مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

[ ادامه سوره توبه ]

اشاره

[سوره التوبة (9): آیه 60]

اشاره

إِنَّمَا اَلصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ وَ اَلْمَسٰاکِینِ وَ اَلْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا وَ اَلْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی اَلرِّقٰابِ وَ اَلْغٰارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ اِبْنِ اَلسَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (60)

ترجمه:

60-زکات مخصوص فقراء و مساکین و کارکنانی است که برای(جمع آوری)آن کار می کنند، و کسانی که برای جلب محبتشان اقدام می شود،و برای(آزادی)بردگان،و بدهکاران،و در راه(تقویت آئین)خدا،و واماندگان در راه،این یک فریضه (مهم)الهی است و خداوند دانا و حکیم است.

تفسیر:

مصارف زکات و ریزه کاریهای آن

در تاریخ اسلام دو دوران مشخص دیده می شود،دوران مکه که همت پیامبر ص و مسلمانان در آن مصروف تعلیم و تربیت نفرات و آموزش و تبلیغ می شد،و دوران مدینه که پیامبر ص در آن دست به تشکیل"حکومت اسلامی"و پیاده کردن و اجرای تعلیمات اسلام،از طریق این حکومت صالح زد.

بدون شک یکی از ابتدایی و ضروری ترین مساله،به هنگام تشکیل حکومت تشکیل"بیت المال"است که به وسیله آن نیازهای اقتصادی حکومت بر آورده شود، نیازهایی که در هر حکومتی بدون استثناء وجود دارد.

به همین دلیل یکی از نخستین کارهایی که پیامبر ص در مدینه انجام داد تشکیل بیت المال بود که یکی از منابع آن را"زکات"تشکیل می داد،و طبق مشهور

این حکم در سال دوم هجرت پیامبر ص تشریع شد.

البته همانگونه که بعدا به خواست خدا اشاره خواهیم کرد،حکم زکات قبلا در مکه نازل شده بود،اما نه به صورت وجوب جمع آوری در بیت المال، بلکه خود مردم اقدام به پرداخت آن می کردند،ولی در مدینه دستور جمع آوری و"تمرکز"آن از ناحیه خداوند در آیه 103 توبه صادر گردید.

آیه مورد بحث که مسلما بعد از آیه وجوب اخذ زکات نازل شده،(هر چند در قرآن از آن ذکر گردیده است)مصارف گوناگون زکات را بیان می کند.

و جالب اینکه آیه،با کلمه"انما"که دلیل بر انحصار است،آغاز شده،و این نشان می دهد که بعضی از افراد خود خواه،یا بی خبر،انتظار داشتند بدون هیچگونه استحقاق،سهمی از زکات دریافت دارند که با کلمه"انما"دست رد به سینه همه آنها زده شده است.در دو آیه قبل از این آیه،نیز این معنی منعکس بود که بعضی بر پیامبر ص خرده می گرفتند که چرا سهمی از زکات را در اختیار آنها نمی گذارد و حتی در صورت محروم شدن از آن خشمگین می شدند،اما به هنگام برخورداری ابراز رضایت می کردند.

به هر حال آیه فوق به روشنی مصارف واقعی زکات را بیان کرده،و به تمام توقعات بیجا پایان می دهد،و آن را در هشت مصرف خلاصه می کند:

1-"فقراء"نخست می گوید:"صدقات و زکات برای فقیران است"( إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ).

2-"مساکین"( وَ الْمَسٰاکِینِ ).

در اینکه"فقیر"و"مسکین"با هم چه تفاوتی دارند بحثی است که در پایان تفسیر آیه خواهد آمد.

3-"عاملان"و جمع آوری کنندگان زکات( وَ الْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا ).

این گروه در حقیقت کارمندان و کارکنانی هستند که برای جمع آوری

زکات و اداره بیت المال اسلام تلاش و کوشش می کنند،و آنچه به آنها داده می شود در حقیقت به منزله مزد و اجرت آنها است،و لذا فقر در این گروه به هیچوجه شرط نیست.

4-"مؤلفة قلوبهم"یعنی کسانی که انگیزه معنوی نیرومندی برای پیشبرد اهداف اسلامی ندارند،و با تشویق مالی می توان تالیف قلب،و جلب محبت آنان نمود( وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ ).

توضیح بیشتر درباره این گروه بعدا خواهد آمد.

5-"آزاد ساختن بردگان"( وَ فِی الرِّقٰابِ ).

یعنی سهمی از زکات،تخصیص به مبارزه با بردگی،و پایان دادن به این موضوع ضد انسانی،داده می شود،و همانگونه که در جای خود گفته ایم برنامه اسلام در مورد بردگان برنامه"آزادی تدریجی"است که نتیجه نهائیش آزاد ساختن همه بردگان بدون روبرو شدن به واکنشهای نامطلوب اجتماعی آن می باشد،و تخصیص سهمی از زکات،به این موضوع،گوشه ای از این برنامه را تشکیل می دهد.

6-"اداء دین بدهکاران"و آنها که بدون جرم و تقصیر زیر بار بدهکاری مانده و از ادای آن عاجز شده اند( وَ الْغٰارِمِینَ ).

7-"در راه خدا"( وَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ).

همانگونه که در پایان آیه اشاره خواهیم کرد منظور از آن تمام راههایی است که به گسترش و تقویت آئین الهی منتهی شود،اعم از مساله جهاد و تبلیغ و مانند آن.

8-"واماندگان در راه"( وَ ابْنِ السَّبِیلِ ).

یعنی مسافرانی که بر اثر علتی در راه مانده،و زاد و توشه و مرکب کافی برای رسیدن به مقصد ندارند،هر چند افراد فقیر و بی بضاعتی نیستند،ولی بر اثر

دزدزدگی،یا بیماری،یا گم کردن اموال خود،و یا علل دیگر،به چنین وضعی افتاده اند،اینگونه اشخاص را باید از طریق زکات به مقداری که برای رسیدن به مقصد لازم است بی نیاز ساخت.

در پایان آیه به عنوان تاکید روی مصارف گذشته می فرماید:"این فریضه الهی است"( فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ ).

و بدون شک این فریضه،حساب شده،و کاملا دقیق،و جامع مصلحت فرد و اجتماع است،زیرا"خداوند دانا و حکیم است"( وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ ).

در اینجا به چند نکته باید توجه کرد:

اشاره

1-فرق میان"فقیر"و"مسکین"

در میان مفسران گفتگو است که آیا فقیر و مسکین،مفهوم واحدی دارند و به عنوان تاکید در آیه فوق ذکر شده اند؟و بنا بر این مصارف زکات،هفت مصرف می شود،و یا اینکه دو مفهوم مخالف دارند؟ غالب مفسران و فقها احتمال دوم را پذیرفته اند،ولی در میان طرفداران این عقیده،نیز در تفسیر این دو کلمه،گفتگوهای زیادی است،اما آنچه نزدیکتر به نظر می رسد این است که"فقیر"به معنی کسی است که در زندگی خود کمبود مالی دارد،هر چند مشغول کسب و کاری باشد و هرگز از کسی سؤال نکند،اما "مسکین"کسی است که نیازش شدیدتر است و دستش از کار کوتاه است،و به همین جهت از این و آن سؤال می کند.

شاهد این موضوع،نخست ریشه لغت مسکین است که از ماده"سکون" گرفته شده،گویا چنین کسی بر اثر شدت فقر،ساکن و زمینگیر شده است.

دیگر اینکه ملاحظه موارد استعمال این دو کلمه در قرآن معنی فوق را تایید

می کند،از جمله در آیه 16 سوره بلد می خوانیم: أَوْ مِسْکِیناً ذٰا مَتْرَبَةٍ :"یا مسکین خاک نشینی را اطعام کند"و در آیه 8 سوره نساء می خوانیم: وَ إِذٰا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینُ فَارْزُقُوهُمْ :هر گاه خویشاوندان و یتیمان و مسکینان،در موقع تقسیم ارث،حضور یابند،چیزی از آن به آنها ببخشید" از این تعبیر استفاده می شود که منظور از مساکین سائلانی است که گاه در این مواقع حضور می یابند.

و در آیه 24 سوره"قلم"می خوانیم أَنْ لاٰ یَدْخُلَنَّهَا الْیَوْمَ عَلَیْکُمْ مِسْکِینٌ :

"امروز هیچ مسکینی نباید در محوطه زراعت شما حضور یابد"!که اشاره به- سائلان است.

همچنین تعبیر به"اطعام مسکین"یا"طعام مسکین"در آیات متعددی از قرآن نشان می دهد که مساکین افراد گرسنه ای هستند که حتی نیاز به یک وعده غذا دارند.

در حالی که از پاره ای از موارد استعمال کلمه"فقیر"در قرآن به خوبی استفاده می شود که افراد آبرومندی که هرگز روی سؤال ندارند اما گرفتار کمبود مالی هستند،در مفهوم این کلمه واردند،مانند آنچه در آیه 273 سوره بقره دیده می شود لِلْفُقَرٰاءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الْأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجٰاهِلُ أَغْنِیٰاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ :"انفاق برای فقیرانی است که در راه خدا گرفتار شده اند،و آن چنان ظاهر خویش را حفظ می کنند که جاهل از شدت عفت نفس آنان،چنین می پندارد که غنی و بی نیازند".

از همه اینها گذشته در روایتی که محمد بن مسلم از امام صادق ع یا امام باقر ع نقل کرده می خوانیم که از آن حضرت درباره"فقیر"و"مسکین" سؤال کردند،فرمود:

الفقیر الذی لا یسئل و المسکین الذی هو اجهد منه الذی یسئل :"فقیر کسی است که سؤال نمی کند،و مسکین حالش از او سختتر است،

و کسی است که از مردم سؤال و تقاضا می کند" ⁽¹⁾.

همین مضمون در حدیث دیگری از ابو بصیر از امام صادق ع نقل شده است،و هر دو صراحت در مفهوم فوق دارد.

البته پاره ای از قرائن گواهی بر خلاف آنچه در بالا گفتیم می دهد،ولی هر گاه مجموع قرائن موجود را در نظر بگیریم،روشن می شود که حق همان است که در بالا گفته شد.

2-آیا لازم است زکات به هشت قسمت مساوی تقسیم شود؟

بعضی از مفسران یا فقهاء عقیده دارند که ظاهر آیه فوق این است که باید زکات مال به هشت سهم مساوی تقسیم گردد،و هر کدام در مصرف خود صرف شود، مگر اینکه مقدار زکات بقدری ناچیز باشد که نتوان آن را به هشت سهم قابل ملاحظه تقسیم کرد.

ولی اکثریت قاطع فقها بر اینند که اصناف هشتگانه فوق مواردی است که صرف زکات در آنها مجاز است،و تقسیم کردن در آن واجب نیست.

سیره قطعی پیغمبر ص و امامان اهل بیت ع و یاران آنها نیز این معنی را تایید می کند،به علاوه با توجه به اینکه زکات یک مالیات اسلامی است و حکومت اسلامی موظف است آن را از مردم وصول کند،و هدف از تشریع آن رفع نیازمندیهای گوناگون جامعه اسلامی می باشد،طبعا چگونگی مصرف آن در این مصارف هشتگانه بستگی به ضرورتهای اجتماعی از یک سو،و نظر حکومت اسلامی از سوی دیگر دارد.

3-در چه زمانی زکات واجب شد؟

از آیات مختلف قرآن از جمله آیه 156 سوره اعراف،و آیه 3 سوره نمل، و آیه 4 سوره لقمان،و آیه 7 سوره فصلت که همه از سوره های مکی هستند،چنین استفاده می شود که حکم وجوب زکات در مکه نازل شده است،و مسلمانان موظف به انجام این وظیفه اسلامی بوده اند،ولی به هنگامی که پیامبر ص به مدینه آمد و پایه حکومت اسلامی را گذارد و طبعا نیاز به تشکیل بیت المال پیدا کرد، از طرف خداوند ماموریت یافت که زکات را از مردم شخصا بگیرد(نه اینکه خودشان به میل و نظر خود در مصارف آن صرف کنند).

آیه شریفه خُذْ مِنْ أَمْوٰالِهِمْ صَدَقَةً ...(سوره توبه 103)در این هنگام نازل، شد،و مشهور این است که این در سال دوم هجرت بود،سپس مصارف زکات به طور دقیق در آیه مورد بحث که آیه 60 سوره توبه است بیان گردید،و جای تعجب نیست که تشریع اخذ زکات در آیه 103 باشد و ذکر مصارف آن که می گویند در سال نهم هجرت نازل شده در آیه 60،زیرا می دانیم آیات قرآن بر طبق تاریخ نزول جمع آوری نشده،بلکه به فرمان پیامبر ص هر کدام در مورد مناسب قرار داده شده است.

4-منظور از"مؤلفة قلوبهم"چه اشخاصی هستند؟

آنچه از تعبیر"مؤلفة قلوبهم"فهمیده می شود آن است که یکی از مصارف زکات کسانی هستند که به خاطر ایجاد الفت و محبت به آنها زکات داده می شود، ولی آیا منظور از آن کفار و غیر مسلمانانی است که به خاطر استفاده از همکاری آنها در جهاد از طریق کمک مالی تشویق می شوند؟یا مسلمانان ضعیف الایمان را نیز شامل می گردد؟

همانگونه که در مباحث فقهی گفته ایم مفهوم آیه،و همچنین پاره ای از روایات که در این زمینه وارد شده مفهوم وسیعی دارد،و تمام کسانی را که با تشویق مالی،از آنها به نفع اسلام و مسلمین جلب محبت می شود،در بر می گیرد،و دلیلی بر تخصیص آن به کفار نیست.

5-نقش زکات در اسلام

با توجه به اینکه اسلام به صورت یک مکتب صرفا اخلاقی،و یا فلسفی و اعتقادی،ظهور نکرد،بلکه به عنوان یک"آئین جامع"که تمام نیازمندیهای مادی و معنوی در آن پیش بینی شده،پا به عرصه ظهور گذاشت،و نیز با توجه به اینکه اسلام،از همان عصر پیامبر ص،با تاسیس حکومت همراه بود،و همچنین با توجه به اینکه اسلام توجه خاصی به حمایت از محرومان و مبارزه با فاصله طبقاتی دارد،روشن می شود که نقش بیت المال،و زکات که یکی از منابع درآمد بیت المال است،از مهمترین نقشها است.

شک نیست که هر جامعه ای دارای افرادی از کار افتاده،بیمار،یتیمان بی سرپرست،معلولین،و امثال آنها میباشد که باید مورد حمایت قرار گیرند.

و نیز برای حفظ موجودیت خود در برابر هجوم دشمن،نیاز به سربازان مجاهدی دارد که هزینه آنها از طرف حکومت پرداخته می شود، همچنین کارمندان حکومت اسلامی،دادرسان و قضات،و نیز وسائل تبلیغاتی و مراکز دینی،هر کدام نیازمند به صرف هزینه ای است که بدون یک پشتوانه مالی منظم،و مطمئن،سامان نمی پذیرد.

به همین دلیل در اسلام مساله زکات که در حقیقت یک نوع"مالیات بر- درآمد و تولید و"مالیات بر ثروت راکد"محسوب می شود،از اهمیت خاصی برخوردار است،تا آنجا که در ردیف مهمترین عبادات قرار گرفته،و در بسیاری

از موارد با نماز همراه ذکر شده،و حتی شرط قبولی نماز شمرده شده است! حتی در روایات اسلامی می خوانیم که اگر حکومت اسلامی از شخص،یا اشخاصی،مطالبه زکات کند،و آنها در برابر حکومت،ایستادگی کنند و سرباز زنند،مرتد محسوب می شوند،و در صورتی که اندرزها در مورد آنها سود ندهد، توسل به نیروی نظامی،در مقابل آنها جایز است،داستان اصحاب رده(همان گروهی که بعد از پیامبر ص سر از پرداخت زکات باز زدند و خلیفه وقت به مبارزه با آنها برخاست و حتی علی ع این مبارزه را امضاء کرد و شخصا یکی از پرچمداران در میدان جنگ بود)در تواریخ اسلام مشهور است.

در روایتی از امام صادق ع می خوانیم:

من منع قیراطا من الزکاة فلیس هو بمؤمن،و لا مسلم،و لا کرامة !:"کسی که یک قیراط از زکات را نپردازد نه مؤمن است و نه مسلمان و ارزشی ندارد" ⁽¹⁾.

جالب توجه اینکه از روایات استفاده میشود که"حدود"و"مقدار"زکات آن چنان دقیقا در اسلام تعیین شده،که اگر همه مسلمانان زکات اموال خویش را بطور صحیح و کامل بپردازند،هیچ فردی فقیر و محروم در سرتاسر کشور اسلامی باقی نخواهد ماند.

در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم

و لو ان الناس ادوا زکاة اموالهم ما بقی مسلم فقیرا محتاجا!...و ان الناس ما افتقروا،و لا احتاجوا،و لا جاعوا،و لا عروا،الا بذنوب الاغنیاء !:"اگر همه مردم زکات اموال خود را بپردازند مسلمانی فقیر و نیازمند،باقی نخواهد ماند،و مردم فقیر و محتاج و گرسنه و برهنه نمی شوند مگر به خاطر گناه ثروتمندان"! ⁽²⁾و نیز از روایات استفاده می شود که ادای زکات باعث حفظ اصل مالکیت و

تحکیم پایه های آنست،بطوری که اگر مردم این اصل مهم اسلامی را فراموش کنند شکاف و فاصله میان گروه ها آن چنان می شود که اموال اغنیاء نیز به خطر خواهد افتاد.

در حدیثی از امام موسی بن جعفر ع می خوانیم

حصنوا اموالکم بالزکاة :

"اموال خود را بوسیله زکات حفظ کنید". ⁽¹⁾

همین مضمون از پیامبر ص و امیر مومنان علی ع نیز در احادیث دیگر نقل شده است.

برای اطلاع بیشتر از این احادیث به ابواب یک و سه و چهار و پنج از ابواب زکات از جلد ششم وسائل مراجعه فرمائید.

***6-آخرین نکته ای که توجه به آن لازم است این است که در آیه مورد بحث در مورد چهار گروه کلمه"لام"ذکر شده( إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ الْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ )و این تعبیر معمولا نشانه"ملکیت"است.

ولی در مورد چهار گروه دیگر کلمه"فی"آمده است( وَ فِی الرِّقٰابِ وَ الْغٰارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ )و این تعبیر معمولا برای بیان"مصرف"است ⁽²⁾.

در میان مفسران در تفسیر این"اختلاف تعبیر"گفتگو است،بعضی معتقدند که گروه چهارگانه اول،مالک زکات،می شوند،و گروه چهارگانه دوم،مالک، نخواهند شد،و تنها جایز است زکات در مورد آنان مصرف گردد.

بعضی دیگر معتقدند که این اختلاف تعبیر اشاره به نکته دیگری است و

آن اینکه گروه چهارگانه دوم استحقاق بیشتری برای زکات دارند،زیرا کلمه "فی"برای بیان ظرفیت است،گویا این گروه چهارگانه ظرف زکات می باشند و زکات مظروف آنها است،در حالی که گروه های نخستین چنین نیستند.

ولی ما در اینجا احتمال دیگری را انتخاب کرده ایم و آن اینکه شش گروه "فقراء،مساکین،عاملین علیها،مؤلفة قلوبهم،غارمین،و ابن السبیل"که بدون "فی"ذکر شده اند یکسان می باشند و عطف بر یکدیگر و دو گروه دیگر که "فی الرقاب"و"فی سبیل اللّٰه"است و با کلمه"فی"بیان گردیده،وضع خاصی دارند،شاید این تفاوت تعبیر از این نظر باشد که گروه های ششگانه می توانند مالک زکات شوند،و می توان زکات را به خود آنها پرداخت(حتی بدهکاران و کسانی که از ادای دین خود ناتوانند،البته در صورتی که اطمینان داشته باشیم آن را در مورد ادای دین خود مصرف می کنند).

ولی دو گروه مالک زکات نمی شوند،و نمی توان به آنها پرداخت،بلکه باید در مورد آنها مصرف گردد،مثلا بردگان را باید از طریق زکات خرید و آزاد کرد،روشن است که آنها در این صورت مالک زکات نمی شوند،و همچنین مواردی که تحت عنوان"فی سبیل اللّٰه"مندرج است،از قبیل هزینه جهاد،تهیه اسلحه و یا ساختن مسجد و مراکز دینی و مانند آنها هیچیک مالک زکات نیستند، بلکه مصرف آنند.

و به هر حال این تفاوت در تعبیر نشان می دهد که تا چه اندازه تعبیرات قرآن حساب شده است.

[سوره التوبة (9): آیه 61]

اشاره

وَ مِنْهُمُ اَلَّذِینَ یُؤْذُونَ اَلنَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ اَلَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اَللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (61)

ترجمه:

61-از آنها کسانی هستند که پیامبر را آزار می دهند،و می گویند او خوش باور و گوشی است!،بگو خوش باور بودن او به نفع شماست(ولی بدانید)او ایمان به خدا دارد و(تنها)تصدیق مومنان می کند،و رحمت است برای کسانی از شما که ایمان آورده اند،و آنها که فرستاده خدا را آزار می دهند عذاب دردناکی دارند.

شان نزول:

این حسن است نه عیب!

برای آیه فوق شان نزولهایی ذکر شده که بی شباهت به یکدیگر نیست، از جمله اینکه گفته اند:این آیه درباره گروهی از منافقان نازل شده،که دور هم نشسته بودند و سخنان ناهنجار،درباره پیامبر ص می گفتند،یکی از آنان گفت:این کار را نکنید،زیرا،می ترسیم به گوش محمد برسد،و او به ما بد بگوید (و مردم را بر ضد ما بشوراند).

یکی از آنان که نامش"جلاس"بود گفت:مهم نیست،ما هر چه بخواهیم می گوئیم،و اگر به گوش او رسید نزد وی می رویم،و انکار می کنیم،و او از ما می پذیرد،زیرا محمد ص آدم خوشباور و دهن بینی است،و هر کس هر چه بگوید قبول می کند،در این هنگام آیه فوق نازل شد و به آنها پاسخ گفت:

تفسیر:

در این آیه همانگونه که از مضمون آن استفاده می شود سخن از فرد یا افرادی در میان است که پیامبر ص را با گفته های خود آزار می دادند و می گفتند"او انسان خوش باور،و دهن بینی است"( وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ ).

"اذن"در اصل به معنی گوش است،ولی به اشخاصی که زیاد به حرف مردم گوش می دهند،و به اصطلاح"گوشی"هستند نیز این کلمه اطلاق می شود.

آنها در حقیقت یکی از نقاط قوت پیامبر ص را که وجود آن در یک رهبر کاملا لازم است،به عنوان نقطه ضعف نشان می دادند و از این واقعیت غافل بودند که یک رهبر محبوب،باید نهایت لطف و محبت را نشان دهد،و حتی الامکان عذرهای مردم را بپذیرد،و در مورد عیوب آنها پرده دری نکند(مگر در آنجا که این کار موجب سوء استفاده شود).

لذا قرآن بلافاصله اضافه می کند که:"به آنها بگو اگر پیامبر گوش به سخنان شما فرا می دهد،و عذرتان را می پذیرد،و به گمان شما یک آدم گوشی است این به نفع شما است"!( قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ ).

زیرا از این طریق آبروی شما را حفظ کرده،و شخصیتتان را خرد نمی کند عواطف شما را جریحه دار نمی سازد،و برای حفظ محبت و اتحاد و وحدت شما از این طریق کوشش می کند،در حالی که اگر او فورا پرده ها را بالا می زد،و دروغگویان را رسوا می کرد،دردسر فراوانی برای شما فراهم می آمد،علاوه بر اینکه آبروی عده ای به سرعت از بین می رفت،راه بازگشت و توبه بر آنها بسته می شد،و افراد آلوده ای که قابل هدایت بودند در صف بدکاران جای می گرفتند

و از اطراف پیامبر ص دور می شدند.

یک رهبر مهربان و دلسوز،و در عین حال پخته و دانا،باید همه چیز را بفهمد،ولی باید بسیاری از آنها را به روی خود نیاورد،تا آنها که شایسته تربیتند، تربیت شوند و از مکتب او فرار نکنند و اسرار مردم از پرده برون نیفتد.

این احتمال نیز در معنی آیه وجود دارد که خداوند در پاسخ عیبجویان می گوید:"چنان نیست که او گوش به همه سخنان فرا،دهد،بلکه او گوش به سخنانی می دهد که به سود و نفع شما است،یعنی وحی الهی را می شنود،پیشنهاد مفید را استماع می کند و عذرخواهی افراد را در مواردی که به نفع آنها و جامعه است می پذیرد" ⁽¹⁾.

سپس برای اینکه عیبجویان از این سخن سوء استفاده نکنند،و آن را دستاویز قرار ندهند،چنین اضافه می کند:"او به خدا و فرمانهای او ایمان دارد، و به سخنان مؤمنان راستین گوش فرا می دهد،و آن را می پذیرد و به آن ترتیب اثر می دهد"( یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ ).

یعنی در واقع پیامبر ص دو گونه برنامه دارد:یکی برنامه حفظ ظاهر و جلوگیری از پرده دری،و دیگری در مرحله عمل،در مرحله اول به سخنان همه گوش فرا می دهد،و ظاهرا انکار نمی کند،ولی در مقام عمل تنها توجه او به فرمانهای خدا و پیشنهادها و سخنان مؤمنان راستین است،و یک رهبر واقع بین باید چنین باشد،و تامین منافع جامعه جز از این راه ممکن نیست لذا بلافاصله

می فرماید:"او رحمت برای مؤمنان شما است"( وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ ).

ممکن است در اینجا سؤال شود که در پاره ای از آیات قرآن می خوانیم پیامبر ص" رَحْمَةً لِلْعٰالَمِینَ "است(انبیاء-107).

ولی آیه مورد بحث می گوید:رحمت برای مؤمنان است،آیا آن"عمومیت" با این"تخصیص"سازگار است؟! اما با توجه به یک نکته،پاسخ این سؤال روشن می شود،و آن اینکه:

رحمت،درجات و مراتب دارد که یکی از مراتب آن"قابلیت و استعداد"است، و مرتبه دیگر"فعلیت".

مثلا باران رحمت الهی است،یعنی این قابلیت و شایستگی،در تمام قطرات آن وجود دارد که منشا خیر و برکت و نمو و حیات باشد،ولی مسلما ظهور و بروز آثار این رحمت تنها در سرزمینهای آماده و مستعد است،بنا بر این هم می توانیم بگوئیم تمام قطره های باران،"رحمت"است و هم صحیح است گفته شود این قطرات در سرزمینهای مستعد و آماده،مایه"رحمت"است،جمله اول اشاره به مرحله"اقتضا و قابلیت"است،و جمله دوم اشاره به مرحله"وجود و فعلیت".

در مورد پیامبر ص او بالقوه برای همه جهانیان مایه رحمت است،ولی بالفعل مخصوص مومنان می باشد.

تنها چیزی که در اینجا باقی می ماند این است که نباید آنها که پیامبر ع را با این سخنان خود ناراحت می کنند و از او عیبجویی می نمایند،تصور کنند که بدون مجازات خواهند ماند،درست است که پیامبر ص در برابر آنها وظیفه ای دارد که با بزرگواری و وسعت روح خود با آنان روبرو شود،و از رسوا ساختنشان خود داری کند،ولی مفهوم این سخن چنین نیست که آنها در این اعمال خود بدون کیفر خواهند ماند،لذا در پایان آیه می فرماید:"آنها که رسول خدا ص را آزار می رسانند عذابی دردناک دارند"( وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللّٰهِ لَهُمْ

عَذٰابٌ أَلِیمٌ

).

[سوره التوبة (9): آیات 62 تا 63]

اشاره

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ وَ اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ إِنْ کٰانُوا مُؤْمِنِینَ (62) أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحٰادِدِ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِداً فِیهٰا ذٰلِکَ اَلْخِزْیُ اَلْعَظِیمُ (63)

ترجمه:

62-برای شما،سوگند به خدا یاد می کنند تا شما را راضی کنند،در حالی که شایسته تر این است که خدا و رسولش را راضی سازند،اگر(راست می گویند و)ایمان دارند.

63-آیا نمی دانند هر کس با خدا و رسولش دشمنی کند،برای او آتش دوزخ است که جاودانه در آن می ماند،این یک رسوایی بزرگ است!

شان نزول:

از گفتار بعضی از مفسران چنین استفاده می شود که در آیه فوق مکمل آیه گذشته است،و طبعا در همان شان نزول نازل شده،ولی جمعی دیگر از مفسران،شان نزول دیگری برای این دو آیه نقل کرده اند و آن اینکه:هنگامی که در نکوهش تخلف کنندگان از غزوه تبوک آیاتی نازل شد یکی از منافقان گفت:به خدا سوگند این گروه نیکان و اشراف ما هستند،اگر آنچه را"محمد"در باره آنها می گوید راست باشد،اینها از چهارپایان هم بدترند،یکی از مسلمانان این سخن را شنید و گفت:به خدا آنچه او می گوید حق است،و تو از چهارپا بدتری!این سخن به گوش پیامبر ص رسید به دنبال آن مرد منافق فرستاد و از او پرسید چرا چنین

گفتی،او سوگند یاد کرد که چنین سخنی نگفته است،مرد مؤمنی که با او طرف بود و این سخن را به پیامبر ص گزارش داده بود گفت خداوندا خودت راستگو را تصدیق،و دروغگو را تکذیب فرما.آیات فوق نازل شد و وضع آنها را مشخص ساخت.

تفسیر:

قیافه حق بجانب منافقان!

یکی از نشانه های منافقان و اعمال زشت و شوم آنها که قرآن کرارا به آن اشاره کرده،این است که آنها برای پوشاندن چهره خود بسیاری از خلافکاریهای خود را انکار می کردند و با توسل به سوگندهای دروغین می خواستند مردم را فریب داده و از خود راضی کنند.

در آیات فوق قرآن مجید پرده از روی این عمل زشت برداشته،هم آنها را رسوا می کند،و هم مسلمانان را آگاه می سازد که تحت تاثیر اینگونه سوگندهای دروغین قرار نگیرند.

نخست می گوید:"آنها برای شما سوگند به خدا یاد می کنند تا شما را راضی کنند( یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ ).

روشن است که هدف آنها از این سوگندها،بیان حقیقت نیست،بلکه می خواهند با فریب و نیرنگ چهره واقعیات را در نظرتان دگرگون جلوه دهند، و به مقاصد خود برسند،و گر نه اگر هدف آنها این است که واقعا مؤمنان راستین را از خود خشنود سازند،لازمتر این است که خدا و پیامبرش را راضی کنند، در حالی که آنها با اعمالشان خدا و پیامبر را به شدت ناراضی کردند.

لذا قرآن می گوید:"اگر آنها راست می گویند و ایمان دارند،شایسته تر

این است که خدا و پیامبرش را راضی کنند"!( وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ إِنْ کٰانُوا مُؤْمِنِینَ ) جالب توجه اینکه در جمله فوق چون سخن از"خدا"و"پیامبر"در میان است و قاعدتا باید"ضمیر"به صورت"تثنیه"آورده شود،ولی با این حال ضمیر مفرد به کار رفته است(منظور ضمیر"یرضوه"می باشد)این تعبیر در حقیقت اشاره به این است که رضایت پیامبر ص از رضایت خدا،جدا نیست،و او همان می پسندد که خدا می پسندد،و به تعبیر دیگر این اشاره به حقیقت"توحید افعالی" است،چرا که پیامبر ص در مقابل خدا از خود استقلالی ندارد،و رضا و غضب او همه به خدا منتهی می شود،همه برای او و در راه او است.

در پاره ای از روایات نقل شده که در عصر پیامبر مردی ضمن سخنان خود چنین گفت:"

من اطاع اللّٰه و رسوله فقد فاز،و من عصاهما فقد غوی ":

"کسی که خدا و پیامبرش را اطاعت کند رستگار است،و کسی که این دو را مخالفت کند گمراه و نارستگار است".

هنگامی که پیامبر ص این تعبیر را شنید که او خدا و پیامبر را در یک ردیف قرار داده و با"ضمیر"تثنیه ذکر کرده،ناراحت شد،و فرمود:"

بئس الخطیب انت،هلا قلت و من عصی اللّٰه و رسوله "؟"تو بد سخنگویی هستی!چرا نگفتی هر کس نافرمانی خدا و پیامبرش را کند..."(بلکه با ضمیر تثنیه آوردی و گفتی هر که آن دو را مخالفت کند) ⁽¹⁾.

*** در آیه بعد این گونه افراد منافق را شدیدا تهدید می کند،و می گوید:

"مگر نمی دانند کسی که با خدا و رسولش دشمنی و مخالفت کند برای او آتش دوزخ است که جاودانه در آن میماند".

( أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحٰادِدِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِداً فِیهٰا ).

سپس برای تاکید اضافه می کند"این رسوایی و ذلت بزرگی است" ( ذٰلِکَ الْخِزْیُ الْعَظِیمُ ).

"یحادد"از ماده"محادة"و از ریشه"حد"است که به معنی طرف و نهایت چیزی می باشد،و از آنجا که افراد دشمن و مخالف در طرف مقابل قرار می گیرند، این ماده(محادة)به معنی عداوت و دشمنی نیز آمده است،همانگونه که در گفتگوهای روزمره کلمه"طرفیت"را به معنی"مخالفت و دشمنی"به کار می بریم.

[سوره التوبة (9): آیات 64 تا 66]

اشاره

یَحْذَرُ اَلْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اِسْتَهْزِؤُا إِنَّ اَللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ (64) وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ (65) لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ (66)

ترجمه:

64-منافقان از آن بیم دارند که آیه ای بر ضد آنها نازل گردد و به آنها از اسرار درون قلبشان خبر دهد،بگو:استهزا کنید،خداوند آنچه را از آن بیم دارید آشکار می سازد!.

65-و اگر از آنها بپرسی(چرا این اعمال خلاف را انجام دادید)می گویند ما بازی و شوخی می کردیم،بگو آیا خدا،و آیات او،و پیامبرش را مسخره می کنید.

66-(بگو)عذر خواهی نکنید(که بیهوده است،چرا که)شما پس از ایمان آوردن کافر شدید،اگر گروهی از شما را(به خاطر توبه)مورد عفو قرار دهیم،گروه دیگری را عذاب خواهیم کرد،زیرا آنها مجرم بودند.

شان نزول:

برای آیات فوق شان نزولهای متعددی نقل شده که همه مربوط به کارهای منافقان پس از جنگ تبوک است.

از جمله اینکه:گروهی از منافقان در یک جلسه سری،برای قتل پیامبر توطئه کردند که پس از مراجعت از جنگ تبوک در یکی از گردنه های سر راه

به صورت ناشناس کمین کرده،شتر پیامبر ص را رم دهند،و حضرت را بقتل برسانند.خداوند پیامبرش را از این نقشه آگاه ساخت،و او دستور داد جمعی از مسلمانان مراقب باشند،و آنها را متفرق سازند،هنگامی که پیامبر ص به آن عقبه(گردنه)رسید،"عمار"مهار مرکب پیامبر ص را در دست داشت، و"حذیفه"از پشت سر آن را می راند در این هنگام گروه منافقان که گویا صورتهای خود را پوشیده بودند فرا رسیدند،پیامبر ص به حذیفه فرمود:به صورت مرکبهای آنها بزن و آنها را دور کن،حذیفه چنین کرد.

هنگامی که پیامبر ص بدون خطر از عقبه گذشت به حذیفه فرمود:آنها را نشناختی؟عرض کرد نه،هیچیک از آنها را نشناختم،سپس رسول خدا ص نام همه آنها را برای او برشمرد،حذیفه عرض کرد:حال که چنین است چرا گروهی را نمی فرستی آنها را به قتل برسانند؟فرمود:"دوست ندارم عرب بگویند هنگامی که محمد بر یارانش پیروز شد به کشتن آنها پرداخت"! این شان نزول از امام باقر ع نقل شده و در کتب متعددی از حدیث و تفاسیر نیز آمده است، در شان نزول دیگری می خوانیم:که گروهی از منافقان هنگامی که موضع پیغمبر ص را در برابر دشمن در تبوک مشاهده کردند،از روی تمسخر گفتند:

این مرد گمان می کند که قصرهای شام و دژهای نیرومند شامیان را تسخیر خواهد کرد چنین چیزی محال است محال،خداوند پیامبر خود را از این واقعه آگاه ساخت،و پیامبر ص دستور داد راه را بر این گروه ببندند،سپس آنها را صدا زد و ملامت کرد و فرمود:شما چنین و چنان گفتید،آنها عذر آوردند که ما قصد و غرضی نداشتیم،مزاح و شوخی می کردیم و بر این موضوع سوگند یاد کردند!

تفسیر:

برنامه خطرناک دیگری از منافقان

در آیات گذشته دیدیم که چگونه منافقان نقاط قوت را نقطه ضعف می پنداشتند و برای ایجاد تفرقه در میان مسلمانان روی آن تبلیغ می کردند." در آیات مورد بحث به قسمت دیگری از برنامه ها و روشهای آنها اشاره شده است.

از آیه نخست چنین استفاده می شود که خداوند برای دفع خطر منافقان از پیامبر،گهگاه پرده از روی اسرار آنها برمی داشت،و آنان را به جمعیت معرفی می کرد،تا مسلمانان به هوش باشند،و به دام آنها گرفتار نشوند،و آنها نیز متوجه موقعیت خویش شوند،و دست و پای خود را جمع کنند،روی این جهت غالبا آنان در یک حالت ترس و وحشت به سر می بردند،قرآن به این وضع اشاره کرده،می گوید:

"منافقان می ترسند که بر ضد آنها سوره ای نازل شود،و آنان را به آنچه در دل دارند آگاه سازد"( یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ ).

ولی عجیب اینکه بر اثر شدت لجاجت و دشمنی باز هم دست از استهزاء و تمسخر نسبت به کارهای پیامبر ص می گوید"به آنها بگو:هر چه می خواهید استهزاء و تمسخر نسبت به کارهای پیامبر ص برنمی داشتند، لذا خداوند در پایان این آیه به پیامبرش می گوید"به آنها بگو:هر چه می خواهید استهزاء کنید،اما بدانید خدا آنچه را از آن بیم دارید آشکار می سازد،و شما را رسوا می کند"! ( قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ ).

البته جمله استهزءوا(مسخره کنید)از قبیل امر برای تهدید است،همانند

اینکه انسان به دشمنش می گوید:"هر قدر کارشکنی و اذیت و آزار در قدرت داری بکن،پاسخ آنها را یک جا خواهم داد"اینگونه تعبیرات در مقام تهدید ذکر می شود.

ضمنا باید توجه داشت که از آیه فوق استفاده می شود که منافقان در دل از حقانیت دعوت پیامبر ص با خبر بودند،و ارتباط او را با خدا به خوبی می دانستند،ولی با اینحال بر اثر لجاج و عناد و دشمنی با حق،به جای اینکه در برابر او تسلیم باشند،کارشکنی می کردند،به همین دلیل قرآن می گوید:

منافقان از این بیم داشتند که آیاتی بر ضد آنها نازل شود،و مکنون خاطرشان را آشکار سازد.

توجه به این نکته نیز لازم است که جمله تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ مفهومش این نیست که این گونه آیات بر منافقان نازل می شد،بلکه منظور این است که درباره آنها و بر ضد آنها بوده،هر چند بر شخص پیامبر نازل می گردید.

*** در آیه بعد به یکی دیگر از برنامه های منافقان اشاره کرده،می گوید:

"اگر از آنها بپرسی که چرا چنین سخن نادرستی را گفته اند،و یا چنین کار خلافی را انجام داده اند،می گویند:ما مزاح و شوخی می کردیم و در واقع قصد و غرضی نداشتیم"!( وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ ) ⁽¹⁾در واقع این راه فرار عجیبی بود که توطئه ها را می چیدند،و سمپاشیها را می کردند، به این قصد که اگر رازشان آشکار نشد و هدف شومشان تحقق یافت، به مقصود جدی خود رسیده باشند،اما اگر پرده ها کنار رفت و رازشان فاش شد،

خود را در زیر نقاب"مزاح و شوخی"پنهان سازند،و با این عذر و بهانه از مجازات پیامبر ص و مردم فرار کنند.

منافقان امروز و منافقان هر زمان که برنامه های یک نواختی دارند از این روش بهره برداری فراوان می کنند،حتی گاه می شود جدی ترین مطالب را در لباس مزاحها و شوخی های ساده مطرح کنند،اگر به هدفشان رسیدند چه بهتر، و الا با عنوان کردن شوخی و مزاح از چنگال مجازات فرار می کنند.

اما قرآن با تعبیری قاطع و کوبنده،به آنها پاسخ می گوید،و به پیامبر ص دستور می دهد که"به آنها بگو:آیا خدا،و آیات او،و رسولش،را مسخره می کنید و به شوخی می گیرید"؟!( قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ ) یعنی آیا با همه چیز می توان شوخی کرد،حتی با خدا و پیامبر و آیات قرآن؟! آیا این امور که از جدی ترین مسائل هستند شوخی پذیرند؟! آیا مساله رم دادن شتر،و سقوط پیامبر ص از آن گردنه خطرناک، چیزی است که بتوان زیر نقاب شوخی آن را پوشاند؟و یا استهزاء و مسخره کردن آیات الهی،و اخبار پیامبر از پیروزیهای آینده مطلبی است که به بازی گرفته شود.!همه اینها گواهی می دهد که آنان اهداف خطرناکی داشتند که در زیر این پوششها قرار می دادند.

*** سپس به پیامبر دستور می دهد صریحا به این منافقان بگو:"دست از این عذرهای واهی و دروغین بردارید"( لاٰ تَعْتَذِرُوا ) چرا که"شما بعد از ایمان راه کفر پیش گرفتید"( قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ ) این تعبیر نشان می دهد که گروه بالا از آغاز در صف منافقان نبودند،

بلکه در صف مؤمنان ضعیف الایمان بودند و پس از ماجرای فوق راه کفر پیش گرفتند.

این احتمال نیز در تفسیر جمله فوق وجود دارد که این گروه پیش از این هم در صف منافقان بودند،ولی چون ظاهرا مرتکب خلافی نشده بودند پیامبر ص و مسلمانان وظیفه داشتند با آنها معامله افراد مؤمن کنند،ولی هنگامی که پس از ماجرای جنگ"تبوک"پرده کنار رفت،و کفر و نفاق آنها بر ملا شد،به آنها اخطار گردید که شما از این پس در صف مؤمنان نخواهید بود.

سر انجام،آیه را با این جمله پایان می دهد که"اگر ما گروهی از شما را ببخشیم گروه دیگری را به خاطر اینکه مجرم بودند،مجازات خواهیم کرد"( إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ ).

اینکه می گوید گروهی را مجازات می کنیم بخاطر جرم و گناهشان،دلیل بر آن است که"گروه مورد عفو"افرادی هستند که آثار جرم و گناه را با آب توبه از وجود خود شسته اند.

در آیات آینده مانند آیه 74 نیز قرینه ای بر این مطلب وجود دارد.

روایات متعددی در ذیل این آیه وارد شده که حکایت از آن می کند که بعضی از این منافقان که وصف حالشان در آیات بالا آمده،از کرده خود پشیمان شدند،و توبه کردند،ولی بعض دیگر هم چنان بر روش خود باقی بودند(برای توضیح بیشتر به تفسیر نور الثقلین جلد 2 صفحه 239 مراجعه شود).

[سوره التوبة (9): آیات 67 تا 70]

اشاره

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ اَلْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اَللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ اَلْمُنٰافِقِینَ هُمُ اَلْفٰاسِقُونَ (67) وَعَدَ اَللّٰهُ اَلْمُنٰافِقِینَ وَ اَلْمُنٰافِقٰاتِ وَ اَلْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اَللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ (68) کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اِسْتَمْتَعَ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْخٰاسِرُونَ (69) أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ وَ اَلْمُؤْتَفِکٰاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اَللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ (70)

ترجمه:

67-مردان منافق و زنان منافق همه از یک گروهند،آنها امر به منکر،و نهی از معروف، می کنند،و دستهایشان را(از انفاق و بخشش)می بندند،خدا را فراموش کردند و خدا آنها را فراموش کرده(رحمتش را از آنها قطع نموده)منافقان

قطعا فاسقند.

68-خداوند به مردان و زنان منافق و کفار وعده آتش دوزخ داده،جاودانه در آن خواهند ماند،همان برای آنها کافی است،و خدا آنها را از رحمتش دور ساخته،و عذاب همیشگی برای آنها است.

69-(شما منافقان)همانند کسانی هستید که قبل از شما بودند(و راه نفاق پوییدند)آنها از شما نیرومندتر و اموال و فرزندانشان فزونتر بود،آنها از بهره خود(در دنیا در راه هوسها و گناه)استفاده کردند،شما نیز از بهره خود(در این راه)استفاده کردید همان گونه که آنها استفاده کردند شما(در کفر و نفاق و استهزای مومنان فرو رفتید همانگونه که آنها فرو رفتند،(ولی سر انجام)اعمالشان در دنیا و آخرت نابود شد و آنها زیانکارانند.

70-آیا خبر کسانی که پیش از آنها بودند به آنان نرسیده، قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ (قوم شعیب)و شهرهای زیر و رو شده(قوم لوط)که پیامبرانشان با دلائل روشن به سوی آنها آمدند(ولی نپذیرفتند)خداوند به آنها ستم نکرد اما خودشان بر خویشتن ستم می کردند.

تفسیر:

اشاره

نشانه های منافقان.

در این آیات نیز بحث هم چنان درباره منافقان و رفتار و نشانه های آنها است.

اما در نخستین آیه مورد بحث اشاره به یک مطلب کلی می کند و آن اینکه ممکن است روح نفاق به اشکال مختلف ظاهر شود،و در چهره های متفاوت خودنمایی کند که در ابتدا جلب توجه نکند،مخصوصا خودنمایی روح نفاق در یک"مرد"با یک"زن"ممکن است متفاوت باشد،اما نباید فریب تغییر چهره های نفاق را در میان منافقان خورد،بلکه با دقت روشن می شود که همه در یک سلسله صفات که قدر مشترک آنان محسوب می شود شریکند،لذا می گوید

"مردان منافق و زنان منافق همه از یک قماشند"( اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ ).

سپس به ذکر پنج صفت از اوصاف آنان می پردازد:

اول و دوم،:"آنها مردم را به"منکرات"تشویق،و از"نیکیها"باز می دارند"( یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ ).

یعنی درست بر عکس برنامه مؤمنان راستین که دائما از طریق"امر به معروف"و"نهی از منکر"در اصلاح جامعه و پیراستن آن از آلودگی و فساد کوشش دارند،منافقان دائما سعی می کنند که فساد همه جا را بگیرد،و معروف و نیکی از جامعه برچیده شود،تا بهتر بتوانند در چنان محیط آلوده ای به اهداف شومشان برسند.

سوم:آنها دست دهنده ندارند،بلکه"دستهایشان را می بندند"،نه در راه خدا انفاق می کنند،نه به کمک محرومان می شتابند،و نه خویشاوند و آشنا از کمک مالی آنها بهره می گیرند( وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ ).

روشن است آنها چون ایمان به آخرت و نتائج و پاداش"انفاق"ندارند،در بذل اموال سخت بخیلند،هر چند آنها برای رسیدن به اغراض شوم خود،اموال فراوانی خرج می کنند و یا به عنوان ریاکاری بذل و بخششی دارند،اما هرگز از روی اخلاص و برای خدا دست به چنین کاری نمی زنند.

چهارم-تمام اعمال و گفتار و رفتارشان نشان می دهد که"آنها خدا را فراموش کرده اند"و نیز وضع زندگی آنها نشان می دهد که"خدا هم آنها را از برکات و توفیقات و مواهب خود فراموش نموده"یعنی با آنها معامله فراموشی کرده است و آثار این دو فراموشی در تمام زندگی آنان آشکار است( نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ ).

بدیهی است نسبت"نسیان"به خدا به معنی فراموشی واقعی نیست،بلکه

کنایه از این است که با آنها معامله شخص فراموشکار می کند،یعنی هیچگونه سهمی از رحمت و توفیق خود برای آنها قائل نمی شود.

این گونه تعبیر حتی در سخنان روزمره نیز دیده می شود که مثلا می گوئیم:

چون تو وظیفه خود را فراموش کردی،ما هم به هنگام پرداختن مزد و پاداش تو را فراموش خواهیم کرد،یعنی مزد و پاداشی به تو نخواهیم داد.

این معنی در روایات اهل بیت ع نیز کرارا وارد شده است ⁽¹⁾.

قابل توجه اینکه:موضوع نسیان پروردگار با"فاء تفریع"بر نسیان آنها عطف شده است،یعنی فراموشکاری آنها نسبت به فرمان الهی و ذات پاک او اثرش این است که خدا هم آنها را از مواهب خویش محروم می سازد و این نتیجه عمل آنها است.

پنجم:اینکه"منافقان فاسقند و بیرون از دائره اطاعت فرمان خدا" ( إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ ).

آنچه در آیه فوق درباره صفات مشترک منافقان گفته شد در هر عصر و زمانی دیده می شود.منافقان عصر ما با چهره های جدیدی که به خود گرفته اند،در اصول فوق همانند منافقان قرون پیشین هستند، هم تشویق به فساد می کنند،هم جلو کار نیک را می گیرند،هم بخیل و ممسکند،و هم خدا را در تمام زندگانیشان فراموش کرده اند،و هم قانون شکن و فاسقند.و عجیب اینکه با تمام این اوصاف، مدعی ایمان به خدا و اعتقاد محکم و مبرم به مبانی دینی و اسلامی نیز هستند! *** در آیه بعد،مجازات شدید و دردناک آنها،در این جمله کوتاه بیان شده است:"خداوند مردان و زنان منافق و همه کفار و افراد بی ایمان را وعده آتش جهنم داده"( وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ ).

همان آتش سوزانی که"جاودانه در آن خواهند ماند"( خٰالِدِینَ فِیهٰا ) و"همین یک مجازات که تمام انواع عذابها و کیفرها را در بر دارد برای آنها کافی است"( هِیَ حَسْبُهُمْ ).

و به تعبیر دیگر آنها نیاز به هیچ مجازات دیگری ندارند،زیرا در دوزخ همه نوع عذاب جسمانی و روحانی وجود دارد.

و در پایان آیه اضافه کند:"خداوند آنها را از رحمت خود دور ساخته و عذاب همیشگی نصیبشان نموده است"( وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ ).

بلکه این دوری از خداوند،و بعد از پروردگار،خود بزرگترین عذاب و دردناکترین کیفر برای آنها محسوب می شود.

تکرار تاریخ و درس عبرت.

آیه بعد برای بیدار ساختن این گروه از منافقان،آینه تاریخ را پیش روی آنها می گذارد،و با مقایسه زندگی آنان با منافقان و گردنکشان پیشین،عبرت انگیزترین درسها را به آنها می دهد،و می گوید:"شما همانند منافقان پیشین هستید"،و همان مسیر و برنامه و سرنوشت شوم را تعقیب می کنید( کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ ).

"همانها که از نظر نیرو از شما قویتر،و از نظر اموال و فرزندان از شما افزونتر بودند"( کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً ).

"آنها از نصیب و بهره خود در دنیا، در طریق شهوات و آلودگی و گناه و فساد و تبهکاری،بهره گرفتند،شما منافقان این امت نیز از نصیب و بهره خود همان گونه که منافقان پیشین بهره گرفته بودند،بهره برداری کردید" ( فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ ) "خلاق"در لغت به معنی نصیب و بهره است،و چنان که"راغب"در

"مفردات"گوید:از ریشه"خلق"گرفته شده است(گویا به این جهت که انسان بهره های خود را متناسب خلق و خوی خود در این جهان دریافت می دارد).

سپس می گوید:"شما در کفر و نفاق و سخریه و استهزاء مؤمنان،فرو رفتید،همانگونه که آنها در این امور فرو رفتند"( وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا ) ⁽¹⁾.

سرانجام پایان کار منافقان پیشین را برای هشدار به گروه منافقان معاصر پیامبر ص و همه منافقان جهان،با دو جمله بیان می کند:

نخست اینکه:"آنها کسانی هستند که همه اعمالشان در دنیا و آخرت بر باد رفته و می رود،و هیچ نتیجه مثبتی از آن عائدشان نمی گردد"( أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ ).

دیگر اینکه"آنها زیانکاران حقیقی،و خسران یافتگان واقعی هستند" ( وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ ).

آنها ممکن است استفاده های"موقت"و"محدودی"از اعمال نفاق آمیز خود ببرند،ولی اگر درست بنگریم می بینیم نه در زندگی این دنیا از این رهگذر طرفی می بندند،و نه در جهان دیگر بهره ای دارند،همانگونه که تاریخ اقوام پیشین این واقعیت را روشن می سازد که چگونه نکبتهای نفاق دامانشان را گرفت و آنها را به زوال و نابودی کشاند،و عاقبت شوم و شرشان روشنگر سرنوشت آنها در جهان دیگر است.

هنگامی که می بینیم آنها با آن همه امکانات،و اموال و فرزندان،به جایی

نرسیدند،و اعمالشان به خاطر بی ریشه بودن تحت تاثیر عامل نفاق همگی حبط و نابود شد،شما که در سطحی پائین تر از آنها از نظر قدرت و توانایی قرار دارید به طریق اولی به چنان سرنوشت شومی گرفتار خواهید شد.

*** بعد روی سخن را به پیامبر ص کرده،به عنوان استفهام انکاری چنین می گوید:"آیا این گروه منافق از سرنوشت امتهای پیشین،قوم نوح،و عاد، و ثمود،و قوم ابراهیم،و اصحاب مدین(قوم شعیب)و شهرهای ویران شده قوم لوط با خبر نشدند"( أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ ) ⁽¹⁾.

این اقوام که روزگاری بخشهای مهمی از جهان را در اختیار داشتند، هر کدام بر اثر تبهکاری و طغیان و سرکشی،و فرار از حق و عدالت،و پرداختن به انواع ظلم و بیدادگری و فساد،به نوعی گرفتار کیفر الهی گشتند.

قوم نوح با امواج کوبنده طوفان و غرقاب،و قوم عاد(قوم هود)به وسیله بادهای تند و وحشتزا،و قوم ثمود(قوم صالح)با زلزله های ویرانگر،و قوم ابراهیم با سلب انواع نعمتها،و اصحاب مدین(قوم شعیب)به وسیله ابر آتشبار، و قوم لوط با زیر و رو شدن شهرهای آنان همگی نابود شدند.

تنها جسمهای بیجان،و استخوانهای پوسیده در زیر خاک،و یا در میان امواج آب،از آنان باقی ماند.

اینها ماجراهای تکان دهنده ای است که مطالعه و بررسی آن هر انسانی را که کمترین احساس در قلب او باشد تکان می دهد.

هر چند خداوند آنها را هیچگاه از لطف خود محروم نساخت،"و پیامبرانشان

را با دلائل روشن برای هدایت آنان فرستاد"( أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ).

ولی آنها به هیچیک از مواعظ و اندرزهای این مردان الهی گوش فرا ندادند و برای زحمات طاقت فرسایشان در راه روشنگری خلق خدا ارجی ننهادند.

"بنا بر این هرگز خداوند به آنها ستم نکرد،این خودشان بودند که به- خویشتن ستم روا داشتند"!( فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ ).

[سوره التوبة (9): آیات 71 تا 72]

اشاره

وَ اَلْمُؤْمِنُونَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ وَ یُقِیمُونَ اَلصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ اَلزَّکٰاةَ وَ یُطِیعُونَ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اَللّٰهُ إِنَّ اَللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ (71) وَعَدَ اَللّٰهُ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اَللّٰهِ أَکْبَرُ ذٰلِکَ هُوَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِیمُ (72)

ترجمه:

71-مردان و زنان با ایمان ولی(و یار و یاور)یکدیگرند،امر به معروف و نهی از منکر می کنند،و نماز را بر پا می دارند،و زکات را می پردازند،و خدا و رسولش را اطاعت می نمایند،خداوند به زودی آنها را مورد رحمت خویش قرار می دهد خداوند توانا و حکیم است.

72-خداوند به مردان و زنان با ایمان باغهایی از بهشت وعده داده که نهرها از زیر (درختان)آنها جاری هستند،جاودانه در آن خواهند ماند،و مسکن های پاکیزه ای در بهشتهای عدن(نصیب آنها ساخته)و رضا(و خشنودی)خدا (از همه اینها)برتر است!،و پیروزی بزرگ همین است.

تفسیر:

نشانه های مؤمنان راستین

در آیات گذشته علائم و جهات مشترک مردان و زنان منافق مطرح گردید که در پنج قسمت خلاصه می شد:"امر به منکر""نهی از معروف""امساک و بخل" "فراموش کردن خدا"و"مخالفت فرمان پروردگار".

در آیات مورد بحث علائم و نشانه های مردان و زنان با ایمان بیان شده است، که آنهم در پنج قسمت خلاصه می شود و درست نقطه مقابل یکا یک صفات منافقان است.

آیه از اینجا شروع می شود که می فرماید:"مردان و زنان با ایمان دوست و ولی و یار و یاور یکدیگرند"( وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ ).

جالب اینکه در باره منافقان کلمه"اولیاء"ذکر نشده بود،بلکه جمله بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ که دلیل بر وحدت هدف و هماهنگی صفات و کردار است،به چشم می خورد،اشاره به اینکه"منافقان"هر چند در صف واحدی قرار دارند و گروه های مختلفشان در مشخصات و برنامه ها شریکند،روح مودت و ولایت در میان آنها وجود ندارد!و هر گاه منافع شخصی آنان به خطر بیفتد حتی به دوستان خود خیانت خواهند کرد،به همین دلیل در آیه 14 سوره"حشر"میخوانیم: تَحْسَبُهُمْ جَمِیعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتّٰی :"آنها را متحد فکر میکنی در حالی که دلهایشان پراکنده است".

پس از بیان این اصل کلی به شرح جزئیات صفات مؤمنان می پردازد:

1-نخست می گوید:"آنها مردم را به نیکیها دعوت می کنند"( یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ).

2-"مردم را از زشتیها و بدیها و منکرات باز می دارند"( وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ ).

3-آنها به عکس منافقان که خدا را فراموش کرده بودند"نماز را بر پا می دارند"و به یاد خدا هستند و با یاد و ذکر او،دل را روشن،و عقل را بیدار و آگاه می دارند( وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ).

4-آنها بر خلاف منافقان که افرادی ممسک و بخیل هستند بخشی از اموال خویش را در راه خدا،و حمایت خلق خدا،و به بازسازی جامعه،انفاق می نمایند "و زکاة اموال خویش را می پردازند"( وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ ).

5-منافقان فاسقند و سرکش،و خارج از تحت فرمان حق،اما مؤمنان "اطاعت فرمان خدا و پیامبر او می کنند"( وَ یُطِیعُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ).

در پایان این آیه اشاره به نخستین امتیاز مؤمنان از نظر نتیجه و پاداش کرده،می گوید:"خداوند آنها را به زودی مشمول رحمت خویش می گرداند" ( أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ ).

کلمه"رحمت"که در اینجا ذکر شده مفهومی بسیار وسیع دارد که هر گونه خیر و برکت و سعادتی را در این جهان و جهان دیگر،در برمی گیرد، و این جمله در حقیقت نقطه مقابل حال منافقان است که خداوند آنها را لعنت کرده،و از رحمت خود دور ساخته است.

شک نیست که وعده رحمت به مؤمنان از طرف خداوند،از هر نظر قطعی و اطمینان بخش است،"زیرا او هم قدرت دارد،و هم حکیم است"،نه بدون علت وعده می دهد،و نه هنگامی که وعده داد،از انجام آن عاجز می ماند.( إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ).

*** آیه بعد قسمتی از این رحمت واسعه الهی را که شامل حال افراد با ایمان می شود و در دو جنبه"مادی"و"معنوی"شرح می دهد.

نخست می فرماید:"خداوند به مردان و زنان با ایمان باغهایی از بهشت

وعده داده است که از زیر درختهای آن نهرها جریان دارد"( وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ).

از ویژگیهای این نعمت بزرگ این است که زوال و فنا و جدایی در آن راه ندارد،و"آنان جاودانه در آن می مانند"( خٰالِدِینَ فِیهٰا ).

دیگر از مواهب الهی به آنها این است که خداوند"مسکن های پاکیزه و منزلگاههای مرفه در قلب بهشت"عدن"در اختیار آنها می گذارد"( وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ ).

"عدن"در لغت به معنی اقامت و بقاء در یک مکان است،و لذا به"معدن" که جایگاه بقای مواد خاصی است این کلمه اطلاق می شود،بنا بر این مفهوم "عدن"با خلود شباهت دارد،ولی از آنجا که در جمله قبل به مساله خلود اشاره شده،چنین استفاده می شود که جنات عدن محل خاصی از بهشت پروردگار است که بر سایر باغهای بهشت امتیاز دارد.

در احادیث اسلامی و کلمات مفسران این امتیاز به اشکال مختلف بیان شده است در حدیثی از پیامبر ص چنین می خوانیم که فرمود:"

عدن دار اللّٰه التی لم ترها عین و لم یخطر علی قلب بشر،لا یسکنها غیر ثلاثة النبیین و الصدیقین و الشهداء :"عدن آن خانه پروردگار است که هیچ چشمی آن را ندیده،و به فکر کسی خطور نکرده و تنها سه گروه در آن ساکن می شوند:پیامبران،صدیقان (آنها که پیامبران را تصدیق کردند و از آنها حمایت کردند)و شهیدان" ⁽¹⁾.

در کتاب خصال از رسول خدا ص چنین نقل شده:

من سره ان یحیا حیاتی و یموت مماتی و یسکن جنتی التی واعدنی اللّٰه ربی،جنات عدن...

فلیوال علی بن ابی طالب علیه السلام و ذریته علیهم السلام من بعده :" "کسی که دوست دارد حیاتش همچون من،و مرگش نیز همانند من بوده

باشد،و در بهشتی که خداوند به من وعده داده در جنات عدن ساکن شود،باید علی بن ابی طالب ع و فرزندان بعد از او را دوست دارد" ⁽¹⁾.

از این حدیث روشن می شود که جنات عدن باغهایی است از بهشت که پیامبر ص و جمعی از خاصان پیروان او در آنها مستقر خواهند شد.

این مضمون در حدیث دیگری از علی ع نیز نقل شده که جنات عدن جایگاه پیامبر اسلام است.

سپس اشاره به نعمت و پاداش معنوی آنها کرده می فرماید:"رضایت و خشنودی خدا که نصیب این مؤمنان راستین می شود از همه برتر و بزرگتر است" ( وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ ).

هیچکس نمی تواند آن لذت معنوی و احساس روحانی را که به یک انسان به خاطر توجه رضایت و خشنودی خدا از او،دست می دهد،توصیف کند،و به گفته بعضی از مفسران حتی گوشه ای از این لذت روحانی از تمام بهشت،و نعمتها و مواهب گوناگون و رنگارنگ و بی پایانش،برتر و بالاتر است.

البته ما هیچیک از نعمتهای جهان دیگر را نمی توانیم در این قفس دنیا و زندگانی محدودش،در فکر خود ترسیم کنیم،تا چه رسد به این نعمت بزرگ روحانی و معنوی.

البته ترسیم ضعیفی از تفاوتهای معنوی و مادی را در این دنیا می توانیم در فکر خود مجسم کنیم مثلا لذتی که از دیدار یک دوست مهربان و بسیار صمیمی بعد از فراق و جدایی،به ما دست می دهد،و یا احساس روحانی خاصی که از درک یک مسئله پیچیده علمی که ماهها یا سالها به دنبال آن بوده ایم برای ما حاصل می شود و یا جذبه روحانی نشاط انگیزی که در حالت یک عبادت خالص،و مناجات آمیخته با حضور قلب،به ما دست می دهد،با لذت هیچ غذا و طعام و مانند آن از لذتهای

مادی قابل مقایسه نیست.

در اینجا نیز روشن می شود که می گویند:قرآن به هنگام شرح پاداش مؤمنان و نیکوکاران تنها روی نعمتهای مادی تکیه کرده،و از جذبه های معنوی در آن خبری نیست،در اشتباهند،زیرا در جمله بالا رضایت خدا که مخصوصا با لفظ"نکره"بیان شده اشاره به گوشه ای از خشنودی خداست،از همه نعمتهای مادی بهشت برتر شمرده شده و این نشان می دهد که تا چه حد آن پاداش معنوی پر ارزش و گرانبهاست.

البته دلیل این برتری نیز روشن است زیرا روح در واقع به مانند"گوهر" است،و جسم همچون"صدف"،"روح"فرمانده است و"جسم"فرمانبر، تکامل روح هدف نهایی است،و تکامل جسم وسیله است،بهمین دلیل تمام شعاعهای روح از جسم وسیعتر و دامنه دارتر می باشد،و لذتهای روحی نیز قابل مقایسه با لذات جسمانی نیست،همانگونه که آلام روحی بمراتب دردناکتر از آلام جسمانی است.

و در پایان آیه اشاره به تمام این نعمتهای مادی و معنوی کرده می گوید:

"این پیروزی بزرگی است"( ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ )

[سوره التوبة (9): آیه 73]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلنَّبِیُّ جٰاهِدِ اَلْکُفّٰارَ وَ اَلْمُنٰافِقِینَ وَ اُغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ اَلْمَصِیرُ (73)

ترجمه:

73-ای پیامبر!با کافران و منافقان جهاد کن،و بر آنها سخت گیر،جایگاهشان جهنم است و چه بد سرنوشتی دارند

تفسیر:

پیکار با کفار و منافقان

سر انجام در این آیه دستور به شدت عمل در برابر کفار و منافقان داده و می گوید:ای پیامبر!با کافران و منافقان جهاد کن"( یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ).

"و در برابر آنها روش سخت و خشنی در پیشگیر( وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ ).

این مجازات آنها در دنیاست،و در آخرت"جایگاهشان دوزخ است که بدترین سرنوشت و جایگاه است"( وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ ).

البته طرز جهاد در برابر"کفار"روشن است،و آن جهاد همه جانبه،و مخصوصا جهاد مسلحانه است،ولی در طرز جهاد با"منافقان"بحث است،زیرا مسلما پیامبر ص با منافقان جهاد مسلحانه نداشت،چه اینکه منافق کسی است که ظاهرا در صفوف مسلمین قرار دارد و بحکم ظاهر محکوم به تمام آثار اسلام است.هر چند در باطن کارشکنی می کند،چه بسا افرادی که می دانیم ایمان واقعی ندارند،ولی بخاطر اظهار اسلام نمی توانیم رفتار یک نامسلمان با آنها کنیم.

لذا همانگونه که از روایات اسلامی و گفتار مفسران استفاده می شود باید گفت:منظور از جهاد با منافقان انواع و اشکال دیگر مبارزه غیر از مبارزه مسلحانه است،مانند مذمت و توبیخ و تهدید و رسوا ساختن آنها،و شاید جمله " وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ "اشاره به همین معنی باشد.

البته این احتمال در تفسیر آیه وجود دارد که منافقان ما دام که وضعشان آشکار،و اسرار درونشان بر ملا نشده،دارای احکام اسلامند،اما هنگامی که وضعشان مشخص شد به حکم کفار حربی خواهند بود،و در این حال نبرد مسلحانه نیز با آنها مجاز است.

ولی چیزی که این احتمال را تضعیف می کند،اینست که در این حالت اطلاق کلمه"منافق"بر آنها صحیح نیست،بلکه در صف"کفار حربی"قرار خواهند گرفت،زیرا همانطور که گفتیم منافق کسی است که ظاهرش اسلام و باطنش کفر باشد.

[سوره التوبة (9): آیه 74]

اشاره

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ اَلْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اَللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی اَلْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ (74)

ترجمه:

74-به خدا سوگند می خورند که(سخنان زننده در غیاب پیامبر)نگفته اند،در حالی که قطعا سخنان کفر آمیز گفته اند،و پس از اسلام کافر شده اند،و تصمیم(به کار خطرناکی)گرفتند که به آن نرسیدند،آنها فقط از این انتقام می گیرند که خداوند و رسولش آنان را به فضل(و کرم)خود بی نیاز ساختند!(با این حال)اگر توبه کنند برای آنها بهتر است،و اگر روی گردانند خداوند آنها را در دنیا و آخرت به مجازات دردناکی کیفر خواهد داد و در سراسر روی زمین نه ولی و حامی دارند و نه یاوری!

شان نزول:

درباره شان نزول این آیه روایات مختلفی نقل شده که همه آنها نشان

می دهد بعضی از منافقان،مطالب زننده ای در باره اسلام و پیامبر ص گفته بودند و پس از فاش شدن اسرارشان سوگند دروغ یاد کردند که چیزی نگفته اند و همچنین توطئه ای بر ضد پیامبر ص چیده بودند که خنثی گردید.

از جمله اینکه از منافقان بنام"جلاس"در ایام غزوه"تبوک"پس از شنیدن بعضی از خطبه های پیامبر ص شدیدا آن را انکار کرد و پیامبر ص را تکذیب نمود،و پس از بازگشت به مدینه شخصی بنام"عامر بن قیس"که این جریان را شنیده بود،خدمت پیامبر آمد و سخنان"جلاس"را بازگو کرد ولی هنگامی که خود او نزد پیامبر ص آمد موضوع را انکار نمود،پیامبر ص به هر دو دستور داد در مسجد در کنار منبر سوگند یاد کنند که دروغ نمی گویند هر دو سوگند یاد کردند،ولی"عامر"عرض کرد:خداوندا!آیه ای بر پیامبرت نازل کن و آن کس که راستگو است معرفی فرما! پیامبر ص و مؤمنان آمین گفتند.

جبریل نازل شد و آیه فوق را به پیامبر ص ابلاغ کرد،هنگامی که به جمله" فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ "رسید"جلاس"گفت:ای رسول خدا،پروردگار به من پیشنهاد توبه کرده است و من از گناه خود پشیمانم و توبه می کنم،پیامبر اکرم ص توبه او را پذیرفت.و نیز همانگونه که در سابق اشاره کردیم نقل کرده اند که گروهی از منافقان تصمیم داشتند بهنگام بازگشت از جنگ تبوک،در یکی از گردنه های میان راه شتر پیامبر را رم دهند،تا حضرت از بالای کوه به دره پرت شود،ولی پیامبر ص در پرتو وحی الهی از این ماجرا آگاه شد،و نقشه شوم آنها را نقش بر آب کرد،مهار ناقه را به دست"عمار"سپرد و"حذیفه"هم از پشت سر ناقه را می راند،تا مرکب کاملا در کنترل باشد،حتی به مردم دستور داد از راه دیگر بروند تا منافقان نتوانند در لابلای مردم پنهان شوند و نقشه خود را عملی کنند،و هنگامی که در آن تاریکی شب صدای آمدن عده ای را پشت سر خود در آن گردنه شنید،

به بعضی از همراهان دستور داد که فورا آنها را باز گردانند،آنها که حدود دوازده،یا پانزده نفر بودند و قسمتی از صورت خود را پوشانیده بودند هنگامی که وضع را برای اجرای نقشه خود نامساعد دیدند متواری شدند،ولی پیامبر ص آنها را شناخت و نامهایشان را یک بیک برای بعضی از یارانش برشمرد ⁽¹⁾.

ولی چنان که خواهیم دید آیه اشاره به دو برنامه از منافقان می کند یکی گفتار نابجایی از آنها،و دیگری توطئه ای که خنثی شد و به این ترتیب به نظر می رسد که هر دو شان نزول تؤاما صحیح باشند.

تفسیر:

توطئه خطرناک

پیوند این آیه با آیات گذشته کاملا روشن است،زیرا همه سخن از منافقان می گویند،منتهی در این آیه پرده از روی یکی دیگر از اعمال آنان برداشته شده و آن اینکه:هنگامی که می بینند اسرارشان فاش شده واقعیات را انکار می کنند و حتی برای اثبات گفتار خود به قسمهای دروغین متوسل می شوند.

نخست می گوید"منافقان سوگند یاد می کنند که چنان مطالبی را درباره پیامبر نگفته اند"( یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا ) در حالی که"اینها به طور مسلم سخنان کفر آمیزی گفته اند"( وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ ).و به این جهت"پس از قبول و اظهار اسلام راه کفر را پیش گرفته اند" ( وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ ).

البته آنان از آغاز مسلمان نبودند که کافر شوند بلکه تنها اظهار اسلام می کردند،بنا بر این همین اسلام ظاهری و صوری را نیز با اظهار کفر در هم شکستند.

و از آن بالاتر"آنها تصمیم خطرناکی داشتند که به آن نرسیدند" ( وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا ).

این تصمیم ممکن است اشاره به همان داستان توطئه برای نابودی پیامبر در "لیلة العقبة"بوده باشد که شرح آن در شان نزول گذشت،و یا اشاره به تمام کارها و فعالیتهایی است که برای به هم ریختن سازمان جامعه اسلامی،و تولید فساد و نفاق و شکاف،انجام می دادند،که هرگز به هدف نهایی منتهی نشد.

قابل توجه اینکه هوشیاری مسلمین در حوادث مختلف سبب می شد که منافقان و نقشه های آنها شناخته شوند،مسلمانان همواره در کمین آنها بودند تا اگر سخنی از آنها بشنوند،برای پیشگیری و اقدام لازم،به پیامبر گزارش دهند،این بیداری و اقدام به موقع و به دنبال آن نزول آیات،و تصدیق خداوند، موجب رسوایی منافقان و خنثی شدن توطئه های آنها می شد.

در جمله بعد برای اینکه زشتی و وقاحت فعالیتهای منافقان و نمک نشناسی آنها کاملا آشکار شود اضافه می کند:آنها در واقع خلافی از پیامبر ندیده بودند و هیچ لطمه ای از ناحیه اسلام بر آنان وارد نشده بود،بلکه به عکس در پرتو حکومت اسلام به انواع نعمتهای مادی و معنوی رسیده بودند،بنا بر این"آنها در حقیقت انتقام نعمتهایی را می کشیدند که خداوند و پیامبر با فضل و کرم خود تا سرحد استغنا به آنها داده بودند"( وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ ) ⁽¹⁾.

شک نیست که بی نیاز ساختن و رفع احتیاجاتشان در پرتو فضل پروردگار و خدمات پیامبر چیزی نبود که بخواهد انتقام آن را بگیرند،بلکه جای حقشناسی و سپاسگزاری داشت،اما این حق ناشناسان زشت سیرت خدمت و نعمت را با جنایت پاسخ گفتند.و این تعبیر زیبا و رسایی است که در بسیاری از گفته ها و نوشته ها

به کار می رود،مثل اینکه به کسی که سالها به او خدمت کرده ایم و بعد به ما خیانت می کند،می گوئیم:گناه ما فقط این بود که به تو پناه دادیم و از تو دفاع کردیم و حد اکثر محبت را نمودیم.

سپس آن چنان که سیره قرآن است راه بازگشت را به روی آنان گشوده، می گوید:"اگر آنان توبه کنند برای آنها بهتر است"( فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ ).

و این نشانه واقع بینی اسلام و اهتمام به امر تربیت،و مبارزه با هر گونه سختگیری و شدت عمل نابجا است،که حتی راه آشتی و توبه را به روی منافقانی که توطئه برای نابودی پیامبر کردند و سخنان کفر آمیز و توهینهای زننده داشتند باز گذارده،بلکه از آنها دعوت به توبه می کند.

این در حقیقت چهره واقعی اسلام است،ولی چقدر بی انصافند آن کسانی که اسلام را با چنین چهره ای، دین فشار و خشونت معرفی کرده اند.

آیا در دنیای امروز هیچ حکومتی هر چند طرفدار نهایت نرمش بوده باشد در برابر توطئه گرانی که بر ضد او نقشه کشیده اند حاضر به چنین انعطاف و محبتی می باشد؟و همانطور که در شان نزول خواندیم یکی از مجریان اصلی این برنامه های نفاق انگیز با شنیدن این سخن توبه کرد و پیامبر هم توبه او را پذیرفت.

در عین حال برای اینکه آنها این نرمش را دلیل بر ضعف نگیرند،به آنها هشدار می دهد که"اگر به روش خود ادامه دهند،و از توبه روی برگردانند، خداوند در دنیا و آخرت آنان را به مجازات دردناکی کیفر خواهد داد"( وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ ).

و اگر می پندارند کسی در برابر مجازات الهی ممکن است به کمک آنان بشتابد سخت در اشتباهند،زیرا"آنها در سراسر روی زمین نه ولی و سرپرستی خواهند داشت و نه یار و یاوری"( وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ ).

البته مجازاتهای آنها در آخرت روشن است،اما عذابهای دنیای آنها همان رسوایی و بی آبرویی و خواری و بدبختی و مانند آن است.

[سوره التوبة (9): آیات 75 تا 78]

اشاره

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اَللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ اَلصّٰالِحِینَ (75) فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ (76) فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اَللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ (77) أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ وَ أَنَّ اَللّٰهَ عَلاّٰمُ اَلْغُیُوبِ (78)

ترجمه:

75-از آنها کسانی هستند که با خدا پیمان بسته اند که اگر خداوند ما را از فضل خود روزی کند قطعا صدقه خواهیم داد و از شاکران خواهیم بود.

76-اما هنگامی که از فضل خود به آنها بخشید بخل ورزیدند،و سرپیچی کردند،و روی گردان شدند.

77-این عمل(روح)نفاق را در دلهایشان تا روزی که خدا را ملاقات کنند بر قرار ساخت، این بخاطر آن است که از پیمان الهی تخلف جستند و دروغ گفتند.

78-آیا نمی دانستند که خداوند اسرار و سخنان در گوشی آنها را می داند،و خداوند از همه غیوب(و پنهانیها)آگاه است.

شان نزول:

در میان مفسران معروف است که این آیات در باره یکی از انصار به نام "ثعلبة بن حاطب"نازل شده است،او که مرد فقیری بود و مرتب به مسجد پیامبر ص می آمد اصرار داشت که پیامبر ص دعا کند تا خداوند مال فراوانی به او بدهد!،پیغمبر به او فرمود:"

قلیل تؤدی شکره خیر من کثیر لا تطیقه " "مقدار کمی که حقش را بتوانی ادا کنی،بهتر از مقدار زیادی است که توانایی اداء حقش را نداشته باشی"آیا بهتر نیست که توبه پیامبر خدا تاسی جویی و به زندگی ساده ای بسازی،ولی ثعلبه دست بردار نبود،و سرانجام به پیامبر ص عرض کرد به خدایی که ترا به حق فرستاده سوگند یاد می کنم،اگر خداوند ثروتی به من عنایت کند تمام حقوق آن را می پردازم،پیامبر ص برای او دعا کرد.

چیزی نگذشت که طبق روایتی پسر عموی ثروتمندی داشت از دنیا رفت و ثروت سرشاری به او رسید،و طبق روایت دیگری گوسفندی خرید و بزودی زاد ولد کرد،آن چنان که نگاهداری آنها در مدینه ممکن نبود،ناچار به آبادیهای اطراف مدینه روی آورد و آن چنان مشغول و سر گرم زندگی مادی شد که در جماعت و حتی نماز جمعه نیز شرکت نمی کرد.

پس از مدتی پیامبر ص مامور جمع آوری زکات را نزد او فرستاد،تا زکات اموال او را بگیرد،ولی این مرد کم ظرفیت و تازه به نوا رسیده و بخیل،از پرداخت حق الهی خودداری کرد،نه تنها خودداری کرد،بلکه به اصل تشریع این حکم نیز اعتراض نمود و گفت:این حکم برادر"جزیه"است یعنی ما مسلمان شده ایم که از پرداخت جزیه معاف باشیم و با پرداخت زکات،چه فرقی میان ما و غیر مسلمانان باقی می ماند؟!

در حالی که او نه مفهوم"جزیه"را فهمیده بود،و نه مفهوم زکات را،و یا فهمیده بود اما دنیا پرستی اجازه بیان حقیقت و اظهار حق به او نمیداد،بهر حال هنگامی که پیامبر ص سخن او را شنید فرمود:یا ویح ثعلبه!یا ویح ثعلبه! "وای بر ثعلبه ای وای بر ثعلبه"!و در این هنگام آیات فوق نازل شد.

شان نزولهای دیگری نیز برای آیات فوق نقل شده که کم و بیش با داستان ثعلبه مشابه است،و از مجموع شان نزولهای فوق،و مضمون آیات،چنین استفاده می شود که شخص یا اشخاص مزبور در آغاز در صف منافقان نبودند،ولی به خاطر همین گونه اعمال به آنها پیوستند.

تفسیر:

منافقان کم ظرفیتند

این آیات،در حقیقت روی یکی دیگر از صفات زشت منافقان انگشت می گذارد و آن اینکه:به هنگام ضعف و ناتوانی و فقر و پریشانی،چنان دم از ایمان می زنند که هیچکس باور نمی کند آنها روزی در صف منافقان قرار گیرند،و حتی شاید آنهایی را که دارای امکانات وسیع هستند مذمت می کنند که چرا از امکاناتشان به نفع مردم محروم استفاده نمی کنند؟ اما همین که خودشان به نوایی برسند چنان دست و پای خود را گم کرده و غرق دنیا پرستی می شوند که همه عهد و پیمانهای خویش را با خدا به دست فراموشی می سپارند،گویا به کلی تغییر شخصیت داده،و درک و دید دیگری پیدا می کنند، و همین کم ظرفیتی که نتیجه اش دنیا پرستی و بخل و امساک و خود خواهی است روح نفاق را چنان در آنان متمرکز می سازد که راه بازگشت را به روی آنان می بندد! در آیه نخست می گوید:"بعضی از منافقان کسانی هستند که با خدا پیمان

بسته اند که اگر از فضل و کرم خود به ما مرحمت کند قطعا به نیازمندان کمک می کنیم و از نیکوکاران خواهیم بود".( وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ ).

*** ولی این سخن را تنها زمانی می گفتند که دستشان از همه چیز تهی بود "و به هنگامی که خداوند از فضل و رحمتش سرمایه هایی به آنان داد،بخل ورزیدند و سرپیچی کردند و روگردان شدند"( فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ ).

*** "این عمل و این پیمان شکنی و بخل نتیجه اش این شد که روح نفاق بطور مستمر و پایدار در دل آنان ریشه کند و تا روز قیامت و هنگامی که خدا را ملاقات می کنند ادامه یابد"( فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ ) این به خاطر آن است که از عهدی که با خدا بستند تخلف کردند،و به خاطر آن است که مرتبا دروغ می گفتند"( بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ ).

*** سرانجام آنها را با این جمله مورد سرزنش و توبیخ قرار می دهد که"آیا آنها نمی دانند خداوند اسرار درون آنها را می داند،و سخنان آهسته و در گوشی آنان را می شنود،و خداوند از همه غیوب و پنهانیها با خبر است"؟!( أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ ).

در اینجا به چند نکته باید توجه کرد:

1-از جمله" فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ "به خوبی استفاده می شود که بسیاری از گناهان و صفات زشت،و حتی کفر و نفاق،"علت"و"معلول"یکدیگرند،زیرا جمله فوق با صراحت می گوید:بخل و پیمان شکنی آنها سبب شد که نفاق در دلهایشان ریشه دواند،و همین گونه است گناهان و کارهای خلاف دیگر،و لذا در بعضی از عبارات می خوانیم که گاهی گناهان بزرگ سبب می شود که انسان بی ایمان از دنیا برود.

***2-منظور از" یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ "که ضمیر آن به"خداوند"برمی گردد همان روز"رستاخیز"است،زیرا تعبیر"لقاء اللّٰه"و مانند آن در قرآن معمولا درباره قیامت آمده است،درست است که با مرگ،دوران عمل پایان می یابد،و پرونده کار نیک و بد بسته می شود،ولی آثار آنها هم چنان در روح انسان تا قیامت بر قرار خواهد ماند.

البته این احتمال را هم داده اند که ضمیر"یلقونه"به"بخل"باز گردد، یعنی"تا آن زمانی که نتیجه و کیفر بخل خویش را دریابند".

همچنین احتمال داده شده است که منظور از ملاقات پروردگار لحظه مرگ باشد.

ولی همه اینها خلاف ظاهر آیه است،و ظاهر همان است که گفتیم.

(در باره اینکه منظور از ملاقات پروردگار چیست؟در ذیل آیه 46 سوره بقره(جلد اول صفحه 156)بحثی داریم به آن مراجعه فرمائید).

***3-از آیات فوق نیز استفاده می شود که پیمان شکنی و دروغ از صفات منافقان است و آنها هستند که پیمان خود را که با تاکیدات فراوان با خدا

بسته اند زیر پا می گذارند، و حتی به پروردگار خویش دروغ می گویند،حدیث معروفی که از پیامبر ص نقل شده نیز این حقیقت را تاکید می کند که فرمود:

"

للمنافق ثلاث علامات،اذا حدث کذب،و اذا وعد اخلف،و اذا ائتمن خان "!:"منافق سه نشانه دارد:به هنگام سخن گفتن دروغ می گوید،و به هنگامی که وعده می دهد تخلف می کند،و هر گاه امانتی به او بسپارند،در آن خیانت می نماید". ⁽¹⁾

جالب اینکه در داستان فوق(داستان ثعلبه)هر سه نشانه وجود دارد،او هم دروغ گفت و هم پیمان شکنی کرد،و هم در اموالی که خداوند به عنوان امانت خویش به او سپرده بود خیانت نمود! حدیث فوق به صورت مؤکدتری از امام صادق ع از پیامبر ص در کتاب کافی آمده است،آنجا که می فرماید:

ثلاث من کن فیه کان منافقا و ان صام و صلی و زعم انه مسلم من اذا ائتمن خان،و اذا حدث کذب،و اذا وعد اخلف !:"سه چیز است در هر کس باشد منافق است،هر چند روزه بگیرد و نماز بخواند،و خود را مسلمان بداند:کسی که در امانت خیانت کند،و در سخن دروغ گوید،و به هنگام وعده تخلف جوید" ⁽²⁾.

البته ممکن است به ندرت گناهان فوق از افراد با ایمان صادر شود و سپس توبه کنند،ولی استمرار آن نشانه روح نفاق و منافق گری است.

***4-این نکته نیز لازم به تذکر است که آنچه در آیات فوق خواندیم یک بحث تاریخی و مربوط به زمان گذشته نبود،بلکه بیان یک واقعیت اخلاقی و اجتماعی است که در هر عصر و زمان،و در هر جامعه ای،بدون استثناء،نمونه های فراوانی دارد.

اگر به اطراف خود نگاه کنیم(و حتی شاید اگر به خودمان بنگریم!) نمونه ای از اعمال"ثعلبة بن حاطب"و طرز تفکر او را،در چهره های مختلف، می یابیم،چه بسیارند کسانی که در شرائط عادی یا به هنگامی که تنگدستند،در صف مؤمنان داغ و قرص و محکم قرار دارند،در همه جلسات مذهبی حاضرند، پای هر پرچم اصلاحی سینه می زنند،با هر منادی حق و عدالت هم صدا هستند،و برای کارهای نیک گریبان چاک می کنند،و در برابر هر فسادی فریاد می کشند.

ولی به هنگامی که به اصطلاح،دری به تخته می خورد،به نوایی می رسند پست و مقامی پیدا می کنند،و سری در میان سرها در می آورند،یک مرتبه تغییر چهره و بالاتر از آن تغییر ماهیت می دهند،آن شور و عشق سوزان نسبت به خدا و دین در آنها فروکش می کند،دیگر در جلسات سازنده خبری از آنان نیست، در هیچ برنامه اصلاحی حضور ندارند،نه برای حق گریبان چاک می کنند و نه دیگر در برابر باطل فریاد می کشند! قبلا که محلی از اعراب نداشتند و موقعیتی در اجتماع،هزار گونه عهد و پیمان با خدا و خلق خدا بسته بودند،که اگر روزی امکاناتی پیدا کنند،چنین و چنان خواهند کرد،و حتی هزار گونه ایراد و انتقاد به متمکنان وظیفه نشناس داشتند،اما آن روز که وضعشان دگرگون شد تمام عهد و پیمانها را بدست فراموشی سپردند،و همه ایرادها و انتقادها همچون برف در تابستان آب شد.

آری این کم ظرفیتی یکی از نشانه های بارز منافقان است،مگر نفاق چیزی جز دو چهره بودن و یا دوگانگی شخصیت هست؟تاریخچه زندگی اینگونه افراد بارزترین نمونه دوگانگی شخصیت است،اصولا انسان با ظرفیت دو شخصیتی نمی شود.

شک نیست نفاق همچون ایمان دارای مراحل مختلف است.بعضی آن چنان

این خوی پلید در روحشان رسوخ کرده که در قلبشان اثری از ایمان به خدا باقی نمانده،هر چند خود را در صف مومنان جا زده اند!.

ولی گروهی دیگر با اینکه دارای ایمان ضعیفی هستند،و واقعا مسلمانند، اعمالی را مرتکب می شوند که متناسب وضع منافقان است،و رنگی از دوگانگی شخصیت دارد،آن کس که پیوسته دروغ می گوید ولی ظاهرش صدق و راستی است،آیا دو چهره و منافق نیست؟ کسی که ظاهرا امین است و به همین دلیل مورد اعتماد مردم می باشد که امانتهای خود را به او می سپارند،اما در واقع در آنها خیانت می کند،آیا گرفتار دوگانگی شخصیت نمی باشد؟ همچنین آیا آنها که عهد و پیمان می بندند ولی هرگز پایبند به آن نیستند عملشان عمل منافقان محسوب نمی شود؟! اتفاقا یکی از بزرگترین بلاهای اجتماعی و عوامل عقب ماندگی وجود همین گونه منافقان در جوامع انسانی است،و اگر چشم بر هم نگذاریم و به خودمان دروغ نگوئیم چه بسیار می توانیم از این منافقان"ثعلبه صفت"در اطراف خود و در جوامع اسلامی بشمریم،و عجب اینکه با اینهمه عیب و ننگ و دور افتادگی از روح تعلیمات اسلام باز گناه عقب افتادگی خود را به گردن اسلام می گذاریم!

[سوره التوبة (9): آیات 79 تا 80]

اشاره

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ اَلْمُطَّوِّعِینَ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ فِی اَلصَّدَقٰاتِ وَ اَلَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اَللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (79) اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اَللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اَللّٰهُ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلْفٰاسِقِینَ (80)

ترجمه:

79-کسانی که از صدقات مؤمنان اطاعت کار عیبجویی می کنند،و آنهایی را که دسترسی جز به مقدار(ناچیز)تواناییشان ندارند مسخره می نمایند،خدا آنها را مسخره می کند(کیفر استهزا کنندگان را به آنها می دهد)و برای آنان عذاب دردناکی است.

80-چه برای آنها استغفار کنی و چه نکنی،(حتی)اگر هفتاد بار برای آنها استغفار کنی هرگز خداوند آنها را نمی آمرزد،چرا که آنها خدا و پیامبرش را انکار کردند، و خداوند جمعیت فاسقان را هدایت نمی کند.

شان نزول:

روایات متعددی در شان نزول این آیات در کتب تفسیر و حدیث نقل شده، که از مجموع آنها چنین استفاده می شود که پیامبر ص تصمیم داشت لشکر اسلام را برای مقابله با دشمن(احتمالا برای جنگ تبوک)آماده سازد،و نیاز به گرفتن کمک از مردم داشت،هنگامی که نظر خود را اظهار فرمود،کسانی که توانایی داشتند مقدار قابل ملاحظه ای به عنوان زکات یا کمک بلا عوض به ارتش اسلام خدمت کردند.

ولی بعضی از کارگران کم درآمد مسلمان مانند"ابو عقیل انصاری"یا "سالم بن عمیر انصاری"با تحمل کار اضافی و کشیدن آب در شب و تهیه دو من خرما که یک من آن را برای خانواده خویش ذخیره کرد و یک من دیگر را خدمت پیامبر ص آورد،کمک ظاهرا ناچیزی به این برنامه بزرگ اسلامی نمود.

ولی منافقان عیبجو به هر یک از این دو گروه ایراد می گرفتند:کسانی را که زیاد پرداخته بودند،به عنوان ریاکار معرفی می کردند،و کسانی را که مقدار ظاهرا ناچیزی کمک نموده بودند به باد،مسخره و استهزاء می گرفتند که آیا لشکر اسلام نیاز به چنین کمکی دارد؟ آیات فوق نازل شد و شدیدا آنها را تهدید کرد و از عذاب خداوند بیم داد!.

تفسیر:

کار شکنی منافقان.

در این آیات اشاره به یکی دیگر از صفات عمومی منافقان شده است که آنها افرادی لجوج،بهانه جو،و ایرادگیر،و کارشکن هستند،هر کار مثبتی را، با وصله های نامناسبی تحقیر کرده،و بد جلوه می دهند.تا هم مردم را در انجام کارهای نیک دلسرد سازند،و هم تخم بدبینی و سوء ظن را در افکار بپاشند،و به این وسیله چرخهای فعالیتهای مفید و سازنده در اجتماع از کار بیفتد.

قرآن مجید شدیدا این روش غیر انسانی آنها را نکوهش می کند،و مسلمانان را از آن آگاه می سازد،تا تحت تاثیر اینگونه القائات سوء قرار نگیرند و هم منافقان بدانند که حنای آنان در جامعه اسلامی رنگی ندارد!

نخست می فرماید:"آنها که به افراد نیکوکار مؤمنین در پرداختن صدقات و کمکهای صادقانه،عیب می گیرند،و مخصوصا آنها که افراد با ایمان تنگدست را که دسترسی جز به کمکهای مختصر ندارند،مسخره می کنند،خداوند آنان را مسخره می کند،و عذاب دردناک در انتظار آنها است"!( اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ ).

"یلمزون"از ماده"لمز"(بر وزن طنز)به معنی عیبجویی و"مطوعین" از ماده"طوع"(بر وزن موج)به معنی اطاعت است،ولی معمولا این کلمه به افراد نیکوکار و آنهایی که علاوه بر واجبات به مستحبات نیز عمل می کنند اطلاق می شود.

از آیه فوق استفاده می شود که منافقان از گروهی عیبجویی می کردند،و گروهی را مسخره می نمودند،روشن است،سخریه در باره کسانی بوده که تنها قادر به کمک مختصری به ارتش اسلام بودند،و لا بد عیبجویی مربوط به کسانی بوده که به عکس آنها کمکهای فراوانی داشتند،دومی را به عنوان ریاکاری و اولی را به عنوان کم کاری تخطئه می نمودند.

*** در آیه بعد تاکید بیشتری روی مجازات این گروه از منافقان نموده و آخرین تهدید را ذکر می کند به این ترتیب که روی سخن را به پیامبر ص نموده می گوید:"چه برای آنها استغفار کنی و چه نکنی،حتی اگر هفتاد بار برای آنها از خداوند طلب آمرزش نمایی هرگز خدا آنها را نمی بخشد" ( اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ) "چرا که آنها خدا و پیامبرش را انکار کردند و راه کفر پیش گرفتند"

و همین کفر آنها را به دره نفاق و آثار شوم آن افکند( ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ).

و روشن است هدایت خدا شامل حال کسانی می شود که در طریق حق طلبی گام برمی دارند و جویای حقیقتند،ولی"خداوند افراد فاسق و گنهکار و منافق را هدایت نمی کند"( وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ "، ***

در اینجا به چند نکته باید توجه کرد:

اشاره

1-اهمیت به کیفیت کار است نه کمیت-

این حقیقت به خوبی از آیات قرآن بدست می آید که اسلام در هیچ موردی روی"کثرت مقدار عمل"تکیه نکرده،بلکه همه جا اهمیت به"کیفیت عمل"داده است،و برای اخلاص و نیت پاک،ارزش فوق العاده ای قائل شده که آیات فوق نمونه ای از این منطق قرآن است.

همانگونه که دیدیم برای عمل مختصر کارگر مسلمانی که شبی را تا صبح نخوابیده،و با قلبی پر از عشق به خدا،و اخلاص و احساس مسئولیت در برابر مشکلات جامعه اسلامی،کار کرده و توانسته است با این بیدار خوابی یک من خرما به سپاه اسلام در لحظات حساس کمک کند،فوق العاده اهمیت قائل شده،و کسانی را که اینگونه اعمال ظاهرا کوچک و واقعا بزرگ را تحقیر می کنند،شدیدا توبیخ و تهدید می کند،و می گوید مجازات دردناک در انتظار آنها است.

از این موضوع این حقیقت نیز روشن می شود که در یک جامعه سالم اسلامی به هنگام بروز مشکلات،همه باید احساس مسئولیت کنند،نباید چشمها تنها به متمکنان دوخته شود،چرا که اسلام متعلق به همه است،و همه باید در حفظ آن از جان و دل بکوشند.

مهم این است که هر کس از مقدار توانایی خود دریغ ندارد،سخن از بسیار

و کم نیست،سخن از احساس مسئولیت و اخلاص است، قابل توجه اینکه در حدیثی می خوانیم که از پیامبر ص سؤال شد:

ای الصدقة افضل:"کدام صدقه و کمک از همه برتر است"پیامبر ص فرمود:

جهد المقل یعنی"مقدار توانایی افراد کم در آمد"! ***

2-صفتی که در آیات فوق در باره منافقان عصر پیامبر ص خواندیم-

مانند سایر صفات آنان- اختصاصی به آن گروه و آن زمان ندارد،بلکه از صفات زشت همه منافقان در هر عصر و زمان است،آنها با روح بدبینی خاصی که دارند، سعی می کنند هر کار مثبتی را با وصله های ناجور از اثر بیندازند،سعی می کنند هر نیکوکاری را به نوعی دلسرد کنند،و حتی با سخریه و استهزاء و کم اهمیت جلوه دادن خدمات بی آلایش افراد کم درآمد،شخصیت آنها را در هم بشکنند و تحقیر کنند،تا همه فعالیتهای مثبت در جامعه خاموش گردد و آنها به هدفهای شومشان نائل گردند.

ولی مسلمانان آگاه و بیدار،در هر عصر و زمان،باید کاملا متوجه این نقشه شوم منافقان باشند،و درست بر عکس آن گام بردارند،یعنی از خدمتگزاران جامعه تشویق به عمل آورند،و برای خدمات ظاهرا کوچک توام با اخلاص،ارج فراوان قائل شوند،تا کوچک و بزرگ به کار خود دلگرم و علاقمند گردند و نیز باید همگان را از این نقشه ویرانگر منافقان آگاه سازند تا دلسرد نشوند.

***3-جمله" سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ "(خداوند آنها را مسخره می کند)به این معنی نیست که خداوند اعمالی همانند آنان انجام می دهد،بلکه همانگونه که مفسران گفته اند:منظور این است که مجازات استهزا کنندگان را به آنها خواهد داد،و یا آن چنان با آنها رفتار می کند که همچون استهزاشدگان تحقیر شوند!.

4-شک نیست که عدد سبعین(هفتاد)در آیات فوق برای"تکثیر"است نه برای"تعداد"،به عبارت دیگر مفهوم آیه این است که هر قدر برای آنها استغفار کنی خداوند آنان را نمی بخشد،درست مانند اینکه کسی به دیگری می گوید:اگر صد بار هم اصرار کنی قبول نخواهم کرد،مفهوم این سخن آن نیست که اگر یکصد و یک بار اصرار کنی می پذیرم،بلکه منظور این است که مطلقا نخواهم پذیرفت.

این گونه تعبیر در حقیقت برای تاکید مطلب است،و لذا در سوره منافقان آیه 6 همین موضوع به عنوان نفی مطلق ذکر شده است آنجا که می فرماید: سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ :"تفاوت نمی کند چه برای آنها طلب آمرزش کنی یا نکنی خدا آنها را نخواهد بخشید" شاهد دیگر این سخن،علتی است که در ذیل آیه ذکر شده و آن اینکه "آنها به خدا و پیامبرش کافر شده اند و خدا فاسقان را هدایت نمی کند"روشن است که برای اینگونه افراد هیچ مقدار استغفار سبب نجات نخواهد شد.

ولی عجب اینکه در روایات متعددی که از طرق اهل تسنن نقل شده می خوانیم پیامبر ص بعد از نزول آیه فوق چنین فرمود:

لازیدن فی الاستغفار لهم علی سبعین مرة!رجاء منه ان یغفر اللّٰه لهم،فنزلت: سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ :"به خدا سوگند بیش از هفتاد بار برای آنها استغفار می کنم به این امید که خداوند آنها را بیامرزد،در این هنگام آیه(سوره منافقان)نازل شد که خداوند در آن می فرماید:"تفاوت نمی کند چه برای آنها استغفار کنی و چه نکنی،هرگز خدا آنها را نمی آمرزد" ⁽¹⁾.

مفهوم روایات فوق این است که پیامبر ص از عدد هفتاد در آیه مورد بحث "تعداد"فهمیده است و لذا فرموده من بیش از هفتاد بار برای آنها استغفار می کنم، در حالی که همانطور که گفتیم آیه مورد بحث مخصوصا با توجه به علتی که در ذیل آن آمده به روشنی به ما می فهماند که عدد هفتاد برای"تکثیر"است و کنایه از نفی مطلق توام با تاکید می باشد.

بنا بر این روایات فوق چون مخالف با قرآن است ابدا قابل قبول نیست بخصوص که اسناد آنها از نظر ما نیز معتبر نمی باشد.

تنها توجیهی که می توان برای روایات فوق کرد(هر چند خلاف ظاهر است) این است که پیامبر ص قبل از نزول آیات فوق این جمله را می فرموده،و هنگامی که آیات فوق نازل شد،از استغفار برای آنها صرف نظر فرمود.

روایت دیگری نیز در این باره نقل شده که ممکن است ریشه اصلی روایات فوق باشد که به هنگام"نقل به معنی"دگرگون شده است،و آن اینکه پیامبر ص فرمود:

لو علمت انه لو زدت علی السبعین مرة غفر لهم لفعلت یعنی"اگر می دانستم که هر گاه بیش از هفتاد بار برای آنها استغفار کنم خداوند آنان را می بخشد چنین می کردم".

مفهوم این سخن(مخصوصا با توجه به کلمه"لو"که برای امتناع می باشد) این است که می دانم خدا آنها را نمی بخشد،ولی بقدری قلبم از عشق به هدایت بندگان خدا و نجاتشان آکنده است،که اگر فرضا بیش از هفتاد بار استغفار باعث نجاتشان می شد چنین می کردم.

به هر حال مفهوم آیات فوق روشن است،و هر حدیثی بر خلاف آنها باشد یا باید آن را توجیه کرد و یا کنار گذاشت.

[سوره التوبة (9): آیات 81 تا 83]

اشاره

فَرِحَ اَلْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اَللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی اَلْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ (81) فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ (82) فَإِنْ رَجَعَکَ اَللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ اَلْخٰالِفِینَ (83)

ترجمه:

81-تخلف جویان(از جنگ تبوک)از مخالفت با رسول خدا(ص)خوشحال شدند و کراهت داشتند که با اموال و جانهای خود در راه خدا جهاد کنند و(به یکدیگر و به مومنان) گفتند در این گرما حرکت(به سوی میدان)نکنید،به آنها بگو آتش دوزخ از این هم گرمتر است اگر بفهمند! 82-آنها باید کمتر بخندند و بسیار بگریند،این جزای کارهایی است که انجام می دادند.

83-هر گاه خداوند تو را به سوی گروهی از آنان بازگرداند و از تو اجازه خروج(به سوی میدان جهاد)بخواهند،بگو هیچگاه با من خروج نخواهید کرد و هرگز همراه من با دشمنی نخواهید جنگید،چرا شما نخستین بار به کناره گیری راضی شدید، اکنون نیز با متخلفان بمانید!

تفسیر:

باز هم کار شکنی منافقان

در این آیات نیز سخن هم چنان پیرامون معرفی منافقان،وسیله اعمال و

رفتار و افکار آنها است،تا مسلمانان به روشنی این گروه را بشناسند و تحت تاثیر نقشه های شوم آنان قرار نگیرند.

نخست می فرماید"آنها که در(تبوک) از شرکت در جهاد تخلف جستند،و با عذرهای واهی در خانه های خود نشستند،و به گمان خود سلامت را بر خطرات میدان جنگ ترجیح دادند،از این عملی که بر ضد رسول خدا ص مرتکب شدند، خوشحالند"( فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ ).

"و از اینکه در راه خدا با مال و جان خود جهاد کنند و به افتخارات بزرگ مجاهدان نائل گردند کراهت داشتند"( وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ).

آنها به تخلف خودشان از شرکت در میدان جهاد قناعت نکردند،بلکه با وسوسه های شیطانی کوشش داشتند،دیگران را نیز دلسرد یا منصرف سازند"و به آنها گفتند:در این گرمای سوزان تابستان به سوی میدان نبرد حرکت نکنید" ( وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ ).

در حقیقت آنها می خواستند هم اراده مسلمانان را تضعیف کنند،و هم شریکهای بیشتری برای جرمشان فراهم سازند.

سپس قرآن روی سخن را به پیامبر ص کرده و با لحن قاطع و کوبنده ای به آنها چنین پاسخ می گوید:"به آنها بگو آتش سوزان دوزخ از این هم گرمتر و سوزانتر است اگر بفهمند"!( قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ ) ولی افسوس که بر اثر ضعف ایمان،و عدم درک کافی،توجه ندارند که چه آتش سوزانی در انتظار آنها است،آتشی که یک جرقه کوچکش از آتشهای دنیا سوزنده تر است.

*** دو آیه بعد اشاره به این می کند که آنها به گمان اینکه پیروزی بدست

آورده اند و با تخلف از جهاد و دلسرد کردن بعضی از مجاهدان به هدفی رسیده اند، قهقهه سر می دهند و بسیار می خندند،همانگونه که همه منافقان در هر عصر و زمان چنینند.

ولی قرآن به آنها اخطار می کند که"باید کم بخندند و بسیار بگریند" ( فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً ).

گریه برای آینده تاریکی که در پیش دارند،گریه برای مجازاتهای دردناکی که در انتظار آنها است،گریه به خاطر اینکه همه پلهای بازگشت را پشت سر خود ویران ساخته اند،و بالآخره گریه برای اینکه اینهمه استعداد و سرمایه عمر را از دست داده و رسوایی و تیره روزی و بدبختی برای خود خریده اند.

و در آخر آیه می فرماید:"این جزای اعمالی است که آنها انجام می دادند" ( جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ ).

از آنچه گفتیم روشن شد که منظور این است این گروه باید در این جهان کم بخندند و بیشتر گریه کنند،زیرا مجازاتهای دردناکی در پیش دارند که اگر از آن آگاه شوند بسیار گریه خواهند کرد و کمتر می خندند.

ولی گروهی از مفسران احتمال دیگری در معنی این جمله داده اند و آن اینکه:اینها هر قدر بخندند با توجه به عمر کوتاه دنیا خنده آنان کم خواهد بود، و در آخرت آن قدر باید گریه کنند که گریه های دنیا در برابر آن ناچیز است.

ولی تفسیر اول با ظاهر آیه و تعبیرات مشابه آن که در گفته ها و نوشته ها می آید سازگارتر است،بخصوص اینکه لازمه تفسیر دوم این است که صیغه امر به معنی اخبار بوده باشد و این بر خلاف ظاهر است.

حدیث معروفی که بسیاری از مفسران از پیامبر ص نقل کرده اند که

فرمود:

لو تعلمون ما اعلم لضحکتم قلیلا و لبکیتم کثیرا :"اگر آنچه را من(از کیفرهای هولناک قیامت)می دانم شما هم می دانستید،کم می خندیدید و بسیار گریه می کردید"نیز شاهد معنی اول است(دقت کنید).

*** در آخرین آیه مورد بحث اشاره به یکی دیگر از روشهای حساب شده و خطرناک منافقان می کند و آن اینکه آنها به هنگامی که کار خلافی را آشکارا انجام می دهند برای تبرئه خود ظاهرا در مقام جبران برمی آیند و با این نوسانها و اعمال ضد و نقیض،چهره اصلی خود را پنهان می دارند.

آیه می گوید:"هر گاه خداوند ترا به سوی گروهی از اینها بازگرداند و از تو اجازه بخواهند که در میدان جهاد دیگری شرکت کنند،به آنها بگو هیچگاه با من در هیچ میدان جهادی شرکت نخواهید کرد،و هرگز همراه من با دشمنی نخواهید جنگید"!( فَإِنْ رَجَعَکَ اللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا ).

یعنی پیامبر ص باید آنها را برای همیشه مایوس کند،و روشن سازد که به اصطلاح حنایشان دیگر رنگی نخواهد داشت و کسی فریبشان را نخواهد خورد،و این گونه دامها را چه بهتر که برچینند و به جای دیگری ببرند که در اینجا کسی دیگر به دامشان نخواهد افتاد!.

ذکر این نکته نیز لازم است که جمله طائفه منهم(گروهی از ایشان) نشان می دهد که همه آنان حاضر نبودند از این طریق وارد شوند و پیشنهاد شرکت در جهاد دیگری را عرضه بدارند،شاید به خاطر اینکه بعضی بقدری رسوا و شرمنده بودند که حتی حاضر به حضور در محضر پیامبر ص و چنین پیشنهادی نمی شدند.

سپس دلیل عدم قبول پیشنهاد آنها را چنین بیان می کند:"شما برای

نخستین بار راضی شدید که از میدان جهاد کناره گیری کنید و در خانه ها بنشینید، هم اکنون نیز به متخلفان بپیوندید،و با آنها در خانه ها بنشینید"( إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخٰالِفِینَ ).

در اینجا به چند نکته باید توجه کرد:

1-شک نیست که اگر این گروه از منافقان،پس از تخلف،پشیمان می شدند و توبه می کردند،و سپس برای شستشوی گناه سابق خود پیشنهاد در میدانهای جهاد دیگر داشتند،خدا از آنها می پذیرفت،و پیامبر ص دست رد به سینه آنها نمی گذارد،بنا بر این معلوم می شود که این پیشنهاد نیز یک نوع شیطنت و کار منافقانه بوده است،و به اصطلاح تاکتیکی بوده برای استتار چهره زشت خود و ادامه به اعمال سابق.

***2-کلمه"خالف"به معنی متخلف است،و اشاره به کسانی است که در میدان جهاد،با عذر و یا بدون عذر،شرکت نداشتند.

بعضی نیز گفته اند که"خالف"به معنی"مخالف"است،اشاره به اینکه شما هم بروید و با گروه مخالفان همصدا شوید،و این کلمه را به معنی"فاسد" نیز تفسیر کرده اند،چه اینکه"خلوف"به معنی فساد و"خالف"به معنی فاسد در لغت آمده است.

این احتمال نیز وجود دارد که همه معانی بالا از این کلمه در آیه فوق اراده شده باشد چرا که گروه منافقان و دوستان آنان دارای تمام این صفات رذیله بوده اند.

*** 3-باز تذکر این موضوع را لازم می دانیم که مسلمانان عصر ما نیز در

برابر منافقان محیط خود که از روشهای مشابهی با منافقان اعصار پیشین استفاده می کنند،باید از همان برنامه محکم پیامبر ص پیروی کرده و یک بار که در دام آنان افتادند،دیگر فریب آنها را نخورند و به اشکهای تمساحانه آنها وقعی ننهند که"مرد مسلمان هیچگاه دو بار در یک دام نمی افتد"!

[سوره التوبة (9): آیات 84 تا 85]

اشاره

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ (84) وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اَللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی اَلدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ (85)

ترجمه:

84-بر هیچیک از آنها که بمیرد نماز نخوان،و بر کنار قبرش(برای دعا و طلب آمرزش) نایست چرا که آنها به خدا و رسولش کافر شدند،و در حالی که فاسق بودند از دنیا رفتند.

85-مبادا اموال و اولادشان مایه اعجاب تو گردد،(این برای آنها نعمت نیست بلکه) خدا می خواهد به وسیله آن،آنها را در دنیا عذاب کند،و جانشان برآید در حالی که کافر باشند.

تفسیر:

روش محکمتر در برابر منافقان.

پس از آنکه منافقان با تخلف صریح از شرکت در میدان جهاد پرده ها را دریدند و کارشان بر ملا شد،خداوند به پیامبرش دستور می دهد روش صریحتر و

محکمتری در برابر آنها اتخاذ کند تا برای همیشه فکر نفاق و منافق گری از مغزهای دیگران برچیده شود،و منافقان نیز بدانند در جامعه اسلامی محلی برای آنها وجود نخواهد داشت.

لذا می فرماید:"بر هیچیک از آنها(منافقان)که از دنیا می روند نماز مگزار"!( وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً ).

"و هیچگاه در کنار قبر او برای طلب آمرزش و استغفار نایست"( وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ ).

در حقیقت این یک نوع مبارزه منفی،و در عین حال مؤثر،در برابر گروه منافقان است،زیرا به جهاتی که در گذشته گفتیم،پیامبر ص نمی توانست رسما دستور قتل آنها و پاکسازی محیط جامعه اسلامی را از این طریق صادر کند، ولی مبارزات منفی به حد کافی در بی اعتبار ساختن آنان،و انزوا و طردشان از جامعه اسلامی،اثر می گذارد.

زیرا می دانیم یک فرد مؤمن راستین،هم در حال حیات و هم پس از مرگ محترم است،به همین دلیل در برنامه های اسلامی دستور غسل و کفن و نماز و دفن او داده شده است که با احترام هر چه بیشتر،با تشریفات خاصی،او را به خاک بسپارند،و حتی پس از دفن در کنار قبر او بیایند و برای گناهان و لغزشهای احتمالی او از خداوند طلب بخشش کنند.

عدم انجام این مراسم در باره یک فرد به معنی طرد او از جامعه اسلامی است،و اگر این طرد کننده،شخص پیامبر ص بوده باشد،ضربه ای سخت و سنگین به حیثیت چنین فرد مطرودی وارد خواهد آمد،در حقیقت این یک برنامه مبارزه حساب شده در برابر گروه منافقان در آن زمان بود که امروز هم مسلمانان باید از روشهای مشابه آن استفاده کنند.

یعنی ما دام که افراد اظهار اسلام می کنند و به ظواهر اسلام پای بندند باید

معامله یک مسلمان با آنها کرد هر چند باطنشان طور دیگری باشد ولی اگر پرده ها را دریدند و نفاق خود را ظاهر کردند باید با آنها همانند بیگانگان از اسلام رفتار نمود.

در پایان آیه بار دیگر دلیل این دستور را روشن می سازد و می فرماید:

"این حکم به خاطر آن است که آنها به خدا و پیامبرش کافر شدند"( إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ).

"و در حالی که فاسق و مخالف فرمان خدا بودند از دنیا رفتند"نه از کرده خود پشیمان شدند و نه با آب توبه لکه های گناه را از دامان شستند( وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ ).

*** در اینجا ممکن بوده است سؤالی برای مسلمانان مطرح شود که اگر منافقان براستی اینهمه از رحمت خدا دورند و باید مسلمانان هیچگونه ابراز محبت و علاقه در مورد آنان نکنند،پس چرا خداوند به آنها اینهمه محبت کرده و اینهمه مال و فرزند(نیروی اقتصادی و انسانی)را در اختیارشان قرار داده است.

خداوند در آیه بعد روی سخن را به پیامبر ص کرده و پاسخ این سؤال را چنین می دهد"اموال و فرزندانشان هیچگاه نباید مایه اعجاب تو شود"( وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ ).

چرا که به عکس آنچه مردم ظاهر بین خیال می کنند،این اموال و فرزندان نه تنها باعث خوشوقتی آنها نیست،بلکه "خداوند می خواهد آنان را بوسیله اینها در دنیا مجازات کند،و با حال کفر جان بدهند"( إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ ).

این آیه که نظیر آن را در همین سوره(آیه 55)داشتیم اشاره به این

واقعیت می کند که امکانات اقتصادی و نیروهای انسانی در دست افراد ناصالح نه تنها سعادت آفرین نیست،بلکه غالبا مایه دردسر و بلا و بدبختی است،زیرا چنین اشخاصی نه اموال خود را به مورد مصرف می کنند،تا از آن بهره مفید و سازنده ای بگیرند،و نه فرزندان سر براه و با ایمان و تربیت یافته ای دارند که مایه روشنی چشم آنان و حل مشکلات زندگانیشان گردد،بلکه اموالشان غالبا در راه هوسهای کشنده و سرکش،و تولید فساد،و تحکیم پایه های ظلم مصرف می گردد،و مایه غفلت آنها از خدا و مسائل اساسی زندگی است و فرزندانشان هم در خدمت ظالمان و فاسدان قرار می گیرند،و مبتلا به انواع انحرافهای اخلاقی می شوند،و سرانجام دردسر آفرین خواهند بود.

منتها برای کسانی که ثروت و نیروی انسانی را اصیل می پندارند و چگونگی مصرف آن،برای آنها مطرح نیست،زندگانی اینگونه اشخاص دورنمای دل- انگیزی دارد،اما اگر به متن زندگیشان نزدیکتر شویم و به این حقیقت نیز توجه کنیم که چگونگی بهره برداری از این امکانات مطرح است تصدیق خواهیم کرد که هرگز افراد خوشبختی نیستند.

در اینجا به دو نکته باید توجه کرد:

1-در باره شان نزول آیه نخست روایات متعددی وارد شده است،که خالی از اختلاف نیست.

از بعض از این روایات استفاده می شود که پیامبر ص هنگامی که عبد اللّٰه بن ابی(منافق مشهور)از دنیا رفت بر او نماز گزارد،و کنار قبر او ایستاد و دعا کرد،حتی پیراهن خود را به عنوان کفن بر او پوشانید، سپس آیه فوق نازل شد و پیامبر ص را از تکرار این کار نهی کرد.

در حالی که از بعضی دیگر از روایات برمی آید که پیامبر ص تصمیم

داشت نماز بر او بگزارد،جبرئیل نازل شد و این آیه را بر او خواند و او را از این کار باز داشت.

بعضی دیگر چنین می گویند که پیامبر ص نه نماز بر او گزارد و نه تصمیم بر این کار داشت،بلکه تنها پیراهن خود را برای تشویق قبیله"عبد اللّٰه" فرستاد،تا به عنوان کفن در تن او کنند و هنگامی که پرسیدند چرا چنین اقدامی فرمودید در حالی که او مرد بی ایمانی است؟گفت:پیراهن من باعث نجات او از عذاب الهی نخواهد شد،ولی من امیدوارم که به خاطر این عمل گروه زیادی مسلمان شوند،و چنین نیز شد که پس از این جریان عده فراوانی از قبیله خزرج مسلمان گشتند.

از آنجا که این روایات با هم اختلاف فراوان دارد ما از ذکر آنها به عنوان یک شان نزول صرف نظر کردیم به خصوص اینکه طبق گفته بعضی از مفسران بزرگ مرگ"عبد اللّٰه بن ابی"در سنه 9 هجری واقع شد در حالی که آیات فوق در حدود سال هشتم نازل شده است(المیزان جلد 9 صفحه 385).

ولی آنچه جای انکار نیست این است که از لحن آیه چنین برمی آید که پیامبر ص قبل از نزول این آیه بر منافقان نماز می گزارد،و بر کنار قبر آنها توقف می کرد،چرا که آنها ظاهرا مسلمان بودند ⁽¹⁾ولی پس از نزول این آیه

بطور قطع این برنامه برای همیشه تعطیل شد.

***2-از آیه فوق همچنین استفاده می شود که ایستادن در کنار قبور مؤمنان و دعا برای آنها جایز است،زیرا نهی در آیه مخصوص به منافقان است،بنا بر این مفهوم آیه این می شود که زیارت قبور مؤمنان یعنی ایستادن کنار قبرهای آنان و دعا کردن جایز است.

ولی آیه فوق در باره این موضوع که آیا می توان به قبور آنها توسل جست و به برکت آنان از خدا حاجتی تقاضا کرد؟سکوت دارد،هر چند مجاز بودن این موضوع از نظر روایات اسلامی مسلم است.

[سوره التوبة (9): آیات 86 تا 89]

اشاره

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اِسْتَأْذَنَکَ أُولُوا اَلطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ اَلْقٰاعِدِینَ (86) رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ اَلْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ (87) لٰکِنِ اَلرَّسُولُ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ أُولٰئِکَ لَهُمُ اَلْخَیْرٰاتُ وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ (88) أَعَدَّ اَللّٰهُ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا ذٰلِکَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِیمُ (89)

ترجمه:

86-و هنگامی که سوره ای نازل گردد که ایمان به خدا بیاورید و همراه پیامبرش جهاد کنید کسانی که از آنها(گروه منافقان)توانایی دارند از تو اجازه می خواهند و می گویند:بگذار ما با قاعدین(آنها که از جهاد معافند)بوده باشیم.

87-آنها راضی شدند که با متخلفان باشند،و بر دلهایشان مهر نهاده شده،لذا نمی فهمند 88-ولی پیامبر و آنها که با او ایمان آوردند با اموال و جانهایشان به جهاد پرداختند و همه نیکیها برای آنهاست و آنها رستگارانند.

89-خداوند برای آنها باغهایی از بهشت فراهم ساخته که نهرها از زیر درختانش جاری است،جاودانه در آن خواهند بود،و این رستگاری(و پیروزی)بزرگی است.

تفسیر:

دون همتان و مؤمنان راستین

در این آیات باز سخن در باره منافقان است،منتها زشتکاریهای آنان با

اعمال نیک مؤمنان راستین در اینجا مقایسه شده است،و با این مقایسه انحراف و بیچارگی آنان روشنتر می شود.

در آیه نخست می گوید:"هنگامی که سوره ای در باره جهاد نازل می شود و از مردم دعوت می کند که به خدا ایمان بیاورند(یعنی بر ایمان خود ثابت قدم بمانند و آن را تقویت نمایند) و همراه پیامبر خدا ص در راه او جهاد کنند، در این هنگام منافقان قدرتمند که توانایی کافی از نظر جسمی و مالی برای شرکت در میدان جنگ دارند از تو اجازه می خواهند که در میدان جهاد شرکت نکنند و می گویند بگذار ما با قاعدین(آنها که از جهاد معذورند)باشیم"( وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ ).

"طول"(بر وزن قول)به معنی امکانات و توانایی مالی آمده است،بنا بر این " أُولُوا الطَّوْلِ "به معنی کسانی است که دارای قدرت مادی کافی برای حضور در میدان جنگ هستند،و با این حال مایل بوده اند در صف افراد ناتوان یعنی آنها که از نظر جسمی یا مالی توانایی جهاد نداشته اند،بمانند.

اصل این کلمه از"طول"(بر وزن پول)که ضد"عرض"است گرفته شده و تناسب این دو معنی با یکدیگر روشن است،زیرا توانایی مالی و جسمی یک نوع کشش و ادامه و طول قدرت را می رساند.

*** در آیه بعد قرآن آنها را با این جمله مورد ملامت و مذمت قرار می دهد که "آنها راضی شدند با متخلفان باقی بمانند"( رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ ) همانطور که سابقا نیز اشاره کردیم"خوالف"جمع"خالفة"از ماده "خلف"به معنی پشت سر است،به همین جهت به زنان که به هنگام رفتن مردان به خارج از منزل،در منزل باقی می مانند"خالفة"گفته می شود،و در آیه مورد

بحث منظور از"خوالف"تمام کسانی است که به نحوی از شرکت در میدان جنگ معذور بودند اعم از زنان و یا پیران و یا بیماران و کودکان.

بعضی از احادیث که در تفسیر آیه وارد شده نیز به این موضوع اشاره کرده است.

بعدا اضافه می کند که"اینها بر اثر گناه و نفاق به مرحله ای رسیده اند که بر قلبهایشان مهر زده شده،به همین دلیل چیزی نمی فهمند"( وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ ).

در آغاز سوره"بقره"در باره معنی مهر نهادن بر قلب سخن گفتیم ⁽¹⁾.

*** در آیه بعد از گروهی که در نقطه مقابل این دسته قرار دارند و صفات و روحیات آنها،و همچنین سرانجام کارشان درست به عکس آنها است،سخن به میان آمده آیه چنین می گوید:"اما پیامبر و آنها که با او ایمان آوردند با اموال و جانهای خود در راه خدا جهاد کردند"( لٰکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ ).

و سرانجام کارشان این شد که انواع نیکیها و سعادتها و پیروزیها و خیرات مادی و معنوی در این جهان و جهان دیگر نصیبشان است"( وَ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْخَیْرٰاتُ ) "و گروه رستگاران همینها هستند"( وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ).

کلمه"الخیرات"به اصطلاح"صیغه جمع توام با الف و لام"است،و عمومیت از آن استفاده می شود،تعبیر جامعی است که هر گونه موفقیت و پیروزی و موهبت و خیری را اعم از مادی و معنوی شامل می گردد.

تعبیرات این دو جمله طبق قواعدی که در علم"معانی بیان"آمده است همگی دلیل بر انحصار است،یعنی تعبیرات فوق نشان می دهد که رستگاران

تنها این گروهند و همچنین کسانی که استحقاق هر گونه خیر و سعادتی را دارند تنها این دسته اند،همانها که با تمام وجود و امکاناتشان جهاد می کنند.

از این آیه به خوبی استفاده می شود که اگر"ایمان"و"جهاد"توام گردد هر گونه خیر و برکتی را با خود همراه خواهد داشت،و جز در سایه این دو،نه راهی به سوی فلاح و رستگاری است،و نه نصیبی از خیرات و برکات مادی و معنوی.

این نکته نیز شایان توجه است که از مقابله صفات این دو گروه با هم چنین استفاده می شود که منافقان به خاطر فقدان ایمان،و آلودگی فوق العاده به گناه،افرادی نادان و بی خبرند،و به همین جهت از"علو همت"که زائیده فهم و شعور و آگاهی است محرومند،آنها راضیند که با بیماران و کودکان بمانند ولی از شرکت در میدان جهاد با آن همه افتخاراتش ابا دارند.

اما در مقابل،افراد با ایمان آن چنان روشن بینی و فهم و درک و علو همت دارند که تنها راه پیروزی بر مشکلات را جهاد،آنهم با تمام امکاناتشان،یافته اند.

این همان درس بزرگی است که قرآن در بسیاری از آیاتش به ما داده و باز هم از آن غافلیم!.

*** در آخرین آیه مورد بحث به قسمتی از پاداشهای اخروی این گروه اشاره کرده،می گوید:"خداوند باغهایی از بهشت برای آنان فراهم ساخته که از زیر درختانش نهرها جریان دارد"( أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ).

و تاکید می کند:این نعمت و موهبت عاریتی و فناپذیر نیست بلکه"جاودانه در آن می مانند"( خٰالِدِینَ فِیهٰا ).

"و این پیروزی بزرگی است"( ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ ).

تعبیر به" أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ "(خدا برای آنها آماده ساخته)نشانه اهمیت موضوع

و احترامی است که خدا برای این گروه قائل است که از پیش این مواهب را برای آنان آماده کرده است.

[سوره التوبة (9): آیه 90]

اشاره

وَ جٰاءَ اَلْمُعَذِّرُونَ مِنَ اَلْأَعْرٰابِ لِیُؤْذَنَ لَهُمْ وَ قَعَدَ اَلَّذِینَ کَذَبُوا اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ سَیُصِیبُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (90)

ترجمه:

90-و معذوران از اعراب(نزد تو)آمدند که به آنها اجازه(تخلف از جهاد)داده شود،اما آنها که به خدا و پیامبرش دروغ گفتند(بدون هیچ عذری در خانه خود)نشستند،به زودی کسانی را که از آنها کافر شدند(و معذور نبودند) عذاب دردناکی خواهد رسید.

تفسیر:

در این آیه به تناسب بحثهای گذشته،پیرامون منافقان بهانه جو و عذرتراش اشاره به وضع دو گروه از تخلف کنندگان از جهاد شده است:نخست آن دسته که واقعا معذور بوده اند.

و دیگر گروهی که بدون عذر و به عنوان سرکشی و عصیان سر از انجام این وظیفه بزرگ باز زدند.

نخست می گوید:"گروهی از اعراب بادیه نشین که از شرکت در میدان جهاد معذور بودند نزد تو آمده اند تا به آنها اجازه داده شود و معاف گردند" ( وَ جٰاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ لِیُؤْذَنَ لَهُمْ ).

و در مقابل،"کسانی که به خدا و پیامبر دروغ گفتند،بدون هیچ عذری در خانه خود نشستند"و به میدان نرفتند( وَ قَعَدَ الَّذِینَ کَذَبُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ).

در پایان آیه،گروه دوم را شدیدا تهدید کرده،می گوید:"به زودی آن

دسته از ایشان که کافر شدند گرفتار عذاب دردناکی خواهند شد"( سَیُصِیبُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ ).

آنچه در تفسیر آیه فوق گفتیم همان چیزی است که با قرائن موجود در آیه سازگارتر است،زیرا از یک سو می بینیم که این دو گروه در برابر یکدیگر قرار داده شده اند،و از سوی دیگر کلمه"منهم"نشان می دهد که تمام این دو گروه کافر نبودند،از مجموع این دو قرینه استفاده می شود که"معذرون" معذوران حقیقی بوده اند.

ولی در برابر این تفسیر دو تفسیر دیگر نیز گفته شده.

نخست اینکه:منظور از"معذرون"کسانی است که عذرهای واهی و دروغین،برای فرار از جهاد می تراشند،و منظور از گروه دوم آنهایی است که حتی زحمت عذرتراشی به خود نمی دهند،و صریحا از اطاعت فرمان خدا در باره جهاد سرباز می زنند.

دوم اینکه"معذرون"همه گروه هایی را شامل می شود که با اظهار عذر اعم از اینکه راست باشد یا دروغ از شرکت در جهاد خودداری می کنند.

ولی قرائن نشان می دهد که"معذرون"همان معذوران واقعی هستند.

[سوره التوبة (9): آیات 91 تا 93]

اشاره

لَیْسَ عَلَی اَلضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی اَلْمَرْضیٰ وَ لاٰ عَلَی اَلَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ مٰا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ مٰا عَلَی اَلْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (91) وَ لاٰ عَلَی اَلَّذِینَ إِذٰا مٰا أَتَوْکَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لاٰ أَجِدُ مٰا أَحْمِلُکُمْ عَلَیْهِ تَوَلَّوْا وَ أَعْیُنُهُمْ تَفِیضُ مِنَ اَلدَّمْعِ حَزَناً أَلاّٰ یَجِدُوا مٰا یُنْفِقُونَ (92) إِنَّمَا اَلسَّبِیلُ عَلَی اَلَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ اَلْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اَللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ (93)

ترجمه:

91-بر ضعیفان و بیماران و آنها که وسیله ای برای انفاق(در راه جهاد)ندارند ایرادی نیست(که در میدان مبارزه شرکت نکنند)هر گاه برای خدا و رسولش خیر خواهی کنند(و از آنچه در توان دارند مضایقه ننمایند،چه اینکه)بر نیکوکاران راه مؤاخذه نیست،و خداوند آمرزنده و مهربان است.

92-و(نیز)ایرادی نیست بر آنها که وقتی نزد تو آمدند که آنها را بر مرکبی(برای میدان جهاد)سوار کنی گفتی مرکبی که شما را بر آن سوار کنم ندارم(از نزد تو)بازگشتند در حالی که چشمانشان اشکبار بود،چرا که چیزی که در راه خدا انفاق کنند نداشتند.

93-راه مؤاخذه تنها به روی کسانی باز است که از تو اجازه می خواهند در حالی که بی نیازند(و امکانات کافی دارند)آنها راضی شدند که با متخلفان بمانند،و خداوند بر دلهایشان مهر نهاده لذا چیزی نمی دانند.

شان نزول:

در مورد آیه اول چنین نقل شده که یکی از یاران با اخلاص پیامبر ص عرض کرد:ای پیامبر خدا!من پیر مردی نابینا و ناتوانم،حتی کسی که دست مرا بگیرد و به میدان جهاد بیاورد،ندارم،آیا اگر در جهاد شرکت نکنم معذورم؟پیامبر ص سکوت کرد،سپس آیه نخست نازل شد و به اینگونه افراد اجازه داد.

از این شان نزول چنین استفاده می شود که حتی نابینایان به خود اجازه نمی دادند که بدون اطلاع پیامبر ص از شرکت در جهاد سر باز زنند،و به این احتمال که شاید وجودشان با همین حالت برای تشویق مجاهدان و یا حد اقل سیاهی لشکر،مفید واقع شود از پیامبر ص کسب تکلیف می کردند.

در مورد آیه دوم نیز در روایات می خوانیم که هفت نفر از فقرای انصار خدمت پیامبر ص رسیدند و تقاضا کردند وسیله ای برای شرکت در جهاد در اختیارشان گذارده شود،اما چون پیامبر ص وسیله ای در اختیار نداشت، جواب منفی به آنها داد،آنها با چشمهای پر از اشک از خدمتش خارج شدند و بعدا بنام"بکاءون"مشهور گشتند.

تفسیر:

معذورانی که از عشق جهاد اشک می ریختند!

در این آیات برای روشن ساختن وضع همه گروه ها از نظر معذور بودن یا نبودن در زمینه شرکت در جهاد تقسیم بندی مشخصی شده است،و اشاره به

پنج گروه گردیده که چهار گروهشان واقعا معذورند،و یک گروه منافقند و غیر معذور! در آیه نخست می گوید:"کسانی که ضعیف و ناتوان هستند(بر اثر پیری و یا نقص اعضاء همچون فقدان بینایی)همچنین"بیماران"و"آنها که وسیله لازم برای شرکت در میدان جهاد در اختیار ندارند"بر آنها ایرادی نیست که در این برنامه واجب اسلامی شرکت نکنند"( لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی الْمَرْضیٰ وَ لاٰ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ مٰا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ ).

این سه گروه در هر قانونی معافند،و عقل و منطق نیز معاف بودن آنها را امضاء می کند،و مسلم است که قوانین اسلامی در هیچ مورد از منطق و عقل جدا نیست.

کلمه"حرج"در اصل به معنی مرکز اجتماع چیزی است،و از آنجا که اجتماع و انبوه جمعیت توام با تنگی و ضیق مکان و کمبود جا است،این کلمه به معنی"ضیق و تنگی"و"ناراحتی"و"مسئولیت و تکلیف"آمده است،و در آیه مورد بحث به معنی اخیر یعنی مسئولیت و تکلیف می باشد.

سپس یک شرط مهم برای حکم معافی آنها بیان کرده،می گوید"این در صورتی است که آنها از هر گونه خیر خواهی مخلصانه درباره خدا و پیامبرش دریغ ندارند"( إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ ).

یعنی گر چه آنها توانایی گرفتن سلاح بدست و شرکت در میدان نبرد ندارند ولی این توانایی را دارند که با سخن و طرز رفتار خود مجاهدان را تشویق کنند و مبارزان را دلگرم سازند،و روحیه آنها را با شمردن ثمرات جهاد تقویت کنند و به عکس تا آنجا که توانایی دارند در تضعیف روحیه دشمن و فراهم آوردن مقدمات شکست آنها کوتاهی نورزند،زیرا کلمه"نصح"که در اصل به معنی اخلاص است کلمه جامعی است که هر گونه خیر خواهی و اقدام مخلصانه را

شامل می شود،و چون مساله جهاد مطرح است ناظر به کوششها و تلاشهایی است که در این زمینه صورت می گیرد.

بعدا برای بیان دلیل این موضوع می فرماید:"اینگونه افراد مردان نیکو کاری هستند و برای نیکوکاران هیچ راه ملامت و سرزنش و مجازات و مؤاخذه وجود ندارد ( مٰا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ ).

و در پایان آیه خدا را با دو صفت از اوصاف بزرگش به عنوان دلیل دیگری بر معاف بودن این گروه های سه گانه توصیف می کند و می گوید:"خداوند غفور و رحیم است"( وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ ).

"غفور"از ماده"غفران"به معنی مستور ساختن و پوشیدن است،یعنی خداوند به مقتضای این صفت،پرده بر کار افراد معذور و ناتوان می اندازد و عذرشان را می پذیرد،و"رحیم"بودن خدا اقتضا می کند که تکلیف شاق و مشکل بر کسی ننهد و او را معاف دارد،اگر این گروه ها مجبور به حضور در میدان بودند با غفوریت و رحیمیت خداوند سازگار نبود،یعنی خداوند غفور و رحیم حتما آنها را معاف خواهد داشت.

از پاره ای از روایات که مفسران در ذیل آیه نقل کرده اند چنین استفاده می شود که گروه های معذور نه تنها از تکلیف معافند و از مجازات بر کنار، بلکه به مقدار اشتیاقشان به شرکت در میدان جهاد در پاداشها و افتخارات مجاهدان شریکند،چنان که در حدیثی از پیامبر ص می خوانیم:

هنگامی که از غزوه تبوک بازگشت و به نزدیکی مدینه رسید فرمود:شما در این شهر مردانی را پشت سر گذاشتید که در تمام مسیر با شما بودند!،هر گامی که برداشتید،و هر مالی که در این راه انفاق کردید،و هر سرزمینی را که پیمودید با شما همراهی داشتند! عرض کردند:ای رسول خدا چگونه با ما بودند با اینکه در مدینه ماندند؟

فرمود:به این دلیل که آنها به خاطر عذر نتوانستند در جهاد شرکت کنند (اما قلبشان با ما بود) ⁽¹⁾.

*** سپس به گروه چهارمی اشاره می کند که آنها نیز از شرکت در جهاد معاف شدند،و می گوید:"همچنین بر آن گروه ایراد نیست که وقتی نزد تو آمدند که مرکبی برای شرکت در میدان جهاد در اختیارشان بگذاری،گفتی مرکبی در اختیار ندارم که شما را بر آن سوار کنم،ناچار از نزد تو خارج شدند در حالی که چشمهایشان اشکبار بود،و این اشک به خاطر اندوهی بود که از نداشتن وسیله برای انفاق در راه خدا سر چشمه می گرفت"( وَ لاٰ عَلَی الَّذِینَ إِذٰا مٰا أَتَوْکَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لاٰ أَجِدُ مٰا أَحْمِلُکُمْ عَلَیْهِ تَوَلَّوْا وَ أَعْیُنُهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاّٰ یَجِدُوا مٰا یُنْفِقُونَ ).

"تفیض"از ماده"فیضان"به معنی ریزش بر اثر پر شدن است،هنگامی که انسان ناراحت می شود اگر ناراحتی زیاد شدید نباشد،چشمها پر از اشک می شود بی آنکه جریان یابد،اما هنگامی که ناراحتی به مرحله شدید رسید اشکها جاری می شود.

این نشان می دهد که این گروه از یاران پیامبر ص بقدری شیفته و دلباخته و عاشق جهاد بودند،که نه تنها از معاف شدن خوشحال نشدند،بلکه همچون کسی که بهترین عزیزانش را از دست داده است، در غم این محرومیت اشک می ریختند.

البته شک نیست که این گروه چهارم از گروه سوم که در آیه قبل ذکر شد جدا نیستند،ولی به خاطر امتیاز خاصی که بر آنها دارند،و نیز به خاطر قدردانی از این گروه،بطور مستقل ضمن یک آیه وضع حالشان مجسم شده است

ویژگی آنها در این بود که:

اولا به این قناعت نکردند که خودشان وسائل لازم برای شرکت در جهاد ندارند،بلکه نزد پیامبر ص آمدند و با اصرار از او مطالبه مرکب کردند.

ثانیا هنگامی که پیامبر ص به آنها جواب منفی داد نه تنها از معاف گشتن شادمان نشدند،بلکه فوق العاده منقلب و ناراحت و اندوهناک گشتند، به خاطر این دو جهت خداوند آنها را بطور مشخص و جداگانه بیان کرده است.

*** در آخرین آیه،حال گروه پنجم را شرح می دهد یعنی آنها که به هیچوجه در پیشگاه خدا معذور نبوده و نخواهند بود،و می فرماید:"راه مؤاخذه و مجازات تنها به روی کسانی گشوده است که از تو اجازه می خواهند در جهاد شرکت نکنند در حالی که امکانات کافی و وسائل لازم برای این کار در اختیار دارند و کاملا بی نیازند" ( إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ ).

سپس اضافه می کند:"این ننگ برای آنها بس است که راضی شدند با افراد ناتوان و بیمار و معلول در مدینه بمانند و از افتخار شرکت در جهاد محروم گردند"( رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ ).

و این کیفر نیز آنها را بس که خداوند قدرت تفکر و ادراک را از آنها به خاطر اعمال زشتشان گرفته"و بر دلهایشان مهر نهاده و به همین دلیل چیزی نمی دانند"( وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ ).

در اینجا به چند نکته باید توجه داشت:

اشاره

[روحیه عالی سربازان اسلام]

1-از این آیات به خوبی روحیه قوی و عالی سربازان اسلام روشن می شود که چگونه عشق به جهاد و شهادت دلهای آنها را گرم نگاه می داشت که این افتخار را بر هر افتخار دیگری مقدم می داشتند،و از همین جا یکی از عوامل

مهم پیشرفت سریع اسلام در آن روز و عقب ماندگی امروز ما روشن می شود.

ما چگونه می توانیم انتظار داشته باشیم کسانی که به هنگام معاف شدن از شرکت در جهاد همچون ابر بهاری اشک می ریختند با آنها که با"هزار و یک بهانه" می خواهند از صف مجاهدان خارج شوند یکسان باشند؟!.

اگر آن روح"ایمان"و آن"عشق به جهاد"و آن"افتخار کردن به شهادت"امروز هم در میان ما مسلمانان زنده شود پیروزی و پیشرفت همانگونه است که در آغاز اسلام بود.

بدبختی اینجاست که ما اسلام را یک پوشش سطحی و ظاهری برای خود قرار داده ایم بی آنکه در اعماق وجودمان نفوذ کند،و باز هم توقع داریم بر جای مسلمانان نخستین تکیه زنیم!.

[هیچکس از جهاد معاف نیست]

2-از آیات گذشته این موضوع نیز استفاده شد که هیچکس به طور کلی از همکاری با مجاهدان راه خدا،معاف نیست،حتی آنها که بیمارند و نابینا و طبعا قادر به برداشتن اسلحه و شرکت در میدان نبرد نیستند،ولی با زبان و تبلیغ و اعمال خود می توانند مشوق مجاهدان و پشتیبان برنامه های آنها باشند،آنها نیز باید این رسالت خود را فراموش نکنند و به کلی از برنامه ها کنار نروند.

در حقیقت جهاد مراحلی دارد و معذور بودن از یک مرحله آن دلیل بر معذور بودن از مراحل دیگر نیست.

***3-جمله"ما عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ "(راهی برای مؤاخذه نیکوکاران وجود ندارد)در مباحث فقهی سر چشمه قانون وسیعی شده است،و از آن احکام فراوانی استفاده کرده اند،مثلا هر گاه امانتی در دست شخص امینی بدون هیچگونه افراط و تفریط تلف شود،چنین شخصی نباید ضامن باشد،و از جمله دلائلی که

بر آن اقامه می کنند آیه فوق است،زیرا او"محسن"و نیکوکار است و مرتکب عمل خلافی نشده،به همین دلیل اگر او را مسئول و ضامن بدانیم،مفهومش این است که نیکوکاران را نیز می توان مؤاخذه کرد.

البته شک نیست که آیه فوق در مورد مجاهدان است،ولی می دانیم که مورد یک آیه،از عمومیت حکم نمی کاهد،و به تعبیر دیگر مورد هرگز مخصص نیست.

"پایان جزء دهم قرآن مجید"

آغاز جزء 11 ******

[سوره التوبة (9): آیات 94 تا 96]

اشاره

یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اَللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ وَ سَیَرَی اَللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ اَلْغَیْبِ وَ اَلشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (94) سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا اِنْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ (95) یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَرْضیٰ عَنِ اَلْقَوْمِ اَلْفٰاسِقِینَ (96)

ترجمه:

94-هنگامی که به سوی آنها(که از جهاد تخلف کردند)بازگردید از شما عذر خواهی می کنند،بگو عذر خواهی مکنید،ما هرگز به شما ایمان نخواهیم آورد،چرا که خدا ما را از اخبارتان آگاه ساخته،و خدا و رسولش اعمال شما را می بینند، سپس به سوی کسی که آگاه از پنهان و آشکار است بازمی گردید و او شما را به آنچه انجام می دادید آگاه می کند(و جزا می دهد).

95-هنگامی که به سوی آنان بازگردید برای شما سوگند یاد می کند که از آنها اعراض (و صرف نظر)کنید،از آنها اعراض کنید(و روی گردانید)چرا که آنها پلیدند و جایگاهشان دوزخ است،به کیفر اعمالی که انجام می دادند.

96-با سوگند از شما می خواهند که از ایشان راضی شوید،اگر شما از آنها راضی شوید خداوند از جمعیت فاسقان راضی نخواهد شد.

شان نزول:

بعضی از مفسران می گویند این آیات درباره گروهی از منافقان که تعدادشان بالغ بر هشتاد نفر می شد نازل گردید زیرا به هنگامی که پیامبر ص از تبوک بازگشت دستور داد هیچکس با آنها مجالست نکند و سخن نگوید و آنها که خود را در فشار شدید اجتماعی دیدند در مقام عذر خواهی برآمدند،آیات فوق نازل شد و وضع آنها را مشخص ساخت.

تفسیر:

به عذرها و سوگندهای دروغینشان اعتنا نکنید

این سلسله از آیات هم چنان پیرامون اعمال شیطانی منافقان سخن می گوید، و پرده از روی کارهایشان،یکی پس از دیگری،برمی دارد،و به مسلمانان هشدار می دهد فریب اعمال ریاکارانه و سخنان ظاهرا دلپذیر آنها را نخورند.

در آیه نخست می گوید:"هنگامی که شما(از جنگ تبوک)به مدینه باز می گردید،منافقان به سراغ شما می آیند و عذر خواهی می کنند"( یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ ).

از تعبیر یعتذرون که فعل مضارع است چنین برمی آید که قبلا خداوند پیامبر و مسلمانان را از این موضوع آگاه کرد که منافقان دروغگو،به عنوان عذر خواهی،به زودی نزد آنها خواهند آمد لذا طرز پاسخگویی آنها را نیز به مسلمانان تعلیم داد.

در اینجا روی سخن را به پیامبرش به عنوان رهبر مسلمین کرده،می گوید:

"به منافقان بگو عذر خواهی مکنید،ما هرگز به سخنان شما ایمان نخواهیم آورد"

( قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ ).

"چرا که خداوند ما را از اخبار شما آگاه ساخته"بنا بر این ما از نقشه های شیطانی شما به خوبی با خبریم!( قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ ).

ولی در عین حال راه بازگشت و توبه،به سوی شما باز است"،و به زودی خداوند و پیامبرش اعمال شما را می بینند"( وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ) این احتمال نیز در تفسیر آیه داده شده است که منظور از این جمله مساله توبه نیست،بلکه هدف آنست که در آینده نیز خداوند و پیامبرش(طبق وحی الهی)از اعمال و نقشه های شما آگاه می شود و آنها را نقشه بر آب خواهد کرد، بنا بر این نه امروز از دست شما کاری ساخته است و نه فردا!.

ولی تفسیر اول با ظاهر آیه سازگارتر است.

ضمنا توجه داشته باشید که در باره این جمله و مساله عرضه داشتن همه اعمال امت بر پیامبرش ص بحث مشروحی داریم که در ذیل آیه 105 همین سوره خواهد آمد.

بعد می فرماید همه اعمال و نیات شما امروز ثبت و بایگانی می شود،"سپس به سوی کسی که اسرار پنهان و آشکار را می داند بازمی گردید،و او شما را به اعمالتان آگاه می کند"و جزای آن را به شما خواهد داد( ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ).

*** در آیه بعد بار دیگر اشاره به سوگندهای دروغین منافقان می کند و می فرماید:

"آنها برای فریب شما به زودی دست به دامن قسم می زنند،و هنگامی که به سوی آنان بازگشتید سوگند به خدا یاد می کنند که از آنها صرف نظر کنید،و اگر خطایی کرده اند مشمول عفوشان سازید" ( سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ ).

در حقیقت آنها از هر دری وارد می شوند،گاهی از طریق عذر خواهی می خواهند خود را بی گناه قلمداد کنند،و گاهی با اعتراف به گناه،تقاضای عفو و گذشت دارند،شاید به یکی از این طریق بتوانند در دل شما نفوذ کنند.

ولی شما به هیچوجه تحت تاثیر آنان قرار نگیرید و"از آنها روی گردانید" اما به عنوان اعتراض و خشم و انکار!نه به عنوان عفو و بخشش و گذشت (فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ ).

آنها تقاضای اعراض دارند،اما اعراض به معنی"گذشت"شما هم اعراض کنید ولی به معنی"تکذیب و انکار"و این دو تعبیر مشابه با دو معنی کاملا متضاد لطافت و زیبایی خاصی دارد که بر اهل ذوق پوشیده نیست.

سپس به عنوان تاکید و توضیح و بیان دلیل می فرماید:"چرا که آنها موجوداتی پلیدند"،و باید از چنین موجودات پلیدی صرف نظر کرد( إِنَّهُمْ رِجْسٌ ) و چون چنینند"جایگاهی جز جهنم نخواهند داشت"( وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ ).

زیرا بهشت جای نیکان و پاکان است،نه جایگاه پلیدان و آلودگان! اما"همه اینها نتیجه اعمالی است که خودشان انجام داده اند"( جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ ).

*** در آخرین آیه مورد بحث اشاره به یکی دیگر از سوگندهای آنها شده و آن اینکه"با اصرار و سوگند از شما می خواهند که از آنها خشنود شوید" ( یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ ).

سوگندی که در آیه قبل گذشت به خاطر این بود که مؤمنان عملا واکنشی در مقابل آنها نشان ندهند،ولی سوگندی که در این آیه،به آن اشاره شده،برای آن است که علاوه بر جنبه عملی،قلبا هم از آنها خشنود شوند! جالب اینکه در این مورد خداوند نمی فرماید:از آنها راضی نشوید،بلکه

با تعبیری که بوی تهدید از آن می آید می فرماید:"اگر هم شما از آنها راضی شوید خدا هرگز از جمعیت فاسقان راضی نخواهد شد"( فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَرْضیٰ عَنِ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ ).

شک نیست آنها از نظر دینی و اخلاقی اهمیتی برای خشنودی مسلمانان قائل نبودند،بلکه می خواستند از این راه کدورتهای قلبی آنان را بشویند تا در آینده از عکس العملهای آنان در امان بمانند،ولی خداوند با تعبیر" لاٰ یَرْضیٰ عَنِ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ "به مسلمانان هشدار می دهد که اینها فاسقند و جای این ندارد که از آنها راضی شوند،اینها دامهای فریبی است که بر سر راه شما می گذارند،بیدار باشید در آنها گرفتار نشوید!.

چه خوبست مسلمانان در هر عصر و زمان مراقب نقشه های شیطانی و شناخته شده منافقان باشند که با استفاده از همان نیرنگها و دامهای گذشته،در برابر آنان ظاهر نشوند،و مقاصد شوم خود را با استفاده از این وسائل پیاده نکنند.

[سوره التوبة (9): آیات 97 تا 99]

اشاره

اَلْأَعْرٰابُ أَشَدُّ کُفْراً وَ نِفٰاقاً وَ أَجْدَرُ أَلاّٰ یَعْلَمُوا حُدُودَ مٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (97) وَ مِنَ اَلْأَعْرٰابِ مَنْ یَتَّخِذُ مٰا یُنْفِقُ مَغْرَماً وَ یَتَرَبَّصُ بِکُمُ اَلدَّوٰائِرَ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ اَلسَّوْءِ وَ اَللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (98) وَ مِنَ اَلْأَعْرٰابِ مَنْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ وَ یَتَّخِذُ مٰا یُنْفِقُ قُرُبٰاتٍ عِنْدَ اَللّٰهِ وَ صَلَوٰاتِ اَلرَّسُولِ أَلاٰ إِنَّهٰا قُرْبَةٌ لَهُمْ سَیُدْخِلُهُمُ اَللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ إِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (99)

ترجمه:

97-عربهای بادیه نشین کفر و نفاقشان شدیدتر است و به جهل از حدود(و مرزهای) آنچه خدا بر پیامبرش نازل کرده،سزاوارترند،و خداوند دانا و حکیم است.

98-گروهی از(این)اعراب بادیه نشین چیزی را که(در راه خدا)انفاق می کنند غرامت محسوب می دارند،و انتظار حوادث دردناکی برای شما می کشند،حوادث دردناک برای آنهاست،و خداوند شنوا و داناست.

99-گروه(دیگری)از عربهای بادیه نشین ایمان بخدا و روز رستاخیز دارند،و آنچه را انفاق می کنند مایه تقرب نزد خدا،و دعاهای پیامبر می دانند،آگاه باشید اینها مایه تقرب آنها است،خداوند به زودی آنان را در رحمت خود وارد خواهد ساخت، چرا که خداوند آمرزنده و مهربان است.

تفسیر:

بادیه نشینان سنگدل و با ایمان

در این آیات سه گانه-به تناسب بحثهایی که در باره منافقان مدینه گذشت- پیرامون حال منافقان بادیه نشین،و نشانه ها و افکار آنها،و همچنین در باره مؤمنان مخلص و راستین بادیه گفتگو شده است.

شاید به این علت که به مسلمانان هشدار دهد چنین نپندارند که منافقان تنها همان گروهی هستند که در شهرند،بلکه منافقان بادیه نشین از آنها خشن ترند، و به گواهی تاریخ اسلام،مسلمانان بارها مورد هجوم این گروه واقع شده بودند، مبادا پیروزیهای پی در پی لشکر اسلام سبب شود که آنها این خطر را نادیده بگیرند.

به هر حال در آیه نخست می فرماید:"اعراب بادیه نشین(به حکم دوری از تعلیم و تربیت و نشنیدن آیات الهی و سخنان پیامبر ص)کفر و نفاقشان شدیدتر است"( اَلْأَعْرٰابُ أَشَدُّ کُفْراً وَ نِفٰاقاً ).

"و باز به همین دلیل،به جهل و بی خبری از حدود فرمانها و احکامی که خدا بر پیامبرش نازل کرده است سزاوارترند"( وَ أَجْدَرُ أَلاّٰ یَعْلَمُوا حُدُودَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ ).

"اعراب"از کلماتی است که معنی جمعی دارد،اما مفردی برای آن از نظر لغت عرب نیست و چنان که ائمه لغت مانند مؤلف"قاموس"و"صحاح"و "تاج العروس"و دیگران گفته اند این کلمه تنها به عربهای بادیه نشین اطلاق می شود،و به هنگامی که بخواهند معنی مفرد را ادا کنند،همین کلمه را با یاء نسبت،به صورت"اعرابی"می گویند.

بنا بر این به خلاف آنچه بسیاری تصور می کنند،اعراب جمع عرب نیست

"اجدر"از ماده"جدار"به معنی دیوار است،سپس به هر چیز مرتفع و شایسته اطلاق شده است،به همین جهت"اجدر"معمولا به معنی شایسته تر استعمال می شود.

در پایان آیه می فرماید"خداوند دانا و حکیم است"یعنی اگر در باره عربهای بادیه نشین چنین داوری می کند روی تناسب خاصی است که محیط آنها با اینگونه صفات دارد( وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ ).

*** اما برای اینکه چنین توهمی پیدا نشود که همه اعراب بادیه نشین،و یا همه بادیه نشینان،دارای چنین صفاتی هستند،در آیه بعد اشاره به دو گروه مختلف در میان آنها می کند.

نخست می گوید:"گروهی از این عربهای بادیه نشین کسانی هستند که بر اثر نفاق یا ضعف ایمان هنگامی که چیزی را در راه خدا انفاق کنند،آن را ضرر و زیان و غرامت محسوب می دارند" نه یک موفقیت و پیروزی و تجارت پر سود (و مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ یَتَّخِذُ مٰا یُنْفِقُ مَغْرَماً ) ⁽¹⁾دیگر از صفات آنها این است که"همواره در انتظار این هستند که بلاها و مشکلات شما را احاطه کند،و تیره روزی و ناکامی به سراغ شما بیاید"( وَ یَتَرَبَّصُ بِکُمُ الدَّوٰائِرَ ).

دوائر جمع"دائره"و معنی آن معروف است،ولی به حوادث سخت و دردناک که انسان را احاطه می کند،عرب نیز دائره و در حال جمعی"دوائر"می گوید.

در واقع آنها افرادی تنگ نظر و بخیل و حسودند،بخل آنها سبب می شود که هر گونه خدمت مالی را در راه خدا غرامت بپندارند،و حسادتشان موجب این می شود که همیشه در انتظار بروز مشکلات و گرفتاریها و مصائب برای دیگران باشند سپس اضافه می کند آنها نباید در انتظار بروز مشکلات و نزول بلاها بر شما باشند چرا که این مشکلات و ناکامیها و بدبختیها تنها به سراغ این گروه منافق بی ایمان و جاهل و نادان و تنگ نظر و حسود می رود"( عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ ) ⁽¹⁾سرانجام آیه را با این جمله که"خداوند شنوا و دانا است"پایان می دهد ( وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ).

هم سخنان آنها را می شنود و هم از نیات و مکنون ضمیر آنها آگاه است.

*** و در آخرین آیه به گروه دوم یعنی مؤمنان با اخلاص بادیه نشین اشاره کرده می گوید:"گروهی از این عربهای بادیه نشین کسانی هستند که ایمان به خدا و روز رستاخیز دارند"( وَ مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الآخر).

به همین دلیل هیچگاه انفاق در راه خدا را غرامت و زیان،نمی دانند،بلکه با توجه به پاداشهای وسیع الهی در این جهان و سرای دیگر،"این کار را وسیله نزدیکی به خدا و مایه توجه و دعای پیامبر ص که افتخار و برکت بزرگی است می دانند" ( وَ یَتَّخِذُ مٰا یُنْفِقُ قُرُبٰاتٍ عِنْدَ اللّٰهِ وَ صَلَوٰاتِ الرَّسُولِ ).

در اینجا خداوند این طرز فکر آنها را با تاکید فراوان تصدیق می کند و

می گوید:"آگاه باشید که این انفاقها به طور قطع مایه تقرب آنها در پیشگاه خداوند است"( أَلاٰ إِنَّهٰا قُرْبَةٌ لَهُمْ ).

و به همین دلیل"خدا آنان را به زودی در رحمت خود فرو می برد" ( سَیُدْخِلُهُمُ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ ).

و اگر لغزشهایی از آنها سرزده باشد به خاطر ایمان و اعمال پاکشان آنها را می بخشد"زیرا خداوند آمرزنده و مهربان است"( إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ ).

تاکیدهای پی در پی ای که در این آیه دیده می شود راستی جالب است،کلمه "الا""و ان"که هر دو برای بیان تاکید می باشد،و سپس جمله سَیُدْخِلُهُمُ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ مخصوصا با توجه به"فی"که ورود و غوطه ور شدن در رحمت الهی را می رساند،و بعدا جمله آخر که با"ان"شروع شده،و دو صفت از صفات مهر آمیز خدا(غفور و رحیم)را ذکر می کند،همه بیان کننده نهایت لطف و رحمت خدا در باره این گروه است،شاید به این جهت که این گروه با محروم بودن از تعلیم و تربیت،و عدم دسترسی کافی به آیات الهی و سخنان پیامبر ص باز از جان و دل اسلام را پذیرا شده اند و با نداشتن امکانات مالی(که وضع بادیه نشینان ایجاب می کند)از انفاق در راه خدا خود داری نمی کنند بنا بر این شایسته هر گونه تقدیر و تشویقند بیش از آنچه شهرنشینان متمکن شایستگی دارند.

مخصوصا توجه به این نکته لازم است که در مورد"اعراب منافق" عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ که نشان دهنده احاطه بدبختیها به آنها است به کار رفته،اما در مورد "اعراب با ایمان و فداکار"کلمه فی رحمته که بیانگر احاطه رحمت الهی به آنها است ذکر شده است،یکی رحمت او را احاطه کرده و دیگری را بدبختیها! ***

در اینجا به چند نکته باید توجه کرد:

اشاره

1-اجتماعات شکوهمند

از آیات فوق اهمیتی را که اسلام به جامعه های بزرگ و مراکز پرجمعیت تر می دهد روشن می شود،جالب اینکه اسلام از محیطی عقب افتاده برخاست،محیطی که بویی از تمدن در آن به مشام نمی رسید،در عین حال اهمیت خاصی برای عوامل سازنده تمدن قائل است و می گوید:آنها که در نقاط دور افتاده از شهر زندگی می کنند، حتی از نظر ایمان و معلومات مذهبی عقبترند.

چرا که آنها امکانات کافی برای تعلیم و تربیت در اختیار خودداری نمی کنند بنا بر این شایسته ندارند.

لذا در نهج البلاغه می خوانیم که علی ع فرمود:

و الزموا السواد الاعظم فان ید اللّٰه مع الجماعة :"به مراکز بزرگ بپیوندید،زیرا دست خدا همراه جماعت است" ⁽¹⁾.

ولی مفهوم این سخن آن نیست که همه مردم رو به سوی شهرها آورند، و روستاها را که مایه آبادی شهرها است به ویرانی بکشانند،بلکه به عکس باید علم و دانش شهر را به روستا برد،و برای تقویت اصول تعلیم و تربیت و پایه های دین و ایمان و بیداری و آگاهی آنان کوشش و تلاش کرد.

بدون شک اگر روستانشینان را به حال خود رها کنند و دریچه ای از علوم و دانشهای شهری و آیات کتب آسمانی و تعلیمات پیامبر ص و پیشوایان بزرگ را به سوی آنها نگشایند،کفر و نفاق به سرعت آنها را فرا خواهد گرفت،آنها مخصوصا در برابر تعلیم و تربیت صحیح،پذیرش بیشتری دارند،زیرا قلبهای صاف،و افکار دست نخورده،در میان آنان فراوان،و شیطنتها و حیله گریهای شهر در میان آنها کمتر است! ***

2-شهریان بادیه نشین

گر چه"اعرابی"به معنی بادیه نشین است،ولی در اخبار و روایات اسلامی مفهوم وسیعتری پیدا کرده،و به تعبیر دیگر مفهوم اسلامی آن با منطقه جغرافیایی بستگی ندارد بلکه با طرز تفکر و منطقه فکری مربوط است:آنها که دور از آداب و سنن و تعلیم و تربیت اسلامی هستند-هر چند شهرنشین باشند-اعرابیند، و بادیه نشینان آگاه و آشنا به آداب و سنن اسلامی اعرابی نیستند.

حدیث مشهور

من لم یتفقه منکم فی الدین فهو اعرابی :هر کس از شما از دین و آئین خود آگاه نشود،اعرابی است"که از امام صادق ع نقل شده گواه روشن بر گفتار فوق است ⁽¹⁾.

در خبر دیگری می خوانیم

من الکفر التعرب بعد الهجرة :"تعرب بعد از هجرت از شعب کفر است".

و نیز از علی ع در نهج البلاغه نقل شده که گروهی از اصحاب عصیانگرش را مخاطب ساخته فرمود:"

و اعلموا انکم صرتم بعد الهجرة اعرابا ":بدانید شما بعد از هجرت،اعرابی شدید! ⁽²⁾.

در دو حدیث فوق اعرابی شدن نقطه مقابل"هجرت"قرار داده شده،و با توجه به اینکه مفهوم وسیع هجرت نیز جنبه مکانی ندارد بلکه اساس آن انتقال فکر از محور کفر به محور ایمان است معنی اعرابی بودن نیز روشن می شود، یعنی بازگشت از"آداب و سنن اسلامی"به"آداب و سنن جاهلیت".

***3-در آیات فوق در باره بادیه نشینان با ایمان خواندیم که آنها انفاق خود را مایه"قرب"به خدا می دانند،مخصوصا این کلمه به صورت جمع و"قربات"

آمده بود که نشان می دهد که آنها نه یک قرب،بلکه قربها در آن می جویند، و شک نیست که"قرب"و"قربت"در برابر پروردگار به معنی نزدیکی مکانی نمی باشد،بلکه نزدیکی مقامی،یعنی رفتن به سوی او که کمال مطلق است، و پرتوی از صفات جمال و جلالش را بر صفحه فکر و جان افکندن.

[سوره التوبة (9): آیه 100]

اشاره

وَ اَلسّٰابِقُونَ اَلْأَوَّلُونَ مِنَ اَلْمُهٰاجِرِینَ وَ اَلْأَنْصٰارِ وَ اَلَّذِینَ اِتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اَللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ذٰلِکَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِیمُ (100)

ترجمه:

100-پیشگامان نخستین از مهاجرین و انصار و آنها که به نیکی از آنها پیروی کردند، خداوند از آنها خشنود و آنها(نیز)از او خشنود شدند،و باغهایی از بهشت برای آنان فراهم ساخته که نهرها از زیر درختانش جریان دارد،جاودانه در آن خواهند ماند،و از این پیروزی بزرگی است.

تفسیر:

پیشگامان اسلام

گر چه در باره شان نزول آیه فوق،مفسران روایات متعددی نقل کرده اند، ولی چنان که خواهیم دید هیچ کدام از آنها"شان نزول"آیه نیست،بلکه در واقع بیان مصداق و وجود خارجی آن است.

به هر حال به دنبال آیات گذشته که بیان حال کفار و منافقان را می نمود در آیه فوق اشاره به گروه های مختلف از مسلمانان راستین شده است و آنها را در سه گروه مشخص تقسیم می کند.

نخست آنها که پیشگامان در اسلام و هجرت بوده اند( وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ ).

دوم آنها که پیشگام در نصرت و یاری پیامبر ص و یاران مهاجرش بودند(و الانصار).

سوم آنها که بعد از این دو گروه آمدند و از برنامه های آنها پیروی کردند،و با انجام اعمال نیک،و قبول اسلام،و هجرت،و نصرت آئین پیامبر ص به آنها پیوستند( وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ ) ⁽¹⁾.

از آنچه گفتیم روشن شد که منظور از"باحسان"در واقع بیان اعمال و معتقداتی است که در آنها از پیشگامان اسلام پیروی می کنند،و به تعبیر دیگر"احسان" بیان وصف برنامه هایی است که از آن متابعت می شود.

ولی این احتمال نیز در معنی آیه داده شده است که"احسان"بیان وصف چگونگی متابعت و پیروی باشد یعنی آنها بطور شایسته پیروی می کنند(در صورت اول"با"بمعنی"فی"و در صورت دوم بمعنی"مع"است).

ولی ظاهر آیه مطابق تفسیر اول است.

پس از ذکر این گروه سه گانه میفرماید:"هم خداوند از آنها راضی است و هم آنها از خدا راضی شده اند"( رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ).

رضایت خدا از آنها به خاطر ایمان و اعمال صالحی است که انجام داده اند، و خشنودی آنان از خدا به خاطر پاداشهای گوناگون و فوق العاده و پر اهمیت است که به آنان ارزانی داشته.

به تعبیر دیگر آنچه خدا از آنها خواسته انجام داده اند،و آنچه آنها از خدا خواسته اند به آنان بخشیده،بنا بر این هم خدا از آنها راضی است و هم آنان از خدا راضی هستند.

با اینکه جمله گذشته همه مواهب و نعمتهای الهی را در برداشت(مواهب مادی و معنوی،جسمانی و روحانی)ولی بعنوان تاکید و بیان"تفصیل"بعد از "اجمال"اضافه می کند:"خداوند برای آنها باغهایی از بهشت فراهم ساخته که از زیر درختانش نهرها جریان دارند"( وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهٰارُ ).

از امتیازات این نعمت آن است که جاودانی است و"همواره در آن خواهند ماند"( خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ).

"و مجموع این مواهب معنوی و مادی برای آنها پیروزی بزرگی محسوب می شود"( ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ ).

چه پیروزی از این برتر که انسان احساس کند آفریدگار و معبود و مولایش از او خشنود است و کارنامه قبولی او را امضا کرده؟و چه پیروزی از این بالاتر که با اعمال محدودی در چند روز عمر فانی مواهب بی پایان ابدی پیدا کند.

در اینجا به چند نکته مهم باید توجه کرد:

اشاره

1-موقعیت پیشگامان

در هر انقلاب وسیع اجتماعی که بر ضد وضع نابسامان جامعه صورت می گیرد پیشگامانی هستند که پایه های انقلاب و نهضت بر دوش آنها است،آنها در واقع وفادارترین عناصر انقلابی هستند،زیرا به هنگامی که پیشوا و رهبرشان از هر نظر تنها است گرد او را می گیرند،و با اینکه از جهات مختلف در محاصره قرار دارند و انواع خطرها از چهار طرف آنها را احاطه کرده و دست از یاری و فدا کاری برنمی دارند.

مخصوصا مطالعه تاریخ،آغاز اسلام را نشان می دهد که پیشگامان و مؤمنان

نخستین با چه مشکلاتی روبرو بودند؟چگونه آنها را شکنجه و آزار می دادند، ناسزا می گفتند،متهم می کردند،به زنجیر می کشیدند و نابود می نمودند.

ولی با این همه گروهی با اراده آهنین و عشق سوزان و عزم راسخ و ایمان عمیق در این راه گام گذاردند و به استقبال انواع خطرها رفتند.

در این میان سهم مهاجران نخستین از همه بیشتر بود،و به دنبال آنها انصار نخستین یعنی آنهایی که با آغوش باز از پیامبر ص به مدینه دعوت کردند، و یاران مهاجر او را همچون برادران خویش مسکن دادند،و از آنها با تمام وجود خود دفاع کردند،و حتی بر خویشتن نیز مقدم داشتند.

و اگر می بینیم در آیه فوق به این دو گروه اهمیت فوق العاده ای داده شده است به خاطر همین موضوع است.

ولی با این حال قرآن مجید-آن چنان که روش همیشگی او است-سهم دیگران را نیز نادیده نگرفته است و به عنوان"تابعین به احسان"از تمام گروه هایی که در عصر پیامبر و یا زمانهای بعد به اسلام پیوستند،هجرت کردند،و یا مهاجران را پناه دادند و حمایت نمودند یاد می کند،و برای همه اجر و پاداشهای بزرگی را نوید می دهد.

2-تابعین چه اشخاصی بودند؟

اصطلاح گروهی از دانشمندان بر این است که کلمه"تابعین"را تنها به شاگردان صحابه می گویند،یعنی آن عده ای که پیامبر ص را ندیدند اما بعد از پیامبر ص به روی کار آمدند و علوم و دانشهای اسلامی را وسعت بخشیدند، و به تعبیر دیگر اطلاعات اسلامی خود را بدون واسطه از صحابه پیامبر ص گرفتند.

ولی همان گونه که در بالا گفتیم مفهوم آیه از نظر لغت به این گروه،محدود نمی شود،بلکه تعبیر"تابعین به احسان"تمام گروه هایی را که در عصر و زمان

از برنامه و اهداف پیشگامان اسلام پیروی کردند شامل می شود.

توضیح اینکه بر خلاف آنچه بعضی فکر می کنند مساله"هجرت"و همچنین "نصرت"که دو مفهوم سازنده اسلامی است،محدود به زمان پیامبر ص نیست بلکه امروز نیز این دو مفهوم در شکلهای دیگری وجود دارد،و فردا نیز وجود خواهد داشت،بنا بر این تمام کسانی که به نحوی در مسیر این دو برنامه قرار می گیرند در مفهوم تابعین به احسان داخلند.

منتها مهم آنست که توجه داشته باشیم قرآن با ذکر کلمه"احسان"تاکید می کند که پیروی و تبعیت از پیشگامان در اسلام نباید در دائره حرف و ادعا، و یا حتی ایمان بدون عمل خلاصه شود،بلکه باید این پیروی یک پیروی فکری و عملی و همه جانبه بوده باشد.

3-نخستین مسلمان چه کسی بود؟

در اینجا بیشتر مفسران به تناسب بحث آیه فوق این سؤال را مطرح کرده اند که نخستین کسی که اسلام آورد و این افتخار بزرگ در تاریخ به نام او ثبت شد چه کسی است؟ در پاسخ این سؤال همه متفقا گفته اند نخستین کسی که از زنان مسلمان شد "خدیجه"همسر وفادار و فدا کار پیامبر ص بود،و اما از مردان،همه دانشمندان و مفسران شیعه به اتفاق گروه عظیمی از دانشمندان اهل سنت"علی" ع را نخستین کسی از مردان می دانند که دعوت پیامبر ص را پاسخ گفت.

شهرت این موضوع در میان دانشمندان اهل تسنن به حدی است که جمعی از آنها ادعای اجماع و اتفاق بر آن کرده اند.

از جمله"حاکم نیشابوری"در"مستدرک علی الصحیحین"در کتاب"معرفت" صفحه 22 چنین می گوید:لا اعلم خلافا بین اصحاب التواریخ ان علی بن ابی طالب رضی اللّٰه عنه اولهم اسلاما و انما اختلفوا فی بلوغه:"هیچ مخالفتی

در میان تاریخ نویسان در این مساله وجود ندارد،که علی بن ابی طالب ع نخستین کسی است که اسلام آورده،تنها در بلوغ او به هنگام پذیرش اسلام اختلاف دارند" ⁽¹⁾.

"ابن عبد البر"در"استیعاب"(ج 2 صفحه 457)چنین می نویسد:اتفقوا علی ان خدیجه اول من آمن باللّٰه و رسوله و صدقه فیما جاء به ثم علی بعدها:

"در این مساله اتفاق است که خدیجه نخستین کسی بود که ایمان به خدا و پیامبر ص آورد،و او را در آنچه آورده بود تصدیق کرد،سپس علی ع بعد از او همین کار را انجام داد" ⁽²⁾.

"ابو جعفر اسکافی معتزلی"می نویسد:قد روی الناس کافة افتخار علی بالسبق الی الاسلام:"عموم مردم نقل کرده اند که افتخار سبقت در اسلام مخصوص علی بن ابی طالب ع است" ⁽³⁾.

گذشته از این،روایات فراوانی از پیامبر ص و نیز از خود علی ع و صحابه در این باره نقل شده است که به حد تواتر می رسد و ذیلا چند حدیث را به عنوان نمونه می آوریم:

1-پیامبر ص فرمود:

اولکم واردا علی الحوض اولکم اسلاما، علی بن ابی طالب :نخستین کسی که در کنار حوض کوثر بر من وارد می شود، نخستین کسی است که اسلام آورده،و او علی بن ابی طالب ع است" ⁽⁴⁾.

2-گروهی از دانشمندان اهل سنت از پیامبر ص نقل کرده اند که پیامبر ص دست علی ع را گرفت و فرمود:

ان هذا اول من آمن بی و هذا

اول من یصافحنی و هذا الصدیق الاکبر :"این اولین کسی است که به من ایمان آورده،و اولین کسی است که در قیامت با من مصافحه می کند و این صدیق اکبر است" ⁽¹⁾.

3-ابو سعید خدری از پیامبر ص چنین نقل می کند که دست به میان شانه های علی ع زد و فرمود:

یا علی لک سبع خصال لا یحاجک فیهن احد یوم القیامة:انت اول المؤمنین باللّٰه ایمانا و اوفاهم بعهد اللّٰه و اقومهم بامر اللّٰه. ..:"ای علی هفت صفت ممتاز داری که احدی در قیامت نمی تواند در باره آنها با تو گفتگو کند،تو نخستین کسی هستی که به خدا ایمان آوردی، و از همه نسبت به پیمانهای الهی با وفاتری،و در اطاعت فرمان خدا پابرجاتری..." ⁽²⁾همانگونه که اشاره کردیم دهها روایت در کتب مختلف تاریخ و تفسیر و حدیث،در این باره از پیامبر ص و دیگران نقل شده است و علاقمندان می توانند برای توضیح بیشتر به جلد سوم عربی الغدیر صفحه 220 تا 240 و کتاب احقاق الحق جلد 3 صفحه 114 تا 120 مراجعه نمایند.

جالب اینکه گروهی که نتوانسته اند سبقت علی ع را در ایمان و اسلام انکار کنند به عللی که ناگفته پیدا است کوشش دارند آن را به نحو دیگری انکار، یا کم اهمیت جلوه دهند،و بعضی دیگر کوشش دارند که به جای او ابو بکر را بگذارند که او اولین مسلمان است.

گاهی می گویند علی ع در آن هنگام ده ساله بود و طبعا نابالغ،بنا بر این اسلام او به عنوان اسلام یک کودک تاثیری در قوت و قدرت جبهه مسلمین در برابر

دشمن نداشت(این سخن را فخر رازی در تفسیرش ذیل آیه فوق آورده است).

و این براستی عجیب است و در واقع ایرادی است بر شخص پیامبر ص زیرا می دانیم هنگامی که در یوم الدار پیامبر ص اسلام را به عشیره و طایفه خود عرضه داشت هیچکس آن را نپذیرفت جز علی ع که برخاست و اعلام اسلام نمود،پیامبر ص اسلامش را پذیرفت،و حتی اعلام کرد که تو برادر و وصی و خلیفه منی!. و این حدیث را که گروهی از حافظان حدیث از شیعه و سنی در کتب صحاح و مسانید،و همچنین گروهی از مورخان اسلام نقل کرده و بر آن تکیه نموده اند نشان می دهد که نه تنها پیامبر ص اسلام علی ع را در آن سن و سال کم، پذیرفت بلکه او را به عنوان برادر و وصی و جانشین خود معرفی نمود ⁽¹⁾.

و گاهی به این تعبیر که خدیجه نخستین مسلمان از زنان و ابو بکر نخستین مسلمان از مردان و علی ع نخستین مسلمان از کودکان بود،خواسته اند از اهمیت آن بکاهند(این تعبیر را مفسر معروف و متعصب،نویسنده المنار ذیل آیه مورد بحث ذکر کرده است).

در حالی که اولا همانگونه که گفتیم کمی سن علی ع در آن روز به هیچوجه از اهمیت موضوع نمی کاهد،بخصوص اینکه قرآن در باره حضرت یحیی صریحا می گوید: وَ آتَیْنٰاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا ⁽²⁾:"ما فرمان را به او در حال کودکی دادیم".

و در باره عیسی ع نیز می خوانیم که در حال کودکی به سخن آمد و به آنها که در باره او گرفتار شک و تردید بودند گفت: إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا :"من بنده خدایم،کتاب آسمانی به من داده،و مرا پیامبر قرار داده است" ⁽¹⁾هنگامی که اینگونه آیات را با حدیثی که از پیامبر ص در بالا نقل کردیم که او علی ع را وصی و خلیفه و جانشین خود قرار داد ضمیمه کنیم روشن می شود که سخن"المنار"گفتار تعصب آمیزی بیش نیست.

ثانیا این موضوع از نظر تاریخی مسلم نیست که ابو بکر سومین نفری باشد که اسلام را پذیرفته است،بلکه در بسیاری از کتب تاریخ و حدیث اسلام آوردن گروه دیگری را قبل از او ذکر کرده اند.

این بحث را با ذکر این نکته پایان می دهیم که علی ع در سخنانش بارها به این موضوع که من اولین مؤمن و اولین مسلمان و نخستین نمازگزار با پیامبرم اشاره نموده و موقعیت خود را روشن ساخته است،و این موضوع در بسیاری از کتب از آن حضرت نقل شده.

به علاوه ابن ابی الحدید از دانشمند معروف ابو جعفر اسکافی معتزلی نقل می کند اینکه بعضی می گویند ابو بکر سبقت در اسلام داشته اگر صحیح باشد چرا خودش در هیچ مورد به این موضوع بر فضیلت خود استدلال نکرده است،و نه هیچیک از هواداران او از صحابه چنین ادعایی را کرده اند ⁽²⁾.

4-آیا همه صحابه افراد صالحی بودند؟

سابقا به این موضوع اشاره کردیم که دانشمندان اهل سنت معمولا معتقدند که همه یاران پیامبر ص پاک و درستکار و صالح و شایسته و اهل بهشتند.

در اینجا به تناسب آیه فوق که بعضی آن را دلیل قاطعی بر ادعای فوق گرفته اند بار دیگر این موضوع مهم را که سرچشمه دگرگونیهای زیادی در مسائل اسلامی می شود مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهیم:

بسیاری از مفسران اهل سنت این حدیث را ذیل آیه فوق نقل کرده اند که حمید بن زیاد می گوید:نزد محمد بن کعب قرظی رفتم و به او گفتم در باره اصحاب رسول خدا ص چه می گویی؟گفت:جمیع اصحاب رسول اللّٰه(ص)فی الجنة محسنهم و مسیئهم!:"همه یاران پیامبر ص در بهشتند،اعم از نیکوکار و بدکار و گنهکار!گفتم این سخن را از کجا می گویی؟گفت:این آیه را بخوان وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ ...تا آنجا که می فرماید: رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ سپس گفت:اما در باره تابعین شرطی قائل شده و آن این است که آنها باید تنها در کارهای نیک از صحابه پیروی کنند(فقط در این صورت اهل نجاتند،و اما صحابه چنین قید و شرطی را ندارند) ⁽¹⁾.

ولی این ادعا به دلائل زیادی مردود و غیر قابل قبول است،زیرا:

اول-حکم مزبور در آیه فوق شامل تابعین هم می شود،و منظور از تابعان همانگونه که اشاره کردیم تمام کسانی هستند که از روش مهاجران و انصار نخستین، و برنامه های آنها پیروی می کنند،بنا بر این باید تمام امت بدون استثناء اهل نجات باشند! و اما اینکه در حدیث محمد بن کعب از این موضوع جواب داده شده که خداوند در تابعین قید احسان را ذکر کرده،یعنی از برنامه نیک و روش صحیح صحابه پیروی کند،نه از گناهانشان،این سخن از عجیب ترین بحثها است.

چرا که مفهومش اضافه"فرع"بر"اصل"است،جایی که شرط نجات تابعان و پیروان صحابه این باشد که در اعمال صالح از آنها پیروی کنند به طریق

اولی باید این شرط در خود صحابه بوده باشد.

و به تعبیر دیگر خداوند در آیه فوق میگوید:رضایت و خشنودی او شامل حال همه مهاجران و انصار نخستین که دارای برنامه صحیح بودند و همه پیروان آنها است،نه اینکه می خواهد مهاجران و انصار را چه خوب باشند و چه بد، مشمول رضایت خود قرار دهد،اما تابعان را با قید و شرط خاصی بپذیرد.

ثانیا-این موضوع با دلیل عقل به هیچوجه سازگار نیست،زیرا عقل هیچگونه امتیازی برای یاران پیامبر ص بر دیگران قائل نمی باشد،چه تفاوتی میان ابو جهل ها و کسانی است که نخست ایمان آوردند،سپس از آئین او منحرف شدند.

و چرا کسانی که سالها و قرنها بعد از پیامبر ص قدم به این جهان گذاردند و فداکاریها و جانبازیهای آنها در راه اسلام کمتر از یاران نخستین پیامبر ص نبود،بلکه این امتیاز را داشتند که پیامبر ص را نادیده،شناختند،و به او ایمان آوردند،مشمول این رحمت و رضایت الهی نباشند.

قرآنی که می گوید:گرامی ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شما است، چگونه این تبعیض غیر منطقی را می پسندد؟قرآنی که در آیات مختلفش به ظالمان و فاسقان لعن می کند و آنها را مستوجب عذاب الهی می شمرد،چگونه این"مصونیت غیر منطقی صحابه"را در برابر کیفر الهی می پسندد؟آیا اینگونه لعنها و تهدیدهای قرآن قابل استثناء است،و گروه خاصی از آن خارجند؟چرا و برای چه؟!.

از همه گذشته آیا چنین حکمی به منزله چراغ سبز دادن به صحابه نسبت به هر گونه گناه و جنایت محسوب نمی شود؟ ثالثا-این حکم با متون تاریخ اسلامی به هیچوجه سازگار نیست،زیرا بسیار کسان بودند که روزی در ردیف مهاجران و انصار بودند،و سپس از راه خود

منحرف شدند و مورد خشم و غضب پیامبر ص که توام با خشم و غضب خدا است قرار گرفتند،آیا در آیات قبل داستان ثعلبه بن حاطب انصاری را نخواندیم که چگونه منحرف گردید و مغضوب پیامبر ص شد.

روشن تر بگوئیم:اگر منظور آنها این است که صحابه پیامبر ص عموما مرتکب هیچگونه گناهی نشدند و معصوم و پاک از هر معصیتی بودند،این از قبیل انکار بدیهیات است.

و اگر منظور آنست که آنها گناه کردند و اعمال خلافی انجام دادند باز هم خدا از آنها راضی است،مفهومش این است که خدا رضایت به گناه داده است! چه کسی می تواند"طلحه"و"زبیر"که در آغاز از یاران خاص پیامبر بودند و همچنین"عایشه"همسر پیامبر ص را از خون هفده هزار نفر مردم مسلمانی که خونشان در میدان جنگ جمل ریخته شد تبرئه کند؟آیا خدا به این خون ریزیها راضی بود؟ آیا مخالفت با علی ع خلیفه پیامبر ص که اگر فرضا خلافت منصوص او را نپذیریم حد اقل با اجماع امت برگزیده شده بود،و شمشیر کشیدن به روی او و یاران وفادارش چیزی است که خدا از آن خشنود و راضی باشد؟ حقیقت این است که طرفداران فرضیه"تنزیه صحابه"با اصرار و پافشاری روی این مطلب، چهره پاک اسلام را که همه جا میزان شخصیت اشخاص را ایمان و عمل صالح قرار می دهد زشت و بلامنظر ساخته اند.

آخرین سخن اینکه رضایت و خشنودی خدا که در آیه فوق است روی یک عنوان کلی قرار گرفته و آن"هجرت"و"نصرت"و"ایمان"و"عمل صالح" است،تمام صحابه و تابعان ما دام که تحت این عناوین قرار داشتند مورد رضای خدا بودند،و آن روز که از تحت این عناوین خارج شدند از تحت رضایت خدا نیز خارج گشتند.

از آنچه گفتیم بخوبی روشن می شود که گفتار مفسر دانشمند اما متعصب یعنی نویسنده المنار که در اینجا شیعه را به خاطر عدم اعتقاد به پاکی و درستی همه صحابه،مورد سرزنش و حمله قرار می دهد کمترین ارزشی ندارد،شیعه گناهی نکرده،جز اینکه حکم عقل و شهادت تاریخ و گواهی قرآن را در اینجا پذیرفته،و به امتیازات واهی و نادرست متعصبان گوش فرا نداده است.

[سوره التوبة (9): آیه 101]

اشاره

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ اَلْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ اَلْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی اَلنِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ (101)

ترجمه:

101-و از(میان)اعراب بادیه نشینی که اطراف شما هستند جمعی از منافقانند و از اهل (خود)مدینه(نیز)گروهی سخت به نفاق پای بندند که آنها را نمی شناسی و ما آنها را می شناسیم،به زودی آنها را دو باره مجازات می کنیم(مجازاتی به وسیله رسوایی اجتماعی،و مجازاتی به هنگام مرگ)سپس به سوی مجازات بزرگی(در قیامت)فرستاده می شوند.

تفسیر:

بار دیگر قرآن مجید بحث را متوجه اعمال منافقان و گروه های آنها کرده می گوید"در میان کسانی که در اطراف شهر شما"مدینه"هستند گروهی از منافقان وجود دارند"( وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ ).

یعنی تنها نباید توجه خود را به منافقان داخل بیندازید،باید هشیار باشید منافقان بیرون را نیز زیر نظر بگیرید و مراقب فعالیتهای خطرناک آنان باشید.

کلمه"اعراب"همانگونه که سابقا هم اشاره کردیم معمولا به عربهای بادیه نشین گفته می شود.

سپس اضافه می کند"در خود مدینه و از اهل این شهر نیز گروهی هستند که نفاق را تا سرحد سرکشی و طغیان رسانده و سخت به آن پایبندند و در آن صاحب تجربه اند"!( وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ ).

"مردوا"از ماده"مرد"(بر وزن سرد)به معنی طغیان و سرکشی و بیگانگی مطلق می باشد،و در اصل به معنی"برهنگی و تجرد"آمده،و بهمین جهت به پسرانی که هنوز مو در صورتشان نروئیده است "امرد"می گویند"شجرة مرداء"یعنی درختی که هیچ برگ ندارد و"مارد"بمعنی شخص سرکش است که بکلی از اطاعت فرمان خارج شده است.

بعضی از مفسران و اهل لغت این ماده را به معنی"تمرین"نیز گفته اند (از جمله در تاج العروس و قاموس تمرین یکی از معانی آن ذکر شده است).

و این شاید بخاطر آن باشد که تجرد مطلق از چیزی و خروج کامل از آن بدون ممارست و تمرین ممکن نیست.

به هر حال این گروه از منافقان چنان از حق و حقیقت عاری و چنان بر کار خود مسلط بودند که می توانستند خود را در صف مسلمانان راستین جا بزنند بدون اینکه کسی متوجه آنها بشود.

این تفاوت در تعبیر که در باره منافقان"داخلی"و"خارجی"در آیه فوق دیده می شود گویا اشاره به این نکته است که منافقان داخلی در کار خود مسلطتر و طبعا خطرناکترند،و مسلمانان باید شدیدا مراقب آنها باشند،هر چند که منافقان خارجی را نیز باید از نظر دور ندارند.

لذا بلافاصله بعد از آن میفرماید:"تو آنها را نمی شناسی ولی ما می شناسیم" ( لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ ).

البته این اشاره به علم عادی و معمولی پیغمبر است،ولی هیچ منافات ندارد که او از طریق وحی و تعلیم الهی به اسرار آنان کاملا واقف گردد.

در پایان آیه مجازات شدید این گروه را به این صورت بیان می کند که:

"ما بزودی آنها را دو باره مجازات خواهیم کرد،و پس از آن به سوی عذاب بزرگ دیگری فرستاده خواهند شد"( سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ ).

در اینکه"عذاب عظیم"اشاره به مجازات های روز قیامت است شکی نیست، ولی در اینکه،آن دو عذاب دیگر چه نوع عذابی است،در میان مفسران گفتگو است،و احتمالات متعددی پیرامون آن داده اند.

ولی بیشتر چنین بنظر می رسد که یکی از این دو عذاب همان مجازات اجتماعی آنها بخاطر رسواییشان و کشف اسرار درونیشان می باشد که به دنبال آن تمام حیثیت اجتماعی خود را از دست می دهند،و شاهد آن را در آیات گذشته خواندیم،و در بعضی از احادیث نیز آمده که وقتی کار این گروه به مراحل خطرناک می رسید پیامبر ص آنها را با نام و نشان معرفی می کرد،و حتی از مسجد بیرون می ساخت!.

و مجازات دوم آنان همان است که در آیه 50 سوره انفال اشاره شده،آنجا که میفرماید: وَ لَوْ تَریٰ إِذْ یَتَوَفَّی الَّذِینَ کَفَرُوا الْمَلاٰئِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبٰارَهُمْ ..."هر گاه کافران را بهنگامی که فرشتگان مرگ جان آنها را می گیرند ببینی که چگونه به صورت و پشت آنها می کوبند،و مجازات می کنند، به حال آنها تاسف خواهی خورد".

این احتمال نیز وجود دارد که مجازات دوم اشاره به ناراحتیهای درونی و شکنجه های روانی بوده باشد که بر اثر پیروزی همه جانبه مسلمانان،دامن این گروه را گرفت.

[سوره التوبة (9): آیه 102]

اشاره

وَ آخَرُونَ اِعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صٰالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً عَسَی اَللّٰهُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ إِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (102)

ترجمه:

102-و گروهی دیگر به گناهان خود اعتراف کردند و اعمال صالح و ناصالحی را به هم آمیختند،امید می رود که خداوند توبه آنها را بپذیرد خداوند غفور و رحیم است.

شان نزول:

در مورد شان نزول آیه فوق روایاتی نقل شده که در بیشتر آنها بنام "ابو لبابه انصاری"برخورد می کنیم،طبق روایتی او با دو یا چند نفر دیگر از یاران پیامبر ص از شرکت در جنگ"تبوک"خود داری کردند،اما هنگامی که آیاتی را که در مذمت متخلفین وارد شده بود شنیدند بسیار ناراحت و پشیمان گشتند،خود را به ستونهای مسجد پیغمبر ص بستند و هنگامی که پیامبر ص بازگشت و از حال آنها خبر گرفت عرض کردند:آنها سوگند یاد کرده اند که خود را از ستون باز نکنند تا اینکه پیامبر ص چنین کند،رسول خدا ص فرمود:من نیز سوگند یاد می کنم که چنین کاری را نخواهم کرد مگر اینکه خداوند به من اجازه دهد.

آیه فوق نازل شد و خداوند توبه آنها را پذیرفت،و پیامبر ص آنها را از ستون مسجد باز کرد.

آنها به شکرانه این موضوع همه اموال خود را به پیامبر ص تقدیم داشتند،و عرض کردند:این همان اموالی است که بخاطر دلبستگی به آن ما از شرکت در جهاد خود داری کرده ایم،همه اینها را از ما بپذیر و در راه خدا انفاق کن!.

پیامبر ص فرمود:هنوز دستوری در این باره بر من نازل نشده است، چیزی نگذشت که آیه بعد نازل شد و دستور داد که پیامبر ص قسمتی از اموال آنها را برگیرد،و مطابق بعضی از روایات یک سوم از اموال آنها را پذیرفت.

در پاره ای دیگر از روایات میخوانیم که آیه فوق در باره"ابو لبابه"و راجع به داستان"بنی قریظه"است بنی قریظه که گروهی از یهود بودند با او مشورت کردند که آیا تسلیم حکم پیامبر ص بشوند یا نه او گفت اگر تسلیم شوید همه شما را سر می برند!سپس از این گفته خود پشیمان شد و توبه کرد و خود را بستون مسجد بست و بعد آیه فوق نازل شد و خداوند توبه او را پذیرفت ⁽¹⁾.

تفسیر:

توبه کاران

پس از اشاره به وضع منافقان داخل و خارج مدینه در آیه قبل در اینجا اشاره به وضع گروهی از مسلمانان گناهکار که اقدام به توبه و جبران اعمال سوء خود کردند می کند و میفرماید:"گروه دیگری از آنها به گناهان خود اعتراف کردند"( وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ ).

"و اعمال صالح و ناصالح را بهم آمیختند"( خَلَطُوا عَمَلاً صٰالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً ).

سپس اضافه می کند"امید می رود که خداوند توبه آنها را بپذیرد"و رحمت خویش را به آنان بازگرداند( عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ ).

"زیرا خداوند آمرزنده و مهربان است"و دارای رحمتی وسیع و گسترده ( إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ ).

تعبیر به"عسی"در آیه فوق که معمولا در موارد امیدواری و احتمال پیروزی توام با احتمال عدم پیروزی گفته می شود شاید به خاطر آنست که آنها را در میان بیم و امید و خوف و رجاء که دو وسیله تکامل و تربیت است قرار دهد.

این احتمال نیز وجود دارد که تعبیر به"عسی"اشاره باین باشد که علاوه بر توبه و ندامت و پشیمانی باید در آینده شرائط دیگری را انجام دهند و گذشته را با اعمال نیک خود جبران نمایند.

ولی با توجه به اینکه آیه را با بیان غفران و رحمت الهی تکمیل می کند جنبه امیدواری در آن غلبه دارد.

این نکته نیز روشن است که نزول آیه در باره"ابو لبابه"و یا سایر متخلفان جنگ تبوک مفهوم وسیع آیه را تخصیص نمی زند،بلکه تمام افرادی را که اعمال نیک و بد را به هم آمیخته اند و از کارهای بد خویش پشیمانند فرا می گیرد.

و لذا از بعضی دانشمندان نقل کرده اند که گفته اند آیه فوق امیدبخشترین آیات قرآن است که درها را بروی گنهکاران گشوده،و توبه کاران را به سوی خود دعوت می کند.

[سوره التوبة (9): آیات 103 تا 105]

اشاره

خُذْ مِنْ أَمْوٰالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِهٰا وَ صَلِّ عَلَیْهِمْ إِنَّ صَلاٰتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ وَ اَللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (103) أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ هُوَ یَقْبَلُ اَلتَّوْبَةَ عَنْ عِبٰادِهِ وَ یَأْخُذُ اَلصَّدَقٰاتِ وَ أَنَّ اَللّٰهَ هُوَ اَلتَّوّٰابُ اَلرَّحِیمُ (104) وَ قُلِ اِعْمَلُوا فَسَیَرَی اَللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ اَلْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ اَلْغَیْبِ وَ اَلشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (105)

ترجمه:

103-از اموال آنها صدقه ای(زکات)بگیر تا به وسیله آن آنها را پاک سازی و پرورش دهی،و به آنها(هنگام گرفتن زکات)دعا کن که دعای تو مایه آرامش آنها است و خداوند شنوا و دانا است.

104-آیا نمی دانند که تنها خداوند توبه را از بندگانش می پذیرد و صدقات را می گیرد و خداوند توبه پذیر و مهربان است.

105-بگو عمل کنید،خداوند و فرستاده او و مؤمنان اعمال شما را می بینند و به زودی به سوی کسی باز می گردید که پنهان و آشکار را می داند و شما را به آنچه عمل می کردید خبر می دهد.

تفسیر:

زکات عامل پاکی فرد و جامعه

در نخستین آیه مورد بحث اشاره به یکی از احکام مهم اسلام یعنی مسئله زکات شده است،و به عنوان یک قانون کلی به پیامبر ص دستور می دهد که "از اموال آنها صدقه یعنی زکات بگیر"( خُذْ مِنْ أَمْوٰالِهِمْ صَدَقَةً ).

کلمه"من"که برای بیان"تبعیض"است،نشان می دهد که زکات همواره جزئی از مال را تشکیل می دهد،نه همه آن و نه قسمت عمده آن را.

سپس به دو قسمت از فلسفه اخلاقی و روانی و اجتماعی زکات اشاره کرده میفرماید"تو با این کار آنها را پاک می کنی و نمو می دهی"( تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِهٰا ) آنها را از رذائل اخلاقی، از دنیا پرستی و بخل و امساک پاک می کنی، و نهال نوعدوستی و سخاوت و توجه به حقوق دیگران را در آنها پرورش می دهی.

از این گذشته،مفاسد و آلودگیهایی که در جامعه به خاطر فقر و فاصله

طبقاتی و محرومیت گروهی از جامعه به وجود می آید با انجام این فریضه الهی برمی چینی،و صحنه اجتماع را از این آلودگیها پاک می سازی.

و نیز همبستگی اجتماعی و نمو و پیشرفت اقتصادی در سایه اینگونه برنامه ها تامین می گردد.

بنا بر این حکم زکات هم"پاک کننده فرد و اجتماع"است و هم نمو دهنده بذرهای فضیلت در افراد،و هم سبب پیشرفت جامعه،و این رساترین تعبیری است که در باره زکات می توان گفت:از یک سو آلودگیها را می شوید و از سوی دیگر تکامل آفرین است.

این احتمال نیز در معنی آیه داده شده که فاعل" تُطَهِّرُهُمْ "زکات باشد، و فاعل تُزَکِّیهِمْ پیامبر ص بنا بر این معنی آیه چنین خواهد بود:زکات آنها را پاک می کند،و به وسیله آن تو آنها را پرورش می دهی،ولی اظهر این است که فاعل در هر دو،شخص پیامبر ص می باشد همانگونه که در آغاز معنی کردیم، هر چند از نظر نتیجه تفاوت چندانی میان این دو تعبیر وجود ندارد.

سپس اضافه می کند"هنگامی که آنها زکات می پردازند برای آنها دعا کن و به آنها درود بفرست"( وَ صَلِّ عَلَیْهِمْ ).

این نشان می دهد که حتی در برابر انجام وظائف واجب باید از مردم تشکر و تقدیر کرد،و مخصوصا از طریق معنوی و روانی آنها را تشویق نمود،لذا در روایات می خوانیم هنگامی که مردم زکات خود را خدمت پیامبر ص می آوردند پیامبر ص با جمله

اللهم صل علیهم به آنها دعا می کرد.

بعد اضافه می کند که"این دعا و درود تو مایه آرامش خاطر آنهاست" ( إِنَّ صَلاٰتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ ).

چرا که از پرتو این دعا رحمت الهی بر دل و جان آنها نازل می شود،آن گونه

که آن را احساس کنند، بعلاوه قدردانی پیامبر ص و یا کسانی که در جای او قرار می گیرند و زکات اموال مردم را می پذیرند،یک نوع آرامش روحی و فکری به آنها می بخشد،که اگر ظاهرا چیزی را از دست داده اند بهتر از آن را بدست آورده اند.

جالب اینکه تا کنون نشنیده ایم که ماموران وصول مالیات موظف باشند از مردم تشکر کنند،ولی این دستور به عنوان یک حکم مستحبّ در برنامه های اسلامی روشنگر عمق جنبه های انسانی در این دستورها است.

و در پایان آیه به تناسب بحثی که گذشت می گوید:"خداوند شنوا و دانا است"( وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ).

هم دعای پیامبر ص را می شنود،و هم از نیات زکات دهنده گان آگاه است.

در اینجا به چند نکته باید توجه کرد:

1-از شان نزولی که برای آیات گذشته ذکر کردیم به خوبی روشن می شود که این آیه پیوند نزدیکی با آیه قبل و مسئله توبه"ابو لبابه"و یارانش دارد،زیرا آنها به شکرانه قبول توبه هایشان اموال خود را نزد پیامبر ص آوردند و او تنها قسمتی از آن را برگرفت.

اما این شان نزول هیچگاه منافات با این ندارد که آیه بیان یک حکم کلی و عمومی در مورد زکات اموال بوده باشد،و اینکه بعضی از مفسران تضادی میان این دو پنداشته اند درست نیست،همانگونه که در سایر آیات قرآن و شان نزولها کرارا گفته ایم.

تنها سؤالی که در اینجا باقی میماند این است که طبق روایتی پیامبر ص

یک سوم اموال ابو لبابه و یارانش را پذیرفت،در حالی که مقدار زکات در هیچ- مورد یک سوم نیست،در گندم و جو و خرما و مویز گاهی یک دهم و گاهی یک بیستم است،و در طلا و نقره تقریبا 5\2 درصد می باشد،و در چهار پایان(گاو و گوسفند و شتر) نیز هرگز به یک سوم نمی رسد.

اما این سؤال را می توان چنین پاسخ گفت که:پیامبر ص مقداری از اموال آنها را به عنوان زکات و مقدار اضافی را تا ثلث،به عنوان کفاره گناهانشان، پذیرفت.

بنا بر این پیامبر ص زکات واجب آنها را گرفته و مقداری از آن بیشتر را برای پاکسازی از گناهانشان پذیرفته است که مجموع هر دو،به یک سوم می رسیده است.

2-دستور"خذ"(بگیر)دلیل روشنی است که رئیس حکومت اسلامی می تواند زکات را از مردم بگیرد،نه اینکه منتظر بماند که اگر مایل بودند خودشان بپردازند و اگر نبودند نه.

3-جمله" صَلِّ عَلَیْهِمْ "گر چه خطاب به پیامبر ص است ولی روشن است که یک حکم کلی را بیان می کند(زیرا قانون کلی این است که احکام اسلام میان پیامبر و دیگران تفاوتی ندارد و ویژگیهای پیامبر از نظر احکام باید با دلیل خاص ثابت شود).

بنا بر این متصدیان امور بیت المال در هر عصر و زمان می توانند با جمله (اللهم صل علیهم)به زکات دهنده گان دعا کنند.

با این حال تعجب در این است که بعضی از متعصبان اهل سنت صلوات را برای آل پیامبر ص مستقلا جائز نمی دانند،یعنی اگر کسی بگوید(اللهم صل علی علی امیر المؤمنین)یا(صل علی فاطمه الزهراء)ممنوع می شمرند،در حالی که ممنوع بودن اینگونه دعا دلیل می خواهد نه جواز آن،بعلاوه همانگونه

که در بالا گفتیم قرآن صریحا اجازه می دهد که در باره افراد عادی چنین دعائی شود،تا چه رسد برای اهل بیت جانشینان پیامبر ص و ولی،چه می توان کرد که تعصبها گاهی جلو فهم آیات قرآن را نیز می گیرد.

*** و از آنجا که بعضی از گنهکاران مانند متخلفان جنگ تبوک به پیامبر ص اصرار داشتند که توبه آنها را بپذیرد در دومین آیه مورد بحث به این موضوع اشاره می کند که پذیرش توبه کار پیامبر نیست.

"آیا آنها نمی دانند که تنها خداوند توبه را از بندگانش می پذیرد( أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ هُوَ یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبٰادِهِ )نه تنها پذیرنده توبه او است،بلکه "زکات و یا صدقات دیگری را که به عنوان کفاره گناه و تقرب به پروردگار می دهند،نیز خدا می گیرد"(و یاخذ الصدقات).

شک نیست که گیرنده زکات و صدقات یا پیامبر ص و امام ع و پیشوای مسلمین است و یا افراد مستحق،و در هر صورت خداوند به ظاهر آنها را نمی گیرد،ولی از آنجا که دست پیامبر و پیشوایان راستین دست خدا است(چرا که آنها نماینده خدا هستند)گویی خداوند این صدقات را می گیرد،همچنین بندگان نیازمندی که به اجازه و فرمان الهی این گونه کمکها را می پذیرند آنها نیز در حقیقت نمایندگان پروردگارند،و به این ترتیب دست آنها نیز دست خدا است.

این تعبیر یکی از لطیف ترین تعبیراتی است که عظمت و شکوه این حکم اسلامی یعنی زکات را مجسم می سازد،و علاوه بر تشویق همه مسلمانان به این فریضه بزرگ الهی به آنها هشدار می دهد که در پرداخت زکات و صدقات نهایت ادب و احترام را به خرج دهند چرا که گیرنده خدا است،نکند همچون افراد کوتاه فکر چنین تصور کنند که مانعی ندارد شخص نیازمند مورد تحقیر قرار

گیرد،و یا آن چنان زکات را به او بپردازند که شخصیتش در هم شکسته شود،بلکه به عکس باید همچون بنده خاضعی در مقابل ولی نعمت خود شرط ادب را در ادای زکات و رساندن به اهلش رعایت کنند.

در روایتی که از پیامبر ص نقل شده میخوانیم(

ان الصدقة تقع فی ید اللّٰه قبل ان تصل الی ید السائل ):"صدقه پیش از آنکه در دست نیازمند قرار بگیرد به دست خدا می رسد"! ⁽¹⁾در حدیث دیگری از امام سجاد نقل شده که

ان الصدقة لا تقع فی ید العبد حتی تقع فی ید الرب "صدقه در دست بنده نمی افتد مگر اینکه قبلا در دست خدا قرار بگیرد"(نخست به دست خدا و بعد به دست بنده می رسد) ⁽²⁾.

حتی در روایتی تصریح شده که همه اعمال این آدمی را فرشتگان تحویل می گیرند جز صدقه که مستقیما به دست خدا می رسد! ⁽³⁾این مضمون که با عبارات گوناگون در روایات اهل بیت ع خواندیم از طرق اهل تسنن نیز از پیامبر ص با تعبیر دیگری نقل شده است در صحیح مسلم و بخاری چنین آمده است

ما تصدق احدکم بصدقه من کسب حلال طیب-و لا یقبل اللّٰه الا الطیب-الا اخذها الرحمن بیمینه و ان کانت تمرة فتربوا فی کف الرحمن حتی تکون اعظم من الجبل :"هیچ کس از شما صدقه ای از در آمد حلالی نمی پردازد-و البته خداوند جز حلال قبول نمی کند-مگر اینکه خداوند با دست راست خود آن را می گیرد حتی اگر یک دانه خرما باشد،سپس در دست خدا نمو می کند تا بزرگتر از کوه شود ⁽⁴⁾.

این حدیث که پر از تشبیه و کنایه های پر معنی است روشنگر اهمیت فوق العاده خدمات انسانی و کمک به نیازمندان در تعلیمات اسلام است.

تعبیرات مختلف دیگری که در احادیث در این زمینه وارد شده به قدری جالب و پر اهمیت است که پرورش یافتگان این مکتب را چنان در برابر نیازمندانی که کمکهای مالی را می گیرند خاضع می کند که گویی شخص نیازمند بر آنها منت گذارده و افتخار داده که آن کمک را از آنان پذیرفته است! مثلا از بعضی از احادیث استفاده می شود که پیشوایان معصوم گاهی پیش از آنکه صدقه ای را به شخص نیازمند بدهند نخست دست خود را بعلامت احترام و تعظیم می بوسیدند سپس آن را به نیازمند می دادند،و یا اینکه نخست آن را به نیازمند می دادند بعد از او می گرفتند و آن را می بوسیدند و می بوئیدند و به او باز می گردانیدند،چرا؟که با دست خدا روبرو بودند! اما چقدر دورند مردمی که به هنگام یک کمک جزئی به برادران و خواهران نیازمند خود آنها را تحقیر می کنند و یا با خشونت و بی اعتنایی با آنها رفتار می کنند و یا حتی گاهی بسوی آنها با بی ادبی پرتاب می کنند.

البته همانگونه که در جای خود گفته ایم اسلام نهایت کوشش خود را به خرج می دهد که در تمام جامعه اسلامی حتی یک فقیر و نیازمند پیدا نشود،ولی بدون شک در هر جامعه ای افراد از کار افتاده آبرومند،کودکان یتیم،بیماران و مانند آنها که توانایی بر تولید ندارند وجود دارد،که باید به وسیله بیت المال و افراد متمکن با نهایت ادب و احترام به شخصیت آنان بی نیاز شوند.

و در پایان آیه بار دیگر بعنوان تاکید می فرماید:"و خداوند توبه پذیر و مهربان است"( وَ أَنَّ اللّٰهَ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ ).

توبه و جبران همانگونه که از آیات متعددی از قرآن مجید استفاده می شود توبه تنها ندامت و پشیمانی از گناه نیست،بلکه باید توام با اصلاح و جبران نیز باشد،این جبران مخصوصا ممکن است به صورت کمکهای بلا عوض به نیازمندان باشد چنان که در آیات فوق،و در داستان"ابو لبابه"خواندیم.

و این تفاوت نمی کند که گناه یک گناه مالی باشد،یا گناه دیگر،همانگونه که در مسئله متخلفان از جنگ تبوک خواندیم،در واقع هدف این است که روح آلوده به گناه،با عمل صالح و شایسته ای شستشو شود،و پاکی نخستین و فطری را بازیابد.

*** در آیه بعد بحثهای گذشته را به شکل تازه ای تاکید می کند و به پیامبر ص دستور می دهد که به همه مردم این موضوع را ابلاغ کن"و بگو اعمال و وظائف خود را انجام دهید،و بدانید هم خدا و هم رسولش و هم مؤمنان اعمال شما را خواهند دید"( وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ ).

اشاره به اینکه کسی تصور نکند اگر در خلوتگاه یا در میان جمع عملی را انجام می دهد از دیدگاه علم خدا مخفی و پنهان می ماند،بلکه علاوه بر خداوند، پیامبر ص و مؤمنان نیز از آن آگاهند.

توجه و ایمان به این حقیقت چه اثر عمیق و فوق العاده ای در پاکسازی اعمال و نیات دارد،معمولا اگر انسان حس کند حتی یک نفر مراقب او است وضع خود را چنان می کند که مورد ایراد نباشد تا چه رسد به اینکه احساس نماید که خدا و پیامبر ص و مؤمنان از اعمال او آگاه می شوند.

این آگاهی مقدمه پاداش و یا کیفری است که در جهان دیگر در انتظار او است،لذا به دنبال این جمله می افزاید:"و به زودی به سوی کسی که آگاه

از پنهان و آشکار است باز می گردید،و شما را به آنچه عمل کرده اید خبر می دهد"و بر طبق آن جزا خواهد داد( وَ سَتُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ).

در اینجا به چند نکته باید توجه کرد

اشاره

1-مساله عرض اعمال

در میان پیروان مکتب اهل بیت ع با توجه به اخبار فراوانی که از امامان رسیده عقیده معروف و مشهور بر این است که پیامبر ص و امامان از اعمال همه امت آگاه می شوند،یعنی خداوند از طرق خاصی اعمال امت را بر آنها عرضه می دارد.

روایاتی که در این زمینه نقل شده بسیار زیاد است و شاید در سر حد تواتر باشد که بعنوان نمونه چند قسمت را ذیلا نقل می کنیم:

از امام صادق ع نقل شده که فرمود:

تعرض الاعمال علی رسول اللّٰه اعمال العباد کل صباح،ابرارها و فجارها،فاحذروها،و هو قول اللّٰه عز و جل وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ،و سکت :"تمام اعمال مردم هر روز صبح به پیامبر عرضه می شود،اعمال نیکان و بدان،بنا بر این مراقب باشید و این مفهوم گفتار خداوند است که میفرماید: وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ، این را فرمود و ساکت شد" ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از امام باقر ع می خوانیم:

ان الاعمال تعرض علی نبیکم کل عشیة الخمیس فلیستح احدکم ان تعرض علی نبیه العمل القبیح ! "تمامی اعمال شما بر پیامبرتان هر عصر پنجشنبه عرضه می شود،بنا بر این باید از اینکه عمل زشتی از شما بر پیامبر ص عرضه شود شرم کنید" ⁽²⁾.

باز در روایت دیگری از امام علی بن موسی الرضا ع می خوانیم که شخصی به خدمتش عرض کرد برای من و خانواده ام دعائی فرما،فرمود مگر من دعا نمی کنم؟

و اللّٰه ان اعمالکم لتعرض علی فی کل یوم و لیله "بخدا سوگند،اعمال شما هر شب و روز بر من عرضه می شود".

راوی این حدیث می گوید این سخن بر من گران آمد،امام متوجه شد و به من فرمود:

ا ما تقرا کتاب اللّٰه عز و جل وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ ،هو و اللّٰه علی بن ابی طالب :"آیا کتاب خداوند عز و جل را نمی خوانی که میگوید:عمل کنید خدا و پیامبرش و مؤمنان عمل شما را می بینند بخدا سوگند منظور از مؤمنان علی بن ابی طالب(و امامان دیگر از فرزندان او)می باشد ⁽¹⁾.

البته در بعضی از این اخبار تنها سخن از پیامبر ص به میان آمده و در پاره ای از علی ع،و در بعضی پیامبر و امامان همگی ذکر شده اند،همانطور که بعضی تنها عصر پنجشنبه را وقت عرض اعمال می شمرند،و بعضی همه روز،و بعضی هفته ای دو بار و بعضی در آغاز هر ماه و بعضی بهنگام مرگ و گذاردن در قبر.

روشن است که این روایات منافاتی با هم ندارند،و همه آنها می تواند صحیح باشد،درست همانند اینکه در بسیاری از مؤسسات گزارش کار کرد،روزانه را همه روز،و گزارش کار هفته را در پایان هفته،و گزارش کار ماه یا سال را در پایان ماه یا سال به مقامات بالاتر می دهند.

در اینجا این سؤال پیش می آید که آیا از خود آیه فوق منهای روایاتی که در تفسیر آن وارد شده است این موضوع را می توان استفاده کرد و یا همانگونه که مفسران اهل سنت گفته اند آیه اشاره به یک مسئله عادی دارد و آن اینکه انسان هر عملی انجام دهد،خواه ناخواه ظاهر خواهد شد،و علاوه بر خداوند،

پیامبر ص و همه مؤمنان از طرق عادی از آن آگاه می شوند.

در پاسخ این سؤال باید گفت:انصاف این است که در خود آیه شواهدی بر این موضوع داریم زیرا:

اولا:آیه اطلاق دارد،و تمام اعمال را شامل می شود و می دانیم که همه اعمال از طرق عادی بر پیامبر ص و مؤمنان آشکار نخواهد شد،چرا که بیشتر اعمال خلاف در پنهانی و بطور مخفیانه انجام می شود و در پرده استتار غالبا پوشیده می ماند،و حتی بسیاری از اعمال نیک مستور و مکتوم چنین است.

و اگر ما ادعا کنیم که همه اعمال اعم از نیک و بد و یا غالب آنها بر همه روشن می شود سخنی بسیار گزاف گفته ایم.

بنا بر این آگاهی پیامبر ص و مؤمنان از اعمال مردم باید از طرق غیر عادی و به تعلیم الهی باشد.

ثانیا:در پایان آیه می خوانیم فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ "خداوند شما را در قیامت به آنچه عمل کرده اید آگاه می سازد"شک نیست که این جمله تمام اعمال آدمی را اعم از مخفی و آشکار شامل می شود،و ظاهر تعبیر آیه این است که منظور از عمل در اول و آخر آیه یکی است،بنا بر این آغاز آیه نیز همه اعمال را چه آشکار باشد چه پنهان باشد شامل می شود،و شک نیست که آگاهی بر همه اینها از طرق عادی ممکن نیست.

به تعبیر دیگر پایان آیه از جزای همه اعمال سخن می گوید،آغاز آیه نیز از اطلاع خداوند و پیامبر و مؤمنان نسبت به همه اعمال بحث می کند،یکی مرحله آگاهی است،و دیگری مرحله جزا،و موضوع در هر دو قسمت یکی است.

ثالثا:تکیه روی مؤمنان در صورتی صحیح است که منظور همه اعمال و از طرق غیر عادی باشد،و الا اعمال آشکار را هم مؤمنان می بینند و هم غیر مؤمنان.

از اینجا ضمنا این نکته روشن می شود که منظور از مؤمنان در این آیه- همانگونه که در روایات فراوانی نیز آمده است-تمام افراد با ایمان نیست،بلکه گروه خاصی از آنها است که به فرمان خدا از اسرار غیب آگاهند یعنی جانشینان راستین پیامبر ص.

نکته مهمی که در اینجا باید به آن توجه داشت این است که،همانگونه که سابقا اشاره کردیم مساله عرض اعمال اثر تربیتی فوق العاده ای در معتقدان به آن دارد،زیرا هنگامی که من بدانم علاوه بر خداوند که همه جا با من است پیامبر ص و پیشوایان محبوب من همه روز یا همه هفته از هر عملی که انجام می دهم،در هر نقطه و هر مکان اعم از خوب و بد همه آگاه می شوند،بدون شک بیشتر رعایت می کنم و مراقب اعمال خود خواهم بود.

درست مثل اینکه کارکنان مؤسسه ای بدانند همه روز یا همه هفته گزارش تمام جزئیات اعمال آنها به مقامات بالاتر داده می شود و آنها از همه آنها با خبر می گردند.

آیا رؤیت در اینجا به معنی دیدن است

2-معروف در میان گروهی از مفسران این است که رؤیت در جمله فَسَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ ....به معنی معرفت است،نه به معنی علم،چرا که یک مفعول بیشتر نگرفته و می دانیم که اگر رؤیت به معنی علم باشد دو مفعول می گیرد.

ولی مانعی ندارد که رؤیت را به همان معنی اصلیش که مشاهده محسوسات باشد بگیریم نه به معنی"علم"و نه به معنی"معرفت"،این موضوع در مورد خداوند که همه جا حاضر و ناظر است و به همه محسوسات احاطه دارد جای بحث نیست،و اما در مورد پیامبر ص و امامان نیز مانعی ندارد که آنها خود اعمال را به هنگام عرضه شدن ببینند،زیرا می دانیم اعمال انسان فانی نمی شود بلکه تا

قیامت باقی میماند.

3-شک نیست که خداوند قبل از انجام اعمال از آنها با خبر و آگاه است و اینکه در آیه با جمله فسیری اللّٰه می گوید"به زودی خدا اعمال شما را می بیند" اشاره به وضع اعمال بعد از وجود و تحقق آنها است.

[سوره التوبة (9): آیه 106]

اشاره

وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اَللّٰهِ إِمّٰا یُعَذِّبُهُمْ وَ إِمّٰا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (106)

ترجمه:

106-گروهی دیگر واگذار به فرمان خدا شده اند یا آنها را مجازات می کند و یا توبه آنها را می پذیرد(هر طور که شایسته باشند)و خداوند دانا و حکیم است.

شان نزول:

جمعی از مفسران گفته اند که آیه فوق در باره سه نفر از متخلفان جنگ تبوک به نام"هلال بن امیه"و"مرارة بن ربیع"و"کعب بن مالک"نازل شده است که شرح پشیمانی و چگونگی توبه آنها در ذیل آیه 118 همین سوره به خواست خدا خواهد آمد.

از بعضی دیگر از روایات استفاده می شود که آیه فوق در باره بعضی از کفار است که در میدانهای جنگ با مسلمانان شخصیتهای بزرگی مانند"حمزه"سید الشهداء و امثال او را شهید کردند،سپس دست از شرک برداشته و به آئین اسلام روی آوردند.

تفسیر:

اشاره

در این آیه اشاره به گروه دیگری از گنهکاران شده است که پایان کار آنها درست روشن نیست،نه چنانند که مستحق رحمت الهی باشند،و نه چنانند که بتوان از آمرزش آنها بکلی مایوس بود.

***لذا قرآن در باره آنها می گوید:"گروه دیگری کارشان متوقف بر فرمان خدا است یا آنها را مجازات می کند و یا توبه آنان را می پذیرد"( وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللّٰهِ إِمّٰا یُعَذِّبُهُمْ وَ إِمّٰا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ ).

"مرجون"از ماده"ارجاء"به معنی"تاخیر"و"توقیف"است و در اصل از"رجا"که به معنی امیدواری است گرفته شده،و از آنجا که گاهی انسان چیزی را به امید هدفی به تاخیر می اندازد این کلمه به معنی تاخیر آمده است، ولی تاخیری که با یک نوع امیدواری توام است.

در حقیقت این گروه نه چنان ایمان پاک و محکم و اعمال صالح روشنی دارند که بتوان آنها را سعادتمند و اهل نجات دانست،و نه چنان آلوده و منحرفند که بشود قلم سرخ به روی آنان کشید و آنها را شقاوتمند دانست،تا لطف الهی(البته با توجه به مقتضیات روحی و موقعیت آنان)با آنها چه معامله کند؟ و در پایان آیه اضافه می کند:خداوند بدون حساب با آنها رفتار نمی کند، بلکه با علم خویش و به مقتضای حکمتش با آنها رفتار خواهد نمود چرا که "خداوند علیم و حکیم است"( وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ ).

سؤال:

در اینجا سؤال مهمی پیش می آید که مفسران کمتر به بحث جامع

پیرامون آن پرداخته اند و آن اینکه این گروه با گروهی که در آیه 102 همین سوره وضع حالشان گذشت چه تفاوتی دارند؟ هر دو گروه جزء گنهکاران بودند و هر دو از گناه خود توبه کردند(زیرا گروه اول با اعتراف به گناه ابراز پشیمانی نمودند،و گروه دوم از جمله" إِمّٰا یَتُوبُ عَلَیْهِمْ "استفاده می شود که آنها نیز توبه نموده اند).

همچنین هر دو گروه در انتظار رحمت الهی هستند و در میان"خوف"و"رجاء" قرار دارند.

پاسخ این سؤال این است که بگوئیم از دو راه می توان میان این دو گروه تفاوت گذارد:

1-گروه اول به زودی توبه کردند و آشکارا به علامت پشیمانی همانند ابو لبابه خود را بستون مسجد بستند،خلاصه ندامت خود را با صراحت اظهار داشتند و آمادگی خود را برای هر گونه جبران بدنی و مالی اظهار کردند.

اما گروه دوم کسانی بودند که پشیمانی خود را در آغاز اظهار نکردند هر چند در دل پشیمان شدند و اعلام آمادگی برای جبران ننمودند،و در حقیقت خواستند بسادگی از گناهان بزرگ خود بگذرند،این گروه که نمونه آشکار آنها سه نفری است که در بالا اشاره شد و شرح حال آنها به زودی خواهد آمد،در میان خوف و رجا باقیماندند،و لذا می بینیم پیامبر ص دستور داد مردم از آنها فاصله بگیرند و با آنها قطع ارتباط کنند،این وضع،آنان را در محاصره اجتماعی شدیدی قرار داد و سر انجام ناچار شدند از همان راهی بروند که گروه قبل رفتند و چون قبولی توبه این گونه اشخاص در آن زمان باید با نزول آیه ای اعلام شود پیامبر ص هم چنان در انتظار وحی بود،تا اینکه پس از پنجاه روز یا کمتر توبه آنان پذیرفته شد.

لذا می بینیم در ذیل آیه ای که در باره گروه اول است جمله إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ

رَحِیمٌ که دلیل بر پذیرش توبه آنها است وارد شده،ولی در باره گروه دوم تا زمانی که مسیرشان را عوض نکرده اند جمله وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ آمده است که هیچ نشانه ای از قبول توبه در آن نمی باشد.

البته جای تعجب نیست که در گناهان بزرگ مخصوصا در عصر نزول آیات قرآن،ندامت و پشیمانی،برای قبول توبه کافی نباشد بلکه اقدام به جبران و اعتراف آشکار به گناه و سپس نزول آیه ای دائر بر قبولی توبه،شرط باشد.

2-فرق دیگری که ممکن است میان این دو گروه گذاشت این است که گروه اول هر چند از یک وظیفه بزرگ اسلامی مانند جهاد سر پیچیده بودند و یا بعضی از اسرار جنگی را به دشمن داده بودند ولی آلوده گناهان عظیمی همانند کشتن"حمزه"سید الشهداء نشده بودند،لذا پس از توبه و آمادگی برای جبران،خداوند توبه آنها را پذیرفت،اما اقدام به گناهی همچون قتل حمزه چیزی نبود که بتوان آن را جبران نمود،لذا نجات این گروه بسته به فرمان خدا است که آیا آنها را مشمول عفوش می سازد و یا مجازات می کند؟.

به هر حال پاسخ اول با آن دسته از روایات که در شان نزول آیه وارد شده و آیه مورد بحث را مربوط به سه نفر از متخلفان جنگ تبوک می کند سازگار است،در حالی که پاسخ دوم با روایات متعددی که از طرق ائمه اهل بیت ع وارد شده و می گوید این آیه اشاره به قاتلان حمزه و جعفر و مانند آنها است موافقت دارد ⁽¹⁾.

و اگر درست دقت کنیم این دو جواب منافاتی با هم ندارند و ممکن است هر دو در تفسیر آیه منظور گردد.

[سوره التوبة (9): آیات 107 تا 110]

اشاره

وَ اَلَّذِینَ اِتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ اَلْحُسْنیٰ وَ اَللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ (107) لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی اَلتَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اَللّٰهُ یُحِبُّ اَلْمُطَّهِّرِینَ (108) أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ تَقْویٰ مِنَ اَللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اَللّٰهُ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِینَ (109) لاٰ یَزٰالُ بُنْیٰانُهُمُ اَلَّذِی بَنَوْا رِیبَةً فِی قُلُوبِهِمْ إِلاّٰ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (110)

ترجمه:

107-(گروهی دیگر از آنها)کسانی هستند که مسجدی ساختند برای زیان(به مسلمانان) و(تقویت)کفر و تفرقه میان مومنان و کمینگاه برای کسی که با خدا و پیامبرش از پیش مبارزه کرده بود،آنها سوگند یاد می کنند که نظری جز نیکی(و خدمت) نداشته ایم اما خداوند گواهی می دهد که آنها دروغگو هستند!.

108-هرگز در آن قیام(و عبادت)مکن،آن مسجدی که از روز نخست بر پایه تقوی بنا شده شایسته تر است که در آن قیام(و عبادت)کنی،در آن مردانی هستند که دوست می دارند پاکیزه باشند و خداوند پاکیزگان را دوست دارد.

109-آیا کسی که شالوده آن را بر پرهیز از خدا و خشنودی او بنا کرده بهتر است،یا کسی که اساس آن را بر کنار پرتگاه سستی بنا نموده که ناگهان در آتش دوزخ فرو می ریزد،و خداوند گروه ستمگر را هدایت نمی کند.

110-(اما)این بنائی را که آنها کردند همواره به صورت یک وسیله شک و تردید در دلهای آنها باقی می ماند مگر اینکه دلهایشان پاره پاره شود(و بمیرند و گر نه از دل آنها بیرون نمی رود)و خداوند دانا و حکیم است.

شان نزول:

آیات فوق در باره گروهی دیگر از منافقان است که برای تحقق بخشیدن به نقشه های شوم خود اقدام به ساختن مسجدی در مدینه کردند که بعدا بنام مسجد"ضرار"معروف شد.

این موضوع را همه مفسران اسلامی و بسیاری از کتب حدیث و تاریخ ذکر کرده اند،اگر چه در جزئیات آن تفاوتهایی دیده می شود.

خلاصه جریان بطوری که از تفاسیر و احادیث مختلف استفاده می شود چنین است:گروهی از منافقان نزد پیامبر ص آمدند و عرض کردند به ما اجازه ده مسجدی در میان قبیله بنی سالم(نزدیک مسجد قبا)بسازیم تا افراد ناتوان و بیمار و پیر مردان از کار افتاده در آن نماز بگزارند،و همچنین در شبهای بارانی که گروهی از مردم توانایی آمدن به مسجد شما را ندارند فریضه اسلامی خود را در آن انجام دهند،و این در موقعی بود که پیامبر ص عازم جنگ تبوک بود.

پیامبر ص به آنها اجازه داد،ولی آنها اضافه کردند آیا ممکن است شخصا بیائید و در آن نماز بگزارید؟پیامبر ص فرمود من فعلا عازم سفرم، و هنگام بازگشت بخواست خدا به آن مسجد می آیم و نماز در آن می گزارم.

هنگامی که پیامبر ص از تبوک بازگشت نزد او آمدند و گفتند اکنون تقاضا داریم به مسجد ما بیایی و در آنجا نماز بگزاری،و از خدا بخواهی ما را برکت دهد،و این در حالی بود که هنوز پیامبر ص وارد دروازه مدینه نشده بود.

در این هنگام پیک وحی خدا نازل شد و آیات فوق را آورد و پرده از اسرار کار آنها برداشت،و به دنبال آن پیامبر دستور داد مسجد مزبور را آتش زنند، و بقایای آن را ویران کنند،و جای آن را محل ریختن زباله های شهر سازند! اگر به چهره ظاهری کار این گروه نگاه کنیم از چنین دستوری در آغاز

دچار حیرت خواهیم شد،مگر ساختن مسجد،آن هم برای حمایت از بیماران و پیران و مواقع اضطراری که در حقیقت هم یک خدمت دینی است و هم یک خدمت انسانی کار بدی است که چنین دستوری در باره آن صادر شده.

اما هنگامی که چهره باطنی مسئله را بررسی کنیم خواهیم دید این دستور چقدر حساب شده بوده است.

توضیح اینکه:در زمان جاهلیت مردی بود بنام"ابو عامر"که آئین نصرانیت را پذیرفته و در سلک راهبان در آمده بود،و از عباد و زهاد بشمار می رفت و نفوذ وسیعی در طائفه"خزرج"داشت.

هنگامی که پیامبر ص به مدینه هجرت کرد و مسلمانان گرد او را گرفتند و کار اسلام بالا گرفت،و هنگامی که مسلمانان در جنگ بدر بر مشرکان پیروز شدند ابو عامر که خود روزی از بشارت دهندگان ظهور پیامبر ص بود اطراف خود را خالی دید،و به مبارزه با اسلام برخاست،و از مدینه بسوی کفار"مکه" گریخت،و از آنها برای جنگ با پیغمبر اکرم ص استمداد جست و از قبائل عرب دعوت کرد.

او که قسمتی از نقشه های جنگ"احد"را ضد مسلمین رهبری می کرد، دستور داد در میان دو صف لشکر گودالهایی بکنند که اتفاقا پیامبر ص در یکی از آنها افتاد و پیشانیش مجروح شد و دندانش شکست.

هنگامی که غزوه احد پایان یافت و با تمام مشکلاتی که مسلمانان در این میدان با آن روبرو شدند آوازه اسلام بلندتر گردید و در همه جا پیچید او از مدینه فرار کرد و به سوی"هرقل"پادشاه روم رفت تا از او کمک بگیرد و با لشکری برای کوبیدن مسلمانان حرکت کند.ذکر این نکته نیز لازم است که بر اثر این تحریکات و کارشکنی ها پیامبر ص لقب"فاسق"به او داده بود.

بعضی می گویند مرگ به او مهلت نداد تا خواسته خود را با هرقل در میان