مشخصات کتاب

مشخصات کتاب

نام کتاب: توضیح المسائل

مؤلف : حضرت آیه الله العضمی آقای حاج میرزا محمدتقی مجلسی اصفهانی

ناشر : انتشارات الحج

لیتوگرافی : پویا

چاپ :اصفهان

صحافی: ایران زمین

تاریخ نشر : 1432 محرم الحرام

نوبت: چاپ پنجم

تیراژ : 2000 نسخه

اشاره

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

اللّهمَّ صَلّ علی محمَّد وآل محمَّد

اللّهم کُنْ لِوَلیّک الحجّه بن الحسن

صَلَواتک علیه وعلی آبائه فی هذه

الساعه وفی کلّ ساعه ولیّاً وحافظاً

وقائداً وناصراً ودَلیلاً وعَیناً

حَتّی تُسکنه اَرضک طوعاً وتمتّعه

فیها طویلاً

رسالة

توضیح المسائل

مطابق فتاوی

فقیه اهل بیت العغمة

حضرت آیه الله العضمی

آقای حاج میرزا محمدتقی

مجلسی اصفهانی

مدظله العالی

مشخصات کتاب

نلم کتاب: توضیح المسائل

مؤلف : حضرت آیة الله العظمی مجلسی اصفهانی

ناشر : انتشارات الحج

لیتوگرافی : پویا

چاپ :اصفهان

صحافی: ایران زمین

تاریخ نشر : 1432 محرم الحرام

نوبت: چاپ پنجم

تیراژ : 2000 نسخه

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

الحمد لله ربّ العالمین والصلاة و السلام علی أشرف الأنبیاء و المُرسَلین مُحمّد و آله الطیبین الطاهرین، واللعنة الدائمة علی أعدائهم أجمعینَ، مِنَ الآن إلی قیام یوم الدین.

احکام تقلید

(مسألة 1): شخص مسلمان باید عقیده اش به اصول دین از روی بصیرت باشد و نمی تواند در اصول دین تقلید نماید یعنی گفته کسی را که علم به آنها دارد بصرف این که او گفته است قبول ،کند ولی چنانچه شخص به عقاید حقه اسلام یقین داشته باشد و آنها را اظهار نماید هر چند از روی بصیرت نباشد آن شخص مسلمان و مؤمن است و همه احکام اسلام و ایمان بر او جاری می شود، و اما در احکام دین- در غیر ضروریات و قطعیات - باید شخص یا مجتهد باشد که بتواند احکام را از روی دلیل بدست آورد یا از مجتهد تقلید کند یا از راه احتیاط طوری به وظیفه خود عمل ،نماید که یقین کند تکلیف خود را انجام داده است مثلاً اگر

عدّه ای از مجتهدین عملی را حرام میدانند و عدّه دیگر می گویند حرام نیست، آن عمل را انجام ندهد و اگر عملی را بعضی واجب و بعضی مستحب میدانند، آن را بجا آورد. پس کسانی که مجتهد نیستند و نمیتوانند به احتیاط عمل کنند، واجب است از مجتهد تقلید نمایند.

(مسأله2): تقلید در احکام عمل کردن به دستور مجتهد است. و از مجتهدی میتوان تقلید کرد که ،مرد بالغ عاقل شیعه دوازده امامی، حلال زاده زنده و عادل باشد و عادل کسی است که کارهایی را که بر او واجب است بجا آورد و کارهایی را که بر او حرام است ترک کند و نشانه عدالت این است که در ظاهر شخص خوبی باشد که اگر از اهل محلّ یا همسایگان او یا کسانی که با او معاشرت دارند حال او را بپرسند خوبی او را تصدیق نمایند و در صورتی که اختلاف فتوی بین مجتهدین در مسائل محل ابتلاء و لو اجمالاً معلوم باشد لازم است مجتهدی که انسان از او تقلید میکند أعلم باشد یعنی در فهمیدن حکم خدا از تمام مجتهدهای زمان خود تواناتر باشد.

(مسأله3): مجتهد و أعلم را از سه راه می توان شناخت:

اوّل - آنکه خود انسان یقین ،کند مثل آنکه از اهل علم باشد و بتواند مجتهد و أعلم را بشناسد.

دوم - آنکه دو نفر عالم و عادل که میتوانند مجتهد اعلم را تشخیص دهند مجتهد بودن یا أعلم بودن کسی را تصدیق کنند به شرط آنکه دو نفر عالم و عادل دیگر با گفته آنان مخالفت ننمایند و ظاهر این است که اجتهاد یا اعلمیّت کسی به گفته یک نفر از اهل خبره که مورد وثوق انسان باشد نیز ثابت می شود.

سوم- آنکه عدّه ای از اهل علم که میتوانند مجتهد و أعلم را تشخیص دهند و از گفته آنان اطمینان پیدا میشود مجتهد بودن یا اعلم بودن کسی را

تصدیق کنند.

(مسأله4): اگر اختلاف بین دو مجتهد یا بیشتر در مسائل محل ابتلاء و لو اجمالاً معلوم و أعلم بودن بعضی از بعض دیگر نیز معلوم باشد، ولی شناختن شخص أعلم میسر نباشد احوط آن است که شخص در همه مسائل، میان فتاوای آنان - چنانچه ممکن است - احتیاط کند و در صورتی که احتیاط ممکن نباشد باید عمل او مطابق فتوای کسی باشد که احتمال أعلم بودن آن بیش از دیگری است و اگر احتمال اعلمیت هر دو یکسان است مخیّر می باشد.

(مسأله5): به دست آوردن فتوی یعنی دستور مجتهد چهار راه دارد:

اوّل - شنیدن از خود مجتهد

دوم - شنیدن از دو نفر عادل که فتوای مجتهد را نقل کنند.

سوم - شنیدن از کسی که انسان به گفته او اطمینان دارد.

چهارم - دیدن در رساله مجتهد در صورتی که انسان به درستی آن رساله اطمینان داشته باشد.

(مسأله 6): تا انسان یقین نکند که فتوای مجتهد عوض شده است میتواند به آنچه در رساله او نوشته شده است عمل ،نماید و اگر احتمال دهد که فتوای او عوض شده جستجو لازم نیست.

(مسأله7): اگر مجتهد اعلم در مسأله ای فتوا دهد مقلد آن مجتهد یعنی کسی که از او تقلید میکند نمیتواند در آن مسأله به فتوای مجتهد دیگر عمل کند، ولی اگر فتوا ندهد و بفرماید احتیاط آن است که فلان طور عمل شود، مثلاً بفرماید احتیاط آن است که در رکعت اوّل و دوم نماز بعد از سوره حمد یک سوره تمام بخواند مقلّد باید یا به این احتیاط که احتیاط واجبش میگویند - عمل کند و یا به فتوای مجتهد دیگری که تقلیدش جایز است عمل .نماید. پس اگر او فقط سورهٔ

حمد را کافی بداند میتواند سوره را ترک کند و همچنین است اگر مجتهد أعلم بفرماید مسأله محل تأمل یا محل اشکال است.

(مسألة8): اگر مجتهد اعلم بعد از آنکه در مسأله ای فتوا داده یا پیش از آن احتیاط ،کند مثلاً بفرماید ظرف نجس را که یک مرتبه در آب گر بشویند پاک می شود اگر چه احتیاط آن است که سه مرتبه بشویند مقلد او می تواند عمل به احتیاط را ترک نماید و این را احتیاط مستحب می نامند.

(مسأله9): اگر مجتهدی که انسان از او تقلید میکند از دنیا برود حکم بعد فوت او حکم زنده بودنش است بنابراین اگر او أعلم از مجتهد زنده باشد باید - با علم به اختلاف در مسائل محل ابتلا و لو اجمالاً - بر تقلید او باقی بماند، و چنانچه مجتهد زنده أعلم از او باشد باید به مجتهد زنده رجوع کند، و مراد از تقلید در صدر این مسأله صرف التزام به متابعت از فتوای مجتهد معین است نه عمل کردن به دستور او.

(مسأله10): اگر در مسأله ای به فتوای مجتهدی عمل کند، و بعد از مردن او در همان مسأله بر حسب وظیفه اش به فتوای مجتهد زنده رفتار نماید دوباره نمی تواند آن را مطابق فتوای مجتهدی که از دنیا رفته است انجام دهد.

(مسألة11): مسائلی را که انسان غالباً به آنها احتیاج دارد واجب است یاد بگیرد.

(مسأله12): اگر برای انسان مسأله ای پیش آید که حکم آن را نمی داند لازم است احتیاط ،کند یا این که با شرایطی که ذکر شد تقلید نماید ولی چنانچه به فتوای أعلم در آن مسأله نداشته باشد باید بنا بر احتیاط صبر کند تا فتوای مجتهد اعلم را به دست آورد و یا چنانچه ممکن بود عمل به احتیاط نماید و در غیر این صورت میتواند از غیر أعلم تقلید نماید هر چند مخالفت غیر أعلم با

أعلم را اجمالاً بداند.

(مسأله13): اگر کسی فتوای مجتهدی را به شخص دیگری بگوید چنانچه فتوای آن مجتهد عوض شود، لازم نیست به او خبر دهد که فتوای آن مجتهد عوض شده ولی اگر بعد از گفتن فتوا بفهمد اشتباه کرده و گفته او موجب آن می شود که آن شخص بر خلاف وظیفه شرعیش عمل کند باید بنا بر احتیاط لازم اشتباه را در صورت امکان بر طرف کند.

(مسأله14): اگر مکلّف مدّتی اعمال خود را بدون تقلید انجام دهد، سپس از مجتهدی تقلید نماید، در صورتی که آن مجتهد به صحت اعمال گذشته حکم نماید آن اعمال صحیح است و الّا محکوم به بطلان است.

احکام طهارت

آب مطلق و مضاف

(مسألة15): آب یا مطلق است یا مضاف.آب مضاف آبی است که آن را از چیزی بگیرند مثل آب هندوانه و گلاب یا با چیزی مخلوط باشد مثل آبی که به قدری با گل و مانند آن مخلوط شود که دیگر به آن آب نگویند و غیر اینها آب مطلق است و آن بر پنج قسم است:

اوّل: آب کُر

دوم: آب قلیل

سوم: آب جاری

چهارم آب باران

پنجم آب چاه

1-آب کُر

(مسأله 16): آب کُر بنا بر مشهور مقدار آبی است که اگر در ظرفی که در ازا و پهنا و گودی آن هر یک سه وجب و نیم است بریزند آن ظرف را پر کند، بنابر

این باید مجموع مکسّر آن چهل و دو وجب و هفت هشتم وجب باشد، ولی ظاهر این است که اگر سی و شش وجب باشد نیز کفایت میکند و اما مقدار آب گر به حسب وزن چنانچه گفته میشود از صد و بیست و هشت من تبریز بیست مثقال کمتر است که تقریباً 377 کیلوگرم می باشد.

(مسأله17): اگر عین نجس مانند بول و خون یا چیزی که نجس شده است مانند لباس ،نجس بآب گر برسد چنانچه آن ،آب بو یا رنگ یا مزه نجاست را ،بگیرد نجس می شود و اگر تغییر نکند نجس نمی شود.

(مساله18): اگر بو یا رنگ یا مزه آب گر بواسطه غیر نجاست تغییر کند، نجس نمی شود.

(مساله19): اگر عین نجس مانند خون به آبی که بیشتر از گر است برسد و بو یا رنگ یا مزهٔ قسمتی از آنرا تغییر دهد چنانچه مقداری که تغییر نکرده کمتر از گر باشد تمام آب نجس می شود و اگر به اندازه کُر یا بیشتر باشد، فقط مقداری که بو یا رنگ یا مزه آن تغییر کرده نجس است.

(مساله20): آب فواره اگر متصل به کُر باشد، آب نجس را پاک میکند، ولی اگر قطره قطره روی آب نجس بریزد آن را پاک نمی کند مگر آنکه چیزی روی فواره بگیرند تا آب آن قبل از قطره قطره شدن به آب نجس متصل شود و أحوط این است که آب فواره با آب نجس مخلوط گردد.

(مساله21): اگر چیز نجس را زیر شیری که متصل به گر است بشویند آبی که از آن چیز می ریزد اگر متصل به کُر باشد و بو یا رنگ یا مزه نجاست نگرفته باشد و عین نجاست هم در آن نباشد پاک است.

(مسأله 22): اگر مقداری از آب کُریخ ببندد و باقی آن بقدر گر نباشد چنانچه نجاست به آن برسد نجس می شود و هر مقدار از یخ هم آب شود، نجس

است.

(مسأله23): آبی که به اندازه گر بوده اگر انسان شک کند از کُر کمتر شده ،یا نه مثل آب کُر است یعنی نجاست را پاک میکند و اگر نجاستی هم به آن برسد نجس نمی شود و آبی که کمتر از گر بوده و انسان شک دارد به مقدار گر شده یا نه حکم آب کمتر از کُر را دارد.

(مسأله24): کُر بودن ،آب، به دو راه ثابت می شود:

اوّل - آنکه خود انسان یقین یا اطمینان کند.

دوم – آنکه دو مرد عادل خبر دهند، و بعید نیست که قول کسی که مورد وثوق و اطمینان بوده نیز کافی باشد.

2 - آب قلیل

(مسألة25): آب قلیل آبی است که از زمین نجوشد و از کُر کمتر باشد.

(مسألة26): اگر آب قلیل روی چیز نجس بریزد، یا چیز نجس به آن برسد نجس می شود ولی اگر با فشار روی چیز نجس بریزد، مقداری که به آن چیز میرسد نجس است و مقداری که به آن چیز نرسیده پاک است.

(مسأله 27): آب قلیلی که برای برطرف کردن عین نجاست روی چیز نجس ریخته شود و از آن جدا گردد نجس است و همچنین آب قلیلی که بعد از بر طرف شدن عین نجاست برای آب کشیدن چیز نجس روی آن میریزند و از آن جدا میشود مطلقاً - بنابر احتیاط لازم - نجس است.

(مسأله28): آب قلیلی که با آن مخرج بول و غائط را می شویند با پنج شرط چیزی را که با آن ملاقات کند نجس نمی کند.

اول - آنکه بو یا رنگ یا مزه نجاست نگرفته باشد.

دوم - نجاستی از خارج به آن نرسیده باشد.

سوم – نجاست دیگری مثل خون یا بول یا غائط بیرون نیامده باشد.

چهارم - ذره های غائط در آب پیدا نباشد.

پنجم - بیشتر از مقدار معمول نجاست به اطراف مخرج نرسیده باشد.

3 - آب جاری

آب جاری آبیست که از زمین بجوشد و جریان داشته باشد مانند آب چشمه و قنات.

(مسأله 29): آب جاری اگر چه کمتر از کُر باشد، چنانچه نجاست به آن برسد تا وقتی که بو یا رنگ یا مزه آن بواسطه نجاست تغییر نکرده پاک است.

(مسأله30): اگر نجاستی به آب جاری ،برسد مقداری از آنکه بو یا رنگ یا مزه اش بواسطة نجاست تغییر کرده نجس است و طرفی که متصل به چشمه است اگر چه کمتر از کُر باشد پاک است و آب های طرف دیگر نهر اگر به اندازه گر باشد یا بواسطهٔ آبی که تغییر نکرده به آب طرف چشمه متصل باشد ،پاک وگرنه نجس است.

(مسأله31): آب چشمه ای که جاری نیست ولی طوری است که اگر از آن بردارند باز میجوشد حکم آب جاری را ندارد، یعنی اگر نجاست به آن برسد و کمتر از گر باشد نجس می شود.

(مسأله32): آبی که کنار نهر ایستاده و متصل به آب جاری است حکم آب جاری را دارد یعنی به ملاقات ،نجس نجس نمی شود مگر آنکه رنگ یا بو یا

مزّه آن بواسطه نجاست تغییر کند.

(مسأله33): چشمه ای که مثلاً در زمستان می جوشد و در تابستان از جوشش می افتد فقط وقتی که میجوشد حکم آب جاری را دارد.

(مسأله34): آب حوضچه حمام اگر کمتر از کُر باشد چنانچه بخزینه ای که آبش بضمیمه آب حوض باندازه گر است متصل باشد و به ملاقات نجس بو یا رنگ یا مزه آن تغییر نکند نجس نمی شود.

(مسألة35): آب لوله های حمام و عمارات که از شیرها و دوشها میریزد اگر به ضمیمه حوضی که متصل به آن است بقدر کرّ باشد حکم کُر را دارد.

(مسأله36): آبی که روی زمین جریان دارد ولی از زمین نمی جوشد چنانچه کمتر از گر باشد و نجاست به آن برسد نجس می شود، اما اگر با فشار جاری باشد و نجاست به پائین آن برسد طرف بالای آن نجس نمی شود.

4- آب باران

(مسأله37): چیزی که نجس است و عین نجاست در آن نیست جای مهر آن یکمرتبه باران برسد پاک میشود مگر بدن و لباسی که به بول نجس شده باشد که در این دو بنابر احتیاط دو مرتبه لازم است و در فرش و لباس و مانند اینها فشار لازم نیست البته باریدن دو سه قطره فائده ندارد بلکه باید طوری باشد که بگویند باران می آید.

(مسأله38): اگر باران بر عین نجس ببارد و بجای دیگر ترشح کند چنانچه عین نجاست همراه آن نباشد و بو یا رنگ یا مزه نجاست نگرفته باشد پاک است،

پس اگر باران بر خون ببارد و ترشح کند چنانچه ذرّه ای خون در آن باشد، یا آنکه بو یا رنگ یا مزه خون گرفته باشد نجس می باشد.

(مسأله 39): اگر بر سقف عمارت یا روی بام آن عین نجاست باشد، تا وقتی باران به بام میبارد آبی که به چیز نجس رسیده و از سقف یا ناودان میریزد پاک است ولی بعد از قطع شدن باران اگر معلوم باشد آبی که می ریزد به چیز نجس رسیده است نجس می باشد.

(مسألة40): زمین نجسی که باران بر آن ببارد پاک میشود، و اگر باران بر زمین جاری شود و در حال باریدن بجای نجسی که زیر سقف است برسد آن را نیز پاک میکند.

(مسأله41): خاک نجسی که آب باران بوصف اطلاق همه اجزای آن را فرا بگیرد پاک می شود.

(مسأله 42): هرگاه آب باران در جانی جمع شود، اگرچه کمتر از کُر باشد در موقعیکه باران میآید حکم آب گر را دارد و چنانچه چیز نجس را در آن بشویند و آب بو یا رنگ یا مزه نجاست نگیرد آن چیز نجس پاک می شود.

(مسأله43): اگر بر فرش پاکی که روی زمین نجس است باران ببارد و در حال باریدن از فرش به زمین برسد فرش نجس نمی شود و زمین هم پاک می گردد.

5-آب چاه

(مسأله44): آب چاهی که از زمین میجوشد، اگرچه کمتر از کُر باشد چنانچه نجاست به آن برسد تا وقتی که بو یا رنگ یا مزه آن بواسطه نجاست تغییر

نکرده پاک است ولی مستحبّ است پس از رسیدن بعضی از نجاستها، مقداری که در کتابهای مفصل گفته شده از آب آن بکشند.

(مسأله45): اگر نجاستی در چاه بریزد و بو یا رنگ یا مزه آب آنرا تغییر دهد چنانچه تغییر آب چاه از بین برود پاک میشود، و احوط این است که با آبی که از چاه میجوشد مخلوط گردد.

(مسألة46): اگر آب باران در گودالی جمع شود و کمتر از گر باشد، پس از ایستادن باران برسیدن نجاست به آن نجس می شود.

احکام آبها

(مسألة47): آب مضاف که معنی آن در مساله (15) گفته شد، چیز نجس را پاک نمیکند و وضو و غسل هم با آن باطل است.

(مسأله48): آب مضاف اگرچه به مقدار گر باشد اگر ذره ای نجاست به آن برسد نجس میشود ولی چنانچه با فشار روی چیز نجس بریزد، مقداری که به چیز نجس رسیده نجس است و مقداری که نرسیده است پاک میباشد. مثلاً اگر گلاب را از گلابدان روی دست نجس بریزند آنچه بدست رسیده نجس و آنچه بدست نرسیده پاک است.

(مسألة49): اگر آب مضاف نجس طوری با آب کُر یا جاری مخلوط شود که دیگر آب مضاف به آن نگویند پاک می شود.

(مسأله50): آبی که مطلق بوده و معلوم نیست که به حد مضاف شدن رسیده یا نه مثل آب مطلق است یعنی چیز نجس را پاک میکند، و وضو و غسل هم با آن صحیح است.و آبی که مضاف بوده و معلوم نیست مطلق شده یا نه مثل

آب مضاف است،یعنی چیز نجس را پاک نمی کند و وضو و غسل هم با آن باطل است.

(مسأله51): آبی که معلوم نیست مطلق است یا مضاف، و معلوم نیست که قبلاً مطلق یا مضاف بوده نجاست را پاک نمی کند و وضو و غسل هم با آن باطل است و چنانچه نجاستی به آن برسد نجس می شود مگر آنکه به اندازه گر باشد که در این صورت حکم به نجاست آن مشکل است.

(مسأله52): آبی که عین نجاست مثل خون و بول به آن برسد و بو یا رنگ یا مزه آنرا تغییر دهد، اگرچه گر یا جاری باشد نجس می شود، بلکه اگر بو یا رنگ یا مزه ،آب بواسطهٔ نجاستی که بیرون آنست عوض شود، مثلاً مرداری که پهلوی آبست بوی آنرا تغییر دهد بنابر احتیاط لازم نجس می شود.

(مسأله53): آبی که عین نجاست مثل خون و بول در آن ریخته و بو یا رنگ یا مزه آنرا تغییر داده چنانچه به کُر یا جاری متصل شود، یا باران بر آن ببارد یا باد باران را در آن بریزد یا آب باران از ناودان هنگام باریدن در آن جاری شود و در تمام این صور چنانچه تغییر آن از بین برود پاک میشود ولی بنابر احتیاط باید آب باران یا گر یا جاری با آن مخلوط گردد.

(مسأله54): اگر چیز نجسی را در کُر یا جاری تطهیر نمایند در شستنی که با آن پاک میگردد آبی که بعد از بیرون آوردن از آن می ریزد پاک است.

(مسأله55): آبی که پاک بوده و معلوم نیست نجس شده یا نه، پاک است و آبی که نجس بوده و معلوم نیست پاک شده یا نه نجس است.

(مسأله56): نیمخورده سگ و خوک و کافر غیر کتابی بلکه کتابی نیز بنابر احتیاط نجس، و خوردن آن حرام است و نیمخورده حیوانات حرام گوشت ،پاک و خوردن آن نسبت به غیر گربه مکروه می باشد.

احکام تخلّی

(مسألة 57): واجب است انسان وقت تخلّی و مواقع دیگر عورت خود را از کسانی که مکلفند اگرچه مثل خواهر و مادر با او محرم باشند، و همچنین از دیوانه و بچه اگر ممیز باشد یعنی خوب و بد را بفهمد، بپوشاند ولی زن و شوهر لازم نیست عورت خود را از یکدیگر بپوشانند.

(مسأله58): لازم نیست با چیز مخصوصی عورت خود را بپوشاند. و اگر مثلاً با دست هم آنرا بپوشاند، کافیست.

(مسألة59): موقع تخلّی باید بنابر احتیاط لازم طرف جلوی بدن یعنی شکم و سینه رو به قبله و پشت به قبله نباشد.

(مسأله 60): اگر موقع تخلّی طرف جلوی بدن کسی رو به قبله یا پشت به قبله ،باشد و عورت خود را از قبله بگرداند کفایت نمی کند و اگر جلوی بدن او رو به قبله یا پشت به قبله نباشد احتیاط آنست که عورت را رو به قبله یا پشت به قبله ننماید.

(مسألة61): احتیاط مستحبّ آنست که طرف جلوی بدن در موقع استبراء که احکام آن بعداً گفته میشود و موقع تطهیر مخرج بول و غائط، رو به قبله و پشت به قبله نباشد

(مسأله62): اگر برای آنکه نامحرم او را نبیند مجبور شود رو به قبله یا پشت به قبله ،بنشیند بنابر احتیاط لازم باید پشت به قبله بنشیند و اگر ممکن نباشد باید رو به قبله بنشیند و همچنین است اگر از جهت دیگر ناچار باشد که رو به قبله یا

یاپشت به قبله بنشیند.

(مسأله63): احتیاط آنست که بچه را در وقت تخلی رو به قبله یا پشت به

قبله ننشانند ولی اگر خود بچه بنشیند جلوگیری از او واجب نیست.

(مسأله 64): در چهار جا تخلّی حرام است

اوّل - در کوچه های بن بست در صورتی که صاحبانش اجازه نداده باشند.

دوم - در ملک کسی که اجازه تخلّی نداده است.

سوم - در جائیکه برای عده مخصوصی وقف شده است مثل بعضی از مدرسه ها.

چهارم - روی قبر مؤمنین در صورتیکه بی احترامی به آنان باشد و همچنین هر جائی که تخلّی موجب هتک حرمت یکی از مقدسات دین یا مذهب شود.

(مسألة65): در سه صورت مخرج غائط فقط با آب پاک می شود.

اوّل - آنکه با غائط نجاست دیگری مثل خون بیرون آمده باشد.

دوم – آنکه نجاستی از خارج به مخرج غائط رسیده باشد.

سوم - آنکه اطراف مخرج بیشتر از مقدار معمول آلوده شده باشد، و در غیر این سه صورت میتوان مخرج را با آب شست و یا به دستوری که بعداً گفته می شود با پارچه و سنگ و مانند اینها پاک کرد اگرچه شستن با آب بهتر است.

(مسأله 66): مخرج بول با غیر آب پاک نمی شود. و در گر و جاری اگر بعد از برطرف شدن بول یکمرتبه بشویند کافیست ولی با آب قلیل احتیاط مستحب آنست که دو مرتبه شسته شود و سه مرتبه شستن بهتر است.

(مسأله67): اگر مخرج غائط را با آب بشویند باید چیزی از غائط در آن نماند. ولی باقی ماندن رنگ و بوی آن مانعی ندارد و اگر در دفعه اول طوری شسته شود که ذره ای از غائط در آن نماند،دوباره شستن لازم نیست.

(مسأله68): با سنگ و کلوخ و پارچه و مانند اینها اگر خشک و پاک

باشند می شود مخرج غائط را تطهیر کرد و چنانچه رطوبت کمی داشته باشند که به مخرج ،نرسد اشکال ندارد.

(مسألة69): مخرج غائط را اگر سه مرتبه با سنگ یا کلوخ یا پارچه کاملاً پاکیزه نماید کفایت میکند و احتیاط آنست که با سه قطعه هم باشد و اگر با سه مرتبه پاکیزه نشود باید بقدری اضافه نماید تا مخرج کاملاً پاکیزه شود، ولی باقی ماندن ذره های کوچکی که دیده نمیشود اشکال ندارد .

(مسأله 70): پاک کردن مخرج غائط با چیزهائیکه احترام آنها لازم است مانند کاغذی که اسم خدا و پیغمبران بر آن نوشته شده حرام است و پاک شدن مخرج با استخوان و سرگین محل اشکال است.

(مسأله71): اگر شک کند که مخرج را تطهیر کرده یا نه، لازم است تطهیر نماید، اگرچه عادتاً همیشه بعد از بول یا غائط فوراً تطهیر می کرده.

(مسألة72): اگر بعد از نماز شک کند که قبل از نماز مخرج را تطهیر کرده یا نه نمازی که خوانده صحیح ،است ولی برای نمازهای بعدی باید تطهیر کند.

استبراء

اشاره

(مسألة73): استبراء عمل مستحبی است که مردها بعد از بیرون آمدن بول انجام میدهند برای آنکه اطمینان کنند بول در مجری نمانده است و آن دارای اقسامی است و بهترین آنها اینست که بعد از قطع شدن بول، اگر مخرج غائط نجس شده اوّل آن را تطهیر کنند، بعد سه دفعه با انگشت میانه دست چپ از مخرج غائط تا بیخ آلت بکشند و بعد انگشت شست را روی آلت و انگشت پهلوی شست را زیر آن بگذارند و سه مرتبه تا ختنه گاه بکشند و پس از آن سه مرتبه سر آلت را

فشار دهند.

(مسأله74): آبی که گاهی بعد از ملاعبه و بازی کردن با زن از انسان خارج می شود و به آن (مذی) میگویند پاک است و نیز آبی که گاهی بعد از منی بیرون می آید و به آن (وذی) گفته میشود و آبی که گاهی بعد از بول بیرون می آید و به آن (ودی) میگویند اگر بول به آن نرسیده باشد، پاک است. و چنانچه انسان بعد از بول استبراء کند و بعد آبی از او خارج شود، و شک کند که بول است یا یکی از این سه آب پاک میباشد.

(مسأله75): اگر انسان شک کند که استبراء کرده یا نه و رطوبتی از او بیرون آید که نداند پاک است یا نه نجس میباشد و چنانچه وضو گرفته باشد باطل میشود ولی اگر شک کند استبرائی که کرده درست بوده یا نه و رطوبتی از او بیرون آید که نداند پاک است یا نه پاک می باشد و وضو را هم باطل نمی کند.

(مسأله76): کسی که استبراء نکرده اگر بواسطهٔ آنکه مدتی از بول کردن او گذشته اطمینان کند بول در مجری نمانده است و رطوبتی به بیند و شک کند که پاک است یا نه آن رطوبت پاک میباشد و وضو را هم باطل نمی کند.

(مسأله 77): اگر انسان بعد از بول استبراء کند و وضو بگیرد، چنانچه بعد از وضو رطوبتی ببیند که بداند یا بول است یا منی واجب است احتیاطاً غسل کند و وضو هم بگیرد ولی اگر وضو نگرفته باشد فقط گرفتن وضو کافیست.

(مسأله 78): برای زن استبراء از بول نیست و اگر رطوبتی ببیند و شک کند که بول است یا نه پاک میباشد و وضو و غسل او را هم باطل نمی کند.

مستحبات و مکروهات تخلی

(مسألة79): مستحب است در موقع تخلّی جائی بنشیند که کسی او را نبیند و موقع وارد شدن بجای تخلّی اوّل پای چپ و موقع بیرون آمدن، اول پای راست را بگذارد و همچنین مستحب است در حال تخلّی سر را بپوشاند و سنگینی بدن را بر پای چپ بیندازد.

(مسألة 80): نشستن روبروی خورشید و ماه در موقع تخلی مکروه است ولی اگر عورت خود را بوسیله ای بپوشاند مکروه نیست. و نیز در موقع تخلی نشستن روبروی باد و در جاده و خیابان و کوچه و در خانه و زیر درختی که میوه میدهد و چیز خوردن و توقف زیاد و تطهیر کردن با دست راست مکروه می باشد و همچنین است حرف زدن در حال تخلّی ولی اگر ناچار باشد یا ذکر خدا بگوید، اشکال ندارد.

(مسأله81): ایستاده بول کردن و بول کردن در زمین سخت و سوراخ ،جانوران و در آب خصوصاً آب ایستاده مکروه است.

(مسأله82): خودداری کردن از بول و غائط مکروه است. و اگر برای بدن ضرر کلّی داشته باشد حرام است.

(مسأله83): مستحب است انسان پیش از نماز و پیش از خواب و پیش از جماع و بعد از بیرون آمدن منی بول کند.

(مسألة84): نجاسات ده چیز است: اوّل بول، دوم غائط، سوم منی چهارم

مردار، پنجم خون، ششم و هفتم سگ و خوک، هشتم کافر، نهم شراب، دهم عرق حیوان نجاستخوار.

1و2- بول و غائط

(مسألة85): بول و غائط انسان و هر حیوان حرام گوشتی که خون جهنده دارد یعنی اگر رگ آنرا ببرند خون از آن جستن میکند، نجس است و فضله حیوانات کوچک مثل پشه و مگس که گوشت ندارند پاک است ولی از بول و فضله حیوان حرام گوشت که خون جهنده ندارد باید بنابر احتیاط لازم اجتناب کرد.

(مسألة86): بول وفضله پرندگان حرام گوشت پاک و بهتر اجتناب از آن ها است.

(مسأله 87): بول و غائط حیوان نجاستخوار نجس است و همچنین است بول و غائط بچه بزی که شیر خوک خورده به تفصیلی که خواهد آمد یا حیوان چهارپائی که انسان با آن نزدیکی نموده است.

3 - منی

(مسأله 88): منی انسان و هر حیوانی که خون جهنده دارد نجس است هر چند - بنابر احتیاط لازم - حلال گوشت باشد و احتیاط آنستکه از منی حیوان حرام گوشت اگر چه دارای خون جهنده نباشد نیز اجتناب شود.

4-مردار

(مسألة89): مردار انسان و هر حیوانی که خون جهنده دارد نجس است چه خودش مرده باشد، یا بغیر دستوری که در شرع معین شده آنرا کشته باشند. و ماهی چون خون جهنده ندارد اگرچه در آب بمیرد پاک است.

(مسأله90) : چیزهائی از مردار مثل پشم و مو و کرک و استخوان و دندان که روح ندارند پاک است.

(مسأله 91): اگر از بدن انسان یا حیوانی که خون جهنده دارد در حالی که زنده است گوشت یا چیز دیگری را که روح ،دارد جدا کنند، نجس است.

(مسأله 92): اگر پوستهای مختصر لب و جاهای دیگر بدن را بکنند پاک است.

(مسألة93): تخم مرغ که از شکم مرغ مرده بیرون می آید پاک است، ولی ظاهر آنرا باید آب کشید.

(مسأله94): اگر بره و بزغاله پیش از آنکه علفخوار شوند بمیرند، پنیر مایه ای که در شیردان آنها می باشد پاک است ولی ظاهر آن را باید آب کشید.

(مسأله95): داروهای روان عطر ،روغن واکس و صابون که از خارجه میآورند اگر انسان یقین به نجاست آنها نداشته باشد پاک است.

(مسأله96):گوشت، پیه و چرمی که احتمال آن برود که از حیوانی است که بدستور شرع کشته شده پاک است ولی اگر از دست کافر گرفته شود یا اینکه دست مسلمانی باشد که از کافر گرفته و رسیدگی نکرده که از حیوانیست که به دستور شرع کشته شده یا نه خوردن آن گوشت و پیه حرام است ولی نماز در آن چرم جائز است، و اما آنچه از بازار مسلمانها یا از مسلمانی گرفته شود و معلوم

نباشد که از کافر گرفته شده یا اینکه احتمال آن برود که تحقیق کرده اگرچه از کافر گرفته باشد خوردن آن گوشت و پیه نیز جائز است.

5 - خون

(مسأله97): خون انسان و هر حیوانی که خون جهنده دارد یعنی حیوانی که اگر رگ آنرا ببرند خون از آن جستن میکند نجس است، پس خون حیوانی که مانند ماهی و پشه خون جهنده ندارد پاک می باشد.

(مسأله98): اگر حیوان حلال گوشت را به دستوری که در شرع معین شده بکشند و خون آن به مقدار لازم بیرون آید خونی که در بدنش میماند پاک است ولی اگر به علت نفس کشیدن یا بواسطه اینکه سر حیوان در جای بلند بوده خون به بدن حیوان برگردد، آن خون نجس است.

(مسألة99): احتیاط مستحب آنست که از تخم مرغی که ذره ای خون در آن میباشد اجتناب شود و اگر خون در زرده باشد تا پوست نازک روی آن پاره نشده سفیده بدون اشکال پاک است.

(مسأله100): خونی که گاهی موقع دوشیدن شیر دیده میشود نجس است و شیر را نجس می کند.

(مسأله101): اگر خونی که از لای دندانها می آید به واسطه مخلوط شدن با آب دهان از بین برود، اجتناب از آب دهان لازم نیست.

(مسأله102): خونی که به واسطه کوبیده شدن زیر ناخن یا زیر پوست می میرد،اگر طوری شود که دیگر به آن خون نگویند پاک و اگر به آن خون بگویند و ظاهر گردد نجس است. پس چنانچه ناخن یا پوست سوراخ شود اگر

بیرون آوردن خون و تطهیر محلّ جهت وضو یا غسل مشقت زیاد دارد باید تیّمم نماید.

(مسأله 103): اگر انسان نداند که خون زیر پوست مرده یا گوشت به واسطهٔ کوبیده شدن به آن حالت درآمده پاک است.

(مسأله104): اگر موقع جوشیدن غذا ذرّه ای خون در آن بیفتد، تمام غذا و ظرف آن بنابر احتیاط لازم نجس می شود و جوشیدن و حرارت و آتش پاک کننده نیست.

(مسأله105): زردا به ای که در حال بهبودی زخم در اطراف آن پیدا می شود اگر معلوم نباشد که با خون مخلوط است، پاک می باشد.

6 و 7 - سگ و خوک

(مسأله106): سگ و خوکی که در خشکی زندگی میکنند حتی مو و استخوان و پنجه و ناخن و رطوبتهای آنها نجس است ولی سگ و خوک دریائی پاک است.

8- کافر

(مسأله 107): کافر یعنی کسی که معترف به خدا یا بیگانگی او نباشد و همچنین غلاة (یعنی آنهائی که یکی از ائمه علیهم السلام را خدا خوانده یا بگویند خدا در او حلول کرده است) و خوارج و نواصب (یعنی آنهائی که باائمه علیهم السلام اظهار دشمنی می نمایند)نجسند، و همچنین است کسی که نبوّت یا یکی از ضروری دین (یعنی

چیزی را که مثل نماز و روزه مسلمانان جزء دین اسلام میدانند) چنانچه بداند آن چیز ضروری دین است منکر شود. و اما اهل کتاب (یعنی یهود و نصاری و مجوس) که پیغمبری حضرت خاتم الانبیاء محمد ابن عبدالله صلی الله علیه وآله وسلم را قبول ندارند نیز بنابر مشهور نجس می باشند و احوط اجتناب از آنها است.

(مسألة108): تمام بدن کافر حتی مو و ناخن و رطوبتهای او نجس است.

(مسأله109): اگر پدر و مادر و جد و جده بچه نابالغ کافر باشند آن بچه هم نجس است مگر در صورتی که ممیز و مظهر اسلام ،باشد و اگر یکی از اینها مسلمان باشد بتفصیلی که در مسالهٔ 217 خواهد آمد بچه پاک است.

(مسأله110): کسی که معلوم نیست مسلمان است یا نه و نشانه ای هم بر اسلامش ،نباشد پاک میباشد ولی احکام دیگر مسلمان را ندارد، مثلا نمی تواند زن مسلمان بگیرد و باید در قبرستان مسلمانان دفن نشود.

(مسأله111): شخصی که به یکی از دوازده امام علیهم السلام از روی دشمنی دشنام دهد، نجس است.

9-شراب

(مسألة112): شراب نجس است،و بنابر احتیاط هر چیزی که انسان را مست می کند، چنانچه بخودی خود روان باشد نیز نجس است، و اگر مثل بنگ و حشیش (چرس) روان نباشد پاک است اگرچه چیزی در آن بریزند که روان شود.

(مسأله 113): الکل صنعتی که برای رنگ کردن درب و پنجره و میز و

صندلی و مانند اینها بکار میبرند تمام اقسامش پاک می باشد.

(مسأله114): اگر انگور و آب انگور بخودی خود یا به واسطهٔ پختن جوش بیاید ،پاک، ولی خوردن آن حرام است.

(مسألة115): خرما و مویز و کشمش و آب آنها اگر چه جوش بیایند پاک و خوردن آنها حلال است.

(مسألة116): فقّاع که از جو گرفته می شود و به آن آبجو می گویند حرام و احوط نجاست آن است و غیر فقّاع مانند آبی که به دستور طبیب از جو می گیرند، و به آن ماء الشعیر می گویند پاک می باشد.

10 - عرق حیوان نجاستخوار

(مسأله 117): عرق شتر نجاستخوار و هر حیوانی که بخوردن نجاست انسان عادت کرده نجس است.

(مسألة118): عرق جنب از حرام پاک است و بنابر احتیاط نماز با آن نخوانند و نزدیکی با زن در حال حیض با علم به حال او حکم جنابت از حرام را دارد.

(مسأله 119): اگر انسان در اوقاتی که نزدیکی با زن حرام است - مثلاً در ماه رمضان با زن خود نزدیکی کند - عرق او حکم عرق جنابت از حرام را ندارد.

(مسأله120): اگر جنب از حرام عوض غسل تیمّم نماید و بعد از تیمم عرق کند، حکم آن عرق، حکم عرق قبل از تیمم است.

(مسأله121): اگر کسی از حرام جنب شود و بعد با حلال خود نزدیکی ،کند احتیاط آن است که در نماز از عرق خود اجتناب نماید، و چنانچه اوّل با

حلال خود نزدیکی کند و بعد مرتکب حرام شود عرق او حکم عرق جنب از حرام را ندارد

راه ثابت شدن نجاست

مسأله (122) نجاست هر چیزی از سه راه ثابت می شود:

اوّل - آنکه خود انسان یقین یا اطمینان کند که آن چیز نجس است، و اگر گمان داشته باشد چیزی نجس است لازم نیست از آن اجتناب نماید. بنابراین غذا خوردن در قهوه خانه ها و میهمانخانه هایی که مردمان بی مبالات و کسانی که پاکی و نجسی را مراعات نمیکنند در آنها غذا میخورند اگر انسان اطمینان نداشته باشد غذائی را که برای او آورده اند نجس است اشکال ندارد.

دوم - آنکه کسی که چیزی در اختیار اوست بگوید آن چیز نجس است و متهم ،نباشد مثلاً همسر یا نوکر یا کلفت انسان نسبت به ظرف یا چیز دیگری که در اختیار او است بگوید نجس می باشد.

سوم – آنکه دو مرد عادل بگویند چیزی نجس است، به شرط آنکه مورد شهادت آنان سبب نجاست باشد.

(مسأله123): اگر به واسطه ندانستن مسأله نجس بودن و پاک بودن چیزی را نداند مثلاً نداند فضله موش پاک است یا نه باید مسأله را بپرسد ولی اگر با اینکه مسأله را میداند در چیزی شک کند که پاک است یا نه مثلاً شک کند آن چیز خون است یا نه یا نداند که خون پشه است یا خون انسان پاک می باشد و بررسی کردن یا پرسیدن لازم نیست.

(مسأله 124): چیز نجسی که انسان شک دارد پاک شده یا نه، نجس است، و

چیز پاک را اگر شک کند نجس شده یا نه، پاک است و اگر هم بتواند نجس بودن یا پاک بودن آنرا بفهمد لازم نیست بررسی کند.

(مسأله125): اگر بداند یکی از دو ظرف یا دو لباسی که از هر دوی آنها استفاده میکند نجس شده و نداند کدام است باید از هر دو اجتناب کند ولی اگر مثلاً نمی داند لباس خودش نجس شده یا لباسی که از تصرف او خارج بوده و مال دیگری میباشد لازم نیست از لباس خودش اجتناب نماید.

چیز پاک چگونه نجس می شود

(مسأله126): اگر چیز پاک به چیز نجس برسد و هر دو یا یکی از آنها به طوری تر باشد که تری یکی به دیگری برسد چیز پاک نیز نجس می شود، و همچنین اگر به چیز سومی با همان رطوبت برسد نجسش میکند و مشهور فرموده اند که متنجس به طور مطلق منجس ،است ولی این حکم با تعدد واسطه محل اشکال .است (مثال) در صورتی که دست راست ببول متنجس شود، آنگاه آن دست با رطوبت با دست چپ ملاقات کند این ملاقات موجب نجاست دست چپ خواهد بود و اگر دست چپ بعد از خشکیدن با لباس مرطوب مثلاً ملاقات کند لباس نیز نجس میشود ولی اگر آن لباس با چیز دیگری با رطوبت ملاقات کند حکم به نجاست آن چیز مشکل است و اگر تری بقدری کم باشد که به دیگری نرسد چیزی که پاک بوده نجس نمی شود اگر چه به عین نجس برسد.

(مسأله127): اگر چیز پاکی به چیز نجس برسد و انسان شک کند که هر دو یا یکی از آنها تر بوده یا نه آن چیز پاک نجس نمی شود.

(مسأله128): دو چیزی که انسان نمیداند کدام پاک و کدام نجس است اگر

چیز پاکی با رطوبت بعداً به یکی از آنها برسد اجتناب از آن لازم نیست مگر در بعضی از موارد مثل آنکه حالت سابقه در هر دو نجاست باشد و یا آنکه با طرف دیگر هم چیز پاک دیگری با رطوبت ملاقات کند.

(مسألة129): زمین و پارچه و مانند اینها اگر رطوبت داشته باشد، هر قسمتی که نجاست به آن برسد نجس می شود و جاهای دیگر آن پاک است و همچنین است خیار و خربزه و مانند اینها.

(مسألة130): هرگاه شیره و روغن و مانند اینها طوری باشد که اگر مقداری از آنرا بردارند جای آن خالی نمی ماند، همینکه یک نقطه از آن نجس شد تمام آن نجس می.شود ولی اگر طوری باشد که جای آن در موقع برداشتن خالی بماند، اگرچه بعد پر شود، فقط جایی که نجاست به آن رسیده نجس میباشد پس اگر فضله موش در آن بیفتد جانی که فضله افتاده نجس و بقیه پاک است.

(مسأله131): اگر مگس یا حیوانی مانند آن روی چیز نجسی که تر است بنشیند،و بعد روی چیز پاکی که آنهم تر است بنشیند، چنانچه انسان بداند نجاست همراه آن حیوان بوده، چیز پاک نجس می شود و اگر نداند پاک است.

(مسأله132): اگر جایی از بدن که عرق دارد نجس شود، و عرق از آنجا به جای دیگر ،برود هرجا که عرق به آن برسد نجس می شود، و اگر عرق به جای دیگر نرود جاهای دیگر بدن پاک است.

(مسأله 133): اخلاط غلیظی که از بینی یا گلو می آید، اگر خون داشته باشد جائی که خون دارد نجس و بقیه آن پاک است پس اگر به بیرون دهان یا بینی برسد مقداری که انسان یقین دارد جای نجس اخلاط به آن رسیده نجس است و محلی را که شک دارد جای نجس به آن رسیده یا نه پاک می باشد.

(مسأله 134): اگر آفتابه ای را که ته آن سوراخ است روی زمین نجس

بگذارند، چنانچه از جریان بیفتد و آب زیر آن جمع گردد که با آب آفتابه یکی حساب شود آب آفتابه نجس می شود ولی اگر آب آفتابه با فشار جریان داشته باشد نجس نمی شود.

(مسأله 135): اگر چیزی داخل بدن شود و به نجاست برسد، در صورتی که بعد از بیرون آمدن آلوده به نجاست نباشد پاک است پس اگر اسباب اماله یا آب آن در مخرج غائط وارد شود یا سوزن و چاقو و مانند اینها در بدن فرو رود و بعد از بیرون آمدن به نجاست آلوده نباشد نجس نیست و همچنین است آب دهان و بینی اگر در داخل به خون برسد و بعد از بیرون آمدن به خون آلوده نباشد.

احکام نجاسات

(مسأله136): نجس کردن خط و ورق قرآن در صورتی که مستلزم هتک باشد بی اشکال حرام است، و اگر نجس شود باید فوراً آنرا آب بکشند. بلکه بنابر احتیاط واجب در غیر فرض هتک نیز نجس کردن آن حرام و آب کشیدن واجب است.

(مسألة137): اگر جلد قرآن نجس شود در صورتی که بی احترامی به قرآن باشد باید آنرا آب بکشند.

(مسأله138): گذاشتن قرآن روی عین نجس مانند خون و مردار اگر چه آن عین نجس خشک باشد در صورتی که بی احترامی به قرآن باشد حرام است.

(مسأله139): نوشتن قرآن با مرکّب نجس اگرچه یک حرف آن باشد حکم نجس کردن آنرا دارد. و اگر نوشته شود باید آنرا آب بکشند، یا به واسطه تراشیدن و مانند آن کاری کنند که از بین برود.

(مسأله140): در صورتی که دادن قرآن به کافر مستلزم هتک باشد حرام و گرفتن قرآن از او واجب است.

(مسألة141): اگر ورق قرآن با چیزی که احترام آن لازم است، مثل کاغذی که اسم خدا یا پیغمبر یا امام بر آن نوشته شده، در مستراح بیفتد، بیرون آوردن و آب کشیدن آن اگر چه خرج داشته باشد واجب است و اگر بیرون آوردن آن ممکن نباشد، باید به آن مستراح نروند تا یقین کنند آن ورق پوسیده است و نیز اگر تربت در مستراح بیفتد و بیرون آوردن آن ممکن نباشد، باید تا وقتی که یقین نکرده اند که بکلّی از بین رفته به آن مستراح نروند.

(مسأله 142): خوردن و آشامیدن چیز متنجس حرام است و همچنین است خوراندن آن به دیگری ولی خوراندن آن به طفل یا دیوانه ظاهراً جائز است و اگر خود طفل یا دیوانه غذای نجس را بخورد یا با دست نجس غذا را نجس کند و بخورد لازم نیست از او جلوگیری کنند.

(مسأله143): فروختن و عاریه دادن چیز نجسی که قابل پاک شدن است اشکال ندارد ولی لازم است که نجس بودن آن را به طرف بگوید، به دو شرط:

اوّل - آنکه طرف در معرض آن باشد که در مخالفت حکم الزامی واقع شود مثل اینکه او را در خوردن یا آشامیدن استعمال نماید و اگر این چنین نباشد لازم نیست بگوید، مثلاً نجس بودن لباسی را که طرف با آن نماز میخواند لازم نیست به او بگوید زیرا پاک بودن لباس شرط واقعی نیست.

دوم -آنکه احتمال بدهد که طرف به گفته او ترتیب اثر دهد و امّا اگر بداند که ترتیب اثر نمی دهد گفتن لازم نیست.

(مسأله 144): اگر انسان ببیند کسی چیز نجسی را می خورد یا با لباس نجس نماز میخواند لازم نیست به او بگوید.

(مسألة145): اگر جانی از خانه یا فرش کسی نجس باشد و ببیند بدن یا لباس یا چیز دیگر کسانی که وارد خانه او میشوند با رطوبت بجای نجس رسیده است چنانچه او موجب این امر شده باشد باید با دو شرطی که در مسئله پیش گذشت به آنان بگوید.

(مسأله146): اگر صاحب خانه در بین غذا خوردن بفهمد غذا نجس است باید - با شرط دومی که گذشت - به مهمانها بگوید، و امّا اگر یکی از مهمانها بفهمد لازم نیست به دیگران خبر دهد، ولی چنانچه طوری با آنها معاشرت دارد که به واسطه نجس بودن آنان خود از جهت ابتلای به نجاست مبتلا به مخالفت حکم الزامی میشود باید به آنان بگوید.

(مسأله 147): اگر چیزی را که عاریه کرده نجس شود باید صاحبش را از نجس شدن آن به دو شرطی که در مسأله 143 گذشت، آگاه کند.

(مسأله148): اگر بچه بگوید چیزی نجس است، یا چیزی را آب کشیده نباید حرف او را قبول کرد ولی بچه ای که تکلیفش نزدیک است اگر بگوید چیزی را آب کشیدم در صورتی که آن چیز در تصرف او باشد یا گفته اش مورد اطمینان باشد قبول میشود و همچنین اگر بگوید چیزی نجس است.

مطهّرات

اشاره

(مسأله 149): دوازده چیز نجاست را پاک میکند و آنها را مطهّرات گویند:

اوّل - آب

دوم - زمین

سوم – آفتاب

چهارم - استحاله

پنجم – انقلاب

ششم - انتقال

هفتم - اسلام

هشتم – تبعیت

نهم - برطرف شدن عین نجاست

دهم - استبراء حیوان نجاستخوار

یازدهم - غائب شدن مسلمان

دوازدهم - خارج شدن خون از ذبیحه و احکام اینها بطور تفصیل در مسائل آینده گفته می شود.

1 - آب

(مسألة 150): آب با چهار شرط چیز نجس را پاک میکند:

اوّل - آنکه مطلق ،باشد پس آب مضاف مانند گلاب و عرق بید چیز نجس را پاک نمی کند.

دوم - آنکه پاک باشد.

سوم - آنکه وقتی چیز نجس را می شویند آب مضاف نشود، و در شستنی که بعد از آن شستن دیگر لازم نیست باید بنابر احتیاط بو یا رنگ یا مزه نجاست هم نگیرد و در غیر آن شستن تغییر ضرر ندارد مثلاً چیزی را به آب کُر یا قلیل بشوید، و دو دفعه شستن در او لازم باشد در دفعه اوّل اگرچه تغییر کند ولی در دفعه دوم به آبی تطهیر کند که تغییر نکند پاک می شود.

چهارم - آنکه بعد از آب کشیدن چیز نجس اجزاء کوچک عین نجاست در آن نباشد و پاک شدن چیز نجس به آب قلیل یعنی آب کمتر از کُر شرط های دیگری هم دارد که بعداً گفته می شود.

(مسألة151): ظرف نجس را با آب قلیل باید سه مرتبه شست،و همچنین با آب کُر و جاری بنابر احتیاط واجب،و ظرفی را که سگ از آنها آب یا چیز روان دیگر خورده باید اول با خاک پاک و مقداری آب پاک خاک مالی کرد سپس با ریختن مقداری آب خاک او را زائل نموده و بعد دو مرتبه با آب قلیل یا کُر یا جاری شست و همچنین ظرفی را که سگ لیسیده بنابر احتیاط واجب باید پیش از شستن خاک مالی کرد و اگر آب دهان سگ در ظرفی بریزد بنابر احتیاط لازم باید آن را خاک مالی کرد و بعد سه مرتبه با آب شست.

(مسأله152): اگر دهانه ظرفی که سگ دهن زده تنگ باشد باید خاک را با مقداری آب در آن بریزند و با شدت حرکت دهند تا خاک به همه آن ظرف ،برسد و بعد به ترتیبی که ذکر شد بشویند.

(مسأله153): ظرفی را که خوک بلیسد یا از آن چیز روانی بخورد، یا اینکه در او موش صحرانی مرده باشد با آب قلیل یا کُر یا جاری باید هفت مرتبه شست و لازم نیست آنرا خاک مالی کنند.

(مسأله154): ظرفی را که به شراب نجس ،شده باید سه مرتبه بشویند و فرقی بین آب قلیل و کُر و جاری نیست.

(مسأله155): کوزه ای که از گل نجس ساخته شده و یا آب نجس در آن فرو رفته اگر در آب کُر یا جاری بگذارند بهرجای آنکه آب برسد پاک می شود. و اگر بخواهند باطن آن هم پاک شود باید به قدری در آب کُر یا جاری بماند که آب به تمام آن فرو رود، و اگر ظرف رطوبتی داشته باشد که از رسیدن آب به باطن

آن مانع باشد باید خشکش نمایند و بعداً در آب کُر یا جاری بگذارند.

(مسأله156): ظرف نجس را با آب قلیل دو قسم می شود آب کشید: یکی آنکه سه مرتبه پر کنند و خالی کنند دیگر آنکه سه دفعه قدری آب در آن بریزند و در هر دفعه آبرا طوری در آن بگردانند که بجاهای نجس آن برسد و بیرون بریزند.

(مسأله157): اگر ظرف بزرگی مثل پاتیل و خمره نجس شود، چنانچه سه مرتبه آن را از آب پر کنند و خالی کنند پاک می شود و همچنین است اگر سه مرتبه از بالا آب در آن بریزند بطوری که تمام اطراف آن را بگیرد و در هر دفعه آبی که ته آن جمع می شود بیرون آورند و احتیاط لازم آن است که در مرتبه دوم و سوم ظرفی را که با آن آبها را بیرون میآورند آب بکشند.

(مسأله158): اگر مسّ نجس و مانند آن را آب کنند و آب بکشند، ظاهرش پاک میشود.

(مسأله159): تنوری که به بول نجس شده است، اگر دو مرتبه از بالا آب در آن بریزند به طوری که تمام اطراف آن را بگیرد پاک می شود، و در غیر بول اگر پس از برطرف شدن نجاست یک مرتبه به دستوری که گفته شد آب در آن بریزند کافی است. و بهتر است که گودالی ته آن بکنند تا آبها در آن جمع شود و بیرون بیاورند بعد آن گودال را با خاک پاک پر کنند.

(مسأله 160): اگر چیز نجس را یک مرتبه در آب کُر یا جاری فرو برند که آب به تمام جاهای نجس آن برسد، پاک می شود. و در فرش و لباس و مانند این ها فشار یا مانند آن از مالیدن یا لگد کردن لازم است، و در صورتی که بدن یا لباس متنجس به بول باشد در کُر نیز دو مرتبه شستن لازم است.

(مسأله161): اگر بخواهند چیزی را که به بول نجس شده با آب قلیل آب

بکشند، چنانچه دو مرتبه آب روی آن بریزند و از آن جدا شود، در صورتی که بول در آن چیز نمانده باشد پاک میشود و در شستن لباس و فرش و مانند اینها باید فشار دهند تا غساله آن بیرون آید. (و غساله آبی است که معمولاً در وقت شستن و بعد از آن از چیزی که شسته می شود، خود به خود یا به وسیله فشار می ریزد.)

(مسأله162): اگر چیزی به بول پسر بچه شیرخواری که غذاخور نشده و بنابر احتیاط کمتر از دو سال دارد نجس شود چنانچه یکمرتبه آب روی آن بریزند که به تمام جاهای نجس آن برسد پاک می شود، ولی احتیاط مستحبّ آن است که یک مرتبه دیگر هم آب روی آن بریزند و در لباس و فرش و مانند اینها فشار لازم نیست.

(مسأله163): اگر چیزی به غیر بول نجس شود،چنانچه با برطرف کردن نجاست یک مرتبه آب قلیل روی آن بریزند و از آن جدا شود پاک میگردد ولی لباس و مانند آنرا باید فشار دهند تا غساله آن بیرون آید

(مسأله164): اگر حصیر نجس را که با نخ بافته شده آب بکشند باید به هر طور که ممکن است - اگر چه با لگد کردن باشد - فشار دهند تا غساله آن جدا شود.

(مسأله165): اگر ظاهر گندم و برنج و صابون و مانند اینها نجس شود بفرو بردن در گر و جاری پاک می گردد، و اگر باطن آنها نجس شود چنانچه آب کُر یا جاری به وصف اطلاق به باطن آنها برسد پاک می شوند ولی ظاهراً در صابون و مانند آن هیچگاه آب مطلق به باطن نمی رسد.

(مسأله166): اگر انسان شک کند که آب نجس به باطن صابون رسیده یا نه باطن آن پاک است.

(مسأله167): اگر ظاهر برنج و گوشت یا چیزی مانند اینها نجس شده باشد

چنانچه آن را در کاسه و مانند آن بگذارند و سه مرتبه آب روی آن بریزند و خالی کنند پاک می شود و آن ظرف هم پاک می شود، و اگر بخواهند لباس و مانند آن را که فشار لازم دارد در ظرفی بگذارند و آب بکشند، باید در هر مرتبه ای که آب روی آن می ریزند آن را فشار دهند و ظرف را کج کنند تا غساله ای که در آن جمع شده بیرون بریزد.

(مسأله168): لباس نجسی را که بنیل و مانند آن رنگ شده اگر در آب کُر یا جاری فرو برند و یا با آب قلیل بشویند چنانچه موقع فشار دادن، آب مضاف از آن بیرون نیاید پاک میشود.

(مسأله169): اگر لباسی را در کُر یا جاری آب بکشند، و بعد مثلاً لجن آب در آن ببینند، چنانچه احتمال ندهند که جلوگیری از رسیدن آب کرده آن لباس پاک است.

(مسأله170): اگر بعد از آب کشیدن لباس و مانند آن خورده گل یا صابون در آن دیده شود چنانچه احتمال ندهند که جلوگیری از رسیدن آب کرده آن لباس پاک است، ولی اگر آب نجس به باطن گل یا صابون رسیده باشد ظاهر گل و صابون پاک و باطن آنها نجس است.

(مسأله171): هر چیز نجس،تا عین نجاست را از آن برطرف نکنند پاک نمی شود. ولی اگر بو یا رنگ نجاست در آن مانده باشد اشکال ندارد، پس اگر خون را از لباس برطرف کنند و لباس را آب بکشند و رنگ خون در آن بماند پاک می باشد،اما چنانچه بواسطهٔ بو یا رنگ یقین کنند یا احتمال دهند که ذره های نجاست در آن چیز مانده نجس است.

(مسأله172): اگر نجاست بدن را در آب کُر یا جاری برطرف کنند بدن پاک می شود، مگر آنکه بدن به بول نجس شده باشد که در این صورت به یک مرتبه

پاک نمی شود.

(مسأله173): غذای نجس که لای دندانها مانده اگر آب در دهان بگردانند و به تمام غذای نجس برسد، پاک میشود.

(مسأله174): اگر موی سر و صورت را با آب قلیل آب بکشند چنانچه مو انبوه نباشد برای جدا شدن غساله لازم نیست فشار دهند زیرا به مقدار متعارف خود به خود جدا میشود.

(مسأله175): اگر جایی از بدن یا لباس را با آب قلیل آب بکشند،اطراف آنجا که متصل به آن است و معمولاً موقع آب کشیدن آب به آنها سرایت می کند،با پاک شدن جای نجس پاک می شود، به این معنی که آب کشیدن اطراف مستقلاً لازم نیست بلکه اطراف و محلِّ نجس به آب کشیدن با هم پاک می شوند.و همچنین است اگر چیز پاکی را پهلوی چیز نجس بگذارند و روی هر دو آب بریزند. پس اگر برای آب کشیدن یک انگشت نجس روی همه انگشتها آب بریزند و آب نجس و همچنین آب پاک به همه آنها برسد با پاک شدن انگشت نجس تمام انگشتها پاک می شود.

(مسأله176): گوشت و دنبه ای که نجس شده مثل چیزهای دیگر آب کشیده می شود و همچنین است اگر بدن یا لباس چربی کمی داشته باشد که رسیدن آب به آنها جلوگیری نکند.

(مسأله177): اگر ظرف یا بدن نجس باشد و بعد بطوری چرب شود که جلوگیری از رسیدن آب به آنها کند چنانچه بخواهند ظرف و بدن را آب بکشند، باید چربی را بر طرف کنند تا آب به آنها برسد.

(مسألة178): آب شیری که متصل به کُر است حکم کُر را دارد.

(مسأله179) اگر چیزی را آب بکشد و یقین کند پاک شده و بعد شک کند

که عین نجاست را از آن بر طرف کرده یا نه،باید دوباره آن را آب بکشد و یقین کند که عین نجاست بر طرف شده است.

(مسأله180): زمینی که آب در او فرو میرود مثل زمینی که روی آن شن یا ریگ ،باشد اگر نجس شود با آب قلیل نیز پاک می شود

(مسأله181): زمین سنگ فرش و آجر فرش و زمین سختی که آب در آن فرو نمی رود اگر نجس شود با آب قلیل پاک می گردد، ولی باید به قدری آب روی آن بریزند که جاری شود،و اگر آبی که روی آن ریخته اند از سوراخی بیرون نرود و در جائی جمع شود برای پاک شدن آنجا باید آب جمع شده را با پارچه ای یا ظرفی بیرون آورند.

(مسألة182): اگر ظاهر نمک سنگ و مانند آن نجس شود با آب کمتر از کُر هم پاک می شود.

(مسأله183): اگر شکر نجس آب شده را قند بسازند و در آب کُر یا جاری بگذارند پاک نمی شود.

2 - زمین

(مسألة184): زمین با چهار شرط کف پا و ته کفش را پاک می کند:

اوّل - آنکه زمین پاک باشد.

دوم - آنکه بنابر احتیاط خشک باشد.

سوم - آنکه بنابر احتیاط لازم نجاست از ناحیه زمین حاصل شده باشد.

چهارم - آنکه اگر عین نجس مثل خون و بول یا متنجّس مثل گلی که نجس شده در کف پا و ته کفش باشد به واسطهٔ راه رفتن یا مالیدن پا به زمین برطرف

شود و چنانچه قبلاً عین نجاست بر طرف شده باشد با راه رفتن یا مالیدن پا به زمین بنابر احتیاط لازم پاک نمی شود و نیز زمین باید خاک یا سنگ یا آجر فرش و مانند اینها باشد و با راه رفتن روی ،فرش حصیر و سبزه کف پا و ته کفش نجس پاک نمی شود.

(مسأله185): پاک شدن کف پا و ته کفش نجس، بواسطه راه رفتن روی آسفالت و روی زمینی که با چوب فرش شده محل اشکال است.

(مسأله186): برای پاک شدن کف پا و ته کفش بهتر است مقدار پانزده ذراع دست یا بیشتر راه ،بروند اگر چه به کمتر از پانزده ذراع یا مالیدن پا به زمین نجاست برطرف شود. (مسأله (مسأله187): لازم نیست کف پا و ته کفش نجس تر باشد، بلکه اگر خشک هم باشد به راه رفتن پاک می شود.

(مسألة188): بعد از آنکه کف پا یا ته کفش نجس براه رفتن پاک شد مقداری از اطراف آن هم که معمولاً بگل آلوده می شود پاک می گردد.

(مسأله189): کسی که با دست و زانو راه میرود اگر کف دست یا زانوی او نجس شود،پاک شدن آن با راه رفتن محلّ اشکال است.و همچنین است ته عصا،ته پای مصنوعی،نعل چهار پایان،چرخ اتومبیل و در شکه و مانند اینها.

(مسأله190): اگر بعد از راه رفتن،بو یا رنگ یا ذرّه های کوچکی از نجاست که دیده نمی شود،در کف پا یا ته کفش بماند،اشکال ندارد.اگر چه احتیاط مستحبّ آن است که بقدری راه بروند که آنها هم برطرف شوند.

(مسأله191): درون کفش به واسطه راه رفتن پاک نمی شود و پاک شدن کف جوراب به واسطه راه رفتن محل اشکال است مگر اینکه کف آن از چرم یا مانند

آن باشد.

3- آفتاب

(مسأله192): آفتاب زمین، ساختمان و دیوار را با پنج شرط پاک می کند،

اوّل - آنکه چیز نجس بطوری تر باشد که اگر چیز دیگر به آن برسد تر شود پس اگر خشک باشد باید به وسیله ای آن را تر کنند تا آفتاب خشک کند.

دوم - آنکه اگر عین نجاست در آن چیز باشد پیش از خشک شدن بتابیدن آفتاب آن را بر طرف کنند.

سوم - آنکه چیزی از تابیدن آفتاب جلوگیری نکند، پس اگر آفتاب از پشت پرده یا ابر و مانند اینها بتابد و چیز نجس را خشک کند،آن چیز پاک نمی شود،ولی اگر ابر به قدری نازک باشد که از تابیدن آفتاب جلوگیری نکند،اشکال ندارد.

چهارم - آنکه آفتاب به تنهائی چیز نجس را خشک کند،پس اگر مثلاً چیز نجس به واسطه باد و آفتاب خشک شود،پاک نمی گردد،ولی اگر باد بقدری کم باشد که نگویند به خشک شدن چیز نجس کمک کرده اشکال ندارد.

پنجم- آنکه آفتاب مقداری از بنا و ساختمان را که نجاست به آن فرو رفته،یکمرتبه خشک کند.پس اگر یک مرتبه بر زمین و ساختمان نجس بتابد و روی آن را خشک کند و دفعه دیگر زیر آن را خشک نماید، فقط روی آن پاک می شود و زیر آن نجس می ماند.

(مسأله193): آفتاب حصیر نجس را پاک نمی کند ولی درخت و گیاه و درب و پنجره به واسطه آفتاب پاک می شود.

(مسأله194): اگر آفتاب به زمین نجس بتابد، بعد انسان شک کند که زمین موقع تابیدن آفتاب تر بوده یا نه،یا تری آن به واسطهٔ آفتاب خشک شده یا نه آن زمین نجس است،و همچنین است اگر شک کند که پیش از تابش آفتاب عین نجاست از آن برطرف شده یا نه،یا شک کند که چیزی مانع تابش آفتاب بوده یا نه.

(مسأله 195) اگر آفتاب به یک طرف دیوار نجس بتابد،و به وسیله آن طرفی که آفتاب به آن نتابیده نیز خشک شود بعید نیست هر دو طرف پاک شود.

4- استحاله

(مسأله196): اگر جنس چیز نجس به طوری عوض شود که به صورت چیز پاکی در آید پاک می شود،مثل آنکه چوب نجس بسوزد و خاکستر گردد، یا سگ در نمکزار فرو رود و نمک شود،ولی اگر جنس آن عوض نشود مثل آنکه گندم نجس را آرد کنند یا نان بپزند پاک نمی شود.

(مسأله 197): کوزه گلی و مانند آنکه از گل نجس ساخته شده نجس است،و امّا ذغالی که از چوب نجس درست شده حکم به نجاست آن مشکل و احوط اجتناب از آن است. (مسأله198): چیز نجسی که معلوم نیست استحاله شده یا نه،نجس است.

5 - انقلاب

(مسألة199): اگر شراب به خودی خود یا به واسطه ریختن چیزی مثل

سرکه و نمک در آن سرکه شود پاک می گردد.

(مسأله200): شرابی که از انگور نجس و مانند آن درست کنند یا نجاست دیگری به آن برسد به سرکه شدن پاک نمی شود.

(مسألة201): سرکه ای که از انگور و کشمش و خرمای نجس درست کنند نجس است.

(مسأله202): اگر پوشال ریز انگور یا خرما داخل آنها باشد و سرکه بریزند ضرر ندارد بلکه ریختن خیار و بادنجان و مانند اینها در آن اگرچه پیش از سرکه شدن باشد نیز اشکال ندارد،مگر اینکه پیش از سرکه شدن مسکر شده باشد.

(مسأله203): آب انگوری که به آتش یا به خودی خود جوش بیاید، حرام می شود،و اگر آنقدر بجوشد که ذهاب ثلثان شود، یعنی دو قسمت آن کم شود و یک قسمت آن بماند،حلال می شود و در مسأله 114 گذشت که آب انگور به جوش آمدن نجس نمی شود.

(مسأله204): اگر دو قسمت آب انگور بدون جوش آمدن کم شود چنانچه باقیمانده آن جوش بیاید اگر عرفاً به آن آب انگور بگویند نه شیره بنابر احتیاط لازم حرام است.

(مسأله205): آب انگوری که معلوم نیست جوش آمده یا نه حلال است ولی اگر جوش بیاید تا انسان یقین نکند که دو قسمت آن کم شده،حلال نمی شود.

(مسأله206): اگر مثلاً در یک خوشه غوره مقداری آب انگور باشد،چنانچه به آبی که از آن خوشه گرفته می شود آب انگور نگویند و بجوشد خوردن آن حلال است.

(مسأله207): اگر یک دانه انگور در چیزی که به آتش می جوشد بیفتد

بجوشد و مستهلک نشود،فقط خوردن آن دانه حرام است.

(مسأله208): اگر بخواهند در چند دیگ شیره بپزند، جائز است کفگیری را که در دیگ جوش آمده زدهاند در دیگی که جوش نیامده بزنند.

(مسأله209): چیزی که معلوم نیست غوره است یا انگور،اگر جوش بیاید حلال است.

6-انتقال

(مسأله210): اگر خون بدن انسان یا خون حیوانی که خون جهنده دارد یعنی حیوانی که وقتی رگ آن را ببرند خون از آن جستن می کند-حیوانی که عرفاً خون ندارد آن را بمکد به طوری که در معرض آن باشد که جذب بدن آن حیوان گردد همان طوری که پشه از بدن انسان با حیوان می مکد آن خون پاک می شود و این را انتقال می گویند. و امّا خونی که زالو از انسان در مقام معالجه می مکد چون در معرض آن نیست که جزء بدن او شود و او را خون انسان می گویند نجس می باشد.

(مسأله211): اگر کسی پشه ای را که به بدنش نشسته بکشد و خونی را که را پشه مکیده از او بیرون بیاید ظاهر آنست که آن خون پاک است زیرا در معرض آن بوده که غذای پشه شود مگر اینکه فاصله میان مکیدن خون و کشتن پشه بسیار کم باشد بطوری که آن خون را خون پشه نگویند که احتیاط آن است از آن خون در این صورت اجتناب شود.

7-اسلام

(مسأله212): اگر کافر شهادتین بگوید یعنی به یگانگی خدا و نبوت خاتم الانبیاء شهادت بدهد به هر لغتی که باشد مسلمان می شود. و چنانچه قبلاً محکوم به نجاست بوده بعد از مسلمان شدن،بدن و آب دهان و بینی و عرق او پاک است، ولی اگر موقع مسلمان شدن،عین نجاست به بدن او بوده، باید برطرف کند و جای آن را آب بکشد،بلکه اگر پیش از مسلمان شدن عین نجاست برطرف شده باشد،احتیاط واجب آن است که جای آن را آب بکشد.

(مسأله213): اگر موقعی که کافر بوده لباس او با رطوبت به بدنش رسیده باشد و آن لباس در موقع مسلمان شدن در بدن او باشد یا نباشد بنابر احتیاط واجب باید از آن اجتناب کند.

(مسأله214): اگر کافر شهادتین بگوید،و انسان نداند قلباً مسلمان شده یا نه پاک است،و همچنین اگر بداند قلباً مسلمان نشده است ولی چیزی که منافی با اظهار شهادتین باشد از او سر نزند.

8-تبعیت

(مسألة215): تبعیّت آن است که چیز نجسی بواسطه پاکی چیز دیگر پاک شود.

(مسأله216): اگر شراب سرکه شود،ظرف آن هم تا جائی که شراب موقع جوش آمدن به آنجا رسیده پاک می شود. و کهنه و چیزی هم که معمولاً روی آن می گذارند اگر با آن نجس شده پاک می گردد.ولی اگر پشت ظرف به آن شراب

آلوده شود.احتیاط واجب آن است که بعد از سرکه شدن شراب از آن اجتناب کنند.

(مسأله217): کافری که مسلمان شود طفل او در پاکی تابع او است. و همچنین اگر جّد طفل یا مادر یا جّده او مسلمان شوند،ولی حکم به طهارت در این مورد مشروط به آن است که بچه همراه آن تازه مسلمان و در کفایت او باشد و همچنین کافری نزدیکتر از او همراه آن بچه نباشد. امّا طفل کافری که به دست مسلمانی اسیر گردد،و پدر یا یکی از اجداد او همراه نباشد. هر چند آن طفل در صورت ممیّز بودن اظهار کفر ننماید حکم به طهارت او محلّ تأمل است.

(مسأله218): تخته یا سنگی که روی آن میّت را غسل می دهند و پارچه ای که با آن عورت میّت را می پوشانند،و دست کسی که او را غسل می دهد تمام این بت چیزها که با میّت شسته شده است بعد از تمام شدن ،غسل پاک می شود.

(مسأله219): کسی که چیزی را آب می کشد،بعد از پاک شدن آن چیز دست او هم که با آن چیز شسته شده پاک می شود.

(مسأله220): اگر لباس و مانند آن را با آب قلیل آب بکشند و به اندازه معمول فشار دهند تا آبی که با آن شسته شده جدا شود آبی که در آن می ماند پاک است.

(مسألة221): ظرف نجس را که با آب قلیل آب میکشند بعد از جدا شدن آبی که برای پاک شدن با آن شسته شده آب کمی که در آن می ماند پاک است.

9- برطرف شدن عین نجاست

(مسأله222): اگر بدن حیوان به عین نجس مثل خون یا متنجّس مثل آب

نجس آلوده شود، چنانچه آنها بر طرف شود، بدن آن حیوان پاک می شود و همچنین باطن بدن انسان که مثل داخل دهان و بینی و گوش باشد اگر آلوده به نجاست شد با از میان رفتن آن پاک میگردد مانند خونی که از لای دندان بیرون می آید که بعد از برطرف شدن آن نجاست محلّش پاک است،ولی اگر دندان عاریه در دهان با خونی که از لای دیگر دندانها بیرون آمده ملاقات کند بنابر احتیاط آب کشیدن آن لازم است.

(مسأله223): اگر غذا لای دندان مانده باشد و داخل دهان خون بیاید که غذا به ملاقات با خون آلوده شود بنابر احتیاط آن را آب کشد.

(مسأله224): مقداری از لبها و پلک چشم که موقع بستن روی هم می آید و جائی را که انسان نمیداند از ظاهر بدن است یا باطن آن اگر با نجاست خارجی ملاقات کند بنابر احتیاط آن را آب بکشد.

(مسأله225): اگر گرد و خاک نجس به لباس و فرش خشک و مانند اینها بنشیند چنانچه طوری آنها را تکان دهند که گرد و خاک نجس از آنها بریزد، و چیزی با رطوبت با آنها ملاقات کند، نجس نمی شود.

10 - استبراء حیوان نجاستخوار

(مسأله226): بول و غائط حیوانی که به خوردن نجاست انسان عادت کرده نجس است،و اگر بخواهند پاک شود باید آن را استبراء کنند یعنی تا مدّتی نگذارند نجاست بخورد و غذای پاک به آن بدهند که بعد از آن مدّت دیگر نجاست خوار به آن نگویند،و احتیاط آن است که شتر نجاست خوار را چهل روز و گاو را بیست روز و گوسفند را ده روز،و مرغابی را هفت تا پنج روز و مرغ خانگی را سه روز،

از خوردن نجاست جلوگیری کنند،هر چند پیش از گذشت این مدت به آنها نجاستخوار گفته نشود.

11 - غائب شدن مسلمان

(مسأله227): اگر بدن یا لباس یا چیز دیگری مانند ظرف و فرش در اختیار مسلمان بالغ باشد و نجس شود و آن مسلمان غائب گردد چنانچه انسان احتمال دهد که او آن چیز را آب کشیده است با چند شرط زیر: پاک می باشد.

اوّل - آنکه آن مسلمان چیزی را که بدن یا لباسش را نجس کرده نجس بداند پس اگر مثلاً لباسش با رطوبت به بدن کافر ملاقات کرده و آن را نجس نداند بعد از غائب شدن او انسان نباید آن لباس را پاک بداند.

دوم - آنکه بداند بدن یا لباسش به چیز نجس رسیده است.

سوم -آنکه انسان ببیند آن چیز را در کاری که شرط آن پاکی است استعمال میکند مثلاً ببیند با آن لباس نماز می خواند.

چهارم - آنکه احتمال بدهد که آن مسلمان بداند شرط کاری را که با آن چیز انجام میدهد پاکی است،پس اگر مثلاً نداند که باید لباس نمازگزار پاک باشد، و با لباسی که نجس شده نماز بخواند،نباید انسان آن لباس را پاک بداند.

پنجم - آنکه نجس و پاک در نظر آن مسلمان فرق داشته باشد پس اگر او اعتنا به پاکی و نجسی ندارد نباید انسان آن چیز را پاک بداند.

(مسأله228): اگر انسان یقین یا اطمینان پیدا کند که چیزی که نجس بوده پاک شده است یا دو عادل بر پاک شدن آن شهادت دهند و مورد شهادت آنان سبب پاک شدن باشد آن چیز پاکست، و همچنین است اگر کسی که چیز نجس در

اختیار او است بگوید آن چیز پاک شده و مورد اتهّام هم نباشد، یا مسلمانی چیز نجسی را آب کشیده باشد،اگرچه معلوم نباشد درست آب کشیده یا نه.

(مسأله229): کسی که وکیل شده است لباس انسان را آب بکشد،اگر بگوید آب کشیدم و انسان به گفته او اطمینان پیدا کند آن لباس پاک است.

(مسأله230): اگر انسان حالی دارد که در آب کشیدن چیز نجس یقین پیدا نمی کند اگر به همان نحوی که افراد متعارف آب می کشند رفتار نماید،کفایت می کند.

12 - رفتن خون متعارف

(مسأله 231): خونی که در جوف ذبیحه بعد از کشتن آن بطریق شرعی باقی می ماند،چنانچه خون به مقدار متعارف خارج شده باشد پاک است،چنانکه در مسأله 98 گذشت.

(مسألة232): حکم سابق بنابر احتیاط مختص به حیوان حلال گوشت است و در حیوان حرام گوشت جاری نیست،بلکه بنابر احتیاط در اجزاء محرّمه از حیوان حلال گوشت نیز جاری نیست.

احکام ظرفها

(مسأله233): ظرفی که از پوست سگ یا خوک و یا مردار ساخته شده،آشامیدن و خوردن چیزی از آن ظرف در صورتی که رطوبتی موجب نجاستش شده باشد حرام است، و نباید آن ظرف را در وضو و غسل و کارهائی که باید با

چیز پاک انجام داد استعمال کنند،و احتیاط مستحبّ آن است که چرم سگ و خوک و مردار را اگرچه ظرف هم نباشد - استعمال نکنند.

(مسأله234): خوردن و آشامیدن از ظروف طلا و نقره بلکه بنابر احتیاط واجب مطلق استعمال آنها حرام است.و در زینت نمودن اطاق و مانند آن و نگاه داشتن آنها احوط ترک است،و همچنین است ساختن ظروف طلا و نقره و خرید و فروش آنها برای زینت نمودن یا نگاه داشتن.

(مسأله235): گیره استکان که از طلا و نقره میسازند اگر ظرف به آن گفته شود حکم استکان طلا و نقره را دارد و اگر ظرف به آن گفته نشود استعمال آن مانعی ندارد.

(مسأله 236): استعمال ظرفی که روی آن را آب طلا یا آب نقره داده اند اشکال ندارد.

(مسأله237): اگر فلزّی را با طلا و نقره مخلوط کنند و ظرف بسازند،چنانچه مقدار آن فلز بقدری باشد که ظرف طلا یا نقره به آن ظرف نگویند استعمال آن مانعی ندارد.

(مسأله238): اگر انسان غذائی را که در ظرف طلا یا نقره است در ظرف دیگری بریزد چنانچه ظرف دوم - به حسب متعارف - واسطه خوردن از ظرف اوّل نباشد اشکال ندارد.

(مسأله239): استعمال بادگیرقلیان،غلاف شمشیر، کارد و قاب قرآن اگر از طلا یا از نقره باشد، اشکال ندارد،ولی احتیاط آن است که عطردان و سرمه دان و تریاکدان طلا و نقره را استعمال نکنند.

(مسأله240): خوردن و آشامیدن از ظرف طلا یا نقره در حال ناچاری به مقدار دفع ضرورت اشکال ندارد، ولی زیاده بر این مقدار جائز نیست.

(مسألة241): استعمال ظرفی که معلوم نیست از طلا یا نقره است یا از چیز دیگر اشکال ندارد.

وضوء

اشاره

(مسأله242): در وضو واجب است صورت و دستها را بشویند و جلوی سر و روی پاها را مسح کنند.

(مسأله243): درازای صورت را باید از بالای پیشانی جائی که موی سر بیرون می آید تا آخر چانه شست،و پهنای آن به مقداری که بین انگشت وسط و شست قرار می گیرد باید شسته شود،و اگر مختصری از این مقدار را نشویند وضو باطل است،و اگر انسان یقین نکند که این مقدار کاملا شسته شده باید برای اینکه یقین بکند کمی اطراف آن را هم بشوید.

(مسأله244): اگر صورت یا دست کسی کوچکتر یا بزرگتر از متعارف مردم باشد،باید ملاحظه کند که مردمان متعارف تا کجای صورت خود را می شویند، او هم تا همانجا بشوید. و نیز اگر در پیشانی او مو روئیده یا جلوی سرش مو ندارد باید به اندازه معمول پیشانی را بشوید.

(مسأله245): اگر احتمال دهد چرک یا چیز دیگری در ابروها و گوشه های چشم و لب او هست که نمیگذارد آب به آنها برسد، چنانچه احتمال او در نظر مردم به جا باشد،باید پیش از وضو بررسی کند که اگر هست برطرف نماید.

(مسأله246): اگر پوست صورت از لای مو پیدا باشد باید آب را به پوست برساند، و اگر پیدا نباشد شستن مو کافی است،و رساندن آب به زیر آن لازم نیست.

(مسأله247): اگر شک کند پوست صورت از لای مو پیدا است یا نه، بنابر احتیاط واجب باید مو را بشوید و آب را به پوست هم برساند.

(مسأله248): شستن داخل بینی و مقداری از لب و چشم که در وقت بستن دیده نمی شود واجب نیست،ولی انسان اگر یقین نکند که از جاهایی که باید شسته شود چیزی باقی نمانده واجب است برای آنکه یقین کند، مقداری از آنها را هم بشوید و کسی که این امر را نمی دانسته اگر نداند در وضوهانی که گرفته مقدار لازم را شسته یا نه، نمازی را که با آن وضو خوانده صحیح است و لازم نیست برای نماز بعدی دوباره وضو بگیرد.

(مسألة249): باید دستها - و همچنین صورت را بنابر احتیاط لازم-از بالا به پائین شست و اگر از پائین به بالا بشوید وضو باطل است.

(مسأله250): اگر دست را تر کند و به صورت و دستها بکشد چنانچه تری دست به قدری باشد که به واسطهٔ کشیدن دست آب آنها را فرا گیرد و او را شستن گویند کافی است و لازم نیست که بر آنها جاری شود.

(مسأله251): بعد از شستن صورت باید دست راست و بعد از آن دست چپ را از آرنج تا سر انگشتها بشوید.

(مسأله252): اگر انسان یقین نکند که آرنج را کاملاً شسته باید برای آنکه یقین کند، مقداری بالاتر از آرنج را هم بشوید.

(مسأله253): کسی که پیش از شستن صورت دستهای خود را تا مچ شسته، در موقع وضو باید تا سر انگشتان بشوید،و اگر فقط تا مچ بشوید وضوی او باطل است.

(مسأله254): در وضوء شستن صورت و دستها مرتبه اوّل واجب،و مرتبه دوم مستحبّ،و مرتبه سوم و بیشتر از آن حرام می باشد،و شستن مرتبه اوّل

وقتی تمام میشود که به قصد وضو آن مقدار آب بصورت یا دست بریزد که آب تمام آن را فرا بگیرد و دیگر جایی برای احتیاط باقی نماند،پس اگر به قصد شستن مرتبه اوّل مثلاً ده مرتبه آب به صورت بریزد تا اینکه آب همه آن را فرا بگیرد اشکال ندارد،و تا وقتی که قصد وضو و شستن صورت مثلاً نکند شستن اوّل محقق نمی شود،پس می تواند چند مرتبه همه صورت را بشوید و در آخرین مرتبه قصد شستن وضوئی نماید، ولی اعتبار قصد در شستن دوم خالی از اشکال نیست و احتیاط لازم آن است که بیش از یک مرتبه بعد از مرتبه اول صورت و یا دستها را نشوید اگرچه به قصد وضو هم نباشد.

(مسأله 255): بعد از شستن هر دو دست باید جلوی سر را با تری آب وضو که در دست مانده،مسح کند، و احتیاط آن است که با کف دست راست مسح نماید. و مسح را از بالا به پایین انجام دهد.

(مسأله256): یک قسمت از چهار قسمت سر، که مقابل پیشانی است جای مسح می باشد،و هر جای این قسمت را به هر اندازه مسح کند کافی است، اگرچه احتیاط مستحبّ آن است که از درازا به اندازه درازی یک انگشت و از پهنا به اندازه پهنای سه انگشت بسته مسح نماید.

(مسأله 257): لازم نیست مسح سر بر پوست آن باشد بلکه بر موی جلوی سر هم صحیح است ولی کسی که موی جلوی سر او به اندازهای بلند است که اگر مثلاً شانه کند به صورتش می ریزد،یا به جاهای دیگر سر می رسد،باید بیخ موها را مسح کند،یا فرق سر را باز کرده پوست سر را مسح نماید،و اگر موهائی را که به صورت میریزد یا بجای دیگر سر می رسد جلوی سر جمع کند و بر آنها مسح نماید، یا بر موی جاهای دیگر سر، که جلوی آن آمده مسح کند چنین باطل است.

(مسأله258): بعد از مسح سر باید با تری آب وضو که در دست مانده،روی پاها از سر یکی از انگشتها تا مفصل مسح نماید و احتیاط مستحبّ آن است که پای راست را با دست راست و پای چپ را با دست چپ مسح نماید.

(مسأله259): پهنای مسح پا به هر اندازه باشد کافی است، ولی بهتر آن است که به اندازه پهنای سه انگشت بسته بلکه تمام روی پا را با تمام دست مسح نماید.

(مسأله260): احتیاط آن است که در مسح پا دست را بر سر انگشتها بگذارد و بعد به پشت پا بکشد یا آنکه دست را به مفصل گذاشته و تا سر انگشتها بکشد نه آنکه تمام دست را روی پا بگذارد و کمی بکشد.

(مسأله261): در مسح سر و روی پا باید دست را روی آنها بکشد،و اگر دست را نگه دارد و سر یا پا را به آن بکشد باطل است،ولی اگر موقعی که دست را میکشد سر یا یا مختصر حرکت کند اشکال ندارد.

(مسألة262): جای مسح باید خشک باشد و اگر بقدری تر باشد که رطوبت کف دست به آن اثر نکند مسح باطل است ولی اگر نمناک باشد بطوری که مانع از تاثیر رطوبت کف دست نباشد،اشکال ندارد.

(مسأله263): اگر برای مسح،رطوبتی در کف دست نمانده باشد نمی تواند دست را با آب خارج تر کند،بلکه باید از ریش خود رطوبت بگیرد و با آن مسح نماید.

(مسأله264): اگر رطوبت کف دست فقط به اندازه مسح سر باشد احتیاط واجب آن است که سر را با همان رطوبت مسح کند،و برای مسح پاها از ریش خود رطوبت بگیرد.

(مسأله265): مسح کردن بر روی جوراب و کفش باطل است، ولی اگر بواسطه سرمای شدید یا ترس از دزد و درّنده و مانند اینها نتواند کفش یا

جوراب را بیرون آورد،احتیاط واجب است آن است که مسح بر جوراب و کفش نموده و تیمّم نیز نماید و اگر تقیّه در بین باشد مسح بر جوراب و کفش کفایت می کند.

(مسأله266): اگر روی پا نجس باشد و نتواند برای مسح آن را آب بکشد،باید تیمّم نماید.

وضوی ارتماسی

(مسأله267): وضوی ارتماسی آن است که انسان صورت و دستها را به قصد وضو در آب فرو برد ولی مسح با تری دستی که ارتماسی شسته شده اشکال دارد. پس بنابر این نباید دست چپ را ارتماسی بشوید.

(مسأله268): در وضوی ارتماسی هم باید صورت و دستها از بالا به پایین شسته شود پس اگر وقتی که صورت و دستها را در آب فرو میبرد قصد وضو کند باید صورت را از طرف پیشانی و دستها را از طرف آرنج در آب فرو برد.

(مسأله269): اگر وضوی بعضی از اعضاء را ارتماسی و بعضی را غیرار تماسی انجام دهد اشکال ندارد.

دعائی که موقع وضو گرفتن مستحب است

مسأله (270) کسی که وضو میگیرد مستحب است موقعی که نگاهش به آب می افتد بگوید: «بِسْمِ اللهِ وَ بِاللهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی جَعَلَ المَاءَ طَهُوراً وَ لَمْ یَجْعَلْهُ نَجِسا» و موقعی که پیش از وضو دست خود را می شوید بگوید: «بِسْمِ اللهِ وَ بِاللهِ

اللّهُمَّ اجْعَلْنی مِنَ التَّوَّابِینَ وَاجْعَلنی مِنَ المُتَطَهِّرینَ» و در وقت مضمضه کردن بگوید: «اللَّهُمَّ لَقِنِّی حُجّتی یَومَ أَلقاکَ وَ أَطْلِق لِسانی بِذِکرِکَ». و در وقت استنشاق یعنی آب در بینی کردن بگوید: «اللَّهُمَّ لا تُحَرِّم عَلَیَّ ریحَ الجَنَةِ وَاجْعَلْنِی مِمَّنْ یَشُمُّ رِیحَهَا وَ رَوْحَهَا وَ طیبها»، و موقع شستن رو بگوید: «اللَّهُمَّ بَیِّضٌ وَجْهِی یَوْمَ تَسْوَدُّ فِیهِ الوُجوه وَلا تُسَوِّد وَجْهِی یَومَ تَبْیَضُ الوُجُوه» و موقع شستن دست راست بگوید: «اللَّهُمَّ أَعْطِنی کتابی بِیَمینِی وَ الخُلْدَ فی الجَنانِ بِیَساری وَ حاسِبْنی حِساباً یَسیراً»: و موقع شستن دست چپ بگوید: «اللَّهُمَّ لا تُعْطِنِی کتابی بِشِمالی وَ لا مِن وَرَاءِ ظَهری وَلا تَجْعَلْهَا مَعْلُولَةً إِلی عُنُقی، وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ مُقَطَّعاتِ النِّیرانِ» و موقعی که سر را مسح میکند بگوید «اللَّهُمَّ غَشْنی بِرَحْمَتِکَ وَبَرَکاتِکَ وَ عَفْوِک» و در وقت مسح پا بگوید: «اللَّهُمَّ ثَبِّتْنِی عَلَی الصّراطِ یَوْمَ تَزِلُ فِیهِ الأقدامُ وَ اجْعَلْ سَعْیِی فی ما یُرضِیکَ عَنِّی یَا دَالْجَلَالِ وَالإِکْرَامِ».

شرائط صحّت وضو

شرائط صحیح بودن وضو چند چیز است:

شرط اوّل - آنکه آب وضو پاک باشد و بهتر آن است که آلوده نباشد به آنچه انسان از او متنفر است مانند بول حیوانات حلال گوشت و مردار پاک و چرک زخم هر چند شرعاً پاک باشد.

شرط دوم – آنکه مطلق باشد.

(مسأله271): وضو با آب نجس و آب مضاف باطل است،اگرچه انسان نجس بودن یا مضاف بودن آن را نداند یا فراموش کرده باشد،و اگر با آن وضو نمازی هم خوانده باشد باید آن نماز را دوباره با وضوی صحیح بخواند.

(مسأله272): اگر غیر از آب گل آلود مضاف آب دیگری برای وضو

ندارد،چنانچه وقت نماز تنگ است باید تیمّم کند،و اگر وقت دارد،باید صبر کند تا آب صاف شود یا به وسیله ای آن را صاف نماید و وضو بگیرد.

شرط سوم - آنکه آب وضو مباح باشد و همچنین فضائی که در آن وضو می گیرد و محلّ ریختن آب وضو نیز بنابر احتیاط مباح باشد.

(مسألة273): وضو با آب غصبی و با آبی که معلوم نیست صاحب آن راضی است یا نه حرام و باطل است. مگر آنکه بداند قبلاً راضی بوده و نیز اگر آب وضو از صورت و دستها در جای غصبی بریزد یا آنکه فضائی که به آن وضو می گیرد غصبی باشد چنانچه در غیر آنجا نتواند وضو بگیرد تکلیف او تیمّم است،و اگر در غیر آنجا بتواند وضو بگیرد،لازم است که در غیر آنجا وضو بگیرد، و چنانچه در هر دو صورت معصیت کرده و همانجا وضو بگیرد وضویش اشکال دارد.

(مسأله274): وضو گرفتن از حوض مدرسه ای که انسان نمی داند آن حوض را برای همه مردم وقف کردهاند یا برای محصلین همان مدرسه، در صورتی که معمولاً مردم از آن حوض وضو می گیرند و کسی منع نمی کند، اشکال ندارد.

(مسأله275): کسی که نمیخواهد در مسجدی نماز بخواند، اگر نداند حوض آن را برای همه مردم وقف کرده اند یا برای کسانی که در آنجا نماز می خوانند نمی تواند از حوض آن مسجد وضو بگیرد، ولی اگر معمولاً کسانی هم که نمیخواهند در آنجا نماز بخوانند از آن حوض وضو میگیرند و کسی منع نمیکند میتواند از آن وضو بگیرد.

(مسأله276): وضو گرفتن از حوض تیمچه ها و مسافرخانه ها و مانند اینها برای کسانی که ساکن آنجاها نیستند، در صورتی صحیح است که معمولاً کسانی

56

هم که ساکن آنجاها نیستند با آب آنها وضو بگیرند و کسی منع نکند.

(مسأله277): وضو گرفتن در نهرهای بسیار بزرگ اگرچه انسان نداند که صاحب آنها راضی است، اشکال ندارد، ولی اگر صاحب آنها از وضو گرفتن نهی کند، یا اینکه انسان بداند که مالک راضی نیست، یا اینکه مالک صغیر یا مجنون باشد، احتیاط آن است که با آب آنها وضو نگیرد.

(مسأله278): اگر فراموش کند آب غصبی است و با آن وضو بگیرد صحیح است، ولی کسی که خودش آب را غصب کرده اگر غصبی بودن آن را فراموش کند و وضو بگیرد وضوی او محلّ اشکال است.

شرط چهارم - آنکه ظرف آب وضو مباح باشد.

شرط پنجم - آنکه ظرف آب وضو بنابر احتیاط واجب طلا و نقره نباشد. و تفصیل این دو شرط در مسأله بعدی ذکر می شود.

(مسأله 279): اگر آب وضو در ظرف غصبی و یا طلا یا نقره است و غیر از آن آب دیگری ندارد در صورتی که بتواند بوجه مشروعی آن آب را در ظرف دیگر خالی نماید لازم است خالی کرده و بعداً وضو بگیرد و چنانچه میسور ر نباشد باید تیمّم کند و اگر آب دیگری دارد لازم است با آن وضو بگیرد و در هر دو صورت اگر مخالفت کرده و آب ظرف غصبی یا ظرف طلا یا نقره را با دست و مانند آن بر اعضاء وضوء بریزد و وضو بگیرد وضویش صحیح است. و اگر در آنها وضوء ارتماسی بگیرد وضویش باطل است.

(مسأله280): حوضی که مثلاً یک آجر یا یک سنگ آن غصبی است، در صورتی که برداشتن آب در عرف تصرف در آن آجر یا سنگ نباشد، اشکالی ندارد و در صورتی که تصرف باشد، برداشتن آب حرام ولی وضو صحیح است.

(مسأله 281): اگر در صحن یکی از امامان یا امامزادگان که سابقاً قبرستان

بوده حوض یا نهری بسازند، چنانچه انسان نداند که زمین صحن را برای قبرستان وقف کرده اند، وضو گرفتن در آن حوض و نهر اشکال ندارد.

شرط ششم - آنکه اعضاء وضو موقع شستن و مسح کردن پاک باشد.

(مسأله282): اگر پیش از تمام شدن وضو جائی را که شسته یا مسح کرده نجس شود، وضو صحیح است.

(مسأله283): اگر غیر از اعضاء وضو جائی از بدن نجس باشد وضو صحیح است. ولی اگر مخرج را از بول یا غائط تطهیر نکرده باشد احتیاط مستحبّ آن است که اوّل آن را تطهیر کند و بعد وضو بگیرد.

(مسأله284): اگر یکی از اعضاء وضو نجس باشد و بعد از وضو شک کند که پیش از وضو آنجا را آب کشیده یا نه، وضو صحیح است ولی جائی را که نجس بوده باید آب بکشد.

(مسأله285): اگر در صورت یا دستها بریدگی یا زخمی است که خون آن بند نمی آید، و آب برای آن ضرر ندارد،باید بعد از شستن اجزاء صحیحه آن عضو با رعایت ترتیب موضع زخم یا بریدگی را در آب کُر یا جاری فرو برد، و قدری فشار دهد که خون بند بیاید، و انگشت خود را روی زخم یا بریدگی در زیر آب از بالا به پایین بکشد تا آب بر آن جاری شود و وضو صحیح است.

شرط هفتم - آنکه وقت برای وضو و نماز کافی باشد.

(مسألة286): هرگاه وقت بقدری تنگ است که اگر وضو بگیرد تمام نماز یا مقداری از آن بعد از وقت خوانده میشود باید تیمّم کند، ولی اگر برای وضو و تیمّم یک اندازه وقت لازم است باید وضو بگیرد.

(مسأله287): کسی که در تنگی وقت نماز باید تیمّم کند، اگر به قصد قربت یا برای کار مستحبّی مثل خواندن قرآن وضو بگیرد وضوی او صحیح است، ولی

اگر برای خواندن آن نماز وضو بگیرد وضوی او اشکال دارد.

شرط هشتم - آنکه به قصد قربت یعنی برای خواست خداوند عالم وضو بگیرد، و اگر برای خنک شدن یا به قصد دیگری وضو بگیرد باطل است.

(مسأله 288): لازم نیست نیّت وضو را به زبان بگوید یا از قلب خود بگذارند بلکه اگر تمام افعال وضو بداعی أمر خدا بجا آورده شود کفایت می کند.

شرط نهم - آنکه وضو را به ترتیبی که گفته شد بجا آورد، یعنی اوّل صورت و بعد دست راست و بعد دست چپ را بشوید، و بعد از آن را بشوید و بعد از آن سر و بعد پاها را مسح نماید، و احتیاط آن است که هر دو پا را با هم مسح نکند بلکه پای چپ را بعد از پای راست مسح کند.

شرط دهم - آنکه کارهای وضو را پشت سر هم انجام دهد.

(مسأله289): اگر بین کارهای وضو بقدری فاصله شود که در نظر عرف پشت سر هم نباشند وضو باطل است، بلکه بنابر احتیاط اگر وقتی میخواهد جائی را بشوید یا مسح کند چنانچه رطوبت تمام جاهائی که پیش از آن شسته یا مسح کرده خشک شده باشد، وضو باطل است، و اگر فقط رطوبت جائی که جلوتر از محلّی است که میخواهد بشوید یا مسح کند خشک شده باشد، مثلاً موقعی که میخواهد دست چپ را بشوید رطوبت دست راست خشک شده باشد و صورت تر باشد، وضویش صحیح است در صورتی که در نظر عرف پشت

سر هم آورده باشد و گرنه احتیاط آن است که در فرض مزبور آن را تجدید نماید.

(مسأله290): اگر کارهای وضو را پشت سر هم بجا آورد ولی به واسطه گرمای هوا یا حرارت زیاد بدن و مانند اینها رطوبت جاهای پیشین خشک شود وضوی او صحیح است.

(مسأله291): راه رفتن در بین وضو اشکال ندارد پس اگر بعد از شستن

صورت و دستها چند قدم راه برود و بعد سر و پا را مسح کند وضوی او صحیح است.

شرط یازدهم - آنکه شستن صورت و دستها و مسح سر و پاها را خود انسان انجام دهد،و اگر دیگری او را وضو دهد،یا در رساندن آب به صورت و دستها و مسح سر و پاها به او کمک نماید وضو باطل است.

(مسألة292): کسی که نمیتواند خود وضو بگیرد باید از دیگری کمک بگیرد هر چند شستن و مسح کشیدن با مشارکت هر دو باشد - و چنانچه مزد هم بخواهد در صورتی که بتواند باید بدهد-ولی باید خود او نیّت وضو کند و با دست خود مسح نماید، و اگر مشارکت خود شخص ممکن نباشد باید از شخص دیگر بخواهد که او را وضو بدهد و در این صورت احتیاط واجب آن است که هر دو نیّت وضو نمایند، و اگر ممکن باشد باید نائبش دست او را بگیرد و بجای مسح او بکشد و اگر ممکن نباشد باید نائب از دست او رطوبت بگیرد و با آن رطوبت سر و پای او را مسح کند،و احوط در این صورت نیز تیمّم است.

(مسأله293): هر کدام از کارهای وضو را که میتواند به تنهایی انجام دهد نباید در آن از دیگری کمک بگیرد.

شرط دوازدهم - آنکه استعمال آب برای او مانعی نداشته باشد.

(مسأله294): کسی که میترسد که اگر وضو بگیرد مریض شود یا اگر آب را به مصرف وضو برساند تشنه بماند وظیفه ندارد که وضو بگیرد،و اگر نداند که آب برای او ضرر دارد و وضو بگیرد اگر واقعاً ضرر داشته وضوی او باطل است.

(مسأله295): اگر رساندن آب به صورت و دستها به مقدار کمی که وضو با آن صحیح است ضرر ندارد و بیشتر از آن ضرر دارد، باید با همان مقدار وضو

بگیرد.

شرط سیزدهم - آنکه در اعضاء وضو مانعی از رسیدن آب نباشد.

(مسأله296): اگر می داند چیزی به اعضاء وضو چسبیده ولی شک دارد که از رسیدن آب جلوگیری میکند یا نه،باید آن را برطرف کند، یا آب را به زیر آن برساند.

(مسأله297): اگر زیر ناخن چرک باشد، وضو اشکال ندارد، ولی اگر ناخن را بگیرند چنانچه آن چرک مانع از رسیدن آب به پوست باشد باید برای وضو آن چرک را بر طرف کنند. و نیز اگر ناخن بیشتر از معمول بلند باشد، باید چرک زیر مقداری را که از معمول بلندتر است برطرف نمایند.

(مسأله298): اگر در صورت و دستها و جلوی سر و روی پاها به واسطه سوختن یا چیز دیگر برآمدگی پیدا شود، شستن و مسح روی آن کافی است و چنانچه سوراخ شود،رساندن آب به زیر پوست لازم نیست، بلکه اگر پوست یک قسمت آن کنده شود لازم نیست آب را به زیر قسمتی که کنده نشده برساند. ولی چنانچه پوستی که کنده شده گاهی به بدن می چسبد و گاهی بلند می شود، باید آن را قطع کند یا آب را به زیر آن برساند.

(مسأله299): اگر انسان شک کند که به اعضای وضوی او چیزی چسبیده یا نه،چنانچه احتمال او در نظر مردم بجا باشد،مثل آنکه بعد از گل کاری شک کند گل به دست او چسبیده یا نه،باید بررسی کند، یا بقدری دست بمالد که اطمینان پیدا کند که اگر بوده برطرف شده، یا آب به زیر آن رسیده است.

(مسأله300): اگر جائی را که باید شست یا مسح کرد چرک باشد، ولی چرک آن مانع از رسیدن آب به بدن نباشد اشکال ندارد، و همچنین است اگر بعد از گچکاری و مانند آن چیز سفیدی که جلوگیری از رسیدن آب به پوست

نمی نماید بر دست بماند ولی اگر شک کند که با بودن آنها آب به بدن می رسد یا نه، باید آنها را برطرف کند.

(مسأله301): اگر پیش از وضو بداند که در بعضی از اعضاء وضو مانعی از رسیدن آب هست، و بعد از وضو شک کند که در موقع وضو آب را به آنجا رسانده یا نه وضوی او صحیح است.

(مسأله302): اگر در بعضی از اعضاء وضوء مانعی باشد که گاهی آب بخودی خود زیر آن می رسد، و گاهی نمی رسد، و انسان بعد از وضو شک کند که آب زیر آن رسیده یا نه، چنانچه بداند موقع وضو ملتفت رسیدن آب به زیر آن نبوده، احتیاط آن است که دوباره وضو بگیرد.

(مسأله303): اگر بعد از وضو چیزی که مانع از رسیدن آب است در اعضاء وضو ببیند، و نداند موقع وضو بوده یا بعد پیدا شده، وضوی او صحیح است، ولی اگر بداند که در وقت وضو ملتفت آن مانع نبوده، احتیاط آن است که دوباره وضو بگیرد.

(مسأله304): اگر بعد از وضو شک کند چیزی که مانع رسیدن آب است در اعضاء وضو بوده یا نه وضو صحیح است.

احکام وضو

(مسأله305): کسی که در کارهای وضو و شرائط آن مثل پاک بودن آب و غصبی نبودن آن زیاد شک میکند چنانچه به حّد وسوسه برسد باید به شک خود اعتنا نکند.

(مسأله306): اگر شک کند که وضوی او باطل شده یا نه،بنا میگذارد که

وضوی او باقی است، ولی اگر بعد از بول استبراء نکرده و وضو گرفته باشد و بعد از وضو رطوبتی از او بیرون آید که نداند بول است یا چیز دیگر،وضوی او باطل است.

(مسألة307): کسی که شک دارد وضو گرفته یا نه باید وضو بگیرد.

(مسأله308): کسی که میداند وضو گرفته وحدتی هم از او سر زده،مثلاً بول کرده،اگر نداند کدام جلوتر بوده،چنانچه پیش از نماز است باید وضو بگیرد،و اگر در بین نماز است باید نماز را بشکند و وضو بگیرد،و اگر بعد از نماز است،نمازی که خوانده صحیح است و برای نمازهای بعد باید وضو بگیرد.

(مسأله309): اگر بعد از وضو یا در بین آن یقین کند که بعضی جاها را نشسته یا مسح نکرده است، چنانچه رطوبت جاهایی که پیش از آن است به جهت طول مدت خشک شده،باید دوباره وضو بگیرد،و اگر خشک نشده یا به جهت گرمی هوا و مانند آن خشک شده،باید جائی را که فراموش کرده و آنچه بعد از آن است بشوید یا مسح کند،و اگر در بین وضو در شستن یا مسح کردن جانی شک کند باید به همین دستور عمل نماید.

(مسأله310): اگر بعد از نماز شک کند که وضو گرفته یا نه نمازش صحیح است،ولی باید برای نمازهای بعد وضو بگیرد.

(مسأله311): اگر در بین نماز شک کند که وضو گرفته یا نه،نماز او باطل است،و باید وضو بگیرد و نماز را بخواند.

(مسألة312): اگر بعد از نماز بفهمد که وضوی او باطل شده ولی شک کند که قبل از نماز باطل شده یا بعد از نماز،نمازی که خوانده صحیح است.

(مسأله313): اگر انسان مرضی دارد که بول او قطره قطره می ریزد. یا نمی تواند از بیرون آمدن غائط خودداری کند،چنانچه یقین دارد که از اوّل وقت

نماز تا آخر آن به مقدار وضو گرفتن و نماز خواندن مهلت پیدا می کند،باید نماز را در وقتی که مهلت پیدا میکند بخواند، و اگر مهلت او به مقدار کارهای واجب نماز است، باید در وقتی که مهلت دارد، فقط کارهای واجب نماز را بجا آورد و کارهای مستحب مانند اذان و اقامه و قنوت را ترک نماید.

(مسأله314): اگر به مقدار وضو و قسمتی از نماز مهلت پیدا میکند و در بین نماز یک دفعه بول یا غائط از او خارج میشود احتیاط لازم آن است که در مهلتی که دارد وضو گرفته و نماز بخواند ولی در میان نماز چنانچه مشقّتی برای او نباشد به سبب بول یا غائط خارج شده وضو را تجدید کند،به این که ظرف آبی پهلوی خود بگذارد و هر وقت بول یا غائط از او خارج شد وضو بگیرد و بقیه نماز را بخواند،و مورد این احتیاط جایی است که به سبب طولانی بودن مدّت خارج شدن بول یا غائط یا به ضمیمه تجدید وضو موالات بین اجزای نماز از بین نرود و اگر نه جانی برای این احتیاط نیست.

(مسأله315): کسی که بول یا غائط به طوری پی در پی از او خارج میشود که به مقدار وضو و قسمتی از نماز مهلت پیدا نمی کند،برای هر نمازش بدون اشکال یک وضو کفایت می کند و برای سجده و تشهد قضا شده وضوی دیگری لازم نیست.ولی احتیاط آنستکه برای نماز احتیاط با رعایت قبله و عدم فصل زیاد وضو بگیرد.

(مسأله316): کسی که بول یا غائط پی در پی از او خارج می شود، لازم است بعد از وضو فوراً نماز بخواند،و به نماز مبادرت نماید.

( مسأله317): کسی که بول یا غائط پی در پی از او خارج می شود، بعد از وضو گرفتن مشکل است بتواند نوشته قرآن را لمس نماید، هر چند در حال نماز بوده باشد.

(مسأله318): کسی که بول او قطره قطره میریزد باید برای نماز به وسیلهٔ کیسه ای که در آن پنبه یا چیز دیگری است که از رسیدن بول به جاهای دیگر جلوگیری می کند،خود را حفظ نماید،و احتیاط واجب آن است که پیش از هر نماز مخرج بول را که نجس شده آب بکشد،و نیز کسی که نمی تواند از بیرون آمدن غائط خودداری کند،چنانچه ممکن باشد باید به مقدار نمازی از رسیدن غائط به جاهای دیگر جلوگیری نماید.و احتیاط واجب آن است که اگر مشقّت ندارد،برای هر نماز مخرج غائط را آب بکشد.

(مسأله319): کسی که نمیتواند از بیرون آمدن بول یا غائط خودداری کند،در صورتی که ممکن باشد به مقدار نماز از خارج شدن بول یا غائط جلوگیری کند احوط آن است که جلوگیری نماید اگر چه خرج داشته باشد، بلکه اگر مرض او به آسانی معالجه شود، احوط آن است که خود را معالجه نماید.

(مسأله320): کسی که نمی تواند از بیرون آمدن بول یا غائط خودداری کند،بعد از آنکه مرض او خوب شد،لازم نیست نمازهایی را که در وقت مرض مطابق وظیفه اش خوانده قضا نماید. ولی اگر در بین وقت نماز مرض او خوب شود، باید بنابر احتیاط لازم نمازی را که در آنوقت خوانده دوباره بخواند.

(مسأله321): اگر کسی مرضی دارد که نمی تواند از خارج شدن یاد جلوگیری کند،باید به وظیفه کسانی که نمیتوانند از بیرون آمدن بول یا غائط خودداری کنند عمل نماید.

چیزهایی که باید برای آنها وضو گرفت

(مسأله322): برای شش چیز وضو گرفتن واجب است:

اوّل - برای نمازهای واجب غیر از نماز میت. و در نمازهای مستحبّ وضو شرط صحت است.

دوم - برای سجده و تشهد فراموش شده،اگر بین آنها و نماز حدثی از او سر زده مثلاً بول کرده باشد ولی برای سجده سهو واجب نیست وضو بگیرد.

سوم - برای طواف واجب خانه کعبه که جزء حج یا عمره باشد.

چهارم-اگر نذر یا عهد کرده یا قسم خورده باشد که وضو بگیرد.

پنجم - اگر نذر کرده باشد که قرآن را مثلاً ببوسد.

ششم - برای آب کشیدن قرآنی که نجس شده، یا برای بیرون آوردن آن از مستراح و مانند آن،در صورتی که مجبور باشد دست یا جای دیگر بدن خود را به خط قرآن برساند،ولی چنانچه معطل شدن به مقدار وضو بی احترامی به قرآن باشد، باید بدون اینکه وضو بگیرد، قرآن را از مستراح و مانند آن بیرون آورد، یا اگر نجس شده آب بکشد.

(مسأله323): مسّ نمودن خط قرآن، یعنی رساندن جایی از بدن به خط قرآن برای کسی که وضو ندارد حرام است ولی اگر قرآن را به زبان فارسی یا به زبان دیگر ترجمه کنند مسّ آن اشکال ندارد.

(مسأله324): جلوگیری بچه و دیوانه از مسّ خط قرآن واجب نیست ولی اگر مس نمودن آنان بی احترامی به قرآن باشد باید آنان را جلوگیری کنند.

(مسأله325): کسی که وضو ندارد بنابر احتیاط واجب حرام است اسم خداوند متعال و صفات خاصه او را به هر زبانی نوشته شده باشد مسّ نماید. و بهتر آن است که اسم مبارک پیغمبر و امام و حضرت زهرا سلامالله علیها را هم مسّ ننماید.

(مسأله326): اگر پیش از وقت نماز به قصد اینکه با طهارت باشد وضو بگیرد یا غسل کند صحیح است. و نزدیک وقت نماز هم اگر به قصد مهیّا بودن

برای نماز وضو بگیرد یعنی قصدش حصول طهارت به جهت آمادگی برای نماز باشد اشکال ندارد.

(مسأله327): کسی که یقین دارد وقت داخل شده اگر نیّت وضوی واجب کند و بعد از وضو بفهمد وقت داخل نشده چنانچه قصد ضمنی به حصول طهارت داشته باشد وضوی او صحیح است.

(مسأله328): مستحبّ است انسان برای نماز میّت و زیارت اهل قبور و رفتن به مسجد و برای همراه داشتن قرآن و خواندن و نوشتن آن،و مس حاشیه قرآن، و برای خوابیدن وضو بگیرد.و نیز مستحبّ است کسی که وضو دارد دوباره برای هر نماز وضو بگیرد،و اگر برای یکی از این کارها وضو بگیرد هر کاری که باید با وضو انجام داد میتواند بجا آورد،مثلا می تواند با آن وضو نماز بخواند.

چیزهائی که وضو را باطل می کند

(مسأله329): هفت چیز وضو را باطل می کند:

اوّل و دوم - بول و غائط.

سوم - باد معده و روده که از مخرج غائط خارج شود.

چهارم - خوابی که به واسطه آن چشم نبیند و گوش نشنود، ولی اگر چشم نبیند و گوش بشنود و ضو باطل نمی شود.

پنجم - چیزهائی که عقل را از بین میبرد مانند دیوانگی و مستی و بیهوشی.

ششم - استحاضه زنان که بعداً گفته می شود.

هفتم - جنابت بلکه بنابر احتیاط هر کاری که برای آن باید غسل کرد.

احکام وضوی جبیره

چیزی که با آن زخم و شکسته را میبندند و داروئی که روی زخم و مانند آن می گذارند جبیره نامیده می شود.

(مسأله330): اگر در یکی از جاهای وضو زخم یا دمل یا شکستگی باشد چنانچه روی آن باز است و آب ضرر ندارد،باید بطور معمول وضو گرفت.

(مسأله331): اگر زخم یا دمل یا شکستگی در صورت و دستها است روی آن باز است، و آب ریختن روی آن ضرر دارد، باید اطراف زخم یا دمل را به طوری که در وضو گفته شد - از بالا به پائین بشوید، و احوط آن است که چنانچه کشیدن دست تر بر آن ضرر ندارد دست تر بر آن بکشد، و بعد پارچه پاکی روی آن بگذارد و دست تر را روی پارچه نیز بکشد و تیمم هم بنماید.

(مسأله332): اگر زخم یا دمل یا شکستگی در جلوی سر یا روی پاها است و روی آن باز است چنانچه نتواند آن را مسح کند، به این معنی که زخم مثلاً تمام محلّ مسح را گرفته باشد، یا آنکه از مسح جاهای سالم نیز متمکن نباشد در این صورت لازم است تیمّم نماید. و بنابر احتیاط وضو نیز گرفته و پارچه پاکی روی آن بگذارد، و روی پارچه را با تری آب وضو که در دست مانده مسح کند.

(مسأله333): اگر روی دمل یا زخم یا شکستگی بسته باشد، چنانچه بازکردن آن بدون مشقّت ممکن است و آب هم برای آن ضرر ندارد، باید باز کند و وضو بگیرد، چه زخم و مانند آن در صورت و دستها باشد، یا جلوی سر و روی پاها باشد.

(مسأله334): اگر زخم یا دمل یا شکستگی که بسته است در صورت یا دستها باشد چنانچه باز کردن و ریختن آب روی آن ضرر دارد باید مقداری را که متمکن است از اطراف شسته و روی جبیره را مسح نماید.

(مسأله335): اگر نمی شود روی زخم را باز کرد، ولی زخم و چیزی که روی آن گذاشته شده پاک است،و رساندن آب به زخم ممکن است و ضرر هم ندارد،باید آب را به روی زخم از بالا به پائین برساند، و اگر زخم یا چیزی که روی آن گذاشته شده نجس است،چنانچه آب کشیدن آن و رساندن آب به روی زخم ممکن باشد،باید آن را آب بکشد،و موقع وضو آب را به زخم برساند، و در صورتی که آب برای زخم ضرر ندارد،ولی رساندن آب به روی زخم ممکن نیست، یا زخم نجس است و نمی شود آن را آب کشید، باید چنانچه ممکن باشد بر آنچه بر روی آن است مسح کند و بنابر احتیاط تیمّم هم بنماید.

(مسأله336): اگر جبیره تمام بعضی از اعضای وضو را فرا گرفته باشد احتیاط این است که با وضوی جبیره ای تیمّم نیز بنماید. ولی اگر تمام اعضای وضو را فرا گرفته باشد باید تیمّم نماید و وضوی جبیره ای کافی نیست.

(مسأله337): لازم نیست جبیره از جنس چیزهایی باشد که نماز در او جائز است،بلکه اگر از حریر یا از اجزاء حیوانی که خوردن گوشت آن جائز نیست بوده باشد،مسح بر آن نیز جائز است.

(مسأله338): کسی که در کف دست و انگشتها جبیره دارد،و در موقع وضو دست تر روی آن کشیده است سر و پا را با همان رطوبت مسح کند

(مسأله339): اگر جبیره تمام پهنای روی پا را گرفته، ولی مقداری از طرف انگشتان و مقداری از طرف بالای پا باز است، باید جاهایی که باز است روی پا را و جائی که جبیره است روی جبیره را مسح کند.

(مسأله340): اگر در صورت یا دستها چند جبیره باشد، باید بین آنها را بشوید، و اگر جبیره ها در سر یا روی پاها باشد، باید بین آنها را مسح کند، و در جاهایی که جبیره است باید به دستور جبیره عمل نماید.

(مسأله 341): اگر جبیره بیشتر از معمول اطراف زخم را گرفته و برداشتن آن بدون مشقّت ممکن نیست، در این صورت لازم است بین وضو و تیمّم جمع نماید و اگر برداشتن جبیره بدون مشقّت ممکن است باید جبیره را بر دارد، پس اگر زخم در صورت و دستها است اطراف آن را بشوید،و اگر در سر یا روی پاها است اطراف آن را مسح کند و برای جای زخم به دستور جبیره عمل نماید.

(مسأله 342): اگر در جای وضو زخم و جراحت و شکستگی نیست، ولی به جهت دیگری آب برای آن ضرر دارد باید تیمّم کند.

(مسأله343): اگر جائی از اعضاء وضو را رگ زده است، و نمی تواند آنرا آب بکشد یا آب برای آن ضرر دارد باید بنابر احتیاط به دستور جبیره عمل کرده تیمّم هم بنماید.

(مسأله344): اگر در جای وضو یا غسل چیزی چسبیده است که برداشتن آن ممکن نیست، یا بقدری مشقّت دارد که نمی شود تحمّل کرد در این صورت لازم است بنابر احتیاط بین وضو یا غسل و تیمم جمع کند.

(مسأله345): غسل جبیره ای مثل وضوی جبیره ای است، ولی باید بنابر احتیاط لازم آن را ترتیبی بجا آورند و اگر در بدن زخم یا دمل باشد احتیاط آن است که بین غسل جبیره ای و تیمّم جمع نماید و چنانچه در محلّ جبیره نباشد.احتیاط آن است که پارچه پاکی روی زخم یا دُمَل باز گذاشته و روی پارچه را مسح نماید. و امّا اگر در بدن شکستگی باشد باید غسل نماید و احتیاطاً روی جبیره را مسح کند، و در صورتی که مسح روی جبیره ممکن نباشد، لازم است

تیمّم کند.

(مسأله346): کسی که وظیفه او تیمّم است،اگر در بعضی از جاهای تیمّم او زخم یا دمل یا شکستگی باشد، باید به دستور وضوی جبیره ای،تیمّم جبیره ای نماید.

(مسأله347): کسی که باید با وضو یا غسل جبیره ای نماز بخواند، چنانچه بداند که تا آخر وقت عذر او بر طرف نمی شود،می تواند در اوّل وقت نماز بخواند ولی اگر امید دارد که تا آخر وقت عذر او بر طرف شود، احوط آن است که صبر کند، و چنانچه عذر او برطرف نشد در آخر وقت نماز را با وضو یا غسل جبیره ای بجا آورد و در صورتی که اوّل وقت نماز را خواند و تا آخر وقت عذرش بر طرف شد احتیاط آن است که وضو گرفته یا غسل کرده و نماز را اعاده نماید.

(مسأله348): اگر انسان برای مرضی که در چشم او است موی چشم خود را بچسباند باید تیمّم نماید.

(مسأله349): کسی که نمیداند وظیفه اش تیمّم است یا وضوی جبیره ای بنابر احتیاط واجب باید هر دو را بجا آورد.

(مسأله350): نمازهائی را که انسان با وضوی جبیره ای خوانده و تا آخر وقت عذرش مستمّر بوده صحیح است،ولی چنانچه بخواهد با آن وضو نمازهای بعدی را نیز بجا آورد.مشکل است و مراعاة احتیاط بتجدید وضوء ترک نشود.

غسلهای واجب

اشاره

غسلهای واجب هفت است:

اوّل - غسل جنابت

دوم - غسل حیض.

سوم - غسل نفاس

چهارم - غسل استحاضه

پنجم - غسل مس میّت

ششم - غسل میّت

هفتم - غسلی که به واسطه نذر و قسم و مانند اینها واجب می شود.

احکام جنابت

(مسأله351): به دو چیز انسان جنب می شود:

اوّل - جماع و نزدیکی با غیر

دوم - بیرون آمدن منی،در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت باشد یا بی شهوت، با اختیار باشد یا بی اختیار.

(مسأله352): اگر رطوبتی از انسان خارج شود و نداند منی است یا بول یا غیر اینها،چنانچه با شهوت و جستن بیرون آمده و بعد از بیرون آمدن آن بدن سست شده، آن رطوبت حکم منی را دارد،و اگر هیچ یک از این سه نشانه را نداشته باشد،حکم منی را ندارد ولی در مریض لازم نیست آن رطوبت با جستن آمده باشد و در موقع بیرون آمدن بدن سست شود، بلکه اگر با شهوت بیرون آید در حکم منی است.

(مسأله 353): اگر از مردی که مریض نیست آبی بیرون آید که یکی از نشانه ای که در مسأله پیش گفته شد داشته باشد،و نداند نشانه های دیگر را داشته بیرون

یانه ،چنانچه پیش از بیرون آمدن آن وضو داشته می تواند به همان وضو اکتفا کند،و اگر وضو نداشته کافی است فقط وضو بگیرد،و غسل بر او لازم نیست.

(مسألة354): مستحبّ است انسان بعد از بیرون آمدن منی بول کند، و اگر بول نکند و بعد از غسل،رطوبتی از او بیرون آید که نداند منی است یا رطوبت دیگر،حکم منی را دارد. (مسأله355): اگر انسان با زنی جماع کند و به اندازه ختنه گاه یا بیشتر داخل شود، در قُبل باشد یا در دُبر، بالغ باشند یا نابالغ اگرچه منی بیرون نیاید هر دو جنب می شوند.

(مسأله356): اگر شک کند که به مقدار ختنه گاه داخل شده یا نه غسل بر او واجب نیست.

(مسأله357): اگر نعوذ بالله با حیوانی نزدیکی نماید و منی از او بیرون آید غسل تنها کافی است،و اگر منی بیرون نیاید،چنانچه پیش از وطی وضو داشته باز هم غسل تنها کافی است، و اگر وضو نداشته احتیاط واجب آن است که غسل کند، و وضو هم بگیرد،و همچنین است حکم در نزدیکی نمودن با مرد یا پسر.

(مسأله358): اگر منی از جای خود حرکت کند و بیرون نیاید، یا انسان شک کند که منی از او بیرون آمده یا نه غسل بر او واجب نیست.

(مسأله359): کسی که نمی تواند غسل کند ولی تیمّم برایش ممکن است،بعد از داخل شدن وقت نماز هم می تواند با عیال خود نزدیکی کند.

(مسأله360): اگر در لباس خود منی ببیند و بداند که از خود او است و برای آن غسل نکرده،باید غسل کند و نمازهایی را که یقین دارد بعد از بیرون آمدن منی خوانده قضا کند،ولی نمازهایی را که احتمال میدهد پیش از بیرون آمدن آن منی خوانده لازم نیست قضا نماید.

چیزهایی که بر جنب حرام است

(مسأله 361): پنج چیز بر جنب حرام است.

اوّل - رساندن جانی از بدن خود به خط قرآن، یا به اسم خدا به هر لغت که باشد و أحوط آن است که به اسماء پیغمبران و امامان و حضرت زهراء سلام الله علیها نیز نرساند.

دوم – رفتن در مسجد الحرام و مسجد پیغمبر صلیالله علیه وآله وسلم اگرچه از یک در داخل و از در دیگر خارج شود

سوم - توقف در مساجد دیگر، و همچنین بنابر احتیاط واجب در حرم امامان علیهم السلام ، ولی اگر از مسجد عبور کند مثل اینکه از یک در مسجد داخل و از در دیگر خارج شود مانعی ندارد.

چهارم – داخل شدن در مسجد برای گذاشتن چیزی در آن پنجم - خواندن هر یک از آیات سجده واجب و آن در چهار سوره است:

اول - سوره سی و دوم قرآن «الم تنزیل»

دوم - سوره چهل و یکم «خم سجده»

سوم - سوره پنجاه و سوم «و النجم»

چهارم - سوره نود و ششم «اقرأ»

چیزهائی که بر جنب مکروه است

(مسأله362): نه چیز بر جنب مکروه است:

اوّل و دوم - خوردن و آشامیدن ولی اگر صورت و دستها را بشوید و مضمضه بکند مکروه نیست و اگر تنها دستها را بشوید کراهت کمتر میشود.

سوم - خواندن بیشتر از هفت آیه از قرآن که سجده واجب ندارد.

چهارم - رساندن جانی از بدن به جلد و حاشیه و بین خطهای قرآن.

پنجم - همراه داشتن قرآن

ششم - خوابیدن. ولی اگر وضو بگیرد یا به واسطه نداشتن آب بدل از غسل تیمّم کند مکروه نیست.

هفتم - خضاب کردن به حنا و مانند آن

هشتم - مالیدن روغن به بدن.

نهم - جماع کردن بعد از آنکه محتلم شده،یعنی در خواب منی از او بیرون آمده است.

غسل جنابت

(مسأله 363): غسل جنابت برای خواندن نماز واجب و مانند آن واجب می باشد ولی برای نماز میّت و سجده سهو و سجده شکر و سجده های واجب قرآن غسل جنابت لازم نیست.

(مسأله364): لازم نیست در وقت غسل، نیّت کند که غسل واجب می کند، بلکه اگر فقط به قصد قربت یعنی برای انجام خواست خداوند عالم غسل کند کافی است.

(مسأله 365): اگر یقین کند وقت نماز شده و نیّت غسل واجب کند بعد معلوم شود که پیش از وقت غسل کرده، چنانچه غسل را برای تطهیر از جنابت انجام

داده باشد، غسل او صحیح است.

(مسأله 366): غسل جنابت را به دو قسم می شود انجام داد. ترتیبی و ارتماسی.

غسل ترتیبی

(مسأله367): در غسل ترتیبی باید به نیّت غسل اوّل تمام سر و گردن،و بعد بدن را بشوید و احوط آن است که اوّل طرف راست،بعد طرف چپ بدن را بشوید،و تحقق غسل ترتیبی به حرکت دادن هر یک از اعضاء سه گانه زیر آب به قصد غسل بی اشکال نیست،و احتیاط در اکتفا نکردن به آن است،و اگر عمداً یا از روی فراموشی یا بواسطه ندانستن مسأله،بدن را قبل از سر بشوید غسل او باطل است.

(مسأله368): در صورتی که بدن را قبل از سر بشوید لازم نیس غسل را اعاده کند بلکه چنانچه بدن را دوباره بشوید غسل او صحیح خواهد بود.

(مسأله369): اگر یقین نکند که هر دو قسمت یعنی سر و گردن و بدن را کاملاً غسل داده،باید برای آنکه یقین کند، هر قسمتی را که می شوید مقداری از قسمت دیگر را هم با آن قسمت بشوید.

(مسأله370): اگر بعد از غسل بفهمد جائی از بدن را نشسته و نداند کجای بدن است دوباره شستن سر لازم نیست، و فقط هر جائی را از بدن که احتمال میدهد نشسته باید بشوید.

(مسأله371): اگر بعد از غسل بفهمد مقداری از بدن را نشسته، چنانچه از طرف چپ باشد شستن همان مقدار کافی است. و اگر از طرف راست باشد احتیاط

آن است که بعد از شستن آن مقدار،دوباره طرف چپ را بشوید.و اگر از سر و گردن باشد باید بعد از شستن آن مقدار،دوباره بدن را بشوید.

(مسأله372): اگر پیش از تمام شدن غسل،در شستن مقداری از طرف چپ یا طرف راست شک کند لازم است که آن مقدار را بشوید و اگر در شستن مقداری از سر و گردن شک کند،بنابر احتیاط لازم باید بعد از شستن آن دوباره طرف راست و طرف چپ را بشوید.

غسل ارتماسی

غسل ارتماسی به دو نحو انجام میگیرد دفعی و تدریجی.

(مسأله373): در غسل ارتماسی دفعی باید در یک آن آب تمام بدن را فرا بگیرد، ولی معتبر نیست که قبل از شروع در غسل تمام بدن بیرون آب باشد بلکه اگر مقداری از آن بیرون باشد و به نیت غسل در آب فرو رود کفایت می کند.

(مسأله374): در غسل ارتماسی تدریجی باید بدن را تدریجا با حفظ وحدت عرفی در آب فرو برد و در این قسم لازم است که تمام بدن قبل از شروع در غسل بیرون آب باشد.و احوط آن است که از زمان فرو رفتن در آب تا زمانی که آب تمام بدن را فرا گرفت بلکه تا زمان خروج از آب قصد غسل نماید به آنچه در واقع غسل به آن محقّق می شود.

(مسأله375): اگر بعد از غسل ارتماسی بفهمد که به مقداری از بدن آب نرسیده، جای آن را بداند یا نداند. باید دوباره غسل کند.

(مسأله376): اگر برای غسل ترتیبی وقت ندارد، و برای ارتماسی وقت دارد باید غسل ارتماسی کند.

(مسأله377): کسی که برای حج یا عمره احرام بسته،نمی تواند غسل ارتماسی کند، ولی اگر از روی فراموشی غسل ارتماسی کند غسلش صحیح است. و همچنین است حکم در روزه ماه مبارک رمضان و مانند آن.

احکام غسل کردن

(مسأله378): در غسل ارتماسی یا ترتیبی پاک بودن تمام بدن پیش از غسل لازم نیست، بلکه اگر به فرو رفتن در آب یا ریختن آن به قصد غسل بدن پاک شود غسل محقّق می شود. و این در صورتی است که آب به ملاقات محلّ نجس نشود مثل آب عاصم از قبیل آب جاری و باران و آب کُر و گر نه غسل او اشکال دارد.

(مسأله379): کسی که از حرام جنب شده و با آب گرم غسل کند اگر چه عرق میکند غسل او صحیح است،و احتیاط مستحبّ آن است که با آب سرد غسل کند.

(مسأله380): اگر در غسل به اندازه سر موئی از بدن نشسته بماند غسل باطل است ولی شستن مثل داخل گوش و بینی و هرچه از باطن شمرده می شود. واجب نیست.

(مسأله381): جائی را که شک دارد از ظاهر بدن است یا از باطن آن باید آن را بشوید.

(مسأله382): اگر سوراخ جای گوشواره و مانند آن بقدری گشاد باشد که داخل آن از ظاهر شمرده شود باید آن را شست، وگرنه شستن آن لازم نیست.

(مسأله383): چیزی را که مانع رسیدن آب به بدن است، باید برطرف کند و اگر پیش از آنکه یقین کند بر طرف شده غسل نماید غسل او باطل است.

(مسأله384): اگر موقع غسل شک کند، چیزی که مانع از رسیدن آب باشد در بدن او هست یا نه،باید بررسی کند تا مطمئن شود که مانعی نیست.

(مسأله385): در غسل باید موهای کوتاهی را که جزء بدن حساب می شود بشوید و شستن موهای بلند واجب نیست،بلکه اگر آب را طوری به پوست برساند که آنها تر نشود، غسل صحیح است، ولی اگر رساندن آب به پوست بدون شستن آنها ممکن نباشد، باید آنها را بشوید که آب به بدن برسد.

(مسأله 386): تمام شرطهائی که برای صحیح بودن وضو گفته شد: مثل پاک بودن آب و غصبی نبودن آن،در صحیح بودن غسل هم شرط است، ولی در غسل لازم نیست بدن را از بالا به پائین بشوید و نیز در غسل ترتیبی لازم نیست بعد از شستن سر و گردن فوراً بدن را بشوید،پس اگر بعد از شستن سر و گردن صبر کند و بعد از مدّتی بدن را بشوید اشکال ندارد. بلکه لازم نیست تمام سر و گردن یا بدن را یک مرتبه بشوید پس جائز است مثلاً سر را شسته و بعد از مدتی گردن را بشوید،ولی کسی که نمیتواند از بیرون آمدن بول یا غائط خودداری کند، اگر به اندازه ای که غسل کند و نماز بخواند بول یا غائط از او بیرون نمی آید باید فوراً غسل کند و بعد از غسل هم فوراً نماز بخواند.

(مسأله387): کسی که پول حمامی را بدون اینکه بداند حمامی راضی است بخواهد نسیه بگذارد، اگرچه بعد حمامی را راضی کند،غسل او باطل است.

(مسأله388): اگر حمامی راضی باشد که پول حمام نسیه بماند، ولی کسی که غسل می کند قصدش این باشد که طلب او را ندهد،یا از مال حرام بدهد غسل او اشکال دارد.

(مسأله389): اگر پولی را که خمس آنرا نداده به حمامی بدهد،اگرچه مرتکب حرام شده،ولی بعید نیست که غسل او صحیح باشد و ذمّه اش به

مستحقّین خمس مشغول شود.

(مسأله390): اگر مخرج غائط را در آب خزینه تطهیر کند، یا بیش از حدّ متعارف آب مصرف نماید،و پیش از غسل شک کند که حمامی به غسل کردن او راضی است یا نه،غسل او باطل است مگر اینکه پیش از غسل حمامی را راضی کند.

(مسأله391): اگر شک کند که غسل کرده یا نه باید غسل کند، ولی اگر بعد از غسل شک کند، که غسل او درست بوده یا نه، لازم نیست دوباره غسل نماید.

(مسأله392): اگر در بین غسل، حدث اصغر از او سر زند،مثلاً بول کند لازم نیست غسل را رها کرده و غسل دیگری بنماید،بلکه میتواند غسل خود را تمام نماید و در این صورت بنابر احتیاط لازم باید وضو هم بگیرد ولی بعداً غسل را بنابر احتیاط اعاده نماید و اگر از غسل ترتیبی به ارتماسی و یا از ارتماسی به ترتیبی یا به ارتماسی دفعی عدول نماید لازم نیست وضو هم بگیرد.

(مسأله393): اگر از جهت ضیق وقت وظیفهٔ مکلّف تیمّم بوده، ولی به خیال اینکه به اندازه غسل و نماز وقت دارد غسل کند، در صورتی که برای انجام خصوص آن نماز غسل نموده باشد. غسل او اشکال دارد،ولی اگر غسل را از جهت تطهیر از جنابت انجام داده باشد که بعد با آن نماز هم بخواند غسلش صحیح است.

(مسأله394): کسی که جنب شده اگر شک کند که غسل کرده یا نه نمازهائی را که خوانده صحیح است ولی برای نمازهای بعد باید غسل کند و در صورتی که بعد از نماز حدث اصغر از او صادر شده باشد، لازم است وضو هم بگیرد و اگر وقت باقی است بنابر احتیاط نمازی را که خوانده اعاده نماید.

(مسأله395): کسی که چند غسل بر او واجب است میتواند به نیّت همه

آنها یک غسل بجا آورد،و اگر یکی معیّن از آنها را قصد کند کفایت او از بقیه مشکل است.

(مسأله 396): اگر بر جائی از بدن،آیه قرآن یا اسم خداوند متعال نوشته شده باشد، چنانچه بخواهد وضو یا غسل را ترتیبی بجا آورد باید آب را طوری به بدن برساند که دست او به نوشته نرسد.

(مسأله397): کسی که غسل جنابت کرده،نباید برای نماز وضو بگیرد.ولی با غسلهای دیگر واجب و غسلهای مستحبّ که می آید، احتیاط آن است که وضو هم بگیرد.

استحاضه

اشاره

یکی از خونهایی که از زن خارج می شود خون استحاضه است و زن را در موقع دیدن خون استحاضه، مستحاضه می گویند.

(مسألة398): خون استحاضه در بیشتر اوقات زردرنگ و سرد است و بدون فشار و سوزش بیرون می آید و غلیظ هم نیست ولی ممکن است گاهی سیاه یا سرخ و گرم و غلیظ باشد و با فشار و سوزش بیرون آید.

(مسأله399): استحاضه سه قسم است: قلیله و متوسّطه وکثیره،استحاضة قلیله آن است که خون فقط روی پنبه ای را که زن با خود بر میدارد آلوده کند و در آن فرو نرود،استحاضه متوسطه آن است که خون در پنبه فرو رود، اگرچه در یک گوشه آن باشد، ولی از پنبه به دستمالی که معمولاً زنها برای جلوگیری از خون میبندند نرسد، استحاضه کثیره آن است که خون پنبه را فرا گرفته و به دستمال برسد.

احکام استحاضه

(مسأله400): در استحاضه قلیله باید زن برای هر نماز یک وضو بگیرد، و بنابر احتیاط پنبه را آب کشیده و یا عوض کند و باید ظاهر فرج را اگر خون به آن رسیده باشد، آب بکشد.

(مسأله401): در استحاضة متوسّطه بیاد بنابر احتیاط لازم زن برای نمازهای خود روزانه یک غسل نماید و نیز باید کارهای استحاضه قلیله را که در مسأله پیش گفته شد انجام دهد. بنابراین اگر استحاضه قبل از نماز صبح یا در همان آن حاصل شود باید برای نماز صبح غسل کند و اگر عمداً یا از روی فراموشی برای نماز صبح غسل نکند،باید برای نماز ظهر و عصر غسل کند، و اگر برای نماز ظهر و عصر غسل نکند، باید پیش از نماز مغرب و عشاء غسل نماید چه آنکه خون بیاید یا قطع شده باشد.

(مسأله402): در استحاضة کثیره باید - بنابر احتیاط واجب - زن برای هر نماز پنبه و دستمال را عوض کند یا آب بکشد و لازم است یک غسل برای نماز صبح و یکی برای نماز ظهر و عصر و یکی برای نماز مغرب و عشا بجا آورد و بین نماز ظهر و عصر فاصله نیندازد، و اگر فاصله بیندازد باید برای نماز عصر دوباره غسل کند، و نیز اگر بین نماز مغرب و عشا فاصله بیندازد باید برای نماز عشا دوباره غسل نماید.

(مسأله403): اگر خون استحاضه پیش از وقت نماز هم بیاید چنانچه زن برای آن خون، وضو یا غسل بجا نیاورده باشد.باید در موقع نماز وضو یا غسل بجا آورد اگرچه در آن موقع مستحاضه نباشد.

(مسأله404): مستحاضه متوسّطه که باید وضو بگیرد و غسل کند بهتر

آن است که قبل از غسل وضو بگیرد، ولی در مستحاضة کثیرة احتیاط آن است که قبل از غسل وضو بگیرد.

(مسأله405): اگر استحاضه قلیله زن بعد از نماز صبح متوسّطه شود باید برای نماز ظهر و عصر غسل کند، و اگر بعد از نماز ظهر و عصر متوسّطه شود باید برای نماز مغرب و عشا غسل نماید.

(مسأله406): اگر استحاضه قلیله یا متوسّطه زن بعد از نماز صبح کثیره شود و به این حال باقی بماند باید احکامی را که در مسأله 402 گفته شد نسبت به نماز ظهر و عصر و مغرب و عشا رعایت نماید.

(مسأله407): در مستحاضة کثیره لازم است میان غسل و نماز فاصله ای واقع نشود، و انجام غسل پیش از داخل شدن وقت نماز هر چند باعث وقوع فاصله نگردد آن غسل برای نماز فاید ندارد،و باید بنابر احتیاط مستحاضه برای نماز بعد از دخول وقت آن غسل نماید،و این حکم در مستحاضة متوسّطه نیز جاری است.

(مسأله408): در مستحاضه زن برای هر نمازی-غیر از نماز یومیه که حکم آن گذشت-چه واجب باشد چه مستحبّ، باید وضو بگیرد، ولی اگر بخواهد نماز یومیّه ای را که خوانده احتیاطاً دوباره بخواند، یا بخواهد نمازی را که تنها خوانده است دوباره با جماعت بخواند، باید تمام کارهانی را که برای استحاضه گفته شد انجام دهد، امّا برای خواندن نماز احتیاط و سجده فراموش شده و تشهد فراموش شده، اگر آنها را بعد از نماز فوراً بجا آورد و همچنین برای سجده سهو در هر حال، لازم نیست کارهای استحاضه را انجام دهد.

(مسألة409): زن مستحاضه بعد از آنکه خونش قطع شد، فقط برای نماز اوّلی که می خواند، باید کارهای استحاضه را انجام دهد، و برای نمازهای بعدی

لازم نیست.

(مسأله410): اگر زن نداند استحاضه او چه قسم است، موقعی که می خواهد نماز بخواند، باید بنابر احتیاط خود را بررسی کند مثلاً مقداری پنبه داخل فرج نماید،و کمی صبر کند و بیرون آورد و بعد از آنکه فهمید استحاضه او کدام یک از آن سه قسم است کارهائی را که برای آن قسم دستو داده شده انجام دهد، ولی اگر بداند تا وقتی که میخواهد نماز بخواند استحاضه او تغییر نمی کند،پیش از داخل شدن وقت هم میتواند خود را بررسی کند.

(مسأله411): زن مستحاضه اگر پیش از آنکه خود را بررسی کند مشغول نماز شود، چنانچه قصد قربت داشته و بوظیفه خود عمل کرده مثلاً استحاضهاش قلیله بوده و به وظیفه استحاضه قلیله عمل نموده،نماز او صحیح است و اگر قصد قربت نداشته یا عمل او مطابق وظیفه اش نبوده مثل آنکه استحاضه او متوسطه بوده و به وظیفهٔ قلیله رفتار کرده،نماز او باطل است.

(مسأله412): زن مستحاضه اگر نتواند خود را بررسی نماید، باید به آنچه مُسلّماً وظیفة او است عمل کند، مثلاً اگر نمی داند استحاضه او قلیله است یا متوسّطه باید کارهای استحاضه قلیله را انجام دهد، و اگر نمیداند متوسّطه است یا کثیره، باید کارهای استحاضه متوسّطه را انجام دهد، ولی اگر بداند سابقاً کدام یک از آن سه قسم بوده،باید به وظیفه همان قسم رفتار نماید.

(مسأله 413): اگر خون استحاضه در اوّل ظهورش در باطن باشد و بیرون نیاید، وضو یا غسل را که زن داشته باطل نمی کند، و اگر بیرون بیاید هر چند کم باشد وضو و غسل را باطل می کند.

(مسأله414): زن مستحاضه اگر بعد از نماز خود را بررسی کند و خون نبیند اگرچه بداند دوباره خون میآید با وضوئی که دارد میتواند نماز بخواند.

(مسأله415): زن مستحاضه اگر بداند از وقتی که مشغول وضو یا غسل شده خونی از او بیرون نیامده و در داخل فرج هم نیست، میتواند خواندن نماز را تا وقتی که میداند پاک می ماند،تأخیر بیندازد.

(مسأله416): اگر مستحاضه بداند که پیش از گذشتن وقت نماز بکلّی پاک می شود، یا به اندازه خواندن نماز خون بند می آید باید بنابر احتیاط لازم صبر کند و نماز را در وقتی که پاک است بخواند.

(مسأله417): اگر بعد از وضو و غسل ،خون در ظاهر قطع شود و مستحاضه بداند که اگر نماز را تأخیر بیندازد، به مقداری که وضو و غسل و نماز را بجا آورد بکلّی پاک می شود، باید بنابر احتیاط لازم نماز را تأخیر بیندازد، و موقعی که بکلی پاک شد دوباره وضو و غسل را بجا آورد و نماز را بخواند. و اگر موقعی که خون در ظاهر قطع شود وقت نماز تنگ باشد، لازم نیست وضو و غسل را دوباره بجا آورد بلکه با وضو و غسلی که دارد میتواند نماز بخواند.

(مسألة418): مستحاضه کثیره وقتی که بکلّی از خون پاک شد اگر بداند از وقتی که برای نماز پیش مشغول غسل شده دیگر خون نیامده لازم نیست دوباره غسل نماید، و در غیر این صورت باید غسل نماید و امّا در مستحاضه متوسّطه لازم نیست برای آنکه از خون بکلّی پاک شده غسل نماید.

(مسأله419): مستحاضه قلیله بعد از وضو،و مستحاضه متوسّطه بعد از غسل و وضو و مستحاضه کثیره بعد از وضوء و غسل باید فوراً مشغول نماز شوند، مگر در دو موردی که در مسأله 403 و 415 به آنها اشاره شد، ولی گفتن اذان و اقامه قبل از نماز اشکال ندارد و در نماز هم میتواند کارهای مستحبّ مثل قنوت و غیر آن را بجا آورد.

(مسأله420): زن مستحاضه اگر وظیفه اش این باشد که میان وضو یا غسل

و نماز فاصله نیندازد ولی مطابق وظیفه اش رفتار نکند باید دوباره وضو گرفته یا غسل کند و بلافاصله مشغول نماز شود.

(مسأله421): اگر خون استحاضه زن جریان دارد و قطع نمی شود، چنانچه برای او ضرر ندارد، باید بعد از غسل از بیرون آمدن خون جلوگیری نماید، و چنانچه کوتاهی کند و خون بیرون آید احتیاط آن است که دوباره غسل کند. و اگر نماز خوانده دوباره نماز بخواند.

(مسأله422): اگر در موقع غسل خون قطع نشود، غسل صحیح است ولی اگر در بین غسل، استحاضه متوسّطه کثیره شود لازم است که غسل را از سر بگیرد.

(مسأله423): احتیاط آن است که زن مستحاضه در تمام روزی که روزه است،به مقداری که میتواند، از بیرون آمدن خون جلوگیری کند.

(مسألة424): بنابر احتیاط روزه زن مستحاضه کثیره، در صورتی صحیح است که غسل نماز مغرب و عشای شبی که میخواهد فردای آنرا روزه بگیرد بجا آورد،و نیز در غسلهائی را که برای نمازهای روز واجب است انجام دهد و حکم مزبور بنابر احتیاط در مستحاضه متوسّطه نیز جاری است.

(مسأله425): اگر بعد از نماز عصر،مستحاضه شود و تا غروب غسل نکند روزه او بدون اشکال صحیح است.

(مسأله426): اگر استحاضه قلیله زن پیش از نماز،متوسطه یا کثیره شود باید کارهای متوسّطه یا کثیره را که گفته شد انجام دهد،و اگر استحاضه متوسّطه کثیره شود باید کارهای استحاضة کثیره را انجام دهد. و چنانچه برای استحاضه متوسّطه غسلی کرده باشد فائده ندارد،و باید دوباره برای کثیره غسل کند.

(مسأله427): اگر در بین نماز استحاضه متوسطه زن کثیره شود، باید نماز را

بشکند، و برای استحاضه کثیره غسل کند،و کارهای دیگر آنرا انجام دهد، و همان نماز را بخواند، و بنابر احتیاط قبل از غسل وضوء بگیرد و اگر برای غسل وقت ندارد لازم است عوض غسل تیمّم کند، و اگر برای تیمّم نیز وقت ندارد،بنابر احتیاط نماز را بشکند و به همان حال تمام کند،ولی لازم است در خارج وقت قضا نماید،و همچنین اگر در بین نماز استحاضة قلیلة او متوسطه یا کثیره شود باید نماز را نشکند و برای استحاضه متوسطه یا کثیره کارهای آنرا انجام دهد.

(مسأله428): اگر در بین نماز خون قطع شود و مستحاضه نداند که در باطن هم قطع شده یا نه، چنانچه بعد از نماز بفهمد بکلی قطع شده بوده و وقت وسعت این را داشته باشد که در حال پاکی نماز را دوباره بخواند بنابر احتیاط لازم است بر حسب وظیفه اش وضو گرفته یا غسل نموده و نماز را دوباره بجا آورد.

(مسألة429): اگر استحاضة کثیرة زن متوسطه شود،باید برای نماز اوّل عمل کثیره و برای نمازهای بعدی عمل متوسّطه را بجا آورد، مثلاً اگر پیش از نماز ظهر استحاضة کثیره متوسطه شود، باید برای نماز ظهر وضو گرفته و غسل کند،و برای نماز عصر و مغرب و عشا فقط وضو بگیرد ولی اگر برای نماز ظهر غسل نکند و فقط بمقدار نماز عصر وقت داشته باشد باید برای نماز عصر غسل نماید و اگر برای نماز عصر هم غسل نکند، باید برای نماز مغرب غسل کند ،و اگر برای آن هم غسل نکند و فقط بمقدار نماز عشا وقت داشته باشد، باید برای نماز عشا غسل نماید.

(مسأله430): اگر پیش از هر نماز خون مستحاضة کثیره قطع شود و دوباره بیاید برای هر نماز باید یک غسل بجا آورد.

(مسأله431): اگر استحاضه کثیره قلیله شود، باید برای نماز اوّل عمل کثیره و برای نمازهای بعدی عمل قلیله را انجام دهد، و نیز اگر استحاضه متوسّطه قلیله

شود، باید برای نماز اوّل،عمل متوسطه و برای نمازهای بعدی عمل قلیله را بجا آورد.

(مسأله432): اگر مستحاضه یکی از کارهائی را که بر او واجب می باشد ترک کند نمازش باطل است.

(مسأله433): مستحاضه اگر بخواهد غیر از نماز کاری انجام دهد که شرط آن وضو داشتن است مثلاً بخواهد جانی از بدن خود را به خطّ قرآن برساند چنانچه بعد از تمام شدن نماز باشد باید وضو بگیرد و وضوئی که برای نماز گرفته کافی نیست.

(مسأله434): مستحاضه ای که غسلهای واجب خود را بجا آورده رفتن او در مسجد و توقف در آن و خواندن آیه ای که سجده واجب دارد و نزدیکی شوهر به او حلال است،اگرچه کارهای دیگری را که برای نماز انجام می داد،مثل عوض کردن پنبه و دستمال انجام نداده باشد و بعید نیست که این کارها بدون غسل نیز جائز باشد اگرچه احتیاط در ترک آن است.

(مسأله435): اگر زن در استحاضه کثیره یا متوسّطه بخواهد پیش از وقت نماز آیه ای را که سجده واجب دارد بخواند،یا مسجد برود، بنابر احتیاط مستحبّ باید غسل نماید، و همچنین است اگر شوهرش بخواهد با او نزدیکی کند.

(مسأله 436): نماز آیات بر مستحاضه واجب است و باید برای نماز آیات همه کارهایی را که برای نماز یومیّه گفته شد انجام دهد.

(مسأله 437): هرگاه در وقت نماز یومیّه نماز آیات بر مستحاضه واجب شود، اگرچه بخواهد هر دو را پشت سر هم بجا آورد بنابر احتیاط لازم نمی تواند هر دو را با یک غسل و وضو بخواند.

(مسأله438): اگر زن مستحاضه بخواهد نماز قضا بخواند باید برای هر نماز

کارهایی را که برای نماز ادا بر او واجب است بجا آورد و بنابر احتیاط نمی تواند برای نماز قضا به کارهایی که برای نماز ادا انجام داده اکتفا کند.

(مسأله439): اگر زن بداند خونی که از او خارج میشود خون زخم نیست و مرددّ بین خون استحاضه و حیض و یا نفاس باشد چنانچه شرعاً حکم حیض و نفاس را نداشته باشد باید به دستور استحاضه عمل کند بلکه اگر شک داشته باشد که خون استحاضه است یا خونهای دیگر،چنانچه نشانه آنها را نداشته باشد،بنابر احتیاط واجب باید کارهای استحاضه را انجام دهد.

حیض

اشاره

حیض خونی است که غالباً در هر ماه چند روزی از رحم زنها خارج می شود. و زن را در موقع دیدن خون حیض حائض میگویند.

(مسأله440): خون حیض در بیشتر اوقات غلیظ و گرم، و رنگ آن سیاه یا سرخ است و با فشار و کمی سوزش بیرون می آید.

(مسألة441): خونی را که زنها پس از تمام شدن شصت سال در قرشیه و پنجاه سال در غیر قرشیه میبینند حکم حیض را ندارد و احتیاط آن است که زنهائی که قرشیه هستند بعد از تمام شدن پنجاه سال تا تمام شدن شصت سال چنانچه خون را طوری ببینند که اگر پیش از پنجاه سال میدیدند قطعاً حکم حیض را داشت میان کارهای مستحاضه و تروک حائض جمع نمایند.

(مسأله442): خونی که دختر پیش از تمام شدن نه سال میبیند حیض نیست.

(مسأله443): زن حامله و زنی که بچه شیر می دهد، ممکن است حیض

ببینند،و حکم زن حامله و غیر حامله یکسان است فقط زن حامله در صورتی که بعد از گذشتن بیست روز از اوّل عادتش اگر خونی ببیند که صفات حیض را دارد لازم است بنابر احتیاط بین تروک حائض و اعمال مستحاضه جمع نماید.

(مسأله444): دختری که نمیداند نه سالش تمام شده یا نه،اگر خونی ببیند که دارای نشانه های حیض نباشد حیض نیست و اگر نشانه های حیض را داشته باشد حکم به حیض بودن آن محل اشکال است مگر آنکه اطمینان حاصل شود به اینکه حیض است و در این صورت معلوم می شود که نه سال او تمام شده است.

(مسأله445): زنی که شک دارد شصت ساله شده یا نه اگر خونی ببیند و نداند حیض است یا نه، باید بنا بگذارد که شصت ساله نشده است.

(مسأله446): مدّت حیض کمتر از سه روز و بیشتر از ده روز نمی شود و اگر مختصری هم از سه روز کمتر باشد حیض نیست.

(مسأله447): باید سه روز اوّل حیض پشت سر هم باشد پس اگر مثلاً دو روز خون ببیند و یک روز پاک شود و دوباره یک روز خون ببیند حیض نیست.

(مسألة448): ابتداء حیض لازم است خون بیرون بیاید ولی لازم نیست در تمام سه روز خون بیرون بیاید بلکه اگر در باطن فرج خون باشد کافی است و چنانچه در بین سه روز مختصری پاک شود بنحوی که در بین زنها تماماً یا بعضاً متعارف است باز هم حیض است.

(مسأله449): لازم نیست شب اوّل و شب چهارم را خون ببیند، ولی باید در شب دوم و سوم خون قطع نشود پس اگر از اوّل صبح روز اوّل تا غروب روز سوم پشت سر هم خون بیاید،و هیچ قطع نشود، حیض است و همچنین است اگر در وسط های روز اوّل شروع شود و در همان موقع از روز چهارم قطع گردد

(مسأله450): اگر سه روز پشت سرهم خون ببیند و پاک شود چنانچه

دوباره خون ببیند و روزهائی که خون دیده و روزهائی که در وسط پاک بوده روی هم از ده روز بیشتر نشود روزهایی که خون دیده حیض است ولی احتیاط لازم آن است که در روزهایی که در وسط پاک بوده میان کارهایی که بر طاهره واجب و ترک آنچه بر حائض حرام است، جمع نماید.

(مسأله451): اگر خونی ببیند که از سه روز بیشتر و از ده روز کمتر باشد و نداند خون دمل و زخم است یا خون حیض، نباید آن را خون حیض قرار دهد. بلی میتواند جمع کند بین کارهائی که واجب است بر زن طاهره و ترک آنچه حرام است بر حائض

(مسأله452): اگر خونی ببیند که نداند خون زخم است یا حیض،باید عبادتهای خود را بجا آورد مگر اینکه حالت سابقه اش حیض باشد.

(مسأله453): اگر خونی ببیند و شک کند که خون حیض است یا استحاضه چنانچه شرائط حیض را داشته باشد باید حیض قرار دهد.

(مسأله454): اگر خونی ببیند که نداند خون حیض است یا بکارت باید خود را بررسی کند،یعنی مقداری پنبه داخل فرج نماید و کمی صبر کند بعد بیرون آورد پس اگر اطراف آن آلوده باشد، خون بکارت است و اگر به همه آن رسیده حیض می باشد.

(مسألة455): اگر کمتر از سه روز خون ببیند و پاک شود و بعد سه روز خون در روزهای عادت یا با نشانه های حیض ببیند، خون دوم حیض است و خون اوّل اگرچه در روزهای عادتش باشد، حیض نیست.

احکام حائض

(مسأله456): چند چیز بر حائض حرام است:

اوّل - عبادتهائی که مانند نماز باید با وضو یا غسل یا تیمّم بجا آورده شود،ولی بجا آوردن عبادتهائی که وضو و غسل و تیمّم برای آنها لازم نیست، مانند نماز میت مانعی ندارد.

دوم - تمام چیزهایی که بر جنب حرام است و در احکام جنابت گفته شد.

سوم - جماع کردن در فرج که هم برای مرد حرام است و هم برای زن، اگرچه به مقدار ختنه گاه داخل شود و منی هم بیرون نیاید، بلکه احتیاط واجب آن است که مقدار کمتر از ختنه گاه را هم داخل نکند و بنابر احتیاط و طی در دبر زن چه حائض باشد چه نباشد ننماید.

(مسأله457): جماع کردن در روزهایی هم که حیض زن قطعی نیست ولی شرعاً باید برای خود حیض قرار دهد حرام است، پس زنی که بیشتر از ده روز خون میبیند و باید به دستوری که بعداً گفته میشود روزهای عادت خویشان خود را حیض قرار دهد، شوهرش نمی تواند در آن روزها با او نزدیکی نماید.

(مسأله458): اگر مرد با زن خود در حال حیض نزدیکی کند لازم است استغفار کند و احتیاط آن است که کفاره بدهد و کفاره آن بعداً بیان می شود.

(مسأله459): غیر از نزدیکی کردن با زن حائض،سایر استمتاعات مانند بوسیدن و ملاعبه نمودن مانعی ندارد.

(مسأله460): کفاره نزدیکی در حال حیض در قسمت اول آن، هیجده نخود طلای سکه دار و در قسمت دوم، نه نخود و در قسمت سوم،چهار نخود و نیم است مثلاً زنی که شش روز خون حیض میبیند اگر شوهرش در شب یا روز اوّل و دوم با او جماع کند، هیجده نخود طلا و در شب یا روز سوم و چهارم نه نخود، و در شب یا روز پنجم یا ششم چهار نخود و نیم بدهد.

(مسأله 461): اگر طلای سکه دار ممکن نباشد،قیمت آنرا بدهد و اگر قیمت طلا در وقتی که جماع کرده با وقتی که میخواهد به فقیر بدهد فرق کرده باشد قیمت وقتی را که میخواهد به فقیر بدهد حساب کند.

(مسأله462): اگر کسی هم در قسمت اوّل و هم در قسمت دوم و هم در قسمت سوم حیض با زن خود جماع کند، هر سه کفّاره که روی هم سی و یک نخود و نیم می شود بدهد.

(مسأله463): اگر با زن حائض چند مرتبه جماع کند بهتر آن است که برای هر جماع یک کفّاره بدهد.

(مسأله464): اگر مرد در حال جماع بفهمد زن حائض ،شده باید فوراً از او جدا شود و اگر جدا نشود نیز احتیاط این است که کفّاره بدهد.

(مسأله 465): اگر مرد با زن حائض زنا کند یا با زن حائض نامحرمی به گمان اینکه عیال خودش است،جماع نماید نیز احتیاط آن است که کفّاره بدهد.

(مسأله 466): کسی که از روی نادانی یا فراموشی با زن در حال حیض نزدیکی کند کفّاره ندارد.

(مسأله 467): اگر مرد به اعتقاد اینکه زن حائض است با او نزدیکی کند و بعداً معلوم شود که حائض نبوده است کفّاره ندارد.

(مسأله468): طلاق دادن زن در حال حیض، بطوری که در احکام طلاق گفته می شود باطل است.

(مسأله469): اگر زن بگوید حائضم یا از حیض پاک شده ام چنانچه محلّ اتهام نباشد باید حرف او را قبول کرد ولی اگر محلّ اتهام باشد قبول حرف او محلّ اشکال است.

(مسأله470): اگر زن در بین نماز حائض شود، نمازش باطل است.

(مسأله 471): اگر زن در بین نماز شک کند که حائض شده یا نه، نمازش صحیح است. ولی اگر بعد از نماز بفهمد که در بین نماز حائض شده،نمازی که خوانده باطل است.

(مسأله 472): بعد از آنکه زن از خون حیض پاک شد،واجب است برای نماز و عبادتهای دیگری که باید با وضو یا غسل یا تیمّم بجا آورده شود، غسل کند.و دستور آن مثل غسل جنابت است، و بهتر آن است که پیش از غسل وضو هم بگیرد.

(مسأله 473): بعد از آنکه زن از خون حیض پاک شد، اگرچه غسل نکرده باشد، طلاق او صحیح است،و شوهرش هم می تواند با او جماع کند،ولی احتیاط لازم این است که جماع پس از شستن فرج باشد،و احتیاط مستحبّ آن است که پیش از غسل از جماع با او خودداری نماید. امّا کارهای دیگری که در وقت حیض بر او حرام بوده مانند توقف در مسجد و مس خط قرآن تا غسل نکند بر او حلال نمی شود.

(مسأله474): اگر آب برای وضو و غسل کافی نباشد و به اندازه ای باشد که بتواند غسل کند، باید غسل کند، و بدل از وضو تیممّ نماید. و اگر فقط برای وضو کافی باشد و به اندازه غسل نباشد با آن وضو بگیرد و باید عوض غسل تیممّ نماید. و اگر برای هیچ یک از آنها آب ندارد باید بدل از غسل تیمّم کند و بدل از وضو نیز تیممّ نماید.

(مسأله475): نمازهائی که زن در حال حیض نخوانده، قضا ندارد، ولی روزهای ماه رمضان را که در حال حیض نگرفته باید قضا نماید،و همچنین بنابر احتیاط لازم روزهایی که به نذر در وقت معیّن واجب شده و در حال حیض نگرفته باید قضا نماید.

(مسأله476): هرگاه وقت نماز داخل شود و بداند که اگر نماز را تأخیر بیندازد حائض میشود باید فوراً نماز بخواند و همچنین است بنابر احتیاط لازم اگر احتمال دهد که چنانچه نماز را تأخیر بیندازد حائض میشود.

(مسأله477): اگر زن نماز را تأخیر بیندازد و از اول وقت به اندازه خواندن یک نماز با تحصیل طهارت از حدث بگذرد و سپس حائض شود قضای آن نماز بر او واجب است، ولی در تند خواندن و کند خواندن و چیزهای دیگر باید ملاحظه حال خود را بکند، مثلاً زنی که مسافر نیست اگر در اول ظهر نماز بخواند قضای آن در صورتی واجب میشود که به مقدار خواندن چهار رکعت نماز با تحصیل طهارت از حدث از اوّل ظهر بگذرد و حائض ،شود و برای کسی که مسافر است گذشتن وقت به مقدار خواندن دو رکعت با تحصیل طهارت کافی است.

(مسأله478): اگر زن در آخر وقت نماز، از خون پاک شود و به اندازه غسل و خواندن یک رکعت نماز یا بیشتر از یک رکعت وقت داشته باشد باید نماز را بخواند و اگر نخواند باید قضای آنرا بجا آورد.

(مسأله479): اگرزن حائض بعد از پاکی به اندازه غسلل وقت ندارد،ولی می تواند با تیممّ نماز را در وقت بخواند،احتیاز واجب آن استکه آن نماز را با تیمّم بخواند، ودر صورتی که نخواند قضانماید و اگر از گذششته و از تنگی وقت از جهت دیگر تکلیفش تیمّم است،مثل آنکه آب برایش ضرر دارد،باید تیمّم کند و آن نماز را بخواند،و در صورتی که نخواند لازم است که قضا نماید.

(مسأله480): اگر زن بعد از پاک شدن از حیض شک کند که برای نماز وقت دارد یا نه، باید نمازش را بخواند.

(مسأله481): اگر به خیال اینکه به اندازه تحصیل طهارت از حدث و خواندن یک رکعت وقت ندارد نماز نخواند، و بعد بفهمد وقت داشته،باید قضای

آن نماز را بجا آورد.

(مسألة482): مستحبّ است زن حائض در وقت نماز، خود را از خون پاک نماید و پنبه و دستمال را عوض کند و وضو بگیرد، و اگر نمی تواند وضو بگیرد تیمّم نماید و در جای نماز رو به قبله بنشیند و مشغول ذکر و دعا و صلوات شود.

(مسأله483): خواندن و همراه داشتن قرآن و رساندن جائی از بدن را به ما بین خطهای قرآن، و نیز خضاب کردن به حنا (حنا بستن) و مانند آن،برای حائض مکروه است.

اقسام زنهای حائض

(مسأله474): زنهای حائض بر شش قسمند:

اوّل - صاحب عادت وقتیه و عددیه، و آن زنی است که دو ماه پشت سر هم در وقت معیّن خون حیض ببیند و شماره روزهای حیض او هم در هر دو ماه یک اندازه باشد، مثل آنکه دو ماه پشت سر هم از اوّل ماه تا هفتم خون ببیند.

دوم - صاحب عادت وقتیه و آن زنی است که دو ماه پشت سر هم در وقت معیّن خون حیض ببیند، ولی شماره روزهای حیض او در هر دو ماه یک اندازه نباشد، مثلاً دو ماه پشت سر هم از روز اوّل ماه خون ببیند ولی ماه اول روز هفتم و ماه دوم روز هشتم از خون پاک شود.

سوم - صاحب عادت عددیّه و آن زنی است که شماره روزهای حیض او در دو ماه پشت سر هم به یک اندازه باشد، ولی وقت دیدن آن دو خون یکی نباشد، مثل آنکه ماه اوّل از پنجم تا دهم و ماه دوم از دوازدهم تا هفدهم خون ببیند.

چهارم - مضطربه و آن زنی است که چند ماه خون دیده، ولی عادت معیّنی پیدا نکرده، یا عادتش به هم خورده و عادت تازه ای پیدا نکرده است.

پنجم - مبتدئه و آن زنی است که دفعه اوّل خون دیدن او است.

ششم - ناسیه و آن زنی است که عادت خود را فراموش کرده است. و هر کدام اینها احکامی دارند که در مسائل آینده گفته می شود.

1 - صاحب عادت وقتیّه و عددیّه

(مسأله485): زنهائی که عادت وقتیّه و عددیه دارند دو دسته اند:

اوّل - زنی که دو ماه پشت سر هم در وقت معیّن خون حیض ببیند و در وقت معیّن هم پاک شود، مثلا دو ماه پشت سر هم از روز اول ماه خون ببیند و روز هفتم پاک شود، که عادت حیض این زن از اوّل ماه تا هفتم است.

دوم - زنی که دو ماه پشت سر هم در وقت معیّن خون حیض ببیند، و بعد از آنکه سه روز یا بیشتر خون دید یک روز یا بیشتر پاک شود و دوباره خون ببیند و تمام روزهایی که خون دیده با روزهایی که در وسط پاک بوده از ده روز بیشتر نشود، و در هر دو ماه همه روزهایی که خون دیده و روزهایی که در وسط پاک بوده است روی هم یک اندازه باشد که عادت او به اندازه روزهایی است که خون دیده است نه به ضمیمه روزهایی که در وسط پاک بوده است، پس لازم است که روزهائی که خون دیده و روزهایی که در وسط پاک بوده در هر دو ماه به یک اندازه باشند، مثلاً اگر در ماه اوّل و همچنین در ماه دوم از روز اوّل ماه تا سوم خون ببیند و سه روز پاک شود و دوباره سه روز خون ببیند عادت این زن شش روز می شود، و چنانچه مقدار روزهائی که در ماه دوم خون دیده بیشتر یا

کمتر باشد این زن صاحب عادت وقتیه است نه عددیّه

(مسألة486): زنی که عادت وقتیّه دارد (چه عادت عددیّه نیز داشته باشد یا نه) اگر در وقت عادت یا یک دو روز جلوتر خون ببیند به طوری که بگویند عادتش جلو افتاده اگرچه آن خون نشانه های حیض را نداشته باشد باید به احکامی که برای زن حائض گفته شد عمل کند و چنانچه بعد بفهمد حیض نبوده مثل اینکه پیش از سه روز پاک شود باید عبادتهائی را که بجا نیاورده قضا نماید.

(مسأله487): زنی که عادت وقتیّه و عددیّه دارد اگر همه روزهای عادت و چند روز با نشانه های حیض پیش از عادت و بعد از عادت خون ببیند و روی هم از ده روز بیشتر نشود همه حیض است. و اگر از ده روز بیشتر شود،فقط خونی را که در روزهای عادت خود دیده، حیض است و خونی که پیش از آن و بعد از آن دیده استحاضه می باشد. و باید عبادتهائی را که در روزهای پیش از عادت و بعد از عادت بجا نیاورده قضا نماید و اگر همه روزهای عادت را با چند روز پیش از عادت با نشانه های حیض خون ببیند و روی هم از ده روز بیشتر نشود همه حیض است و اگر از ده روز بیشتر شود، فقط روزهای عادت او حیض است - هر چند با نشانه های حیض نباشد و روزهای قبل نشانه های حیض را داشته باشد-و خونی که جلوتر از آن دیده استحاضه می باشد و چنانچه در آن روزها عبادت نکرده باید قضا نماید، و اگر همه روزهای عادت را با چند روز بعد از عادت با نشانه های حیض خون ببیند و روی هم از ده روز بیشتر نشود همه حیض است. و اگر بیشتر شود فقط روزهای عادت حیض و باقی استحاضه است.

(مسأله488): زنی که عادت وقتیّه و عددیّه دارد اگر مقداری از روزهای عادت را با چند روز پیش از عادت با نشانه های حیض خون ببیند و روی هم از

ده روز بیشتر نشود همه حیض است و اگر از ده روز بیشتر شود روزهایی که در عادت خون دیده با چند روز پیش از آنکه روی هم به مقدار عادت او شود حیض و روزهای اوّل را استحاضه قرار می دهد و اگر مقداری از روزهای عادت را با چند روز بعد از عادت با نشانه های حیض خون ببیند و روی هم از ده روز بیشتر نشود همه حیض است، و اگر بیشتر شود باید روزهایی که در عادت خون دیده با چند روز بعد از آنکه روی هم به مقدار عادت او شود حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد.

(مسأله489): زنی که عادت دارد، اگر بعد از آنکه سه روز یا بیشتر خون دید پاک شود و دوباره خون ببیند و فاصله بین دو خون کمتر از ده روز باشد و همه روزهایی که خون دیده با روزهایی که در وسط پاک بوده از ده روز بیشتر باشند، مثل آنکه پنج روز خون ببیند و پنج روز پاک شود و دوباره پنج روز خون ببیند، چند صورت دارد.

1- آنکه تمام خونی که دفعه اوّل دیده در روزهای عادت باشد و خون دوم که بعد از پاک شدن می بیند در روزهای عادت نباشد، در این صورت باید همه خون اوّل را حیض، و خون دوم را استحاضه قرار دهد و همچنین است اگر مقداری از خون اوّل را در عادت و مقداری از آن را قبل از عادت به یکی دو روز به بیند یا نشانه های حیض را داشته باشد چه قبل از عادت باشد یا بعد از آن باشد.

2- آنکه خون اوّل در روزهای عادت نباشد، و تمام خون دوم یا مقداری از آن همچنان که در صورت اوّل گفته شد در روزهای عادت باشد که باید همه خون دوم را حیض، و خون اوّل را استحاضه قرار دهد.

3-آنکه مقداری از خون اوّل و دوم در روزهای عادت باشد و خون اوّلی

که در روزهای عادت بوده از سه روز کمتر نباشد و با پاکی وسط و مقداری از خون دوم که آن هم در روزهای عادت بوده از ده روز بیشتر نباشد، در این صورت هر دو خون حیض است(و احتیاط واجب آن است که در پاکی وسط بین کارهای طاهره و ترک آنچه بر حائض حرام است جمع نماید) و مقداری از خون دوم که بعد از روزهای عادت بوده استحاضه است و امّا مقداری از خون اوّل که قبل از روزهای عادت بوده چنانچه عرفاً بگویند که عادتش جلو افتاده محکوم به حیضیّت است: مگر آنکه باعث شود که بعضی از خون دوم که نیز در روزهای عادت بوده یا تمام آن از ده حیض خارج شود که در این صورت محکوم به استحاضه است، پس باید عبادتهائی را که در آن روزها به جا نیاورده قضا نماید، مثلاً اگر عادت زن از سوم ماه تا دهم بوده در صورتی که یک ماه از اوّل تا ششم خون ببیند و دو روز پاک شود و بعد تا پانزدهم خون ببیند خونهایی که از اوّل تا دهم دیده حیض است و خونهایی که از یازدهم تا پانزدهم دیده استحاضه می باشد.

4- آنکه مقداری از خون اوّل و دوم در روزهای عادت باشد ولی خون اوّلی که در روزهای عادت بوده، از سه روز کمتر باشد در این صورت بعید نیست مقداری از خون اوّل را که در عادت خود دیده با تمام کردن کسری آن از ما قبل تا سه روز شود باید حیض قرار دهد، پس اگر بشود مقداری را که از خون دوم در بین عادت دیده حیض قرار دهد (به این معنی که مجموع این مقدار با مقداری که از اوّل حیض قرار داده با پاکی ما بین آنها از ده روز تجاوز نکند) او نیز هم حیض است و در بعضی موارد باید تمام خون اوّل را حیض قرار دهد (نه خصوص مقداری از آن را که برای کسری خون اوّل باید حیض قرار می داد) و این به دو شرط است

اول - آنکه به مقداری بر عادت مقدم باشد که بگویند عادتش جلو افتاده

دوم - آنکه اگر او را حیض قرار بدهد لازم نیاید که مقداری از خون دوم که در عادت واقع شده از ده حیض خارج شود مثلاً اگر عادت زن از چهارم ماه تا دهم بوده و از اول ماه تا آخر روز چهارم خون دیده و دو روز پاک بوده و بعد دوباره تا پانزدهم خون دیده تمام خون اوّل حیض است و همچنین خون دوم تا آخر روز دهم.

(مسأله490): زنی که عادت وقتیّه و عددیّه دارد، اگر در وقت عادت خون نبیند و در غیر آن وقت به شمارهٔ روزهای حیضش با نشانه های حیض خون ببیند، باید همان را حیض قرار دهد، چه پیش از وقت عادت دیده باشد چه بعد از آن.

(مسأله491): زنی که عادت وقتیّه و عددیّه ،دارد اگر در وقت عادت خود سه روز یا بیشتر خون ببیند و شماره روزهای آن کمتر یا بیشتر از روزهای عادت او باشد و پس از پاک شدن دوباره به شماره روزهای عادت خویش با نشانه های حیض خون ببیند در اینجا چند صورت دارد:

1 - آنکه مجموع آن دو خون با پاکی میان آنها از ده روز بیشتر نشود، در این صورت مجموع دو خون یک حیض حساب می شود.

2- آنکه پاکی میان آن دو خون ده روز یا بیشتر باشد،در این صورت هر کدام از آنها حیض مستقل قرار داده می شوند.

3-آنکه پاکی میان آن دو خون کمتر از ده روز و مجموع دو خون با پاکی در میان بیشتر از ده روز باشد، در این صورت باید خون اوّل را که در عادت بوده حیض و خون دوم را استحاضه قرار دهد.

(مسأله 492): زنی که عادت وقتیّه و عددیّه دارد اگر بیشتر از ده روز خون ببیند، خونی که در روزهای عادت دیده اگرچه نشانه های را نداشته باشد.

حیض است، و خونی که بعد از روزهای عادت دیده اگرچه نشانه های حیض را داشته باشد استحاضه است. مثلاً زنی که عادت حیض او از اول ماه تا هفتم است. اگر از اوّل ماه تا دوازدهم خون ببیند، هفت روز اوّل آن حیض و پنج روز بعد استحاضه می باشد.

2- صاحب عادت وقتیه

(مسأله493): زنهائی که عادت وقتیّه دارند و اوّل عادت آنها معیّن باشد دو دسته اند:

اوّل - زنی که دو ماه پشت سر هم در وقت معیّن خون حیض ببیند، و بعد از چند روز پاک شود، ولی شمارهٔ روزهای آن در هر دو ماه یک اندازه نباشد، مثلاً دو ماه پشت سر هم روز اوّل ماه خون ببیند ولی ماه اوّل روز هفتم و ماه دوم روز هشتم از خون پاک شود، که این زن باید روز اوّل ماه را عادت حیض خود قرار دهد.

دوم - زنی که دو ماه پشت سر هم در وقت معیّن سه روز یا بیشتر خون حیض ببیند و بعد پاک شود و دو مرتبه خون ببیند و تمام روزهایی که خون دیده با روزهایی که در وسط پاک بوده از ده روز بیشتر نشود ولی ماه دوم کمتر یا بیشتر از ماه اوّل باشد، مثلاً در ماه اوّل هشت روز و در ماه دوم نه روز باشد که این زن هم باید روز اوّل ماه را روز اوّل عادت حیض خود قرار دهد.

(مسأله494): زنی که عادت وقتیّه دارد اگر در وقت عادت خود یا دو سه روز پیش از عادت خون ببیند باید به احکامی که برای زنهای حائض گفته شد رفتار نماید و تفصیل این مطلب در مسألة 486 گذشت و اما در غیر این دو

صورت - مثل اینکه آنقدر زودتر از عادتش خون ببیند که نگویند عادتش جلو افتاده بلکه بگویند در غیر وقت خود خون دیده و یا آنکه بعد از گذشت وقت عادتش خون ببیند - چنانچه آن خون دارای نشانه های حیض باشد باید به احکامی که برای زنهای حائض گفته شد رفتار نماید، و اگر دارای نشانه های حیض نباشد حکم به حیضیّت آن مشکل است و احتیاط واجب آن است که هم کارهائی که بر مستحاضه واجب است انجام دهد و هم کارهایی که بر حائض حرام است ترک نماید.

(مسأله495): زنی که عادت وقتیّه دارد اگر در وقت عادت خود خون ببیند و مقدار آن خون بیش از ده روز باشد و نتواند مقدار حیض را بواسطه نشانه های آن تشخیص دهد أحوط آن است که عادت بعضی از خویشان خود را حیض قرار دهد چه پدری باشد و چه مادری زنده باشد یا مرده ولی به دو شرط

اوّل - آنکه نداند مقدار عادت او مخالف با مقدار حیض خودش می باشد، مثل آنکه خودش در زمان جوانی و قوت مزاج باشد و آن زن نزدیک به سن یأس باشد که مقدار عادت معمولاً کم میشود و همچنین در عکس این صورت.

دوم - آنکه نداند مقدار عادت آن زن با مقدار عادت دیگر خویشانش که دارای شرط اول هستند تفاوت دارد، ولی اگر مقدار تفاوت بسیار کم باشد که حساب نشود ضرر ندارد و همچنین است حکم زنی که عادت وقتیّه دارد و در وقت بکلّی خون نبیند ولکن در غیر آن وقت خونی ببیند که بیشتر از ده روز باشد و نتواند مقدار حیض را بواسطه نشانه های آن تشخیص دهد.

(مسأله496): صاحب عادت وقتیه نمیتواند حیض را در غیر وقت عادت خود قرار دهد، پس اگر ابتدای زمان عادت او معلوم باشد مثل این که هر ماه از روز اوّل خون می دیده و گاهی روز پنجم و گاهی روز ششم پاک می شده

چنانچه یک ماه دوازده روز خون ببیند و نتواند با نشانه های حیض شماره او را معین نماید باید اوّل ماه را اوّل حیض قرار دهد و در شماره به آنچه در مسأله گفته شد رجوع نماید و اگر وسط یا آخر عادت او معلوم باشد چنانچه خون او از پیش ده روز تجاوز بکند باید آن شماره را طوری قرار دهد که آخر یا وسط آن موافق با وقت عادتش باشد.

(مسأله497): زنی که عادت وقتیّه دارد و بیشتر از ده روز خون ببیند و نتواند آن را به آنچه در مسأله 495 گفته شد معیّن نماید مثل اینکه خونش نشانه نداشته باشد یا آنکه یکی از دو شرطی که قبل گفته شد نباشد مخیّر است هر شماره ای را که مناسب مقدار حیضش میبیند حیض قرار دهد و احوط آن است که هفت روز قرار دهد. در صورتی که او را مثل شش روز و هشت روز مناسب خود ببیند، البته باید شماره ای را که حیض قرار میدهد موافق با وقت عادتش باشد آن طوری که در مسأله پیش گفته شد.

3-صاحب عادت عددیّه

(مسألة498): زنهائی که عادت عددیه دارند دو دسته اند:

اوّل - زنی که شماره روزهای حیض او در دو ماه پشت سر هم یک اندازه باشد، ولی وقت خون دیدن او یکی نباشد که در این صورت هر چند روزی که خون دیده عادت او می شود. مثلاً اگر ماه اول از روز اوّل تا پنجم و ماه دوم از یازدهم تا پانزدهم خون ببیند عادت او پنج روز میشود.

دوم - زنی که دو ماه پشت سر هم سه روز یا بیشتر خون ببیند و یک روز یا بیشتر پاک شود و دو مرتبه خون ببیند و وقت دیدن خون، در ماه اوّل با ماه

دوم فرق داشته باشد، که اگر تمام روزهائی که خون دیده و روزهائی که در وسط پاک بوده از ده روز بیشتر نشود. و شمارهٔ روزهایی که خون دیده به یک اندازه باشد، تمام روزهایی که خون دیده عادت حیض او می شود، و باید در روزهای وسط که پاک بوده احتیاطاً کارهائی که بر طاهره واجب است انجام دهد و کارهایی که بر حائض حرام است ترک نماید مثلاً اگر ماه اول از روز اوّل تا سوم خون ببیند و دو روز پاک شود و دوباره سه روز خون ببیند و ماه دوم از یازدهم تا سیزدهم خون ببیند و دو روز پاک شود و دوباره سه روز خون ببیند عادت او شش روز می شود، و اما اگر در یک ماه مثلاً هشت روز خون ببیند و در ماه دوم چهار روز خون دیده و پاک شود و دوباره خون ببیند و مجموع ایام خون با پاکی وسط هشت روز باشد ظاهر آن است که این زن صاحب عادت عددیّه نیست بلکه مضطر به حساب میشود که حکمش خواهد آمد.

(مسأله499): زنی که عادت عددیّه دارد اگر با نشانه های حیض کمتر یا بیشتر از شماره عادت خود خون ببیند و از ده روز بیشتر نشود تمام آن را حیض قرار دهد و اگر بیشتر از شماره عادت خود خون ببیند و از ده روز تجاوز کند چنانچه همه خونهائی که دیده یک جور باشد باید از موقع دیدن خون به شماره روزهای عادتش حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد و اگر همه خونهایی که دیده یک جور نباشد بلکه چند روز از آن نشانه حیض و چند روز دیگر نشانه استحاضه داشته باشد اگر روزهائی که خون نشانه حیض را دارد با شماره روزهای عادت او یک اندازه باشد باید آن روزها را حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد و اگر روزهایی که خون نشانه حیض را دارد از روزهای عادت او بیشتر باشد فقط به اندازه روزهای عادت او حیض و بقیه استحاضه است و اگر روزهایی که خون نشانه های حیض دارد از روزهای عادت او کمتر است باید

آن روزها را با چند روز دیگر که روی هم به اندازه عادتش می شود حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد.

4- مضطربه

(مسأله500): مضطربه یعنی زنی که چند ماه خون دیده ولی عادتی پیدا نکرده-نه از جهت وقت و نه از جهت عدد- اگر بیش از ده روز خون ببیند و همه خونهایی که دیده یک جور باشد به این معنی که همه دارای نشانه های حیض باشد حکم او حکم صاحب عادت وقتیّه است که در غیر وقت عادت خود خون ببیند و به نشانه نتواند حیض را از استحاضه تمییز ،بدهد او بنابر احتیاط باید عادت بعضی از خویشان خود را حیض قرار دهد و در صورتی که ممکن نباشد عددی بین سه و ده روز را که مناسب حال اوست برای خود حیض قرار دهد. به بیان و شرحی که در مسأله 495 و 497 گذشت. ولی سزاوار است در مفروض مسأله احتیاط به جمع بین دو وظیفه را در مقدار زائد از عادت اقارب و از عدد هفت روز ترک نکند.

(مسألة501): مضطربه اگر بیشتر از ده روز خونی ببیند که چند روز آن نشانه حیض و چند روز دیگر نشانه استحاضه دارد چنانچه آنچه نشانه حیض را دارد از سه روز کمتر و از ده روز بیشتر نباشد تمام او را حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد، و چنانچه کمتر یا بیشتر باشد باید در شماره حیض به دستوری که در مسأله پیش گذشت عمل نماید، و اگر پس از خونی که گفته شد او را حیض قرار دهد دوباره پیش از گذشت ده روز خونی ببیند که آن هم نشانههای حیض را داشته باشد، بعید نیست که باید او را استحاضه قرار دهد. مگر آنکه از اوّلیکه

خون اوّل را حیض قرار داده تا آخر خون دوم از ده روز بیشتر نشده باشد که در این صورت بعید نیست او از حیض اوّل محسوب شود ولی احتیاط آن است که آنچه بر مستحاضه واجب است انجام داده و آنچه بر حائض حرام است ترک کند.

5-مبتدئه

(مسأله (502) مبتدئه یعنی زنی که دفعه اوّل خون دیدن او است اگر بیشتر از ده روز خون ببیند و همه خونهائی که دیده دارای نشانه های حیض باشد باید مقدار عادت یکی از خویشان خود را حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد به دو شرطی که در مسأله 495 گذشت، و اگر این ممکن نشد باید یک عددی بین سه روز و ده روز را که مناسب حال اوست حیض خود قرار دهد به دستوری که در مسأله 497 بیان شد.

(مسأله503): مبتدئه اگر بیشتر از ده روز خونی ببیند که چند روز آن نشانه حیض و چند روز دیگر نشانه استحاضه را داشته باشد، چنانچه خونی که نشانه حیض دارد کمتر از سه روز و بیشتر از ده روز نباشد، همه آن حیض است، ولی اگر پیش از گذشتن ده روز از خونی که نشانه حیض دارد دوباره خونی ببیند که آن هم نشانه خون حیض داشته باشد، مثل آنکه پنج روز خون سیاه و نه روز خون زرد و دوباره پنج روز خون سیاه ببیند، باید خون اوّل را حیض، و دو خون دیگر را استحاضه قرار دهد، چنانکه در مضطر به گذشت.

(مسأله504): مبتدئه اگر بیشتر از ده روز خونی ببیند که چند روز آن نشانه حیض و چند روز دیگر آن نشانه استحاضه داشته باشد، ولی خونی که نشانه

حیض دارد از سه روز کمتر باشد باید آن را حیض قرار دهد و در شماره آن به دستوری که در مسألهٔ (501) گفته شد عمل نماید.

6-ناسیه

(مسأله505): ناسیه یعنی زنی که مقدار عادت خود را فراموش کرده باشد، این زن اگر خونی با نشانه های حیض ببیند که کمتر از سه روز و بیشتر از ده روز نباشد باید همه آن را حیض قرار دهد، و اگر آن خون بیشتر از ده روز باشد و نتواند آن را با نشانههای حیض تمیز دهد تا هفت روز را حیض قرار دهد و بقیه را استحاضه ولی اگر احتمال بقاء عادت را در بیشتر از هفت تا ده روز داده پس از روز هفتم احتیاط کند.

مسائل متفرقه حیض

(مسألة506): مبتدئه و مضطربه و ناسیه و زنی که عادت عددیّه دارد اگر خونی ببیند که نشانه های حیض را داشته باشد باید عبادت را ترک کنند و چنانچه بعد بفهمند حیض نبوده باید عبادتهائی را که بجا نیاورده اند، قضا نمایند.

(مسأله507): زنی که در حیض عادت دارد، چه در وقت حیض عادت داشته باشد چه در عدد حیض یا هم در وقت و هم در عدد آن، اگر دو ماه پشت ر هم برخلاف عادت خود خونی ببیند که وقت آن یا شماره روزهای آن یا هم وقت و هم شمارهٔ روزهای آن یکی باشد، عادتش بر می گردد به آنچه در این دو ماه دیده است مثلاً اگر از روز اول ماه تا هفتم خون می دیده و پاک می شده

چنانچه دو ماه از دهم تا هفدهم ماه خون ببیند و پاک شود از دهم تا هفدهم عادت او می شود.

(مسأله508): مقصود از یکماه گذشتن سی روز از ابتدای خون دیدن است نه از روز اول ماه تا آخر ماه.

(مسأله509): زنی که معمولاً ماهی یک مرتبه خون می بیند، اگر در یک ماه دو مرتبه خون ببیند و آن خون نشانه های حیض را داشته باشد، چنانچه روزهایی که در وسط پاک بوده از ده روز کمتر نباشد، باید هر دو را حیض قرار دهد.

(مسأله510): اگر سه روز یا بیشتر خون ببیند که نشانه حیض را دارد بعد ده روز یا بیشتر خونی ببیند که نشانه استحاضه را دارد و دوباره سه روز خونی به نشانه های حیض ببیند، باید خون اوّل و خون آخر را که نشانههای حیض داشته حیض قرار دهد.

(مسأله511): اگر زن پیش از ده روز پاک شود و بداند که در باطن خون نیست، باید برای عبادتهای خود غسل کند، اگرچه گمان داشته باشد که پیش از تمام شدن ده روز دوباره خون می بیند، و اگر یقین داشته باشد که پیش از تمام شدن ده روز دوباره خون می بیند باید همچنان که گذشت احتیاطاً غسل کند و عبادتهای خود را بجا آورد و آنچه بر حائض حرام است ترک نماید.

(مسأله512): اگر زن پیش از ده روز پاک شود و احتمال بدهد، که در باطن خون هست باید قدری پنبه داخل فرج نماید و مقداری صبر نماید. (البته بیش از مقدار مختصری که در میان زنها متعارف است که در اثناء حیض پاک شوند) و بعد بیرون آورد پس اگر پاک بود غسل کند و عبادتهای خود را بجا آورد و اگر پاک نبود اگرچه به آب زردرنگی آلوده باشد چنانچه در حیض عادت ندارد یا

عادت او ده روز است یا هنوز روزهای عادتش تمام نشده باشد باید صبر کند که اگر پیش از ده روز پاک شد غسل کند و اگر سر ده روز پاک شد یا خون او از ده روز گذشت سر ده روز غسل نماید و اگر عادتش کمتر از ده روز است در صورتی که بداند پیش از تمام شدن ده روز یا سر ده روز پاک میشود نباید غسل کند و اگر احتمال دهد که خون او از ده روز میگذرد احتیاط آن است که یک روز عبادت را ترک کند و میتواند تا ده روز ترک عبادت را ادامه دهد و این حکم مختص زنی است که قبل از عادت مستمرّة الدّم نبوده وگرنه بعد از گذشتن عادت جائز نیست عبادت را ترک کند.

(مسأله513): اگر چند روز را حیض قرار دهد و عبادت نکند، بعد بفهمد حیض نبوده است، باید نماز و روزه ای که در آن روزها بجا نیاورده قضا نماید، و اگر چند روز را به گمان اینکه حیض نیست عبادت کند، بعد بفهمد حیض بوده،چنانچه آن روزها را روزه نیز گرفته باشد باید قضا نماید.

نفاس

(مسأله514): از وقتی که اوّلین جزء بچه از شکم مادر بیرون می آید، خونی که زن می بیند، اگر پیش از ده روز یا سر ده روز قطع شود، خون نفاس است. وزن را در حال نفاس، نفساء می گویند.

(مسأله515): خونی که زن پیش از بیرون آمدن اولین جزء بچه می بیند نفاس نیست.

(مسأله 516): لازم نیست که خلقت بچه تمام باشد، بلکه اگر ناتمام نیز باشد در صورتی که زائیدن صدق کند، خونی که تا ده روز ببیند خون نفاس است.

(مسأله517): ممکن است خون نفاس یک آن بیشتر نیاید، ولی بیشتر از ده روز نمی شود.

(مسأله518): هرگاه شک کند که چیزی سقط شده یا نه یا چیزی که سقط شده بچه است یا نه، لازم نیست بررسی کند و خونی که از او خارج می شود شرعاً خون نفاس نیست. (مسألة519): بنابر احتیاط توقف در مسجد و کارهای دیگری که بر حائض حرام است، بر نفساء هم حرام است. و آنچه بر حائض واجب است بر نفساء هم واجب می باشد.

(مسأله520): طلاق دادن زنی که در حال نفاس است و نزدیکی کردن با او حرام می باشد. ولی اگر شوهرش با او نزدیکی کند، کفّاره ندارد. اگرچه احتیاط آن است که مانند نزدیکی کردن در حال حیض کفّاره بدهد بلکه سزاوار است این احتیاط ترک نشود.

(مسأله521): وقتی زن از خون نفاس پاک شد، باید غسل کند، و عبادتهای خود را بجا آورد و اگر بعد یکبار یا بیشتر خون ببیند، چنانچه روزهایی را که خون دیده با روزهایی که در وسط پاک بوده روی هم ده روز یا کمتر از ده روز باشد تمام خونهائی که دیده نفاس است و در روزهایی که پاک بوده باید احتیاطاً کارهائی را که بر طاهره واجب است انجام دهد و کارهائی را که بر نفساء حرام است ترک نماید بنابراین باید چنانچه روزه گرفته باشد قضا نماید.

(مسأله522): اگر زن از خون نفاس پاک شود و احتمال دهد که در باطن خون هست، باید مقداری پنبه داخل فرج نماید و کمی صبر کند که اگر پاک است، برای عبادتهای خود غسل کند.

(مسأله523): اگر خون نفاس زن از ده روز بگذرد، چنانچه در حیض

عادت دارد به اندازه روزهای عادت او نفاس و بقیه استحاضه است. و اگر عادت ندارد به مقدار عادت خویشان خود نفاس قرار داده و تا ده روز احتیاط کند و احتیاط مستحبّ آن است که کسی که عادت دارد از روز بعد از عادت و کسی که عادت ندارد بعد از روز دهم تا روز هیجدهم زایمان،کارهای استحاضه را بجا آورد، و کارهایی را که بر نفساء حرام است ترک کند.

(مسأله542): زنی که عادت حیض او کمتر از ده روز است، اگر بیشتر از روزهای عادتش خون ببیند، باید به اندازه روزهای عادت خود نفاس قرار دهد، و بعد از آن تا ده روز مخیّر است که نماز را ترک نماید یا آنکه کارهای مستحاضه را بجا آورد ولکن ترک نماز در یک روز احوط است، و اگر خون از ده روز بگذرد، باید روزهای بعد از عادت تا روز دهم را هم استحاضه قرار دهد، و عبادتهائی را که در آن روزها بجا نیاورده قضا نماید. مثلاً زنی که عادت او شش روز بوده اگر بیشتر از شش روز خون ببیند، باید شش روز را نفاس قرار دهد و روز هفتم و هشتم و نهم و دهم مخیّر است بین اینکه عبادت را ترک کند یا کارهای استحاضه را بجا آورد، و اگر بیشتر از ده روز خون دید، از روز بعد از عادت او استحاضه می باشد.

(مسأله525): زنی که در حیض عادت دارد، اگر بعد از زائیدن تا یک ماه یا بیشتر از یک ماه پی در پی خون ببیند، به اندازه عادت او نفاس است، و خونی که بعد از نفاس تا ده روز میبیند اگرچه در روزهای عادت ماهانه اش باشد، استحاضه است، مثلاً زنی که عادت حیض او از بیستم هر ماه تا بیست هفتم آن ماه است،اگر روز دهم ماه زائید و تا یک ماه یا بیشتر پی در پی خون دید، روز هفدهم نفاس است، و از روز هفدهم تا ده روز حتی خونی که در روزهای عادت خود که از بیستم تا بیست و هفتم است می بینید استحاضه می باشد و بعد از

گذشتن ده روز، اگر خونی را که میبیند در روزهای عادتش باشد حیض است، چه نشانه های حیض را داشته چه نداشته باشد، و اگر در روزهای عادتش نباشد باید منتظر روزهای عادتش شود هر چند که انتظارش یک ماه یا بیشتر طول بکشد، هر چند که خون در این مدّت دارای نشانه های حیض باشد، و اگر صاحب عادت وقتیّه نباشد باید حیض خود را چنانچه ممکن است با نشانه های آن تعیین کند و اگر ممکن نیست مثل اینکه همه خونی را که ده روز بعد از نفاس می بیند یکسان باشد و یکماه یا چند ماه به همین صفت ادامه پیدا کند باید در هر ماه حیض بعضی از خویشان خود را برای خویش حیض قرار دهد، و اگر ممکن نیست عددی را که مناسب با خود میداند اختیار نماید و تفصیل تمام این امور در مبحث حیض گذشت.

(مسأله526): زنی که در حیض عادت عددیّه ندارد، اگر بعد از زایمان تا یک ماه یا بیشتر از یک ماه خون ببیند حکم ده روز اوّل آن در مسأله 523 گذشت و ده روز دوم آن استحاضه است و امّا خونی که بعد از آن میبیند ممکن است حیض باشد و ممکن است استحاضه باشد و برای تعیین حیض باید به دستوری که در مسأله پیش گفته شد رفتار نماید.

غسل مسّ میّت

(مسأله527): اگر کسی بدن انسان مرده ای را که سرد شده و غسلش نداده اند مس کند، یعنی جائی از بدن خود را به آن برساند باید غسل مسّ میّت نماید، چه در خواب مسّ کند چه در بیداری با اختیار مسّ کند یا بی اختیار حتی اگر ناخن و استخوان او به ناخن و استخوان میّت برسد باید غسل کند، ولی اگر

حیوان مردهای را مسّ کند غسل بر او واجب نیست.

(مسأله528): برای مسّ مرده ای که تمام بدن او سرد نشده، غسل واجب نیست اگرچه جائی را که سرد شده مسّ نماید.

(مسأله529): اگر موی خود را به بدن میّت برساند، یا بدن خود را به موی میّت، یا موی خود را به موی میّت برساند، غسل واجب نیست. مگر آنکه مو بقدری کوتاه باشد که عرفاً مسّ میّت بر او صدق کند یا آنکه بر اصول موهای بلند مسّ نماید که در این صورت احتیاط آن است که غسل نماید.

(مسأله530): برای مسّ بچه مرده حتی بچه سقط شده ای که روح در بدن او داخل شده بوده غسل مسّ میّت واجب است، بنابراین اگر بچه مرده بدنیا بیاید و بدنش سرد شده و ظاهر بدن مادر را مسّ کند مادر او باید غسل مسّ میّت کند، بلکه اگر ظاهر بدن او را هم مسّ نکند باید بنابر احتیاط واجب غسل مسّ میّت کند.

(مسأله531): بچه ای که بعد از مردن مادر و سرد شدن بدنش بدنیا می آید، چنانچه ظاهر بدن مادر را مسّ نماید وقتی بالغ شد واجب است غسل مسّ میّت کند، بلکه اگر ظاهر بدنش را هم مسّ ننموده باشد باید بنابر احتیاط بعد از بلوغ غسل مسّ میّت نماید.

(مسأله 532): اگر انسان، میّتی را که سه غسل او کاملاً تمام شده مسّ نماید غسل بر او واجب نمی شود، ولی اگر پیش از آنکه غسل سوم تمام شود جائی از بدن او را مسّ کند اگرچه غسل سوم آنجا تمام شده باشد، باید غسل مسّ میّت نماید.

(مسأله 533): اگر دیوانه یا بچه نابالغی میّت را مس کند، بعد از آنکه آن دیوانه عاقل یا بچه بالغ شد باید غسل مسّ میّت نماید.

(مسأله534): اگر از بدن زنده یا مرده ای که غسلش نداده اند، قسمتی جدا شود و پیش از آنکه قسمت جدا شده را غسل دهند، انسان آن را مس نماید بنابر

احتیاط غسل مسّ میّت کند هر چند که آن قسمت دارای استخوان نباشد.

(مسأله535): برای مسّ استخوانی که گوشت ندارد و آن را غسل نداده اند چه از مرده جدا شده باشد چه از زنده غسل لازم نیست و همچنین است برای مسّ دندانی که از مرده یا زنده جدا شده باشد.

(مسأله 536): غسل مسّ میّت را باید مثل غسل جنابت انجام دهند ولی کسی که مسّ میّت کرده، اگر بخواهد نماز بخواند احتیاط آن است که وضو هم بگیرد.

(مسأله537): اگر چند میّت را مسّ کند یا یک میّت را چند بار مسّ نماید یک غسل کافی است.

(مسأله538): برای کسی که بعد از مسّ میّت غسل نکرده است، توقف در مسجد و نزدیکی با زن و خواندن آیه هائی که سجده واجب دارد، مانعی ندارد ولی برای نماز و مانند آن باید غسل کند.

احکام محتضر

(مسأله539): مسلمانی را که محتضر است یعنی در حال جان دادن می باشد، مرد باشد یا زن، بزرگ باشد یا کوچک، بنابر احتیاط در صورت امکان باید به پشت بخوابانند، بطوری که کف پاهایش به طرف قبله باشد.

(مسألة540): أولی آن است تا وقتی که غسل میّت تمام نشده، نیز او را رو به قبله بخوابانند، ولی بعد از آنکه غسلش تمام شد، بهتر آن است که او را مثل حالتی

که بر او نماز میخوانند بخوابانند.

(مسأله541): بنابر احتیاط رو به قبله کردن محتضر بر هر مسلمان واجب است و چنانچه ممکن است از خود محتضر برای این کار اجازه بگیرند مگر آنکه بدانند که محتضر راضی است و قاصر هم نیست و اگر ممکن نباشد از او اجازه بگیرند یا قاصر است در اینصورت اجازه گرفتن از ولی او بنابر احتیاط لازم است.

(مسأله542): مستحبّ است شهادتین و اقرار به دوازده امام علیهم السلام و سایر عقائد حقه را به کسی که در حال جان دادن است طوری تلقین کنند که بفهمد و نیز مستحب است چیزهایی را که گفته شد تا وقت مرگ تکرار کنند.

(مسأله543): مستحب است این دعا را طوری به محتضر تلقین کنند که بفهمد : «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِیَ الکَثیرَ مِنْ مَعَاصِیکَ وَاقْبَل مِنّی الیَسیرَ مِنْ طَاعَتِکَ یا مَنْ یَقْبَلُ الیَسیر ویَعْفُو عَنِ الکَثیرِ اقْبَل مِنِّی الیسیرَ وَاعْفُ عَنِّی الکثیر إِنَّکَ أَنتَ العَمْیُّ الغَفُورُ، اللَّهُمَّ ارْحَمْنِی فَإِنَّکَ رَحِیمٌ».

(مسأله544): مستحبّ است کسی را که سخت جان میدهد اگر ناراحت نمی شود بجائی که نماز می خوانده ببرند.

(مسأله545): مستحبّ است برای راحت شدن محتضر بر بالین او سورة مبارکه یس و صافات و احزاب و آیة الکرسی، و آیه پنجاه و چهارم از سوره اعراف و سه آیه آخر سوره بقره را،بلکه هر چه از قرآن ممکن است بخوانند.

(مسأله546): تنها گذاشتن محتضر، و گذاشتن چیز سنگین روی شکم او، و بودن جنب و حائض نزد او، و همچنین حرف زدن زیاد و گریه کردن، و تنها گذاشتن زنها نزد او مکروه است.

احکام بعد از مرگ

(مسأله547): بعد از مرگ مستحبّ است چشمها و لبها و چانه میّت را ببندند، و دست و پای او را دراز کنند، و پارچه ای روی او بیندازند، و اگر شب مرده است، در جائی که مرده چراغ روشن کنند، و برای تشییع جنازه او مؤمنین را خبر کنند، و در دفن او عجله نمایند، ولی اگر یقین به مردن او ندارند، باید صبر کنند تا معلوم شود و نیز اگر میّت حامله باشد و بچه در شکم او زنده باشد، باید بقدری دفن را عقب بیندازند، که پهلوی او را بشکافند و طفل را بیرون آورند و پهلو را بدوزند.

وجوب غسل و کفن و نماز و دفن میت

(مسأله 548): غسل و حنوط و کفن و نماز و دفن مسلمان اگرچه دوازده امامی نباشد، بر عامه مکلّفین واجب است لکن ولّی او به این امور بر دیگران اولویّت دارد ولی میتواند این کارها را خود انجام دهد یا دیگری را مأمور انجام آنها نماید، و چنانچه شخصی این کارها را به اجازه ولی انجام دهد از ولی و غیره ساقط میشود بلکه اگر دفن و مانند او را بدون اجازه ولی انجام دهد. از ولی و غیره ساقط میشود و حاجت به اعاده آنها نیست، و اگر میت ولی نداشته باشد یا آنکه ولی از انجام کارهای او امتناع کند و اذن به دیگران هم ندهد بر بقیه مکلّفین کفایةً واجب است که کارهای او را انجام دهند و اگر بعضی انجام دهند از دیگران ساقط میشود و چنانچه هیچ کسی انجام ندهد همه معصیت کرده اند.

(مسأله549): اگر کسی مشغول کارهای میّت شود بر دیگران واجب نیست

اقدام نمایند، ولی اگر او عمل را نیمه کاره بگذارد، باید دیگران تمام کنند.

(مسأله550): اگر انسان اطمینان کند که دیگری مشغول کارهای میّت شده، واجب نیست به کارهای میت اقدام کند، ولی اگر شک یا گمان دارد باید اقدام نماید.

(مسألة551): اگر کسی بداند غسل یا کفن یا نماز یا دفن میّت را باطل انجام داده اند، باید دوباره انجام دهد ولی اگر گمان دارد که باطل بوده، یا شک دارد که درست بوده یا نه، لازم نیست اقدام نماید.

(مسألة552): ولّی زن شوهر او است و در غیر زن مردهایی که از میّت ارث می برند به همان ترتیبی که در طبقات ارث خواهد آمد بر دیگران مقدّمند، و در مقّدم بودن پدر میّت بر پسرش و جدّ او بر برادرش و برادر پدر و مادریش بر برادر پدری یا مادری اش فقط و برادر پدری او بر برادر مادری اش و عموی او بر دانیاش اشکال است پس در چنین موارد باید مقتضای احتیاط رعایت شود.

(مسأله553): بچه نابالغ و دیوانه ولایت انجام کارهای میّت را ندارند و همچنین غائبی که نمی تواند – شخصاً یا با مأمور کردن کسی دیگر - متکفّل انجام آن کارها شود و اگر در طبقه آنها دیگری نیست که از او استیذان شود احتیاط آن است که جمع بین اذن حاکم و اذن طبقه بعد از آن بشود.

(مسأله554): اگر کسی بگوید من ولیِّ میّت هستم، یا ولیّ میّت به من اجازه داده که غسل و کفن و دفن میّت را انجام دهم یا بگوید راجع به امور تجهیز میّت من وصیّ او می باشم چنانچه به حرف او اطمینان دارند یا میّت در تصرف او است و کسی هم با او معارضه ندارد یا اینکه دو نفر عادل به گفته او شهادت دهند، باید حرف او را قبول کرد.

(مسأله555): اگر میّت برای غسل و کفن و دفن و نماز خود غیر از ولیّ

کسی دیگری را معیّن کند، ولایت این امور با او است و لازم نیست کسی که میّت وصیّت کرده که او شخصاً انجام این کارها را متکفّل شود این وصیّت را قبول کند، ولی اگر قبول کرد، باید به آن عمل نماید.

کیفیت غسل میت

(مسأله556): واجب است میت را سه غسل بدهند:

اوّل - با آبی که با سدر مخلوط باشد.

دوم - با آبی که با کافور مخلوط باشد

سوم - با آب خالص.

(مسألة557): سدر و کافور باید به اندازه ای زیاد نباشد که آب را مضاف کند و به اندازه ای هم کم نباشد، که نگویند سدر و کافور با آب مخلوط شده است.

(مسأله558): اگر سدر و کافور به اندازه ای که لازم است پیدا نشود بنابر احتیاط مستحب مقداری که به آن دسترسی دارند در آب بریزند.

(مسأله559): اگر کسی در حال احرام بمیرد، نباید او را با آب کافور غسل دهند، و بجای آن باید با آب خالص غسل بدهند، مگر اینکه در احرام حج بوده و طواف و نمازش و سعی را تمام نموده باشد که در این صورت با آب کافور باید غسل دهند.

(مسأله 560): اگر سدر و کافور یا یکی از اینها پیدا نشود، یا استعمال آن جایز نباشد، مثل آنکه غصبی باشد، باید بنابر احتیاط بجای هر کدام که ممکن نیست میّت را با آب خالص غسل داده و یک تیمّم نیز بدهند.

(مسأله 561): کسی که میّت را غسل می دهد، باید عاقل و مسلمان باشد و

بنابر مشهور باید دوازده امامی باشد، و نیز باید مسائل غسل را هم بداند و ظاهر آن است که اگر بچه ممیّز بتواند غسل را به طور صحیح انجام دهد کفایت می کند، و چنانچه میّت مسلمان غیر اثنا عشری را هم مذهب خودش اگرچه بر طبق مذهبش غسل بدهد،تکلیف از مؤمن اثنا عشری ساقط میشود مگر آنکه ولیّ آن میّت باشد که در این صورت تکلیف از او ساقط نمی شود.

(مسأله562): کسی که میت را غسل می دهد، باید قصد قربت داشته باشد یعنی غسل را برای انجام خواست خداوند عالم بجا آورد.

(مسألة563): غسل بچه مسلمان اگرچه از زنا باشد، واجب است. و غسل و کفن و دفن کافر و اولاد او مشروع نیست. و کسی که از بچگی دیوانه بوده و به حال دیوانگی بالغ شده، چنانچه محکوم به اسلام بوده، باید او را غسل داد.

(مسأله564): بچه سقط شده را اگر چهار ماه یا بیشتر دارد باید غسل بدهند، بلکه اگر چهار ماه هم ندارد ولی ساختمان بدنش تمام شده باید بنابر احتیاط او را غسل دهند و در غیر این دو صورت باید بنابر احتیاط در پارچه ای بپیچند و بدون غسل دفن کنند.

(مسأله565): مرد نمی تواند زن را غسل بدهد و همچنین زن نمیتواند مرد را غسل بدهد ولی زن میتواند شوهر خود را غسل دهد، و شوهر هم میتواند زن خود را غسل دهد اگرچه احتیاط آن است که زن شوهر خود و شوهر زن خود را در حال اختیار غسل ندهد.

(مسأله566): مرد می تواند دختر بچه ای را که ممیّز ،نیست غسل دهد و زن هم می تواند پسر بچه ای را که ممیز نیست غسل دهد.

(مسأله567): اگر برای غسل دادن میّتی که مرد است مرد پیدا نشود، زنانی که با او نسبت دارند و محرمند، مثل مادر و خواهر و عمّه و خاله، یا به واسطه

شیر خوردن یا ازدواج با او محرم شده اند، می توانند او را غسل بدهند. و نیز اگر برای غسل میّت زن، زن دیگری نباشد. مردهائی که با او نسبت دارند و محرمند یا به واسطه شیر خوردن یا ازدواج با او محرم شده اند، می توانند او را غسل بدهند،و در هر دو صورت لازم نیست که غسل دادن از زیر لباس باشد - مگر در عورت - هر چند این کار أحوط است.

(مسأله568): اگر میّت و کسی که او را غسل میدهد هر دو مرد یا هر دو زن باشند، جائز است که غیر از عورت، جاهای دیگر میّت برهنه باشد، ولی بهتر آن است که از زیر لباس غسل داده شود.

(مسأله569): نگاه کردن به عورت میّت حرام است و کسی که او را غسل می دهد اگر نگاه کند معصیت کرده، ولی غسل باطل نمی شود.

(مسأله 570): اگر در جانی از بدن میّت عین نجس باشد باید پیش از آنکه آنجا را غسل بدهند، آن را بر طرف کنند و اولی آن است که تمام بدن میّت، پیش از شروع به غسل از جهت نجاستهای دیگر پاک باشد.

(مسأله571): غسل میّت مثل غسل جنابت است. و احتیاط واجب آن است که تا غسل ترتیبی ممکن است، میّت را غسل ارتماسی ندهند، و در غسل ترتیبی هم لازم است طرف راست را پیش از طرف چپ بشویند، و نیز اگر ممکن است بنابر احتیاط مستحب هر یک از سه قسمت بدن را در آب فرو نبرند، بلکه آب را روی آن بریزند.

(مسأله 572): کسی را که در حال حیض یا در حال جنابت مرده، لازم نیست غسل حیض یا غسل جنابت بدهند، بلکه همان غسل میت برای او کافی است.

(مسأله573): مزد گرفتن برای غسل دادن میت بنابر احتیاط حرام است، و

اگر کسی برای گرفتن مزد، میّت را غسل دهد بطوری که منافات با قصد قربت داشته باشد آن غسل باطل است، ولی مزد گرفتن برای کارهای مقدماتی غیر واجب غسل حرام نیست. (مسأله574): در غسل میّت غسل جبیره ای مشروع نیست و اگر آب پیدا نشود یا استعمال آن مانعی داشته باشد، باید عوض غسل، میّت را تیمّم بدهند، و احتیاط آن است که سه تیمّم بدهند و در یکی از این سه تیمّم قصد ما فی الذمّه نمایند یعنی کسی که تیمّم می دهد نیّت کند که این تیمّم را برای آنکه به تکلیف عمل شده باشد انجام می دهم.

(مسأله575): کسی که میّت را تیمّم می دهد باید دست خود را بر زمین بزند، و به صورت و پشت دستهای میّت بکشد، و اگر ممکن باشد، احتیاط واجب آن است که با دست میّت هم او را تیمّم بدهد.

احکام کفن میّت

(مسألة576): میّت مسلمان را باید با سه پارچه که آنها را لنگ و پیراهن و سرتاسری می گویند کفن نمایند.

(مسأله577): لنگ باید بنابر احتیاط از ناف تا زانو، اطراف بدن را بپوشاند. و بهتر آن است که از سینه تا روی پا برسد، و پیراهن باید بنابر احتیاط از سرشانه تا نصف ساق پا تمام بدن را بپوشاند و بهتر آن است که تا روی پا برسد و سرتاسری باید به اندازه ای باشد که تمام بدن را بپوشاند، و احتیاط آن است که در ازای او به قدری باشد که بستن دو سر آن ممکن باشد، و پهنای آن به اندازه ای باشد که یک طرف آن روی طرف دیگر بیاید.

(مسأله578): مقداری از لنگ که ناف تا زانو را می پوشاند و مقداری از پیراهن که از شانه تا نصف ساق را می پوشاند، مقدار واجب کفن است و آنچه بیشتر از این مقدار در مسأله قبل گفته شد، مقدار مستحب کفن می باشد.

(مسألة579): مقدار واجب کفن که در مسأله قبل گفته شد از اصل مال میّت برداشته می شود و ظاهر آن است که مقدار مستحبّ کفن - در حدود متعارف و معمول - با ملاحظه شأن میّت را هم می شود از اصل مال او برداشت اگرچه احتیاط آن است که بیشتر از مقدار واجب کفن را از سهم و ارثی که بالغ نشده بر ندارند. و سزاوار است این احتیاط ترک نشود.

(مسألة580): اگر کسی وصیّت کرده باشد که مقدار مستحبّ کفن را که در مسأله قبل گفته شد، از ثلث مال او بردارند، یا وصیّت کرده باشد ثلث مال را به مصرف خود او برسانند، ولی مصرف آن را معیّن نکرده باشد، یا فقط مصرف مقداری از آن را معیّن کرده باشد، می توانند مقدار مستحبّ کفن را از ثلث مال او بردارند.

(مسأله581): اگر میّت وصیّت نکرده باشد که کفن را از ثلث مال او بردارند و بخواهند از اصل مال بردارند، نباید زیادتر از آنچه در مسأله 579 گذشت مثل مستحبّات غیر متعارفه که شأن میّت اقتضاء آن را ندارد از اصل مال بردارند، و همچنین اگر بیشتر از قیمت متعارف برای کفن بپردازند نباید زیادی آن را از اصل مال بردارند. ولی اگر کسانی از ورثه که بالغ هستند اجازه بدهند که از سهم آنان بردارند مقداری که اجازه داده اند از سهم آنان می شود برداشت.

(مسأله582): کفن زن بر شوهر است، اگرچه زن از خود مال داشته باشد و همچنین اگر زن را به شرحی که در احکام طلاق گفته می شود، طلاق رجعی بدهند و پیش از تمام شدن عدّه بمیرد شوهرش باید کفن او را بدهد و چنانچه

شوهر بالغ نباشد یا دیوانه باشد، ولیّ شوهر باید از مال او کفن زن را بدهد.

(مسألة583): کفن میّت بر خویشان او واجب نیست، اگرچه از کسانی باشد که مخارج او در حال زندگی بر آنان واجب باشد.

(مسأله 584): احتیاط آن است که هر یک از سه پارچه کفن بقدری نازک نباشد که بدن میّت از زیر آن پیدا باشد.

(مسأله585): کفن کردن با چیز غصبی اگر چه چیز دیگری هم پیدا نشود جایز نیست و چنانچه کفن میّت غصبی باشد و صاحب آن راضی نباشد باید از تنش بیرون آورند اگرچه او را دفن کرده باشند.

(مسأله586): کفن کردن میّت با چیز نجس و با پارچه ابریشمی خالص و بنابر احتیاط با پارچه ای که با طلا بافته شده جایز نیست، ولی با غیر از ابریشم خالص در حال ناچاری اشکال ندارد.

(مسأله587): کفن کردن با پوست مردار نجس در حال اختیار جائز نیست بلکه کفن کردن با پوست مردار پاک و همچنین با پارچه ای که از پشم یا موی حیوان حرام گوشت تهیه شده بنابر احتیاط در حال اختیار جایز نیست، ولی اگر کفن از پوست یا از مو و پشم حیوان حلال گوشت باشد اشکال ندارد اگرچه احتیاط مستحبّ آن است که با این دو هم کفن ننمایند.

(مسأله588): اگر کفن میّت به نجاست خود او یا به نجاست دیگری نجس شود چنانچه کفن ضایع نمی شود، باید مقدار نجس را بشویند یا ببرند اگرچه بعد از گذاشتن در قبر باشد، و اگر شستن یا بریدن آن ممکن نیست در صورتی که عوض کردن آن ممکن باشد، باید عوض نمایند.

(مسأله589): کسی که برای حج یا عمره احرام بسته اگر بمیرد، باید مثل دیگران کفن شود، و پوشاندن سر و صورتش اشکال ندارد.

(مسألة590): مستحب است انسان در حال سلامتی، کفن و سدر و کافور خود را تهیه کند.

احکام حنوط

(مسأله 591): بعد از غسل واجب است میّت را حنوط کنند، یعنی به پیشانی و کف دستها و سر زانوها و سر دو انگشت بزرگ پاهای او کافور بزنند به طوری که مقداری از کافور در آنها باقی بماند هر چند به غیر مالیدن باشد، و مستحبّ است به سر بینی میّت هم کافور بزنند و باید کافور پاک و مباح و نیز سائیده و تازه باشد و اگر به واسطهٔ کهنه بودن عطر او از بین رفته باشد کافی نیست.

(مسألة592): احتیاط مستحبّ آن است که اوّل کافور را به پیشانی میّت بمالند ولی در جاهای دیگر ترتیب معتبر نیست.

(مسأله593): بهتر آن است که میّت را پیش از کفن کردن حنوط نمایند اگرچه در بین کفن کردن، و بعد از آن هم حنوط نمایند مانعی ندارد.

(مسأله594): کسی که برای حج یا عمره احرام بسته است، اگر بمیرد حنوط کردن او جایز نیست مگر در صورتی که در مسأله 559 گذشت.

(مسأله595): زنی که شوهر او مرده و هنوز عده اش تمام نشده، اگرچه حرام است خود را خوشبو کند، ولی چنانچه بمیرد حنوط او واجب است.

(مسأله596): احتیاط مستحبّ آن است که میّت را با مُشک و عنبر و عود و عطرهای دیگر خوشبو نکنند، و نیز اینها را به کافور مخلوط نمایند.

(مسألة597): مستحبّ است قدری تربت حضرت سیّد الشهداء علیه السلام را با کافور مخلوط کنند، ولی باید از آن کافور بجاهایی که بی احترامی می شود نرسانند،

و نیز باید تربت به قدری زیاد نباشد که وقتی با کافور مخلوط شد آن را کافور نگویند.

(مسأله598): اگر کافور پیدا نشود، یا فقط به اندازه غسل باشد، حنوط لازم نیست، و چنانچه از غسل زیاد بیاید ولی به همه هفت عضو نرسد، بنابر احتیاط مستحبّ باید اوّل پیشانی و اگر زیاد آمد بجاهای دیگر بمالند.

(مسأله 599): مستحب است دو چوب تر و تازه در قبر همراه میت بگذارند.

احکام نماز میّت

اشاره

(مسأله 600): نماز خواندن بر میّت مسلمان یا بچه ای که محکوم به اسلام و شش سال او تمام شده باشد واجب است.

(مسأله601): نماز خواندن بر بچه ای که شش سال او تمام نشده ولی نماز را می شناسد بنابر احتیاط لازم است، و اگر نمی شناسد خواندن نماز بر او رجاءاً مانعی ندارد، و اما نماز خواندن بر بچه ای که مرده بدنیا آمده مستحب نیست.

(مسأله602): نماز میّت باید بعد از غسل و حنوط و کفن کردن او خوانده شود، و اگر پیش از اینها، یا در بین اینها بخوانند، اگرچه از روی فراموشی یا ندانستن مسأله باشد، کافی نیست.

(مسألة603): کسی که میخواهد نماز میّت بخواند، لازم نیست با وضو یا غسل یا تیمّم باشد، و بدن و لباسش پاک باشد، و اگر لباس او غصبی هم باشد اشکال ندارد، اگرچه بهتر آن است که رعایت کند تمام چیزهایی را که در نمازهای دیگر لازم است.

(مسألة604): کسی که بر میّت نماز می خواند باید رو به قبله باشد و نیز واجب است میّت را مقابل او به پشت بخواباند، به طوری که سر او به طرف راست نمازگزار و پای او به طرف چپ نمازگزار باشد.

(مسأله605): بنابر احتیاط مکان نمازگزار باید غصبی نباشد، و نیز باید از جای میّت پست تر یا بلندتر نباشد، ولی پستی و بلندی مختصر اشکال ندارد

(مسأله606): نمازگزار باید از میّت دور نباشد، ولی کسی که نماز میّت را به جماعت می خواند، اگر از میّت دور باشد، چنانچه صف ها به یکدیگر متصل باشند اشکال ندارد.

(مسأله607): نمازگزار باید مقابل میّت بایستد، ولی اگر نماز به جماعت خوانده شود و صف جماعت از دو طرف میّت بگذرد، نماز کسانی که مقابل میّت نیستند اشکال ندارد.

(مسأله608): بین میّت و نمازگزار بنابر احتیاط باید پرده و یا دیوار و یا چیزی مانند اینها نباشد ولی اگر میّت در تابوت و مانند آن باشد اشکال ندارد.

(مسأله609): در وقت خواندن نماز باید عورت میّت پوشیده باشد، و اگر کفن کردن او ممکن نیست، باید عورتش را اگرچه با تخته و آجر و مانند اینها باشد بپوشانند.

(مسأله610): نماز میّت را باید ایستاده و با قصد قربت بخواند، و در موقع نیّت میّت را معیّن کند، مثلاً نیّت کند نماز میخوانم بر این میّت قربة الی الله.

(مسأله611): اگر کسی نباشد که بتواند نماز میّت را ایستاده بخواند می شود نشسته بر او نماز خواند.

مسأله) 612) اگر میّت وصیّت کرده باشد که شخص معینی بر او نماز بخواند، احتیاط مستحبّ آن است که آن شخص از ولیّ میّت اجازه بگیرد.

(مسأله 613): مکروه است بر میّت چند مرتبه نماز بخوانند، ولی اگر میّت اهل علم و تقوی باشد مکروه نیست.

(مسأله 614): اگر میّت را عمداً یا از روی فراموشی یا به عذری بدون نماز دفن کنند، یا بعد از دفن معلوم شود، نمازی که بر او خوانده شده باطل بوده است، جائز نیست برای نماز خواندن بر او قبرش را نبش کنند ولی تا وقتی جسد او از هم نپاشیده با شرطهائی که برای نماز میّت گفته شد بر قبرش نماز بخوانند.

دستور نماز میت

(مسأله 615): نماز میّت پنج تکبیر دارد، و اگر نمازگزار پنج تکبیر به این ترتیب بگوید کافی است، بعد از نیّت و گفتن تکبیر اوّل، بگوید: «أَشْهَدُ أن لا الهَ الاّ اللهُ وَانّ مُحَمّداً رَسُولُ اللهِ» و بعد از تکبیر ،دوم بگوید: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمّدٍ» و بعد از تکبیر سوم، بگوید: «اللَّهُمَّ اغْفِر لِلمُؤمِنِینَ وَالمُؤمِناتِ» و بعد از تکبیر چهارم، اگر میّت مرد است بگوید:«اللّهمّ اغفِر لِهذا المَیّت» و اگر میّت زن است بگوید:«اللّهمّ اغفِر لِهذهِ المَیّت» و بعد تکبیر پنجم را بگوید.و بهتر است بعد از تکبیر اوّل،بگوید:«اَشهَدُ اَن لا اِلهَ الّآ اللّه وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ، وَ أشهَدُ أنّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، ارْسَلَهُ بالحَقِّ بَشِیرًا وَنَذِیرًا بَینَ یَدَی السَّاعَة» و بعد از تکبیر دوم، بگوید: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمّدٍ وَ بَارِکْ عَلی مُحَمَّدٍ و آلِ مُحمَّدٍ وَ ارْحَم مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّد کَأَفضلِ ما صَلَّیْتَ وَ بَارَکْتَ وَ تَرْحَمْتَ عَلَی إبراهیمَ وَ آلِ ابراهیمَ إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ، وَصَلِّ عَلَی جَمیعِ الأنبیاءِ وَ المُرسَلینَ وَالشُّهَداءِ وَ الصدّیقینَ، وَ جَمیعِ عِبادِ اللَّهِ الصَّالِحِینَ» و بعد از تکبیر سوم، بگوید «اللَّهُمَّ اغْفِر لِلمُؤمِنِینَ وَ المُؤمِناتِ وَ المُسلِمینَ وَالمُسلِماتِ الأحیاء

مِنْهُم وَ الأمْواتِ و تابِع بَیْنَنا وَ بَیْنَهُم بِالخَیْرَاتِ إِنَّکَ مُجِیبُ الدَّعَواتِ إِنَّکَ عَلَی کُلِّ شَی قدیر» و بعد از تکبیر چهارم اگر میّت مرد است بگوید: «اللَّهُمَّ إِنَّ هذا عَبْدُکَ وَابْنُ عَبْدِکَ وَابْنُ أَمَتِکَ نَزَلَ بِکَ وَأَنتَ خَیْرُ مَنزُولٍ بِهِ، اللَّهُمَّ إِنَّا لَا نَعْلَمُ مِنْهُ إِلَّا خَیْراً وَ أَنتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا، اللهُمَّ اِنْ کانَ مُحْسِنا فَزِدْ فِی احْسانِهِ، وَإِنْ کَانَ مُسیئاً فَتَجاوَزْ عَنهُ وَ اغْفِرْ لَهُ،اللَّهُمَّ اجْعَلهُ عِندِکَ فی أعْلَی عِلِّیِّینَ وَاخْلُفْ عَلی أَهْلِهِ فِی الغابِرِینَ وَارْحَمْهُ بِرَحْمَتِکَ یا أَرْحَمَ الراحمین» و بعد تکبیر پنجم را بگوید: ولی اگر میّت زن است بعد از تکبیر چهارم بگوید: «اللَّهُمَّ إِنَّ هَذِهِ أَمَتُکَ وَ ابْنَةُ امَتکَ نَزَلَتْ بِکَ وَ انْتَ خَیْرُ مَنزولٍ بِهِ اللَّهُمَّ إِنَّا لا نَعْلَمُ مِنْها إِلا خَیْراً، وَ أنْتَ أَعْلَمُ بها مِنّا، اللهُمَّ إِنْ کانَتْ مُحْسِنَةٌ فَزِد فی اِحْسانِهَا، وَ إِنْ کانَتْ مُسیئةً فَتجاوز عَنها، وَاغْفِرْ لَها، اللّهُمَّ اجْعَلَها عِندَکَ فی أَعْلَی عِلِّیِّینَ وَاخْلُفْ عَلَی أَهْلِهَا فِی الغَابِرِینَ وَارحَمْهَا بِرَحْمَتِکَ یا أَرْحَمَ الرَّاحِمینَ».

(مسأله616): باید تکبیرها و دعاها را طوری پشت سر هم بخواند، که نماز از صورت خود خارج نشود.

(مسأله 617) کسی که نماز میّت را به جماعت می خواند اگرچه مأموم باشد باید تکبیرها و دعاهای آن را هم بخواند.

مستحبات نماز میت

(مسأله 618): چند چیز در نماز میّت مستحبّ است

اوّل - آنکه نمازگزار بر میّت، با وضو یا غسل یا تیمّم باشد، و احتیاط آن است در صورتی تیمّم کند که وضو و غسل ممکن نباشد، یا بترسد که اگر وضو بگیرد یا غسل کند به نماز میّت نرسد.

دوم - اگر میّت مرد است، امام جماعت یا کسی که فرادی بر او نماز

می خواند مقابل وسط قامت او بایستد، و اگر میّت زن است مقابل سینهاش بایستد.

سوم - پا برهنه نماز بخواند

چهارم - در هر تکبیر دستها را بلند کند.

پنجم - فاصله او با میّت به قدری کم باشد، که اگر باد لباسش را حرکت دهد به جنازه برسد.

ششم - نماز میّت را به جماعت بخواند.

هفتم - امام جماعت تکبیر و دعاها را بلند بخواند و کسانی که با او نماز می خوانند آهسته بخوانند.

هشتم - در جماعت اگرچه مأموم یک نفر باشد عقب امام بایستد

نهم - نمازگزار، به میّت و مؤمنین زیاد دعا کند.

دهم - پیش از نماز در جماعت سه مرتبه بگویند: الصلاة

یازدهم - نماز را در جائی بخوانند، که مردم برای نماز میّت بیشتر به آنجا می روند.

دوازدهم - زن حائض اگر نماز میّت را به جماعت می خواند، تنها بایستد، و در صف نمازگزاران نایستد.

(مسأله619): خواندن نماز میّت در مساجد مکروه است ولی در مسجد الحرام مکروه نیست.

احکام دفن

اشاره

(مسأله 620): واجب است میّت را طوری در زمین دفن کنند که بوی او

بیرون نیاید، و درندگان هم نتوانند بدنش را بیرون آورند و اگر ترس آن باشد که جانور بدن او را بیرون آورد باید قبر را با آجر و مانند آن محکم کنند.

(مسأله 621): اگر دفن میّت در زمین ممکن نباشد، می توانند بجای دفن او را در بنا یا تابوت بگذارند.

(مسأله622): میّت را باید در قبر به پهلوی راست طوری بخوابانند که جلوی بدن او رو به قبله باشد.

(مسأله 623): اگر کسی در کشتی بمیرد، چنانچه جسد او فاسد نمی شود و بودن او در کشتی مانعی ندارد، باید صبر کنند تا به خشکی برسند، و او را در زمین دفن کنند، و گرنه، باید در کشتی غسلش بدهند و حنوط و کفن کنند، و پس از خواندن نماز میّت بنابر احتیاط او را در خمره بگذارند، و درش را ببندند و به دریا بیندازند، وگرنه چیز سنگینی به پایش بسته و به دریا بیندازند و اگر ممکن است باید او را در جائی بیندازند که فوراً طعمه حیوانات نشود.

(مسأله624): اگر بترسند که دشمن قبر میّت را بشکافد و بدن او را بیرون آورد، و گوش یا بینی یا اعضای دیگر او را ببرد، چنانچه ممکن باشد باید به طوری که در مسأله پیش گفته شد او را به دریا بیندازند.

(مسألة625): مخارج انداختن در دریا و مخارج محکم کردن قبر میّت را در صورتی که لازم باشد میتوانند از اصل مال میّت بردارند.

(مسأله 626): اگر زن کافره بمیرد و بچه در شکم او مرده باشد چنانچه پدر بچه مسلمان باشد، باید زن را در قبر به پهلوی چپ پشت به قبله بخوابانند که روی بچه به طرف قبله باشد، و همچنین است بنابر احتیاط اگر بچه ای که در شکم او است هنوز روح به بدنش داخل نشده امّا خلقت او تمام شده باشد.

(مسأله 627): دفن مسلمان در قبرستان کفّار و دفن کافر در قبرستان

مسلمانان جایز نیست.

(مسأله 628): دفن مسلمان در جایی که بی احترامی به او باشد، مانند جانی که خاکروبه و کثافت می ریزند، جائز نیست.

(مسأله 629): دفن میّت در جای غصبی و در زمینی که مثل مسجد برای غیر دفن کردن وقف شده، جایز نیست.

(مسألة 630): نبش قبر مردهای برای آنکه مرده دیگر در آن دفن شود جایز نیست، مگر آنکه قبر کهنه شده و میت اوّلی بکلی از بین رفته باشد.

(مسأله 631): چیزی که از میّت جدا می شود، اگر چه مو و ناخن و دندانش باشد باید با او دفن شود، و چنانچه آن چیز بعد از دفن شدن میّت پیدا شود بنابر احتیاط لازم اگر چه مو یا ناخن یا دندانش باشد باید در جائی جدا دفن شود. و دفن ناخن و دندانی که در حال زندگی از انسان جدا می شود مستحب است.

(مسأله 632): اگر کسی در چاه بمیرد و بیرون آوردنش ممکن نباشد، باید در چاه را ببندند و همان چاه را قبر او قرار دهند.

(مسأله 633): اگر بچه در شکم مادر بمیرد و ماندنش در رحم برای مادر خطر داشته باشد، باید به آسانترین راه او را بیرون آورند، و چنانچه ناچار شوند که او را قطعه قطعه کنند، اشکال ندارد ولی باید بوسیلهٔ شوهرش اگر اهل فن است، او را بیرون بیاورند، و اگر ممکن نیست زنی که اهل فن باشد او را بیرون آورد و اگر این هم ممکن نیست، مرد محرمی که اهل فن باشد و اگر آن هم ممکن نشود، مرد نامحرمی که اهل فن باشد بچه را بیرون بیاورد، و در صورتی که آنهم پیدا نشود کسی که اهل فن نباشد می تواند بچه را بیرون آورد.

(مسأله 634): هرگاه مادر بمیرد و بچه در شکمش زنده باشد، اگرچه امید زنده ماندن طفل را نداشته باشند، باید هر جائی را که برای سلامتی بچه بهتر است

بوسیله کسانیکه در مسأله پیش بیان شد، بشکافند و بچه را بیرون آورند و دوباره بدوزند. و در صورت تساوی بنابر احتیاط پهلوی چپ او را بشکافند.

مستحبّات دفن

(مسأله 635): مستحبّ است قبر را به اندازه قامت انسان متوسط گود کنند و میّت را در نزدیکترین قبرستان دفن نمایند، مگر آنکه قبرستان دورتر از جهتی بهتر باشد، مثل آنکه مردمان خوب در آنجا دفن شده باشند، یا مردم برای فاتحهٔ اهل قبور بیشتر به آنجا بروند، و نیز مستحبّ است جنازه را در چند ذرعی قبر، زمین بگذارند و تا سه مرتبه کمکم نزدیک ببرند، و در هر مرتبه زمین بگذارند و بردارند، و در نوبت چهارم وارد قبر کنند، و اگر میّت مرد است در دفعه سوم طوری زمین بگذارند که سر او طرف پائین قبر باشد، و در دفعه چهارم از طرف سر وارد قبر نمایند، و اگر زن است در دفعه سوم طرف قبله قبر بگذارند و به پهنا وارد قبر کنند و در موقع وارد کردن پارچه ای روی قبر بگیرند. و نیز مستحبّ است جنازه را به آرامی از تابوت بگیرند و وارد قبر کنند، و دعاهایی که دستور داده شده، پیش از دفن و موقع دفن بخوانند و بعد از آنکه میّت را در لحد گذاشتند گره های کفن را باز کنند، و صورت میّت را روی خاک بگذارند، و بالشی از خاک زیر سر او بسازند، و پشت میّت خشت خام یا کلوخی بگذارند که میّت به پشت برنگردد و پیش از آنکه لحد را بپوشانند دست راست را به شانه راست میّت بزنند، و دست چپ را به قوّت بر شانه چپ میّت بگذارند و دهان را نزدیک گوش او ببرند، و به شدّت حرکتش دهند و سه مرتبه بگویند: إِسْمَعْ إِفْهَمْ یا فلانَ ابْنَ فُلان و به جای آن اسم میّت و پدرش را بگویند پس از آن بگویند:

«هَلْ أَنْتَ عَلَی العَهْدِ الّذی فَارَقْتَنا عَلَیْهِ مِنْ شَهَادَةِ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وآلِهِ عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَ سَیِّدُ النَّبِیِّینَ وَخَالَمُ المُرْسَلِیْنَ وَانَّ عَلِیًّا أَمِیرُ المُؤمِنِینَ وَ سَیِّدُ الوَصِیِّینَ وَإِمَامُ افْتَرَضَ اللهُ طَاعَتَهُ عَلَی الْعالَمینَ، وَ أَنَّ الحَسَنَ وَالْحُسَینَ وَ عَلَی مِنَ الحُسَینِ وَ مُحَمَّدِ بْنَ عَلِی وَ جَعَفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ وَ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ وَ عَلَیَّ بنَ مُوسَی وَ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِی وَ عَلِیّ بنَ مُحَمَّدٍ وَ الحَسَنَ بنَ عَلِیّ وَالْقَائِمَ الحُجَّةَ الْمَهْدِی صَلَواتُ الله عَلَیهم ائِمَةُ المُؤْمِنِینَ وَ حُجَجَ اللهُ عَلَی الخَلقِ اجمَعینَ وَ ایْمَتَکَ أَیْمَةُ هُدی أَبْرَارُ، یَا فُلانَ ابْنَ فُلانٍ و به جای فلان بن فلان اسم میت و پدرش را بگوید و بعد بگوید: «إذا أتاک المَلَکانِ المُقَرَّبَانِ رَسُولَیْنِ مِنْ عِنْدِ اللهِ تَبَارَکَ وَتَعَالَی وَ سَأَلاکَ عَن رَبِّکَ وَ عَن نَبِیِّکَ وَ عَن دینِکَ وَ عَن کَتابِکَ وَ عَن قِبْلَتِکَ وَ عَن القَتِکَ فَلا تَخَفْ وَلَا تَحْزَنْ وَ قُلْ فِی جَوابِهِمَا اللَّهُ رَبِّی وَ مُحَمَّدُ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ نَبَتِی وَ الإِسْلامُ دینی وَ الْقُرْآنُ کِتابِی وَ الکَعْبَةُ قِبْلَتی وَ أمیرُ المُؤْمِنِینَ علی بْنُ أَبی طالِبِ امامی وَ الْحَسن بْنُ علی المجتبی إمامی وَ الحُسَینُ بنُ عَلَی الشَّهِیدُ بِکَرَبَلا إِمَامَی وَ عَلِیّ بنُ الحَسَینِ زَیْنُ العابِدِینَ إِمَامی وَ مُحَمَّدُ البَاقِرُ إِمَامَی وَ جَعْفَرُ الصَّادِقُ اِمامی و مُوسَی الکاظمُ إمامی وَ عَلِیّ الرضا امامی وَ مُحَمَّدُ الجَوادُ إمامی و عَلَی الهادی امامی وَ الْحَسَنُ العسکری امامی و الحجةُ المنتظرُ إمامی هؤلاءِ صَلَواتُ اللهِ عَلَیْهِم أَئِمَّتِی وَ سَادَتی وَ قادَتی وَ شُفَعائِی بِهِم أَتَولَّیٰ وَ مِن أعدائهم أَتَبَرَا فِی الدّنیا وَالآخِرَةِ، ثُمَّ اعلم یا فُلانَ ابنَ فُلانٍ» و بجای فلان ابن فلان اسم میت و پدرش را بگوید، و بعد بگوید «إِنّ اللهَ تَبارَکَ وَتَعَالَی نِعْمَ الرَّبُ، وَانَّ مُحَمَّداً صَلَی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ نِعْمَ الرَّسُولُ، وَ أنَّ عَلِیَّ بْنَ أبی طالِب وَ أولادَهُ المَعْصُومِینَ الائمَّةَ الاثنی عَشَرَ نِعمَ الائمة، وَ أَنَّ ما جاءَ به مُحَمّد صَلّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ حَقٌّ وَأَنَّ المَوْتَ حَقٌّ وَسُؤالَ مُنْکَرِ وَ نَکِیرِ فِی الْقَبْرِ حَق وَالْبَعْثَ حَقُّ وَالنُشورَ حَقٌّ وَالصّراطَ حَقُّ وَ الْمیزانَ حَقَّ و تطائِرَ الکُتُبِ حَق وَ إِنَّ السَّاعَةَ آتِیَةُ لا رَیْبَ فِیها وَانَّ الله یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ» پس بگوید: «افَهِمْتَ یا فلان» و بجای فلان اسم میت را بگوید پس از آن بگوید: « ثَبَّتَکَ اللهُ بِالقَوْلِ الثَّابِتِ وَ هَدَاکَ اللهُ إِلَی

صَراطٍ مُستقیم، عَرَّفَ اللهُ بَیْنَکَ وبَیْنَ أَولِیاتِکَ فِی مُستَقَرٌ مِنْ رَحمَتِهِ» پس بگوید: «اللّهمَّ جَافِ الأَرْضَ عَنْ جَنبَیْه وأَصْعِدْ بِرُوحِهِ إِلَیْکَ وَ لَقَهِ مِنْکَ بُرْهَانَا اللَّهُمَ عَفْوَکَ عَفْوَکَ».

(مسأله 636): مستحبّ است کسی که میّت را در قبر می گذارد، با طهارت و سر برهنه و پا برهنه باشد، و از طرف پای میّت از قبر بیرون بیاید، و غیر از خویشان میّت کسانی که حاضرند با پشت دست خاک بر قبر بریزند و بگویند «إِنَّا لِلّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُون» اگر میّت زن است کسی که با او محرم میباشد او را در قبر بگذارد، و اگر محر می نباشد خویشانش او را در قبر بگذارند.

(مسألة 637): مستحبّ است قبر را مربع یا مربع مستطیل بسازند و به اندازه چهار انگشت از زمین بلند کنند و نشانه ای روی آن بگذارند که اشتباه نشود، و روی قبر آب بیاشند، و بعد از پاشیدن آب کسانی که حاضرند دستها را بر قبر بگذارند، و انگشتها را باز کرده در خاک فرو برند و هفت مرتبه سوره مبارکه «انا اَنزَلَنَاه» را بخوانند، و برای میّت طلب آمرزش کنند و این دعا را بخوانند:

«اللَّهمَّ جافِ الأرضَ عَنْ جَنْبَیْهِ وَ أَصْعِدْ إِلَیْکَ روحَهُ وَ لَلَّهِ مِنْکَ رِضواناً وَ أَسْکِن قَبْرَهُ مِنْ رَحْمَتِکَ ما تُغنیهِ بِهِ عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِواکَ»

(مسأله 638): پس از رفتن کسانی که تشییع جنازه کرده اند، مستحبّ است ولی میّت یا کسی که از طرف ولیّ اجازه دارد، دعاهانی را که دستور داده شده، به میّت تلقین کند.

(مسأله 639): بعد از دفن مستحبّ است صاحبان عزا را سر سلامتی دهند ولی اگر مدتی گذشته است که به واسطه سر سلامتی دادن مصیبت یادشان می آید، ترک آن بهتر است، و نیز مستحبّ است تا سه روز برای اهل خانه میّت غذا بفرستند، و غذا خوردن نزد آنان و در منزلشان مکروه است.

(مسأله 640): مستحب است انسان در مرگ خویشان، مخصوصاً در مرگ

فرزند صبر کند، و هر وقت میّت را یاد میکند اِنا لِلّه و إنّا إلیه رَاجِعُون بگوید، و برای میّت قرآن بخواند، و سر قبر پدر و مادر از خداوند حاجت بخواهد، و قبر را محکم بسازد که زود خراب نشود.

(مسألة 641): بنابر احتیاط جایز نیست انسان در مرگ کسی صورت و بدن خود را بخراشد و موی خود را بکند و سیلی به صورت بزند و به خود آسیب رساند.

(مسأله 642): پاره کردن یقه در مرگ غیر پدر و برادر بنابر احتیاط جایز نیست و احتیاط آن است که در مصیبت آنان هم یقه پاره نکند.

(مسأله 643): اگر زن در عزای میّت صورت خود را بخراشد و خونین کند یا موی خود را بکند، بنابر احتیاط یک بنده آزاد کند، یا ده فقیر را طعام دهد، و یا بپوشاند، و همچنین است اگر مرد در مرگ زن یا فرزند یقه یا لباس خود را پاره کند.

(مسأله 644): احتیاط آن است که در گریه بر میّت، صدا را خیلی بلند نکنند.

نماز وحشت

(مسأله 645): سزاوار است در شب اوّل قبر، دو رکعت نماز وحشت برای میّت بخوانند و دستور آن این است که در رکعت اوّل بعد از حمد یکمرتبه آیة الکرسی و در رکعت دوم بعد از حمد ده مرتبه سوره انا انزلناه را بخوانند و بعد از سلام نماز بگویند: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَابْعَثْ ثَوابَهَا إِلی قَبرِ فُلان» و بجای کلمه فلان اسم میّت را بگویند.

(مسأله 646): نماز وحشت را در هر موقع از شب اوّل قبر می شود خواند ولی بهتر است در اوّل شب بعد از نماز عشاء خوانده شود.

(مسأله 647): اگر بخواهند میّت را به شهر دوری ببرند، یا به جهت دیگر دفن او تأخیر بیفتد، باید نماز وحشت (به کیفیت گذشته) را تا شب اول قبر او تأخیر بیندازند.

نبش قبر

(مسألة 648): نبش قبر مسلمان، یعنی شکافتن قبر او اگرچه طفل یا دیوانه باشد حرام است، ولی اگر بدنش از بین رفته و خاک شده باشد اشکال ندارد.

(مسأله 649): خراب کردن قبر امامزاده ها و شهدا و علما و صلحا اگرچه سالها بر آن گذشته و بدنشان از میان رفته باشد چون هتک محسوب می شود حرام است.

(مسألة 650): شکافتن قبر در چند مورد حرام نیست:

اوّل - آنکه میّت در زمین غصبی دفن شده باشد و مالک زمین راضی نشود که در آنجا بماند.

دوم - آنکه کفن یا چیز دیگری که با میّت دفن شده غصبی باشد و صاحب آن راضی نشود که در قبر بماند، و همچنین است اگر چیزی از مال خود میّت که بورثه او رسیده با او دفن شده باشد، و ورثه او راضی نشوند که آن چیز در قبر بماند، ولی اگر میّت وصیّت کرده باشد که دعا یا قرآن یا انگشتری را با او دفن کنند و وصیّت او نافذ باشد، برای بیرون آوردن اینها نمی توانند قبر را بشکافند.

سوم - آنکه شکافتن قبر موجب هتک حرمت نباشد و میّت بی غسل یا بی کفن دفن شده باشد یا بفهمند غسلش باطل بوده، یا به غیر از دستور شرع کفن شده یا در قبر او را رو به قبله نگذاشته اند.

چهارم - آنکه برای ثابت شد حقی که مهمتر از نبش قبر باشد، بخواهند بدن میّت را ببینند.

پنجم - آنکه میّت را در جایی که بی احترامی به او است مثل قبرستان کفّار یا جانی که کثافت و خاکروبه می ریزند دفن کرده باشند.

ششم - آنکه برای یک مطلب شرعی که اهمیّت آن از شکافتن قبر بیشتر است، قبر را بشکافند مثلاً بخواهند بچه زنده را از شکم زن حامله ای که دفنش کرده اند، بیرون آورند.

هفتم - آنکه بترسند درنده ای بدن میّت را پاره کند، یا سیل او را ببرد، یا دشمن بیرون آورد.

هشتم -آنکه میّت وصیّت کرده باشد که او را قبل از دفن به مشاهد مشرفه نقل نمایند، چنانچه نقل دادن او موجب هتک حرمتش نمی شده ولی عمداً یا از روی فراموشی در جایی دیگر دفن شده باشد، می توانند در صورتی که موجب هتک حرمتش نشود قبر او را نبش کرده و بدنش را به مشاهد مشرفه نقل دهند.

غسلهای مستحبّ

(مسأله 651): در شرع مقدس اسلام غسلهانی مستحبّ است و از آن جمله است:

1- غسل جمعه: و وقت آن بعد از اذان صبح است تا غروب آفتاب و بهتر آن است که نزدیک ظهر بجا آورده شود، و اگر تا ظهر انجام ندهد بهتر آن است که بدون نیّت أدا و قضا تا غروب بجا آورد و اگر در روز جمعه غسل نکند مستحبّ است از صبح شنبه تا غروب قضای آن را بجا آورد. و کسی که می دانند در روز جمعه آب پیدا نخواهد کرد می تواند روز پنجشنبه غسل را رجاء انجام دهد، و مستحبّ است انسان در موقع غسل جمعه بگوید: «أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لا شَریکَ لَه وَ أَنَّ مُحَمّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَاجْعَلْنِی مِنَ التوابینَ وَاجْعَلنی مِنَ المُتَطَهِّرین».

2 تا 7 غسل شب اوّل و هفدهم و اوّل شب نوزدهم و بیست و یکم و بیست و سوم و غسل در شب بیست و چهارم ماه رمضان.

8 و 9 غسل روز عید فطر و عید قربان و وقت آن از اذان صبح است تا غروب و بهتر آن است که آن را پیش از نماز عید بجا آورند.

10 و 11 غسل روز هشتم و نهم ذیحجه و در روز نهم بهتر آن است که آن را در وقت ظهر بجا آورد.

12 - غسل کسی که جانی از بدنش را به بدن میتی که غسل داده اند رسانده باشد.

13 غسل احرام.

14 - غسل دخول حرم مکه.

15- غسل دخول مکه.

16- غسل زیارت خانه کعبه

17 غسل دخول کعبه.

18- غسل برای نحر و ذبح.

19- غسل برای حلق.

20- غسل داخل شدن حرم مدینه منّوره.

21- غسل داخل شدن مدینه منّوره.

22-غسل داخل شدن مسجد پیغمبر صلی الله علیه وآله وسلم

23- غسل وداع قبر مطهر پیغمبر صلی الله علیه وآله وسلم

24- غسل برای مباهله با خصم.

25- غسل دادن بچه ای که تازه بدنیا آمده.

26- غسل برای استخاره.

27- غسل برای استسقاء

(مسأله 652): فقهاء در بیان اغسال مستحبّه اغسال زیادی نقل فرموده اند که از جمله آنها این چند غسل است.

1- غسل تمام شبهای فرد ماه رمضان و غسل تمام شبهای دهه آخر آن و غسل دیگری در آخر شب بیست و سوم آن.

2- غسل روز بیست و چهارم ذی الحجة.

3-غسل روز عید نوروز و پانزدهم شعبان و نهم و هفدهم ربیع الاوّل و روز بیست و پنجم ذی القعده

4- غسل زنی که برای غیر شوهرش بوی خوش استعمال کرده است.

5-غسل کسی که در حال مستی خوابیده.

6- غسل کسی که برای تماشای دار آویخته رفته و آن را دیده باشد، ولی اگر اتفاقاً یا از روی ناچاری نگاهش بیفتد یا مثلاً برای شهادت دادن رفته باشد، غسل مستحب نیست. 7-غسل برای زیارت معصومین علیهم السلام از دور یا نزدیک ولی احوط این

است که این غسلها را به قصد رجاء بجا آورند.

(مسأله 653): انسان با غسلهای مستحبّی که برای خود انجام داده و در مسألة 651 ذکر شده مشکل است بتواند کاری که مانند نماز، وضو لازم دارد انجام دهد و احتیاط آن است که برای آن وضوء بگیرد و بهتر است وضوء را قبل از غسل انجام دهد. و امّا غسلهایی که رجاء بجا آورده میشود بدون اشکال از وضو کفایت نمی کند

(مسأله 654): اگر چند غسل بر کسی مستحبّ باشد و به نیت همه یک غسل بجا آورد کافی است.

تیمّم

اشاره

در هفت مورد بجای وضو و غسل باید تیمّم کرد:

اوّل - آنکه تهیه آب به قدر وضو یا غسل ممکن نباشد.

(مسأله 655): اگر انسان در آبادی باشد باید برای تهیه آب وضو و غسل، بقدری جستجو کند که از پیدا شدن آن ناامید شود، و اگر انسان در بیابان باشد باید در اطراف خود از آب جستجو کند و احتیاط لازم آن است که چنانچه زمین آن پست و بلند بوده یا به جهت زیادی درختان راه آن دشوار است، در هر یک از چهار طرف به اندازه پرتاب یک تیر در قدیم که با کمان پرتاب می کردند⁽¹⁾در جستجوی آب برود والّا در هر طرف به اندازه پرتاب دو تیر جستجو نماید.

(مسأله 656): اگر بعضی از چهار طرف هموار و بعض دیگر پست و بلند

باشد، در طرفی که هموار است به اندازه پرتاب دو تیر و در طرفی که هموار نیست به اندازه پرتاب یک تیر جستجو کند.

(مسأله 657): در هر طرفی که یقین دارد آب ،نیست در آن طرف جستجو لازم نیست.

(مسأله 658): کسی که وقت نماز او تنگ نیست و برای تهیه آب وقت دارد، اگر یقین یا اطمینان دارد در محلّی دورتر از مقداری که باید جستجو کند آب هست باید برای تهیه آب به آنجا برود مگر رفتن به آنجا زحمت و مشقّت داشته باشد یا آنقدر دور باشد که عرفاً شخص را فاقد آب بشمارند، و اگر گمان دارد آب در آنجا هست رفتن به آن محلّ لازم نیست.

(مسأله 659): لازم نیست خود انسان در جستجوی آب برود، بلکه می تواند کسی را که به گفته او اطمینان دارد بفرستد و در این صورت اگر یک نفر از طرف چند نفر برود کافی است.

(مسأله 660): اگر احتمال دهد که داخل بار سفر خود، یا در منزل یا در قافله آب هست، باید بقدری جستجو نماید که به نبودن آب اطمینان کند، یا از پیدا کردن آن ناامید شود.

(مسأله 661): اگر پیش از وقت نماز جستجو نماید، و آب پیدا نکند و تا وقت نماز همانجا بماند، چنانچه احتمال دهد که آب پیدا می کند، و احتمال آن عقلائی باشد احتیاط آن است که دوباره در جستجوی آب برود.

(مسأله 662): اگر بعد از داخل شدن وقت نماز جستجو کند و آب پیدا نکند و تا وقت نماز دیگر در همان جا بماند، چنانچه احتمال دهد که آب پیدا می شود و احتمال آن عقلانی باشد احتیاط آن است که دوباره در جستجوی آب برود.

(مسأله 663): اگر وقت نماز تنگ ،باشد یا از دزد و درنده بترسد، یا

جستجوی آب بقدری سخت باشد که نتواند تحمّل کند، جستجو لازم نیست.

(مسأله 664): اگر در جستجوی آب نرود تا وقت نماز تنگ شود، اگرچه معصیت کرده در صورتی که چنانچه می رفت آب پیدا میکرد ولی نمازش با تیمّم صحیح است.

(مسأله 665): کسی که یقین دارد آب پیدا نمی کند، چنانچه دنبال آب نرود و با تیمّم نماز بخواند، و بعد از نماز بفهمد که اگر جستجو میکرد آب پیدا می شد بنابر احتیاط لازم است وضو گرفته و نماز را اعاده یا قضاء نماید.

(مسأله 666): اگر بعد از جستجو، آب پیدا نکند و مأیوس از پیدا شدن آن شود و با تیمّم نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد در جایی که جستجو کرده آب بوده نماز او صحیح است.

(مسأله 667): کسی که یقین دارد وقت نماز تنگ است، اگر بدون جستجو با تیمّم نماز بخواند و بعد از نماز و پیش از گذشتن وقت بفهمد که برای جستجو وقت داشته، احتیاط واجب آن است که دوباره نمازش را بخواند مگر در صورتی که قبل از نماز یقین داشته که اگر جستجو میکرد آب نمی یافت.

(مسأله 668): اگر بعد از داخل شدن وقت نماز، وضو داشته باشد و بداند که اگر وضوی خود را باطل کند تهیه آب برای او ممکن نیست یا نمی تواند وضو بگیرد، چنانچه بتواند وضوی خود را نگهدارد بنابر احتیاط واجب نباید آن را باطل نماید. ولی می تواند با عیال خود نزدیکی کند، اگرچه بداند که از غسل متمکّن نخواهد شد.

(مسأله 669): اگر پیش از وقت نماز وضو داشته باشد، و بداند که اگر وضوی خود را باطل کند تهیه آب برای او ممکن نیست، چنانچه بتواند وضوی خود را نگهدارد، احتیاط واجب آن است که آن را باطل نکند.

(مسأله 670): کسی که فقط به مقدار وضو یا به مقدار غسل آب دارد. و می داند که اگر آن را بریزد آب پیدا نمی کند، چنانچه وقت نماز داخل شده باشد، ریختن آن حرام است. و احتیاط واجب آن است که پیش از وقت نماز هم آن را نریزد.

(مسأله 671): کسی که می داند آب پیدا نمیکند چنانچه بعد از داخل شدن وقت نماز وضوی خود را باطل کند، یا آبی که دارد بریزد اگرچه خلاف کرده، ولی نمازش با تیمّم صحیح است،ولی احتیاط مستحب آن است که قضای آن نماز را نیز بخواند.

دوم از موارد تیمم

(مسأله 672): اگر بواسطهٔ پیری یا ناتوانی، یا ترس از دزد و جانور و مانند اینها یا نداشتن وسیله ای که آب از چاه بکشد، دسترسی به آب نداشته باشد، باید تیمّم کند، و همچنین است اگر تهیه کردن آب یا استعمال آن به قدری برای او مشقّت داشته باشد که قابل تحمل نباشد ولی در صورت اخیر چنانچه وضو بگیرد وضوی او صحیح است. اگرچه احتیاط آن است که اکتفاء به او نکند و تیمّم هم بگیرد.

(مسأله 673): اگر برای کشیدن آب از چاه، دلو و ریسمان و مانند اینها لازم دارد، و مجبور است بخرد، یا کرایه نماید، اگرچه قیمت آن چند برابر معمول باشد، باید تهیه کند، و همچنین است اگر آب را به چندین برابر قیمتاش بفروشند، ولی اگر تهیّه آنها به قدری پول می خواهد که نسبت به حال او ضرر دارد، واجب نیست تهیّه نماید.

(مساله 674): اگر ناچار شود که برای تهیه آب قرض کند، باید قرض نماید، ولی کسی که میداند یا گمان دارد که نمیتواند قرض خود را بدهد، واجب نیست قرض .کند مگر آنکه حرجی بر او لازم نیاید.

(مسأله 675): اگر کندن چاه مشقت زیادی ندارد باید برای تهیّه آب چاه بکند.

(مسأله 676): اگر کسی مقداری آب به او ببخشد باید قبول کند. مگر آنکه از جهت امتنان بر او حرجی لازم آید که در این صورت قبول آن واجب نیست.

سوم از موارد تیمم

(مسأله 677): اگر از استعمال آب بر جان خود بترسد، یا بترسد که بواسطهٔ استعمال آن مرض یا عیبی در او پیدا شود، یا مرضش طول بکشد، یا شدّت کند، یا به سختی معالجه شود، باید تیمّم نماید، ولی اگر بتواند ضرر آب را بطوری بر طرف کند مثل اینکه آب را گرم کند باید اینکار را بکند و وضو بگیرد و در مواردی که غسل لازم است غسل کند.

(مسأله 678): لازم نیست یقین کند که آب برای او ضرر دارد، بلکه اگر احتمال ضرر هم بدهد، چنانچه احتمال او در نظر مردم بجا باشد، و از آن احتمال ترس برای او پیدا شود، باید تیمّم کند.

(مسأله 679): کسی که مبتلا به درد چشم است، و آب برای او ضرر دارد باید تیمّم نماید.

(مسأله 680): اگر به واسطة یقین یا ترس ضرر تیمّم کند و پیش از نماز بفهمد که آب برایش ضرر ندارد، تیمم او باطل است و اگر بعد از نماز بفهمد بنابر

احتیاط دوباره نماز را با وضو یا غسل بخواند.

(مسأله 681): کسی که یقین داشته آب برایش ضرر ندارد چنانچه غسل کند یا وضو بگیرد و بعد بفهمد که آب برای او ضرر داشته به آن وضو و غسل اکتفاء نکرده و تیمّم نماید.

چهارم از موارد تیمّم

(مسألة 682): هرگاه بترسد که اگر آب را به مصرف وضو، یا غسل برساند از جهت تشنگی دچار زحمت میشود باید تیمّم نماید، و جواز تیمّم به این جهت در سه صورت است.

1-آنکه اگر آب را در وضو یا غسل صرف نماید خودش فعلاً یا بعداً به تشنگی که باعث تلف یا بیماریش میشود و یا تحمّلش مشقّت زیادی دارد مبتلا خواهد شد.

2- آنکه بر کسانی که حفظشان بر او واجب است بترسد که از تشنگی تلف یا بیمار شوند.

3- آنکه بر غیر خود - چه انسان باشد یا حیوان - بترسد و تلف یا بیماری یا بی تابی آن بر او گران باشد چه از نفوس محترمه باشد یا نه، و در غیر این سه صورت با داشتن آب تیمّم جائز نیست.

(مسأله 683): اگر غیر از آب پاکی که برای وضو یا غسل دارد آب نجسی هم به مقدار آشامیدن خود داشته باشد، باید آب پاک را برای آشامیدن بگذارد در صورتی که فعلاً دچار تشنگی سخت باشد و با تیمّم نماز بخواند، ولی چنانچه آب را برای کسانی که با او مربوطند بخواهد میتواند که با آب پاک وضو بگیرد

یا غسل نماید اگرچه آنان مجبور شوند که برای رفع تشنگی خود از آب نجس استفاده کنند بلکه اگر آنان از نجاست آب خبر نداشته باشند یا از آشامیدن آب نجس اجتناب نداشته باشند لازم است که آب پاک را در وضو و غسل استعمال نماید و همچنین اگر آب را برای حیوانش یا بچه نابالغ بخواهد باید آب نجس را به آنان بدهد و با آب پاک وضو و غسل را انجام دهد.

پنجم از موارد تیمم

(مسأله 684): کسی که بدن یا لباسش نجس است، و کمی آب دارد که اگر با آن وضو بگیرد یا غسل کند، برای آب کشیدن بدن یا لباس او نمی ماند در این صورت باید بدن یا لباس را آب بکشد و با تیمّم نماز بخواند و احتیاط آن است که اوّل آب را صرف در تطهیر بدن و لباس نموده و بعد تیمّم نماید، ولی اگر چیزی نداشته باشد که بر آن تیمّم کند، باید آب را به مصرف وضو یا غسل برساند، و یا بدن با لباس نجس نماز بخواند.

ششم از موارد تیمم

(مسأله 685): اگر غیر از آب یا ظرفی که استعمال آن حرام است آب یا ظرف دیگری ندارد، مثلاً آب یا ظرفش غصبی است و غیر از آن آب و ظرف دیگری ندارد، باید بجای وضو و غسل تیمّم کند.

هفتم از موارد تیمم

(مسأله 686): هرگاه وقت به قدری تنگ باشد که اگر وضو بگیرد یا غسل کند تمام نماز یا مقداری از آن بعد از وقت خوانده می شود، باید تیمم کند.

(مسأله 687): اگر عمداً نماز را به قدری تأخیر بیندازد که وقت وضو یا غسل نداشته باشد، معصیت کرده، ولی نماز او با تیمّم صحیح است، اگرچه احتیاط آن است که قضای آن نماز را بخواند.

(مسأله 688): کسی که شک دارد که اگر وضو بگیرد، یا غسل کند وقت برای نماز او می ماند یا نه، باید تیمم نماید. و این در صورتی است که مقدار وقت را بداند مثلاً هفت دقیقه است و شک کند که این مقدار برای انجام وضوء یا غسل و نماز کفایت می کند یا نه و امّا اگر شک او در اصل مقدار وقت باشد ظاهر آن است که باید بنابر بقاء وقت گذارد و وضوء گرفته یا غسل نماید و با او نماز بخواند.

(مسأله 689): کسی که بواسطه تنگی وقت تیمّم کرده، و بعد از نماز می توانست وضو بگیرد و وضو نگرفت تا آبی که داشته از دستش رفت، در صورتی که وظیفه اش تیمّم باشد، باید برای نمازهای بعدی دوباره تیمّم نماید اگرچه تیمّم خود را نشکسته باشد.

(مسأله 690): کسی که آب دارد، اگر به واسطه تنگی وقت با تیمّم مشغول نماز شود، و در بین نماز آبی که داشته از دستش برود، چنانچه وظیفه اش تیمم باشد، احتیاط آن است که برای نمازهای بعدی دوباره تیمّم کند.

(مسأله 691): اگر انسان به قدری وقت دارد که می تواند وضو بگیرد، یا غسل کند، و نماز را بدون کارهای مستحبّی آن مثل اقامه و قنوت بخواند، باید غسل کند یا وضو بگیرد، و نماز را بدون کارهای مستحبّی آن بجا آورد، بلکه اگر

به اندازه سوره هم وقت ندارد باید غسل کند یا وضو بگیرد و نماز را بدون سوره بخواند.

چیزهائی که تیمّم به آنها صحیح است

(مسأله 692): تیمّم به خاک و ریگ و کلوخ و سنگ صحیح است، ولی احتیاط آن است که اگر خاک ممکن باشد به چیز دیگر تیمّم نکند، و اگر خاک نباشد با ریگ یا کلوخ، و چنانچه ریگ و کلوخ هم نباشد با سنگ تیمّم نماید.

(مسأله 693): تیمّم بر سنگ گچ و سنگ آهک صحیح است، و همچنین تیمّم بر گرد و غباری که روی فرش و لباس و مانند اینها جمع می شود چنانچه بقدری باشد که در نظر عرف خاک نرم محسوب شود صحیح است اگرچه احتیاط آن است که در حال اختیار بر آن تیمّم ننمایند و همچنین بنابر احتیاط در حال اختیار به گچ و آهک پخته و آجر پخته و به سنگ معدن مثل سنگ عقیق تیمّم ننمایند.

(مسأله 694): اگر خاک و ریگ و کلوخ و سنگ پیدا نشود باید به گل تیمّم کند و اگر گل هم پیدا نشد باید بر روی فرش یا لباس و مانند اینها که گرد و غبار در درون آنها می باشد یا آنکه بر روی آنها نشسته ولی به مقداری نیست که از نظر عرف خاک محسوب شود تیمّم کند و اگر هیچ یک از اینها پیدا نشود احتیاط آن است که نماز را بدون تیمّم بخواند ولی واجب است بعداً قضای آن را بجا آورد.

(مسأله 695): اگر بتواند با تکاندن فرش و مانند آن خاک تهیه کند، تیمّم به چیز گرد آلود باطل است، و همچنین اگر بتواند گل را خشک کند و از آن خاک تهیه نماید، تیمّم به گل باطل می باشد.

(مسأله 696): کسی که آب ندارد اگر برف پایخ داشته باشد، چنانچه ممکن

است، باید آن را آب کند، و با آن وضو بگیرد یا غسل نماید، و اگر ممکن نیست و چیزی هم که تیمّم به آن صحیح است ندارد لازم است نماز خود را در خارج وقت قضا نماید، و احتیاط آن است که با برف پایخ اعضاء وضو یا غسل را نمناک کند و اگر این هم ممکن نیست به یخ یا برف تیمّم نماید، و در وقت نیز نماز را بخواند.

(مسأله 697): اگر با خاک و ریگ چیزی مانند کاه که تیمّم به آن باطل است مخلوط شود، نمی تواند به آن تیمّم کند، ولی اگر آن چیز به قدری کم باشد که در خاک یا ریگ از بین رفته حساب شود تیمّم به آن خاک و ریگ صحیح است.

(مسأله 698): اگر چیزی ندارد که بر آن تیمّم کند، چنانچه ممکن است باید به خریدن و مانند آن تهیه نماید.

(مسأله 699): تیمّم به دیوار گلی صحیح است، و احتیاط مستحبّ آن است که با بودن زمین یا خاک خشک بر زمین یا خاک نمناک تیمّم نکند.

(مسأله 700): چیزی که بر آن تیمّم می کند باید پاک باشد، و اگر چیز پاکی که تیمّم بر آن صحیح است ندارد، باید قضای آن را بجا آورد و احتیاط آن است که در وقت نیز نماز بخواند.

(مسأله 701): اگر یقین داشته باشد که تیمّم به چیزی صحیح است و به آن تیمّم نماید، بعد بفهمد تیمم با آن باطل بوده، نمازهایی را که با آن تیمّم خوانده باید دوباره بخواند.

(مسأله 702): چیزی که بر آن تیمّم می کند باید غصبی نباشد پس اگر بر خاک غصبی تیمّم کند تیمّم او باطل است.

(مسألة 703): تیمّم در فضای غصبی اشکال دارد پس اگر در ملک خود دستها را به زمین بزند و بی اجازه داخل ملک دیگری شود و دستها را به پیشانی

بکشد تیمّم او بنابر احتیاط باطل است.

(مسأله 704): تیمّم به چیز غصبی در حالی که فراموش کرده یا غفلت داشته باشد صحیح است ولی اگر چیزی را خودش غصب کند و فراموش کند که غصب کرده صحت تیمّم او بر آن چیز محلّ اشکال است.

(مسأله 705): کسی که در جای غصبی حبس است، اگر آب و خاک آن هر دو غصبی است باید با تیمّم نماز بخواند و بنابر احتیاط آن را نیز قضاء نماید.

(مسأله 706): چیزی که بر آن تیمّم می کند، بنابر احتیاط لازم باید گردی داشته باشد که به دست بماند، و بعد از زدن دست بر آن نباید دست را به شدت بتکاند که همه گرد آن بریزد.

(مسأله 707): تیمّم به زمین گود و خاک جاده و زمین شوره زار که نمک روی آن را نگرفته مکروه است، و اگر نمک روی آن را گرفته باشد باطل است.

دستور تیمّم بدل از وضو یا غسل

(مسألة 708): در تیمّم بدل از وضو یا غسل چهار چیز واجب است:

اوّل - نیت

دوم - زدن کف دو دست بر چیزی که تیمّم به آن صحیح است. و بنابر احتیاط لازم این کار در دو کف دست باید با هم انجام گیرد.

سوم- کشیدن کف هر دو دست به تمام پیشانی و همچنین دو طرف آن بنابر احتیاط لازم از جایی که موی سر میروید تا ابروها و بالای بینی و احتیاط آن است که دستها روی ابروها هم کشیده شود.

چهارم - کشیدن کف دست چپ به تمام پشت دست راست و بعد از آن

کشیدن کف دست راست به تمام پشت دست چپ.

(مسألة 709): احتیاط مستحبّ آن است ک تیمّم را چه بدل از وضو باشد چه بدل از غسل به این ترتیب بجا آورد: یک مرتبه دستها را به زمین بزند و به پیشانی و پشت دستها بکشد و یک مرتبه دیگر به زمین بزند و پشت دستها را مسح نماید.

احکام تیمّم

(مسأله 710): اگر مختصری هم از پیشانی یا پشت دستها را مسح نکند تیمّم باطل است، چه عمداً مسح نکند، یا مسأله را نداند یا فراموش کرده باشد. ولی دقت زیاد هم لازم نیست، و همین قدر که بگویند تمام پیشانی و پشت دستها مسح شده کافی است.

(مسأله 711): اگر یقین نکند که تمام پشت دست را مسح کرده، باید برای اینکه یقین کند مقداری بالاتر از مچ را هم مسح نماید، ولی مسح بین انگشتان لازم نیست.

(مسأله 712): پیشانی و پشت دستها را بنابر احتیاط باید از بالا به پائین مسح نماید، و کارهای آن را باید پشت سر هم بجا آورد و اگر بین آنها بقدری فاصله دهد که نگویند تیمّم می کند، باطل است.

(مسأله 713): در موقع نیّت لازم نیست معین کند که تیمّم او بدل از غسل است یا بدل از وضو ولی در مواردی که باید دو تیمّم انجام دهد لازم است به نحوی هر یک از آنها را معین کند و چنانچه یک تیمم بر او واجب باشد و قصد نماید که وظیفه فعلی خود را انجام دهد اگرچه در تشخیص اشتباه کند تیمّمش

صحیح است.

(مسأله 714): در تیمّم بنابر احتیاط باید پیشانی و کف دستها و پشت دستها در صورت تمکّن پاک باشد.

(مسأله 715): انسان باید هنگام مسح کشیدن بر دستها انگشتر را از دست بیرون آورد و اگر در پیشانی یا پشت دستها یا در کف دستها مانعی باشد، مثلاً چیزی به آنها چسبیده باشد باید آن را برطرف نماید.

(مسأله 716): اگر پیشانی یا پشت دستها زخم است، و پارچه یا چیز دیگری را که بر آن بسته نمی تواند باز کند، باید دست را روی آن بکشد، و نیز اگر کف دست زخم باشد و پارچه یا چیز دیگری را که بر آن بسته نتواند باز کند باید دست را با همان پارچه به چیزی که تیمّم به آن صحیح است بزند و به پیشانی و پشت دستها بکشد.

(مسأله 717): اگر پیشانی و پشت دستها مو داشته باشد اشکال ندارد ولی اگر موی سر، روی پیشانی آمده باشد، باید آن را عقب بزند.

(مسأله 718): اگر احتمال دهد که در پیشانی و کف دستها یا پشت دستها مانعی هست، چنانچه احتمال او در نظر مردم بجا باشد، باید جستجو نماید تا یقین یا اطمینان کند که مانعی نیست.

(مسألة 719): اگر وظیفه او تیمّم است و نمی تواند به تنهایی تیمّم کند باید از دیگری کمک بگیرد تا دستهای او را بر چیزی که تیمّم با او صحیح است بزند و سپس آنها را بر پیشانی و دستهای او بگذارد تا خود او در صورت امکان کف دو دست را بر پیشانی و بر پشت دستها بکشد و اگر این ممکن نبود باید نائب او را با دست خود او تیمّم دهد، و اگر ممکن نباشد باید نائب دست خود را به چیزی که تیمّم به آن صحیح است بزند و به پیشانی و پشت دستهای او بکشد، و در این دو

صورت بنابر احتیاط لازم باید هر دو نیّت تیمّم را نمایند ولی در صورت اوّل نیت خود مکلف کافی است.

(مسأله 720): اگر در بین تیمّم شک کند که قسمتی از آن را فراموش کرده یا نه، چنانچه از محل آن گذشته به شک خود اعتنا نکند، و اگر نگذشته باید آن قسمت را بجا آورد.

(مسأله 721): اگر بعد از مسح دست چپ شک کند که درست تیمّم کرده یا نه تیمّم او صحیح است و چنانچه شک او در مسح دست چپ باشد لازم است او را مسح کند مگر آنکه عرفاً از تیمّم فارغ شده باشد مثل اینکه در عملی که مشروط به طهارت است داخل شده و یا موالات فوت شده باشد.

(مسأله 722): کسی که وظیفه اش تیمّم است چنانچه از برطرف شدن عذرش در تمام وقت نماز مأیوس باشد می تواند تیمّم کند و اگر برای کار واجب دیگر یا مستحبی تیمّم کند و تا وقت نماز عذر او باقی باشد میتواند با همان تیمّم نماز بخواند.

(مسأله 723): کسی که وظیفه اش تیمّم است، اگر بداند تا آخر وقت عذر او باقی میماند یا از برطرف شدن آن مایوس باشد، در وسعت وقت میتواند با تیمّم نماز بخواند، ولی اگر بداند تا آخر وقت عذر او برطرف می شود، باید صبر کند و با وضو یا غسل نماز بخواند، بلکه اگر از برطرف شدن آن تا آخر وقت مأیوس نباشد نمی تواند تا وقتی که مأیوس نشده تیمّم کند و نماز بخواند.

(مسأله 724): کسی که نمی تواند وضو بگیرد یا غسل کند اگر یقین کند که عذرش برطرف نمی شود یا مأیوس از برطرف شدنش باشد می تواند نمازهای قضای خود را با تیمّم بخواند ولی اگر بعداً عذرش برطرف شد احتیاط آن است دوباره آنها را با وضو یا غسل بجا آورد. و اگر مأیوس از برطرف شدن عذرش

نباشد بنابر احتیاط لازم نمیتواند برای نمازهای قضا تیمّم کند.

(مسأله 725): کسی که نمی تواند وضو بگیرد یا غسل کند، جایز است نمازهای مستحبّی را مثل نافله های شبانه روز که وقت معیّن دارد با تیمّم بخواند، ولی اگر مأیوس نباشد که تا آخر وقت آنها عذر او بر طرف می شود احتیاط لازم آن است که آنها را در اوّل وقتشان بجا نیاورد.

(مسأله 726): کسی که احتیاطاً غسل جبیره ای و تیمّم نماید، اگر بعد از غسل و تیمّم نماز بخواند و بعد از نماز حدث اصغری از او سر بزند مثلاً بول کند برای نمازهای بعد باید وضو بگیرد و چنانچه حدث پیش از نماز باشد برای آن نماز نیز باید وضو بگیرد.

(مسأله 727): اگر به واسطه نداشتن آب یا عذر دیگری تیمّم کند، بعد از بر طرف شدن عذر تیمّم او باطل می شود.

(مسأله 728): چیزهایی که وضو را باطل می کند، تیمّم بدل از وضو را هم باطل می کند، و چیزهایی که غسل را باطل می نماید، تیمّم بدل از غسل را هم باطل می نماید.

(مسأله 729): کسی که نمی تواند غسل کند، اگر چند غسل بر او واجب باشد، جایز است یک تیمّم بدل از آنها بنماید و احتیاط مستحب آن است که بدل هر یک از آنها یک تیمّم نماید.

(مسأله 730): کسی که نمی تواند غسل کند، اگر بخواهد عملی را که برای آن غسل واجب است انجام دهد، باید بدل از غسل تیمّم نماید و کسی که نمیتواند وضو بگیرد، و بخواهد عملی را که برای آن وضو واجب است انجام دهد، باید بدل از وضو تیمّم نماید.

(مسأله 731): اگر بدل از غسل جنابت تیمّم کند، لازم نیست برای نماز وضو

بگیرد، ولی اگر بدل از غسلهای دیگر تیمّم کند، احتیاط آن است که وضو هم بگیرد، و اگر نتواند وضو بگیرد تیمّم دیگری هم بدل از وضو بنماید.

(مسأله 732): اگر بدل از غسل جنابت تیمّم کند و بعد کاری که وضو را باطل میکند برای او پیش آید، چنانچه برای نمازهای بعد نتواند غسل کند، باید وضو بگیرد و احتیاط آن است که تیمّم نیز بکند و اگر نمی تواند وضو بگیرد باید بدل او تیمّم کند و احتیاط مستحبّ آن است که تیمّم را به قصد ما فی الذمّة انجام دهد.

(مسأله 733): کسی که باید برای انجام عملی مثلاً برای خواندن نماز بدل از وضو و بدل از غسل تیمّم کند اگر در تیمّم اوّل نیّت بدل از وضو یا نیّت بدل از غسل نماید، و تیمّم دوم را به قصد اینکه وظیفه خود را انجام داده باشد بجا آورد، کفایت می کند.

(مسأله 734): کسی که وظیفه اش تیمّم است اگر برای کاری تیمّم کند تا تیمم و عذر او باقی است، کارهایی را که باید با وضو یا غسل انجام داد، می تواند بجا آورد. ولی اگر عذرش تنگی وقت بوده یا با داشتن آب برای نماز میّت یا خوابیدن تیمّم کرده فقط کارهایی را که برای آن تیمّم نموده می تواند انجام دهد.

(مسألة 735): در چند مورد بهتر است نمازهائی را که انسان با تیمّم خوانده قضا نماید:

اوّل - آنکه از استعمال آب ترس داشته و عمداً خود را جنب کرده و با تیمّم نماز خوانده است.

دوم- آنکه می دانسته یا گمان داشته که آب پیدا نمی کند،و عمداً خود را جنب کرده و با تیمّم نماز خوانده است.

سوم - آنکه تا آخر وقت عمداً در جستجوی آب نرود و با تیمّم نماز

بخواند و بعد بفهمد که اگر جستجو میکرد آب پیدا می شد.

چهارم - آنکه عمداً نماز را تأخیر انداخته و در آخر وقت یا تیمم نماز خوانده است.

پنجم- آنکه میدانسته یا گمان داشته که آب پیدا نمی شود و آبی را که داشته ریخته و با تیمّم نماز خوانده است.

احکام نماز

اشاره

نماز بهترین اعمال دینی است که اگر قبول درگاه خداوند عالم شود، عبادتهای دیگر هم قبول می شود و اگر پذیرفته نشود اعمال دیگر هم قبول نمی شود و همان طور که اگر انسان شبانه روزی پنج نوبت در نهر آبی شست و شو کند، و چرک در بدنش نمی ماند. نمازهای پنجگانه هم انسان را از گناهان پاک میکند و سزاوار است که انسان نماز را در اوّل وقت بخواند و کسی که نماز را پست و سبک شمارد، مانند کسی است که نماز نمی خواند. پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: کسی که به نماز اهمیّت نمی دهد و آن را سبک شمارد سزاوار عذاب آخرت است. روزی حضرت در مسجد تشریف داشتند مردی وارد و مشغول نماز شد، و رکوع و سجودش را کاملاً بجا نیاورد، حضرت فرمودند: اگر این مرد در حالی که نمازش اینطور است از دنیا برود، بدین من از دنیا نرفته است.

پس انسان باید مواظب باشد که به عجله و شتاب زدگی نماز نخواند، و در حال نماز به یاد خدا و با خضوع و خشوع و وقار باشد، و متوجّه باشد که با چه کسی سخن میگوید و خود را در مقابل عظمت و بزرگی خداوند عالم بسیار پست و ناچیز ببیند. و اگر انسان در موقع نماز کاملاً به این مطلب توجّه کند، از خود بی خبر می شود، چنانکه در حال نماز تیر را از پای مبارک امیرالمومنین علی

علیه السلام بیرون کشیدند و آن حضرت متوجّه نشدند. و نیز باید نمازگزار توبه و استغفار نماید، و گناهانی را که مانع قبول شدن نماز است مانند حسد، کبر، غیبت، خوردن حرام، آشامیدن مسکرات، ندادن خمس و زکاة و بلکه هر معصیتی را ترک کند. و همچنین سزاوار است کارهائی را که ثواب نماز را کم می کند بجا نیاورد، مثلا در حال خواب آلودگی و خودداری از بول به نماز نایستد، و در موقع نماز به آسمان نگاه نکند، و کارهایی را که ثواب نماز را زیاد می کند بجا آورد، مثلا انگشتر عقیق به دست کند و لباس پاکیزه بپوشد و شانه و مسواک، کند و خود را خوشبو نماید.

نمازهای واجب

نمازهای واجب شش است:

اوّل - نمازهای روزانه

دوم – نماز آیات

سوم - نماز میّت

چهارم - نماز طواف واجب خانه کعبه

پنجم - نماز قضای پدر که بر پسر بزرگتر بنابر احتیاط واجب است

ششم - نمازی که به واسطه اجاره و نذر و قسم و عهد واجب می شود و نماز جمعه از نمازهای روزانه است.

نمازهای واجب روزانه

نمازهای واجب روزانه پنج است: ظهر و عصر، هر کدام چهار رکعت، مغرب سه رکعت، عشاء چهار رکعت ،صبح دو رکعت

(مسأله 736): در سفر باید نمازهای چهار رکعتی را با شرائطی که گفته می شود دو رکعت خواند.

وقت نماز ظهر و عصر

(مسأله 737): اگر چوب یا چیزی مانند آن را که «شاخص» می گویند - راست در زمین هموار فرو برند، صبح که خورشید بیرون می آید، سایه آن به طرف مغرب میافتد و هرچه آفتاب بالا میآید این سایه کم می شود، و در شهرهای ما در اوّل ظهر شرعی⁽¹⁾ به آخرین درجه کمی می رسد، و ظهر که گذشت، سایه آن به طرف مشرق بر می گردد و هر چه خورشید رو به مغرب میرود سایه زیادتر می شود، بنابر این وقتی سایه به آخرین درجه کمی رسید و دو مرتبه رو به زیاد شدن گذاشت معلوم می شود ظهر شرعی شده است، ولی در بعضی از شهرها مثل مکّه مکرّمه که گاهی موقع ظهر سایه بکلّی از بین می رود، بعد از آنکه سایه دوباره پیدا شد معلوم می شود ظهر شده است.

(مسأله 738): وقت نماز ظهر و عصر بعد از زوال تا غروب آفتاب است ولی چنانچه نماز عصر را عمداً قبل از نماز ظهر بخواند باطل است، مگر اینکه از آخر

وقت بیش از بجا آوردن یک نماز مجال نباشد، که در این فرض اگر کسی تا این موقع نماز ظهر را نخوانده، نماز ظهر او قضا است، و باید نماز عصر را بخواند، و اگر کسی پیش از این وقت اشتباهاً تمام نماز عصر را پیش از نماز ظهر بخواند نمازش صحیح است، و احتیاط آن است که آن را نماز ظهر قرار داده و چهار رکعت دیگر قصد ما فی الذمّه بجا آورد.

(مسأله 739): اگر پیش از خواندن نماز ظهر، سهواً مشغول نماز عصر شود، و در بین نماز بفهمد اشتباه کرده است، باید نیّت را به نماز ظهر برگرداند، یعنی نیّت کند که آنچه تا حال خوانده ام و آنچه را مشغولم و آنچه بعد می خوانم همه نماز ظهر باشد و بعد از آنکه نماز را تمام کرد نماز عصر را بخواند.

نماز جمعه و احکام آن

(مسأله 740): نماز جمعه مانند نماز صبح دو رکعت است. و امتیازش از نماز صبح این است که دو خطبه در پیش دارد، و نماز جمعه بنابر مشهور واجب تخییری است، به این معنی که مکلف در روز جمعه مخیّر است که نماز جمعه را بخواند در صورتی که شرائطش موجود باشد، یا نماز ظهر را بجا آورد، ولی احوط برای کسی که نماز جمعه می خواند آن است که قصد رجاء نموده نماز ظهر را نیز بجا آورد. و واجب شدن نماز جمعه چند شرط دارد:

اوّل - داخل شدن وقت، و آن عبارت از زوال آفتاب است، و وقتش اوّل عرفی زوال است پس هرگاه از این وقت نماز جمعه را تأخیر انداخت، از وقتش خارج شده و نماز ظهر را باید بجا آورد.

دوم - شماره افراد: و آن پنج نفر است با امام، و هرگاه پنج نفر از مسلمانان

جمع نشوند نماز جمعه واجب نمی شود.

سوم - بودن امام جامع شرائط امامت، از عدالت و غیر آن از چیزهائی که در امام جماعت معتبر است، همچنان که در بحث نماز جماعت خواهد آمد و بدون او نماز جمعه واجب نمی شود.

و صحیح بودن نماز جمعه چند شرط دارد:

اوّل - جماعت بودن، پس فردای صحیح نیست، و هرگاه مأموم قبل از رکوع رکعت دوم نماز جمعه به امام برسد مجزی خواهد بود. و یک رکعت دیگر به او اضافه می کند، و اگر در رکوع امام را درک کند مجزی بودنش مشکل است، و احتیاط ترک نشود.

دوم - خواندن دو خطبه پیش از نماز، که در خطبه اوّل حمد و ثنای الهی را گفته و وصیّت به تقوی و پرهیزکاری شود و یک سوره کوتاه از قرآن بخواند، نشسته و برخیزد، و باز هم حمد و ثنای الهی را بجا آورده و بر پیغمبر اکرم و سپس آل او و ائمه مسلمین صلوات فرستاده و برای مؤمنین و مؤمنات استغفار (طلب آمرزش) کند. و لازم است خطبه پیش از نماز باشد، پس اگر نماز را پیش از دو خطبه شروع کرد صحیح نخواهد بود و خواندن خطبه پیش از زوال آفتاب اشکال دارد، و لازم است کسی که خطبه را میخواند هنگام خطبه ایستاده باشد. پس هرگاه خطبه را نشسته بخواند صحیح نخواهد بود و فاصله انداختن بین دو خطبه به نشستن لازم و واجب است، و لازم است بنابر احتیاط نشستن مختصر و خفیف باشد، و لازم است امام جماعت و خطیب کسی که خطبه می خواند یک نفر باشد، و اقوی این است که در خطبه طهارت شرط نیست، اگرچه اشتراط احوط است. و در حمد و ثنای الهی و صلوات بر پیغمبر اکرم و آل او و ائمه مسلمین بنابر احتیاط عربیت (زبان عربی) معتبر است و در مازاد بر آن معتبر نیست بلکه اگر

بیشتر حاضرین زبان عربی را ندانند احتیاط لازم آن است که خصوص وصیّت به تقوی به زبان حاضرین باشد.

سوم - آنکه مسافت بین دو نماز جمعه کمتر از یک فرسخ نباشد، پس هرگاه نماز جمعه دیگری در مسافت کمتر از یک فرسخ بر پا شود، و مقارن هم بودند هر دو باطل می شوند، و اگر یکی سبقت بر دیگری داشت هر چند به تکبیرة الاحرام باشد صحیح و دومی باطل خواهد بود ولی هرگاه پس از برگزاری نماز جمعه کشف شد که نماز جمعه دیگری در مسافت کمتر از یک فرسخ بر پا شده بوده که احتمال سبق یا مقارنت او داده میشود بجا آوردن نماز ظهر واجب نخواهد بود، و فرقی نیست بین اینکه این کشف در وقت یا در خارج وقت باشد و بر پا نمودن نماز جمعه در صورتی مانع از نماز جمعه دیگر در مسافت مزبور می شود که خود صحیح و جامع شرائط باشد و الا در اینکه مانع شود اشکال است.

(مسأله 741): هرگاه نماز جمعه ای که دارای شرائط است برپا شود اگر برپاکننده اش امام علیه السلام یا نماینده او باشد حضورش واجب است و در غیر این صورت حضورش واجب نیست و در وجوب حضور در صورت اوّل چند چیز معتبر است:

اوّل - آنکه مکلّف مرد ،باشد و حضور جمعه بر زنان واجب نیست.

دوم - آزادی پس حضور در نماز جمعه بر بندگان (برده ها) واجب نیست.

سوم - حاضر بودن، پس بر مسافر واجب نیست، و در مسافر فرقی نیست که تکلیف او در نماز قصر باشد یا تمام مثل مسافری که قصد اقامه نموده باشد.

چهارم - سلامت از بیماری و کوری، پس بر بیمار و کور واجب نیست.

پنجم - پیر نبودن، پس بر پیرمردان واجب نیست.

ششم - آنکه بین جای شخص و جانی که نماز جمعه برپا می شود بیش از

دو فرسخ فاصله نباشد و بر کسی که سر دو فرسخی است حضور واجب است و همچنین بر کسی که حضور جمعه بر او سخت و دشوار باشد به جهت باران یا سرمای شدید و مانند اینها حضور واجب نیست.

(مسأله 742): چند حکم که به نماز جمعه راجع است از این قرار است.

اول - کسی که نماز جمعه از او ساقط شده و حضورش واجب نباشد، جائز است در اوّل وقت مبادرت به نماز ظهر نماید.

دوم - حرف زدن هنگامی که امام مشغول خطبه خواندن است مکروه است مگر آنکه مانع از گوش دادن به خطبه باشد که در این صورت بنابر احتیاط جائز نیست، و فرقی بین عدد معتبر در اصل وجوب نماز جمعه و بین بیشتر از آن نیست.

سوم - گوش دادن به دو خطبه بنابر احتیاط واجب است ولی کسانی که معنای خطبه را نمی فهمند گوش دادن بر آنها واجب نیست.

چهارم - اذان دوم روز جمعه بدعت است، و این همان اذانی است که در عرف اذان سوم نامیده می شود.

پنجم – وقت خطبه امام، ظاهر آن است که حضور واجب نباشد.

ششم – خرید و فروش هنگامی که برای نماز جمعه نداء می شود حرام است در صورتی که منافی نماز باشد وگرنه حرام نخواهد بود و أظهر این است که در صورت حرمت نیز معامله باطل نیست.

هفتم - کسی که حضور جمعه بر او واجب بود، و آن را ترک نمود و نماز ظهر را بجا آورد لازم است بنابر احتیاط برای درک جمعه حتی الامکان سعی کند و چنانچه درک آن ممکن نشد نماز ظهر را اعاده نماید و اکتفا به نماز اوّل نکند.

وقت نماز مغرب و عشا

(مسألة 743): احتیاط واجب آن است که قبل از اینکه سرخی طرف مشرق- که بعد از غروب آفتاب پیدا می شود-از بالای سر انسان بگذرد انسان نماز مغرب را بجا نیاورد.

(مسأله 744): وقت نماز مغرب و عشا برای شخص مختار تا نیمه شب امتداد دارد، و اما برای شخص مضطّر- که یا از روی فراموشی یا به سبب خواب یا حیض و مانند اینها نماز را پیش از نیمه شب نخوانده - وقت نماز مغرب و عشا تا طلوع فجر ادامه دارد، ولی در هر صورت در حال التفات ترتیب بین آن دو معتبر است، یعنی نماز عشا در صورتی که با التفات قبل از نماز مغرب خوانده شود باطل است مگر اینکه از وقت بیش از مقدار أداء نماز عشا نمانده باشد، که در این صورت لازم است نماز عشا را قبل از نماز مغرب بخواند.

(مسأله 745): اگر کسی اشتباهاً نماز عشا را پیش از نماز مغرب بخواند، و بعد از نماز ملتفت شود، نمازش صحیح است و باید نماز مغرب را بعد از آن بجا آورد.

(مسأله 746): اگر پیش از خواندن نماز مغرب، سهواً مشغول نماز عشا شود، و در بین نماز بفهمد که اشتباه کرده، چنانچه به رکوع رکعت چهارم نرفته است، باید نیّت را به نماز مغرب برگرداند، و نماز را تمام کند و بعد نماز عشا را بخواند، و اگر به رکوع رکعت چهارم رفته است می تواند نماز عشا را تمام کرده و بعد نماز مغرب را بجا آورد. و احتیاط آن است که در این صورت نماز عشا را اعاده کند.

(مسأله 747): آخر وقت نماز عشا برای شخص مختار - همچنان که گذشت - نصف شب است. و شب از اوّل غروب است تا طلوع فجر.

(مسأله 748): اگر از روی اختیار نماز مغرب یا عشا را تا نصف شب نخواند بنابر احتیاط واجب باید تا قبل از اذان صبح بدون اینکه نیّت أدا و قضا کند آن نماز را بجا آورد.

وقت نماز صبح

(مسأله 749): نزدیک اذان صبح از طرف مشرق، سفیده ای رو به بالا حرکت می کند که آن را فجر اوّل گویند، موقعی که آن سفیده پهن شد، فجر دوم و اوّل وقت نماز صبح است، و آخر وقت نماز صبح موقعی است که آفتاب بیرون می آید.

احکام وقت نماز

(مسأله 750): موقعی انسان میتواند مشغول نماز شود، که یقین کند وقت داخل شده است، یا دو مرد عادل به داخل شدن وقت خبر دهند، بلکه به اذان و به خبر شخصی که وقت شناس باشد چنانچه موجب اطمینان شود نیز میتوان اکتفا نمود.

(مسأله 751): اگر بواسطه مانع شخصی، مانند نابینائی یا در زندان بودن نتواند در اوّل وقت نماز، به داخل شدن وقت یقین کند باید نماز را تأخیر بیندازد تا یقین یا اطمینان کند که وقت داخل شده است، ولی اگر مانع از یقین به داخل شدن وقت از موانع عامه باشد مثل ابر و غبار و مانند اینها. بعید نیست که گمان به داخل شدن وقت کفایت کند اگرچه احتیاط آن است که نماز را تأخیر بیندازد تا یقین به

دخول وقت حاصل نماید.

(مسأله 752): اگر به یکی از راههای گذشته برای انسان ثابت شود که وقت نماز شده و مشغول نماز شود، و در بین نماز بفهمد که هنوز وقت داخل نشده نماز او باطل است، و همچنین است اگر بعد از نماز بفهمد که تمام نماز را پیش از وقت خوانده، ولی اگر در بین نماز بفهمد وقت داخل شده، یا بعد از نماز بفهمد که در بین نماز وقت داخل شده بود نماز او صحیح است.

(مسأله 753): اگر انسان ملتفت نباشد که باید با یقین به داخل شدن وقت، مشغول نماز شود، چنانچه بعد از نماز بفهمد که تمام نماز را در وقت خوانده، نماز او صحیح است، و اگر بفهمد نماز را پیش از وقت خوانده یا نفهمد که در وقت خوانده یا پیش از وقت، نمازش باطل است، بلکه اگر بعد از نماز بفهمد که در بین نماز وقت داخل شده است، باید دوباره آن نماز را بخواند.

(مسأله 754): اگر یقین کند وقت داخل شده و مشغول نماز شود، و در بین نماز شک کند که وقت داخل شده یا نه، نماز او باطل است. ولی اگر در بین نماز یقین داشته باشد که وقت داخل شده، و شک کند که آنچه از نماز خوانده در وقت بوده یا نه نمازش صحیح است.

(مسألة 755): اگر وقت نماز به قدری تنگ است، که به واسطه بجا آوردن بعضی از کارهای مستحبّ نماز، مقداری از آن بعد از وقت خوانده می شود باید آن مستحبّ را بجا نیاورد، مثلاً اگر به واسطهٔ خواندن قنوت مقداری از نماز بعد از وقت خوانده می شود، باید قنوت را نخواند.

(مسأله 756): کسی که به اندازه خواندن یک رکعت نماز وقت دارد، باید نماز را به نیّت انجام آنچه وظیفه دارد بخواند، ولی نباید عمداً نماز را تا این وقت به تأخیر بیندازد.

(مساله 757): کسی که مسافر نیست، اگر تا غروب آفتاب به اندازه خواندن پنج رکعت نماز وقت دارد، باید نماز ظهر و عصر هر دو را بخواند، و اگر کمتر وقت دارد باید فقط نماز عصر را بخواند، و بعداً نماز ظهر را قضا کند، و همچنین اگر تا نصف شب به اندازه خواندن پنج رکعت وقت دارد، باید نماز مغرب و عشا را بخواند، و اگر کمتر وقت دارد باید فقط عشا را بخواند و بعداً مغرب را بجا آورد بدون آنکه نیّت أداء و قضا کند.

(مسأله 758): کسی که مسافر است اگر تا غروب آفتاب به اندازه خواندن سه رکعت نماز وقت دارد، باید نماز ظهر و عصر را بخواند، و اگر کمتر وقت دارد، باید فقط عصر را بخواند، و بعداً نماز ظهر را قضا کند، و اگر تا نصف شب به اندازه خواندن چهار رکعت نماز وقت دارد، باید نماز مغرب و عشا را بخواند و اگر به مقدار سه رکعت نماز وقت دارد باید اوّل نماز عشا را بخواند و بعد مغرب را بجا آورد تا یک رکعت از نماز مغرب را در وقت انجام داده باشد، و اگر کمتر از سه رکعت نماز وقت دارد باید اوّل عشا را بخواند و بعداً مغرب را بدون اینکه نیّت أداء و قضا کند بجا آورد و چنانچه بعد از خواندن عشا معلوم شود که از وقت به مقدار یک رکعت یا بیشتر به نصف شب مانده است، باید فوراً نماز مغرب را به نیّت آنچه وظیفه دارد بخواند.

(مسألة 759): مستحبّ است انسان نماز را در اوّل وقت آن بخواند و راجع به آن بسیار سفارش شده است و هر چه به اوّل وقت نزدیکتر باشد بهتر است مگر آنکه تأخیر آن از جهتی بهتر باشد، مثلاً صبر کند که نماز را به جماعت بخواند.

(مسأله 760): هرگاه انسان عذری دارد که اگر بخواهد در اوّل وقت نماز بخواند، ناچار است با تیمّم نماز بخواند، چنانچه بداند عذر او تا آخر وقت باقی است یا مأیوس از برطرف شدن آن باشد میتواند در اول وقت تیمّم کند و نماز

بخواند، ولی اگر مایوس نباشد باید صبر کند تا عذرش برطرف شود و چنانچه عذر او برطرف نشد، در آخر وقت نماز بخواند، و لازم نیست به قدری صبر کند که فقط بتواند کارهای واجب نماز را انجام دهد، بلکه اگر برای مستحبّات نماز نیز مانند اذان و اقامه و قنوت اگر وقت دارد میتواند تیمّم کند، و نماز را با آن مستحبّات بجا آورد. و در عذرهای دیگر نیز غیر از موارد تیمّم اگر مأیوس باشد که عذر او بر طرف شود جایز است اوّل وقت نماز بخواند، ولی چنانچه در اثناء وقت عذرش برطرف گردد، لازم است اعاده نماید.

(مسأله 761): کسی که مسائل نماز و شکّیات و سهویات را نمی داند و احتمال می دهد که یکی از اینها در نماز پیش آید، و بواسطه یاد نگرفتن مخالفت حکم الزامی نماید باید برای یادگرفتن اینها نماز را از اول وقت تأخیر بیندازد، ولی اگر به امید آنکه بر وجه صحیح نماز را انجام دهد در اوّل وقت مشغول نماز شود، پس اگر در نماز مسأله ای که حکم آن را نمی داند پیش نیاید نماز او صحیح است، و اگر مسئله ای که حکم آن را نمی داند پیش آید جایز است به یکی از دو طرفی که احتمال می دهد عمل نماید و نماز را تمام کند ولی بعد از نماز باید مسأله را بپرسد که اگر نمازش باطل بوده، دوباره بخواند و اگر صحیح بوده اعاده لازم نیست.

(مسأله 762): اگر وقت نماز وسعت دارد و طلبکار هم طلب خود را مطالبه می کند، در صورتی که ممکن است، باید اوّل قرض خود را بدهد، بعد نماز بخواند، و همچنین است اگر کار واجب دیگری که باید فوراً آن را بجا آورد پیش آمد کند.مثلاً ببیند مسجد نجس است باید اول مسجد را تطهیر کند، بعد نماز بخواند، و چنانچه در هر دو صورت اوّل نماز بخواند معصیت کرده، ولی نماز او صحیح است.

نمازهائی که باید به ترتیب خوانده شود

(مسأله 763): انسان باید نماز عصر را بعد از نماز ظهر، و نماز عشا را بعد از نماز مغرب بخواند، و اگر عمداً نماز عصر را پیش از نماز ظهر، و نماز عشا را پیش از نماز مغرب بخواند باطل است.

(مسأله 764): اگر به نیّت نماز ظهر مشغول نماز شود، و در بین نماز یادش بیاید که نماز ظهر را خوانده است، نمی تواند نیّت را به نماز عصر برگرداند، بلکه باید نماز را بشکند و نماز عصر را بخواند، و همین طور است در نماز مغرب و عشا.

(مسأله 765): اگر در بین نماز عصر یقین کند که نماز ظهر را نخوانده است و نیّت را به نماز ظهر برگرداند، چنانچه یادش بیاید که نماز ظهر را خوانده بوده می تواند نیّت را به نماز عصر برگرداند و نماز را تمام کند در صورتی که بعضی از اجزاء نماز را به نیت ظهر نیاورده باشد یا آنکه اگر آورده است به نیّت عصر تدارک کند، ولی اگر آن جزء رکعت باشد نماز او در هر صورت باطل است، و همچنین اگر رکوع یا دو سجده از یک رکعت باشد نماز بنابر احتیاط لازم باطل است.

(مسأله 766): اگر در بین نماز عصر شک کند که نماز ظهر را خوانده یا نه باید نمازش را به نیّت ظهر برگرداند و بعداً نماز عصر را بجا آورد ولی اگر وقت بقدری کم است که بعد از تمان شدن نماز آفتاب غروب میکند و برای یک رکعت نماز هم وقت باقی نمانده باید نماز را به نیت عصر تمام کند.

(مسأله 767): اگر در نماز عشا پیش از رکوع رکعت چهارم شک کند که نماز مغرب را خوانده یا نه باید نیّت را به نماز مغرب برگرداند و نماز را سه رکعتی تمام کند و بعد نماز عشاء را بجا آورد ولی اگر وقت بقدری کم است که بعد از تمام شدن

نماز نصف شب میشود و به مقدار یک رکعت نماز هم وقت باقی نمانده باید نماز را به نیت عشاء تمام کند.

(مسأله 768): اگر در نماز عشاء بعد از رسیدن به رکوع رکعت چهارم شک کند که نماز مغرب را خوانده یا نه چنانچه وقت کم است باید نماز عشاء را تمام کند و اگر به مقدار پنج رکعت وقت باشد نماز را شکسته و بعد از نماز مغرب نماز عشا را بجا آورد.

(مسأله 769): اگر انسان نمازی را که خوانده احتیاطاً دوباره بخواند و در بین نماز یادش بیاید نمازی را که باید پیش از آن بخواند نخوانده است، نمی تواند نیّت را به آن نماز برگرداند، مثلاً موقعی که نماز عصر را احتیاطاً می خواند، اگر یادش بیاید نماز ظهر را نخوانده است، نمی تواند نیت را به نماز ظهر برگرداند.

(مسأله 770): برگرداندن نیّت از قضا به نماز ادا، و از نماز مستحبّ به نماز واجب جایز نیست.

(مسأله 771): اگر وقت نماز ادا وسعت داشته باشد، انسان می تواند در بین نماز (چنانچه یادش بیاید که نماز قضا بر ذمّه دارد) نیّت را به نماز قضا برگرداند، ولی باید برگرداندن نیّت به نماز قضا ممکن باشد مثلاً اگر مشغول نماز ظهر است، در صورتی می تواند نیّت را به قضای صبح برگرداند که داخل رکوع رکعت سوم نشده باشد.

نمازهای مستحبّ

(مسأله 772): نمازهای مستحبّی زیاد است و آنها را نافله گویند، و در بین

نمازهای مستحبّی به خواندن نافله های شبانه روزی بیشتر سفارش شده، و آنها در غیر روز جمعه سی و چهار رکعتند، که هشت رکعت آن نافله ظهر و هشت رکعت نافله عصر، و چهار رکعت نافله مغرب، و دو رکعت نافله عشا، و یازده رکعت نافله شب، و دو رکعت نافله صبح می باشد. و چون دو رکعت نافله عشا را بنابر احتیاط باید نشسته بخواند، یک رکعت حساب می شود. ولی در روز جمعه بر شانزده رکعت نافله ظهر و عصر، چهار رکعت اضافه می شود و بهتر آن است که تمام بیست رکعت را با تفریق پیش از زوال بجا آورد. به اینکه شش رکعت هنگام پهن شدن آفتاب و شش رکعت هنگام برآمدن آن و شش رکعت قبل از زوال و دو رکعت نزد زوال بجا آورد.

(مسأله 773): از یازده رکعت نافله شب، هشت رکعت آن باید به نیّت نافله شب، و دو رکعت آن به نیّت نماز شفع و یک رکعت آن به نیّت نماز وتر خوانده شود. و دستور کامل نافله شب در کتابهای دعا گفته شده است.

(مسأله 774): نمازهای نافله را میشود نشسته خواند ولی جمعی از فقهاء گفته اند که در این صورت بهتر است دو رکعت نماز نافله نشسته را یک رکعت حساب کند، مثلاً کسی که می خواهد نافله ظهر را که هشت رکعت است نشسته بخواند، بهتر است شانزده رکعت بخواند، و اگر می خواهد نماز وتر را نشسته بخواند، دو نماز یک رکعتی نشسته بخواند، ولی بهتر بودن این کار معلوم نیست ولکن چنانچه رجاءاً انجام داده شود اشکال ندارد.

(مسألة 775): نافله ظهر و عصر را در سفر نباید خواند، و نافله عشا چنانچه به قصد رجا خوانده شود مانعی ندارد.

وقت نافله های یومیه

(مسألة 776): نافله نماز ظهر پیش از نماز ظهر خوانده می شود، و وقت آن از اوّل ظهر است، و تا موقعی که سایه شاخص به اندازه دو هفتم آن شود وقت آن ادامه دارد، ولی اگر شخص نافله ظهر را تا موقعی که آن مقدار از سایه شاخص که بعد از ظهر پیدا می شود به اندازه دو هفتم آن شود ( یعنی اگر در ازای شاخص هفت وجب باشد مقدار سایه به دو وجب برسد) تأخیر بیندازد بهتر است که در این موقع نماز ظهر را بخواند.

(مسأله 777): نافله عصر پیش از نماز عصر خوانده می شود و وقت آن تا موقعی که سایه شاخص به چهار هفتم آن برسد ادامه دارد ولی چنانچه شخص نافله عصر را تا موقعی که سایه شاخص به چهار هفتم آن برسد تأخیر بیندازد بهتر است که در این موقع نماز عصر را بخواند و چنانچه بخواهد نافله ظهر یا نافله عصر را بعد از وقت آنها بخواند می تواند نافله ظهر را بعد از نماز ظهر و نافله عصر را بعد از نماز عصر بخواند و بنابر احتیاط نیت أدا و قضا نکند.

(مسألة 778): وقت نافله مغرب بعد از تمام شدن نماز مغرب است و تا وقتی که ممکن باشد آن را پس از نماز مغرب در وقت بجا آورد، ولی اگر شخص نافله مغرب را تا وقتی که سرخی طرف مغرب که بعد از غروب کردن آفتاب در آسمان پیدا میشود از بین برود تأخیر بیندازد بهتر است که در این موقع آن را به قصد رجاء آورده و نیّت أدا و قضا نکند.

(مسألة 779): وقت نافله عشا بعد از تمام شدن نماز عشا تا نصف شب است،و بهتر است بعد از نماز عشا بلافاصله خوانده شود.

(مسألة 780): نافله صبح پیش از نماز صبح خوانده می شود و وقت آن از

قسمت ششم أخیر شب است و تا وقتی که سرخی طرف مشرق پیدا شود وقت آن ادامه دارد ولی اگر شخص نافله صبح را تا وقتی که سرخی طرف مشرق پیدا شود تأخیر بیندازد بهتر است که در این موقع آن را به قصد رجا آورده و نیّت أداء و قضا نکند.

(مسأله 781): اوّل وقت نافله شب بنابر مشهور نصف شب است و تا اذان صبح وقتش ادامه دارد، و بهتر آن است که نزدیک اذان صبح خوانده شود.

(مسأله 782): مسافر و کسی که برای او سخت است نافله شب را بعد از نصف شب بخواند میتواند آن را در اوّل شب بجا آورد.

نماز غفیله

(مسأله 783): نماز غفیله یکی از نمازهای مستحبّی است که بین نماز مغرب و عشا خوانده می شود. و در رکعت اوّل ،آن بعد از حمد باید بجای سوره این آیه را بخوانند: (وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عِلَیْهِ فَنَادَیٰ فِی الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ الا أنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَ نَجَّیْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَکَذَلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ) و در رکعت دوم بعد از حمد بجای سوره این آیه را بخوانند: (وعِنْدَهُ مَفاتِحُ الغَیْبِ لا یَعْلَمُها إِلا هُو وَ یَعْلَمُ مَا فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا یَعْلَمُها وَلَا حَبَّةٍ فِی ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَ لا یَابِسٍ إِلا فی کِتَابٍ مُبین) و در قنوت آن بگویند: «اللهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بَمَفَاتِحِ الغَیْبِ التی لا یَعْلَمُها إِلا أَنْتَ أَن تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمّدٍ وَ أنْ تَفْعَلَ بی گدا و گذا» و بجای کلمه کذا و کذا حاجتهای خود را بگویند و بعد بگویند: «اللهمَّ أَنْتَ وَلیُّ نِعْمَتی وَ القَادِرُ عَلَی طَلِبَتی تَعْلَمُ حَاجَتی فَاسْأَلُکَ بِحَقِ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ وَعَلَیْهِمُ السَّلام لَمَّا قَضَیْتَها لی».

احکام قبله

(مسأله 784): جای خانه کعبه که در مکه معظمه میباشد قبله است، و باید روبه روی آن نماز خواند ولی کسی که دور است، اگر طوری بایستد که بگویند روی به قبله نماز می خواند، کافی است. و همچنین است کارهای دیگری مانند بر بدن حیوانات_که باید رو به قبله انجام گیرد.

(مسأله 785): کسی که نماز واجب را ایستاده می خواند، باید سینه و شکم او رو به قبله باشد بلکه صورت او نیز نباید زیاد از قبله منحرف باشد، و احتیاط راجح آن است که انگشتان پای او هم رو به قبله باشد.

(مسأله 786): کسی که باید نشسته نماز بخواند باید در موقع نماز سینه و شکم او رو به قبله باشد بلکه صورت او هم نباید زیاد از قبله منحرف باشد.

(مسأله 787): کسی که نمی تواند نشسته نماز بخواند، باید در حال نماز به پهلوی راست طوری بخوابد که جلوی بدن او رو به قبله باشد، و اگر ممکن نیست باید به پهلوی چپ طوری بخوابد که جلوی بدن او رو به قبله باشد و تا وقتی که ممکن است که به پهلوی راست بخوابد نباید بنابر احتیاط لازم به پهلوی چپ بخوابد و اگر این دو ممکن نباشد باید به پشت بخوابد به طوری که کف پاهای او رو به قبله باشد.

(مسأله 788): نماز احتیاط و سجده و تشهد فراموش شده را باید رو به قبله بجا آورد و بنابر احتیاط سجده سهو را نیز رو به قبله بجا آورد.

(مسألة 789): نماز مستحبّی را می شود در حال راه رفتن و سواری خواند و اگر انسان در این دو حال نماز مستحبّی بخواند، لازم نیست رو به قبله باشد.

(مسأله 790): کسی که می خواهد نماز بخواند، باید برای پیدا کردن قبله

کوشش نماید، تا یقین یا چیزی که در حکم یقین است (مثل شهادت دو عادل) پیدا کند که قبله کدام طرف است، و اگر نتواند، باید به گمانی که از محراب مسجد مسلمانان یا قبرهای مؤمنین یا از راههای دیگر پیدا می شود عمل نماید، حتی اگر از گفته فاسق یا کافری که به واسطه قواعد علمی قبله را می شناسد گمان به قبله پیدا کند، کافی است.

(مسأله 791): کسی که گمان به قبله دارد، اگر بتواند گمان قویتری پیدا کند نمی تواند به گمان خود عمل نماید، مثلاً اگر میهمان از گفته صاحب خانه گمان به قبله پیدا کند، ولی بتواند از راه دیگر گمان قوی تری پیدا کند نباید به حرف او عمل نماید.

(مسأله 792): اگر برای پیدا کردن قبله وسیله ای ندارد، یا با اینکه کوشش کرده، گمانش به طرفی نمی رود، احتیاط آن است که چنانچه وقت نماز وسعت دارد چهار نماز به چهار طرف بخواند.

(مسأله 793): اگر یقین یا گمان کند که قبله در یکی از دو طرف است باید به هر دو طرف نماز بخواند.

(مسأله 794): کسی که بخواهد به چند طرف نماز بخواند، اگر بخواهد دو نماز بخواند که مثل نماز ظهر و عصر باید یکی بعد از دیگری خوانده شود، احتیاط مستحبّ آن است که نماز اوّل را به آن چند طرف بخواند بعد نماز دوم را شروع کند.

(مسأله 795): کسی که یقین به قبله ندارد، اگر بخواهد غیر از نماز کاری کند که باید رو به قبله انجام داد، مثلاً بخواهد سر حیوانی را ببرد، باید به گمان عمل نماید، و اگر گمان ممکن نیست هرچند آن را تأخیر اندازد یا آنکه تأخیر آن بواسطه شدّت حاجت فعلی بر او جرح خواهد بود. به هر طرف که آن را انجام دهد

صحیح است.

پوشانیدن بدن در نماز

(مسأله 796): مرد باید در حال نماز اگرچه کسی او را نمی بیند عورتین خود را بپوشاند و بهتر آن است که از ناف تا زانو را هم بپوشاند.

(مسأله 797): زن باید در موقع نماز، تمام بدن حتی سر و موی خود را بپوشاند، و احتیاط مستحبّ آن است که کف پاها را هم بپوشاند. ولی پوشاندن صورت به مقداری که در وضو شسته می شود و دستها تا مچ و روی پاها تا مچ پا لازم نیست. امّا برای آنکه یقین کند که مقدار واجب را پوشانده است، باید مقداری از اطراف صورت و قدری پائین تر از مچها را هم بپوشاند.

(مسأله 798): موقعی که انسان قضای سجده فراموش شده یا تشهد فراموش شده را بجا می آورد. باید خود را مثل موقع نماز بپوشاند. و احتیاط آن است که در موقع بجا آوردن سجده سهو نیز خود را بپوشاند.

(مسأله 799): اگر انسان عمداً یا از روی ندانستن مسأله، از روی تقصیر در نماز عورتش را نپوشاند نمازش باطل است.

(مسأله 800): اگر شخصی در بین نماز بفهمد که عورت او پیدا است. باید او را بپوشاند و لازم نیست که نماز را اعاده نماید، ولی احتیاط آن است که در حالی که فهمیده که عورت او پیدا است چیزی از اجزاء نماز را بجا نیاورد، و اگر بعد از نماز بفهمد که در نماز عورت او پیدا بوده نمازش صحیح است.

(مسأله 801): اگر لباس در حال ایستادن عورت را می پوشاند، ولی ممکن است در حال دیگر، مثلاً در حال رکوع و سجود نپوشاند، چنانچه موقعی که

عورت او پیدا می شود، به وسیله ای آن را بپوشاند، نماز او صحیح است، ولی احتیاط مستحبّ آن است که با آن لباس نماز نخواند.

(مسأله 802): انسان میتواند در نماز خود را به علف و برگ درختان بپوشاند ولی احتیاط مستحبّ آن است که وقتی خود را به اینها بپوشاند که چیز دیگری نداشته باشد.

(مسأله 803): انسان در حال ناچاری که چیزی برای پوشانیدن عورت خود ندارد میتواند برای نمایان نبودن پوست عورت گل و مانند آن را به او بزند.

(مسأله 804): اگر چیزی ندارد که در نماز خود را با آن بپوشاند، چنانچه مأیوس از پیدا کردن آن نباشد احتیاط آن است که نماز خود را تأخیر بیندازد و اگر چیزی پیدا نکرد در آخر وقت مطابق وظیفه اش نماز بخواند و اگر نماز را در اوّل وقت خواند و عذرش تا آخر وقت ادامه پیدا نکرد نماز را اعاده کند.

(مسأله 805): کسی که می خواهد نماز بخواند، اگر برای پوشاندن خود حتی برگ درخت و علف و گل و لجن نداشته باشد و مأیوس باشد که تا آخر وقت چیزی پیدا کند که خود را با آن بپوشاند، در صورتی که اطمینان دارد که ناظر محترم او را نمیبیند ایستاده و با رکوع و سجود ایمانی نماز بخواند و چنانچه احتمال دهد که ناظر محترم او را می بیند باید بطوری نماز بخواند که عورت او نمایان نباشد مثل اینکه نشسته نماز بخواند و با اشاره رکوع و سجود بجا آورد و احتیاط لازم آن است که شخص عاری در حال نماز عورت خود را با بعضی از اعضای بدن خود بپوشاند مثل دوران در حال نشستن و دو دست در حال ایستادن.

شرائط لباس نمازگزار

(مسألة 806): لباس نمازگزار شش شرط دارد

اول - آنکه پاک باشد

دوم - آنکه مباح باشد.

سوم – آنکه از اجزاء مردار نباشد

چهارم - آنکه از حیوان حرام گوشت نباشد

پنجم و ششم - آنکه اگر نمازگزار مرد است، لباس او ابریشم خالص و طلاباف نباشد. و تفصیل اینها در مسائل آینده گفته می شود.

(مسأله 807): شرط اوّل - لباس نمازگزار باید پاک باشد، و اگر کسی در حال اختیار با بدن یا لباس نجس نماز بخواند نمازش باطل است.

(مسأله 808): کسی که از روی تقصیر نمی داند با بدن و لباس نجس نماز باطل است، اگر یا بدن با لباس نجس نماز بخواند، بنابر احتیاط لازم، نمازش باطل می باشد.

(مسأله 809): اگر به وساطه ندانستن مسأله از روی تقصیر چیز نجس را نداند نجس است، مثلاً نداند عرق کافر نجس است و با آن نماز بخواند نمازش بنابر احتیاط لازم باطل است.

(مسأله 810): اگر کسی یقین دارد که بدن یا لباسش نجس نیست و بعد از نماز بفهمد نجس بوده نمازش صحیح است.

(مسأله 811): اگر فراموش کند که بدن یا لباسش نجس است، و در بین نماز یا بعد از آن یادش بیاید نماز را دوباره بخواند و اگر وقت گذشته قضا نماید.

(مسأله 812): کسی که در وسعت وقت مشغول نماز است اگر در بین نماز

ملتفت شود که بدن یا لباسش نجس شده و احتمال دهد که بعد از شروع در نماز نجس شده باشد در صورتی که آب کشیدن بدن یا لباس یا عوض کردن لباس یا بیرون آوردن آن نماز را به هم نمیزند در بین نماز بدن یا لباس را آب بکشد یا لباس را عوض نماید یا اگر چیز دیگری عورت او را پوشانده لباس را بیرون آورد ولی چنانچه طوری باشد که اگر بدن یا لباس را آب بکشد یا لباس را عوض کند یا بیرون آورد نماز به هم میخورد یا اگر لباس را بیرون آورد برهنه میماند باید بنابر احتیاط لازم نماز را دوباره با لباس پاک بخواند.

(مسأله 813): کسی که در تنگی وقت مشغول نماز است اگر در بین نماز ملتفت شود که لباسش نجس شده و احتمال دهد که پس از شروع در نماز نجس شده باشد در صورتی که آب کشیدن یا عوض کردن یا بیرون آوردن لباس نماز را به هم نمیزند و میتواند لباس را بیرون آورد باید لباس را آب بکشد یا عوض کند، یا اگر چیز دیگری عورت او را پوشانده لباس را بیرون آورد و نماز را تمام کند، امّا اگر چیز دیگری عورت او را نپوشانده و لباس را هم نمی تواند آب بکشد یا عوض کند پس اگر بواسطه سرما و یا بودن انسانی در آنجا و مانند آن نمی تواند لباس را بیرون آورد باید با همان حال نماز را تمام کند و صحیح است وگرنه لباس را بیرون نیاورده با همان لباس نجس نماز بخواند ولی اکتفاء به او نکند و احتیاطاً قضای آن را در لباس پاک بجای آورد.

(مسأله 814): کسی که در تنگی وقت مشغول نماز است، اگر در بین نماز ملتفت شود که بدن او نجس شده و احتمال دهد که پس از شروع در نماز نجس شده باشد در صورتی که آب کشیدن بدن نماز را به هم نمیزند بدن را آب بکشد و اگر نماز را به هم می زند باید با همان حال نماز را تمام کند و نماز او صحیح است.

(مسأله 815): کسی که در پاک بودن بدن یا لباس خود شک دارد چنانچه

جستجو نماید و چیزی در آن نبیند و نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد که بدن یا لباسش نجس بوده نماز او صحیح است ولی اگر جستجو نکرده باشد بنابر احتیاط نمازش را دوباره بخواند و چنانچه وقت گذشته قضا نماید.

(مسأله 816): اگر لباس را آب بکشد و یقین کند که پاک شده است و با آن نماز بخواند، و بعد از نماز بفهمد پاک نشده نمازش صحیح است.

(مسأله 817): اگر خونی در بدن یا لباس خود ببیند و یقین کند که از خونهای نجس نیست، مثلاً یقین کند که خون پشه است، چنانچه بعد از نماز بفهمد از خونهانی بوده که نمی شود با آن نماز خواند، نمازش صحیح است.

(مسأله 818): اگر یقین کند خونی که در بدن یا لباس او است خون نجسی است که نماز با آن صحیح است، مثلاً یقین کند خون زخم و دمل است یا خون کمتر از در هم است چنانچه بعد از نماز بفهمد خونی بوده که نماز با آن باطل است، بنابر احتیاط نمازش را دوباره بخواند و چنانچه وقت گذشته قضا نماید.

(مسأله 819): اگر نجس بودن چیزی را فراموش کند و بدن یا لباسش با رطوبت به آن برسد، و در حال فراموشی نماز بخواند و بعد از نماز یادش بیاید نمازش صحیح است. ولی اگر بدنش با رطوبت به چیزی که نجس بودن آن را فراموش کرده برسد و بدون اینکه خود را آب بکشد، غسل کند و نماز بخواند غسل و نمازش باطل است، مگر اینکه طوری باشد که به غسل نمودن بدن نیز پاک شود و نیز اگر جانی از اعضاء وضو با رطوبت به چیزی که نجس بودن آن را فراموش کرده برسد و پیش از آنکه آنجا را آب بکشد، وضو بگیرد و نماز بخواند، وضو و نمازش باطل می باشد مگر اینکه طوری باشد که به وضو گرفتن اعضاء وضو نیز پاک شود بنحوی که در مسأله 378 از احکام غسل گذشت.

(مسأله 820): کسی که فقط یک لباس دارد، اگر بدن و لباسش نجس شود و

به اندازه آب کشیدن یکی از آنها آب داشته باشد، احتیاط لازم این است که در وسعت وقت اگر احتمال رفع عذر دهد نماز را تأخیر بیندازد و چنانچه وقت تنگ است و از یافتن لباس دیگر و آب جهت تطهیر آن مأیوس است بدن را آب کشیده و با آن لباس نجس نماز بخواند و به او اکتفا نماید (در صورتی که بواسطه سرما و مانند آن نتواند آن را بیرون آورده برهنه نماز بخواند) وگرنه احتیاطاً آن را در لباس پاک نیز قضا نماید.

(مسأله 821): کسی که غیر از لباس نجس، لباس دیگری ندارد، می تواند با لباس نجس نماز بخواند به تفصیلی که در مسأله قبل گذشت.

(مسألة 822): کسی که دو لباس دارد، اگر بداند یکی از آنها نجس است و نداند کدام یک آنها است، چنانچه وقت دارد، باید با هر دو لباس نماز بخواند مثلاً اگر میخواهد نماز ظهر و عصر بخواند باید با هر کدام یک نماز ظهر و یک نماز عصر بخواند، ولی اگر وقت تنگ است با هر کدام نماز بخواند کافی است و قضای آن لازم نیست (در صورتی که بواسطه سرما و مانند آن چاره از او نباشد) وگرنه احتیاطاً آن را در لباس پاک هم قضاء نماید.

(مسألة 823): «شرط دوم» لباس نمازگزار باید مباح باشد، و کسی که می داند پوشیدن لباس غصبی حرام است، یا اینکه از روی تقصیر حکم مسأله را نداند اگر عمداً در آن لباس نماز بخواند بنابر احتیاط باطل است.

(مسأله 824): کسی که می داند پوشیدن لباس غصبی حرام است، ولی حکم نماز خواندن در آن را نمیداند اگر عمداً با لباس غصبی نماز بخواند نمازش بنابر احتیاط باطل است.

(مسأله 825): اگر نداند که لباس او غصبی است یا فراموش کند و با آن لباس نماز بخواند، نمازش صحیح است ولی اگر کسی خودش لباس را غصب نماید

و فراموش کند که غصب کرده است و با آن نماز بخواند نمازش بنابر احتیاط باطل است. خصوصاً در صورتی که اگر هم تذکّر یافته بود، مبالاتی به آن نداشت.

(مسأله 826): اگر نداند یا فراموش کند که لباس او غصبی است و در بین نماز بفهمد، چنانچه چیز دیگری عورت او را پوشانده است و می تواند فوراً یا بدون اینکه موالات (یعنی پی در پی بودن نماز) به هم بخورد، لباس غصبی را بیرون آورد، باید آن را بیرون آورد، و اگر چیز دیگری عورت او را نپوشانده، یا نمی تواند لباس غصبی را فوراً بیرون آورد، یا اگر بیرون آورد پی در پی بودن نماز به هم می خورد، در صورتی که به مقدار یک رکعت هم وقت داشته باشد، باید نماز را بشکند و با لباس غیر غصبی نماز بخواند، و اگر به این مقدار وقت ندارد، باید در حال نماز لباس را بیرون آورد و به دستور نماز برهنگان، نماز را تمام نماید.

(مسألة 827): اگر کسی برای حفظ جانش با لباس غصبی نماز بخواند یا مثلاً برای اینکه دزد لباس غصبی را نبرد با آن نماز بخواند نمازش صحیح است.

(مسألة 828): اگر با عین پولی که خمس آن را نداده لباس بخرد، حکم نماز خواندن در آن لباس حکم نماز خواندن در لباس غصبی است.

(مسألة 829): «شرط سوم» لباس نمازگزار (حتی چیزهایی که به تنهائی عورت را نمی پوشاند) بنابر احتیاط لازم باید از اجزاء مردار حیوانی که خون جهنده دارد، یعنی حیوانی که اگر رگش را ببرند خون از آن جستن می کند نباشد، بلکه اگر از مردار حیوانی که مانند ماهی و مار خون جهنده ندارد لباس تهیه کند احتیاط آن است که با آن نماز نخواند.

(مسأله 830): هرگاه چیزی از مردار مانند گوشت و پوست آنکه روح داشته همراه نمازگزار باشد نمازش اشکال دارد.

(مسأله 831): اگر چیزی از مردار حلال گوشت مانند مو و پشم که روح

ندارد_ همراه نمازگزار باشد، یا با لباسی که از آنها تهیه کرده اند، نماز بخواند نمازش صحیح است.

(مسألة 832): «شرط چهارم» لباس نمازگزار باید از مطلق حیوان حرام گوشت نباشد و همچنین باید که بدن و لباسش به بول و یا مدفوع یا عرق یا شیر یا موهای آن حیوان آلوده نباشد، حتی اگر یک موی حیوان مثلاً بر لباس او باشد ضرر دارد و همچنین است اگر چیزی از آنها را مثلاً در قوطی گذاشته و با خود حمل نماید.

(مسأله 833): اگر آب دهان یا بینی یا رطوبت دیگری از حیوان حرام گوشت، مانند گربه بر بدن یا لباس نمازگزار باشد، چنانچه تر باشد نماز باطل است، و اگر خشک شده و عین آن بر طرف شده باشد، نماز صحیح است.

(مسأله 834): اگر مو و عرق و آب دهان کسی غیر از کافر که محکوم به نجاست است بر بدن یا لباس نمازگزار باشد اشکال ندارد و همچنین جائز است با مروارید و موم و عسل نماز بخواند.

(مسأله 835): اگر شک داشته باشد که لباس از حیوان حلال گوشت است یا حرام گوشت، چه در داخله تهیّه شده باشد چه در خارجه، جائز است که با آن نماز بخواند.

(مسأله 836): معلوم نیست که صدف از اجزاء حیوان حرام گوشت باشد پس جائز است که انسان با آن نماز بخواند.

(مسأله 837): پوشیدن خزّ خالص و هم چنین سنجاب در نماز اشکال ندارد، ولی احتیاط مستحبّ آن است که با پوست سنجاب نماز نخوانند.

(مسأله 838): اگر با لباسی که نمیداند از حیوان حرام گوشت است نماز بخواند نمازش صحیح است ولی اگر با لباسی که فراموش کرده از حیوان حرام

گوشت است نماز بخواند بنابر احتیاط باید آن نماز را دوباره بخواند.

(مسأله 839): شرط پنجم پوشیدن لباس طلاباف برای مردان حرام است و نماز با آن باطل است، ولی برای زنان در نماز و غیر نماز اشکال ندارد.

(مسأله 840): پوشیدن طلا مثل آویختن زنجیر طلا به سینه و انگشتر طلا به دست کردن، و بستن ساعت مچی طلا به دست، و عینک طلا گذاشتن برای مرد حرام، و نماز خواندن با آنها باطل است، ولی برای زن در نماز و غیر نماز اشکال ندارد.

(مسأله 841): اگر مردی نداند یا فراموش کند که انگشتر یا لباس او از طلا است، یا شک داشته باشد و با آن نماز بخواند، نمازش صحیح است.

(مسأله 842): «شرط ششم» لباس مرد نمازگزار حتی عرقچین و بند شلوار او بنابر احتیاط باید ابریشم خالص نباشد و در غیر نماز هم پوشیدن آن برای مردان حرام است.

(مسأله 843): اگر تمام آستر لباس یا مقداری از آن ابریشم خالص باشد پوشیدن آن برای مرد حرام و نماز در آن باطل است.

(مسألة 844): لباسی را که نمی داند از ابریشم خالص است یا چیز دیگر جائز است بپوشد و نماز در آن نیز اشکال ندارد.

(مسأله 845): دستمال ابریشمی و مانند آن اگر در جیب مرد باشد اشکال ندارد و نماز او را باطل نمی کند.

(مسأله 846): پوشیدن لباس ابریشمی برای زن در نماز و غیر نماز اشکال ندارد.

(مسألة 847): پوشیدن لباس غصبی و ابریشمی خالص و طلاباف در حال ناچاری مانعی ندارد، و نیز کسی که ناچار است لباس بپوشد و لباس دیگری غیر

از اینها ندارد می تواند با این لباسها نماز بخواند.

(مسأله 848): اگر غیر از لباس غصبی لباس دیگری ندارد، و ناچار نیست لباس بپوشد، چنانچه وقت وسعت دارد و از یافتن لباس مباح تا آخر وقت مأیوس نباشد نماز را تأخیر اندازد وگرنه به دستوری که برای برهنگان گفته شد نماز بخواند.

(مسأله 849): اگر غیر از لباسی که از حیوان حرام گوشت تهیّه شده لباس دیگری ندارد، چنانچه در پوشیدن آن لباس در تمام وقت ناچار باشد، می تواند با همان لباس نماز بخواند و اگر ناچار نباشد و وقت وسعت دارد و احتمال یافتن لباس دیگری میدهد نماز را تأخیر اندازد وگرنه به دستوری که برای برهنگان گفته شد نماز را بجا آورد

(مسأله (850) اگر مرد غیر از لباس ابریشمی خالص یا طلاباف لباس دیگری نداشته باشد چنانچه در پوشیدن لباس ناچار نباشد با رعایت شرط سابق به دستوری که برای برهنگان گفته شد نماز بخواند

مسأله) :851 اگر چیزی ندارد که در نماز عورت خود را با آن بپوشاند واجب است اگرچه به کرایه یا خریداری ،باشد تهیه نماید. ولی اگر تهیه آن بقدری پول لازم دارد که نسبت به دارائی او زیاد است یا طوری است که اگر پول را به مصرف لباس برساند، به حال او ضرر دارد، می تواند به دستوری که برای برهنگان گفته شد نماز بخواند.

(مسأله 852): کسی که لباس ندارد، اگر دیگری به او ببخشد یا عاریه دهد، چنانچه قبول کردن آن برای او مشقّت نداشته باشد باید قبول کند، بلکه اگر عاریه کردن یا طلب بخشش برای او سخت نیست، باید از کسی که لباس دارد، طلب بخشش یا عاریه نماید.

(مسأله 853): پوشیدن لباسی که پارچه یا رنگ یا دوخت آن برای کسی که می خواهد آن را بپوشد معمول نیست، در صورتی که موجب هتک حرمت و خواری او باشد حرام است، و اگر با آن لباس نماز بخواند و ساترش فقط آن باشد نمازش اشکال دارد.

(مسألة 854): اگر مرد لباس زنانه و زن لباس مردانه بپوشد در صورتی که زیّ خود قرار دهد بنابر احتیاط حرام است و نماز خواندن با آن در هر صورت اشکال است.

مسأله 855): کسی که باید خوابیده نماز بخواند اگر لحافش از اجزاء حیوان حرام گوشت باشد یا نجس یا از ابریشم باشد در صورتی که پوشیدن بر آن صدق کند، نماز در آن نیز جایز نیست، ولی مجرد روی خود کشیدن آن ضرر به نماز نمی رساند و امّا تشک به هر حال عیب ندارد، مگر اینکه مقداری از آن را به خود بپیچد که در عرف به او پوشیدن گفته شود، در این صورت حکم آن حکم لحاف است. در وقتی که آن را به خود بپیچد.

مواردی که لازم نیست بدن و لباس نمازگزار پاک باشد

(مسألة 856): در سه صورت که تفصیل آنها بعداً گفته می شود، اگر بدن یا لباس نمازگزار نجس باشد، نماز او صحیح است.

اوّل - آنکه به واسطه زخم یا جراحت یا دملی که در بدن او است. لباس یا بدنش به خون آلوده شده باشد.

دوم - آنکه بدن یا لباس او به مقدار کمتر از درهم (که تقریباً به اندازه بند سر انگشت ابهام - شست_ می شود) به خون آلوده باشد.

سوم - آنکه ناچار باشد با بدن یا لباس نجس نماز بخواند، و نیز در یک صورت اگر لباس نمازگزار نجس باشد نماز او صحیح است: و آن صورت آن است که لباسهای کوچک او مانند جوراب و عرقچین نجس باشد. و احکام این چهار صورت مفصلا در مسائل بعد گفته می شود.

(مسأله 857): اگر در بدن یا لباس نمازگزار، خون زخم یا جراحت یا دمل باشد، تا وقتی که زخم یا جراحت یا دمل خوب نشده است میتواند با آن خون نماز بخواند و همچنین است اگر چرکی که با خون بیرون آمده یا دارونی که روی زخم گذاشته اند و نجس شده در بدن یا لباس او باشد.

(مسأله 858): اگر خون بریدگی و زخمی که به زودی خوب می شود و شستن آن آسان است، در بدن یا لباس نمازگزار باشد، نماز او باطل است.

(مسأله 859): اگر جایی از بدن یا لباس که با زخم فاصله دارد، به رطوبت زخم نجس شود، جایز نیست با آن نماز بخواند. ولی اگر مقداری از بدن یا لباس که معمولاً به رطوبت زخم آلوده می شود، به رطوبت آن نجس شود نماز خواندن با آن مانعی ندارد.

(مسأله 860): اگر از بواسیر که دانه های آن بیرون نباشد یا زخمی که داخل دهان و بینی و مانند اینها است، خونی به بدن یا لباس برسد، مشکل است بتواند با آن نماز بخواند. و امّا خون بواسیری که دانه های آن بیرون است بدون اشکال نماز خواندن با آن جائز است.

(مسأله 861): کسی که بدنش زخم است، اگر در بدن یا لباس خود خونی که بیشتر از درهم است ببیند و نداند از زخم است یا خون دیگر، احتیاط واجب آن است که با آن نماز نخواند.

(مسأله 862): اگر چند زخم در بدن باشد و به طوری نزدیک هم باشند که

یک زخم حساب شود، تا وقتی همه خوب نشده اند نماز خواندن با خون آنها اشکال ندارد. ولی اگر به قدری از هم دور باشند که هر کدام یک زخم حساب شود، هر کدام که خوب شد باید برای نماز بدن و لباس را از خون آن آب بکشد.

(مسألة 863): اگر سر سوزنی خون حیض در بدن یا لباس نمازگزار باشد، نماز او باطل است و بنابر احتیاط خون نجس العین مثل خوک و مردار و حیوان حرام گوشت و خون نفاس و استحاضه نیز چنین است. ولی خونهای دیگر مثل خون بدن انسان یا خون حیوان حلال گوشت اگرچه در چند جای بدن و لباس باشد، در صورتی که روی هم کمتر از در هم باشد نماز خواندن با آن اشکال ندارد

(مسأله 864): خونی که به لباس بی آستر بریزد و به پشت آن برسد، یک خون حساب می شود، ولی اگر پشت آن جدا خونی شود، باید هر کدام را جدا حساب نمود پس اگر خونی که در پشت و روی لباس است روی هم کمتر از در هم باشد، نماز با آن صحیح و اگر بیشتر باشد نماز با آن باطل است.

(مسأله 865): اگر خون روی لباسی که آستر دارد بریزد و به آستر آن برسد یا به آستر بریزد و روی لباس خونی شود، باید هر کدام را جدا حساب نمود مگر در صورتی که متصل به هم باشند به طوری که در نزد عرف یک خون حساب شود، پس اگر خون روی لباس و آستر کمتر از در هم باشد، نماز با آن صحیح و اگر بیشتر باشد نماز با آن باطل است.

(مسأله866): اگر خون بدن یا لباس کمتر از درهم باشد و رطوبتی به آن برسد که اطراف را آلوده کند، نماز با آن باطل است، اگرچه خون و رطوبتی که به آن رسیده به اندازه در هّم نباشد، ولی اگر رطوبت فقط به خون برسد و اطراف را آلوده نکند، ظاهر این است که نماز خواندن با آن اشکال ندارد.

(مسأله 867): اگر بدن یا لباس خونی نشود، ولی به واسطه رسیدن با

رطوبت به خون نجس شود، اگرچه مقداری که نجس شده کمتر از در هم باشد، نمی شود با آن نماز خواند.

(مسأله 868): اگر خونی که در بدن یا لباس است کمتر از درهم باشد، و نجاست دیگری به آن برسد، مثلاً یک قطره بول روی آن بریزد، در صورتی که به بدن یا لباس برسد، نماز خواندن با آن جائز نیست بلکه اگر به بدن یا لباس هم نرسد بنابر احتیاط نماز خواندن با آن صحیح نیست.

(مسأله 869): اگر لباسهای کوچک نمازگزار مثل عرقچین و جوراب که نمی شود با آنها عورت را پوشانید نجس باشد، چنانچه از مردار یا از حیوان نجس العین مانند سگ درست نشده باشد، و همچنین از حرام گوشت و یا ابریشم خالص و طلابافت، در مردان نباشد، نماز با آنها صحیح است، و نیز اگر با انگشتر نجس نماز بخواند اشکال ندارد.

(مسأله 870): چیز نجس مانند دستمال و کلید و چاقوی نجس جائز است همراه نمازگزار باشد، ولی در این که مطلق لباس نجس که همراه او باشد ضرری به نماز نرساند. اشکال است و احتیاط ترک نشود.

(مسأله 871): اگر می داند خونی که در بدن یا لباس او است کمتر از دِرهَم است، ولی احتمال می دهد از خونهائی باشد که عفو در آنها نیست جائز است با آن خون نماز بخواند و شستنش لازم نیست.

(مسأله 872): اگر خونی که در لباس یا بدن است کمتر از درهم باشد و نداند که از خونهایی است که عفو در آنها نیست، و نماز بخواند و بعد معلوم شود که از خونهایی بوده که عفو در آنها نیست اعادهّ نماز لازم نیست، و همچنین است اگر اعتقاد نماید که کمتر از درهم است و نماز بخواند، و بعد معلوم شود که به مقدار در هم یا بیشتر بوده در این صورت نیز حاجتی به اعاده نیست.

چیزهائی که در لباس نمازگزار مستحبّ است

(مسأله 873): چند چیز در لباس نمازگزار مستحبّ است که از آن جمله :است عمّامه با تحت الحنک، پوشیدن عبا و لباس سفید، و پاکیزه ترین لباسها، و استعمال بوی خوش، و در دست کردن انگشتر عقیق.

چیزهائی که در لباس نمازگزار مکروه است

(مسأله 874): چند چیز در لباس نمازگزار مکروه است، و از آن جمله است: پوشیدن لباس سیاه و چرک و تنگ و لباس شرابخوار و لباس کسی که از نجاست پرهیز نمی کند و لباسی که نقش صورت دارد و نیز باز بودن تکمه های لباس و دست کردن انگشتری که نقش صورت دارد مکروه می باشد.

مکان نمازگزار

مکان نمازگزار هفت شرط دارد «شرط اوّل» آنکه مباح باشد.

(مسأله 875): کسی که در ملک غصبی نماز میخواند اگرچه روی فرش و تخت و مانند اینها باشد بنابر احتیاط نمازش باطل است ولی نماز خواندن در زیر سقف غصبی و خیمه غصبی مانعی ندارد.

(مسأله 876): نماز خواندن در ملکی که منفعت آن مال دیگری است بدون اجازه کسی که منفعت ملک مال او میباشد در حکم نماز خواندن در ملک غصبی است مثلاً در خانه اجاره ای اگر صاحب خانه یا دیگری بدون اجازه کسی که آن

خانه را اجاره کرده نماز بخواند نمازش بنابر احتیاط باطل است و اگر میّت وصیّت کرده باشد که ثلث مال او را به مصرفی برسانند تا وقتی که ثلث را جدا نکنند، نمی شود در ملک او نماز خواند.

(مسأله 877): کسی که در مسجد نشسته اگر دیگری او را بیرون کرده و جای او را اشغال کند و در آنجا نماز بخواند نمازش بنابر احتیاط باطل است.

(مسأله 878): اگر در جائی که نمیداند غصبی است نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد یا در جائی که غصبی بودن آن را فراموش کرده نماز بخواند و بعد از نماز یادش بیاید نماز او صحیح است، ولی کسی که خودش جانی را غصب کرده اگر فراموش کند و در آنجا نماز بخواند نمازش بنابر احتیاط باطل است.

(مسأله 879): اگر بداند جائی غصبی است و تصرف در آن حرام است، ولی نداند که در جای غصبی نماز خواندن اشکال دارد و در آنجا نماز بخواند، نماز او بنابر احتیاط باطل می باشد

(مسأله 880): کسی که ناچار است نماز واجب را سواره بخواند، چنانچه حیوان سواری یا زین آن غصبی باشد نماز او باطل است، و همچنین است اگر بخواهد سواره بر آن حیوان، نماز مستحبی بخواند.

(مسأله 881): کسی که در ملکی با دیگری شریک است اگر سهم او جدا نباشد، بدون اجازه شریکش نمی تواند در آن ملک تصرّف کند و نماز بخواند.

(مسأله 882): اگر با عین پولی که خمس آن را نداده ملکی بخرد تصرف او در آن ملک حرام و نمازش در آن جایز نیست.

(مسأله 883): اگر صاحب ملک اجازه نماز خواندن بدهد، ولی انسان بداند که قلباً راضی نیست، نماز خواندن در ملک او جائز نیست، و اگر اجازه ندهد و انسان یقین کند که قلباً راضی است نماز خواندن جایز است.

(مسأله 884): تصرّف در ملک میّتی که خمس یا زکاة و مانند آن از حقوق بدهکار است چنانچه منافات با ادای حق نداشته باشد - مثل نماز خواندن در خانه اش_ با اجازه ورثه اشکال ندارد و همچنین اگر بدهی او را بدهند یا ضامن شوند که ادا نمایند تصرّف در ملک او اشکال ندارد.

(مسأله 885): تصرّف در ملک میّتی که به مردم بدهکار است، در حکم تصرف در ملک میّتی است که به زکاة و مانند آن از حقوق بدهکار باشد.

(مسأله 886): اگر میّت قرض نداشته باشد، ولی بعضی از ورثه او صغیر یا دیوانه یا غائب باشند، تصرّف در ملک او بدون اجازه ولی آنها حرام است و نماز در آن جایز نیست.

(مسأله 887): نماز خواندن در ملک دیگری در صورتی جائز است که مالک آن یا صریحاً اجازه بدهد و یا حرفی بزند که معلوم شود برای نماز خواندن اذن داده است، مثل اینکه به کسی اجازه بدهد در ملک او بنشیند و بخوابد که از اینها فهمیده میشود برای نماز خواندن هم اذن داده است، و یا انسان از راه دیگر اطمینان به رضایت مالک داشته باشد.

(مسألة 888): نماز خواندن در زمینهای بسیار وسیع جایز است هر چند که مالک آنها صغیر و یا مجنون باشد، ولی اگر معلوم شود که صاحبان آن کراهت دارند احتیاط لازم آن است که در آنها نماز خوانده نشود.

(مسأله 889): «شرط دوم» مکان نمازگزار در نمازهای واجب باید طوری نباشد که از شدّت حرکت مانع از ایستادن نمازگزار و انجام رکوع و سجود اختیاری شود، بلکه بنابر احتیاط لازم نباید مانع از آرامش بدن او باشد، و اگر بواسطه تنگی وقت یا جهت دیگر ناچار باشد در چنین جانی مانند بعضی از انواع اتومبیل و کشتی و قطار نماز بخواند بقدری که ممکن است باید استقرار و قبله را

رعایت نماید و اگر آنها از قبله به طرف دیگر حرکت کنند به طرف قبله برگردد.

(مسأله 890): نماز خواندن در اتومبیل و کشتی و قطار و مانند اینها در وقتی که ایستاده اند مانعی ندارد و همچنین در وقتی که حرکت میکنند چنانچه به حدّی تکان نداشته باشند که مانع از آرامش بدن نمازگزار شود.

(مسأله 891): روی خرمن گندم و جو و مانند اینها که نمی شود بی حرکت ماند نماز باطل است.

«شرط سوم» باید در جائی نماز بخواند که احتمال بدهد نماز را تمام می کند، و نماز خواندن در جایی که به واسطهٔ باد و باران و زیادی جمعیت و مانند اینها اطمینان دارد که نمی تواند نماز را تمام کند، صحیح نیست اگرچه اتفاقاً نماز را تمام کند.

(مسألة 892): اگر در جائی که ماندن در آن حرام است، مثلاً زیر سقفی که نزدیک است خراب شود نماز بخواند_ اگرچه معصیت کرده_ ولی نمازش اشکال ندارد.

(مسأله 893): نماز خواندن روی چیزی که ایستادن و نشستن روی آن حرام است، مثل جانی از فرش که اسم خدا بر آن نوشته شده چنانچه مانع از قصد قربت شود، صحیح نیست.

«شرط چهارم» آنکه جای نمازگزار سقفش به اندازه ای کوتاه نباشد که نتواند در آنجا راست بایستد، و همچنین به اندازه ای کوچک نباشد که جای رکوع و سجود نداشته باشد.

(مسأله 894): اگر ناچار شود که در جائی نماز بخواند که به طور کلّی از ایستادن تمکّن ندارد، لازم است نشسته نماز بخواند، و اگر از رکوع و سجود تمکّن ندارد برای آنها با سر اشاره نماید.

(مسألة 895): باید جلوتر از قبر پیغمبر و ائمه صلی الله علیه وآله وسلم، در صورتی که بی احترامی به آنان باشد، نماز نخواند و در غیر این صورت اشکال ندارد.

«شرط پنجم» آنکه مکان نمازگزار اگر نجس است بطوری تر نباشد که رطوبت آن به بدن یا لباس او برسد، ولی جانی که پیشانی را بر آن میگذارد اگر نجس باشد، در صورتی که خشک هم باشد نماز باطل است، و احتیاط مستحب آن است که مکان نمازگزار اصلاً نجس نباشد.

«شرط ششم» باید بنابر احتیاط زن عقب تر از مرد بایستد، اقّلاً به مقداری که جای سجده او برابر جای دو زانوی مرد در حال سجده باشد.

(مسأله 896): اگر زن برابر مرد یا جلوتر بایستد و با هم وارد نماز شوند باید نماز را دوباره بخوانند، و همچنین اگر یکی زودتر از دیگری به نماز بایستد.

(مسأله 897): اگر بین مرد و زن که برابر هم ایستاده اند یا زن جلوتر ایستاده و نماز می خوانند دیوار، یا پرده، یا چیز دیگری باشد که یکدیگر را نبینند یا آنکه فاصله بیش از ده ذراع باشد، نماز هر دو صحیح است.

«شرط هفتم» آنکه جای پیشانی نمازگزار از جای دو زانو و سر انگشتان پای او پیش از چهار انگشت بسته پست تر، یا بلندتر نباشد. و تفصیل این مسأله در احکام سجده گفته می شود.

(مسأله 898): بودن مرد و زن نامحرم در جائی که خلوت بوده و کسی نمی تواند وارد آن شود و احتمال وقوع در معصیت را بدهند حرام است، و احتیاط آن است که در آنجا نماز نخوانند.

(مسأله 899): نماز خواندن در جائی که تار و ساز می زنند یا مانند آن را استعمال می کنند باطل نیست، اگرچه گوش دادن و استعمال آن معصیت است.

(مسأله 900): احتیاط واجب آن است که در خانه کعبه و بر بام آن درحال

اختیار نماز واجب نخوانند، ولی در حال ناچاری اشکال ندارد.

(مسألة 901): خواندن نماز مستحبّ در خانه کعبه و بر بام آن اشکال ندارد بلکه مستحبّ است در داخل خانه مقابل هر رکنی دو رکعت نماز بخوانند.

جاهائی که نماز خواندن در آنها مستحبّ است

(مسأله 902): در شرع مقدّس اسلام بسیار سفارش شده است، که نماز را در مسجد بخوانند، و بهتر از همه مسجدها مسجد الحرام است، و بعد از آن مسجد پیغمبر صلی الله علیه وآله وسلم و بعد از آن مسجد کوفه، و بعد از آن مسجد بیت المقدّس، و بعد از آن مسجد جامع هر شهر، و بعد از آن مسجد محلّه و بعد از آن مسجد بازار است.

(مسأله 903): برای زنان بهتر آن است که نماز خود را در خانه بخوانند که در حکم مسجد برای آنها بوده و از دیگر جاها در محفوظ بودن از نامحرم مناسب تر است بلکه بهتر است نماز خود را در صندوقخانه و اطاق عقب بخوانند.

(مسأله 904): نماز خواندن در حرم امامان علیهم السلام مستحبّ بلکه بهتر از مسجد است، و مروی است که نماز در حرم مطهر حضرت امیر المؤمنین علیه السلام برابر دویست هزار نماز است.

(مسأله 905): زیاد رفتن به مسجد، و رفتن در مسجدی که نمازگزار ندارد، مستحبّ است. و همسایه مسجد اگر عذری نداشته باشد، مکروه است در غیر مسجد نماز بخواند.

(مسأله 906): مستحبّ است انسان با کسی که در مسجد حاضر نمی شود غذا نخورد، و در کارها با او مشورت نکند، و همسایه او نشود و از او زن نگیرد، و به او زن ندهد.

جاهائی که نماز خواندن در آنها مکروه است

(مسألة 907): نماز خواندن در چند جا مکروه است، و از آن جمله است:

1- حمام 2 - زمین نمک زار 3 - مقابل انسان 4 - مقابل دری که باز است 5 - در جاده و خیابان و کوچه اگر برای کسانی که عبور می کنند زحمت نباشد و چنانچه زحمت باشد مزاحمت حرام است 6- مقابل آتش و چراغ 7 - در آشپزخانه و هر جا که کوره آتش باشد 8 - مقابل چاه و چاله ای که محل بول باشد. 9 - روبروی عکس و مجسمه چیزی که روح دارد مگر آنکه روی آن پرده بکشند 10 - در اطاقی که جُنُب در آن باشد 11 - در جائی که عکس باشد اگرچه روبروی نمازگزار نباشد 12 - مقابل قبر 13 - روی قبر 14 - بین دو قبر 15 - در قبرستان.

(مسأله 908): کسی که در محلّ عبور مردم نماز می خواند، یا کسی روبه روی او است، مستحبّ است جلوی خود چیزی بگذارد، و اگر چوب یا ریسمانی هم باشد کافی است.

احکام مسجد

(مسأله 909): نجس کردن زمین و سقف و بام و طرف داخل دیوار مسجد حرام است، و هر کس بفهمد که نجس شده است باید فوراً نجاست آن را برطرف کند و احتیاط آن است که طرف بیرون دیوار مسجد را هم نجس نکنند، و اگر نجس کردن طرف بیرون دیوار موجب هتک مسجد باشد البته حرام است، و بر طرف کردن آن مقداری که رافع هتک باشد لازم است.

(مسأله 910): اگر نتواند مسجد را تطهیر نماید یا کمک لازم داشته باشد و پیدا نکند تطهیر مسجد بر او واجب نیست. ولی چنانچه بداند که اگر به دیگری اطلاع دهد این کار انجام می گیرد، باید به او اطلاع دهد.

(مسأله 911): اگر جایی از مسجد نجس شود که تطهیر آن بدون کندن یا خراب کردن او ممکن نیست باید آنجا را بکنند یا خراب نمایند در صورتی که کندن یا خراب کردن جزئی باشد، یا آنکه رفع هتک متوقف بر کندن یا خراب کردن کلّی باشد، و الّا خراب کردن محل اشکال است و پرکردن جایی که کنده اند، و ساختن جایی که خراب کرده اند واجب نیست، ولی اگر چیزی مانند آجر مسجد نجس شود، در صورتی که ممکن باشد، باید بعد از آب ،کشیدن بجای اوّلش بگذارند.

(مسأله 912): اگر مسجدی را غصب کنند و بجای آن خانه و مانند آن بسازند یا بطوری خراب شود که دیگر نماز در او ممکن نباشد بنابر احتیاط باز هم نباید آن را نجس کرد.

(مسألة 913): نجس کردن حرم امامان علیهم السلام حرام است، و اگر یکی از آنها نجس شود، چنانچه نجس ماندن آن بی احترامی باشد تطهیر آن واجب است، بلکه احتیاط آن است که اگر بی احترامی هم نباشد آن را تطهیر کنند.

(مسألة 914): اگر حصیر مسجد نجس شود، باید آن را آب بکشند، ولی چنانچه نجاست حصیر بی احترامی به مسجد باشد، و به واسطه آب کشیدن خراب می شود، و بر بدن جای نجس بهتر باشد باید آن را ببرند.

(مسألة 915): بردن عین نجس و متنجّس در مسجد اگر بی احترامی به مسجد باشد حرام است، بلکه احتیاط آن است که اگر بی احترامی هم نباشد، عین نجس را در مسجد نبرند.

(مسأله 916): اگر مسجد را برای روضه خوانی چادر بزنند و فرش کنند سیاهی بکوبند و اسباب چای در آن ببرند، در صورتی که این کارها به مسجد ضرر نرساند و مانع نماز خواندن نشود اشکال ندارد.

(مسألة 917): احتیاط واجب آن است که مسجد را به طلا زینت نکنند و احتیاط آن است که به صورت چیزهائی که مثل انسان و حیوان روح دارد نیز زینت نکنند.

(مسأله 918): اگر مسجد خراب هم شود نمی توانند آن را بفروشند، یا داخل ملک و جاده نمایند.

(مسأله 919): فروختن در و پنجره و چیزهای دیگر مسجد حرام است و اگر مسجد خراب شود، باید اینها را صرف تعمیر همان مسجد کنند، و چنانچه به درد آن مسجد نخورد، باید در مسجد دیگر مصرف شود، ولی اگر به درد مسجدهای دیگر هم نخورد، می توانند آن را بفروشند و پول آن را اگر ممکن است صرف تعمیر همان مسجد، وگرنه صرف تعمیر مسجد دیگر نمایند.

(مسألة 920): ساختن مسجد و تعمیر مسجدی که نزدیک به خرابی میباشد مستحبّ است و اگر مسجد طوری خراب شود که تعمیر آن ممکن نباشد، می توانند آن را خراب کنند و دوباره بسازند، بلکه می توانید مسجدی را که خراب نشده، برای احتیاج مردم خراب کنند و بزرگتر بسازند.

(مسأله 921): تمیز کردن مسجد و روشن کردن چراغ در آن مستحبّ است و کسی که میخواهد مسجد برود مستحبّ است خود را خوشبو کند، و لباس پاکیزه و قیمتی بپوشد، و ته کفش خود را بررسی کند که نجاستی به آن نباشد، و موقع داخل شدن به مسجد، اوّل پای راست و موقع بیرون آمدن اول پای چپ را بگذارد. و همچنین مستحبّ است از همه زودتر به مسجد آید و از همه دیرتر

بیرون رود.

(مسألة 922): وقتی انسان وارد مسجد می شود، مستحبّ است دو رکعت نماز به قصد تحیّت و احترام مسجد بخواند، و اگر نماز واجب یا مستحبّ دیگری هم بخواند کافی است.

(مسأله 923): خوابیدن در مسجد، اگر انسان ناچار نباشد، و صحبت کردن راجع به کارهای دنیا و مشغول صنعت شدن و خواندن شعری که نصیحت و مانند آن نباشد مکروه است، و نیز مکروه است آب دهان و بینی و اخلاط سینه را در مسجد بیندازد، بلکه در بعضی موارد حرام است و نیز مکروه است، گمشده ای را طلب کند و صدای خود را بلند کند، بلی بلند کردن صدا برای اذان مانعی ندارد.

(مسأله 924): راه دادن دیوانه به مسجد مکروه است و همچنین است راه دادن بچه اگر موجب زحمت نمازگزاران شود و یا اینکه احتمال رود مسجد را نجس کند یا عملی که منافی با احترام مسجد باشد مرتکب شود مانند بازی کردن و صدا را بلند کردن و امثال آن و در غیر این صورت مانعی از راه دادن بچه به مسجد ،نیست و کسی که پیاز و سیر و مانند اینها خورده که بوی دهانش مردم را اذیت میکند مکروه است به مسجد برود.

اذان و اقامه

(مسألة 925): برای مرد و زن مستحبّ است پیش از نمازهای واجب شبانه روزی (یومیّه) اذان و اقامه بگویند، و برای نمازهای دیگر واجب یا مستحبّ مشروع نیست ولی پیش از نماز عید فطر و قربان در صورتی که با جماعت بخوانند، مستحب است سه مرتبه بگویند: الصلاة.

(مسألة 926): مستحبّ است در روز اوّل که بچه بدنیا می آید، یا پیش از آنکه بند نافش بیفتد، در گوش راست او اذان و در گوش چپش اقامه بگویند.

(مسألة 927): اذان هیجده جمله است: الله اکبر چهار مرتبه أَشْهَدُ أَنْ لا إلهَ إلا الله، أشْهَدُ أنّ مُحَمّداً رَسُولُ اللهِ، حَیَّ عَلَی الصّلاة، حَیَّ عَلَی الفَلاحَ، حَیَّ عَلَی خَیْرِ العَمَلِ اللهُ أَکْبَر، لا إله الا الله هر یک دو مرتبه و اقامه هفده جمله است یعنی دو مرتبه الله أکبر از اوّل اذان و یک مرتبه لا إله الا الله از آخر آن کم می شود و بعد از گفتن حَیَّ عَلَی خَیرِ العَمَل باید دو مرتبه قد قامَتِ الصّلاة اضافه نمود.

(مسألة 928): اَشْهَدُ انَّ عَلیّا وَلِیُّ الله جزء اذان و اقامه نیست، ولی خوب است بعد از أشهَدُ أنْ مُحَمّداً رَسولُ الله به قصد قربت گفته شود. چنان که خوبست بعد از او صلوات بر آن حضرت و آل او به قصد قربت فرستاده شود.

ترجمه اذان و اقامه

الله اکبر یعنی خدای تعالی بزرگتر از آن است که وصف شود. اشهد أن لا إله إلا الله یعنی شهادت میدهم که خدائی سزاوار پرستش نیست جز خدائی که یکتا و بی همتا است. اشهد ان مُحمّداً رَسولُ الله یعنی شهادت می دهم که حضرت بن عبدالله محمد بن عبد الله صلی الله علیه وآله وسلم پیغمبر و فرستاده خدا است. اشهدُ أَنَّ عَلِیّا أمیر المؤمِنینَ وَلِیُّ الله یعنی شهادت می دهم که حضرت علی علیه الصلاة والسلام أمیر مؤمنان و ولی خدا بر همه خلق است. حَیَّ علی الصلاة یعنی بشتاب برای نماز. حَیَّ عَلَی الفلاح یعنی بشتاب برای رستگاری. حَیَّ عَلَی خَیرِ العَمَل یعنی بشتاب برای بهترین کارها که نماز است. قد قامَتِ الصّلاة یعنی به تحقیق نماز برپا شد. لا إله إلا الله یعنی خدائی سزاوار پرسش نیست مگر خدائی که یکتا و بی همتا است.

(مسأله 929): بین جمله های اذان و اقامه باید خیلی فاصله نشود و اگر بین آنها بیشتر از معمول فاصله بیندازد، باید دوباره آن را از سر بگیرد.

(مسألة 930): اگر در اذان و اقامه صدا در گلو بیندازد، چنانچه غنا شود، یعنی بطور آوازخوانی که در مجلس لهو و بازیگری معمول است اذان و اقامه را بگوید، حرام است، و اگر غنا نشود مکروه می باشد.

(مسأله 931): در همه مواردی که نمازگزار دو نماز را پشت سر هم می خواند، اگر برای نماز اوّل اذان گفته باشد، اذان برای نماز بعدی ساقط است، خواه جمع میان دو نماز بهتر نباشد، یا آنکه بهتر باشد، مثل جمع بین نماز ظهر عصر در روز عرفه که روز نهم ماه ذیحجه است، و جمع بین نماز مغرب و عشا عید قربان برای کسی که در مشعر الحرام باشد، و ساقط شدن اذان در این موارد مشروط به آن است که هیچ فاصله ای میان دو نماز نباشد یا فاصله بسیار کم باشد ولی فاصله شدن نافله و تعقیب ضرر ندارد، و احتیاط واجب آن است که در این موارد اذان را به قصد مشروعیّت نیاورد، بلکه مناسب نیست آوردن اذان در دو مورد آخر هر چند بدون قصد مشروعیّت باشد.

(مسأله 932): اگر برای نماز جماعتی اذان و اقامه گفته باشند، کسی که با آن جماعت نماز می خواند، نباید برای نماز خود اذان و اقامه بگوید.

(مسأله 933): اگر برای خواندن نماز به مسجد رود و ببیند جماعت تمام شده تا وقتی که صف ها به هم نخورده و جمعیّت متفرق نشده، می تواند برای نماز خود اذان و اقامه نگوید یعنی گفتن آن دو مستحبّ مؤکد نیست.

(مسأله 934): در جایی که نماز جماعت عدّه ای تازه تمام شده و صف ها به هم نخورده است، اگر انسان بخواهد فرادی یا با جماعت دیگری که برپا می شود نماز بخواند، با شش شرط اذان و اقامه از او ساقط می شود.

اوّل - آنکه نماز جماعت در مسجد باشد، و اگر در مسجد نباشد، ساقط شدن اذان و اقامه معلوم نیست.

دوم - آنکه برای آن نماز، اذان و اقامه گفته باشند.

سوم - آنکه نماز جماعت باطل نباشد.

چهارم - آنکه نماز او و نماز جماعت در یک جا باشد، پس اگر نماز جماعت داخل مسجد باشد و او بخواهد در بام مسجد نماز بخواند، مستحبّ است اذان و اقامه بگوید.

پنجم -آنکه نماز جماعت ادا باشد و نماز خود او هم أدا باشد.

ششم -

آنکه و ، وقت نماز او و نماز جماعت مشترک باشد، مثلاً هر دو نماز

ظهر، یا هر دو نماز عصر بخوانند، یا نمازی که به جماعت خوانده می شود نماز ظهر باشد، و او نماز عصر بخواند، یا او نماز ظهر بخواند. و نماز جماعت نماز عصر باشد، و امّا اگر نماز جماعت عصر باشد و در آخر وقت او بخواهد نماز مغرب أدائی بخواند اذان و اقامه ساقط نمی شوند.

(مسأله 935): اگر در شرط سوم از شرط هائی که در مسأله پیش گفته شد شک کند، یعنی شک کند که نماز جماعت صحیح بوده یا نه، اذان و اقامه از او ساقط است. ولی اگر در یکی از پنج شرط دیگر شک کند بهتر است به رجاء مطلوبیت اذان و اقامه بگوید.

(مسأله 936): کسی که اذان دیگری را که برای اعلام یا برای نماز جماعت می گوید بشنود مستحبّ است هر قسمتی را که می شنود آهسته بگوید.

(مسأله 937): کسی که اذان و اقامه دیگری را شنیده باشد، چه با او گفته باشد یا نه، در صورتی که بین آن اذان و اقامه و نمازی که می خواهد بخواند زیاد فاصله نشده باشد، می تواند برای نماز خود اذان و اقامه نگوید.

(مسأله 938): اگر مرد اذان زن را با قصد لذّت بشنود، اذان او ساقط نمی شود، بلکه اگر قصد لذّت هم نداشته باشد، ساقط شدن اذان اشکال دارد.

(مسأله 939): اذان و اقامه نماز جماعت را باید مرد بگوید، ولی در نماز جماعت زنان اگر زن اذان و اقامه بگوید کافی است.

(مسأله 940): اقامه باید بعد از اذان گفته شود، و نیز در اقامه معتبر است که در حال ایستادن و طهارت از حدث با «وضو یا غسل یا تیمم» باشد.

(مسأله 941): اگر کلمات اذان و اقامه را بدون ترتیب بگوید، مثلاً حیّ الفلاح را پیش از حیّ علی الصلاة بگوید، باید از جائی که ترتیب به هم خورده دوباره بگوید.

(مسألة 942): باید بین اذان و اقامه فاصله ندهد، و اگر بین آنها بقدری فاصله دهد، که اذانی را که گفته اذان این اقامه حساب نشود، مستحبّ است دوباره اذان را بگوید و بعد از آن اقامه را هم بگوید و نیز اگر بین اذان و اقامه و نماز بقدری فاصله دهد که اذان و اقامه آن نماز حساب نشود، مستحبّ است دوباره برای آن نماز اذان و اقامه بگوید.

(مسألة 943): اذان و اقامه باید به عربی صحیح گفته شود، پس اگر به عربی غلط بگوید یا بجای حرفی حرف دیگر بگوید، یا مثلاً ترجمه آن را به فارسی بگوید صحیح نیست.

(مسأله 944): اذان و اقامه باید بعد از داخل شدن وقت نماز گفته شود و اگر عمداً یا از روی فراموشی پیش از وقت بگوید باطل است مگر در صورتی که اگر وقت در میان نماز داخل شود، حکم به صحّت آن نماز می شود که در مسأله 752 بیان آن گذشت.

(مسأله 945): اگر پیش از گفتن اقامه شک کند که اذان گفته یا نه باید اذان

بگوید، ولی اگر مشغول اقامه شود و شک کند که اذان گفته یا نه، گفتن اذان لازم نیست.

(مسأله 946): اگر در بین اذان یا اقامه پیش از آنکه قسمتی را بگوید شک کند که قسمت پیش از آن را گفته یا نه، باید قسمتی را که در گفتن آن شک کرده بگوید، ولی اگر در حال گفتن قسمتی از اذان یا اقامه شک کند که آنچه پیش از آن است گفته یا نه، گفتن آن لازم نیست.

(مسألة 947): مستحبّ است انسان در موقع اذان گفتن، رو به قبله بایستد، و با وضو یا غسل باشد، و دو انگشت را در دو گوش بگذارد، و صدا را بلند نماید و بکشد، و بین جمله های اذان کمی فاصله دهد، و بین آنها حرف نزند.

(مسألة 948): مستحبّ است بدن انسان در موقع گفتن اقامه آرام باشد و آن را از اذان آهسته تر بگوید، و جمله های آن را به هم نچسباند، ولی به اندازه ای که بین جمله های اذان فاصله می دهد بین جمله های اقامه فاصله ندهد.

(مسأله 949): مستحبّ است بین اذان و اقامه یک قدم بردارد، یا قدری بنشیند، یا سجده کند یا ذکر بگوید یا دعا بخواند، یا قدری ساکت باشد، یا حرفی بزند یا دو رکعت نماز بخواند، ولی حرف زدن بین اذان و اقامه نماز صبح مستحبّ نیست.

(مسأله 950): مستحبّ است کسی را که برای گفتن اذان معیّن می کنند عادل و وقت شناس و صدایش بلند باشد، و اذان را در جای بلند بگوید.

واجبات نماز

اشاره

واجبات نماز یازده چیز است

اوّل - نیّت

دوم - قیام یعنی ایستادن

سوم - تکبیرة الاحرام یعنی گفتن الله أکبر در اوّل نماز

چهارم - رکوع

پنجم - سجود

ششم - قرائت

هفتم - ذکر

هشتم - تشهد

نهم - سلام

دهم – ترتیب

یازدهم - موالات یعنی «پی در پی بودن اجزاء نماز».

(مسأله 951): بعضی از واجبات نماز رکن است، یعنی اگر انسان آنها را بجا نیاورد عمداً باشد یا اشتباهاً نماز باطل می شود. و بعضی دیگر رکن نیست یعنی اگر اشتباهاً کم گردد نماز باطل نمی شود. و رکن نماز پنج چیز است:

اوّل - نیّت

دوم - تکبیرة الاحرام

سوم - قیام متصل به رکوع، یعنی ایستادن پیش از رکوع

چهارم - رکوع

پنجم - دو سجده از یک رکعت.

و امّا نسبت به زیادی در صورتی که عمدی باشد مطلقاً نماز باطل می شود.

و در صورتی که از روی اشتباه باشد اگر زیادی در رکوع یا در دو سجده از یک رکعت باشد نماز بنابر احتیاط لازم باطل است وگرنه باطل نیست.

نیّت

(مسأله 952): انسان باید نماز را به نیّت قربت، یعنی برای انجام دادن خواست خداوند عالم بجا آورد، و لازم نیست نیّت را از قلب خود بگذراند، یا مثلاً به زبان بگوید چهار رکعت نماز ظهر میخوانم قربة اِلیَ الله.

(مسأله 953): اگر در نماز ظهر یا در نماز عصر نیّت کند که چهار رکعت نماز می خوانم و معیّن نکند ظهر است یا عصر، نماز او باطل است. و نیز کسی که مثلاً قضای نماز ظهر بر او واجب است، اگر در وقت نماز ظهر بخواهد آن نماز قضا یا نماز ظهر را بخواند، باید نمازی را که می خواند در نیّت معیّن کند.

(مسأله 954): انسان باید از اوّل تا آخر نماز به نیّت خود باقی باشد پس اگر در بین نماز بطوری غافل شود که اگر بپرسند چه می کنی؟ نداند چه بگوید، نمازش باطل است.

(مسأله 955): انسان باید فقط برای انجام خواست خداوند عالم نماز بخواند پس کسی که ریا کند یعنی برای نشان دادن به مردم نماز بخواند نمازش باطل است. خواه فقط برای مردم باشد، یا خدا و مردم هر دو را در نظر بگیرد.

(مسأله 956): اگر قسمتی از نماز را برای غیر خدا بجا آورد چه آن قسمت واجب باشد، مثل حمد یا مستحبّ باشد مثل قنوت، اگر آن قصد غیر خدائی به بقیه نماز سرایت کند یا آنکه از تدارک آن قسمت زیادی مبطل لازم آید نمازش باطل است وگرنه آن را تدارک نموده نماز را تمام کند و بنابر احتیاط دوباره بخواند و اگر نماز را برای خدا بجا آورد ولی برای نشان دادن به مردم در جای مخصوصی مثل مسجد، یا در وقت مخصوصی مثل اوّل وقت یا به طرز مخصوصی مثلاً با جماعت نماز بخواند نمازش باطل است.

تکبیرة الاحرام

(مسأله 957): گفتن الله أکبر در اوّل هر نماز واجب و رکن است و باید حروف الله و حروف أکبر و دو کلمة الله و أکبر را پشت سر هم بگوید، و نیز باید این دو کلمه به عربی صحیح گفته شود و اگر به عربی غلط بگوید، یا مثلاً ترجمه آن را به فارسی بگوید صحیح نیست.

(مسألة 958): احتیاط لازم آن است که تکبیرة الاحرام نماز را به چیزی که پیش از آن می خواند، مثلاً به اقامه یا به دعائی که پیش از تکبیر می خواند نچسباند.

(مسأله 959): اگر انسان بخواهد الله أکبر را به چیزی که بعد از آن می خواند مثلاً به «بِسْمِ الله الرّحمن الرّحیم» بچسباند، لازم است که «راء» اکبر را پیش بدهد، ولی احتیاط مستحبّ آن است که در نماز واجب نچسباند.

(مسألة 960): موقع گفتن تکبیرة الاحرام باید بدن آرام باشد، و اگر عمداً در حالی که بدنش حرکت دارد، تکبیرة الاحرام را بگوید باطل است.

(مسألة 961): تکبیر و حمد و سوره و ذکر و دعا را باید طوری بخواند که خودش لااقل همهمه خود را بشنود، و اگر بواسطهٔ سنگینی یا کَری گوش یا سر و صدای زیاد نمی شنود، باید طوری بگوید که اگر مانعی نباشد بشنود.

(مسأله 962): کسی که بواسطه عارضه ای لال شده یا زبان او مرضی پیدا کرده که نمی تواند الله أکبر را بگوید باید به هر طوری که می تواند بگوید، و اگر هیچ نمی تواند بگوید، باید تکبیر را در قلب خود بگذارند، و برای او بطوری که مناسب حکایت لفظش باشد با انگشتش اشاره کند و زبان و لبش را هم اگر می تواند حرکت دهد، و اما کسی که لال مادرزاد است باید زبان و لبش را

بطوری که شبیه کسی است که تلّفظ به تکبیر می کند حرکت دهد، و برای او با انگشتش نیز اشاره نماید

(مسأله 963): مستحبّ است بعد از تکبیرة الاحرام بگوید: «یا مُحسِنُ قَد أَتَاکَ المُسیء وَقَدْ أَمَرتَ الْمَحسَنَ أَنْ یَتَجَاوَزَ عَن المُسِیءِ أَنْتَ الْمحسنُ وَأَنَا الْمُسِیءُ بِحَقِّ مُحمّدٍ وَ آلِ مُحمّدٍ صَلِّ عَلَی مُحَمّدٍ وَ آلِ مُحمَّد وَ تَجاوَزْ عَنْ قَبِیحٍ مَا تَعْلَمُ مِنِّی» یعنی ای خدائی که به بندگان احسان می کنی بنده گنه کار به در خانه تو آمده و تو امر کرده ای که نیکوکار از گناهکار بگذرد، تو نیکوکاری و من گناهکار، به حق محمّد و آل محمّد رحمت خود را بر محمّد و آل محمّد بفرست و از بدیهائی که میدانی از من سر زده بگذر.

(مسألة 964): مستحبّ است موقع گفتن تکبیر اوّل نماز و تکبیرهای بین نماز دستها را تا مقابل گوشها یا صورت یا گردن بالا ببرد.

(مسأله 965): اگر شک کند که تکبیرة الاحرام را گفته یا نه، چنانچه مشغول خواندن چیزی از قرائت شده، به شک خود اعتنا نکند، و اگر چیزی نخوانده، باید تکبیر را بگوید.

(مسألة 966): اگر بعد از گفتن تکبیرة الاحرام شک کند که آن را صحیح گفته یا نه، چه مشغول خواندن چیزی شده باشد یا نه به شک خود اعتنا نکند.

قیام (ایستادن)

(مسأله 967): قیام در موقع گفتن تکبیرة الاحرام و قیام پیش از رکوع که آن را قیام متصل به رکوع می گویند، رکن است، ولی قیام در موقع خواندن حمد و سوره و قیام بعد از رکوع رکن نیست، و اگر کسی آن را از روی فراموشی ترک

کند، نمازش صحیح است.

(مسأله 968): واجب است پیش از گفتن تکبیر و بعد از آن مقداری بایستد تا یقین کند که تکبیر را در حال ایستادن گفته است:

(مسأله 969): اگر رکوع را فراموش کند، و بعد از حمد و سوره بنشیند و یادش بیاید که رکوع نکرده، باید بایستد و به رکوع رود، و اگر بدون اینکه بایستد به حال خمیدگی به رکوع برگردد، چون قیام متصل به رکوع را بجا نیاورده کفایت نمی کند.

(مسأله 970): موقعی که برای تکبیرة الاحرام یا قرائت ایستاده است، باید بدن را حرکت ندهد و به طرفی خم نشود، و بنابر احتیاط لازم در حال اختیار بجائی تکیه نکند، ولی اگر از روی ناچاری باشد اشکال ندارد.

(مسأله 971): اگر موقعی که ایستاده، از روی فراموشی بدن را حرکت دهد، یا به طرفی خم شود یا بجائی تکیه کند اشکال ندارد.

(مسأله 972): احتیاط واجب آن است که در موقع ایستادن، هر دو پا روی زمین باشد، ولی لازم نیست سنگینی بدن روی هر دو پا باشد، و اگر روی یک پا هم باشد اشکال ندارد.

(مسأله 973): کسی که می تواند درست بایستد، اگر پاها را خیلی گشاد بگذارد که ایستادن بر او صدق نکند نمازش باطل است و همچنین است بنابر احتیاط لازم اگر پاها را خیلی گشاد بگذارد که به حال ایستادن معمولی نباشد.

(مسأله 974): موقعی که انسان در نماز مشغول خواندن چیزی از اذکار واجب است باید بدنش آرام باشد و همچنین بنابر احتیاط لازم وقتی که مشغول چیزی از اذکار مستحبّ می باشد، و در موقعی که میخواهد کمی جلو یا عقب رود، یا کمی بدن را به طرف راست یا چپ حرکت دهد باید چیزی نگوید.