشت به همین تفسیر می کند.

جالب اینکه در بعضی از روایات"سکینه"به"ایمان"تفسیر شده ⁽¹⁾و در بعضی دیگر به نسیم بهشتی که در شکل انسانی ظاهر می شود و به مؤمنان آرامش می بخشد ⁽²⁾.

اینها نیز تاییدی است بر آنچه گفته شده،چرا که"سکینه"زائیده

ایمان است و همچون نسیم بهشتی آرامبخش.

این نکته نیز قابل توجه است که در مورد"سکینه"تعبیر به"انزال" شده است،و چنان که می دانیم این تعبیر در قرآن مجید گاهی به معنی ایجاد و خلقت و بخشش نعمت آمده،و چون از یک مقام عالی به مقام پائین است این تعبیر در آن بکار رفته است.

نکته ها:

اشاره

1-آرامش بی نظیر!

اگر ایمان هیچ ثمری جز همین مساله آرامش نداشت کافی بود که انسان با تمام وجود از آن استقبال کند،تا چه رسد به ثمرات و برکات دیگر.

بررسی حال مؤمنان،و افراد بی ایمان،روشنگر این حقیقت است که گروه دوم در یک حال اضطراب و نگرانی دائم به سر می برند،در حالی که گروه اول از اطمینان خاطر بی نظیر بهره مندند،و در سایه آن:

هرگز از کسی جز خدا نمی ترسند: وَ لاٰ یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللّٰهَ (احزاب -39).

هرگز ملامتها و سرزنش این و آن در اراده آهنینشان اثر نمی گذارد وَ لاٰ یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ (مائده-54).

هرگز به خاطر آنچه از دست داده اند غمگین نمی شوند،و به آنچه دارند دلبستگی شدید ندارند،و این دو اصل سبب می شود که آرامش روحی آنها به خاطر گذشته و آینده متزلزل نشود لِکَیْلاٰ تَأْسَوْا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ تَفْرَحُوا بِمٰا آتٰاکُمْ (حدید-23).

و بالآخره هرگز در برابر حوادث سخت سست نمی شوند،و اندوهی به خود راه نمی دهند،و همواره خود را برتر از دشمن می بینند: وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا

وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ (آل عمران-139).

مؤمن در میدان حوادث خود را تنها نمی بیند،دست لطف و حمایت خدا را دائما بر سر خویش احساس می کند،و یاری فرشتگان را در وجود خویش لمس می کند.

در حالی که اضطراب حاکم بر افراد بی ایمان از خلال گفتار و رفتارشان مخصوصا به هنگام وزش طوفانهای حوادث کاملا محسوس است.

2-سلسله مراتب ایمان

ایمان چه به معنی علم و آگاهی و معرفت باشد،و چه به معنی روح تسلیم و پذیرش در برابر حق،دارای درجات و سلسله مراتبی است،چرا که علم، درجات دارد،و پذیرش و تسلیم نیز دارای مراتب مختلفی است،و حتی عشق و شور و محبت توأم با ایمان نیز متفاوت است.

آیه مورد بحث که می گوید:" لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ "نیز تاکیدی بر این حقیقت است،و به همین دلیل یک فرد مؤمن هرگز نباید در یک مرحله از ایمان متوقف گردد،او دائما به سوی درجات بالاتر از طریق خودسازی و علم و عمل گام بر می دارد.

در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:

ان الایمان عشر درجات بمنزلة السلم یصعد منه مرقاة بعد مرقاة!: "ایمان ده درجه دارد همچون نردبان که پله پله از آن بالا می روند" ⁽¹⁾!.

و در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است:"خداوند ایمان را بر هفت سهم تقسیم کرده:نیکی،و صدق،و یقین،و رضا،و وفا،و علم،و حلم،سپس آن را در میان مردم توزیع نموده،کسی که تمام این هفت سهم را دارد مؤمن کامل و متعهد است و برای بعضی از مردم یک سهم،دو سهم،و بعضی سه سهم قرار

داده،تا به هفت سهم می رسد".

سپس امام ع افزود:"آنچه را وظیفه صاحب دو سهم است بر دوش صاحب یک سهم حمل نکنید،و آنچه مربوط به صاحب سه سهم است بر دوش صاحب دو سهم ننهید مبادا بارشان سنگین شود و به زحمت افتند" ⁽¹⁾! و از اینجا روشن می شود آنچه از بعضی نقل کرده اند که ایمان کم و زیاد ندارد،بسیار بی اساس است،زیرا نه با واقعیتهای علمی می سازد و نه با روایات اسلامی.

3-دو وسیله مهم آرامش

در ذیل آیه مورد بحث دو جمله خواندیم که هر کدام بیانگر یکی از عوامل "سکینه"و آرامش مؤمنان است:نخست جمله"و للّٰه جنود السماوات و الارض":

(لشکریان آسمانها و زمین از آن خدا و تحت فرمان اویند)سپس جمله " وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً "(خداوند علیم و حکیم است).

اولی به انسان می گوید اگر با خدا باشی تمام قوای زمین و آسمان با تو است،و دومی به او می گوید:خداوند هم نیازها و مشکلات و گرفتاریهای تو را می داند و هم از تلاشها و کوششها و اطاعت و بندگی تو با خبر است.

و با ایمان به این دو اصل چگونه ممکن است آرامش خاطر بر وجود انسان حاکم نگردد؟.

[سوره الفتح (48): آیات 5 تا 7]

اشاره

لِیُدْخِلَ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ یُکَفِّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عِنْدَ اَللّٰهِ فَوْزاً عَظِیماً (5) وَ یُعَذِّبَ اَلْمُنٰافِقِینَ وَ اَلْمُنٰافِقٰاتِ وَ اَلْمُشْرِکِینَ وَ اَلْمُشْرِکٰاتِ اَلظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ اَلسَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ اَلسَّوْءِ وَ غَضِبَ اَللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً (6) وَ لِلّٰهِ جُنُودُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً (7)

ترجمه:

5-هدف(دیگر از این فتح مبین)آن بود که مردان و زنان با ایمان را در باغهایی(از بهشت) وارد کند که نهرها از زیر درختانش جاری است،و گناهان آنها را ببخشد، و این نزد خدا پیروزی بزرگی است.

6-و نیز مردان و زنان منافق و مردان و زنان مشرک را که به خدا گمان بد می برند مجازات کند،حوادث سویی(که برای مؤمنان انتظار می کشند)تنها بر خودشان نازل می شود،خداوند آنها را غضب کرده،و آنها را از رحمت خود دور ساخته، و جهنم را برای آنها آماده کرده،و چه بد سرانجامی است.

7-لشکریان آسمانها و زمین تنها از آن خدا است،و خداوند شکست ناپذیر و حکیم است.

تفسیر:

نتیجه دیگر فتح المبین

جمعی از مفسران شیعه و اهل سنت نقل کرده اند هنگامی که بشارت"فتح مبین"و"اتمام نعمت"و"هدایت"و"نصرت"به پیغمبر اسلام ص در آیات نخستین این سوره داده شد بعضی از مسلمانان که از حوادث"حدیبیه"دلتنگ و نگران بودند عرض کردند:هنیئا لک یا رسول اللّٰه!لقد بین اللّٰه لک ما ذا یفعل بک، فما ذا یفعل بنا؟فنزلت:" لِیُدْخِلَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ ...":

"گوارا باد بر تو این همه مواهب الهی ای رسول خدا!خداوند آنچه را به تو داده و می دهد بیان کرده،بما چه خواهد داد؟در اینجا نخستین آیه مورد بحث نازل شد و به مؤمنان بشارت داد که برای آنها نیز پاداشهای بزرگی فراهم شده ⁽¹⁾.

به هر حال،این آیات هم چنان در ارتباط با صلح"حدیبیه"و بازتابهای مختلف آن در افکار مردم،و نتائج پر بار آن سخن می گوید،و سرنوشت هر گروه را در این بوته آزمایش بزرگ مشخص می سازد.

نخست می فرماید:"هدف دیگر از این فتح عظیم آن بود که مردان و زنان با ایمان را در باغهایی از بهشت وارد کند که نهرها از زیر درختانش جاری است" ( لِیُدْخِلَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ).

"جاودانه در آن می مانند"،و این نعمت بزرگ هرگز از آنان سلب نمی شود (خٰالِدِینَ فِیهٰا) .

علاوه بر این هدف این بوده"سیئات اعمال آنها را بپوشاند"و مورد عفوشان قرار دهد( وَ یُکَفِّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ ).

"و این نزد خدا پیروزی بزرگی است"!( وَ کٰانَ ذٰلِکَ عِنْدَ اللّٰهِ فَوْزاً عَظِیماً)

⁽¹⁾ .

به این ترتیب خداوند در برابر آن چهار موهبتی که به پیامبرش در فتح المبین داد،دو موهبت عظیم نیز به مؤمنان ارزانی داشت:بهشت جاویدان با تمام نعمتهایش،و عفو و گذشت از لغزشهای آنها،علاوه بر سکینه و آرامش روحی که در این دنیا به آنها بخشید،و مجموعه این سه نعمت فوز عظیم و پیروزی بزرگی است برای کسانی که از این بوته امتحان سالم بیرون آمدند.

کلمه"فوز"که در قرآن مجید معمولا با توصیف"عظیم"ذکر شده، و گاهی نیز همراه با"مبین"و"کبیر"آمده،بنا به گفته"راغب"در"مفردات" به معنی پیروزی و نیل به خیرات توأم با سلامت است،و این در صورتی است که نجات آخرت در آن باشد هر چند با از دست دادن مواهب مادی دنیا همراه گردد.

طبق روایات معروفی امیر مؤمنان علی ع آن گاه که فرق مبارکش در محراب عبادت با شمشیر جنایتکار روزگار"عبد الرحمن بن ملجم"شکافته شد صدا زد

فزت و رب الکعبه: "سوگند به خدای کعبه پیروز شدم"(و سعادت نامه من با خون سرم امضا شد!).

آری گاهی امتحانات پروردگار آن چنان سخت و طاقت فرسا است که ایمانهای سست را از بیخ و بن بر می کند،و قلبها را واژگون می کند،تنها مؤمنان راستین که از نعمت سکینه و آرامش بهره مندند مقاومت می کنند،و از پیامدهای

آن در قیامت نیز بهره مند خواهند بود و این راستی فوز عظیمی است.

*** ولی در برابر این گروه،گروهی منافقان و مشرکان بی ایمان بودند که در آیه بعد سرنوشتشان این گونه ترسیم شده:"هدف دیگر این است که خداوند مردان و زنان منافق،و مردان و زنان مشرک را مجازات کند( وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ ).

"همانها که به خدا گمان بد می برند"( اَلظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ ).

آری منافقان به هنگام حرکت پیامبر ص و مؤمنان از مدینه گمان داشتند که این گروه هرگز سالم به مدینه باز نخواهند گشت،چنان که در آیه 12 همین سوره می خوانیم:" بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلیٰ أَهْلِیهِمْ أَبَداً ".

و مشرکان نیز گمان داشتند که محمد ص با این جمع کم،و نداشتن اسلحه کافی،سالم به مدینه باز نخواهد گشت،و ستاره اسلام به زودی افول می کند.

سپس به توضیح این عذاب و مجازات پرداخته و تحت چهار عنوان آن را شرح می دهد:

می گوید:"حوادث و پیش آمدهای سوء تنها بر این گروه نازل می شود" ( عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ ) ⁽¹⁾.

"دائرة"در لغت به معنی حوادث و رویدادهایی است که برای انسان پیش می آید،اعم از خوب و بد،ولی در اینجا با ذکر کلمه"سوء"منظور حوادث نامطلوب است.

دیگر این که"خداوند آنها را غضب کرده"( وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ ).

و نیز"خداوند آنها را از رحمت خود دور ساخته"( وَ لَعَنَهُمْ ).

و بالآخره"جهنم را برای آنها از هم اکنون فراهم ساخته،و چه بد سرانجامی است"( وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً ) ⁽¹⁾.

جالب توجه این که در صحنه"حدیبیه"غالبا مردان مسلمان بودند، و در نقطه مقابل نیز مردان منافق و مشرک،ولی در آیات فوق قرآن زنان و مردان را در آن فوز عظیم،و این عذاب الیم،مشترک شمرده،این بخاطر آن است که مردان با ایمان که در میدان نبرد حاضر می شوند بدون پشتیبانی زنان با ایمان، و مردان منافق بدون همکاری زنان منافق،به اهداف خود نائل نمی شوند.

اصولا اسلام دین مردان نیست که شخصیت زنان را نادیده بگیرد،و لذا در هر مورد که عدم ذکر نام زنان مفهوم انحصاری به کلام می دهد آنها را صریحا مطرح می کند،تا معلوم شود اسلام متعلق به همه انسانها است.

*** در آخرین آیه مورد بحث بار دیگر به عظمت قدرت خداوند اشاره کرده، می گوید:"جنود و لشکریان آسمان و زمین از آن خدا است و خداوند عزیز و حکیم است" (وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً ).

این سخن یک بار در ذیل مقامات و مواهب اهل ایمان آمد،و یک بار هم در اینجا در ذیل مجازات منافقان و مشرکان،تا روشن شود خداوندی که تمام جنود آسمان و زمین تحت فرمانش قرار دارند هم قدرت بر آن دارد هم توانایی بر این،هر گاه دریای رحمتش موج زند شایستگان را هر جا باشند شامل می شود، و هر گاه آتش قهر و غضبش زبانه کشد مجرمی را قدرت فرار از آن نیست.

قابل توجه اینکه به هنگام ذکر مؤمنان،خداوند توصیف به"علم و حکمت" شده که مناسب مقام رحمت است،ولی در مورد منافق و مشرکان توصیف به"قدرت

و حکمت"که مناسب مقام عذاب است.

منظور از"جنود آسمان و زمین"چیست؟.

این واژه معنی وسیعی دارد که هم لشکریان فرشتگان الهی را شامل می شود و هم لشکریانی همچون صاعقه،زلزله ها،طوفانها،سیلابها و امواج و نیروهای نامرئی دیگری که ما از آن آگاهی نداریم،چرا که همه جنود الهی هستند و سر بر فرمان او دارند.

نکته:

چه کسانی به خدا سوء ظن دارند؟

"سوء ظن"گاهی نسبت به خویشتن است،گاهی نسبت به دیگران،و گاه نسبت به خدا،همانطور که"حسن ظن"نیز تقسیم سه گانه ای دارد.

اما سوء ظن نسبت به خویشتن در صورتی که به حد افراط نرسد نردبان تکامل است،و سبب می شود که انسان نسبت به اعمال خود سختگیر و مو شکاف باشد،و جلوی عجب و غرور ناشی از اعمال نیک را می گیرد.

به همین دلیل علی ع در خطبه معروف"همام"در توصیف پرهیزکاران می فرماید:

فهم لانفسهم متهمون،و من اعمالهم مشفقون،اذا زکی احد منهم خاف مما یقال له،فیقول:انا اعلم بنفسی من غیری،و ربی اعلم بی منی بنفسی،اللهم لا تؤاخذنی بما یقولون،و اجعلنی افضل مما یظنون، و اغفر لی ما لا یعلمون:

"آنها خویشتن را متهم می کنند،و از اعمال خود بیمناکند،هر گاه یکی از آنها ستوده شود از آنچه در باره او گفته شده ترسان می گردد،و می گوید:من از دیگران نسبت به خویشتن آگاهترم،و پروردگارم نسبت به اعمالم از من آگاهتر است!خداوندا!به آنچه آنها می گویند مرا مؤاخذه مکن،و مرا از آنچه آنها

فکر می کنند برتر قرار ده،و آنچه را آنها نمی دانند بر من ببخش"! اما اگر این سوء ظن در مورد مردم باشد ممنوع است،مگر در مواقعی که فساد بر جامعه غلبه کند که در آنجا خوش باوری درست نیست.(شرح این مطلب به خواست خدا در ذیل آیه 12 سوره حجرات خواهد آمد).

و اما"سوء ظن"نسبت به خداوند یعنی نسبت به وعده های او،نسبت به رحمت و کرم بی پایان او،بسیار زشت و زننده است،و نشانه ضعف ایمان و گاه نشانه عدم ایمان است.

قرآن کرارا از سوء ظن افراد بی ایمان،و یا ضعیف الایمان،مخصوصا به هنگام بروز حوادث سخت اجتماعی و طوفانهای آزمایش یاد می کند،که چگونه مؤمنان در این مواقع با حسن ظن تمام،و اطمینان به لطف پروردگار ثابت قدم می مانند اما افراد ضعیف و ناتوان زبان به شکایت می گشایند،همانطور که در داستان فتح"حدیبیه"نیز منافقان و همفکران آنها گمان بد بردند و گفتند:محمد ص و یارانش به این سفر می روند و باز نمی گردند،گویی وعده های الهی را به فراموشی سپردند،و یا نسبت به آن بد بین بودند.

مخصوصا نمونه روشنی از آن در میدان جنگ احزاب هنگامی که مسلمانان سخت تحت فشار قرار گرفتند ظاهر شد،و خداوند گمانهای سوء گروهی را سخت نکوهش کرد: إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا هُنٰالِکَ ابْتُلِیَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزٰالاً شَدِیداً :"بخاطر بیاورید زمانی را که آنها(لشکر احزاب) از سمت بالا و پائین شهر شما وارد شدند(و مدینه را محاصره کردند)و زمانی را که چشمها از شدت وحشت خیره شده،و جانها به لب رسیده بود،و گمانهای بدی به خدا میبردید،در آنجا مؤمنان آزمایش شدند و تکان سختی خوردند"(احزاب آیه 10-11).

حتی در آیه 154 آل عمران اینگونه گمانها را"ظن الجاهلیة"(گمانهای دوران جاهلیت)خوانده است.

به هر حال مساله حسن ظن به خدا،و وعده رحمت و کرم و لطف و عنایت او از نشانه های مهم ایمان و از وسائل مؤثر نجات و سعادت است.

تا آنجا که در حدیثی از رسول خدا ص آمده است:

لیس من عبد یظن باللّٰه خیرا الا کان عند ظنه به!: هیچ بنده ای گمان نیک به خدا نمی برد مگر اینکه خداوند طبق گمانش با او رفتار می کند" ⁽¹⁾!.

و در حدیث دیگری از امام علی ابن موسی الرضا(ع)آمده است:

احسن باللّٰه الظن،فان اللّٰه عز و جل یقول انا عند ظن عبدی المؤمن بی،ان خیر فخیر و ان شر فشر: "گمان خود را به خداوند خوب کن،چرا که خداوند عز و جل می فرماید:من نزد حسن ظن بنده مؤمنم هستم هر گاه گمان نیکی نسبت به من داشته باشد،به نیکی با او رفتار می کنم و اگر بد باشد به بدی"! ⁽²⁾.

و بالآخره در حدیث دیگری از پیامبر آمده است:

ان حسن الظن باللّٰه عز و جل ثمن الجنة: "حسن ظن به خدا بهای بهشت است" ⁽³⁾.

چه بهایی از این سهلتر؟و چه متاعی از آن پرارزشتر؟.

[سوره الفتح (48): آیات 8 تا 10]

اشاره

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً (8) لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ وَ تُسَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً (9) إِنَّ اَلَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اَللّٰهَ یَدُ اَللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اَللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً (10)

ترجمه:

8-ما تو را به عنوان گواه و بشارت دهنده و بیم دهنده فرستادیم.

9-تا به خدا و رسولش ایمان بیاورید و از او دفاع کنید،او را بزرگ دارید و خدا را صبح و شام تسبیح کنید.

10-آنها که با تو بیعت می کنند در حقیقت فقط با خدا بیعت می نمایند،و دست خدا بالای دست آنهاست،هر کس پیمان شکنی کند به زیان خود پیمان شکسته است و آن کس که نسبت به عهدی که با خدا بسته وفا کند به زودی پاداش عظیمی به او خواهد داد.

تفسیر:

تحکیم موقعیت پیامبر(ص)و وظائف مردم در برابر او

گفتیم صلح حدیبیه از سوی بعضی از ناآگاهان شدیدا مورد انتقاد قرار گرفت،و حتی تعبیراتی که خالی از بی حرمتی نسبت به پیامبر ص نبود در برابر

حضرت کردند،مجموع این حوادث ایجاب می کرد که موقعیت یا عظمت پیامبر ص بار دیگر مورد تاکید قرار گیرد.

لذا در نخستین آیه مورد بحث پیامبر ص را مخاطب قرار داده می گوید:

"ما تو را گواه و بشارت دهنده،و بیم دهنده فرستادیم"( إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً ).

این سه توصیف بزرگ و سه مقام برجسته از مهمترین مقامات پیامبر ص است، "گواه بودن"و"بشیر"و"نذیر"بودن،گواه بر تمام امت اسلام بلکه به یک معنی گواه بر همه امتها،چنان که در آیه 41 نساء آمده است: فَکَیْفَ إِذٰا جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنٰا بِکَ عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ شَهِیداً :"چگونه خواهد بود آن روز که برای هر امتی گواهی بر اعمالشان می آوریم،و تو را گواه بر این گواهان"!.

و در آیه 105 سوره توبه می فرماید: وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ :"بگو عمل کنید،خدا و رسول او و مؤمنان(امامان معصوم)اعمال شما را می بینند"!.

اصولا هر انسانی گواهان زیادی دارد.

قبل از هر کس خداوند که عالم الغیب و الشهاده است ناظر بر همه اعمال و نیات ماست.

بعد از او"فرشتگان"مامور ضبط اعمال آدمی هستند چنان که در آیه 21 سوره ق اشاره شده است: وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ .

سپس"اعضای پیکر آدمی"و حتی پوست تن او گواهی می دهند: یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ: "روزی که زبانها و دستها و پاهایشان به آنچه انجام می دادند گواهی می دهند"(نور-24) وَ قٰالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنٰا قٰالُوا أَنْطَقَنَا اللّٰهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْءٍ :

به پوستهای تن خود می گویند چرا بر ضد ما گواهی دادید؟،می گویند خداوندی که هر موجودی را به نطق در آورده،ما را گویا ساخته است تا گواهی دهیم"!(فصلت-21).

"زمین"نیز جزء گواهان است،همانگونه که در سوره زلزال آمده: یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبٰارَهٰا .

طبق بعضی از روایات"زمان"نیز در آن روز در صف گواهان است، در حدیثی از علی ع می خوانیم:

ما من یوم یمر علی بنی آدم الا قال له ذلک الیوم انا یوم جدید و انا علیک شهید،فافعل فی خیرا،و اعمل فی خیرا،اشهد لک به یوم القیامة،فانک لن ترانی بعد هذا ابدا:

"هیچ روزی بر فرزند آدم نمی گذرد مگر اینکه به او می گوید:من روز تازه ای هستم،و در باره تو گواهی می دهم،در من کار نیک کن،و عمل خیر بجا آور،تا روز قیامت به نفع تو گواهی دهم،چرا که بعد از این هرگز مرا نخواهی دید"! ⁽¹⁾⁽²⁾.

بدون شک گواهی خداوند به تنهایی کافی است،ولی تعدد گواهان هم اتمام حجت بیشتری است،و هم اثر تربیتی قویتری در انسانها دارد.

به هر حال قرآن مجید در این آیه سه ماموریت مهم پیامبر ص را که مساله شهادت و انذار است به عنوان سه وصف عمده بیان کرده است،تا مقدمه ای باشد برای وظائفی که در آیه بعد آمده.

در آیه بعد پنج دستور مهم به عنوان نتیجه و هدفی برای اوصاف پیشین پیامبر ص بیان شده که دو دستور در باره اطاعت خداوند و تسبیح و نیایش او است، و سه دستور در باره"اطاعت"و"دفاع"و"تعظیم"مقام پیامبر ص است، می فرماید:"هدف این است که ایمان به خداوند و رسولش بیاورید،و از او در برابر دشمنان دفاع نمائید،او را بزرگ دارید،و خدا را صبح و شام تسبیح و تقدیس کنید"( لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ وَ تُسَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً ).

"تعزروه"از ماده"تعزیر"در اصل به معنی"منع"است،سپس به هر گونه دفاع و نصرت و یاری کردن در مقابل دشمنان اطلاق شده است،به بعضی از مجازاتهایی که مانع از گناه می شود نیز"تعزیر"می گویند.

توقروه از ماده"توقیر"از ریشه"وقر"به معنی سنگینی است، بنا بر این"توقیر"در اینجا به معنی تعظیم و بزرگداشت است.

مطابق این تفسیر ضمیرهایی که در"تعزروه"و"توقروه"آمده،به شخص پیامبر ص باز می گردد،و هدف از آن دفاع از او در مقابل دشمن، و تعظیم و بزرگداشت او است(این تفسیر را"شیخ طوسی"در"تبیان" و"طبرسی"در"مجمع البیان"و بعضی دیگر برگزیده اند).

اما جمعی از مفسران ⁽¹⁾معتقدند که تمام ضمیرهای آیه به خداوند باز می گردد،و منظور از"تعزیر"و"توقیر"در اینجا یاری دین خدا،و بزرگداشت او و آئین او است دلیل آنها در انتخاب این تفسیر هماهنگ شدن تمام ضمیرهای موجود در آیه است.

ولی تفسیر اول مناسبتر به نظر می رسد،چرا که اولا:معنی اصلی

"تعزیر"منع و دفاع در مقابل دشمن است که در مورد خداوند جز به صورت مجاز صحیح نیست،و از آن مهمتر شان نزول آیه است که بعد از ماجرای حدیبیه نازل شده،در حالی که بعضی نسبت به مقام شامخ پیامبر ص بی حرمتی کرده بودند،و آیه برای توجیه مسلمانان نسبت به وظائفشان در مقابل رسول خدا ص نازل شده.

به علاوه نباید فراموش کرد که این آیه به عنوان نتیجه ای برای آیه قبل است که پیامبر ص را به عنوان"شاهد"و"بشیر"و"نذیر"توصیف می کند و این امر زمینه ساز دستوراتی است که در آیه بعد آمده.

***در آخرین آیه مورد بحث اشاره کوتاهی به مساله"بیعت رضوان" می کند که در آیه 18 همین سوره به طور مشروحتر آمده است.

توضیح اینکه:همانگونه که گفتیم طبق تواریخ مشهور پیامبر ص به دنبال خوابی که دیده بود همراه با 1400 نفر به قصد انجام عمره از مدینه خارج شد،ولی در نزدیکی مکه مشرکان تصمیم گرفتند که از ورود او و یارانش به مکه جلوگیری کنند،پیامبر ص و یارانش در سرزمین"حدیبیه"توقف فرمود،و سفیرانی میان او و قریش رد و بدل شد،تا به قرار داد صلح حدیبیه انجامید.

در این ماموریتها یک بار عثمان از طرف پیامبر ص مامور شد که این پیام را به اهل مکه برساند که او به قصد جنگ نیامده،و تنها قصدش زیارت خانه خدا است،ولی مشرکان عثمان را موقتا توقیف کردند،و همین امر سبب شد که در میان مسلمانان خبر قتل او شایع گردد،و اگر چنین چیزی صحت می داشت دلیل بر اعلان جنگ قریش بود،لذا پیامبر ص فرمود ما از اینجا حرکت نمی کنیم تا با این قوم پیکار کنیم،و برای تاکید بر این امر مهم از

مردم دعوت کرد تا با او تجدید بیعت کنند،مسلمانان در زیر درختی که آنجا بود جمع شدند و با حضرتش بیعت کردند که هرگز پشت به میدان نکنند و تا آنجا که در توان دارند در قلع و قمع دشمن بکوشند.

این موضوع به گوش مشرکان مکه رسید و رعب و وحشتی در قلوب آنها افکند و همین امر سبب شد که آنها به این صلح ناخوشایند تن در دهند.

این بیعت را از این جهت"بیعت رضوان"می نامند که در آیه 18 همین سوره آمده است: لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ :

"خدا از مؤمنان"راضی"شد هنگامی که در زیر آن درخت با تو بیعت می کردند". به هر حال،قرآن مجید در آیه مورد بحث می گوید:"کسانی که با تو بیعت می کنند در حقیقت با خدا بیعت می کنند و دست خدا بالای دست آنها است" ( إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ ).

"بیعت"به معنی پیمان بستن برای فرمانبرداری و اطاعت از کسی است،و چنین مرسوم بوده که آن کس که پیمان اطاعت می بست دست خود را در دست پیشوا و رهبر خود می گذاشت و پیمان وفاداری را از این طریق اظهار می داشت.

و از آنجا که به هنگام"معامله و بیع"نیز دست به دست هم می دادند و قرار داد معامله را می بستند،واژه"بیعت"به این پیمانها اطلاق شده است،به خصوص اینکه آنها در پیمان خود گویی جان خویش را در معرض معامله با فردی که با او اعلام وفاداری داشتند قرار می دادند.

و از اینجا معنی" یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ "(دست خدا بالای دست آنها است)روشن می شود،این تعبیر کنایه از آن است که بیعت با پیامبر ص یک بیعت الهی است،گویا دست خدا بالای دست آنها قرار گرفته،نه تنها با پیامبرش

که با خدا بیعت می کنند،و این گونه کنایات در زبان عرب بسیار معمول است.

بنا بر این کسانی که این جمله را چنین تفسیر کرده اند که"قدرت خدا ما فوق قدرت آنها است"یا"نصرت و یاری خدا برتر از نصرت و یاری مردم است" و امثال آن تناسبی با شان نزول آیه و مفاد آن ندارد،هر چند این مطلب در حد ذات خود مطلب صحیحی است.

سپس می افزاید:"هر کس نقض عهد و پیمان شکنی کند در حقیقت به زیان خود پیمان شکنی کرده و عهد خویش را شکسته"( فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ ).

"و آن کس که در برابر عهدی که با خدا بسته وفادار بماند،و حق بیعت را اداء کند،خداوند پاداش عظیمی به او خواهد داد"( وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً ) ⁽¹⁾.

"نکث"از ماده"نکث"(بر وزن مکث)به معنی باز گشودن و واتابیدن است،سپس در مورد پیمان شکنی و نقض عهد به کار رفته ⁽²⁾.

در این آیه،قرآن مجید به همه بیعت کنندگان هشدار می دهد که اگر بر سر پیمان و عهد خود بمانند پاداش عظیمی خواهند داشت،اما اگر آن را بشکنند زیانش متوجه خود آنها است،تصور نکنند به خدا ضرری می رسانند،

بلکه بقای جامعه و عظمت و سر بلندی و قوت و قدرت و حتی موجودیت خویش را به خاطر پیمان شکنی به خطر می افکنند.

در حدیثی از امیر مؤمنان علی ع آمده است:

ان فی النار لمدینة یقال لها الحصینة،ا فلا تسئلونی ما فیها؟فقیل له:ما فیها یا امیر المؤمنین؟ قال فیها ایدی الناکثین!: "در جهنم شهری است به نام"حصینه"آیا از من نمی پرسید در آن شهر چیست؟کسی عرض کرد:ای امیر مؤمنان در آن شهر چیست؟!فرمود:دستهای پیمان شکنان"!! و از اینجا روشن می شود که مساله پیمان شکنی و نقض بیعت از دیدگاه اسلام چقدر زشت و قبیح است ⁽¹⁾.

در باره اصل موضوع"بیعت در اسلام"و حتی"قبل از اسلام"و"کیفیت بیعت"و"احکام آن"بحثهایی است که به خواست خدا ذیل آیه 18 همین سوره مطرح خواهد شد.

[سوره الفتح (48): آیات 11 تا 14]

اشاره

سَیَقُولُ لَکَ اَلْمُخَلَّفُونَ مِنَ اَلْأَعْرٰابِ شَغَلَتْنٰا أَمْوٰالُنٰا وَ أَهْلُونٰا فَاسْتَغْفِرْ لَنٰا یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ لَکُمْ مِنَ اَللّٰهِ شَیْئاً إِنْ أَرٰادَ بِکُمْ ضَرًّا أَوْ أَرٰادَ بِکُمْ نَفْعاً بَلْ کٰانَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً (11) بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَنْقَلِبَ اَلرَّسُولُ وَ اَلْمُؤْمِنُونَ إِلیٰ أَهْلِیهِمْ أَبَداً وَ زُیِّنَ ذٰلِکَ فِی قُلُوبِکُمْ وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ اَلسَّوْءِ وَ کُنْتُمْ قَوْماً بُوراً (12) وَ مَنْ لَمْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ فَإِنّٰا أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ سَعِیراً (13) وَ لِلّٰهِ مُلْکُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ کٰانَ اَللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً (14)

ترجمه:

11-به زودی متخلفان از اعراب بادیه نشین(عذرتراشی کرده)می گویند:حفظ اموال و خانواده،ما را به خود مشغول داشت(و نتوانستیم در سفر حدیبیه تو را همراهی کنیم)برای ما طلب آمرزش کن،آنها به زبان خود چیزی می گویند که در دل ندارند!بگو:چه کسی می تواند در برابر خداوند از شما دفاع کند هر گاه زیانی برای شما بخواهد و یا اگر نفعی اراده کند(مانع گردد)و خداوند به تمام اعمالی که انجام می دهید آگاه است.

12-بلکه شما گمان کردید پیامبر و مؤمنان هرگز به خانواده های خود باز نخواهند گشت و این پندار غلط در دلهای شما زینت یافته بود،و گمان بد کردید،و سرانجام هلاک شدید.

13-و آن کس که ایمان به خدا و پیامبرش نیاورده(سرنوشتش دوزخ است)چرا که ما برای کافران آتش فروزان آماده کرده ایم! 14-مالکیت و حاکمیت آسمانها و زمین از آن خدا است،هر کس را بخواهد(و شایسته بداند)می بخشد،و هر کس را بخواهد مجازات می کند و خداوند غفور و رحیم است.

تفسیر:

عذرتراشی متخلفان!

در آیات قبل گفتیم پیامبر ص با یکهزار و چهارصد نفر از مسلمانان از مدینه به قصد عمره به سوی مکه حرکت کرد.

از سوی پیامبر ص در میان قبائل بادیه نشین اعلام شد که همه آنها نیز او را در این سفر همراهی کنند،ولی گروهی از افراد ضعیف الایمان از انجام این دستور سر باز زدند،و تحلیلشان این بود که چگونه ممکن است مسلمانان از این سفر جان سالم به در برند،در حالی که قبلا کفار قریش حالت تهاجمی داشته،و جنگهای احد و احزاب را در کنار مدینه بر مسلمانان تحمیل کردند،

اکنون که این گروه اندک و بدون سلاح با پای خود به مکه می روند،و در کنار لانه زنبوران قرار می گیرند چگونه ممکن است به خانه های خود باز گردند؟! اما هنگامی که دیدند مسلمانان با دست پر و امتیازات قابل ملاحظه ای که از پیمان صلح حدیبیه گرفته بودند سالم به سوی مدینه بازگشتند بی آنکه از دماغ کسی خون بریزد،به اشتباه بزرگ خود پی بردند،و خدمت پیامبر آمدند تا به نحوی عذر خواهی کرده،و کار خود را توجیه کنند،و از پیامبر تقاضای استغفار نمایند.

ولی آیات فوق نازل گشت و پرده از روی کار آنها برداشت و آنها را رسوا نمود.

به این ترتیب بعد از ذکر سرنوشت منافقان و مشرکان در آیات قبل،در اینجا وضع متخلفان ضعیف الایمان را بازگو می کند،تا حلقات این بحث تکمیل گردد.

می فرماید:"به زودی متخلفان از اعراب بادیه نشین عذرتراشی کرده، می گویند:حفظ اموال و زن و فرزند ما را به خود مشغول داشت،و نتوانستیم در این سفر پر برکت در خدمت تو باشیم!اکنون عذر ما را بپذیر،و برای ما طلب آمرزش کن"!( سَیَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ شَغَلَتْنٰا أَمْوٰالُنٰا وَ أَهْلُونٰا فَاسْتَغْفِرْ لَنٰا ).

"آنها به زبان خود چیزی می گویند که در دل ندارند"( یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ ).

آنها حتی در توبه خود صادق نیستند.

ولی به آنها"بگو چه کسی می تواند در برابر خداوند مالک چیزی برای شما باشد و از شما دفاع کند اگر بخواهد به شما زیانی برساند؟یا اگر بخواهد

نفعی برساند چه کسی می تواند مانع گردد"؟!( قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ لَکُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً إِنْ أَرٰادَ بِکُمْ ضَرًّا أَوْ أَرٰادَ بِکُمْ نَفْعاً ).

برای خدا به هیچ وجه مشکل نیست که شما را در خانه های امنتان و در کنار زن و فرزند و اموالتان گرفتار انواع بلاها و مصائب کند،و نیز برای او هیچ مشکل نیست که در مرکز دشمنان و کانون مخالفان شما را از هر گونه گزند محفوظ دارد، این جهل شما به قدرت خدا است که این گونه افکار را در نظر شما زینت می دهد.

آری"خداوند به تمام اعمالی که انجام می دهید خبیر و آگاه است" ( بَلْ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً ).

بلکه از اسرار درون سینه ها و نیات شما نیز به خوبی با خبر است،او به خوبی می داند که این عذر و بهانه ها واقعیت ندارد آنچه واقعیت دارد شک و تردید و ترس و ضعف ایمان شما است،و این عذرتراشیها بر خدا مخفی نمی ماند،و هرگز مانع مجازات شما نمی شود.

جالب اینکه هم از لحن آیات،و هم از تواریخ،استفاده می شود که این آیات در اثناء بازگشت پیامبر ص به مدینه نازل شد،یعنی پیش از آنکه متخلفان بیایند و عذرتراشی کنند پرده از روی کار آنها برداشت و رسوایشان کرد! *** سپس برای توضیح بیشتر پرده ها را کاملا کنار زده می افزاید:"بلکه شما گمان کردید پیامبر و مؤمنان هرگز به خانواده های خود باز نخواهند گشت" ( بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلیٰ أَهْلِیهِمْ أَبَداً ).

آری علت عدم شرکت شما در این سفر تاریخی مساله اموال و زن و فرزند نبود،بلکه عامل اصلی سوء ظنی بود که به خدا داشتید،و با محاسبات غلط

خود چنین فکر می کردید که این سفر،سفر پایانی عمر پیامبر ص و مؤمنان است و باید از آن کناره گیری کرد.

آری"این پندار غلط و این وسوسه های شیطانی در دل شما زینت یافته بود" ( وَ زُیِّنَ ذٰلِکَ فِی قُلُوبِکُمْ ).

"و گمان بد کردید"( وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ ).

چرا که فکر می کردید خداوند پیامبرش را به این سفر فرستاده،و آنها را به چنگال دشمنان سپرده و از آنها حمایت نخواهد کرد! "و سرانجام به هلاکت رسیدید"!( وَ کُنْتُمْ قَوْماً بُوراً ).

چه هلاکت از این بدتر که از شرکت در این سفر تاریخی،و بیعت رضوان و افتخارات دیگر محروم شدید،و به دنبال آن رسوایی بزرگ بود،و در آینده عذاب دردناک آخرت است.آری شما دلهای مرده ای داشتید که گرفتار چنین سرنوشتی شدید.

از آنجا که این افراد ضعیف الایمان یا منافق مردمی ترسو، و راحت طلب، و طبعا از جنگ و هر گونه درگیری گریزانند،تحلیلی که در باره حوادث می کنند هیچگونه با واقعیت تطبیق،نمی کند با این حال همیشه در نظرشان بسیار جالب است.

و به این ترتیب ترس و عافیت طلبی و فرار از زیر بار مسئولیتها سوء ظنها را در نظرشان واقعیتها جلوه می دهد،و نسبت به همه چیز بدبین هستند حتی به پیامبر خدا و حتی نسبت به خدا! در"نهج البلاغه"در فرمان"مالک اشتر"می خوانیم:

ان البخل و الجبن و الحرص غرائز شتی یجمعها سوء الظن باللّٰه: "بخل و ترس و حرص،صفات نکوهیده مختلفی است که همه آنها در سوء ظن به خدا جمع است" ⁽¹⁾.

داستان حدیبیه و آیات مورد بحث،ظهور عینی همین معنی است،و نشان می دهد که چگونه سوء ظن به پروردگار از صفات زشتی همچون بخل و حرص و ترس سرچشمه می گیرد.

*** از آنجا که این موضعگیری های غلط گاه از عدم ایمان سرچشمه می گرفت در آیه بعد می گوید:"کسی که ایمان به خدا و پیامبرش نیاورده سرنوشتش آتش دوزخ است چرا که ما برای کافران آتش فروزان فراهم کرده ایم"( وَ مَنْ لَمْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ فَإِنّٰا أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ سَعِیراً ) ⁽¹⁾.

"سعیر"به معنی"بر افروخته"است.

*** و سرانجام در آخرین آیه مورد بحث برای اثبات قدرت خداوند بر مجازات کافران و منافقان می فرماید:"مالکیت و حاکمیت آسمانها و زمین از آن خدا است،هر کس را بخواهد می بخشد و هر کس را بخواهد مجازات می کند، و خداوند غفور و رحیم است"( وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً ).

جالب اینکه در اینجا مساله غفران و آمرزش را بر مساله عذاب مقدم می دارد،و در آخر آیه باز هم تاکید بر غفران و رحمت الهی می کند،چرا که هدف از تمام این تهدیدها و انذارها تربیت است،و مساله تربیت ایجاب می کند که راه بازگشت به روی گنهکاران و حتی کافران باز باشد،به خصوص اینکه سرچشمه بسیاری از این موضعگیریهای منفی،جهل و ناآگاهی است،و در برابر

اینگونه افراد باید امید به آمرزش افزایش داده شود شاید به راه آیند.

نکته:

توجیه گناه،یک بیماری عمومی است!

هر قدر گناه سنگین باشد به سنگینی توجیه گناه نیست،چرا که گنهکار معترف به گناه غالبا به سراغ توبه می رود،اما مصیبت زمانی شروع می شود که پای توجیه گریها در میان آید که نه تنها راه توبه را به روی انسان می بندد، بلکه او را در گناه راسختر و جری تر می سازد.

این توجیه گری گاه برای حفظ آبرو و جلوگیری از رسوایی در برابر مردم است،اما از آن بدتر زمانی است که برای فریب و جدان صورت گیرد.

این توجیه گری مطلب تازه ای نیست،و نمونه های مختلف آن را در تمام طول تاریخ بشر می توان یافت،که چگونه جنایتکاران بزرگ تاریخ برای فریب خود یا دیگران دست به توجیهات مضحکی می زدند که هر انسانی را غرق تعجب می کند.

قرآن مجید که درس بزرگ تربیت و انسان سازی است در این باره بحثهای فراوانی دارد که نمونه ای از آن را در آیات فوق خواندیم.

بد نیست نمونه های دیگر را برای تکمیل این بحث نیز مورد بررسی قرار دهیم:

1-مشرکان عرب برای توجیه شرک خود گاه متوسل به رسم نیاکان می شدند و می گفتند: إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ "ما پدران خود را بر آئینی یافتیم و ما به آثار آنها اقتدار می کنیم!(زخرف-23).

و گاه به نوعی جبر متوسل شده می گفتند: لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکْنٰا و لا

آبائنا:"اگر خدا می خواست نه ما و نه پدرانمان هرگز مشرک نمی شدیم"! (148-انعام).

2-گاه مؤمنان ضعیف الایمان برای فرار از جنگ،خدمت پیامبر ص می آمدند،و به این عنوان که خانه های ما در و دیوار درستی ندارد و آسیب پذیر است صحنه را خالی می کردند: وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً (احزاب-13):"گروهی از آنها از پیامبر اجازه می خواستند و می گفتند خانه های ما آسیب پذیر است در حالی که آسیب پذیر نبود آنها فقط می خواستند فرار کنند.

3-گاه به این بهانه که اگر ما به جنگ رومیان برویم ممکن است زیبا رویان رومی،دل ما را بربایند،و به حرام بیفتیم!اجازه عدم شرکت در جنگ را از پیامبر ص می خواستند: وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی (توبه- 49):"بعضی از آنان می گوید به من اجازه ده و مرا به گناه نینداز"! و گاه به این عنوان که اموال و زن و فرزند ما را گرفتار و به خود مشغول ساخته،گناه بزرگ فرار از اطاعت فرمان پیامبر ص را توجیه می کردند (آیات مورد بحث).

5-شیطان نیز با یک مقایسه غلط نافرمانی صریح خود را در برابر خداوند توجیه کرد و گفت:"مرا از آتش آفریده ای و آدم را از خاک!چگونه ممکن است موجودی شریفتر برای موجودی پستتر سجده کند"!: أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ (اعراف-12).

6-در عصر جاهلیت نیز برای توجیه جنایت بزرگ"فرزند کشی" می گفتند از این می ترسیم که در جنگها دختران ما به دست دشمنان بیفتند، غیرت ناموسی ما ایجاب می کند که نوزادان دختر را زیر خاک پنهان کنیم!، و گاه می گفتند اگر فرزندانمان زنده بمانند قادر بر تامین زندگی آنها نیستیم!

(اسراء-31).

حتی از بعضی آیات قرآن بر می آید که گناهکاران برای توجیه گناهان خود در قیامت نیز به اموری متشبث می شوند از جمله اینکه ما پیروی از بزرگان قوم خود کردیم و آنها بودند که ما را گمراه کردند،و بجای ما تصمیم گرفتند!:

" رَبَّنٰا إِنّٰا أَطَعْنٰا سٰادَتَنٰا وَ کُبَرٰاءَنٰا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلاَ" (احزاب-67).

خلاصه اینکه بلای"توجیه گری"بلائی است فراگیر که گروه عظیمی از مردم اعم از عوام و خواص را در برگرفته،و خطر بزرگ آن این است که راههای اصلاح را به روی گنهکاران می بندد، و گاه واقعیتها را حتی در نظر خود انسان دگرگون جلوه می دهد.

بسیارند کسانی که"ترس و جبن"خود را به عنوان"احتیاط"،و"حرص" را به"تامین آینده"و"تهور"را به"قاطعیت"و"ضعف نفس"را به"حیا" و"بی عرضگی"را به"زهد"و"ارتکاب حرام"را به"کلاه شرعی"و"فرار از زیر بار مسئولیت"را به"ثابت نبودن موضوع"و"ضعفها و کوتاهیها"ی خود را به"قضا و قدر"توجیه می کنند،و چه دردناک است که انسان با دست خود راه نجات را به روی خود ببندد؟! گرچه این مفاهیم هر کدام در جای خود معنی صحیحی دارد،ولی اشکال در این است که آن را تحریف کرده،و نتیجه وارونه می گیرند،و چه زیانهای عظیمی که از این رهگذر به جوامع بشری و خانواده ها و افراد رسیده است؟! خداوند همه ما را از این بلای بزرگ و خانمان سوز حفظ کند(آمین).

[سوره الفتح (48): آیات 15 تا 17]

اشاره

سَیَقُولُ اَلْمُخَلَّفُونَ إِذَا اِنْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اَللّٰهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا کَذٰلِکُمْ قٰالَ اَللّٰهُ مِنْ قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً (15) قُلْ لِلْمُخَلَّفِینَ مِنَ اَلْأَعْرٰابِ سَتُدْعَوْنَ إِلیٰ قَوْمٍ أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ تُقٰاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ فَإِنْ تُطِیعُوا یُؤْتِکُمُ اَللّٰهُ أَجْراً حَسَناً وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا کَمٰا تَوَلَّیْتُمْ مِنْ قَبْلُ یُعَذِّبْکُمْ عَذٰاباً أَلِیماً (16) لَیْسَ عَلَی اَلْأَعْمیٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی اَلْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی اَلْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ مَنْ یُطِعِ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ وَ مَنْ یَتَوَلَّ یُعَذِّبْهُ عَذٰاباً أَلِیماً (17)

ترجمه:

15-هنگامی که شما در آینده برای به دست آوردن غنائمی حرکت کنید متخلفان می گویند:

بگذارید ما هم از شما پیروی کنیم(و در این جهاد شرکت نمائیم!)آنها می خواهند کلام خدا را تغییر دهند،بگو:هرگز نباید به دنبال ما بیایید،اینگونه خداوند از قبل گفته است،اما به زودی می گویند:شما نسبت به ما حسد می ورزید ولی آنها جز اندکی نمی فهمند! 16-به متخلفان از اعراب بگو:به زودی از شما دعوت می شود که به سوی قومی جنگجو بروید و با آنها پیکار کنید تا اسلام بیاورند،اگر اطاعت کنید خداوند پاداش نیکی به شما می دهد،و اگر سرپیچی نمائید همانگونه که قبلا نیز سرپیچی نمودید شما را عذاب دردناکی می کند.

17-بر"نابینا"و"لنگ"و"بیمار"گناهی نیست(اگر در میدان جهاد شرکت نکند) و هر کس که اطاعت خدا و رسولش نماید او را در باغهایی(از بهشت)وارد می سازد که نهرها از زیر درختانش جاری است،و آن کس که سرپیچی کند او را به عذاب دردناکی گرفتار می کند.

تفسیر:

متخلفان آماده طلب!

غالب مفسران معتقدند که این آیات ناظر به"فتح خیبر"است که بعد از "صلح حدیبیه"و در آغاز سال هفتم هجرت روی داد.

توضیح اینکه:طبق روایات هنگامی که پیامبر ص از"حدیبیه"باز می گشت به فرمان خدا مسلمانان شرکت کننده در حدیبیه را بشارت به"فتح خیبر"داد و تصریح فرمود که در این پیکار فقط آنها شرکت کنند،و غنائم جنگی مخصوص آنها است،و تخلف کنندگان را نصیبی از این غنائم نخواهد بود! اما این دنیا پرستان ترسو همین که از قرائن فهمیدند پیامبر ص در این جنگی که در پیش دارد قطعا پیروز می شود و غنائم فراوانی به دست سپاه

اسلام خواهد افتاد،از فرصت استفاده کرده،خدمت پیامبر ص آمدند، و اجازه شرکت در میدان"خیبر"خواستند!و شاید به این عذر نیز متوسل شدند که ما برای جبران خطای گذشته،و سبک کردن بار مسئولیت،و توبه از گناه،و خدمت خالصانه به اسلام و قرآن،می خواهیم در این میدان جهاد با شما شرکت کنیم!غافل از اینکه آیات قرآن از قبل نازل شده بود، و سر آنها را فاش ساخته بود،چنان که در نخستین آیه مورد بحث می خوانیم:

"هنگامی که شما برای به دست آوردن غنائمی حرکت می کنید به زودی متخلفان می گویند بگذارید ما هم از شما پیروی کنیم،و در این جهاد شرکت نمائیم"!( سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ ).

نه تنها در این مورد که در موارد دیگر نیز می بینیم این تن پروران طماع به سراغ لقمه های چرب و کم دردسر می رفتند،و از میدانهای سخت و خطرناک و دور دست گریزان بودند،چنان که در آیه 42 سوره"توبه"می خوانیم:"هر گاه غنائمی نزدیک،و سفری سهل و آسان باشد از تو پیروی می کنند،ولی(اکنون که برای میدان تبوک)راه دور و پرمشقت است سر باز می زنند،و به زودی سوگند می خورند که اگر توانایی داشتیم همراه شما حرکت می کردیم" " لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ ".

به هر حال،قرآن در آیات مورد بحث در پاسخ این گروه سود جو و فرصت طلب می گوید:"آنها می خواهند کلام خدا را تغییر دهند"( یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اللّٰهِ ).

سپس می افزاید:"به آنها بگو:شما هرگز نباید به دنبال ما بیائید" و حق ندارید در این میدان شرکت کنید (قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا ) .

این سخنی نیست که من از پیش خود بگویم،"این مطلبی است که

خداوند از قبل گفته"و ما را از آینده شما با خبر ساخته است( کَذٰلِکُمْ قٰالَ اللّٰهُ مِنْ قَبْلُ ).

خداوند دستور داده"غنائم خیبر"مخصوص"اهل حدیبیه"باشد، واحدی با آنها در این امر شرکت نکند! ولی این متخلفان بی شرم و پر ادعا،باز از میدان در نمی روند و شما را متهم به حسادت می کنند"و به زودی می گویند:مطلب چنین نیست بلکه شما نسبت به ما حسد می ورزید"!( فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا ).

و به این ترتیب آنها حتی بطور ضمنی پیامبر ص را تکذیب می کنند، و ریشه منع آنها را از شرکت در"غزوه خیبر"حسادت می شمرند! قرآن در آخرین جمله می گوید:"ولی آنها جز اندکی نمی فهمند" ( بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً ).

آری ریشه تمام بدبختی های آنها جهل و نادانی و بیخبری است که همیشه دامنگیر آنها بوده است،جهل در مورد خداوند،و عدم معرفت مقام پیامبر ص و بیخبری از سرنوشت انسانها،و عدم توجه به ناپایداری ثروت دنیا.

درست است که آنها در مسائل مالی و منافع شخصی با هوش و دقیق و باریک بودند،اما چه جهلی از این بالاتر که انسان همه چیز خود را با اندکی ثروت مبادله کند؟!.

سرانجام پیغمبر اکرم ص طبق نقل تواریخ غنائم خیبر را تنها بر اهل حدیبیه تقسیم کرد،حتی کسانی که در حدیبیه بودند و موفق به شرکت در غزوه خیبر نشدند سهمی برای آنها قرار داد،البته این موضوع یک مصداق بیشتر نداشت و آن"جابر بن عبد اللّٰه"بود ⁽¹⁾.

در ادامه همین بحث و گفتگو با متخلفان"حدیبیه"در آیه بعد پیشنهادی به آنها کرده،و راه بازگشت را به روی آنها چنین می گشاید و می فرماید:

"به متخلفان از اعراب بادیه نشین بگو به زودی از شما دعوت می شود که به سوی قومی جنگجو و پر قدرت گام بگذارید،و با آنها پیکار کنید تا اسلام را پذیرا شوند"( قُلْ لِلْمُخَلَّفِینَ مِنَ الْأَعْرٰابِ سَتُدْعَوْنَ إِلیٰ قَوْمٍ أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ تُقٰاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ ).

"اگر اطاعت کنید خداوند پاداش نیکی به شما می دهد،و اگر سرپیچی کنید،آن گونه که قبلا نیز سرپیچی کردید،خداوند شما را عذاب دردناکی می کند"( فَإِنْ تُطِیعُوا یُؤْتِکُمُ اللّٰهُ أَجْراً حَسَناً وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا کَمٰا تَوَلَّیْتُمْ مِنْ قَبْلُ یُعَذِّبْکُمْ عَذٰاباً أَلِیماً ).

هر گاه به راستی از رفتار قبلی خود پشیمان شده اید،و دست از راحت- طلبی و دنیا پرستی برداشته اید،باید امتحان صداقت خود را در میدان سخت و سهمگین دیگری بدهید،و گرنه از میدانهای سخت اجتناب کردن،و در میدانهای راحت و پر غنیمت شرکت نمودن به هیچوجه ممکن نیست،و دلیلی است بر نفاق یا ضعف ایمان و جبن و ترس شما.

جالب اینکه قرآن روی عنوان مخلفین در این آیات مکرر تکیه کرده، و به اصطلاح بجای استفاده از"ضمیر"از"اسم ظاهر"استفاده می کند.

این تعبیر مخصوصا به صورت صیغه"اسم مفعول"آمده،یعنی"پشت سر گذارده شدگان"اشاره به اینکه هنگامی که مسلمانان با ایمان مشاهده سستی و بهانه جوئیهای این گروه را می کردند آنها را پشت سر گذارده و بی اعتنا به وضعشان به سوی میدان جهاد می شتافتند.

اما در اینکه این قوم جنگجو و پر قدرت که در این آیه به آنها اشاره کرده چه جمعیتی بودند؟در میان مفسران گفتگو است.

جمله" تُقٰاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ "(با آنها پیکار کنید تا مسلمان شوند) دلیل بر این است که اهل کتاب نبودند،زیرا آنها را مجبور به پذیرش اسلام نمی کنند،بلکه مخیر میان اسلام آوردن یا پذیرش شرائط اهل ذمه و همزیستی مسالمت آمیز با مسلمانان و پرداخت جزیه می کنند،تنها مشرکان و بت پرستان هستند که چیزی جز اسلام از آنان پذیرفته نمی شود،زیرا اسلام بت پرستی را به عنوان یک"دین"نمی شناسد،و اجبار در ترک بت پرستی جایز است.

و با توجه به اینکه در عصر پیامبر ص بعد از ماجرای"حدیبیه" و"خیبر"غزوه مهمی با مشرکان جز فتح"مکه"و غزوه"حنین"وجود نداشت،آیه فوق می تواند اشاره به آنها باشد،مخصوصا غزوه حنین که مردان جنگجوی سخت کوشی از طایفه"هوازن"و"بنی سعد"در آن شرکت داشتند.

اما اینکه بعضی احتمال داده اند اشاره به غزوه"موته"که با رومیان انجام گرفت بوده باشد بعید به نظر می رسد،چرا که آنها اهل کتاب بودند.

و احتمال اینکه منظور جنگهای بعد از پیامبر ص از جمله جنگ با اهل"فارس"و"یمامه"بوده باشد بسیار بعیدتر است،چرا که لحن آیات نشان می دهد مساله مربوط به زمان پیامبر ص است،و هیچ الزامی نداریم که آن را بر جنگهای بعد از عصر پیامبر ص تطبیق دهیم،ظاهرا پاره ای انگیزه های سیاسی در فکر و اندیشه بعضی از مفسران که روی این مساله پافشاری داشته اند دخالت داشته است! این نکته نیز قابل توجه است که پیامبر ص به آنها قول نمی دهد که در جنگهای آینده شما غنائمی به چنگ می آورید،زیرا هدف از جهاد کسب غنیمت نیست،بلکه روی این تکیه می کند که خداوند پاداش نیکی به شما خواهد داد که معمولا این تعبیر در مورد پاداشهای آخرت است.

در اینجا سؤالی مطرح می شود و آن اینکه:در آیه 83 سوره توبه،به طور کلی دست رد بر سینه این نامحرمان زده و می گوید: فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخٰالِفِینَ :

"شما هرگز با من در هیچ نبردی خروج نخواهید کرد و مجاز نیستید همراه من با دشمن پیکار کنید چرا که نخستین بار به کناره گیری از جنگ راضی شدید اکنون نیز با متخلفان بمانید".

در حالی که آیه مورد بحث از آنها دعوت به پیکار در میدان سخت و سهمگین دیگری می کند؟ ولی با توجه به اینکه آیه سوره توبه مربوط به متخلفان جنگ تبوک است که پیامبر ص از آنها قطع امید کرده بود،و آیه مورد بحث از متخلفان حدیبیه سخن می گوید که هنوز از آنها قطع امید نشده بود پاسخ این سؤال روشن می گردد.

*** و از آنجا که در میان متخلفان افرادی بودند که به خاطر نقص عضو یا بیماری به راستی قدرت بر شرکت در جهاد نداشتند،و نباید حق آنها در این میان نادیده گرفته شود،در آخرین آیه مورد بحث معذور بودن آنان را مشخص ساخته است.

بخصوص اینکه بعضی از مفسران نقل کرده اند که بعد از نزول آیه قبل و تهدید متخلفان به"عذاب الیم"جمعی از معلولین یا بیماران خدمت پیامبر ص آمدند و عرض کردند:ای رسول خدا ص!تکلیف ما در این میان چیست؟ در اینجا این آیه نازل شد و حکم آنها را چنین بازگو کرد:"بر نابینا و لنگ و بیمار گناهی نیست اگر در میدان جهاد شرکت نکنند"( لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ ).

تنها جهاد نیست که مشروط به قدرت و توانایی است،تمام تکالیف الهی یک سلسله شرائط عمومی دارد که از جمله آنها"توانایی و قدرت"است،و در آیات قرآن کرارا به این معنی اشاره شده است،در آیه 286 سوره بقره به صورت یک اصل کلی می خوانیم: لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا :"خداوند هیچکس را جز به مقدار طاقتش تکلیف نمی کند.

این شرط هم با ادله نقلی ثابت شده،و هم با دلیل عقل.

ولی البته این گروه گرچه از شرکت در میدان جهاد معافند اما آنها نیز باید به مقدار توان خود برای تقویت قوای اسلام و پیشبرد اهداف الهی آن بکوشند،چنان که در آیه 91 سوره توبه می خوانیم: لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی الْمَرْضیٰ وَ لاٰ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ مٰا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ :

"بر ضعیفان و بیماران و آنها که وسیله ای برای انفاق(در راه جهاد)ندارند گناهی نیست(که در میدان حاضر نشوند)به شرط اینکه برای خدا و رسولش خیر خواهی کنند".

یعنی اگر آنها قادر نیستند با دست کاری انجام دهند از آنچه در توان دارند با زبان مضایقه ننمایند،و این تعبیر جالبی است که نشان می دهد هر کس آنچه را در توان دارد باید فروگذار نکند،و به تعبیر دیگر اگر نمی توانند در جبهه شرکت کنند لا اقل"پشت جبهه"را محکم نگهدارند.

و شاید جمله اخیر آیه مورد بحث نیز اشاره به همین معنی باشد که می فرماید:

"هر کس اطاعت خدا و رسولش را کند او را در باغهایی از بهشت وارد می سازد که نهرها از زیر درختانش جاری است،و آن کس که سرپیچی کند او را به عذاب الیم گرفتار خواهد کرد"!( وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ مَنْ یَتَوَلَّ یُعَذِّبْهُ عَذٰاباً أَلِیماً ).

این احتمال نیز وجود دارد که در مواقعی که استثنایی به حکمی می خورد

افرادی به فکر سوء استفاده افتاده،خود را در صف معذوران جا می زنند، قرآن به آنها هشدار می دهد که اگر به راستی معذور نباشند گرفتار عذاب الیم خواهند شد.

این نکته قابل توجه است که مساله معذور بودن نابینا و لنگ و بیماران سخت مخصوص"جهاد"است،اما در مساله"دفاع"هر کس به قدر توانایی خود باید از کیان اسلام و وطن اسلامی و جان دفاع کند و هیچ استثنایی در این زمینه وجود ندارد.

[سوره الفتح (48): آیات 18 تا 19]

اشاره

لَقَدْ رَضِیَ اَللّٰهُ عَنِ اَلْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ اَلشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ اَلسَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً (18) وَ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً یَأْخُذُونَهٰا وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً (19)

ترجمه:

18-خداوند از مؤمنانی که در زیر آن درخت با تو بیعت کردند راضی و خشنود شد،خدا آنچه را در درون قلب آنها(از صداقت و ایمان)نهفته بود می دانست،لذا آرامش را بر دلهای آنها نازل کرد،و فتح نزدیکی،به عنوان پاداش،نصیب آنها فرمود.

19-و غنائم بسیاری که آن را به دست می آورند،و خداوند عزیز و حکیم است.

تفسیر:

خشنودی خدا از شرکت کنندگان در بیعت رضوان

گفتیم در ماجرای حدیبیه سفرایی میان"پیامبر"ص و"قریش"رد و بدل شد،از جمله پیامبر ص"عثمان بن عفان"را(که از بستگان ابو سفیان بود و این رابطه ظاهرا در انتخاب او تاثیر داشت)به عنوان نماینده نزد مشرکان مکه و اشراف قریش فرستاد تا آنها را از این حقیقت آگاه کند که مسلمانان به قصد جنگ نیامده اند بلکه هدفشان زیارت خانه خدا و احترام کعبه است،اما قریش عثمان را موقتا توقیف کردند،و به دنبال آن در بین مسلمانان شایع شد که عثمان کشته شده پیامبر ص فرمود من از اینجا حرکت نمی کنم تا با این گروه پیکار کنم.

سپس به زیر درختی که در آنجا بود آمد،و با مردم تجدید بیعت کرد،

و از آنها خواست که در پیکار با مشرکان کوتاهی نکنند،و کسی پشت به میدان جهاد نکند ⁽¹⁾.

آوازه این بیعت در مکه پیچید و قریش سخت به وحشت افتادند و عثمان را آزاد کردند.

چنان که می دانیم این بیعت به عنوان"بیعت رضوان"(بیعت خشنودی خداوند)معروف شد،و لرزه بر اندام مشرکان انداخت و نقطه عطفی در تاریخ اسلام بود.

آیات مورد بحث در باره این ماجرا سخن می گوید.

نخست می فرماید:"خداوند از مؤمنانی که در زیر درخت با تو بیعت کردند راضی و خشنود شد"( لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ ).

هدف از این"بیعت"انسجام هر چه بیشتر نیروها،تقویت روحیه،تجدید آمادگی رزمی،سنجش افکار،و آزمودن میزان فداکاری دوستان وفادار بود.

این بیعت روح تازه ای در کالبد مسلمین دمید،چرا که دست به دست پیامبر خدا ص می دادند،و از صمیم دل اظهار وفاداری می کردند.

خداوند به این مؤمنان فداکار و ایثارگر که در این لحظه حساس با پیامبر ص بیعت کردند چهار پاداش بزرگ داد که از همه مهمتر همین پاداش سخت یعنی رضایت و خشنودی او بود،همانگونه که در آیه 72 سوره توبه نیز می خوانیم وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ :"و رضا و خشنودی خداوند از همه نعمتهای بهشتی برتر است".

سپس می افزاید:"خداوند می دانست آنچه در درون قلب آنها از صداقت و ایمان و آمادگی وفاداری نسبت به این پیمان نهفته است،و لذا سکینه و آرامش را بر آنها نازل کرد"( فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ ).

آن چنان آرامشی که در میان انبوه دشمنان در نقطه دور دستی از شهر و دیار خود،در میان سلاحهای آماده آنها،با نداشتن اسلحه کافی(چون برای زیارت آمده بودند نه برای جنگ)ترس و وحشتی به دل راه نمی دادند،و همچون کوه استوار و پا بر جا ایستاده بودند.

و این دومین موهبت الهی نسبت به آنها بود.

اصولا الطاف خاص و امدادهای الهی شامل حال کسانی می شود که دارای خلوص نیت و صدق و صفای باطن باشند.

لذا در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:

ان العبد المؤمن الفقیر لیقول یا رب ارزقنی حتی افعل کذا و کذا من البر و وجوه الخیر،فاذا علم اللّٰه عز و جل ذلک منه بصدق نیته کتب اللّٰه له من الاجر مثل ما یکتب له لو عمله،ان اللّٰه واسع کریم: "بنده مؤمن فقیر گاهی می گوید:"خداوندا! به من روزی ده تا چنین و چنان از کارهای خیر و نیک انجام دهم،هر گاه خداوند صدق نیت از او بداند همان پاداشی را برای او می نویسد که اگر توانایی داشت انجام می داد،چرا که خداوند دارای رحمت واسعه و کریم است" ⁽¹⁾.

و در پایان این آیه به سومین موهبت اشاره کرده می فرماید:"و فتح نزدیکی به عنوان پاداش نصیب آنها فرمود"( وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً ).

آری این فتح که به گفته اکثر مفسران"فتح خیبر"بود(هر چند بعضی آن را فتح مکه شمرده اند)سومین پاداش الهی برای این مؤمنان ایثارگر بود.

تعبیر به"قریبا"تاییدی است بر اینکه منظور"فتح خیبر"است،زیرا این فتح در آغاز سال هفتم هجرت به فاصله چند ماه بعد از ماجرای حدیبیه تحقق

یافت.

*** چهارمین نعمتی که به دنبال بیعت رضوان نصیب مسلمانان شد غنائم فراوان مادی بود چنان که در آیه بعد می فرماید:"پاداش دیگر غنائم کثیری است که آن را به دست می آورند"( وَ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً یَأْخُذُونَهٰا ).

یکی از این غنائم همان غنائم خیبر بود که در فاصله کوتاهی به دست مسلمانان افتاد،و با توجه به ثروت بی حساب یهود خیبر،این غنائم از اهمیت فوق العاده ای برخوردار بود.

ولی محدود ساختن غنائم به غنائم خیبر دلیل قطعی ندارد،و می تواند غنائم سایر جنگهای اسلامی را که بعد از فتح حدیبیه رخ داد در بر گیرد.

و از آنجا که باید مسلمانان به این وعده الهی کاملا اطمینان کنند در آخر آیه می افزاید:"خداوند شکست ناپذیر و حکیم است"( وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً ).

اگر به شما دستور داد که در حدیبیه صلح کنید بر اساس حکمت بود، حکمتی که گذشت زمان پرده از اسرار آن برداشت،و اگر به شما وعده فتح قریب و غنائم کثیر می دهد این توانایی را دارد که به وعده های خود جامه عمل بپوشاند.

به این ترتیب مسلمانان با ایمان و ایثارگر در سایه بیعت رضوان و اعلام وفاداری به پیامبر ص در آن ساعات حساس،پیروزی دنیا و آخرت را به دست آوردند،در حالی که منافقان بیخبر و ضعیف الایمانهای ترسو در آتش حسرت سوختند؟ این سخن را با گفتاری از امیر مؤمنان علی ع پایان می دهیم:او به هنگامی که از پایمردی مسلمانان نخستین و جهاد بی نظیرش با دشمنی سخن

می گوید،و مخاطبان سست عنصر را مورد نکوهش قرار می دهد،می فرماید:

"

فلما رای اللّٰه صدقنا انزل بعدونا الکبت،و انزل علینا النصر،حتی استقر الاسلام ملقیا جرانه،و متبوءا اوطانه،و لعمری لو کنا ناتی ما اتیتم،ما قام للدین عمود،و لا اخضر للایمان عود،و ایم اللّٰه لتحتلبنها دما،لتتبعنها ندما "!:

"هنگامی که خداوند صدق و اخلاص ما را دید خواری و ذلت را بر دشمن، و پیروزی و نصر را بر ما نازل کرد تا آنجا که اسلام بر صفحه زمین گسترده شد، و مناطق پهناوری را برای خویش برگزید،بجانم سوگند اگر ما در مبارزه همچون شما بودیم،هرگز پایه ای از دین بر پا نمی شد!و شاخه ای از درخت ایمان سبز نمی گشت و به خدا سوگند به جای شیر،خون می دوشید و پشیمان می شوید" ⁽¹⁾.

نکته:

بیعت و خصوصیات آن

بیعت از ماده"بیع"در اصل به معنی دست دادن به هنگام قرار داد معامله است،و سپس به دست دادن برای پیمان اطاعت اطلاق شده است،و آن چنین بود که هر گاه کسی می خواست اعلام وفاداری به دیگری کند،او را به رسمیت بشناسد و از فرمانش اطاعت کند،با او بیعت می کرد،و شاید اطلاق این کلمه به این معنی از این جهت بود که هر یک از دو طرف تعهدی همچون تعهد دو معامله گر در برابر دیگری می کردند.بیعت کننده حاضر می شد گاه تا پای جان و گاه تا پای مال و فرزند در راه اطاعت او بایستد،و بیعت پذیر نیز حمایت و دفاع او را بر عهده می گرفت.

ابن خلدون در مقدمه تاریخ خود می گوید:"کانوا اذا بایع الامیر

جعل ایدیهم فی یده تاکیدا فاشبه ذلک فعل البایع و المشتری:"هنگامی که بیعت با امیر می کردند برای تاکید دست در دست او می گذاشتند، و این شبیه کار فروشنده و خریدار بود" ⁽¹⁾.

قرائن نشان می دهد که بیعت از ابداعات مسلمین نیست،بلکه سنتی بوده که قبل از اسلام در میان عرب رواج داشته است،و به همین دلیل در آغاز اسلام که طایفه"اوس"و"خزرج"در موقع حج از مدینه به مکه آمدند و با پیامبر اسلام ص در عقبه بیعت کردند بر خورد آنها با مساله بیعت بر خورد با یک امر آشنا بود،بعد از آن پیغمبر گرامی اسلام ص نیز در فرصتهای مختلف با مسلمانان تجدید بیعت کرد که یک مورد از آن همین"بیعت رضوان" در حدیبیه بود،و از آن گسترده تر بیعتی بود که بعد از فتح مکه انجام گرفت که در تفسیر"سوره ممتحنه"شرح آن به خواست خدا خواهد آمد.

اما چگونگی"بیعت"به طور کلی از این قرار بوده که بیعت کننده دست به دست بیعت شونده می داده و با زبان حال یا قال اعلام اطاعت و وفاداری می نمود،و گاه در ضمن بیعت شرائط و حدودی برای آن قائل می شد،مثلا بیعت تا پای مال،تا سر حد جان،یا تا سر حد همه چیز حتی از دست دادن زن و فرزند.

و گاه بیعت تا سر حد عدم فرار،و گاه تا سرحد موت بود(اتفاقا این هر دو معنی در مورد بیعت رضوان در تواریخ آمده است).

پیامبر اسلام بیعت زنان را نیز می پذیرفت،اما نه از طریق دست دادن، بلکه چنان که در تواریخ آمده،دستور می داد ظرف بزرگی از آب حاضر کنند، او دست خود را در یک طرف ظرف فرو می برد،و زنان بیعت کننده در طرف دیگر.

گاه در ضمن"بیعت"انجام کار یا ترک کارهایی را شرط می کردند،

همانگونه که پیغمبر ص در بیعت با زنان بعد از فتح مکه شرط کرد که "مشرک نشوند و آلوده به بی عفتی نگردند و دزدی نکنند و فرزندان خود را نکشند و امور دیگر"(سوره ممتحنه آیه 12).

به هر حال در باره احکام بیعت بحثهای مختلفی است که به طور فشرده در اینجا یادآور می شویم،هر چند مسائل این بحث در فقه اسلامی نیز در هاله ای از ابهام فرو رفته است:

***1-"ماهیت بیعت"یک نوع قرار داد و معاهده میان بیعت کننده از یک سو،و بیعت پذیر از سوی دیگر است،و محتوای آن اطاعت و پیروی و حمایت و دفاع از بیعت شونده است،و بر طبق شرائطی که در آن ذکر می کنند درجات مختلفی دارد.

از لحن آیات قرآن و احادیث استفاده می شود که بیعت یک نوع عقد لازم از سوی بیعت کننده است که عمل بر طبق آن واجب می باشد،و بنا بر این مشمول قانون کلی" أَوْفُوا بِالْعُقُودِ "است(مائده-1).

بنا بر این بیعت کننده حق فسخ را ندارد،ولی بیعت پذیر چنانچه صلاح بداند می تواند بیعت خود را بر دارد و فسخ کند،در اینصورت بیعت کننده از التزام و عهد خود آزاد می گردد ⁽¹⁾.

***2-بعضی بیعت را شبیه"انتخابات"یا نوعی از آن می دانند،در حالی که

مساله انتخابات درست عکس آن است،یعنی ماهیت آن یک نوع ایجاد مسئولیت و وظیفه،و پست و مقام برای انتخاب شونده،و یا به تعبیر دیگر نوعی توکیل در انجام کاری است،هر چند این انتخاب وظائفی هم برای انتخاب کننده به دنبال دارد(مانند همه وکالتها)در حالی که بیعت چنین نیست.

و به تعبیر دیگر:انتخابات اعطای مقام است،و همانگونه که گفتیم شبیه توکیل می باشد،در حالی که بیعت"تعهد اطاعت"است.

گرچه ممکن است این دو در بعضی از آثار با هم شباهت پیدا کنند،ولی این شباهت هرگز به معنی وحدت مفهوم و ماهیت آنها نیست،لذا در مورد بیعت،بیعت کننده قادر بر فسخ نمی باشد در حالی که در مورد انتخابات در بسیاری از موارد انتخاب کنندگان حق فسخ دارند که دسته جمعی شخص انتخاب شونده را از مقامش عزل کنند (دقت کنید).

***3-در مورد پیامبر ص و امامان معصوم ع که از سوی خدا نصب می شوند هیچ نیازی به بیعت نیست،یعنی اطاعت پیامبر ص و امام معصوم ع و منصوب از سوی او واجب است،خواه بر کسانی که بیعت کرده باشند یا کسانی که بیعت نکرده باشند.

و به تعبیر دیگر:لازمه مقام نبوت و امامت وجوب اطاعت است،همانگونه که قرآن می گوید: أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ (نساء-59).

ولی این سؤال پیش می آید که اگر چنین است پس چرا پیامبر ص کرارا از یاران خود،یا تازه مسلمانان بیعت گرفت که دو نمونه آن در قرآن صریحا آمده است(بیعت رضوان در اینجا و بیعت با اهل مکه که در سوره ممتحنه به آن اشاره شده است).

در پاسخ می گوئیم بدون شک این بیعتها یک نوع تاکید بر وفاداری بوده که در مواقع خاصی انجام می گرفته،و مخصوصا برای مقابله با بحرانها و حوادث سخت از آن استفاده می شده است،تا در سایه آن روح تازه ای در کالبد افراد دمیده شود،چنان که تاثیرهای شگرف آن را در بیعت رضوان در بحثهای گذشته خواندیم.

ولی در بیعتهایی که برای خلفا می گرفتند بیعت به عنوان پذیرش مقام خلافت بود،هر چند به عقیده ما خلافت پیامبر اسلام ص چیزی نبود که از طریق بیعت مردم انجام گیرد،بلکه تنها از سوی خداوند و به وسیله شخص پیامبر ص یا امام پیشین تحقق می یافت.

و به همین دلیل بیعتی را که مسلمانان با علی ع یا امام حسن یا امام حسین ع کردند آن نیز جنبه تاکید بر وفاداری داشت و شبیه بیعتهای پیامبر ص بود.

***4-آیا در حال حاضر نیز بیعت به عنوان یک اصل اسلامی قابل قبول است؟یا به تعبیر دیگر آیا می توان بیعت را تعمیم داد،و مثلا فلان جمعیت یک فرد لائق و واجد شرائط شرعی را برگزینند(به عنوان فرمانده لشکر،رئیس جمعیت،و یا رئیس حکومت)و با او بیعت کنند؟آیا اینگونه بیعتها مشمول احکام شرعی بیعت می باشد؟! از آنجا که به اصطلاح"عموم"و"اطلاقی"از قرآن و سنت در خصوص بیعت در دست نیست تعمیم این مساله مشکل به نظر می رسد،هر چند استدلال به عموم آیه" أَوْفُوا بِالْعُقُودِ "چندان بعید نیست.

ولی با اینحال ابهامی که در مسائل مربوط به بیعت وجود دارد مانع از این است که ما به طور قطع روی" أَوْفُوا بِالْعُقُودِ "تکیه کنیم بخصوص اینکه

در فقه ما هیچ موردی برای بیعت در غیر پیغمبر ص و امام معصوم ع دیده نمی شود.

توجه به این نکته نیز ضروری است که مقام نیابت ولی فقیه از نظر ما مقامی است که از سوی امامان معصوم ع تعیین شده،و هیچگونه نیازی به بیعت ندارد،البته پیروی و اطاعت مردم از"ولی فقیه"،به او امکان استفاده از این مقام و به اصطلاح"بسط ید"را می دهد،ولی این بدان معنی نیست که مقام او در گرو تبعیت و پیروی مردم است و تازه مساله پیروی مردم ارتباطی با مساله بیعت ندارد،بلکه عمل به حکم الهی در مورد ولایت فقیه است(دقت کنید).

***5-و به هر حال"بیعت"مربوط به مسائل اجرایی است،و ارتباطی با احکام ندارد یعنی،بیعت با یک نفر هرگز حق"تشریع و قانونگذاری"را به او نمی دهد، بلکه قوانین را باید از کتاب و سنت گرفت و سپس آن را به اجراء در آورد، و کسی در این گفتگو ندارد.

***6-از روایات استفاده می شود که بیعت با امام و پیشوای معصوم باید برای خدا باشد،و به تعبیر دیگر از اموری است که"قصد قربت"در آن لازم است.

در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص آمده:

ثلاثة لا یکلمهم اللّٰه عز و جل یوم القیامة و لا ینظر الیهم و لا یزکیهم و لهم عذاب الیم:رجل بایع اماما لا یبایعه الا للدنیا،ان اعطاه ما یریده وفی له،و الا کف،و رجل بایع رجلا بسلعته بعد العصر مخلف باللّٰه عز و جل لقد اعطی بها کذا و کذا فصدقه و اخذها و لم یعط فیها ما قال، و رجل علی فضل ماء بالفلات یمنعه ابن السبیل:

"سه نفرند که خداوند با آنها سخن نمی گوید و آنها را پاکیزه نمی کند، و عذاب دردناک برای آنها است:کسی که با امامی بیعت کند و هدفی جز دنیا

نداشته باشد که اگر خواسته اش را به او بدهد به بیعتش وفا می کند،و الا خود داری خواهد کرد،و مردی که بعد از وقت عصر جنسی را می فروشد و سوگند یاد می کند که فلان مبلغ برای خرید جنس داده ام،و مشتری تصدیق می کند و می خرد،در حالی که چنین نبوده است،و کسی که آب اضافی در بیابان دارد و به ابن سبیل نمی دهد" ⁽¹⁾(تعبیر به عصر یا به خاطر شرافت این وقت است، و یا از این جهت که بسیاری از فروشندگان،جنس خود را به همان قیمتی که خریده اند در این موقع می فروشند).

***7-شکستن بیعت از گناهان کبیره است،در حدیثی از امام موسی بن جعفر ع می خوانیم:

ثلاثه موبقات:نکث الصفقة و ترک السنة و فراق الجماعة:

"سه گناه است که انسان را هلاک می کند(و به عذاب شدید الهی می افکند):

شکستن بیعت،ترک سنت،و جدایی از جماعت" ⁽²⁾.

ترک سنت ظاهرا اشاره به قوانینی است که پیامبر اسلام آورده و جدایی از جماعت به معنی اعراض و پشت کردن به آن است نه صرفا عدم شرکت در جماعت.

8-بیعت در سخنان علی(ع) در خطبه های نهج البلاغه کرارا روی مساله بیعت تکیه شده،و امام ع بارها روی بیعتی که مردم با او کردند تکیه می کند.

از جمله در یک مورد می فرماید:"ای مردم شما بر من حقی دارید،و من بر شما حقی دارم،اما حق شما بر من این است که دلسوز و خیر خواه شما باشم،

و بیت المال شما را در راه خودتان مصرف کنم،شما را تعلیم دهم تا از جهل نجات یابید،و تادیب کنم تا آگاه شوید،سپس می افزاید:

و اما حقی علیکم فالوفاء بالبیعة،و النصیحة فی المشهد و المغیب، و الاجابة حین ادعوکم،و الطاعة حین آمرکم: "اما حق من بر شما این است که در بیعت خویش وفادار باشید،و در آشکارا و نهان خیر خواهی کنید هر وقت شما را می خوانم اجابت نمائید،و هر گاه فرمان می دهم اطاعت کنید" ⁽¹⁾.

و در جای دیگر می فرماید:

لم تکن بیعتکم ایای فلتة :"بیعت شما با من بی مطالعه و ناگهانی انجام نگرفت"(تا کمترین تردیدی در اطاعت من به خود راه دهید" ⁽²⁾.

و در خطبه ای که قبل از جنگ"جمل"و حرکت از مدینه به سوی بصره ایراد فرمود،مردم را به پایداری روی بیعتشان توجه داده،می فرماید:

و بایعنی الناس غیر مستکرهین،و لا مجبرین،بل طائعین مخیرین:

"مردم بدون اکراه و اجبار و از روی اطاعت و اختیار با من بیعت کردند" ⁽³⁾.

و بالآخره در برابر معاویه که از بیعت با امام ع سر باز زد،و می خواست به نحوی خرده گیری کند فرمود:

بایعنی القوم الذین بایعوا ابا بکر و عمر و عثمان علی ما بایعوهم علیه،فلم یکن للشاهد ان یختار،و لا للغائب ان یرد: "همان گروهی که با ابو بکر و عمر و عثمان بیعت کردند با من با همان شرائط و کیفیت بیعت نمودند بنا بر این نه آنکه حاضر بود اکنون اختیار فسخ دارد،و نه آنکه غائب بود اجازه

رد کردن"! ⁽¹⁾.

از بعضی از عبارات نهج البلاغه به خوبی بر می آید که"بیعت"یک بار بیش نیست،تجدید نظر در آن راه ندارد،و اختیار فسخ در آن نخواهد بود،و هر کس از آن سر بتابد طعنه زن و عیبجو خوانده می شود،و آن کس که در باره قبول یا رد آن بیندیشد یا تردید کند منافق است!

انها بیعة واحدة،لا یثنی فیها النظر، و لا یستانف فیها الخیار،الخارج منها طاعن،و المروی فیها مداهن!

⁽²⁾ .

از مجموع این تعبیرات استفاده می شود که امام ع در مقابل کسانی که ایمان به امامت منصوصش از طرف پیامبر ص نداشتند و بهانه جویی می کردند به مساله بیعت که نزد آنها مسلم بود استدلال می کرد،تا یارای سر باز زدن از اطاعت امام ع نداشته باشند،و به معاویه و امثال او گوشزد می کرد همانگونه که مشروعیت برای خلافت خلفای سه گانه قائل است باید برای خلافت امام ع قائل باشد و در برابر آن تسلیم گردد(بلکه خلافت او مشروعتر است،چون بیعت وی گسترده تر و از روی رضایت و رغبت عمومی انجام شد).

بنا بر این استدلال به بیعت هیچ منافاتی با مساله نصب امام از طریق خدا و پیامبر ص و تاکیدی بودن بیعت ندارد.

لذا در همین نهج البلاغه در یک مورد امام به حدیث ثقلین که از نصوص امامت است اشاره می فرماید ⁽³⁾و در جایی دیگر به مساله وصیت و وراثت ⁽⁴⁾.

(دقت کنید).

و در عبارات دیگرش به لزوم وفاداری نسبت به بیعت و دوام آن و عدم امکان فسخ و تجدید نظر و عدم نیاز به تکرار اشاره فرموده است که اینها نیز مسائلی است مورد قبول در باره بیعت.

ضمنا از آنها به خوبی استفاده می شود که اگر بیعت جنبه اجبار و اکراه داشته باشد،یا به صورت غافلگیر کردن مردم انجام گیرد ارزشی ندارد،بلکه بیعتی با ارزش است که از روی اختیار و آزادی اراده و فکر و مطالعه انجام گیرد (باز هم دقت کنید).

[سوره الفتح (48): آیات 20 تا 21]

اشاره

وَعَدَکُمُ اَللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهٰا فَعَجَّلَ لَکُمْ هٰذِهِ وَ کَفَّ أَیْدِیَ اَلنّٰاسِ عَنْکُمْ وَ لِتَکُونَ آیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ وَ یَهْدِیَکُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً (20) وَ أُخْریٰ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا قَدْ أَحٰاطَ اَللّٰهُ بِهٰا وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً (21)

ترجمه:

20-خداوند غنائم فراوانی به شما وعده داده که آنها را به چنگ می آورید،ولی این یکی را زودتر برای شما فراهم ساخت،و دست تعدی مردم(دشمنان)را از شما باز داشت،تا نشانه ای برای مؤمنان باشد،و شما را به راه راست هدایت کند.

21-و نیز غنائم و فتوحات دیگری که شما قدرت بر آن ندارید ولی خداوند قدرتش بر آن احاطه دارد نصیب شما می کند و خداوند بر هر چیز توانا است.

تفسیر:

باز هم برکات صلح حدیبیه!

این آیات هم چنان بحثهای مربوط به"صلح حدیبیه"و وقایع بعد از آن را بازگو می کند،و برکات و فوائدی را که از این رهگذر عائد مسلمانان شد شرح می دهد.

نخست می فرماید:"خداوند غنائم فراوانی به شما وعده داده که آنها را به دست می آورید،ولی این یکی را زودتر برای شما فراهم ساخت"( وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهٰا فَعَجَّلَ لَکُمْ هٰذِهِ ).

لحن آیه نشان می دهد که منظور از غنائم فراوان در اینجا تمام غنائمی است که خداوند نصیب مسلمانان کرد،چه در کوتاه مدت و چه در دراز مدت، حتی جمعی از مفسران عقیده دارند که غنائمی را که تا دامنه قیامت به دست مسلمین می افتد در این عبارت داخل است.

اما این که می گوید:این یکی را زودتر برای شما فراهم ساخت غالبا اشاره به"غنائم خیبر"دانسته اند که در فاصله کوتاهی بعد از فتح حدیبیه فراهم شد.

ولی بعضی احتمال داده اند که"هذه"اشاره به"فتح حدیبیه"باشد که بزرگترین غنیمت معنوی بود.

سپس به یکی دیگر از الطاف خداوندی نسبت به مسلمانان در این ماجرا اشاره کرده،می افزاید:"و دست تعدی مردم را از شما باز داشت"( وَ کَفَّ أَیْدِیَ النّٰاسِ عَنْکُمْ ).

این لطف بزرگی بود که آنها با کمی نفرات و نداشتن ابزار جنگی کافی آنهم در نقطه ای دور از وطن و بیخ گوش دشمن،مورد تهاجم قرار نگرفتند، و چنان رعب و وحشتی از آنان در دل دشمنان افکند که از هر گونه اقدام و حمله خود داری کردند.

جمعی از مفسران این جمله را اشاره به ماجرای خیبر می دانند که قبائلی از"بنی اسد"و"بنی غطفان"تصمیم گرفته بودند در غیاب مسلمانان به مدینه حمله کنند،و اموال مسلمین را به غنیمت گرفته،زنانشان را به اسارت ببرند.

یا اشاره به تصمیم جمعی از این دو قبیله دانسته اند که در نظر داشتند به یاری یهود خیبر برخیزند که خداوند رعب و وحشت در قلوب آنها افکند،و از تصمیم خود منصرف شدند.

ولی تفسیر اول مناسبتر به نظر می رسد،چرا که در چند آیه بعد همین تعبیر

را مشاهده می کنیم که در باره اهل مکه سخن می گوید،همانند شرحی است برای آنچه در آیه مورد بحث آمده،و با روش قرآن که روش اجمال و تفصیل است سازگار می باشد.

مهم این است که طبق روایات مشهور،تمام سوره فتح بعد از ماجرای حدیبیه،و در مسیر بازگشت پیامبر ص از مکه به مدینه نازل گردیده است.

سپس در ادامه همین آیه به دو نعمت بزرگ دیگر از مواهب الهی اشاره کرده،می فرماید:"هدف این بود که این وقایع نشانه ای(بر حقانیت دعوت تو)برای مؤمنان باشد،و خداوند شما را به راه مستقیمی هدایت کند" ( وَ لِتَکُونَ آیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ وَ یَهْدِیَکُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً ) گرچه بعضی از مفسران ضمیر"لتکون"را تنها اشاره به"غنائم موعود" دانسته اند،و بعضی دیگر به نگهداری دشمنان از هجوم بر مسلمانان،ولی مناسب این است که این ضمیر به تمام حوادث"حدیبیه"و ماجراهای بعد از آن بر گردد،چرا که هر یک آیتی از آیات خدا،و دلیلی بر صدق پیامبر ص، و وسیله ای برای هدایت مردم به صراط مستقیم بود،و قسمتی از آن جنبه پیشگویی و خبر غیبی داشت،و بعضی با اسباب و شرائط عادی سازگار نبود، و در مجموع معجزه روشنی از معجزات پیامبر ص محسوب می شد.

*** در آیه بعد بشارت بیشتری به مسلمانان داده،می گوید:"خداوند به شما غنائم و فتوحات دیگری وعده داده است که هرگز توانایی بر آن نداشته و ندارید ولی خداوند قدرتش بر آن احاطه دارد،و او بر هر چیز توانا است"( وَ أُخْریٰ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا قَدْ أَحٰاطَ اللّٰهُ بِهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً ).

در اینکه این وعده اشاره به کدام غنیمت و کدام پیروزیها است؟در میان مفسران گفتگو است.

بعضی اشاره به فتح"مکه"و غنائم"حنین"می دانند،و بعضی به فتوحات و غنائمی که بعد از پیغمبر ص نصیب امت اسلامی شد(مانند فتح ایران و روم و مصر).

این احتمال نیز وجود دارد که اشاره به همه آنها باشد ⁽¹⁾.

تعبیر به" لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا "اشاره به این است که مسلمانان قبل از آن هرگز احتمال چنین فتوحات و غنائمی را نمی دادند ولی به برکت اسلام و امدادهای الهی این نیرو و توان برای آنها پیدا شد.

بعضی از این جمله چنین استنباط کرده اند که قبلا در میان مسلمانان بحثی در باره این فتوحات بوده است،اما خود را از انجام آن ناتوان می دیدند، مخصوصا در حدیثی که در داستان جنگ احزاب آمده می خوانیم:آن روز که پیامبر ص بشارت فتح ایران و روم و یمن را به مسلمانان داد منافقان آن را به باد سخریه گرفتند.

جمله قَدْ أَحٰاطَ اللّٰهُ بِهٰا (خداوند آن را احاطه فرموده)اشاره به احاطه قدرت پروردگار بر این غنائم یا فتوحات است،و بعضی آن را اشاره به احاطه علمی او دانسته اند اما معنی اول با جمله های دیگر آیه سازگارتر است،البته جمع میان هر دو نیز مانعی ندارد.

و بالآخره آخرین جمله آیه یعنی" وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً " در حقیقت به منزله بیان علت است برای جمله قبل اشاره به اینکه با قدرت خداوند بر همه چیز این گونه فتوحات برای مسلمانان عجیب نیست.

و به هر حال،آیه از اخبار غیبی و پیشگوییهای قرآن مجید در باره حوادث آینده است،این پیروزیها در مدت کوتاهی به وقوع پیوست و عظمت این

آیات را روشن ساخت.

نکته:

ماجرای غزوه خیبر

هنگامی که پیامبر ص از حدیبیه بازگشت تمام ماه ذی الحجة، و مقداری از محرم سال هفتم هجری را در مدینه توقف فرمود،سپس با یکهزار و چهارصد نفر از یارانش که در حدیبیه شرکت کرده بودند به سوی"خیبر" حرکت کرد(جایی که کانون تحریکات ضد اسلامی بود،و پیامبر ص برای فرصت مناسبی روزشماری می کرد که آن کانون فساد را بر چیند).

قبیله"غطفان"در آغاز تصمیم گرفتند که از یهود"خیبر"حمایت کنند،ولی بعدا ترسیدند و خود داری کردند.

هنگامی که پیامبر ص به نزدیک قلعه های"خیبر"رسید،به یارانش دستور داد توقف کنید،سپس سر به آسمان بلند کرد و این دعا را خواند:

اللهم رب السماوات و ما اظللن،و رب الارضین و ما اقللن...نسألک خیر هذه القریة،و خیر اهلها،و نعوذ بک من شرها و شر اهلها،و شر ما فیها :

"خداوندا!ای پروردگار آسمانها و آنچه بر آن سایه افکنده اند،و ای پروردگار زمینها و آنچه بر خود حمل کرده اند...از تو خیر این آبادی و خیر اهل آن را می خواهیم،و به تو از شر آن و شر اهلش،و شر آنچه در آن است پناه می بریم".

سپس فرمود: بسم اللّٰه حرکت کنید،و به این ترتیب شبانه به کنار "خیبر"رسیدند،و صبحگاهان که اهل"خیبر"از ماجرا با خبر شدند خود را در محاصره سربازان اسلام دیدند،سپس پیامبر ص قلعه ها را یکی بعد از دیگری فتح کرد،تا به آخرین قلعه ها که از همه محکمتر و نیرومندتر بود

و فرمانده معروف یهود"مرحب"در آن قرار داشت،رسید.

در این ایام حالت سر درد شدیدی که گهگاه به سراغ پیامبر ص می آمد به او دست داد،به گونه ای که یکی دو روز نتوانست از خیمه بیرون آید، در این هنگام(طبق تواریخ معروف اسلامی)"ابو بکر"پرچم را به دست گرفت و با مسلمانان به سوی لشکر یهود تاخت،اما بی آنکه نتیجه بگیرد بازگشت، بار دیگر"عمر"پرچم را به دست گرفت و مسلمانان شدیدتر از روز قبل جنگیدند ولی بدون گرفتن نتیجه بازگشتند.

این خبر به گوش رسول خدا ص رسید فرمود:

اما و اللّٰه لاعطینها غدا رجلا یحب اللّٰه و رسوله،و یحبه اللّٰه و رسوله،یاخذها عنوة :

"به خدا سوگند فردا پرچم را به دست مردی می سپارم که او خدا و پیامبرش را دوست دارد،و خدا و پیامبر نیز او را دوست دارند،و او قلعه را با قدرت فتح خواهد نمود".

گردنها از هر سو کشیده شد که منظور چه کسی است؟جمعی حدس می زدند که منظور پیامبر ص علی ع است ولی علی ع هنوز در آنجا حضور نداشت،چرا که چشم درد شدیدی او را از حضور در لشکر مانع شده بود،اما صبحگاهان علی ع سوار بر شتری وارد شد،و نزدیک خیمه پیامبر ص پیاده گشت،در حالی که چشمانش شدیدا درد می کرد.

پیامبر ص فرمود:نزدیک بیا!نزدیک رفت،از آب دهان مبارکش بر چشم علی ع مالید،و چشمش به برکت این اعجاز کاملا سالم شد،سپس پرچم را به دست او داد.

علی ع با لشکر اسلام به سوی قلعه بزرگ خیبر حرکت کرد،مردی از یهود از بالای دیوار سؤال کرد تو کیستی؟فرمود:"من علی بن ابی طالبم" یهودی فریاد کشید ای جماعت یهود شکستتان فرا رسید!در این هنگام مرحب

یهودی فرمانده آن دژ به میدان مبارزه علی ع آمد و چیزی نگذشت که با یک ضربت کاری بر زمین افتاد.

جنگ شدیدی میان مسلمانان و یهودیان در گرفت علی ع نزدیک در قلعه آمد،و با حرکتی نیرومند و پر قدرت در را از جا بر کند و به کناری افکند، به این ترتیب قلعه گشوده شد،و مسلمانان وارد شدند آن را فتح کردند.

یهود تسلیم شدند و از پیامبر خواستند در برابر این تسلیم خون آنها محفوظ باشد،پیامبر ص پذیرفت،غنائم منقول به دست سپاه اسلام افتاد، و اراضی و باغهای آنجا را به دست یهود سپرد مشروط به اینکه نیمی از درآمد آن را به مسلمین بپردازند ⁽¹⁾.

[سوره الفتح (48): آیات 22 تا 25]

اشاره

وَ لَوْ قٰاتَلَکُمُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَوَلَّوُا اَلْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یَجِدُونَ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً (22) سُنَّةَ اَللّٰهِ اَلَّتِی قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اَللّٰهِ تَبْدِیلاً (23) وَ هُوَ اَلَّذِی کَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَکَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکُمْ عَلَیْهِمْ وَ کٰانَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً (24) هُمُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ وَ اَلْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِسٰاءٌ مُؤْمِنٰاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ لِیُدْخِلَ اَللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً (25)

ترجمه:

22-اگر کافران(در سرزمین حدیبیه)با شما پیکار می کردند به زودی فرار می نمودند، سپس ولی و یاوری نمی یافتند.

23-این سنت الهی است که در گذشته نیز بوده است،و هرگز برای سنت الهی تغییر و تبدیلی نخواهی یافت.

24-او کسی است که دست آنها را از شما و دست شما را از آنها در دل مکه کوتاه کرد،بعد از آنکه شما را بر آنها پیروز ساخت،و خداوند به آنچه انجام می دهید بیناست.

25-آنها کسانی هستند که کافر شدند و شما را از(زیارت)مسجد الحرام بازداشتند،و از رسیدن قربانیهای شما به محل قربانگاه مانع گشتند،و هر گاه مردان و زنان با ایمانی در این میان بدون آگاهی شما زیر دست و پا از بین نمی رفتند و از این راه عیب و عاری ناآگاهانه به شما نمی رسید(خداوند هرگز مانع این جنگ نمی شد) هدف این بود که خدا هر کس را می خواهد در رحمت خود وارد سازد و اگر مؤمنان و کفار(در مکه)از هم جدا می شدند کافران را عذاب دردناکی می کردیم.

تفسیر:

اگر در حدیبیه جنگی روی می داد

این آیات هم چنان ابعاد دیگری از ماجرای عظیم"حدیبیه"را بازگو می کند، و به دو نکته مهم در این رابطه اشاره می کند.

نخست اینکه:تصور نکنید اگر در سرزمین"حدیبیه"درگیری میان شما و مشرکان مکه رخ می داد،مشرکان برنده جنگ می شدند،چنین نیست "اگر کافران با شما در آنجا پیکار می کردند به زودی پشت کرده از میدان فرار می نمودند،سپس ولی و یاوری نمی یافتند"( وَ لَوْ قٰاتَلَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یَجِدُونَ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً ).

*** و این منحصر به شما نیست"این یک سنت الهی است که در گذشته هم بوده است،و هرگز برای سنت الهی تغییر و تبدیل نخواهی یافت"( سُنَّةَ اللّٰهِ الَّتِی قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّٰهِ تَبْدِیلاً ).

این یک قانون همیشگی الهی است که اگر مؤمنان در امر جهاد ضعف و سستی نشان ندهند،و با قلبی پاک و نیتی خالص به مبارزه با دشمنان برخیزند، خدا آنها را پیروز می کند،ممکن است گاهی در این امر به منظور امتحان یا اهداف دیگری دیر و زودی باشد اما قطعا پیروزی نهایی با آنها است.

اما در مواردی همچون میدان"احد"که جمعی از فرمان پیامبر خدا ص سرپیچی کردند و گروهی نیات خود را آلوده به عشق دنیا ساختند و به جمع غنائم پرداختند،سرانجام شکست تلخی دامانشان را گرفت،و بعدا نیز چنین است.

نکته مهمی را که این آیات تعقیب می کند این است که قریش ننشینند و بگویند افسوس که ما قیام نکردیم و این گروه اندک را در هم نکوبیدیم، افسوس که صید به خانه آمد و از آن غفلت کردیم،افسوس و افسوس! ابدا چنین نیست،گرچه مسلمانان نسبت به آنها اندک بودند،و دور از وطن و مامن،و فاقد سلاح کافی،ولی با اینحال اگر درگیری واقع شده بود باز هم به برکت نیروی ایمان و نصرت الهی پیروزی از آن آنها بود،مگر در"بدر"یا در"احزاب"نفرات آنها کمتر و تجهیزات دشمن بیشتر نبود؟چگونه در هر دو مورد شکست دامان دشمن را گرفت.

به هر حال بیان این واقعیت مایه تقویت روحیه مؤمنان،و تضعیف روحیه دشمنان،و پایان دادن به"اگر"و"مگر"منافقان بود،و نشان داد که حتی در شرائط نابرابر از نظر ظاهر،اگر پیکاری رخ دهد پیروزی از آن مؤمنان خالص است! *** نکته دیگری که در این آیات تبیین شده این است که می فرماید:"او کسی است که دست کفار را از شما در دل مکه باز داشت،و دست شما را از

آنها،بعد از آنکه شما را بر آنها پیروز کرد،و خداوند نسبت به آنچه انجام می دهید بینا است"( وَ هُوَ الَّذِی کَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَکَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکُمْ عَلَیْهِمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً ).

"به راستی این ماجرا مصداق روشن"فتح المبین"بود همان توصیفی که قرآن برای آن برگزیده،جمعیتی محدود بدون تجهیزات کافی جنگی وارد سرزمین دشمن شوند،دشمنی که بارها به مدینه لشکر کشی کرده،و تلاش عجیبی برای در هم شکستن آنها داشته،ولی اکنون که قدم در شهر و دیار او گذارده اند چنان مرعوب شود که پیشنهاد صلح کند،چه پیروزی از این برتر که بی آنکه حتی قطره خونی از دماغ کسی بریزد چنین تفوقی بر دشمن حاصل گردد؟! بدون شک ماجرای صلح"حدیبیه"در سراسر جزیره عربستان شکستی برای قریش،و فتحی برای مسلمین محسوب می شد که تا آن حد توانسته بودند از دشمن زهر چشم بگیرند.

جمعی از مفسران برای این آیه"شان نزولی"ذکر کرده اند،و آن اینکه:

مشرکان"مکه"چهل نفر را در جریان حدیبیه برای ضربه زدن به مسلمانان به طور مخفیانه بسیج کردند که با هوشیاری مسلمانان توطئه آنها نقش بر آب شد،مسلمین همگی را دستگیر کرده خدمت پیامبر ص آوردند و پیامبر ص آنها را رها کرد.

بعضی عدد آنها را 80 نفر نوشته اند که از کوه"تنعیم"به هنگام نماز صبح،و با استفاده از تاریکی می خواستند به مسلمانان یورش برند.

بعضی نیز گفته اند در آن هنگام که پیامبر ص در سایه درخت نشسته بود تا پیمان صلح را با نماینده قریش تنظیم کند،و علی ع مشغول نوشتن بود،

30 نفر از جوانان مکه با اسلحه به او حمله ور شدند که به طرز معجزه آسایی توطئه آنها خنثی گشت،و همگی دستگیر شدند و حضرت آنها را آزاد فرمود ⁽¹⁾.

مطابق"این شان نزول جمله مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکُمْ عَلَیْهِمْ اشاره بر پیروزی بر این گروه است،در حالی که مطابق تفسیر سابق منظور پیروزی کلی لشکر اسلام بر کل مشرکان است،و این با مفاد آیه سازگارتر است.

قابل توجه اینکه قرآن روی عدم درگیری در دل مکه تکیه می کند، این تعبیر ممکن است اشاره به دو نکته باشد:نخست اینکه:"مکه"کانون قدرت دشمن بود،و قاعدتا می بایست از این فرصت مناسب استفاده می کردند، و به مسلمانان حمله ور می شدند،و به اصطلاح آنها مسلمانها را در آسمان جستجو می کردند وقتی که آنها را در زمین خودشان به چنگ آوردند نباید به سادگی رها کنند،اما خداوند قدرت آنها را گرفت! دیگر اینکه:"مکه"حرم امن خدا بود،اگر درگیری و خونریزی در آنجا واقع می شد از یک سو احترام حرم خدشه دار می گشت،و از سوی دیگر عیب و عاری برای مسلمانان محسوب می شد،که آنها امنیت سنتی این سرزمین مقدس را در هم شکسته اند،و لذا یکی از نعمتهای بزرگ خداوند بر پیامبر ص و مسلمین این بود که دو سال بعد از این ماجرا مکه فتح شد که آنهم بدون خونریزی بود.

*** در آخرین آیه مورد بحث به نکته دیگری در ارتباط با مساله صلح حدیبیه

و فلسفه آن اشاره کرده،می فرماید:"آنها(دشمنان شما)کسانی هستند که کافر شدند،و شما را از زیارت مسجد الحرام بازداشتند،و قربانیهای شما را از اینکه به محل قربانگاه برسد مانع شدند"( هُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ الْهَدْیَ مَعْکُوفاً أَنْ یَبْلُغَ مَحِلَّهُ ) ⁽¹⁾. یک گناه آنها کفرشان بود،و گناه دیگر اینکه شما را از مراسم عمره و طواف خانه خدا بازداشتند،و اجازه ندادند که شترهای قربانی را در محلش یعنی مکه قربانی کنید(محل قربانی برای عمره مکه است و برای حج سرزمین منی)در حالی که خانه خدا باید برای همه اهل ایمان آزاد باشد،و جلوگیری از آن از بزرگترین گناهان است،همانگونه که قرآن در جای دیگر می گوید: وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ :"چه کسی ستمکارتر است از آن کس که مردم را از ذکر نام خدا در مساجد الهی باز دارد"؟! (بقره-114) این گناهان ایجاب می کرد که خداوند آنها را به دست شما کیفر دهد و سخت مجازات کند.

اما چرا چنین نکرد؟ذیل آیه دلیل آن را روشن ساخته،می فرماید:"و اگر به خاطر این نبود که مردان و زنان با ایمانی در این میان بدون آگاهی شما زیر دست و پا از بین می رفتند و از این راه عیب و عاری بدون اطلاع دامان شما را می گرفت خداوند هرگز مانع این جنگ نمی شد،و شما را بر آنها مسلط می ساخت تا کیفر خود را ببینند"( وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِسٰاءٌ مُؤْمِنٰاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ ) ⁽²⁾.

این آیه اشاره به گروهی از مردان و زنان مسلمان است که به اسلام پیوستند ولی به عللی قادر به مهاجرت نشده،و در مکه مانده بودند.

اگر مسلمانان به مکه حمله می کردند جان این گروه از مسلمانان مستضعف مکه به خطر می افتاد،و زبان مشرکان باز می شد،و می گفتند لشکر اسلام نه بر مخالفان خود رحم می کند و نه حتی به پیروان و موافقان،و این عیب و عار بزرگی بود.

بعضی نیز گفته اند مراد از این عیب لزوم کفاره و دیه قتل خطا است،ولی معنی اول مناسبتر به نظر می رسد.

"معرة"از ماده"عر"(بر وزن شر)و"عر"(بر وزن حر)در اصل به معنی بیماری جرب،یک نوع عارضه شدید پوستی است،که عارض بر انسان یا حیوانات می شود،سپس توسعه داده شده و به هر گونه زیان و ضرری که به انسان می رسد اطلاق شده است.

سپس برای تکمیل این سخن می افزاید:"هدف این بود که خداوند هر کس را می خواهد در رحمت خود وارد کند"( لِیُدْخِلَ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ ).

آری خدا می خواست مؤمنان مستضعف"مکه"مشمول رحمت او باشند، و صدمه ای به آنها نرسد.

این احتمال نیز داده شده که یک هدف از"صلح حدیبیه"این بود که گروهی از مشرکان که قابل هدایت بودند،هدایت شوند و وارد رحمت خدا گردند.

تعبیر به "مَنْ یَشٰاءُ "(هر کس را بخواهد)به معنی کسانی است که شایستگی و لیاقت دارند،زیرا مشیت الهی همیشه از حکمت او سرچشمه می گیرد،و حکیم بدون دلیل اراده ای نمی کند،و بیحساب کاری انجام نمی دهد.

و در پایان آیه برای تاکید بیشتر می افزاید:"اگر صفوف مؤمنان از کفار در مکه جدا می شد و بیم از میان رفتن مؤمنان مکه نبود ما کافران را به عذاب دردناکی مجازات می کردیم و آنها را با دست شما سخت کیفر می دادیم" ( لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً ).

درست است که خداوند می توانست از طریق اعجاز این گروه را از دیگران جدا کند،ولی سنت پروردگار جز در موارد استثنایی انجام کارها از طریق اسباب عادی است.

تزیلوا از ماده زوال در اینجا به معنی جدا گشتن و متفرق شدن است.

از روایات متعددی که از طریق شیعه و اهل سنت ذیل این آیه نقل شده است استفاده می شود که منظور از آن افراد با ایمانی بودند که در صلب کفار قرار داشتند،خداوند به خاطر آنها این گروه،کفار را مجازات نکرد.

از جمله در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:"کسی از امام ع سؤال کرد:مگر علی ع در دین خداوند قوی و با قدرت نبود؟امام ع فرمود:

آری قوی بود،عرض کرد پس چرا بر اقوامی(از افراد بی ایمان و منافق)مسلط شد اما آنها را از میان نبرد؟چه چیز مانع بود؟.

فرمود:یک آیه در قرآن مجید! سؤال کرد کدام آیه؟ فرمود:این آیه که خداوند می فرماید: لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً :"اگر آنها جدا می شدند کافران را عذاب دردناکی می کردیم".

سپس افزود:

انه کان للّٰه عز و جل ودائع مؤمنون فی اصلاب قوم کافرین و منافقین،و لم یکن علی(ع)لیقتل الآباء حتی تخرج الودائع!...و کذلک

قائمنا اهل البیت لن یظهر ابدا حتی تظهر ودائع اللّٰه عز و جل!:

"خداوند ودیعه های با ایمانی در صلب اقوام کافر و منافق داشت،و علی ع هرگز پدران را نمی کشت تا این ودایع ظاهر گردد...و همچنین قائم ما اهل بیت ع ظاهر نمی شود تا این ودایع آشکار گردد ⁽¹⁾.

یعنی خدا می داند که گروهی از فرزندان آنها در آینده با اراده و اختیار خود ایمان را می پذیرند و به خاطر آنها پدران را از مجازات سریع معاف می کند.

این معنی را"قرطبی"به عبارت دیگری در تفسیرش آورده است.

مانعی ندارد که آیه فوق هم اشاره به اختلاط مؤمنان مکه با کفار باشد،و هم مؤمنانی که در صلب آنها قرار داشتند.

[سوره الفتح (48): آیه 26]

اشاره

إِذْ جَعَلَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ اَلْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ اَلْجٰاهِلِیَّةِ فَأَنْزَلَ اَللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ اَلتَّقْویٰ وَ کٰانُوا أَحَقَّ بِهٰا وَ أَهْلَهٰا وَ کٰانَ اَللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً (26)

ترجمه:

26-به خاطر بیاورید هنگامی را که کافران در دلهای خود خشم و نخوت جاهلیت داشتند، و(در مقابل)خداوند آرامش و سکینه را بر رسول خود و مؤمنان نازل فرمود، و آنها را به تقوی ملزم ساخت که از هر کس شایسته تر و اهل و محل آن بودند، و خداوند به هر چیز عالم است.

تفسیر:

تعصب و حمیت جاهلیت بزرگترین سد راه کفار!

در این آیات باز مسائل مربوط به ماجرای"حدیبیه"تعقیب می شود، و صحنه های دیگری از این ماجرای عظیم را مجسم می کند.

نخست به یکی از مهمترین عوامل بازدارنده کفار از ایمان به خدا و پیامبر ص و تسلیم در مقابل حق و عدالت اشاره کرده،می گوید:"بخاطر بیاورید هنگامی که کافران در دلهای خود نخوت و خشم جاهلیت را قرار دادند ( إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجٰاهِلِیَّةِ ) ⁽¹⁾.

و بخاطر آن مانع ورود پیامبر ص و مؤمنان به خانه خدا و انجام مراسم عمره و قربانی شدند،و گفتند اگر اینها که در میدان جنگ پدران و برادران ما را کشته اند وارد سرزمین و خانه های ما شوند و سالم باز گردند،عرب در باره ما چه خواهد گفت؟و چه اعتبار و حیثیتی برای ما باقی می ماند؟ این کبر و غرور و تعصب و خشم جاهلی،حتی مانع از آن شد که هنگام تنظیم صلح نامه"حدیبیه"نام خدا را به صورت "بسم اللّٰه الرحمن الرحیم" بنویسند،بیاورند،با اینکه آداب و سنن آنها می گفت که زیارت خانه خدا برای همه مجاز،و سرزمین مکه حرم امن است،حتی اگر کسی قاتل پدر خویش را در آن سرزمین یا در مراسم حج و عمره می دید مزاحم او نمی شد.

آنها با این عمل هم احترام خانه خدا و حرم امن او را شکستند،و هم سنتهای خود را زیر پا گذاشتند،و هم پرده ضخیمی میان خود و حقیقت کشیدند و چنین است اثرات مرگبار"حمیتهای جاهلیت"! "حمیت"در اصل از ماده"حمی"(بر وزن حمد)به معنی حرارتی است که از آتش یا خورشید یا بدن انسان و مانند آن به وجود می آید،و به همین دلیل به حالت"تب""حمی"(بر وزن کبری)گفته می شود،و به حالت خشم و همچنین نخوت و"تعصب خشم آلود"نیز"حمیت"می گویند.

این حالتی است که بر اثر جهل و کوتاهی فکر و انحطاط فرهنگی مخصوصا در میان"اقوام جاهلی"فراوان است،و سرچشمه بسیاری از جنگها و خونریزیهای آنها می شود.

سپس می افزاید:در مقابل آن"خداوند حالت سکینه و آرامش را بر رسول خود و مؤمنان نازل فرمود"( فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ ).

این آرامش که مولود ایمان و اعتقاد به خداوند،و اعتماد بر لطف او بود،

آنها را به خونسردی و تسلط بر نفس دعوت کرد،و آتش خشمشان را فرو نشاند، تا آنجا که برای حفظ اهداف بزرگ خود حاضر شدند جمله "بسم اللّٰه الرحمن الرحیم" که رمز اسلام در شروع کارها بود،بردارند،و بجای آن"بسمک اللهم" که از یادگارهای دوران گذشته عرب بود در آغاز صلحنامه حدیبیه بنگارند، و حتی لقب"رسول اللّٰه"را از کنار نام گرامی"محمد"ص حذف کنند.

و حاضر شدند که بر خلاف عشق و علاقه سوزانی که به زیارت خانه خدا و مراسم عمره داشتند از همان"حدیبیه"به سوی مدینه باز گردند،و شترهای خود را بر خلاف سنت حج و عمره در همانجا قربانی کنند،و بدون انجام مناسک از احرام به درآیند.

آری حاضر شدند دندان بر جگر بگذارند و در برابر همه این ناملایمات صبر و شکیبایی به خرج دهند،در صورتی که اگر"حمیت جاهلیت"بر آنها حاکم بود هر یک از اینها کافی بود که آتش جنگ را در آن سرزمین شعله ور سازد.

آری فرهنگ جاهلیت دعوت به"حمیت"و"تعصب"و"خشم جاهلی" می کند،ولی فرهنگ اسلام به"سکینه"و"آرامش"و"تسلط بر نفس".

سپس می افزاید:"خداوند آنها را به کلمه تقوی ملزم ساخت،و آنها از هر کس سزاوارتر و شایسته تر و اهل و محل آن بودند"( وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْویٰ وَ کٰانُوا أَحَقَّ بِهٰا وَ أَهْلَهٰا ).

"کلمه"در اینجا به معنی"روح"است،یعنی خداوند روح تقوا را بر دلهای آنها افکند،و ملازم و همراهشان ساخت.چنان که در آیه 171 سوره نساء در باره عیسی ع می خوانیم: إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ :"مسیح فقط فرستاده خدا و کلمه او است، و روحی است از ناحیه او که به مریم القا فرمود".

بعضی نیز احتمال داده اند که مراد از"کلمه تقوا"دستور و فرمانی است که خداوند در این زمینه به مؤمنان داده بود.

ولی مناسب همان"روحیه تقوا"است که جنبه"تکوینی"دارد، و زائیده ایمان و سکینه و التزام قلبی به دستورات خداوند است.

لذا در بعضی از روایات که از پیغمبر ص گرامی اسلام نقل شده"کلمه تقوا"به"لا اله الا اللّٰه" ⁽¹⁾و در روایتی که از امام صادق ع نقل شده به"ایمان" تفسیر شده است ⁽²⁾.

در یکی از خطبه های پیغمبر گرامی ص می خوانیم:

نحن کلمة التقوی و سبیل الهدی :"مائیم کلمه تقوا و طریقه هدایت" ⁽³⁾.

شبیه همین معنی از امام"علی ابن موسی الرضا" ع نیز نقل شده که فرمود:

و نحن کلمة التقوی و العروة الوثقی :"مائیم کلمه تقوا و دستگیره محکم الهی" ⁽⁴⁾.

روشن است که ایمان به"نبوت"و"ولایت"مکمل ایمان به اصل "توحید"و معرفة اللّٰه است چرا که آنها همه داعیان الی اللّٰه و منادیان توحیدند.

به هر حال،مسلمانان در این لحظات حساس گرفتار خشم و عصبانیت و تعصب و نخوت نشدند،و سرنوشت درخشانی را که خداوند در ماجرای حدیبیه برای آنها رقم زده بود با آتش خشم و جهل نسوزاندند.

زیرا می گوید:"مسلمانان از همه سزاوارتر به تقوا بودند و اهل و محل آن".

بدیهی است از یک مشت جمعیت خرافی و نادان و بت پرست،جز"حمیت جاهلیت"انتظار نمی رفت،ولی از مسلمانان موحدی که سالیان دراز در مکتب قرآن پرورش یافته بودند چنین خلق و خوی جاهلی غیر منتظره بود.آنچه از آنها انتظار می رفت همان سکینه و وقار و تقوا بود که در حدیبیه به نمایش گذاردند،هر چند نزدیک بود بعضی از تندخویان ناشکیبا که شاید رسوباتی از گذشته را با خود داشتند این سد نیرومند را بشکنند،و جنجالی بر پا کنند، اما سکینه و وقار پیامبر ص همچون آبی بر این آتش ریخته شد و خاموش گشت.

در پایان آیه می فرماید:"و خداوند به هر چیزی عالم و آگاه بوده و هست" ( وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً ).

او هم نیات سوء کفار را می داند،و هم پاکدلی مؤمنان راستین را،در اینجا سکینه و تقوا نازل می کند،و در آنجا حمیت جاهلیت را مسلط می سازد که خداوند هر قوم و ملتی را به مقدار شایستگیهایشان مشمول لطف و رحمت خود می سازد،و یا خشم و غضبش! ***

نکته:

حمیت جاهلیت چیست؟

گفتیم"حمیت"در اصل از ماده"حمی"به معنی حرارت است،و سپس در معنی غضب،و بعدا به معنی نخوت و تعصب آمیخته با غضب به کار رفته است.

این واژه گاه در همین معنی مذموم(توأم با قید جاهلیت،یا بدون آن) و گاه در معنی ممدوح و پسندیده به کار می رود،و اشاره به غیرت منطقی و تعصب

در امور مثبت و سازنده است.

امیر مؤمنان علی ع به هنگام انتقاد از بعضی از یاران سست عنصر و سرکش می فرماید:

منیت بمن لا یطیع اذا امرت و لا یجیب اذا دعوت...

اما دین یجمعکم و لا حمیة تحمشکم :"گرفتار مردمی شده ام که اگر فرمان دهم اطاعت نمی کنند،و اگر دعوتشان کنم اجابت نمی کنند...آیا دین ندارید که شما را جمع کند؟یا غیرتی که شما را بخشم آورد؟(و به انجام وظائف وادارد) ⁽¹⁾.

ولی غالبا در همان معنی مذموم به کار رفته است،چنان که امیر مؤمنان علی ع در خطبه"قاصعه"بارها روی این معنی تکیه کرده است،و در مذمت ابلیس که پیشوای مستکبران بود،می فرماید:

صدقه به ابناء الحمیة و اخوان العصبیة و فرسان الکبر و الجاهلیة :"او را فرزندان نخوت و حمیت،و برادران عصبیت،و سواران بر مرکب کبر و جهالت تصدیق کردند" ⁽²⁾.

و در جای دیگر همین خطبه،به هنگامی که مردم را از تعصبات جاهلیت بر حذر می دارد،می فرماید:

فاطفئوا ما کمن فی قلوبکم من نیران العصبیة و احقاد الجاهلیة،فانما تلک الحمیة تکون فی المسلم من خطرات الشیطان و نخواته و نزغاته و نفثاته !:"شراره های تعصب و کینه های جاهلی را که در قلب دارید خاموش سازید،که این نخوت و حمیت و تعصب ناروا در مسلمانان از القائات و نخوت و وسوسه شیطان است" ⁽³⁾.

به هر حال،شک نیست که وجود چنین حالتی در فرد یا جامعه باعث عقب ماندگی و سقوط آن جامعه است،پرده های سنگینی بر عقل و فکر انسان می افکند.

و او را از درک صحیح و تشخیص سالم باز می دارد،و گاه تمام مصالح او را به باد

فنا می دهد.

اصولا انتقال سنتهای غلط از قومی به قوم دیگر در سایه شوم همین"حمیت جاهلیت"صورت می گیرد،و پافشاری اقوام منحرف در برابر انبیاء و رهبران الهی نیز غالبا از همین رهگذر است.

در حدیثی از امام علی بن الحسین ع می خوانیم که وقتی از حضرت در باره"عصبیت"سؤال کردند،فرمود:

العصبیة التی یاثم علیها صاحبها ان یری الرجل شرار قومه خیرا عن خیار قوم آخرین و لیس من العصبیة ان یحب الرجل قومه و لکن من العصبیة ان یعین قومه علی الظلم :

"تعصبی که موجب گناه است این است که انسان بدان قوم خود را از نیکان قوم دیگر برتر بشمرد ولی دوست داشتن قوم خود تعصب نیست،تعصب آن است که آنها را در ظلم و ستم یاری کند" ⁽¹⁾.

بهترین راه مبارزه با این خوی زشت،و طریق نجات از این مهلکه بزرگ، تلاش و کوشش برای بالا بردن سطح فرهنگ و فکر و ایمان هر قوم و جمعیت است.

در حقیقت داروی این درد را قرآن مجید در همین آیه مورد بحث بیان کرده،آنجا که در نقطه مقابل آن،از مؤمنانی بحث می کند که دارای سکینه و روح تقوی هستند،بنا بر این آنجا که ایمان و سکینه و تقوی است،حمیت جاهلیت نیست،و آنجا که حمیت جاهلیت است ایمان و سکینه و تقوی نیست!.

[سوره الفتح (48): آیه 27]

اشاره

لَقَدْ صَدَقَ اَللّٰهُ رَسُولَهُ اَلرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ اَلْمَسْجِدَ اَلْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اَللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً (27)

ترجمه:

27-خداوند آنچه را به پیامبرش در عالم خواب نشان داد راست بود،به طور قطع همه شما به خواست خدا وارد مسجد الحرام می شوید در نهایت امنیت،و در حالی که سرهای خود را تراشیده،یا ناخنهای خود را کوتاه کرده،و از هیچکس ترس و وحشتی ندارید،ولی خداوند چیزهایی می دانست که شما نمی دانستید (و در این تاخیر حکمتی بود)و قبل از آن فتح نزدیکی(برای شما)قرار داد.

تفسیر:

اشاره

رؤیای صادقه پیامبر(ص)

این آیه نیز فراز دیگری از فرازهای مهم داستان"حدیبیه"را ترسیم می کند،ماجرا این بود:

پیامبر ص در مدینه خوابی دید که به اتفاق یارانش برای انجام مناسک "عمره"وارد مکه می شوند،و این خواب را برای یاران بیان کرد،همگی شاد و خوشحال شدند،اما چون جمعی تصور می کردند تعبیر و تحقق این خواب در همان سال واقع خواهد شد،هنگامی که مشرکان راه ورود به مکه را در حدیبیه به روی آنها بستند،گرفتار شک و تردید شدند،که مگر رؤیای پیامبر

هم ممکن است نادرست از آب در آید؟مگر بنا نبود ما به زیارت خانه خدا مشرف شویم؟پس چه شد این وعده؟و کجا رفت آن خواب رحمانی؟! پیامبر ص در پاسخ این سؤال فرمود:مگر من به شما گفتم این رؤیا همین امسال تحقق خواهد یافت؟ آیه فوق در همین رابطه در طریق بازگشت به مدینه نازل شد و تاکید کرد که این رؤیای صادقه بوده و چنین مساله حتمی و قطعی و انجام شدنی است.

می فرماید:"خداوند آنچه را به پیامبرش در عالم خواب نشان داده صدق و حق بود"( لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ ) ⁽¹⁾.

سپس می افزاید:"به طور قطع همه شما به خواست خدا وارد مسجد الحرام می شوید در نهایت امنیت،و در حالی که سرهای خود را تراشیده، یا ناخنهای خود را کوتاه کرده اید،و از هیچکس ترس و وحشتی ندارید" ( لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ ).

"ولی خداوند چیزهایی می دانست که شما نمی دانستید"(فعلم ما لم تعلموا).

و در این تاخیر حکمتی بود"و قبل از آن فتح نزدیکی قرار داد" ( فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً ).

در این آیه نکاتی جلب توجه می کند:

1-با توجه به اینکه لام در"لتدخلن""لام قسم"و"نون"در آخر آن برای تاکید است این یک وعده قطعی الهی نسبت به آینده،و پیشگویی معجز- آسای صریحی است از انجام مراسم عمره،در نهایت امنیت،و چنان که خواهیم گفت درست در سال آینده،در همان ماه ذی القعده،این پیشگویی به واقعیت پیوست،و مسلمانان مراسم عمره را به همین صورت انجام دادند.

***2-جمله" إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ "در اینجا ممکن است یک نوع تعلیم به بندگان باشد که به هنگام خبر دادن از آینده تکیه بر مشیت و اراده الهی را فراموش نکنند،و خود را در کارها مستقل و بی نیاز از لطف او ندانند.

و نیز ممکن است اشاره به شرایطی باشد که خداوند برای این موفقیت (توفیق زیارت خانه خدا در آینده نزدیک)قرار داده،و آن باقیماندن بر خط توحید و سکینه و تقوی است.

و نیز ممکن است اشاره به نفراتی باشد که در این فاصله مدت عمرشان پایان می گیرد و موفق به انجام این زیارت نمی شوند،و جمع میان این معانی کاملا ممکن است.

***3-تعبیر به" فَتْحاً قَرِیباً "به عقیده بسیاری از مفسران اشاره به همان "صلح حدیبیه"است که قرآن آن را"فتح مبین"نامیده،و می دانیم همین فتح زمینه ساز ورود به مسجد الحرام در سال بعد شد.

در حالی که گروهی دیگر آن را اشاره به"فتح خیبر"می دانند.

البته کلمه"قریبا"تناسب بیشتری با فتح خیبر دارد زیرا فاصله کمتری

با تحقق عینی این خواب داشت.

از این گذشته در آیه 18 همین سوره که سخن از"بیعت رضوان" می گوید آمده است" فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً "و چنان که گفتیم و اکثر مفسران عقیده دارند که منظور"فتح خیبر"است،قرائن موجود در آیه نیز حکایت از همین می کند،و با توجه به اینکه آیه مورد بحث هماهنگ با آن می باشد به نظر می رسد که هر دو به یک معنی اشاره می کند ⁽¹⁾.

در تفسیر علی بن ابراهیم نیز به همین معنی اشاره شده است ⁽²⁾.

***4-جمله" مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ "(در حالی که سرها را تراشیده اید و ناخنها را گرفته اید)اشاره به یکی از آداب مراسم عمره است که "تقصیر"نام دارد،و به وسیله آن محرم از احرام خارج می شود،بعضی این آیه را دلیل بر"تخییر"در مساله تقصیر و خروج از احرام دانسته اند،که محرم می تواند سر را بتراشد و یا ناخن خود را بگیرد،زیرا جمع میان این دو قطعا واجب نیست.

***5-جمله" فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا ":"خداوند مطالبی را می دانست که شما نمی دانستید"اشاره به اسرار مهمی است که در"صلح حدیبیه"نهفته بود، و با گذشت زمان آشکار شد،پایه های اسلام تقویت یافت، و آوازه اسلام در همه جا پیچید،و تهمتهای جنگ طلبی مسلمانان و مانند آن بر چیده شد،و مسلمین

توانستند با فراغت بال"خیبر"را فتح کنند،و مبلغان خود را به اطراف"جزیره عربستان"گسیل دارند،و پیامبر ص نامه های تاریخی خود را برای سران بزرگ دنیای آن روز بفرستد،مطالبی که افراد عادی از آن آگاه نبودند و تنها خداوند بر آن آگاهی داشت.

***6-در این آیه به مساله"رؤیا"بر خورد می کنیم،همان رؤیای صادقه پیامبر ص که شاخه ای از وحی است،شبیه آنچه در مورد ابراهیم ع و ذبح فرزندش اسماعیل ع آمده است(صافات آیه-102).

(شرح بیشتر در باره رؤیا و خواب دیدن را در جلد نهم در داستان یوسف صفحه 312 به بعد مطالعه فرمائید).

***7-آیه مورد بحث یکی از اخبار غیبی قرآن،و از شواهد آسمانی بودن این کتاب،و از معجزات پیغمبر گرامی اسلام ص است که با این قاطعیت و تاکید هم خبر از ورود به مسجد الحرام و انجام مراسم عمره در آینده نزدیک می دهد،و هم فتح قریب و پیروز نزدیکی قبل از آن،و چنان که می دانیم این هر دو پیشگویی به وقوع پیوست،داستان فتح خیبر را قبلا شنیدید و اکنون داستان"عمرة القضاء"را نیز بشنوید.

عمرة القضاء

"عمرة القضاء"همان عمره ای است که پیامبر ص سال بعد از حدیبیه، یعنی در ذی القعده سال هفتم هجرت(درست یک سال بعد از آنکه مشرکان آنها را از ورود به مسجد الحرام بازداشتند)به اتفاق یارانش انجام داد،و نامگذاری

آن به این نام به خاطر آن است که در حقیقت قضای سال قبل محسوب می شد.

توضیح اینکه:طبق یکی از مواد قرار داد حدیبیه،برنامه این بود که مسلمانان در سال آینده مراسم عمره و زیارت خانه خدا را آزادانه انجام دهند، ولی بیش از سه روز در مکه توقف نکنند،و در این مدت سران قریش و مشرکان سرشناس مکه از شهر خارج شوند(تا هم از درگیری احتمالی پرهیز شود، و هم آنها که به خاطر کینه توزی و تعصب یارای دیدن منظره عبادت توحیدی مسلمانان را نداشتند آن را نبینند!).

در بعضی از تواریخ آمده است که پیامبر ص با یارانش محرم شدند، و با شترهای قربانی حرکت کردند،و تا نزدیکی"ظهران"رسیدند،در این هنگام پیامبر یکی از یارانش را به نام"محمد بن مسلمه"با مقدار قابل ملاحظه اسبهای سواری،و اسلحه پیشاپیش خود فرستاد،هنگامی که مشرکان این برنامه را ملاحظه کردند شدیدا ترسیدند،و گمان کردند که حضرت ص می خواهد با آنها نبرد کند و قرار داد ده ساله خود را نقض نماید،این خبر را به اهل مکه دادند،اما هنگامی که پیامبر ص نزدیک مکه رسید،دستور داد تیرها و نیزه و سلاحهای دیگر را به سرزمینی که"یاجج"نام داشت منتقل سازند،و خود و یارانش تنها با شمشیر آنهم غلاف کرده وارد مکه شدند.

اهل مکه هنگامی که این عمل را دیدند خوشحال شدند که به وعده وفا شده(گویا اقدام پیغمبر هشداری بود برای مشرکان که اگر بخواهند نقض عهد کنند و توطئه ای بر ضد مسلمانان بچینند آنها قدرت مقابله با آن را دارند).

رؤسای مکه از مکه خارج شدند تا این مناظر را که برای آنها دلخراش بود نبینند،ولی بقیه اهل مکه از مردان و زنان و کودکان در مسیر راه،و در پشت بامها،و در اطراف خانه خدا جمع شده بودند تا مسلمانان و مراسم عمره آنها را ببینند.

پیامبر ص با ابهت خاصی وارد مکه شد،و شتران قربانی فراوانی همراه داشت،با نهایت محبت و ادب با اهل مکه رفتار کرد،و دستور داد مسلمانان به هنگام طواف با سرعت حرکت کنند و احرامی را کمی کنار بزنند،تا شانه های نیرومند و سطبر آنها آشکار گردد، و این صحنه در روح و فکر مردم مکه به عنوان دلیل زنده ای از قدرت و قوت و رشادت مسلمانان اثر گذارد.

رویهمرفته"عمرة القضاء"هم عبادت بود،و هم نمایش قدرت،و باید گفت که بذر"فتح مکه"که در سال بعد روی داد در همان ایام پاشیده شد،و زمینه را کاملا برای تسلیم مکیان در برابر اسلام فراهم ساخت.

این وضع به قدری برای سران قریش ناگوار بود که پس از گذشتن سه روز کسی را فرستادند خدمت پیامبر ص که طبق قرار داد باید هر چه زودتر "مکه"را ترک گوید.

جالب اینکه پیغمبر ص زن بیوه ای را از زنان مکه که با بعضی از سران معروف قریش خویشاوندی داشت به ازدواج خود در آورد تا طبق رسم عرب پیوند خود را با آنها مستحکم کرده و از عداوت و مخالفت آنها بکاهد.

هنگامی که پیامبر ص پیشنهاد خروج از مکه را شنید فرمود:من مایلم برای مراسم این ازدواج غذایی تهیه کنم،و از شما دعوت نمایم کاری که اگر انجام می شد نقش مؤثری در نفوذ بیشتر پیامبر ص در قلوب آنها داشت، ولی آنها نپذیرفتند و این دعوت را رسما رد کردند ⁽¹⁾.

[سوره الفتح (48): آیات 28 تا 29]

اشاره

هُوَ اَلَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ اَلْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی اَلدِّینِ کُلِّهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً (28) مُحَمَّدٌ رَسُولُ اَللّٰهِ وَ اَلَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی اَلْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اَللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ اَلسُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی اَلتَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی اَلْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ اَلزُّرّٰاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ اَلْکُفّٰارَ وَعَدَ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً (29)

ترجمه:

28-او کسی است که رسولش را با هدایت و دین حق فرستاده،تا آن را بر همه ادیان پیروز کند،و کافی است که خدا شاهد این موضوع باشد.

29-محمد فرستاده خدا است و کسانی که با او هستند در برابر کفار سرسخت و شدید، و در میان خود مهربانند،پیوسته آنها را در حال رکوع و سجود می بینی،آنها همواره فضل خدا و رضای او را می طلبند،نشانه آنها در صورتشان از اثر سجده

نمایان است،این توصیف آنها در تورات است،و توصیف آنها در انجیل همانند زراعتی است که جوانه های خود را خارج ساخته،سپس به تقویت آن پرداخته،تا محکم شده،و بر پای خود ایستاده است،و به قدری نمو و رشد کرده که زارعان را به شگفتی وا می دارد!این برای آن است که کافران را به خشم آورد،خداوند کسانی از آنها را که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند وعده آمرزش و اجر عظیمی داده است.

تفسیر:

در برابر دشمنان سختگیر و در برابر دوستان مهربان!

در این دو آیه که آخرین آیات سوره فتح است به دو مساله مهم دیگر در ارتباط با"فتح المبین"یعنی"صلح حدیبیه"اشاره می کند که یکی مربوط به عالمگیر شدن اسلام است،و دیگری اوصاف یاران پیامبر اسلام ص و ویژگیهای آنان،و وعده الهی را نسبت به آنها بازگو می کند.

نخست می گوید:"او کسی است که رسولش را با هدایت و دین حق فرستاد،تا آن را بر همه ادیان غالب گرداند،و کافی است که خدا شاهد و گواه این موضوع باشد"( هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً ).

این وعده ایست صریح و قاطع،از سوی خداوند قادر متعال،در رابطه با غلبه اسلام بر همه ادیان.

یعنی اگر خداوند از طریق رؤیای پیامبر ص به شما خبر پیروزی داده که با نهایت امنیت وارد مسجد الحرام می شوید،و مراسم عمره را بجا می آورید بی آنکه کسی جرأت مزاحمت شما را داشته باشد،و نیز اگر خداوند بشارت"فتح قریب"(پیروزی خیبر)را می دهد تعجب نکنید،اینها اول کار

است سرانجام اسلام عالمگیر می شود و بر همه ادیان پیروز خواهد گشت.

چرا نشود در حالی که محتوای دعوت رسول اللّٰه هدایت است(ارسله بالهدی)و آئین او حق است(و دین الحق)و هر ناظر بی طرفی می تواند حقانیت آن را در آیات این قرآن،و احکام فردی و اجتماعی،و قضایی،و سیاسی اسلام، و همچنین تعلیمات اخلاقی و انسانی آن بنگرد،و از پیشگوییهای دقیق و صریحی که از آینده دارد و درست به وقوع می پیوندد ارتباط این پیامبر ص را به خدا به طور قطع بداند.

آری منطق نیرومند اسلام،و محتوای غنی و پر بار آن،ایجاب می کند که سرانجام ادیان شرک آلود را جاروب کند،و ادیان آسمانی تحریف یافته را در برابر خود به خضوع وا دارد،و با جاذبه عمیق خود دلها را به سوی این آئین خالص جلب و جذب کند.

در اینکه منظور از این پیروزی"پیروزی منطقی"است یا پیروزی نظامی؟ در میان مفسران گفتگو است:

"جمعی"معتقدند این پیروزی تنها"پیروزی منطقی و استدلالی"است، و این امر حاصل شده است،چرا که اسلام از نظر قدرت منطق و استدلال بر همه آئینهای موجود برتری دارد.

در حالی که"جمعی دیگر"پیروزی را به معنی"غلبه ظاهری"و غلبه قدرت گرفته اند،و موارد استعمال این کلمه(یظهر)نیز دلیل بر غلبه خارجی است،و به همین دلیل می توان گفت:علاوه بر مناطق بسیار وسیعی که امروز در شرق و غرب و شمال و جنوب عالم در قلمرو اسلام قرار گرفته،و هم اکنون بیش از 40 کشور اسلامی با جمعیتی حدود یک میلیارد نفر زیر پرچم اسلام قرار دارند،زمانی فرا خواهد رسید که همه جهان رسما در زیر این پرچم قرار می گیرد،و این امر به وسیله قیام"مهدی"(ارواحنا فداه)تکمیل می گردد،

چنان که در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص نقل شده است که فرمود:

لا یبقی علی ظهر الارض بیت مدر و لا وبر الا ادخله اللّٰه کلمة الاسلام :

"در سراسر روی زمین خانه ای از سنگ و گل،یا خیمه هایی از کرک و مو،باقی نمی ماند،مگر اینکه خداوند اسلام را در آن وارد می کند"! ⁽¹⁾.

در این زمینه بحث مشروحی ذیل آیه مشابه آن آیه 33 سوره توبه داشتیم ⁽²⁾.

این نکته نیز قابل توجه است که بعضی تعبیر به"الهدی"را اشاره به استحکام"عقائد"اسلامی دانسته اند در حالی که"دین الحق"را ناظر به حقانیت"فروع دین"می دانند،ولی دلیلی بر این تقسیم بندی نداریم و ظاهر این است که هدایت و حقانیت هم در اصول است و هم در فروع.

در اینکه مرجع ضمیر در"لیظهره""اسلام"است یا"پیامبر"ص؟ مفسران دو احتمال داده اند،ولی قرائن به خوبی نشان می دهد که منظور همان دین حق است،چرا که هم از نظر جمله بندی نزدیکتر به ضمیر است،و هم پیروزی دین بر دین تناسب دارد نه شخص بر دین.

آخرین سخن در مورد آیه اینکه جمله" کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً "اشاره ای است به این واقعیت که این پیشگویی نیازی به هیچ شاهد و گواه ندارد،چرا که شاهد و گواهش اللّٰه است،و رسالت رسول خدا ص نیز نیاز به گواه دیگری ندارد که گواه آن نیز خدا است،و اگر"سهیل بن عمرو"و امثال او حاضر نشوند عنوان"رسول اللّٰه"بعد از نام محمد ص بنویسند"عرض خود می برند،

و زحمتی هم برای ما ندارند"! *** در آخرین آیه ترسیم بسیار گویایی از اصحاب و یاران خاص پیامبر ص و آنها که در خط او بودند از لسان تورات و انجیل بیان کرده که هم افتخار و مباهاتی است برای آنها که در"حدیبیه"و مراحل دیگر پایمردی به خرج دادند،و هم درس آموزنده ای است برای همه مسلمانان در تمام قرون و اعصار.

در آغاز می فرماید:"محمد فرستاده خدا است"( مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ ).

خواه شب پره هایی همچون"سهیل بن عمرو"بپسندند یا نپسندند؟ و خود را از این آفتاب عالمتاب پنهان کنند یا نکنند؟خدا گواهی به رسالت او داده و همه آگاهان گواهی می دهند.

سپس به توصیف یارانش پرداخته و اوصاف ظاهر و باطن و عواطف و افکار و اعمال آنها را طی پنج صفت چنین بیان می کند:"کسانی که با او هستند در برابر کفار شدید و محکم هستند"( وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ ).

و در دومین وصف می گوید:"اما در میان خود رحیم و مهربانند" (رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ) .

آری آنها کانونی از عواطف و محبت نسبت به برادران و دوستان و همکیشانند، و آتشی سخت و سوزان،و سدی محکم و پولادین در مقابل دشمنان.

در حقیقت عواطف آنها در این"مهر"و"قهر"خلاصه می شود،اما نه جمع میان این دو در وجود آنها تضادی دارد،و نه قهر آنها در برابر دشمن و مهر آنها در برابر دوست سبب می شود که از جاده حق و عدالت قدمی بیرون نهند در سومین صفت که از اعمال آنها سخن می گوید می افزاید:"پیوسته آنها را در حال رکوع و سجود می بینی و همواره به عبادت خدا مشغولند"

( تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً ).

این تعبیر عبادت و بندگی خدا را که با دو رکن اصلیش"رکوع"و"سجود" ترسیم شده، به عنوان حالت دائمی و همیشگی آنها ذکر می کند،عبادتی که که رمز تسلیم در برابر فرمان حق،و نفی کبر و خود خواهی و غرور،از وجود ایشان است.

در چهارمین توصیف که از نیت پاک و خالص آنها بحث می کند می فرماید:

"آنها همواره فضل خدا و رضای او را می طلبند"( یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً ).

نه برای تظاهر و ریا قدم بر می دارند،و نه انتظار پاداش از خلق خدا دارند،بلکه چشمشان تنها به رضا و فضل او دوخته شده،و انگیزه حرکت آنها در تمام زندگی همین است و بس.

حتی تعبیر به"فضل"نشان می دهد که آنها به تقصیر خود معترفند و اعمال خود را کمتر از آن می دانند که پاداش الهی برای آن بطلبند،بلکه با تمام تلاش و کوشش باز هم می گویند خداوندا!اگر فضل تو به یاری ما نیاید وای بر ما! و در پنجمین و آخرین توصیف از ظاهر آراسته و نورانی آنها بحث کرده می گوید:"نشانه آنها در صورتشان از اثر سجده نمایان است"( سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ) ⁽¹⁾.

"سیما"در اصل به معنی علامت و هیئت است،خواه این علامت در صورت باشد یا در جای دیگر بدن،هر چند در استعمالات روزمره فارسی به نشانه های صورت و وضع ظاهری چهره گفته می شود.

به تعبیری دیگری"قیافه"آنها به خوبی نشان می دهد که آنها انسانهایی خاضع در برابر خداوند و حق و قانون و عدالتند،نه تنها در صورت آنها که در تمام وجود و زندگی آنان این علامت منعکس است.

گرچه بعضی از مفسران آن را به اثر ظاهری سجده در پیشانی،و یا اثر خاک در محل سجده گاه تفسیر کرده اند،ولی ظاهرا آیه مفهوم گسترده تری دارد که چهره این مردان الهی را به طور کامل ترسیم می کند.

بعضی نیز گفته اند:این آیه اشاره به سجده گاه آنها در قیامت است که همچون ماه به هنگام بدر می درخشد! البته ممکن است پیشانی آنها در قیامت چنین باشد ولی آیه از وضع ظاهری آنها در دنیا خبر می دهد.

در حدیثی از امام صادق ع نیز آمده است که در تفسیر این جمله فرمود:

هو السهر فی الصلاة:"منظور بیدار ماندن در شب برای نماز خواندن است" (که آثارش در روز در چهره آنها نمایان است ⁽¹⁾.

البته جمع میان این معانی کاملا ممکن است.

به هر حال قرآن بعد از بیان همه این اوصاف می افزاید:"این توصیف آنها(یاران محمد ص)در تورات است( ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ ) این حقیقتی است که از پیش گفته شده و توصیفی است در یک کتاب بزرگ آسمانی که از پیش از هزار سال قبل نازل شده است.

ولی نباید فراموش کرد که تعبیر" وَ الَّذِینَ مَعَهُ "(آنها که با او هستند) سخن از کسانی می گوید که در همه چیز با پیامبر ص بودند،در فکر و عقیده و اخلاق و عمل،نه تنها کسانی که همزمان با او بودند هر چند خطشان با او متفاوت بود.

سپس به توصیف آنها در یک کتاب بزرگ دیگر آسمانی یعنی"انجیل" پرداخته،چنین می گوید:"توصیف آنها در انجیل همانند زراعتی است که جوانه های خود را خارج ساخته،سپس به تقویت آن پرداخته،تا محکم شده و بر پای خود ایستاده است،و به قدری نمو و رشد کرده و پر برکت شده که زارعان را به شگفتی وا می دارد"( وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فازره فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّٰاعَ ⁽¹⁾.

"شطا"به معنی"جوانه"و"جوجه"است،جوانه هایی که از پائین ساقه و کنار ریشه ها بیرون می آید.

"آزر"از ماده"موازره"به معنی معاونت است.

"استغلظ"از ماده"غلظت"به معنی سفت و محکم شدن است.

جمله"استوی علی سوقه"مفهومش این است به حدی محکم شده که بر پای خود ایستاده(توجه داشته باشید که"سوق"جمع"ساق"است).

تعبیر" یُعْجِبُ الزُّرّٰاعَ "یعنی به حدی از نمو سریع و جوانه های زیاد، و محصور وافر،رسیده،که حتی کشاورزانی که پیوسته با این مسائل سر و کار دارند در شگفتی فرو می روند.

جالب اینکه:در توصیف دوم که در انجیل آمده نیز پنج وصف عمده برای مؤمنان و یاران محمد ص ذکر شده است(جوانه زدن-کمک کردن برای پرورش-محکم شدن-بر پای خود ایستادن-نمو چشمگیر اعجاب انگیز).

در حقیقت اوصافی که در تورات برای آنها ذکر شده اوصافی است که ابعاد وجود آنها را از نظر عواطف و اهداف و اعمال و صورت ظاهر بیان می کند و اما اوصافی که در انجیل آمده بیانگر حرکت و نمو و رشد آنها در جنبه های مختلف است(دقت کنید).

آری آنها انسانهایی هستند با صفات والا که آنی از"حرکت"باز نمی ایستند،همواره جوانه می زنند،و جوانه ها پرورش می یابد و بارور می شود.

همواره اسلام را با گفتار و اعمال خود در جهان نشر می دهند و روز به روز خیل تازه ای بر جامعه اسلامی می افزایند.

آری آنها هرگز از پای نمی نشینند و دائما رو به جلو حرکت می کنند، در عین عابد بودن مجاهدند،و در عین جهاد عابدند،ظاهری آراسته،باطنی پیراسته،عواطفی نیرومند،و نیاتی پاک دارند،در برابر دشمنان حق مظهر خشم خدایند،و در برابر دوستان حق نمایانگر لطف و رحمت او.

سپس در دنباله آیه می افزاید:این اوصاف عالی،این نمو و رشد سریع، و این حرکت پر برکت،به همان اندازه که دوستان را به شوق و نشاط می آورد سبب خشم کفار می شود"این برای آن است که کافران را به خشم آورد"

( لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّٰارَ ) ⁽¹⁾.

و در پایان آیه می فرماید:"خداوند کسانی از آنها را که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند وعده آمرزش و اجر عظیمی داده است"( وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً ).

بدیهی است اوصافی که در آغاز آیه گفته شد ایمان و عمل صالح در آن جمع بود،بنا بر این تکرار این دو وصف اشاره به تداوم آن است،یعنی خداوند این وعده را تنها به آن گروه از یاران محمد ص داده که در خط او باقی بمانند،و ایمان و عمل صالح را تداوم بخشند،و گرنه کسانی که یک روز در زمره دوستان و یاران او بودند،و روز دیگر از او جدا شدند و راهی بر خلاف آن را در پیش گرفتند،هرگز مشمول چنین وعده ای نیستند.

تعبیر به"منهم"(با توجه به این نکته که اصل در کلمه"من"در اینگونه موارد این است که برای"تبعیض"باشد،و ظاهر آیه نیز همین معنی را می رساند دلیل بر این است که یاران او به دو گروه تقسیم خواهند شد:گروهی به ایمان و عمل صالح ادامه می دهند،و مشمول رحمت واسعه حق و اجر عظیم می شوند اما گروهی جدا شده و از این فیض بزرگ محروم خواهند شد.

معلوم نیست چرا جمعی از مفسران اصرار دارند که"من"در"منهم" در آیه فوق حتما"بیانیه"است،در حالی که به فرض که مرتکب خلاف ظاهر شویم و"من"را برای"بیان"بگیریم قرائن عقلی را که در اینجا وجود دارد چگونه می توان کنار گذاشت،زیرا هیچکس مدعی نیست که یاران پیامبر ص همه معصوم بودند،و در این صورت احتمال عدم تداوم در خط ایمان و عمل

صالح در مورد هر یک از آنها می رود،و با این حال چگونه ممکن است خداوند وعده مغفرت و اجر عظیم را بدون قید و شرط به همه آنها دهد،اعم از اینکه راه ایمان و صلاح را بپیمایند،یا از نیمه راه بر گردند و منحرف شوند.

این نکته نیز قابل توجه است که جمله" وَ الَّذِینَ مَعَهُ "(کسانی که با او هستند)مفهومش همنشین بودن و مصاحبت جسمانی با پیامبر ص نیست،چرا که منافقین هم دارای چنین مصاحبتی بودند،بلکه منظور از"معه"به طور قطع همراه بودن از نظر اصول ایمان و تقوی است.

بنا بر این ما هرگز نمی توانیم از آیه فوق یک حکم کلی در باره همه معاصران و همنشینان پیامبر ص استفاده کنیم.

نکته ها:

اشاره

1-داستان تنزیه صحابه!

معروف در میان علما و دانشمندان اهل سنت این است که صحابه رسول اللّٰه ص دارای این امتیاز خاص بر افراد دیگر از امت هستند که همگی پاک و پاکیزه اند،و از آلودگیها بدورند،و ما حق انتقاد از هیچیک از آنها نداریم، و بد گویی از آنها مطلقا ممنوع است،حتی به گفته بعضی موجب کفر می شود! و برای اثبات این مقصود به آیاتی از قرآن مجید استناد کرده اند،از جمله آیه مورد بحث که می گوید:"خداوند به کسانی از آنها که ایمان آوردند و عمل صالح انجام داده اند وعده مغفرت و اجر عظیم داده است".

و همچنین به"آیه 100 سوره توبه"که بعد از ذکر عنوان"مهاجرین" و"انصار"می گوید: رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ :"خداوند از آنها خشنود،و آنها نیز از خدا خشنود شدند".

ولی هر گاه خود را از پیشداوریها تهی کنیم،قرائن روشنی در برابر ما

وجود دارد که این عقیده مشهور را متزلزل می سازد:

1-جمله" رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ "در سوره توبه تنها مخصوص مهاجران و انصار نیست،زیرا در همان آیه در کنار مهاجران و انصار" اَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ "قرار گرفته که مفهومش شامل تمام کسانی است که تا دامنه قیامت به نیکی از آنها پیروی می کنند.

همانگونه که"تابعان"اگر یک روز در خط ایمان و احسان باشند و روز دیگر در خط کفر و اسائه(بدی کردن)قرار گیرند،از زیر چتر رضایت الهی خارج می شوند عین همین مطلب در باره"صحابه"نیز می آید،زیرا آنها را نیز در آخرین آیه سوره فتح مقید به ایمان و عمل صالح کرده که اگر یک روز این عنوان از آنها سلب شود از دائره رضایت الهی بیرون خواهند رفت.

و به تعبیر دیگر تعبیر به"احسان"هم در مورد"تابعان"است،و هم در مورد"متبوعان"بنا بر این هر کدام از این دو،"خط احسان"را رها کنند مشمول رضایت خدا نخواهند بود.

2-از روایات اسلامی چنین استفاده می شود که اصحاب پیامبر ص هر چند امتیاز مصاحبت آن بزرگوار را داشتند،ولی کسانی که در دورانهای بعد می آیند و از ایمان راسخ و عمل صالح برخوردارند از یک نظر از صحابه افضلند، چرا که آنها شاهد انواع معجزات بوده اند ولی دیگران بدون مشاهده آنها، و با استفاده از دلائل دیگر،در همان راه گام نهاده اند.

چنان که در حدیثی از پیامبر ص می خوانیم که یارانش عرض کردند:

نحن اخوانک یا رسول اللّٰه؟!قال:لا انتم اصحابی،و اخوانی الذین یاتون بعدی،آمنوا بی و لم یرونی،و قال:للعامل منهم اجر خمسین منکم، قالوا بل منهم یا رسول اللّٰه؟قال:بل منکم!ردوها ثلاثا،ثم قال:لانکم تجدون علی الخیر اعوانا !:

"آیا ما برادران توایم ای رسول خدا؟فرمود:نه!شما اصحاب من هستید، ولی برادران من کسانی هستند که بعد از من می آیند و به من ایمان می آورند در حالی که مرا ندیده اند".

سپس افزود:"افرادی از آنها که اهل عمل صالحند اجر پنجاه نفر از شما را دارند!عرض کردند پنجاه نفر از خودشان ای رسول خدا؟!فرمود:

نه!پنجاه نفر از شما!!و سه بار آنها این سخن را تکرار کردند(و پیامبر ص نفی کرد)سپس فرمود:این به خاطر آن است که شرایطی در اختیار دارید که شما را در کارهای خیر یاری می کند" ⁽¹⁾.

در صحیح مسلم نیز از رسول خدا ص چنین نقل شده که روزی فرمود:

وددت انا قد رأینا اخواننا :"دوست می داشتم برادرانمان را می دیدیم"!.

قالوا:ا و لسنا اخوانک یا رسول اللّٰه؟!:"گفتند:آیا ما برادران تو نیستیم ای رسول خدا"؟! فرمود:

انتم اصحابی و اخواننا الذین لم یاتوا بعد :"شما اصحاب من هستید،اما برادران ما هنوز نیامده اند"! ⁽²⁾! عقل و منطق نیز همین را می گوید که دیگران که تحت پوشش تعلیمات مستمر پیامبر ص در شب و روز نبوده اند و در عین حال همانند یاران پیامبر ص یا بیش از آنها ایمان و عمل صالح داشته اند برترند.

3-این سخن از نظر تاریخی نیز بسیار آسیب پذیر است چرا که بعضی از صحابه را می بینیم که بعد از پیغمبر اکرم ص و یا حتی در عصر خود او راه خطا پیمودند.

ما چگونه می توانیم کسانی را که آتش جنگ جمل را افروختند و آن همه

مسلمانان را به کشتن دادند و بر روی خلیفه به حق پیامبر ص شمشیر کشیدند از گناه تبرئه کنیم؟! یا کسانی که در"صفین"و"نهروان"اجتماع کردند و سر به شورش در برابر وصی و جانشین پیامبر ص و برگزیده مسلمین برداشتند،و خونهای بی حساب ریختند،مشمول رضای خدا بدانیم،و بگوئیم گرد و غبار عصیان نیز بر دامان آنها ننشسته است؟! و از این عجیب تر عذر کسانی است که تمام این مخالفتها را به عنوان اینکه آنها"مجتهد"بودند و مجتهد معذور است توجیه می کنند! اگر بشود چنین گناهان عظیمی را به وسیله"اجتهاد"توجیه کرد دیگر هیچ قاتلی را نمی توان ملامت نمود،و یا حدود الهی را در باره او اجرا کرد، چرا که ممکن است اجتهاد کرده باشد.

و به تعبیر دیگر در میدان جمل یا صفین و یا نهروان دو گروه در مقابل هم ایستادند که قطعا هر دو بر حق نبودند،چرا که جمع بین ضدین محال است، با این حال چگونه می توان هر دو را مشمول رضای خدا دانست،در حالی که مساله از مسائل پیچیده و مشکلی نبود که تشخیص آن ممکن نباشد؟زیرا همه می دانستند علی ع یا بر طبق نص پیامبر ص و یا با انتخاب مسلمین خلیفه بر حق او است،در عین حال بر روی او شمشیر کشیدند،این کار را چگونه می توان از طریق اجتهاد توجیه کرد؟! چرا شورش"اصحاب رده"را در زمان ابو بکر از طریق اجتهاد توجیه نمی کنند و رسما آنها را مرتد می شمرند،اما شورشیان"جمل" و"صفین"و"نهروان"را مبرای از هر گونه گناه می دانند؟! به هر حال به نظر می رسد که مساله تنزیه صحابه به طور مطلق یک حکم سیاسی بوده که گروهی بعد از پیامبر ص برای حفظ موقعیت خود روی آن

تکیه کردند،تا خود را از هر گونه انتقادی مصون و محفوظ دارند و این مطلبی است که نه با حکم عقل می سازد،و نه با تواریخ مسلم اسلامی،و شعری است که ما را در قافیه خود گرفتار خواهد کرد.

چه بهتر که ما در عین احترام به صحابه رسول اللّٰه ص و کسانی که همواره در خط او بودند معیار قضاوت در باره آنها را اعمال و عقائدشان در طول زندگانیشان از آغاز تا انجام در نظر بگیریم،همان معیاری که از قرآن استفاده کرده ایم و همان معیاری که خود پیامبر ص یارانش را با آن می سنجید.

2-محبت متقابل اسلامی

در روایات اسلامی که در تفسیر آیه اخیر آمده است تاکید فراوانی روی اصل"رحماء بینهم"دیده می شود.

از جمله در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:

المسلم اخو المسلم،لا یظلمه،و لا یخذله،و لا یخوفه،و یحق علی المسلم الاجتهاد فی التواصل،و التعاون علی التعاطف،و المواساة لاهل الحاجة،و تعاطف بعضهم علی بعض،حتی تکونوا کما امرکم اللّٰه عز و جل:

رحماء بینکم،متراحمین،مغتمین لما غاب عنکم من امرهم،علی ما مضی علیه معشر الانصار علی عهد رسول اللّٰه(ص) :

"مسلمان برادر مسلمان است به او ستم نمی کند،تنهایش نمی گذارد، تهدیدش نمی کند،و سزاوار است مسلمان در ارتباط و پیوند و تعاون و محبت و مواسات با نیازمندان کوشش کند،و نسبت به یکدیگر مهربان باشند،تا مطابق گفته خداوند" رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ "نسبت به یکدیگر با محبت رفتار کنید،و حتی در غیاب آنها نسبت به امورشان دلسوزی کنید،آن گونه که انصار در عصر رسول اللّٰه بودند" ⁽¹⁾.

ولی عجیب است که مسلمانان امروز از رهنمودهای مؤثر این آیه و ویژگیهایی که برای مؤمنان راستین و یاران رسول اللّٰه ص نقل می کند فاصله گرفته اند،گاه آن چنان به جان هم می افتند و کینه توزی و خونریزی می کنند که هرگز دشمنان اسلام آن چنان نکردند! گاه با کفار آن چنان پیوند دوستی می بندند که گویی برادرانی از یک اصل و نسبند.

نه خبری از آن رکوع و سجود است،و نه آن نیات پاک و"ابتغاء فضل اللّٰه" و نه آثار سجود در چهره ها نمایان،و نه آن نمو و رشد و جوانه زدن و قوی شدن و روی پای خود ایستادن.

و عجب اینکه هر قدر از این اصول قرآنی فاصله گرفته ایم به درد و رنج و ذلت و نکبت بیشتری گرفتار شده ایم،ولی باز متوجه نیستیم از کجا ضربه می خوریم؟باز"حمیتهای جاهلیت"مانع اندیشه و تجدید نظر و بازگشت به قرآن است،خدایا ما را از این خواب عمیق و خطرناک بیدار کن.

***خداوندا!به ما توفیقی رحمت کن که ویژگیهای اخلاقی یاران راستین پیامبر ص و اصحاب خالص او را که در این آیات آمده است در خود زنده کنیم.

بار الها!شدت در مقابل دشمنان،محبت در برابر دوستان،تسلیم در برابر فرمان تو،توجه به عنایات خاص تو،و تلاش و کوشش برای بارور ساختن جامعه اسلامی،و پیشرفت و گسترش آن را به ما عنایت فرما.

پروردگارا!از تو فتح مبینی می خواهیم که جامعه اسلامی ما در سایه آن به حرکت در آید،و در عصر و زمانی که نیاز به معنویت از هر وقت دیگر

بیشتر است تعلیمات این آئین حیاتبخش را به مردم جهان عرضه کنیم،هر روز قلوب تازه ای را در تسخیر اسلام در آوریم،و کشور تازه ای از کشور دلها را فتح نمائیم(آمین یا رب العالمین).

پایان سوره فتح 6\شوال\1405 4\4\1364

(49) سوره حجرات این سوره در مدینه نازل شده و 18 آیه است

اشاره

محتوای سوره حجرات

در این سوره که بیش از هیجده آیه ندارد مسائل بسیار مهمی در ارتباط با شخص پیامبر و جامعه اسلامی نسبت به یکدیگر مطرح شده،و از آنجا که بسیاری از مسائل مهم اخلاقی در آن عنوان گردیده می توان آن را"سوره اخلاق و آداب" نامید.

رویهمرفته بخشهای مختلف این سوره را اینگونه می توان خلاصه کرد:

بخش اول:آیات آغاز سوره است که آداب برخورد با پیشوای بزرگ اسلام پیغمبر اکرم ص،و اصولی را که مسلمانان در محضر او باید به کار بندند، بیان می کند.

بخش دوم:این سوره مشتمل بر یک سلسله اصول مهم"اخلاق اجتماعی" است که به کار بستن آنها محبت و صفا و صمیمیت و امنیت و اتحاد را در جامعه اسلامی حفظ می کند،و به عکس فراموش کردن آنها مایه بدبینی و نفاق و پراکنده گی و ناامنی است.

بخش سوم:دستوراتی است که مربوط به چگونگی مبارزه با اختلافات و درگیریهایی است که احیانا در میان مسلمانان روی می دهد.

بخش چهارم:از معیار ارزش انسان در پیشگاه خدا و اهمیت مساله تقوی سخن می گوید.

بخش پنجم:روی این مساله تاکید دارد که ایمان تنها به گفتار نیست بلکه باید علاوه بر اعتقاد قلبی آثار آن در اعمال انسانی،و در جهاد با اموال و نفوس آشکار گردد.

بخش ششم:از این بحث می کند که اسلام و ایمان یک هدیه بزرگ

الهی برای مؤمنان است،بجای اینکه در پذیرش آن منتی بگذارند باید فوق العاده ممنون و شکرگزار باشند که مشمول این هدیه شده اند.

و بالآخره بخش هفتم که آخرین قسمت این سوره است از علم خداوند و آگاهی او از همه اسرار نهان عالم هستی و اعمال انسانها سخن می گوید که در حقیقت به منزله ضامن اجرا است برای تمام بخشهایی که در این سوره آمده است.

نامگذاری این سوره به سوره"حجرات"به تناسب آیه چهارم این سوره است که این کلمه در آن به کار رفته و تفسیر آن را به زودی خواهیم دانست.

فضیلت تلاوت این سوره

در فضیلت تلاوت این سوره همین بس که در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام ص می خوانیم: من قرأ سورة الحجرات اعطی من الاجر عشر حسنات بعدد من اطاع اللّٰه و من عصاه :"هر کس سوره"حجرات"را بخواند به عدد تمام کسانی که خدا را اطاعت یا عصیان کرده اند ده حسنه به او داده می شود"!. و در حدیث دیگری از امام صادق ع آمده است: من قرأ سورة الحجرات فی کل لیلة،او فی کل یوم،کان من زوار محمد(ص): "هر کس سوره حجرات را در هر شب یا هر روز بخواند از زائران محمد ص خواهد بود". بدیهی است این همه حسنات به عدد مطیعان و عاصیان در صورتی است که اعمال هر یک از این دو را که در آیات این سوره منعکس است دقیقا در نظر بگیرد،و در آن بیندیشد،و مسیر خود را بر اولی منطبق و از دومی جدا سازد. و نیز نائل شدن به زیارت شخص پیامبر ص فرع بر این است که آدابی را که در این سوره در رابطه با شخص او آمده عملا به کار گیرد،چرا که تلاوت همه جا مقدمه عمل است. ***

در این سوره که بیش از هیجده آیه ندارد مسائل بسیار مهمی در ارتباط با شخص پیامبر و جامعه اسلامی نسبت به یکدیگر مطرح شده،و از آنجا که بسیاری از مسائل مهم اخلاقی در آن عنوان گردیده می توان آن را"سوره اخلاق و آداب" نامید.

رویهمرفته بخشهای مختلف این سوره را اینگونه می توان خلاصه کرد:

بخش اول:آیات آغاز سوره است که آداب برخورد با پیشوای بزرگ اسلام پیغمبر اکرم ص،و اصولی را که مسلمانان در محضر او باید به کار بندند، بیان می کند.

بخش دوم:این سوره مشتمل بر یک سلسله اصول مهم"اخلاق اجتماعی" است که به کار بستن آنها محبت و صفا و صمیمیت و امنیت و اتحاد را در جامعه اسلامی حفظ می کند،و به عکس فراموش کردن آنها مایه بدبینی و نفاق و پراکنده گی و ناامنی است.

بخش سوم:دستوراتی است که مربوط به چگونگی مبارزه با اختلافات و درگیریهایی است که احیانا در میان مسلمانان روی می دهد.

بخش چهارم:از معیار ارزش انسان در پیشگاه خدا و اهمیت مساله تقوی سخن می گوید.

بخش پنجم:روی این مساله تاکید دارد که ایمان تنها به گفتار نیست بلکه باید علاوه بر اعتقاد قلبی آثار آن در اعمال انسانی،و در جهاد با اموال و نفوس آشکار گردد.

بخش ششم:از این بحث می کند که اسلام و ایمان یک هدیه بزرگ

ص :

[سوره الحجرات (49): آیات 1 تا 5]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اَللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (1) یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ اَلنَّبِیِّ وَ لاٰ تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ (2) إِنَّ اَلَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوٰاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اَللّٰهِ أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ اِمْتَحَنَ اَللّٰهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْویٰ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ (3) إِنَّ اَلَّذِینَ یُنٰادُونَکَ مِنْ وَرٰاءِ اَلْحُجُرٰاتِ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ (4) وَ لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتّٰی تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (5)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-ای کسانی که ایمان آورده اید چیزی را بر خدا و رسولش مقدم نشمرید و پیشی مگیرید و تقوای الهی پیشه کنید که خداوند شنوا و داناست.

2-ای کسانی که ایمان آورده اید صدای خود را فراتر از صدای پیامبر نکنید،و در برابر او بلند سخن مگویید(و داد و فریاد نزنید)آن گونه که بعضی از شما در برابر بعضی می کنند،مبادا اعمال شما نابود گردد در حالی که نمی دانید! 3-آنها که صدای خود را نزد رسول خدا کوتاه می کنند کسانی هستند که خداوند قلوبشان را برای تقوی خالص نموده،و برای آنها آمرزش و پاداش عظیمی است.

4-(ولی)کسانی که تو را از پشت حجره ها بلند صدا می زنند اکثرشان نمی فهمند! 5-هر گاه آنها صبر می کردند تا خود به سراغشان آیی برای آنها بهتر بود و خداوند غفور و رحیم است.

شان نزول:

مفسران برای آیه نخست شان نزولهایی ذکر کرده اند، و برای آیات بعد شان نزولهای دیگری.

از جمله شان نزولهایی که برای آیه نخست ذکر کرده اند این است که:

پیامبر ص به هنگام حرکت به سوی"خیبر"می خواست کسی را بجای خود در"مدینه"نصب کند،عمر شخص دیگری را پیشنهاد کرد آیه فوق نازل شد و دستور داد بر خدا و پیامبر پیشی مگیرید ⁽¹⁾.

بعضی دیگر گفته اند:جمعی از مسلمانان گاه گاه می گفتند اگر چنین مطلبی در باره ما نازل می شد بهتر بود،آیه فوق نازل گشت و گفت بر خدا و پیامبرش پیشی مگیرید ⁽²⁾.

بعضی دیگر گفته اند:آیه اشاره به اعمال بعضی از مسلمانهاست که پاره ای از مراسم عبادات خود را پیش از موقع انجام دادند و آیه فوق نازل شد و آنها را از اینگونه کارها نهی کرد ⁽¹⁾.

و اما در مورد آیه دوم گفته اند:گروهی از طایفه"بنی تمیم"و اشراف آنها وارد مدینه شدند هنگامی که داخل مسجد پیامبر ص گشتند صدا را بلند کرده،از پشت حجره هایی که منزلگاه پیامبر ص بود فریاد زدند:

یا محمد اخرج الینا!:"ای محمد!بیرون بیا"!این سر و صداها و تعبیرات نامؤدبانه پیامبر ص را ناراحت ساخت هنگامی که بیرون آمد گفتند آمده ایم تا با تو مفاخره کنیم!اجازه ده تا"شاعر"و"خطیب ما"افتخارات قبیله"بنی تمیم"را بازگو کند پیامبر اجازه داد.

نخست خطیب آنها برخاست و از فضائل خیالی طائفه"بنی تمیم"مطالب بسیاری گفت.

پیامبر ص به"ثابت بن قیس" ⁽²⁾فرمود پاسخ آنها را بده،او برخاست خطبه بلیغی در جواب آنها ایراد کرد بطوری که خطبه آنها را از اثر انداخت! سپس"شاعر"آنها برخاست و اشعاری در مدح این قبیله گفت که"حسان بن ثابت"شاعر معروف مسلمان پاسخ کافی به او داد.

در این هنگام یکی از اشراف آن قبیله بنام"اقرع"گفت:این مرد خطیبش از خطیب ما تواناتر،و شاعرش از شاعر ما لا یقتر است،و آهنگ صدای آنها نیز از ما برتر می باشد.

در این موقع پیامبر ص برای جلب قلب آنها دستور داد هدایای خوبی

به آنها دادند آنها تحت تاثیر مجموع این مسائل واقع شدند و به نبوت پیامبر اعتراف کردند.

آیات مورد بحث ناظر به سر و صدای آنها در پشت خانه پیامبر ص است.

شان نزول دیگری ذکر کرده اند که هم مربوط به آیه اول،و هم آیات بعد است،و آن اینکه:در سال نهم هجرت که"عام الوفود"بود(سالی که هیئتهای گوناگونی از قبائل برای عرض اسلام یا عهد و قرار داد خدمت پیامبر ص آمدند)هنگامی که نمایندگان قبیله"بنی تمیم"خدمت پیامبر ص رسیدند ابو بکر به پیامبر ص پیشنهاد کرد که"قعقاع"(یکی از اشراف قبیله) امیر آنها گردد،و عمر پیشنهاد کرد،"اقرع بن حابس"(فرد دیگری از آن قبیله)امیر شود،در اینجا ابو بکر به عمر گفت:می خواستی با من مخالفت کنی؟ عمر گفت:من هرگز قصد مخالفت نداشتم،در این موقع سر و صدای هر دو در محضر پیامبر ص بلند شد،آیات فوق نازل گشت،یعنی نه در کارها بر پیامبر ص پیشی گیرید،و نه در کنار خانه پیامبر ص سر و صدا راه بیندازید ⁽¹⁾.

تفسیر:

آداب حضور پیامبر(ص)

چنان که در محتوای سوره اشاره کردیم در این سوره یک رشته از مباحث مهم اخلاقی و دستورات انضباطی نازل شده که آن را شایسته نام"سوره اخلاق" می کند،و در آیات مورد بحث که در آغاز سوره قرار گرفته،به دو قسمت از این

دستورات اشاره شده است:

نخست تقدم نیافتن بر خدا و پیامبر ص،و دیگری در محضر پیامبر ص سر و صدا و قال و غوغا راه نینداختن.

بعد می فرماید:"ای کسانی که ایمان آورده اید چیزی را در برابر خدا و رسولش مقدم نشمرید،و تقوای الهی پیشه کنید،که خداوند شنوا و داناست" ( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ).

منظور از مقدم نداشتن چیزی در برابر خدا و پیامبر پیشی نگرفتن بر آنها در کارها،و ترک عجله و شتاب در مقابل دستور خدا و پیامبر ص است.

گرچه بعضی از مفسران خواسته اند مفهوم آیه را محدود کنند،و آن را منحصر به انجام عبادات قبل از وقت،یا سخن گفتن قبل از سخن پیامبر ص و امثال آن بدانند،ولی روشن است که آیه مفهوم وسیع و گسترده ای دارد و هر گونه پیشی گرفتن را در هر برنامه ای شامل می شود ⁽¹⁾.

مسئولیت انضباط"رهروان"در برابر"رهبران"آنهم یک رهبر بزرگ الهی ایجاب می کند که در هیچ کار،و هیچ سخن و برنامه،بر آنها پیشی نگیرند، و شتاب و عجله نکنند.

البته این بدان معنا نیست که اگر پیشنهاد یا مشورتی دارند در اختیار

رهبر الهی نگذارند،بلکه منظور جلو افتادن و تصمیم گرفتن و انجام دادن پیش از تصویب آنها است حتی نباید در باره مسائل بیش از اندازه لازم سؤال و گفتگو کرد،باید گذاشت که رهبر خودش به موقع مسائل را مطرح کند آنهم رهبر معصوم که از چیزی غفلت نمی کند،و نیز اگر کسی سؤالی از او می کند نباید دیگران پیشقدم شده،پاسخ سؤال را عجولانه بگویند،در حقیقت همه این معانی در مفهوم آیه جمع است.

*** آیه بعد اشاره به دستور دوم کرده،می گوید:"ای کسانی که ایمان آورده اید!صدای خود را فراتر از صدای پیامبر نکنید و در برابر او بلند سخن نگوئید و داد و فریاد نزنید،آن گونه که بعضی از شما در برابر بعضی می کنند مبادا اعمال شما حبط و نابود گردد در حالی که نمی دانید"( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لاٰ تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ ).

جمله اول (لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ...) اشاره به این است که صدا را بلندتر از صدای پیامبر ص نکنید،که این خود یک نوع بی ادبی در محضر مبارک او است،پیامبر ص که جای خود دارد این کار در برابر پدر و مادر و استاد و معلم نیز مخالف احترام و ادب است.

اما جمله(لا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ ...)ممکن است تاکیدی بر همان معنی جمله اول باشد یا اشاره به مطلب تازه ای و آن ترک خطاب پیامبر ص با جمله "یا محمد"و تبدیل آن به"یا رسول اللّٰه"است.

اما جمعی از مفسران در تفاوت بین این دو جمله چنین گفته اند:جمله اول،ناظر به زمانی است که مردم با پیامبر ص هم سخن می شوند که نباید صدای خود را از صدای او برتر کنند،و جمله دوم مربوط به موقعی است که

پیامبر ص خاموش است و در محضرش سخن می گویند،در اینحالت نیز نباید صدا را زیاد بلند کنند.

جمع میان این معنی و معنی سابق نیز مانعی ندارد و با شان نزول آیه نیز سازگار است.و به هر حال ظاهر آیه بیشتر این است که دو مطلب متفاوت را بیان می کند.

بدیهی است اگر اینگونه اعمال به قصد توهین به مقام شامخ نبوت باشد موجب کفر است و بدون آن ایذاء و گناه.

در صورت اول علت حبط و نابودی اعمال روشن است،زیرا کفر علت حبط(از میان رفتن ثواب عمل نیک)می شود.

و در صورت دوم نیز مانعی ندارد که چنین عمل زشتی باعث نابودی ثواب بسیاری از اعمال گردد،و ما سابقا در بحث"حبط"گفته ایم که نابود شدن ثواب بعضی از اعمال به خاطر بعضی از گناهان خاص،بی مانع است،همانگونه که نابود شدن اثر بعضی از گناهان به وسیله اعمال صالح نیز قطعی است، و دلائل فراوانی در آیات قرآن یا روایات اسلامی بر این معنی وجود دارد، هر چند این معنی به صورت یک قانون کلی در همه"حسنات"و"سیئات"ثابت نشده است،اما در مورد بعضی از"حسنات"و"سیئات"مهم،دلائلی نقلی وجود دارد و دلیلی هم از عقل بر خلاف آن نیست ⁽¹⁾.

در روایتی آمده است:هنگامی که آیه فوق نازل شد"ثابت بن قیس" (خطیب پیامبر ص)که صدای رسایی داشت گفت:من بودم که صدایم را از صدای پیامبر ص فراتر می کردم،و در برابر او بلند سخن می گفتم، اعمال من نابود شد،و من اهل دوزخم!

این مطلب به گوش پیامبر ص رسید،فرمود:"چنین نیست او اهل بهشت است"(زیرا او اینکار را به هنگام ایراد خطابه برای مؤمنان یا در برابر مخالفان که اداء یک وظیفه اسلامی بود انجام می داد) ⁽¹⁾.

همانگونه که عباس بن عبد المطلب نیز در جنگ"حنین"به فرمان پیامبر ص با صدای بلند فراریان را دعوت به بازگشت نمود.

*** آیه بعد برای تاکید بیشتر روی این موضوع پاداش کسانی را که به این دستور الهی عمل می کنند،و انضباط و ادب را در برابر پیامبر ص رعایت می نمایند چنین بیان می کند:"آنها که صدای خود را نزد رسول خدا کوتاه می کنند کسانی هستند که خداوند قلوبشان را برای تقوا خالص و گسترده ساخته و برای آنها آمرزش و پاداش عظیمی است"( إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوٰاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْویٰ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ ) ⁽²⁾.

"یغضون"از ماده"غض"(بر وزن حظ)به معنی کم کردن و کوتاه نمودن نگاه یا صدا است،و نقطه مقابل آن خیره نگاه کردن،و صدا را بلند نمودن است.

"امتحن"از ماده"امتحان"در اصل به معنی ذوب کردن طلا

و گرفتن ناخالصی آن است،و گاه به معنی"گستردن چرم"نیز آمده،ولی بعدا در معنی آزمایش به کار رفته است،مانند آیه مورد بحث،آزمایشی که نتیجه آن خلوص قلب و گستردگی آن برای پذیرش تقوی است.

قابل توجه اینکه:در آیه قبل تعبیر به"نبی"شده،و در اینجا تعبیر به "رسول اللّٰه"،و هر دو گویا اشاره به این نکته است که پیامبر ص از خود چیزی ندارد،او فرستاده خدا و پیام آور او است،اسائه ادب در برابر او اسائه ادب نسبت به خدا است،و رعایت ادب نسبت به او رعایت نسبت به خداوند است.

ضمنا تعبیر"مغفرة"به صورت نکره،برای تعظیم و اهمیت است، یعنی خداوند آمرزش کامل و بزرگ نصیبشان می کند،و بعد از پاک شدن از گناه اجر عظیم به آنها عنایت می فرماید،زیرا نخست شستشوی از گناه مطرح است، سپس بهره مندی از پاداش عظیم الهی.

*** آیه بعد برای تاکید بیشتر،اشاره به نادانی و بی خردی کسانی می کند که این دستور الهی را پشت سر می افکنند،و چنین می فرماید:"کسانی که تو را از پشت حجره ها بلند صدا می زنند اکثرشان عقل و خرد ندارند"!( إِنَّ الَّذِینَ یُنٰادُونَکَ مِنْ وَرٰاءِ الْحُجُرٰاتِ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ ).

این چه عقلی است که انسان در برابر بزرگترین سفیر الهی رعایت ادب نکند،و با صدای بلند و نامؤدبانه،همچون اعراب"بنی تمیم"پشت خانه پیامبر ص بیاید،و فریاد زند:یا محمد!یا محمد!اخرج الینا و آن کانون مهر و عطوفت پروردگار را بدینوسیله ایذاء و آزار نماید.

اصولا هر قدر سطح عقل و خرد انسان بالاتر می رود بر ادب او افزوده می شود،زیرا"ارزشها"و"ضد ارزشها"را بهتر درک می کند،و به همین دلیل بی ادبی همیشه نشانه بی خردی است،یا به تعبیر دیگر بی ادبی کار حیوان و ادب

کار انسان است؟ تعبیر به" أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ "(غالب آنها نمی فهمند)یا به خاطر این است که اکثر در لغت عرب گاه به معنی"همه"می آید،که برای رعایت احتیاط و ادب این تعبیر را به کار می برند که حتی اگر یک نفر مستثنی بوده باشد حق او ضایع نشود،گویی خداوند با این تعبیر می فرماید:من که پروردگار شما هستم و به همه چیز احاطه علمی دارم به هنگام سخن گفتن رعایت آداب می کنم،پس شما چرا رعایت نمی کنید؟ و یا اینکه به راستی در میان آنها افراد عاقلی بوده اند که روی عدم توجه و یا عادت همیشگی صدا را بلند می کردند، قرآن از این طریق به آنها هشدار می دهد که عقل و فکر خود را به کار گیرند،و ادب را فراموش نکنند.

"حجرات"جمع"حجره"در اینجا اشاره به اطاقهای متعددی است که در کنار مسجد پیامبر ص برای همسران او تهیه شده بود،و در اصل از ماده"حجر"(بر وزن اجر)به معنی منع است،زیرا"حجره"مانع ورود دیگران در حریم زندگی انسان است،و تعبیر به"ورء"در اینجا به معنی بیرون است، از هر طرف که باشد،زیرا در حجره های پیامبر به مسجد گشوده می شد،و افراد نادان و عجول گاه در برابر در حجره می آمدند و فریاد یا محمد!می زدند قرآن آنها را از این کار نهی می کند.

*** در آخرین آیه مورد بحث برای تکمیل این معنی می افزاید:"اگر آنها صبر می کردند تا خود بیرون آیی،و به سراغشان روی برای آنها بهتر بود" ( وَ لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتّٰی تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ ).

درست است که عجله و شتاب گاه سبب می شود که انسان زودتر به مقصود خود برسد،ولی شکیبایی و صبر در چنین مقامی مایه رحمت و آمرزش

و اجر عظیم است،و مسلما این بر آن برتری دارد.

و از آنجا که افرادی ناآگاهانه قبلا مرتکب چنین کاری شده بودند، و با نزول این دستور الهی طبعا به وحشت می افتادند،قرآن به آنها نیز نوید می دهد که اگر توبه کنند مشمول رحمت خداوند می شوند،لذا در پایان آیه می فرماید:"و خداوند غفور و رحیم است"( وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ ).

نکته ها:

اشاره

1-ادب برترین سرمایه است

در اسلام اهمیت زیادی به مساله رعایت آداب،و بر خورد توأم با احترام و ادب با همه کس،و هر گروه،وارد شده است که به عنوان نمونه در اینجا به چند حدیث اشاره می شود.

1-علی ع می فرماید:

الاداب حلل مجددة :"رعایت ادب همچون لباس فاخر و زینتی و نو است" ⁽¹⁾.

و در جای دیگر می فرماید:

الادب یغنی عن الحسب :"ادب انسان را از افتخارات پدران و نیاکان بی نیاز می کند" ⁽²⁾.

در حدیث دیگری از امام صادق ع می خوانیم:

خمس من لم تکن فیه لم یکن فیه کثیر مستمتع! قیل و ما هن یا ابن رسول اللّٰه؟ قال:الدین و العقل و الحیاء و حسن الخلق و حسن الادب:

"پنج چیز است که در هر کس نباشد صفات و امتیازات قابل ملاحظه ای

نخواهد داشت.

عرض کردند:ای فرزند رسول اللّٰه آنها چیست؟ فرمود:دین و عقل و حیا و حسن خلق و حسن ادب" ⁽¹⁾.

و نیز در حدیث دیگری از همان امام ع می خوانیم که فرمود:

لا یطمعن ذو الکبر فی الثناء الحسن،و لا الخب فی کثرة الصدیق،و لا السیئ الادب فی الشرف:

"افراد متکبر هرگز نباید انتظار ذکر خیر از سوی مردم داشته باشند و نه افراد نیرنگ باز انتظار کثرت دوستان،و نه افراد بی ادب انتظار شرف و آبرو" ⁽²⁾.

به همین دلیل هنگامی که در زندگی پیشوایان بزرگ اسلام دقت می کنیم می بینیم که دقیقترین نکات مربوط به ادب را حتی با افراد کوچک رعایت می کردند.

اصولا دین مجموعه ای است از آداب:ادب در برابر خدا،ادب در مقابل پیامبر ص و پیشوایان معصوم ع،ادب در مقابل استاد و معلم،و پدر و مادر، و عالم و دانشمند.

حتی دقت در آیات قرآن مجید نشان می دهد خداوند با آن مقام عظمت هنگامی که با بندگان خود سخن می گوید:آداب را کاملا رعایت می کند! جایی که چنین است تکلیف مردم در مقابل خدا و پیغمبرش روشن است.

در حدیثی می خوانیم:"هنگامی که آیات آغاز سوره مؤمنون نازل شد، و یک سلسله آداب اسلامی را به آنها دستور داد،از جمله مساله خشوع در نماز پیامبر اسلام ص که قبلا به هنگام نماز گاه به آسمان نظر می افکند دیگر

سر بر نمی داشت،و دائما به زمین نگاه می فرمود" ⁽¹⁾.

در مورد پیامبر خدا نیز این موضوع تا آن حد مهم است که قرآن صریحا در آیات فوق می گوید صدا را بلندتر از صدای پیامبر ص کردن و در مقابل او جار و جنجال راه انداختن موجب حبط اعمال و از بین رفتن ثواب است.

روشن است تنها رعایت این نکته در برابر پیامبر ص کافی نیست،بلکه امور دیگری که از نظر سوء ادب همانند صدای بلند و جار و جنجال است نیز در محضرش ممنوع است،و به اصطلاح فقهی در اینجا باید"الغاء خصوصیت" و"تنقیح مناط"کرد،و اشباه و نظائر آن را به آن ملحق نمود.

در آیه 63 سوره نور نیز می خوانیم: لاٰ تَجْعَلُوا دُعٰاءَ الرَّسُولِ بَیْنَکُمْ کَدُعٰاءِ بَعْضِکُمْ بَعْضاً که جمعی از مفسران آن را چنین تفسیر کرده اند:"هنگامی که پیامبر را صدا می زنید با ادب و احترامی که شایسته او است صدا کنید نه همچون صدا زدن یکدیگر".

جالب اینکه قرآن در آیات فوق رعایت ادب را در برابر پیامبر ص نشانه پاکی قلب و آمادگی آن برای پذیرش تقوی،و سبب آمرزش و اجر عظیم می شمرد،در حالی که بی ادبان را همچون چهار پایان بی عقل معرفی می کند! حتی بعضی از مفسران آیات مورد بحث را توسعه داده گفته اند مراحل پائین تر،مانند علما و دانشمندان و رهبران فکری و اخلاقی را نیز شامل می شود، مسلمانان موظفند در برابر آنها نیز آداب را رعایت کنند.

البته در برابر امامان معصوم ع این مساله روشنتر است،حتی در روایاتی که از طرق اهل بیت ع به ما رسیده می خوانیم:"هنگامی که یکی از یاران با حالت جنابت خدمتشان رسید امام ع بدون مقدمه فرمود:

ا ما تعلم انه لا ینبغی للجنب ان یدخل بیوت الانبیاء؟! "آیا تو نمی دانی که سزاوار نیست"جنب"وارد خانه پیامبران شود"؟! ⁽¹⁾.

و در روایت دیگری تعبیر به"ان بیوت الانبیاء و اولاد الانبیاء لا یدخلها الجنب"شده است،که هم خانه پیامبران را شامل می شود و هم خانه فرزندان آنها را.

کوتاه سخن اینکه مساله رعایت ادب در برابر کبیر و صغیر بخش مهمی از دستورات اسلامی را شامل می شود،که اگر بخواهیم همه را مورد بحث قرار دهیم از شکل تفسیر آیات بیرون می رویم،در اینجا این بحث را با حدیثی از امام سجاد علی بن الحسین ع در رساله حقوق در مورد"رعایت ادب در برابر استاد"پایان می دهیم،فرمود:

"حق کسی که ترا تعلیم و تربیت می دهد این است که او را بزرگ داری، مجلسش را محترم بشمری،به سخنانش کاملا گوش فرا دهی،و رو به روی او بنشینی،صدایت را از صدای او برتر نکنی،و هر گاه کسی از او سؤالی کند تو مبادرت به جواب ننمایی،در محضرش با کسی سخن نگویی،و نزد او از هیچکس غیبت نکنی،اگر پشت سر از او بد گویند دفاع کنی،عیوبش را مستور داری،و فضائلش را آشکار سازی،با دشمنانش همنشین نشوی،و دوستانش را دشمن نداری،هنگامی که چنین کنی فرشتگان الهی گواهی می دهند که تو به سراغ او رفته ای و برای خدا از او علم آموخته ای نه برای خلق خدا" ⁽²⁾.

2-بلند کردن صدا در کنار قبر پیامبر(ص)

جمعی از علماء و مفسران گفته اند:آیات مورد بحث همانگونه که از بلند کردن صدا نزد پیامبر ص در زمان حیاتش منع می کند،بعد از وفاتش را نیز شامل می شود ⁽¹⁾.

اگر منظور آنها شمول عبارت آیه است،ظاهر آیه مخصوص زمان حیات رسول اللّٰه ص است،زیرا می گوید:"صدای خود را برتر از صدای او نکنید" و این در حالی است که پیامبر ص حیات جسمانی داشته باشد و سخن بگوید.

ولی اگر منظور مناط و فلسفه حکم است که در این گونه موارد روشن است و اهل عرف الغای خصوصیت می کنند،تعمیم مذکور بعید به نظر نمی رسد، زیرا مسلم است هدف در اینجا رعایت ادب و احترام نسبت به ساحت قدس پیامبر ص است،بنا بر این هر گاه بلند کردن صدا در کنار قبر پیامبر ص نوعی هتک و بی احترامی باشد بدون شک جائز نیست،مگر اینکه به صورت اذان نماز، یا تلاوت قرآن،یا ایراد خطابه و امثال آن بوده باشد که در اینگونه موارد، نه در حیات پیامبر ص ممنوع است و نه در ممات او.

در حدیثی در اصول کافی از امام باقر ع در باره ماجرای وفات امام حسن مجتبی ع و ممانعتی که از سوی"عایشه"در زمینه دفن آن حضرت در جوار پیامبر ص به عمل آمد و سر و صداهایی که بلند شد می خوانیم:امام حسین ع به آیه" یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ "...

استدلال فرمود،و از رسول خدا ص این جمله را نقل کرد:

ان اللّٰه حرم من المؤمنین امواتا ما حرم منهم احیاء: "خداوند آنچه را از مؤمنان در حال حیات تحریم کرده در حال مماتشان نیز تحریم کرده است ⁽²⁾.

این حدیث گواه دیگری بر عمومیت مفهوم آیه است.

3-انضباط اسلامی در همه چیز و همه جا

مساله مدیریت و فرماندهی بدون رعایت انضباط هرگز به سامان نمی رسد و اگر بخواهند کسانی که تحت پوشش مدیریت و رهبری قرار دارند به طور خودسرانه عمل کنند شیرازه کارها به هم می ریزد،هر قدر هم رهبر و فرمانده لایق و شایسته باشند.

بسیاری از شکست ها و ناکامیها که دامنگیر جمعیت ها و گروه ها و لشکرها شده از همین رهگذر بوده است،و مسلمانان نیز طعم تلخ تخلف از این دستور را بارها در زمان پیامبر ص یا بعد از او چشیده اند که روشنترین آنها داستان شکست احد به خاطر بی انضباطی گروه اندکی از جنگجویان بود.

قرآن مجید این مساله فوق العاده مهم را در عبارات کوتاه آیات فوق به صورت جامع و جالب مطرح ساخته،می گوید: یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .

وسعت مفهوم آیه چنان که گفتیم به قدری زیاد است که هر گونه"تقدم" و"تاخر"و گفتار و رفتار خودسرانه و خارج از دستور رهبری را شامل می شود.

با اینحال در تاریخ زندگی پیامبر ص موارد زیادی دیده می شود که افرادی بر فرمان او پیشی گرفتند،یا عقب افتادند و از اطاعت آن سرپیچی نمودند و مورد ملامت و سرزنش شدید قرار گرفتند،از جمله اینکه:

1-هنگامی که پیامبر ص برای فتح مکه حرکت فرمود(سال هشتم هجرت) ماه مبارک رمضان بود،جمعیت زیادی با حضرت بودند،گروهی سواره و گروهی پیاده،وقتی به منزلگاه"کراع الغمیم"رسید دستور داد ظرف آبی آوردند

و حضرت ص روزه خود را افطار کرد،همراهان نیز افطار کردند،ولی عجب اینکه جمعی از آنها بر پیامبر ص پیشی گرفتند و حاضر به افطار نشدند و بر روزه خود باقی ماندند،پیامبر آنها را عصاة یعنی"جمعیت گنهکاران"نامید ⁽¹⁾.

2-نمونه ای دیگر در داستان"حجة الوداع"در سال دهم هجرت اتفاق افتاد،که پیامبر ص دستور داد منادی ندا کند،هر کس حیوان قربانی با خود نیاورده باید نخست"عمره"بجا آورد و از احرام بیرون آید،سپس مراسم حج را انجام دهد،و اما آنها که قربانی همراه خود آورده اند(و حج آنها حج افراد است)باید بر احرام خود باقی بمانند،سپس افزود اگر من شتر قربانی نیاورده بودم عمره را تکمیل می کردم،و از احرام بیرون می آمدم.

ولی گروهی از انجام این دستور سر باز زدند و گفتند چگونه ممکن است پیامبر ص بر احرام خود باقی بماند،و ما از احرام بیرون آئیم؟آیا زشت نیست که ما به سوی مراسم حج بعد از انجام عمره برویم در حالی که قطره های آب غسل(جنابت)از ما فرو می ریزد.

پیامبر ص از این تخلف و بی انضباطی سخت ناراحت شد و آنها را شدیدا سرزنش کرد ⁽²⁾.

3-داستان تخلف از لشکر"اسامه"در آستانه وفات پیامبر ص معروف است که حضرت به مسلمانان دستور داد که به فرماندهی"اسامة بن زید"برای جنگ با رومیان آماده شوند،و به مهاجران و انصار فرمود با این لشکر حرکت کنند.

شاید می خواست به هنگام رحلتش مسائلی که در امر خلافت واقع شد

تحقق نیابد و حتی تخلف کنندگان از لشکر اسامه را لعن فرمود،اما با این حال گروهی از حرکت سر باز زدند به بهانه اینکه در این شرائط خاص پیامبر ص را تنها نمی گذاریم ⁽¹⁾.

4-داستان"قلم و دوات"در ساعات آخر عمر پیامبر گرامی اسلام ص نیز معروف و تکان دهنده است،و بهتر این است که عین عبارت صحیح مسلم را در اینجا بیاوریم:

لما حضر رسول اللّٰه و فی البیت رجال فیهم عمر بن الخطاب فقال النبی(ص)هلم اکتب لکم کتابا لا تضلون بعده،فقال عمر ان رسول اللّٰه (ص)قد غلب علیه الوجع!و عندکم القرآن،حسبنا کتاب اللّٰه!فاختلف اهل البیت،فاختصموا،فمنهم من یقول قربوا یکتب لکم رسول اللّٰه(ص) کتابا لن تضلوا بعده،و منهم من یقول ما قال عمر،فلما اکثروا اللغو و الاختلاف عند رسول اللّٰه(ص)قال رسول اللّٰه قوموا!:

"هنگامی که وفات پیامبر ص نزدیک شد گروهی در خانه نزد او بودند از جمله عمر بن خطاب،پیامبر ص فرمود:نامه ای بیاورید تا برای شما مطلبی بنویسم که هرگز بعد از آن گمراه نشوید،عمر گفت:بیماری بر پیامبر غلبه کرده!(و العیاذ باللّٰه سخنان ناموزون می گوید!)قرآن نزد شما است،و همین کتاب الهی ما را کافی است!! در این هنگام در میان حاضران در خانه اختلاف افتاد،بعضی گفتند بیاورید تا پیامبر نامه خود را بنویسد،تا هرگز گمراه نشوید،در حالی که بعضی دیگر سخن عمر را تکرار می کردند!هنگامی که سخنان ناموزون

و اختلاف بالا گرفت پیامبر ص فرمود برخیزید و از من دور شوید! ⁽¹⁾.

قابل توجه اینکه عین این حدیث را با مختصر تفاوتی"بخاری"نیز در"صحیح" خود آورده است ⁽²⁾.

این ماجرا از حوادث مهم تاریخ اسلام است که نیاز به تحلیل فراوان دارد،و اینجا جای شرح آن نیست،ولی به هر حال یکی از روشنترین موارد تخلف از دستور پیامبر ص و مخالفت با آیه مورد بحث( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ )محسوب می شود.

مساله مهم اینجا است که رعایت این انضباط الهی و اسلامی نیاز به روح تسلیم کامل و پذیرش رهبری در تمام شؤون زندگی و ایمان محکم به مقام شامخ رهبر دارد.

[سوره الحجرات (49): آیات 6 تا 8]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جٰاءَکُمْ فٰاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهٰالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا فَعَلْتُمْ نٰادِمِینَ (6) وَ اِعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اَللّٰهِ لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ اَلْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَ لٰکِنَّ اَللّٰهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ اَلْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ اَلْکُفْرَ وَ اَلْفُسُوقَ وَ اَلْعِصْیٰانَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلرّٰاشِدُونَ (7) فَضْلاً مِنَ اَللّٰهِ وَ نِعْمَةً وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (8)

ترجمه:

6-ای کسانی که ایمان آورده اید اگر شخص فاسقی خبری برای شما بیاورد در باره آن تحقیق کنید،مبادا به گروهی از روی نادانی آسیب برسانید،و از کرده خود پشیمان شوید.

7-و بدانید رسول خدا در میان شما است،هر گاه در بسیاری از امور از شما اطاعت کند به مشقت خواهید افتاد،ولی خداوند ایمان را محبوب شما قرار داده،و آن را در دلهایتان زینت بخشیده،و(به عکس)کفر و فسق و گناه را منفور شما قرار داده است کسانی که واجد این صفاتند هدایت یافتگانند.

8-خداوند بر شما فضل و نعمتی از سوی خود بخشیده،و خداوند دانا و حکیم است.

شان نزول:

برای نخستین آیه مورد بحث دو شان نزول در تفاسیر آمده است که بعضی مانند"طبرسی"در"مجمع البیان"هر دو را ذکر کرده اند،و بعضی مانند "قرطبی"و"نور الثقلین"و"فی ظلال القرآن"تنها به یکی اکتفاء کرده اند.

نخستین شان نزولی که غالب مفسران آن را ذکر کرده اند این است که آیه یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جٰاءَکُمْ... در باره"ولید بن عقبه"نازل شده است که پیامبر ص او را برای جمع آوری زکات از قبیله"بنی المصطلق" اعزام داشت،هنگامی که اهل قبیله با خبر شدند که نماینده رسول اللّٰه ص می آید با خوشحالی به استقبال او شتافتند،ولی از آنجا که میان آنها و"ولید" در جاهلیت خصومت شدیدی بود تصور کرد آنها به قصد کشتنش آمده اند.

خدمت پیامبر ص بازگشت(بی آنکه تحقیقی در مورد این گمان کرده باشد)و عرض کرد:آنها از پرداخت زکات خودداری کردند!(و می دانیم امتناع از پرداخت زکات یک نوع قیام بر ضد حکومت اسلامی تلقی می شد، بنا بر این مدعی بود آنها مرتد شده اند!).

پیامبر ص سخت خشمگین شد،و تصمیم گرفت با آنها پیکار کند،آیه فوق نازل شد(و به مسلمانان دستور داد که هر گاه فاسقی خبری آورد در باره آن تحقیق کنید) ⁽¹⁾.

بعضی نیز بر آن افزوده اند که بعد از اخبار"ولید"در باره ارتداد قبیله "بنی المصطلق"پیامبر ص به"خالد بن ولید بن مغیره"دستور داد به سراغ قبیله"بنی المصطلق"رود،ولی فرمود شتابزده کاری انجام مده.

"خالد"شبانه به نزدیکی قبیله رسید،و ماموران اطلاعاتی خود را برای

تحقیق فرستاد،آنها خبر آوردند که بنی المصطلق به اسلام کاملا وفا دارند، و صدای اذان و نماز آنها را با گوش خود شنیده اند،صبحگاهان"خالد"شخصا به سراغ آنها آمد،و صدق گفتار مخبرین را ملاحظه کرد،خدمت پیامبر ص بازگشت و ماجرا را به عرض رسانید،در این هنگام آیه فوق نازل شد و به دنبال آن پیامبر می فرمود:

التانی من اللّٰه،و العجلة من الشیطان!:

"درنگ کردن و تحقیق از سوی خدا است و عجله از شیطان است" ⁽¹⁾!.

***شان نزول دیگری که فقط بعضی از مفسران به آن اشاره کرده اند این است که آیه در مورد"ماریه"همسر پیامبر ص(مادر ابراهیم)نازل شد، زیرا خدمت پیامبر ص عرض کردند که او پسر عمویی دارد که گاه و بیگاه به سراغش می آید(و روابط نامشروعی در میان است)پیامبر علی ع را فرا خواند فرمود:برادرم!این شمشیر را بگیر اگر او را نزد"ماریه"یافتی به قتل برسان.

امیر مؤمنان علی ع عرض کرد:ای رسول خدا! من مامورم که مانند"سکه تفتیده" ⁽²⁾دستور شما را پیاده کنم،یا اینکه شخص حاضر چیزی می بیند که غائب نمی بیند؟(با تحقیق بیشتر انجام وظیفه کنم).

فرمود:نه!بر اساس اینکه حاضر چیزی می بیند که غائب نمی بیند عمل کن.

علی ع می فرماید:شمشیر را به کمر بستم و به سراغ او آمدم،دیدم نزد ماریه است شمشیر را کشیدم او فرار کرد و از نخلی بالا رفت،و سپس خود را از بالا به زیر افکند،در این هنگام پیراهن او بالا رفت و معلوم شد اصلا عضو جنسی ندارد،خدمت پیامبر آمدم و ماجرا را شرح دادم پیامبر ص فرمود خدا را شکر که بدی و آلودگی و اتهام را از دامان ما دور می کند ⁽¹⁾.

تفسیر:

به اخبار فاسقان اعتنا نکنید!

در آیات گذشته سخن از وظائف مسلمانان در برابر رهبر و پیشوایشان پیامبر ص بود،و دو دستور مهم در آن آمده بود:نخست پیشی نگرفتن بر خدا و پیامبر ص و دیگر رعایت ادب به هنگام سخن گفتن و صدا زدن در محضر او.

آیات مورد بحث ادامه وظائف امت در برابر این رهبر بزرگ است و می گوید هنگامی که اخباری را خدمت او می آورند باید از روی تحقیق باشد، و اگر شخص فاسقی خبر از چیزی داد بدون تحقیق نپذیرند،و پیامبر ص را برای پذیرش آن تحت فشار قرار ندهند.

نخست می فرماید:"ای کسانی که ایمان آورده اید اگر شخص فاسقی خبری برای شما بیاورد در باره آن تحقیق کنید":( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جٰاءَکُمْ فٰاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا ).

سپس به علت آن اشاره کرده می افزاید:"مبادا در صورت عمل کردن

بدون تحقیق به گروهی از روی نادانی آسیب برسانید،و از کرده خود پشیمان شوید"!( أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهٰالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا فَعَلْتُمْ نٰادِمِینَ ).

همانگونه که اگر پیامبر ص به گفته"ولید بن عقبه"عمل می فرمود و با طایفه"بنی المصطلق"به عنوان یک قوم مرتد پیکار می کرد فاجعه و مصیبت دردناکی به بار می آمد.

از لحن آیه بعد چنین استفاده می شود که جمعی اصرار بر این پیکار داشتند قرآن می گوید:این کار شایسته شما نیست،این عین جهالت و نادانی است و سرانجامش ندامت و پشیمانی خواهد بود.

جمعی از علمای علم اصول برای حجیت خبر واحد به این آیه استدلال کرده اند، چرا که آیه می گوید:تحقیق و تبین در خبر"فاسق"لازم است،و مفهوم آن این است که اگر شخص"عادل"خبری دهد بدون تحقیق می توان پذیرفت.

ولی به این استدلال اشکالات فراوانی کرده اند که از همه مهمتر دو ایراد است،بقیه اهمیت چندانی ندارد:

نخست اینکه استدلال فوق متوقف بر قبول"حجیت مفهوم وصف"است در حالی که معروف این است که مفهوم وصف حجت نیست ⁽¹⁾.

دیگر اینکه علتی که در ذیل آیه آمده است آن چنان گسترده است که خبر "عادل"و"فاسق"هر دو را شامل می شود،زیرا عمل به خبر ظنی هر چه باشد احتمال پشیمانی و ندامت دارد.

و اما این هر دو اشکال قابل حل است،زیرا مفهوم وصف و هر قید دیگر

در مواردی که به اصطلاح منظور بیان قیود یک مساله و مقام احتراز است حجت می باشد و ذکر این قید(قید فاسق)در آیه فوق طبق ظهور عرفی هیچ فایده قابل ملاحظه ای جز بیان حجیت خبر عادل ندارد.

و اما در مورد تعلیلی که ذیل آیه آمده است ظاهر این است که هر گونه عمل به ادله"ظنیه"را شامل نمی شود،بلکه ناظر به مواردی است که در آنجا عمل،عمل جاهلانه یا سفیهانه و ابلهانه است،چرا که در آیه روی عنوان "جهالت"تکیه شده،و می دانیم غالب ادله ای که تمام عقلای جهان در مسائل روزمره زندگی روی آن تکیه می کنند دلائل ظنی است(از قبیل ظواهر الفاظ،قول شاهد،قول اهل خبره،قول ذو الید و مانند اینها).

معلوم است که هیچیک از اینها جاهلانه و سفیهانه شمرده نمی شود،و اگر احیانا مطابق با واقع نباشد مساله ندامت نیز در آن مطرح نیست چون یک راه عمومی و همگانی است.

به هر حال به عقیده ما این آیه از آیات محکمی است که دلالت بر"حجیت خبر واحد"حتی در"موضوعات"دارد،و در این زمینه بحثهای فراوانی است که اینجا جای شرح آن نیست.

بعلاوه نمی توان انکار کرد که مساله اعتماد بر اخبار موثق اساس تاریخ و زندگی بشر را تشکیل می دهد،به طوری که اگر مساله حجیت خبر عادل یا موثق از جوامع انسانی حذف شود بسیاری از میراثهای علمی گذشته،و اطلاعات مربوط به جوامع بشری،و حتی مسائل زیادی از آنچه امروز در جامعه خود با آن سر و کار داریم به کلی حذف خواهد شد،و نه تنها انسان به عقب باز می گردد،بلکه گردش چرخهای زندگی فعلی او نیز متوقف خواهد شد.

لذا اجماع همه عقلا بر حجیت آن است و شارع مقدس نیز آن را"قولا"و"عملا" امضا فرموده است.

ولی به همان اندازه که حجیت خبر واحد ثقه به زندگی سامان می بخشد، تکیه بر اخبار غیر موثق بسیار خطرناک،و موجب از هم پاشیدگی نظام جامعه ها است،مصائب فراوانی به بار می آورد،حیثیت و حقوق اشخاص را به خطر می اندازد،و انسان را به بیراهه و انحراف می کشاند،و به تعبیر جالب قرآن در آیه مورد بحث سرانجام مایه ندامت و پشیمانی خواهد بود.

این نکته نیز قابل توجه است که ساختن خبرهای دروغین و تکیه بر اخبار غیر موثق یکی از حربه های قدیمی نظامهای جبار و استعماری است که به وسیله آن جو کاذبی ایجاد کرده،و با فریب و اغفال مردم ناآگاه آنها را گمراه می سازند،و سرمایه های آنها را به تاراج می برند.

اگر مسلمانان دقیقا به همین دستور الهی که در این آیه وارد شده عمل کنند و خبرهای فاسقین را بدون تحقیق و تبین نپذیرند از این بلاهای بزرگ مصون خواهند ماند.

این نکته نیز قابل توجه است که مساله مهم وثوق و اعتماد به خود خبر است،منتها گاهی این وثوق از ناحیه اعتماد به"شخص خبر دهنده"حاصل می شود،و گاه از قرائن دیگری از بیرون،لذا در پاره ای از موارد با اینکه گوینده خبر فاسق است ما به خبر او اطمینان پیدا می کنیم.

بنا بر این این وثوق و اعتماد از هر راهی حاصل شود،خواه از طریق عدالت و تقوا و صداقت گوینده باشد،و یا از قرائن خارجی،برای ما معتبر است،و سیره عقلا که مورد امضای شرع اسلام قرار گرفته،نیز بر همین اساس است.

به همین دلیل در فقه اسلامی می بینیم بسیاری از اخباری که سند آنها ضعیف است،به خاطر اینکه مورد"عمل مشهور"قرار گرفته،و آنها از روی قرائنی به صحت خبر واقف شده اند معیار عمل قرار می گیرد،و بر طبق آن فتوا می دهند.

به عکس گاه اخباری نقل شده که گوینده آن شخص معتبری است ولی قرائنی از خارج ما را نسبت به آن خبر بدبین می سازد،اینجاست که چاره ای از رها کردن آن نداریم،هر چند گوینده آن شخص عادل و معتبری است.

بنا بر این معیار در همه جا اعتماد به خود"خبر"است،هر چند عدالت و صداقت راوی غالبا وسیله ای است برای این اعتماد اما یک قانون کلی نیست (دقت کنید).

*** در آیه بعد برای تاکید مطلب مهمی که در آیه گذشته آمده،می افزاید:"بدانید رسول اللّٰه در میان شماست،هر گاه در بسیاری از امور از شما اطاعت کند به مشقت خواهید افتاد"( وَ اعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللّٰهِ لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ ) ⁽¹⁾.

این جمله چنان که جمعی از مفسران هم گفته اند نشان می دهد که بعد از خبر "ولید"از مرتد شدن طایفه"بنی المصطلق"جمعی از مسلمانان ساده دل و ظاهربین به پیغمبر ص فشار می آورند که بر ضد طایفه مزبور اقدام به جنگ کند.

قرآن می گوید:"از خوشبختی شما این است که رسول خدا ص در میان شما است،و رابطه او با عالم وحی برقرار است،و هر گاه خط و خطوط انحرافی در میان شما پیدا شود از این طریق شما را آگاه می سازد.

ولی او رهبر است انتظار نداشته باشید که از شما اطاعت کند،و دستور بگیرد،او نسبت به شما از هر کس مهربانتر است،برای تحمیل افکار

خود به او فشار نیاورید که این به زیان شما است.

در دنباله آیه به یکی دیگر از مواهب بزرگ الهی به مؤمنان اشاره کرده می فرماید"لکن خداوند ایمان را محبوب شما قرار داده،و آن را در دلهایتان زینت بخشیده"( وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ ).

"و به عکس کفر و فسق و گناه را منفور شما قرار داده است"( وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیٰانَ ).

در حقیقت این تعبیرات اشاره لطیفی است به قانون"لطف"آنهم"لطف تکوینی".

توضیح اینکه:وقتی شخص حکیم کاری را می خواهد تحقق بخشد زمینه های آن را از هر نظر فراهم می سازد،این اصل در مورد هدایت انسانها نیز کاملا صادق است.

خدا می خواهد همه انسانها-بی آنکه تحت برنامه جبر قرار گیرند- با میل و اراده خود راه حق را بپویند،لذا از یک سو ارسال رسل می کند،و انبیا را با کتابهای آسمانی می فرستد،و از سوی دیگر"ایمان"را محبوب انسانها قرار می دهد،آتش عشق حق طلبی و حقجویی را در درون جانها شعله ور می سازد،و احساس نفرت و بیزاری از کفر و ظلم و نفاق و گناه را در دلها می آفریند.

و به این ترتیب هر انسانی فطرتا خواهان ایمان و پاکی و تقوا است و بیزار از کفر و گناه.

ولی کاملا ممکن است در مراحل بعد این آب زلالی که از آسمان خلقت در وجود انسانها ریخته شده،بر اثر تماس با محیطهای آلوده،صفای خود را از دست دهد،و بوی نفرت انگیز گناه و کفر و عصیان گیرد.

این موهبت فطری انسانها را به پیروی از رسول خدا ص و تقدم نیافتن

بر او دعوت می کند.

این نکته نیز لازم به یادآوری است که محتوای این آیه با مساله"مشورت" هرگز منافات ندارد،زیرا هدف از"شوری"این است که هر کس عقیده خود را بیان کند،ولی نظر نهایی با شخص پیامبر ص است،چنان که از آیه"شوری" نیز همین استفاده می شود.

به تعبیر دیگر:شوری مطلبی است،و تحمیل فکر و عقیده کردن مطلب دیگر،آیه مورد بحث تحمیل فکر را نفی می کند نه مشورت را.

در اینکه منظور از"فسوق"در آیه فوق چیست؟بعضی آن را تفسیر به"کذب و دروغ"کرده اند،ولی با توجه به گسترش مفهوم لغوی آن،و عدم وجود قید در آیه،هر گونه گناه و خروج از طاعت را شامل می گردد،بنا بر این تعبیر به"عصیان"بعد از آن به عنوان تاکید است،همانگونه که جمله " زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ "(آن را در دل شما زینت داده)تاکیدی است بر جمله حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ (ایمان را محبوب شما قرار داد).

بعضی"فسوق"را اشاره به"گناهان کبیره"می دانند،در حالی که عصیان را اعم دانسته اند،ولی این تفاوت نیز دلیلی ندارد.

به هر حال،در پایان آیه به صورت یک قاعده کلی و عمومی می فرماید:

"کسانی که واجد این صفاتند(ایمان در نظرشان محبوب و مزین،و کفر و فسق و عصیان در نظرشان منفور است)هدایت یافتگانند"( أُولٰئِکَ هُمُ الرّٰاشِدُونَ ).

یعنی اگر این موهبت الهی(عشق به ایمان و نفرت از کفر و گناه)را حفظ کنید، و این پاکی و صفای فطرت را آلوده نسازید،رشد و هدایت بیشک در انتظار شماست.

قابل توجه اینکه:جمله های قبل به صورت خطاب به مؤمنین بود،اما این جمله از آنها به صورت غایب یاد می کند،این تفاوت تعبیر ظاهرا برای این

است که نشان دهد این حکم اختصاص به یاران پیامبر ص ندارد،بلکه یک قانون همگانی است که هر کس در هر عصر و زمان صفای فطرت خویش را حفظ کند اهل نجات و هدایت است.

*** آخرین آیه مورد بحث این حقیقت را روشن می سازد که این محبوبیت ایمان و منفور بودن کفر و عصیان از مواهب بزرگ الهی بر بشر است.

می فرماید"این فضلی است از ناحیه خداوند،و نعمتی است که بر شما ارزانی داشته،و خداوند دانا و حکیم است"( فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ نِعْمَةً وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ ) ⁽¹⁾.

آگاهی و حکمت او ایجاب می کند که عوامل رشد و سعادت را در شما بیافریند،و آن را با دعوت انبیا هماهنگ و تکمیل سازد،و سرانجام شما را به سر منزل مقصود برساند.

ظاهر این است که"فضل"و"نعمت"هر دو اشاره به یک واقعیت است، و آن مواهبی است که از ناحیه خداوند به بندگان اعطا می شود،منتها "فضل"از این نظر بر آن اطلاق می شود که خدا به آن نیاز ندارد،و"نعمت" از این نظر که بندگان به آن محتاجند،بنا بر این به منزله دو روی یک سکه اند.

بدون شک علم خداوند به نیاز بندگان،و حکمت او در زمینه تکامل و پرورش مخلوقات،ایجاب می کند که این نعمتهای بزرگ معنوی،یعنی

محبوبیت ایمان و منفور بودن کفر و عصیان را به آنها مرحمت کند.

نکته ها:

اشاره

"هدایت الهی"و"آزادی اراده"

آیات فوق ترسیم روشنی از دیدگاه اسلام در زمینه مساله"جبر و اختیار" و"هدایت و اضلال"است،زیرا این نکته را به خوبی آشکار می کند که کار خداوند فراهم آوردن زمینه های رشد و هدایت است.

از یک سو"رسول اللّٰه"ص را در میان مردم قرار میدهد،و"قرآن"که برنامه هدایت و نور است نازل می کند،و از سوی دیگر"عشق به ایمان"و"تنفر و بیزاری از کفر و عصیان"را به عنوان زمینه سازی در درون جانها قرار می دهد ولی سرانجام تصمیم گیری را به خود آنها واگذار کرده،و تکالیف را در این زمینه تشریع می کند.

طبق آیات فوق عشق به ایمان،و تنفر از کفر،در دل همه انسانها بدون استثنا وجود دارد،و اگر کسانی این زمینه ها را ندارند از ناحیه تربیتهای غلط و اعمال خودشان است،خدا در دل هیچکس"حب عصیان"و"بغض ایمان" را نیافریده است.

2-رهبری و اطاعت

این آیات بار دیگر تاکید می کند که وجود"رهبر الهی"برای نمو و رشد یک جمعیت لازم است،مشروط بر اینکه"مطاع"باشد نه"مطیع"پیروان خود،فرمان او را بر دیده گذارند نه اینکه او را برای اجرای مقاصد و افکار

محدود خود تحت فشار قرار دهند.

نه تنها در مورد رهبران الهی این اصل ثابت است که در مساله"مدیریت" و"فرماندهی"همه جا این امر باید حکومت کند.

حاکمیت این اصل نه به معنی استبداد رهبران است،نه ترک شوری، چنان که در بالا نیز اشاره شد.

3-ایمان نوعی"عشق"است نه تنها"درک عقل"

این آیات در ضمن اشاره ای است به این حقیقت که ایمان نوعی علاقه شدید الهی و معنوی است،هر چند از استدلالات عقلی ریشه گیرد،و لذا در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم که از حضرتش سؤال کردند:آیا حب و بغض از ایمان است؟در جواب فرمود:

"و هل الایمان الا الحب و البغض؟!ثم تلا هذه الایة: حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیٰانَ أُولٰئِکَ هُمُ الرّٰاشِدُونَ :

آیا ایمان جز حب و بغض چیز دیگری است؟!سپس امام ع به آیه (مورد بحث)استدلال فرمود که می گوید:خداوند ایمان را محبوب شما قرار داد،و آن را در دلهایتان تزیین کرد،و کفر و فسق و عصیان را منفور شما ساخت و کسانی که چنین باشند هدایت یافتگانند" ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از امام باقر ع چنین آمده است:

و هل الدین الا الحب؟!: "آیا دین چیزی جز محبت است"؟!سپس به چند آیه از قرآن مجید از جمله آیه مورد بحث استدلال فرمود،و در پایان اضافه

کرد:

الدین هو الحب،و الحب هو الدین: "دین محبت است و محبت دین است"! ⁽¹⁾.

ولی بدون شک این محبت-چنان که گفتیم-باید از ریشه های استدلالی و منطقی نیز سیراب گردد و بارور شود.

[سوره الحجرات (49): آیات 9 تا 10]

اشاره

وَ إِنْ طٰائِفَتٰانِ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ اِقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدٰاهُمٰا عَلَی اَلْأُخْریٰ فَقٰاتِلُوا اَلَّتِی تَبْغِی حَتّٰی تَفِیءَ إِلیٰ أَمْرِ اَللّٰهِ فَإِنْ فٰاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلْمُقْسِطِینَ (9) إِنَّمَا اَلْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ (10)

ترجمه:

9-هر گاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند در میان آنها صلح بر قرار سازید و اگر یکی از آنها بر دیگری تجاوز کند با طایفه ظالم پیکار کنید تا به فرمان خدا باز گردد،هر گاه بازگشت(و زمینه صلح فراهم شد)در میان آن دو بر طبق عدالت صلح بر قرار سازید،و عدالت پیشه کنید که خداوند عدالت پیشه گان را دوست دارد.

10-مؤمنان برادر یکدیگرند،بنا بر این میان دو برادر خود صلح بر قرار سازید،و تقوای الهی پیشه کنید تا مشمول رحمت او شوید.

شان نزول:

در شان نزول این آیات آمده است که میان دو قبیله"اوس"و"خزرج" (دو قبیله معروف مدینه)اختلافی افتاد،و همان سبب شد که گروهی از آن

دو به جان هم بیفتند و با چوب و کفش یکدیگر را بزنند!(آیه فوق نازل شد و راه بر خود با چنین حوادثی را به مسلمانان آموخت) ⁽¹⁾.

بعضی دیگر گفته اند:دو نفر از"انصار"با هم خصومت و اختلافی پیدا کرده بودند،یکی از آنها به دیگری گفت:من حقم را به زور از تو خواهم گرفت،زیرا جمعیت قبیله من زیاد است!و دیگری گفت:برای داوری نزد رسول اللّٰه ص می رویم.نفر اول نپذیرفت،و کار اختلاف بالا گرفت،و گروهی از دو قبیله با دست و کفش و حتی شمشیر به یکدیگر حمله کردند آیات فوق نازل شد(و وظیفه مسلمانان را در برابر اینگونه اختلافات روشن ساخت) ⁽²⁾.

تفسیر:

مؤمنان برادر یکدیگرند

قرآن در اینجا به عنوان یک قانون کلی و عمومی برای همیشه و همه جا می گوید:"هر گاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند در میان آنها صلح بر قرار سازید"( وَ إِنْ طٰائِفَتٰانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا ) ⁽³⁾.

درست است که"اقتتلوا"از ماده"قتال"به معنی جنگ است،ولی در اینجا قرائن گواهی می دهد که هر گونه نزاع و درگیری را شامل می شود، هر چند به مرحله جنگ و نبرد نیز نرسد،بعضی از شان نزولها که برای آیه نقل شده بود نیز این معنی را تایید می کند.

بلکه می توان گفت اگر زمینه های درگیری و نزاع فراهم شود فی المثل مشاجرات لفظی و کشمکشهایی که مقدمه نزاعهای خونین است واقع گردد اقدام به اصلاح طبق این آیه لازم است،زیرا این معنی را از آیه فوق از طریق القاء خصوصیت می توان استفاده کرد.

به هر حال،این یک وظیفه حتمی برای همه مسلمانان است که از نزاع و درگیری و خونریزی میان مسلمین جلوگیری کنند،و برای خود در این زمینه مسئولیت قائل باشند،نه به صورت تماشاچی مانند بعضی بیخبران بی تفاوت از کنار این صحنه ها بگذرند.

این نخستین وظیفه مؤمنان در برخورد با این صحنه ها است.

سپس وظیفه دوم را چنین بیان می کند:"و اگر یکی از این دو گروه بر دیگری تجاوز و ستم،و تسلیم پیشنهاد صلح نشد،شما موظفید با طایفه باغی و ظالم پیکار کنید،تا به فرمان خدا باز گردد و گردن نهد" ( فَإِنْ بَغَتْ إِحْدٰاهُمٰا عَلَی الْأُخْریٰ فَقٰاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّٰی تَفِیءَ إِلیٰ أَمْرِ اللّٰهِ ).

بدیهی است که اگر خون طائفه باغی و ظالم در این میان ریخته شود بر- گردن خود او است،و به اصطلاح خونشان هدر است،هر چند مسلمانند،زیرا فرض بر این است که نزاع در میان دو طائفه از مؤمنین روی داده است.

به این ترتیب،اسلام جلوگیری از ظلم و ستم را هر چند به قیمت جنگ با ظالم تمام شود لازم شمرده و بهای اجرای عدالت را از خون مسلمانان نیز بالاتر دانسته است،و این در صورتی است که مساله از طرق مسالمت آمیز حل نشود.

سپس به بیان سومین دستور پرداخته،می گوید:"و اگر طایفه ظالم تسلیم حکم خدا شود و زمینه صلح فراهم گردد در میان آن دو طبق اصول عدالت صلح بر قرار سازید"( فَإِنْ فٰاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا بِالْعَدْلِ ).

یعنی تنها به در هم شکستن قدرت طایفه ظالم قناعت نکند،بلکه این پیکار باید زمینه ساز صلح باشد،و مقدمه ای برای ریشه کن کردن عوامل نزاع و درگیری و گرنه با گذشتن زمان کوتاه یا طولانی بار دیگر که ظالم در خود احساس توانایی کند برمی خیزد و نزاع را از سر می گیرد.

بعضی از مفسران از تعبیر"بالعدل"استفاده کرده اند که اگر در میان این دو گروه حقی پایمال شده،یا خونی ریخته شده که منشا درگیری و نزاع گشته است،باید آنهم اصلاح شود،و گرنه"اصلاح بالعدل"نخواهد بود ⁽¹⁾.

و از آنجا که تمایلات گروهی گاهی افراد را به هنگام قضاوت و داوری به سوی یکی از"دو طایفه متخاصم"متمایل می سازد،و بی طرفی داوران را نقض می کند قرآن در چهارمین و آخرین دستور به مسلمانان هشدار داده که:

"قسط و عدل و نفی هر گونه تبعیض را رعایت کنید که خداوند عدالت پیشه گان را دوست دارد"( وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ ) ⁽²⁾.

*** در آیه بعد برای تاکید این امر و بیان علت آن می افزاید:

"مؤمنان برادر یکدیگرند،بنا بر این در میان دو برادر خود،صلح را بر قرار کنید"( إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ ).

همان اندازه که برای ایجاد صلح در میان دو برادر نسبی تلاش و کوشش می کنید باید در میان مؤمنان متخاصم نیز برای برقراری صلح به طور جدی و قاطع وارد عمل شوید.

چه تعبیر جالب و گیرایی؟که همه مؤمنان برادر یکدیگرند و نزاع و درگیری میان آنها را درگیری میان برادران نامیده که باید به زودی جای خود را به صلح و صفا بدهد.

و از آنجا که در بسیاری از اوقات"روابط"در این گونه مسائل جانشین "ضوابط"می شود،بار دیگر هشدار داده و در پایان آیه می افزاید:"تقوای الهی پیشه کنید تا مشمول رحمت او شوید"( وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ ).

و به این ترتیب یکی از مهمترین مسئلیتهای اجتماعی مسلمانان در برابر یکدیگر و در اجرای عدالت اجتماعی با تمام ابعادش روشن می شود.

نکته ها:

اشاره

1-شرایط قتال اهل بغی(بغاة)

در فقه اسلامی در کتاب جهاد بحثی تحت عنوان قتال اهل البغی مطرح است که منظور از آن ستمگرانی است که بر ضد امام عادل و پیشوای راستین مسلمین قیام می کنند،و برای آنها احکام فراوانی است که در آن باب آمده است.

ولی بحثی که در آیه فوق مطرح است مطلب دیگری است و آن نزاع و کشمکشهایی است که در میان دو گروه از مؤمنان رخ می دهد،و در آن نه قیام بر ضد امام معصومی است،و نه قیام بر ضد حکومت صالح اسلامی،هر چند بعضی از فقها یا مفسران خواسته اند از این آیه در مساله سابق نیز استفاده کنند

ولی به گفته"فاضل مقداد"در"کنز العرفان"این استدلال خطا است ⁽¹⁾.

چرا که قیام بر ضد امام معصوم موجب کفر است در حالی که نزاع میان مؤمنان تنها موجب فسق است نه کفر،و لذا قرآن مجید در آیات فوق هر دو گروه را مؤمن و برادر دینی یکدیگر نامیده است،به این ترتیب احکام"اهل بغی"را نمی توان به اینگونه افراد تعمیم داد.

متاسفانه در فقه بحثی پیرامون احکام این گروه نیافتیم،ولی آنچه از آیه فوق به ضمیمه قرائن دیگر مخصوصا اشاراتی که در ابواب امر به معروف و نهی از منکر آمده است می توان استفاده کرد"احکام"زیر است:

الف-اصلاح در میان گروه های متخاصم مسلمین یک امر واجب کفایی است.

ب-برای تحقق این امر باید نخست از مراحل ساده تر شروع کرد و به اصطلاح قاعده"الاسهل فالاسهل"را رعایت نمود،ولی چنانچه مفید واقع نشود مبارزه مسلحانه و جنگ و قتال نیز جائز بلکه لازم است.

ج-خونهای باغیان و متجاوزان که در این راه ریخته می شود و اموالی از آنها که از بین می رود هدر است،زیرا به حکم شرع و انجام وظیفه واجب واقع شده است،و اصل در اینگونه موارد عدم ضمان است.

د-در مراحل اصلاح از طریق گفتگو اجازه حاکم شرع لازم نیست، اما در مرحله شدت عمل،مخصوصا آنجا که منتهی به خونریزی می شود بدون اجازه حکومت اسلامی و حاکم شرع جائز نیست،مگر در مواردی که دسترسی به هیچوجه نباشد که در اینجا عدول مؤمنین و افراد آگاه تصمیم گیری می کنند.

ه‍-در صورتی که طایفه باغی و ظالم خونی از"گروه مصلح"بریزد و یا

اموالی را از بین ببرد به حکم شرع ضامن است،و در صورت وقوع قتل عمد حکم قصاص جاری است،و همچنین در مورد خونهایی که از طایفه مظلوم ریخته شده و اموالی که تلف گردیده حکم"ضمان"و"قصاص"ثابت است،و اینکه از کلمات بعضی استفاده می شود که بعد از وقوع صلح طایفه باغی و ظالم در برابر خونها و اموالی که به هدر رفته مسئولیتی ندارند،چرا که در آیه مورد بحث به آن اشاره نشده،درست نیست،و آیه در صدد بیان همه این مطلب نمی باشد،بلکه مرجع در اینگونه امور سایر اصول و قواعدی است که در ابواب قصاص و اتلاف آمده است.

و-چون هدف از این پیکار و جنگ وادار کردن طایفه ظالم به قبول حق است،بنا بر این در این جنگ مساله اسیران جنگی،و غنائم،مطرح نخواهد بود،زیرا فرض این است که هر دو گروه مسلمانند،ولی اسیر کردن موقت برای خاموش ساختن آتش نزاع مانعی ندارد،اما بعد از صلح بلافاصله اسیران باید آزاد شوند.

ز-گاه می شود که هر دو طرف نزاع باغی،ظالمند،اینها گروهی از قبیله دیگر را کشته و اموالی را برده اند و آنها نیز همین کار در مورد قبیله اول انجام داده اند،بی آنکه بمقدار لازم برای دفاع قناعت کنند،خواه هر دو به یک مقدار بغی و ستم کنند یا یکی بیشتر و دیگری کمتر.

البته حکم این مورد در قرآن مجید با صراحت نیامده،ولی حکم آن را می توان از طریق الغاء خصوصیت از آیه مورد بحث دریافت،و آن اینکه وظیفه مسلمین این است که هر دو را صلح دهند،و اگر تن به صلح ندادند با هر دو پیکار کنند تا به فرمان الهی گردن نهند،و احکامی که در بالا در باره باغی و متجاوز گفته شد در مورد هر دو جاری است.

در پایان این سخن باز تاکید می کنیم که حکم این باغیان از کسانی که

قیام بر ضد امام معصوم یا حکومت عادل اسلامی می کنند جدا است،و گروه اخیر احکام سخت تر و شدیدتری دارند که در فقه اسلامی در"کتاب الجهاد" آمده است.

2-اهمیت اخوت اسلامی

جمله" إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ "که در آیات فوق آمده است یکی از شعارهای اساسی و ریشه دار اسلامی است،شعاری بسیار گیرا،عمیق،مؤثر و پر معنی.

دیگران وقتی می خواهند زیاد اظهار علاقه به هم مسلکان خود کنند از آنان به عنوان"رفیق"یاد می کنند،ولی اسلام سطح پیوند علائق دوستی مسلمین را به قدری بالا برده که به صورت نزدیکترین پیوند دو انسان با یکدیگر آنهم پیوندی بر اساس مساوات و برابری،مطرح می کند،و آن علاقه"دو برادر" نسبت به یکدیگر است.

روی این اصل مهم اسلامی مسلمانان از هر نژاد و هر قبیله،و دارای هر زبان و هر سن و سال،با یکدیگر احساس عمیق برادری می کنند،هر چند یکی در شرق جهان زندگی کند،و دیگری در غرب.

در مراسم"حج"که مسلمین از همه نقاط جهان در آن کانون توحید جمع می شوند این علاقه و پیوند و همبستگی نزدیک کاملا محسوس است و صحنه ای است از تحقق عینی این قانون مهم اسلامی.

به تعبیر دیگر اسلام تمام مسلمانها را به حکم یک خانواده می داند،و همه را خواهر و برادر یکدیگر خطاب کرده،نه تنها در لفظ و در شعار که در عمل و تعهدهای متقابل نیز همه خواهر و برادرند.

در روایات اسلامی نیز روی این مساله تاکید فراوان شده،و مخصوصا جنبه های عملی آن ارائه گردیده است که به عنوان نمونه چند حدیث پر محتوای

زیر را از نظر می گذرانیم:

1-در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام آمده است:

المسلم اخو المسلم، لا یظلمه،و لا یخذله،و لا یسلمه: "مسلمان برادر مسلمان است،هرگز به او ستم نمی کند،دست از یاریش بر نمی دارد،و او را در برابر حوادث تنها نمی گذارد" ⁽¹⁾.

2-در حدیث دیگری از همان حضرت ص نقل شده:

مثل الاخوین مثل الیدین یغسل احداهما الآخر: "دو برادر دینی همانند دو دستند که هر کدام دیگری را می شوید"!(با یکدیگر کمال همکاری را دارند و عیوب هم را پاک می کنند) ⁽²⁾.

3-امام صادق ع می فرماید:

المؤمن اخو المؤمن،کالجسد الواحد، اذا اشتکی شیئا منه وجد الم ذلک فی سائر جسده،و ارواحهما من روح واحدة: "مؤمن برادر مؤمن است،و همگی به منزله اعضاء یک پیکرند،که اگر عضوی از آن به درد آید،دیگر عضوها را نماند قرار،و ارواح همگی آنها از روح واحدی گرفته شده" ⁽³⁾.

4-در حدیث دیگری از همان امام ع می خوانیم:

المؤمن اخو المؤمن عینه و دلیله،لا یخونه،و لا یظلمه،و لا یغشه،و لا یعده عدة فیخلفه:

"مؤمن برادر مؤمن است و به منزله چشم او و راهنمای او است هرگز به او خیانت نمی کند،و ستم روا نمی دارد،با او غش و تقلب نمی کند،و هر وعده ای را به او دهد تخلف نخواهد کرد" ⁽⁴⁾.

در منابع حدیث معروف اسلامی روایات زیادی در زمینه حق مؤمن بر- برادر مسلمانش،و انواع حقوق مؤمنین بر یکدیگر،و ثواب دیدار برادران مؤمن و مصافحه،و معانقه،و یاد آنها کردن،و قلب آنها را مسرور نمودن،و مخصوصا بر آوردن حاجات مؤمنان و کوشش و تلاش در انجام این خواسته ها،و زدودن غم از دلها و اطعام،و پوشاندن لباس و اکرام و احترام آنها وارد شده است که بخشهای مهمی از آن را در"اصول کافی"در ابواب مختلف تحت عناوین فوق می توان مطالعه کرد.

5-در پایان این بحث به روایتی اشاره می کنیم که از پیغمبر اکرم ص در باره حقوق سی گانه مؤمن بر برادر مؤمنش نقل شده که از جامعترین روایات در این زمینه است:

قال رسول اللّٰه(ص):للمسلم علی اخیه ثلاثون حقا،لا برائة له منها الا بالاداء او العفو.

یغفر زلته،و یرحم عبرته،و یستر عورته،و یقیل عثرته،و یقبل معذرته،و یرد غیبته،و یدیم نصیحته،و یحفظ خلته،و یرعی ذمته،و یعود مرضه.

و یشهد میته،و یجیب دعوته،و یقبل هدیته،و یکافأ صلته،و یشکر نعمته و یحسن نصرته،و یحفظ حلیلته،و یقضی حاجته،و یشفع مسألته، و یسمت عطسته.

و یرشد ضالته،و یرد سلامه،و یطیب کلامه،و یبر انعامه،و یصدق اقسامه،و یوالی ولیه،و لا یعادیه،و ینصره ظالما و مظلوما:فاما نصرته ظالما فیرده عن ظلمه،و اما نصرته مظلوما فیعینه علی اخذ حقه،و لا یسلمه و لا یخذله،و یحب له من الخیر ما یحب لنفسه،و یکره له من الشر ما یکره لنفسه پیامبر اسلام ص فرمود:مسلمان بر برادر مسلمانش سی حق دارد که برائت ذمه از آن حاصل نمی کند مگر به ادای این حقوق یا عفو کردن برادر

مسلمان او:

لغزشهای او را ببخشد،در ناراحتیها نسبت به او مهربان باشد،اسرار او را پنهان دارد،اشتباهات او را جبران کند،عذر او را بپذیرد،در برابر بدگویان از او دفاع کند،همواره خیر خواه او باشد،دوستی او را پاسداری کند،پیمان او را رعایت کند،در حال مرض از او عبادت کند،در حال مرگ به تشییع او حاضر شود.

دعوت او را اجابت کند،هدیه او را بپذیرد،عطای او را جزا دهد، نعمت او را شکر گوید،در یاری او بکوشد،ناموس او را حفظ کند،حاجت او را بر آورد،برای خواسته اش شفاعت کند،و عطسه اش را تحیت گوید.

گمشده اش را راهنمایی کند،سلامش را جواب دهد،گفته او را نیکو شمرد انعام او را خوب قرار دهد،سوگندهایش را تصدیق کند،دوستش را دوست دارد و با او دشمنی نکند،در یاری او بکوشد خواه ظالم باشد یا مظلوم:اما یاری او در حالی که ظالم باشد به این است که او را از ظلمش باز دارد،و در حالی که مظلوم است به این است که او را در گرفتن حقش کمک کند.

او را در برابر حوادث تنها نگذارد،آنچه را از نیکیها برای خود دوست دارد برای او دوست بدارد،و آنچه از بدیها برای خود نمی خواهد برای او نخواهد" ⁽¹⁾.

و به هر حال یکی از حقوق مسلمانان بر یکدیگر مساله یاری کردن و اصلاح ذات البین است به ترتیبی که در آیات و روایت فوق آمده(در زمینه اصلاح ذات البین بحث دیگری در جلد هفتم صفحه 83 به بعد ذیل آیه یک سوره انفال داشتیم).

[سوره الحجرات (49): آیات 11 تا 12]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسیٰ أَنْ یَکُونُوا خَیْراً مِنْهُمْ وَ لاٰ نِسٰاءٌ مِنْ نِسٰاءٍ عَسیٰ أَنْ یَکُنَّ خَیْراً مِنْهُنَّ وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ بِئْسَ اَلاِسْمُ اَلْفُسُوقُ بَعْدَ اَلْإِیمٰانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلظّٰالِمُونَ (11) یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا اِجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ اَلظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ اَلظَّنِّ إِثْمٌ وَ لاٰ تَجَسَّسُوا وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ تَوّٰابٌ رَحِیمٌ (12)

ترجمه:

11-ای کسانی که ایمان آورده اید نباید گروهی از مردان شما گروه دیگر را استهزا کنند، شاید آنها از اینها بهتر باشند،و نه زنانی از زنان دیگر شاید آنان بهتر از اینان باشند،و یکدیگر را مورد طعن و عیبجویی قرار ندهید،و با القاب زشت و ناپسند یاد نکنید،بسیار بد است که بر کسی بعد از ایمان نام کفر بگذارید،و آنها که توبه نکنند ظالم و ستمگرند.

12-ای کسانی که ایمان آورده اید!از بسیاری از گمانها بپرهیزید،چرا که بعضی از گمانها

گناه است،و هرگز(در کار دیگران)تجسس نکنید،و هیچیک از شما دیگری را غیبت نکند،آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ (به یقین)همه شما از این امر کراهت دارید،تقوای الهی پیشه کنید که خداوند توبه پذیر و مهربان است.

شان نزول:

مفسران برای این آیات شان نزولهای مختلفی نقل کرده اند،از جمله اینکه:

جمله"لا یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ "در باره"ثابت بن قیس"(خطیب پیامبر ص)نازل شده است که گوشهایش سنگین بود،و هنگامی که وارد مسجد می شد کنار دست پیامبر ص برای او جایی باز می کردند،تا سخن حضرت را بشنود روزی وارد مسجد شد در حالی که مردم از نماز فراغت پیدا کرده،و جای خود نشسته بودند،او جمعیت را می شکافت و می گفت:جا بدهید!جا بدهید! تا به یکی از مسلمانان رسید،و او گفت همین جا بنشین!او پشت سرش نشست، اما خشمگین شد،هنگامی که هوا روشن گشت"ثابت"به آن مرد گفت:کیستی؟ او نام خود را برد و گفت فلان کس هستم،"ثابت"گفت:فرزند فلان زن؟! و در اینجا نام مادرش را با لقب زشتی که در جاهلیت می بردند یاد کرد،آن مرد شرمگین شد و سر خود را بزیر انداخت،آیه نازل شد و مسلمانان را از این گونه کارهای زشت نهی کرد.

و گفته اند:" وَ لاٰ نِسٰاءٌ مِنْ نِسٰاءٍ "در باره"ام سلمه"نازل گردید که بعضی از همسران پیامبر ص او را به خاطر لباس مخصوصی که پوشیده بود،یا به خاطر کوتاهی قدش مسخره کردند،آیه نازل شد و آنها را از این عمل باز داشت.

و نیز گفته اند جمله" وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً "در باره دو نفر از اصحاب رسول اللّٰه ص است که رفیقشان"سلمان"را غیبت کردند،زیرا او را خدمت پیامبر ص فرستاده بودند تا غذایی برای آنها بیاورد،پیامبر ص سلمان را سراغ"اسامة بن زید"که مسئول"بیت المال"بود فرستاد،"اسامه"گفت:

الان چیزی ندارم،آن دو نفر از"اسامه"غیبت کردند و گفتند:او بخل ورزیده و در باره"سلمان"گفتند:اگر او را به سراغ چاه سمیحه(چاه پر آبی بود) بفرستیم آب آن فروکش خواهد کرد!سپس خودشان به راه افتادند تا نزد "اسامه"بیایند،و در باره موضوع کار خود تجسس کنند،پیامبر ص فرمود من آثار خوردن گوشت در دهان شما می بینم،عرض کردند:ای رسول خدا ما امروز مطلقا گوشت نخورده ایم!فرمود:آری گوشت"سلمان"و"اسامه"را می خوردید،آیه نازل شد و مسلمانان را از غیبت نهی کرد ⁽¹⁾.

استهزاء،بد گمانی،غیبت،تجسس،و القاب زشت ممنوع!

از آنجا که قرآن مجید در این سوره به ساختن جامعه اسلامی بر اساس معیارهای اخلاقی پرداخته،پس از بحث در باره وظائف مسلمانان در مورد نزاع و مخاصمه گروه های مختلف اسلامی در آیات مورد بحث به شرح قسمتی از ریشه های این اختلافات پرداخته تا با قطع آنها اختلافات نیز بر چیده شود، و درگیری و نزاع پایان گیرد.

در هر یک از دو آیه فوق به سه قسمت از اموری که می تواند جرقه ای برای روشن کردن آتش جنگ و اختلاف باشد با تعبیراتی صریح و گویا پرداخته.

نخست می فرماید:"ای کسانی که ایمان آورده اید!نباید گروهی از مردان شما گروه دیگری را استهزاء کند"( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ ).

چه اینکه"شاید آنها که مورد سخریه قرار گرفته اند از اینها بهتر باشند" ( عَسیٰ أَنْ یَکُونُوا خَیْراً مِنْهُمْ ).

"همچنین هیچ گروهی از زنان نباید زنان دیگری را مورد سخریه قرار دهند،چرا که ممکن است آنها از اینها بهتر باشند"( وَ لاٰ نِسٰاءٌ مِنْ نِسٰاءٍ عَسیٰ أَنْ یَکُنَّ خَیْراً مِنْهُنَّ ).

در اینجا مخاطب مؤمنانند،اعم از مردان و زنان،قرآن به همه هشدار می دهد که از این عمل زشت بپرهیزند،چرا که سرچشمه استهزاء و سخریه همان حس خود برتربینی و کبر و غرور است که عامل بسیاری از جنگهای خونین در طول تاریخ بوده.

و این"خود برتربینی"بیشتر از ارزشهای ظاهری و مادی سرچشمه می گیرد مثلا فلان کس خود را از دیگری ثروتمندتر،زیباتر،یا از قبیله ای سرشناستر می شمرد،و احیانا این پندار که از نظر علم و عبادت و معنویات از فلان جمعیت برتر است او را وادار به سخریه می کند،در حالی که معیار ارزش در پیشگاه خداوند تقوا است،و این بستگی به پاکی قلب و نیت و تواضع و اخلاق و ادب دارد.

هیچ کس نمی تواند بگوید:من در پیشگاه خدا از فلان کس برترم،و به همین دلیل تحقیر دیگران و خود را برتر شمردن یکی از بدترین کارها،و زشترین عیوب اخلاقی است که بازتاب آن در تمام زندگی انسانها ممکن است آشکار شود.

سپس در دومین مرحله می فرماید:"و یکدیگر را مورد طعن و عیبجویی قرار ندهید" (وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ ) .

"لا تلمزوا"از ماده"لمز"بر وزن(طنز)به معنی عیبجویی و طعنه زدن است،و بعضی فرق میان"همز"و"لمز"را چنین گفته اند که"لمز"شمردن عیوب افراد است در حضور آنها،و"همز"ذکر عیوب در غیاب آنها است،و نیز گفته اند که"لمز"عیبجویی با چشم و اشاره است،در حالی که"همز"عیبجویی با زبان است(شرح بیشتر پیرامون این موضوع به خواست خدا در تفسیر سوره "همزه"خواهد آمد).

جالب اینکه قرآن در این آیه با تعبیر"انفسکم"به وحدت و یکپارچگی مؤمنان اشاره کرده و اعلام می دارد که همه مؤمنان به منزله نفس واحدی هستند و اگر از دیگری عیبجویی کنید در واقع از خودتان عیبجویی کرده اید!.

و بالآخره در مرحله سوم می افزاید:"و یکدیگر را با القاب زشت و ناپسند یاد نکنید" (وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ) .

بسیاری از افراد بی بند و بار در گذشته و حال اصرار داشته و دارند که بر دیگران القاب زشتی بگذارند،و از این طریق آنها را تحقیر کنند،شخصیتشان را بکوبند،و یا احیانا از آنان انتقام گیرند،و یا اگر کسی در سابق کار بدی داشته سپس توبه کرده و کاملا پاک شده باز هم لقبی که بازگو کننده وضع سابق باشد بر او بگذارند.

اسلام صریحا از این عمل زشت نهی می کند،و هر اسم و لقبی را که کوچکترین مفهوم نامطلوبی دارد و مایه تحقیر مسلمانی است ممنوع شمرده.

در حدیثی آمده است که روزی"صفیه"دختر"حیی ابن اخطب"(همان زن یهودی که بعد از ماجرای فتح خیبر مسلمان شد و به همسری پیغمبر اسلام ص در آمد)روزی خدمت پیامبر ص آمد در حالی که اشک می ریخت، پیامبر ص از ماجرا پرسید،گفت:عایشه مرا سرزنش می کند و می گوید:

"ای یهودی زاده"!پیامبر ص فرمود:چرا نگفتی پدرم هارون است،و عمویم

موسی،و همسرم محمد ص؟و در اینجا بود که این آیه نازل شد ⁽¹⁾.

به همین جهت در پایان آیه می افزاید:"بسیار بد است که بر کسی بعد از ایمان آوردن نام کفر بگذارند"( بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمٰانِ ).

بعضی در تفسیر این جمله احتمال دیگری داده اند و آن اینکه خداوند مؤمنان را نهی می کند از اینکه بعد از ایمان به خاطر عیبجویی مردم نام فسق را بر خود پذیرند.

ولی تفسیر اول با توجه به صدر آیه و شان نزولی که ذکر شد مناسبتر به نظر می رسد.

و در پایان آیه برای تاکید بیشتر می فرماید:"و آنها که توبه نکنند و از این اعمال دست بر ندارند ظالم و ستمگرند"( وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ ).

چه ظلمی از این بدتر که انسان با سخنان نیش دار،و تحقیر و عیبجویی، قلب مردم با ایمان را که مرکز عشق خدا است بیازارد،و شخصیت و آبروی آنها را که سرمایه بزرگ زندگی آنان است از بین ببرد.

*** گفتیم:در هر یک از دو آیه مورد بحث سه حکم اسلامی در زمینه مسائل اخلاق اجتماعی مطرح شده،احکام سه گانه آیه اول به ترتیب:عدم سخریه، و ترک عیبجویی،و تنابز به القاب بود،و احکام سه گانه آیه دوم به ترتیب:اجتناب از گمان بد،تجسس و غیبت است.

در این آیه نخست می فرماید:"ای کسانی که ایمان آورده اید!از بسیاری از گمانها بپرهیزید،چرا که بعضی از گمانها گناه است"!( یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ ).

منظور از" کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ "گمانهای بد است که نسبت به گمانهای

خوب در میان مردم بیشتر است لذا از آن تعبیر به کثیر شده و گرنه"حسن ظن و گمان خیر"نه تنها ممنوع نیست بلکه مستحسن است،چنان که قرآن مجید در آیه 12 سوره نور می فرماید: لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَیْراً :

"چرا هنگامی که آن نسبت ناروا را شنیدید مردان و زنان با ایمان نسبت به خود (و کسی که همچون خود آنها بود)گمان خیر نبردند"؟! قابل توجه اینکه:نهی از"کثیری"از گمانها شده،ولی در مقام تعلیل می گوید زیرا"بعضی"از گمانها گناه است این تفاوت تعبیر ممکن است از این جهت باشد که گمانهای بد بعضی مطابق واقع است،و بعضی مخالف واقع،آنکه مخالف واقع است مسلما گناه است،و لذا تعبیر به" إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ "شده است،بنا بر این وجود همین گناه کافی است که از همه بپرهیزد.

در اینجا این سؤال مطرح می شود که گمان بد و خوب غالبا اختیاری نیست، یعنی بر اثر یک سلسله مقدمات که از اختیار انسان بیرون است در ذهن منعکس می شود،بنا بر این چگونه می شود از آن نهی کرد؟! 1-منظور از این نهی،نهی از ترتیب آثار است،یعنی هر گاه گمان بدی نسبت به مسلمانی در ذهن شما پیدا شد،در عمل کوچکترین اعتنایی به آن نکنید،طرز رفتار خود را دگرگون نسازید،و مناسبات خود را با طرف تغییر ندهید،بنا بر این آنچه گناه است ترتیب اثر دادن به گمان بد می باشد.

لذا در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص می خوانیم:

ثلاث فی المؤمن لا یستحسن،و له منهن مخرج،فمخرجه من سوء الظن ان لا یحققه:

"سه چیز است که وجود آن در مؤمن پسندیده نیست،و راه فرار دارد،از جمله سوء ظن است که راه فرارش این است که به آن جامه عمل نپوشاند" ⁽¹⁾.

2-انسان می تواند با تفکر روی مسائل مختلفی،گمان بد را در بسیاری از موارد از خود دور سازد،به این ترتیب که در راههای حمل بر صحت بیندیشد و احتمالات صحیحی را که در مورد آن عمل وجود دارد در ذهن خود مجسم سازد و تدریجا بر گمان بد غلبه کند. بنا بر این گمان بد چیزی نیست که همیشه از اختیار آدمی بیرون باشد.

لذا در روایات دستور داده شده که اعمال برادرت را بر نیکوترین وجه ممکن حمل کن،تا دلیلی بر خلاف آن قائم شود،و هرگز نسبت به سخنی که از برادر مسلمانت صادر شده گمان بد مبر،ما دام که می توانی محمل نیکی برای آن بیابی،قال أمیر المؤمنین ع:

ضع امر اخیک علی احسنه حتی یاتیک ما یقلبک منه.و لا تظنن بکلمة خرجت من اخیک سوء و انت تجد لها فی الخیر محملا ⁽¹⁾.

به هر حال این دستور اسلامی یکی از جامعترین و حساب شده ترین دستورها در زمینه روابط اجتماعی انسانها است،که مساله امنیت را به طور کامل در جامعه تضمین می کند.که شرح آن در بحث نکات خواهد آمد.

سپس در دستور بعد مساله"نهی از تجسس"را مطرح کرده،می فرماید:

"و هرگز در کار دیگران تجسس نکنید"( وَ لاٰ تَجَسَّسُوا ).

"تجسس"و"تحسس"هر دو به معنی جستجوگری است ولی اولی معمولا در امور نامطلوب می آید،و دومی غالبا در امر خیر،چنان که یعقوب به فرزندانش دستور می دهد: یٰا بَنِیَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ یُوسُفَ وَ أَخِیهِ :"ای فرزندان من!بروید و از(گمشده من)یوسف و برادرش جستجو کنید" (یوسف-87).

در حقیقت گمان بد عاملی است برای جستجوگری،و جستجوگری عاملی است برای کشف اسرار و رازهای نهانی مردم،و اسلام هرگز اجازه نمی دهد که رازهای خصوصی آنها فاش شود.

و به تعبیر دیگر اسلام می خواهد مردم در زندگی خصوصی خود از هر نظر در امنیت باشند.بدیهی است اگر اجازه داده شود هر کس به جستجوگری در باره دیگران بر خیزد حیثیت و آبروی مردم بر باد می رود،و جهنمی به وجود می آید که همه افراد اجتماع در آن معذب خواهند بود.

البته این دستور منافاتی با وجود دستگاههای اطلاعاتی در حکومت اسلامی برای مبارزه با توطئه ها نخواهد داشت ولی این بدان معنی نیست که این دستگاهها حق دارند در زندگی خصوصی مردم جستجوگری کنند چنان که به خواست خدا شرح داده خواهد شد.

و بالآخره در سومین و آخرین دستور که در حقیقت معلول و نتیجه دو برنامه قبل است می فرماید:"هیچکدام از شما دیگری را غیبت نکند"( وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً ).

و به این ترتیب گمان بد سرچشمه تجسس،و تجسس موجب افشای عیوب و اسرار پنهانی،و آگاهی بر این امور سبب غیبت می شود که اسلام از معلول و علت همگی نهی کرده است.

سپس برای اینکه قبح و زشتی این عمل را کاملا مجسم کند آن را در ضمن یک مثال گویا ریخته،می گوید:"آیا هیچ یک از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد"؟!( أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً ).

"به یقین همه شما از این امر کراهت دارید"(فکرهتموه).

آری آبروی برادر مسلمان همچون گوشت تن او است،و ریختن این آبرو به وسیله غیبت و افشای اسرار پنهانی همچون خوردن گوشت تن او است،

و تعبیر به"مرده"به خاطر آن است که"غیبت"در غیاب افراد صورت می گیرد، که همچون مردگان قادر بر دفاع از خویشتن نیستند.

و این ناجوانمردانه ترین ستمی است که ممکن است انسان در باره برادر خود روا دارد.

آری این تشبیه بیانگر زشتی فوق العاده غیبت و گناه عظیم آن است.

در روایات اسلامی-چنان که خواهد آمد-نیز اهمیت فوق العاده ای به مساله"غیبت"داده شده است،و کمتر گناهی است که مجازات آن از نظر اسلام تا این حد سنگین باشد.

و از آنجا که ممکن است افرادی آلوده به بعضی از این گناهان سه گانه باشند و با شنیدن این آیات متنبه شوند،و در صدد جبران بر آیند در پایان آیه راه را به روی آنها گشوده،می فرماید:"تقوای الهی،پیشه کنید و از خدا بترسید که خداوند توبه پذیر و مهربان است"( وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ تَوّٰابٌ رَحِیمٌ ).

نخست باید روح تقوا و خدا ترسی زنده شود،و به دنبال آن توبه از گناه صورت گیرد،تا لطف و رحمت الهی شامل حال آنها شود.

نکته ها:

اشاره

1-امنیت کامل و همه جانبه اجتماعی

دستورهای ششگانه ای که در دو آیه فوق مطرح شده(نهی از سخریه، و عیبجویی،و القاب زشت،و گمان بد،و تجسس،و غیبت)هر گاه به طور کامل در یک جامعه پیاده شود آبرو و حیثیت افراد جامعه را از هر نظر بیمه می کند، نه کسی می تواند به عنوان خود برتربینی دیگران را وسیله تفریح و سخریه قرار دهد،و نه می تواند زبان به عیبجویی این و آن بگشاید،و نه با القاب زشت

حرمت و شخصیت افراد را در هم بشکند.

نه حق دارد حتی گمان بد ببرد،نه در زندگی خصوصی افراد به جستجو پردازد،و نه عیب پنهانی آنها را برای دیگران فاش کند.

به تعبیر دیگر انسان چهار سرمایه دارد که همه آنها باید در دژهای این قانون قرار گیرد و محفوظ باشد:جان،و مال،و ناموس،و آبرو.

تعبیرات آیات فوق و روایات اسلامی نشان می دهد که آبرو و حیثیت افراد همچون مال و جان آنها است،بلکه از بعضی جهات مهمتر است! اسلام می خواهد در جامعه اسلامی امنیت کامل حکمفرما باشد نه تنها مردم در عمل و با دست به یکدیگر هجوم نکنند،بلکه از نظر زبان مردم،و از آن بالاتر از نظر اندیشه و فکر آنان نیز در امان باشند،و هر کس احساس کند که دیگری حتی در منطقه افکار خود تیرهای تهمت را به سوی او نشانه گیری نمی کند،و این امنیتی است در بالاترین سطح که جز در یک جامعه مذهبی و مؤمن امکان پذیر نیست.

پیغمبر گرامی ص در حدیثی می فرماید:

ان اللّٰه حرم من المسلم دمه و ماله و عرضه،و ان یظن به السوء: "خداوند خون و مال و آبروی مسلمان را بر دیگران حرام کرده،و همچنین گمان بد در باره او بردن" ⁽¹⁾.

گمان بد نه تنها به طرف مقابل و حیثیت او لطمه وارد می کند،بلکه برای صاحب آن نیز بلائی است بزرگ زیرا سبب می شود که او را از همکاری با مردم و تعاون اجتماعی بر کنار کند،و دنیایی وحشتناک آکنده از غربت و انزوا فراهم سازد،چنان که در حدیثی از أمیر مؤمنان علی ع آمده است:

من لم یحسن ظنه استوحش من کل احد: "کسی که گمان بد داشته باشد

از همه کس می ترسد و وحشت دارد"! ⁽¹⁾.

به تعبیر دیگر:چیزی که زندگی انسان را از حیوانات جدا می کند، و به آن رونق و حرکت و تکامل می بخشد،روح تعاون و همکاری دسته جمعی است، و این در صورتی امکان پذیر است که اعتماد و خوشبینی بر مردم حاکم باشد، در حالی که سوء ظن پایه های این اعتماد را در هم می کوبد،پیوندهای تعاون را از بین می برد و روح اجتماعی را تضعیف می کند.

نه تنها سوء ظن که مساله تجسس و غیبت نیز چنین است.

افراد بدبین از همه چیز می ترسند،و از همه کس وحشت دارند، و نگرانی جانکاهی دائما بر روح آنها مستولی است،نه می توانند یار و مونسی غمخوار پیدا کنند،و نه شریک و همکاری برای فعالیتهای اجتماعی،و نه یار و یاوری برای روز درماندگی.

توجه به این نکته نیز لازم است که منظور از"ظن"در اینجا گمانهای بی دلیل است بنا بر این در مواردی که گمان متکی به دلیل یعنی ظن معتبر باشد از این حکم مستثنی است مانند گمانی که از شهادت دو نفر عادل حاصل می شود.

2-تجسس نکنید!

دیدیم قرآن با صراحت تمام تجسس را در آیه فوق منع نموده،و از آنجا که هیچگونه قید و شرطی برای آن قائل نشده نشان می دهد که جستجوگری در کار دیگران و تلاش برای افشای اسرار آنها گناه است،ولی البته قرائنی که در داخل و خارج آیه است نشان می دهد که این حکم مربوط به زندگی شخصی و خصوصی افراد است،و در زندگی اجتماعی تا آنجا که تاثیری در سرنوشت جامعه نداشته باشد نیز این حکم صادق است.

اما روشن است آنجا که ارتباطی با سرنوشت دیگران و کیان جامعه پیدا می کند مساله شکل دیگری به خود می گیرد،لذا شخص پیغمبر ص مامورانی برای جمع آوری اطلاعات قرار داده بود که از آنها بعنوان"عیون"تعبیر می شود، تا آنچه را ارتباط با سرنوشت جامعه اسلامی در داخل و خارج داشت برای او گرد آوری کنند.

و نیز به همین دلیل حکومت اسلامی می تواند ماموران اطلاعاتی داشته باشد،یا سازمان گسترده ای برای گرد آوری اطلاعات تاسیس کند،و آنجا که بیم توطئه بر ضد جامعه،و یا به خطر انداختن امنیت و حکومت اسلامی می رود به تجسس بر خیزند،و حتی در داخل زندگی خصوصی افراد جستجوگری کنند.

ولی این امر هرگز نباید بهانه ای برای شکستن حرمت این قانون اصیل اسلامی شود،و افرادی به بهانه مساله"توطئه"و"اخلال به امنیت"به خود اجازه دهند که به زندگی خصوصی مردم یورش برند،نامه های آنها را باز کنند، تلفنها را کنترل نمایند و وقت و بی وقت به خانه آنها هجوم آورند.

خلاصه اینکه مرز میان"تجسس"و"به دست آوردن اطلاعات لازم برای حفظ امنیت جامعه"بسیار دقیق و ظریف است،و مسئولین اداره امور اجتماع باید دقیقا مراقب این مرز باشند،تا حرمت اسرار انسانها حفظ شود،و هم امنیت جامعه و حکومت اسلامی به خطر نیفتد.

3-غیبت از بزرگترین گناهان است

گفتیم سرمایه بزرگ انسان در زندگی حیثیت و آبرو و شخصیت او است، و هر چیز آن را به خطر بیندازد مانند آن است که جان او را به خطر انداخته باشد،بلکه گاه ترور شخصیت از ترور شخص مهمتر محسوب می شود،و اینجا

است که گاه گناه آن از قتل نفس نیز سنگین تر است.

یکی از فلسفه های تحریم غیبت این است که این سرمایه بزرگ بر باد نرود،و حرمت اشخاص در هم نشکند،و حیثیت آنها را لکه دار نسازد،و این مطلبی است که اسلام آن را با اهمیت بسیار تلقی می کند.

نکته دیگر اینکه"غیبت""بد بینی"می آفریند،پیوندهای اجتماعی را سست می کند، سرمایه اعتماد را از بین می برد،و پایه های تعاون و همکاری را متزلزل می سازد.

می دانیم اسلام برای مساله وحدت و یکپارچگی جامعه اسلامی و انسجام و استحکام آن اهمیت فوق العاده ای قائل شده است،هر چیز این وحدت را تحکیم کند مورد علاقه اسلام است،و هر چیز آن را تضعیف نماید منفور است،و غیبت یکی از عوامل مهم تضعیف است.

از اینها گذشته"غیبت"بذر کینه و عداوت را در دلها می پاشد،و گاه سرچشمه نزاعهای خونین و قتل و کشتار می گردد.

خلاصه این که اگر در اسلام غیبت به عنوان یکی از بزرگترین گناهان کبیره شمرده شده به خاطر آثار سوء فردی و اجتماعی آن است.

در روایات اسلامی تعبیراتی بسیار تکان دهنده در این زمینه دیده می شود، که نمونه ای از آن را ذیلا می آوریم:

پیغمبر گرامی اسلام فرمود:

ان الدرهم یصیبه الرجل من الربا اعظم عند اللّٰه فی الخطیئة من ست و ثلاثین زنیة،یزنیها الرجل!و اربی الربا عرض الرجل المسلم!:

"درهمی که انسان از ربا به دست می آورد گناهش نزد خدا از سی و شش زنا بزرگتر است!و از هر ربا بالاتر آبروی مسلمان است"! ⁽¹⁾.

این مقایسه به خاطر آن است که"زنا"هر اندازه قبیح و زشت است جنبه "حق اللّٰه"دارد،ولی رباخواری،و از آن بدتر ریختن آبروی مردم از طریق غیبت،یا غیر آن،جنبه"حق الناس"دارد.

در حدیث دیگری آمده است:روزی پیامبر ص با صدای بلند خطبه خواند و فریاد زد:

یا معشر من آمن بلسانه و لم یؤمن بقلبه!لا تغتابوا المسلمین،و لا تتبعوا عوراتهم،فانه من تتبع عورة اخیه تتبع اللّٰه عورته، و من تتبع اللّٰه عورته یفضحه فی جوف بیته!؟ "ای گروهی که به زبان ایمان آورده اید و نه با قلب!غیبت مسلمانان نکنید،و از عیوب پنهانی آنها جستجو ننمائید،زیرا کسی که در امور پنهانی برادر دینی خود جستجو کند خداوند اسرار او را فاش می سازد،و در دل خانه اش رسوایش می کند"! ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگری آمده است که خداوند به موسی وحی فرستاد:

من مات تائبا من الغیبة فهو آخر من یدخل الجنة،و من مات مصرا علیها فهو اول من یدخل النار!: "کسی که بمیرد در حالی که از غیبت توبه کرده باشد آخرین کسی است که وارد بهشت می شود و کسی که بمیرد در حالی که اصرار بر آن داشته باشد اولین کسی است که وارد دوزخ می گردد"! ⁽²⁾.

و نیز در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص می خوانیم:

الغیبة اسرع فی دین الرجل المسلم من الأکلة فی جوفه!:

"تاثیر غیبت در دین مسلمان از خوره در جسم او سریعتر است"! ⁽³⁾.

این تشبیه نشان می دهد که غیبت همانند خوره که گوشت تن را می خورد

و متلاشی می کند به سرعت ایمان انسان را بر باد می دهد،و با توجه به اینکه انگیزه های غیبت اموری همچون حسد،تکبر،بخل،کینه توزی،انحصار طلبی و مانند این صفات زشت و نکوهیده است روشن می شود که چرا غیبت و از بین بردن آبرو و احترام مسلمانان از این طریق این چنین ایمان انسان را بر باد می دهد (دقت کنید).

روایات در این زمینه در منابع اسلامی بسیار زیاد است که با ذکر حدیث دیگری این بحث را پایان می دهیم امام صادق ع می فرماید:

من روی علی مؤمن روایة یرید بها شینه،و هدم مروته،لیسقط من اعین الناس، اخرجه اللّٰه من ولایته الی ولایة الشیطان،فلا یقبله الشیطان!:

"کسی که به منظور عیبجویی و آبروریزی مؤمنی سخنی نقل کند تا او را از نظر مردم بیندازد،خداوند او را از ولایت خودش بیرون کرده،به سوی ولایت شیطان می فرستد،و اما شیطان هم او را نمی پذیرد"! ⁽¹⁾.

تمام این تاکیدات و عبارات تکان دهنده به خاطر اهمیت فوق العاده ای است که اسلام برای حفظ آبرو،و حیثیت اجتماعی مؤمنان قائل است،و نیز به خاطر تاثیر مخربی است که غیبت در وحدت جامعه،و اعتماد متقابل و پیوند دلها دارد، و از آن بدتر اینکه غیبت عاملی است برای دامن زدن به آتش کینه و عداوت و دشمنی و نفاق و اشاعه فحشاء در سطح اجتماع،چرا که وقتی عیوب پنهانی مردم از طریق غیبت آشکار شود اهمیت و عظمت گناه از میان می رود و آلودگی به آن آسان می شود.

4-مفهوم غیبت

"غیبت"چنان که از اسمش پیدا است این است که در غیاب کسی سخنی گویند،منتهی سخنی که عیبی از عیوب او را فاش سازد،خواه این عیب جسمانی باشد،یا اخلاقی،در اعمال او باشد یا در سخنش،و حتی در اموری که مربوط به او است مانند لباس،خانه،همسر و فرزندان و مانند اینها.

بنا بر این اگر کسی صفات ظاهر و آشکار دیگری را بیان کند غیبت نخواهد بود.مگر اینکه قصد مذمت و عیبجویی داشته باشد که در این صورت حرام است، مثل اینکه در مقام مذمت بگوید آن مرد نابینا،یا کوتاه قد،یا سیاهرنگ یا کوسه! به این ترتیب ذکر عیوب پنهانی به هر قصد و نیتی که باشد غیبت و حرام است،و ذکر عیوب آشکار اگر به قصد مذمت باشد آن نیز حرام است،خواه آن را در مفهوم غیبت وارد بدانیم یا نه.

اینها همه در صورتی است که این صفات واقعا در طرف باشد،اما اگر صفتی اصلا وجود نداشته باشد داخل در عنوان"تهمت"خواهد بود که گناه آن به مراتب شدیدتر و سنگین تر است.

در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:

الغیبة ان تقول فی اخیک ما ستره اللّٰه علیه،و اما الامر الظاهر فیه،مثل الحدة و العجلة،فلا، و البهتان ان تقول ما لیس فیه:

"غیبت آن است که در باره برادر مسلمانت چیزی را بگویی که خداوند پنهان داشته،و اما چیزی که ظاهر است مانند تندخویی و عجله داخل در غیبت نیست،اما بهتان این است که چیزی را بگویی که در او وجود ندارد" ⁽¹⁾.

و از اینجا روشن می شود عذرهای عوامانه ای که بعضی برای غیبت می آورند مسموع نیست،مثلا گاهی غیبت کننده می گوید این غیبت نیست،بلکه صفت او است!در حالی که اگر صفتش نباشد تهمت است نه غیبت.

یا این که می گوید:این سخنی است که در حضور او نیز می گویم، در حالی که گفتن آن پیش روی طرف نه تنها از گناه غیبت نمی کاهد بلکه به خاطر ایذاء،گناه سنگین تری را به بار می آورد.

5-علاج غیبت و توبه آن

"غیبت"مانند بسیاری از صفات ذمیمه تدریجا به صورت یک بیماری روانی در می آید،به گونه ای که غیبت کننده از کار خود لذت می برد،و از این که پیوسته آبروی این و آن را بریزد احساس رضا و خشنودی می کند،و این یکی از مراحل بسیار خطرناک اخلاقی است.

اینجا است که غیبت کننده باید قبل از هر چیز به درمان انگیزه های درونی غیبت که در اعماق روح او است و به این گناه دامن می زند بپردازد، انگیزه هایی همچون"بخل"و"حسد"و"کینه توزی"و"عداوت"و"خود برتر بینی".

باید از طریق خودسازی،و تفکر در عواقب سوء این صفات زشت و نتائج شومی که ببار می آورد،و همچنین از طریق ریاضت نفس این آلودگیها را از جان و دل بشوید،تا بتواند زبان را از آلودگی به غیبت باز دارد.

سپس در مقام توبه بر آید،و از آنجا که غیبت جنبه"حق الناس"دارد اگر دسترسی به صاحب غیبت دارد و مشکل تازه ای ایجاد نمی کند،از او عذر خواهی کند،هر چند بصورت سر بسته باشد،مثلا بگوید من گاهی بر اثر نادانی