مشخصات کتاب

سرشناسه : بنی هاشمی، سیدمحمد، ۱۳۳۹ -

عنوان و نام پدیدآور : سفری به خاکساری: پژوهشی پیرامون حج و عمره بر اساس آیات و روایات/ محمد بنی هاشمی ، به قلم سعید مقدس.

مشخصات نشر : تهران: منیر، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : ۲ج.

شابک : ۶۵۰۰۰ ریال: دوره: 978-964-539-145-2 ؛ ج.۱: 978-964-539-172-8 ؛ ج.۲: 978-964-539-173-5

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : حج

موضوع : حج عمره

شناسه افزوده : مقدس، سعید، ۱۳۵۸ -

رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۸/ب۸۶س۷ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : ۱۸۵۸۲۹۶

اشاره

پیش گفتار

چهار سال پیش (تابستان ۱۳۸۴) بعضی از دوستانی که عازم مدینه منوره و مکه مکرمه بودند، از بنده خواستند تا در خصوص این سفر معنوی تذکراتی را به عرضشان برسانم آن هنگام تصور نمیکردم که این قرار، مقدمه ی تألیف کتابی پیرامون حج و عمره باشد. گمان ما این بود که با وجود کتابهای نسبتاً مفصلی که در این زمینه وجود دارد، نیازی به ارائه ی اثری جدید نیست.

پس از اتمام مباحث و مراجعه به بیشتر کتابهایی که در این موضوع نگاشته شده، تصمیم به تدوین و انتشار مطالب گرفتیم. بنای ما در سراسر کتاب بر این بوده که اگر حق بیان مطلبی در کتابهای موجود ادا شده است، به آن نپردازیم. البته برای حفظ سیر منطقی و رعایت کامل بودن مباحت، به بسیاری از آنها در حدّ اشاره پرداخته و وارد بیان تفصیلی آن نشده ایم. با این ترتیب برخی مطالب با تفصیل و برخی دیگر با کمال اختصار و با ارجاع به کتب دیگر بیان شده اند. همچنین توضیح

احکام شرعی عمره و حج را به کتابهای مناسک مراجع معظم تقلید واگذار نموده ایم.

رویکرد کلی ما در سراسر کتاب، دو محور اساسی بوده که هر کدام از جهتی روح حج را تشکیل می دهند.

اول: داشتن حال تواضع و دوری از کبر و خود بزرگ بینی است که حضرت باقر العلوم علیه السلام از آن به حالت «سکینه» تعبیر فرموده اند:

مَن دَخَلَ مَکَّةَ بِسَکینَةٍ غُفِرَ لَهُ ذَنبُهُ وَ هُوَ اَن یَدخُلَها غَیرَ مُتَکَبِّرٍ وَلا مُتَجَبِّرٍ.⁽¹⁾

هرکه با «سکینه» داخل مکه شود گناهش بخشوده میگردد و آن (سکینه) این است که بدون تکبر و خودبزرگبینی داخل آن شود. فلسفه ی همه عبادات، به خصوص حج بیت الله الحرام، این است که انسان به «بنده بودن» خود در پیشگاه الهی اقرار و اعتراف نماید. لازمه ی این حال، خارج شدن از روحیه ی شیطانی «استکبار» است که متأسفانه بسیاری از انسانها را گرفتار نموده است. احرام بستن و انجام مناسک عمره و حج، بستر بسیار مناسبی برای تزکیه ی درون و بیرون از این رذیلت نفسانی و حقیقتاً «سفری به خاکساری» است.

روح دیگر حج که سعی کرده ایم در قدم به قدم انجام مناسک به آن تذکر دهیم، توجه به ساحت مقدّس حضرت سیدالشهدا علیه السلام است که حج خود را در سال ۶۱ هجری قمری ناتمام گذاشتند و سفر به طف کربلا را بر احرام حج و وقوف درمانی و عرفات ترجیح دادند.

شباهت های زیادی میان «زائر حرم حسینی علیه السلام» با «عمره و حج گزار» وجود دارد که به بسیاری از آنها در ضمن بیان اعمال حج اشاره کرده ایم. یکی از آنها رعایت حال «سکینه» در حال نزدیک شدن به حائر حضرت ابی عبدالله علیه السلام است که فرمود:

فَتَوَجَّه نَحوَ الحائِرِ وَ عَلَیکَ السَّکینَةُ وَالوَقارُ وَ قَصِّر خُطاکَ فَاِنَّ اللهَ تَعالی یَکتُبُ بِکُلِّ خُطوَةٍ حَجَّةً وَ عُمرَةً.⁽¹⁾

پس به سوی حائر [حسینی] رو کن و بر تو باد رعایت سکینه و وقار، و قدمهایت را کوتاه بردار که خدای متعالی به هر گامی [برایت] حج و عمره ای می نگارد.

سرّ عجیبی در مقایسه ی فضیلت حج و عمره با زیارت حضرت سیدالشهدا علیه السلام نهفته است که در این مجال فرصت شرح و بسط آن نیست.

علاوه بر این دو محور، احیای یاد غریب دوران و مظلوم زمان، حضرت بقیة الله الاعظم ارواحنا فداه در جای جای اعمال مکه و مدینه مدنظر بوده و کوشیده ایم به هر بهانه ای تعجیل فرج آن بزرگوار از خدای منان مسألت گردد.

لازم به تذکر است که بحث درباره ی مدینه منوره که بخش اوّل کتاب را تشکیل داده به دلیل وجود کتاب «در ضیافت ضریح» و خلاصه ی آن «راه و رسم پای بوسی» که در باب زیارت اهل بیت : نگاشته شده اند، نسبت به سایر مباحث کوتاهتر و خلاصه تر آمده است.

کتاب حاضر با این ویژگی تدوین گردید و زحمت تحریر آن را جناب آقای سعید مقدّس، خالصانه و متواضعانه، بر عهده گرفت. از این چهار سال گذشته، حداقل دو سال آن صرف تنظیم، نوشتن و بازنگریهای متعدد شده است که آخرین آنها اکنون در مدینه ی منوره و مکه مکرمه در حال انجام می باشد. این تلاش ناچیز را در این سرزمین مقدس، به روح کعبه و مایه ی حیات حج، حضرت سیدالشهدا، تقدیم میداریم به این امید که با امضای آن بزرگوار مورد پذیرش خدای منان قرار گیرد و شمعی روشنگر برای راهیان سرزمین وحی و زائران شش گوهر معصوم باشد. ان شاء الله

سید محمد بنی هاشمی - مکه مکرمه

سوم شعبان المعظم ۱۴۳۰ قمری، ۲ مرداد ۱۳۸۸

برابر باب کعبه برای باب الله

روز پنجشنبه اوّل شعبان المعظم ۱۴۳۰ هجری قمری است. به فضل الهی و عنایت ویژه صاحب بیت الله الحرام، روبروی در خانه ی کعبه ایستاده ام. مقام حضرت بقیة الله الاعظم ارواحنا فداه را می بینم که گویی میان رکن حجرالاسود و باب کعبه (حطیم) ایستاده است. جبرئیل امین با ندای «البیعة لله»، منتظران ظهور را به بیعت با او - این خلیفه ی خداوند بر روی زمین - دعوت می نماید.

در این لحظات نورانی با گشوده شدن باب کعبه، ابواب رحمت الهی هم باز شده است، طنین دعاهای دوستان آن امام غریب برای تعجیل فرج ایشان، از جای جای بیت الله الحرام به گوش می رسد.

خداوندا! در این دقایق ارزشمند و شریف، تو را به حق مولود خانه ات و همسر پهلو شکسته اش قسم می دهم که این دوران طولانی و پر محنت غیبت را به فضل و کرمت پایان دهی؛ دورانی که سپری شدن هر روز و بلکه هر لحظه اش بر امام مظلوممان چون یک قرن، سنگینی

می کند. از تو می طلبیم بر ما منت بگذاری تا آرزوی دیدار و ظهور آن عزیز را به گور نبریم.

پروردگارا! ما اعتراف می کنیم که حق آن بزرگوار را به شایستگی ادا نکرده ایم و به همین جهت خود را مستحق نزول هر بلایی می دانیم. امّا اولیای تو به ما آموخته اند که به فضلت امیدبندیم و از جود و کرمت ناامید نباشیم خود را به هیچ وجه لایق درک زمان ظهور مولای غریبمان نمی دانیم. شایستگی یاری کردن آن سرور را نیز در خود نمی بینیم. امّا از لطف و کرم صاحبمان دور نمی دانیم، در لحظاتی که درهای رحمت الهی باز است، تقصیرات ما را در ادای حقوق خود بزرگوارانه ببخشاید. از او تمنا داریم که توبه ی ما را همچون حزبن یزید ریاحی بپذیرد و تنها آرزویمان را برآورده سازد؛ آرزویی که جز نصرت و خدمت به آستان مقدسش در زمان غیبت و ظهور نیست.

مولای من! در حال حاضر روی کره ی خاکی آبرومندتر از شما بزرگوار، که بقیة الله هستید، سراغ نداریم. شما را به وجاهت جدّتان حبیب خدا رسول مصطفی صلّی الله علیه و آله و سلّم، در همین ساعت دو رکعت نماز پیش از ظهورتان را اقامه کنید. داستان پاکتان را به پرده ی کعبه بیاویزید. از سر اضطرار از رب البیت، اذن قیامتان را مسألت فرمایید. ما نیز به دعایتان آمین می گوییم.

بخش اول : شناخت مدینه منوّره

فصل 1: مدینه رسول و اهل بیت علیهم السلام

فضیلت مدینه

اشاره

مدینه ی منوره یکی از شهرهای برگزیده ی پروردگار⁽¹⁾می باشد. این دیار معظم به عنوان «حرم» خداوند، رسول مکرم اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم امیرمؤمنان لقب گرفته است: المَدینَةُ حَرَمُ اللهِ وَ حَرَمُ رَسُولِهِ وَ حَرَمُ عَلِیّ بنِ اَبیطالِبٍ الصَّلاةُ فیها بِعَشرَةِ آلافِ صَلاةِ وَالدِّرهَمُ فیها بِعَشرَةِ آلافِ دِرهَم.⁽²⁾

مدینه حرم خدا و حرم رسولش و حرم علی بن ابی طالب علیهم السلام می باشد، یک نماز در آن ثوابی [به ازای] ده هزار نماز داراست [و یک درهم خرج کردن] در آن به اندازه ی [ده هزار درهم می ارزد].

«حرم» هر کسی جایگاهی است که مورد حمایت⁽¹⁾و توجه خاص اوست. کسی که به مدینه ی منوره قدم میگذارد در حصار حمایت و عنایت خدا و رسول صلّی الله علیه و آله و سلّم و امیرمؤمنان علیه السلام قرار می گیرد. دو مصداق مهم این عنایت الهی، مصطفوی و علوی در این روایت شریف بیان شده است: یکی آنکه نمازگزار مدینه می تواند ده هزار برابر ثواب نماز در جاهای معمولی را دریافت کند. دیگر آنکه خرج نمودن در این شهر پر برکت، ده هزار برابر برکات معنوی را در پی دارد. به گونه ای که مثلاً ثواب یک درهم صدقه یا انفاق می تواند در ضریب ده هزار ضرب گردد. این شهر مشرّف شاید به خاطر انتسابش به رسول خدا و امیرمؤمنان بسیار مورد توجه و عنایت اهل بیت بوده است. آن بزرگواران به مدینه ی منوره و اقامت در آن اشتیاق خاضی داشته اند. به عنوان نمونه به روایت ذیل بنگرید: راوی به حضور امام موسی بن جعفر علیه السلام می رسد و عرضه می دارد: «کدامیک با فضیلت تر است اقامت در مکه یا مدینه؟» حضرت می فرمایند: «تو چه می گویی؟» عرضه می دارد: «گفتار من با وجود فرمایش شما چه ارزش دارد؟» حضرت می فرمایند: «گفتار تو، به گفته ی من باز می گردد». اینجاست که عرض می کند: «امّا من گمان می کنم که اقامت در مدینه برتر از اقامت در مکه است .» حضرت پاسخ می دهند: «آنچه گفتی را امام صادق در روز عید فطری فرمودند. نزد قبر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم

آمدند، در مسجد بر ایشان اسلام دادند و سپس فرمودند:

قَدْ فَضلنَا النّاسَ الیَومَ بِسَلامِنا عَلی رَسُول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم.⁽¹⁾

امروز به واسطه ی سلاممان بر رسول خدا بر مردم برتری یافته ایم. اهل بیت مؤمنان را از اقامت در مکه ی معظمه نهی فرموده اند. حتی ماندن در این شهر را مایه ی قساوت قلب دانسته اند.⁽²⁾این در حالی است که ماندن و مقیم شدن در مدینه مورد امضاء معصومین قرار گرفته است. فقها و محدّثان بنام شیعه نیز با توجه به روایاتی از این دست، ابوابی از کتابهای خود را به بیان فضیلت و استحباب اقامت در مدینه ی منوره اختصاص داده اند.⁽³⁾

به عنوان نمونه ای از عُلقه و پیوستگی اهل بیت علیهم السلام به مدینه ی منوره می توان به عبارات حضرت سیدالشهدا در یکی از منازل راه تا کربلا اشاره نمود. وقتی در یکی از این منازل، خبر شهادت جناب «قیس بن مسهر صیداوی» را به آن بزرگوار رساندند، امام علیه السلام پس از اظهار وفاداری دو تن از اصحاب، فرزندان و برادران و اهل بیت خویش را جمع نمودند. به آنها نگریستند و مدّتی گریستند. آنگاه به درگاه پروردگار چنین عرضه داشتند:

اَللّهُمَّ اِنّا عِترَةُ نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ وَ قَد اُخرِجنا وَ طُرِدنا وَ اُزعِجنا عَن حَرَمَ جَدِّنا وَ تَعَدَّت بَنُو اُمَیَّةَ عَلَینا اللّهُمَّ فَخُذ لَنا بِحَقِّنا وَ انصُرنا عَلَی القَومِ الظّالمین.⁽¹⁾

خدایا! ما خاندان پیامبر تو محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم، هستیم و از حرم جدّمان اخراج شده ایم و طرد گشته ایم و ناراحتی دیده ایم و بنی امیه بر ما تجاوز نموده اند. خدایا! پس حق ما را از [آنان] بستان و ما را بر گروه ستمگران یاری ده. در این عبارات، امام حسین علیه السلام به عنوان شکوه به درگاه خداوند، از طرد خویش و خانوادهای رسول خدا از حرم نیای بزرگوارشان سخن گفته اند. این خود عمق دلبستگی آن حضرت به مدینه ی منوره را هویدا می سازد. نیز انگیزهای این دلدادگی را نمایان می کند که همانا «حرم» بودن مدینه برای رسول گرامی اسلام است. به علاوه حضرتش از خداوند متعال خواسته اند حقشان را از اهل دشمنی و تجاوز باز پس بگیرد. این دعای سیدالشهدا علیه السلام با ظهور فرزندشان تحقق می پذیرد؛ همان فرزندی که چون پدر، دل در گرو مدینه دارد. چنانکه از امام صادق نقل شده که فرمودند:

لابُدَّ لِصاحِبِ هذَا الاَمرِ مِن غَیبَةٍ وَ لا بُدَّ لَهُ فی غَیبَتِهِ مِن عُزلَةٍ وَ نِعمَ المَنزِلُ طَیبَةُ.⁽²⁾

برای صاحب این امر گریزی از غیبت نیست و برای او در پنهانی اش گریزی از عزلت گزیدن نیست و مدینه برای [وی] چه نیکو منزلی و مأوایی است.

مدینه برای امام عصر علیه السلام منزلی مناسب و جایگاهی نیکو است. امّا دریغ که آن غربت زده به وصیت پدر باید راهی کوهها و بیابانها باشد. باید در دورترین و نهان ترین جایگاه های کره ی زمین سکنی گزیند.⁽¹⁾بدان خاطر که خداوند نمی پسندد وطن مألوف خود را کاشانه ی خویش قرار دهد.⁽²⁾همین «عزلت» یکی از تجلیات غربت آن حضرت را رقم می زند و هر دل آگاهی را داغ می نهد.⁽³⁾

فضیلت مرگ در مدینه ی منوره

یکی دیگر از جلوه های فضیلت و عظمت مدینه ی منوره - و نیز مکه ی مکرمه - در ثوابهای بزرگی است که به مردگان در این دو شهر اعطا می شود. درباره ی این ثواب از رسول مکرم اسلام تا آمده است:

مَن ماتَ فی اَحَدِ الحَرَمَینِ مَکَّةَ اَوِ المَدینَةِ لَم یُعرَض اِلَی الحِسابِ وَ ماتَ مُهاجِراً اِلَی اللهِ وَ حُشِرَ یَومَ القیامَةِ مَعَ اَصحابِ بَدرٍ.⁽¹⁾

هرکس در یکی از دو حرم - مکه یا مدینه - بمیرد اعمالش [به موقف] حساب عرضه نمی شود و در حال هجرت به سوی خدا از دنیا رفته است و روز قیامت با اصحاب بدر محشور می گردد. درباره ی این روایت توجه به سه نکته خالی از لطف نیست:

۱) موقف حساب یکی از مواقف بسیار دشوار قیامت است. انسان باید آنجا در قبال هر نعمتی - جز آنچه در راه خداوند صرف نموده - پاسخگو باشد.⁽²⁾اینگونه است که خداوند در چنین موقفی بر همگان حجت دارد: یا به خاطر نعمتی که شکرنگزارده اند و یا به خاطر گناهانی که مرتکب شده اند.⁽³⁾این است که هرکس مخاطب حساب و کتاب دقیق الهی قرار گیرد، همین حسابرسی برای او عذاب و سختی در پی دارد.⁽⁴⁾اگر خداوند بخواهد در حسابرسی با کسی به «مناقشه» و ریزبینی بپردازد کار او بسیار دشوار خواهد بود. به تعبیر ساده تر اگر خدا در محاسبه ی انسان موی را از ماست بکشد، شرایط سختی را برایش بوجود آورده است. اگر خدا بخواهد به ازای هر نافرمانی توبیخش کند همین حسابرسی، رنج و هلاکت دردآوری برای وی

خواهد بود.⁽¹⁾لذا اگر کسی را اساساً از این موقف گذر دهند لطف بزرگی به او شده است. اگر عمل وی را به حساب عرضه نکنند، موقعیت نفس گیری⁽²⁾را پشت سر گذارده و خلاصی عظیمی یافته است.

۲) مرگ در حالی که فرد «مهاجر الی الله» (هجرت کننده به سوی خدا) باشد، بر اساس فرمایش خداوند متعال، از موقعیت ویژه ای برخوردار است. در قرآن کریم درباره ی چنین کسی آمده است:

وَ مَن یَخرُج مِن بَیتِهِ مُهاجِراً اِلَی اللهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدرِکهُ المَوتُ فَقَد وَقَعَ اَجرُهُ عَلَی اللهِ وَ کانَ اللهُ غَفُوراً رَحیماً.⁽³⁾

و کسی که از خانه اش خارج شود در حالی که مهاجر به سوی خدا و رسول اوست، سپس در این حال مرگ او را دریابد، پاداشش بر عهده ی خداوند قرار گرفته و خداوند بسیار بخشاینده و مهربان است.

خداوند متعال، خود، ضامن اجر چنین کسی شده است. پس از آن نیز با آوردن دو اسم غفور و رحیم برای خود، در واقع رحمت و مغفرت را برای مهاجر به سوی خود و رسولش نوید فرموده است. کسی که با نیت خداپسندانه به مگه یا مدینه مشرّف میشود و در یکی از آنها میمیرد، مصداق مهاجر به سوی خدا و رسول صلّی الله علیه و آله و سلّم است. لذا نصیب و بهره ی او برای ما قابل تصور و احصاء نیست، بلکه خداوند غفور و رحیم خود پاداش و اجر او را می پردازد.

۳) نکته ی پایانی اینکه نمی توان این بهره ها را در مورد «هرکس» به قول مطلق ثابت دانست. با توجه به ادله ی فراوان، آنچه به عنوان بهره ی الهی در نظر گرفته می شود مربوط به اهل ایمان است. کسی که قرار به ولایت امیرمؤمنان ندارد، اساساً اهلیت نظر لطف خداوند را دارا نیست.⁽¹⁾به این ترتیب این لطف الهی به منکران و مخالفان ولایت تعلق نمیگیرد و اعطای آن منحصر به مؤمنان است.

فضیلت زیارت رسول مکرّم اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم

پس از تبیین فضیلت شهر منور مدینه نوبت به آن می رسد که بخشی از ثواب های با فضیلت ترین و مهمترین زیارت این شهر را از نظر بگذرانیم؛ برترین زیارت، از آن رو که رسول مکرم اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم بالاترین و شریف ترین مقام و رتبه را نسبت به سایر اهل بیت علیهم السلام

دارا هستند.⁽¹⁾

این «همسانی» بدان معناست که در این ثواب خاصی، زیارت پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم با سایر معصومین تفاوتی ندارد. امّا با نظر به مجموعه ی فضایل، زیارت رسول خدا از افضل از سایر اهل بیت باقی خواهد بود.

آنچه گفتیم درباره ی سایر معصومین نسبت به یکدیگر - بر اساس رتبه های متفاوتشان - نیز صدق میکند. مثلا ممکن است زیارت سیدالشهدا - با توجه به برتری مقام آن حضرت بر امام رضا - نسبت به زیارت امام هشتم علیه السلام افضل باشد، امّا زیارت غریب طوس از جهت برخی آثار نسبت به زیارت کربلا افضل تلقی گردد. (چنانکه در روایتی از امام جواد علیه السلام این برتری مورد تاکید قرار گرفته است. (عیون اخبار الرّضا، ج ۲، ص ۲۶۱)

ثواب هجرت به سوی پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم:

ثواب زائر رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم ثواب مؤمنی است که در زمان حیات ایشان به سوی آن حضرت هجرت کند. خود آن بزرگوار در بیان این بهره می فرمایند:

مَن زارَ قَبری بَعدَ مَوتی کانَ کَمَن هاجَرَ اِلَیَّ فی حَیاتی فَاِن لَم تَستَطیعُوا فَابعَثُوا اِلَیَّ بِالسَّلامِ فَاِنَّهُ یَبلُغُنی.⁽¹⁾

هرکه قبر مرا پس از مرگم زیارت کند، همانند کسی است که در [زمان] حیاتم به سوی من هجرت کرده است. پس اگر نتوانستید به مدینه بیایید، از [دور] به سوی من سلام بفرستید که [سلامتان] به من می رسد.

پیامبر اکرم و زیارت قبر شریف خویش را در حکم هجرت به سوی خود در زمان حیات در نظر گرفته اند. این تنظیر نشان می دهد که اولاً زیارت قبررسول گرامی اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم امری مشروع است. ثانیاً کسانی که چنین عبادتی را انجام بدهند، همانند کسانی هستند که در زمان حیات رسول خدا به حضور ایشان می رسیدند. اینان همانند مهاجران مشمول رفت حضرت رحمة للعالمین قرار می گیرند. حتی ایشان دستور فرموده اند که اگر چنین توانی نداشتید از دور به من سلام بفرستید که سلامتان به من می رسد. به این ترتیب رسول مکرم اسلام از عرض ارادت زائر دور⁽²⁾یا نزدیک خود باخبر میگردد و به مشتاق

خویش، توجه دارد.

ثواب حج مقبول با رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم

اشاره

نیز زیارت مقبول این مقبره ی شریف، ثواب حجی به همراه رسول خدا را دارد. امام باقر علیه السلام در این باره می فرمایند:

إنّ زیارَةَ قَبرَ رَسُولِ اللهِ تَعدِلُ حَجّةً مَعَ رَسُولِ الله مَبَرُورَة⁽¹⁾

زیارت قبر رسول خدا، معادل حجی مقبول با رسول خداست.

با توجه به ضوابط دقیق قبولی عبادات، نمی توان قبولی حج را امری سهل و عادی تلقی کرد. بسیارند حج هایی که مورد قبول واقع نمی شوند.⁽²⁾حال اگر ثواب یک حج مقبول را در پی زیارت رسول خدا به انسان عطا فرمایند، لطف عظیمی به او کرده اند؛ آن هم حجی که پا به پای رسول خدا و در خدمت ایشان به انجام رسد.

شفاعت پیامبر اکرم و خلاصی از گناهان

حضرت سیدالشهدا صلّی الله علیه و آله و سلّم به نیای بزرگوار خود - رسول خدا -عرضه می دارد: «پدر جان! چیست برای زائر شما از بهره ها و

ثوابها ]؟» آن حضرت در پاسخ می فرمایند:

یا بُنَیَّ مَن زارَنی حَیّاً اَو مَیِّتاً اَو زارَ اَباکَ اَو اَخاک اَو زارَکَ کانَ حَقّاً عَلَیَّ اَن اَزُورَهُ یَومَ القیامَةِ وَ اُخَلِّصَهُ مِن ذُنُوبِهِ.⁽¹⁾

پسرکم! هر کسی مرا در حال حیات یا مرگ زیارت کند یا پدر تو را زیارت نماید یا به زیارت برادرت بیاید یا تو را زیارت کند، برای او بر من حق است که روز قیامت زیارتش کنم و از گناهانش خلاصش نمایم. گناهان منشأ دشواریهای متعددی در قیامتند. می توانند کار انسان را در مواقف مختلف آن دشوارکنند گرفتار شدن به تبعات معصیت ها می تواند تا آنجا ادامه یابد که انسان مؤمن را - هر چند به طور موقت - راهی عذاب دوزخ کند و از همراهی با سروران خویش محروم سازد. انسان ناپاک وارد بهشت نمی شود. اگر آلودگی های انسان تا قیامت از او پالایش نشده باشند خطر جدّی آتش جهنم او را به شدّت تهدید می کند.⁽²⁾

در چنین موقعیت خطیری اگر حبیب خدای متان - حضرت محمد مصطفی صلّی الله علیه و آله و سلّم -به داد انسان برسد بی شک رها خواهد شد. اگر آن حضرت بندهای گناه را از دست و پای انسان بگشاید نجات، قطعی خواهد بود. خداوند متعال درخواست محبوبش را رد نمیکند و شفاعت آن حضرت را در حق گناهکاران امتش می پذیرد. البته امت

پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم فقط همان کسانی هستند که ولایت وصی پیامبر را پذیرفته اند و منکر جانشینی بلافصل امیرمؤمنان نیستند. منکران ولایت آن حضرت جزء امّت پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم محسوب نمی شوند.⁽¹⁾

ای علی! تو وصی و جانشین منی پس هرکسی وصایت و جانشینی تو را انکار کند پس از [امّت] من نیست و من از او نیستم و روز قیامت من دشمن اویم.

آیا با وجود این فرمایش های صریح پیامبر اکرم، کسانی که منکر ولایت امیرمؤمنان و امامت و جانشینی بلافصل ایشانند می توانند ادعا کنند که در زمره ی امّت رسول خدایند؟

آنچه ارزش شفاعت رسول خدا را بیشتر روشن می کند، خطابی از سوی پروردگار به آن حضرت است که می فرماید:

وَلَسَوفَ یُعطیکَ رَبُّکَ فَتَرضی.⁽²⁾

و پروردگار تو به تو خواهد بخشید پس تو راضی می شوی.

یکی از اصحاب امام باقر علیه السلام از حضور ایشان پرسید: «کدامین آیه در کتاب خداوند امیدوار کننده تر است؟» حضرت فرمودند: «قوم تو درباره ی آن چه میگویند؟» پاسخ داد: «میگویند این آیه [که]:»

یا عِبادِیَ الَّذینَ اَسرَفُوا عَلی اَنفُسِهِم لا تَقنَطُوا مِن رَحمَةِ الله اِنَّ اللهَ یَغفِرُ الذُّنُوبَ جَمیعاً.⁽¹⁾

ای بندگان من! -که بر خویشتن خویش اسراف ورزیده اند - از رحمت خداوند ناامید نباشید که خداوند همه ی گناهان را می بخشاید.

حضرت فرمودند:

لکنّا اَهلَ البَیتِ لا نَقُولُ ذلِکَ.

ولی ما اهل بیت این [آیه] را نمی گوییم.

عرضه داشت: «پس چه چیز می فرمایید؟»

حضرت پاسخ دادند:

نَقُولُ: «وَ لَسَوفَ یُعطیکَ رَبُّکَ فَتَرضی».

ما می گوییم آیه ی : «و پروردگار تو به تو خواهد بخشید، پس تو راضی می شوی».

و سپس فرمودند:

الشَّفاعَةُ وَ اللهِ الشَّفاعَةُ وَ اللهِ الشَّفاعَةُ.⁽²⁾

[منظور آیه] شفاعت است، بخدا شفاعت است، بخدا شفاعت است.

در یکی از دعاهای ماه مبارک رمضان، این آیه ی مبارکه را بهانه ی التماس به درگاه الهی قرار می دهیم و عرضه می داریم:

اَللّهُمَّ اِنَّکَ قُلتَ لِنَبیِّکَ «وَ لَسَوفَ یُعطیکَ رَبُّکَ فَتَرضی» اَللهمَّ اِنَّ نَبیِّکَ وَ رَسُولَکَ وَ حَبیبَکَ وَ خِیَرَتَکَ مِن خَلقِکَ لا یَرضی بِاَن تُعَذِّبَ اَحَداً مِن اُمَّتِهِ دانکَ بِمُوالاتِه وَ مُوالاةِ الأَئِمَّةِ مِن اَهلِ بَیتِهِ وَ اِن کانَ مُذنِباً خاطئاً فی نارِ جَهَنَّمَ فَاَجِرنی یا رَبِّ مِن جَهَنَّمَ وَ عَذابِها وَ هَبنی لِمُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ یا اَرحَمَ الرّاحِمینَ.⁽¹⁾

خداوندا تو به پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمودی: «و پروردگار تو به تو خواهد بخشید پس راضی می شوی.» خدایا: نبی تو و فرستاده ی تو و محبوب تو و برگزیده ی تو از میان آفریده هایت، راضی نمی شود که احدی از امتش را در آتش جهنم عذاب کنی [کسانی که] با قبول ولایت و محبت او و امامان از اهل بیتش دیندار تو بوده اند؛ هر چند گنهکار و خطاکار باشند. پس پروردگارم! مرا از جهنم و عذاب آن پناه ده و مرا به محمد و آل محمد ببخش ای مهربانترین مهربانان!

پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم این قدر به امت واقعی خویش (شیعیان) عنایت و محبت دارند که راضی نمی شوند احدی از آنها جهنمی شود. بنابراین - اگر هم کسی از اهل ایمان موقتاً به عذاب برزخی یا دوزخ گرفتار شود.⁽²⁾

ثانیاً بر اساس برخی از روایات بعضی از اهل ایمان، که تا قیامت هنوز آلودگی معاصی را به همراه دارند، مشمول شفاعت حضرت نمیشوند و خود ایشان به آنها

اجازه ی ورود به بهشت را نمی دهند. بنابراین، اینکه فرموده اند «پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم به عذاب شدن احدی از امّت در جهنم، راضی نیست» ممکن است در مورد عده ای به این باشد که در جهنم به صورت ابدی و خالد باقی نمانند.

در نهایت شفاعت نبوی بهشتی اش می کند. اینجاست که ارزش دیدار با پیامبر اکرم و خلاص شدن از گناهان به دست ایشان را درمی یابیم. خدای متعال به ایشان وعده فرموده که راضیشان کند. رضایت ایشان هم به بخشودگی شیعیان است؛ آنان که به ولایت و محبت چهارده معصوم ، دیندار بوده اند. خداوند متعال مؤمنی که گناه سراپایش را گرفته به رسول و حبیب خود می بخشد. برای کسی که در دنیا به زیارت آن بزرگوار رفته باشد امید به این نجات، درخشنده تر است.

زیارت خداوند متعال بر فراز عرش

بالاترین ثواب زائر مدینه، در فرمایشی از امام صادق علیه السلام جلوه گر شده است. ایشان در جواب این سوال که: «کسی که رسول خدا را زیارت کند، چه ثواب و بهره ای دارد؟» می فرمایند:

کَمَن زارَ اللهَ فَوقَ عَرشِه.⁽¹⁾

همانند [کسی است ] که خداوند را فراز عرشش زیارت کند.

زیارت به معنای دیدار است و زائر، کسی است که در طریق دیدار مزور خویش گام میزند و با او روبرو میشود. سؤالی که ممکن است در

این جا مطرح شود آن است که: «معنای زیارت خداوند چیست؟» در پاسخ به این پرسش، نخست این نکته ی ظریف توحیدی به روشنگری عقل، باید مورد توجه قرار گیرد که خداوند متعال منزه از مکان داشتن است. حتی فرض مکانمند بودن نیز از او منتفی است. پس معنایی از «زیارت پروردگار» معقول است که فرض مکان و سایر فروض تشبیه آمیز - از جمله تجسم - را از خداوند نفی نماید. لذا نمی توانیم گفت دیدار و زیارت خداوند به معنای روبرو شدن و دیدار فیزیکی با اوست. معنای این زیارت قطعاً هیچ شباهتی به معنای ملاقات با مخلوقات ندارد. با این توجه می توانیم درباره ی زیارت خداوند متعال سه احتمال مطرح کنیم:

احتمال نخست این است که منظور از زیارت پروردگار، ترقی درجات معرفتی انسان نسبت به خداوند متعال باشد. عطای شریف معرفة الله وقتی در درجات بالایش به انسان موهبت می شود قلب او را روشنایی عظیمی می بخشد. حال، پروردگار متعال، اوقات⁽¹⁾و مکانهایی را نشان کرده و به انسانها معرّفی نموده است که می توانند با درک آنها این فیض عظیم و فوز بی نظیر را دریابند.

به واسطه ی عنایتی که خداوند متعال به آن جایگاه یا زمان دارد آنها را در معرض اعطای نور معرفت خویش قرار می دهد و آدمی را به سوی آنها رهنمون می شود. با وارد شدن به آن فضا یا درک آن زمان خاص، شایستگی درک این عنایت الهی برای انسان پیدا میشود. به این ترتیب

فرد به اشارت الهی می تواند بستر و زمینه ای را فراهم کند تا پروردگار متعال این لطف خویش را شامل حالش نماید. در مورد ارزش این ثواب عظیم از امام صادق چنین روایت شده است:

لَو یَعلَمُ النّاسُ ما فی فَضلِ مَعرِفَةِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ ما مَدُّوا اَعیُنَهُم اِلی ما مَتَّعَ اللهُ بِهِ الاَعداءَ مِن زَهرِةِ الحَیاةِ الدُّنیا وَ نَعیمِها وَ کانَت دُنیاهُم اَقَلَّ عِندَهُم مِمّا یَطَئُونَهُ بِأَرجُلِهِم وَ لَنُعِّمُوا بِمَعرِفَةِ اللهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ تَلَذَّذُوا بِها تَلَذُّذَ مَن لَم یَزَل فی رَوضاتِ الجِنانِ مَعَ اَولیاءِ اللهِ اِنَّ مَعرِفَةِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ آنِسٌ مِن کُلِّ وَحشَةٍ وَ صاحِبٌ مِن کُلِّ وَحدَةٍ وَ نُورٌ مِن کُلِّ ظُلمَةٍ وَ قُوَّةٌ مِن کُلِ ضَعفٍ وَ شِفاءٌ مِن کُلِّ سُقمٍ.⁽¹⁾

اگر مردم میدانستند چیست در برتری معرفت خداوند عزوجلّ، به آنچه خداوند به دشمنان بهره رسانده -از زیبایی های زندگی پست دنیا و نعمتهای آن - دیده نمی دوختند و دنیایشان نزدشان از آنچه با پاهایشان پا مال می کنند کمتر بود و به معرفت خدای عزوجل بهره می جستند و از آن لذت می بردند؛ لذت بردن کسی که همواره در باغهای بهشت همراه اولیاء خداست. معرفت خدای عزوجل مونس از هر وحشت و همنشین در هر تنهایی و نور در هر تاریکی و قدرت نسبت به هر ناتوانی و شفا از هر بیماری است.

این عبارات شریف، ارزش والای «معرفت الله» را نمایان می کند به گونه ای که:

اولاً با هیچ نعمت و خیر دنیوی قابل مقایسه نیست. کسی که آن را دریابد، چنان اوج می گیرد که همه چیز دنیا در نظرش بسیار بی ارزش و غیر قابل اعتنا می شود.

ثانیاً کسی که به فیض معرفت الله می رسد چنان احساس لذت معنوی دارد که گویا همواره در بهشت منزل گرفته و چهره به چهره ی اولیای بزرگوار الهی است.

ثالثاً وقتی معرفت الله ساکن قلبی شد دیگر صاحب آن، ابایی از تنهایی و وحشت از بیماری ندارد چرا که نور معرفت الله ماهیت او را از ظلمت به در آورده است. این نور ناب ترین بهره های الهی و برکات ربانی را به او چشانده است.

معنای احتمالی دومی که از زیارت خداوند می توان دریافت این است که منظور از زائر خداوند متعال، زائر پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم باشد. اباصلت خدمت امام رضا می رسد و می پرسد: درباره ی این روایت چه می فرمایید که: «مؤمنان از جایگاههایشان، در بهشت، پروردگارشان را زیارت می کنند؟» آن حضرت می فرمایند:

اِنَّ اللهَ تَبارَکَ وَ تَعالی فَضَّلَ نَبِیَّهُ مُحَمَّداً عَلی جَمیعِ خَلقِهِ مِن النَّبیّینَ وَالمَلائِکَةِ وَ جَعَلَ طاعَتَهُ طاعَتَهُ⁽¹⁾وَ مُبایَعَتَهُ مُبایَعَتَهُ⁽²⁾وَ زِیارَتَهُ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ زیارَتَهُ.

خداوند تبارک و تعالی پیامبرش محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم را بر همه ی آفریدگانش -از انبیاء و فرشتگان - برتری داد و فرمانبری او را

فرمانبری خود و بیعت با او را بیعت با خود و زیارت او را - در دنیا و آخرت - زیارت خود قرار داد.

ایشان سپس حدیثی از پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم را بیان می کنند که ضمن آن رسول خدا زیارت خود در زمان مرگ یا حیات را زیارت خداوند متعال دانسته اند. سپس امام رضا می فرمایند:

دَرَجَةً النَّبِیِّ فِی الجَنََّةِ اَرْفَعُ الدَّرَجاتِ فَمَنْ زارَهُ اِلی دَرَجَتِه فِی الجَنَّةِ مِن مَنزِلِه فَقَدْ زارَ الله تَبارَک وَ تَعالی.

مرتبه ی پیامبر اکرم در بهشت، بالاترین درجات است. پس هرکه ایشان را تا رتبه اش در بهشت، که منزل ایشان است، زیارت کند پس او خداوند تبارک و تعالی را زیارت کرده است.

روشن است که یکی بودن زیارت رسول مکرم اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم و پروردگار متعال را نباید به حلول یا اتحاد تعبیر کرد. نه عقل پذیرای چنین فرضی است و نه کتاب و سنت. بلکه سخن در این است که برکات و فضایل زیارت پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم - چه در هنگام مرگ و چه در زمان حیات مبارکشان - بسیار پر ارزش است تا حدّی که وقتی زائر مقبول از حضور ایشان می رود، همان فضایلی را دریافت می کند که اگر به فرض خدا را زیارت می کرد به آنها می رسید. علاوه بر این پیغمبر اکرم : «وجه الله» هستند؛ یعنی رو، سو و جهتی هستند که هر که به ایشان رو کند در حقیقت به خداوند رو کرده است. زائر از آن رو به سراغ ایشان میرود که آن حضرت را طریق معرفت الهی و شناخت رضا و سخط حق می داند. می رود تا از شاهراه زیارت، معرفت به پروردگار بیابد و دین خدا را فراگیرد. لذا هرکس با این فرستاده ی خدا و «وجه الله» دیدار می کند در حقیقت متوجه پروردگار متعال شده است. اینگونه است که

ثوابی عظیم نصیب زائر می شود؛ چنانکه امام رضا علیه السلام در ادامه ی روایت پیشین می فرمایند:

یا اَبَا الصَلتِ مَن وَصَفَ اللهَ بِوَجهٍ کَالوُجُوهِ فَقَد کَفَرَ وَلکِنَّ وَجهَ اللهِ أَنبِیاؤُهُ وَ رُسُلُهُ وَ حُجَجُهُ صَلَواتُ اللهِ عَلَیهِم هُمُ الَّذینَ بِهِم یُتَوَجَّهُ اِلَی اللهِ عَزَّوَجَلَّ وَ اِلی دینِه وَ مَعرِفَتِه.

... فَالنَّظَرُ اِلی أَنبیاءِ الله وَ رُسُلِهِ وَ حُجَجِهِ فی دَرَجاتِهِم ثُوابٌ عظیمٌ یَومَ القیامَةِ... یا اَبا الصَّلتِ! اِنَّ اللهَ تَبارَکَ وَ تَعالی لا یُوصَفُ بِمَکانٍ وَ لا یُدرَکُ بِالاَبصارِ وَالاَوهامِ.⁽¹⁾

ای اباصلت! هرکسی خدا را به صورتی همانند صورت ها توصیف کند، کافر شده است امّا «وجه الله» انبیاء او و فرستادگان او و حجت های او هستند که به واسطه ی آنها به خداوند عزوجل و به سوی دین و معرفت او توجه می شود... پس نگریستن به انبیاء خدا و فرستادگان او و حجت هایش، پاداشی بزرگ در روز قیامت است... ای اباصلت! خدای تبارک و تعالی به [داشتن] مکان توصیف نمی شود و با دیدگان و اوهام ادراک نمی گردد.

فرمایش امام رضا علیه السلام تأکیدی بر نکات پیش گفته است. اولاً اینکه خداوند متعال قابل تشبیه و تصور نیست؛ چه رسد به اینکه قابل دیدن به چشم حسّی باشد. ثانیاً انبیاء، رسولان و حجت های الهی، «وجه الله» هستند. ثواب عظیمی که دیدار آنها در آخرت دارد و ارتقاء معرفتی ای که ایجاد می کند به زیارت خداوند تعبیر شده است.⁽²⁾

این می تواند حاکی از تحفه ی بی مانند معرفت الله باشد. سوم اینکه در مورد خاص پیامبر اکرم و عترت گرامی ایشان،⁽¹⁾دیدار و زیارتشان حتی در دنیا نیز می تواند چنین ثواب سترگی را به همراه داشته باشد.

اما احتمال سوم در معنای روایت شریف را می توان از توضیح مرحوم شیخ طوسی در ذیل آن دریافت. ایشان معتقدند زیارت خداوند به معنای به دست آوردن بهترین بهره ها و سرشارترین ثواب ها توسط زائر رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم می باشد. ایشان می فرمایند:

این بدان معناست که در روز قیامت برای زائر اوست از ثواب و اجر عظیم و زیبایی در روز قیامت، همانند [بهره ی] کسی که خداوند به سوی آسمانش بالایش برده باشد و به عرش خود نزدیکش نموده باشد؛ [عرشی] که ملائک آن را حمل می نمایند و به او می نماید از بهره های ویژه ی فرشتگانش آنچه بدان افزونی و فراوانی کرامتش محقق می شود و منظور از این [روایت] چنان نیست که عامّه گمان میکنند از [معانی ای] که مقتضی تشبیه است.⁽²⁾

فضیلت مسجد النّبی

نماز در مسجد نبوی

رسول مکرّم اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم نماز در مسجد شریف خود را با نماز در سایر مساجد - غیر از مسجد الحرام - مقایسه می فرمایند. آن حضرت ثواب نماز در آن را معادل ده هزار نماز در دیگر مسجدها می شناسند و می فرمایند:

صَلاةٌ فی مَسجِدی تَعدِلُ عِندَاللهِ عَشرَةَ آلافِ صَلاةٍ فی غَیرِه مِنَ المَساجِدِ اِلَّا المَسجِدَ الحَرامَ فَاِنَّ الصَّلاةِ فیه تَعدِلُ مِائَةَ اَلفِ صَلاةٍ.⁽¹⁾

یک نماز در مسجد من نزد خداوند، معادل است با ده هزار نماز - در دیگر مساجد - به جز مسجدالحرام. چرا که نماز در آن معادل است با صد هزار نماز در دیگر مساجد].

و البته این ثواب ها - چه در مسجد النبی و چه در مسجد الحرام - دارای مراتب هستند و بیش و کم می شوند.

در روایت دیگری از خورشید رخشان سلسله ی رسل صلّی الله علیه و آله و سلّم چنین آمده است:

صَلاةٌ فی مَسجِدی تَعدِلُ اَلفَ صَلاةٍ فی غَیرِه وَ صَلاةٌ فی المَسجِدِ الحَرامِ تَعدِلُ اَلفَ صَلاةٍ فی مَسجِدی.⁽²⁾

یک نماز در مسجد من معادل است با هزار نماز در غیر آن از مساجد و یک نماز در مسجدالحرام معادل است با هزار نماز در مسجد من.

درباره ی این دو روایت تذکّر به این نکته، خوب است که بیان ثوابهای مختلف برای نماز در مسجد النبی (از هزار برابر تا ده هزار برابر دیگر مساجد) و مسجدالحرام (از صد هزار برابر تا یک میلیون برابر دیگر مساجد) بایکدیگر منافات ندارد. این روایات در مقام بیان مراتب و درجاتی هستند که یک نمازگزار می تواند تا آنها صعود کند.

ممکن است یک وجه بیان این درجات، به درجات ایمان و معرفت افراد باز گردد. شاید به کسی که تلاش خود را در کسب شرایط قبولی عملش به خرج داده و اهل تقوی و اخلاص است یک میلیون برابر دیگر مساجد، ثواب نماز بدهند. به دیگری که مرتبه ی ایمانی و عملی فروتری دارد، صد هزار برابر دیگر مساجد، ثواب نماز اعطا نمایند. حتی ممکن است به کسی هیچ مقدار از این رحمت، موهبت نکنند. بنابراین باید توجه داشت که اعطای بالاترین رتبه ی این ثواب برای همگان ثابت نیست. بسته به رتبه ی هرکس اعطای ثواب ها به او تفاوت می کند.

نکته ی دیگر آنکه این ثواب عظیم تنها به نمازهای یومیه ی واجب اختصاص ندارد. هر نمازی با نیّت مشروع می تواند چنین ثوابی را برای نمازگزار جلب کند.

روضه ی نبوی

امام صادق علیه السلام از پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت فرموده اند که:

ما بَینَ بَیتی وَ مِنبَری رَوضَةٌ مِن ریاضِ الجَنَّةِ وَ مِنبَری عَلی تُرعةٍ مِن تُرَعِ الجَنَّةِ وَ قَوائِمُ مِنبَری رُبَّت فِی الجَنَّةِ.⁽¹⁾

ما بین خانه ی من و منبرم باغی است از باغهای بهشت و منبر من بر گذرگاهی است از معابر بهشت و پایه های منبر من در بهشت استوار شده و از آن جدایی [نمی پذیرد].

جایگاهی که اکنون منبر عثمانی⁽¹⁾در آن قرار دارد، همان جایگاه منبر رسول مکرم اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم است. فاصله ی میان این منبر تا خانه ی رسول خدا - که امروزه در داخل ضریح سبزرنگی واقع است -یک ضلع روضه ی نبوی را تشکیل میدهد. این مکان باغستانی بهشتی است. از گوشه ی آن گذرگاهی به بهشت برین گشوده شده است؛ هر چند که در ظواهر امر چیزی مشاهده نشود. در ادامه ی همین روایت، راوی از حضرت امام صادق می پرسد: «امروز، روضه آنجاست [که می فرمایید]؟»، ایشان پاسخ می فرمایند:

نَعَم لَو کُشِفَ الغِطاءِ لَرَأَیتُم.⁽²⁾

آری اگر پرده کنار می رفت یقیناً می دیدید که [روضه ی نبوی بهشت است].

امامی که پرده از پیش چشمش بر کنار است طراوت این بوستان بهشتی را در می یابد و خبر از این غیب می دهد. هر چند که چشمان ادراک ماکور است اما اینقدر هست که می توانیم در این بهارستان حاضر شویم، می توانیم در جو معنوی آن تنفس کنیم می شود که توشه ی خود را از ثمره های فردوسی آن انباشته سازیم.

امّا ضلع دیگر روضه ی شریف نیز در روایات مشخص شده است.

در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است که وقتی راوی حد روضه را از ایشان می پرسد، آن حضرت می فرمایند:

به اندازه فاصله ی چهار ستون از منبر تا سایبان ها.⁽¹⁾

حدّی که حضرت به آن اشاره فرموده اند فاصله ای است که چهار ستون «سریر، حرس، وفود و مقام جبرئیل» در آن جای دارند. به این ترتیب روضه ی منوره تقریباً شکل مربعی دارد که یک ضلع آن «فاصله ی ستون سریر تا ستون مقام جبرئیل» و ضلع دیگرش «فاصله ی ضریح تا منبر شریف» می باشد.⁽²⁾

این قسمت هم اکنون در مسجدالنبی، با فرش های سبز رنگ مشخص شده است.

مختصری از اعمال مدینه ی منوره و مسجد النبی

امام صادق علیه السلام کیفیت عبادت در مدینه ی منوره را چنین تعلیم داده اند:

چهارشنبه و پنج شنبه و جمعه روزه بدار و شب چهارشنبه و روز چهارشنبه نزد استوانه ای که متصل به سر نبی اکرم آن است نماز بگزار و شب پنج شنبه و روز پنجشنبه نزد ستون ابولبابه [نماز کن] و شب جمعه و روز جمعه نزد ستونی که چسبیده به مقام رسول خداست [نماز بخوان] و خدا را برای برآوردن حاجات، به این دعا بخوان، و آن دعا این است:

اَللّهُمَّ اِنّی اَسأَلُکَ بِعِزَّتِکَ وَ قُوَّتِکَ وَ قُدرَتِکَ وَ جَمیعِ ما اَحاطَ بِهِ عِلمُکَ اَن تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اَن تَفعَلَ

بی کذا و کذا.⁽¹⁾

[خداوندا به حق] عزت تو و قوّت تو و قدرت تو و به [حق] همه ی آنچه علمت به آن احاطه دارد از تو می خواهم که بر محمّد و خاندان محمّد درود فرستی و برای من چنین و چنان کنی.

منظور از «استوانه ی مقابل سر مطهر» ستونی است که بنابر مشهور در ایام اعتکاف، پیامبراکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم در آنجا تشریف داشتند و نزد این ستون روی برگهای خرما استراحت می فرمودند. این ستون معروف به «ستون سریر» است. نیز ستونی که براساس نظر شیخ مفید، سیدبن طاووس، شهید اول و صاحب مزار کبیر⁽²⁾مقابل مقام رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم می باشد، اکنون نزدیک محراب قرار دارد. پیامبراکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم در کنار و مقابل آن نماز می گزارده اند. این ستون به استوانه ی «خلوق» یا «مُخلقة» شهرت⁽³⁾دارد. وجه تسمیه ی این ستون به شخلقه (معطر) و خلوق (عطر) این است که بر این ستون عود قرار می داده اند و اینگونه مسجد را معطر می ساخته اند.

نکته ی مهم این است که اگر انسان می خواهد نزد این ستون نماز بخواند نباید آن را پشت خود قرار دهد چون در این صورت پشتش به پیامبر مکرم اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم خواهد بود و نماز او در این صورت مشکل پیدا می کند. اگر هم مقابل ستون می ایستد باید قدری از آن فاصله بگیرد و عقب تر بایستد، به طوری که محاذی بدن مطهر پیامبر اکرم جلوتر از ایشان نایستد.

اما ستون دیگری که در روایت شریف، نماز در روز و شب پنج شنبه در کنار آن توصیه شده است «ستون ابولبابه» یا «ستون توبه» می باشد. درباره این ستون روایت عبرت آموزی نقل شده است. بنگرید:

وقتی رسول خدا [یهودیان] بنی قریظه را محاصره فرمود، آنان به ایشان عرض کردند: «ابولبابه را نزد ما بفرست تا در کار خود با او مشورت کنیم.» پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمودند: «ابولبابه نزد هم قسمان و دوستانت برو!» پس نزد آنان آمده به او گفتند: «ای ابولبابه! چه صلاح می بینی؟ آیا بر حکم رسول خدا تمکین کنیم و از قلعه خود فرود آییم؟» پاسخ داد: «فرود آیید و بدانید که حکم او در مورد شما سر بریدن است» و به حلقش اشاره کرد. بلافاصله بر این خطای خود پشیمان شد و گفت: «به خدا و رسولش خیانت کردم.» از قلعه آنان فرود آمد و به سوی رسول خدا بازنگشت و به مسجد رفت و ریسمانی به گردن خود بست و آن ریسمان را به ستونی بست که استوانه توبه نامیده شد و گفت: «آن را نمی گشایم تا اینکه یا بمیرم یا خداوند توبه ام را بپذیرد.» خبر به رسول خدا رسید. فرمودند:

اَما لَو اَتانا لاَستَغفَرنا لَهُ فَامّا اِذا قَصَدَ اِلی رَبِّه فَاللهُ اَولی بِهِ.

آگاه باشید اگر او نزد ما می آمد برایش طلب آمرزش می کردیم اما اکنون که او پروردگارش را قصد نموده، پس خداوند خود به آمرزش او اولی است.

در ادامه روایت، احوال ابولبابه در حین توبه چنین تصویر شده است:

ابولبابه روز را روزه می داشت و شب می خورد؛ آنگونه که رمقش را نگه دارد و دخترش شب پیشش می آمد و هنگام قضای

حاجت بازش می نمود. پس از این رخداد یک روز که پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم در خانه ام سلمه بودند پذیرش توبه او نازل شد. پیامبر فرمودند: ای ام سلمه! خداوند توبه ابولبابه را پذیرفت.ام سلمه عرض کرد: «ای رسول خدا! این خبر را به او اعلام کنم؟» حضرت فرمودند: «چنین کن». پس ام سلمه سرش را از حجره بیرون کرد و گفت: «ای ابولبابه! بشارت بده که خداوند توبه ات را پذیرفت.» پس ابولبابه گفت: «الحمدلله». مسلمان ها جلو رفتند که او را باز کنند (اما) گفت: «نه به خدا سوگند نمی روم تا رسول خدا به دست خود بازم کند» پس رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم آمدند و فرمودند:

یا اَبالُبابَةَ قَد تابَ اللهُ عَلَیکَ تَوبَةً لَو وُلِدتَ مِن اُمِّکَ یَومَکَ هذا لَکَفاکَ.⁽¹⁾

ای ابولبابه! خداوند توبه تو را پذیرفت؛ پذیرش توبه ای که تو را کفایت می کند آنگونه که اگر امروز از مادرت متولد شده بودی برایت کفایت می کرد.

ابولبابه خود را به این ستون بست تا خداوند متعال توبه اش را بپذیرد. خود را میان مرگ و توبه قرار داد تا با گرسنگی کشیدن تقاص خیانتی را که کرده بود بدهد. نکته جالبی که در این داستان وجود دارد آن است که پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمودند: «اگر ابولبابه به نزد من می آمد برای او استغفار می کردم اما اکنون که مستقیماً به درگاه الهی رفته است خدای او به او سزاوارتر خواهد بود.» در واقع رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم امر ابولبابه را به خدایش واگذار نمودند و خود برای آمرزش

او، به طور مستقیم دخالت نفرمودند. اگر از همان ابتدا ابولبابه خدمت پیامبر اکرم تن میرسید و از ایشان تقاضای شفاعت می نمود چه بسا زودتر از این و بدون تحمل ضجرها توبه اش پذیرفته می شد؛ آنگونه که در کلام الهی آمده است:

وَ لَوْ أَنَّهُمْ إذ ظلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤوک فَاسْتَعْفَرُوا الله وَ اسْتَغْفَرَ لهم الرَّسُولُ لوَجَدُوا الله تَوَاباً رَحیماً.⁽¹⁾

و [ای رسول ما!] اگر آنان -هنگامی که به خویش ظلم روا داشتند- نزد تو⁽²⁾

امام صادق علیه السلام در این روایت معنای دقیق آیه ی مذکور را بیان می فرمایند. فرمایش ایشان حاوی این نکته ی پر اهمیت است که استغفار پیامبر اکرم و غفران الهی صرفاً شامل حال کسانی خواهد بود که رو به ولایت امیرمؤمنان علیه السلام آورده و در مقابل آن بزرگوار سر تسلیم فرود آورده باشند.

ابوالبابه برای بخشوده شدن فقط یک راه را انتخاب کرد؛ در حالی که برای بهتر و سریعتر نتیجه گرفتن از آن راه، می توانست عمل دیگری را به آن ضمیمه نماید. اگر علاوه بر استغفار خودش، پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم نیز برای او استغفار می فرمودند آن وقت - به بشارت آیه ی فوق -

خداوند را بسیار توبه پذیر می یافت. با انتخاب این راه خداوند راحت تر و سریعتر توبه ی او را می پذیرفت و رحمت خود را به خاطر محبوبش بر او می بارید. امّا او چنین نکرد. لذا امرش از سوی پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم به خداوند واگذار شد که خود هرچه می خواهد بکند. جالب اینجاست که همین آیه ی شریفه در زیارت رسول مکرّم اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم آمده و زائر با تلاوت آن، وعده ی الهی را یادآور میشود تا خداوند توبه اش را پذیراگردد. بنگرید:

اَللّهُمَّ اِنَّکَ قُلتَ: «وَ لشو اَنَّهُم اِذ ظَلَمُوا اَنفُسَهُم جاؤُوکَ فَستَغفَروا اللهَ وَاستَغفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللهَ تَوَاباً رَحیماً» وَ اِنِّی اَتَیتُ نَبِیَّکَ مُستَغفِراً تائِباً مِن ذُنُوبی وَ اِنِّی اَتَوَجَّهُ بِکَ اِلَی اللهِ رَبّی وَ رَبِّکَ لِیَغفِرَلی ذُنُوبی.⁽¹⁾

خداوندا! به [پیامبرت] فرمودی: «و اگر آنان هنگامی که به خویشتن ظلم کردند نزد تو می آمدند و از خدا طلب آمرزش می کردند و پیامبر هم برایشان استغفار می نمود، خداوند را بسیار توبه پذیر و مهربان می یافتند.» و من نزد پیامبر تو آمده ام در حالیکه غفران می طلبم و از گناهانم توبه گَرَم و [ای رسول خدا!] به واسطه ی تو به خداوند - پروردگارم و پروردگار تو - رو می کنم تا گناهانم را برایم ببخشاید.

امواجی از عرض توسل و طلب شفاعت در عبارات این زیارت مأثور به چشم می خورد. در واقع زائر به خداوند عرضه می دارد: «تو گفتی هرکه نزد رسولت بیاید و دست به دامان او بیاویزد، می بخشایی و به او رحم می کنی، حال من نیز چنین کرده ام.» زائر در این راه فقط با

توشه بار استغفار خویش، استغفار پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم پیوند زده است. شاهد این پیوند آن است که زائر به سایه سار امن مسجد و حریم نبوی پناه برده است. او با توسل و التجا، در کنار مزار رسول اکرم ، استغفار می کند و از ایشان نیز می خواهد که از خداوند برای او رحمت طلب فرماید. امید است که خداوند متعال به برکت حضرت رحمة للعالمین توبه ی همه ی ما را بپذیرد و به گل روی رسولش، رحمتش را شامل حالمان کند.

مقام جبرئیل و خانهی حضرت زهرا علیها السلام

دعا در مقام جبرئیل

در امتداد ضریح مطهر نبوی، اگر پشت به قبله (از جنوب به شمال) حرکت کنیم ستونهای سریر، حرس و وفود را میگذرانیم و به چهارمین ستون می رسیم. در داخل ضریح مطهر، ستونی با فاصله ی اندک از این ستون چهارم قرار دارد که همان مقام جبرئیل است. در خانه ی حضرت زهرا نیز از همان جا به مسجد گشوده می شده است. البته این خانه ی مکرّم در دیگری هم داشته که به بیرون مسجد باز می شده است. این در، درست در امتداد در داخل مسجد (در طرف بقیع) قرار داشته و به خارج مسجد باز می شده است.

شایان تذکر است آنچه امروز به عنوان «باب جبرئیل» معروف است غیر از «مقام جبرئیل» است که در برابر در خانه ی حضرت زهرا علیها السلام قرار داشته و مکان اولیه ی باب جبرئیل هم همان جا بوده است.

در واقع «مقام جبرئیل » یا (باب جبرئیل اصلی»، همان جایی است

که ملک پروردگار در آستانه ی آن اجازه می خواسته تا به محضر رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم برسد.

این نقطه، محل ورود به خانه ی محقری است که ملکوت آسمانها را در خویش جای داده است.

در این جایگاه شریف نیز توصیه فرموده اند که زوّار به عبادت و دعا مشغول شوند. از جمله در روایتی امام صادق علیه السلام فرموده اند:

نزد مقام جبرئیل بیا (و آن زیر ناودان است). چرا که آن، جایگاه او (جبرئیل) است هنگامی که بر حضور خدمت رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم اجازه می طلبید و بگو:

اَی جَوادُ اَی کَریمُ اَی قَریبُ اَی بَعیدُ اَسأَلُکَ اَن تُصلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وَ اَهلِ بَیتِهِ وَ اَسأَلُکَ اَن تَرُدَّ عَلَیَّ نِعمَتَکَ.⁽¹⁾

ای بخشنده! ای کریم! ای نزدیک! ای دور! از تو میخواهم که با پیامبر و اهل بیتش درود فرستی و از تو می طلبم که نعمتت را بر من بازگردانی.

چنان که گفتیم این محل مبارک اکنون در داخل حجره ی شریف قرار دارد. و قرن هاست که قابل دسترسی نیست. امّا اگر مقابل ستون چهارم قرار بگیریم، تقریباً در نزدیک ترین نقطه به این جایگاه شریف قرار گرفته ایم.

خانه ی حضرت صدیقه ی طاهره علیها السلام

اشاره

شرافت این خانه تا بدانجاست که در رتبه و منزلتی فراتر از روضه ی نبوی قرار گرفته است. وقتی از امام صادق سؤال می شود که: «نماز در خانه ی فاطمه برتر است یا در روضه؟» ایشان می فرمایند:

فی بَیتِ فاطِمَةَ.⁽¹⁾

[نماز] در خانه ی حضرت فاطمه [برتر است].

این خانه ی شریف در زمان ولید بن عبدالملک توسط عمربن عبدالعزیز (حاکم مدینه) تصاحب شد و داخل مسجد پیامبر قرار گرفت. امروزه این سرای الهی داخل فضای ضریح قرار دارد. امام رضا علیه السلام مدفن شریف آن بانوی مظلوم را در همین خانه دانسته و فرموده اند:

دُفِنَت فی بَیتِها فَلَمّا زادَت بَنُو اُمَیَّةَ فِی المَسجِدِ صارَت فِی المَسجِدِ.⁽²⁾

[حضرت زهرا ] در خانه اش دفن شد پس هنگامی که بنی امیه به مسجد افزودند، داخل مسجد قرار گرفت.

مرحوم شیخ صدوق⁽³⁾و مرحوم علامه ی مجلسی⁽⁴⁾و مرحوم شیخ مفید⁽⁵⁾بر اساس این روایت، احتمال دفن آن حضرت در خانه ی خویش را نسبت به احتمال دفن در قبرستان بقیع یا روضه ی نبوی، به صواب نزدیک تر دانسته اند. البته مرحوم شیخ طوسی عمل افضل را این

می دانند که انسان هم در روضه به زیارت آن حضرت بپردازد و هم در بیت آن حضرت چنین کند؛ ولی احتمال دفن آن بزرگوار در بقیع را احتمال ضعیفی برمی شمرند.⁽¹⁾

فضیلت زیارت حضرت صدیقه ی طاهره علیها السلام

کسی که به زیارت حضرت صدیقه ی طاهره علیها السلام آمده است با ملانکی روبرو میشود که بر مزار آن یگانه موکّلند. کسی که بر آن حضرت درود می فرستد در واقع با آنان همنوا شده است.

به این روایت شگفت که از پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم نقل شده، بنگرید:

خداوند گروه کثیری از ملائک را موکل فاطمه قرار داده است که در کار محافظت اویند؛ از پیش رو و پشت سرش و راست و یا آمده است با چپش، و اینان در زمان حیات او با او و پس از مرگش نزد قبر اویند و بسیار بر او، پدر و شوهر و پسرانش درود میفرستند. هرکس پس از وفاتم مرا زیارت کند، گویا فاطمه را زیارت کرده و هر که فاطمه را زیارت کند، مرا زیارت نموده و هرکه علی بن ابی طالب علیه السلام را زائر باشد، انگار زائر فاطمه است و هر که به زیارت حسن و حسین علیهما السلام رود همانند آن است که علی را زیارت کرده باشد و هر که فرزندان آن دو (علی و فاطمه علیهما السلام) را زیارت کند تو گویی آن دو را زیارت نموده است!⁽²⁾

وقتی مؤمن، سرشار از محبت به زیارت پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم، امیرمؤمنان، حسینین یا هر یک از فرزندان معصوم سیدالشهدا میرودگویی حضرت فاطمه علیها السلام را زیارت نموده است.

زیارت حضرت صدیقه علیها السلام نیز برابری با زیارت رسول مکرّم اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم دارد. جه جای شگفت بر این حقیقت! که فاطمه ی کبرا «پاره ی وجود رسول خدا و قلب اوست و روح میان دو پهلویش و جگر گوشه و حبیبه اش...»⁽¹⁾کسی که در محضر آن زکیه زانو می زند به سرچشمه ای آمده که او را به دریای برکات می رساند و همنشینی با رسول خدا در بهشت را نصیبش می کند. آنگونه که رسول خدا به دخت گرامی خویش فرمودند:

یا فاطِمَةُ مَن صَلّی عَلَیکَ غَفَرَ اللهُ لَهُ وَ اَلحَقَهُ بی حَیثُ کُنتُ مِنَ الجَنَّةِ.⁽²⁾

ای فاطمه! هرکس بر تو درود فرستد خداوند [گناهانش را] برایش می بخشاید و او را، هر جای بهشت که باشم، به من ملحق می نماید.

زائر مقبول حضرت زهرا نه تنها مورد غفران الهی قرار می گیرد بلکه خداوند او را در بهشت به پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم ملحق می سازد. خداوند او را در درجه ای فوق تصورش به همجواری با ایشان سرفراز می کند. البته ممکن است پیوستن به پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم به طور موقت و در برهه ای از زمان باشد.

به این ترتیب، فرد توفیق تشرف به حضور آن حضرت را در درجاتی بالاتر به صورت موقت پیدا می کند و سپس به رتبه ی خود باز گردانده می شود. وجوه محتمل دیگری نیز ممکن است در توجیه این

هم درجه بودن، وجود داشته باشد که به فهم این جهانی ما نیاید.

به هر روی، آنچه ملاک برتری و والایی درجات می باشد معرفت به خدا و رسول و عترت ایشان است.⁽¹⁾هرچه این معرفت عمیق تر باشد، درجات انسان اوج بیشتری خواهد گرفت.

درود فرستادن بر حضرت صدیقه علیها السلام می تواند زمینه ساز اعطای رتبه ی بالایی از معرفت، به انسان باشد به گونه ای که بتواند همنشین رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم گردد. متن صلواتی⁽²⁾که بر حضرت صدیقه ی کبرا علیها السلام و ریحانه ی نبوی نقل شده است را از نظر می گذرانیم به امید آنکه با تقدیم این درود چنین نصیب عظیمی را بهره ی ما نیز قرار دهند و ملاقات با رسول گرامی اسلام را عطایمان فرمایند:

اللّهُمَّ صَلِّ عَلی الصِّدِّیقَةِ فاطِمَةَ الزَّهراءِ الزَّکِیَّةِ حَبیبِةِ نَبِیِّکَ وَ اُمِّ أحِبّائِکَ وَ أصفِیائِکَ الَّتِی انتَجَبتَهَا وَ فَضَّلتَهَا وَ اختَرتَهَا عَلَی نِسَاءِ العَالَمینَ اللَّهُمَّ کُنِ الطّالِبَ لَهَا مِمَّن ظَلَمَهَا وَ استَخَفَّ بِحَقِّهَا اللَّهُمَّ وَ کُنِ الثَّائِرَ لَهَا بِدَمِ أَولادِهَا اللَّهُمَّ وَ کَمَا جَعَلتَهَا اُمَّ اَئِمَّةِ الهُدَی وَ حَلیلَةَ صَاحِبِ اللِّوَاءِ الکَریمَةَ عِندَ المَلاإِ الاَعلَی فَصَلِّ عَلَیهَا وَ عَلَی أُمِّهَا خَدیجَةَ الکُبرَی صَلاةً تُکرمُ بِهَا وَجهَ مُحَمَّدٍ صلّی الله علیه و آله و سلّم وَ تُقِرُّ بِها أَعینَ ذُرّیَّتِهَا وَ أبلِغهُم

عَنّی فِی هَذِهِ السَّاعَةِ أفضَلَ التَّحِیَّةِ وَالسَّلامِ.⁽¹⁾

خدایا! بر صدیقه ی پاک نهاد - فاطمه ی زهراء - درود فرست به محبوبه ی رسولت و مادر محبوب هایت و برگزیدگانت. اویی که برگزیدی و برتری اش دادی و بر همه ی زنان عالمیان ترجیحش دادی. خداوندا تو برای او از کسانی که بدو ظلم کردند و حقش را ناچیز شمردند [خونش را طلب نمای!] خدایا! برای او خونخواه خون فرزندانش باشی. خداوندا! و همانگونه که او را مادر امامان هدایت و همسر صاحب پرچم [اسلام] و بزرگداشته شده در ملاء اعلی قرار دادی، پس بر او درود فرست و بر مادرش خدیجه ی کبری درود فرست؛ درودی که به آن روی پیامبر اکرم را اکرام کنی و چشمان فرزندان او را روشن نمایی، و در همین لحظه از جانب من به آنان برترین تحیت و درود را ابلاغ فرمای.

به دامان لطف و تفضل الهی دست توسل می زنیم. ملتمسانه از بارگاه باری می خواهیم که طالب خون آن صدیقه ی شهیده را زودتر برساند. می خواهیم که به دست فرزند بی مانند فاطمه، تقاص خون آن بزرگوار را از ظالمان شقی بستاند. تمنا می کنیم چشمان اشکبار و زخمی ذریه ی آن مرضیه را به خنکای نسیم انتقام، التیام بخشد.

در یکی از زیارتهای شریف آن شهیده دعای جالب و زیبایی به چشم می خورد. این دعا پس از نماز زیارت آن حضرت نقل گردیده و حاوی درخواست فرج اهل بیت و شیعیان ایشان است:

اَللّهُمَّ اِنّی ... اَسأَلُکَ بِکُتُبِکَ الَّتی اَنزَلتَها عَلی اَنبِیائِکَ وَ رُسُلِکَ صَلَواتُکَ عَلَیهِم مِنَ التَّوراةِ وَ الاِنجیلِ وَالزَّبُورِ وَالقُرآنِ

العظیمِ فَاِنَّ فیهَا اسمَکَ الأعظَمَ وَ بِما فیها مِن اَسمائِکَ العُظمی اَن تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اَن تُفَرِّجَ عَن آلِ مُحَمَّدٍ وَ شیعَتِهِم وَ مُحِبّیهِم وَ عَنّی وَ تُفَتّیحَ اَبوابَ السَّماءِ لِدُعائی وَ تَرفَعَهُ فی عِلّیّینَ وَ تَأذَنَ فی هذَا الیَومِ وَ فی هذِهِ السّاعَةِ بِفَرَجی وَ اِعطاءِ اَمَلی وَ سُؤلی فِی الدُنیا وَالآخِرَةِ.⁽¹⁾

خدایا از تو می خواهم به حق کتابهایی که بر انبیاء و رسولانت - که درودت بر آنها باد- نازلشان کردی: از تورات و انجیل و زبور گرفته تا قرآن عظیم چرا که اسم اعظم تو در آنهاست و به حق اسمهای بزرگ تو که در آنهاست. [می خواهم] که بر پیامبر اکرم و خاندان ایشان درود فرستی و فرج خاندان پیامبر اکرم و شیعیان و محبان آنان و من را برسانی و درهای آسمان را به روی دعایم بگشایی و آن را به علیین برسانی و در امروز و این لحظه به گره گشایی از کار من اجازه دهی و به برآوردن آرزویم و خواسته ام در دنیا و آخرت رخصت فرمایی.

فرج امام عصر علیه السلام باعث گشایش کار اهل بیت، شیعیان و محبان ایشان و بلکه همه ی عالم است. اساساً گره گشایی کلی از گرفتاریهای هر مؤمنی جز به ظهور پر سرور آن حضرت تحقق پیدا نمی کند. منتظر هوشیار به نیکی این نکته را دریافته است. به همین خاطر انتظار دم به دم خود را با دعا به امید گشایش، گره می زند و در همان لحظه و همان روز در کنار قبر بی نشان بانوی دو سرا، ظهور مولایش را از خداوند می طلبد.

دو نکته درباره ی نقشه ی داخلی مرقد مطهر رسول خدا و خانه ی امیرالمؤمنین و حضرت زهرا علیهم السلام:

مرقد مطهر رسول مکرّم اسلام، در خانه ی جنوبی (بیت رسول اکرم و حضرت صدیقه ی طاهره علیهما السلام) قرار دارد. این خانه در مصادر روایی از قول رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم، با نام «بیتی» (خانه ی من) شناخته می شود.⁽¹⁾

سیدالشهدا علیه السلام از این بیت با عنوان «بیت رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم» یاد کرده اند.⁽²⁾

علمای بزرگوار شیعه با استدلال های قویم، انتساب این خانه به افراد دیگر را رد کرده اند.⁽³⁾

مرقد مطهر صدیقه ی طاهره - بنابر قول مشهور علمای شیعه - در خانه ی شمالی (بیت امیرالمؤمنین و حضرت صدیقه ی طاهره علیهما السلام) قرار دارد. این خانه ی والامقام، در روایات با عناوین «بیت فاطمه»⁽⁴⁾، «بیت علی و فاطمه»⁽⁵⁾و «بیت علی»⁽⁶⁾شناخته شده است.

زیارت امام علیه السلام: مایه ی کمال حج

اشاره

یکی از آداب مهم و پر فضیلتی که در سفر الهی حج به آن توصیه شده، پایان دادن «حج» به زیارت و لقاء امام معصوم علیه السلام است. این زیارت، حسن ختام مناسک حج و عمره است. در روایتی از امام باقر علیه السلام آمده است:

اِبدَءوُا بِمَکَّةَ وَ اختِمُوا بِنا.⁽¹⁾

[در سفر حج یا عمره] به مکه ابتدا و به ما ختم کنید.

عبارت روایت شریف به طور مطلق بیان گردیده است. بنابراین می توان گفت نه تنها در سفر حج تمتع بلکه در سفر عمره ی مفرده نیز حالت مطلوب تر این است که انسان، نخست مکه ی معظمه را زیارت کند و پس از آن به مدینه ی نبوی قدم بگذارد. امّا حکمت این خاتمه چیست؟ آن را از زبان امام باقر بشنوید:

اِنَّما اُمِرَ النّاسُ اَن یَأتُوا هذِهِ الاَحجار فَیَطُوفُوا بِها ثُمَّ یَأتُونا فَیُخبِرُونا بِوِلایَتِهِم وَ یَعرِضُوا عَلَینا نَصرَهُم.⁽²⁾

مردم فقط [به این جهت] امر شده اند که نزد این سنگها (کعبه) بیایند و به گرد آن طواف کنند که پس از آن نزد ما بیایند و ولایتشان را نسبت به ما اظهار کنند و یاری خود را بر ما عرضه نمایند.

در این عبارت شریف، امام باقر علیه السلام اساساً حکمت فرا خواندن مردم به سوی حج و اعمال آن را این میدانند که مردم به حضور

مولایشان برسند. اوّلاً او را از تسلیم و انقیادشان با خبر کنند. ثانیاً برای یاری سرورشان اعلام آمادگی نمایند. شیعه ای که به عهد غدیری خود با موالی اش گردن نهاده باشد، هر لحظه آماده است که همه چیز خویش را خالصانه نثار آنان کند. با زبان و رفتار خویش همواره اعلام میدارد که بنده ی دست به سینه و فرمان بر ایشان است. اینگونه است که حج و عمره قوام می یابند. اگر امام به دایره دارای طواف نایستاده باشد طواف از هویت خالی است. اگر حاجی از حقیقت حج بی خبر باشد به بیراهه رفته است. اگر ولایت و معرفت امام توشه بار زائر بیت الله نگردد، حج او پوچ خواهد شد. هشیار باشیم نکند ظواهر فریبنده و مظاهر دلربا ما را از توجه به این پایه و مایه، باز دارد. اگر کعبه، کعبه است به خاطر اتصال آن به سرچشمه ی سرسپردگی به امام است؛ وگرنه سنگی و گلی است بی معنا و کالبدی است تهی از حیات. تعبیر «هذه الاحجار - این سنگ ها -به زیبایی بیانگر این واقعیت است. اگر حج به عرض ولایت و نصرت امام پیوند نخورد، حج نیست. تنها مقصود خدا از دعوت مردمان به این همایش آن است که در پی قافله سالار آن راه بیفتند و به لوای او اقتدا کنند. پس ناگفته پیداست که اگر کسی به این علم هدایت پشت کند ره به ترکستان هلاکت خواهد برد. چنین کسی هرگز به کعبه یا سعادت و فلاحت نخواهد رسید.

امر به رسیدن خدمت امام در این سفر آسمانی در قرآن کریم نیز مورد تأکید پروردگار متعال است، آن جا که پس از دستور به رسول خدا مبنی بر اعلان حج، می فرماید:

ثُمَّ لیَقضُوا تَفَثَهُم وَ لیُوفُوا نُذُورَهُم وَ لیَطَّوَّفُوا بِالبَیتِ العَتیقِ.⁽¹⁾

امام صادق در تفسیر این آیه ی شریفه می فرمایند:

«لیَقضُوا تَفَثَهُم» لِقاءُ الاِمام «وَ لیُوفُوا نُذُورَهُم» تِلکَ المَناسِکُ.⁽²⁾

منظور از «لیقضوا تفثهم» دیدار امام [است و مقصود از] «و باید که نذرهای خود را ادا کنند.» آن مناسک است.

منظور از «لقاء امام» در درجه ی اول دیدار با امام حی و زنده است. البته زیارت قبور معصومان علیهم السلام پس از مرگ حکم زیارت ایشان در زمان حیات شریفشان را دارد. لذا اگر کسی به زیارت قبور این بزرگواران رود در حقیقت سعادت لقاء این سروران را یافته است. امام صادق علیه السلام فرمودند:

مَن زارَنا بَعدَ مَماتِنا فَکَاَنَّما زارَنا فی حَیاتِنا.⁽³⁾

هرکه ما (اهل بیت علیهم السلام) را پس از مرگمان زیارت کند، همچون کسی است که در زمان حیات ما زیارتمان نماید.

در منطق ناب شیعی مرده و زنده ی امام معصوم علیه السلام - از نظر شهود و آگاهی روحی - تفاوتی با هم ندارند. اگر کسی پس از مرگ امام به قبر ایشان پناه برد تنها از زیارت جسم ایشان محروم است. بنابراین می تواند همان برکات معنوی را، که می توانست در زمان دیدار امام زنده به کف آورد، در این ملاقات روحی کسب کند. بر همین اساس امیر

مؤمنان به اهل حج چنین توصیه می فرمایند:

اَتِمُّوا بِرَسُولِ اللهِ حَجَّکُم اِذا خَرَجتُم اِلی بَیتِ اللهِ فَاِنَّ تَرکَهُ جَفاءٌ وَ بِذلِکَ اُمِرتُم وَ اَتِمُّوا بِالقُبُورِ الَّتی اَلزَمَکُمُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ حَقَّهَا وَ زیارَتَها وَ اطلُبُوا الرِّزقَ عِندَها.⁽¹⁾

هنگامی که به سوی خانه ی خدا خارج می شوید حجتان را با زیارت رسول خدا تمام کنید چرا که ترک آن زیارت، در حق رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم جفاست و به همین عمل فرمان داده شده اید. و [حجتان را] به اتمام رسانید با [زیارت] قبوری که خداوند عزوجل به [رعایت] حق آن ها و زیارت آنها الزامتان نموده است و نزد آن قبرها از [خداوند] روزی بطلبید.

امیرمؤمنان در این روایت، زیارت قبر رسول گرامی اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم را فرمان الهی و ترک آن را جفا می شمرند. نیز حق شناسی نسبت به قبور اهل بیت و زیارت آن را یک الزام الهی می شناسند. این روایت تأکیدی بر این واقعیت است که امتثال امر الهی - مبنی بر لقاء امام در حج - با زیارت قبر ایشان صورت می گیرد. خداوند متعال هماناگونه که به طواف خانه ی خدا و انجام مناسک فرمان داده، امر فرموده است که اهل حج به دیدار امام و مولایشان بشتابند. البته چه نیکوست که انسان بتواند در این سفر علاوه بر زیارت ائمه ی شهید به لقاء امام زنده ی خویش نیز برسد. اگر این آرزو برآورده شود، مؤمن به این فرمایش امام باقر به طور کامل جامه ی عمل پوشانده است که فرمودند:

تَمامُ الحَجِّ لِقاءُ الاِمامِ.⁽¹⁾

کمال حج به دیدار امام علیه السلام است.

خوشا به حال آنان که در این سیر آسمانی، سر پر شور بر تن دارند. خوشا به حال آنان که قلبشان به هوای لقاء در تپش است. خوشا به حال آنان که حجشان به کوچه باغ وصال می رسد و راهشان به کوی نگار پیوند می خورد. خوشا به حال آنان که در آیینه ی «قبة الخضراء» عمامه ی سبز شب زنده دار مدینه را تماشا می کنند. خوشا به حال آنان که همقدم او به روی خاکهای گرم بقیع، هزاران شمع پر سوز از غریبی می افروزند. خوشا به حال حاجیه خانمی که از همپایی خویش با محبوب خوداینگونه گزارش کرده است:

به من وعده ی تشرّف به خدمت حضرت مهدی علیه السلام را داده بودند. در تهران آن حضرت را در خواب دیدم که مقداری پول دادند و فرمودند: «این پول را بین سقاهایی که کوزه به دوش دارند و در قبرستان بقیع به مردم آب می دهند توزیع کن. در مدینه خدمت ما می رسی و با هم به زیارت امامان در بقیع می رویم.»

وقتی از خواب بیدار شدم مقداری پول در دست خود یافتم. روز بعد مرحوم [....] به منزل ما آمدند. خواب را برای ایشان تعریف کردم وقتی پول ها را به ایشان نشان دادم گفتند این اسکناس ها ریال عربستان است در چمدان بگذار تا حفظ شود. من هم آنها را در جیب کوچک چمدان گذاشتم و با توجه به اینکه کاروان، بار مسافران را یک هفته قبل از پرواز دریافت می کرد تا به جدّه

ارسال نماید، چمدان خود را تحویل دادم.

آن روز صبح چرت زده بودم، ناگهان حضرت مهدی علیه السلام را در خواب دیدم که فرمودند در کنار ستون توبه منتظر تو هستم. از خواب پریدم و با شتاب خود را به مسجد النبی رساندم. جمال مبارک آن حضرت را که در هاله ای از نور بود و خال سیاهرنگی بر گونه ی مبارکش می درخشید ملاحظه کردم. با ایشان مشغول زیارت شدیم. نخست حضرت محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم را زیارت نمودیم. سپس من را نزد قبر حضرت فاطمه علیها السلام که در پشت پیامبر مدفون است بردند. پس از زیارت حضرت زهرا نزد روضه ی پیامبران رفتیم. شرطه های سعودی پیوسته مردم را از نزدیک شدن به ضریح با شدّت دور می کردند ولی از برکت آن حضرت ضریح را بوسیدم. سپس فرمودند این جا دو رکعت نماز برای پدر، دو رکعت برای مادر و دو رکعت برای خودت بخوان. من هم در کنار شرطه ها بدون هیچ ناراحتی در کنار آن حضرت نمازها را خواندم.

در این هنگام از مسجد خارج شده و به سوی قبرستان بقیع رفتیم. در روز روشن و در مقابل شرطه های سخت گیر از آن در که همه وارد می شوند پشت سر حضرت مهدی علیه السلام وارد قبرستان بقیع شدیم. یک راست نزد قبور امام حسن، امام زین العابدین، امام محمد باقر، و امام جعفر صادق علیه السلام رفتیم. ایشان با لحن فصیح عربی و با صدای حزین و جگرخراش زیارت نامه خواندند و فرمودند: زیارت نامه ای که حاج شیخ عباس قمی نقل کرده صحیح است. آن گاه سایر قبور را از جمله عباس عموی پیامبر، حضرت حلیمه ی سعدیه، که پیامبر را در کودکی شیر داده

بود، و حضرت امّ البنین مادر حضرت ابوالفضل العبّاس علیه السلام را زیارت نمودیم. از این فرصت استفاده کرده و آن پول هایی که حضرت مهدی در تهران داده بودند میان سقاهای کوزه به دوش در بقیع توزیع کردم. گفتم روی قبور مؤمنین آب بریزند. لازم به ذکر است که قبل از رسیدن به حرم امامان بقیع علیهم السلام حضرت مهدی علیه السلام این آیه ی مبارکه را قرائت کردند: «فَاخلَع نَعلَیکَ»⁽¹⁾من هم کفش های خود را بیرون آوردم. هم چنین فرمودند: تو نمی توانی مانند من به قبور امامان نزدیک شوی. طبق دستور با فاصله پشت حضرت ایستادم. سرانجام از قبرستان خارج شدیم. ایشان از یکی از دست فروشانی که در کنار قبرستان بساط پهن کرده بودند، ۵ متر پارچه ی سفید خریدند و فرمودند: «در این پارچه برای حج مُحرم بشو» و آن پارچه را در کف دست من گذاشتند و فرمودند:

«وعده ی ملاقات ما در عرفات».⁽²⁾

زیارت ائمه ی بقیع:

امام صادق علیه السلام از جدّ بزرگوارشان سیدالشهدا علیه السلام از امیرمؤمنان علیه السلام روایت می فرمایند که پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم به امیرمؤمنان فرمودند:

ای ابوالحسن! خداوند قبر تو و فرزندانت را بقعه ای از بقعه ها و عرصه ای از عرصه های بهشت مقرّر نمود و خداوند قلبهای برگزیدگان خلقش و زبدگان از بندگانش را به گونه ای قرار داد که به سوی شما پرکشیده و پستی و آزار را در راه شما تاب آورد. پس به خاطر تقربشان به خدا و ابراز محبتشان به رسول او، قبرهای شما را آباد و زیارتتان را بسیار می کنند. ای علی! آنان اختصاصی یافته به شفاعت من و وارد شدگان بر حوضی من (کوثر) هستند و اینان فردای قیامت زائران من در بهشتند.

زبدگان امّت رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم آنانند که با نیت خالصانه (به خاطر تقرب به خدا و مهروزی به رسول او) پا در طریق زیارت امیرمؤمنان و فرزندان ایشان می نهند. آنچه اینان را به سوی دیار عزیزانشان کشانده، محبت فراوان است. حاضرند هرگونه آزار و پستی را تحمل کنند و سرزنش خار مغیلان را برای در آغوش گرفتن کعبه ی امید، به جان بخرند. چنین زائران مشتاقی مشمول شفاعت رسول مکرم اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم واقع می شوند. به علاوه در بهشت به دیدار آن بزرگوار می رسند؛ که خود یکی از مصادیق زیارت خداوند متعال است. اما در ادامه ی این روایت نیز نکات شنیدنی و به جان خریدنی نهفته است که با هم مرور می کنیم:

یا علی مَن عَمَرَ قُبُورَکُمْ وَ تَعَاهَدّها فکائما أعانَ سُلیمان بنَ داؤة علی بناء بیت المقدس وَ مَنْ زارَ قَبُورَکُمْ عَدّل ذلک له یرجع من زیارتکُمْ کیؤم وَلدَتُهُ أمُهُ فَابشر و یا عَلِیُّ مَن عَمَرَّ قُبورَکُم وَ تَعَاهَدَها فَکاَنَّما اَعانَ سُلَیمانَ بنَ داوُدَ عَلی بِناءِ بَیتِ المَقدِسِ وَ مَن زارَ قُبُورَکُم عَدَلَ ذلِکَ لَهُ ثَوابَ سَبعینَ حَجَّةً بَعدَ حَجَّةِ الاِسلامِ وَ خَرَجَ مِن ذُنُوبِهِ حَتّی یَرجِعَ مِن زِیارَتِکُم کَیَومٍ وَلَدَتهُ اُمُّهُ فَاَبشِر وَ بَشِّر اَولیائکَ وَ مُحِبّیکَ مِنَ النَّعیمِ وَ قُرَّةِ العَینِ بِما لا عَینٌ رأَت وَ لا اُذُنٌ سَمِعَت وَ لا خَطَرَ عَلی قَلبِ بَشَرٍ وَ لکِنَّ حُثالَةً مِنَ النّاسِ یُعَیِّرونَ زُوّارَ قُبُورِکُم بِزیارَتِکُم کَما تُعَیَّرُ الزّانِیَةُ بِزِناها اُولئِکَ شرِارُ اُمَّتی لا نالَتهُم شَفاعَتی وَلا یَرِدُونَ حَوضی.⁽¹⁾

ای علی! هر کسی که قبرهای شما را آباد کند و به آن رسیدگی نماید، همانند کسی است که سلیمان بن داود را در بنا نمودن بیت المقدس یاری رسانده است. و هر که قبرهای شما را زیارت کند این برای او با ثواب هفتاد حج (پس از حجة الاسلام) معادل است و از گناهانش بیرون میرود تا آنکه همانند روزی که مادرش او را زاده است، از زیارت شما باز گردد. پس بشارت بده و دلدادگان و دوستدارانت را نوید گوی از نعمت و چشم روشنی؛ به چیزهایی که نه چشمی دیده و نه گوشی شنیده و نه به قلب بشری خطور کرده است. امّا فرومایگانی از مردم، زائران قبور شما را به خاطر [زیارت قبور] شما سرزنش می کنند؛ آنگونه که زن بدکار به زنا کردنش سرزنش می شود. اینان بدترین امّت من هستند. شفاعت من به ایشان نرسد و وارد حوض من (کوثر) نمی شوند

در این عبارات شریف پیامبر مکرم اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم ثوابهای عظیم و تصور ناشدنی را به دو گروه نوید می دهند. نخست کسانی که به تعمیر قبور ائمه ای می پردازند و به آن رسیدگی می کنند. اینان کسانی هستند که به ساختن ساختمان حرم آن بزرگواران مشغول می شوند و در نگهداری و رسیدگی به آن کوشا هستند. این افراد به تصریح رسول خدایان همانندی با کسی دارند که حضرت سلیمان را در بنا نمودن بیت المقدّس یاری رسانده است. گروه دوم کسانی هستند که با رفت و آمد به قبور معصومین و زیارت آن، این حریم های الهی را آباد می کنند. چنین افرادی، در صورت قبولی زیارتشان، نصیب هایی دارند که عظمت و برکت آن نه به دیده ی آمده و نه به گوشی رسیده و نه حتی به قلب کسی خطور کرده است. در این روایت دو مورد از آنها را بیان فرموده اند. یکی بیرون رفتن از ظلمت گناهان و دیگری ثواب هفتاد حج مستحبّی.

نکته ی مهم دیگری که در روایت مذکور به چشم می خورد این است که پیامبر اکرم تا وضعیت امروز زائران اهل بیت را پیش بینی فرموده اند. خصوصاً در مدینه ی منوره و در طریق زیارت ائمّه ی مظلوم بقیع، زوار اهل بیت مورد سرزنش قرار می گیرند و آزار می بینند. افرادی که با اهل بیت رسول خدا دشمنی دارند زوّار را مورد شماتت قرار می دهند. طعنه می زنند، گوشه و کنایه می پراکنند و زیارت کردن آنها را همچون فحشاء، زشت می انگارند. تعمّد دارند که مؤمنان را از ابراز محبت و زیارت دلخواه به دور بدارند. این در حالی است که این افراد چه بدانند و چه ندانند از پیش شقاوت خویش را رقم زده اند.

اینان در کلام پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم اولاً با وصف «پست و فرومایه» مذمت شده اند ثانیاً پیشاپیش، محروم از شفاعت آن بزرگوار و ممنوع از وارد شدن به حوض کوثر دانسته شده اند.

به هر روی این خرمن خیر نصیب کسانی خواهد شد که خالصانه و از سر ارادت، این طعنه ها و آسیب ها را تاب می آورند. اینان با وجود همه ی سرزنشگران، دست از زیارت اهل بیت برنمی دارند. قبرستان بقیع محل فرود و رفت و آمد فرشتگان⁽¹⁾

در روایتی امام صادق درباره ی هفتاد هزار فرشته ی روز و هفتاد هزار فرشته ی شب سخن گفته اند که گروه اول در طول روز و گروه دوم در طول شب: نخست به دور کعبه می گردند، سپس به زیارت قبر پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم و امیرمؤمنانش می روند و بر ایشان درود می فرستند و سپس:

یَأتُونَ قَبرَ الحَسَنِ فَیُسَلِّمُونَ عَلَیهِ.

به زیارت قبر امام حسن می روند و بر او سلام می دهند.

پس از این نیز به زیارت سیدالشهدا علیه السلام مشرف می شوند و به ایشان نیز درود می فرستند.

چنانکه پیش از این رفت زیارت هر یک از آنان معادل زیارت پیامبر اکرم و امیرالمؤمنین علیه السلام و حضرت صدیقه علیها السلام می باشد.⁽²⁾لذا این مکان شریف حرم اهل بیت است نه یک قبرستان ساده. تمامی آدابی که مثلاً در حرم امام رضا گزاردنی است در این محل مبارک نیز برقرار می باشد و در صورت امکان انجام آنها نیکوست. به طور مثال برای اینکه انسان بر در این حریم اذن دخول بخواند منعی

وجود ندارد. به درآوردن کفش ها لازمه ی احترام به حریم اهل بیت است. نیز عقب عقب رفتن در هنگام خروج نشانه ی حرمت گزاردن زائر به آن بزرگواران می باشد. توجه کنیم که حُرمت حرم به صاحب آن است. آنچه حرم را (حرم) می کند آینه کاری و فرش و گلدسته و کاشیکاری نیست. اهل معرفت، حرمت این حرم را نگه می دارند. اینان خدای نکرده کاری نمی کنند که باعث سرشکستگی دوستان اهل بیت باشد. کسانی که کبوتر قبرهای ویران شده ی بقیع اند پای به سرسرایی گذارده اند که خداوند به آن رفعت و برتری داده است. هر چند به ظاهر قبرهای معصومین علیهم السلام یکسان با خاک باشد اما سر سائیدن به تربت آن - به کوری چشم دشمنان -رشک افلاکیان است. در قسمتی از زیارت ائمه ی بقیع می خوانیم:

طبْتُمْ و طابَ مَنْبِئُکُمْ مَنْ بِکُمْ عَلینا دَیّانُ الدّینِ فَجَعَلکم فی بُیُوتٍ أَذِنَ الله أنْ تُرفَعَ و یُذکَرَ فیهَا اسمُهُ وَ جَعَلَ صَلَواتِنا عَلَیکُم رَحمَةً لَنا وَ کَفّارَةً لِذُنُوبِنا اِذَا اختارَکُم لَنا و طَیَّبَ خَلقَنا بِما مَنَّ بِهِ عَلَینا مِن وِلایَتِکُم.⁽¹⁾پاک شدید و ریشه ی شما پاک شد. فرمانروای دین (خداوند) به واسطه ی شما بر ما منت نهاد. پس شما را در خانه هایی قرار داد که خداوند اجازه فرموده که والا گردند و نامش در آنها یاد شود و درودهای ما بر شما را برای ما رحمت و برای گناهانمان کفاره قرار داد؛ چون شما را برای ما برگزید و آفرینش ما را پاک نمود بدانچه -از ولایت شما - که بر ما منت نهاد.

در این بخش از زیارت شریف ائمه ی بقیع علیهم السلام، قسمتی از دو آیه ی مبارکه سوره ی نورگنجانده شده که خداوند متعال در آن می فرماید:

فی بُیُوتٍ اَذِنَ اللهُ اَن تُرفَعُ وَ یُذکَرَ فیهَا اسمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فیها بِالغُدُوِّ وَالآصالِ رِجالٌ لا تُلهیهِم تِجارَةٌ وَ لا بَیعٌ عَن ذِکرِ اللهِ وَ اِقامِ الصَّلوهِ وَ ایتاءِ الزَّکوةِ یَخافُونَ یَوماًتَتَقَلَّبُ فِیهِ القُلُوبُ وَالاَبصارُ.⁽¹⁾

در خانه هایی که خداوند اجازه داده است که عالی مقام باشند و در آنها نام او یاد شود. صبحگاهان و شبانگاه در آنها کسانی او را تسبیح می کنند که هیچ تجارت و خرید و فروشی از یاد پروردگار و به پا داشتن نماز و پرداخت زکات بازشان نمی دارد می هراسند از روزی که دلها و دیدگان در آن دگرگون می شود.

براساس روایات منظور از این خانه ها حرم و مرقد تمامی معصومین علیهم السلام است که هر یک شاخه ای از خانه ی رسول خدا هستند.⁽²⁾خداوند متعال بر اهل ایمان منت گذارده و این والا مقامان را در این خانه های سر فراز قرار داده است. زیارت این خانه ها را مایه ی طهارت آنها از گناه خواسته است. این زیارت های ارزشمند باعث ریزش باران رحمت الهی بر سر زوّار می شود. این ها در حالی است که خداوند آفرینش مؤمنان را به واسطه ی نور ولایت اهل بیت پاک کرده و سرشت آنها را به تابش گوهر ایمان طهارت بخشیده است.

نام و یاد خدا و تسبیح و تقدیس او ذکر دمادم آنانی است که قدر این حریم های الهی را می شناسند. اینان با دل های مملو از محبت به مزار سرورانشان رو می کنند. اینگونه است که لوازم شکوه و کرامت این بیوت رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم را رعایت می نمایند.⁽¹⁾

مختصری از تاریخ بقیع⁽²⁾

براساس مستندات تاریخی «بقیع» ابتدا باغی بوده در پشت خانه های مدینه. خانه های مدینه تا بقیع امتداد داشته و در طرف غرب آن قرار می گرفته است. نخستین کسی که در بقیع دفن گردیده جناب «عثمان بن مظعون» است. ایشان بنابر قول موزخان، برادر رضاعی پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم و از سابقین در اسلام بوده است. در زمره ی کسانی قرار داشته که از مکه به حبشه و از آنجا به مدینه هجرت می کنند. در

مدینه این بزرگوار در زمره ی اصحاب عابد و زاهد پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم قرار می گیرد. تا جایی که از شدّت زهد تصمیم میگیرد رهبانیت پیشه کند. اما پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم او را از این کار نهی می فرمایند. امیرمؤمنان نیز به او علاقه مند بوده اند به گونه ای که یکی از فرزندان خویش را به نام او نام می نهند. این شخصیت گرامی در سال دوم هجرت چشم از دنیا فرو میبندد. پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم بر او می گریند و دستور می فرمایند که ایشان در بقیع دفن گردد.

پس از آنکه جناب ابراهیم - پسر رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم - در طفولیت از دنیا می رود پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمان می دهند که او را در کنار عثمان دفن نمایند. به تدریج علاقه ی مردم به دفن کردن مردگانشان در این مکان بیشتر میشود. تا جایی که هر یک از قبایل مدینه درختان این منطقه را قطع می کنند و آن را به همین منظور اختصاص می دهند.

در ضمن گفتنی است که پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم سنگی را به عنوان نشانه و علامت بر قبر عثمان بن مظعون قرار میدهند و به زیارت قبر او میرفته اند. پس از آنکه «عثمان بن عفان» میمیرد او را بیرون از بقیع دفن میکنند. دستگاه خلافت پس از توسعه دادن بقیع قبر عثمان بن عفان را در داخل بقیع قرار می دهد. نیز سنگ قبری را که پیامبرت بر قبر عثمان بن مظعون گذاشته بودند به سرقت می برد و بر قبر سومی نصب می نماید.⁽¹⁾

قبر شریف دیگری که در بقیع و در نزدیکی قبور ائمه علیهم السلام واقع است، مزار جناب فاطمه بنت اسد- مادر بزرگوار امیرمؤمنان علیه السلام- می باشد.

درباره ی کیفیت دفن این بانوی بزرگوار در فرمایشی از امام صادق علیه السلام چنین آمده است:

هنگامی که فاطمه بنت اسد - مادر امیرمؤمنان علیه السلام - از دنیا رفت حضرت علی علیه السلام نزد رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم آمد. رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم به ایشان فرمودند: «ای ابوالحسن تو را چه می شود؟! ایشان عرضه داشتند: «مادرم وفات یافت.» پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمودند: «و به خدا سوگند مادر من!» سپس پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم گریستند و فرمودند: «[وای من]، مادرم!» سپس به امیرالمؤمنین صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمودند: «این پیراهن من را بگیر و او را در این کفن کن و این ردای مرا بگیر و او را در آن کفن نما پس هنگامی که از تکفین او فارغ شدید به من اعلام کنید.» پس هنگامی که جنازه ی جناب فاطمه را بیرون آوردند «مادرم وفات یافت.» پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم بر آن نمازی خواندند که نه پیش از آن و نه پس از آن، چنین نمازی بر احدی نگزاردند. سپس در قبر ایشان فرود آمدند و در آن خوابیدند. سپس فرمودند: «ای فاطمه!» ایشان عرضه داشت: «لبّیک ای رسول خدا!» [پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم] فرمودند: «آیا آنچه پروردگارت به تو وعده داده بود را، حق یافتی؟» عرض کرد: «آری! خداوند تو را به نیکوترین پاداش جزا دهد». و مناجات ایشان (پیامبر اکرم ) در قبر به طول انجامید. پس هنگامی که خارج شدند، گفته شد: «ای رسول خدا! در مورد او کاری کردید که ندیده بودیم پیش از او درباره ی کسی چنین کنید!» حضرت فرمودند:

امّا کفن کردنم او را به [پیراهنم]، بدین خاطر بود که هنگامی که گفتم: «مردمان روزی که از قبرهایشان محشور می شوند، عریان ظاهر می گردند.» او فریاد کشید: «وای! بدا به حال من!» پس

لباسهایم را به تن وی کردم و در نمازم بر او از خداوند خواستم که کفن هایش را نپوساند تا آنکه به بهشت وارد گردد پس خداوند آن [ادعای من] را اجابت فرمود و امّا داخل شدنم در قبرش بدین خاطر بود که روزی به او گفتم: «هنگامی که مرده را در قبر می گذارند و مردم از او باز می گردند دو فرشته ی نکیر و منکر بر او داخل می شوند و از او سؤال می کنند.» او عرضه داشت: «خدا به فریاد من برسد» پس همواره در قبرش از پروردگارم درخواست کردم تا آنکه از قبر او برایش باغی به بهشت و باغی از باغهای بهشت باز شد.⁽¹⁾

این بانوی گرامی در داخل خانه ی فرزند خود جناب عقیل بن ابی طالب که در همسایگی بقیع بوده دفن می شوند. پس از ایشان جناب عباس بن عبدالمطلب و چهار امام معصوم بقیع در این خانه دفن می گردند. به تدریج این خانه به مقبره ی خانوادگی اهل بیت تبدیل می گردد.

در میان سایر قبوری که در قبرستان بقیع قرار دارند می توان به قبرهای شریف این بزرگواران اشاره کرد: جناب عقیل بن ابی طالب، جناب عبدالله بن جعفر، جناب حلیمه ی سعدیه (دایه ی رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم)، و جناب اسماعیل بن جعفر بن محمد الصادق (رضوان الله علیهم اجمعین).

فصل 2 : مساجد و آثار برگزیده ی مدینه

مساجد و آثار برگزیده مدینه

در فرمایشی از امام صادق علیه السلام تعدادی از مساجد و اماکن مشرّفه ی مدینه - برای اقامه ی نماز و زیارت - مورد توصیه قرار گرفته است. نخست حدیث شریف آن حضرت را از نظر می گذرانیم و سپس توضیح مختصری پیرامون هر یک از این اماکن مقدس خواهیم داد.⁽¹⁾راوی به ایشان عرضه می دارد: «من به مساجدی که در اطراف مدینه است می روم، از کدام یک آغاز کنم؟» ایشان پاسخ می فرمایند:

از مسجد قبا آغاز کن و آن جا نماز بخوان و رفتن و نماز گزاردن در آن را فراوان کن، چرا که آن، نخستین مسجدی است که رسول خدا در این پهنه در آن نماز کرد. سپس نزد مشربه ی ام ابراهیم برو و در آن نماز بخوان، چرا که آن جا خانه ی رسول خدا و نمازخانه ی ایشان است. سپس به مسجد فضیخ برو و دو رکعت در آن نماز بخوان چرا که پیامبرت در آن نماز گزارد. پس

هنگامی که در این سوای مدینه نماز بجای آوردی به سوی احد برو و به مسجدی که نزدیک «حرّه» است برو و در آن نماز بخوان، سپس به قبر حمزةبن عبدالمطلب عبور می کنی و بر او درود می فرستی. سپس بر قبور شهدای [احد] می گذری و نزد آنها میایستی و می گویی:

اَلسَّلامُ عَلَیکُم یا اَهلَ الدِّیارِ اَنتُم لَنا فَرَطٌ وَ اِنّا بِکُم لاحِقُونَ.

سلام بر شما ای اهل خانه ها[ی قبر!] شما از ما پیشی گرفته اید و ما به شما خواهیم پیوست.

سپس به مسجدی می آیی که در مکان وسیعی کنار کوه در سمت راستت است، تا اینکه داخل احد می شوی و در آن نماز می گزاری که پیامبری از آن مکان به سوی جنگ احد خارج شد (آن هنگام که با مشرکان روبه رو شد و آنان صحنه ی جنگ را ترک نگفتند. تا اینکه وقت نماز فرا رسید پس پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم در آنجا نماز خواندند) سپس همچنان عبور کن تا برگردی و آنقدر که خداوند برایت مقدّر کرده نزد قبور شهدا نماز می گزاری سپس بر همان مسیر روبه رویت [پیش ] برو. سپس به مسجد احزاب می روی و در آن نماز می کنی که رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم روز جنگ احزاب در آن دعا فرمود و عرض کرد:

یا صَریخَ المَکرُوبینَ وَ یا مُجیبَ دَعوَةِ المُضطَرّینَ وَ یا مُغیثَ المَهمُومینَ اِکشِف هَمّی وَ کَربی وَ غَمّی فَقَد تَری حالی وَ حالَ أصحابی.⁽¹⁾

ای دادرس گرفتاران و ای اجابت کننده ی دعای بی نوایان و ای دادرس غمزدگان! از امر مهم من و گرفتاری من و اندوه من گره بگشا که تو حال من و حال اصحاب مرا می بینی.

مسجد قبا

این مسجد شریف واپسین منزلی است که پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم پیش از ورود به یثرب در آن توقف کردند. پس از چند روز در پی پیوستن امیرمؤمنان و همراهان به ایشان، به مدینه وارد شدند. در چند روزی که پیامبر اکرم در این محل بودند این مسجد را بنا فرمودند. به تصریح قرآن کریم، این مسجد مسجدی است که بر پایه ی تقوا بنا شد:

لَمَسجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقوی مِن اوَّلِ یَومٍ اَحَقُّ اَن تَقُومَ فیهِ، فیهِ رِجالٌ یُحِبُّونَ أَن یَتَطَهَّرُوا وَ اللهُ یُحِبُّ المُطَّهِّرینَ.⁽¹⁾

یقیناً مسجدی که از روز نخست بر اساس تقوی پایه نهاده شده باشد شایسته تر است که در آن [به نماز] بایستی در آن مردمانی هستند که دوست میدارند پاک شوند و خداوند کسانی که کسب طهارت می کنند را دوست می دارد.

وقتی از امام صادق درباره ی این آیه سؤال می شود، می فرمایند:

مسجدی که این آیه درباره اش سخن گفته مسجد قباست.⁽²⁾

در فضیلت و شرافت این مسجد همین بس که امام صادق از پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت می کنند که ایشان آن را مسجد خود

دانستند و فرمودند:

مَن أتی مَسجِدی مَسجِدَ قُبا فَصَلّی فیهِ رَکعَتَینِ رَجَعَ بِعُمرَةٍ.⁽¹⁾

هر که به مسجد من -مسجد قبا- بیاید و در آن دو رکعت نماز بگزارد با [ثواب] یک عمره باز می گردد.

این مسجد در شش کیلومتری جنوب مدینه واقع است و از مناطق زراعی و پر آب آن به حساب می آید.

مشربه ی ام ابراهیم

جناب ماریه ی قبطیه یکی از همسران مکرّم رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم است. ایشان بنا به قولی توسط نجاشی پادشاه حبشه⁽²⁾و بنابر قول دیگر توسط مقوقس پادشاه مصر⁽³⁾به آن حضرت هدیه شد. ایشان در این نقطه جناب ابراهیم، فرزند نبی اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم را به دنیا آورد. اینکه چرا این بانوی گرامی در خارج از شهر مدینه سکنی گرفت علت غریبی دارد که قدری پیرامون آن سخن میگوییم:

در تواریخ اهل سنت نقل شده که عایشه می گفت: «نسبت به هیچ زنی به اندازه ی ماریه رشک و حسادت نورزیدم.» آنگاه عایشه علت این حسادت را اینگونه گزارش می کرد: «ماریه بسیار زیبا و دارای موهای مجعد بود و سخت مورد مهر و علاقه ی رسول خدا قرار داشت. حضرت در ابتدا او را در خانه ی «حارثة بن نعمان» منزل داد و چون ما از نزدیک علاقه و محبت پیامبر به او را حس میکردیم، بنای

بد رفتاری و مخالفت با ماریه را گذاشتیم. آنقدر کردیم تا از دست ما به ستوه آمد و به رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم شکایت کرد. ایشان او را به عالیه (قسمتهای بالای مدینه که امروزه مشربه ی ام ابراهیم در آن واقع است) نقل مکان دادند و همان جا نزد او می رفتند و این امر تحملش بر ما سخت بود.»⁽¹⁾این حسادتها و آزارها پس از انتقال ماریه به منطقه ی شمالی مدینه همچنان ادامه یافت تا جایی که پس از به دنیا آمدن «ابراهیم» فرزند رسول گرامی اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم، عایشه به ماریه تهمت «زنا» زد و البته دروغگویی و نامردمی او به زودی آشکار شد.⁽²⁾به نظر می رسد این اتهام شنیع و دور از انصاف در اثر حسادت به خاطر به دنیا آمدن «ابراهیم» بوده است. در نقل دیگری کینه ی عایشه به این بانوی گرامی تا به آنجا اوج می گیرد که حتی از جسارت به پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم نیز با نمی کند. خود او میگوید: «وقتی ابراهیم به دنیا آمد، پیامبر او را نزد من آورد و به من فرمود: «ببین چقدر به من شباهت دارد!» گفتم: «نه هیچ شباهتی نیست!» فرمود: «ایا (شباهت) سفیدی و تن او را [با من] نمی بینی؟» گفتم: «به هر کس شیر گوسفند بدهند سفید و فربه می شود»⁽³⁾

به هر روی به رغم حسادت کینه توزان ورشک ورزیدن دشمنان، جایگاه و منزل این بانو به عنوان مکانی مقدّس معرّفی شده است.⁽⁴⁾

چنانکه در روایت صدر بحث ذکر شد، امام صادق علیه السلام آن را «مسکن» و «مصلای رسول مکرم اسلام» معرّفی فرموده اند. به علاوه به اقامه ی نماز در آن توصیه فرموده اند. این جایگاه مبارک بنایی داشته که هم اکنون تخریب شده و به صورت قبرستانی درآمده است. به گفته ی مورخان معاصر، این محل، سمت چپ کسی است که از «بیمارستان الزهراء» عازم «بیمارستان وطنی» در نیمه ی راه می باشد و داخل یک خیابان فرعی واقع است.⁽¹⁾

مسجد فضیخ

مسجد دیگری که حضرت امام صادق علیه السلام به اقامه ی نماز در آن توصیه فرموده اند، مسجد فضیخ است. براساس فرمایش آن حضرت وجه تسمیه ی این مسجد آن است که نخلی به نام «فضیخ» در آن قرار داشته است.⁽²⁾

نام دیگر این مسجد، «ردّ الشمس» است که در روایتی از امام صادق علیه السلام مطرح گردیده است. ایشان داستان این مسجد را اینگونه از جدّشان امیرالمؤمنین نقل می فرمایند:

من و رسول خدا در آن [مسجد] نشسته بودیم که ایشان سر مبارک خود را در دامن من گذاشتند. سپس چرتی زدند تا اینکه خوابشان عمیق شد و [وقت] نماز عصر فرا رسید، من خوش نداشتم که سر ایشان را از ران خود تکان دهم که باعث اذیت رسول خدا شده باشم تا آن که وقت نماز گذشت و فوت شد.

رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم از خواب بیدار شدند و فرمودند: ای علی! نماز گزارده ای؟ گفتم: «نه.» فرمودند:«چرا؟» عرض کردم: «خوشی نداشتم شما را آزار دهم!» ایشان برخاستند و روبه روی قبله ایستادند و دو دست خود را به سوی آسمان، بالا کشیدند و فرمودند:

أللّهُمَّ رُدَّ الشَّمسَ اِلی وَقتِها حَتّی یُصَلِّیَ عَلِیٌّ.

خدایا! خورشید را به سوی وقت [درخشانی] اش بازگردان تا علی نماز بگزارد.

سپس امیرمؤمنان علیه السلام ادامه دادند:

آن گاه خورشید به وقت نماز عصر بازگشت تا آنکه نماز عصر را گزاردم سپس همانند فرود آمدن ستاره فرود آمد.⁽¹⁾

براساس روایت ابتدای سخن و روایات دیگر⁽²⁾پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم در این مسجد فراوان نماز گزارده اند. لذا توصیه شده که در این مسجد نماز گزارده شود. این مکان شریف در یک کیلومتری - یا کمتر - در جنوب شرق مسجد قبا در محله ی «قُربان» قرار دارد و هم اکنون مخروبه است.

قبر جناب حمزه ی سیدالشهدا و شهدای احد

جناب حمزةبن عبدالمطلب - عموی والا مقام رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم -از شخصیتهای نادر و از گوهرهای ناب صدر اسلام است. ایشان از محبوب ترین عموهای آن بزرگوار نزد ایشان بود.⁽³⁾دلیرانه ترین دفاعها و شجاعانه ترین رشادتها را در راه نبی اکرم علیه السلام به خرج داد. از بذل

جان شریفش در میدان های نبرد دریغ ننمود تا آنکه در جنگ احد به صورتی رقت بار به شهادت رسید. در تفسیر آیه ی شریفه ی:

مِنَ المُؤمِنینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللهَ عَلَیهِ فَمِنهُم مَن قَضی نَحبَهُ وَ مِنهُم مَن یَنتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبدیلاً.⁽¹⁾

از مؤمنان مردانی هستند که بر عهدی که با خدا بسته اند راست و صادقند؛ پس برخی از آنان پیمان خود را به پایان برد [و] اجلاش فرا رسید و از برخی دیگر کسی است که در انتظار [شهادت] است و هرگز تغییری در عهد و پیمان خود ندادند.

از امام باقر علیه السلام نقل شده که درباره ی برخی از گروه اوّل (وفا کنندگان به پیمان و شهدای راه خدا) فرمودند: منظور، حمزه و جعفر علیهما السلام است و در مورد یکی از مصادیق گروه دوم (منتظران شهادت) فرمودند: منظور حضرت علی علیه السلام است.⁽²⁾

به این ترتیب خداوند متعال هم ایمان این بزرگوار را امضا فرموده و هم وفاداری ایشان به عهد خود را تایید نموده است. اهل بیت در احتجاج های خود مکرّراً به عموی بزرگوارشان فخر می فرموده اند.⁽³⁾لقب دیگر این

بزرگوار «شیر خدا» و «شیر رسولش» می باشد که در روایتی از امام زین العابدین علیه السلام اینگونه بدان تصریح رفته است:

ما مِن یومٍ اَشَدَّ عَلی رَسُولِ اللهِ مِن یَومِ اُحُدٍ قُتِلَ فیهِ عَمُّهُ حَمزَةُ بنُ عَبدِالمُطَلِّبِ اَسَدُ اللهِ وَ اَسَدُ رَسُولِهِ. ⁽¹⁾

[مصیبت] هیچ روزی بر رسول خدا سخت تر از روز احد نبود که در آن عمویش حمزةبن عبدالمطلب، شیر خدا و شیر رسولش، به شهادت رسید.

بنابر نقل های تاریخی پیکر شریف این مجاهد پایدار در جنگ احد، توسط اشقیایی چون - هند همسر ابوسفیان - مثله شد.⁽²⁾همین امر تحمل مصیبت حمزه را بر پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم بسیار سخت و دشوار نمود.⁽³⁾پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم هر سال به زیارت قبر حمزه و سایر شهدای احد میرفتند.⁽⁴⁾پس از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم نیز حضرت صدیقه ی طاهره هفته ای دو بار به این مکان شریف می رفتند و زیارت می فرمودند.⁽⁵⁾در حدیث شریف ابتدای بحث، امام صادق علیه السلام دستور فرموده اند که زوّار به زیارت جناب حمزه ی سیدالشهدا و سایر شهدای احد بروند، بر آن جوانمردان درود فرستند و نزد قبور ایشان هر قدر می توانند نماز بگزارند.

مسجد «حرّه»، مسجد «فُسح»، مسجد «احزاب»

سه مسجد دیگر نیز در فرمایش مبارک امام صادق معرّفی شده اند. مسجد اول که از آن با عنوان «دون الحرّة»-نزدیک حرّه - یاد شده بر اساس نظر برخی از محققان عبارت است از «مسجد الدّرع».

مسجد دیگری که در کنار کوه احد، در جانب راست به عنوان محل نمازگزاردن رسول خدا ذکر شده، براساس همین نظر «مسجد فسح، یا «فسیح» می باشد که البته امروزه جز ویرانه ای از آن به جای نمانده است.⁽¹⁾

واپسین مسجدی که نماز خواندن در آن مورد توصیه ی امام علیه السلام قرار گرفته عبارت است از «مسجد احزاب». این مسجد در دامنه ی کوه واقع شده و برای رسیدن به آن باید تپه هایی را طی کرد. مطابق فرمایش امام صادق علیه السلام پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم در این محل برای پیروزی سپاه خود در برابر خیل عظیم سپاه مشرکان دعا فرموده اند. پشت همین کوه مسیر حفر خندق در زمان جنگ احزاب بوده است و پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم فرازآن به مسیر حفر خندق نظارت می فرموده اند.

مساجد معظم دیگری نیز در مدینه ی منوره قرار دارد که برخی از آنها یادآور فضایل اهل بیت نیز هستند از آن جمله می توان به مساجد ذیل اشاره نمود:

مسجد معرّس، مسجد الا جابه (مسجد مباهله)، مسجد و مقبره یعلی بن جعفر الصادق علیه السلام، مسجد غمامه، مسجد امام علی بن

ابی طالب علیه السلام ومسجد ذوقبلتین.⁽¹⁾

چه نیکوست که شیعیان و رعیت امام عصر علیه السلام با رساندن خود به این مواضع مرحمت و عنایت حق متعال، دعاگوی ولی نعمت خود باشند و از خداوند بخواهند که با ظهور آن حضرت، این آثار محو شده و از میان رفته دوباره بر پا شده و ساخته شوند.

فصل 3 : وداع با مدینه

وداع با مدینه

اکنون هنگام وداع با شهری فرا رسیده که در نسیمش عطر وجود نبی است. نخل هایش رازدار غربت حیدرند. ذرّات غبارش اشک فاطمه را به دامن گرفته اند. اکنون وقت خداحافظی با جگر پاره ی مجتبی است. هنگام پای بوسی صادقین علیهما السلام است. دمی است که باید گلابدان اشک را به مزار زین العابدین علیه السلام افشاند. باید دیده آخرین تصویرها از مسجد النبی را به ذهن بسپارد. باید لبها آخرین التماس ها را زمزمه کنند. باید چشم های خیس، واپسین توسل ها را تجربه نمایند. برای آنکه سوز این خداحافظی جان ما را بیشتر بگدازد، باهم صحنه های وداع حضرت سیدالشهدا علیه السلام با نیای بزرگوارشان را مرور می کنیم و بر این روضه قطره ی اندوه می پاشیم:

شب هنگام، حسین بن علی علیهما السلام از منزلش بیرون آمد و نزد قبر جدّش آمد و عرض کرد:

ص:91

اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا رَسُولَ اللهِ! أَنَا الحُسَینُ بنُ فاطِمَةَ، اَنا فَرحُکَ و ابنُ فَرحَتِکَ سِبطُکَ فِی الخَلَفِ الَّذی خَلَّفتَ عَلی اُمَّتِکَ، فَاشهَد عَلَیهِم یا نَبیَّ اللهِ اَنَّهُم قَد خَذَلسونی وَ ضَیَّعُونی وَ اَنَّهُم لَم یَحفَظُونی و هذا شَکوایَ اِلَیکَ حَتّی اَلفاکَ.⁽¹⁾

سلام بر تو ای رسول خدا! من حسین پسر فاطمه ام، جوجه ی تو و فرزند جوجه ات، نواده ی تو در بازمانده ای که بر امّتت باقی گذاردی، پس ای نبی خدا! علیه آنان شاهد باش که مرا وانهادند و هلاکم نمودند و حفاظتم نکردند (قدرم را ندانستند) و این شکایت من به سوی توست تا ملاقاتت کنم.

شب دوم نیز به سوی قبر رسول خدا خارج شد و دو رکعت نماز خواند. پس وقتی از نمازش فارغ شد آغاز به گفتن نمود که:

«خداوندا! این قبر نبی تو -محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم- است و من پسر دختر محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم هستم و آنچه که میدانی برایم پیش آمده، خدایا من معروف را دوست میدارم و از منکر بیزارم و من ای صاحب جلالت و کرامت! از تو می خواهم - به حقّ این قبر و آن کس که در اوست- که در این کار من آنچه برای تو مایه ی رضامندی است اختیار کنی».⁽²⁾

سپس امام حسین علیه السلام شروع به گریه کرد تا آنکه در سپیده ی صبح سر بر قبر جدّش نهاد و دمی چرتش برد. پس پیامبر را دید که در میان گروهی از فرشتگان - که در راست و چپ و پیش رو و پشت سرش بودند - آمد تا آنکه حسینی را به سینه اش چسباند. میان دو چشمش

ص:92

را بوسید و فرمود:

یا بُنَیَّ یا حُسَینُ! کَأَنَّکَ عَن قَریبٍ أراکَ مَقتُولاً مَذبُوحاً بِأَرضِ کَربٍ وَ بَلاءٍ مِن عِصابَةٍ مِن اُمَّتی وَ أنتَ فی ذلکَ عَطشانُ لاتُسقی وَ ظَمآنُ لاتُروی وَ هُم مَعَ ذلِکَ یَرجُونَ شَفاعَتی ما لَهُم لا أَنالَهُمُ اللهُ شَفاعَتی یَومَ القِیامَةِ.⁽¹⁾

پسرکم حسین! گویا تو را به همین زودی در سرزمین گرفتاری و بلا (کربلا) از سوی گروهی از امتم کشته و سر بریده می بینم، در حالیکه در آن [هنگام] تشنه ای هستی که آبش نمی دهند و تشنه ای هستی که سیراب نمی شود و آنان با این وجود شفاعت مرا امید دارند. آنان را چه می شود؟ که چنین خیال باطلی [دارند] خدا شفاعت مرا در روز قیامت به آنها نرساند!

پس، از خوابش برخاست و قبر نیایش را وداع فرمود و عرضه داشت: پدر و مادرم به فدایت ای رسول خدا! از کنار تو با بی میلی بیرون می روم و میان من و تو جدایی افکنده شده چون با یزیدبن معاویه ی شرابخوار و زشت کردار بیعت نکردم و اکنون از جوار تو با کراهت خارج می شوم پس تو را از من سلام باد (خداحافظ)!⁽²⁾

باری، پیامبر اکرم و در انتظار محبوبش بود تا همانند پدر و مادر و برادرش به ایشان پیوند خورد. عجبا که این امّت ناسپاس سر فرزند رسول خدا را به نیزه کردند در حالیکه شفاعت جدّش را

ص:93

انتظار می کشیدند. باری چندی نگذشت تا هنگامی که زینب مضطرّ بر فراز قتلگاه شاهد لگد کوب شدن گلبرگ های لاله اش شد. در آن بحبوحه ی طوفانی که زمین و زمان در اضطراب ذبح عظیم بود روی به مدینه گذارد و به نیایش پناه برد. شاید خواست با این درد دل خود را تسکین دهد. شاید رو به مدینه کرد تا از پیامبر بخواهد به استقبال حبیبشان بروند و به فیض ربانی خود بر این آتش آبی بیفشانند. زینب به نوایی دلخراش و قلبی زخمی بر او ندبه کرد که:

یا مُحَمَّداه صَلّی عَلَیکَ مَلیکُ السَّماءِ هذا حُسَینٌ مُرَمَّلٌ بِالدَّماءِ مُقَطَّعُ الاَعضاءِ وَ بَناتُکَ سَبایا... یا حُزناهُ یا کَرباهُ ألیَومَ ماتَ جدّی رسولُ اللهِ.⁽¹⁾

ای محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم [به فریادمان برس] پروردگار آسمان بر تو درود فرستد! این حسین است به خون غلتیده، با بدنی قطعه قطعه و دختران تو اسیرانند... وای [ما و این] حزن، وای [ما و این] سخت روزی! امروز نیایم رسول خدا از دنیا رفت....

حسین علیه السلام همه چیز زینب علیها السلام بود. همه ی دار و ندارش، هست و نیستش، بود و نبودش، پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم برای زینب علیها السلام خیمه ای بود که پدر و مادر و برادر را در خود فراهم آورده بود. این خیمه یکسره در کاسه ی چشمان حسین به پا بود. شقایق زینب علیها السلام که میان نیزه ها و شمشیرها پر پر شد، هستی زینب علیها السلام به باد رفت. پیامبرش روز عاشورا او را ترک گفت؛ او آن روز همه ی اهل بیت علیهم السلام را با هم از دست داد.

ص:94

بخش دوم : معرفت به حجّ و عمره

فصل 1: معرفت به فضایل حجّ و عمره

اشاره

حج⁽¹⁾

۲) فراوانی قصد به سوی کسی که بزرگ داشته می شود الحجّ کثرة القصد الی من یُعظّم (کتاب العین، ج ۳، ص ۹)

۳) زیارت و به دیدار آمدن الحجّ الزیاره و الاتیان و انّما سُمی حاجّاً بزیارة بیت الله تعالی (لسان العرب، ج ۲، ص ۲۲۶).

ص:97

حج گزار در پی آن است که یکی از قائمه های دینداریش را علم کند. او می خواهد خیمه ی ایمانش را پا برجاتر سازد. یک یک اعمالی که در طول این سیاحت معنوی و الهی انجام می دهیم، رمزها و رازها در پس خود دارند.

بسیاری از این اسرار از دسترس چشمان ادراک ما به دورند. به این ترتیب بیان ناطق وحی و امام معصوم علیه السلام باید پرده از آنها بردارد. یکایک آمد و رفتها و مشقتها در پس خود همان روحی را دارند که در کالبد هر عبادت دیگری دمیده گشته است. این هویت، تذلل و خاکساری بر آستان آسمانی پروردگار است. فرمانهای الهی، در این زمینه از طریق دین به بندگان ابلاغ می شود. آنان، سر به زیر افکنده، آنها را بر چشم می گذارند. بی چون و چرا و با رغبت و شوق فرمانبری می کنند. میدانند خدایشان همان منعمی است که شکر او، در گوش سپردن به دستور اوست. می دانند او همان محبوبی است که ابراز محبت به او، در طاعت اوست. معتقدند او همان مقصودی است که وصل او و قرب به او، در تعبد برابر اوست. افزون بر این وقتی درمی یابند که پروردگار از فیض و تفضل خود بهرورشان ساخته، رغبتشان به بندگی برانگیخته میشود. آنان می یابند که خداوند بر سر مائده ی عنایات خود دعوتشان کرده است. به همین خاطر سراپا اشتیاق و سراسر شور می شوند تا این راه را پی گیرند. همین است که زیارت بیت الله و بجای آوردن اعمال حج برای اهل حقیقت خاطره ای به یاد ماندنی و توفیقی دوست داشتنی است. داستان دعایشان در بهترین مواقع و مواضع

ص:98

استجابت دعا، این دیدار و زیارت را می طلبد.

التفات پروردگار، چه در دنیا و چه در آخرت، آغوش به روی حج گزاران می گشاید. کریمانه و بزرگوارانه در برشان می گیرد. آنان را از بهترین هدایا بهره ور می کند. در این میان، می توان احسان بی پایان الهی را در دو موضع دنیا و آخرت نگریست که به ذکر برخی از آنها می پردازیم؛ به این امید که یادآوری فضایلی این چنین، دل ها را به سوی بلد امین بکشاند و قدم ها را در راه زیارت بیت عتیق به راه اندازد.

آثار دنیوی حج و عمره

رفع فقر و فراوانی روزی

یکی از ویژگی های انکارناپذیر لذت های دنیوی این است که گذرا و پایان پذیرند. با گذشت زمان از بین می روند و هرگز نمی توان به دوام آنها امید بست. اما در اموری که انگیزه ی اخروی وجود دارد، کار برعکس است. هرچه انسان پیشتر رود بیشتر به دست می آورد. هرچه فراوانتر مصرف کند افزون تر نصیبش می شود. حج و عمره نیز چنین است، افراد بسیاری هستند که در پی رفتن به حج، فقرشان از میان رفته و اموالشان برکت و وسعت یافته است. این تجربه را روایات متعدّد تأیید می کنند. پا نهادن در این طریق نه تنها می تواند در آخرت آدمی را آباد کند، بلکه قابلیت آن را دارد که برای او تحول و رفاه دنیوی نیز به بار آورد.

امام صادق علیه السلام فرمودند:

حج و عمره [گزاردن]، فقر و گناهان را می زدایند؛ همانگونه که ابزار دمیدن [آهنگر] سرباره [ی مذاب] را می برد.⁽¹⁾

ص:99

وقتی آهنگر به آهن مذاب می دمد، سرباره ها و ناخالصی های آن به سرعت به کنار می روند. در نهایت مذاب سره و خالص برجای می ماند. در این روایت حج و عمره را به ابزار این دمیدن همانند نموده اند. فلاکت فقر و آلودگی گناهان را نیز به سرباره های آهن مذاب تشبیه کرده اند. این عبادتهای پرقدر، بی نوایی دنیای فرد را به سرعت از میان می برند. نکبت گناهان را هم از او می زدایند و مایه ی مغفرت الهی برای زائر می شوند.

اسحاق بن عمار - که از اصحاب ارجمند و گرانقدر امام صادق علیه السلام است -به آن حضرت عرضه می دارد: «من خویش را وادار کرده ام که هر سال یا خود به حج بروم یا کسی از خانواده ام را با مال خود به حج بفرستم.»

ایشان از او می پرسند: «آیا بر این امر تصمیم جدی داری؟»

عرضه می دارد: «آری!»

حضرت ادامه می دهند:

اِن فَعَلتَ فَأَبشِر بِکَثرَةِ المالِ.⁽¹⁾

اگر چنین کردی پس تو را بشارت باد به فراوانی مال،

برای به دست آوردن این خیر دنیوی لازم نیست که حتماً خود انسان به حج مشرّف شود. اگر انسان بتواند به خرج خود دیگران (به خصوص ارحام و نزدیکان) را به این سفر بفرستد باز هم از فایده ی فراوانی دارایی بهره مند می گردد. با عزم جدّی بر تکرار این کار، دارایی بیشتری نصیب خود خواهد کرد.

ص:100

سلامت بدن، استغنا از دیگران و شایستگی ایمان

امام صادق علیه السلام از حضرت زین العابدین علیه السلام چنین نقل فرموده اند:

حُجُّوا وَ اعتَمِرُوا تَصِحَّ اَجسامَکُم وَ تََّسع اَرزاقُکُم وَ یَصلُح ایمانُکسم وَ تُکفَوا مَؤُونَةَ النّاسِ وَ مَؤُونَةَ عِیالاتِکُم.⁽¹⁾

حج و عمره بجای آورید تا بدن هایتان سالم گردد و روزی هایتان گسترده و ایمانتان شایسته شود و از مال مردم و هزینه ی نان خورهایتان بی نیاز شوید.

امام سجاد علیه السلام مؤمنان را به انجام این دو عبادت مهم امر فرموده اند. سپس در مقام ترغیب ایشان، برخی فواید آن را بر شمرده اند. حج و عمره ای که مقبول پروردگار شد، عافیت در دنیا را باعث می شود. هم در لباس دارایی و هم به شکل صحّت و سلامت جسمی، مهمتر آنکه، خداوند به حاجی و عمره گزار، وعده ی کفایت داده است. یعنی خدا کاری می کند که دست او هیچگاه پیش مردم دراز نشود و هیچگاه نیازمند بخشش آنها نگردد. امّا از همه بالاتر «صلاح ایمان» فرد است. وقتی انسان امر پروردگار را گردن گذارد خدا هم برایش جبران می کند. وقتی فرد با صرف تلاش و دارای اش، به پیگیری خواست او شتافت خدای متعال نیز ایمان او به خویش و اولیایش را نیکو می دارد.

خصوصاً در دوران غیبت امام عصر علیه السلام خطرات فراوانی ایمان مؤمنان را تهدید می کند. از جمله این نگرانی وجود دارد که با غلتیدن انسان در هلاکت گناه، خدای نکرده ایمان فرد کم رنگ شود و حتی از دست برود. در این میان آنچه از بروز اینگونه خطرات پیشگیری

ص:101

می نماید، تقواست.

اهل تقوی به دست آوردن این ملکه ی شریف را در انجام واجب و مستحب و ترک حرام و مکروه می دانند. اینان حج و عمره را مظهر عبادت الهی و مکمل تقوای خویش یافته اند. این است که عزم حریم وحی می کنند. امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمایند:

سَبَبُ صَلاحِ الایمانِ التَّقوی.⁽¹⁾

منشأ صلاح ایمان، تقواست.

ثمر دادن حج و عمره در زمینه ی «صلاح ایمان» به این است که رفتن به این سفر، تقوای فرد را ژرف تر کند. وقتی تقوای انسان عمق بیشتری یافت به همین نسبت احتمال رنگ باختن ایمان او کمتر می گردد. تقوا و پروا از خدا او را از معرض گناهان دور نگه می دارد و اجازه ی تأثیر منفی در ایمان فرد را به آنها نمی دهد. این سفر شریف ظرفیت و قابلیت کسب چنین روحیه ای را برای انسان دارد.

فواید و ثواب های اخروی

ثواب های اخروی فراوانی برای زیارت خانه ی خدا و بجای آوردن اعمال آن، در روایات ذکر شده است. این نشان از فضیلت هایی بی منتها و ارزشمند دارد. در برخورد با آنها می توان برتری این فواید را بر آثار دنیوی حج و عمره تصدیق کرد.

راوی خدمت امام صادق علیه السلام می رسد و عرضه می دارد: «من به حج رفته بودم.»