مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

[ ادامه سوره أنعام ]

اشاره

[سوره الأنعام (6): آیه 141]

اشاره

وَ هُوَ اَلَّذِی أَنْشَأَ جَنّٰاتٍ مَعْرُوشٰاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشٰاتٍ وَ اَلنَّخْلَ وَ اَلزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ اَلزَّیْتُونَ وَ اَلرُّمّٰانَ مُتَشٰابِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصٰادِهِ وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ اَلْمُسْرِفِینَ (141)

ترجمه:

141-او است که باغهای معروش(باغهایی که درختانش روی داربستها قرار می گیرند) و باغهای غیر معروش(درختانی که نیاز به داربست ندارند)آفرید،و همچنین نخل و انواع زراعت را که از نظر میوه و طعم با هم متفاوتند و(نیز)درخت زیتون و انار را که از جهتی با هم شبیه و از جهتی تفاوت دارند(برگ و ساختمان ظاهریشان شبیه یکدیگر است در حالی که طعم میوه آنها فوق العاده متفاوت)از میوه آن به هنگامی که به ثمر می نشیند بخورید و حق آن را به هنگام درو بپردازید،اسراف نکنید که خداوند مسرفین را دوست نمی دارد.

تفسیر:

یک درس بزرگ توحید

در این آیه به چند موضوع اشاره شده است که هر کدام در حقیقت نتیجه دیگری است.

نخست می گوید:"خداوند همان کسی است که انواع باغها و زراعتها با درختان گوناگون آفریده است که بعضی روی داربستها قرار گرفته،و با منظره

بدیع و دل انگیز خود چشمها را متوجه خویش می سازند،و با میوه های لذیذ و پر- برکت کام انسان را شیرین می کنند،و بعضی بدون احتیاج به داربست بر سر پا ایستاده و سایه بر سر آدمیان گسترده،و با میوه های گوناگون به تغذیه انسان خدمت می کنند"( وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ جَنّٰاتٍ مَعْرُوشٰاتٍ وَ غَیْرَ مَعْرُوشٰاتٍ ).

مفسران در تفسیر کلمه"معروش"و"غیر معروش"سه احتمال داده اند:

1-همان که در بالا به آن اشاره شد،یعنی درختانی که روی پای خود نمی ایستند و نیاز به داربست دارند،و درختانی که بدون نیاز به داربست روی پای خود می ایستند.(زیرا"عرش"در لغت به معنی برافراشتن و هر موجود برافراشته است و به همین جهت به سقف و یا تخت پایه بلند،عرش گفته می شود).

2-منظور از معروش درخت اهلی است که به وسیله دیوار و امثال آن در باغها حفاظت می شود و"غیر معروش"درختان بیابانی و جنگلی و کوهستانی است.

3-"معروش"درختی است که بر سر پا ایستاده و یا به روی زمین بلند شده اما"غیر معروش"درختی است که به روی زمین می خوابد و پهن می شود.

ولی معنی اول مناسبتر به نظر می رسد،و شاید ذکر"معروشات"در آغاز سخن به خاطر ساختمان عجیب و شگفت انگیز این گونه درختان است،یک نگاه کوتاه به درخت انگور و ساقه و شاخه پر پیچ و خم آن،که با قلابهای مخصوصی مجهز است،و خود را به اشیاء اطراف می چسباند تا کمر راست کند،شاهد این این مدعا است.

سپس اشاره به دو قسمت از باغها و جنات کرده می گوید:"و همچنین درختان نخل و زراعت را آفرید"( وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ ).

ذکر این دو بالخصوص به خاطر آن است که از اهمیت ویژه ای در زندگانی بشر و تغذیه او برخوردارند(توجه داشته باشید که"جنت"هم به باغ و هم

به زمینهای پوشیده از زراعت گفته می شود).

بعد اضافه می کند که"این درختان از نظر میوه و طعم با هم متفاوتند یعنی با اینکه از زمین واحدی می رویند هر کدام طعم و عطر و خاصیتی مخصوص به خود دارند،که در دیگری دیده نمی شود"( مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ ) ⁽¹⁾.

سپس اشاره به دو قسمت دیگر از میوه هایی می کند که فوق العاده مفید و دارای ارزش حیاتی هستند،و می گوید:"همچنین زیتون و انار"( وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ ) انتخاب این دو،ظاهرا به خاطر آن است که این دو درخت در عین اینکه از نظر ظاهر با هم شباهت دارند،از نظر میوه و خاصیت غذایی بسیار با هم متفاوتند لذا بلافاصله می فرماید"هم با یکدیگر شبیهند و هم غیر شبیه"( مُتَشٰابِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ ) ⁽²⁾پس از ذکر این همه نعمتهای گوناگون،پروردگار می گوید:"از میوه آنها به هنگامی که به ثمر نشست،بخورید ولی فراموش نکنید که به هنگام چیدن،حق آن را باید ادا کنید"( کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصٰادِهِ ).

و در پایان،فرمان می دهد که"اسراف نکنید،زیرا خداوند مسرفان را دوست نمی دارد"( وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ ).

"اسراف"به معنی تجاوز از حد اعتدال است،و این جمله می تواند اشاره به عدم اسراف در خوردن و یا عدم اسراف در بخشش بوده باشد،زیرا پاره ای از اشخاص به قدری دست و دل بازند که هر چه دارند به این و آن می دهند و خود و فرزندانشان معطل می مانند.

در اینجا به چند نکته باید توجه کرد:

1-پیوند آیه با آیات قبل-در آیات گذشته از این سوره،سخن از احکام خرافی بت پرستان در میان بود،که از زراعت و چهارپایان نصیبی برای خدا قرار می دادند،و عقیده داشتند که این سهام باید به شکل مخصوصی مصرف گردد،و سوار شدن بر پشت بعضی از چهارپایان را تحریم می کردند و بچه های خود را برای بعضی از بتها قربانی می نمودند.

آیه فوق و آیه ای که بعد از این می آید در حقیقت پاسخی به تمام این احکام خرافی است،زیرا صریحا می گوید:

خالق تمام این نعمتها خدا است،او است که همه این درختان و چهارپایان و زراعتها را آفریده است و هم او است که دستور داده از آنها بهره گیرید و اسراف نکنید،بنا بر این غیر او نه حق"تحریم"دارد و نه حق"تحلیل".

***2-در اینکه جمله اذا اثمر(هنگامی که میوه دهد)با ذکر کلمه"ثمره" قبل از آن چه منظوری را تعقیب می کند،در میان مفسران گفتگو است،ولی ظاهرا هدف از این جمله این است که به مجرد اینکه میوه بر درختان،و خوشه و دانه در زراعت آشکار شود،بهره گرفتن از آنها مباح و جائز است،اگر چه حق مستمندان هنوز پرداخته نشده است و این حق را تنها در موقع چیدن میوه و در درو کردن(یوم الحصاد)باید پرداخت(دقت کنید).

***3-منظور از این حق که بهنگام درو باید پرداخت چیست؟بعضی معتقدند همان زکات واجب،یعنی یک دهم و یک بیستم است،ولی با توجه به اینکه این سوره در مکه نازل شده و حکم زکات در سال دوم هجرت و یا بعد از آن در مدینه

نازل گردیده است،چنین احتمالی بسیار بعید به نظر می رسد.

در روایات فراوانی که از اهل بیت ع به ما رسیده و همچنین در بسیاری از روایات اهل تسنن این حق،غیر از زکات معرفی شده و منظور از آن چیزی است که بهنگام حضور مستمند در موقع چیدن میوه و یا درو کردن زراعت به او داده می شود،و حد معین و ثابتی ندارد ⁽¹⁾.

و در این صورت آیا این حکم واجب است یا مستحبّ،بعضی معتقدند که یک حکم وجوبی است که قبل از تشریع حکم زکات بر مسلمانان لازم بوده ولی بعد از نزول آیه زکات،این حکم منسوخ شد،و حکم زکات با حد و حدود معینش به جای آن نشست.

ولی از روایات اهل بیت ع استفاده می شود که این حکم نسخ نشده و به عنوان یک حکم استحبابی هم اکنون به قوت خود باقی است.

***4-تعبیر به کلمه"یوم"ممکن است اشاره به این باشد که چیدن میوه ها و درو کردن زراعتها بهتر است در روز انجام گیرد،اگر چه مستمندان حاضر شوند و قسمتی به آنها داده شود،نه اینکه بعضی از افراد بخیل،شبانه این کار را بکنند،تا کسی با خبر نشود،در روایاتی که از طرق اهل بیت ع به ما رسیده نیز روی این موضوع تاکید شده است ⁽²⁾.

[سوره الأنعام (6): آیات 142 تا 144]

اشاره

وَ مِنَ اَلْأَنْعٰامِ حَمُولَةً وَ فَرْشاً کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اَللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ اَلشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ (142) ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ اَلضَّأْنِ اِثْنَیْنِ وَ مِنَ اَلْمَعْزِ اِثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ اَلْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اِشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ اَلْأُنْثَیَیْنِ نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (143) وَ مِنَ اَلْإِبِلِ اِثْنَیْنِ وَ مِنَ اَلْبَقَرِ اِثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ اَلْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اِشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ اَلْأُنْثَیَیْنِ أَمْ کُنْتُمْ شُهَدٰاءَ إِذْ وَصّٰاکُمُ اَللّٰهُ بِهٰذٰا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ اِفْتَریٰ عَلَی اَللّٰهِ کَذِباً لِیُضِلَّ اَلنّٰاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِینَ (144)

ترجمه:

142-(و او کسی است که)از چهارپایان برای شما حیوانات باربر و حیوانات کوچک آفرید،از آنچه او به شما روزی داده است بخورید و از گامهای شیطان پیروی ننمائید که او دشمن آشکار شما است.

143-هشت جفت از چهارپایان(برای شما آفرید)از میش دو جفت و از بز دو جفت بگو آیا خداوند نرهای آنها را حرام کرده یا ماده ها را؟یا آنچه رحم ماده های آنها در برگرفته؟اگر راست می گوئید(و بر تحریم آنها دلیلی دارید)به من خبر دهید.

144-و از شتر دو زوج،و از گاو هم دو زوج،(برای شما آفرید)بگو کدامیک از اینها را خدا حرام کرده است؟نرها را یا ماده ها را؟و یا آنچه رحم ماده ها را در برگرفته؟و آیا شما گواه (این تحریم)بودید،هنگامی که خدا به این موضوع توصیه کرد؟بنا بر این چه کسی ستمکارتر است از آنها که بر خدا دروغ می بندند،تا مردم را از روی جهل گمراه سازند،خداوند هیچگاه ستمگران را هدایت نخواهد کرد!.

تفسیر:

این آیات همانطور که اشاره شد در پی نفی احکام خرافی مشرکان در زمینه زراعت و چهارپایان است،در آیه قبل سخن از انواع زراعتها و میوه های خداداد در میان بود،و در این آیات درباره حیوانات حلال گوشت و خدمات آنها سخن می گوید.

نخست می گوید:"خداوند کسی است که از چهارپایان برای شما حیوانات بزرگ و باربر و حیوانات کوچک آفرید"( وَ مِنَ الْأَنْعٰامِ حَمُولَةً وَ فَرْشاً ) ⁽¹⁾.

"حمولة"به معنی جمع است،و چنان که علمای لغت گفته اند،مفرد از جنس خود ندارد،و به معنی حیوانات بزرگ باربر مانند شتر و اسب و نظایر آنها است.

"فرش"به همان معنی معروف است،ولی در اینجا به معنی گوسفند و نظیر آن از حیوانات کوچک تفسیر شده است و ظاهرا نکته اش این است که اینگونه حیوانات بسیار به زمین نزدیک هستند،و در برابر حیوانات بزرگ باربر همانند فرشی محسوب می شوند،هر گاه به بیابانی که گوسفندانی در آن مشغول چرا هستند از دور بنگریم درست به فرشی می مانند که روی زمین گسترده شده است،در حالی که گله شتران هیچگاه از دور چنین منظره ای ندارد.

تقابل"حمولة"با"فرش"نیز این معنی را تایید می کند.

این احتمال را نیز بعضی از مفسران داده اند که منظور از این کلمه،فرشهایی است که مردم از حیوانات درست می کنند،یعنی بسیاری از حیوانات هم برای باربری مورد استفاده قرار می گیرند و هم برای تهیه فرش،ولی احتمال اول نزدیکتر به معنی آیه است.

سپس چنین نتیجه می گیرد،اکنون که همه اینها مخلوق خدا است و حکم آن به دست اوست،به شما فرمان می دهد که"از آنچه او به شما روزی داده است بخورید"( کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ ).

اینکه نمی گوید از این حیوانات بخورید،بلکه می گوید از آنچه به شما داده است تناول کنید،به خاطر آن است که حیوانات حلال گوشت منحصر به چهارپایان نیستند،بلکه حیوانات دیگری نیز حلال گوشتند که در جمله فوق از آنها ذکری نشده است.

و برای تاکید این سخن و ابطال احکام خرافی مشرکان،می فرماید:"از گامهای شیطان پیروی نکنید،که او دشمن آشکار شما است"(دشمنی که از آغاز خلقت آدم با شما اعلان جنگ داده است)( وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ ).

اشاره به اینکه اینگونه احکام و مقررات بی دلیل که صرفا از پندارهای خام و هوی و هوسها و جهل و نادانی سرچشمه گرفته،یک سلسله وسوسه های شیطانی بیش نیست،که شما را گام به گام از حق دور کرده و در بیراهه ها سرگردان می سازد.

در ذیل آیه 168 سوره بقره درباره این جمله توضیح جالبی داده شد.

*** در آیه بعد به عنوان توضیح،قسمتی از حیوانات حلال گوشت و قسمتی از حیواناتی را که هم باربرند و هم برای تغذیه انسان قابل استفاده اند،شرح می دهد و می گوید:"خداوند هشت جفت از چهارپایان را برای شما آفرید،از گوسفند و میش یک جفت(نر و ماده)و از بز یک جفت(نر و ماده)"( ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ ⁽¹⁾مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ ).

پس از ذکر این چهار زوج بلافاصله به پیامبرش دستور می دهد که"از آنها صریحا بپرسد:آیا خداوند نرهای آنها را حرام کرده یا ماده ها را"( قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ ) "یا حیواناتی که در شکم میشها یا بزهای ماده است"( أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ ) بعد اضافه می کند:"اگر راست می گوئید و بر تحریم هر یک از این حیوانات از روی علم و دانش دلیلی دارید به من خبر دهید" ( نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ ).

*** در آیه بعد چهار زوج دیگر را بیان می کند و می فرماید:"از شتر،دو زوج(نر و ماده)و از گاو هم دو زوج(نر و ماده)قرار دادیم،بگو کدامیک از اینها را خدا حرام کرده است،نرها یا ماده ها را و یا حیواناتی که در شکم شترها یا گاوهای ماده است"( وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ ).

از آنجا که حکم به حلال بودن یا حرام بودن این حیوانات تنها به دست خداوندی است که آفریننده آنها و آفریدگار بشر و تمام جهان هستی است، بنا بر این کسی که ادعای تحلیل یا تحریم کند،یا باید از طریق گواهی عقل باشد،و یا شخصا وحی بر او نازل گردد،و یا به هنگام صدور این فرمان از ناحیه پیغمبر ص حضور داشته باشد.

در آیه قبل تصریح شده بود که هیچگونه دلیل علمی و عقلی برای تحریم

این حیوانات در اختیار مشرکان نبود،و چون آنها ادعای نبوت و وحی نیز نداشتند،بنا بر این تنها احتمال سوم باقی می ماند که ادعا کنند به هنگام صدور این فرمان،از پیامبران الهی،حاضر و گواه بوده اند،لذا می فرماید:"آیا شما شاهد و گواه این مطلب بودید،هنگامی که خداوند به این موضوع توصیه کرد" ( أَمْ کُنْتُمْ شُهَدٰاءَ إِذْ وَصّٰاکُمُ اللّٰهُ بِهٰذٰا ).

و چون جواب این سؤال نیز منفی بوده،ثابت می شود که آنها جز تهمت و افتراء در این باره سرمایه ای نداشتند.

لذا در پایان آیه اضافه می کند:"چه کسی ستمکارتر است از آنها که بر خدا دروغ می بندند تا مردم را از روی جهل گمراه سازند،مسلما خداوند هیچگاه ستمگران را هدایت نخواهد کرد"( فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً لِیُضِلَّ النّٰاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ،إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ ) ⁽¹⁾.

از آیه فوق استفاده می شود که دروغ بستن به خدا یکی از بزرگترین ستمها است،ستم به مقام مقدس پروردگار،و ستم به بندگان خدا،و ستم به خویشتن و همانطور که سابقا گفته ایم،تعبیر به"ستمکارترین"در اینگونه موارد جنبه "نسبی"دارد،بنا بر این مانعی ندارد که عین این تعبیر در مورد بعضی از گناهان کبیره دیگر ذکر شود.

و نیز از این آیه استفاده می شود که هدایت و اضلال الهی جنبه اجباری ندارد،بلکه عوامل و مقدمات آن از خود انسان شروع می شود،هنگامی که کسی دست به ظلم و ستم زد،خداوند حمایت خود را از او دریغ می دارد و در بی راهه ها سرگردان خواهد شد.

[سوره الأنعام (6): آیه 145]

اشاره

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اَللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اُضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (145)

ترجمه:

145-بگو در آنچه بر من وحی شده،هیچ حرامی بر کسی که غذایی می خورد نمی یابم بجز اینکه مردار باشد یا خونی که(از بدن حیوان)بیرون ریخته یا گوشت خوک که اینها همه پلیدند،یا حیوانی که در طریق گناه به هنگام سر بریدن،نام غیر خدا (نام بتها)بر آنها برده شده است،اما کسانی که ناچار شوند بدون اینکه بخاطر لذت باشد و یا زیاده از حد بخورند(گناهی بر آنها نیست)پروردگار تو آمرزنده مهربان است.

تفسیر:

اشاره

بخشی از حیوانات حرام

سپس برای روشن ساختن محرمات الهی از بدعتهایی که مشرکان در آئین حق گذاشته بودند،در این آیه به پیامبر(ص)دستور می دهد که صریحا به آنها بگو:"در آنچه بر من وحی شده هیچ غذای حرامی را برای هیچکس(اعم از زن و مرد،کوچک و بزرگ)نمی یابم"( قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ ).

"مگر چند چیز،نخست اینکه مردار باشد"( إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ).

"یا خونی که از بدن حیوان بیرون می ریزد"(نه خونهایی که پس از بریدن رگهای حیوان و خارج شدن مقدار زیادی از خون در لابلای رگهای موئین در وسط گوشتها باقی می ماند)( أَوْ دَماً مَسْفُوحاً ).

"یا گوشت خوک"( أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ ).

زیرا"همه اینها رجس و پلیدی است"و مایه تنفر طبع سالم آدمی و منبع انواع آلودگیها و سرچشمه زیانهای مختلف(فانه رجس).

ضمیر انه با اینکه مفرد است،به عقیده بسیاری از مفسران به هر سه قسمت(گوشت مردار،خون و گوشت خوک)باز می گردد،و معنی جمله چنین است"همه آنچه گفته شد پلیدی است" ⁽¹⁾و متناسب با ظاهر آیه نیز همین است که ضمیر به تمام آنها بازگردد،زیرا شک نیست که مردار و خون همانند گوشت خوک پلید است.

سپس به نوع چهارم اشاره کرده می گوید:"یا حیواناتی که هنگام ذبح نام غیر خدا بر آنها برده شده است"( أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ ) ⁽²⁾.

جالب اینکه به جای ذکر کلمه"حیوان"کلمه"فسق"آمده است و همانطور که در سابق نیز اشاره کرده ایم،"فسق"به معنی خارج شدن از راه و رسم بندگی و اطاعت فرمان خدا است،و لذا به هر گونه گناه فسق گفته می شود،اما ذکر این کلمه در برابر رجس که در مورد سه موضوع حرام سابق گذشت،ممکن است اشاره به این باشد که گوشتهای حرام،اصولا بر دو دسته است،گوشتهایی که تحریم آنها به خاطر پلیدی و تنفر طبع و زیانهای جسمانی می باشد،و به آن رجس اطلاق می گردد،و گوشتهایی که نه پلید است و نه از نظر بهداشتی زیان آور،اما از نظر اخلاقی و معنوی نشانه بیگانگی از خدا و دوری از مکتب توحید است،

و به همین دلیل نیز تحریم شده است.

بنا بر این نباید انتظار داشت که گوشتهای حرام،همیشه دارای زیانهای بهداشتی باشد،بلکه گاهی به خاطر زیانهای معنوی و اخلاقیش تحریم شده است، و از اینجا روشن می شود که شرائط ذبح اسلامی نیز بر دو گونه است،بعضی مانند بریدن رگهای چهارگانه و بیرون ریختن خون حیوان،جنبه بهداشتی دارد،و بعضی مانند رو به قبله بودن و گفتن "بسم اللّٰه" و ذبح به وسیله مسلمان،جنبه معنوی.

در پایان آیه کسانی را که از روی ناچاری و اضطرار،و نیافتن هیچ غذای دیگر برای حفظ جان خویش،از این گوشتهای حرام استفاده می کنند،استثناء کرده و می گوید:"کسانی که اضطرار پیدا کنند،گناهی بر آنها نیست،مشروط بر اینکه تنها به خاطر حفظ جان باشد نه به خاطر لذت و یا حلال شمردن حرام الهی و نه زیاد از حد،بخورند در این صورت پروردگار آمرزنده مهربان آنها را معاف خواهد ساخت"( فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ ) ⁽¹⁾.

در حقیقت این دو شرط برای آن است که افرادی اضطرار را دستاویز برای تجاوز به حریم قوانین الهی نسازند،و به بهانه اضطرار از حدود مقررات خدا پا فراتر ننهند.

ولی در بعضی از روایات اهل بیت ع مانند روایتی که در تفسیر عیاشی از امام صادق ع نقل شده چنین می خوانیم

الباغی الظالم و العادی الغاصب :

"منظور از باغی،ستمگر است و منظور از عادی،غاصب است" و نیز در روایت دیگری از امام ع نقل شده که فرمود:

الباغی الخارج

علی الامام و العادی اللص :"منظور از باغی کسی است که بر ضد امام عادل و حکومت اسلامی قیام کند و منظور از عادی دزد است".

این روایات و مانند آنها اشاره به این است که اضطرار به گوشتهای حرام، معمولا در سفرها رخ می دهد،اگر کسی در راه ظلم و ستم و یا غصب و دزدی، اقدام به سفر کند و گرفتار کمبود غذا شود،خوردن گوشتهای حرام برای او جائز نیست،گرچه موظف است برای حفظ جان خود از آن گوشتها استفاده کند، ولی کیفر این گناه را خواهد داشت،چه اینکه مقدمات چنین سفر حرامی را خودش فراهم ساخته است و در هر صورت این روایات با مفهوم کلی آیه کاملا سازگار است.

پاسخ به یک سؤال

در اینجا یک سؤال پیش می آید که چگونه تمام محرمات الهی در زمینه غذاها منحصر به چهار چیز شمرده شده است،با اینکه می دانیم غذاهای حرام منحصر به اینها نیست،گوشت حیوانات درنده و گوشت حیوانات دریایی(جز ماهی فلس دار) و مانند آنها همگی حرام هستند در حالی که در آیه هیچ نامی از آنها به میان نیامده و محرمات منحصر به چهار چیز شمرده شده است؟ بعضی در پاسخ این سؤال گفته اند که به هنگام نزول این آیات در مکه، هنوز حکم تحریم سایر غذاهای حرام نازل نشده بود، ولی این جواب صحیح به نظر نمی رسد،گواه این سخن آنکه عین همین تعبیر یا شبیه آن در بعضی از سوره های مدنی نیز دیده می شود،مانند آیه 173 سوره بقره.

ظاهر این است که این آیه،تنها نظر به نفی احکام خرافی مشرکان دارد و به اصطلاح،"حصر اضافی"است،و به تعبیر دیگر آیه می گوید:محرمات الهی اینها هستند نه آنچه شما به هم بافته اید.

برای روشن شدن این سخن بد نیست مثالی بزنیم،کسی از ما سؤال می کند آیا حسن و حسین،هر دو آمدند،ما در جواب می گوئیم نه فقط حسن آمد،در اینجا منظورمان این است که آمدن نفر دوم،یعنی حسین را نفی کنیم،اما هیچ مانعی ندارد کسان دیگری که اصلا مورد بحث ما نبوده اند آمده باشند،چنین حصری را حصر اضافی(یا نسبی)می گویند.

اما باید توجه داشت که ظاهر حصر،معمولا حصر حقیقی است مگر در مواردی که قرینه ای در کار باشد مانند آیه مورد بحث.

[سوره الأنعام (6): آیات 146 تا 147]

اشاره

وَ عَلَی اَلَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا کُلَّ ذِی ظُفُرٍ وَ مِنَ اَلْبَقَرِ وَ اَلْغَنَمِ حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ شُحُومَهُمٰا إِلاّٰ مٰا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمٰا أَوِ اَلْحَوٰایٰا أَوْ مَا اِخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ بِبَغْیِهِمْ وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ (146) فَإِنْ کَذَّبُوکَ فَقُلْ رَبُّکُمْ ذُو رَحْمَةٍ وٰاسِعَةٍ وَ لاٰ یُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ اَلْقَوْمِ اَلْمُجْرِمِینَ (147)

ترجمه:

146-و بر یهودیان،هر حیوان ناخن دار(حیواناتی که سم یکپارچه دارند)را حرام کردیم و از گاو و گوسفند،پیه و چربیشان را تحریم نمودیم،مگر چربی هایی که بر پشت اینها قرار دارد،و یا در لابلای امعاء و دو طرف پهلوها و یا آنها که با استخوان آمیخته است این را به خاطر ظلم و ستمی که می کردند،به آنها کیفر دادیم و ما راست می گوئیم.

147-اگر ترا تکذیب کنند(و این حقایق را نپذیرند)به آنها بگو پروردگار شما رحمت وسیعی دارد،اما در عین حال مجازات او از مجرمان،دفع شدنی نیست(راه بازگشت به سوی شما باز است و فورا شما را مجازات نمی کند ولی اگر به کارهای خلاف ادامه دادید،کیفر شما حتمی است).

تفسیر:

محرمات بر یهود

در آیات قبل،حیوانات حرام،منحصر به چهار چیز شمرده شده بود اما در این آیات اشاره به قسمتی از محرمات بر یهود می کند تا روشن شود،که احکام مجهول و خرافی بت پرستان نه با آئین اسلام سازگار است و نه با آئین یهود،(و نه با آئین مسیح که معمولا در احکامش از آئین یهود پیروی می کند).

تازه در این آیات تصریح شده که این قسمت از محرمات بر یهود نیز جنبه مجازات و کیفر داشته و اگر مرتکب جنایات و خلافکاریهایی نمی شدند،این امور نیز بر آنها حرام نمی شد،بنا بر این جا دارد از بت پرستان سؤال شود این احکام ساختگی را از کجا آوردید؟! لذا نخست می گوید:"بر یهودیان،هر حیوان ناخن داری را حرام کردیم" ( وَ عَلَی الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا کُلَّ ذِی ظُفُرٍ ).

"ظفر"(بر وزن شتر)در اصل به معنی"ناخن"می باشد،ولی به سم حیوانهای سم دار(آنها که همچون اسب،سمهایی دارند که شکاف ندارد نه مانند گوسفند و گاو که دارای سم شکافته می باشند)نیز اطلاق شده زیرا سمهای آنها شبیه ناخن است،و نیز به پای شتر که نوک پای او یکپارچه است و شکافی ندارد گفته اند.

بنا بر این از آیه فوق چنین استفاده می شود که تمام حیواناتی که"سم چاک" نیستند اعم از چهارپایان یا پرندگان،بر یهود تحریم شده بود.

از"سفر لاویان"تورات کنونی فصل 11 نیز همین معنی اجمالا استفاده می شود آنجا که می گوید:

"از میان بهائم،هر سم چاک داری که تمام شکاف و نشخوار کننده باشد بخورید،اما از نشخوار کنندگان سم چاکان اینها را نخورید،شتر را با وجودی

که نشخوار می کند اما تمام سم چاک نیست،آن برای شما ناپاک است".

از جمله بعد در آیه فوق که تنها سخن از گاو و گوسفند به میان آورده نیز می توان استفاده کرد که شتر برای یهود به کلی حرام بوده است(دقت کنید).

سپس می فرماید:"پیه و چربی موجود در بدن گاو و گوسفند را نیز بر آنها حرام کرده بودیم"( وَ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ شُحُومَهُمٰا ).

و به دنبال آن،سه مورد را استثناء می کند،نخست"چربی هایی که در پشت این دو حیوان قرار دارد"( إِلاّٰ مٰا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمٰا ).

"و چربی هایی که در پهلوها و لابلای امعاء قرار گرفته"( أَوِ الْحَوٰایٰا ) ⁽¹⁾.

"و چربی هایی که با استخوان آمیخته شده است"( أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ) ولی در پایان آیه تصریح می کند که اینها در حقیقت بر یهود حرام نبود، "اما به خاطر ظلم و ستمی که می کردند،از اینگونه گوشتها و چربیها که مورد علاقه آنها بود به حکم خدا محروم شدند"( ذٰلِکَ جَزَیْنٰاهُمْ بِبَغْیِهِمْ ).

و برای تاکید اضافه می کند:"این یک حقیقت است و ما راست می گوئیم" ( وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ ).

در اینجا به دو نکته باید توجه کرد

1-در اینکه بنی اسرائیل چه ظلم و ستمی کرده بودند که خداوند پاره ای از نعمتهایی را که مورد علاقه آنها بود بر آنها تحریم کرد؟در میان مفسران گفتگو است،ولی آنچه از آیه 160 و 161 سوره نساء استفاده می شود این است که علت تحریم مزبور چند چیز بوده است:

ظلم و ستم بر ضعفاء و جلوگیری کردن از دعوت انبیاء در مسیر هدایت

مردم،و رباخواری،و اموال مردم را به ناحق خوردن،آنجا که می فرماید: فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا عَلَیْهِمْ طَیِّبٰاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ کَثِیراً وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ وَ أَکْلِهِمْ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ 2-جمله وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ که در آخر آیه آمده است،ممکن است اشاره به این نکته باشد که صدق و حقیقت مطلب در مورد تحریم این غذاها آن است که ما گفتیم نه آن است که یهود در پاره ای از سخنان خود می گفتند،و آن را به عنوان فرمانی دائر بر تحریم این امور از ناحیه اسرائیل(یعقوب)معرفی می کردند زیرا یعقوب چنان که در آیه 93 سوره آل عمران آمده است هرگز،حکم به حرام بودن این اموال نکرده بود،و این تهمتی بود که یهود بر او بستند(برای توضیح بیشتر به تفسیر نمونه ذیل آیه فوق جلد سوم صفحه 6 مراجعه فرمائید).

*** از آنجا که لجاجت یهود و مشرکان روشن بوده و امکان داشته پافشاری کنند و پیامبر ص را تکذیب نمایند،در آیه بعد خداوند به پیامبرش دستور می دهد که "اگر ترا تکذیب کنند به آنها بگو پروردگارتان رحمت وسیع و پهناوری دارد" و شما را زود مجازات نمی کند بلکه مهلت می دهد،شاید از اشتباهات خود برگردید و از کرده خود پشیمان شوید و به سوی خدا باز آئید( فَإِنْ کَذَّبُوکَ فَقُلْ رَبُّکُمْ ذُو رَحْمَةٍ وٰاسِعَةٍ ).

ولی اگر از مهلت الهی باز هم سوء استفاده کنید،و به تهمتهای ناروای خود ادامه دهید،بدانید کیفر خداوند قطعی است،و سرانجام دامان شما را خواهد گرفت،زیرا"مجازات او از جمعیت مجرمان دفع شدنی نیست"( وَ لاٰ یُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِینَ ).

این آیه به خوبی عظمت تعلیمات قرآن را روشن می سازد که بعد از شرح این همه خلافکاریهای یهود و مشرکان،باز آنها را فورا تهدید به عذاب نمی کند

بلکه نخست با تعبیرهای آکنده از محبت مانند ربکم(پروردگار شما) ذُو رَحْمَةٍ (صاحب رحمت است)واسعة(رحمتش پهناور می باشد)راه بازگشت را به سوی آنها گشوده،تا اگر کمترین آمادگی برای این موضوع در آنها وجود داشته باشد، تشویق شوند و به سوی حق بازگردند،اما برای اینکه رحمت پهناور الهی باعث جرئت و جسارت و طغیان آنان نگردد،و دست از لجاجت بردارند در آخرین جمله آنها را تهدید به مجازات قطعی خدا می کند.

[سوره الأنعام (6): آیات 148 تا 150]

اشاره

سَیَقُولُ اَلَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ مٰا أَشْرَکْنٰا وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ شَیْءٍ کَذٰلِکَ کَذَّبَ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتّٰی ذٰاقُوا بَأْسَنٰا قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنٰا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ اَلظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ تَخْرُصُونَ (148) قُلْ فَلِلّٰهِ اَلْحُجَّةُ اَلْبٰالِغَةُ فَلَوْ شٰاءَ لَهَدٰاکُمْ أَجْمَعِینَ (149) قُلْ هَلُمَّ شُهَدٰاءَکُمُ اَلَّذِینَ یَشْهَدُونَ أَنَّ اَللّٰهَ حَرَّمَ هٰذٰا فَإِنْ شَهِدُوا فَلاٰ تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ (150)

ترجمه:

148-به زودی مشرکان(برای تبرئه خویش)می گویند اگر خدا می خواست نه ما مشرک می شدیم و نه پدران ما،و نه چیزی را تحریم می کردیم،کسانی که پیش از آنها بودند نیز همین گونه دروغ می گفتند و سرانجام(طعم)کیفر ما را چشیدند،بگو آیا دلیل قاطعی(بر این موضوع)دارید؟پس به ما ارائه دهید،شما فقط از پندارهای بی اساس پیروی می کنید و تخمینهای نابجا می زنید.

149-بگو برای خدا دلیل رسا(و قاطع)است(بطوری که بهانه ای برای هیچکس باقی نمی گذارد)اما اگر او بخواهد همه شما را(از طریق اجبار)هدایت می کند (ولی چون هدایت اجباری بی ثمر است این کار را نمی کند) 150-بگو گواهان خود را که گواهی می دهند خداوند اینها را حرام کرده است،بیاورید اگر آنها(به دروغ)گواهی دهند تو با آنها(همصدا نشو و)گواهی مده،و از هوی و هوس کسانی که آیات ما را تکذیب کردند و کسانی که به آخرت ایمان ندارند

و برای خدا شریک قائلند پیروی مکن.

تفسیر:

فرار از مسئولیت به بهانه"جبر"

به دنبال سخنانی که از مشرکان در آیات سابق گذشت،در این آیات اشاره به پاره ای از استدلالات واهی آنان و پاسخ آن شده است:

نخست می گوید:"به زودی مشرکان در پاسخ ایرادات تو در زمینه شرک و تحریم روزی های حلال چنین می گویند که اگر خداوند می خواست نه ما مشرک می شدیم و نه نیاکان ما بت پرست بودند،و نه چیزی را تحریم می کردیم"،پس آنچه ما کرده ایم و می گوئیم همه خواست او است( سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکْنٰا وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ شَیْءٍ ).

نظیر این تعبیر در دو آیه دیگر قرآن دیده می شود،در سوره نحل آیه 35 وَ قٰالَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا عَبَدْنٰا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ نَحْنُ وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ و در سوره زخرف آیه 20 و قٰالُوا لَوْ شٰاءَ الرَّحْمٰنُ مٰا عَبَدْنٰاهُمْ ،نشان می دهد که مشرکان مانند بسیاری از گناهکارانی که می خواهند با استتار تحت عنوان جبر از مسئولیت خلافکاری های خود فرار کنند،معتقد به اصل جبر بوده اند،و می گفتند:هر کاری را ما می کنیم خواست خدا و مطابق اراده او است،و اگر نمی خواست چنین اعمالی از ما سر نمی زد،آنها در حقیقت می خواستند خود را از این همه گناه تبرئه کنند،و گر نه و جدان هر انسان عاقلی گواهی می دهد که بشر در اعمال خویش آزاد است نه مجبور،به همین دلیل اگر کسی ظلمی در حق او کند،ناراحت می شود و او را مؤاخذه می کند و در صورت"توانایی" مجازات می نماید،همه اینها نشان می دهد که مجرم را در عمل خویش آزاد می بیند، نه مجبور،و هرگز به این عنوان که عمل او مطابق خواست خدا است،حاضر

نمی شود از عکس العمل صرف نظر کند.(دقت کنید) البته این احتمال در معنی آیه نیز هست که آنها مدعی بوده اند سکوت خدا در برابر بت پرستی و تحریم پاره ای از حیوانات،دلیل بر رضایت او است زیرا اگر راضی نبود می بایست به نوعی ما را از این کار باز دارد.

و با ذکر جمله و لا آباؤنا می خواسته اند به عقاید پوچ خود رنگ قدمت و دوام بدهند و بگویند این چیز تازه ای نیست که ما می گوئیم،همواره چنین بوده است.

اما قرآن در پاسخ آنها به طرز قاطعی بحث کرده،نخست می گوید: تنها اینها نیستند که چنین دروغهایی را بر خدا می بندند"بلکه جمعی از اقوام گذشته نیز همین دروغها را می گفتند ولی سرانجام گرفتار عواقب سوء اعمالشان شدند و طعم مجازات ما را چشیدند"( کَذٰلِکَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتّٰی ذٰاقُوا بَأْسَنٰا ). ⁽¹⁾

آنها در حقیقت با این گفته های خود،هم دروغ می گفتند و هم انبیاء را تکذیب می کردند زیرا پیامبران الهی با صراحت،بشر را از بت پرستی و شرک و تحریم حلال خداوند باز داشتند،نه نیاکانشان گوش دادند و نه اینها،با این حال چگونه ممکن است خدا را راضی به این اعمال دانست،اگر او به این اعمال راضی بود چگونه پیامبران خود را برای دعوت به توحید می فرستاد،اصولا دعوت انبیاء خود مهمترین دلیل برای آزادی اراده و اختیار انسان است.

سپس می گوید:"به آنها بگو آیا راستی دلیل قطعی و مسلمی بر این ادعا دارید اگر دارید چرا نشان نمی دهید"( قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنٰا ) و سرانجام اضافه می کند که"شما به طور قطع هیچ دلیلی بر این ادعاها

ندارید،تنها از پندارها و خیالات خام پیروی می کنید"( إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ تَخْرُصُونَ ).

*** در آیه بعد برای ابطال ادعای مشرکان دلیل دیگری ذکر می کند،و می گوید:

"بگو خداوند دلائل صحیح و روشن در زمینه توحید و یگانگی خویش و همچنین احکام حلال و حرام اقامه کرده است هم به وسیله پیامبران خود و هم از طریق عقل،به طوری که هیچگونه عذری برای هیچکس باقی نماند"( قُلْ فَلِلّٰهِ الْحُجَّةُ الْبٰالِغَةُ ).

بنا بر این آنها هرگز نمی توانند ادعا کنند که خدا با سکوت خویش، عقائد و اعمال ناروایشان را امضا کرده است،و نیز نمی توانند ادعا کنند که در اعمالشان مجبورند،زیرا اگر مجبور بودند،اقامه دلیل و فرستادن پیامبران و دعوت و تبلیغ آنان بیهوده بود،اقامه دلیل،دلیل بر آزادی اراده است.

ضمنا باید توجه داشت که"حجت"در اصل از ماده"حج"به معنی قصد می باشد و به جاده و راه که مقصود و منظور انسان است،"محجه"گفته می شود،و به دلیل و برهان نیز"حجت"،اطلاق می گردد،زیرا گوینده قصد دارد به وسیله آن مطلب خود را برای دیگران ثابت کند.

و با توجه به معنی"بالغة"(رسا)روشن می شود که دلائل خداوند برای بشر از طریق عقل و نقل و بوسیله دانش و خرد،و همچنین فرستادن پیامبران، از هر نظر روشن و رسا است،به طوری که جای هیچگونه تردید برای افراد باقی نماند،و به همین دلیل خدا پیامبران را معصوم از هر گونه خطا و اشتباه قرار داده تا هر گونه تردید و دودلی را از دعوت آنان دور سازد.

و در پایان آیه می فرماید:"خداوند اگر بخواهد،همه شما را از طریق اجبار هدایت خواهد کرد"( فَلَوْ شٰاءَ لَهَدٰاکُمْ أَجْمَعِینَ )

در حقیقت این جمله اشاره به آن است که برای خدا کاملا امکان دارد، همه انسانها را اجبارا هدایت کند،آن چنان که هیچکس را یارای مخالفت نباشد ولی در این صورت نه چنان ایمانی ارزش خواهد داشت و نه اعمالی که در پرتو این ایمان اجباری انجام می گردد،بلکه فضیلت و تکامل انسان در آن است که راه هدایت و پرهیزکاری را با پای خود و به اراده و اختیار خویش بپیماید.

بنا بر این هیچگونه منافاتی بین این جمله و آیه سابق که نفی جبر در آن آمده است نیست،این جمله می گوید:اجبار کردن بندگان که شما ادعا می کنید،برای خدا امکان دارد،ولی هرگز چنین نخواهد کرد،چون بر خلاف حکمت و مصلحت آدمی است.

در حقیقت آنها قدرت و مشیت خداوند را بهانه ای برای انتخاب مذهب جبر کرده بودند در حالی که قدرت و مشیت خدا حق است،ولی نتیجه آن جبر نیست او خواسته است که ما آزاد باشیم و راه حق را به اختیار خود بپیمائیم.

در کتاب کافی از امام کاظم ع چنین نقل شده است که فرمود:

ان للّٰه علی الناس حجتین حجة ظاهرة و حجة باطنة فاما الظاهرة فالرسل و الانبیاء و الأئمة و اما الباطنة فالعقول :

"خداوند بر مردم دو حجت دارد،حجت آشکار و حجت پنهان،حجت آشکار،رسولان و انبیاء و امامانند،و حجت باطنه،عقول و افکارند" ⁽¹⁾.

و در امالی شیخ طوسی از امام صادق ع چنین نقل شده است که از تفسیر آیه فوق( فَلِلّٰهِ الْحُجَّةُ الْبٰالِغَةُ )از آن حضرت سؤال کردند،حضرت فرمود:

ان اللّٰه تعالی یقول للعبد یوم القیامة عبدی أ کنت عالما فان قال نعم، قال له أ فلا عملت بما علمت؟و ان قال کنت جاهلا قال له أ فلا تعلمت حتی تعمل؟فیخصمه فتلک الحجة البالغة :

"خداوند در روز رستاخیز به بنده خویش می گوید بنده من!آیا می دانستی (و گناه کردی)اگر بگوید آری،می فرماید چرا به آنچه می دانستی عمل نکردی؟و اگر بگوید نمی دانستم،می گوید:چرا یاد نگرفتی تا عمل کنی؟ در این موقع فرو می ماند،و این است معنی حجت بالغه" ⁽¹⁾.

بدیهی است منظور از روایت فوق این نیست که حجت بالغه منحصر در گفتگوی خدا با بندگان در قیامت است،بلکه خداوند حجتهای بالغه فراوانی دارد که یکی از مصداقهایش همان است که در حدیث فوق آمده است،زیرا دامنه حجتهای بالغه خداوند وسیع است هم در دنیا و هم در آخرت.

*** در آیه بعد برای اینکه بطلان سخنان آنها روشنتر شود،و نیز اصول صحیح قضاوت و داوری رعایت گردد،از آنها دعوت می کند که اگر شهود معتبری دارند،که خداوند حیوانات و زراعتهایی را که آنها مدعی تحریم آن هستند، تحریم کرده،اقامه کنند،لذا می گوید"ای پیامبر!به آنها بگو گواهان خود را که گواهی بر تحریم اینها می دهند بیاورید".( قُلْ هَلُمَّ شُهَدٰاءَکُمُ الَّذِینَ یَشْهَدُونَ أَنَّ اللّٰهَ حَرَّمَ هٰذٰا ).

سپس اضافه می کند:اگر آنها دسترسی به گواهان معتبری پیدا نکردند (و قطعا پیدا نمی کنند)"و تنها به گواهی و ادعای خویش قناعت نمودند،تو هرگز با آنها همصدا نشو و مطابق شهادت و ادعای آنان گواهی مده".

( فَإِنْ شَهِدُوا فَلاٰ تَشْهَدْ مَعَهُمْ ) از آنچه گفته شد،روشن می شود که در مجموع آیه هیچگونه تضادی وجود ندارد،و اینکه در آغاز از آنها مطالبه شاهد می کند و سپس می گوید:

شهود آنها را نپذیر،تولید اشکالی نمی کند،زیرا منظور این است که آنها از

اقامه شهود معتبر به طور قطع عاجزند،چه اینکه هیچ سند و مدرکی از انبیای الهی و کتب آسمانی بر تحریم این امور ندارند،بنا بر این تنها خودشان که مدعی هستند،شهادت می دهند و بدیهی است چنین شهادتی مردود است.

به علاوه همه قرائن گواهی می دهد که این احکام ساختگی،صرفا از هوی و هوس و تقلیدهای کورکورانه سرچشمه گرفته و هیچگونه اعتباری ندارد.

لذا در جمله بعد می گوید:"از هوی و هوسهای کسانی که آیات ما را تکذیب کردند و آنها که به آخرت ایمان ندارند و آنها که برای خدا شریک قائل شده اند،پیروی مکن".( وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ ) ⁽¹⁾.

یعنی بت پرستی آنها و انکار قیامت و رستاخیز و خرافات و هواپرستی آنان گواه زنده ای است،که این احکام آنان نیز ساختگی است و ادعایشان در مورد تحریم این موضوعات از طرف خدا،بی اساس و بی ارزش است.

[سوره الأنعام (6): آیات 151 تا 153]

اشاره

قُلْ تَعٰالَوْا أَتْلُ مٰا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلاّٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ مِنْ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیّٰاهُمْ وَ لاٰ تَقْرَبُوا اَلْفَوٰاحِشَ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ مٰا بَطَنَ وَ لاٰ تَقْتُلُوا اَلنَّفْسَ اَلَّتِی حَرَّمَ اَللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ (151) وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ اَلْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا اَلْکَیْلَ وَ اَلْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا وَ إِذٰا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ بِعَهْدِ اَللّٰهِ أَوْفُوا ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (152) وَ أَنَّ هٰذٰا صِرٰاطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا اَلسُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ (153)

ترجمه:

151-بگو بیائید آنچه را پروردگارتان بر شما حرام کرده است برایتان بخوانم:اینکه چیزی را شریک خدا قرار ندهید،و به پدر و مادر نیکی کنید،و فرزندانتان را از(ترس)فقر نکشید،ما شما و آنها را روزی می دهیم،و نزدیک کارهای زشت و قبیح نروید چه آشکار باشد چه پنهان،و نفسی را که خداوند محترم شمرده به قتل نرسانید،مگر به حق(و از روی استحقاق)این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش کرده،تا درک کنید.

152-و به مال یتیم جز به نحو احسن(و برای اصلاح)نزدیک نشوید تا به حد رشد برسد،و حق پیمانه و وزن را به عدالت ادا کنید،هیچکس را جز به مقدار

توانایی تکلیف نمی کنیم،و هنگامی که سخنی می گوئید عدالت را رعایت نمائید حتی اگر در مورد نزدیکان بوده باشد،این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می کند تا متذکر شوید.

153-و اینکه این راه مستقیم من است از آن پیروی کنید و از راههای مختلف(و انحرافی) پیروی نکنید که شما را از راه حق دور می سازد،این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می کند تا پرهیزگار شوید.

تفسیر:

فرمانهای دهگانه!

پس از نفی احکام ساختگی مشرکان که در آیات قبل،گذشت، این سه آیه اشاره به اصول محرمات در اسلام کرده و گناهان کبیره ردیف اول را ضمن بیان کوتاه و پر مغز و جالبی در ده قسمت بیان می کند،و از آنها دعوت می نماید که بیایند و حرامهای واقعی الهی را بشنوند و تحریمهای دروغین را کنار بگذارند.

نخست می گوید:"به آنها بگو بیائید تا آنچه را خدا بر شما تحریم کرده است بخوانم و برشمرم"( قُلْ تَعٰالَوْا أَتْلُ مٰا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ ):

1-"اینکه هیچ چیز را شریک و همتای خدا قرار ندهید"( أَلاّٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً ).

2-"نسبت به پدر و مادر نیکی کنید"( وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ).

3-"فرزندان خود را به خاطر تنگدستی و فقر نکشید"( وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ مِنْ إِمْلاٰقٍ ).

زیرا روزی شما و آنها همه به دست ما است و ما همه را روزی می دهیم ( نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیّٰاهُمْ ).

4-"به اعمال زشت و قبیح نزدیک نشوید،خواه آشکار باشد،خواه پنهان"

یعنی نه تنها انجام ندهید بلکه به آن هم نزدیک نشوید( وَ لاٰ تَقْرَبُوا الْفَوٰاحِشَ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ مٰا بَطَنَ ).

5-"دست به خون بی گناهان نیالائید و نفوسی را که خداوند محترم شمرده و ریختن خون آنها مجاز نیست به قتل نرسانید مگر اینکه طبق قانون الهی اجازه قتل آنها داده شده باشد"(مثل اینکه قاتل باشند)( وَ لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ ).

به دنبال این پنج قسمت برای تاکید بیشتر می فرماید:"اینها اموری است که خداوند به شما توصیه کرده،تا در یابید و از ارتکاب آنها خودداری نمائید" ( ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ ).

*** 6-"هیچگاه جز به قصد اصلاح نزدیک مال یتیمان نشوید،تا هنگامی که به حد بلوغ برسند"( وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ ).

7-"کم فروشی نکنید و حق پیمانه و وزن را با عدالت ادا کنید"، ( وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ ).

و از آنجا که هر قدر انسان دقت در پیمانه و وزن کند باز ممکن است، مختصر کم و زیادی صورت گیرد که سنجش آن با پیمانه ها و ترازوهای معمولی امکان پذیر نیست،به دنبال این جمله اضافه می کند:"هیچکس را جز به اندازه توانایی تکلیف نمی کنیم"( لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا ).

8-"به هنگام داوری یا شهادت و یا در هر مورد دیگر سخنی می گوئید عدالت را رعایت کنید و از مسیر حق منحرف نشوید، هر چند در مورد خویشاوندان شما باشد و داوری و شهادت به حق به زیان آنها تمام گردد"( وَ إِذٰا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ ).

9-"به عهد الهی وفا کنید و آن را نشکنید"( وَ بِعَهْدِ اللّٰهِ أَوْفُوا ).

در اینکه منظور از"عهد الهی"در این آیه چیست،مفسران احتمالاتی داده اند،ولی مفهوم آیه،همه پیمانهای الهی را اعم از پیمانهای"تکوینی"و "تشریعی"و تکالیف الهی و هر گونه عهد و نذر و قسم را شامل می شود.

و باز برای تاکید در پایان این چهار قسمت،می فرماید:"اینها اموری است که خداوند به شما توصیه می کند،تا متذکر شوید"( ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ ).

*** 10-"این راه مستقیم من،راه توحید،راه حق و عدالت،راه پاکی و تقوا است از آن پیروی کنید و هرگز در راههای انحرافی و پراکنده گام ننهید که شما را از راه خدا منحرف و پراکنده می کند و تخم نفاق و اختلاف را در میان شما می پاشد"( وَ أَنَّ هٰذٰا صِرٰاطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ ).

و در پایان همه اینها برای سومین بار تاکید می کند که اینها اموری است که خداوند به شما توصیه می کند تا پرهیزگار شوید( ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ).

در اینجا به چند نکته باید توجه کرد:

اشاره

1-شروع از توحید و پایان به نفی اختلاف

-قابل ملاحظه اینکه در این دستورات دهگانه،نخست از تحریم شرک شروع شده است که در واقع سرچشمه اصلی همه مفاسد اجتماعی و محرمات الهی است،و در پایان نیز به نفی اختلاف

که یک نوع شرک عملی محسوب می شود،پایان یافته است.

این موضوع اهمیت مساله توحید را در همه اصول و فروع اسلامی روشن می سازد،که توحید تنها یک اصل دینی نیست بلکه روح تمام تعلیمات اسلام می باشد،

2-تاکیدهای پی در پی-

در پایان هر یک از این آیات سه گانه به عنوان تاکید جمله ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ ،(این چیزی است که خداوند شما را به آن توصیه می کند)آمده است،با این تفاوت که در آیه اول با جمله لعلکم تعقلون و در آیه دوم با جمله لعلکم تذکرون و در جمله سوم با جمله لعلکم تتقون ختم شده است.

و این تعبیرات مختلف و حساب شده گویا اشاره به این نکته است که نخستین مرحله به هنگام دریافت یک حکم،"تعقل"و درک آن است،مرحله بعد، مرحله یادآوری و"تذکر"و جذب آن می باشد و مرحله سوم که مرحله نهایی است،مرحله عمل و پیاده کردن و"تقوا"و پرهیزگاری است.

درست است که هر کدام از این جمله های سه گانه بعد از ذکر چند قسمت از ده فرمان فوق آمده است ولی روشن است که این مراحل سه گانه اختصاص به احکام معینی ندارد،زیرا هر حکمی"تعقل"و"تذکر"و"تقوا و عمل"لازم دارد،بلکه در حقیقت رعایت جنبه های فصاحت و بلاغت ایجاب کرده که این تاکیدات در میان آن احکام دهگانه پخش گردد.

3-فرمانهای جاویدان

-شاید نیاز به تذکر نداشته باشد که این فرمانهای دهگانه اختصاصی به آئین اسلام ندارد بلکه در همه ادیان بوده است،اگر چه در اسلام به صورت گسترده تری مورد بحث قرار گرفته است،و در حقیقت همه آنها از فرمانهایی است که عقل و منطق به روشنی،آنها را درک می کند،و به اصطلاح

از"مستقلات عقلیه"است و لذا در قرآن مجید در آئین انبیای دیگر نیز این احکام کم و بیش دیده می شود ⁽¹⁾.

4-اهمیت نیکی به پدر و مادر-

ذکر نیکی به پدر و مادر،بلافاصله بعد از مبارزه با شرک،و قبل از دستورهای مهمی همانند تحریم قتل نفس،و اجرای اصول عدالت،دلیل بر اهمیت فوق العاده حق پدر و مادر در دستورهای اسلامی است.

این موضوع وقتی روشنتر می شود که توجه کنیم به جای"تحریم آزار پدر و مادر"که هماهنگ با سایر تحریمهای این آیه است،موضوع احسان و نیکی کردن،ذکر شده است یعنی نه تنها ایجاد ناراحتی برای آنها حرام است بلکه علاوه بر آن،احسان و نیکی در مورد آنان نیز لازم و ضروری است.

و جالبتر اینکه کلمه"احسان"را به وسیله"ب‍"متعدی ساخته و فرموده است"بالوالدین احسانا"،و می دانیم احسان گاهی با"الی"و گاهی با"ب"ذکر می شود،در صورتی که با"الی"ذکر شود،مفهوم آن نیکی کردن است هر چند بطور غیر مستقیم و بالواسطه باشد،اما هنگامی که با"ب"ذکر می شود معنی آن نیکی کردن بطور مستقیم و بدون واسطه است،بنا بر این آیه تاکید می کند که موضوع نیکی به پدر و مادر را باید آن قدر اهمیت داد که شخصا و بدون واسطه به آن اقدام نمود ⁽²⁾.

5-قتل فرزندان به خاطر گرسنگی-

از این آیات برمی آید که عربهای دوران جاهلی نه تنها دختران خویش را به خاطر تعصبهای غلط زنده به گور

می کردند بلکه پسران را که سرمایه بزرگی در جامعه آن روز محسوب می شد، نیز از ترس فقر و تنگدستی به قتل می رسانیدند خداوند در این آیه آنها را به خوان گسترده نعمت پروردگار که ضعیفترین موجودات نیز از آن روزی می برند توجه داده و از این کار بازمی دارد.

با نهایت تاسف این عمل جاهلی در عصر و زمان ما در شکل دیگری تکرار می شود،و به عنوان کمبود احتمالی مواد غذایی روی زمین،کودکان بی گناه در عالم جنینی از طریق"کورتاژ"به قتل می رسند.

گرچه امروز برای سقط جنین دلائل بی اساس دیگری نیز ذکر می کنند، ولی مساله فقر و کمبود مواد غذایی یکی از دلائل عمده آن است.

اینها و مسائل دیگری شبیه به آن،نشان می دهد که عصر جاهلیت در زمان ما به شکل دیگری تکرار می شود و"جاهلیت قرن بیستم"حتی در جهانی وحشتناکتر و گسترده تر از جاهلیت قبل از اسلام است.

6-منظور از فواحش چیست؟-

"فواحش"جمع"فاحشه"به معنی گناهانی است که فوق العاده زشت و تنفرآمیز است،بنا بر این پیمان شکنی و کم فروشی و شرک و مانند اینها اگر چه از گناهان کبیره می باشند،ولی ذکر آنها در مقابل فواحش به خاطر همان تفاوت مفهوم است.

7-نزدیک این گناهان نشوید-

در آیات فوق،در دو مورد تعبیر به لا تقربوا(نزدیک نشوید)شده است،این موضوع در مورد بعضی از گناهان دیگر نیز در قرآن تکرار شده است،به نظر می رسد که این تعبیر در مورد گناهانی است که"وسوسه انگیز"است مانند"زنا و فحشاء"و"اموال بی دفاع یتیمان"و

امثال اینها،لذا به مردم اخطار می کند که به آنها نزدیک نشوند تا تحت تاثیر وسوسه های شدیدشان قرار نگیرند.

8-گناهان آشکار و پنهان

-شک نیست که جمله" مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ مٰا بَطَنَ " هر گونه گناه زشت آشکار و پنهانی را شامل می شود،ولی در بعضی از احادیث از امام باقر ع نقل شده که فرمود:

ما ظهر هو الزنا و ما بطن هو المحالة :"منظور از گناه آشکار،زنا و منظور از گناه پنهان،گرفتن معشوقه های نامشروع پنهانی و مخفیانه است"اما روشن است که ذکر این مواد به عنوان بیان یک مصداق روشن است،نه اینکه منحصر به همین مورد بوده باشد.

9-ده فرمان یهود

-در تورات در فصل 20"سفر خروج"احکام دهگانه ای دیده می شود که به عنوان ده فرمان در میان یهود معروف شده است که از جمله دوم شروع می شود و به هفدهم از آن فصل،پایان می یابد.

با مقایسه میان آن ده فرمان و آنچه در آیات فوق می خوانیم روشن می شود که فاصله فوق العاده زیادی میان این دو برنامه است،البته نمی توان اطمینان یافت که تورات کنونی در این قسمت مانند بسیاری از قسمتهای دیگر دستخوش تحریف نشده باشد،ولی آنچه مسلم است ده فرمان موجود در تورات اگر چه مشتمل بر مسائل لازمی است اما از نظر وسعت و ابعاد اخلاقی و اجتماعی و عقیده ای در سطحی بسیار پائینتر از مفاد آیات فوق است.

10-چگونه این چند آیه چهره مدینه را تغییر داد؟!

در بحار الانوار و همچنین در کتاب"اعلام الوری"داستان جالبی دیده می شود که از تاثیر فوق العاده آیات فوق در نفوس شنوندگان حکایت می کند و ما این

جریان را طبق نقل بحار الانوار از علی بن ابراهیم به طور خلاصه ذیلا می آوریم:

"اسعد بن زراره"و"ذکوان بن عبد قیس"که از طایفه"خزرج"بودند، به مکه آمدند در حالی که میان طایفه"اوس"و"خزرج"جنگ طولانی بود و مدتها شب و روز سلاح بر زمین نمی گذاشتند،و آخرین جنگ آنها روز"بعاث" بود که در آن جنگ طایفه اوس بر خزرج پیشی گرفت،به همین جهت اسعد و ذکوان به مکه آمدند تا از مردم مکه پیمانی بر ضد طایفه اوس بگیرند،هنگامی که به خانه"عتبة بن ربیعه"وارد شدند و جریان را برای او گفتند در پاسخ گفت:

شهر ما از شهر شما دور است،مخصوصا گرفتاری تازه ای پیدا کرده ایم که ما را سخت به خود مشغول داشته،"اسعد"پرسید چه گرفتاری؟شما که در حرم امن زندگی دارید.

"عتبه"گفت:مردی در میان ما ظهور کرده که میگوید:فرستاده خدا هستم!عقل ما را ناچیز می شمرد و به خدایان ما بد می گوید،جوانان ما را فاسد و اجتماع ما را پراکنده نموده است! "اسعد"پرسید این مرد چه نسبتی به شما دارد؟گفت:فرزند عبد اللّٰه بن عبد المطلب و اتفاقا از خانواده های شریف ما است.

"اسعد"و"ذکوان"در فکر فرو رفتند و به خاطرشان آمد که از یهود مدینه می شنیدند به همین زودی پیامبری در مکه ظهور خواهد کرد،و به مدینه هجرت خواهد نمود.

"اسعد"پیش خود گفت:نکند این همان کسی باشد که یهود از او خبر می دادند.

سپس پرسید او کجاست؟ "عتبه"گفت:در حجر اسماعیل کنار خانه خدا هم اکنون نشسته است

آنها در دره ای از کوه محاصره هستند و تنها در موسم"حج"و عمره ماه رجب آزادی می یابند،و وارد جمعیت می شوند ولی من به تو توصیه می کنم به سخنان او گوش مده و یک کلمه با او حرف مزن که او ساحر غریبی است.

-و این در ایامی بود که مسلمانان در شعب ابی طالب محاصره بودند.

"اسعد"رو به"عتبه"کرد و گفت پس چه کنم؟محرم شده ام و بر من لازم است که طواف خانه کعبه کنم،تو به من می گویی به او نزدیک نشوم؟! "عتبه"گفت:مقداری پنبه در گوشهای خود قرار بده تا سخنان او را نشنوی! اسعد وارد مسجد الحرام شد،در حالی که هر دو گوش خود را با"پنبه" سخت بسته بود،و مشغول طواف خانه کعبه شد در حالی که پیامبر ص با جمعی از بنی هاشم در حجر اسماعیل در کنار خانه کعبه نشسته بودند.

او نگاهی به پیامبر ص کرد و به سرعت گذشت،در دور دوم طواف با خود گفت:هیچکس احمقتر از من نیست!،آیا می شود یک چنین داستان مهمی در مکه بر سر زبانها باشد و من از آن خبری نگیرم و قوم خود را در جریان نگذارم؟!،به دنبال این فکر،دست کرد پنبه ها را از گوش بیرون آورد و به دور افکند و در جلو پیغمبر ص قرار گرفت و پرسید به چه چیز ما را دعوت می کنی؟ پیامبر ص فرمود:به شهادت به یگانگی خدا و اینکه من فرستاده اویم و شما را به این کارها دعوت می کنم و سپس آیات سه گانه،فوق که مشتمل بر دستورات دهگانه بود تلاوت کرد.

هنگامی که اسعد این سخنان پر معنی و روحپرور را که با نهاد و جانش آشنا بود شنید،به کلی منقلب شد و فریاد زد اشهد ان لا اله الا اللّٰه و انک رسول اللّٰه.

ای رسول خدا پدر و مادرم فدای تو باد،من اهل یثربم،از طایفه خزرجم، ارتباط ما با برادرانمان از طایفه اوس بر اثر جنگهای طولانی گسسته،شاید خداوند

به کمک تو این پیوند گسسته را برقرار سازد.

ای پیامبر!ما وصف ترا از طایفه یهود شنیده بودیم و همواره ما را از ظهور تو بشارت می دادند و ما امیدواریم که شهر ما"هجرتگاه"تو گردد،زیرا یهود از کتب آسمانی خود چنین به ما خبر دادند،شکر می کنم که خدا مرا به سوی تو فرستاد،به خدا سوگند جز برای بستن پیمان جنگی بر ضد دشمنان به مکه نیامده بودم،ولی خداوند مرا به پیروزی بزرگتری نائل کرد.

سپس رفیق او"ذکوان"نیز مسلمان شد و هر دو از پیامبر ص تقاضا کردند مبلغی همراه آنها به مدینه بفرستد تا به مردم تعلیم قرآن دهد و به اسلام دعوت نماید و آتش جنگها خاموش گردد،پیامبر ص"مصعب بن عمیر"را همراه آنها به مدینه فرستاد و از آن زمان پایه های اسلام در مدینه گذاشته شد و چهره مدینه دگرگون گشت ⁽¹⁾.

[سوره الأنعام (6): آیات 154 تا 157]

اشاره

ثُمَّ آتَیْنٰا مُوسَی اَلْکِتٰابَ تَمٰاماً عَلَی اَلَّذِی أَحْسَنَ وَ تَفْصِیلاً لِکُلِّ شَیْءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ (154) وَ هٰذٰا کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ مُبٰارَکٌ فَاتَّبِعُوهُ وَ اِتَّقُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ (155) أَنْ تَقُولُوا إِنَّمٰا أُنْزِلَ اَلْکِتٰابُ عَلیٰ طٰائِفَتَیْنِ مِنْ قَبْلِنٰا وَ إِنْ کُنّٰا عَنْ دِرٰاسَتِهِمْ لَغٰافِلِینَ (156) أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنّٰا أُنْزِلَ عَلَیْنَا اَلْکِتٰابُ لَکُنّٰا أَهْدیٰ مِنْهُمْ فَقَدْ جٰاءَکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَّبَ بِآیٰاتِ اَللّٰهِ وَ صَدَفَ عَنْهٰا سَنَجْزِی اَلَّذِینَ یَصْدِفُونَ عَنْ آیٰاتِنٰا سُوءَ اَلْعَذٰابِ بِمٰا کٰانُوا یَصْدِفُونَ (157)

ترجمه:

154-سپس به موسی کتاب(آسمانی)دادیم،(نعمت خود را)بر آنها که نیکوکار بودند تکمیل کردیم،و همه چیز را(که مورد نیاز آنها بود در آن)روشن ساختیم،کتابی که مایه هدایت و رحمت بود،تا به لقای پروردگارشان(به روز رستاخیز)ایمان بیاورند.

155-و این کتابی است پر برکت که ما(بر تو)نازل کردیم،از آن پیروی نمائید و پرهیزگاری پیشه کنید تا مورد رحمت قرار گیرید.

156-(ما این کتاب را با اینهمه امتیازات نازل کردیم)تا نگوئید کتاب آسمانی تنها بر دو طایفه پیش از ما(بر یهود و نصاری)نازل شده بود و ما از بحث و بررسی آنها بیخبر بودیم.

157-یا نگوئید اگر کتاب آسمانی بر ما نازل می شد از آنها هدایت یافته تر بودیم، اینک آیات و دلایل روشن از جانب پروردگارتان برای شما آمد و همچنین هدایت

و رحمت او،با اینحال چه کسی ستمکارتر از آنها که آیات خدا را تکذیب کردند و از آن روی گردانیدند یافت می شود،اما بزودی کسانی را که از آیات ما روی گردانیدند به خاطر همین اغراض بی دلیلشان مجازات شدید خواهیم کرد.

تفسیر:

پاسخ قاطع به بهانه جویان:

در آیات قبل،سخن از ده حکم اساسی و اصولی اسلام در میان بود،که در حقیقت زیر بنای بسیاری از احکام اسلامی محسوب می شود، و از تعبیراتی مانند: أَنَّ هٰذٰا صِرٰاطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ (این راه مستقیم من است،از آن پیروی کنید) و مانند آن برمی آید که این احکام،مخصوص آئین و مذهب معینی نبوده،بویژه اینکه تمام آنها از اصولی است که عقل به روشنی،آنها را تصدیق و تایید می کند، و به این ترتیب مضمون آیات گذشته بیان احکامی است که نه تنها در اسلام بلکه در تمام ادیان بوده است.

به دنبال آن در این آیات،می گوید:"سپس به موسی،کتاب آسمانی دادیم و نعمت خود را بر افراد نیکوکار و آنها که تسلیم فرمان ما و پیرو حق بودند کامل ساختیم"( ثُمَّ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ تَمٰاماً عَلَی الَّذِی أَحْسَنَ ).

از آنچه گفتیم معنی کلمه"ثم"که در لغت عرب معمولا برای"عطف با تاخیر"می باشد روشن می گردد،و معنی آیه چنین خواهد بود،نخست به انبیای پیشین،این فرمانهای همگانی و عمومی را ابلاغ کردیم،سپس به موسی کتاب آسمانی دادیم،و این برنامه ها و تمامی برنامه های لازم را در آن شرح دادیم.

به این ترتیب نیازی به توجیهات مختلف و احیانا ضعیف که بعضی از مفسران گفته اند نخواهیم داشت.

ضمنا این نکته نیز روشن شد که" اَلَّذِی أَحْسَنَ "اشاره به تمام کسانی است

که نیکوکارند و آماده پذیرش حق و قبول فرمان خدا.

"و در آن هر چیز که مورد نیاز بود،و در مسیر تکامل انسان اثر داشت، بازگو کرده"( وَ تَفْصِیلاً لِکُلِّ شَیْءٍ ).

"و نیز این کتاب،که بر موسی نازل شد،مایه هدایت و رحمت بود" ( وَ هُدیً وَ رَحْمَةً ).

"تمام این برنامه ها به خاطر آن بود که در روز رستاخیز و لقای پروردگار ایمان بیاورند،و با ایمان به معاد،افکار و گفتار و رفتارشان پاک شود"( لَعَلَّهُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ ).

ممکن است گفته شود اگر آئین موسی کامل بوده(آن چنان که کلمه تماما از آن حکایت دارد)آئین مسیح و سپس آئین اسلام،چه ضرورتی داشته است؟! ولی باید توجه داشت که:هر آئینی برای زمان خود،آئین جامع و کاملی است،و محال است آئین ناقص از طرف خدا،نازل گردد،ولی همین آئین که برای یک زمان کامل بود،ممکن است برای زمانهای بعد،ناتمام و نارسا باشد، همانطور که یک برنامه جامع و کامل برای دوره دبستان،نسبت به دوره دبیرستان نارسا است،و سر فرستادن پیامبران مختلف با کتب آسمانی متعدد،تا به آخرین پیامبر ص و آخرین دستور منتهی گردد،نیز همین است،البته هنگامی که بشر آمادگی برای دستور نهایی پیدا کرد و دستور نهایی صادر شد،دیگر نیازی به آئین جدید نیست و درست همانند افراد فارغ التحصیل که می توانند بر اساس معلومات خود به پیشرفتهای علمی از طریق مطالعه پیش بروند،پیروان چنین مذهبی نیاز به آئین جدید نخواهند داشت و تحرک کافی را از همان آئین نهایی خواهند گرفت.

و نیز از این آیه استفاده می شود که مسائل مربوط به قیامت در تورات اصلی به حد کافی بوده است،و اگر می بینیم در توراتهای کنونی،و کتابهای وابسته

به آن جز در موارد نادری اشاره به معاد و رستاخیز نشده است،به نظر می رسد که بیشتر به خاطر تحریف یهود و دنیاپرستانی بوده که مایل بوده اند درباره قیامت کمتر سخن بگویند و کمتر سخن بشنوند.

البته در توراتهای کنونی اشارات مختصری به مساله قیامت شده است،ولی به اندازه ای کم است که بعضی می خواهند بگویند یهود،اصولا به رستاخیز معتقد نیست ولی این سخن به مبالغه شبیه تر است تا به یک واقعیت.

ضمنا باید توجه داشت همانطور که در جلد اول تفسیر نمونه(صفحه 156) خاطر نشان ساختیم:منظور از ملاقات پروردگار که در آیات قرآن آمده، ملاقات حسی و رؤیت با چشم نیست،بلکه یک نوع شهود باطنی و ملاقات روحانی است که بر اثر تکامل انسان در رستاخیز صورت می گیرد،و یا مشاهده پاداشها و کیفرهای او در جهان دیگر است.

*** در آیه بعد،اشاره به نزول قرآن و تعلیمات آن کرده و بحث آیه گذشته را تکمیل می نماید و می گوید:"این کتابی است که ما نازل کرده ایم،کتابی است با عظمت و پر برکت و سرچشمه انواع خیرات و نیکیها"( وَ هٰذٰا کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ مُبٰارَکٌ ) و"چون چنین است به طور کامل از آن پیروی کنید،و پرهیزگاری پیشه نمائید و از مخالفت با آن بپرهیزید شاید مشمول رحمت خدا گردید"( فَاتَّبِعُوهُ وَ اتَّقُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ ) *** در آیه بعد،تمام راههای فرار و بهانه جوئیها را به روی مشرکان بسته، نخست به آنها می گوید:"ما این کتاب آسمانی را با این امتیازات نازل کردیم تا نگوئید که تنها بر دو طایفه پیشین(یهود و نصاری)کتاب آسمانی نازل شده،و

ما از بحث و بررسی و مطالعه آنها غافل بوده ایم،و اگر از فرمان تو سرپیچی کردیم به خاطر این بوده است که فرمان تو در دست دیگران بود و به دست ما نرسید" ( أَنْ تَقُولُوا إِنَّمٰا أُنْزِلَ الْکِتٰابُ عَلیٰ طٰائِفَتَیْنِ مِنْ قَبْلِنٰا وَ إِنْ کُنّٰا عَنْ دِرٰاسَتِهِمْ لَغٰافِلِینَ ) ⁽¹⁾*** در آیه بعد همان بهانه به صورت دامنه دارتر و آمیخته با ادعا و غرور بیشتر از آنها نقل شده است،و آن اینکه،اگر قرآن بر آنها نازل نمی شد،ممکن بود ادعا کنند ما بقدری برای انجام فرمان الهی آمادگی داشتیم که هیچ ملتی به اندازه ما آمادگی نداشت:"و اگر کتاب آسمانی بر ما نازل می شد،ما از همه آنها پذیراتر و هدایت یافته تر بودیم"( أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنّٰا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْکِتٰابُ لَکُنّٰا أَهْدیٰ مِنْهُمْ ) در حقیقت،آیه قبل،منعکس کننده این بهانه بود که اگر ما به راه نیامده ایم بر اثر بی خبری از کتب آسمانی بوده و این بی خبری معلول آن بوده است که این کتب بر دیگران نازل گردیده،اما این آیه منعکس کننده حس خود برتربینی آنها و ادعای بی اساسی است که در مورد امتیاز نژاد عرب بر دیگران داشته اند.

نظیر همین معنی در سوره فاطر آیه 42 از قول مشرکان به صورت یک مساله قاطع نه به عنوان یک قضیه شرطیه نقل شده است،آنجا که می گوید:"مشرکان با نهایت تاکید قسم یاد کردند که اگر پیامبری به سوی آنها بیاید از تمام امتها هدایت یافته تر خواهند بود".

و به هر حال قرآن در برابر این ادعاها می گوید:خداوند تمام راههای

بهانه جویی را بر شما بسته است زیرا"آیات و دلائل روشن از طرف پروردگار برای شما آمد،آمیخته با هدایت الهی و رحمت پروردگار"( فَقَدْ جٰاءَکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ ).

جالب اینکه به جای تعبیر به کتاب آسمانی،تعبیر به"بینه"شده است، اشاره به اینکه این کتاب آسمانی از هر نظر روشن و روشنگر و آمیخته با دلائل قاطع است.

"با این حال آیا کسی ستمکارتر از آنها که تکذیب آیات خدا می کنند و از آن اعراض می نمایند پیدا می شود؟"( فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَّبَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ صَدَفَ عَنْهٰا ) "صدف"از ماده"صدف"(بر وزن حذف)به معنی اعراض کردن شدید و بدون تفکر از چیزی است،اشاره به اینکه آنها نه تنها از آیات خدا روی گردانیدند بلکه با شدت از آن فاصله گرفتند،بدون اینکه درباره آن کمترین فکر و اندیشه ای به کار برند.گاهی این کلمه به معنی جلوگیری کردن و ممانعت دیگران نیز آمده است.

در پایان آیه،مجازات دردناک این گونه افراد لجوج و بی فکری که مطالعه نکرده حقایق را به شدت انکار می کنند و از آن می گریزند حتی سد راه دیگران می شوند،در یک جمله کوتاه و رسا بیان کرده می گوید:

"به زودی کسانی را که از آیات ما روی می گردانند،گرفتار مجازاتهای شدید خواهیم کرد،و این به خاطر همان اعراض بی رویه و بی دلیل آنها است" ( سَنَجْزِی الَّذِینَ یَصْدِفُونَ عَنْ آیٰاتِنٰا سُوءَ الْعَذٰابِ بِمٰا کٰانُوا یَصْدِفُونَ ) " سُوءَ الْعَذٰابِ "اگر چه به معنی"مجازات بد"است،ولی چون مجازات بد،مجازاتی است که در نوع خود شدید و فوق العاده دردناک باشد،بسیاری از مفسران آن را به"مجازات شدید"تفسیر کرده اند.

تکرار جمله" یَصْدِفُونَ "در هنگام بیان کیفر اینگونه اشخاص،به خاطر روشن ساختن این حقیقت است که تمام گرفتاریها و بدبختیهای آنان از اینجا سرچشمه می گیرد که بدون فکر و مطالعه از حقایق،روی گردان می شوند،و اگر حد اقل به عنوان یک شخص جستجوگر و در حال شک به خود اجازه مطالعه می دادند هیچگاه گرفتار چنین عواقب دردناکی نمی شدند.

[سوره الأنعام (6): آیه 158]

اشاره

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ تَأْتِیَهُمُ اَلْمَلاٰئِکَةُ أَوْ یَأْتِیَ رَبُّکَ أَوْ یَأْتِیَ بَعْضُ آیٰاتِ رَبِّکَ یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیٰاتِ رَبِّکَ لاٰ یَنْفَعُ نَفْساً إِیمٰانُهٰا لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمٰانِهٰا خَیْراً قُلِ اِنْتَظِرُوا إِنّٰا مُنْتَظِرُونَ (158)

ترجمه:

158-آیا جز این انتظار دارند که فرشتگان مرگ به سراغشان بیایند،یا خداوند(خودش) به سوی آنها بیاید(چه انتظار محالی؟!)یا پاره ای از آیات پروردگار(و نشانه های رستاخیز)اما آن روز که این آیات و نشانه ها تحقق پذیرد ایمان آوردن افرادی که قبلا ایمان نیاورده اند و یا عمل نیکی انجام نداده اند سودی به حالشان نخواهد داشت، بگو(اکنون که شما چنین انتظارات غلطی دارید)انتظار بکشید ما هم انتظار(کیفر شما را)می کشیم!

تفسیر:

اشاره

انتظارات بیجا و محال!

در آیات گذشته این حقیقت بیان شد که ما حجت را بر مشرکان تمام کردیم و کتاب آسمانی یعنی قرآن را برای هدایت همگان فرستادیم تا هیچگونه بهانه ای برای توجیه مخالفتهای خود نداشته باشند.

این آیه می گوید:اما این افراد لجوج به اندازه ای در کار خود سرسختند،

که این برنامه روشن نیز در آنها تاثیر نمی کند،گویا انتظار نابودی خویش،یا از میان رفتن آخرین فرصت،و یا انتظار امور محالی را می کشند.

نخست می گوید:"آنها جز این انتظار ندارند که فرشتگان مرگ به سراغشان بیایند!"( هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ) "یا اینکه پروردگارت به سراغ آنها بیاید"و او را ببینند،و ایمان بیاورند!! ( أَوْ یَأْتِیَ رَبُّکَ ) در حقیقت آنها انتظار امر محالی را می کشند،نه اینکه آمدن خداوند یا مشاهده او امکان پذیر باشد،و این درست به آن می ماند،که به شخص قاتل لجوجی که پس از ارائه مدارک کافی،باز منکر جرم خود می باشد،بگوئیم اگر اینهمه مدارک را قبول نداری لا بد انتظار داری شخص مقتول زنده شود و در دادگاه حضور یابد و شهادت بدهد که تو او را کشته ای! سپس می گوید:"یا اینکه بعضی از آیات و نشانه های پروردگار که در آستانه رستاخیز و پایان جهان،واقع می شود،و به دنبال آن درهای توبه بسته خواهد شد،انجام گیرد"( أَوْ یَأْتِیَ بَعْضُ آیٰاتِ رَبِّکَ ).

بنا بر این تعبیر به" آیٰاتِ رَبِّکَ "اگر چه به صورت کلی و سربسته ذکر شده اما می تواند به قرینه جمله های بعد که تفسیر آن خواهد آمد،به معنی نشانه- های رستاخیز بوده باشد،مانند زلزله های وحشتناک،و بی فروغ شدن خورشید و ماه و ستارگان و امثال اینها.

و یا اینکه منظور از آن درخواستهای نامعقولی بوده است که آنها از پیامبر ص داشتند،از جمله اینکه می گفتند ایمان نمی آوریم مگر اینکه سنگهای آسمانی بر سر ما ببارد و یا بیابان خشک و سوزان حجاز پر از چشمه ها و نخلستانها شود!.

و به دنبال آن اضافه می کند:"آن روز که چنین آیات صورت پذیرد،ایمان

آوردن افراد بی ایمان و آنها که عمل نیکی انجام نداده اند،پذیرفته نخواهد شد" و درهای توبه به روی آنان بسته می شود،زیرا توبه و ایمان در آن هنگام،صورت اجباری و اضطراری به خود می گیرد،و ارزش ایمان و توبه اختیاری را نخواهد داشت( یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیٰاتِ رَبِّکَ لاٰ یَنْفَعُ نَفْساً إِیمٰانُهٰا لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمٰانِهٰا خَیْراً ).

از آنچه گفتیم روشن شد که جمله" أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمٰانِهٰا خَیْراً "به این معنی است که در آن روز نه تنها ایمان آوردن سودی نخواهد داشت، بلکه آنها هم که ایمان آورده اند ولی عمل صالحی انجام نداده اند در آن روز انجام عمل صالح به حال آنها،نفعی ندارد،چه اینکه اوضاع و احوال طوری است که هر کسی بی اختیار دست از کارهای خلاف بر می دارد و به سوی عمل صالح اجبارا روی می آورد.

در پایان آیه با لحنی تهدیدآمیز به این افراد لجوج می گوید:"اکنون که شما چنین انتظاری را دارید در انتظار خویش بمانید،ما هم در انتظار(کیفر دردناک شما)خواهیم بود"( قُلِ انْتَظِرُوا إِنّٰا مُنْتَظِرُونَ ).

ایمان بدون عمل سودی ندارد.

از نکات جالبی که از آیه فوق استفاده می شود این است که راه نجات را در ایمان،آن هم ایمانی که در پرتو آن اکتساب خیری شود و اعمال نیک انجام گیرد،معرفی می کند.

ممکن است این سؤال پیش آید که آیا ایمان به تنهایی کافی نیست هر چند خالی از تمام اعمال نیک باشد؟ در پاسخ می گوئیم:درست است که افراد با ایمان ممکن است لغزشهایی داشته باشند و مرتکب گناهانی شوند و از گناهان خود نیز پشیمان گردند،و به اصلاح خویش پردازند،ولی کسی که هیچگونه عمل نیکی در تمام عمرش انجام نداده و فرصت کافی داشته است،بلکه به عکس هر گونه گناه و زشتکاری از او سر

زده،بسیار بعید به نظر می رسد که اهل نجات باشد و ایمان او به تنهایی مفید واقع شود،زیرا اصولا نمی توان باور کرد کسی ایمان به مکتبی داشته باشد ولی در تمام عمرش،حتی یک بار،به برنامه های آن مکتب عمل نکند،بلکه به عکس همه دستورات آن را زیر پا بگذارد،این خود دلیل روشنی بر عدم ایمان او است،و به این ترتیب ایمان باید حد اقل با قسمتی از اعمال نیک همراه باشد،تا معلوم شود ایمانی وجود دارد.

[سوره الأنعام (6): آیات 159 تا 160]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کٰانُوا شِیَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِی شَیْءٍ إِنَّمٰا أَمْرُهُمْ إِلَی اَللّٰهِ ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ (159) مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثٰالِهٰا وَ مَنْ جٰاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلاٰ یُجْزیٰ إِلاّٰ مِثْلَهٰا وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ (160)

ترجمه:

159-کسانی که آئین خود را پراکنده ساختند و به دسته جات گوناگون(و مذاهب مختلف) تقسیم شدند هیچگونه ارتباطی با آنها نداری،کار آنها واگذار به خدا است پس خدا آنها را از آنچه انجام می دادند با خبر می کند.

160-هر کس کار نیکی بیاورد ده برابر آن پاداش خواهد داشت و هر کس کار بدی بیاورد جز به مقدار آن کیفر نخواهد دید و ستمی بر آنها نخواهد شد.

تفسیر:

بیگانگی از نفاق افکنان

در تعقیب دستورات دهگانه ای که در آیات قبل گذشت و در آخر آن فرمان به پیروی از"صراط مستقیم خدا"و مبارزه با هر گونه نفاق و اختلاف داده شده بود، این آیه در حقیقت تاکید و تفسیر و توضیحی روی همین مطلب است.

نخست می فرماید:"آنها که آئین و مذهب خود را پراکنده کردند و به

دسته های مختلف تقسیم شدند،در هیچ چیز با آنها ارتباط نداری و آنها نیز هیچگونه ارتباطی با مکتب تو ندارند"زیرا مکتب تو مکتب توحید و صراط مستقیم است و صراط مستقیم و راه راست همواره یکی بیش نیست( إِنَّ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کٰانُوا شِیَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِی شَیْءٍ ) ⁽¹⁾.

سپس به عنوان تهدید و توبیخ اینگونه افراد تفرقه انداز،می گوید:"کار اینها واگذار به خدا است،و آنها را از اعمالشان آگاه خواهد ساخت"( إِنَّمٰا أَمْرُهُمْ إِلَی اللّٰهِ ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ ).

در اینجا توجه به دو نکته لازم است:

اشاره

1-هدف آیه چه اشخاصی هستند؟

جمعی از مفسران معتقدند که آیه درباره یهود و نصاری نازل شده است که به دسته جات مختلف و پراکنده تقسیم شدند،و در برابر یکدیگر صف بندی کردند.

ولی عقیده بعضی دیگر این است که آیه اشاره به تفرقه اندازان این امت است که بر اثر تعصبها و روح تفوق طلبی و عشق به ریاست،سرچشمه تفرقه و نفاق،در میان مردم مسلمان می شوند.

ولی محتوای آیه یک حکم عمومی و همگانی درباره تمام افراد تفرقه انداز است،که با ایجاد انواع بدعتها،میان بندگان خدا،بذر نفاق و اختلاف می پاشند اعم از آنها که در امتهای پیشین بودند،یا آنها که در این امتند.

و اگر مشاهده می کنیم که در روایات اهل بیت و همچنین اهل تسنن نقل شده است که این آیه اشاره به گمراهان و تفرقه اندازان و بدعت گزاران این امت است،در حقیقت از قبیل بیان مصداق،می باشد ⁽¹⁾زیرا اگر این مصداق بیان نمی شد،ممکن بود عده ای تصور کنند که منظور از آن منحصرا دیگران هستند و به اصطلاح ضمیر را به دیگران برگردانند و خود را تبرئه کنند!.

در روایتی از امام باقر ع که در تفسیر علی بن ابراهیم در ذیل این آیه نقل شده چنین می خوانیم:

فارقوا امیر المؤمنین علیه السلام و صاروا احزابا :"یعنی آیه اشاره به کسانی است که از امیر مؤمنان جدا شدند و به دسته جات مختلف تقسیم گردیدند" ⁽²⁾.

روایاتی که در زمینه افتراق و پراکندگی این امت-به عنوان پیش بینی- از پیامبر اسلام ص نقل شده،نیز این حقیقت را تایید می کند.

زشتی تفرقه و نفاق

این آیه بار دیگر،این حقیقت را که اسلام آئین وحدت و یگانگی است و از هر گونه نفاق و تفرقه و پراکندگی بیزار است با تاکید تمام بازگو می کند و به پیامبر می گوید برنامه و کار تو هیچگونه شباهتی با افراد تفرقه انداز ندارد، خداوند منتقم قهار از آنان انتقام خواهد گرفت،و عاقبت شوم اعمالشان را به آنها نشان می دهد.

توحید نه تنها یکی از اصول اسلام است بلکه تمام اصول و فروع اسلام و همه برنامه های آن بر محور توحید دور می زند،توحید روحی است در کالبد همه تعلیمات اسلام،توحید جانی است که در پیکر اسلام دمیده شده است.

اما با نهایت تاسف آئینی که سر تا پای آن را وحدت و یگانگی تشکیل می دهد،امروز آن چنان دستخوش تفرقه نفاق افکنان شده است که چهره اصلی خود

را به کلی از دست داده،هر روز نغمه شومی همانند صدای جغدی که در ویرانه می خواند از گوشه ای بلند می شود،و شخصی ماجراجو یا مبتلا به بیماری روانی و یا کج سلیقه ای پرچم مخالفت با یکی از برنامه های اسلامی بلند می کند و جمعی از افراد ابله و نادان را گرد خود جمع می نماید،و منشا اختلاف تازه ای می شود.

نقش بی اطلاعی و جهل جمعی از توده مردم در این نفاق افکنی،همانند نقش بیداری و آگاهی دشمنان،بسیار مؤثر است.

گاهی مسائلی را که قرنها موضوع بحث آن گذشته است،از نو علم می کنند و جار و جنجال ابلهانه ای پیرامون آن راه می اندازند تا افکار مردم را به خود مشغول سازند،اما همانطور که آیه فوق می گوید،اسلام از آنها بیگانه است و آنها نیز از اسلام بیگانه اند و سرانجام برنامه های نفاق افکنی شکست خواهد خورد ⁽¹⁾.

حملات ناروای نویسنده المنار به شیعه

نویسنده تفسیر المنار که بدبینی فوق العاده ای نسبت به"شیعه"دارد و به همان نسبت از عقائد شیعه و تاریخ آنها بی خبر است،در ذیل این آیه زیر ماسک دعوت به سوی اتحاد فصلی در زمینه شیعه،صحبت کرده و آنها را به عنوان تفرقه افکنان و مخالفان اسلام و کسانی که زیر نقاب مذهب به فعالیتهای سیاسی ضد اسلامی پرداخته اند،متهم ساخته است!،گویا وجود کلمه شیعا در آیه فوق که هیچگونه ارتباطی با مساله تشیع و شیعه ندارد او را به یاد این مطالب واهی انداخته است!.

نوشته های او بهترین پاسخ برای گفته های او و روشنترین شاهد برای عدم اطلاع او از تاریخ و عقاید شیعه است زیرا:

1-میان"شیعه"و"عبد اللّٰه سبا"یهودی که اصل وجود او از نظر تاریخ مشکوک است و به فرض وجود،کمترین نقشی در تاریخ تشیع و کتب شیعه ندارد پیوند قائل شده و از سوی دیگر میان"شیعه"و"باطنیه"حتی میان"شیعه"و"فرقه

ضاله"که از بزرگترین دشمنان شیعه هستند ارتباط قائل شده است،در حالی که مختصر آگاهی از تاریخ شیعه نشان می دهد که اینها سخنان موهومی بیش نیست بلکه افترا و تهمت است و از همه عجیبتر،جمعیت"غلات"را(آنها که در حق علی ع غلو کردند و او را به خدایی پذیرفتند)که در فقه شیعه به عنوان یکی از دسته هایی که کفر آنها قطعی و مسلم است،شناخته شده اند،به شیعه پیوند داده،و شیعیان را متهم به عبادت اهل بیت و امثال آن کرده است!.

مسلما اگر نویسنده"المنار"تحت تاثیر پیش داوریهای نادرست و تعصبهای ناروا نبود،و به خود اجازه می داد که عقائد شیعه را از خود شیعه بشنود و در کتابهای خود شیعه بخواند نه در کتب دشمنان آنها،به خوبی می دانست که این نسبتها نه تنها دروغ و افترا است،بلکه مضحک و خنده آور است.

و از همه عجیبتر اینکه پیدایش شیعه را به ایرانیان نسبت داده اند در حالی که قرنها پیش از آنکه ایرانی ها شیعه باشند،تشیع در عراق و حجاز و مصر بوده است و مدارک تاریخی گواه زنده این حقیقت است.

***2-گناه شیعه این است که به گفته قطعی پیامبر ص که در معتبرترین منابع اهل تسنن نیز آمده است عمل کرده،آنجا که فرمود:"من در میان شما دو چیز گرانمایه به یادگاری می گذارم که اگر به آنها متمسک شوید هیچگاه گمراه نخواهید شد،کتاب خدا و عترتم" ⁽¹⁾.

گناه شیعه این است که اهل بیت پیامبر ص را که از همه آگاهتر به مکتب و آئین او بودند،پناهگاه خود در مشکلات اسلامی قرار داده،و حقایق اسلام را

از آنها گرفته است.

گناه شیعه این است که به پیروی از منطق و عقل،و الهام از قرآن و سنت، باب"اجتهاد"را مفتوح می داند،و به فقه اسلام تحرک می بخشد و می گوید:چه دلیلی دارد که فهم قرآن و سنت را منحصر به"چهار نفر"کنیم،و همه مجبور باشند از آنها پیروی کنند؟! مگر خطابات قرآن و سنت متوجه عموم افراد با ایمان در همه قرون و و اعصار نیست؟ و مگر صحابه پیامبر ص در فهم قرآن و سنت،از افراد معینی پیروی می کردند؟پس چرا اسلام را در چهار دیواری خشک و کهنه ای به نام"مذاهب چهارگانه حنفی و مالکی و حنبلی و شافعی"محصور سازیم؟! گناه شیعه این است که می گوید:یاران پیامبر اسلام ص مانند همه افراد دیگر باید با مقیاس ایمان و عملشان مورد بررسی قرار گیرند،آنها که عملشان مطابق کتاب و سنت است خوب،و آنها که در عصر پیامبر ص و یا بعد از او بر خلاف کتاب و سنت عمل کردند،باید طرد شوند،و نام صحابه بودن نباید سپری برای جنایتکاران شود و افرادی مانند معاویه که تمام ضوابط اسلامی را زیر پا گذاشت و بر امام وقت،که همه امت اسلامی امامت او را،حد اقل،در آن زمان قبول دارند،خروج کرد،و آن همه خونهای بی گناهان را ریخت،نباید تقدیس شوند،همچنین پاره ای از صحابه جیره خوار که جزء دار و دسته او بودند.

آری شیعه چنین گناهانی را دارد و به آن معترف است،ولی آیا هیچ جمعیتی را مظلومتر از شیعه سراغ دارید که نقطه های درخشان و افتخار زندگی و تاریخ او را نقطه های ضعف نشان دهند؟و یک دنیا دروغ و تهمت به او ببندند و حتی اجازه ندهند عقائد صحیح خود را در میان عموم مسلمانان پخش کند،بلکه همیشه عقائد او را از دشمنان او بگیرند نه از خود او؟!

آیا اگر جمعیتی به دستور پیامبرش عمل کند در حالی که دیگران عمل نکنند تفرقه انداز و نفاق افکن محسوب می شود؟آیا اینها را باید از راهی که می روند باز داشت تا اتحاد برقرار شود؟یا آنها را که از بی راهه می روند؟! 3-تاریخ علوم اسلامی نشان می دهد که در غالب این علوم شیعه پیشقدم بودند تا آنجا که شیعه را به عنوان پدید آورندگان علوم اسلام می شناسد ⁽¹⁾.

کتابهایی که علمای شیعه در رشته تفسیر و تاریخ و حدیث و فقه و اصول و رجال و فلسفه اسلامی نوشته اند چیزی نیست که بتوان آنها را پنهان ساخت و در تمام کتابخانه های آزاد موجود است(البته به استثنای اکثر کتابخانه های اهل تسنن که معمولا اجازه ورود این کتابها را به کتابخانه های خود نمی دهند در حالی که ما اجازه ورود کتابهای آنها را از قرنها قبل به کتابخانه های خود داده ایم!)و گواه زنده این مدعا است.

آیا آنها که اینهمه کتاب برای عظمت اسلام و پیشبرد تعلیمات اسلام نوشته- اند،دشمنان اسلام بودند؟ آیا دشمنی سراغ دارید که اینهمه دوستی و محبت کند؟ آیا کسی جز یک عاشق مخلص نسبت به قرآن و پیامبر ص می تواند منشا اینهمه خدمت باشد؟ در پایان سخن باید بگوئیم اگر می خواهید نفاق و تفرقه برچیده شود بیائید بجای تهمت به یکدیگر،همدیگر را آن چنان که هستیم بشناسیم،زیرا این گونه نسبتهای ناروا نه تنها به وحدت اسلام کمک نمی کند،بلکه ضربه محکمی بر

پایه های وحدت اسلامی می زند.

پاداش بیشتر،مجازات کمتر

در آیه بعد،اشاره به رحمت و پاداش وسیع خداوند که در انتظار افراد نیکوکار است،کرده و تهدیدهای آیه گذشته را با این تشویقها تکمیل می کند و می گوید:"هر کسی کار نیکی انجام داد،ده برابر به او پاداش داده می شود"( مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثٰالِهٰا ) "و هر کس کار بدی انجام دهد،جز به همان مقدار،کیفر داده نمی شود" ( وَ مَنْ جٰاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلاٰ یُجْزیٰ إِلاّٰ مِثْلَهٰا ).

و برای تاکید این جمله را نیز اضافه می کند که"به آنها هیچگونه ستمی نخواهد شد"و تنها به مقدار عملشان کیفر می بینند( وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ ).

در اینکه منظور از"حسنة"و"سیئة"در آیه فوق چیست؟و آیا خصوص "توحید"و"شرک"است،یا معنی وسیعتر دارند؟میان مفسران گفتگو است،ولی ظاهر آیه هر گونه"کار نیک و فکر نیک و عقیده نیک و یا بد"را شامل می شود، زیرا هیچگونه دلیلی بر محدود کردن معنی حسنة و سیئة نیست.

در اینجا به چند نکته باید توجه کرد:

اشاره

1-منظور از"جاء به"

آن چنان که از مفهوم جمله،استفاده می شود،آن است که کار نیک یا بد را همراه خود بیاورد،یعنی به هنگام ورود در دادگاه عدل الهی،انسان نمی تواند دست خالی و تنها باشد،یا عقیده و عمل نیکی با خود دارد و یا عقیده و اعمال سویی،اینها همواره با او هستند و از او جدا نمی شوند و در زندگانی ابدی،قرین و همدم او خواهند بود.

در آیات دیگر قرآن نیز این تعبیر به همین معنی به کار رفته است،در آیه

33 سوره ق،می خوانیم مَنْ خَشِیَ الرَّحْمٰنَ بِالْغَیْبِ وَ جٰاءَ بِقَلْبٍ مُنِیبٍ ."بهشت برای آنها است که خدا را از طریق ایمان به غیب بشناسند و از او بترسند،و قلب توبه کار و مملو از احساس مسئولیت با خود در عرصه محشر بیاورند.

[2-پاداش حسنه ده برابر است]

2-در آیه فوق می خوانیم،پاداش"حسنه"ده برابر است،در حالی که در بعضی دیگر از آیات قرآن تنها به عنوان"اضعافا کثیره"(چندین برابر) اکتفاء شده(مانند آیه 245 سوره بقره)و در بعضی دیگر از آیات،پاداش پاره ای از اعمال مانند انفاق را به هفتصد برابر بلکه بیشتر می رساند،(آیه 261 سوره بقره)و در بعضی دیگر اجر و پاداش بی حساب ذکر کرده و می گوید: إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ "آنها که استقامت بورزند پاداشی بی حساب خواهند داشت"(زمر آیه 10).

روشن است که این آیات هیچگونه اختلافی با هم ندارند،در حقیقت حد اقل پاداشی که به نیکوکاران داده می شود،ده برابر است و همین طور به نسبت اهمیت عمل،و درجه اخلاص آن و کوششها و تلاشهایی که در راه آن انجام شده است،بیشتر می شود،تا به جایی که هر حد و مرزی را درهم می شکند و جز خدا حد آن را نمی داند.

مثلا انفاق که فوق العاده در اسلام اهمیت دارد پاداشش از حد معمول پاداش عمل نیک که ده برابر است،فراتر رفته و به"اضعاف کثیره"یا"هفتصد برابر" و بیشتر رسیده است و در مورد"استقامت"که ریشه تمام موفقیتها و سعادتها و خوشبختیها است و هیچ عقیده و عمل نیکی بدون آن پابرجا نخواهد بود،پاداش بی حساب ذکر شده است.

از اینجا روشن می شود که اگر در روایات،پاداشهایی بیش از ده برابر برای بعضی از اعمال نیک ذکر شده نیز هیچگونه منافاتی با آیه فوق ندارد.

و همچنین اگر در آیه 84 سوره قصص می خوانیم مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْهٰا

"کسی که عمل نیکی انجام دهد پاداشی بهتر از این خواهد داشت"مخالفتی با آیه فوق ندارد تا احتمال نسخ در آن برود،زیرا بهتر بودن معنی وسیعی دارد که با ده برابر کاملا سازگار است.

[3-چرا 60 روز کفاره یک روز باشد؟]

3-ممکن است بعضی تصور کنند که واجب شدن"شصت روز"به عنوان کفاره در مقابل خوردن یک روز روزه ماه مبارک رمضان،و مجازاتهای دیگری در دنیا و آخرت از این قبیل با آیه فوق که می گوید:در برابر کار بد فقط به اندازه آن کیفر داده خواهد شد سازگار نیست.

ولی با توجه به یک نکته پاسخ این ایراد نیز روشن می شود و آن اینکه:

منظور از مساوات میان"گناه"و"کیفر".مساوات عددی نیست،بلکه کیفیت عمل را نیز باید در نظر گرفت،خوردن یک روز روزه ماه رمضان با آن همه اهمیتی که دارد مجازاتش تنها یک روز کفاره نیست بلکه باید آن قدر روزه بگیرد که به اندازه احترام آن یک روز ماه مبارک بشود.به همین دلیل در بعضی از روایات می خوانیم که کیفر گناهان در ماه رمضان بیش از سایر ایام است همانطور که پاداش اعمال نیک در آن ایام بیشتر است تا آنجا که مثلا یک ختم قرآن در این ماه برابر با هفتاد ختم قرآن در ماههای دیگر است.

[4-نهایت لطف پروردگار]

4-نکته جالب دیگر اینکه:آیه فوق نهایت لطف و مرحمت پروردگار را در مورد انسان مجسم می کند،چه کسی را سراغ دارید که تمام ابزار کار را در اختیار انسان بگذارد،و همه گونه آگاهی نیز به او بدهد،رهبران معصومی برای هدایت و راهنمایی او بفرستد،تا با استفاده از نیروی خداداد و رهبری فرستادگانش کار نیکی انجام دهد،و تازه در برابر کار او ده برابر پاداش تعیین نماید،اما برای لغزشها و خطاهایش تنها یک جرم قائل شود تازه راه عذر خواهی و توبه و رسیدن به عفو و بخشش را نیز به روی او بگشاید.

"ابو ذر"می گوید:صادق مصدق(یعنی پیامبر)فرمود:

ان اللّٰه تعالی

قال الحسنة عشرا و ازید و السیئة واحدة او اغفر فالویل لمن غلبت آحاده اعشاره :"خداوند می فرماید:کارهای نیک و حسنات را ده برابر،پاداش می دهم یا بیشتر،و"سیئات"را تنها یک برابر کیفر می دهم و یا می بخشم،وای به حال آن کس که آحادش بر عشراتش پیشی گیرد"(یعنی گناهانش از طاعاتش افزون شود) ⁽¹⁾.

[سوره الأنعام (6): آیات 161 تا 163]

اشاره

قُلْ إِنَّنِی هَدٰانِی رَبِّی إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ دِیناً قِیَماً مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ (161) قُلْ إِنَّ صَلاٰتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیٰایَ وَ مَمٰاتِی لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (162) لاٰ شَرِیکَ لَهُ وَ بِذٰلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ اَلْمُسْلِمِینَ (163)

ترجمه:

161-بگو:پروردگارم مرا به راه راست هدایت کرده،آئینی پا بر جا و ضامن سعادت دین و دنیا،آئین ابراهیم همان کسی که از آئینهای خرافی محیط خود روی گردانید و از مشرکان نبود.

162-بگو:نماز و تمام عبادات من و زندگی و مرگ من،همه برای خداوند پروردگار جهانیان است.

163-شریکی برای او نیست،و به همین دستور یافته ام،و من نخستین مسلمانم!

تفسیر:

اشاره

این است راه مستقیم من

این چند آیه و آیات دیگری که بعد از آن می خوانیم و سوره انعام با آن

پایان می پذیرد در حقیقت خلاصه ای است از بحثهای این سوره که در زمینه مبارزه با شرک و بت پرستی بیان شده و تکمیل و توضیح بیشتری روی آنها است،در حقیقت این سوره با دعوت به توحید و مبارزه با شرک شروع و با همان بحث نیز خاتمه می یابد.

نخست در برابر عقائد و ادعاهای دور از منطق مشرکان و بت پرستان، خداوند به پیامبرش دستور می دهد که"بگو پروردگار من مرا به راه راست که نزدیکترین راهها است هدایت کرده است"(این راه راست همان جاده توحید و یکتاپرستی و درهم کوبیدن آئین شرک و بت پرستی است)( قُلْ إِنَّنِی هَدٰانِی رَبِّی إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ).

جالب توجه اینکه:این آیه و تعداد زیادی از آیات قبل و بعد با جمله "قل":"بگو"شروع می شود،و شاید هیچ سوره ای در قرآن،این اندازه،این جمله در آن تکرار نشده باشد،و این در حقیقت درگیری شدید پیامبر ص را در این سوره با منطق مشرکان منعکس می کند.

و نیز راه هر گونه بهانه را بر آنها می بندد زیرا تکرار کلمه"قل"نشانه این است که تمام این گفتگوها به فرمان خدا و به تعبیر دیگر عین منطق پروردگار است،نه نظرات شخص پیامبر ص.

روشن است ذکر کلمه"قل"در این آیات و مانند آنها در متن قرآن، برای حفظ اصالت قرآن و نقل عین کلماتی است که بر پیامبر ص وحی شده و به تعبیر دیگر پیامبر ص هیچگونه تغییری در الفاظی که بر او وحی می شد نمی داد و حتی کلمه"قل"را که خطاب پروردگار به او است،عینا ذکر می کرد.

سپس این" صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ "را در این آیه و دو آیه بعد توضیح می دهد:

نخست می گوید:"آئینی است مستقیم در نهایت راستی و درستی،ابدی

و جاویدان"و قائم به امور دین و دنیا و جسم و جان( دِیناً قِیَماً ) ⁽¹⁾.

و از آنجا که عربها علاقه خاصی به ابراهیم نشان می دادند و حتی آئین خود را به عنوان آئین ابراهیم معرفی می کردند،اضافه می کند که"آئین واقعی ابراهیم همین است که من به سوی آن دعوت می کنم"نه آنچه شما به او بسته اید ( مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ ).

همان ابراهیم که"از آئین خرافی زمان و محیط،اعراض کرد،و به حق یعنی آئین یکتاپرستی روی آورد"(حنیفا).

"حنیف"به معنی شخص یا چیزی است که تمایل به سویی پیدا کند،ولی در اصطلاح قرآن به کسی گفته می شود که از آئین باطل زمان خود روی گرداند و به آئین حق توجه کند.

این تعبیر گویا پاسخی است به گفتار مشرکان که مخالفت پیامبر را با آئین بت پرستی که آئین نیاکان عرب بود،نکوهش می کردند،پیامبر در پاسخ آنها می گوید:این سنت شکنی و پشت پا زدن به عقائد خرافی محیط،تنها کار من نیست،ابراهیم که مورد احترام همه ما است نیز چنین کرد.

سپس برای تاکید می افزاید که"او هیچگاه از مشرکان و بت پرستان نبود" ( وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ).

بلکه او قهرمان بت شکن و مبارز پویا و پی گیر با آئین شرک بود.

تکرار جمله حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ در چند مورد از آیات قرآن با ذکر کلمه"مسلما"یا بدون آن برای تاکید روی همین مساله است که ساحت مقدس ابراهیم که عرب جاهلی به او افتخار می کرد از این عقائد و اعمال غلط

پاک بود ⁽¹⁾.

*** در آیه بعد اشاره به این می کند که بگو نه تنها از نظر عقیده من موحد و یکتاپرستم بلکه از نظر عمل،هر کار نیکی که می کنم،"نماز من و تمام عبادات من و حتی مرگ و حیات من همه برای پروردگار جهانیان است"برای او زنده ام، به خاطر او می میرم و در راه او هر چه دارم فدا می کنم،تمام هدف من و تمام عشق من و تمام هستی من او است( قُلْ إِنَّ صَلاٰتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیٰایَ وَ مَمٰاتِی لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ).

"نسک"در اصل به معنی عبادت است و لذا به شخص عبادت کننده"ناسک" گفته می شود،ولی این کلمه بیشتر درباره اعمال حج به کار می رود،و می گویند:

مناسک حج،بعضی احتمال داده اند که"نسک"در اینجا به معنی"قربانی"بوده باشد، ولی ظاهر این است که هر گونه عبادتی را شامل می شود،در واقع نخست اشاره به نماز(صلاة)به عنوان مهمترین عبادت شده،بعد همه عبادات را به طور کلی بیان کرده است،یعنی هم نماز من و هم تمام عباداتم و حتی زندگی و مرگم، همه برای او است.

*** در آیه بعد برای تاکید و ابطال هر گونه شرک و بت پرستی،اضافه می کند:

"پروردگاری که هیچ شریک و شبیهی برای او نیست"( لاٰ شَرِیکَ لَهُ ).

سرانجام می فرماید:"و به این موضوع،من دستور یافته ام و من اولین مسلمانم" ( وَ بِذٰلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ ).

چگونه پیامبر ص اولین مسلمان بود

در آیه فوق پیامبر ص به عنوان اولین مسلمان ذکر شده است،و در این باره در میان مفسران گفتگو است،زیرا می دانیم اگر منظور از"اسلام"معنی وسیع این کلمه بوده باشد تمام ادیان آسمانی را شامل می شود و به همین دلیل این کلمه(مسلم)بر پیامبران دیگر نیز اطلاق شده است،درباره نوح ع می خوانیم: وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ "مامورم که از مسلمانان باشم"(یونس-72) و درباره ابراهیم خلیل ع و فرزندش اسماعیل نیز می خوانیم: رَبَّنٰا وَ اجْعَلْنٰا مُسْلِمَیْنِ لَکَ :"خداوندا ما را برای خودت مسلمان قرار ده"(بقره-128) و درباره یوسف ع آمده است توفنی مسلما:"مرا مسلمان بمیران" (یوسف-101)و همچنین پیامبران دیگر.

البته"مسلم"به معنی کسی است که در برابر فرمان خدا تسلیم است و این معنی درباره همه پیامبران الهی و امتهای مؤمن آنها صدق می کند،با این حال، اولین مسلمان بودن پیامبر اسلام ص یا از نظر کیفیت و اهمیت اسلام او است، زیرا درجه تسلیم و اسلام او بالاتر از همگان بود و یا اولین فرد از این امت بود که آئین قرآن و اسلام را پذیرفت.

در بعضی از روایات نیز وارد شده است:که منظور نخستین کسی است که در عالم ارواح به دعوت پروردگار و سؤال او در زمینه الوهیتش پاسخ مثبت داد ⁽¹⁾.

در هر حال آیات فوق روشنگر روح اسلام و حقیقت تعلیمات قرآن است، دعوت به صراط مستقیم،دعوت به آئین خالص ابراهیم بت شکن،و دعوت به نفی هر گونه شرک و دوگانگی و چندگانگی،این از نظر عقیده و ایمان.

و اما از نظر عمل،دعوت به اخلاص و خلوص نیت و همه چیز را برای خدا بجا آوردن است،برای او زنده بودن و در راه او جان دادن،و همه چیز را برای او خواستن،به او دلبستن و از غیر او گسستن،به او عشق ورزیدن و از غیر او بیزاری جستن است.

چقدر فاصله است میان این دعوت صریح اسلام و میان اعمال جمعی از مسلمان نماها که چیزی جز تظاهر و خودنمایی نمی فهمند و نمی دانند،و در هر مورد به ظاهر می اندیشند،و نسبت به باطن و مغز،بی اعتنا هستند،و به همین دلیل، حیات و زندگی و اجتماع و جمعیت و افتخار و آزادی آنها نیز،چیزی جز پوستهای بی مغز نیست!

[سوره الأنعام (6): آیه 164]

اشاره

قُلْ أَ غَیْرَ اَللّٰهِ أَبْغِی رَبًّا وَ هُوَ رَبُّ کُلِّ شَیْءٍ وَ لاٰ تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ إِلاّٰ عَلَیْهٰا وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ (164)

ترجمه:

164-بگو آیا غیر خدا،پروردگاری بطلبم در حالی که او پروردگار همه چیز است، و هیچکس جز برای خود عملی انجام نمی دهد و هیچ گنهکاری گناه دیگری را متحمل نمی شود سپس بازگشت شما به سوی پروردگارتان است و شما را به آنچه در آن اختلاف داشتید خبر خواهد داد.

تفسیر:

تاکیدهای پی در پی و استدلالات گوناگون که در این سوره در زمینه

توحید و مبارزه با شرک شده است چقدر حائز اهمیت است.

در این آیه از طریق دیگری منطق مشرکان را مورد انتقاد قرار می دهد و می گوید"به آنها بگو و از آنها بپرس آیا سزاوار است غیر از خداوند یگانه را پروردگار خود بدانم،در حالی که او مالک و مربی و پروردگار همه چیز است و حکم و فرمان او در تمام ذرات این جهان جاری است"؟!( قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَبْغِی رَبًّا وَ هُوَ رَبُّ کُلِّ شَیْءٍ ).

سپس به جمعی از مشرکان کوتاه فکر که خدمت پیامبر ص رسیدند و گفتند:

اتبعنا و علینا وزرک ان کان خطا!:"تو از آئین ما پیروی کن،اگر بر خطا باشد،گناه تو به گردن ما"پاسخ می گوید:

"هیچکسی جز برای خود عملی انجام نمی دهد و هیچ گنهکاری بار گناه دیگری را به دوش نمی کشد"( وَ لاٰ تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ إِلاّٰ عَلَیْهٰا وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ ).

و"سرانجام،همه شما به سوی خدا باز می گردید،و شما را به آنچه در آن اختلاف داشتید،آگاه می سازد"( ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ ).

در اینجا به دو نکته باید توجه کرد:

اشاره

1-گاهی بار گناه دگران را بر دوش می کشیم!

گاهی ممکن است توهم شود که آیه فوق که دو اصل مسلم منطقی را که در تمام ادیان وجود داشته است بیان می کند(یعنی هیچکس جز برای خود عملی انجام نمی دهد و هیچ گنهکاری بار گناه دیگری را به دوش نمی کشد)با پاره ای از آیات دیگر قرآن و بعضی از روایات تطبیق نمی کند،زیرا مثلا در سوره نحل

آیه 25 می خوانیم: لِیَحْمِلُوا أَوْزٰارَهُمْ کٰامِلَةً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ مِنْ أَوْزٰارِ الَّذِینَ یُضِلُّونَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ "آنها در روز رستاخیز بار سنگین گناهان خویش را باید بر دوش بکشند،و همچنین بار گناهان کسانی را که با بی خبری و جهل خود گمراه ساختند".

اگر هیچکس بار گناه دیگری را به دوش نمی کشد،چگونه این گمراه کنندگان بار گناهان گمراه شدگان را نیز بر دوش می کشند؟ احادیث مربوط به"سنت حسنه"و"سنت سیئه"که از طرق شیعه و اهل تسنن وارد شده است،و مضمون آنها این است:اگر کسی سنت خوبی بر جای نهد پاداش تمام کسانی را که به آن عمل می کنند خواهد داشت(بدون آنکه از پاداش خود آنها کاسته شود)و همچنین کسی که سنت بدی را بر جای نهد گناه کسانی که به آن عمل کنند،برای او نوشته می شود(بی آنکه از گناهان آنها چیزی کاسته گردد)

قال رسول اللّٰه ص من سن سنة حسنة کان له اجر من عمل بها من غیر ان ینقص من اجورهم شیء و من سن سنة سیئة کان علیه وزر من عمل بها من غیر ان ینقص من اوزارهم شیء )نیز با مفهوم آیه مورد بحث سازگار نیست.

ولی پاسخ این ایراد روشن است،زیرا آیه مورد بحث می گوید:بی جهت و بدون ارتباط،گناه کسی را بر دیگری نمی نویسند،ولی آیات و روایاتی که اشاره شد می گوید اگر انسان بنیانگذار عمل نیک و بد دیگری باشد،و به اصطلاح از طریق "تسبیب"در انجام آن عمل دخالت داشته باشد،در نتائج آن شریک خواهد بود و در حقیقت عمل خود او محسوب می شود،زیرا پایه و اساس آن،به دست وی گذارده شده است.

2-آیا اعمال نیک دیگران برای ما مفید است؟

توهم دیگری که از آیه مورد بحث ممکن است بشود،این است که آیه می گوید"عمل هر کس تنها بدرد خود او می خورد"بنا بر این کارهای خیری که به عنوان نیابت یا هدیه کردن ثواب برای اموات و مردگان و حتی گاهی برای افراد زنده انجام می گیرد،نمی تواند مفید به حال آنها بوده باشد،در حالی که در روایات فراوانی که از طرق شیعه و اهل تسنن از پیامبر ص یا امامان اهل بیت ع به ما رسیده می خوانیم که این گونه اعمال گاهی مفید و سودمند است،نه تنها عمل فرزند برای پدر و مادر بلکه برای دیگران نیز هم نتیجه بخش است.

به علاوه می دانیم پاداش اعمال بستگی به اثراتی دارد که از انجام کار خیر در روح و جان انسان به جای می ماند و در تکامل و ترقی او مؤثر است،اما کسی که هیچ کار نیکی انجام نداده و حتی در مقدمات آن نیز دخالت نداشته است چگونه ممکن است آن اثر روحی و معنوی را پیدا کند؟ بعضی این ایراد را بسیار با آب و تاب تعقیب می کنند،و نه تنها افراد عادی بلکه پاره ای از نویسندگان و مفسران مانند نویسنده"المنار"نیز تحت تاثیر آن قرار گرفته تا آنجا که بسیاری از احادیث و روایات مسلم را به دست فراموشی سپرده اند،ولی با توجه به دو نکته پاسخ این گونه ایرادها روشن می گردد.

1-درست است که عمل هر کس باعث تکامل خود اوست،و فلسفه ها و نتائج و آثار واقعی اعمال نیک تنها عائد انجام دهنده آن عمل می شود،همانطور که "ورزش"و"تعلیم و تربیت"هر کس باعث"تقویت"و"تکامل"جسم و جان خود او است.

ولی هنگامی که کسی برای دیگری عمل نیکی انجام می دهد،حتما به خاطر امتیاز و صفت نیکی است که در او بوده،یا مربی خوبی بوده و یا شاگرد

خوبی،یا دوست باصفایی بوده و یا همسایه باوفا،و یا عالم خدمتگزار و یا مؤمن با حقیقتی بوده است و به هر حال حد اقل نقطه روشنی در زندگی او وجود داشته که همان یک نقطه،جلب توجه دیگران را کرده و سبب شده که اعمال خیری برای او انجام دهند،بنا بر این او در واقع نتیجه همان امتیاز و صفت برجسته و نقطه درخشان زندگی خود را می گیرد،و به این ترتیب معمولا انجام عمل خیر دیگران برای او نیز پرتوی از عمل یا نیت خیر خود او است.

2-پاداشهایی که خداوند به افراد می دهد بر دو گونه است:پاداشهایی که متناسب وضع تکامل روحی و شایستگی افراد است یعنی به خاطر انجام اعمال نیک، روح و جان آنها آن قدر اوج می گیرد و ترقی می کند که شایستگی زندگی در عوالم بهتر و بالاتر را پیدا می کنند،و با بال و پری که از عقیده و اعمال نیک فراهم ساخته اند بر اوج آسمان سعادت پرواز می نمایند،مسلما اینگونه آثار مخصوص شخص عمل کننده است و قابل واگذاری به دیگری نیست.

ولی از آنجا که هر کار نیکی اطاعت فرمان خدا است،و شخص مطیع و فرمانبردار در برابر اطاعتی که کرده استحقاق پاداشی دارد،می تواند این پاداش را به میل خود به دیگری هدیه کند.

درست مثل اینکه استادی در یک رشته مهم و سازنده علمی در دانشگاه تدریس میکند،شک نیست که او با تدریس خود دو گونه نتیجه می گیرد،هم در پرتو تدریس، در جنبه های علمی کاملتر و قویتر می شود،و هم حقوقی دریافت می کند،نتیجه اول را بدون شک نمی تواند به دیگری اهداء کند و مخصوص خود اوست اما نتیجه دوم را می تواند به افراد مورد علاقه اش هدیه کند.

هدیه کردن ثواب اعمال در مورد اموات و گاهی در مورد زندگان نیز همین گونه است و به این ترتیب هر گونه ابهام از احادیثی که در این زمینه وارد

شده مرتفع می گردد.

ولی باید توجه داشت که پاداشهایی که از این طریق به افراد می رسد، نمی تواند تمام سعادت آنها را تامین کند،بلکه آثار کمتری خواهند داشت،و پایه اصلی نجات انسان همان ایمان و عمل خود اوست.

[سوره الأنعام (6): آیه 165]

اشاره

وَ هُوَ اَلَّذِی جَعَلَکُمْ خَلاٰئِفَ اَلْأَرْضِ وَ رَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجٰاتٍ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مٰا آتٰاکُمْ إِنَّ رَبَّکَ سَرِیعُ اَلْعِقٰابِ وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ (165)

ترجمه:

165-و او کسی است که شما را جانشینان(و نمایندگان خود)در زمین قرار داد،و بعضی را بر بعض دیگر،درجاتی،برتری داد تا شما را به آنچه در اختیارتان قرار داده بیازماید،مسلما پروردگار تو سریع الحساب،و آمرزنده مهربان است(به حساب آنها که از بوته امتحان نادرست در آیند زود می رسد،و نسبت به آنها که در مسیر حق گام بر می دارند مهربان می باشد).

تفسیر:

اشاره

در این آیه که آخرین آیه سوره انعام است به اهمیت مقام انسان و موقعیت او در جهان هستی اشاره می کند تا بحثهای گذشته در زمینه تقویت پایه های توحید و مبارزه با شرک،تکمیل گردد،یعنی انسان ارزش خود را به عنوان برترین موجود در جهان آفرینش بشناسد تا در برابر سنگ و چوب و بتهای گوناگون دیگر سجده نکند و اسیر آنها نگردد،بلکه بر آنها امیر باشد و حکومت کند.

لذا در جمله نخست می فرماید:"او کسی است که شما را جانشینان (و نمایندگان خود)در روی زمین قرار داد"( وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلاٰئِفَ

الْأَرْضِ

⁽¹⁾ .

انسانی که نماینده خدا در روی زمین است،و تمام منابع این جهان در اختیار او گذارده شده،و فرمان فرمانروائیش بر تمام این موجودات از طرف پروردگار صادر شده است،نباید آن چنان خود را سقوط دهد که از جمادی هم پست تر گردد و در برابر آن سجده کند.

سپس اشاره به اختلاف استعدادها و تفاوت و مواهب جسمانی و روحی مردم و هدف از این اختلاف و تفاوت کرده،می گوید:"و بعضی از شما را بر بعض دیگر درجاتی برتری داد تا به وسیله این مواهب و امکانات که در اختیارتان قرار داده است شما را بیازماید"( وَ رَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجٰاتٍ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مٰا آتٰاکُمْ ).

و در پایان آیه ضمن اشاره به آزادی انسان در انتخاب راه خوشبختی و بدبختی نتیجه این آزمایشها را چنین بیان می کند:"پروردگار تو(در برابر آنها)که از بوته این آزمایشها سیه روی بیرون می آیند"سریع العقاب"و در برابر آنها که در صدد اصلاح و جبران اشتباهات خویش بر آیند آمرزنده و مهربان است ( إِنَّ رَبَّکَ سَرِیعُ الْعِقٰابِ وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ ).

تفاوت در میان انسانها و اصل عدالت

شک نیست که در میان افراد بشر یک سلسله تفاوتهای مصنوعی وجود دارد

که نتیجه مظالم و ستمگری بعضی از انسانها نسبت به بعض دیگر است،مثلا جمعی مالک ثروتهای بی حسابند،و جمعی بر خاک سیاه نشسته اند،جمعی بر اثر فراهم نبودن وسائل تحصیل،جاهل و بی سواد مانده اند و جمع دیگری با فراهم شدن همه گونه امکانات به عالیترین مدارج علمی رسیده اند،عده ای به خاطر کمبود تغذیه و فقدان وسائل بهداشتی،علیل و بیمارند،در حالی که عده دیگری بر اثر فراهم بودن همه گونه امکانات،در نهایت سلامت به سر می برند.

اینگونه اختلافها:ثروت و فقر،علم و جهل،و سلامت و بیماری،غالبا زائیده استعمار و استثمار و اشکال مختلف بردگی و ظلمهای آشکار و پنهان است.

مسلما اینها را به حساب دستگاه آفرینش نمی توان گذارد،و دلیلی ندارد که از وجود اینگونه اختلافات بی دلیل دفاع کنیم.

ولی در عین حال نمی توان انکار کرد که هر قدر اصول عدالت در جامعه انسانی نیز رعایت شود باز همه انسانها از نظر استعداد و هوش و فکر و انواع ذوقها و سلیقه ها و حتی از نظر ساختمان جسمانی یکسان نخواهند بود.

ولی آیا وجود این گونه اختلافات مخالف با اصل عدالت است یا به عکس عدالت به معنی واقعی،یعنی هر چیز را به جای خود قرار دادن ایجاب می کند که همه یکسان نباشند.

اگر همه افراد جامعه اسلامی مانند پارچه یا ظروفی که از یک کارخانه بیرون می آید،یک شکل،یک نواخت با استعداد مساوی و همانند بودند،جامعه انسانی یک جامعه مرده،بی روح،خالی از تحرک و فاقد تکامل بود.

درست به اندام یک گیاه نگاه کنید،ریشه های محکم و خشن،با ساقه های ظریفتر اما نسبتا محکم،و شاخه هایی لطیفتر و بالآخره برگها و شکوفه ها و گلبرگهایی که هر کدام از دیگری ظریفتر است دست به دست هم داده و یک بوته گل زیبا را

ساخته اند،و سلولهای هر یک به تفاوت ماموریتهایشان کاملا مختلف و استعدادهایشان به تناسب وظائفشان متفاوت است.

عین این موضوع در جهان انسانیت دیده می شود،افراد انسان رویهمرفته نیز یک درخت بزرگ و بارور را تشکیل می دهند که هر دسته بلکه هر فردی رسالت خاصی در این پیکر بزرگ بر عهده دارد،و متناسب آن ساختمان مخصوص به خود،و این است که قرآن می گوید این تفاوتها وسیله آزمایش شما است زیرا همانطور که سابقا هم گفتیم"آزمایش"در مورد برنامه های الهی به معنی"تربیت و پرورش"است،و به این ترتیب پاسخ هر گونه ایرادی که بر اثر برداشت نادرست از مفهوم آیه عنوان می شود روشن خواهد گردید.

خلافت انسان در روی زمین

نکته جالب دیگر اینکه:قرآن کرارا انسان را به عنوان"خلیفه"و "نماینده خدا در روی زمین"معرفی کرده است،این تعبیر ضمن روشن ساختن مقام بشر،این حقیقت را نیز بیان می کند که اموال و ثروتها و استعدادها و تمام مواهبی که خدا به انسان داده،در حقیقت مالک اصلیش او است،و انسان تنها نماینده و مجاز و ماذون از طرف او می باشد و بدیهی است که هر نماینده ای در تصرفات خود استقلال ندارد بلکه باید تصرفاتش در حدود اجازه و اذن صاحب اصلی باشد.

و از اینجا روشن می شود که مثلا در مساله مالکیت،اسلام هم از اردوگاه "کمونیسم"فاصله می گیرد و هم از اردوگاه"کاپیتالیسم"و سرمایه داری،زیرا دسته اول مالکیت را مخصوص اجتماع،و دسته دوم در اختیار فرد می داند،اما اسلام می گوید:مالکیت نه برای فرد است و نه برای اجتماع،بلکه در واقع برای خدا است و انسانها وکیل و نماینده اویند و به همین دلیل اسلام،هم در طرز درآمد افراد،نظارت می کند،و هم در چگونگی مصرف،و برای هر دو قیود و شروطی

قائل شده است که اقتصاد اسلامی را به عنوان یک مکتب مشخص در برابر مکاتب دیگر قرار می دهد.

پایان سوره انعام

سوره اعراف این سوره از سوره های مکی است بجز آیه و اسئلهم عن القریه-تا-بما کان یفسقون که در مدینه نازل شده است.

اشاره

عدد آیات این سوره 206 آیه و به عقیده بعضی 205 آیه است.

دورنمایی از مباحث این سوره

همانطور که می دانیم بیشتر سوره های قرآن(80 تا 90 سوره)در مکه نازل شده است،و با توجه به وضع محیط مکه،و چگونگی حال مسلمانان در آن 13 سال،و همچنین با مطالعه تاریخ اسلام بعد از هجرت،کاملا روشن می شود که چرا لحن سوره های"مکی"با"مدنی"فرق دارد.

در سوره های"مکی"غالبا بحث از مبدء و معاد،اثبات توحید و دادگاه رستاخیز،و مبارزه با شرک و بت پرستی،و تثبیت مقام و موقعیت انسان در جهان آفرینش به میان آمده است،زیرا دوران مکه دوران سازندگی مسلمانان از نظر عقیده و تقویت مبانی ایمان به عنوان زیربنای یک"نهضت ریشه دار"بود.

در"دوران مکه"پیغمبر اسلام ص وظیفه داشت،افکار خرافی بت پرستی را از مغزها بشوید،و به جای آن روح توحید و خداپرستی و احساس مسئولیت قرار دهد.

انسانهایی را که در دوران بت پرستی،تحقیر شده و شکست خورده بودند، به عظمت مقام و موقعیت خویش آشنا سازد،و در نتیجه از آن ملت پست و زبون و خرافی و منفی،مردمی با شخصیت،با اراده،با ایمان و مثبت بسازد،و دلیل پیشرفت سریع و برق آسای اسلام در مدینه نیز همین زیر بنای محکم بود که در دوران مکه به دست پیامبر ص و در پرتو آیات قرآن ساخته شده بود.

آیات سوره های مکی نیز همه متناسب با همین هدف خاص است.

اما دوران مدینه،دوران تشکیل حکومت اسلامی،دوران جهاد در برابر دشمنان،دوران ساختن یک جامعه سالم بر اساس ارزشهای انسانی و عدالت

اجتماعی بود.لذا سوره های مدنی در بسیاری از آیاتش به جزئیات مسائل حقوقی، اخلاقی،اقتصادی،جزائی و سایر نیازمندیهای فردی و اجتماعی می پردازد.

اگر مسلمانان امروز نیز بخواهند عظمت دیرین خود را تجدید کنند، باید همین برنامه را عینا اجرا کنند،و این دو دوران را بطور کامل طی نمایند،و تا آن زیربنای عقیده ای محکم بنا نشود،مسائل روبنایی،استقامت و استحکامی نخواهد داشت.

به هر حال چون سوره اعراف از سوره های مکی است،تمام مشخصات یک سوره مکی در آن منعکس است،لذا می بینیم:

در آغاز اشاره کوتاه و محکمی به مساله"مبدء و معاد"کرده.

سپس برای احیای شخصیت انسان،داستان آفرینش آدم را با اهمیت فراوان شرح می دهد.

بعد پیمانهایی را که خدا از فرزندان آدم در مسیر هدایت و صلاح گرفته یک یک بر می شمرد.

سپس برای نشان دادن شکست و ناکامی اقوامی که از مسیر توحید و عدالت و پرهیزگاری منحرف می شوند،و هم برای نشان دادن پیروزی مومنان راستین، سرگذشت بسیاری از اقوام پیشین و انبیای گذشته مانند"نوح"و"لوط"و"شعیب" را بیان کرده و با سرگذشت مشروح بنی اسرائیل و مبارزه"موسی"با فرعون پایان می دهد.

در آخر سوره بار دیگر به مساله مبدء و معاد باز می گردد و انجام و آغاز را بدینوسیله تکمیل می کند.

اهمیت این سوره

در تفسیر"عیاشی"از امام صادق ع نقل شده که فرمود:"هر کس سوره اعراف را در هر ماه بخواند در روز قیامت،از کسانی خواهد بود که نه ترسی

بر آنها است و نه غمی دارند(من الذین لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ )و اگر در هر جمعه بخواند،در روز قیامت از کسانی می باشد که بدون حساب به بهشت می رود" و نیز فرمود:"در این سوره آیات محکمه ای است،"قرائت"و"تلاوت" و"قیام به آنها"را فراموش نکنید،زیرا اینها روز رستاخیز در پیشگاه خدا برای کسانی که آنها را خوانده اند گواهی می دهند"! ⁽¹⁾نکته ای که از روایت فوق به خوبی استفاده می شود،این است که روایاتی که درباره فضیلت سوره ها آمده است به این معنی نیست که تنها قرائت این سوره ها دارای آن همه نتائج و ثمرات بزرگ است،بلکه آنچه به این خواندن ارزش نهایی می بخشد همان ایمان به مفاد آنها و سپس عمل کردن بر طبق آن است. و لذا در روایت فوق می خوانیم قراءتها و تلاوتها و القیام بها،و نیز در همین روایت می خوانیم که فرمود:کسی که این سوره را بخواند،در قیامت مصداق الذین لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ است و این در حقیقت اشاره لطیفی به آیه 35 همین سوره است که می فرماید: فَمَنِ اتَّقیٰ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ :"آنها که تقوا پیشه کنند و(خویش و جامعه را)اصلاح نمایند، نه ترسی خواهند داشت و نه غمی". همانگونه که ملاحظه می کنید،این مقام مخصوص کسانی است که تقوا داشته باشند و در مسیر اصلاح گام بردارند،به علاوه اصولا قرآن کتاب"عقیده" و"عمل"است، و قرائت و تلاوت مقدمه ای بر این موضوع محسوب می شود. "راغب"در کتاب"مفردات"،در ذیل ماده"تلاوت"می گوید مراد از یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاٰوَتِهِ 2این است که با علم و عمل از آیات قرآن،پیروی می کنند یعنی"تلاوت"مفهومی بالاتر از مفهوم"قرائت"دارد و با یک نوع تدبر و تفکر و عمل همراه است.

[سوره الأعراف (7): آیات 1 تا 3]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>المص (1) کِتٰابٌ أُنْزِلَ إِلَیْکَ فَلاٰ یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَ ذِکْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ (2) اِتَّبِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ قَلِیلاً مٰا تَذَکَّرُونَ (3)

ترجمه:

1-المص.

2-این کتابی است که بر تو نازل شده و نباید از ناحیه آن ناراحتی در سینه داشته باشی، و هدف آن است که بوسیله آن(همگان را از عواقب بد عقاید و اعمال نادرستشان)بیم دهی و تذکری است برای مومنان.

3-(بنا بر این)از چیزی که از طرف پروردگارتان بر شما نازل شده پیروی کنید و از سرپرستان و معبودهای دیگر جز او پیروی نکنید،اما کمتر متذکر می شوید.

تفسیر:

در آغاز این سوره بار دیگر به"حروف مقطعه"برخورد می کنیم که در اینجا چهار حرف الف،لام،میم و صاد است.

در مورد تفسیر این حروف،در آغاز سوره"البقره"و همچنین"آل عمران" بحثهای مشروحی داشتیم،در اینجا به یکی دیگر از تفسیرهایی که در این زمینه جلب توجه می کند برای تکمیل بحث اشاره می کنیم و آن اینکه:ممکن است،

یکی از اهداف این حروف،جلب توجه شنوندگان،و دعوت آنها به سکوت و استماع بوده باشد،زیرا ذکر این حروف در آغاز سخن،مطلب عجیب و نوظهوری در نظر عرب بود،و حس کنجکاوی او را برمی انگیخت،و در نتیجه به دنباله آن نیز گوش فرا می داد و اتفاقا غالب سوره هایی که با حروف مقطعه شروع می شود سوره هایی است که در مکه نازل شده است و می دانیم در آنجا مسلمانان در اقلیت بودند و دشمنان لجوج و سرسخت،حتی حاضر نبودند، به سخنان پیامبر ص گوش فرا دهند-سهل است-گاهی آن چنان سر و صدا و غوغا به راه می انداختند، که صدای پیامبر ص در میان آنها گم می شد،که در بعضی از آیات قرآن (مانند آیه 26 سوره فصلت)اشاره به این مطلب شده است.

و نیز در بعضی از روایات که از طرق اهل بیت ع آمده می خوانیم که این حروف رموز و اشاراتی است به نامهای خداوند،مثلا"المص"در سوره مورد بحث اشاره به انا اللّٰه المقتدر الصادق می باشد.یعنی"من خداوند توانای راستگو هستم"و به این ترتیب هر یک از حروف چهارگانه شکل اختصاری یکی از نامهای خدا است.

موضوع جانشین ساختن اشکال اختصاری به جای اشکال مفصل کلمات از قدیم رائج بوده،اگر چه در عصر و زمان ما به صورت بسیار گسترده تری مورد بهره- برداری قرار گرفته است و بسیاری از عبارات طولانی و اسامی مؤسسات یا انجمنها را در یک کلمه کوتاه خلاصه می کنند.

ذکر این نکته نیز لازم است که این تفسیرهای مختلف برای"حروف مقطعه" هیچگونه منافاتی با یکدیگر ندارند،و ممکن است در آن واحد تمام این تفسیرها به عنوان بطون مختلف قرآن،اراده شود.

در آیه بعد،می فرماید:"این کتابی است که بر تو نازل شده است،و نباید از ناحیه آن هیچگونه نگرانی و ناراحتی به خود راه دهی( کِتٰابٌ أُنْزِلَ إِلَیْکَ فَلاٰ یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ ).

"حرج"در لغت به معنی گرفتگی،تنگی و هر گونه ناراحتی است،و در اصل به معنی مرکز اجتماع درختان درهم پیچیده است،سپس توسعه یافته و به هر نوع گرفتگی و ضیق اطلاق شده است.

جمله فوق به پیامبر ص دلداری می دهد،که چون این آیات از ناحیه خدا است،نباید هیچگونه نگرانی به خود راه دهد،نه نگرانی از ناحیه بار سنگین رسالتی که بر دوش گرفته،و نه نگرانی از جهت عکس العملی که دشمنان لجوج و سرسخت در برابر آن نشان خواهند داد،و نه نگرانی از ناحیه نتیجه و برداشتی که از تبلیغ این رسالت انتظار می رود.

با توجه به اینکه سوره از سوره های مکی است،مشکلاتی که پیامبر ص بر سر راه داشت کاملا قابل درک است،گرچه ما امروز به زحمت می توانیم تمام جزئیات زندگانی پیامبر و یارانش را در محیط مکه و در آغاز اسلام در فکر خود مجسم سازیم،ولی با در نظر گرفتن این حقیقت که او می بایست یک جهش انقلابی در تمام زمینه ها در آن محیط فوق العاده عقب افتاده آنهم در مدتی کوتاه به وجود آورد،ابعاد مشکلاتی را که در پیش داشت،می توان اجمالا درک کرد.

بنا بر این جای این دارد که خداوند به او دلداری دهد که نگران نباشد و به نتیجه کار خود کاملا امیدوار باشد.

و در جمله بعد اضافه می کند که"هدف از نزول این کتاب انذار و بیم دادن مردم از عواقب شوم افکار و اعمالشان است،و همچنین تذکر و یادآوری برای مؤمنان

راستین"( لِتُنْذِرَ بِهِ وَ ذِکْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ ) ⁽¹⁾.

و اینکه می بینیم در این جمله"انذار"به عنوان یک فرمان عمومی آمده و"تذکر"به مؤمنان تخصیص داده شده است،به خاطر این است که دعوت به سوی حق و مبارزه با انحرافات باید به صورت همگانی انجام گیرد،ولی پیدا است که تنها ایمان آورندگان،از این دعوت سود می برند،همانها که زمینه های مستعد و آماده برای پذیرش حق دارند،و آنها که لجاج را از خود دور ساخته و در برابر حقایق تسلیمند، عین این تعبیر نیز در آغاز سوره"البقره"گذشت آنجا که می فرماید: ذٰلِکَ الْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ :"این کتاب تردیدی در آن نیست و مایه هدایت پرهیزگاران است"(برای توضیح بیشتر به جلد اول تفسیر نمونه صفحه 39 مراجعه فرمائید).

*** سپس روی سخن را به عموم مردم کرده و می گوید:"از آنچه از طرف پروردگارتان بر شما نازل شده است،پیروی کنید"( اِتَّبِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ ) و به این ترتیب،سخن از پیامبر ص و ماموریت و رسالت او شروع می شود و به وظیفه مردم منتهی می گردد.

و برای تاکید اضافه می کند:"از فرمان غیر خداوند پیروی نکنید و از انتخاب ولی و سرپرستی جز او خودداری نمائید"( وَ لاٰ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ).

اما چون آنها که به تمام معنی در برابر حق تسلیمند و از تذکرات،متذکر

می گردند کمند،در پایان آیه می گوید:"کمتر متذکر می شوید"( قَلِیلاً مٰا تَذَکَّرُونَ ).

از این آیه ضمنا استفاده می شود که انسان بر سر دو راهی است،یا پذیرش ولایت و رهبری خداوند،و یا داخل شدن در(ولایت)دیگران،اگر مسیر اول را قبول کند،(ولی)او تنها خدا است،اما اگر تحت ولایت دیگران قرار گیرد، هر روز باید بار کسی را بر دوش گیرد و ارباب تازه ای انتخاب کند،کلمه "اولیاء"که جمع"ولی"است،اشاره به همین معنی است.

[سوره الأعراف (7): آیات 4 تا 5]

اشاره

وَ کَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنٰاهٰا فَجٰاءَهٰا بَأْسُنٰا بَیٰاتاً أَوْ هُمْ قٰائِلُونَ (4) فَمٰا کٰانَ دَعْوٰاهُمْ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ (5)

ترجمه:

4-چه بسیار شهرها و آبادیها که آنها را(بر اثر گناه فراوان)هلاک کردیم،و عذاب ما شبهنگام یا در روز هنگامی که استراحت کرده بودند به سراغشان آمد.

5-و در آن موقع که عذاب ما به سراغ آنها آمد سخنی نداشتند جز اینکه گفتند ما ظالم بودیم(ولی این اعتراف به گناه دیگر دیر شده بود و به حالشان سودی نداشت).

تفسیر:

اقوامی که نابود شدند

این دو آیه،اشاره ای به عواقب دردناک مخالفت با دستوراتی است که در آیات قبل بیان شد،و هم در واقع"فهرستی"است،اجمالی در سرگذشت اقوام متعددی همچون قوم نوح و فرعون و عاد و ثمود و لوط که بعدا خواهد آمد.

قرآن در اینجا به آنهایی که از تعلیمات انبیاء سرپیچی می کنند و به جای اصلاح خویش و دیگران بذر فساد می پاشند،شدیدا اخطار می کند که نگاهی به زندگانی اقوام پیشین بیفکنید و ببینید"چقدر از شهرها و آبادیها را ویران کردیم و مردم فاسد آنها را به نابودی کشانیدیم"( وَ کَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنٰاهٰا ).

سپس چگونگی هلاکت آنها را چنین تشریح می کند که"عذاب دردناک ما،در دل شب،در ساعاتی که در آرامش فرو رفته بودند،یا در وسط روز،به هنگامی که پس از فعالیتهای روزانه به استراحت پرداخته بودند به سراغ آنها آمد" ( فَجٰاءَهٰا بَأْسُنٰا بَیٰاتاً أَوْ هُمْ قٰائِلُونَ ).

در آیه بعد سخن را چنین ادامه می دهد:"آنها به هنگامی که در گرداب بلا گرفتار می شدند و طوفان مجازات زندگیشان را درهم می کوبید،از مرکب غرور و نخوت پیاده شده فریاد می زدند:"ما ستمگر بودیم و اعتراف می کردند که ظلم و ستمهایشان دامانشان را گرفته است"( فَمٰا کٰانَ دَعْوٰاهُمْ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا إِنّٰا کُنّٰا ظٰالِمِینَ ).

در اینجا به چند نکته باید توجه کرد:

اشاره

[1-قریه چیست؟]

1-"قریه"در اصل از ماده"قری"(بر وزن نهی)به معنی"جمع شدن" آمده،و چون قریه مرکز اجتماع افراد بشر است،این نام بر آن اطلاق شده است، از اینجا روشن می شود که قریه تنها به معنی روستا نیست،بلکه هر گونه آبادی و مرکز اجتماع انسانها را اعم از روستا و شهر شامل می شود،و در بسیاری از آیات قرآن نیز این کلمه به"شهر"یا"هر گونه آبادی"اعم از شهر و روستا اطلاق شده است.

"قائلون"اسم فاعل از ماده"قیلولة"به معنی خواب نیمروز و یا به معنی استراحت در نیمروز است،و در اصل به معنی راحتی است،و لذا"پس گرفتن" جنسی که فروخته شده"اقاله"نامیده می شود،زیرا طرف را از نگرانی راحت می کند.و"بیات"به معنی شبانه و شبهنگام است.

[2-مجازات الهی به هنگام استراحت]

2-این که در آیات فوق می خوانیم که مجازات پروردگار در دل شب یا به هنگام استراحت نیمروز،دامان آنها را می گرفت،برای این بوده است که طعم تلخ کیفر را بیشتر بچشند،و آرامش و آسایش آنها به کلی درهم ریخته شود، همانطور که آرامش و آسایش دیگران را به هم ریخته بودند!،و به این ترتیب کیفرشان متناسب گناهشان است.

[3-اعتراف مجرمان به گناه هنگام کیفر]

3-این موضوع نیز به خوبی از آیه استفاده می شود که عموم اقوام مجرم و گنهکار هنگامی که گرفتار چنگال مجازات می شدند و پرده های غفلت و غرور از مقابل چشمانشان کنار می رفت، همگی به گناه خود اعتراف می کردند،ولی اعترافی که سودی به حال آنها نداشت،زیرا یک نوع اعتراف"اجباری و اضطراری" بود که حتی مغرورترین افراد خود را از آن ناگزیر می بینند،و به تعبیر دیگر این بیداری یک نوع بیداری کاذب و زودگذر و بی اثر است که کمترین نشانه ای از انقلاب روحی در آن نیست و به همین دلیل هیچگونه نتیجه ای برای آنها نخواهد داشت،البته اگر این واقعیت را در حال اختیار اظهار می داشتند دلیل بر انقلاب روحی آنها و مایه نجاتشان بود.

[4-چرا ابتدا"اهلکناها"و بعدا"فجاءها باسنا"گفته؟]

4-از بحثهایی که در میان مفسران در آیه فوق،مطرح شده،این است که چرا قرآن نخست می گوید أَهْلَکْنٰاهٰا (ما آنها را هلاک کردیم)بعد با کلمه "فاء تفریع"که معمولا برای ترتیب زمانی است می گوید: فَجٰاءَهٰا بَأْسُنٰا بَیٰاتاً (بعد از آن مجازات ما شبهنگام به سراغ آنان آمد)در حالی که چنین کیفری قبل از هلاکت بوده،نه بعد از هلاکت.

ولی باید توجه داشت که گاهی جمله بعد از"فاء"شرح و تفصیل جمله قبل است،نه بیان حادثه دیگری،در اینجا نیز نخست موضوع هلاکت را بطور اجمال یادآور شده،سپس به شرح آن می پردازد و می گوید:"به هنگام شب و یا در حال استراحت نیمروز مجازات ما دامن آنها را گرفت و هنگامی که خود را در آستانه نابودی دیدند،به ظلم و ستم خویش اعتراف کردند"نظیر این موضوع در ادبیات عرب کم نیست.

5-این گونه آیات نباید به عنوان شرح ماجرای گذشتگان تلقی شود، و تنها مربوط به زمان ماضی و اقوام پیشین فرض گردد،اینها اخطارهای کوبنده ای

است برای امروز و برای فردا،برای ما و برای همه اقوام آینده،زیرا در سنت و قانون الهی تبعیض مفهوم ندارد.

هم اکنون،انسان صنعتی با تمام قدرتی که پیدا کرده است،در مقابل یک زلزله،یک طوفان،یک باران شدید و مانند اینها به همان اندازه ضعیف و ناتوان است که انسان های قبل از تاریخ ناتوان بودند،بنا بر این همان عواقب شوم و دردناکی که ستمکاران اقوام گذشته و انسان های مست غرور و شهوت و افراد سرکش و آلوده پیدا کردند،از انسانهای امروز دور نیست،بلکه قدرت عجیب انسان امروز خود می تواند بزرگترین بلای او بشود،و او را به دامان جنگهایی بکشاند که محصولش نابودی نسل او است،آیا نباید از این حوادث پند گیرد و بیدار شود؟!

[سوره الأعراف (7): آیات 6 تا 9]

اشاره

فَلَنَسْئَلَنَّ اَلَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ اَلْمُرْسَلِینَ (6) فَلَنَقُصَّنَّ عَلَیْهِمْ بِعِلْمٍ وَ مٰا کُنّٰا غٰائِبِینَ (7) وَ اَلْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ اَلْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ (8) وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَظْلِمُونَ (9)

ترجمه:

6-بطور قطع از کسانی که پیامبران را به سوی آنها فرستادیم سؤال خواهیم کرد و از پیامبران(نیز)سؤال می کنیم.

7-و مسلما(اعمال همه را مو به مو)از روی علم(وسیع خود)برای آنان شرح خواهیم داد و ما(اصولا)غائب نبودیم(بلکه همه جا حاضر و ناظر بودیم).

8-و وزن کردن(اعمال و سنجش ارزش آنها)در آن روز حق است،کسانی که میزانهای (عمل)آنها سنگین است رستگارانند.

9-و کسانی که میزانهای(عمل)آنها سبک است افرادی هستند که سرمایه وجود خود را به خاطر ظلم و ستمی که به آیات ما می کردند از دست داده اند.

تفسیر:

اشاره

بازپرسی عمومی

در آیات گذشته اشاره ای به شناسایی خدا و نزول قرآن مجید بود،اما آیات مورد بحث که سخن از معاد می گوید،در واقع مکملی است برای آیات گذشته،به علاوه در آیه قبل سخن از مجازات دنیوی ستمکاران در میان بود،در

این آیات بحث از مجازات اخروی آنها می شود و به این ترتیب پیوندی روشن دارند.

نخست به عنوان یک قانون عمومی می فرماید:"از تمام کسانی که پیامبران به سوی آنها فرستاده شدند،به طور قطع در روز قیامت سؤال می کنیم" ( فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ ).

نه تنها از آنها سؤال می کنیم"از پیامبرانشان نیز می پرسیم که رسالت خویش را چگونه انجام دادند" ( وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ ).

بنا بر این،هم رهبران مسئولند و هم پیروان،هم پیشوایان و هم تابعان، منتها چگونگی مسئولیتهای این دو گروه متفاوت است.

حدیثی که از امیر مؤمنان علی ع در این زمینه نقل شده،نیز این معنی را تایید می کند،آنجا که می فرماید:

فیقام الرسل فیسئلون عن تادیه الرسالات التی حملوها الی اممهم فاخبروا انهم قد ادوا ذلک الی اممهم. ..

"پیامبران را نگه می دارند و از آنها سؤال می کنند که آیا رسالت خویش را به امتها رساندند یا نه؟آنها پاسخ می گویند که این وظیفه را انجام داده اند" ⁽¹⁾.

در روایت دیگری که در تفسیر علی بن ابراهیم نقل شده نیز به این معنی تصریح شده است ⁽²⁾.

*** در آیه بعد برای اینکه کسی تصور نکند که سؤال از امتها و پیامبرانشان دلیل بر این است که چیزی از علم خدا مخفی می ماند،با قاطعیت و صراحت و تاکید آمیخته با قسم می گوید:"ما با علم و دانش خویش تمام اعمالشان را برای آنها شرح می دهیم،زیرا ما هرگز از آنها غائب نبودیم،همه جا با آنها بودیم و در هر حال همراهشان"( فَلَنَقُصَّنَّ عَلَیْهِمْ بِعِلْمٍ وَ مٰا کُنّٰا غٰائِبِینَ ).

"فلنقصن"که از ماده"قصه"گرفته شده است،در اصل به معنی پشت سر هم قرار گرفتن است،و چون در شرح یک ماجرا،مطالب پشت سرهم،پیاده می- شود،به آن"قصه"می گویند،و همچنین مجازاتی که پشت سر جنایت انجام می گردد،"قصاص"گفته می شود و نیز به قیچی"مقص"(بر وزن پسر)می- گویند،چون موها را پشت سرهم قطع می کند،و نیز جستجوی در باره چیزی را "قص"(بر وزن مس)می گویند،زیرا شخص جستجوگر حوادث را پشت سرهم تعقیب و دنبال می کند از آنجا که در آیه چهار نوع تاکید در این زمینه دیده می شود(لام قسم،و نون تاکید،و کلمه"علم"که به صورت نکره ذکر شده و منظور از آن بیان عظمت است،و جمله مٰا کُنّٰا غٰائِبِینَ "هیچگاه غائب نبوده ایم") استفاده می شود که منظور آن است که ما تمام جزئیات کار آنها را"مو به مو" و"پشت سرهم"برایشان تشریح می کنیم تا بدانند،کوچکترین نیت یا عملی از علم ما پنهان نمی ماند ⁽¹⁾.

سؤال برای چیست؟

نخستین بحثی که در اینجا پیش می آید این است که ما می دانیم خدا همه چیز را می داند و اصولا در همه جا حاضر و ناظر است با اینحال چه نیازی به سؤال دارد که انبیاء و امتها را عموما و بدون استثناء مورد بازپرسی قرار دهد؟!.

جواب این پرسش روشن است،زیرا اگر سؤال برای استعلام و درک واقعیت چیزی باشد،در مورد کسی که عالم است معنی ندارد ولی اگر منظور توجه دادن خود شخص و اتمام حجت به او و امثال آن بوده باشد،هیچ مانعی ندارد، درست مثل اینکه ما به شخص فراموشکاری خدمتهای زیاد کرده ایم،و او به جای

خدمت مرتکب خیانتهایی شده و همه این مسائل پیش ما روشن است،او را مورد بازپرسی قرار داده و می گوئیم آیا ما اینهمه به تو خدمت نکردیم؟و آیا تو حق این خدمات را ادا کردی؟! این سؤال برای کسب علم نیست بلکه برای تفهیم طرف است،و یا اینکه برای ابراز قدردانی از یک فرد خدمتگزار و تقدیر و تشویق از او می پرسیم در این سفر ماموریتی که داشتی چه کارها انجام دادی؟با اینکه از جزئیات آن قبلا آگاه شده ایم.

آیات سؤال در قرآن

ممکن است تصور شود،آیات مورد بحث که با صراحت و تاکید و قسم می گوید از همه در روز قیامت سؤال می کنیم،با بعضی دیگر از آیات قرآن منافات دارد،مثلا در سوره الرحمن می خوانیم فَیَوْمَئِذٍ لاٰ یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لاٰ جَانٌّ ...یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیمٰاهُمْ ...

:"در آن روز از هیچکس نه انس و نه جن،سؤالی نمی شود...بلکه افراد گناهکار از سیمایشان شناخته می شوند" ⁽¹⁾و همچنین آیات دیگر که سؤال را نفی می کند با آیه مورد بحث که سؤال را اثبات می کند چگونه سازگار است؟ ولی دقت در این آیات هر گونه ابهامی را برطرف می سازد،زیرا از مجموعه آیات مربوط به سؤال و جواب در روز قیامت چنین استفاده می شود،که مردم در آن روز،مراحل مختلفی را می پیمایند،در پاره ای از مراحل هیچگونه سؤال و پرسشی از آنها نمی شود،حتی مهر بر دهان آنها می گذارند و تنها اعضای پیکرشان که آثار اعمال را در خود حفظ کرده اند،به عنوان یک گواه گویا و انکارناپذیر،چگونگی اعمالشان را بازگو می کنند.

در مرحله بعد،مهر از زبان آنها برداشته می شود،و به سخن می آیند و از آنها پرسش می شود،آنها نیز با مشاهده روشن شدن حقایق در پرتو گواهی اعضا،به اعمال خود اعتراف می کنند،درست همانند مجرمی که با مشاهده آثار عینی جرم چاره ای جز اعتراف نمی بیند.

بعضی از مفسران نیز در تفسیر این آیات احتمال داده اند که آیات نفی کننده سؤال اشاره به سؤال و جواب زبانی است،و آیات اثبات کننده سؤال اشاره به سؤالاتی است که از اعضای بدن می شود و آنها به زبانحال-همانند رنگ رخسار انسان که خبر از سر درون او می دهد-حقایق را بازگو می کنند.

و در هر صورت اختلافی در میان این دو دسته آیات نیست.

*** در آیه بعد برای تکمیل بحث رستاخیز،اشاره به مساله"سنجش اعمال" می کند که نظیر آن در سوره های دیگر قرآن از جمله در سوره مؤمنون آیه 102 و 103 و سوره قارعه آیه 6 و 8 آمده است.

نخست می گوید:"مساله توزین اعمال در آن روز حق است"( وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ ) ⁽¹⁾.

ترازوی سنجش اعمال در قیامت چیست؟

درباره چگونگی توزین اعمال در روز رستاخیز،بحث فراوانی در میان مفسران و متکلمان شده است،و از آنجا که بعضی چنین تصور کرده اند،وزن

و ترازو،در آن جهان،همانند وزن و ترازو در این جهان است،و از طرفی اعمال انسان سنگینی و وزنی ندارد که بتوان آن را با ترازو سنجید،ناچار شده اند، از طریق تجسم اعمال،و یا اینکه خود اشخاص را به جای اعمالشان در آن روز وزن می کنند،مشکل را حل نمایند،و حتی عبارتی از"عبید بن عمیر"نقل شده است که می گوید:یؤتی بالرجل الطویل العظیم فلا یزن جناح بعوضة:

"یعنی در آن روز،افراد بزرگ جثه ای را می آورند که در ترازوی سنجش باندازه بال مگسی وزن ندارند"! ⁽¹⁾اشاره به اینکه ظاهرا آدمهای با شخصیتی بودند و در باطن هیچ!.

ولی اگر مساله مقایسه زندگی آن جهان را با زندگی دنیا کنار بگذاریم و توجه داشته باشیم که همه چیز در آنجا با اینجا متفاوت است،درست همانند تفاوتی که میان زندگی جنین در عالم رحم،با زندگی انسان در این دنیا وجود دارد،و نیز توجه داشته باشیم که در فهم معانی الفاظ،نباید همیشه،به دنبال مصداقهای موجود و معین برویم،بلکه مفاهیم را از نظر نتیجه بررسی کنیم، مساله"وزن در روز رستاخیز"کاملا حل خواهد شد.

توضیح اینکه در گذشته هنگامی که مثلا نام"چراغ"برده می شد، ظرفی به نظر می رسید که مقداری ماده روغنی در آن ریخته شده بود و فتیله ای در میان آن نصب گردیده و احتمالا حبابی نیز روی آن برای تنظیم هوا قرار داده شده بود،در حالی که امروز از کلمه چراغ چیز دیگری می فهمیم،دستگاهی که نه ظرفی برای روغن دارد،و نه فتیله ای،و نه حبابی برای تنظیم هوا،اما آنچه چراغ امروز را با دیروز پیوند می دهد،همان هدف و نتیجه آن است،یعنی وسیله ای که تاریکی را از میان می برد.

در مساله"میزان"نیز چنین است و در همین جهان می بینیم که با گذشت زمان"ترازوها"چه اندازه دگرگون شده اند،و حتی لفظ میزان به وسائل دیگر سنجش نیز گفته میشود،مانند"میزان الحراره"(وسیله سنجش گرما)"میزان- الهوا"(وسیله سنجش هوا)و مانند آن.

بنا بر این،آنچه مسلم است این است که در روز رستاخیز اعمال انسان با وسیله خاصی سنجیده می شود نه با ترازوهایی همانند ترازوهای دنیا،و چه بسا آن وسیله همان وجود انبیاء و امامان و افراد صالح بوده باشد،و در روایاتی که از طرق اهل بیت ع به ما رسیده این مطلب به خوبی دیده می شود.

در بحار الانوار از امام صادق ع در پاسخ سؤال از تفسیر آیه و نَضَعُ الْمَوٰازِینَ الْقِسْطَ ⁽¹⁾چنین میخوانیم:

و الموازین الانبیاء و الاوصیاء و من الخلق من یدخل الجنة بغیر حساب! :"میزان سنجش در آن روز پیامبران و اوصیای آنها هستند و از مردم کسانی می باشند که بدون حساب وارد بهشت می شوند"! (یعنی کسانی که در پرونده اعمال آنها نقطه تاریکی وجود ندارد) ⁽²⁾.

و در روایت دیگری چنین نقل شده است:

ان امیر المؤمنین و الأئمة من ذریته هم الموازین :"یعنی امیر مؤمنان و امامان از فرزندان او ترازوهای سنجش اند" ⁽³⁾.

و در یکی از زیارات مطلقه امیر مؤمنان علی ع می خوانیم:

السلام علی میزان الاعمال :"سلام بر میزان سنجش اعمال"! در واقع مردان و زنان نمونه جهان،مقیاسهای سنجش اعمال انسانها هستند و هر کس به آن اندازه که به آنها شباهت دارد،وزن دارد،و آنها که از ایشان بیگانه اند،کم وزن یا بی وزنند.

حتی در این جهان نیز دوستان خدا مقیاس سنجشند،ولی از آنجا که بسیاری از حقایق در این عالم در پرده ابهام می ماند و در روز قیامت که به مقتضای وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ (ابراهیم-48)روز بروز و ظهور است این واقعیت ها آشکار می گردد.

و از اینجا روشن می شود که چرا"موازین"جمع بسته شده است،زیرا اولیای حق که ترازوهای سنجشند،متعددند.

این احتمال نیز وجود دارد که هر کدام از آنها در صفتی ممتاز بوده اند، بنا بر این هر یک میزان سنجش یکی از صفات و اعمال آدمی هستند و چون اعمال و صفات انسانها مختلف است،الگوها و ترازوهای سنجش نیز باید مختلف باشد.

و نیز از اینجا روشن می شود که آنچه در بعضی از روایات مانند روایتی از امام صادق ع وارد شده که پرسیدند

ما معنی المیزان قال العدل :"معنی میزان چیست؟فرمود عدل است" ⁽¹⁾منافاتی با آنچه گفتیم ندارد،زیرا دوستان خداوند و مردان و زنان نمونه جهان،مظهر عدل می باشند،عدل از نظر فکر و عدل از نظر عقیده و عدل از نظر صفات و اعمال(دقت کنید).

در جمله بعد می فرماید:"آنها که میزانهای سنجششان سنگین است رستگارانند و آنها که میزانهای سنجششان سبک است کسانی هستند که سرمایه وجود خود را به خاطر ظلم و ستمی که در برابر آیات ما داشتند از دست داده اند" ( فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَظْلِمُونَ ).

بدیهی است منظور از سبکی و سنگینی میزان اعمال،سبکی و سنگینی خود میزان نیست بلکه ارزش و وزن چیزهایی است که با میزان سنجیده می شود.

ضمنا تعبیر" خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ "(سرمایه وجود خود را از دست دادند)اشاره

لطیفی به این واقعیت است که این گونه اشخاص گرفتار بزرگترین زیان و خسران می شوند،زیرا گاهی انسان زیان می کند و تنها مال یا مقام خود را از دست می- دهد،ولی گاهی زیان می کند و اصل وجود هستی او به هدر می رود،بدون اینکه سرمایه ای در برابر آن بدست آورده باشد،و این بزرگترین زیان است.

تعبیر به"ظلم به آیات"که در آخر آیه ذکر شده اشاره به این است که اینگونه اشخاص نه تنها به خود ستم می کنند،بلکه به برنامه های هدایت الهی نیز ستم کرده اند،زیرا این برنامه ها می بایست وسیله هدایت و نجات گردد، و اگر به آن بی اعتنایی شد و این اثر از آنها بدست نیامد،به آنها ستم شده است.

در بعضی از روایات آمده است که منظور از آیات در اینجا،پیشوایان بزرگ دین و ائمه هدی هستند،البته همانطور که بارها گفته ایم،معنی اینگونه تفسیرها منحصر ساختن مفهوم آیه در آنها نیست،بلکه آنها مصداق روشن آیات الهی هستند.

جمعی از مفسران ظلم به آیه را به معنی"کفر و انکار"آن گرفته اند،و البته این معنی از مفهوم ظلم دور نیست،و در بعضی دیگر از آیات قرآن نیز "ظلم"به همین معنی آمده است.

[سوره الأعراف (7): آیه 10]

اشاره

وَ لَقَدْ مَکَّنّٰاکُمْ فِی اَلْأَرْضِ وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ (10)

ترجمه:

10-و ما تسلط و مالکیت و حکومت بر زمین را برای شما قرار دادیم و انواع وسایل زندگی را برای شما فراهم ساختیم اما کمتر شکرگزاری می کنید(و اینهمه موهبت را بجا مصرف نمی نمائید).

تفسیر:

مقام با عظمت انسان در جهان هستی

به دنبال آیاتی که اشاره به مبدء و معاد در آنها شده بود در این آیه و آیات بعد،"انسان"و عظمت و اهمیت مقام او و چگونگی آفرینش این نوع و افتخاراتی که خداوند به او داده،و پیمانهایی که در برابر اینهمه نعمت از او گرفته است، مورد بحث قرار می گیرد،تا از این راه پایه های تربیت و تکامل او محکمتر گردد.

نخست در یک آیه،همه این مطالب را به گونه خلاصه ذکر کرده سپس در آیات بعد بطور مشروح آورده است.

در آغاز می گوید:"ما مالکیت و حکومت،و تسلط شما را بر زمین،مقرر داشتیم" ( وَ لَقَدْ مَکَّنّٰاکُمْ فِی الْأَرْضِ ).

"و انواع وسائل زندگی را برای شما در آن قرار دادیم"( وَ جَعَلْنٰا لَکُمْ فِیهٰا مَعٰایِشَ ).

"اما با این حال کمتر شکر این همه نعمت و موهبت را بجای می آورید" ( قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ ).

"تمکین"،تنها به این معنا نیست که شخصی را در محلی جای دهند،بلکه به این معنی است که تمام وسائل کار را در اختیار او بگذارند،به او قدرت و توانایی بخشند،ابزار کار را فراهم کنند و موانع را برطرف سازند،به مجموع اینها کلمه"تمکین"اطلاق می شود،درباره یوسف در قرآن مجید می خوانیم: وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ ⁽¹⁾:"این چنین یوسف را در سرزمین مصر تمکین بخشیدیم(و همه گونه قدرت در اختیار او قرار دادیم).

این آیه مانند بعضی دیگر از آیات قرآن،پس از ذکر نعمتهای پروردگار، مردم را دعوت به شکرگزاری می کند،و ناسپاسی آنها را نکوهش می نماید.

بدیهی است،زنده کردن حس شکرگزاری و قدردانی در مردم در برابر نعمتهای خدا تنها برای این است که طبق فرمان فطرت در برابر بخشنده نعمت، خضوع کنند،او را بشناسند و فرمانش را به جان و دل بپذیرند و به این وسیله هدایت و تربیت شوند،نه اینکه شکرگزاری کمترین اثری در مقام با عظمت پروردگار داشته باشد،بلکه اثر آن همانند آثار همه عبادتها و فرمانهای او عاید خود انسان می شود.

[سوره الأعراف (7): آیات 11 تا 18]

اشاره

وَ لَقَدْ خَلَقْنٰاکُمْ ثُمَّ صَوَّرْنٰاکُمْ ثُمَّ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اُسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ اَلسّٰاجِدِینَ (11) قٰالَ مٰا مَنَعَکَ أَلاّٰ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قٰالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ (12) قٰالَ فَاهْبِطْ مِنْهٰا فَمٰا یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیهٰا فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ اَلصّٰاغِرِینَ (13) قٰالَ أَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ (14) قٰالَ إِنَّکَ مِنَ اَلْمُنْظَرِینَ (15) قٰالَ فَبِمٰا أَغْوَیْتَنِی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرٰاطَکَ اَلْمُسْتَقِیمَ (16) ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمٰانِهِمْ وَ عَنْ شَمٰائِلِهِمْ وَ لاٰ تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شٰاکِرِینَ (17) قٰالَ اُخْرُجْ مِنْهٰا مَذْؤُماً مَدْحُوراً لَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکُمْ أَجْمَعِینَ (18)

ترجمه:

11-ما شما را آفریدیم سپس صورت بندی کردیم سپس به فرشتگان گفتیم برای آدم خضوع کنید آنها سجده کردند جز ابلیس که از سجده کنندگان نبود.

12-(خداوند به او)فرمود:چه چیز تو را مانع شد که سجده کنی در آن هنگام که به تو فرمان دادم؟گفت:من از او بهترم،مرا از آتش آفریده ای و او را از خاک! 13-گفت:از آن(مقام و مرتبه ات)فرود آی!تو حق نداری در آن(مقام و رتبه)تکبر بورزی بیرون رو که تو از افراد پست و کوچکی! 14-(شیطان)گفت:مرا تا روز رستاخیز مهلت ده(و زنده بگذار).

15-فرمود:تو از مهلت داده شدگانی! 16-گفت:اکنون که مرا گمراه ساختی من بر سر راه مستقیم تو برای آنها کمین می کنم.

17-سپس از پیش رو و از پشت سر و از طرف راست و از طرف چپ آنها،به سراغ آنها می روم و اکثر آنها را شکرگزار نخواهی یافت.

18-فرمود:از آن(مقام)با ننگ و عار و خواری بیرون رو،و سوگند یاد می کنم که هر کس از آنها از تو پیروی کند جهنم را از شما همگی پر می کنم!

تفسیر:

اشاره

ماجرای سرکشی و عصیان ابلیس

در هفت سوره از سوره های قرآن اشاره به آفرینش انسان و چگونگی خلقت او شده است و همانطور که در آیه پیش اشاره کردیم،ذکر این موضوع برای بیان شخصیت انسان و مقام و رتبه او در میان موجودات جهان،و احیای حس شکرگزاری در وجود او است.

در این سوره ها با تعبیرات مختلف،آفرینش انسان از خاک و سجود فرشتگان برای او،و سرکشی شیطان و سپس موضع گیریش در برابر نوع انسان آمده است.

در نخستین آیه مورد بحث،خداوند می گوید:"ما شما را آفریدیم،و سپس صورت بندی کردیم،بعد از آن به فرشتگان(و از جمله ابلیس که در صف آنها قرار داشت اگر چه جزء آنها نبود)فرمان دادیم،برای آدم جد نخستین شما

سجده کنند"( وَ لَقَدْ خَلَقْنٰاکُمْ ثُمَّ صَوَّرْنٰاکُمْ ثُمَّ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ ).

"همگی این فرمان را به جان و دل پذیرفتند و برای آدم سجده کردند، مگر ابلیس که از سجده کنندگان نبود"( فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السّٰاجِدِینَ ).

اینکه در آیه فوق،"خلقت"قبل از"صورت بندی"بیان شده،ممکن است اشاره به این باشد که نخست ماده اصلی انسان را آفریدیم و بعد،به آن صورت انسانی بخشیدیم.

ضمنا همانطور که در ذیل آیه 34 سوره بقره گفته ایم:سجده فرشتگان برای آدم به معنی"سجده پرستش"نبوده است،زیرا پرستش مخصوص خدا است، بلکه سجده در اینجا به معنی خضوع و تواضع است(یعنی در برابر عظمت آدم خضوع کردند)و یا به معنی سجده برای خداوندی است که چنین مخلوق موزون و با عظمتی آفریده است.

و نیز همانگونه در ذیل آن آیه گفته ایم،"ابلیس"از فرشتگان نبود، بلکه طبق تصریح آیات قرآن،از قسم دیگری از مخلوقات بنام"جن"بوده است (برای توضیح بیشتر به تفسیر نمونه جلد اول صفحه 126 مراجعه کنید).

*** در آیه بعد می گوید:خداوند"ابلیس"را به خاطر سرکشی و طغیانگری مؤاخذه کرد،و"گفت چه چیز سبب شد که در برابر آدم سجده نکنی و فرمان مرا نادیده بگیری"( قٰالَ مٰا مَنَعَکَ أَلاّٰ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ ).

او در پاسخ به یک عذر ناموجه متوسل گردید و گفت:"من از او بهترم، به دلیل اینکه مرا از آتش آفریده ای و او را از خاک و گل"!( قٰالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ ).

گویا چنین می پنداشت که آتش برتر از خاک است،و این یکی از

بزرگترین اشتباهات ابلیس بود،شاید هم اشتباه نمی کرد و آگاهانه دروغ می گفت زیرا می دانیم خاک سرچشمه انواع برکات و منبع تمام مواد حیاتی و مهمترین وسیله برای ادامه زندگی موجودات زنده است،در حالی که آتش چنین نیست.

درست است که آتش یکی از شرایط تجزیه و ترکیب موجودات جهان است،ولی نقش اصلی را همان مواد موجود در خاک دارند و آتش تنها وسیله ای برای تکمیل آنها محسوب می شود.

و نیز درست است که کره زمین در آغاز که از خورشید جدا شد،به صورت گوی آتشینی بود که تدریجا سرد شد،ولی باید توجه داشت زمین ما دام که سوزان و شعله ور بود،مطلقا موجودات زنده ای نداشت از آن زمان حیات و زندگی در این کره پیدا شد،که خاک و گل جای آتش را گرفت.

به علاوه هر آتشی در روی زمین پیدا شود،از موادی سرچشمه می گیرد که از خاک بدست آمده است،خاک سرچشمه پرورش درختان و درختان سرچشمه پیدایش آتش می باشند،حتی مواد نفتی یا چربی هایی که قابل احتراقند نیز بازگشت به خاک یا حیواناتی که از مواد نباتی تغذیه دارند،می کنند.

از همه اینها گذشته امتیاز آدم در این نبود که از خاک است،بلکه امتیاز اصلی او همان"روح انسانیت"و مقام خلافت و نمایندگی پروردگار بوده است، بنا بر این به فرض که ماده نخستین شیطان از او برتر باشد، دلیل بر این نمی شود که در برابر آفرینش آدم با آن روح و عظمت خداداد و مقام نمایندگی پروردگار، سجده و خضوع نکند،و ظاهر این است که شیطان همه این مطالب را می دانست تنها تکبر و خودپسندی جلو او را گرفت و همه اینها بهانه بود.

نخستین قیاس،قیاس شیطان بود

در روایات متعددی که از طرق اهل بیت ع به ما رسیده قیاس کردن احکام و حقایق دینی به شدت محکوم شده است و در این اخبار می خوانیم نخستین کسی که قیاس کرد،شیطان بود،امام صادق ع به ابو حنیفه فرمود:لا تقس فان اول من قاس ابلیس:"قیاس مکن که نخستین قیاس کننده شیطان بود" ⁽¹⁾.

در منابع اهل تسنن مانند تفسیر"المنار"و تفسیر"طبری"از"ابن عباس" و"ابن سیرین"و"حسن بصری"نیز این مطلب نقل شده است ⁽²⁾.

منظور از"قیاس"این است که موضوعی را به موضوع دیگر که از بعضی جهات با آن شباهت دارد مقایسه کنیم،و همان حکمی که درباره موضوع اول است،درباره موضوع دوم نیز اجرا شود،بدون اینکه فلسفه و اسرار حکم اول را کاملا بدانیم،مثل اینکه می دانیم"بول"انسان محکوم به نجاست و ناپاکی است و باید از آن پرهیز کرد،سپس"عرق"انسان را هم با آن مقایسه کنیم و بگوئیم چون این دو در پاره ای از جهات و اجزای ترکیبی با هم شباهت دارند، هر دو ناپاک و نجس هستند،در حالی که اگر چه در پاره ای از جهات با هم شباهت دارند،ولی از جهاتی هم متفاوتند،یکی رقیقتر و دیگری غلیظتر، پرهیز از یکی کار ساده ای است و پرهیز از دیگری بسیار مشکل و طاقت فرسا،به علاوه تمام فلسفه های حکم اول بر ما روشن نیست،و این یک مقایسه تخمینی بیش نمی باشد.

به همین جهت پیشوایان ما با الهام از کلام پیامبر ص قیاس را شدیدا

محکوم کرده و باطل شمرده اند،زیرا گشوده شدن باب قیاس سبب می شود که هر کس با مطالعه محدود و فکر کوتاه خود،به مجرد اینکه دو موضوع را از پاره ای جهات،مساوی دانست،حکم یکی را در باره دیگری اجرا کند،و به این ترتیب هرج و مرجی از نظر قوانین و احکام دینی به وجود آید.

ممنوع بودن قیاس از نظر حکم خرد منحصر به قوانین دینی نیست،پزشکان هم اکیدا توصیه می کنند که هرگز نسخه بیماری را به بیمار دیگر ندهید، هر چند بیماری آنها از نظر شما شبیه باشند،فلسفه آن روشن است،زیرا دو بیمار ممکن است در نظر ما با هم شباهت داشته باشند،ولی با این حال از جهات فراوانی،مثلا از نظر میزان تحمل نسبت به دارو،و گروه خونی و مثلا میزان قند و اوره و چربی خون تفاوت میان این دو بوده باشد که افراد عادی هرگز نمی توانند آنها را تشخیص بدهند،بلکه تشخیص آن منحصرا بوسیله پزشکان ماهر امکان دارد،اگر بدون در نظر گرفتن این خصوصیات،داروی یکی را به دیگری بدهیم ممکن است نه تنها مفید نباشد بلکه گاهی سرچشمه خطرات جبران ناپذیری گردد.

احکام الهی از این هم دقیقتر و باریکتر است و به همین دلیل در روایات داریم اگر احکام خدا با قیاس سنجیده شود،دین خدا از بین خواهد رفت،یا فساد آن بیشتر از صلاح آن است ⁽¹⁾.

به علاوه پناه بردن به قیاس برای کشف احکام الهی نشانه نارسایی مذهب است،زیرا هنگامی که برای هر موضوع در مذهب،حکمی وارد شده باشد دیگر نیازی به قیاس نیست،به همین جهت شیعه چون تمام نیازمندیها را از نظر حکم مذهبی از مکتب اهل بیت ع که وارثان مکتب پیامبرند ص گرفته، نیازی نمی بیند که دست به سوی قیاس دراز کند،ولی فقهای اهل تسنن چون

مکتب اهل بیت ع را که طبق فرمان پیامبر ص بعد از قرآن باید پناهگاه مسلمانان بوده باشد به دست فراموشی سپرده اند و در احکام اسلامی گرفتار کمبود مدرک گردیده اند،چاره ای جز این نمی بینند که دست به سوی قیاس دراز کنند.

***و اما در مورد"شیطان"که در روایات می خوانیم او نخستین کسی بود که قیاس کرد،نکته اش این است که او آفرینش خود را از نظر مادی با آفرینش آدم،مقایسه نمود و برتری آتش را در پاره ای از جهات،بر خاک دلیل بر برتری همه جانبه گرفت،بدون اینکه به سایر امتیازات خاک و از آن بالاتر به امتیازات روحانی و معنوی آدم توجه کند،و به اصطلاح از طریق"قیاس اولویت"،اما قیاسی که بر پایه تخمین و گمان و مطالعه سطحی و نامحدودش قرار داشت،حکم به برتری خود بر آدم نماید،و حتی فرمان خدا را به خاطر همین قیاس باطل زیر پا بگذارد! جالب اینکه در بعضی از روایات که از امام صادق ع در کتب شیعه و اهل تسنن هر دو نقل شده است می خوانیم:

من قاس امر الدین برأیه قرنه اللّٰه تعالی یوم القیامة بابلیس :"کسی که امر دین را با قیاس بسنجد،خداوند در روز قیامت او را با ابلیس،قرین خواهد کرد" ⁽¹⁾.

کوتاه سخن اینکه:مقایسه موضوعی بر موضوعی دیگر بدون آگاهی از تمام اسرار آن نمی تواند دلیل بر اتحاد حکم آنها شود،و اگر پای قیاس به مسائل مذهبی کشیده شود،ضابطه ای برای احکام باقی نمی ماند،زیرا ممکن است، یک نفر موضوعی را طوری قیاس کند و حکم تحریم آن را صادر نماید و دیگری

آن را با موضوع دیگر قیاس کرده و حلال بشمرد! ***تنها موضوعی که می توان به عنوان استثناء در اینجا روی آن تکیه کرد، این است که خود قانونگذار یا مثلا خود طبیب،دلیل و فلسفه حکم خود را بیان کند که در این صورت می توان هر کجا که آن دلیل و فلسفه موجود است، حکم را جاری ساخت،و اصطلاحا آن را"قیاس منصوص العلة"می گویند،مثلا اگر طبیب به بیمار بگوید باید از فلان میوه پرهیز کنی،زیرا ترش است، بیمار می فهمد که ترشی برای او ضرر دارد و باید از آن پرهیز کند هر چند در غیر آن میوه باشد،همچنین اگر در قرآن یا سنت،تصریح شود که از شراب بپرهیزید زیرا مسکر است،از آن می فهمیم که هر مایع مسکری(اگر چه شراب نباشد)حرام است،این گونه قیاس ممنوع نیست چون دلیل آن ذکر شده و قطعی است،تنها در موردی ممنوع است که ما فلسفه و دلیل حکم را به طور قطع از تمام جهات ندانیم.

البته بحث قیاس،بحثی است بسیار پردامنه،که آنچه در بالا گفته شد، تنها فشرده ای از آن بود،برای توضیح بیشتر به کتب اصول فقه و کتب اخبار، باب قیاس مراجعه فرمائید،و ما این بحث را در اینجا با ذکر حدیث زیر به پایان می رسانیم:

در کتاب"علل الشرائع"چنین نقل شده که"ابو حنیفه وارد بر امام صادق ع شد امام به او فرمود به من خبر داده اند که تو در احکام خدا قیاس می کنی،ابو حنیفه گفت:آری چنین است من قیاس می کنم،امام ع گفت:

این کار را دیگر تکرار نکن،زیرا نخستین کسی که قیاس کرد ابلیس بود، آنجا که گفت: خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ ،او آتش و گل را با هم

مقایسه کرد،در حالی اگر نورانیت و روحانیت آدم را با نورانیت آتش مقایسه می کرد،تفاوت میان آن دو را در می یافت،و برتری یکی را بر دیگری تشخیص می داد" ⁽¹⁾.

پاسخ یک سؤال

در اینجا یک سؤال باقی می ماند،و آن اینکه چگونه شیطان،با خدا سخن گفت،مگر وحی بر او نازل می شده است؟ پاسخ این سؤال این است که گفتگوی خدا،همیشه جنبه وحی ندارد، بلکه وحی عبارت از پیام رسالت و نبوت است،و هیچ مانعی ندارد که خداوند با شخص دیگری نه به عنوان وحی و رسالت،بلکه از طریق الهام درونی،یا به وسیله بعضی از فرشتگان سخن بگوید،خواه این شخص از صالحان و پاکان باشد،همانند مریم و مادر موسی یا از ناصالحان باشد مانند شیطان!-اکنون به تفسیر بقیه آیات باز می گردیم:

*** از آنجا که امتناع شیطان از سجده کردن،برای آدم ع یک امتناع ساده و معمولی نبود و نه یک گناه عادی محسوب می شد،بلکه یک سرکشی و تمرد آمیخته به اعتراض و انکار مقام پروردگار بود،زیرا اینکه می گوید:من از او بهترم در واقع به این معنی است که فرمان تو در مورد سجده بر آدم،بر خلاف حکمت و عدالت است،و موجب مقدم داشتن"مرجوح"بر"راجح"!به این جهت، مخالفت او سر از کفر و انکار علم و حکمت خدا در آورد و به همین جهت،می بایست تمام مقامها و موقعیت های خویش را در درگاه الهی از دست بدهد،به همین سبب

خداوند او را از آن مقام برجسته و موقعیتی که در صفوف فرشتگان پیدا کرده بود بیرون کرد و به او فرمود:"از این مقام و مرتبه،فرود آی"( قٰالَ فَاهْبِطْ مِنْهٰا ).

در مورد ضمیر"منها"جمعی از مفسران معتقدند که به"آسمان"یا"بهشت" بر می گردد،و بعضی به"مقام و درجه"باز گردانده اند که از نظر نتیجه،چندان تفاوتی با هم ندارند.

سپس سرچشمه این سقوط و تنزل را با این جمله،برای او شرح می دهد که "تو حق نداری در این مقام و مرتبه،راه تکبر،پیش گیری"( فَمٰا یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیهٰا ).

و باز به عنوان تاکید بیشتر،اضافه می فرماید:"بیرون رو که از افراد پست و ذلیل هستی"(یعنی نه تنها با این عمل بزرگ نشدی،بلکه به عکس به خواری و پستی گرائیدی)( فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصّٰاغِرِینَ ).

از این جمله به خوبی روشن می شود که تمام بدبختی شیطان،مولود تکبر او بود، این خود برتربینی او،که خود را در مقامی بیش از آنچه شایسته آن بود قرار داد، سبب شد که نه تنها بر آدم سجده نکند،بلکه علم و حکمت خدا را انکار نماید و به فرمان او خرده گیرد،و سرانجام تمام مقام و حیثیت خود را از دست بدهد،و به جای بزرگی،پستی و ذلت را برای خویش بخرد،یعنی نه تنها به هدف نرسید،بلکه درست در جهت عکس آن قرار گرفت.

در نهج البلاغه در"خطبه قاصعه"از امیر مؤمنان علی ع به هنگام نکوهش کبر و خود برتربینی چنین می خوانیم:

فاعتبروا بما کان من فعل اللّٰه بابلیس اذا حبط عمله الطویل و جهده الجهید،و کان قد عبد اللّٰه ستة آلاف..

عن کبر ساعة واحدة فمن ذا بعد ابلیس یسلم علی اللّٰه بمثل معصیته؟!کلا ما کان اللّٰه سبحانه لیدخل الجنة بشرا بامر اخرج به منها ملکا ان حکمه فی اهل السماء و اهل الارض لواحد

⁽¹⁾ :"پند و عبرت گیرید به آنچه خداوند با ابلیس

رفتار کرد،در آن هنگام که اعمال و عبادات طولانی و تلاش و کوششهای او را که شش هزار سال بندگی خدا کرده بود...به خاطر ساعتی تکبر ورزیدن بر باد داد، با اینحال چه کسی بعد از ابلیس می تواند از کیفر خدا در برابر انجام همان معصیت مصون بماند؟نه،هرگز،ممکن نیست خداوند،انسانی را به بهشت بفرستد،در برابر کاری که به خاطر آن فرشته ای را از بهشت رانده است ⁽¹⁾حکم خداوند در باره اهل آسمان و زمین یکی است".

در حدیثی نیز از امام علی بن الحسین ع چنین نقل شده که فرمود:"گناهان شعب و سرچشمه هایی دارد،اولین سرچشمه گناه و معصیت پروردگار،"تکبر" است که گناه ابلیس بود و به خاطر آن از انجام فرمان خدا امتناع کرد و تکبر ورزید و از کافران شد و سپس"حرص"بود که سرچشمه گناه(و ترک اولی)از ناحیه آدم و حوا شد...سپس"حسد"بود که سرچشمه گناه فرزندش(قابیل)گردید و نسبت به برادرش(هابیل)حسد ورزید و او را به قتل رسانید" ⁽²⁾.

از امام صادق ع نیز نقل شده که فرمود:

اصول الکفر ثلاثة الحرص و الاستکبار و الحسد فاما الحرص فان آدم حین نهی عن الشجرة،حمله الحرص علی ان اکل منها و اما الاستکبار فابلیس حیث امر بالسجود لادم فابی و اما الحسد فابنا آدم حیث قتل احدهما صاحبه

⁽³⁾ .

"اصول و ریشه های کفر و عصیان،سه چیز است،حرص و تکبر و حسد،اما حرص سبب شد که آدم از درخت ممنوع بخورد،و اما تکبر سبب شد که ابلیس از فرمان خدا سرپیچی کند،و اما حسد،سبب شد که یکی از فرزندان آدم دیگری را به قتل رساند!".

*** اما داستان شیطان به همین جا پایان نیافت،او به هنگامی که خود را مطرود دستگاه خداوند دید،طغیان و لجاجت را بیشتر کرد و به جای توبه و بازگشت به سوی خدا و اعتراف به اشتباه،تنها چیزی که از خدا تقاضا کرد این بود که گفت:

"خدایا!مرا تا پایان دنیا مهلت ده،و زنده بگذار"( قٰالَ أَنْظِرْنِی إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ ). این تقاضای او به اجابت رسید و خداوند فرمود:"به تو مهلت داده خواهد شد" ( قٰالَ إِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ ) گرچه در این آیات تصریح نشده است که چه اندازه از تقاضای شیطان پذیرفته گردید،ولی در آیه 38 سوره حجر می خوانیم که به او گفته شد فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ :"به تو تا روز معینی مهلت داده خواهد شد"یعنی تمام تقاضای او به اجابت نرسید،بلکه به مقداری که خداوند می خواست انجام شد(در باره معنی" إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ "ذیل آیه 38 سوره حجر به خواست خدا بحث خواهیم کرد).

*** ولی او نمی خواست برای جبران گذشته زنده بماند و عمر طولانی کند،بلکه هدف خود را از این عمر طولانی چنین بیان کرد:"اکنون که مرا گمراه ساختی! بر سر راه مستقیم تو کمین می کنم و آنها را از راه بدر می برم"( قٰالَ فَبِمٰا أَغْوَیْتَنِی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرٰاطَکَ الْمُسْتَقِیمَ ) تا همانطور که من گمراه شدم،آنها نیز به گمراهی بیفتند!.

نخستین پایه گذار مکتب جبر شیطان بود!

از آیه فوق بر می آید که شیطان برای تبرئه خویش،نسبت جبر به خداوند داد،و گفت:چون تو مرا گمراه ساختی،من نیز در گمراهی نسل آدم کوشش

خواهیم کرد.

گرچه بعضی از مفسران،اصرار دارند که جمله"فبما اغویتنی"را طوری تفسیر کنند که مفهوم آن جبر نباشد،ولی ظاهرا هیچ موجبی برای این اصرار نیست،زیرا ظاهر جمله معنی جبر را می رساند و از شیطان هم،هیچ بعید به نظر نمی رسد که چنین سخنی را بگوید.

گواه بر این سخن،حدیثی است که از امیر مؤمنان علی ع نقل شده که "به هنگام مراجعت از صفین،پیر مردی از"قضا و قدر"سؤال کرد و حضرت در پاسخ فرمود:آنچه انجام دادیم همه قضا و قدر الهی بوده،پیر مرد چنین پنداشت که منظور همان مساله جبر است،حضرت با شدت تمام،او را از این پندار باطل باز داشت و ضمن سخنان مفصلی به او فرمود:تلک مقالة اخوان عبدة الاوثان و خصماء الرحمن و حزب الشیطان:"این گفتار بت پرستان و دشمنان خدا و حزب شیطان است" ⁽¹⁾سپس قضا و قدر را به معنی قضا و قدر تشریعی یعنی فرمانها و تکالیف پروردگار تفسیر فرمود". و از اینجا روشن می شود نخستین کسی که دم از مکتب جبر زد شیطان بود.

*** سپس شیطان،برای تایید و تکمیل گفتار خود،اضافه کرد که نه تنها بر سر راه آنها کمین می کنم بلکه"از پیش رو،و از پشت سر،و از طرف راست،و از طرف چپ از چهار طرف،به سراغ آنها می روم،و اکثر آنها را شکرگزار نخواهی یافت" ( ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمٰانِهِمْ وَ عَنْ شَمٰائِلِهِمْ وَ لاٰ تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شٰاکِرِینَ ).

ممکن است تعبیر بالا،کنایه از این باشد که شیطان،انسان را"محاصره" می کند و سعی دارد به هر وسیله ای که ممکن است برای وسوسه و گمراهی او

بکوشد،و این تعبیر در کلمات روزمره نیز دیده می شود،که می گوئیم فلان کس از چهار طرف گرفتار قرض یا بیماری یا دشمن شده است.

و اینکه سمت بالا و پائین ذکر نشده به خاطر آن است که انسان معمولا در چهار سمت،حرکت و فعالیت دارد.

اما در روایتی که از امام باقر ع نقل شده،تفسیر عمیقتری برای این چهار جهت دیده می شود،آنجا که می فرماید:"منظور از آمدن شیطان به سراغ انسان از"پیش"رو این است که آخرت و جهانی را که در پیش دارد در نظر او سبک و ساده جلوه می دهد،و منظور از"پشت سر"این است که آنها را به گرد- آوری اموال و تجمع ثروت و بخل از پرداخت حقوق واجب به خاطر فرزندان و وارثان دعوت می کند،و منظور از"طرف راست"این است که امور معنوی را به وسیله شبهات و ایجاد شک و تردید،ضایع می سازد،و منظور از"طرف چپ"این است که لذات مادی و شهوات را در نظر آنها جلوه می دهد ⁽¹⁾.

*** در آخرین آیه مورد بحث بار دیگر فرمان بیرون رفتن ابلیس از حریم قرب خدا و مقام و منزلت بالا صادر می شود،با این تفاوت که در اینجا حکم طرد او به صورت تحقیرآمیزتر و شدیدتر صادر شده است و شاید به خاطر لجاجتی بود که شیطان در مورد اصرار در وسوسه افراد انسان به خرج داد،یعنی در آغاز تنها گناه او سرکشی از اطاعت فرمان خدا بود و به همین جهت فرمان خروج او صادر شد،اما بعدا گناه بزرگ دیگری بر گناه خود افزود و آن تصمیم گمراه ساختن دگران بود،به او فرمود:"از این مقام با بدترین ننگ و عار بیرون رو و با خواری و ذلت فرود آی"! ( قٰالَ اخْرُجْ مِنْهٰا مَذْؤُماً مَدْحُوراً ) ⁽²⁾.

"و سوگند یاد می کنم که هر کس از تو پیروی کند،جهنم را از تو و آنها پر سازم"( لَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکُمْ أَجْمَعِینَ ).

فلسفه آفرینش و مهلت دادن به شیطان

در این گونه بحثها معمولا سؤالات مختلفی به ذهن می آید که از همه مهمتر این دو سؤال است.

1-خداوند چرا شیطان را آفرید؟با اینکه می دانست سرچشمه وسوسه ها و گمراهیها می شود؟.

2-بعد از آنکه شیطان مرتکب چنان گناه بزرگی شد،چرا خداوند تقاضای او را مبنی بر ادامه حیات او پذیرفت؟.

درباره سؤال اول در جلد اول تفسیر نمونه پاسخ گفتیم،که اولا خلقت شیطان از آغاز،خلقت پاک و بی عیبی بود و به همین دلیل،سالیان دراز در صف مقربان درگاه خدا و فرشتگان بزرگش جای گرفته بود،اگر چه از نظر آفرینش جزء آنها نبود،سپس با سوء استفاده از آزادی خود،بنای طغیان و سرکشی گذاشت و رانده درگاه خداوند گردید و لقب شیطان را به خود اختصاص داد.

ثانیا-وجود شیطان برای پویندگان راه حق نه تنها زیانبخش نیست،بلکه رمز تکامل نیز محسوب می شود،زیرا وجود یک دشمن قوی در مقابل انسان،باعث پرورش و ورزیدگی او می گردد،و اصولا همیشه تکاملها در میان تضادها به وجود می آید،و هیچ موجودی راه کمال را نمی پوید مگر اینکه در مقابل ضد نیرومندی قرار گیرد.

نتیجه اینکه شیطان گرچه به حکم آزادی اراده در برابر اعمال خلاف خود مسئول است،ولی وسوسه های او،زیانی برای بندگان خدا و آنهایی که می خواهند در راه حق گام بردارند نخواهد داشت،بلکه به طور غیر مستقیم برای آنها ثمربخش خواهد بود.

پاسخ سؤال دوم از آنچه در جواب سؤال اول گفتیم نیز روشن می شود،زیرا ادامه حیات او به عنوان وجود یک نقطه منفی برای تقویت نقاط مثبت نه تنها ضرر نداشت،بلکه مؤثر نیز بود،حتی قطع نظر از وجود شیطان در درون خود ما، غرائز مختلفی وجود دارد،که چون در برابر نیروهای عقلانی و روحانی قرار گیرند،یک میدان تضاد را تشکیل می دهند که در این میدان پیشرفت و تکامل و پرورش وجود انسان صورت می گیرد،ادامه حیات شیطان نیز تقویت مبانی این تضاد است،به تعبیر دیگر همیشه وجود یک راه راست با توجه به خطوط انحرافی پیرامون آن مشخص می شود و تا چنین مقایسه ای در میان نباشد،راه راست بازشناخته نخواهد شد.

از این گذشته همانطور که در بعضی از احادیث می خوانیم،شیطان بعد از انجام آن گناه،سعادت و نجات خود را در جهان دیگر به کلی به خطر انداخت، و لذا در برابر عباداتی که کرده بود،تقاضای عمر طولانی در این دنیا کرد که طبق قانون عدالت پروردگار،این تقاضا پذیرفته شد.

این"نکته"مهم را نیز باید توجه داشت که خداوند اگر چه شیطان را در انجام وسوسه هایش آزاد گذاشته ولی انسان را در برابر او بی دفاع قرار نداده است، زیرا"اولا"نیروی عقل و خرد به او بخشیده که می تواند سد نیرومندی در مقابل وسوسه های شیطان به وجود آورد(مخصوصا اگر پرورش یابد و تربیت شود) "و ثانیا"فطرت پاک و عشق به تکامل را در درون وجود انسان به عنوان یک عامل سعادت قرار داده و"ثالثا"فرشتگانی که الهام بخش نیکیها هستند،به کمک انسانهایی که می خواهند از وسوسه های شیطان برکنار بمانند می فرستد،آن چنان که قرآن می گوید: إِنَّ الَّذِینَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَةُ ⁽¹⁾:

"آنها که می گویند پروردگار ما خداوند یکتا است و سپس استقامت به خرج

می دهند،فرشتگان بر آنها نازل می شوند"(و برای تقویت روحیه آنان انواع بشارتها و دلگرمیها را به آنها الهام می دهند).

و در جای دیگر می خوانیم: إِذْ یُوحِی رَبُّکَ إِلَی الْمَلاٰئِکَةِ أَنِّی مَعَکُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِینَ آمَنُوا ⁽¹⁾:"پروردگار تو به فرشتگان وحی می کرد که من با شما هستم و به شما کمک می کنم که افراد با ایمان را در مسیر حق کمک کنید و ثابت نگاه دارید".

فرضیه تکامل انواع و آفرینش آدم

در اینکه آیا آفرینش آدم آن چنان که قرآن می گوید با فرضیه تکامل که در مباحث علوم طبیعی امروز مطرح است،سازگار است یا نه و آیا اصولا فرضیه تکامل،از نظر دانشمندان به مرحله قطعی رسیده یا نه؟بحثهای لازمی داریم که بخواست خدا در ذیل آیات مناسبتر مانند آیات 26 تا 33 سوره حجر مطرح خواهیم کرد.

[سوره الأعراف (7): آیات 19 تا 22]

اشاره

وَ یٰا آدَمُ اُسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ اَلْجَنَّةَ فَکُلاٰ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ اَلشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ اَلظّٰالِمِینَ (19) فَوَسْوَسَ لَهُمَا اَلشَّیْطٰانُ لِیُبْدِیَ لَهُمٰا مٰا وُورِیَ عَنْهُمٰا مِنْ سَوْآتِهِمٰا وَ قٰالَ مٰا نَهٰاکُمٰا رَبُّکُمٰا عَنْ هٰذِهِ اَلشَّجَرَةِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونٰا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونٰا مِنَ اَلْخٰالِدِینَ (20) وَ قٰاسَمَهُمٰا إِنِّی لَکُمٰا لَمِنَ اَلنّٰاصِحِینَ (21) فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا اَلشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ اَلْجَنَّةِ وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا عَنْ تِلْکُمَا اَلشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُمٰا إِنَّ اَلشَّیْطٰانَ لَکُمٰا عَدُوٌّ مُبِینٌ (22)

ترجمه:

19-و ای آدم تو و همسرت در بهشت ساکن شوید و از هر جا که خواستید بخورید اما به این درخت نزدیک نشوید که از ستمکاران خواهید شد.

20-سپس شیطان آنها را وسوسه کرد تا آنچه را از اندامشان پنهان بود آشکار سازد و گفت پروردگارتان شما را از این درخت نهی نکرده مگر به خاطر اینکه(اگر از آن بخورید)فرشته خواهید شد یا جاودانه(در بهشت)خواهید ماند!.

21-و برای آنها سوگند یاد کرد که من خیرخواه شما هستم! 22-و به این ترتیب آنها را با فریب(از مقامشان)فرود آورد،و هنگامی که از آن درخت چشیدند اندامشان(عورتشان)برای آنها آشکار شد و شروع کردند به قرار دادن برگهای(درختان)بهشتی بر یکدیگر تا آن را بپوشانند و پروردگارشان آنها را ندا داد که آیا شما را از آن درخت نهی نکردم و نگفتم شیطان برای شما دشمن آشکاری است؟!.

تفسیر:

وسوسه های شیطانی در لباسهای دلپذیر

این آیات فصل دیگری از سرگذشت آدم را بیان می کند،نخست می گوید:

"خداوند به آدم و همسرش(حوا)دستور داد که در بهشت سکونت اختیار کنند" ( وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ).

از این جمله چنین استفاده می شود که آدم و حوا در بدو خلقت در بهشت نبودند، سپس به سوی بهشت راهنمایی شدند،و همانطور که در سوره بقره ذیل آیات مربوط به آفرینش آدم یادآور شدیم،قرائن نشان می دهد که این بهشت، بهشت رستاخیز نبوده،بلکه همانطور که در احادیث اهل بیت ع نیز وارد شده است بهشت دنیا یعنی باغ سرسبز و خرمی از باغهای این جهان بوده که انواع نعمتهای پروردگار در آن فراهم بوده است ⁽¹⁾.

در این هنگام،نخستین تکلیف و امر و نهی پروردگار به این صورت، صادر شد:

"شما از هر نقطه ای و از هر درختی از درختان بهشت که می خواهید تناول کنید،اما به این درخت معین نزدیک نشوید که از ستمگران خواهید بود" ( فَکُلاٰ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ ).

سپس شیطان که بر اثر سجده نکردن رانده درگاه خدا شده بود و تصمیم قاطع داشت تا آنجا که می تواند از آدم و فرزندانش انتقام بگیرد و در فریب آنان بکوشد،و نیز به خوبی می دانست که خوردن از درخت ممنوع،باعث رانده شدن از بهشت خواهد شد،در صدد وسوسه آنان برآمد،و برای رسیدن به این مقصود،

انواع دامها را بر سر راه آنان گسترد! نخست همانطور که قرآن می گوید"به وسوسه کردن آنان مشغول شد، تا لباسهای اطاعت و بندگی خدا را از تن آنان بیرون کند،و عورت آنها که پنهان بود آشکار سازد"( فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطٰانُ لِیُبْدِیَ لَهُمٰا مٰا وُورِیَ عَنْهُمٰا مِنْ سَوْآتِهِمٰا .

و برای رسیدن به این هدف،بهترین راه را این دید که از عشق و علاقه ذاتی انسان به تکامل و ترقی و"زندگی جاویدان"،استفاده کند و هم عذر و بهانه ای برای مخالفت فرمان خدا برای آنان بتراشد،لذا نخست به آدم و همسرش گفت:

"خداوند شما را از این درخت نهی نکرده جز اینکه اگر از آن بخورید یا فرشته خواهید شد و یا عمر جاویدان پیدا می کنید"( وَ قٰالَ مٰا نَهٰاکُمٰا رَبُّکُمٰا عَنْ هٰذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونٰا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونٰا مِنَ الْخٰالِدِینَ ).

و به این ترتیب،فرمان خدا را در نظر آنان به گونه دیگری جلوه داد، و این طور مجسم کرد که نه تنها خوردن از"شجره ممنوعه"زیانی ندارد، بلکه موجب عمر جاویدان و یا رسیدن به مقام و درجه فرشتگان خواهد شد.

شاهد این سخن جمله ای است که در سوره طه آیه 120 از قول ابلیس می خوانیم یٰا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلیٰ شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکٍ لاٰ یَبْلیٰ :"ای آدم می خواهی ترا به زندگی جاویدان و فرمانروایی کهنگی ناپذیر راهنمایی کنم"؟! در روایتی که در تفسیر"قمی"از امام صادق ع و در"عیون اخبار الرضا" ع از امام علی بن موسی الرضا ع نقل شده چنین می خوانیم که:

"شیطان به آدم گفت اگر شما از این درخت ممنوع بخورید،هر دو فرشته خواهید شد و برای همیشه در بهشت می مانید،و گرنه شما را از بهشت بیرون می کنند"! ⁽¹⁾آدم با شنیدن این سخن در فکر فرو رفت،اما شیطان برای اینکه پنجه های

وسوسه خود را بیشتر و محکمتر در جان آدم و حوا فرو برد،"سوگندهای شدیدی یاد کرد،که من خیرخواه شما هستم"!( وَ قٰاسَمَهُمٰا إِنِّی لَکُمٰا لَمِنَ النّٰاصِحِینَ ).

*** آدم که هنوز تجربه کافی در زندگی نداشت،و گرفتار دامهای شیطان و خدعه و دروغ و نیرنگ نشده بود،و نمی توانست باور کند،کسی این چنین قسم دروغی یاد کند،و چنین دامهایی بر سر راه او بگذارد،سرانجام تسلیم فریب شیطان شد،و با ریسمان پوسیده مکر و خدعه او برای بدست آوردن آب حیات و ملک جاویدان،به چاه وسوسه های ابلیس فرو رفت و نه تنها آب حیات به دستش نیامد،بلکه در گرداب نافرمانی خدا افتاد،آن چنان که قرآن آن را در یک جمله خلاصه کرده،می گوید:"به این ترتیب شیطان،آنها را فریب داد و با طناب خود آنها را در چاه فرو برد"( فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ ) ⁽¹⁾.

با اینکه آدم می بایست،با توجه به سوابق دشمنی شیطان،و با علم و اطلاع از حکمت و رحمت واسعه خدا و محبت و مهربانی او،تمام وسوسه ها را نقش بر آب کرده،تسلیم شیطان نشود ولی هر چه بود واقع شد.

"همین که آدم و همسرش از آن درخت ممنوع چشیدند،بلافاصله لباسهایشان از تنشان فرو ریخت و اندامشان آشکار گشت"( فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا ).

از جمله بالا به خوبی استفاده می شود که به مجرد چشیدن از میوه درخت ممنوع،این عاقبت شوم به سراغ آنها آمد،و در حقیقت از لباس بهشتی که لباس کرامت و احترام خدا بود برهنه شدند.

از این آیه به خوبی استفاده می شود که آنها قبل از ارتکاب این خلاف، برهنه نبودند بلکه پوششی داشتند که در قرآن،نامی از چگونگی این پوشش برده نشده است،اما هر چه بوده است،نشانه ای برای شخصیت آدم و حوا و احترام آنها محسوب می شده که با نافرمانی از اندامشان فرو ریخته است.

در حالی که تورات ساختگی می گوید:آدم و حوا در آن موقع،کاملا برهنه بودند ولی زشتی آن را درک نمی کردند،و هنگامی که از درخت ممنوع که درخت علم و دانش!بود خوردند چشم خردشان باز شد،و خود را برهنه دیدند و از زشتی این حالت آگاه شدند! آدمی را که تورات معرفی می کند در واقع،آدم نبود!بلکه به قدری از علم و دانش دور بود که حتی برهنگی خود را تشخیص نمی داد،ولی آدمی را که قرآن معرفی می کند نه تنها از وضع خود با خبر بود بلکه از اسرار آفرینش(علم اسماء) نیز آگاهی داشت و معلم فرشتگان محسوب می شد و اگر شیطان توانست در او نفوذ کند نه به خاطر نادانی او بود بلکه از پاکی و صفای او سوء استفاده کرد.

شاهد این سخن آیه 27 همین سوره است که می گوید: یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا :

"ای فرزندان آدم!شیطان شما را فریب ندهد،آن چنان که پدر و مادرتان را از بهشت،بیرون کرد،و لباس آنها را از تنشان جدا ساخت".

و اگر بعضی از نویسندگان اسلامی نوشته اند که آدم در آغاز برهنه بود در واقع اشتباهی است آشکار که بر اثر نوشته های تورات پیدا شده است! به هر حال قرآن سپس می گوید:"هنگامی که آدم و حوا چنین دیدند بلافاصله از برگهای درختان بهشتی برای پوشیدن اندام خود،استفاده کردند"

( وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ ) ⁽¹⁾.

"و در این موقع از طرف خداوند ندا رسید که مگر من شما را از آن درخت نهی نکردم،مگر به شما نگفتم که شیطان دشمن آشکار و سرسخت شما است،چرا فرمان مرا به دست فراموشی سپردید و در این گرداب سقوط کردید؟" ( وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُمٰا إِنَّ الشَّیْطٰانَ لَکُمٰا عَدُوٌّ مُبِینٌ ).

از مقایسه تعبیر این آیه با نخستین آیه ای که به آدم و حوا اجازه سکونت در بهشت را می داد به خوبی استفاده می شود که آنها پس از این نافرمانی،چه اندازه از مقام قرب پروردگار دور شدند و حتی از درختان بهشتی نیز فاصله گرفتند،زیرا در آیه قبل هٰذِهِ الشَّجَرَةِ (این درخت)که برای اشاره نزدیک است به کار رفته و در این آیه هم جمله"نادی"(ندا داد)که برای خطاب از دور است آمده،و هم کلمه"تلکما"که برای اشاره به دور می باشد ذکر شده.

در اینجا به چند نکته باید توجه کرد:

اشاره

[1-چگونگی وسوسه شیطان.]

1-از جمله"وسوس له"(با توجه به کلمه لام که معمولا برای نفع و فائده می آید)چنین استفاده می شود که شیطان در وسوسه های خود،چهره خیرخواهی و دوستی آدم را به خود گرفت،در حالی که در جمله"وسواس الیه" چنین معنی وجود ندارد،بلکه تنها به معنی نفوذ مخفیانه در قلب کسی است.

و در هر حال نباید تصور کرد که وسوسه های شیطان هر چند قوی و نیرومند باشد از انسان سلب اختیار می کند بلکه باز انسان می تواند با نیروی

خرد و ایمان در مقابل آن ایستادگی کند و به تعبیر دیگر وسوسه های شیطانی انسان را مجبور به کار خلاف نمی کند،بلکه نیروی اختیار هم چنان باقی خواهد بود،اگر چه مقاومت در مقابل آن نیاز به پایمردی و ایستادگی بیشتر و گاهی تحمل درد و رنج دارد،و در هر حال اینگونه وسوسه ها سلب مسئولیت از کسی نمی کند،همانطور که در مورد آدم نکرد،لذا ملاحظه می کنیم،با تمام عواملی که در برابر آدم به عنوان تشویق به نافرمانی خدا از طرف شیطان وجود داشت، خداوند او را مسئول عملش دانست و به ترتیبی که بعدا خواهد آمد،او را کیفر داد.

2-شجره ممنوعه چه درختی بوده است؟

در شش مورد از قرآن مجید اشاره به شجره ممنوعه شده است،بدون اینکه درباره کیفیت و یا نام آن سخنی به میان آید،ولی در منابع اسلامی دو نوع تفسیر برای آن آمده است،یکی تفسیر"مادی"که طبق معروف در روایات، "گندم"بوده است ⁽¹⁾.

باید توجه داشت که عرب"شجرة"را تنها به درخت اطلاق نمی کند، بلکه به بوته های گیاهان نیز شجره می گوید و لذا در قرآن مجید به بوته کدو شجره اطلاق شده است وَ أَنْبَتْنٰا عَلَیْهِ شَجَرَةً مِنْ یَقْطِینٍ (صافات آیه 146).

و دیگری تفسیر"معنوی"که در روایات از آن تعبیر به"شجره حسد" شده است،زیرا طبق این روایات،آدم پس از ملاحظه مقام و موقعیت خود چنین تصور کرد که مقامی بالاتر از مقام او وجود نخواهد داشت،ولی خداوند او را به مقام جمعی از اولیاء از فرزندان او(پیامبر اسلام و خاندانش)آشنا ساخت، او حالتی شبیه به حسد پیدا کرد،و همین شجره ممنوعه بود که آدم مامور بود به آن نزدیک نشود ⁽²⁾.

در حقیقت طبق این روایات،آدم از دو درخت تناول کرد که یکی از مقام او پائین تر بود و او را به سوی جهان ماده می کشید و آن گندم بود،و دیگری درخت معنوی مقام جمعی از اولیاء خدا بود که از مقام و موقعیت او بالاتر قرار داشت و چون از دو جنبه از حد خود تجاوز کرد به آن سرنوشت گرفتار شد.

اما باید توجه داشت که این حسد از نوع حسد حرام نبوده و تنها یک احساس نفسانی بوده است،بی آنکه کمترین گامی بر طبق آن بردارد.

و با توجه به اینکه آیات قرآن چنان که کرارا گفته ایم،دارای معانی مختلف است مانعی ندارد که هر دو معنی از آیه اراده شود.

اتفاقا کلمه"شجرة"در قرآن مجید در هر دو معنی به کار رفته است، گاهی در معنی درختان معمولی و مادی مثل و شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْنٰاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ (مؤمنون-20)که اشاره به درخت زیتون است،و گاهی در شجره معنوی به کار رفته مانند وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ (اسراء-60) که منظور از آن،جمعی از مشرکان یا یهود و یا اقوام طاغی دیگر همانند بنی امیه می باشد.

البته مفسران احتمالات متعدد دیگری درباره شجره ممنوعه داده اند،ولی آنچه گفتیم از همه روشنتر است.

اما نکته ای که در اینجا باید یادآور شد(اگر چه در جلد اول تفسیر نیز اشاره کرده ایم)این است که در تورات ساختگی که امروز مورد قبول همه مسیحیان دنیا و یهود است،شجره ممنوعه به عنوان شجره علم و دانش و شجره حیات و زندگی معرفی شده است ⁽¹⁾تورات می گوید:آدم قبل از آنکه از شجره علم و دانش بخورد علم و دانشی نداشت و حتی برهنگی خود را تشخیص نمی داد،و هنگامی که از آن خورد،و به معنی واقعی،آدم گردید،از بهشت

رانده شد،از ترس اینکه مبادا از درخت حیات و زندگی نیز بخورد و همچون خدایان!حیات جاویدان پیدا کند!.

و این از روشنترین قرائنی است که گواهی می دهد،تورات فعلی کتاب آسمانی نیست بلکه ساخته مغز بشر کم اطلاعی است که علم و دانش را برای آدم عیب می پندارد و آدم را به گناه علم و دانش مستحق رانده شدن از بهشت خدا می شمرد،گویا بهشت جای افراد فهمیده نبود! جالب اینکه دکتر"ویلیام میلر"که او را به عنوان"مفسر برجسته و توانای انجیل"(و به طور کلی عهدین)به شمار می آورند،در کتاب خود تحت عنوان"مسیحیت چیست"چنین می نویسد:"شیطان به صورت مار داخل باغ شد و حوا را راضی کرد که از میوه آن درخت بخورد،سپس حوا آن را به آدم داد و آدم هم از آن میوه خورد،این عمل والدین اولیه ما تنها یک اشتباه معمولی،و یا خطایی از راه بی فکری نبود،بلکه عصیان عمدی بر ضد خالق بود، به عبارت دیگر آنها می خواستند،خدا شوند،آنها مایل نبودند مطیع اراده خدا گردند،بلکه می خواستند امیال خود را انجام دهند، نتیجه چه شد؟خدا آنها را به شدت سرزنش نمود و از باغ بیرون راند تا در جهان پر درد و رنج،زندگی کنند" ⁽¹⁾.

این مفسر تورات و انجیل در حقیقت،خواسته است شجره ممنوعه تورات را توجیه کند ولی بالاترین گناه یعنی ضدیت و جنگ با خدا را به آدم نسبت داده است.چه خوب بود به جای این گونه تفسیرها،لا اقل،اعتراف به دستکاری در کتب به اصطلاح مقدسه می نمودند.

3-آیا آدم گناه کرد؟

از آنچه در بالا از کتب مقدس یهود و مسیحیان نقل کردیم،چنین برمی آید

که آنها نه تنها معتقدند که آدم مرتکب گناه و معصیت شد،بلکه گناه او یک گناه معمولی نبود،یک نوع گناه سنگین و پرمسئولیت و حتی مبارزه با دستگاه ربوبیت از او سر زد!.ولی مدارک اسلامی اعم از عقل و نقل به ما می گوید:

هیچ پیامبری مرتکب گناه نمی شود،و مقام پیشوایی خلق به شخص گناهکار،واگذار نخواهد شد،و می دانیم که آدم از پیامبران الهی بود، بنا بر این آنچه در این آیات ذکر شده مانند پاره ای از تعبیرات دیگر که درباره سایر پیامبران در قرآن آمده است که نسبت عصیان به آنها داده شده،همگی به معنی"عصیان نسبی"و"ترک اولی"است،نه گناه مطلق.

توضیح اینکه:گناه بر دو گونه است،"گناه مطلق"و"گناه نسبی"، گناه مطلق همان مخالفت نهی تحریمی و مخالفت با فرمان قطعی خداوند است و هر گونه ترک واجب و انجام حرام را شامل می شود.

اما گناه نسبی آن است که عمل غیر حرامی از شخص بزرگی سرزند، که با توجه به مقام و موقعیتش شایسته او نباشد،ممکن است گاهی انجام یک عمل مباح و حتی مستحبّ درخور مقام افراد بزرگ نباشد در این صورت انجام آن عمل،"گناه نسبی"محسوب می شود،مثلا اگر شخص با ایمان و ثروتمندی برای نجات فقیری از چنگال فقر،کمک بسیار مختصری کند،شک نیست که این کمک هر چند ناچیز باشد،کار حرامی نیست بلکه مستحبّ است،ولی هر کس آن را بشنود مذمت می کند آن چنان که گویی گناهی مرتکب شده است و این به خاطر آن است که از چنان انسان ثروتمند و با ایمانی انتظار بسیار بیشتری می رود.

به همین نسبت،اعمالی که از بزرگان درگاه پروردگار سرمی زند،با موقعیت ممتازشان سنجیده می شود،و گاهی با مقایسه به آن کلمه"عصیان" و"ذنب"(گناه)بر آن اطلاق می گردد،فی المثل نمازی که ممکن است از

یک فرد عادی،نماز ممتازی باشد برای اولیای حق،گناه محسوب شود،زیرا یک لحظه غفلت در حال عبادت برای آنها شایسته نیست،بلکه باید با توجه به علم و تقوی و موقعیتشان به هنگام عبادت غرق در صفات جلال و جمال خدا باشند.

سایر اعمال آنها غیر از عبادات نیز چنین است،و با توجه به موقعیت آنها سنجیده می شود،به همین دلیل اگر یک"ترک اولی"از آنها سرزند،مورد عتاب و سرزنش پروردگار قرار می گیرند(منظور از ترک اولی این است که انسان کار بهتر را رها کند و سراغ کار خوب یا مباحی برود).

در روایات اسلامی می خوانیم که گرفتاری یعقوب و کشیدن آن همه زجر فراق فرزند،به خاطر آن بود که نیازمند روزه داری به هنگام غروب آفتاب بر در خانه او آمد و او از کمک کردن به وی غفلت نمود و آن فقیر،گرسنه و دلشکسته بازگشت.

این کار اگر از یک فرد عادی سرزده بود،شاید آن قدر مهم نبود اما از یک پیامبر بزرگ الهی و رهبر امت آن چنان با اهمیت تلقی شد که مجازات بسیار شدیدی از طرف خداوند برای آن تعیین گردید ⁽¹⁾.

نهی آدم از"شجره ممنوعه"نیز یک نهی تحریمی نبود بلکه یک ترک اولی بود،ولی با توجه به موقعیت آدم با اهمیت تلقی شد و ارتکاب مخالفت با این نهی (هر چند نهی کراهتی بود)موجب چنان مؤاخذه و مجازاتی از طرف خدا گردید.

این احتمال نیز از طرف بعضی از مفسران داده شده است که نهی آدم از شجره ممنوعه"نهی ارشادی"بود،نه نهی مولوی توضیح اینکه:گاهی خداوند از چیزی نهی می کند به عنوان اینکه صاحب اختیار انسان و مولای او است،و اطاعت فرمانش بر هر انسانی لازم است،چنین نهی را"نهی مولوی"نامند،اما

گاهی از چیزی نهی می کند،تنها به خاطر این که به انسان بگوید ارتکاب این عمل اثر نامطلوبی برای او دارد،درست همانند نهی طبیب از غذاهای مضر و زیانبخش،شک نیست اگر بیمار مخالفت دستور طبیب را کند،نه توهینی به او کرده و نه مخالفتی با شخص او نموده است،بلکه ارشاد و راهنمایی او را نادیده گرفته و خود را به زحمت انداخته است.

در مورد داستان آدم نیز خداوند به او فرموده بود که خوردن از شجره ممنوعه نتیجه اش بیرون رفتن از بهشت و افتادن در زحمت و رنج است،این یک ارشاد است،نه فرمان،و به این ترتیب آدم تنها مخالفت نهی ارشادی کرد، نه عصیان و گناه واقعی.

ولی تفسیر اول صحیحتر به نظر می رسد زیرا نهی ارشادی،احتیاج به آمرزش و غفران ندارد،در حالی که آدم-همانطور که در آیه بعد می خوانیم-از خداوند تقاضای غفران و آمرزش کرد،به علاوه دوران بهشت همانطور که در جلد اول در ذیل آیات مربوط به آدم گفتیم،یک دوران تعلیماتی برای آدم محسوب می شد،دوران آشنایی با تکالیف و امر و نهی پروردگار،دوران شناختن دوست از دشمن و دوران دیدن نتیجه عصیان،و مخالفت فرمان خدا،و قبول وسوسه های شیطان،و می دانیم که نهی ارشادی در حقیقت تکلیف نیست و مسئولیت نمی آورد.

در پایان این بحث یادآور می شویم که گرچه کلمه"نهی"و"عصیان"و "غفران"و"ظلم"،همه در بدو نظر به معنی گناه مطلق و حقیقی و آثار آن است ولی با توجه به مساله عصمت انبیاء که با دلیل عقلی و نقلی ثابت شده،تمام این تعبیرها،حمل بر"گناه نسبی"می شود،و این موضوع با توجه به عظمت مقام آدم و سایر انبیاء زیاد دور از ظاهر لفظ نیست.

[سوره الأعراف (7): آیات 23 تا 25]

اشاره

قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا لَنَکُونَنَّ مِنَ اَلْخٰاسِرِینَ (23) قٰالَ اِهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی اَلْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ (24) قٰالَ فِیهٰا تَحْیَوْنَ وَ فِیهٰا تَمُوتُونَ وَ مِنْهٰا تُخْرَجُونَ (25)

ترجمه:

23-گفتند:پروردگارا!ما به خویشتن ستم کردیم و اگر ما را نبخشی و بر ما رحم نکنی از زیانکاران خواهیم بود.

24-فرمود:(از مقام خویش)فرود آئید در حالی که بعضی نسبت به بعض دیگر دشمن خواهید بود(شیطان دشمن شماست و شما دشمن او)و برای شما در زمین قرارگاه و وسیله بهره گیری تا زمانی خواهد بود.

25-فرمود:در آن(زمین)زنده می شوید،و در آن می میرید و از آن(در رستاخیز) بیرون خواهید آمد.

تفسیر:

اشاره

بازگشت آدم بسوی خدا

سرانجام هنگامی که آدم و حوا،به نقشه شیطانی ابلیس،واقف شدند و نتیجه کار خلاف خود را دیدند به فکر جبران گذشته افتادند و نخستین گام را اعتراف به ظلم و ستم بر خویشتن،در پیشگاه خدا قرار دادند و"گفتند:پروردگارا! ما بر خویشتن ستم کردیم"( قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا ).

"و اگر ما را نیامرزی و رحمت خود را شامل حال ما نکنی،از زیانکاران خواهیم بود"( وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِینَ ).

و برای توبه و بازگشت به سوی خدا و اصلاح مفاسد نخستین گام این است که انسان از مرکب غرور و لجاجت پائین آید و به خطای خویش اعتراف کند، اعترافی سازنده و در مسیر تکامل.

جالب اینکه به قدری در توبه و تقاضای عفو،ادب نشان می دهند که حتی نمی گویند خدایا ما را ببخش(اغفر لنا)بلکه می گویند اگر ما را نبخشی از زیانکاران خواهیم بود!.

شک نیست که هر گناه و نافرمانی پروردگار،ظلم و ستم بر خویشتن است، زیرا همه برنامه ها و دستورات او همه در مسیر خیر و سعادت و پیشرفت انسان است، بنا بر این هر گونه مخالفت با آن مخالفت با تکامل خویشتن و سبب عقب ماندگی و سقوط خواهد بود،و آدم و حوا نیز اگر چه گناه نکردند،اما همین ترک اولی، آنها را از مقام والایشان فرود آورد.

*** گرچه توبه خالصانه آدم و همسرش در پیشگاه خدا پذیرفته شد و همانطور که در سوره بقره آیه 37 می خوانیم فَتٰابَ عَلَیْهِ (خداوند توبه آنها را پذیرفت) ولی به هر حال اثر وضعی آن عمل،دامانشان را گرفت،و دستور خارج شدن از بهشت به آنها داده شد،و"فرمود:فرود آئید در حالی که شما با یکدیگر(انسان و شیطان)دشمن خواهید بود"( قٰالَ اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ).

"و زمین تا مدت معینی قرارگاه و وسیله بهره گیری شما خواهد بود" ( وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ ). و"نیز به آنها گوشزد کرد،که هم در زمین زندگی می کنید و هم در آن میمیرید،و از همان برای حساب در روز رستاخیز،برانگیخته خواهید شد" ( قٰالَ فِیهٰا تَحْیَوْنَ وَ فِیهٰا تَمُوتُونَ وَ مِنْهٰا تُخْرَجُونَ ).

ظاهر این است که مخاطب در آیه قٰالَ اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ آدم

و حوا و شیطان همگی هستند،ولی در آیه بعد بعید نیست مخاطب تنها آدم و حوا باشند،زیرا آنها هستند که از زمین برانگیخته می شوند.

ماجرای آدم و دورنمای این جهان

گرچه بعضی از مفسران،که معمولا تحت تاثیر افکار تند غربی قرار دارند، سعی کرده اند به داستان آدم و همسرش،از آغاز تا پایان چهره تشبیه و مجاز و کنایه و به اصطلاح روز"سمبولیک"بدهند و تمام بحثهای مربوط به این ماجرا را حمل بر خلاف ظاهر کرده،کنایه از مسائل معنوی بگیرند،ولی شک نیست که ظاهر آیات حکایت از یک جریان واقعی و عینی می کند که برای پدر و مادر نخستین ما واقع شد،و چون،در این داستان نکته ای وجود ندارد که نتوان آن را طبق ظاهر تفسیر کرد،و با موازین عقلی سازگار نباشد،(تا قرینه ای برای حمل بر معنی کنایی به دست آید)دلیلی ندارد که ما ظاهر آیات را نپذیریم و بر معنی حقیقی خود حمل نکنیم.

ولی با این حال این جریان حسی و عینی می تواند اشاراتی به زندگی آینده نوع بشر در این جهان،در برداشته باشد.

یعنی:در صحنه پرغوغای زندگی این جهان،انسانی که از نیروی"خرد" و"غرائز سرکش"ترکیب شده،و هر کدام او را به سویی می کشد،در برابر مدعیان دروغین که سوابق سوء آنها همچون شیطان روشن است قرار دارد و آنها سعی دارند با وسوسه های مداوم خود،پرده بر روی عقل و خرد او بیفکنند،و او را به امید آب به دنبال سراب در بیابان زندگی سرگردان سازند.

تسلیم شدن در برابر وسوسه های آنها،نخستین نتیجه اش فرو ریختن لباس تقوا از اندام آدمی و آشکار شدن زشتی های او است.

نتیجه دیگرش دوری از مقام قرب پروردگار و سقوط از مقام والای انسانیت و رانده شدن از بهشت آرامش و امنیت و افتادن در سنگلاخهای زندگی و رنجهای حیات مادی می باشد.

در این موقع باز نیروی عقل می تواند به کمک او بشتابد،و به زودی به فکر جبران بیفتد،و او را به درگاه خدا بفرستد تا با شجاعت و صراحت،به گناه خویش اعتراف کند،اعترافی سازنده و آگاهانه که نقطه عطفی در زندگی او محسوب شود.

در این هنگام بار دیگر دست رحمت الهی به سوی او دراز می گردد و او را از سقوط همیشگی رهایی می بخشد اگر چه کم و بیش،گرفتار آثار تلخ وضعی گناه خود خواهد بود،ولی این ماجرا درس عبرتی برای او خواهد شد،و میتواند از این شکست پایه های پیروزی زندگی آینده خود را محکم کند و از این زیان سود سرشاری در آینده ببرد.

[سوره الأعراف (7): آیات 26 تا 28]

اشاره

یٰا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً یُوٰارِی سَوْآتِکُمْ وَ رِیشاً وَ لِبٰاسُ اَلتَّقْویٰ ذٰلِکَ خَیْرٌ ذٰلِکَ مِنْ آیٰاتِ اَللّٰهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ (26) یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ اَلشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ اَلْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا لِیُرِیَهُمٰا سَوْآتِهِمٰا إِنَّهُ یَرٰاکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ تَرَوْنَهُمْ إِنّٰا جَعَلْنَا اَلشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ لِلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ (27) وَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً قٰالُوا وَجَدْنٰا عَلَیْهٰا آبٰاءَنٰا وَ اَللّٰهُ أَمَرَنٰا بِهٰا قُلْ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَأْمُرُ بِالْفَحْشٰاءِ أَ تَقُولُونَ عَلَی اَللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ (28)

ترجمه:

26-ای فرزندان آدم!لباسی برای شما فرو فرستادیم که اندام شما را می پوشاند و مایه زینت شماست و لباس پرهیزگاری بهتر است،اینها(همه)از آیات خدا است شاید متذکر(نعمتهای او)شوند.

27-ای فرزندان آدم!شیطان شما را نفریبد آن چنان که پدر و مادر شما را از بهشت بیرون کرد و لباسشان را از تنشان بیرون ساخت تا عورتشان را به آنها نشان دهد، چه اینکه او و همکارانش شما را می بینند و شما آنها را نمی بینید(اما بدانید)ما شیاطین را اولیای کسانی قرار دادیم که ایمان نمی آورند.

28-و هنگامی که کار زشتی انجام می دهند می گویند پدران خود را بر این عمل دیدیم،و خداوند بما دستور داده است!بگو خداوند(هرگز)دستور به عمل زشت نمی دهد آیا چیزی بر خدا می بندید که نمی دانید؟!

تفسیر:

اشاره

اخطار به همه فرزندان آدم

همانطور که در آخرین بحث در آیات گذشته گفتیم،سرگذشت آدم و درگیری او با شیطان دورنمایی بود از زندگی همه انسانها در روی زمین،به همین جهت،خداوند از این آیات به بعد یک سلسله دستورات و برنامه های سازنده، برای همه فرزندان آدم،بیان می کند،که در حقیقت دنباله ای است از برنامه های آدم در بهشت.

نخست به همان مساله لباس و پوشانیدن بدن که در سرگذشت آدم نقش مهمی داشت،اشاره کرده می فرماید:"ای فرزندان آدم،ما لباسی بر شما فرو فرستادیم،که(اندام شما را می پوشاند و)زشتیهای بدنتان را پنهان می سازد." ( یٰا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً یُوٰارِی سَوْآتِکُمْ ).

ولی فایده این لباس که برای شما فرستاده ایم،تنها پوشانیدن تن و مستور ساختن زشتیها نیست بلکه لباس تجمل و زینت که اندام شما را زیباتر از آنچه هست نشان می دهد،برای شما نیز فرستاده ایم( وَ رِیشاً ).

"ریش"در اصل واژه عربی،به معنی پرهای پرندگان است و از آنجا که پرهای پرندگان لباسی طبیعی در اندام آنها است،به هر گونه لباس،نیز گفته می شود،ولی چون پرهای پرندگان غالبا به رنگهای مختلف و زیبا است،یک نوع مفهوم زینت در معنی کلمه"ریش"افتاده است،علاوه بر این به پارچه هایی که روی زین اسب و یا جهاز شتر می اندازند"ریش"گفته می شود.

بعضی از مفسران و اهل لغت نیز آن را به معنی وسیعتری اطلاق کرده اند

و آن هر گونه اثاث و وسائل مورد نیاز انسان است،اما مناسبتر در آیه فوق همان لباسهای زینتی و جالب است.

به دنبال این جمله که درباره لباس ظاهری سخن گفته است،قرآن بحث را به لباس معنوی کشانده و آن چنان که سیره قرآن در بسیاری از موارد است، هر دو جنبه را بهم می آمیزد و می گوید:"لباس پرهیزکاری و تقوا از آن هم بهتر است"( وَ لِبٰاسُ التَّقْویٰ ذٰلِکَ خَیْرٌ ).

تشبیه تقوی و پرهیزکاری به لباس،تشبیه بسیار رسا و گویایی است،زیرا همانطور که لباس هم بدن انسان را از سرما و گرما حفظ می کند،و هم سپری است در برابر بسیاری از خطرها،و هم عیوب جسمانی را می پوشاند و هم زینتی است برای انسان،روح تقوی و پرهیزکاری نیز علاوه بر پوشانیدن بشر از زشتی گناهان و حفظ از بسیاری از خطرات فردی و اجتماعی،زینت بسیار بزرگی برای او محسوب می شود.زینتی است چشمگیر که بر شخصیت او می افزاید.

در اینکه منظور از لباس تقوی چیست در میان مفسران گفتگو بسیار شده است، بعضی آن را به معنی"عمل صالح"و بعضی"حیاء"و بعضی"لباس عبادت"و بعضی به معنی"لباس جنگ"مانند زره و خود و حتی سپر گرفته اند،زیرا تقوی از ماده "وقایة"به معنی نگاهداری و حفظ است،و به همین معنی در قرآن مجید نیز آمده است چنان که در سوره نحل آیه 81 می خوانیم:( وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ وَ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ ...)"و برای شما پیراهن هایی قرار داد که شما را از گرما حفظ می کند و هم پیراهن هایی که شما را در میدان جنگ محفوظ می دارد".

ولی همانطور که بارها گفته ایم آیات قرآن غالبا معنی وسیعی دارد که مصداقهای مختلف را در بر می گیرد،در آیه مورد بحث نیز می توان تمام این معانی را از آیه استفاده کرد.

و از آنجا که لباس تقوی در مقابل لباس جسمانی قرار گرفته،به نظر می رسد که منظور از آن همان"روح تقوی و پرهیزکاری"است،که جان انسان را حفظ می کند و معنی"حیاء"و"عمل صالح"و امثال آن در آن جمع است.

در پایان آیه می فرماید:"این لباسهایی که خدا برای شما قرار داده اعم از لباس مادی و معنوی،لباس جسمانی و لباس تقوی،همگی از آیات و نشانه های خدا است تا بندگان متذکر نعمت های پروردگار شوند".( ذٰلِکَ مِنْ آیٰاتِ اللّٰهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ ).

فرود آمدن لباس!

در آیات متعددی از قرآن مجید،به جمله"انزلنا"(فرو فرستادیم)برخورد می کنیم که ظاهرا،با مفهوم فرستادن از طرف بالا به سمت پائین،سازش ندارد، مانند آیه مورد بحث،زیرا خداوند در این آیه می فرماید:"لباسی برای شما فرو فرستادیم که اندام شما را می پوشاند"در حالی که می دانیم لباس یا از پشم حیوانات گرفته می شود و یا از مواد گیاهی و مانند اینها که همه از زمین است.

در سوره زمر آیه 6 نیز می خوانیم وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعٰامِ ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ (برای شما هشت زوج از چهار پایان فرو فرستاد)و در سوره حدید آیه 25 می خوانیم وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ ...(آهن را فرو فرستادیم...).

بسیاری از مفسران،اصرار دارند که این گونه آیات را به معنی نزول مکانی،یعنی از طرف بالا به پائین،تفسیر کنند مثلا بگویند چون آب باران از بالا به زمین نازل می شود و گیاهان و حیوانات از آن سیراب می گردند،بنا بر این مواد لباسها به یک معنی از آسمان به زمین فرستاده شده است،در مورد آهن نیز سنگهای عظیم آسمانی که ترکیبات آهن در آن وجود داشته به سوی زمین جذب شده است.

ولی با توجه به اینکه نزول گاهی به معنی نزول مقامی آمده است،و در استعمالات روزانه نیز زیاد به کار می رود و مثلا می گویند از طرف مقام بالا چنین دستوری صادر شده و یا می گوئیم رفعت شکوای الی القاضی(شکایتم را به سوی قاضی بالا بردم)هیچ لزومی ندارد که ما اصرار بر تفسیر این آیات به نزول مکانی داشته باشیم.

و از آنجا که نعمتهای پروردگار از طرف مقام والای ربوبیت به بندگان ارزانی شده تعبیر به نزول در آن،کاملا مفهوم و قابل درک است.

نظیر این موضوع،در الفاظ اشاره به قریب و بعید نیز دیده می شود که گاهی یک موضوع مهم که از نظر مکانی در دسترس ما است ولی از نظر مقامی بسیار بلندپایه است،با"اسم اشاره بعید"از آن تعبیر می کنیم،مثلا در فارسی می گوئیم به آن جناب چنین معروض می دارم(با اینکه طرف نزدیک ما نشسته است) و در قرآن مجید می خوانیم ذٰلِکَ الْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ :"آن کتاب پر عظمت بلند پایه(یعنی قرآن)جای شک و تردیدی ندارد".

لباس در گذشته و حال

تا آنجا که تاریخ نشان می دهد همیشه انسان لباس می پوشیده است،ولی البته در طول تاریخ و با گذشت زمان و با تفاوت امکنه،لباسها فوق العاده متنوع و متفاوت بوده است،در گذشته بیشتر لباس به عنوان حفظ از سرما و گرما و همچنین زینت و تجمل مورد استفاده قرار می گرفته است،و جنبه ایمنی و حفاظت آن در درجه بعد بوده،اما در زندگی صنعتی امروز،نقش ایمنی لباس و جنبه حفاظت آن در بسیاری از رشته ها در درجه اول اهمیت قرار دارد،فضانوردان،ماموران آتش نشانی،کارگران معادن،غواصان،و بسیاری دیگر،از لباسهای مخصوص برای حفظ خود در برابر انواع خطرها استفاده می کنند.

وسائل تولید لباس در عصر ما بقدری متنوع شده و توسعه یافته است که با

گذشته اصلا قابل مقایسه نیست.

نویسنده تفسیر"المنار"در جلد هشتم در ذیل آیه مورد بحث چنین می نویسد:

یکی از رؤسای کشور آلمان روزی از یک کارخانه پارچه بافی دیدن می کرد، هنگام ورود در کارخانه گوسفندانی را به او نشان دادند در حالی که مشغول چیدن پشم از آنها بودند،پس از بازدید به هنگامی که می خواست از کارخانه خارج شود،پارچه ای به عنوان هدیه به او دادند و به او گفتند این پارچه از پشم همان گوسفندانی است که به هنگام ورود در برابر شما چیده شد،یعنی یکی دو ساعت بیشتر طول نکشید که پشم از بدن گوسفند فرود آمد و پارچه جالبی برای پوشش رئیس کشور شد!.

اما متاسفانه در عصر ما،جنبه های فرعی و حتی نامطلوب و زننده لباس بقدری گسترش یافته که فلسفه اصلی لباس را دارد تحت الشعاع خود قرار می دهد.

لباس عاملی شده برای انواع تجمل پرستی ها،توسعه فساد،تحریک شهوات، خودنمایی و تکبر و اسراف و تبذیر و امثال آن،حتی گاه لباسهایی در میان جمعی از مردم به خصوص"جوانان غرب زده"دیده می شود که جنبه جنون آمیز آن بر جنبه عقلانیش برتری دارد و به همه چیز شباهت دارد جز به لباس،اصولا چنین به نظر می رسد که کمبودهای روانی عاملی برای به نمایش گذاردن اینگونه انواع لباسهای عجیب و غریب است،افرادی که نمی توانند با کار چشمگیری خود را به جامعه نشان دهند،سعی دارند با لباسهای نامانوس و غریب و عجیب وجود و حضور خود را در جامعه اثبات کنند،و به همین دلیل ملاحظه می کنیم،افراد با شخصیت و آنها که دارای عقده حقارتی نیستند،از پوشیدن این گونه لباسها متنفرند.

به هر صورت ثروتهای عظیمی که از طریق لباسهای گوناگون و مدپرستیهای مختلف و چشم هم چشمیها در مساله لباس،نابود می شود،رقم بسیار مهمی را

تشکیل می دهد که اگر صرفه جویی می شد بسیاری از مشکلات اجتماعی را حل می کرد و مرهمهای مؤثری بر زخمهای جانکاه جمعی از محرومان جامعه بشری می گذارد.

مساله مدپرستی در لباس نه تنها ثروتهای زیادی را به کام خود فرو می کشد، بلکه قسمت مهمی از وقتها و نیروهای انسانی را نیز بر باد می دهد.

از تاریخ زندگی پیامبر اسلام ص و سایر پیشوایان بزرگ استفاده می شود که آنها با مساله تجمل پرستی در لباس سخت مخالف بودند،تا آنجا که در روایتی می خوانیم:هیئتی از مسیحیان نجران به خدمت پیامبر اسلام ص رسیدند در حالی که لباسهای ابریشمین بسیار زیبا که تا آن زمان در اندام عربها دیده نشده بود در تن داشتند،هنگامی که به خدمت پیامبر ص رسیدند و سلام کردند، پیامبر ص پاسخ سلام آنها را نگفت حتی حاضر نشد یک کلمه با آنها سخن گوید،از علی ع در این باره چاره خواستند،و علت روی گردانی پیامبر ص را از آنها جویا شدند،علی ع فرمود:من چنین فکر می کنم که اینها باید این لباسهای زیبا و انگشترهای گران قیمت را از تن بیرون کنند،سپس خدمت پیامبر ص برسند آنها چنین کردند،پیامبر ص سلام آنها را پاسخ داد و با آنها سخن گفت، سپس فرمود:و الذی بعثنی بالحق لقد أتونی المرة الاولی و ان ابلیس لمعهم:

"سوگند به خدایی که مرا به حق فرستاده است،نخستین بار که اینها بر من وارد شدند دیدم شیطان نیز به همراه آنها است" ⁽¹⁾.

*** در آیه بعد خداوند به همه افراد بشر و فرزندان آدم،هشدار می دهد که مراقب فریبکاری شیطان باشند زیرا شیطان سابقه دشمنی خود را با پدر آنها نشان داده،همانطور که لباس بهشتی را بر اثر وسوسه ها از اندام او بیرون کرد،ممکن

است لباس تقوا را از اندام ایشان بیرون نماید،لذا می گوید:"ای فرزندان آدم! شیطان شما را نفریبد،آن چنان که پدر و مادر شما را از بهشت بیرون ساخت و لباس آنان را از اندامشان بیرون کرد،تا عورت آنها را به آنها نشان دهد"( یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمٰا لِبٰاسَهُمٰا لِیُرِیَهُمٰا سَوْآتِهِمٰا ).

در حقیقت چیزی که این آیه را با آیه قبل پیوند می دهد این است که در آنجا سخن از لباس ظاهری و معنوی انسان(لباس تقوا و پرهیزکاری)در میان آمده بود در این آیه هشدار می دهد که مراقب باشید،این لباس تقوا را شیطان از تن شما بیرون نکند.

البته ظاهر عبارت لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ نهی کردن شیطان از این عمل است،ولی این گونه عبارتها کنایه لطیفی برای نهی مخاطب محسوب می شود، و به این می ماند که به شخص مورد علاقه خود خطاب کنیم و بگوئیم نباید فلان دشمن به تو ضربه بزند،یعنی تو مراقب باش که ضربه نخوری!.

سپس تاکید می کند که حساب شیطان و همکارانش از سایر دشمنان جدا است،"او و همکارانش شما را می بینند در حالی که شما آنها را مشاهده نمی کنید" و از چنین دشمنی باید سخت بر حذر بود!( إِنَّهُ یَرٰاکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ تَرَوْنَهُمْ ).

در حقیقت آنجا که تصور می کنید تنها خودتان هستید و خودتان،ممکن است آنها حضور داشته باشند،و براستی باید در برابر چنین دشمن ناپیدایی که لحظات حمله او را با دقت نمی توان پیش بینی کرد،همیشه آماده دفاع بود.

و در پایان آیه جمله ای بیان می کند که در حقیقت پاسخی است به یک ایراد مهم و آن اینکه اگر کسی بگوید:چگونه خداوند دادگر و مهربان دشمنی را با این قدرت بر انسان مسلط ساخته،دشمنی که هیچگونه موازنه قوا

با او ندارد،به هر کجا بخواهد می رود،بدون اینکه کسی حضورش را احساس کند،حتی طبق بعضی از روایات در درون وجود انسان همچون جریان خون در رگها حرکت می کند!آیا این با عدالت پروردگار سازگار است؟! آیه در پاسخ این سؤال احتمالی می گوید:"ما شیاطین را اولیاء و سرپرستان افراد بی ایمان قرار دادیم"( إِنّٰا جَعَلْنَا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ لِلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ ).

یعنی آنها هرگز اجازه ورود به منطقه روح و قلب افرادی که آمادگی خود را برای پذیرش آنان اعلام نداشته اند ندارند،و به تعبیر دیگر گامهای نخستین از طرف خود انسان برداشته می شود و اجازه ورود به کشور تن از طرف او داده می شود،و تنها پس از موافقت خود انسان است که شیطان می تواند از مرزهای روح او بگذرد،بنا بر این کسانی که دریچه های روح خود را به روی شیاطین ببندند،آنها قدرت عبور از آن را نخواهند داشت.

آیات دیگر قرآن نیز شاهد این حقیقت است،در سوره نحل آیه 100 می خوانیم إِنَّمٰا سُلْطٰانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ :"تسلط شیطان بر آنها است که به او عشق می ورزند و او را سرپرست خود انتخاب کرده اند و کسانی که او را پرستش می کنند".

و در آیه 42 سوره حجر می خوانیم إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ إِلاّٰ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغٰاوِینَ :"تو بر بندگان من تسلط نخواهی داشت،مگر بر گمراهانی که از تو پیروی می کنند".

به تعبیر دیگر:درست است که ما شیطان و همکارانش را نمی بینیم،ولی به اصطلاح ردپای آنها را می توانیم مشاهده کنیم،هر جا مجلس گناه است،و در هر نقطه ای وسائل معصیت،آماده است،و در هر موقع پای زرق و برق دنیا و تجمل پرستی به میان می آید،و به هنگام طغیان غرائز،و در موقع برافروخته شدن آتش خشم و غضب حضور شیطان قطعی است،و گویا در چنین مواردی،انسان صدای وسوسه

او را با گوش دل می شنود و ردپای او را با چشم خود می بیند.

در این زمینه حدیث جالبی از امام باقر ع نقل شده است که فرمود:

لما دعا نوح ربه عز و جل علی قومه اتاه ابلیس لعنه اللّٰه فقال یا نوح ان لک عندی یدا!ارید ان اکافیک علیها فقال نوح انه لیبغض الی ان یکون لک عندی ید فما هی؟قال بلی دعوت اللّٰه علی قومک فاغرقتهم فلم یبق احد اغویه فانا مستریح حتی ینسق قرن آخر و اغویهم،فقال له نوح ما الذی ترید ان تکافئنی به؟ قال اذکرنی فی ثلاث مواطن فانی اقرب ما اکون الی العبد،اذا کان فی احداهن.

اذکرنی اذا غضبت؟ و اذکرنی اذا حکمت بین اثنین! و اذکرنی اذا کنت مع امرأة خالیا لیس معکما احد ! ⁽¹⁾"هنگامی که نوح به قوم خود نفرین کرد و هلاک آنها را از خدا خواست (و طوفان همه را درهم کوبید)ابلیس نزد او آمد و گفت:تو حقی بر گردن من داری که من می خواهم آن را تلافی کنم!.

نوح(در تعجب فرو رفت)گفت:بسیار بر من گران است که حقی بر تو داشته باشم،چه حقی؟! گفت:همان نفرینی که در باره قومت کردی و آنها را غرق نمودی،و احدی باقی نماند که من او را گمراه سازم،بنا بر این من تا مدتی راحتم،تا زمانی که نسل دیگری بپاخیزند و من به گمراه ساختن آنها مشغول شوم.

نوح(با اینکه حد اکثر کوشش را برای هدایت قوم خود کرده بود،در عین حال ناراحت شد و)به ابلیس گفت حالا چه جبرانی می خواهی بکنی؟.

گفت:در سه موقع بیاد من باش!که من نزدیکترین فاصله را به بندگان

در این سه موقع دارم:

هنگامی که خشم ترا فرا می گیرد به یاد من باش!.

و هنگامی که میان دو نفر قضاوت می کنی بیاد من باش!.

و هنگامی که با زن بیگانه ای تنها هستی و هیچکس در آنجا نیست باز به یاد من باش!.

نکته دیگری که در اینجا باید به آن توجه داشت این است که جمعی از مفسران از آیه فوق چنین استفاده کرده اند که شیطان برای انسان به هیچوجه قابل رؤیت نیست،در حالی که از پاره ای از روایات استفاده می شود که چنین امری احیانا ممکن است.

ولی ظاهرا این دو با هم منافاتی ندارند،زیرا قاعده اصلی آن است که مشاهده نشود ولی این قاعده مانند بسیاری از قاعده های دیگر موارد استثنایی دارد.

*** در آیه بعد اشاره به یکی از وسوسه های مهم شیطانی می کند که بر زبان جمعی از انسانهای شیطان صفت نیز جاری می شود و آن اینکه"هنگامی که عمل زشت و قبیحی را انجام می دهند،اگر از دلیل آن سؤال شود،در پاسخ،می گویند این راه و رسمی است که نیاکان خود را بر آن یافته ایم"( وَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً قٰالُوا وَجَدْنٰا عَلَیْهٰا آبٰاءَنٰا ) سپس اضافه می کنند:

"خداوند هم ما را به آن دستور داده است"( وَ اللّٰهُ أَمَرَنٰا بِهٰا ).

مساله تقلید کورکورانه از نیاکان به اضافه تهمت به ساحت مقدس پروردگار دو عذر ساختگی و ناموجه هستند،که شیطان صفتان در اعمال خود،غالبا به آن متشبث می شوند.

جالب اینکه قرآن در پاسخ آنها اعتنایی به دلیل اول یعنی پیروی کور

کورانه از نیاکان نمی کند،گویا آن را مستغنی از هر گونه جواب می داند،زیرا عقل سلیم آن را درک می کند،به علاوه کرارا در قرآن به پاسخ آن اشاره شده است.

و تنها به پاسخ دوم قناعت کرده،می گوید:"خداوند هرگز به کارهای زشت و قبیح فرمان نمی دهد"زیرا حکم او از فرمان عقل جدا نیست( قُلْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَأْمُرُ بِالْفَحْشٰاءِ ) دستور به فحشاء طبق صریح آیات قرآن،کار شیطان است نه کار خداوند، خداوند تنها به نیکیها و خوبیها فرمان می دهد ⁽¹⁾.

سپس با این جمله آیه ختم می شود که"آیا به خدا نسبتهایی می دهید که نمی دانید"( أَ تَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ ) گرچه ظاهرا مناسبتر این بود که گفته شود:چرا چیزی را که دروغ است و واقعیت ندارد به خدا نسبت می دهید؟ولی به جای آن فرموده است چرا چیزی را که نمی دانید به خدا نسبت می دهید؟این در حقیقت برای آن است که حد اقل مطالبی که مورد قبول طرف است،مورد استناد واقع شود و گفته شود و اگر شما یقین به دروغ بودن این سخنان ندارید،لا اقل دلیلی هم بر اثبات آن ندارید،پس چرا بی دلیل تهمت می زنید و چیزی را که نمی دانید به خدا نسبت می دهید؟!

منظور از فحشاء چیست؟

در اینکه منظور از"فاحشه"(کار زشت و قبیح)در اینجا چیست؟بسیاری از مفسران گفته اند اشاره به رسم جمعی از اعراب در زمان جاهلیت است که لخت و برهنه مادرزاد!"زن و مرد"در اطراف خانه خدا طواف می کردند،به گمان اینکه در لباسهایی که مرتکب گناه شده اند،شایسته نیست خانه خدا را طواف کنند! البته این تفسیر متناسب با آیات قبل که درباره لباس و پوشش انسان،سخن

می گوید،می باشد.

ولی در روایات متعددی می خوانیم که منظور از فاحشه در اینجا گفتار پیشوایان ظالم و ستمگر است که مردم را به پیروی خود دعوت می کنند و معتقدند که خدا اطاعت آنها را بر مردم فرض کرده است.

اما بعضی از مفسران مانند نویسنده"المنار"و"المیزان"،مفهوم آیه را یک مفهوم وسیع گرفته اند که هر گونه کار زشت و قبیحی را در بر می گیرد و با توجه به وسعت مفهوم کلمه"فاحشه"مناسبتر همین است که معنی آیه همان معنی وسیع کلمه باشد و مساله"طواف عریان"و"پیروی از پیشوایان ظلم و ستم"از مصادیق روشن آن محسوب می گردد و منافاتی هم با روایات ندارد.

درباره تسلیم بی قید و شرط در برابر رسوم نیاکان در ذیل آیه 170 بقره جلد اول صفحه 422 توضیح کافی داده شده است.

[سوره الأعراف (7): آیات 29 تا 30]

اشاره

قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ اُدْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ اَلدِّینَ کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ (29) فَرِیقاً هَدیٰ وَ فَرِیقاً حَقَّ عَلَیْهِمُ اَلضَّلاٰلَةُ إِنَّهُمُ اِتَّخَذُوا اَلشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ (30)

ترجمه:

29-بگو پروردگارم به عدالت فرمان داده است،و توجه خویش را در هر مسجد(و به هنگام عبادت)به سوی او کنید و او را بخوانید و دین(خود)را برای او خالص گردانید،(و بدانید)همانگونه که در آغاز شما را آفرید(بار دیگر در رستاخیز)

بازمی گردید.

30-جمعی را هدایت کرده و جمعی را(که شایستگی نداشته اند)گمراهی بر آنها مسلم..

آنها(کسانی هستند که)شیاطین را به جای خداوند،اولیای خود انتخاب کردند و چنین گمان می کنند که هدایت یافته اند.

تفسیر:

از آنجا که در آیه گذشته،سخن از فحشاء که مفهوم آن هر گونه کار زشتی را شامل می شود در میان بود،و تاکید شده بود که خداوند هرگز دستور به فحشاء نمی دهد،در این آیه به اصول دستورات پروردگار در زمینه وظائف عملی در یک جمله کوتاه اشاره شده و سپس اصول عقائد دینی یعنی مبدء و معاد را به طور فشرده بیان می کند.

نخست می گوید:"ای پیامبر به آنان بگو پروردگار من به عدالت دستور داده است"( قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ ).

و می دانیم عدالت مفهوم وسیعی دارد که همه اعمال نیک را در بر می گیرد،زیرا حقیقت عدالت آن است که هر چیز را در مورد خود به کار برند و به جای خود نهند.

گرچه میان"عدالت"و"قسط"تفاوتی وجود دارد،"عدالت"به این گفته می شود که انسان حق هر کس را بپردازد،و نقطه مقابلش،آن است که ظلم و ستم کند و حقوق افراد را از آنها دریغ دارد،ولی"قسط"مفهومش آن است که حق کسی را به دیگری ندهد،و به تعبیر دیگر"تبعیض"روا ندارد،و نقطه مقابلش آن است که حق کسی را به دیگری دهد.

ولی مفهوم وسیع این دو کلمه مخصوصا به هنگامی که جدا از یکدیگر استعمال می شوند تقریبا مساوی است و به معنی رعایت اعتدال در همه چیز و همه کار و هر چیز را به جای خویش قرار دادن می باشد.

سپس دستور به یکتاپرستی و مبارزه با هر گونه شرک داده،می فرماید:"توجه

قلب خویش را در هر عبادتی به او کنید"و از ذات پاک او به سوی دیگر منحرف نشوید ( وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ ).

"او را بخوانید و دین و آئین خود را خالص و مخصوص او قرار دهید" ( وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ ).

پس از تحکیم پایه توحید،توجه به مساله معاد و رستاخیز کرده،می گوید:

"همانگونه که شما را در آغاز آفرید،دگربار در قیامت باز می گردید"( کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ .

در اینجا به دو نکته باید توجه کرد:

اشاره

[1-راجع به" أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ "]

1-مفسران در تفسیر جمله أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ تفسیرهای گوناگونی ذکر کرده اند:

گاهی گفته اند منظور از آن توجه به قبله به هنگام نماز است.

و گاهی گفته اند منظور شرکت در مساجد به هنگام نمازهای روزانه است.

و گاهی نیز احتمال داده اند که هدف از آن،حضور قلب و نیت خالص به هنگام عبادت می باشد.

ولی تفسیری که در بالا ذکر کردیم،یعنی توجه به خداوند و مبارزه با هر گونه شرک و توجه به غیر خدا مناسبتر با قبل و بعد این جمله به نظر می رسد،اگر چه اراده همه این معانی از مفهوم آیه نیز دور نیست.

2-کوتاه ترین استدلال برای معاد

در مورد معاد و رستاخیز مردگان بحث زیاد شده است و از آیات قرآن به خوبی استفاده می شود که هضم این مساله برای بسیاری از مردم کوتاه فکر در اعصار پیشین مشکل بوده است تا آنجا که گاهی مطرح شدن مساله رستاخیز و معاد را در گفتار انبیاء،دلیل بر نادرست بودن دعوت آنها و حتی(العیاذ باللّٰه)دلیل بر جنون

و دیوانگی آنان می گرفتند و می گفتند: أَفْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ ⁽¹⁾.

"این که پیامبر می گوید بعد از آنکه خاک شدید و پراکنده گشتید باز هم زنده خواهید شد،تهمتی است که بر خدا بسته،و یا دیوانه است!.

ولی باید توجه داشت چیزی که بیشتر موجب تعجب و شگفتی آنان می شد، مساله معاد جسمانی بود،زیرا باور نمی کردند پس از آنکه بدنهای ما خاک گردد، و ذرات خاکش در مسیر باد و طوفان قرار گیرد و به هر گوشه ای از کره زمین افشانده شود بار دیگر این ذرات پراکنده،از آغوش خاک و از میان امواج دریاها و از لابلای ذرات هوا گردآوری شود،و همان انسان نخستین لباس حیات و زندگی در بر پوشد.

قرآن مجید در آیات مختلف به این پندار نادرست پاسخ گفته و آیه فوق یکی از کوتاهترین و جالبترین تعبیرات را در این زمینه بازگو می کند و می گوید:

نگاهی به آغاز آفرینش خود کنید ببینید همین جسم شما که از مقدار زیادی آب و مقدار کمتری مواد مختلف،فلزات و شبه فلزات ترکیب شده است در آغاز کجا بود؟آبهایی که در ساختمان جسم شما به کار رفته هر قطره ای از آن،احتمالا در یکی از اقیانوسهای روی زمین سرگردان بود و سپس تبخیر گردید و تبدیل به ابرها و به شکل قطرات باران بر زمینها فرو ریختند،و ذراتی که هم اکنون از مواد جامد زمین در ساختمان جسم شما به کار رفته،روزی به صورت دانه گندم یا میوه درخت،یا سبزیهای مختلف بود که از نقاط پراکنده زمین گردآوری شد بنا بر این چه جای تعجب که پس از متلاشی شدن و بازگشت به حال نخستین، باز همان ذرات جمع آوری گردد و به هم پیوندند و اندام نخستین را تشکیل دهد؟ و اگر چنین چیزی محال بود چرا در آغاز آفرینش انجام شد؟بنا بر این"همانگونه که در آغاز،خدا شما را آفریده است در روز رستاخیز نیز بازمی گرداند"و این

همان مطلبی است که در جمله کوتاه بالا می خوانیم.

*** در آیه بعد چگونگی عکس العمل های مردم را در برابر این دعوت(دعوت به سوی نیکیها و توحید و معاد)بیان می کند و می گوید:"توفیق خداوند شامل حال گروهی شد و آنها را به راه حق هدایت کرد،در حالی که گروه دیگری گمراهی بر آنان مسلم گردید"( فَرِیقاً هَدیٰ وَ فَرِیقاً حَقَّ عَلَیْهِمُ الضَّلاٰلَةُ ) ⁽¹⁾.

و برای اینکه کسی تصور نکند بدون جهت خداوند،طایفه ای را هدایت می کند و جمع دیگری را گمراه،در جمله بعد اضافه می کند:"گروه گمراهان همانها بودند که شیاطین را اولیای خود انتخاب کرده بودند،و به جای ولایت پروردگار ولایت شیطان را پذیرفتند"( إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ).

و عجب اینکه با تمام گمراهی و انحراف"چنین می پنداشتند که هدایت یافتگان واقعی آنها هستند"( وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ ) این حالت مخصوص کسانی است که در طغیان و گناه فرو روند،و آن چنان غرق فساد و تباهی و انحراف و بت پرستی گردند که حس تشخیص آنها به کلی دگرگون شود،زشتیها را زیبایی،و گمراهی ها را هدایت،پندارند،و در این حال درهای هدایت به کلی به روی آنها مسدود خواهد شد،و این همان چیزی است که خودشان برای خویشتن فراهم ساخته اند.

[سوره الأعراف (7): آیات 31 تا 32]

اشاره

یٰا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ کُلُوا وَ اِشْرَبُوا وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ اَلْمُسْرِفِینَ (31) قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اَللّٰهِ اَلَّتِی أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ اَلطَّیِّبٰاتِ مِنَ اَلرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا خٰالِصَةً یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ اَلْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ (32)

ترجمه:

31-ای فرزندان آدم!زینت خود را به هنگام رفتن به مسجد با خود بردارید و بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید که خداوند مسرفان را دوست نمی دارد.

32-بگو چه کسی زینتهای الهی را که برای بندگان خود آفریده و روزیهای پاکیزه را حرام کرده است؟بگو اینها در زندگی دنیا برای کسانی است که ایمان آورده اند (اگر چه دیگران نیز با آنها مشارکت دارند ولی)در قیامت خالص(برای مؤمنان)خواهد بود اینچنین آیات(خود)را برای کسانی که آگاهند شرح می دهیم.

تفسیر:

اشاره

در این آیات به تناسب سرگذشت آدم در بهشت،هم چنان سخن از مساله پوشش تن و سایر مواهب زندگی و چگونگی استفاده صحیح از آنها است.

نخست به همه فرزندان آدم به عنوان یک قانون همیشگی که شامل تمام اعصار و قرون می شود دستور می دهد که"زینت خود را به هنگام رفتن به مسجد با خود داشته باشید"( یٰا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ ).