مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

اشاره

(90) سوره بلد این سوره در مکه نازل شده و دارای بیست آیه است

اشاره

محتوی و فضیلت سوره"بلد"

این سوره در عین کوتاهی حقایق بزرگی را در بردارد.

1-در قسمت اول این سوره بعد از ذکر سوگندهای پرمعنایی اشاره به این حقیقت شده که زندگی انسان در عالم دنیا همواره توأم با مشکلات و رنج است،تا از یک سو خود را برای رفتن به جنگ مشکلات آماده سازد،و از سوی دیگر انتظار آرامش و آسودگی مطلق را در این جهان از سر بیرون کند،آرامش مطلق تنها در زندگی آخرت امکان پذیر است و بس.

2-در بخش دیگری از این سوره قسمتی از مهمترین نعمتهای الهی را بر انسان می شمرد،و سپس به ناسپاسی او در مقابل این نعمتها اشاره می کند.

3-در آخرین بخش این سوره مردم را به دو گروه:"اصحاب المیمنة" و"اصحاب المشئمة"تقسیم کرده،و گوشه ای از صفات اعمال گروه اول(مؤمنان صالح)و سپس سرنوشت آنها را بیان می کند،و بعد به نقطه مقابل آنها یعنی کافران و مجرمان و سرنوشت آنها می پردازد.

تعبیر آیات سوره بسیار قاطع و کوبنده،جمله بندیها کوتاه و پرطنین، و الفاظ بسیار مؤثر و گویا است،و شکل آیات و محتوا نشان می دهد که این سوره از سوره های"مکی"است.

در فضیلت تلاوت این سوره از پیغمبر اکرم ص نقل شده که فرمود:

من قرأها اعطاه اللّٰه الامن من غضبه یوم القیامة: "کسی که سوره بلد را بخواند خداوند او را از خشم خود در قیامت در امان می دارد" ⁽¹⁾.

و در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:"کسی که در نماز واجب سوره "لا اقسم بهذا البلد"را بخواند،در دنیا از صالحان شناخته خواهد شد، و در آخرت از کسانی شناخته می شود که در درگاه خداوند مقام و منزلتی دارد، و از دوستان پیامبران و شهدا و صالحین خواهد بود" ⁽¹⁾.

[سوره البلد (90): آیات 1 تا 7]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>لاٰ أُقْسِمُ بِهٰذَا اَلْبَلَدِ (1) وَ أَنْتَ حِلٌّ بِهٰذَا اَلْبَلَدِ (2) وَ وٰالِدٍ وَ مٰا وَلَدَ (3) لَقَدْ خَلَقْنَا اَلْإِنْسٰانَ فِی کَبَدٍ (4) أَ یَحْسَبُ أَنْ لَنْ یَقْدِرَ عَلَیْهِ أَحَدٌ (5) یَقُولُ أَهْلَکْتُ مٰالاً لُبَداً (6) أَ یَحْسَبُ أَنْ لَمْ یَرَهُ أَحَدٌ (7)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-قسم به این شهر مقدس(مکه).

2-شهری که تو ساکن آن هستی!

3-و قسم به پدر و فرزندش(ابراهیم خلیل و اسماعیل ذبیح).

4-که ما انسان را در رنج آفریدیم(و زندگی او مملو از رنجها است).

5-آیا او گمان می کند که هیچکس قادر نیست بر او دست یابد؟! 6-می گوید:مال زیادی را(در کارهای خیر)تلف کرده ام! 7-آیا گمان می کند هیچکس او را ندیده(و نمی بیند)؟

تفسیر:

سوگند به این شهر مقدس

سنت قرآن در بسیاری از موارد بر این است که بیان حقایق بسیار مهم را با سوگند شروع می کند،سوگندهایی که خود نیز سبب حرکت اندیشه و فکر و عقل انسان است،سوگندهایی که ارتباط خاصی با همان مطلب مورد نظر دارد.

در اینجا نیز برای بیان این واقعیت که زندگی انسان در دنیا توأم با درد و رنج است از سوگند تازه ای شروع می کند و می فرماید:"قسم به این شهر مقدس شهر مکه"( لاٰ أُقْسِمُ بِهٰذَا الْبَلَدِ ) ⁽¹⁾.

*** "شهری که تو ساکن آن هستی"( وَ أَنْتَ حِلٌّ بِهٰذَا الْبَلَدِ ).

گرچه در این آیات نام"مکه"صریحا نیامده است،ولی با توجه به مکی بودن سوره از یک سو،و اهمیت فوق العاده این شهر مقدس از سوی دیگر،پیدا است که منظور همان مکه است،و اجماع مفسران نیز بر همین است.

البته شرافت و عظمت سرزمین مکه ایجاب می کند خداوند به آن سوگند

یاد نماید،چرا که نخستین مرکز توحید و عبادت پروردگار در اینجا ساخته شده،و انبیای بزرگ گرد این خانه طواف کرده اند،ولی جمله" وَ أَنْتَ حِلٌّ بِهٰذَا الْبَلَدِ "مطلب تازه ای در بر دارد،می گوید این شهر به خاطر وجود پر فیض و پر برکت تو چنان عظمتی به خود گرفته که شایسته این سوگند شده است.

و حقیقت همین است که ارزش سرزمینها به ارزش انسانهای مقیم در آن است،مبادا کفار مکه تصور کنند اگر قرآن به این سرزمین قسم یاد می کند برای وطن آنها و یا کانون بتهایشان اهمیت قائل شده است،نه چنین نیست،تنها ارزش این شهر(گذشته از سوابق تاریخی خاص آن)به خاطر وجود ذیجود بنده خاص خدا محمد ص است. ای کعبه را ز یمن قدوم تو صد شرف وی مرده را از مقدم پاک تو صد صفا بطحا ز نور طلعت تو یافته فروغ یثرب ز خاک تو با رونق و نوا در اینجا تفسیر دیگری نیز وجود دارد و آن اینکه"من به این شهر مقدس سوگند یاد نمی کنم در حالی که احترام تو را هتک کرده اند،و جان و مال و عرضت را حلال و مباح شمرده اند".

و این توبیخ و سرزنش شدیدی است نسبت به کفار قریش که آنها خود را خادمان،و حافظان حرم مکه می پنداشتند،و برای این سرزمین آن چنان احترامی قائل بودند که حتی اگر قاتل پدرشان در آنجا دیده می شد در امان بود،حتی می گویند کسانی که از پوست درختان مکه بر می گرفتند و به خود می بستند به خاطر آن در امان بودند.ولی با این حال چرا تمام این آداب و سنن در مورد پیغمبر اکرم ص زیر پا گذارده شد؟! چرا هر گونه اذیت و آزار نسبت به او و یارانش روا می داشتند،و حتی خونشان را مباح می شمردند؟!

این تفسیر در حدیثی از امام صادق ع نیز نقل شده است ⁽¹⁾.

*** سپس می افزاید:"و قسم به پدر و فرزندش"( وَ وٰالِدٍ وَ مٰا وَلَدَ ).

در اینکه منظور از این"پدر"و"فرزند"کیست؟تفسیرهای متعددی ذکر کرده اند:

نخست اینکه:منظور از"والد"ابراهیم خلیل و از"ولد"اسماعیل ذبیح است و با توجه به اینکه در آیه قبل به شهر"مکه"سوگند یاد شده و می دانیم ابراهیم و فرزندش بنیانگذار کعبه و شهر مکه بودند این تفسیر بسیار مناسب به نظر می رسد بخصوص اینکه عرب جاهلی نیز برای حضرت ابراهیم و فرزندش اهمیت فوق العاده ای قائل بود،و به آنها افتخار می کرد و بسیاری از آنها نسب خود را به آن دو می رساندند.

دیگر اینکه:منظور آدم و فرزندانش می باشد.

سوم اینکه:منظور آدم و پیامبرانی هستند که از دودمان او برخاسته اند.

و چهارم اینکه:منظور سوگند به هر پدر و فرزندی است،چرا که مساله تولد و بقاء نسل انسانی در طول ادوار مختلف،از شگفت انگیزترین بدایع خلقت است،و خداوند مخصوصا به آن سوگند یاد کرده است.

جمع میان این چهار تفسیر نیز بعید نیست هر چند تفسیر اول از همه مناسبتر به نظر می رسد.

*** سپس به چیزی می پردازد که هدف نهایی این سوگندها است،می فرماید "مسلما ما انسان را در رنج آفریدیم"( لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ فِی کَبَدٍ ).

"کبد"به گفته طبرسی در مجمع البیان در اصل به معنی"شدت"است، و لذا هنگامی که شیر غلیظ شود"تکبد اللبن"می گویند.

ولی به گفته"راغب"در"مفردات""کبد"(بر وزن حسد)به معنی دردی است که عارض"کبد"انسان(جگر سیاه)می شود و سپس به هر گونه مشقت و رنج اطلاق شده است.

ریشه این لغت هر چه باشد مفهوم فعلی آن همان رنج و ناراحتی است.

آری انسان از آغاز زندگی حتی از آن لحظه ای که نطفه او در قرارگاه رحم واقع می شود،مراحل زیادی از مشکلات و درد و رنجها را طی می کند تا متولد شود،و بعد از تولد در دوران طفولیت،و سپس جوانی،و از همه مشکلتر دوران پیری،مواجه به انواع مشقتها و رنجها است،و این است طبیعت زندگی دنیا،و انتظار غیر آن داشتن اشتباه است اشتباه،و به گفته شاعر عرب: طبعت علی کدر و انت تریدها صفوا عن الاکدار و الاقذار؟ و مکلف الایام ضد طباعها متطلب فی الماء جدوة نار! "طبیعت جهان بر کدورت است و تو می خواهیاز هر گونه کدورت و ناپاکی پاک باشد"؟ "هر کس دوران جهان را بر ضد طبیعتش بطلبدهمچون کسی است که در میان امواج آب شعله آتش جستجو می کند"! نگاهی به زندگی انبیاء و اولیاء اللّٰه نیز نشان می دهد که زندگی این گلهای سرسبد آفرینش نیز با انواع ناملائمات و درد و رنجها قرین بود،هنگامی که دنیا برای آنها چنین باشد،وضع برای دیگران روشن است.

و اگر افراد یا جوامعی را می بینیم که به ظاهر درد و رنجی ندارند یا بر- اثر مطالعات سطحی ما است،و لذا وقتی نزدیکتر می شویم به عمق درد و رنجهای

همین صاحبان زندگی مرفه آشنا می گردیم،و یا اینکه برای مدتی محدود و زمانی استثنایی است که قانون کلی جهان را بر هم نمی زند.

*** سپس می افزاید:"آیا این انسان گمان می کند که هیچکس قادر نیست بر او دست بیابد"؟( أَ یَحْسَبُ أَنْ لَنْ یَقْدِرَ عَلَیْهِ أَحَدٌ ). ⁽¹⁾

اشاره به اینکه آمیختگی زندگی انسان با آن همه درد و رنج دلیل بر این است که او قدرتی ندارد.

ولی او بر مرکب غرور سوار است،و هر کار خلاف و گناه و جرم و تجاوزی را مرتکب می شود گویی خود را در امن و امان می بیند،و از قلمرو مجازات الهی بر کنار تصور می کند،هنگامی که به قدرت می رسد تمام احکام الهی را زیر پا می گذارد،و مطلقا خدا را بنده نیست،آیا به راستی چنین می پندارد که از چنگال مجازات پروردگار رهایی می یابد،چه اشتباه بزرگی! این احتمال نیز داده شده که منظور ثروتمندانی هستند که می پنداشتند احدی توانایی ندارد ثروت آنها را بگیرد.

و نیز گفته شده منظور کسانی هستند که معتقد بودند احدی آنها را در برابر اعمالشان بازخواست نمی کنند.

ولی آیه مفهوم جامعی دارد که ممکن است همه این تفسیرها را شامل شود.

بعضی گفته اند:آیه فوق اشاره به مردی از قبیله"جمح"که"ابو الاسد" نامیده می شد،او بقدری نیرومند بود که روی یک قطعه چرم می نشست ده نفر می خواستند آن را از زیر پای او بکشند نمی توانستند،چرم پاره پاره می شد و او

از جا تکان نمی خورد! ⁽¹⁾.

ولی نظر داشتن آیه به چنین فرد یا افراد مغروری مانع از عمومیت مفهوم آن نیست.

*** سپس در ادامه همین سخن می افزاید:"او می گوید من مال زیادی را تباه کردم"( یَقُولُ أَهْلَکْتُ مٰالاً لُبَداً ).

اشاره به کسانی است که وقتی به آنها پیشنهاد صرف مال در کار خیری می کردند از روی غرور و نخوت می گفتند:ما بسیار در این راهها صرف کرده ایم در حالی که چیزی برای خدا انفاق نکرده بودند،و اگر اموالی به این و آن داده بودند برای تظاهر و ریا کاری و اغراض شخصی بوده است.

بعضی نیز گفته اند:آیه اشاره است به کسانی که اموال زیادی در دشمنی با اسلام و پیامبر ص و توطئه های ضد اسلامی صرف کرده بودند،و به آن افتخار می کردند،همانگونه که در حدیثی آمده است که در روز جنگ خندق هنگامی که علی ع"اسلام"را به"عمرو بن عبد ود"عرضه نمود،او در پاسخ گفت:

فاین ما انفقت فیکم مالا لبدا:"پس آن همه اموالی که بر ضد شما مصرف کردم چه می شود"؟! ⁽²⁾.

بعضی نیز گفته اند:آیه ناظر به بعضی از سران قریش مانند"حارث بن عامر"است که مرتکب گناهی شده بود راه نجات را از پیامبر ص سؤال کرد حضرت دستور کفاره به او داد.او گفت:اموال من از آن روز که وارد دین اسلام شدم در کفارات و نفقات نابود شد"! ⁽³⁾.

جمع میان هر سه تفسیر نیز بی مانع است،هر چند تفسیر اول تناسب بیشتری با آیه بعد دارد.

تعبیر به"اهلکت"اشاره به این است که اموال او در حقیقت نابود شده و بهره ای عائدش نمی شود.

"لبد"(بر وزن لغت)به معنی شیء متراکم و انبوه است و در اینجا به معنی مال فراوان است.

*** سپس می افزاید:"آیا گمان می کند که هیچکس او را ندیده و نمی بیند"؟! ( أَ یَحْسَبُ أَنْ لَمْ یَرَهُ أَحَدٌ ).

او از این حقیقت غافل است که خداوند نه فقط ظواهر اعمال او را در خلوت و جمع می بیند،بلکه از اعماق قلب و روح او نیز آگاه است،و از نیات او با خبر،مگر ممکن است خدایی که وجود بی انتهایش به همه چیز احاطه دارد چیزی را نبیند و نداند؟!این غافلان بیخبرند که بر اثر جهل و ناآگاهی خود را از مراقبت دائمی پروردگار بر کنار می پندارند.

آری خدا می داند این اموال را از کجا به دست آورده؟و در چه راهی مصرف کرده است؟! در حدیثی از"ابن عباس"نقل شده است که"پیغمبر اکرم"ص فرمود:

لا تزول قدما العبد حتی یسال عن اربعة:عن عمره فیما افناه؟و عن ماله من این جمعه،و فیما ذا انفقه؟و عن عمله ما ذا عمل به؟و عن حبنا اهل البیت:

در قیامت هیچ بنده ای قدم از قدم بر نمی دارد تا از چهار چیز سؤال شود:

از عمرش که در چه راهی آن را فانی کرده؟و از مالش که از کجا جمع آوری نموده،و در چه راه مصرف کرده است؟و از عملش که چه کاری انجام داده؟و از محبت ما اهل بیت"! ⁽¹⁾.

کوتاه سخن اینکه چگونه انسان مغرور می شود و ادعای قدرت می کند در حالی که زندگی او با درد و رنج عجین است،"اگر مالی دارد به شبی است، و اگر جانی دارد به تبی است"! وانگهی چگونه ادعا می کند که من اموال فراوانی در راه خدا انفاق کرده ام،در حالی که او از نیتش آگاه است،هم کیفیت تحصیل آن اموال نامشروع را می داند و هم چگونگی صرف کردن ریاکارانه و مغرضانه آن را.

[سوره البلد (90): آیات 8 تا 10]

اشاره

أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْنِ (8) وَ لِسٰاناً وَ شَفَتَیْنِ (9) وَ هَدَیْنٰاهُ اَلنَّجْدَیْنِ (10)

ترجمه:

8-آیا برای او(انسان)دو چشم قرار ندادیم؟ 9-و یک زبان و دو لب؟ 10-و او را به خیر و شرش هدایت نمودیم.

تفسیر:

نعمت چشم و زبان،و هدایت

در تعقیب آیات گذشته که سخن از غرور و غفلت انسانهای طغیانگر می گفت در آیات مورد بحث بخشی از مهمترین نعمت های مادی و معنوی الهی را بر این انسان می شمرد،تا از یک سو غرور و غفلت او را بشکند،و از سوی دیگر وادار به تفکر در خالق این نعمتها کند،و با تحریک حس شکرگزاری در درون جانش او را به سوی معرفت خالق سوق دهد.

نخست می فرماید:"آیا ما برای این انسان دو چشم قرار ندادیم؟!( أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْنِ ).

*** "و یک زبان و دو لب"؟!( وَ لِسٰاناً وَ شَفَتَیْنِ ).

"و او را به خیر و شرش آگاه کردیم،و هدایت نمودیم"( وَ هَدَیْنٰاهُ النَّجْدَیْنِ ).

به این ترتیب در این چند جمله کوتاه به سه نعمت مهم مادی و یک نعمت بزرگ معنوی که همه از عظیمترین نعمتهای الهی است اشاره نموده است:نعمت چشمها،و زبان،و لبها،از یک سو،و نعمت هدایت و معرفت خیر و شر از سوی دیگر.

(توجه داشته باشید"نجد"در اصل به معنی مکان مرتفع است در مقابل "تهامه"که به سرزمینهای پست گفته می شود،یا به تعبیر دیگر"بلند بوم" و"پست بوم"است،و در اینجا کنایه از خیر و شر و مسیر سعادت و شقاوت است) ⁽¹⁾.

در اهمیت نعمتهای فوق همین بس که:

"چشم"مهمترین وسیله ارتباط انسان با جهان خارج است،شگفتیهای چشم به اندازه ای است که به راستی انسان را به خضوع در مقابل خالق آن وا- می دارد،طبقات هفتگانه چشم که به نامهای صلبیه(قرنیه)مشیمیه،عنبیه، جلدیه،زلالیه،زجاجیه،و شبکیه نامیده شده،هر کدام ساختمان عجیب و ظریف و شگفت انگیزی دارد که قوانین فیزیکی و شیمیایی مربوط به نور و آئینه ها به دقیقترین وجهی در آنها رعایت شده به طوری که پیشرفته ترین دوربینهای دقیق عکاسی در برابر آن موجود بی ارزشی است،و به راستی اگر در تمام دنیا جز انسان،و در تمام وجود انسان جز چشم،چیز دیگری نبود،مطالعه شگفتی هایش برای شناخت علم و قدرت عظیم پروردگار کافی بود.

و اما"زبان"مهمترین وسیله ارتباط انسان با انسانهای دیگر و نقل و مبادله اطلاعات و معلومات از قومی به قوم دیگر،و از نسلی به نسل دیگر است،و اگر این وسیله ارتباطی نبود هرگز انسان نمی توانست تا این حد در علم و دانش و تمدن مادی و مسائل معنوی ترقی کند.

و اما"لبها""اولا"نقش مؤثری در تکلم دارند،چرا که بسیاری از مقاطع حروف به وسیله لبها ادا می شود،و از این گذشته لبها کمک زیادی به جویدن غذا،و حفظ رطوبت دهان،و نوشیدن آب می کند و اگر نبودند مساله خوردن و آشامیدن انسان،و حتی منظره چهره او بر اثر جریان آب دهان به بیرون، و عدم قدرت بر اداء بسیاری از حروف وضع اسف انگیزی داشت.

و از آنجا که درک حقایق در درجه اول با چشم و زبان است.

و به دنبال اینها به مساله وجود"عقل"و"هدایت عقلانی،و فطری" اشاره می کند،و حتی تعبیر آیه،"هدایت تشریعی"که به وسیله انبیاء و اولیاء انجام می گیرد شامل می شود.

آری او هم"دیده بینا"و"آفتاب"را در اختیار انسان گذارده،و هم "راه و چاه"را به او نشان داده،"تا آدمی نگاه کند پیش پای خویش".

اما با اینهمه چراغ فروزان که فرا راه او قرار داده است اگر از بیراهه می رود باید گفت"بگذار تا بیفتد و بیند سزای خویش"! جمله" وَ هَدَیْنٰاهُ النَّجْدَیْنِ ""ما او را از راه خیر و شر آگاه کردیم" علاوه بر اینکه مساله اختیار و آزادی اراده انسان را بیان می کند،با توجه به اینکه"نجد"مکان مرتفع است اشاره به این است که پیمودن راه خیر خالی از مشکلات و زحمت و رنج نیست،همانگونه که بالا رفتن از زمینهای مرتفع مشکلاتی دارد،حتی پیمودن راه شر نیز مشکلاتی دارد،چه بهتر که انسان با سعی و تلاشش راه خیر را برگزیند.

اما در عین حال انتخاب راه با خود انسان است،او است که می تواند چشم و زبان را در مسیر حلال یا حرام به گردش درآورد،و از دو جاده"خیر"و"شر" هر کدام را بخواهد برگزیند.

و لذا در حدیثی از پیغمبر اکرم ص می خوانیم:"خداوند متعال به فرزندان آدم می گوید:"

یا بن آدم!ان نازعک لسانک فیما حرمت علیک فقد اعنتک علیه بطبقتین فاطبق،و ان نازعک بصرک الی بعض ما حرمت علیک فقد اعنتک علیه بطبقتین فاطبق. ..":

"ای فرزند آدم!اگر زبانت خواست تو را وادار به حرام کند من دو لب را برای جلوگیری از آن در اختیار تو قرار داده ام،لب را فروبند،و اگر چشمت بخواهد تو را به سوی حرام ببرد من پلکها را در اختیار تو قرار داده ام،آنها را فرو بند!..." ⁽¹⁾.

و به این ترتیب خداوند وسائل کنترل این نعمتهای بزرگ نیز در اختیار بشر قرار داده و این یکی دیگر از الطاف بزرگ او است.

جالب اینکه آیات فوق در مورد زبان اشاره به لبها شده، اما در مورد چشمها اشاره به پلکها نشده است،و این ظاهرا به دو علت است یکی اینکه نقش لبها برای سخن گفتن و غذا خوردن و سایر جهات به مراتب بیش از پلکها در مورد چشم است،و دیگر اینکه کنترل زبان از کنترل چشم به مراتب مهم تر و سرنوشت سازتر است.

نکته ها:

اشاره

1-شگفتیهای چشم

چشم را معمولا به یک دستگاه دوربین عکاسی تشبیه می کنند که با عدسی

بسیار ظریف خود از صحنه های مختلف عکسبرداری می کند،عکسهایی که به جای فیلم روی"شبکیه چشم"منعکس می شود،و از آنجا به وسیله اعصاب بینایی به مغز منتقل می گردد.

این دستگاه عکسبرداری فوق العاده ظریف و دقیق،در شبانه روز ممکن است هزاران هزار عکس از صحنه های مختلف بردارد،ولی از جهات زیادی قابل مقایسه حتی با پیشرفته ترین دستگاههای عکسبرداری و فیلمبرداری نیست، زیرا:

1-دریچه تنظیم نور(دیافراگم)در این دستگاه که همان"مردمک چشم"است به طور خودکار در برابر نور تغییر شکل داده در مقابل نور قوی تنگ تر و در مقابل نور ضعیف گشادتر می شود در حالی که دستگاههای عکاسی را باید به وسیله اشخاص تنظیم کرد.

2-عدسی چشم بر خلاف تمام عدسیهایی که در دوربینهای عکاسی دنیا به کار رفته دائما تغییر شکل می دهد،به طوری که گاه قطر آن 5\1 میلیمتر است و گاه تا 8 میلیمتر می رسد!تا آماده عکسبرداری از صحنه های دور و نزدیک شود، و این کار به وسیله عضلاتی که اطراف عدسی را گرفته اند،و آن را می کشند یا رها می کنند انجام می شود،بطوری که یک عدسی چشم به تنهایی کار صدها عدسی را انجام می دهد! 3-این دستگاه عکاسی در چهار جهت مختلف حرکت می کند،و می تواند به کمک عضلات چشم به هر طرف حرکت کرده و فیلمبرداری کند.

4-نکته مهم دیگر اینجا است که در دوربینهای عکاسی باید فیلمها را عوض کنند،و یک حلقه فیلم که تمام شد باید حلقه دیگری جای آن بگذارند، اما چشمهای انسان در تمام طول عمر فیلمبرداری می کند،بی آنکه چیزی از آن عوض شود،این به خاطر آن است که در قسمت شبکیه چشم که تصویرها

روی آن منعکس می شود دو رقم سلول وجود دارد،سلولهای"مخروطی" "و استوانه ای"که دارای ماده بسیار حساسی در برابر نور است،و با کمترین تابش نور تجزیه می شود و امواجی به وجود می آورد که به مغز منتقل می شود،و بعد اثر آن زائل می شود،و شبکیه مجددا آماده فیلمبرداری جدید خواهد شد.

5-دوربینهای عکاسی از موادی بسیار محکم ساخته شده است،ولی دستگاه عکاسی چشم به قدری ظریف و لطیف است که با مختصر چیزی خراش می یابد و به همین جهت در محفظه محکم استخوانی قرار گرفته اما در عین ظرافت بسیار از آهن و فولاد پر دوامتر است.

6-مساله"تنظیم نور"برای فیلمبرداران و عکاسان مساله بسیار مهمی است و برای اینکه تصویرها روشن باشد گاهی لازم است چندین ساعت مشغول تنظیم نور و مقدمات آن باشند در حالی که چشم در هر شرائطی از نور قوی و متوسط و ضعیف حتی در تاریکی به شرط آنکه نور بسیار کمی در آنجا باشد عکسبرداری می کند،و این از عجائب چشم است.

7-گاهی ما از روشنایی به تاریکی می رویم،و یا لامپهای برق دفعتا خاموش می شود در آن لحظه مطلقا چیزی را نمی بینیم،ولی با گذشتن چند لحظه چشم ما به طور خودکار وضع خود را با آن نور ضعیف تطبیق می دهد،بطوری که وقتی به اطراف خود نگاه می کنیم تدریجا اشیاء زیادی را می بینیم و می گوئیم چشم ما با تاریکی عادت کرد،و این تعبیر عادت که با زبان ساده ادا می شود نتیجه مکانیسم بسیار پیچیده ای است که در چشم قرار دارد،و می تواند خود را در زمان بسیار کوتاهی با شرائط جدید تطبیق دهد.

عکس این معنی به هنگامی که از تاریکی به روشنایی منتقل می شویم نیز صادق است،که در آغاز،چشم ما تحمل نور قوی را ندارد ولی بعد از چند لحظه خود را با آن تطبیق می دهد و به اصطلاح عادت می کند،این امور هرگز

در دستگاههای فیلمبرداری وجود ندارد.

8-دستگاههای فیلمبرداری از فضای محدودی می توانند فیلم تهیه کنند در حالی که چشم انسان تمام نیم دایره افق را که در مقابل او قرار داد می بیند و به تعبیر دیگر ما تقریبا 180 درجه دائره اطراف خود را می بینیم در حالی که هیچ دستگاه عکاسی چنین نیست.

9-از مطالب عجیب و جالب اینکه دو چشم انسان که هر کدام دستگاه مستقلی است چنان تنظیم شده که عکسهای حاصل از آنها درست روی یک نقطه می افتد بطوری که اگر کمی این تنظیم به هم بخورد انسان با دو چشمش جسم واحد را دو جسم می بیند!همانگونه که در اشخاص"احول"(دو بین)این معنی مشاهده می شود.

10-نکته جالب دیگر اینکه تمام صحنه هایی که چشم از آن عکسبرداری می کند به طور وارونه روی شبکیه چشم می افتد،در حالی که ما هیچ چیز را وارونه نمی بینیم،این بخاطر عادت کردن چشم،و حفظ نسبت اشیاء با یکدیگر می باشد.

11-سطح چشم باید دائما مرطوب باشد به طوری که اگر چند ساعتی خشک شود ضربه شدیدی بر آن وارد می گردد،این رطوبت دائمی از غده های اشک تامین می شود،که از یک سو وارد چشم شده،و از رگهای بسیار باریک و ظریفی که در گوشه چشمان قرار دارد بیرون می رود،و به بینی ها منتقل می شود، و بینی را نیز مرطوب می کند.

اگر غده های اشک بخشکد چشم به خطر می افتد و حرکت پلکها غیر ممکن می شود،و اگر بیش از حد فعالیت کند دائما اشک بر صورت جاری می شود یا اگر راه باریک فاضل آب چشم بسته شود باید دائما دستمالی به دست داشته باشیم آبهای زیادی را از صورت خشک کنیم و چه دردسر بزرگی است.

12-ترکیب اشک(آب چشم)ترکیب پیچیده ای است،و از بیش از ده عنصر تشکیل می یابد که در مجموع بهترین و مناسبترین مایع برای نگهداری چشم است.

کوتاه سخن اینکه عجائب چشم بقدری زیاد است که باید روزها نشست و در باره آن سخن گفت،و کتابها نوشت،و با تمام اینها ماده اصلی آن را که می نگریم تقریبا یک تکه پیه بیشتر نیست! امیر مؤمنان علی ع در آن سخن پرمایه اش می فرماید:

اعجبوا لهذا الانسان ینظر بشحم،و یتکلم بلحم،و یسمع بعظم،و یتنفس من خرم!:

"شگفتا از این انسان که با یک قطعه پیه می بیند،و با قطعه گوشتی سخن می گوید، و با استخوانی می شنود،و از شکافی نفس می کشد"!(و این کارهای بزرگ حیاتی را با این وسائل کوچک انجام می دهد) ⁽¹⁾.

2-شگفتیهای زبان

زبان نیز به نوبه خود از اعضاء بسیار شگفت انگیز بدن انسان است،و وظائف سنگینی بر عهده دارد،علاوه بر اینکه کمک مؤثری به بلع غذا می کند،در جویدن نیز نقش مهمی دارد،مرتبا لقمه غذا را به زیر چکش دندانها هل می دهد!اما این کار را بقدری ماهرانه انجام می دهد که خود را از ضربات دندان دور نگه می دارد، در حالی که دائما کنار آن و چسبیده به آن است! گاه ندرتا هنگام جویدن غذا زبان خود را جویده ایم،و فریاد ما بلند شده،و فهمیده ایم که اگر آن مهارت در زبان نبود چه به سر ما می آمد؟ در ضمن بعد از خوردن غذا فضای دهن و دندانها را رفت وروب و تمیز می کند.

و از این کارها مهمتر مساله سخن گفتن است که با حرکات سریع و منظم و پی در پی و حرکت کردن در جهات ششگانه انجام می گیرد.

جالب اینکه خداوند برای حرف زدن و تکلم وسیله ای در اختیار انسانها قرار داده که بسیار سهل و آسان و در دسترس همه است،نه خستگی می آورد، و نه ملالی حاصل می شود،و نه هزینه ای دارد.

و از آن عجیبتر مساله استعداد تکلم در انسان است که در روح آدمی به ودیعت گذارده،و انسان می تواند جمله بندیهای زیادی را در بی نهایت شکل مختلف برای تعبیر از مقاصد فوق العاده متنوع خود انجام دهد.

و باز از آن مهمتر استعداد وضع لغات مختلفی است که با مطالعه هزاران زبان که در دنیا موجود است اهمیت آن آشکار می شود راستی"العظمة لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ !".

3-هدایت به"نجدین"

"نجد"چنان که گفتیم به معنی بلندی یا سرزمین بلند است،و در اینجا منظور راه"خیر"و راه"شر"است.در حدیثی از پیغمبر اکرم ص می خوانیم که فرمود:

یا ایها الناس!هما نجدان:نجد الخیر و نجد الشر،فما جعل نجد الشر احب الیکم من نجد الخیر: "ای مردم!دو سرزمین مرتفع وجود دارد:سرزمین خیر،و سرزمین شر،و هرگز سرزمین شر نزد شما محبوبتر از سرزمین خیر قرار داده نشده است" ⁽¹⁾.

بدون شک"تکلیف"و مسئولیت بدون"شناخت و آگاهی ممکن نیست، و خداوند طبق آیه فوق این آگاهی را در اختیار انسانها قرار داده است.

این آگاهی از سه طریق انجام می گیرد:از طریق ادراکات عقلی و استدلال، و از طریق فطرت و و جدان بدون نیاز به استدلال،و از طریق وحی و تعلیمات انبیا و اوصیاء،و آنچه را مورد نیاز بشر در پیمودن مسیر تکامل است خداوند به یکی از این سه طریق یا در بسیاری از موارد با هر سه طریق به او تعلیم کرده است.

قابل توجه اینکه در این حدیث تصریح شده که پیمودن یکی از این دو راه بر طبع آدمی آسانتر از دیگری نیست،و این در حقیقت تصور عمومی را که انسان تمایل بیشتری به شرور دارد و پیمودن راه شر برای او آسانتر است نفی می کند.

و به راستی اگر تربیتها غلط و محیطهای فاسد نباشد،عشق و علاقه انسان به نیکیها بسیار زیاد است،و شاید تعبیر به"نجد"(سرزمین مرتفع)در مورد نیکیها به خاطر همین است زیرا زمینهای مرتفع هوای بهتر و جالبتری دارند و در مورد شرور از باب تغلیب است.

بعضی نیز گفته اند این تعبیر اشاره به ظهور و بروز و آشکار بودن راه خیر و شر است،همانگونه که یک سرزمین مرتفع کاملا نمایان است ⁽¹⁾.

[سوره البلد (90): آیات 11 تا 20]

اشاره

فَلاَ اِقْتَحَمَ اَلْعَقَبَةَ (11) وَ مٰا أَدْرٰاکَ مَا اَلْعَقَبَةُ (12) فَکُّ رَقَبَةٍ (13) أَوْ إِطْعٰامٌ فِی یَوْمٍ ذِی مَسْغَبَةٍ (14) یَتِیماً ذٰا مَقْرَبَةٍ (15) أَوْ مِسْکِیناً ذٰا مَتْرَبَةٍ (16) ثُمَّ کٰانَ مِنَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ تَوٰاصَوْا بِالصَّبْرِ وَ تَوٰاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ (17) أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلْمَیْمَنَةِ (18) وَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِنٰا هُمْ أَصْحٰابُ اَلْمَشْأَمَةِ (19) عَلَیْهِمْ نٰارٌ مُؤْصَدَةٌ (20)

ترجمه:

11-ولی او(انسان ناسپاس)از آن گردنه مهم بالا نرفت! 12-و تو نمی دانی آن گردنه چیست؟ 13-آزاد کردن برده است! 14-یا اطعام کردن در روز گرسنگی.

15-یتیمی از خویشاوندان را.

16-یا مستمندی به خاک افتاده را.

17-سپس از کسانی بوده باشد که ایمان آورده،و یکدیگر را به شکیبایی و رحمت توصیه می کنند.

18-آنها اصحاب الیمین هستند(و نامه اعمالشان را به دست راستشان می دهند).

19-و کسانی که آیات ما را انکار کرده اند افرادی شومند و نامه اعمالشان به دست چپشان داده می شود.

20-بر آنها آتشی است فرو بسته(که راه فراری از آن نیست).

تفسیر:

گردنه صعب العبور!

به دنبال ذکر نعمتهای بزرگی که در آیات قبل آمده بود در آیات مورد بحث بندگان ناسپاس را مورد ملامت و سرزنش قرار می دهد که چگونه با داشتن آن همه وسائل سعادت راه نجات را نپیموده اند،نخست می فرماید:

"این انسان ناسپاس از آن گردنه بزرگ بالا نرفت" (فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ) ⁽¹⁾.

در اینکه منظور از"عقبه"در اینجا چیست آیات بعد آن را تفسیر می کند.

*** می فرماید:"تو نمی دانی آن گردنه چیست"؟( وَ مٰا أَدْرٰاکَ مَا الْعَقَبَةُ ).

*** "آزاد کردن برده است"( فَکُّ رَقَبَةٍ ).

*** "یا اطعام کردن در روز گرسنگی"( أَوْ إِطْعٰامٌ فِی یَوْمٍ ذِی مَسْغَبَةٍ ).

*** "یتیمی از خویشاوندان را"( یَتِیماً ذٰا مَقْرَبَةٍ ).

*** "یا مستمندی به خاک افتاده را"( أَوْ مِسْکِیناً ذٰا مَتْرَبَةٍ ).

به این ترتیب این گردنه صعب العبور را که انسانهای ناسپاس هرگز خود را برای گذشتن از آن آماده نکرده اند،مجموعه ای است از اعمال خیر که عمدتا بر محور خدمت به خلق و کمک به ضعیفان و ناتوانها دور می زند،و نیز مجموعه ای از عقائد صحیح و خالص است که در آیات بعد به آن اشاره شده.

و به راستی گذشتن از این گردنه با توجه به علاقه شدیدی که غالب مردم به مال و ثروت دارند کار آسانی نیست.

اسلام و ایمان با ادعا و گفتار حاصل نمی شود،بلکه در برابر هر فرد مسلمان و مؤمن گردنه های صعب العبوری است که باید از آنها،یکی بعد از دیگری.

بحول و قوه الهی،و با استمداد از روح ایمان و اخلاص بگذرد.

بعضی"عقبه"را در اینجا به معنی هوای نفس تفسیر کرده اند که جهاد با آن را پیغمبر اکرم ص طبق حدیث معروف"جهاد اکبر"نامید.

البته با توجه به اینکه خود آیات،"عقبه"را در اینجا تفسیر کرده،باید مراد از این تفسیر چنین باشد که گردنه اصلی"گردنه هوای نفس"است،و اما آزاد کردن بردگان،و اطعام مسکینان مصداقهای روشنی از مبارزه با آن محسوب می شود.

بعضی دیگر از مفسران گفته اند منظور از این"عقبه"گردنه صعب العبوری است در قیامت،همانطور که در حدیثی از پیغمبر اکرم ص آمده است:

ان امامکم عقبة کؤدا لا یجوزها المثقلون،و انا ارید ان اخفف عنکم لتلک العقبة!: "پیش روی شما گردنه صعب العبوری است که سنگین باران از آن نمی گذرند،و من می خواهم بار شما را برای عبور از این گردنه سبک کنم"! ⁽¹⁾البته این حدیث که از پیامبر ص نقل شده به عنوان تفسیر آیه مورد بحث نیست،ولی مفسران از آن چنین برداشتی کرده اند،و این برداشت با توجه به تفسیری که صریحا در خود آیات آمده مناسب به نظر نمی رسد،مگر اینکه منظور این باشد که گردنه های صعب العبور قیامت تجسمی است از طاعات سخت و سنگین این جهان و گذشتن از آنها فرع بر گذشتن از اینها است(دقت کنید).

قابل توجه در اینجا تعبیر به"اقتحم"از ماده"اقتحام"است که در اصل به معنی ورود در کار سخت و خوفناک است(مفردات راغب)یا دخول و گذشتن از چیزی با شدت و مشقت است(تفسیر کشاف)و این نشان می دهد که گذشتن از این گردنه کار آسانی نیست،و تاکیدی است بر آنچه در آغاز سوره آمده که

فرمود"ما انسان را در درد و رنج آفریدیم"هم زندگی او توأم با رنج است و هم اطاعت فرمان پروردگار توأم با مشکلات می باشد.

در سخنی از امیر مؤمنان علی ع می خوانیم:

ان الجنة حفت بالمکاره و ان النار حفت بالشهوات: "بهشت در میان ناملائمات پیچیده شده و دوزخ در لابلای شهوات" ⁽¹⁾.

در اینجا به چند نکته باید توجه داشت:

1-منظور از" فَکُّ رَقَبَةٍ "ظاهرا همان آزاد کردن بردگان و بندگان است.

در حدیثی آمده است که مردی اعرابی خدمت پیامبر ص آمده و عرض کرد ای رسول خدا!عملی به من تعلیم کن که مرا داخل بهشت کند، فرمود:

ان کنت اقصرت الخطبه لقد عرضت المسالة:"اگر چه سخن کوتاهی گفتی، اما مطلب بزرگی سؤال کردی"(یا اینکه گرچه سخن کوتاهی گفتی اما مقصود خود را به خوبی بیان کردی)سپس افزود:اعتق النسمة و فک الرقبة:"بردگان را آزاد کن و گردنها را(از طوق بردگی)بگشا".

راوی سؤال می کند مگر این دو یکی نیست؟ فرمود:نه،منظورم از اول این است که مستقلا برده ای را آزاد کنی، و در دوم اینکه کمک به پرداخت قیمت آن نما تا آزاد شود.

سپس افزود:

و الفیء علی ذی الرحم الظالم،فان لم یکن ذلک فاطعم الجائع،واسق الظمان،و امر بالمعروف،و انه عن المنکر،فان لم تطق ذلک فکف لسانک الا من الخیر :"نسبت به خویشاوندانی که به تو ستم کرده و از تو بریده اند باز گرد(و به آنها نیکی کن)و اگر چنین کاری ممکن نشود

گرسنگان را سیر و تشنگان را سیراب کن،امر به معروف و نهی از منکر نما، و اگر توانایی بر این کار نیز نداری(لا اقل)زبان خود را جز از نیکی بازدار" ⁽¹⁾.

2-بعضی از مفسران" فَکُّ رَقَبَةٍ "را به معنی آزاد کردن گردن خویش از زیر بار گناهان از طریق توبه،یا آزاد کردن خویش از عذاب الهی از طریق تحمل طاعات دانسته اند،ولی با توجه به آیاتی که بعد از آن آمده و نسبت به یتیم و مسکین توصیه می کند ظاهرا منظور همان آزاد کردن بردگان است.

3-"مسغبة"از ماده"سغب"(بر وزن غضب)به معنی"گرسنگی"است بنا بر این" یَوْمٍ ذِی مَسْغَبَةٍ "به معنی روز گرسنگی است گرچه همیشه گرسنگان در جوامع بشری بوده اند ولی این تعبیر تاکیدی است بر اطعام گرسنگان در ایام قحطی و خشکسالی و مانند آن.برای اهمیت این موضوع،و الا اطعام گرسنگان همیشه از افضل اعمال بوده و هست.

در حدیثی از پیغمبر اکرم ص می خوانیم:

من اشبع جائعا فی یوم سغب ادخله اللّٰه یوم القیامة من باب من ابواب الجنة لا یدخلها الا من فعل مثل ما فعل: "کسی که گرسنه ای را در ایام قحطی سیر کند خدا او را در قیامت از دری از درهای بهشت وارد می سازد که هیچ شخص دیگر از آن وارد نمی شود، جز کسی که عملی همانند عمل او انجام داده باشد" ⁽²⁾.

4-"مقربة"به معنی قرابت و خویشاوندی است،و تاکید روی یتیمان خویشاوند نیز به خاطر ملاحظه اولویتها است،و گرنه همه یتیمان را باید اطعام و نوازش نمود،این نشان می دهد که خویشاوندان در مورد یتیمان فامیل خود مسئولیت سنگین تری دارند.

از این گذشته سوء استفاده هائی که مخصوصا در آن عصر در این زمینه نسبت

به اموال یتیمان خویشاوند می شده،ایجاب می کرده است که هشدار خاصی در مورد این گردنه صعب العبور داده شود.

ابو الفتوح رازی معتقد است که"مقربه"از ماده"قرابت"نیست بلکه از ماده"قرب"است و اشاره به یتیمانی است که از شدت گرسنگی گویی پهلوهایشان به هم چسبیده است ⁽¹⁾ولی این تفسیر بسیار بعید به نظر می رسد.

5-"متربة"مصدر میمی از ماده"ترب"(بر وزن طرب)در اصل از"تراب" به معنی"خاک"گرفته شده،و به کسی می گویند که بر اثر شدت فقر خاک نشین شده،باز در اینجا تاکید روی اینگونه مسکینها به خاطر اولویت آنها است و الا اطعام همه مسکینان از اعمال حسنه است.

در حدیثی آمده است:امام علی بن موسی الرضا ع هنگامی که می خواست غذا بخورد دستور می فرمود سینی بزرگی کنار سفره بگذارند،و از هر غذایی که در سفره بود از بهترین آنها بر می داشت و در آن سینی می گذاشت،سپس دستور می داد آنها را برای نیازمندان ببرند،بعد این آیه را تلاوت می فرمود:فلا اقتحم العقبة..سپس می افزود،خداوند متعال می دانست که همه قادر بر آزاد کردن بردگان نیستند راه دیگری نیز به سوی بهشتش قرار داد"! ⁽²⁾.

*** در آیه بعد در ادامه تفسیری که برای این گردنه صعب العبور بیان فرموده می افزاید:سپس از کسانی بوده باشد که ایمان آورده،و یکدیگر را به صبر و استقامت و ترحم و عطوفت توصیه می کنند"( ثُمَّ کٰانَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ تَوٰاصَوْا بِالصَّبْرِ وَ تَوٰاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ ).

به این ترتیب کسانی از این گردنه سخت عبور می کنند که هم دارای ایمان

هستند و هم اخلاق والایی همچون دعوت به صبر و عواطف انسانی دارند،و هم اعمال صالحی همچون آزاد کردن بردگان و اطعام یتیمان و مسکینان انجام داده اند.

یا به تعبیر دیگر در سه میدان ایمان و اخلاق و عمل گام بگذارند و سر بلند و سرافراز بیرون آیند،اینها هستند که می توانند از آن گردنه صعب العبور بگذرند.

تعبیر به"ثم"(بعد)همیشه به معنی تاخیر زمانی نیست،تا لازمه این سخن آن باشد که اول اطعام و انفاق کنند،و بعد ایمان آورند،بلکه در اینگونه موارد-همانگونه که جمعی از مفسران تصریح کرده اند برای بیان برتری مقامی است،چرا که مسلما رتبه ایمان،و توصیه به صبر و مرحمت،بالاتر از کمک به نیازمندان است،بلکه اعمال صالح از آن ایمان و اخلاق سرچشمه می گیرد و ریشه همه آنها را باید در اعتقادات و خلقیات عالی جستجو کرد.

بعضی نیز احتمال داده اند که"ثم"در اینجا به معنی تاخیر زمانی است، چرا که اعمال خیر گاه سرچشمه گرایش به ایمان می شود،و مخصوصا در تحکیم مبانی اخلاق مؤثر است،چرا که خلق و خوی انسان نخست به صورت"فعل" است،و بعد به صورت"حالت"و سپس"عادت"و بعد از آن به صورت"ملکه" در می آید.

تعبیر به"تواصوا"که مفهومش سفارش کردن به یکدیگر است،نکته مهمی در بر دارد،و آن اینکه:مسائلی همچون صبر و استقامت در طریق اطاعت پروردگار،و مبارزه با هوای نفس،و همچنین تقویت اصل محبت و رحمت،نباید به صورت فردی در جامعه باشد،بلکه باید به صورت یک جریان عمومی در کل جامعه درآید،و همه افراد یکدیگر را به رعایت و حفظ این"اصول"توصیه کنند تا از این طریق پیوندهای اجتماعی نیز محکمتر شود.

بعضی گفته اند:"صبر"در اینجا اشاره به شکیبایی در اطاعت فرمان خدا و اهتمام به اوامر او است،و"مرحمت"اشاره به محبت نسبت به خلق خدا است و می دانیم اساس دین را ارتباط با"خالق"و"خلق"تشکیل می دهد،و به هر حال صبر و استقامت ریشه اصلی هر گونه اطاعت و بندگی و ترک گناه و عصیان است.

*** و در پایان این اوصاف،مقام صاحبان آن را چنین بیان می کند:"آنها اصحاب الیمین هستند"( أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْمَیْمَنَةِ ).

و نامه اعمالشان به نشانه مقبول بودن در درگاه پروردگار به دست راستشان داده می شود.

این احتمال نیز داده شده که"میمنة"از ماده"یمن"و برکت است یعنی آنها صاحبان برکتند که وجودشان هم برای خودشان برکت دارد،و هم برای جامعه.

*** سپس به نقطه مقابل این گروه،یعنی آنها که نتوانستند از این گردنه صعب العبور بگذرند،پرداخته،می فرماید:"کسانی که به آیات ما کافر شدند افرادی شوم هستند که نامه اعمالشان به دست چپشان داده می شود"( وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِنٰا هُمْ أَصْحٰابُ الْمَشْأَمَةِ ).

و این نشانه آن است که دستشان از حسنات تهی،و نامه اعمالشان از سیئات سیاه است.

"مشئمة"از ماده"شوم"نقطه مقابل"میمنة"از ماده"یمن"است، یعنی این گروه کافر افرادی شوم و نامیمونند که هم سبب بدبختی خودشانند،و هم بدبختی جامعه،ولی از آنجا که شوم بودن و خجسته بودن در قیامت به آن شناخته می شود که نامه اعمال افراد در دست چپ،یا در دست راست آنها باشد بعضی این

تفسیر را برای آن پذیرفته اند،به خصوص اینکه ماده"شوم"در لغت به معنی گرایش به چپ نیز آمده است ⁽¹⁾.

*** و در آخرین آیه این سوره اشاره کوتاه و پر معنایی به مجازات گروه اخیر کرده می فرماید:"بر فراز آنها آتشی است فروبسته"!که راه فراری از آن نیست( عَلَیْهِمْ نٰارٌ مُؤْصَدَةٌ ).

"مؤصدة"از ماده"ایصاد"به معنی بستن در و محکم کردن آن است، ناگفته پیدا است انسان در اطاقی که هوای آن کمی گرم است می خواهد درها را باز کند،نسیمی بوزد و گرمی هوا را تعدیل کند،حال باید فکر کرد در کوره سوزان دوزخ هنگامی که تمام درها بسته شود چه حالی پیدا خواهد شد؟! ***خداوندا!ما را از چنین عذاب جانگدازی در پناه لطفت حفظ کن.

پروردگارا!گذشتن از عقبه هایی که در پیش داریم جز به توفیق تو میسر نیست توفیقت را از ما دریغ مفرما.

بار الها!ما را در صف اصحاب المیمنه جای ده،و با نیکان و ابرار محشور نما.

آمین یا رب العالمین پایان سوره بلد

(91) سوره الشمس این سوره در مکه نازل شده و 15 آیه دارد

اشاره

محتوی و فضیلت سوره"الشمس"

این سوره که در حقیقت سوره"تهذیب نفس"و"تطهیر قلوب از ناپاکیها و ناخالصیها"است،بر محور همین معنی دور می زند،منتها در آغاز سوره به یازده موضوع مهم از عالم خلقت و ذات پاک خداوند برای اثبات این معنی که فلاح و رستگاری در گرو تهذیب نفس است قسم یاد شده،و بیشترین سوگندهای قرآن را به طور جمعی در خود جای داده است.

و در پایان سوره به ذکر نمونه ای از اقوام متمرد و گردنکش که به خاطر ترک تهذیب نفس در شقاوت ابدی فرو رفتند،و خداوند آنها را به مجازات شدیدی گرفتار کرد،یعنی قوم"ثمود"می پردازد،و با اشاره کوتاهی به سرنوشت آنها سوره را پایان می دهد.

در حقیقت این سوره کوتاه یکی از مهمترین مسائل سرنوشت ساز زندگی بشر را بازگو می کند،و نظام ارزشی اسلام را در مورد انسانها مشخص می سازد.

در فضیلت تلاوت این سوره همین بس که در حدیثی از پیغمبر اکرم ص آمده است:

من قرأها فکانما تصدق بکل شیء طلعت علیه الشمس و القمر!: "هر کس آن را بخواند گویی به تعداد تمام اشیایی که خورشید و ماه بر آنها می تابد در راه خدا صدقه داده است"! ⁽¹⁾.

و مسلما این فضیلت بزرگ از آن کسی است که محتوای بزرگ این سوره کوچک را در جان خود پیاده کند،و تهذیب نفس را وظیفه قطعی خود بداند.

[سوره الشمس (91): آیات 1 تا 10]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>وَ اَلشَّمْسِ وَ ضُحٰاهٰا (1) وَ اَلْقَمَرِ إِذٰا تَلاٰهٰا (2) وَ اَلنَّهٰارِ إِذٰا جَلاّٰهٰا (3) وَ اَللَّیْلِ إِذٰا یَغْشٰاهٰا (4) وَ اَلسَّمٰاءِ وَ مٰا بَنٰاهٰا (5) وَ اَلْأَرْضِ وَ مٰا طَحٰاهٰا (6) وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا (7) فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا (8) قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکّٰاهٰا (9) وَ قَدْ خٰابَ مَنْ دَسّٰاهٰا (10)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-به خورشید و گسترش نور آن سوگند! 2-و به ماه در آن هنگام که بعد از آن در آید 3-و به روز هنگامی که صفحه زمین را روشن سازد 4-و قسم به شب آن هنگام که صفحه زمین را بپوشاند 5-و قسم به آسمان و کسی که آسمان را بنا کرده.

6-و قسم به زمین و کسی که آن را گسترانیده.

7-و سوگند به نفس آدمی و آن کس که آن را منظم ساخته، 8-سپس فجور و تقوا(شر و خیر)را به او الهام کرده است 9-که هر کس نفس خود را تزکیه کرده،رستگار شده 10-و آن کس که نفس خویش را با معصیت و گناه آلوده ساخته،نومید و محروم گشته است.

تفسیر:

رستگاری بدون تهذیب نفس ممکن نیست

سوگندهای پی در پی و مهمی که در آغاز این سوره آمده،به یک حساب "یازده"سوگند و به حساب دیگر"هفت"سوگند است،و بیشترین تعداد سوگندهای قرآن را در خود جای داده،و به خوبی نشان می دهد که مطلب مهمی در اینجا مطرح است،مطلبی به عظمت آسمانها و زمین و خورشید و ماه،مطلبی سرنوشت ساز و حیات بخش.

نخست باید به شرح و تفسیر این سوگندها بپردازیم،و بعد به بررسی آن مطلب بر اهمیت که اینهمه آوازه ها از او است.

نخست می فرماید:"به خورشید و گسترش نور آن سوگند"( وَ الشَّمْسِ وَ ضُحٰاهٰا ).

همانگونه که قبلا نیز گفته ایم سوگندهای قرآن عموما دو مقصد را تعقیب می کند:نخست اهمیت مطلبی که سوگند به خاطر آن یاد شده،و دیگر اهمیت خود این امور که مورد سوگند است،چرا که سوگند همیشه به موضوعات مهم یاد می شود،به همین دلیل این سوگندها فکر و اندیشه انسان را به کار می اندازد تا در باره این موضوعات مهم عالم خلقت بیندیشد،و از آنها راهی به سوی خدا بگشاید.

"خورشید"مهمترین و سازنده ترین نقش را در زندگی انسان و تمام موجودات زنده زمینی دارد،زیرا علاوه بر اینکه منبع"نور"و"حرارت"است و این دو از عوامل اصلی زندگی انسان به شمار می رود،منابع دیگر حیاتی نیز از آن مایه می گیرند،وزش بادها،نزول بارانها،پرورش گیاهان،حرکت رودخانه ها و آبشارها،و حتی پدید آمدن منابع انرژی زا،همچون نفت و ذغال سنگ،هر کدام اگر درست دقت کنیم به صورتی با نور آفتاب ارتباط دارد بطوری که اگر روزی این چراغ حیاتبخش خاموش گردد تاریکی و سکوت و مرگ همه جا را فرا خواهد گرفت.

"ضحی"در اصل به معنی گسترش نور آفتاب است و این در هنگامی است که خورشید از افق بالا بیاید و نور آن همه جا را فرا گیرد،سپس به آن موقع از روز نیز"ضحی"اطلاق شده است.

تکیه بر خصوص"ضحی"به خاطر اهمیت آن است،چرا که موقع سلطه نور آفتاب بر زمین است.

سپس به سومین سوگند پرداخته می گوید:"قسم به ماه در آن هنگام که پشت سر خورشید در آید"( وَ الْقَمَرِ إِذٰا تَلاٰهٰا ).

این تعبیر-چنان که جمعی از مفسران نیز گفته اند-در حقیقت اشاره به ماه در موقع بدر کامل یعنی شب چهارده است،زیرا ماه در شب چهاردهم تقریبا مقارن غروب آفتاب سر از افق مشرق بر می دارد،و چهره پر فروغ خود را ظاهر کرده و سلطه خویش را بر پهنه آسمان تثبیت می کند،و چون از هر زمان جالبتر و پر شکوه تر است به آن سوگند یاد شده است.

این احتمال را نیز داده اند که تعبیر فوق اشاره به تبعیت دائمی ماه از خورشید،و اکتساب نور از آن منبع باشد،ولی در این صورت جمله" إِذٰا تَلاٰهٰا "قید توضیحی می شود.

بعضی احتمالات دیگر نیز در تفسیر آیه داده اند که شایان توجه نیست لذا از ذکر آن خودداری می شود.

*** و در چهارمین سوگند،می افزاید:"و به روز هنگامی که صفحه زمین را روشن سازد سوگند"( وَ النَّهٰارِ إِذٰا جَلاّٰهٰا ).

"جلاها"از ماده"تجلیة"به معنی اظهار و ابراز است.

در اینکه ضمیر در جلاها به چه چیز باز می گردد؟در میان مفسران گفتگو است،بسیاری آن را به زمین یا دنیا بر می گردانند(چنان که در بالا گفتیم)درست است که در آیات گذشته سخنی از"زمین"در میان نبوده،ولی از قرینه مقام روشن می شود.

بعضی نیز معتقدند که ضمیر به"خورشید"بر می گردد،یعنی قسم به"روز" هنگامی که"خورشید"را ظاهر می کند،درست است که در حقیقت خورشید

روز را ظاهر می کند ولی به طور مجازی می توان گفت که روز خورشید را آشکار کرد،اما تفسیر اول مناسبتر به نظر می رسد.

به هر حال سوگند به این پدیده مهم آسمانی به خاطر تاثیر فوق العاده آن در زندگی بشر،و تمام موجودات زنده است،چرا که روز رمز حرکت و جنبش و حیات است و تمام تلاشها و کششها و کوششهای زندگی معمولا در روشنایی روز صورت می گیرد.

*** و در پنجمین سوگند می فرماید:"قسم به شب،آن هنگام که صفحه زمین (یا خورشید)را بپوشاند"( وَ اللَّیْلِ إِذٰا یَغْشٰاهٰا ) ⁽¹⁾.

شب با تمام برکات و آثارش،که از یک سو حرارت آفتاب روز را تعدیل می کند،و از سوی دیگر مایه آرامش و استراحت همه موجودات زنده است، که اگر تاریکی شب نبود،و آفتاب پیوسته می تابید آرامشی وجود نداشت، زیرا حرارت سوزان آفتاب همه چیز را نابود می کرد،حتی اگر نظام شب و روز بر خلاف وضع کنونی بود همین مشکل پیش می آمد،چنان که در کره ماه که شبهایش معادل دو هفته کره زمین است و روزهایش نیز معادل دو هفته،در وسط روز حرارت به حدود سیصد درجه سانتیگراد می رسد که هیچ موجود زنده ای

که ما می شناسیم در آن شرائط باقی نمی ماند،و در وسط شب مقدار زیادی زیر صفر می رود که اگر در آنجا موجود زنده ای باشد حتما یخ می زند و نابود می شود.

قابل توجه اینکه در آیات سابق افعال به صورت"ماضی"آمده بود،و در این آیه به صورت مضارع است،این تفاوت تعبیر ممکن است اشاره به این باشد که حوادثی همچون ظهور روز و شب مخصوص زمانی نیست،گذشته و آینده را همه شامل می شود و لذا بعضی به صورت فعل ماضی،و بعضی به صورت فعل مضارع آمده،تا عمومیت این حوادث را در بستر زمان روشن سازد.

*** در ششمین و هفتمین سوگند به سراغ آسمان و خالق آسمان می رود، و می افزاید:"به آسمان و آن کسی که آسمان را بنا کرده سوگند"( وَ السَّمٰاءِ وَ مٰا بَنٰاهٰا ).

اصل خلقت آسمان با آن عظمت خیره کننده از شگفتیهای بزرگ خلقت است،و بناء و پیدایش اینهمه کواکب و اجرام آسمانی و نظامات حاکم بر آنها شگفتی دیگر،و از آن مهمتر خالق این آسمان است.

قابل توجه اینکه"ما"در لغت عرب معمولا برای"موجود غیر عاقل" می آید،و اطلاق آن بر خداوند عالم حکیم تناسبی ندارد،و لذا بعضی ناچار شده اند "ما"را در اینجا"مصدریه"بگیرند،نه"موصوله"و در اینصورت مفهوم آیه چنین می شود:سوگند به آسمان و بنای آسمان.

ولی با توجه به آیات"و نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا " که تفسیر آن به زودی بیان می شود راهی جز این نیست که"ما""موصوله" و اشاره به ذات پاک خداوند باشد که خالق همه آسمانها است،و استعمال"ما" در مورد افراد عاقل نیز در لغت عرب بی سابقه نیست چنان که در آیه 3 سوره نساء

می خوانیم: فَانْکِحُوا مٰا طٰابَ لَکُمْ مِنَ النِّسٰاءِ :"ازدواج کنید زنانی را که مورد علاقه شما است".

جمعی از مفسران معتقدند که تعبیر به"ما"(چیزی)در اینجا برای این است که مبدأ جهان را نخست به صورت مبهم ذکر کرده باشد،تا بعدا با دقت و مطالعه،به علم و حکمت او آشنا شوند و"چیزی"تبدیل به"کسی" گردد، ولی تفسیر اول مناسبتر است.

*** سپس در"هشتمین"و"نهمین"سوگند سخن از"زمین"و"خالق زمین" به میان آورده می فرماید:"قسم به زمین و آن کس که زمین را گسترانیده است" ( وَ الْأَرْضِ وَ مٰا طَحٰاهٰا ).

زمین که گاهواره زندگی انسان و تمام موجودات زنده است.

زمین با تمام شگفتیها:کوه ها و دریاها،دره ها و جنگلها،چشمه ها و رودخانه ها،معادن و منابع گرانبهایش،که هر کدام به تنهایی آیتی است از آیات حق و نشانه ای است از نشانه های او.

و از آن برتر و بالاتر خالق این زمین و کسی که آن را گسترانیده است.

"طحاها"از ماده"طحو"(بر وزن سهو)هم به معنی انبساط و گستردگی آمده است،و هم به معنی"راندن و دور کردن و از میان بردن"و در اینجا به معنی گستردن است،چرا که اولا زمین در آغاز در زیر آب غرق بود،تدریجا آبها در گودالهای زمین قرار گرفت و خشکیها سر بر آورد و گسترده شد،و از آن تعبیر به"دحو الارض"نیز می شود.

ثانیا زمین در آغاز به صورت پستیها و بلندیها با شیبهای تند و غیر قابل سکونتی بود،بارانهای سیلابی مداوم باریدند،ارتفاعات زمین را شستند،و در

دره ها گستردند،و تدریجا زمینهای مسطح و قابل استفاده برای زندگی انسان و کشت و زرع به وجود آمد.

بعضی از مفسران معتقدند که در این تعبیر یک اشاره اجمالی به حرکت زمین نیز وجود دارد،چرا که یکی از معانی"طحو"همان راندن است که می تواند اشاره به حرکت انتقالی زمین به دور آفتاب،و یا حتی حرکت وضعی آن به دور خود،و یا هر دو باشد.

*** سرانجام به"دهمین"و"یازدهمین"سوگند که آخرین قسمها در این سلسله است،پرداخته می فرماید:"سوگند به نفس آدمی،و آن کس که آن را منظم و مرتب ساخت"( وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا ).

همان انسانی که عصاره عالم خلقت،و چکیده جهان ملک و ملکوت،و گل سرسبد عالم آفرینش است:

این خلقت بدیع که مملو از شگفتیها و اسرار است آن قدر اهمیت دارد که خداوند به خودش و خالق آن یک جا قسم یاد کرده!.

در اینکه منظور از"نفس"در اینجا روح انسان است،یا جسم و روح هر دو؟مفسران احتمالات گوناگونی داده اند.

اگر منظور روح باشد مراد از"سواها"(از ماده تسویه)همان تنظیم و تعدیل قوای روحی انسان است،از حواس ظاهر گرفته،تا نیروی ادراک، حافظه،انتقال،تخیل،ابتکار،عشق،اراده و تصمیم،و مانند آن در مباحث "علم النفس"مطرح شده است.

و اگر منظور"روح"و"جسم"هر دو باشد تمام شگفتیهای نظامات بدن و دستگاههای مختلف آن را که در علم"تشریح"و"فیزیولوژی"(وظایف الاعضاء)به طور گسترده مورد بحث گرفته شامل می شود.

البته نفس به هر دو معنی در قرآن مجید اطلاق شده است:

در مورد"روح"در آیه 42 زمر می خوانیم: اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا :"خداوند ارواح را به هنگام مرگ می گیرد".

و در مورد"جسم"در آیه 33 قصص آمده است که موسی می گوید قٰالَ رَبِّ إِنِّی قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ "موسی گفت پروردگارا من یکی از آنها(از فرعونیان ظالم)را کشته ام می ترسم مرا به قتل برسانند".

ولی مناسب در اینجا این است که هر دو را شامل شود چرا که شگفتیهای قدرت خداوند هم در جسم است و هم در جان و اختصاص به یکی از این دو ندارد جالب اینکه"نفس"در اینجا به صورت نکره ذکر شده،که می تواند اشاره به عظمت و اهمیت نفس آدمی باشد،عظمتی ما فوق تصور و آمیخته با ابهام که آن را به صورت یک موجود ناشناخته معرفی می کند،همانگونه که بعضی از بزرگترین دانشمندان امروز از انسان به همین عنوان تعبیر کرده،و انسان را "موجود ناشناخته"نامیده اند.

*** در آیه بعد به یکی از مهمترین مسائل مربوط به آفرینش انسان پرداخته می افزاید:"پس از تنظیم قوی و جسم و جان آدمی،"فجور"و"تقوی"را به او الهام کرد"( فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا ).

آری هنگامی که خلقتش تکمیل شد،و"هستی"او تحقق یافت،خداوند "بایدها و نبایدها"را به او تعلیم داد،و به این ترتیب وجودی شد از نظر آفرینش مجموعه ای از"گل بد بو"و"روح الهی"و از نظر تعلیمات"آگاه بر فجور و تقوی"و در نتیجه وجودی است که می تواند در قوس صعودی برتر از فرشتگان گردد،و از ملک پران شود،و آنچه اندر وهم ناید آن شود،و در قوس نزولی از حیوانات درنده نیز منحطتر گردد و به مرحله" بَلْ هُمْ أَضَلُّ "برسد و این منوط به آن است که با اراده و انتخابگری خویش کدام مسیر را برگزیند.

"الهمها"از ماده"الهام"در اصل به معنی بلعیدن یا نوشیدن چیزی است،و سپس به معنی القاء مطلبی از سوی پروردگار در روح و جان آدمی آمده است،گویی روح انسان آن مطلب را با تمام وجودش می نوشد و می بلعد، و گاه به معنی وحی نیز آمده،ولی بعضی از مفسرین معتقدند که تفاوت"الهام"با "وحی"در این است که شخصی که به او الهام می شود نمی فهمد مطلب را از کجا به دست آورده،در حالی که هنگام وحی می داند از کجا و به چه وسیله به او رسیده است.

"فجور"از ماده"فجر"چنان که قبلا هم اشاره کرده ایم به معنی شکافتن وسیع است،و از آنجا که سپیده صبح پرده شب را می شکافد به آن"فجر"گفته شده.و نیز از آنجا که ارتکاب گناهان پرده دیانت را می شکافد به آن"فجور" اطلاق شده.

البته منظور از"فجور"در آیه مورد بحث همان اسباب و عوامل و طرق آن است.

و منظور از"تقوی"که از ماده"وقایه"به معنی نگهداری است،این است که انسان خود را از زشتیها و بدیها و آلودگیها و گناهان نگهدارد و برکنار کند.

لازم به یادآوری است که معنی این آیه( فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا )این نیست که خداوند عوامل فجور و تقوی را در درون جان آدمی ایجاد کرد،عواملی که او را به فجور و آلودگی و دریدن پرده های حیا دعوت می کند،و عواملی که او را به خیرات و نیکیها می کشاند،آن چنان که بعضی پنداشته،و آیه را دلیلی بر وجود تضاد در درون وجود انسان دانسته اند.

بلکه می گوید این دو حقیقت را به او الهام و تعلیم کرد،یا به تعبیر ساده- تر راه و چاه را به او نشان داد،همانگونه که در آیه 10 سوره بلد آمده است

وَ هَدَیْنٰاهُ النَّجْدَیْنِ: "ما انسان را به خیر و شر هدایت کردیم".

و به تعبیر دیگر:خداوند آن چنان قدرت تشخیص و عقل و و جدان بیدار، به او داده که"فجور"و"تقوی"را از طریق"عقل"و"فطرت"در می یابد.

و لذا بعضی از مفسران گفته اند این آیه در حقیقت اشاره به مساله"حسن و قبح عقلی"است که خداوند توانایی درک آن را به انسانها داده است.

قابل توجه اینکه خداوند نعمتهای فراوانی در اختیار بشر گذارده،ولی از میان تمام این نعمتها در اینجا روی مساله الهام"فجور"و"تقوی"و درک حسن و قبح تکیه کرده،چرا که این مساله سرنوشت سازترین مسائل زندگی بشر است.

*** و سرانجام بعد از تمام این سوگندهای مهم و پی در پی به نتیجه آنها پرداخته می فرماید:"سوگند به اینها که هر کس نفس خویش را تزکیه کند رستگار است"( قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکّٰاهٰا ).

"زکیها"از ماده"تزکیة"در اصل-چنان که راغب در مفردات آورده- به معنی نمو و رشد دادن است،و زکات نیز در اصل به معنی نمو و رشد است، و لذا در روایتی از علی ع می خوانیم:

المال تنقصه النفقة و العلم یزکوا علی الانفاق. مال با انفاق نقصان می یابد ولی علم با انفاق نمو می کند" ⁽¹⁾.

سپس این واژه به معنی تطهیر و پاک کردن نیز آمده،شاید به این مناسبت که پاکسازی از آلودگیها سبب رشد و نمو است،و در آیه مورد بحث هر دو معنی امکان دارد.

آری رستگاری از آن کسی است که نفس خویش را تربیت کند و رشد و نمو دهد،و از آلودگی به خلق و خوی شیطانی و گناه و عصیان و کفر پاک سازد

و در حقیقت مساله اصلی زندگی انسان نیز همین"تزکیه"است،که اگر باشد سعادتمند است و الا بدبخت و بینوا.

*** سپس به سراغ گروه مخالف رفته،می فرماید:"نومید و محروم گشت هر کس نفس خود را با معصیت و گناه آلوده ساخت"( وَ قَدْ خٰابَ مَنْ دَسّٰاهٰا ).

"خاب"از ماده"خیبة"به معنی نرسیدن به مطلوب و محروم شدن و زیانکار گشتن است ⁽¹⁾.

"دساها"از ماده"دس"در اصل به معنی داخل کردن چیزی توام با کراهت است،چنان که قرآن مجید در باره عرب جاهلی و زنده به گور کردن دختران می فرماید: أَمْ یَدُسُّهُ فِی التُّرٰابِ :"آن را با کراهت و نفرت در خاک پنهان می کند"(نحل-59)و"دسیسه"به کارهای مخفیانه زیانبار گفته می شود.

در تناسب این معنی با آیه مورد بحث بیانات گوناگونی گفته اند:

گاه گفته شده این تعبیر کنایه از فسق و گناه است،چرا که اهل تقوی و صلاح،خود را آشکار می سازند،در حالی که افراد آلوده و گنهکار خود را پنهان می دارند،چنان که نقل شده است سخاوتمندان عرب خیمه های خود را در نقاط مرتفع می زدند،و شبها آتش روشن می کردند،تا نیازمندان در طول شب و روز به سراغشان بروند،و مورد محبت آنها واقع شوند،ولی افراد بخیل و لئیم در زمینهای پست خیمه برپا می کردند تا کسی به سراغ آنان نیاید! و گاه گفته اند منظور این است که گنهکاران خود را در لابلای صالحان پنهان می کنند.

یا اینکه نفس خود یا هویت انسانی خویش را در معاصی و گناه پنهان می دارند.

یا معاصی و گناه را در درون نفس خود مخفی می کنند.

و در هر حال کنایه ای است از آلودگی به گناه و معصیت و خوهای شیطانی و درست در نقطه مقابل تزکیه است.

جمع تمام این معانی در مفهوم وسیع آیه نیز بی مانع است.

و به این ترتیب پیروزمندان و شکست خوردگان در صحنه زندگی دنیا مشخص می شوند،و معیار ارزیابی این دو گروه چیزی جز"تزکیه نفس و نمو و رشد روح تقوی و اطاعت خداوند"یا"آلودگی به انواع معاصی و گناهان" نیست.

و از اینجا روشن می شود اینکه در حدیثی از امام باقر و امام صادق ع در تفسیر آیه نقل شده است که فرمود:

قد افلح من اطاع و خاب من عصی:

"رستگار شد کسی که اطاعت کرد و نومید و محروم گشت کسی که عصیان نمود" ⁽¹⁾در حقیقت بیان نتیجه و حاصل مقصود است.

در حدیث دیگری آمده است که رسول خدا ص هنگامی که آیه" قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکّٰاهٰا "را تلاوت می فرمود،توقف می کرد و چنین دعا می نمود:

اللهم آت نفسی تقواها،انت ولیها و مولاها،و زکها انت خیر من زکاها :

"پروردگارا به نفس من تقوایش را مرحمت کن،تو ولی و مولای آن هستی، و آن را تزکیه فرما که تو بهترین تزکیه کنندگانی" ⁽²⁾.

این سخن نشان می دهد که پیمودن این راه پر پیچ و خم،و گذشتن از این گردنه صعب العبور حتی برای پیامبر ص جز به توفیق الهی ممکن نیست، یعنی با گامهایی از سوی بندگان و تاییداتی از سوی خداوند،و لذا در حدیث دیگری از همان حضرت می خوانیم که در تفسیر این دو آیه فرمود:(

افلحت نفس

زکاها اللّٰه،و خابت نفس خیبها اللّٰه من کل خیر! ):"رستگار شد نفسی که خدا او را تزکیه کرده و نومید و محروم گشت نفسی که خدا او را از هر خیر محروم نموده است" ⁽¹⁾.

نکته ها:

اشاره

1-ارتباط سوگندهای قرآن با نتیجه آن

چه رابطه ای میان این سوگندهای یازده گانه و بسیار مهم با حقیقتی که به خاطر آن سوگند یاد شده وجود دارد؟ به نظر می رسد که هدف بیان این حقیقت از سوی خداوند بزرگ است که من تمام وسائل مادی و معنوی را برای سعادت و خوشبختی شما انسانها فراهم ساخته ام،از یک سو با نور آفتاب و ماه صحنه زندگی شما را روشن و پر بار نموده و نظام روز و شب حرکت و سکون شما را تنظیم کرده،و زمین را برای زندگی شما از هر جهت آماده ساخته ام.

از سوی دیگر روح شما را با تمام استعدادهای لازم آفریده ام،و جدان بیدار به شما داده،و حسن و قبح امور را به شما الهام کرده ام،بنا بر این هیچ کمبودی برای پیمودن راه سعادت ندارید،با این حال چگونه نفس خویش را تزکیه نمی کنید؟ و تسلیم دسیسه های شیطانی می شوید؟ ***

2-نقش خورشید در عالم حیات

در باره خورشید که مرکز منظومه شمسی،و رهبر و سالار کواکب آن

است دو بحث وجود دارد:یکی بحث از عظمت آن که قبلا از آن سخن گفته ایم و دیگر بحث در برکات و آثار آن است که به طور خلاصه می توان چنین گفت:

1-زندگی بشر و تمام موجودات زنده دیگر در درجه اول نیاز به حرارت و نور دارد،و این دو امر حیاتی به وسیله این کره عظیم آتشین به طور کاملا متعادلی تامین می شود.

2-تمام مواد غذایی به وسیله نور آفتاب تامین می شود،حتی موجوداتی که در اعماق دریاها زندگی می کنند،از گیاهانی استفاده می کنند که در سطح اقیانوس ها در پرتو نور آفتاب،و در لابلای امواج آب،پرورش می یابد و ته نشین می کند،و یا اگر موجودات زنده از یکدیگر تغذیه می کنند باز غذای گروهی از آنان از گیاهان و نباتات است که بدون نور خورشید پرورش نمی یابند.

3-تمام رنگها،زیبائیها،و جلوه هایی که در جهان طبیعت می بینیم به نوعی با تابش آفتاب ارتباط دارد،و این معنی در علوم مختلف مخصوصا فیزیک ثابت شده است.

4-بارانهای حیات بخش از ابرها فرو می ریزند،و ابرها همان بخاراتی هستند که از تابش خورشید بر صفحه اقیانوسها به وجود می آیند،بنا بر این تمام منابع آب که از باران تغذیه می شوند،اعم از نهرها،چشمه ها،قناتها و چاههای عمیق از برکات نور آفتاب است.

5-بادها که وظیفه تعدیل هوا و جابجا کردن ابرها،و تلقیح نباتات،و منتقل ساختن گرما و سرما از مناطق گرم به سرد،و از مناطق سرد به گرم،را بر عهده دارند،بر اثر تابش نور آفتاب و تغییر درجه حرارت مناطق مختلف روی زمین به وجود می آیند،و به این ترتیب آنها نیز از آفتاب مایه می گیرند.

6-مواد و منابع انرژی زا،اعم از آبشارها،سدهای عظیمی که در مناطق کوهستانی ایجاد می کنند،منابع نفت،و معادن ذغال سنگ،همه آنها به نوعی

با آفتاب گره می خورند که اگر او نبود هیچیک از این منابع وجود نداشت، تمام حرکتها در صفحه زمین مبدل به سکون می شد!.

7-بقاء نظام منظومه شمسی به خاطر تعادل جاذبه و دافعه ای است که میان کره آفتاب از یک سو،و سیاراتی که دور آن می گردند از سوی دیگر،وجود دارد،و به این ترتیب خورشید نقش بسیار مؤثری در نگهداری این سیارات در مدارات خود دارد.

از مجموع این سخن استفاده می کنیم که اگر خداوند نخستین سوگند را از خورشید شروع کرده چه دلیلی داشته است؟! همچنین ماه و روشنایی روز و تاریکی شب و کره زمین هر کدام نقش مهمی در زندگی انسان و غیر انسان دارند،و به همین دلیل سوگند به آنها یاد شده است و فراتر از همه اینها روح و جسم انسان که از همه اسرارآمیزتر و شگفت انگیزتر است.

در باره اهمیت تهذیب نفس در پایان سوره بحثی خواهیم داشت.

[سوره الشمس (91): آیات 11 تا 15]

اشاره

کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوٰاهٰا (11) إِذِ اِنْبَعَثَ أَشْقٰاهٰا (12) فَقٰالَ لَهُمْ رَسُولُ اَللّٰهِ نٰاقَةَ اَللّٰهِ وَ سُقْیٰاهٰا (13) فَکَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهٰا فَدَمْدَمَ عَلَیْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوّٰاهٰا (14) وَ لاٰ یَخٰافُ عُقْبٰاهٰا (15)

ترجمه:

11-قوم ثمود بر اثر طغیان(پیامبرشان را)تکذیب کردند.

12-آن گاه که شقی ترین آنها بپاخاست.

13-و فرستاده الهی(صالح)به آنها گفت ناقه خدا را با آبشخورش واگذارید(و مزاحم آن نشوید).

14-ولی آنها او را تکذیب نمودند و ناقه را پی کردند و به هلاکت رساندند،لذا پروردگارشان آنها را به خاطر گناهی که مرتکب شده بودند در هم کوبید و سرزمینشان را صاف و مسطح نمود! 15-و او هرگز از فرجام این کار بیم ندارد.

تفسیر:

عاقبت مرگبار طغیانگران

به دنبال هشداری که در آیات قبل در باره عاقبت کار کسانی که نفس خود را آلوده می کنند آمده بود،در این آیات به عنوان نمونه به یکی از مصداقهای واضح تاریخی این مطلب پرداخته،و سرنوشت قوم طغیانگر"ثمود"را در عباراتی کوتاه و قاطع و پر معنی بیان کرده می فرماید:

"قوم ثمود به سبب طغیان،پیامبرشان را تکذیب کردند،و آیات الهی را انکار نمودند"( کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوٰاهٰا ).

"طغوی"و"طغیان"هر دو به یک معنی است،و آن تجاوز از حد و مرز است،و در اینجا منظور تجاوز از حدود الهی و سرکشی در مقابل فرمانهای او است ⁽¹⁾.

قوم ثمود که نام پیامبرشان"صالح"بود از قدیمی ترین اقوامی هستند که در یک منطقه کوهستانی میان"حجاز"و"شام"زندگی می کردند،زندگی مرفه،سرزمین آباد،دشتهای مسطح با خاکهای مساعد و آماده برای کشت و زرع،و قصرهای مجلل،و خانه های مستحکم داشتند، ولی نه تنها شکر اینهمه نعمت را بجا نیاوردند،بلکه سر به طغیان برداشته،و به تکذیب پیامبرشان صالح برخاستند،و آیات الهی را به باد سخریه گرفتند،و سرانجام خداوند آنها را با یک صاعقه آسمانی نابود کرد.

سپس به یکی از نمونه های بارز طغیان این قوم پرداخته،می افزاید:

"آن گاه که شقی ترین آنها بپاخاست"( إِذِ انْبَعَثَ أَشْقٰاهٰا ) "اشقی"به معنی"شقی ترین"و سنگدل ترین"افراد آن قوم،اشاره به همان کسی است که ناقه ثمود را به هلاکت رساند همان ناقه(شتر ماده)ای که به عنوان یک معجزه در میان آن قوم ظاهر شده بود،و هلاک کردن آن اعلان جنگ با آن پیامبر الهی بود.

به گفته مفسران و مؤرخان نام این شخص"قدار بن سالف"بود.

در بعضی از روایات آمده است که پیغمبر اکرم ص به علی ع فرمود:

من اشقی الاولین؟"سنگدل ترین افراد اقوام نخستین که بود؟ علی ع در پاسخ عرض کرد:عاقر الناقة"آن کسی که ناقه ثمود را به هلاکت رساند".

پیامبر فرمود:صدقت،فمن اشقی الآخرین؟:"راست گفتی،شقی ترین افراد اقوام اخیر چه کسی است" علی ع می گوید:"عرض کردم نمی دانم ای رسول خدا".

پیامبر ص فرمود:الذی یضربک علی هذه،و اشار الی یافوخه:

"کسی که شمشیر را بر این نقطه از سر تو وارد می کند،و پیامبر ص اشاره به قسمت بالای پیشانی آن حضرت کرد" ⁽¹⁾و ⁽²⁾.

در آیه بعد به شرح بیشتری در زمینه طغیانگری قوم ثمود پرداخته، می افزاید:"رسول خدا به آنها گفت:ناقه خداوند را با آبشخورش واگذارید، و مزاحم آن نشوید"( فَقٰالَ لَهُمْ رَسُولُ اللّٰهِ نٰاقَةَ اللّٰهِ وَ سُقْیٰاهٰا ) ⁽¹⁾.

منظور از"رسول اللّٰه"در اینجا حضرت صالح ع پیغمبر قوم ثمود است، و تعبیر به ناقة اللّٰه(شتر ماده متعلق به خداوند)اشاره به این است که این شتر یک شتر معمولی نبود،بلکه به عنوان معجزه و سند گویای صدق دعوی صالح فرستاده شده بود،یکی از ویژگیهای آن طبق روایت مشهور این بود که شتر مزبور از دل صخره ای از کوه برآمد تا معجزه گویایی در برابر منکران لجوج باشد.

از آیات دیگر قرآن به خوبی استفاده می شود که حضرت صالح ع به آنها خبر داد که آب آشامیدنی قریه باید میان آنها و ناقه تقسیم شود،یک روز برای ناقه،و روز دیگر برای اهل قریه باشد،و هر کدام در نوبت خود از آب استفاده کنند و مزاحم دیگری نشوند:" وَ نَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمٰاءَ قِسْمَةٌ بَیْنَهُمْ کُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ (قمر-28).

و مخصوصا به آنها گفت:اگر متعرض این ناقه شوید عذاب خداوند دامان شما را خواهد گرفت:" وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابُ یَوْمٍ عَظِیمٍ " (شعراء-156).

*** و در آیه بعد می گوید:این قوم سرکش اعتنایی به کلمات این پیامبر بزرگ و هشدارهای او نکردند،او را تکذیب کرده،و ناقه را به هلاکت رساندند ( فَکَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهٰا ).

"عقروها"از ماده"عقر"(بر وزن ظلم)به معنی اصل و اساس و ریشه چیزی است،و عقر ناقه به معنی ریشه کن کردن و هلاک نمودن آن است.

بعضی نیز گفته اند که منظور پی کردن این حیوان است،یعنی پائین پای او را قطع کردن و به زمین افکندن که نتیجه آن نیز مرگ این حیوان است.

جالب توجه اینکه کسی که ناقه را به هلاکت رساند،یک نفر بیشتر نبود که قرآن از او تعبیر به"اشقی"کرده است،ولی در آیه فوق می بینیم که این عمل به تمام طغیانگران قوم ثمود نسبت داده شده،و"عقروها"به صورت صیغه جمع آمده،این به خاطر آن است که دیگران هم به نحوی در این کار سهیم بودند،چرا که اولا اینگونه توطئه ها معمولا توسط گروه و جمعیتی طراحی می شود،سپس به دست فرد معین یا افراد معدودی به اجرا در می آید،و ثانیا چون با رضایت و خشنودی دیگران انجام می گیرد سبب شرکت آنها در این امر می شود که رضایت سبب شرکت در نتیجه است.

لذا در کلام رسا و گویایی از امیر مؤمنان علی ع می خوانیم:

انما عقر ناقة ثمود رجل واحد فعمهم اللّٰه بالعذاب،لما عموه بالرضی،فقال سبحانه:" فَعَقَرُوهٰا فَأَصْبَحُوا نٰادِمِینَ ":"ناقه ثمود را تنها یک نفر به هلاکت رساند،ولی خداوند همه را مشمول عذاب ساخت،چرا که همگی به این امر رضایت دادند،و لذا فرموده است:آنها(همگی)ناقه را هلاک کردند،و سپس از کرده خود همگی پشیمان شدند(اما در زمانی که پشیمانی سودی نداشت) ⁽¹⁾.

و به دنبال این تکذیب و مخالفت شدید خداوند چنان آنها را مجازات کرد که اثری از آنان باقی نماند،چنان که در ادامه همین آیه می فرماید:"پروردگارشان به خاطر گناهی که کرده بودند همه را درهم کوبید و نابود کرد و سرزمین آنها را صاف و مسطح نمود"( فَدَمْدَمَ عَلَیْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوّٰاهٰا ).

صاعقه همان صیحه عظیم آسمانی در چند لحظه کوتاه چنان زلزله و لرزه ای در سرزمین آنها ایجاد کرد که تمام بناها روی هم خوابید و صاف شد و خانه هایشان را به گورهای آنها مبدل ساخت.

"دمدم"از ماده(دمدمة)گاه به معنی هلاک کردن آمده،و گاه به عذاب و مجازات کامل،و گاه به معنی کوبیدن و نرم کردن و گاه به معنی ریشه کن ساختن، و گاه به معنی خشم و غضب نمودن و یا احاطه کردن و فراگیر شدن ⁽¹⁾و همه این معانی در آیه مورد بحث صادق است،چرا که این عذاب گسترده از خشم الهی سرچشمه می گرفت و همه آنها را در هم کوبید و نرم کرد و ریشه کن ساخت.

"سواها"از ماده"تسویه"ممکن است به معنی صاف کردن خانه ها و زمینهای آنها بر اثر صیحه عظیم و صاعقه و زلزله باشد،و یا به معنی یکسره کردن کار این گروه،و یا مساوات همه آنها در مجازات و عذاب به گونه ای که احدی از آنان از این ماجرا سالم در نرفت.

جمع میان این معانی نیز ممکن است.

ضمیر در"سواها"به"قبیله"ثمود باز می گردد،و یا به شهرها و آبادیهای آنان که خداوند همه را با خاک یکسان نمود.

بعضی نیز گفته اند به"دمدمة"بر می گردد که از جمله بعد استفاده می شود، یعنی خداوند این خشم و غضب و هلاکت را یکسان در میان آنها قرار داد به طوری که همگی را فرا گرفت.

تفسیر اول مناسبتر به نظر می رسد.

در ضمن از این آیه به خوبی استفاده می شود که مجازات آنها نتیجه گناه آنها و متناسب با آن بوده است،و این عین عدالت و حکمت است.

در باره بسیاری از اقوام می خوانیم که به هنگام ظهور آثار عذاب پشیمان

شده،و راه توبه را پیش می گرفتند ولی عجیب اینکه در بعضی از روایات آمده است که وقتی قوم صالح نشانه های عذاب را دیدند به جستجوی او پرداختند که هر کجا وی را پیدا کنند نابود سازند ⁽¹⁾و این دلیل بر عمق عصیان و سرکشی آنها در مقابل خدا و پیامبر او است،ولی خداوند او را نجات داد و آنها را هلاک کرد و طومار زندگانیشان را به کلی در هم پیچید.

*** سرانجام در آخرین آیه برای اینکه هشدار محکمی به تمام کسانی که در همان مسیر و خط حرکت می کنند بدهد می فرماید:"و خداوند هرگز از فرجام این کار بیمی ندارد"( وَ لاٰ یَخٰافُ عُقْبٰاهٰا ).

بسیارند حاکمانی که قدرت بر مجازات دارند ولی پیوسته از پی آمدهای آن بیمناکند،و از واکنشها و عکس العملها ترسان،و به همین دلیل از قدرت خود استفاده نمی کنند،و یا به تعبیر صحیحتر قدرت آنان آمیخته با ضعف و ناتوانی و علمشان آمیخته با جهل است،چرا که می ترسند توانایی بر مقابله با پی آمدهای آن نداشته باشند.

ولی خداوند قادر متعال که علمش احاطه به همه این امور و عواقب و آثار آنها دارد،و قدرتش برای مقابله با پیامدهای حوادث با هیچ ضعفی آمیخته نیست بیمی از عواقب این امور ندارد،و به همین دلیل با نهایت قدرت و قاطعیت آنچه را که اراده کرده است انجام می دهد.

طغیانگران نیز باید حساب کار خود را برسند و از اینکه به خاطر اعمالشان مشمول خشم و غضب الهی گردند خود را بر حذر دارند.

"عقبی"به معنی پایان و نهایت و فرجام کار است و ضمیر در"عقباها"به

"دمدمه"و هلاکت باز می گردد ***

نکته ها:

اشاره

1-خلاصه سرگذشت قوم ثمود

قوم"ثمود"چنان که گفتیم در سرزمینی میان مدینه و شام(بنام وادی القری)زندگی می کردند،آئینشان بت پرستی و در انواع گناهان غوطه ور بودند، صالح پیغمبر بزرگ الهی از میان آنان برخاست،و برای هدایت و نجاتشان همت گماشت،ولی آنها نه دست از بت پرستی برداشتند،و نه در طغیان و گناه تجدید نظر کردند.

هنگامی که تقاضای معجزه ای کردند خداوند ناقه(شتر ماده ای)را به طریق اعجازآمیز و خارق العاده از دل کوه برآورد،ولی برای اینکه آنها را در این مورد بیازماید دستور داد یک روز تمام آب قریه را در اختیار این ناقه بگذارند،و روز دیگر در اختیار خودشان باشد،حتی در بعضی از روایات آمده که در آن روز که از آب محروم بودند از شیر ناقه بهره می گرفتند،ولی این معجزه بزرگ نیز از لجاجت و عناد آنها نکاست،هم طرح نابودی ناقه ریختند، و هم کشتن صالح ع را چرا که او را مزاحم امیال و هوسهای خود می دیدند.

نقشه نابودی ناقه چنان که گفتیم به وسیله مرد بسیار بیرحم و شقاوتمندی بنام"قدار بن سالف"عملی شد و او با ضرباتی ناقه را از پای در آورد.

این در حقیقت اعلان جنگ با خدا بود،چرا که می خواستند با از میان بردن ناقه که معجزه صالح بود نور هدایت را خاموش کنند،اینجا بود که حضرت صالح به آنها اخطار کرد که سه روز در خانه های خود از هر نعمتی می خواهند

متمتع شوند ولی بدانند بعد از سه روز عذاب الهی همه را فرا می گیرد(سوره هود آیه 65).

این سه روز مهلتی بود برای تجدید نظر نهایی،و آخرین فرصتی بود برای توبه و بازگشت،ولی آنها نه تنها تجدید نظر نکردند بلکه بر طغیانشان افزودند، در اینجا بود که عذاب الهی بر آنها فرو بارید، صیحه آسمانی ⁽¹⁾سرزمینشان را در هم کوبید،و همگی در خانه هایشان بر زمین افتادند و مردند" وَ أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ "(هود-67).

آن چنان نابود گشتند و سرزمینشان خاموش شد که گویی هرگز کسی ساکن آن دیار نبود،ولی خداوند صالح و یاران مؤمنش را از این مهلکه نجات داد(هود-66).

شرح بیشتر در باره سرگذشت قوم ثمود را در جلد 9 تفسیر نمونه صفحه 161 به بعد مطالعه فرمائید.

2-"اشقی الاولین"و"اشقی الآخرین"

جمعی از بزرگان شیعه و اهل سنت از جمله"ثعلبی"و"واحدی"و"ابن مردویه"و"خطیب بغدادی"و"طبری"و"موصلی"و"احمد حنبل"و غیر آنها به اسناد خود از"عمار یاسر"و"جابر بن سمره"و"عثمان بن صهیب" از پیغمبر اکرم ص چنین نقل کرده اند که به علی ع فرمود:

یا علی!اشقی

الاولین عاقر الناقة،و اشقی الآخرین قاتلک، و فی روایة

من یخضب هذه من هذا: "ای علی!شقی ترین پیشینیان همان کسی بود که ناقه صالح را کشت، و شقی ترین فرد از آخرین قاتل تو است،و در روایتی آمده است کسی است که این را با آن رنگین کند"(اشاره به اینکه محاسنت را با خون فرقت خضاب می کند) ⁽¹⁾.

در حقیقت شباهتی میان"قدار بن سالف"پی کننده ناقه صالح و قاتل امیر مؤمنان"عبد الرحمن بن ملجم مرادی"وجود داشت.هیچیک از این دو خصومت شخصی نداشتند،بلکه هر دو می خواستند نور حق را خاموش کنند،و معجزه و آیتی از آیات الهی را از میان بردارند،و همانگونه که بعد از ماجرای ناقه صالح عذاب الهی آن قوم طاغی و سرکش را فرو گرفت مسلمین نیز بعد از شهادت مظلومانه امیر مؤمنان علی ع در زیر سلطه حکومت جبار و بیدادگر بنی امیه شاهد دردناکترین عذابها شدند.

قابل توجه اینکه حاکم حسکانی در"شواهد التنزیل"روایات بسیار فراوانی در این زمینه نقل کرده که از نظر مضمون و محتوی شبیه روایت بالا است ⁽²⁾.

3-تهذیب نفس وظیفه بزرگ الهی

هر قدر سوگندهای قرآن در یک زمینه بیشتر و محکمتر باشد دلیل بر اهمیت موضوع است،و می دانیم طولانی ترین و مؤکدترین در این سوره است به خصوص اینکه سوگند به ذات پاک خداوند سه بار در آن تکرار شده،و سرانجام

روی این مساله تکیه شده است که فلاح و رستگاری در تزکیه نفس است،و محرومیت و شکست و بدبختی در ترک تزکیه است.

در واقع مهمترین مساله زندگی انسان نیز همین مساله است،و در حقیقت قرآن با تعبیر فوق مطلب را بازگو می کند که رستگاری انسان نه در گرو پندارها و خیالها است،نه در سایه مال و ثروت و مقام،نه وابسته به اعمال اشخاص دیگر(آن گونه که مسیحیان تصور می کنند که فلاح هر انسانی در گرو فداکاری عیسای مسیح است)و نه مانند اینها.

بلکه در گرو پاکسازی و تعالی روح و جان در پرتو ایمان و عمل صالح است.

بدبختی و شکست انسان نیز نه در قضا و قدر اجباری است،و نه در سرنوشتهای الزامی نه معلول فعالیتهای این و آن،بلکه تنها و تنها به خاطر آلودگی به گناه و انحراف از مسیر تقوی است.

در تواریخ آمده است که همسر عزیز مصر(زلیخا)هنگامی که یوسف مالک خزائن ارض شد و حاکم بر سرزمین مصر گشت،او را ملاقات کرد و گفت:

ان الحرص و الشهوة تصیر الملوک عبیدا،و ان الصبر و التقوی یصیر العبید ملوکا،فقال یوسف قال اللّٰه تعالی: إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ :"حرص و شهوت پادشاهان را برده ساخت،و صبر و تقوی بردگان را پادشاه"یوسف سخن او را تصدیق کرد و این کلام الهی را به او خاطر نشان ساخت:"هر کس که تقوی و شکیبایی را پیشه کند خداوند اجر نیکوکاران را ضایع نمی سازد" ⁽¹⁾.

همین معنی به عبارت دیگری نقل شده که همسر عزیز مصر در رهگذری نشسته بود که موکب یوسف از آنجا عبور کرد،زلیخا گفت:الحمد للّٰه الذی جعل الملوک بمعصیتهم عبیدا،و جعل العبید بطاعتهم ملوکا:

"شکر خدایی را که پادشاهان را به سبب معصیت برده کرد،و بردگان را به خاطر اطاعت پادشاه" ⁽¹⁾.

آری بندگی نفس،سبب بردگی انسان،و تقوی و تهذیب نفس سبب حکومت بر جهان هستی است.

چه بسیارند کسانی که بر اثر بندگی خدا به مقامی رسیده اند که صاحب ولایت تکوینی شده و می توانند به اذن خدا در حوادث این جهان اثر بگذارند و دست به کرامات و خوارق عادات بزنند.

***خداوندا!در مبارزه با هوای نفس تو یار و یاور ما باش.

پروردگارا!تو"فجور"و"تقوی"را به ما الهام کردی،توفیق استفاده از این الهام را به ما عنایت فرما.

بار الها!دسیسه های شیطان در نفس آدمی مخفی و مرموز است،ما را به شناخت این دسیسه ها آشنا ساز! آمین یا رب العالمین پایان سوره"الشمس"

(92) سوره اللیل این سوره در مکه نازل شده و دارای 21 آیه است

اشاره

محتوی و فضیلت سوره"اللیل"

این سوره که از سوره های مکی است ویژگیهای سوره های مکی را در بر دارد،مقطعهای آیات کوتاه،محتوای آنها داغ،و عمدتا ناظر به قیامت و پاداش و کیفر الهی و عوامل و اسباب آن است.

در آغاز بعد از ذکر سه سوگند مردم را به دو گروه تقسیم می کند:

انفاق کنندگان با تقوی،و بخیلانی که منکر پاداش قیامتند،پایان کار گروه اول را خوشبختی و سهولت و آرامش،و پایان کار گروه دوم را سختی و تنگی و بدبختی می شمرد.

در بخش دیگری از این سوره،بعد از اشاره به این معنی که هدایت بندگان بر خدا است،همگان را از آتش فروزان دوزخ انذار می کند.

و در آخرین بخش کسانی را که در این آتش می سوزند و گروهی را که از آن نجات می یابند با ذکر اوصاف معرفی می کند.

در فضیلت تلاوت این سوره از پیغمبر اکرم ص آمده است که فرمود:

من قرأها اعطاه اللّٰه حتی یرضی،و عافاه من العسر و یسر له الیسر :"هر کس این سوره را تلاوت کند خداوند آن قدر به او می بخشد که راضی شود،و او را از سختیها نجات می دهد و مسیر زندگی را برای او آسان می سازد" ⁽¹⁾.

[سوره اللیل (92): آیات 1 تا 11]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>وَ اَللَّیْلِ إِذٰا یَغْشیٰ (1) وَ اَلنَّهٰارِ إِذٰا تَجَلّٰی (2) وَ مٰا خَلَقَ اَلذَّکَرَ وَ اَلْأُنْثیٰ (3) إِنَّ سَعْیَکُمْ لَشَتّٰی (4) فَأَمّٰا مَنْ أَعْطیٰ وَ اِتَّقیٰ (5) وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنیٰ (6) فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْریٰ (7) وَ أَمّٰا مَنْ بَخِلَ وَ اِسْتَغْنیٰ (8) وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنیٰ (9) فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْریٰ (10) وَ مٰا یُغْنِی عَنْهُ مٰالُهُ إِذٰا تَرَدّٰی (11)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده مهربان 1-قسم به شب در آن هنگام که جهان را بپوشاند.

2-و قسم به روز هنگامی که تجلی کند.

3-و قسم به آن کس که جنس مذکر و مؤنث را آفرید.

4-که سعی و تلاش شما مختلف است:

5-اما آن کس که(در راه خدا)انفاق کند و پرهیزگاری پیش گیرد.

6-و جزای نیک(الهی)را تصدیق کند.

7-ما او را در مسیر آسانی قرار می دهیم.

8-اما کسی که بخل ورزد و از این طریق بی نیازی طلبد.

9-و پاداش نیک(الهی)را تکذیب کند.

10-ما به زودی او را در مسیر دشواری قرار می دهیم.

11-و در آن هنگام که(در جهنم یا قبر)سقوط می کند اموالش به حال او سودی نخواهد داشت!

شان نزول سوره"اللیل"

مفسران برای کل این سوره شان نزولی از ابن عباس نقل کرده اند که ما مطابق آنچه مرحوم"طبرسی"در"مجمع البیان"آورده است روایت را می آوریم:

"مردی در میان مسلمانان بود که شاخه یکی از درختان خرمای او

بالای خانه مرد فقیر عیالمندی قرار گرفته بود،صاحب نخل هنگامی که بالای درخت می رفت تا خرماها را بچیند،گاهی چند دانه خرما در خانه مرد فقیر می افتاد،و کودکانش آن را برمی داشتند،آن مرد از نخل فرود می آمد و خرما را از دستشان می گرفت(و آن قدر بخیل و سنگدل بود که)اگر خرما را در دهان یکی از آنها می دید انگشتش را در داخل دهان او می کرد تا خرما را بیرون آورد!.

مرد فقیر به پیامبر ص شکایت آورد پیغمبر ص فرمود:برو تا به کارت رسیدگی کنم.سپس صاحب نخل را ملاقات کرد و فرمود:این درختی که شاخه هایش بالای خانه فلان کس آمده است به من می دهی تا در مقابل آن نخلی در بهشت از آن تو باشد، مرد گفت:من درختان نخل بسیاری دارم،و خرمای هیچکدام به خوبی این درخت نیست(و حاضر به چنین معامله ای نیستم).

کسی از یاران پیامبر ص این سخن را شنید،عرض کرد:ای رسول خدا!اگر من بروم و این درخت را از این مرد خریداری و واگذار کنم،شما همان چیزی را که به او می دادید به من عطا خواهی کرد؟فرمود:آری.

آن مرد رفت و صاحب نخل را دید و با او گفتگو کرد،صاحب نخل گفت:

آیا می دانی که محمد حاضر شد درخت نخلی در بهشت در مقابل این به من بدهد (و من نپذیرفتم)و گفتم من از خرمای این بسیار لذت می برم و نخل فراوان دارم و هیچکدام خرمایش به این خوبی نیست.

خریدار گفت:آیا می خواهی آن را بفروشی یا نه؟گفت:نمی فروشم مگر آنکه مبلغی را که گمان نمی کنم کسی بدهد به من بدهی گفت چه مبلغ؟ گفت چهل نخل.

خریدار تعجب کرد و گفت عجب بهای سنگینی برای نخلی که کج شده مطالبه می کنی،چهل نخل!

سپس بعد از کمی سکوت گفت:بسیار خوب،چهل نخل به تو می دهم.

فروشنده(طمعکار)گفت اگر راست می گویی چند نفر را به عنوان شهود بطلب!اتفاقا گروهی از آنجا می گذشتند آنها را صدا زد،و بر این معامله شاهد گرفت.

سپس خدمت پیامبر ص آمد و عرض کرد ای رسول خدا!نخل به ملک من در آمد و تقدیم(محضر مبارکتان)می کنم.

رسول خدا ص به سراغ خانواده فقیر رفت و به صاحب خانه گفت این نخل از آن تو و فرزندان تو است.

اینجا بود که سوره و اللیل نازل شد(و گفتنیها را در باره بخیلان و سخاوتمندان گفت).

در بعضی از روایات آمده که مرد خریدار شخصی بنام"ابو الدحداح" بود ⁽¹⁾.

تفسیر:

تقوا و امدادهای الهی

باز در آغاز این سوره به سه سوگند تفکرانگیز از"مخلوقات"و"خالق عالم"برخورد می کنیم،می فرماید:

"به شب در آن هنگام که جهان را بپوشاند سوگند"( وَ اللَّیْلِ إِذٰا یَغْشیٰ ).

تعبیر به"یغشی"ممکن است به خاطر آن باشد که تاریکی شب همچون پرده ای بر نیمی از کره زمین می افتد،و آن را زیر پوشش خود قرار می دهد،

و یا به خاطر اینکه چهره روز یا چهره آفتاب عالمتاب با فرا رسیدن آن پوشانده می شود،و به هر حال اشاره ای است به اهمیت شب و نقش مؤثر آن در زندگی انسانها،از تعدیل حرارت آفتاب گرفته،تا مساله آرامش و سکون همه موجودات زنده در پرتو آن،و نیز عبادت شب زنده داران بیدار دل و آگاه.

*** سپس به سراغ سوگند دیگری می رود و می افزاید:"و قسم به روز هنگامی که آشکار و ظاهر گردد"( وَ النَّهٰارِ إِذٰا تَجَلّٰی ) ⁽¹⁾.

و این از آن لحظه ای است که سپیده صبح پرده ظلمانی شب را می شکافد و تاریکیها را به عقب می راند و بر تمام پهنه آسمان حاکم می شود،و همه چیز را غرق نور و روشنایی می کند همان نوری که رمز حرکت و حیات و مایه پرورش تمام موجودات زنده است.

در قرآن مجید زیاد بر مساله نظام"نور"و"ظلمت"،و تاثیر آنها در زندگی بشر توجه داده شده،چرا که دو نعمت بزرگ دائمی و دو آیت از آیات مهم پروردگار است.

*** و بعد به سراغ آخرین قسم رفته،می فرماید:"و سوگند به آن کس که

جنس مذکر و مؤنث را آفرید"( وَ مٰا خَلَقَ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ ).

چرا که وجود این دو جنس در عالم"انسان"و"حیوان"و"نبات" و دگرگونیهایی که از لحظه انعقاد نطفه تا هنگام تولد رخ می دهد،و ویژگیهایی که هر یک از دو جنس به تناسب فعالیتها و برنامه هایشان دارند،و اسرار فراوانی که در مفهوم جنسیت نهفته است،همه نشانه ها و آیاتی است از جهان بزرگ آفرینش،که از طریق آن می توان به عظمت آفریننده آن واقف شد.

تعبیر به"ما"(چیزی)در اینجا در باره خداوند کنایه از عظمت فوق- العاده ذات پاک او و ابهامی است که از این نظر در این قسمت حاکم است، به طوری که او را برتر از خیال و قیاس و گمان و وهم می سازد.

بعضی نیز گفته اند"ما"در اینجا مصدریه است،و بنا بر این معنی جمله چنین می شود."سوگند به آفرینش مذکر و مؤنث" ولی این احتمال ضعیف به نظر می رسد.

در حقیقت دو سوگند اول و دوم اشاره به آیات آفاقی است و سوگند سوم اشاره به آیات انفسی.

*** و سرانجام به هدف نهایی این سوگندها می رسد،و می فرماید:"سعی و تلاش و کوشش شما در زندگی گوناگون و مختلف است"( إِنَّ سَعْیَکُمْ لَشَتّٰی ).

جهت گیری تلاشها و نتائج آن نیز کاملا مختلف و متفاوت می باشد.اشاره به اینکه شما به هر حال در زندگی آرام نخواهید گرفت،و حتما به سعی و تلاشی دست می زنید،و نیروهای خدا داد که سرمایه های وجودتان است در مسیری خرج می شود،ببینید سعی و تلاش شما در کدام مسیر،به کدام سمت،و دارای کدام نتیجه است؟نکند تمام سرمایه ها و استعدادهای خود را به بهای اندکی

بفروشید،و یا بیهوده به هدر دهید.

"شتی"جمع"شتیت"از ماده"شت"(بر وزن شط)به معنی پراکنده کردن جمعیت است،و در اینجا اشاره به تفاوت کوششهای مردم از نظر کیفیت و هدف گیری و نتیجه آنها است.

*** سپس مردم را به دو گروه تقسیم کرده،و ویژگیهای هر یک را بر می شمرد، و می فرماید:"اما آن کس که در راه خدا اعطا کند و پرهیزگاری پیشه نماید"...

( فَأَمّٰا مَنْ أَعْطیٰ وَ اتَّقیٰ ).

*** "و به جزای نیک الهی ایمان داشته باشد"...( وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنیٰ ).

*** "ما او را در مسیر آسانی قرار می دهیم"و به سوی بهشت جاویدان هدایت می کنیم( فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْریٰ ).

منظور از"اعطی"همان انفاق در راه خدا و کمک به نیازمندان است.

و تاکید بر"تقوی"به دنبال آن ممکن است اشاره به لزوم نیت پاک و قصد خالص به هنگام انفاق،و تهیه اموال از طریق مشروع،و انفاق آن نیز در طریق مشروع،و خالی بودن از هر گونه منت و اذیت و آزار بوده باشد،چرا که مجموعه این اوصاف در عنوان تقوی جمع است.

بعضی نیز گفته اند:"اعطی"اشاره به عبادات مالی است،و"اتقی"اشاره به سایر عبادات،و انجام واجبات،و ترک محرمات است،ولی تفسیر اول هم با ظاهر آیه سازگارتر است،و هم با شان نزولی که در بالا آوردیم.

تصدیق کردن"حسنی"("حسنی"مؤنث"احسن"به معنی نیکوتر است)

اشاره به ایمان به پاداشهای نیکوی الهی است،همانگونه که در شان نزول آمده بود که"ابو الدحداح"با ایمان به پاداشهای خداوند اموالش را انفاق کرد،در آیه 95 نساء نیز می خوانیم: وَ کُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنیٰ :"خداوند هر یک از آنها را وعده پاداش نیک داده است"(حسنی در این آیه نیز به معنی پاداش نیک است).

بعضی نیز گفته اند:منظور"شریعت حسنی"یعنی ایمان به"آئین اسلام" است که بهترین آئینهاست.

و بعضی آن را به کلمه لا اله الا اللّٰه یا شهادتین تفسیر کرده اند.

اما با توجه به سیاق آیات و شان نزول،و ذکر حسنی به معنی پاداش نیک در بسیاری از آیات قرآن تفسیر اول مناسبتر به نظر می رسد.

جمله" فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْریٰ "ممکن است اشاره به توفیق الهی،و آسان کردن امر طاعت بر چنین اشخاص بوده باشد،و یا گشودن راه بهشت به روی آنها و استقبال ملائکه و فرشتگان با تحیت و سلام از آنان،و یا همه اینها!.

مسلم است آنها که راه انفاق و تقوی پیش می گیرند،و به پاداشهای بزرگ الهی مؤمن و دلگرمند،مشکلات برای آنها آسان می شود،و در دنیا و آخرت از آرامش خاصی برخوردارند.

از همه اینها گذشته،ممکن است انفاقهای مالی در ابتدا بر طبع انسان شاق و مشکل باشد،ولی با تکرار و ادامه راه چنان بر او آسان می شود که از آن لذت می برد.

چه بسیارند افراد سخاوتمندی که از حضور میهمان بر سر سفره خود شاد و به عکس اگر یک روز میهمانی برای آنها نرسد ناراحتند،و این نیز نوعی آسان کردن مشکلات برای آنها است.

از این نکته نیز نباید غفلت کرد که اصولا ایمان به معاد و پاداشهای عظیم

الهی تحمل انواع مشکلات را برای انسان سهل و آسان می کند،نه تنها"مال" که"جان"خود را نیز در طبق اخلاص می گذارد و به عشق شهادت در میدان جهاد شرکت می کند،و از این ایثارگری خود لذت می برد.

"یسری"از ماده"یسر"در اصل به معنی زین کردن اسب و لجام نمودن و آماده ساختن آن برای سواری است،و سپس به هر کار سهل و آسانی اطلاق شده است ⁽¹⁾.

*** در آیات بعد به نقطه مقابل این گروه پرداخته،می فرماید:"اما کسی که بخل ورزد و از این طریق بی نیازی طلبد"...( وَ أَمّٰا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنیٰ ).

*** "و پاداش نیک الهی را تکذیب کند"...( وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنیٰ ).

*** ما به زودی او را در مسیر دشواری قرار می دهیم"( فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْریٰ ).

"بخل"در اینجا نقطه مقابل"اعطاء"است که در گروه اول(گروه سخاوتمندان سعادتمند)بیان شد،"و استغنی"(بی نیازی بطلبد)یا بهانه ای است برای بخل ورزیدن،و وسیله ای است برای ثروت اندوختن،و یا اشاره به این است که او خود را از پاداشهای الهی بی نیاز می شمرد،بر عکس گروه اول که چشمشان دائما به لطف خدا است،و یا خود را از اطاعت پروردگار مستغنی می بیند و دائما آلوده گناه است.

از میان این تفسیرهای سه گانه تفسیر اول مناسبتر به نظر می رسد هر چند جمع میان هر سه تفسیر نیز ممکن است.

منظور از تکذیب"حسنی"همان انکار پاداشهای قیامت است،و یا انکار دین و آئین و روش نیکوی پیغمبران.

تعبیر" فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْریٰ "که در واقع دو تعبیر ظاهر متضاد است(ما راه آنها را به سوی مشکلات آسان می سازیم)نقطه مقابل" فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْریٰ " است به این ترتیب که خداوند گروه اول را مشمول توفیقات خود قرار می دهد، و پیمودن راه اطاعت و انفاق را بر آنها آسان می سازد،تا از مشکلات در زندگی رهایی یابند،ولی گروه دوم توفیقاتشان سلب شده پیمودن راه برای آنها مشکل می شود،و در دنیا و آخرت مواجه با سختیها خواهند بود،و اصولا برای این بخیلان بی ایمان انجام اعمال نیک و مخصوصا انفاق در راه خدا کار سخت و دشوار است،در حالی که برای گروه اول نشاط آور و روح افزا است ⁽¹⁾.

*** و در آخر آیه مورد بحث به این بخیلان کور دل هشدار می دهد و می فرماید:

"در آن هنگام که او در قبر یا جهنم سقوط می کند اموالش به حال او سودی نخواهد داشت"( وَ مٰا یُغْنِی عَنْهُ مٰالُهُ إِذٰا تَرَدّٰی ).

نه می تواند این اموال را با خود از این دنیا ببرد،و نه اگر ببرد مانع سقوط او در آتش دوزخ خواهد شد.

"ما"در آغاز این آیه ممکن است"نافیه"باشد(چنان که در بالا گفتیم)

یا برای"استفهام)انکاری یعنی اموال او به هنگام سقوط در قبر یا دوزخ چه سودی به حال او خواهد داشت؟ "تردی"از ماده"ردائت"و"ردی"به معنی هلاکت است،و به معنی سقوط از بلندی که مایه هلاکت شود نیز آمده است،بلکه بعضی اصل آن را به معنی سقوط می دانند،و از آنجا که سقوط از نقطه مرتفع موجب هلاکت می شود به معنی هلاکت نیز آمده است،و در آیه مورد بحث ممکن است به معنی سقوط در قبر،یا دوزخ،و یا هلاکت به معنی مجازات بوده باشد.

و به این ترتیب قرآن در این آیات از دو گروه سخن می گوید:گروهی مؤمن و با تقوی و سخاوتمند،و گروهی بی ایمان و بی تقوی و بخیل که نمونه هر دو گروه در شان نزول به طور وضوح منعکس شده است.

گروه اول با استفاده از توفیقات الهی مسیر خود را با سهولت پیموده و به سوی بهشت و نعمتهای آن روان می شوند،در حالی که گروه دوم در زندگی با انبوه مشکلات روبرو هستند،اموال سرشاری را جمع می کنند و می گذارند و می روند و جز حسرت و اندوه و وبال و مجازات الهی بهره ای عائدشان نمی شود و متاعی نمی خرند.

[سوره اللیل (92): آیات 12 تا 21]

اشاره

إِنَّ عَلَیْنٰا لَلْهُدیٰ (12) وَ إِنَّ لَنٰا لَلْآخِرَةَ وَ اَلْأُولیٰ (13) فَأَنْذَرْتُکُمْ نٰاراً تَلَظّٰی (14) لاٰ یَصْلاٰهٰا إِلاَّ اَلْأَشْقَی (15) اَلَّذِی کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی (16) وَ سَیُجَنَّبُهَا اَلْأَتْقَی (17) اَلَّذِی یُؤْتِی مٰالَهُ یَتَزَکّٰی (18) وَ مٰا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزیٰ (19) إِلاَّ اِبْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِ اَلْأَعْلیٰ (20) وَ لَسَوْفَ یَرْضیٰ (21)

ترجمه:

12-مسلما هدایت کردن بر ما است.

13-و دنیا و آخرت از آن ما است.

14-و من شما را از آتشی که زبانه می کشد بیم می دهم.

15-کسی جز بدبخت ترین مردم وارد آن نمی شود.

16-همان کس که آیات(خدا را)تکذیب کرد و به آن پشت نمود.

17-و به زودی با تقواترین مردم از آن دور داشته می شود.

18-همان کس که مال خود را(در راه خدا)می بخشد تا تزکیه نفس کند.

19-و هیچکس را نزد او حق نعمتی نیست تا بخواهد(به وسیله این انفاق)او را جزا دهد.

20-بلکه تنها هدفش جلب رضای پروردگار بزرگ او است.

21-و به زودی راضی و خشنود می شود.

تفسیر:

انفاق و دوری از آتش دوزخ

در تعقیب آیات گذشته که مردم را به دو گروه مؤمن سخاوتمند و گروه بی ایمان بخیل تقسیم کرده،و سرنوشت هر کدام را بیان می نمود در آیات مورد بحث نخست به سراغ این مطلب می رود که کار ما هدایت است نه اجبار و الزام، این وظیفه شما است که تصمیم بگیرید و مرد راه باشید،بعلاوه پیمودن این راه به سود خود شما است،و هیچ نیازی ما به آن نداریم.

می فرماید:"مسلما هدایت کردن بر عهده ما است"( إِنَّ عَلَیْنٰا لَلْهُدیٰ ).

چه هدایت از طریق تکوین(فطرت و عقل)و چه از طریق تشریع(کتاب و سنت)ما آنچه در این زمینه لازم بوده گفته ایم و حق آن را ادا کرده ایم.

"و مسلما آخرت و دنیا همه از آن ما است"( وَ إِنَّ لَنٰا لَلْآخِرَةَ وَ الْأُولیٰ ) ⁽¹⁾.

هیچ نیازی به ایمان و طاعت شما نداریم،نه اطاعت شما به سودی می رساند، و نه معصیت شما زیانی،و تمام این برنامه ها به سود شما و برای خود شما است.

مطابق این تفسیر هدایت در اینجا به معنی"ارائه طریق"است،این احتمال نیز دارد که هدف از این دو آیه تشویق مؤمنان سخاوتمند و تاکید بر این مطلب باشد که ما آنها را مشمول هدایت بیشتر خواهیم ساخت،و در این جهان و جهان دیگر راه را بر آنها آسان می کنیم،و چون دنیا و آخرت از آن ما است بر انجام این امر قادریم.

درست است که دنیا از نظر زمان بر آخرت مقدم است،ولی از نظر اهمیت و هدف نهایی مقصود اصلی آخرت است،و به همین دلیل مقدم داشته شده است.

*** و از آنجا که یکی از شعب هدایت هشدار و انذار است در آیه بعد می افزاید:"حال که چنین است من شما را از آتشی که زبانه می کشد بیم می دهم"! ( فَأَنْذَرْتُکُمْ نٰاراً تَلَظّٰی ).

"تلظی"از ماده"لظی"(بر وزن قضا)به معنی شعله خالص است، و می دانیم شعله های خالص و خالی از هر گونه دود گرما و حرارت بیشتری دارد، و گاه واژه"لظی"به خود جهنم نیز اطلاق شده است ⁽²⁾.

سپس به گروهی که وارد این آتش بر افروخته و سوزان می شوند اشاره کرده می فرماید:"کسی جز بدبخت ترین مردم وارد آن نمی شود"( لاٰ یَصْلاٰهٰا إِلاَّ الْأَشْقَی ).

*** و در توصیف اشقی می فرماید:"همان کسی که آیات خدا را تکذیب کرد و به آن پشت نمود"( اَلَّذِی کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی ).

بنا بر این معیار خوشبختی و بدبختی همان کفر و ایمان است با پیامدهای عملی که این دو دارد،و به راستی کسی که آن همه نشانه های هدایت و امکانات برای ایمان و تقوی را نادیده بگیرد مصداق روشن"اشقی"و بدبخت ترین مردم است.

در جمله" اَلَّذِی کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی "ممکن است"تکذیب"اشاره به"کفر" و"تولی"اشاره به ترک اعمال صالح بوده باشد،چرا که لازمه کفر همین است.

و نیز ممکن است هر دو اشاره به ترک ایمان باشد به این ترتیب که اول پیامبر خدا را تکذیب می کند،و بعد پشت کرده برای همیشه از او دور می شود.

بسیاری از مفسران در اینجا اشکالی را مطرح کرده،و به پاسخ آن پرداخته اند،و آن اینکه:آیات فوق نشان می دهد که آتش دوزخ مخصوص کفار است،و این مخالف چیزی است که از آیات دیگر قرآن و مجموعه روایات اسلامی استفاده می شود که مؤمنان گنهکار نیز سهمی از آتش دوزخ دارند،و لذا بعضی از گروه های منحرف که معتقدند با وجود ایمان هیچ گناهی ضرر نمی زند به این آیات برای مقصود خود استدلال کرده اند(این گروه"مرجئه"نام دارند).

در پاسخ به و نکته باید توجه کرد:نخست اینکه منظور از ورود در آتش در اینجا همان"خلود"است و می دانیم"خلود"مخصوص کفار می باشد،قرینه این سخن آیاتی است که نشان می دهد غیر کفار نیز وارد دوزخ می شوند.

دیگر اینکه آیات فوق و آیات بعد که می گوید:برکناری از آتش دوزخ مخصوص"اتقی"است(با تقوی ترین مردم)یعنی در مجموع می خواهد فقط حال دو گروه را بیان کند:گروه بی ایمان بخیل،و گروه مؤمنان سخاوتمند و بسیار با تقوی،از این دو گروه فقط دسته اول وارد جهنم می شوند و دسته دوم وارد بهشت،و به این ترتیب اصلا از گروه سوم یعنی مؤمنان گنهکار سخنی به میان نیامده است.

به تعبیر دیگر"حصر"در اینجا"حصر اضافی"است،گویی بهشت فقط برای گروه دوم و جهنم تنها برای گروه اول آفریده شده است با این بیان پاسخ اشکال دیگری که در ارتباط با"تضاد"آیات مورد بحث،و آیات آینده که نجات را مخصوص"اتقی"می کند نیز روشن می شود.

سپس سخن از گروهی می گوید که از این آتش شعله ور سوزان برکنارند، می فرماید:"به زودی با تقواترین مردم از این آتش سوزان دور داشته می شود" ( وَ سَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَی ).

*** "همان کسی که اموال خود را در راه خدا انفاق می کند،و منظورش جلب رضای خدا،و تزکیه نفس و پاکی اموال می باشد"( اَلَّذِی یُؤْتِی مٰالَهُ یَتَزَکّٰی ).

تعبیر به"یتزکی"در حقیقت اشاره به قصد قربت و نیت خالص است خواه این جمله به معنی کسب نمو معنوی و روحانی باشد،یا به دست آوردن پاکی اموال،چون"تزکیة"هم به معنی"نمو دادن"آمده و هم"پاک کردن"در آیه 103 توبه نیز می خوانیم: خُذْ مِنْ أَمْوٰالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِهٰا وَ صَلِّ عَلَیْهِمْ إِنَّ صَلاٰتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ :"از اموال آنها زکاتی بگیر تا به وسیله آن آنها را پاک سازی و پرورش دهی و(هنگام گرفتن زکات)به آنها دعا کن که دعای تو مایه آرامش آنها است".

*** سپس برای تاکید بر مساله خلوص نیت آنها در انفاقهایی که دارند، می افزاید:"هیچکس را نزد او حق نعمتی نیست تا به وسیله این انفاق جزا داده شود"( وَ مٰا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزیٰ ).

*** "بلکه تنها هدفش جلب رضای پروردگار بزرگ او است"( إِلاَّ ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلیٰ ).

و به تعبیر دیگر:بسیاری از انفاقها در میان مردم پاسخی است به انفاق مشابهی که از ناحیه طرف مقابل قبلا شده است،البته حقشناسی و پاسخ احسان به احسان کار خوبی است،ولی حسابش از انفاقهای خالصانه پرهیزگاران جدا است، آیات فوق می گوید:انفاق مؤمنان پرهیزگار به دیگران نه از روی ریا است و نه به خاطر جوابگویی خدمات سابق آنها است،بلکه انگیزه آن تنها و تنها جلب رضای خداوند است،و همین است که به آن انفاقها ارزش فوق العاده ای می دهد.

تعبیر به"وجه"در اینجا به معنی"ذات"است،و منظور رضایت و خشنودی ذات پاک او است.

تعبیر به"ربه الاعلی"نشان می دهد که این انفاق با معرفت کامل صورت می گیرد،و در حالی است که هم به ربوبیت پروردگار آشنا است و هم از مقام اعلای او با خبر است.

در ضمن این استثناء هر گونه نیتهای انحرافی را نیز نفی می کند،مانند انفاق کردن برای خوشنامی و جلب توجه مردم و کسب موقعیت اجتماعی و مانند آن،زیرا مفهوم آن منحصر ساختن انگیزه انفاقهای آنها در جلب خشنودی

پروردگار است ⁽¹⁾.

*** و سرانجام در آخرین آیه این سوره به ذکر پاداش عظیم و بی نظیر این گروه پرداخته و در یک جمله کوتاه،می گوید:"و چنین شخصی به زودی راضی و خشنود می شود"( وَ لَسَوْفَ یَرْضیٰ ).

آری همانگونه که او برای رضای خدا کار می کرد خدا نیز او را راضی می سازد،رضایتی مطلق و بی قید و شرط،رضایتی گسترده و نامحدود،رضایتی پر معنی که تمام نعمتها در آن جمع است رضایتی که حتی تصورش امروز برای ما غیر ممکن است و چه نعمتی از این برتر و بالاتر تصور می شود.

آری پروردگار اعلی،پاداش و جزای او نیز اعلی است،و چیزی برتر از رضایت و خشنودی مطلق بندگان تصور نمی شود.

بعضی از مفسران نیز احتمال داده اند که ضمیر در"یرضی"به خداوند باز می گردد،یعنی به زودی خداوند از این گروه راضی می شود که آن نیز موهبتی است عظیم و بی نظیر که خداوند بزرگ و پروردگار اعلی از چنین بنده ای راضی و خشنود شود،آن هم رضایتی مطلق و بی قید و شرط،و مسلما به دنبال این رضای الهی،رضا و خشنودی آن بنده با ایمان با تقوا است که این دو لازم و ملزوم یکدیگرند،همانگونه که در آیه 8 بینه می خوانیم

رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ و یا در آیه 28 فجر آمده است راضیة مرضیة ولی تفسیر اول مناسبتر است.

نکته:

اشاره

سخنی در باره شان نزول سوره"اللیل"

فخر رازی می گوید:"مفسران اهل سنت عموما معتقدند که منظور از "اتقی"در سَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَی ابو بکر است،و شیعه عموما این حدیث را انکار می کنند و می گویند در حق علی بن ابی طالب ع نازل شده است" ⁽¹⁾.

سپس او در یک تحلیل مخصوص به خود چنین می گوید:"امت اسلامی (اعم از اهل سنت و شیعه)اتفاق بر این دارند که برترین مردم بعد از رسول اللّٰه ص یا ابو بکر بوده،و یا علی،و این آیه را نمی توان بر علی تطبیق کرد، زیرا قرآن در باره این فرد اتقی می گوید وَ مٰا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزیٰ :

"هیچکس نزد او حق و نعمتی ندارد که پاداش داده شود"و این صفت بر علی ع تطبیق نمی کند،چرا که پیغمبر اکرم ص بر او حق نعمت داشت!ولی پیامبر ص نه تنها بر ابو بکر حق نعمت مادی نداشت بلکه به عکس او انفاق بر رسول اللّٰه می کرد و حق نعمت داشت! نتیجه این می شود که مصداق"اتقی"ابو بکر است و چون اتقی به معنی پرهیزکارترین مردم است افضلیت او ثابت می شود"! ⁽²⁾.

گرچه مایل نیستیم در مباحث این تفسیر زیاد در این گونه مسائل وارد

شویم،ولی اصرار بعضی از مفسران بر اثبات پیشداوریهای خود به وسیله آیات قرآن تا آنجا که حتی تعبیراتی می کنند که مناسب مقام شامخ پیامبر ص نمی باشد باعث می شود که چند نکته را در اینجا یادآور شویم.

اولا-اینکه فخر رازی می گوید:اجماع"اهل سنت"بر این است که این آیه در باره ابو بکر نازل شده بر خلاف چیزی است که بعضی از مفسران معروف اهل سنت صریحا آورده اند،از جمله"قرطبی"در تفسیرش در روایتی از"ابن عباس"نقل می کند که تمام این سوره(سوره اللیل)در باره"ابو- الدحداح"نازل شده است(که داستانش را در آغاز سوره آورده ایم) ⁽¹⁾مخصوصا به آیه وَ سَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَی که می رسد باز می گوید منظور"ابو الدحداح" است،هر چند از اکثر مفسران نقل کرده که در باره ابو بکر نازل شده،اما خودش این نظر را نپذیرفته است.

ثانیا-اینکه گفته است اتفاق شیعه بر این است که این آیه در باره علی ع نازل شده درست نیست،چرا که بسیاری از مفسران شیعه همان داستان ابو- الدحداح را ذکر کرده و پذیرفته اند آری در بعضی از روایات از امام صادق نقل شده که منظور از"اتقی"پیروان و شیعیان او است،و منظور از اَلَّذِی یُؤْتِی مٰالَهُ یَتَزَکّٰی امیر مؤمنان علی ع است ولی ظاهر این است که اینها جنبه شان نزول ندارد بلکه از قبیل تطبیق بر مصداق روشن و بارز است.

ثالثا-بدون شک"اتقی"در آیه فوق به معنی با تقواترین مردم نیست بلکه مفهوم آن همان متقی بودن است،شاهد گویای این سخن این است که "اشقی"در مقابل آن به معنی بدترین مردم نیست،بلکه منظور کفاری است که از انفاق بخل می ورزیدند،بعلاوه این آیه زمانی نازل شده که پیغمبر اکرم

ص در حیات بود آیا می توان ابو بکر را حتی بر پیغمبر اکرم ص مقدم داشت،چرا برای اثبات پیشداوریها و ذهنیات خود تعبیری کنیم که حتی به مقام شامخ پیغمبر لطمه زند.

و اگر گفته شود حساب پیغمبر ص جدا است،می گوئیم پس چرا در آیه" وَ مٰا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزیٰ "حساب پیامبر ص جدا نشد،و برای اینکه علی ع را از مورد آیه خارج کنیم بگوئیم چون مشمول نعمتهای مادی پیغمبر بوده نمی تواند داخل در آیه باشد.

رابعا-چه کسی است که در زندگیش مورد محبت احدی واقع نشده، و هیچکس برای او هدیه ای و ضیافتی نکرده است،آیا واقعا چنین بوده است که ابو بکر در تمام عمرش نه به ضیافت کسی رفت،و نه هدیه ای از کسی پذیرفت، و نه هیچ خدمت مادی دیگری را،آیا این باورکردنی است؟نتیجه اینکه منظور از آیه وَ مٰا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزیٰ این نیست که هیچکس بر آنها حق نعمت ندارد بلکه انفاق کردن آنها به خاطر حق نعمت نیست.

یعنی اگر آنها به کسی انفاقی می کنند تنها برای خدا است نه به خاطر خدمتی که بخواهند آن را پاداش دهند.

خامسا-آیات این سوره نشان می دهد که این سوره در یک ماجرای دو قطبی نازل شده یکی در قطب"اتقی"بوده است،و دیگری در قطب"اشقی" هر گاه شان نزول آن را داستان"ابو الدحداح"بدانیم مساله حل است،اما اگر بگوئیم منظور ابو بکر بود مشکل"اشقی"باقی می ماند که منظور از آن چه کسی است؟!.

شیعه اصراری ندارد که خصوص این آیه در مورد علی ع است آیات در شان او بسیار زیاد است ولی اگر بر علی ع تطبیق شود مشکل"اشقی"در آن حل است چرا که در ذیل آیه 12 سوره شمس( إِذِ انْبَعَثَ أَشْقٰاهٰا )روایات

زیادی از طرق اهل سنت نقل شده است که منظور از"اشقی"قاتل علی بن ابی طالب ع است(این روایات را چنان که گفتیم حاکم حسکانی در شواهد التنزیل جمع کرده است).

کوتاه سخن اینکه گفتار فخر رازی و تحلیل او در باره این آیه بسیار ضعیف و مشتمل بر اشتباهات فراوان است و لذا حتی بعضی از مفسران معروف اهل سنت مانند آلوسی در روح المعانی این تحلیل را نپسندیده و بر آن خرده گرفته است آنجا که می گوید:و استدل بذلک الامام علی انه(ابو بکر)افضل الامة و ذکر ان فی الآیات ما یابی قول الشیعه انها فی علی و أطال الکلام فی ذلک و آتی بما لا یخلو عن قیل و قال:"فخر رازی به این آیه استدلال کرده است که ابو بکر افضل امت است و اضافه کرده که در آیات بعضی قرائن است که با قول شیعه سازگار نیست،و در اینجا سخن را طولانی کرده و مطالبی گفته که خالی از قیل و قال(و اشکال)نیست" ⁽¹⁾.

فراموش نباید کرد که خود آلوسی نیز نسبة مرد متعصبی است با این حال تحلیل فخر رازی را در این آیه نپسندیده است.

2-فضیلت انفاق فی سبیل اللّٰه

انفاق و بخشش در راه خدا و کمک مالی به افراد محروم و مخصوصا آبرومند، توأم با خلوص نیت از اموری است که در آیات قرآن مجید مکرر بر مکرر روی آن تکیه شده،و از نشانه های ایمان ذکر شده است.

روایات اسلامی نیز مملو از تاکید در این باره است تا آنجا که نشان می دهد در فرهنگ اسلام انفاق مالی به شرط اینکه انگیزه ای جز رضای

پروردگار نداشته باشد و از هر گونه ریاکاری و منت و آزار خالی باشد از بهترین اعمال است.

این بحث را با ذکر چند حدیث پر معنی تکمیل می کنیم.

1-در روایتی از امام باقر ع می خوانیم:

ان احب الاعمال الی اللّٰه ادخال السرور علی المؤمن،شبعة مسلم او قضاء دینه :"محبوبترین اعمال نزد خدا این است که قلب مؤمن نیازمندی را مسرور کند،به اینکه او را سیر کرده،یا بدهی او را ادا کند" ⁽¹⁾.

2-در حدیثی از رسول اللّٰه ص آمده است:

من الایمان حسن الخلق، و اطعام الطعام،و اراقة الدماء :"از ایمان حسن خلق و اطعام طعام و ریختن خون (قربانی کردن در راه خدا)است" ⁽²⁾.

3-در حدیث دیگری از امام صادق ع آمده است که فرمود:

ما اری شیئا یعدل زیارة المؤمن الا اطعامه،و حق علی اللّٰه ان یطعم من اطعم مؤمنا من طعام الجنة :"من چیزی را معادل دیدار مؤمن نمی بینم،جز اطعام کردن او،و هر کس مؤمنی را اطعام کند بر خدا است که او را از طعام جنت اطعام نماید" ⁽³⁾.

4-در حدیث دیگری از پیغمبر اکرم ص آمده است که مردی مهار مرکب حضرت را گرفت و عرض کرد ای رسول خدا!ای الاعمال افضل؟ "چه عملی از همه اعمال برتر است"؟فرمود:

اطعام الطعام،و اطیاب الکلام :

"غذا دادن به مردم و خوش زبان بودن" ⁽⁴⁾.

5-و سرانجام در حدیثی از رسول خدا ص می خوانیم:

من عال اهل بیت من المسلمین یومهم و لیلتهم غفر اللّٰه ذنوبه :"کسی که خانواده ای از مسلمین را یک شبانه روز پذیرایی کند خداوند گناهانش را می بخشد" ⁽¹⁾.

***خداوندا!به همه ما توفیق ده تا در این خیر بزرگ گام نهیم.

پروردگارا!بر اخلاص نیت ما در همه اعمال بیفزای.

بارالها!از تو می خواهیم که ما را آن چنان مشمول نعمت و رحمتت سازی که هم تو از ما خشنود باشی و هم ما خشنود و راضی شویم.

آمین یا رب العالمین پایان سوره اللیل

(93) سوره ضحی این سوره در مکه نازل شده و 11 آیه دارد

اشاره

محتوی و فضیلت سوره"الضحی"

این سوره که از سوره های مکی است،و طبق بعضی از روایات وقتی نازل شد که پیامبر ص بر اثر تاخیر و انقطاع موقت وحی ناراحت بود،و زبان دشمنان نیز باز شده بود،سوره نازل شد و همچون باران رحمتی بر قلب پاک پیامبر ص نشست،و تاب و توان تازه ای به او بخشید و زبان بدگویان را قطع کرد.

این سوره با دو سوگند آغاز می شود،سپس به پیامبر ص بشارت می دهد که خدا هرگز تو را رها نساخته است.

بعد به او نوید می دهد که خداوند آن قدر به او عطا می کند که خشنود شود.

و در آخرین مرحله،گذشته زندگانی پیامبر ص را در نظر او مجسم می سازد که خداوند چگونه او را همیشه مشمول انواع رحمت خود قرار داده، و در سخت ترین لحظات زندگی حمایتش نموده است.

و لذا در آخرین آیات به او دستور می دهد که(به شکرانه این نعمتهای بزرگ الهی)با یتیمان و مستمندان مهربانی کند و نعمت خدا را بازگو نماید در فضیلت این سوره همین بس که در حدیثی از پیغمبر اکرم ص نقل شده است

من قرأها کان ممن یرضاه اللّٰه،و لمحمد(ص)ان یشفع له و له عشر حسنات بعدد کل یتیم وسائل!: "هر کس آن را تلاوت کند از کسانی خواهد بود که خدا از آنها راضی می شود و شایسته است که محمد ص برای او شفاعت کند و به عدد هر یتیم و مسکین سؤال کننده ده حسنه برای او خواهد بود" ⁽¹⁾.

و اینهمه فضیلت از آن کسی است که آن را بخواند و در عمل پیاده کند.

قابل توجه اینکه مطابق روایات متعددی،این سوره و سوره آینده (سوره ا لم نشرح)یک سوره است،و لذا برای اینکه در هر رکعت بعد از سوره حمد باید یک سوره کامل خوانده شود این دو سوره را باید با هم خواند (نظیر این معنی در باره سوره های"فیل"و"لایلاف"نیز گفته شده است).

و اگر درست در محتوای این دو سوره دقت کنیم می بینیم پیوند مطالب آنها بقدری زیاد است که حتما یکی ادامه دیگری می باشد،هر چند میان آن دو "بسم اللّٰه" فاصله شده است.

در اینکه آیا این دو سوره از هر نظر یکی است؟یا در خصوص نماز باید در حکم یک سوره حساب شود؟گفتگویی است که باید شرح آن را در کتب فقهی(بحث قرائت نماز)مطالعه کرد،ولی به هر حال اجماع علماء بر این است که در قرائت نماز نمی توان به یکی از این دو قناعت نمود.

[سوره الضحی (93): آیات 1 تا 5]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>وَ اَلضُّحیٰ (1) وَ اَللَّیْلِ إِذٰا سَجیٰ (2) مٰا وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَ مٰا قَلیٰ (3) وَ لَلْآخِرَةُ خَیْرٌ لَکَ مِنَ اَلْأُولیٰ (4) وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضیٰ (5)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-قسم به روز در آن هنگام که آفتاب بر آید(و همه جا را فرا گیرد).

2-و سوگند به شب در آن هنگام که آرام گیرد.

3-که خداوند هرگز تو را وانگذاشته،و مورد خشم قرار نداده است.

4-و مسلما آخرت برای تو از دنیا بهتر است.

5-و به زودی پروردگارت آن قدر به تو عطا می کند که خشنود شوی.

شان نزول:

در باره شان نزول این سوره روایات زیادی نقل شده که از همه روشنتر روایت زیر است.

"ابن عباس"می گوید:پانزده روز گذشت،و وحی بر پیامبر ص نازل نشد،مشرکان گفتند:پروردگار محمد،او را رها کرده،و دشمن داشته،اگر راست می گوید ماموریت او از سوی خدا است،باید وحی به طور مرتب بر او نازل می شد،در اینجا سوره فوق نازل گشت(و به سخنان آنها پاسخ گفت).

قابل توجه اینکه طبق حدیثی وقتی این سوره نازل شد پیامبر ص به جبرئیل فرمود:دیر کردی در حالی که سخت به تو مشتاق بودم،جبرئیل گفت و انا کنت اشد الیک شوقا:"من به تو مشتاق تر بودم،ولی من بنده مامورم و جز به فرمان پروردگار نازل نمی شوم"! در حدیث دیگری آمده است که جماعتی از یهود خدمت رسول اللّٰه ص رسیدند،و از داستان"ذی القرنین"و"اصحاب کهف"و آفرینش"روح" سؤال کردند،پیامبر ص فرمود فردا به شما خبر خواهم داد،و ان شاء اللّٰه نگفت،و همین سبب شد که وحی الهی ایامی از او قطع شود و زبان دشمنان به شماتت باز گشت،و از این جهت پیامبر ص غمگین شد سوره نازل شد تا مایه تسلی خاطر پیامبر ص گردد(ولی این شان نزول بعید به نظر می رسد چرا که تماس یهود با پیغمبر اکرم ص و اینگونه سؤالات معمولا در مدینه بود نه در مکه).

در بعضی از روایات نیز آمده است جمعی از مسلمانان عرض کردند:

ای رسول خدا!چرا وحی بر شما نازل نمی شود؟فرمود:

و کیف ینزل علی

الوحی و انتم لا تنقون براجمکم و لا تقلمون اظفارکم :"چگونه وحی بر من نازل شود در حالی که شما مفاصل انگشتان خود را پاکیزه نمی کنید،و ناخنهای خود را نمی گیرید!؟ ⁽¹⁾.

در اینکه مدت انقطاع وحی چقدر بود؟روایات مختلف است،بعضی دوازده روز،بعضی پانزده،بعضی نوزده،بعضی بیست و پنج،و حتی بعضی چهل روز نقل کرده اند.

و در روایتی نیز فقط دو سه شبانه روز نقل شده است.

تفسیر:

آن قدر به تو می بخشد که خشنود شوی!

در آغاز این سوره نیز با دو سوگند روبرو می شویم:سوگند به"نور" و سوگند به"ظلمت"می فرماید:

"قسم به روز در آن هنگام که آفتاب بر آید و همه جا را فرا گیرد" ( وَ الضُّحیٰ ).

*** "و سوگند به شب در آن زمان که آرام گیرد و همه جا را در آرامش فرو برد" ( وَ اللَّیْلِ إِذٰا سَجیٰ ).

"ضحی"به معنی اوائل روز است آن موقعی که خورشید در آسمان بالا بیاید و نور آن بر همه جا مسلط شود،و این در حقیقت بهترین موقع روز است، و به تعبیر بعضی در حکم فصل جوانی است،در تابستان هوا هنوز گرم نشده،و در

زمستان سرمای هوا شکسته شده است،و روح و جان انسان در این موقع آماده هر گونه فعالیت است.

"سجی"از ماده"سجو"(بر وزن سرد،و بر وزن غلو)در اصل به معنی "سکون و آرامش"است،و به معنی"پوشاندن"و"تاریک شدن"نیز آمده است و لذا هنگامی که"میت"در کفن می پیچند"مسجی"به او گفته می شود،ولی در اینجا همان معنی اصلی را می بخشد که سکون و آرامش است،به همین جهت شبهایی که باد نمی وزد لیلة ساجیة(شب آرام)می گویند و به دریای خالی از طوفان و امواج خروشان"بحر ساج"(دریای آرام)گفته می شود.

در هر حال آنچه در شب مهم است همان آرامشی است که بر آن حکمفرما است،و طبعا اعصاب و روح انسان را در آرامش فرو می برد،و برای تلاش و کوشش فردا و فرداها آماده می سازد،و از این نظر نعمت بسیار مهمی است که شایسته است سوگند به آن یاد شود.

میان این دو قسم و محتوای آیه شباهت و رابطه نزدیکی وجود دارد،روز همچون نزول نور وحی بر قلب پاک پیامبر ص است و شب همچون انقطاع موقت وحی که آن نیز در بعضی از مقاطع لازم است.

*** و به دنبال این دو سوگند بزرگ به نتیجه و جواب قسم پرداخته می فرماید:

"پروردگارت هرگز تو را ترک نگفته،و هرگز مورد خشم قرار نداده است" ( مٰا وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَ مٰا قَلیٰ ).

"ودع"از ماده"تودیع"به معنی ترک گفتن و وداع کردن است.

"قلی"از ماده"قلا"(بر وزن صدا)به معنی شدت بغض و عداوت است و از ماده"قلو"(بر وزن سرو)به معنی پرتاب کردن نیز آمده است.

راغب معتقد است که این هر دو به یک معنی باز می گردد،زیرا کسی

که مورد عداوت انسان است گویی قلب او را پرت می کند و نمی پذیرد ⁽¹⁾.

به هر حال این تعبیر دلداری و تسلی خاطری است برای شخص پیامبر ص که بداند اگر گاهی در نزول وحی تاخیر افتد روی مصالحی است که خدا می داند،و هرگز دلیل بر آن نیست که طبق گفته دشمنان خداوند نسبت به او خشمگین شده باشد یا بخواهد او را ترک گوید،او همیشه مشمول لطف و عنایات خاصه خدا است،و همواره در کنف حمایت ویژه او است.

*** سپس اضافه می کند:"بی شک جهان آخرت برای تو از این دنیا بهتر است" ( وَ لَلْآخِرَةُ خَیْرٌ لَکَ مِنَ الْأُولیٰ ).

تو در این جهان مشمول الطاف او هستی،و در آخرت بیشتر و بهتر،نه در کوتاه مدت مورد غضب پروردگار خواهی بود،و نه در دراز مدت،کوتاه سخن اینکه تو در دنیا و آخرت عزیزی،در دنیا عزیز و در آخرت عزیزتر.

بعضی از مفسران"آخرت"و"اولی"را اشاره به آغاز و پایان عمر پیغمبر ص دانسته اند و گفته اند منظور این است که تو در آینده عمرت موفق تر و پیروزتر خواهی بود،و این اشاره به گسترش اسلام و پیروزیهای مکرر مسلمین بر دشمنان، و فتوحات آنها در غزوات،و بارور شدن نهال توحید،و برچیده شدن آثار شرک و بت پرستی است.

جمع میان این دو تفسیر نیز بی مانع است.

و در آخرین آیه مورد بحث برترین نوید را به او داده می افزاید:"به زودی پروردگارت آن قدر به تو عطا می کند که خشنود شوی"( وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضیٰ ).

این بالاترین اکرام و احترام پروردگار نسبت به بنده خاصش محمد ص است که می فرماید:آن قدر به تو می بخشیم که راضی شوی،در دنیا بر دشمنان پیروز خواهی شد و آئین تو جهان گیر خواهد گشت،و در آخرت نیز مشمول بزرگترین مواهب خواهی بود.

بدون شک پیغمبر اکرم ص به عنوان خاتم انبیاء و رهبر عالم بشریت خشنودیش تنها در نجات خویش نیست،بلکه آن زمان راضی و خشنود می شود که شفاعتش در باره امتش نیز پذیرفته شود،به همین دلیل در روایات آمده است که این آیه امیدبخش ترین آیات قرآن مجید و دلیل بر پذیرش شفاعت آن حضرت است.

در حدیثی از امام باقر ع از پدرش زین العابدین ع از عمویش"محمد بن حنفیه"از پدرش امیر مؤمنان ع می خوانیم:رسول اللّٰه فرمود:روز قیامت من در موقف شفاعت می ایستم،و آن قدر گنهکاران را شفاعت کنم که خداوند گوید:ا رضیت یا محمد؟!:"آیا راضی شدی ای محمد"؟!من می گویم:

رضیت،رضیت:"راضی شدم،راضی شدم"! سپس امیر مؤمنان ع رو به جمعی از اهل کوفه کرده و افزود شما معتقدید امیدبخش ترین آیات قرآن آیه" قُلْ یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ "است(ای کسانی که نسبت به خود زیاده روی کرده اید از رحمت خدا نومید نشوید).

گفتند:آری ما چنین می گوئیم.

فرمود:"ولی ما اهل بیت می گوئیم امیدبخش ترین آیات قرآن آیه

" وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضیٰ "است ⁽¹⁾.

ناگفته پیدا است که شفاعت پیامبر ص شرائطی دارد،نه او برای هر کس شفاعت می کند،و نه هر گنهکاری می تواند چنین انتظاری را داشته باشد (مشروح این بحث را در جلد اول ذیل آیه 48 سوره بقره مطالعه فرمائید).

در حدیث دیگری از امام صادق ع می خوانیم:"رسول خدا وارد خانه فاطمه ع شد در حالی که لباس خشنی از پشم شتر در تن دخترش بود،با یک دست آسیا می کرد،و با دست دیگر فرزندش را شیر می داد،اشک در چشمان پیامبر ص ظاهر شد، فرمود دخترم!تلخی دنیا را در برابر شیرینی آخرت تحمل کن،چرا که خداوند بر من نازل کرده است که آن قدر پروردگارت به تو می بخشد که راضی شوی"( وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضیٰ ) ⁽²⁾.

نکته:

فلسفه انقطاع وحی

از مجموع آیات فوق به خوبی روشن می شود که پیامبر ص هر چه دارد از ناحیه خدا است حتی در نزول وحی از خود اختیاری ندارد،هر زمان خدا بخواهد وحی قطع می شود،و هر زمان بخواهد برقرار می گردد،و شاید انقطاع وحی نیز به همین منظور بود تا پاسخی باشد به آنها که از پیغمبر اکرم ص تقاضای معجزات اقتراحی و بر طبق میل خود داشتند،یا به او پیشنهاد می کردند که فلان حکم یا فلان آیه را تغییر ده،و او می فرمود من در این امور اختیاری از خود ندارم(همان گونه که در آیه 15 سوره یونس آمده است).

[سوره الضحی (93): آیات 6 تا 11]

اشاره

أَ لَمْ یَجِدْکَ یَتِیماً فَآویٰ (6) وَ وَجَدَکَ ضَالاًّ فَهَدیٰ (7) وَ وَجَدَکَ عٰائِلاً فَأَغْنیٰ (8) فَأَمَّا اَلْیَتِیمَ فَلاٰ تَقْهَرْ (9) وَ أَمَّا اَلسّٰائِلَ فَلاٰ تَنْهَرْ (10) وَ أَمّٰا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ (11)

ترجمه:

6-آیا تو را یتیم نیافت و سپس پناه داد؟ 7-و تو را گمشده یافت و هدایت کرد.

8-و تو را فقیر یافت و بی نیاز نمود.

9-حال که چنین است یتیم را تحقیر مکن.

10-و سؤال کننده را از خود مران.

11-و نعمتهای پروردگارت را بازگو کن.

تفسیر:

به شکرانه این همه نعمت که خدا به تو داده...

چنان که گفتیم هدف در این سوره تسلی و دلداری پیامبر اسلام ص و بیان

الطاف الهی نسبت به آن حضرت است،لذا در ادامه آیات گذشته که از این معنی سخن می گفت،در آیات مورد بحث نخست به ذکر سه موهبت از مواهب خاص الهی به پیغمبر اکرم ص پرداخته،و سپس سه دستور مهم در همین رابطه به او می دهد.

می فرماید:"آیا خداوند تو را یتیم نیافت و سپس پناه داد"( أَ لَمْ یَجِدْکَ یَتِیماً فاوی).

در شکم مادر بودی که پدرت عبد اللّٰه از دنیا رفت،تو را در آغوش جدت "عبد المطلب"(سید مکه)پرورش دادم.

شش ساله بودی که مادرت از دنیا رفت،و از این نظر نیز تنها شدی،اما عشق و محبت تو را در قلب"عبد المطلب"افزون ساختم.

هشت ساله بودی که جدت"عبد المطلب"از دنیا رفت عمویت"ابو طالب" را به خدمت و حمایتت گماشتم،تا تو را همچون جان شیرین در بر گیرد و محافظت کند.

آری تو یتیم بودی و من به تو پناه دادم.

بعضی از مفسران معانی دیگری برای این آیه گفته اند که با ظاهر آن سازگار نیست،از جمله اینکه منظور از یتیم کسی است که در شرافت و فضیلت مثل و مانند ندارد،همانگونه که گوهر بی نظیر را"در یتیم"گویند،بنا بر این معنی جمله چنین می شود خداوند تو را در شرافت و فضل بی مانند یافت لذا تو را بر گزید و مقام نبوت بخشید.

دیگر اینکه:تو خود یک روز یتیم بودی،ولی سرانجام پناهگاه یتیمان و رهبر انسانها شدی.

بدون شک معنی اول از هر جهت مناسبتر است و با ظاهر آیه هماهنگ تر.

بعد به ذکر نعمت دوم پرداخته می فرماید"و تو را گمشده یافت و هدایت کرد" ( وَ وَجَدَکَ ضَالاًّ فَهَدیٰ ).

آری تو هرگز از نبوت و رسالت آگاه نبودی،و ما این نور را در قلب تو افکندیم که به وسیله آن انسانها را هدایت کنی چنان که در جای دیگر می فرماید: مٰا کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتٰابُ وَ لاَ الْإِیمٰانُ وَ لٰکِنْ جَعَلْنٰاهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِنٰا :"تو نه کتاب را می دانستی و نه ایمان را(از محتوای قرآن و اسلام قبل از نزول وحی آگاه نبودی)ولی ما آن را نوری قرار دادیم که به وسیله آن هر کس از بندگانمان را بخواهیم هدایت می کنیم"(شوری-52).

روشن است که پیامبر ص قبل از رسیدن به مقام نبوت و رسالت فاقد این فیض الهی بود،خداوند دست او را گرفت و هدایت فرمود،و به این مقام نشاند،چنان که در آیه 3 سوره یوسف می خوانیم: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ هٰذَا الْقُرْآنَ وَ إِنْ کُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغٰافِلِینَ :

"ما بهترین داستانها را برای تو از طریق وحی این قرآن بازگو کردیم، هر چند پیش از آن از غافلان بودی".

مسلما اگر هدایت الهی و امدادهای غیبی دست پیامبر ص را نمی گرفت.

او هرگز به سر منزل مقصود راه نمی یافت.

بنا بر این منظور از"ضلالت"در اینجا نفی ایمان و توحید و پاکی و تقوی نیست،بلکه به قرینه آیاتی که در بالا به آن اشاره شد نفی آگاهی از اسرار نبوت،و قوانین اسلام،و عدم آشنایی با این حقایق بود،همانگونه که بسیاری از مفسران گفته اند،ولی بعد از بعثت به کمک پروردگار بر همه این امور واقف شد و هدایت یافت(دقت کنید).

در آیه 282 سوره بقره به هنگام ذکر فلسفه تعدد گواهان در مساله نوشتن سند وامها،می فرماید: أَنْ تَضِلَّ إِحْدٰاهُمٰا فَتُذَکِّرَ إِحْدٰاهُمَا الْأُخْریٰ :

"این به خاطر آن است که اگر یکی از آن دو گمراه شود و فراموش کند دیگری به او یاد آوری نماید".

در این آیه"ضلالت"فقط به معنی فراموشی آمده است به قرینه جمله "فتذکر".

در اینجا تفسیرهای متعدد دیگری نیز برای آیه ذکر شده،از جمله اینکه:

منظور آن است که تو بی نام و نشان بودی و خداوند آن قدر به تو از مواهب بی نظیر عطا کرد که همه جا شناخته شدی.

یا اینکه:تو چند بار در دوران طفولیتت گم شدی(یک بار در دره های مکه،آن گاه که در حمایت عبد المطلب بودی،بار دیگر زمانی که مادر رضاعیت "حلیمه سعدیه"بعد از پایان دوران شیر خواری تو را به سوی مکه می آورد تا به عبد المطلب دهد،در راه گم شدی،و مرتبه سوم در آن هنگام که با عمویت "ابو طالب"در قافله ای که به سوی شام می رفت در یک شب تاریک و ظلمانی راه را گم کردی)و خداوند در تمام این موارد تو را هدایت کرد و به آغوش پر مهر جد یا عمویت رسانید.

قابل توجه اینکه"ضال"از نظر لغت به دو معنی آمده:"گمشده" و"گمراه"مثلا گفته می شود:الحکمة ضالة المؤمن:"دانش گمشده انسان با ایمان است".

و به همین مناسبت به معنی مخفی و غائب نیز آمده،و لذا در آیه 10 سجده می خوانیم:منکران معاد می گفتند: أَ إِذٰا ضَلَلْنٰا فِی الْأَرْضِ أَ إِنّٰا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ :

"هنگامی که در زمین پنهان و غائب شدیم در خلقت نوینی قرار خواهیم گرفت"؟.

اگر"ضال"در آیه مورد بحث به معنی"گمشده"باشد مشکلی پیش نمی آید،و اگر به معنی"گمراه"باشد منظور نداشتن دسترسی به راه نبوت

و رسالت قبل از بعثت است،و یا به تعبیر دیگر پیامبر در ذات خود چیزی نداشت،هر چه داشت از سوی خدا بود،بنا بر این در هر دو صورت مشکلی پیش نمی آید.

*** بعد به بیان سومین نعمت پرداخته،می فرماید:"خداوند تو را فقیر یافت و غنی و بی نیاز کرد"( وَ وَجَدَکَ عٰائِلاً فَأَغْنیٰ ) ⁽¹⁾.

توجه"خدیجه"آن زن مخلص با وفا را به سوی تو جلب نمود تا ثروت سرشارش را در اختیار تو و اهداف بزرگت قرار دهد،و بعد از ظهور اسلام غنائم فراوانی در جنگها نصیب تو کرد آن گونه که برای رسیدن به اهداف بزرگت بی نیاز شدی.

در روایتی از امام علی بن موسی الرضا ع می خوانیم که در تفسیر این آیات چنین فرمود:

ا لم یجدک یتیما فاوی قال:فردا لا مثل لک فی المخلوقین، فاوی الناس الیک،و وجدک ضالا ای ضالة فی قوم لا یعرفون فضلک فهداهم الیک،و وجدک عائلا تعول اقواما بالعلم فاغناهم بک: "آیا تو را یتیم یعنی فردی بی نظیر در میان مخلوقات خود نیافت و سپس مردم را در پناه تو قرار داد؟و تو را گمشده و ناشناخته در میان قومی یافت که مقام فضل تو را نمی دانستند و خدا آنها را به سوی تو هدایت کرد،تو را سرپرست اقوامی در علم و دانش قرار داد و آنها را به وسیله تو بی نیاز ساخت" ⁽²⁾.

البته این حدیث ناظر به بطون آیه است،و گرنه ظاهر آیات همان است که در بالا گفته شد.

مبادا تصور شود که بیان این امور که در ظاهر آیه است از مقام شامخ پیامبر ص می کاهد،و یا توصیفی منفی از سوی پروردگار در باره او است، بلکه این در حقیقت بیان الطاف الهی و اکرام و احترام او نسبت به این پیغمبر بزرگ است،هنگامی که محبوب،سخن از الطافش نسبت به عاشق دلباخته می گوید خود عین لطف و محبت است و دلیل بر عنایت خاص او است،و به همین دلیل با شنیدن این الفاظ از سوی محبوب روح تازه می شود،و جان او صفا می یابد و قلبش غرق آرامش و سکینه می شود.

*** در آیات بعد به عنوان نتیجه گیری از آیات قبل،سه دستور پر اهمیت به پیغمبر اسلام ص می دهد که هر چند مخاطب در آن شخص رسول اللّٰه ص است ولی مسلما همگان را شامل می شود،نخست می فرماید:"حال که چنین است یتیم را تحقیر مکن"( فَأَمَّا الْیَتِیمَ فَلاٰ تَقْهَرْ ).

"تقهر"از ماده"قهر"به گفته"راغب"در"مفردات"به معنی غلبه توأم با تحقیر است،ولی در هر یک از این دو معنی نیز جداگانه استعمال می شود، و مناسب در اینجا همان"تحقیر"است.

این نشان می دهد که در مورد یتیمان مساله اطعام و انفاق گرچه مهم است، ولی از آن مهمتر دلجویی و نوازش و رفع کمبودهای عاطفی است،و لذا در حدیث معروفی می خوانیم که"رسول اللّٰه"ص فرمود:

من مسح علی رأس یتیم کان له بکل شعرة تمر علی یده نور یوم القیامة: "هر کس به عنوان نوازش دست بر سر یتیمی کشد به تعداد هر مویی که دست او از آن می گذرد در روز

قیامت نوری خواهد داشت" ⁽¹⁾.

گویی خداوند به پیامبر ص می فرماید:تو هم خود یتیم بودی و رنج یتیمی را کشیده ای،اکنون از دل و جان مراقب یتیمان باش و روح تشنه آنها را با محبت سیراب کن.

*** و در آیه بعد به دومین دستور پرداخته،می فرماید:"و سؤال کننده را از خود مران"( وَ أَمَّا السّٰائِلَ فَلاٰ تَنْهَرْ ).

"لا تنهر"از ماده"نهر"به معنی"راندن توأم با خشونت"است،و بعید نیست ریشه آن با"نهر"به معنی نهر آب جاری یکی باشد چرا که آن هم آب را با شدت می راند! در اینکه منظور از"سائل"در اینجا چه کسی است؟چند تفسیر وجود دارد:نخست اینکه منظور کسانی است که سؤالاتی در مسائل علمی و اعتقادی و دینی دارند،به قرینه اینکه این دستور تفریعی است بر آنچه در آیات قبل آمده " وَ وَجَدَکَ ضَالاًّ فَهَدیٰ ""خداوند تو را گمشده یافت و هدایت کرد"پس به شکرانه این هدایت الهی تو نیز در هدایت نیازمندان کوشا باش،و هیچ تقاضا کننده هدایتی را از خود مران.

دیگر اینکه منظور کسانی است که دارای فقر مادی هستند،و به سراغ تو می آیند،باید آنچه در توان داری به کار گیری،و آنها را مایوس نکنی،و از خود نرانی.

سوم اینکه هم ناظر به فقر علمی است و هم فقر مادی،دستور می دهد که به تقاضای سائلان در هر قسمت پاسخ مثبت ده،این معنی هم تناسب با هدایت الهی نسبت به پیامبر ص دارد و هم سرپرستی از او در زمانی که یتیم بود.

عجب اینکه بعضی از مفسران برای اثبات اینکه مقصود از"سائل"در اینجا تنها سؤال کننده از مسائل علمی است گفته اند که تعبیر"سائل"در قرآن مجید هرگز به معنی تقاضا کننده مالی نیامده است ⁽¹⁾.

در حالی که مکرر در قرآن در این معنی به کار رفته است،چنان که در آیه 19 ذاریات می خوانیم: وَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ :"در اموال آنها حقی است برای سائل و محروم"همین معنی در آیه 25 معارج و 177 بقره نیز آمده است.

*** و سرانجام در سومین و آخرین دستور می فرماید:"و اما نعمتهای پروردگارت را بازگو کن"( وَ أَمّٰا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ ).

بازگو کردن نعمت،گاه با زبان است و تعبیراتی که حاکی از نهایت شکر و سپاس باشد،نه غرور و برتری جویی،و گاه با عمل است به این ترتیب که از آن انفاق و بخشش در راه خدا کند،بخششی که نشان دهد خداوند نعمت فراوانی به او عطا کرده است.

این سنت افراد سخاوتمند و کریم است که وقتی نعمتی به آنها روی آورد بازگو می کنند و شکر خدا را بجا می آورند،و عملشان نیز تایید و تاکیدی است بر این حقیقت،به عکس بخیلان دون همت که دائما ناله می کنند،و اگر دنیا را نیز به آنها بدهی اصرار در پرده پوشی بر نعمتها دارند،چهره آنها فقیرانه، و سخنانشان آمیخته با آه و زاری و عملشان نیز بیانگر فقر است! این در حالی است که از پیغمبر اکرم ص نقل شده است که فرمود:

ان اللّٰه تعالی اذا انعم علی عبد نعمة یحب ان یری اثر النعمة علیه:

"خداوند هنگامی که نعمتی به بنده ای می بخشد دوست دارد آثار نعمت را بر او ببیند" ⁽¹⁾.

بنا بر این حاصل معنی آیه چنین می شود:به شکرانه اینکه فقیر بودی خدا بی نیازت کرد،تو هم آثار نعمت را آشکار کن،و با گفتار و عمل این موهبت الهی را بازگو نما.

ولی بعضی از مفسران گفته اند منظور از"نعمت"در اینجا تنها نعمتهای معنوی از جمله نبوت یا قرآن مجید است که پیامبر ص موظف بود آنها را ابلاغ کند و این است منظور از بازگو کردن نعمت.

این احتمال نیز وجود دارد که تمام نعمتهای معنوی و مادی را شامل شود.

لذا در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم که فرمود معنی آیه چنین است:

حدث بما اعطاک اللّٰه،و فضلک،و رزقک،و احسن الیک و هداک:

"آنچه را خدا به تو بخشیده و برتری داده و روزی عطا فرموده و نیکی به تو کرده و هدایت نموده همه را بازگو کن" ⁽²⁾.

و بالآخره در حدیث دیگری از پیغمبر اکرم به عنوان یک دستور کلی می خوانیم:

من اعطی خیرا فلم یر علیه،سمی بغیض اللّٰه،معادیا لنعم اللّٰه!:

"هر کس خیری به او رسد و آثارش بر او دیده نشود،دشمن خدا شمرده می شود، و مخالف نعمتهای او" ⁽³⁾.

این سخن را با حدیث دیگری از امیر مؤمنان علی ع پایان می دهیم که

فرمود:

ان اللّٰه جمیل یحب الجمال،و یحب ان یری اثر النعمة علی عبده:

"خداوند زیبا است،و زیبایی را دوست دارد!و همچنین دوست دارد آثار نعمت را بر بنده خود ببیند" ⁽¹⁾.

نکته ها:

اشاره

1-رهبری برخاسته از میان درد و رنجها!

آیات بالا ضمن اینکه نعمتهای خداوند را به پیغمبر اکرم ص شرح می دهد این نکته را نیز منعکس می کند که او در آغاز کودکی یتیم بود،و در شرائط سخت مادی زندگی می کرد،با درد و رنج قرین بود،و از میان رنجها برخاست و باید چنین باشد.

یک رهبر الهی و انسانی باید مرارتهای زندگی را بچشد،ناراحتیها را شخصا لمس کند،و با تمام وجودش تلخیها را احساس کند،تا بتواند ارزیابی صحیحی از قشرهای محروم جامعه کند و از حال مردمی که در درد و رنج غوطه ورند با خبر باشد.

باید در خردی پدر را از دست دهد تا از درد طفلان یتیمش با خبر باشد، باید روزها گرسنه بماند و شبها گرسنه بخوابد،تا درد گرسنگان را با تمام وجودش درک کند.

لذا گاه که یتیمی را می دید قطرات اشک از چشمان مبارکش سرازیر می شد، او را بر دامان می نشاند و نوازش می داد و همچون جان شیرین در بر- می گرفت.

او باید فقر فرهنگی جامعه را به خوبی درک کرده باشد،تا کسانی را که

برای کسب دانشی خدمتش می رسند گرامی دارد،و با آغوش باز آنها را پذیرا گردد.

نه تنها پیغمبر اکرم ص بلکه شاید همه انبیاء پرورش یافتگان رنجها و محرومیتها بودند،و نه تنها انبیاء که همه رهبران راستین و موفق چنین بودند، و باید چنین باشند.

آن کس که در میان ناز و نعمت پرورش یافته،در کاخهای مجلل زندگی کرده،و هر زمان هر چه می خواسته در اختیارش بوده،چگونه می تواند درد محرومان را درک کند،منظره خانه فقرا و کاشانه یتیمان را در نظر مجسم سازد و به کمک آنها بشتابد؟! در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:

ما بعث اللّٰه نبیا قط حتی یسترعیه الغنم یعلمه بذلک رعیة الناس:

"خدا هرگز پیامبری را مبعوث نکرد مگر اینکه او را به چوپانی گوسفندان گماشت تا از این طریق چوپانی انسانها را به او بیاموزد" ⁽¹⁾.

یعنی هم رنج کشیدند،و هم صبر و تحمل در برابر موجودی کم شعور را تجربه کردند،و هم در میان کوه و صحرا و آغوش طبیعت درسهای بزرگ توحید و عرفان را آموختند.

در حدیث دیگری آمده است که"موسی بن عمران"از خدای خود پرسید:من به چه دلیل به این مقام رسیدم؟خطاب آمد آیا به خاطر می آوری آن روز که بچه گوسفندی از میان گله تو فرار کرد،به دنبال آن رفتی و آن را گرفتی،و به او گفتی:حیوان!چرا خود را خسته نمودی؟سپس بر دوش گرفتی و به گله گوسفندان باز گرداندی به این دلیل من تو را سرپرست خلق

کردم(این تحمل و حوصله عجیب تو در مقابل یک حیوان دلیل بر قدرت عظیم روحی تو است و لذا شایسته آن مقام بزرگی).

2-نوازش یتیمان

وجود کودکان یتیم که پدر خود را در طفولیت از دست داده اند در هر اجتماعی اجتناب ناپذیر است،این کودکان از جهات مختلفی باید مورد حمایت قرار گیرند.

از نظر عاطفی دارای کمبودهایی هستند که اگر خلاء وجود آنها از این نظر پر نشود کودکانی ناسالم،و در بسیاری از مواقع سنگدل و جانی و خطرناک بار می آیند،بعلاوه عواطف انسانی ایجاب می کند که آنها همچون سایر فرزندان جامعه مورد حمایت و توجه عموم باشند،و از همه اینها گذشته مردم از آینده کودکان خود که ممکن است در چنین شرائطی قرار گیرند مطمئن شوند.

"یتیمان"در بسیاری از موارد دارای اموالی هستند که باید با دقت و امانت برای آینده آنها حفظ شود،و در بسیاری از موارد فاقد امکانات مالی هستند که باید از این نظر نیز مورد توجه قرار گیرند باید دیگران همچون پدران و مادرانی دلسوز رنج یتیمی را از روح آنها بیرون کنند،و گرد و غبار تنهایی را از چهره آنها بزدایند.

لذا در آیات قرآن مجید و روایات اسلامی بسیار روی این مساله تکیه شده است که هم بعد اخلاقی دارد و هم بعد اجتماعی و انسانی.

این حدیث از پیغمبر اکرم ص معروف است که فرمود:

ان الیتیم اذا بکی اهتز لبکائه عرش الرحمن!: "هنگامی که یتیم گریه می کند عرش خدا به لرزه در می آید""خداوند به فرشتگانش می فرماید:ای ملائکه من!

چه کسی این یتیم را که پدرش در خاک پنهان شده است به گریه در آورده؟ ملائکه می گویند:خدایا!تو آگاهتری،خداوند می فرماید:ای ملائکه من! شما را گواه می گیرم که هر کس گریه او را خاموش،و قلبش را خشنود کند، من روز قیامت او را خشنود خواهم کرد" ⁽¹⁾.

از این بالاتر حدیث دیگری از پیغمبر اکرم ص می خوانیم:

اذا بکی الیتیم وقعت دموعه فی کف الرحمن: "هر گاه یتیم گریه کند اشکهای او در دست خداوند رحمن می ریزد"! ⁽²⁾.

باز در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است که فرمود:

انا و کافل الیتیم کهاتین فی الجنة اذا اتقی اللّٰه عز و جل و أشار بالسبابة و الوسطی:

"من و سرپرست یتیم مانند این دو در بهشت خواهیم بود-به شرط اینکه تقوای الهی را پیشه کند-سپس اشاره به انگشت"سبابه"و"انگشت وسط"نمود" ⁽³⁾.

اهمیت این موضوع آن قدر زیاد است که امیر مؤمنان علی در وصیتنامه معروفش توجه به یتیمان را در کنار توجه به نماز و قرآن قرار داده،می فرماید:

اللّٰه اللّٰه فی الایتام فلا تغبوا افواههم و لا یضیعوا بحضرتکم: "خدا را خدا را در باره یتیمان،آنها را گاهی سیر و گاهی گرسنه نگذارید،و نکند با حضور شما ضایع شوند" ⁽⁴⁾.

در حدیثی از یکی از یاران پیامبر ص آمده است که می گوید ما خدمت رسول خدا ص نشسته بودیم،پسر بچه ای خدمتش آمد،عرض کرد:"کودکی یتیم هستم،و خواهری یتیم دارم،و مادری بیوه زن.از آنچه خدا به تو اطعام

کرده به ما اطعام کن،تا خداوند از آنچه نزد او است آن قدر به تو ببخشد که خشنود شوی"! پیامبر ص فرمود:"چه زیبا گفتی ای پسر!سپس رو به بلال کرده، فرمود:برو از آنچه نزد ما است بیاور،بلال بیست و یک خرما با خود آورد پیغمبر ص فرمود:هفت دانه برای تو،هفت دانه برای خواهرت،و هفت دانه برای مادرت." "معاذ بن جبل"برخاست دستی بر سر کودک یتیم کشید گفت:خداوند یتیمی تو را جبران کند،و تو را جانشین صالحی برای پدرت سازد(کودک یتیم از فرزندان مهاجران بود).

پیغمبر ص رو به"معاذ"کرد و فرمود:"انگیزه تو برای اینکار چه بود"؟عرض کرد:محبت و رحمت بود.

فرمود:"هر کس از شما سرپرستی یتیمی را بر عهده گیرد،و حق آن را ادا کند،و دست بر سر یتیم کشد خداوند به عدد هر مویی حسنه ای برای او می نویسد،و به هر مویی سیئه ای از او محو می کند،و به هر مویی درجه ای به او می بخشد" ⁽¹⁾.

البته در جوامع گسترده ای مانند جوامع امروز،مسلمانان باید به کارهای فردی در این زمینه قناعت نکنند بلکه باید نیروهای خود را متمرکز کرده یتیمان را زیر پوشش برنامه های حساب شده اقتصادی و فرهنگی و آموزشی قرار دهند، و از آنها افرادی لایق برای جامعه اسلامی بسازند،و این امر مهم نیاز به همکاری عمومی دارد.

3-بازگو کردن نعمتها

دستوری که در آیات فوق در این زمینه آمده در صورتی که به عنوان شکر و سپاس الهی،و نه به عنوان افتخار برتری جویی انجام گیرد،علاوه بر اینکه انسان را در مقام عبودیت پروردگار تکامل می بخشد و اثرات مثبت اجتماعی دارد در روح و جان خود انسان نیز اثر آرام بخشی می گذارد.

یادآوری نعمتهای خدا سبب می شود که انسان کمبودها را کمتر احساس کند،از بیماریها شکوه نکند چرا که بر سلامت اعضاء دیگر خود شکرگزار است،بخاطر از دست دادن چیزی جزع و فزع ننماید چرا که بقیه امکانات خود را بازگو می کند.

اینگونه افراد در سختیها و طوفانهای زندگی گرفتار یاس و نومیدی و اضطراب و ناراحتی نمی شوند روحی آرام و قلبی مطمئن دارند و توان آنها در مبارزه با مشکلات زیاد است.

***خداوندا!نعمتهایت بیش از آن است که بتوان آنها را بازگو کرد،آنها را از ما سلب مکن،و به کرمت بیفزا.

پروردگارا!ما در این دنیا غرق احسان توایم،انتظار داریم در آن دنیا نیز چنین باشیم.

بارالها!ما را توفیقی مرحمت کن که همیشه پشتیبان محرومان و حافظ حقوق یتیمان باشیم.

آمین یا رب العالمین پایان سوره و الضحی

(94) سوره ا لم نشرح این سوره در مکه نازل شده و دارای 8 آیه است

اشاره

محتوی و فضیلت سوره ا لم نشرح

معروف این است که این سوره بعد از سوره و الضحی نازل شده است و محتوای آن نیز همین مطلب را تایید می کند چرا که در این سوره باز قسمتی از مواهب الهی بر پیغمبر اکرم ص شمرده شده است در واقع سه نوع موهبت بزرگ در سوره و الضحی آمده بود و سه موهبت بزرگ در سوره ا لم نشرح آمده است مواهب گذشته بعضی مادی و بعضی معنوی بود اما مواهب سه گانه این سوره همه جنبه معنوی دارد و عمده این سوره بر سه محور دور می زند:

یکی بیان همین نعمتهای سه گانه و دیگر بشارت به پیامبر از نظر بر طرف شدن مشکلات دعوت او در آینده و دیگر توجه به خداوند یگانه و تحریص و ترغیب به عبادت و نیایش.

و به همین دلیل در روایات اهل بیت ع چنان که قبلا هم اشاره کرده ایم این دو به منزله یک سوره شمرده شده است و لذا در قرائت نماز برای اینکه یک سوره کامل خوانده شود هر دو را با هم می خوانند.

در میان اهل سنت نیز بعضی طرفدار این نظریه هستند چنان که فخر رازی از طاووس و عمر بن عبد العزیز نقل کرده که آنها نیز می گفتند این دو سوره سوره واحده است و در یک رکعت هر دو را تلاوت می کردند و میان این دو "بسم اللّٰه" را حذف می کردند(ولی طبق فتاوای فقهای ما بسم اللّٰه در هر دو باید باشد و اینکه مرحوم طبرسی در مجمع البیان نقل کرده که فقهای ما بسم اللّٰه را حذف می کنند درست به نظر نمی رسد).

عجب اینکه فخر رازی بعد از ذکر قول کسانی که آنها را سوره واحده می گویند،می گوید این سخن درست نیست زیرا محتوای آن دو با هم فرق دارد

سوره و الضحی هنگامی نازل شد که رسول خدا از ایذاء کفار ناراحت بود و در محنت و اندوه بسر می برد در حالی که دومی وقتی نازل شد که پیغمبر خوشحال و شادمان بود این دو چگونه با هم جمع می شود ⁽¹⁾.

ولی این استدلال عجیبی است چرا که هر دو سوره سخن از زندگی گذشته پیغمبر می گوید و این در حالی بود که بسیاری از مشکلات را پشت سر نهاده و قلب پاک او غرق امید و سرور بوده است هر دو سوره از مواهب الهی سخن می گوید و گذشته سخت و پر محنت را یادآور می شود تا مایه تسلی خاطر پیامبر و امیدواری بیشتر و کاملتر گردد.

به هر حال پیوند نزدیک محتوای این دو سوره چیزی نیست که قابل شک و تردید باشد نظیر همین معنی در سوره فیل و قریش نیز خواهد آمد انشاء اللّٰه در اینکه این سوره(ا لم نشرح)در مکه نازل شده یا مدینه از بیانات فوق روشن می شود که در مکه نازل شده است ولی با توجه آیه وَ رَفَعْنٰا لَکَ ذِکْرَکَ :ما نام تو را بلند کردیم بعضی معتقدند که در مدینه نازل شده است در آن زمان که آوازه اسلام و پیامبر همه جا را گرفته بود ولی انصاف این است که این دلیل قانع کننده نمی باشد زیرا پیغمبر اکرم ص با تمام مشکلاتی که در مکه داشت بلند آوازه بود و در تمام محافل سخن از قیام و رسالت و دعوت او بود و به وسیله اجتماع سالانه حج این آوازه به سایر مناطق حجاز مخصوصا مدینه رسید.

در فضیلت تلاوت این سوره در حدیثی از پیغمبر اکرم ص می خوانیم که فرمود:

من قرأها اعطی من الاجر کمن لقی محمدا(ص)مغتما ففرج عنه:

"هر کس این سوره را بخواند پاداش کسی را دارد که محمد ص را غمگین دیده و اندوه را از قلب او زدوده است" ⁽²⁾.

[سوره الشرح (94): آیات 1 تا 8]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ (1) وَ وَضَعْنٰا عَنْکَ وِزْرَکَ (2) اَلَّذِی أَنْقَضَ ظَهْرَکَ (3) وَ رَفَعْنٰا لَکَ ذِکْرَکَ (4) فَإِنَّ مَعَ اَلْعُسْرِ یُسْراً (5) إِنَّ مَعَ اَلْعُسْرِ یُسْراً (6) فَإِذٰا فَرَغْتَ فَانْصَبْ (7) وَ إِلیٰ رَبِّکَ فَارْغَبْ (8)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده مهربان 1-آیا ما سینه تو را گشاده نساختیم؟ 2-و بار سنگین را از تو بر نداشتیم؟ 3-همان باری که سخت بر پشت تو سنگینی می کرد.

4-و آوازه تو را بلند کردیم.

5-بنا بر این مسلما با سختی آسانی است.

6-و مسلما با سختی آسانی است.

7-پس هنگامی که از کار مهمی فارغ می شوی به مهم دیگری پرداز! 8-و به سوی پروردگارت توجه کن.

تفسیر:

ما تو را مشمول انواع نعمتها ساختیم

لحن آیات آمیخته با لطف و محبت فوق العاده پروردگار و تسلی و دلداری پیغمبر اکرم ص است.

در نخستین آیه به مهمترین موهبت الهی اشاره کرده می فرماید:"آیا ما سینه تو را گشاده نساختیم"( أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ ).

"نشرح"از ماده شرح در اصل به گفته راغب در مفردات به معنی گسترش دادن قطعات گوشت و تولید ورقه های نازکتر است سپس می افزاید منظور از شرح صدر گسترش آن به وسیله نور الهی و سکینه و آرامش خداداد می باشد و بعد می گوید شرح دادن مشکلات سخن به معنی گسترش آن و توضیح معانی مخفی است به هر حال شک نیست که منظور از شرح صدر در اینجا معنی کنایی آن است و آن توسعه دادن به روح و فکر پیامبر است و این توسعه می تواند

مفهوم وسیعی داشته باشد که هم وسعت علمی پیامبر را از طریق وحی و رسالت شامل گردد و هم بسط و گسترش تحمل و استقامت او در برابر لجاجتها و کارشکنیهای دشمنان و مخالفان.

و لذا هنگامی که موسی بن عمران ماموریت دعوت فرعون طغیانگر را پیدا می کند اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ بلافاصله عرض می کند رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی "خداوندا سینه ام را گشاده ساز و کار را بر من آسان کن"(طه 25-26).

و در جایی دیگر خطاب به پیغمبر اکرم ص آمده است فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لاٰ تَکُنْ کَصٰاحِبِ الْحُوتِ اکنون که چنین است منتظر فرمان پروردگارت باش استقامت و شکیبایی کن و مانند یونس مباش(که بر اثر ترک شکیبایی لازم گرفتار آن همه مشکلات و مرارت شد)(قلم-48).

شرح صدر در حقیقت نقطه مقابل ضیق صدر است چنان که در آیه 97 سوره حجر می خوانیم وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ بِمٰا یَقُولُونَ :"ما می دانیم که سینه تو بخاطر گفتگوهای(مغرضانه)آنها تنگ می شود"اصولا هیچ رهبر بزرگی نمی تواند بدون شرح صدر به مبارزه با مشکلات رود و آن کس که رسالتش از همه عظیمتر است(مانند پیغمبر اکرم)شرح صدر او باید از همه بیشتر باشد طوفانها آرامش اقیانوس روح او را بر هم نزند مشکلات او را به زانو در نیاورد کارشکنیهای دشمنان مایوسش نسازد سؤالات از مسائل پیچیده او را در تنگنا قرار ندهد و این عظیمترین هدیه الهی به رسول اللّٰه بود.

و لذا در حدیثی آمده است که پیامبر می فرماید:من تقاضایی از پروردگارم کردم و دوست می داشتم این تقاضا را نمی کردم عرض کردم خداوندا پیامبران قبل از من بعضی جریان باد در اختیارشان قرار دادی،و بعضی مردگان را زنده می کردند،خداوند به من فرمود:آیا تو یتیم نبودی پناهت دادم؟گفتم آری،

فرمود:آیا گمشده نبودی هدایتت کردم؟عرض کردم:آری،ای پروردگار! فرمود:آیا سینه تو را گشاده،و پشتت را سبکبار نکردم؟عرض کردم:آری ای پروردگار"! ⁽¹⁾این نشان می دهد که نعمت"شرح صدر"ما فوق معجزات انبیا است،و به راستی اگر کسی حالات پیامبر ص را دقیقا مطالعه کند و میزان شرح صدر او را در حوادث سخت و پیچیده دوران عمرش بنگرد یقین می کند که این از طریق عادی ممکن نیست،این یک تایید الهی و ربانی است.

در اینجا بعضی گفته اند که منظور از شرح صدر همان حادثه ای است که در طفولیت یا جوانی پیغمبر ص واقع شد که فرشتگان آسمان آمدند و سینه او را شکافتند و قلبش را بیرون آورده شستشو دادند،و آن را از علم و دانش و رأفت و رحمت پر کردند ⁽²⁾.

بدیهی است که منظور از این حدیث این قلب جسمانی نیست،بلکه کنایه و اشاره ای است به امدادهای الهی از نظر روحی و تقویت عزم و اراده پیغمبر و پاکسازی او از هر گونه نقایص اخلاقی و وسوسه های شیطانی.

ولی به هر حال دلیلی نداریم که آیه مورد بحث اشاره به خصوص این ماجرا باشد،بلکه مفهومی گسترده و وسیع دارد که این داستان ممکن است مصداقی از آن محسوب شود.

و به خاطر همین شرح صدر بود که پیامبر ص به عالی ترین وجهی مشکلات رسالت را پشت سر گذاشت،و وظائف خود را در این طریق به خوبی انجام داد.

*** سپس به ذکر موهبت دیگری از مواهب عظیم خود به پیامبر ص پرداخته می افزاید:"آیا ما بار سنگین را از تو برنداشتیم"!؟( وَ وَضَعْنٰا عَنْکَ وِزْرَکَ ).

*** "همان باری که سخت بر پشت تو سنگینی می کرد"( اَلَّذِی أَنْقَضَ ظَهْرَکَ ).

"وزر"در لغت به معنی سنگینی است،واژه"وزیر"نیز از همین معنی مشتق شده است،چون بارهای سنگین حکومت را بر دوش می کشد،و گناهان را نیز به همین جهت"وزر"گویند چرا که بار سنگینی است بر دوش گنهکار.

"انقض"از ماده"نقض"به معنی گشودن گره طناب،یا جدا کردن قسمتهای به هم فشرده ساختمان است،و"انتقاض"به صدایی گفته می شود که به هنگام جدا شدن قطعات ساختمان از یکدیگر بگوش می رسد،و یا صدای مهره های کمر به هنگامی که زیر بار سنگینی قرار می گیرد.

این کلمه در مورد شکستن پیمانها و قراردادها نیز به کار می رود و می گویند فلان کس نقض عهد کرد.

به این ترتیب آیه فوق می گوید:خداوند آن بار سنگین و کمرشکن را از تو برداشت.

این کدام بار بود که خداوند از پشت پیامبرش برداشت؟قرائن آیات به خوبی نشان می دهد که منظور همان مشکلات رسالت و نبوت،و دعوت به سوی توحید و یکتاپرستی،و برچیدن آثار فساد از آن محیط بسیار آلوده بوده است، نه تنها پیغمبر اسلام ص که همه پیغمبران در آغاز دعوت با چنین مشکلات عظیمی روبرو بودند،و تنها با امدادهای الهی بر آنها پیروز می شدند،منتها شرائط محیط و زمان پیغمبر اسلام ص از جهاتی سخت تر و سنگین تر بود.

بعضی نیز"وزر"را به معنی بار سنگین"وحی"در آغاز نزول،تفسیر کرده اند.

بعضی نیز به ضلالت و گمراهی و لجاج و عناد مشرکان.

و بعضی به اذیت و آزار فوق العاده آنها.

و بعضی به اندوه ناشی از وفات عمویش ابو طالب و همسرش خدیجه و بالآخره بعضی به مساله عصمت و پاکی از گناه تفسیر کرده اند.

ولی ظاهرا همان تفسیر اول از همه مناسبتر است،و اینها شاخ و برگی برای آن محسوب می شود.

*** و در سومین موهبت می فرماید:"ما آوازه تو را بلند کردیم"( وَ رَفَعْنٰا لَکَ ذِکْرَکَ ) ⁽¹⁾.

نام تو همراه اسلام و نام قرآن همه جا پیچید،و از آن بهتر اینکه نام تو در کنار نام اللّٰه هر صبح و شام بر فراز ماذنه ها و هنگام اذان برده می شود،و شهادت به رسالت تو،در کنار شهادت به توحید و یگانگی خداوند نشان اسلام،و دلیل پذیرش این آئین پاک است.

چه افتخاری از این برتر،و رفعت مقامی از این بالاتر تصور می شود؟! در حدیثی از پیغمبر اکرم ص در تفسیر این آیه می خوانیم که فرمود:

جبرئیل به من گفت:خداوند متعال می گوید: هنگامی که نام من برده می شود نام تو نیز همراه من ذکر می شود(و در عظمت مقام تو همین بس).

تعبیر به"لک"(برای تو)تاکیدی است بر اینکه نام و آوازه پیامبر را علی رغم تمام آن کارشکنیها و دشمنی ها بلند ساخت.

در اینجا سؤالی مطرح است که این سوره در مکه نازل شده در حالی که گسترش اسلام،و حل مشکلات رسالت،و برداشتن بارهای سنگین از دوش پیامبر ص و بلند شدن آوازه او در اقطار جهان،در مدینه واقع شد.

در پاسخ این سؤال بعضی گفته اند:منظور این است که بشارت آن قبلا به پیامبر ص داده شد،و همان بود که بار اندوه و غم را از دل او برداشت،و گاه گفته اند:فعل"ماضی"در اینجا معنی"مستقبل"را می بخشد،و نویدی است نسبت به آینده.

ولی حق این است که قسمتی از این امور در مکه مخصوصا در اواخر دوران سیزده ساله ای که پیغمبر اکرم ص در مکه مشغول به دعوت مردم بود تحقق یافت،ایمان در قلوب عده زیادی نفوذ کرد،و مشکلات نسبة کمتر شد اسم و آوازه پیغمبر اکرم ص،همه جا پیچید،و زمینه برای پیروزیهای بزرگ آینده فراهم گشت.

جالب اینکه"حسان بن ثابت"شاعر معروف پیامبر ص در مدح آن حضرت به مضمون همین آیه در شکل زیبایی اشاره کرده،می گوید: و ضم الاله اسم النبی الی اسمه اذا قال فی الخمس المؤذن اشهد و شق له من اسمه لیجله فذو العرش"محمود"و هذا"محمد" "خداوند اسم پیامبر را به اسم خود ضمیمه کرددر آن هنگام که مؤذن در پنج نوبت اشهد...می گوید." "و از نام خود نامی برای او انتخاب کرد تا احترامش کندلذا خداوند صاحب عرش"محمود"است و او"محمد"است"! سیمرغ فهم هیچکس از انبیا نرفت *** در آیه بعد به پیامبرش مهمترین بشارت را می دهد و انوار امید را بر قلب پاکش می پاشد،و می فرماید:"قطعا با سختی آسانی است"( فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً ) *** باز تاکید می کند"قطعا با سختی آسانی است"( إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً ) غم مخور مشکلات و سختیها به این صورت باقی نمی ماند،کارشکنیهای دشمنان برای همیشه ادامه نخواهد یافت،و محرومیتهای مادی و مشکلات اقتصادی و فقر مسلمین به همین صورت ادامه نمی یابد.

جالب اینکه"حسان بن ثابت"شاعر معروف پیامبر ص در مدح آن حضرت به مضمون همین آیه در شکل زیبایی اشاره کرده،می گوید: و ضم الاله اسم النبی الی اسمه اذا قال فی الخمس المؤذن اشهد و شق له من اسمه لیجله فذو العرش"محمود"و هذا"محمد" "خداوند اسم پیامبر را به اسم خود ضمیمه کرددر آن هنگام که مؤذن در پنج نوبت اشهد...می گوید." "و از نام خود نامی برای او انتخاب کرد تا احترامش کندلذا خداوند صاحب عرش"محمود"است و او"محمد"است"! سیمرغ فهم هیچکس از انبیا نرفت *** در آیه بعد به پیامبرش مهمترین بشارت را می دهد و انوار امید را بر قلب پاکش می پاشد،و می فرماید:"قطعا با سختی آسانی است"( فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً ) *** باز تاکید می کند"قطعا با سختی آسانی است"( إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً ) غم مخور مشکلات و سختیها به این صورت باقی نمی ماند،کارشکنیهای دشمنان برای همیشه ادامه نخواهد یافت،و محرومیتهای مادی و مشکلات اقتصادی و فقر مسلمین به همین صورت ادامه نمی یابد.

آن کس که تحمل مشکلات کند،و در برابر طوفانها ایستادگی به خرج دهد روزی میوه شیرین آن را می چشد،روزی که فریاد دشمنان خاموش، کارشکنیها بی رنگ،جاده های پیشرفت و تکامل صاف،و پیمودن مسیر حق آسان خواهد شد.

گرچه بعضی از مفسران این آیات را اشاره به فقر مالی عمومی مسلمانان در آغاز ظهور اسلام شمرده اند،ولی گستردگی مفهوم آیات همه مشکلات را شامل می شود،این دو آیه به صورتی مطرح شده که اختصاص به شخص پیامبر اکرم ص و زمان آن حضرت نیز ندارد و بلکه به صورت یک قاعده کلی و به عنوان تعلیلی بر مباحث سابق مطرح است،و به همه انسانهای مؤمن مخلص و تلاشگر نوید می دهد که همیشه در کنار سختیها آسانیها است،حتی تعبیر به "بعد"نمی کند بلکه تعبیر به"مع"که نشانه همراهی است می کند.

آری چنین است که با هر مشکلی آسانی آمیخته،و با هر صعوبتی سهولتی همراه است،و این دو همیشه با هم بوده و با هم خواهند بود.

ص :

این نوید و وعده الهی است که دل را نور و صفا می بخشد،و به پیروزیها امیدوار می کند،و گرد و غبار یاس و نومیدی را از صفحه روح انسان می زداید ⁽¹⁾.

در حدیثی آمده است که پیغمبر اکرم ص فرمود:

و اعلم ان مع العسر یسرا،و ان مع الصبر النصر،و ان الفرج مع الکرب: "بدان که با سختیها آسانی است،و با صبر پیروزی و با غم و اندوه خوشحالی و گشایش است" ⁽²⁾و در حدیثی از امیر مؤمنان علی ع می خوانیم:زنی شکایت همسرش را نزد آن حضرت برد که او چیزی بر من انفاق نمی کند،در حالی که همسرش واقعا تنگدست بود،علی ع از اینکه همسر او را به زندان بیفکند خودداری کرد،و در جواب فرمود: إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً (و او را به صبر و شکیبایی دعوت کرد) ⁽³⁾آری: صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند بر اثر صبر نوبت ظفر آید *** سپس در آخرین آیات این سوره می فرماید:"پس هنگامی که از کار مهمی فارغ می شوی به مهم دیگری پرداز"( فَإِذٰا فَرَغْتَ فَانْصَبْ ).

هرگز بیکار نمان،تلاش و کوشش را کنار مگذار، پیوسته مشغول مجاهده باش و پایان مهمی را آغاز مهم دیگر قرار ده.

*** و در تمام این احوال به خدا تکیه کن"و به سوی پروردگارت توجه نما" ( وَ إِلیٰ رَبِّکَ فَارْغَبْ ).

رضایت او را بطلب،و خشنودی او را جستجو کن،و به سوی قرب جوارش بشتاب.

مطابق آنچه گفته شد آیه مفهوم گسترده ای دارد که فراغت از هر مهمی، و پرداختن به مهم دیگر را شامل می شود،و جهت گیری تمام تلاشها را به سوی پروردگار توصیه می کند،ولی غالب مفسران معانی محدودی برای آیه ذکر کرده اند که می توان هر یک از آنها را به عنوان مصداقی پذیرفت:

جمعی گفته اند منظور این است هنگامی که از نماز واجب فراغت یافتی به دعا پرداز و از خدا تمنا کن تا هر چه می خواهی به تو بدهد.

یا اینکه هنگامی که از فرائض فارغ شدی برای نافله شب برخیز.

یا اینکه هنگامی که از دنیا فارغ شدی به امور آخرت و عبادت و نماز پروردگارت بپرداز.

یا اینکه هنگامی که از واجبات فراغت پیدا کردی به مستحباتی که خدا دستور داده توجه کن.

یا اینکه هنگامی که از جهاد با دشمن فارغ شدی به عبادت برخیز.

یا اینکه هنگامی که از جهاد با دشمن فارغ شدی به جهاد نفس پرداز.

یا اینکه هنگامی از ادای رسالت فارغ شدی به تقاضای شفاعت برخیز! در روایات متعددی که دانشمند معروف اهل سنت حافظ"حاکم حسکانی" در"شواهد التنزیل"نقل کرده از امام صادق چنین آمده است که فرمود:یعنی "هنگامی که فراغت یافتی علی را به ولایت نصب کن" ⁽¹⁾.

قرطبی نیز در تفسیر خود از بعضی نقل کرده است که معنای آیه این است "هنگامی که فراغت یافتی امامی را که جانشین تو است نصب کن"(هر چند

نامبرده خودش این معنی را نپذیرفته است) ⁽¹⁾.

با توجه به اینکه در آیه شریفه موضوع"فراغت"معین نشده است و "فانصب"از ماده"نصب"(بر وزن نسب)به معنی تعب و زحمت است آیه بیانگر یک اصل کلی و فراگیر است،و هدف آن است که پیامبر را به عنوان یک الگو و سرمشق از اشتغال به استراحت بعد از پایان یک امر مهم باز دارد،و تلاش مستمر و پی گیر را در زندگی به او گوشزد کند.

با توجه به این معنی روشن می شود که تمام تفاسیر فوق صحیح است ولی هر کدام به عنوان یک مصداق از این معنی فراگیر و عام.

و چه برنامه سازنده و مؤثری که رمز پیروزی و تکامل در آن نهفته است، اصولا بیکار بودن و فراغت کامل مایه خستگی،کم شدن نشاط،تنبلی و فرسودگی، و در بسیاری از مواقع مایه فساد و تباهی و انواع گناهان است.

قابل توجه اینکه آمارها نشان می دهد که به هنگام تعطیلات مؤسسات آموزشی میزان فساد گاهی تا هفت برابر بالا می رود! به هر حال مجموعه این سوره بیانگر عنایت خاص الهی به پیغمبر اکرم ص و تسلی او در برابر مشکلات،و وعده نصرت و تایید او در برابر مشکلات و فراز و نشیبهای راه رسالت است.

و در عین حال مجموعه ای است امیدبخش سازنده و حیات آفرین برای همه انسانها و همه رهروان راه حق.

نکته ها:

اشاره

1-همانگونه که در بالا اشاره کرده ایم در روایات متعددی آمده است که

منظور از آیه" فَإِذٰا فَرَغْتَ فَانْصَبْ "(به عنوان بیان یک مصداق)نصب امیر- مؤمنان علی ع به خلافت بعد از انجام امر رسالت است.

"آلوسی"در"روح المعانی"بعد از نقل این سخن از بعضی از"امامیه" می گوید:آنها"فانصب"را با کسر"ص"خوانده اند،و به فرض که چنین باشد دلیلی بر این نمی شود که منظور نصب علی بن ابی طالب باشد،سپس از زمخشری در کشاف نقل می کند که اگر برای شیعه چنین تفسیری ممکن باشد"ناصبیها" (دشمنان علی ع نیز می توانند آن را به عنوان دستور به"نصب"(به معنی بغض علی بن ابی طالب)تفسیر کنند"! ⁽¹⁾.

زیرا"انصب"(بفتح"ص")به معنی خود را به تعب بینداز و جد و جهد کن آمده در حالی که"انصب"(به کسر"ص")دستور به نصب کردن و بالا بردن و برپا داشتن است.

این مفسران چنین پنداشته اند که"شیعه"قرائت آیه را تغییر می دهد، تا برای مساله ولایت به آن استدلال کند،در حالی که هرگز نیاز به چنین تغییری نیست،بلکه همین قرائت معروف و شناخته شده برای تفسیر مزبور کافی است،زیرا می گوید بعد از فراغت از امر مهمی مانند رسالت برای امر مهم دیگری مانند ولایت تلاش و کوشش کن،و این به عنوان یک مصداق،کاملا قابل قبول است،و می دانیم پیامبر طبق حدیث معروف غدیر و احادیث فراوان دیگر که در کتب همه علمای اسلام آمده است تلاش پی گیر و مستمری در این زمینه داشت.اما چقدر زننده است که دانشمندی همچون زمخشری که"علی ع را به عنوان چهارمین پیشوای بزرگ اسلام و جانشین پیامبر ص می شمرد به خود اجازه دهد که بگوید ناصبیها نیز حق دارند آیه را به بغض علی بن ابی طالب

تفسیر کنند،چه تعبیر رکیک و زننده ای؟آنهم از چنین مفسری؟ راستی تعصب چه پیامدهای زشتی که ندارد؟!

[سخن عجیبی از ابن ابی الحدید]

2-دانشمند معروف معتزلی"ابن ابی الحدید"در شرح"نهج البلاغه" از"زبیر بن بکار"که به گفته او نه شیعه بود و نه با معاویه دشمنی داشت بلکه از علی ع جدا شد و کناره گیری کرد،و به مخالفان پیوست او از"فرزند مغیرة بن شعبه"نقل می کند که پدرم"مغیره"از عقل و درایت معاویه سخن بسیار می گفت،و از طرز تفکرش اعجاب داشت،ولی شبی از نزد او آمد در حالی که بسیار غمگین و ناراحت بود فهمیدم مساله مهمی رخ داده است از او سؤال کردم دیدم از معاویه شدیدا بدگویی می کند، علت را سؤال کردم گفت:امشب با او خلوت کرده بودم،و به او گفتم تو به مقاماتی که می خواستی رسیدی،اکنون در عدالت و گسترش خیرات بکوش،زیرا سن تو بالا رفته است،نسبت به بنی هاشم نیز نیکی کن،چرا که امروز تهدیدی برای تو محسوب نمی شوند، و این سبب نام نیک برای تو می شود.

او در پاسخ گفت:هیهات چه نامی از من باقی می ماند؟خلیفه اول و دوم آن همه کار کردند چه نامی از آنها باقی مانده؟ولی شما ابن ابی کبشه(محمد"ص") را بنگرید که هر روز پنج مرتبه نام او را بر فراز ماذنه ها به صورت"اشهد ان محمدا رسول اللّٰه"می برند،ای بیچاره!چه کاری بعد از او باقی می ماند؟ و چه نامی برای ما خواهد ماند؟نه بخدا سوگند مگر اینکه این وضع دگرگون گردد و نام پیامبر مدفون شود"! ⁽¹⁾ولی به مقتضای وَ رَفَعْنٰا لَکَ ذِکْرَکَ خدا خواسته است که این نام در سراسر

تاریخ و در تمام جهان بشریت بلندآوازه باشد چه دیگران بپسندند یا نپسندند؟ خشنود باشند یا ناخشنود؟اصلا این تعبیرات را اگر بشکافیم چه معنی خواهد داشت؟! لا حول و لا قوة الا باللّٰه!.

***خداوندا!قلب ما را از حب ذات تهی کن و از عشق خودت مملو ساز.

پروردگارا!تو خود وعده داده ای که با هر مشکلی راحتی و آسودگی است،مسلمین امروز را از این مشکلات عظیم و ناملائماتی که از ناحیه دشمنان به آنها می رسد آسوده ساز.

بارالها!نعمتها و مواهب تو بر ما فراوان است به ما توفیق شکرگزاری آنها را مرحمت فرما.

آمین یا رب العالمین پایان سوره"ا لم نشرح"

(95) سوره تین این سوره در مکه نازل شده و دارای 8 آیه است

اشاره

محتوی و فضیلت سوره"تین"

این سوره در حقیقت بر محور آفرینش زیبای انسان،و مراحل تکامل، و انحطاط او دور می زند،و این مطلب با سوگندهای پر معنایی در آغاز سوره شروع شده است،و بعد از شمردن عوامل پیروزی و نجات انسان،سرانجام با تاکید بر مساله معاد و حاکمیت مطلقه خداوند پایان می گیرد.

در حدیثی از پیغمبر اکرم ص آمده است:

من قرأها اعطاه اللّٰه خصلتین:

العافیة و الیقین ما دام فی دار الدنیا،فاذا مات اعطاه اللّٰه من الاجر بعدد من قرأ هذه السورة صیام یوم!:

"هر کس این سوره را بخواند خداوند دو نعمت را مادامی که در دنیا است به او می بخشد:سلامت و یقین،و هنگامی که از دنیا برود به تعداد تمام کسانی که این سوره را خوانده اند ثواب یک روز روزه به عنوان پاداش به او می بخشد" ⁽¹⁾.

این سوره در مکه نازل و آیه وَ هٰذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ که در آن سوگند به شهر مکه با اسم اشاره نزدیک یاد شده دلیل بر آن است.

[سوره التین (95): آیات 1 تا 8]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>وَ اَلتِّینِ وَ اَلزَّیْتُونِ (1) وَ طُورِ سِینِینَ (2) وَ هٰذَا اَلْبَلَدِ اَلْأَمِینِ (3) لَقَدْ خَلَقْنَا اَلْإِنْسٰانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ (4) ثُمَّ رَدَدْنٰاهُ أَسْفَلَ سٰافِلِینَ (5) إِلاَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ (6) فَمٰا یُکَذِّبُکَ بَعْدُ بِالدِّینِ (7) أَ لَیْسَ اَللّٰهُ بِأَحْکَمِ اَلْحٰاکِمِینَ (8)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده مهربان 1-قسم به انجیر و زیتون(یا قسم به سرزمین شام و بیت المقدس).

2-و سوگند به"طور سینین".

3-و قسم به این"شهر أمن"(مکه).

4-که ما انسان را در بهترین صورت و نظام آفریده ایم.

5-سپس او را به پائین ترین مرحله باز گرداندیم.

6-مگر کسانی که ایمان آورده اند و اعمال صالح انجام داده اند که برای آنها پاداشی است قطع ناشدنی! 7-پس چه چیز سبب می شود که تو بعد از این همه،روز جزا را تکذیب کنی؟! 8-آیا خداوند بهترین حکم کنندگان نیست؟

تفسیر:

ما انسان را در بهترین صورت آفریدیم

در آغاز این سوره نیز به چهار سوگند پر معنی برخورد می کنیم که مقدمه برای بیان معنی پر اهمیتی است.

می فرماید:"قسم به تین،و زیتون"( وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ ).

*** "و سوگند به طور سینین"( وَ طُورِ سِینِینَ ) ⁽¹⁾.

"و سوگند به این شهر امن و امان"( وَ هٰذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ ).

"تین"در لغت به معنی"انجیر"و"زیتون"همان زیتون معروف است ماده روغنی مفیدی از آن می گیرند.

در اینکه آیا منظور سوگند به همین دو میوه معروف است یا چیز دیگر؟ مفسران سخنان گوناگونی دارند.

در حالی که بعضی آن را اشاره به همان دو میوه معروف می دانند که خواص غذایی و درمانی فوق العاده زیادی دارد،بعضی دیگر معتقدند که منظور از آن،دو کوهی است که شهر"دمشق"و"بیت المقدس"بر آنها قرار گرفته،چرا که این دو محل سرزمین قیام بسیاری از انبیاء و پیامبران بزرگ خدا است،و این دو قسم با سوگندهای سوم و چهارم که از سرزمینهای مقدسی یاد می کند هماهنگ است.

بعضی نیز گفته اند نامگذاری این دو کوه بنام"تین"و"زیتون"به خاطر این است که بر یکی از آنها درختان انجیر می روید،و بر دیگری درختان زیتون.

بعضی نیز"تین"را اشاره به دوران آدم دانسته اند،چرا که لباسی که آدم و حوا در بهشت پوشیدند از برگ درختان انجیر بود،و زیتون را اشاره به دوران نوح می دانند،زیرا در آخرین مراحل طوفان نوح کبوتری را رها کرد تا در باره پیدا شدن خشکی از زیر آب جستجو کند او با شاخه زیتونی بازگشت،و نوح فهمید که طوفان پایان گرفته و خشکی از زیر آب ظاهر شده است(لذا شاخه زیتون رمز صلح و امنیت است).

بعضی نیز"تین"را اشاره به مسجد نوح که بر کوه جودی بنا شد می دانند

و زیتون را اشاره به بیت المقدس.

ولی ظاهر آیه در بدو نظر همان دو میوه معروف است،اما با توجه به سوگندهای بعد مناسب دو کوه یا دو مرکز مقدس و مورد احترام می باشد.

لذا در حدیثی از پیغمبر اکرم ص می خوانیم که خداوند از میان شهرها چهار شهر را برگزید،و در باره آنها فرمود:

وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ وَ طُورِ سِینِینَ وَ هٰذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ

:"تین"مدینه است و"زیتون"بیت المقدس و"طور سینین"کوفه " وَ هٰذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ "مکه است" ⁽¹⁾.

منظور از"طور سینین"ظاهرا همان"طور سیناء"است که مفسران آن را اشاره به کوه"طور"معروف که در صحرای سیناء است دانسته اند،و در آنجا درختان پر بار زیتون وجود دارد.

"سینا"را به معنی کوه پر برکت،یا پر درخت،یا زیبا،می دانند،و همان کوهی است که موسی به هنگام مناجات به آنجا می رفت.

بعضی نیز آن را کوهی در نزدیک کوفه و سرزمین نجف دانسته اند.

بعضی تصریح کرده اند که"سینین"و"سیناء"یکی است و معنای آن پر برکت است.

و اما" وَ هٰذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ "مسلما اشاره به سرزمین مکه است سرزمینی که حتی در عصر جاهلیت به عنوان منطقه أمن و حرم خدا شمرده می شد،و کسی در آنجا حق تعرض به دیگری نداشت،حتی مجرمان و قاتلان وقتی به آن

سرزمین می رسیدند در امنیت بودند.

این سرزمین در اسلام اهمیت فوق العاده ای دارد،حیوانات و درختان و پرندگان او،تا چه رسد به انسانها،از امنیت خاصی باید در آنجا برخوردار باشند ⁽¹⁾.

این نکته نیز قابل دقت است که واژه"تین"در قرآن مجید تنها در اینجا ذکر شده،در حالی که کلمه"زیتون"شش بار صریحا در قرآن مجید آمده، و یک بار هم به صورت اشاره،در آنجا که می فرماید وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْنٰاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآکِلِینَ "و درختی که از طور سینا می روید و از آن روغن و نانخورش برای خورندگان فراهم می گردد"(مؤمنون-20).

***و هر گاه این دو قسم(تین و زیتون)را بر معنی ابتدایی آنها حمل کنیم یعنی انجیر و زیتون معروف،باز سوگند پر معنایی است زیرا:

"انجیر"دارای ارزش غذایی فراوانی است و لقمه ای است مغذی و مقوی برای هر سن و سال و خالی از پوست و هسته و زوائد.

غذا شناسان می گویند:

از انجیر می توان بعنوان قند طبیعی جهت کودکان استفاده نمود،ورزشکاران و آنها که گرفتار ضعف و پیری اند می توانند از انجیر برای تغذیه خود استفاده کنند.

می گویند"افلاطون"به قدری انجیر را دوست می داشت که بعضی آن را دوست فیلسوفان نامیده اند،و"سقراط"انجیر را جذب کننده مواد نافع و دفع

کننده مضار می دانسته.

"جالینوس"رژیم مخصوصی از انجیر برای پهلوانان تنظیم کرده بود، به پهلوانان روم و یونان قدیم نیز انجیر داده می شد.

دانشمندان غذاشناس می گویند انجیر سرشار است از ویتامین های مختلف و قند،و در بسیاری از بیماریها از آن به عنوان یک دارو می توان استفاده کرد، مخصوصا هر گاه انجیر و عسل را به طور مساوی مخلوط کنند برای زخم معده بسیار مفید است،خوردن انجیر خشک فکر را تقویت می کند،خلاصه به علت وجود عناصر معدنی در انجیر که سبب تعادل قوای بدن و خون می گردد انجیر را غذای هر سن و شرائطی معرفی کرده اند.

در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا ع آمده است

التین یذهب بالبخر و یشد الفم و العظم،و ینبت الشعر،و یذهب بالداء و لا یحتاج معه الی دواء و قال ع:التین اشبه شیء بنبات الجنة:

"انجیر بوی دهان را می برد،لثه ها و استخوانها را محکم می کند،مو را می رویاند درد را برطرف می سازد،و با وجود آن نیاز به دارو نیست،و نیز فرمود انجیر شبیه ترین اشیاء به میوه بهشتی است ⁽¹⁾⁽²⁾.

و اما در باره"زیتون"غذاشناسان و دانشمندان بزرگی که سالیان دراز از عمر خود را در راه مطالعه خواص گوناگون میوه ها صرف کرده اند برای زیتون و روغن آن اهمیت فوق العاده ای قائلند،و معتقدند کسانی که می خواهند همواره سالم باشند باید از این اکسیر حیاتی استفاده کند.

روغن زیتون دوست صمیمی کبد آدمی،و برای رفع عوارض کلیه ها

و سنگهای صفراوی،و قولنج های کلیوی،و کبدی،و رفع یبوست بسیار مؤثر است.

به همین دلیل از درخت زیتون به عنوان"شجره مبارکه"در قرآن مجید یاد شده است.

روغن زیتون نیز سرشار از انواع ویتامینها است و دارای فسفور و گوگرد و کلسیوم و آهن و پتاسیوم و منگنز است.

مرهمهایی را که از روغن زیتون و سیر تهیه می شود برای انواع دردهای رماتیسمی مفید دانسته اند،سنگهای کیسه صفرا وسیله خوردن روغن زیتون از بین می روند ⁽¹⁾.

در خبری از امیر مؤمنان علی ع می خوانیم:

ما افقر بیت یاتدمون بالخل و الزیت و ذلک ادام الانبیاء: "خانه ای که در آن از سر که و روغن زیتون به عنوان نان خورش استفاده می کنند هرگز خالی از طعام نمی شود،و این غذای پیامبران است ⁽²⁾.

و در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا ع آمده است:

نعم الطعام الزیت:یطیب النکهة،و یذهب بالبلغم،و یصفی اللون،و یشد العصب، و یذهب بالوصب،و یطفئ الغضب: "روغن زیتون غذای خوبی است،دهان را خوشبو،و بلغم را برطرف می سازد،رنگ صورت را صفا و طراوت می بخشد، اعصاب را تقویت کرده،بیماری و درد و ضعف را از میان می برد و آتش خشم را فرو می نشاند" ⁽³⁾.

این بحث را با حدیثی از پیغمبر اکرم ص پایان می دهیم،فرمود:

کلوا الزیت و ادهنوا به فانه من شجرة مبارکة :"روغن زیتون را بخورید و بدن را با آن چرب کنید که از درخت مبارکی است ⁽¹⁾.

*** بعد از ذکر این قسمهای پر محتوای چهارگانه به جواب قسم پرداخته چنین می فرماید:"مسلما ما انسان را در بهترین شکل و نظام آفریدیم" ( لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ ).

"تقویم"به معنی در آوردن چیزی به صورت مناسب،و نظام معتدل و کیفیت شایسته است،و گستردگی مفهوم آن اشاره به این است که خداوند انسان را از هر نظر موزون و شایسته آفرید،هم از نظر جسمی،و هم از نظر روحی و عقلی،چرا که هر گونه استعدادی را در وجود او قرار داده،و او را برای پیمودن قوس صعودی بسیار عظیمی آماده ساخته،و با اینکه انسان"جرم صغیری"است،"عالم کبیر"را در او جا داده و آن قدر شایستگیها به او بخشیده که لایق خلعت وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ "ما فرزندان آدم را کرامت و عظمت بخشیدیم(سوره اسراء آیه 70)شده است همان انسانی که بعد از اتمام خلقتش می فرماید: فَتَبٰارَکَ اللّٰهُ أَحْسَنُ الْخٰالِقِینَ "پس بزرگ و پر برکت است خدایی که بهترین خلق کنندگان است"! *** ولی همین انسان با تمام این امتیازات اگر از مسیر حق منحرف گردد چنان سقوط می کند که به"اسفل السافلین"کشیده می شود،لذا در آیه بعد می فرماید"سپس ما او را بپائین ترین مراحل باز گرداندیم"( ثُمَّ رَدَدْنٰاهُ أَسْفَلَ سٰافِلِینَ ).

می گویند همیشه در کنار کوه های بلند دره های بسیار عمیق وجود دارد، و در برابر آن قوس صعودی تکامل انسان،قوس نزولی وحشتناکی دیده می شود، چرا چنین نباشد در حالی که موجودی است مملو از استعدادهای سرشار که اگر در طریق صلاح از آن استفاده کند بر بالاترین قله افتخار قرار می گیرد،و اگر این همه هوش و استعداد را در طریق فساد به کار اندازد بزرگترین مفسده را می آفریند و طبیعی است که به"اسفل السافلین"کشیده شود.

*** ولی در آیه بعد می افزاید:"مگر کسانی که ایمان آورده اند و اعمال صالح انجام داده اند که برای آنها پاداشی است قطع نشدنی"( إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ ).

"ممنون"از ماده"من"در اینجا به معنی قطع یا نقص است،بنا بر این "غیر ممنون"اشاره به پاداشی دائمی و خالی از هر گونه نقص است،و بعضی گفته اند منظور خالی از منت بودن است اما معنی اول مناسبتر به نظر می رسد.

بعضی جمله ثُمَّ رَدَدْنٰاهُ أَسْفَلَ سٰافِلِینَ را به معنی ضعف و ناتوانی و کم هوشی فوق العاده دوران پیری تفسیر کرده اند،ولی در این صورت با استثناء آیه بعد سازگار نیست،بنا بر این با توجه به مجموع آیات قبل و بعد همان تفسیر اول درست به نظر می رسد.

*** در آیه بعد این انسان ناسپاس و بی اعتنا به دلائل و نشانه های معاد را مخاطب ساخته،می گوید:"چه چیز سبب می شود که تو بعد از این همه دلائل روز جزا را تکذیب کنی"؟!( فَمٰا یُکَذِّبُکَ بَعْدُ بِالدِّینِ ).

ساختمان وجود تو از یک سو،و ساختمان این جهان پهناور از سوی دیگر، نشان می دهد که زندگی چند روزه دنیا نمی تواند هدف نهایی آفرینش تو و این

عالم بزرگ باشد.

اینها همه مقدمه ای است برای جهانی وسیعتر و کاملتر،و به تعبیر قرآن "نشاه اولی"خود خبر از"نشاه اخری"می دهد،چرا انسان متذکر نمی شود ( وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولیٰ فَلَوْ لاٰ تَذَکَّرُونَ )(واقعه 62) ⁽¹⁾.

عالم گیاهان پیوسته و در هر سال منظره مرگ و حیات مجدد را در برابر چشم انسان مجسم می سازند،و آفرینشهای پی در پی دوران جنینی هر کدام معاد و حیات مجددی محسوب می شود با اینهمه چگونه این انسان روز جزا را انکار می کند؟ از آنچه گفتیم روشن می شود که مخاطب در این آیه نوع انسان است،و این احتمال که"مخاطب شخص پیامبر اسلام ص باشد و منظور این است که با وجود دلائل معاد چه کسی یا چه چیزی می تواند تو را تکذیب کند"بعید به نظر می رسد.

و نیز روشن شد که منظور از"دین"در اینجا آئین و شریعت نیست بلکه همان جزا و روز جزا است،آیه بعد نیز گواه بر این معنی است.

*** چنان که می فرماید:"آیا خداوند بهترین حکم کنندگان و داوران نیست"؟! ( أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَحْکَمِ الْحٰاکِمِینَ ).

و اگر دین را به معنی کل شریعت و آئین بگیریم معنی این آیه چنین می شود:

"آیا خداوند احکام و فرمانهایش از همه حکیمانه تر و متقن تر نیست"؟یا اینکه آفرینش پروردگار در مورد انسان از هر نظر آمیخته با حکمت و علم و تدبیر است.

ولی چنان که گفتیم معنی اول مناسبتر به نظر می رسد.

در حدیثی آمده است موقعی که پیغمبر اکرم ص سوره" وَ التِّینِ "را تلاوت می فرمود وقتی به آیه" أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَحْکَمِ الْحٰاکِمِینَ "می رسید،می فرمود:

بلی و انا علی ذلک من الشاهدین:"آری خداوند احکم الحاکمین است و من بر این امر گواهم" ⁽¹⁾.

***خداوندا!ما نیز گواهی می دهیم که تو احکم الحاکمینی.

پروردگارا!خلقت ما را در بهترین صورت قرار داده ای،توفیقی مرحمت کن تا عمل و اخلاق ما نیز در بهترین صورت باشد.

بارالها!پیمودن راه ایمان و عمل صالح جز به لطف تو میسر نیست،ما را در این راه مشمول الطافت فرما.

آمین یا رب العالمین پایان سوره"تین"

(96) سوره علق این سوره در مکه نازل شده و دارای 19 آیه است

اشاره

محتوی و فضیلت سوره"علق"

مشهور در میان مفسران این است که این سوره نخستین سوره ای است که بر پیغمبر گرامی اسلام ص نازل شده،و محتوای آن نیز مؤید همین معنی است، و اینکه بعضی گفته اند نخستین سوره سوره"حمد"،یا سوره"مدثر"است خلاف مشهور است.

این سوره در آغاز به پیغمبر اکرم ص دستور قرائت و تلاوت می دهد.

و سپس از آفرینش این انسان با عظمت،از یک قطعه خون بی ارزش،سخن می گوید:

و در مرحله بعد از تکامل انسان در پرتو لطف و کرم پروردگار،و آشنایی او به علم و دانش و قلم بحث می کند.

در مرحله بعد،از انسانهای ناسپاسی که علی رغم این همه موهبت و اکرام الهی راه طغیان را پیش می گیرند سخن به میان می آورد.

و سرانجام اشاره به مجازات دردناک کسانی که مانع هدایت مردم و اعمال نیک اند می کند.

و سوره را با دستور"سجده"و"تقرب"به درگاه پروردگار پایان می دهد.

در فضیلت قرائت این سوره از امام صادق ع نقل شده است که فرمود:

من قرأ فی یومه او لیلته اقرأ باسم ربک ثم مات فی یومه او لیلته مات شهیدا و بعثه اللّٰه شهیدا،و احیاه کمن ضرب بسیفه فی سبیل اللّٰه مع رسول اللّٰه!: "هر کس در روز یا شب سوره اقرأ باسم ربک را بخواند،و در همان

شب یا روز بمیرد شهید از دنیا رفته است و خداوند او را شهید مبعوث می کند و در صف شهیدان جای می دهد،و در قیامت همچون کسی است که با شمشیر در راه خدا با پیامبر خدا جهاد کرده است.

این سوره به مناسبت تعبیرهای مختلفی که در آغاز آن است بنام سوره "علق"یا سوره"اقرأ"یا سوره"قلم"نامیده شده ⁽¹⁾.

[سوره العلق (96): آیات 1 تا 5]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ اَلَّذِی خَلَقَ (1) خَلَقَ اَلْإِنْسٰانَ مِنْ عَلَقٍ (2) اِقْرَأْ وَ رَبُّکَ اَلْأَکْرَمُ (3) اَلَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ (4) عَلَّمَ اَلْإِنْسٰانَ مٰا لَمْ یَعْلَمْ (5)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده مهربان 1-بخوان به نام پروردگارت که جهان را آفرید.

2-همان کس که انسان را از خون بسته ای خلق کرد.

3-بخوان که پروردگارت از همه بزرگوارتر است.

4-همان کسی که به وسیله قلم تعلیم نمود.

5-و به انسان آنچه را نمی دانست یاد داد.

شان نزول:

همانگونه که در شرح محتوای سوره نیز اشاره کردیم به اعتقاد اکثر مفسران این سوره نخستین سوره ای است که بر پیغمبر اکرم ص نازل شده است، بلکه به گفته بعضی پنج آیه فوق به اتفاق همه مفسران در آغاز وحی بر رسول اکرم ص نازل شده،مضمون آن نیز مؤید این معنی است.

در روایات آمده است که پیغمبر اکرم ص به کوه"حرا"رفته بود جبرئیل آمد و گفت:ای محمد بخوان!پیامبر ص فرمود:من قرائت کننده نیستم.

جبرئیل او را در آغوش گرفت و فشرد،و بار دیگر گفت:بخوان!پیامبر ص همان جواب را تکرار کرد،بار دوم نیز جبرئیل این کار را کرد،و همان جواب را شنید،و در سومین بار گفت: اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ ...(تا آخر آیات پنجگانه).

این سخن را گفت و از دیده پیامبر ص پنهان شد.

رسول خدا ص که با دریافت نخستین اشعه وحی سخت خسته شده بود به سراغ خدیجه آمد،و فرمود:زملونی و دثرونی:"مرا بپوشانید و جامه ای بر من بیفکنید تا استراحت کنم" ⁽¹⁾.

"طبرسی"در"مجمع البیان"نیز نقل می کند که رسول خدا ص به خدیجه فرمود هنگامی که تنها می شوم ندایی می شنوم(و نگرانم!).

خدیجه عرض کرد:خداوند جز خیر در باره تو کاری نخواهد کرد،چرا

که به خدا سوگند تو امانت را ادا می کنی،صله رحم بجا می آوری،در سخن گفتن راستگو هستی.

"خدیجه"می گوید:بعد از این ماجرا ما به سراغ"ورقة بن نوفل"رفتیم (او از آگاهان عرب و عموزاده خدیجه بود)"رسول اللّٰه ص آنچه را دیده بود برای"ورقه"بیان کرد،"ورقه"گفت:هنگامی که آن منادی به سراغ تو می آید دقت کن ببین چه می شنوی؟سپس برای من نقل کن.

پیامبر ص در خلوتگاه خود این را شنید که می گوید:ای محمد بگو: بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ -تا- وَ لاَ الضّٰالِّینَ ،و بگو:

لا اله الا اللّٰه،سپس حضرت به سراغ ورقه آمد و مطلب را برای او بازگو کرد.

"ورقه"گفت:"بشارت بر تو،باز هم بشارت بر تو،من گواهی می دهم تو همان هستی که"عیسی بن مریم"بشارت داده است!و تو شریعتی همچون"موسی" داری تو پیامبر مرسلی،و به زودی بعد از این روز مامور به جهاد می شوی و اگر من آن روز را درک کنم در کنار تو جهاد خواهم کرد"!.

هنگامی که"ورقه"از دنیا رفت رسول خدا ص فرمود:"من این روحانی را در بهشت(بهشت برزخی)دیدم در حالی که لباس حریر بر تن داشت،زیرا او به من ایمان آورد و مرا تصدیق کرد" ⁽¹⁾.

البته در بعضی از کلمات مفسرین،یا کتب تاریخ،مطالب ناموزونی در باره این فصل از زندگی پیغمبر اکرم ص به چشم می خورد که مسلما از احادیث مجعول و اسرائیلیات است،مثل اینکه پیغمبر بعد از ماجرای نخستین نزول وحی بسیار ناراحت شد و از این ترسید که القائات شیطانی باشد!یا چند بار تصمیم گرفت خود را از کوه به زیر پرتاب کند!و امثال این لاطائلات که نه با مقام شامخ نبوت سازگار است،نه با آنچه در تاریخ از عقل و درایت فوق العاده پیامبر

ص و مدیریت و شکیبایی و تسلط بر نفس و اعتماد او ثبت شده است.

به نظر می رسد اینگونه روایات ضعیف و رکیک ساخته و پرداخته دشمنان اسلام است و خواسته اند هم اسلام را زیر سؤال برند و هم شخص پیغمبر اکرم ص را با توجه به آنچه گفته شد به سراغ تفسیر آیات می رویم.

تفسیر:

بخوان به نام پروردگارت

در نخستین آیه پیغمبر اکرم ص را مخاطب ساخته می گوید:"بخوان بنام پروردگارت که جهان را آفرید"( اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ ) ⁽¹⁾.

بعضی گفته اند،مفعول در جمله بالا محذوف است و در اصل چنین بود اقرأ القرآن باسم ربک:"قرآن را با نام پروردگارت بخوان"و به همین جهت بعضی این آیه را دلیل بر آن گرفته اند که بسم اللّٰه جزء سوره های قرآن است ⁽²⁾.

و بعضی با را زائده دانسته،و گفته اند:منظور این است که نام پروردگارت را بخوان،ولی این تفسیر بعید به نظر می رسد،چرا که مناسب این است گفته شود نام پروردگارت را به یادآور.

قابل توجه اینکه در اینجا قبل از هر چیز تکیه روی مساله"ربوبیت" پروردگار شده است،و می دانیم"رب"به معنی"مالک مصلح"است کسی که هم صاحب چیزی است و هم به اصلاح و تربیت آن می پردازد.

سپس برای اثبات ربوبیت پروردگار روی مساله خلقت و آفرینش جهان

هستی تکیه شده،چرا که بهترین دلیل بر ربوبیت او خالقیت او است،کسی عالم را تدبیر می کند که آفریننده آن است.

این در حقیقت پاسخی است به مشرکان عرب که خالقیت خدا را پذیرفته بودند،اما ربوبیت و تدبیر را برای بتها قائل بودند!به علاوه ربوبیت خداوند و تدبیر او در نظام هستی بهترین دلیل بر اثبات ذات مقدس او است.

*** سپس از میان مخلوقات روی مهمترین پدیده جهان خلقت و گل سرسبد آفرینش یعنی"انسان"تکیه کرده،و آفرینش او را یادآور شده،و می فرماید:

"همان خدایی که انسان را از خون بسته ای خلق کرد"( خَلَقَ الْإِنْسٰانَ مِنْ عَلَقٍ ).

"من علق"در اصل به معنی چسبیدن به چیزی است،و لذا به خون بسته و همچنین به"زالو"که برای مکیدن خون به بدن می چسبد"علق"گفته اند و از آنجا که نطفه بعد از گذراندن دوران نخستین را در عالم جنین،به شکل قطعه خون بسته چسبنده ای در می آید که در ظاهر بسیار کم ارزش است،مبدأ آفرینش انسان را در این آیه همین موجود ناچیز می شمرد،تا قدرت نمایی عظیم پروردگار روشن شود که از موجودی چنان بی ارزش مخلوقی چنین پر ارزش آفریده است.

بعضی نیز گفته اند:منظور از علق در اینجا گل آدم است که آنهم حالت چسبندگی داشت،بدیهی است خدایی که این مخلوق عجیب را از آن قطعه"گل چسبنده"به وجود آورد،شایسته هر گونه ستایش است.

گاه"علق"را به معنی موجود"صاحب علاقه"دانسته اند که اشاره ای است به روح اجتماعی انسان،و علقه آنها به یکدیگر که در حقیقت پایه اصلی تکامل بشر و پیشرفت تمدنها را تشکیل می دهد.

بعضی نیز"علق"را اشاره به"نطفه نر"(اسپر)می دانند که شباهت زیادی به"زالو"دارد،این موجود ذره بینی در آب نطفه شناور است،و به سوی"نطفه زن"در رحم پیش می رود،و به آن می چسبد،و از ترکیب آن دو نطفه کامل انسان به وجود می آید.

درست است که در آن زمان اینگونه مسائل هنوز شناخته نشده بود،ولی قرآن مجید از طریق اعجاز علمی پرده از روی آن برداشته است.

از میان این تفسیرهای چهارگانه تفسیر اول روشنتر به نظر می رسد،هر چند جمع میان چهار تفسیر نیز بی مانع است.

از آنچه گفتیم روشن شد که"انسان"بر طبق یک تفسیر به معنی حضرت آدم و بر طبق سه تفسیر دیگر به معنی مطلق انسانها است.

*** بار دیگر برای تاکید می افزاید:"بخوان که پروردگارت از هر کریمی کریمتر است،و از هر بزرگواری بزرگوارتر "( اِقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ ) ⁽¹⁾.

بعضی معتقدند که"اقرأ"دوم تاکیدی است بر"اقرأ"در آیات قبل، و بعضی گفته اند با آن متفاوت است،در جمله اول منظور قرائت پیامبر ص برای خویش است و در جمله دوم قرائت برای مردم،ولی تاکید مناسبتر به نظر می رسد،زیرا دلیلی بر این تفاوت در دست نیست.

و به هر حال تعبیر این آیه در حقیقت پاسخی است به گفتار پیامبر ص در جواب جبرئیل که گفت:من قرائت کننده نیستم،یعنی"از برکت پروردگار فوق العاده کریم و بزرگوار تو توانایی بر قرائت و تلاوت داری".

سپس به توصیف خداوندی که اکرم الاکرمین است پرداخته می فرماید:

"همان کسی که به وسیله قلم تعلیم فرمود"( اَلَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ).

*** "و به انسان آنچه را نمی دانست یاد داد"( عَلَّمَ الْإِنْسٰانَ مٰا لَمْ یَعْلَمْ ).

در حقیقت این آیات نیز پاسخی است به همان گفتار پیامبر ص که فرمود"من قرائت کننده نیستم"یعنی همان خدایی که به وسیله قلم انسانها را تعلیم داد،و به انسان آنچه را نمی دانست آموخت،قادر است که به بنده ای درس نخوانده همچون تو نیز قرائت و تلاوت را بیاموزد.

جمله( اَلَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ )تاب دو معنی دارد،نخست اینکه:خداوند نوشتن و کتاب را به انسان آموخت و قدرت و توانایی این کار عظیم را که مبدأ تاریخ بشر،و سرچشمه تمام علوم و فنون و تمدنها است،در او ایجاد کرد.

دیگر اینکه منظور این است که علوم و دانشها را از این طریق و با این وسیله به انسان آموخت.

خلاصه اینکه طبق یک تفسیر منظور تعلیم کتابت است،و طبق تفسیر دیگر منظور علومی است که از طریق کتابت به انسان رسیده است.

و در هر حال تعبیری است پر معنی که در آن لحظات حساس نخستین نزول وحی در این آیات بزرگ و پر معنی منعکس شده است.

نکته ها:

اشاره

1-آغاز وحی همراه با آغاز یک حرکت علمی بود

این آیات چنان که گفتیم به اعتقاد غالب مفسران یا تمام آنها نخستین آیاتی است که بر قلب پاک پیامبر ص نازل شده است و با تابش نخستین اشعه وحی فصل