مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

از آغاز سوره هود این سوره در"مکه"نازل شده و 123 آیه است

اشاره

محتوا و فضیلت این سوره

مشهور در میان مفسران این است که تمام این سوره در مکه نازل شده، و طبق نقل"تاریخ القرآن"،چهل و نهمین سوره ای است که بر پیامبر ص نازل گردید.و نیز طبق تصریح بعضی از مفسران نزول این سوره در اواخر سالهایی بود که پیامبر ص در مکه به سر می برد یعنی بعد از مرگ"ابو طالب" و"خدیجه"و طبعا در یکی از سختترین دورانهای زندگانی پیامبر ص که فشار دشمن و تبلیغات خشن و زهرآگینش بیش از هر زمان دیگر احساس می شد.

به همین جهت در آغاز این سوره،تعبیراتی که جنبه دلداری و تسلی نسبت به پیامبر ص و مؤمنان دارد دیده می شود.

قسمت عمده آیات سوره را سر گذشت پیامبران پیشین مخصوصا"نوح" که با وجود نفرات کم بر دشمنان بسیار پیروز شدند تشکیل می دهد.

ذکر این سر گذشتها هم وسیله آرامش خاطر برای پیامبر ص و مؤمنان در برابر آن انبوه دشمنان بوده،و هم درس عبرتی برای مخالفان نیرومندشان.

و به هر حال آیات این سوره،همانند سایر سوره های مکی،اصول معارف اسلام مخصوصا"مبارزه با شرک و بت پرستی"و توجیه به"معاد و جهان پس از مرگ"و"صدق دعوت پیامبر"را تشریح می کند،و در لابلای مباحث، تهدیدهای شدیدی نسبت به دشمنان،و دستورهای مؤکدی در زمینه استقامت به مؤمنان،دیده می شود.

در این سوره علاوه بر حالات"نوح پیامبر"و مبارزات شدیدش که مشروحا

آمده است به سر گذشت"هود"و"صالح"و"ابراهیم"و"لوط"و"موسی" و مبارزات دامنه دارشان بر ضد شرک و کفر و انحراف و ستمگری اشاره شده.

این سوره مرا پیر کرد.

آیات این سوره به روشنی این امر را اثبات می کند که مسلمانان هرگز نباید به خاطر کثرت دشمنان و حملات شدید آنان میدان را خالی کنند،بلکه باید هر روز بر استقامت خویش بیفزایند. به همین دلیل در حدیث معروفی می خوانیم که پیغمبر اکرم ص فرمود شیبتنی سورة هود :"سوره هود مرا پیر کرد"! 1و یا اینکه هنگامی که یارانش عرضه داشتند آثار پیری زودرس در چهره شما ای رسول خدا نمایان شده،فرمود: شیبتنی هود و الواقعة :"سوره هود و واقعه مرا پیر کرد"! 2و در بعضی از روایات سوره"مرسلات"و"عم یتساءلون"و"تکویر"و غیر آن نیز اضافه شده است. 3و از ابن عباس در تفسیر این حدیث چنین نقل شده که ما نزل علی رسول اللّٰه(ص)آیة کان اشد علیه و لا اشق من آیة فَاسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ وَ مَنْ تٰابَ مَعَکَ :"هیچ آیه ای بر پیغمبر ص شدیدتر و دشوارتر از آیه" فَاسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ وَ مَنْ تٰابَ مَعَکَ "...(استقامت کن آن چنان که دستور یافته ای و همچنین کسانی که با تو هستند)نبود. 4بعضی از مفسران نقل کرده اند که یکی از دانشمندان پیامبر ص را در خواب دید،و از حضرتش سؤال کرد،اینکه از شما نقل شده"سوره هود مرا پیر کرد"آیا علتش بیان سر گذشت امتهای پیشین و هلاک آنها است،فرمود: نه،علتش آیه" فَاسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ ..."بود. 1به هر حال این سوره علاوه بر این آیه،آیات تکان دهنده ای مربوط به قیامت و بازپرسی در آن دادگاه عدل الهی و آیاتی پیرامون مجازات اقوام پیشین و دستوراتی در باره مبارزه با فساد دارد که همگی مسئولیت آفرین است،و جای تعجب نیست که اندیشه در این مسئولیتها آدمی را پیر کند. نکته دیگری که در اینجا باید به آن توجه داشت این است که بسیاری از آیات این سوره تاکیدی است بر مطالبی که در سوره قبل یعنی سوره یونس آمده است،و آغازش مخصوصا درست شبیه همان آغاز،و برداشتن نیز در بسیاری از موارد تاکید بر همان مسائل است.

تاثیر معنوی این سوره

اما در مورد فضیلت این سوره،در حدیثی از پیغمبر اکرم ص آمده است: من قرء هذه السورة اعطی من الاجر و الثواب بعدد من صدق هودا و الانبیاء علیهم السلام،و من کذب بهم،و کان یوم القیامة فی درجة الشهداء،و حوسب حسابا یسیرا :"کسی که این سوره را بخواند،پاداش و ثوابی به تعداد کسانی که به هود و سایر پیامبران ایمان آوردند و کسانی که آنها را انکار نمودند خواهد داشت، و روز قیامت در مقام شهداء قرار می گیرد، و حساب آسانی خواهد داشت". 2روشن است که تنها تلاوت خشک و خالی این اثر را ندارد بلکه تلاوت این سوره توأم با اندیشه،و سپس عمل است که،انسان را به مؤمنان پیشین نزدیک،و از منکران پیامبران دور می سازد،و به همین دلیل به تعداد هر یک از آنها پاداشی خواهد داشت، و چون با شهیدان امتهای گذشته هم هدف خواهد بود،جای تعجب نیست که در درجه آنان قرار گیرد،و حسابی ساده و آسان داشته باشد. و نیز از امام صادق ع نقل شده که فرمود:"کسی که این سوره را بنویسد و با خود داشته باشد،خداوند نیروی فوق العاده ای به او خواهد داد، و کسی که آن را به همراه داشته باشد و با دشمن بجنگد بر او پیروز و غالب می شود تا آنجا که هر کس او را ببیند از او می ترسد"! 1گرچه افراد ظاهر بین و راحت طلب از اینگونه احادیث چنین برداشت می کنند که فقط بودن خط و نقش قرآن با انسان برای رسیدن به این هدفها کافی است،ولی روشن است که منظور از داشتن اینها با خود آن است که همچون یک دستور العمل و برنامه زندگی همراه داشته باشد،پیوسته این برنامه را بخواند و مو به مو اجرا کند،و مسلما چنین کار آن همه آثار را نیز خواهد داشت،چه اینکه در این سوره دستور استقامت،مبارزه با فساد،همبستگی در راه هدف و قسمت زیادی از تجربیات و تاریخ اقوام پیشین که هر کدام از آنها یک درس پیروزی بر دشمن است،وجود دارد.

به همین جهت در آغاز این سوره،تعبیراتی که جنبه دلداری و تسلی نسبت به پیامبر ص و مؤمنان دارد دیده می شود.

در این سوره علاوه بر حالات"نوح پیامبر"و مبارزات شدیدش که مشروحا

به همین جهت در آغاز این سوره،تعبیراتی که جنبه دلداری و تسلی نسبت به پیامبر ص و مؤمنان دارد دیده می شود.

در این سوره علاوه بر حالات"نوح پیامبر"و مبارزات شدیدش که مشروحا

[سوره هود (11): آیات 1 تا 4]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>الر کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ (1) أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اَللّٰهَ إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ (2) وَ أَنِ اِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُمْ مَتٰاعاً حَسَناً إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ (3) إِلَی اَللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (4)

ترجمه:

1-الر-این کتابی است که آیاتش استحکام یافته سپس تشریح شده،از نزد خداوند حکیم و آگاه(نازل گردیده است).

2-(دعوت من این است)که جز اللّٰه را نپرستید،من از سوی او برای شما بیم دهنده و بشارت دهنده ام.

3-و اینکه از پروردگار خویش آمرزش بطلبید،سپس به سوی او باز گردید تا بطرز نیکویی شما را تا مدت معین(از مواهب زندگی این جهان)بهره مند سازد، و به هر صاحب فضیلتی بمقدار فضیلتش ببخشد،و اگر(از این فرمان)روی گردان شوید من بر شما از عذاب روز بزرگی بیمناکم.

4-(بدانید)بازگشت شما به سوی"اللّٰه"است و او بر هر چیز قادر است.

تفسیر:

اشاره

چهار اصل مهم در دعوت انبیا

این سوره همانند آغاز سوره گذشته و بسیاری از سوره های دیگر قرآن با بیان اهمیت این کتاب بزرگ آسمانی شروع می شود،تا مردم به محتویات آن بیشتر توجه کنند،و با دیده دقیقتری به آن بنگرند.

ذکر حروف مقطعه" الر "خود دلیلی است بر اهمیت این کتاب بزرگ آسمانی که با تمام اعجاز و عظمتش از حروف مقطعه ساده ای که در اختیار همگان است همچون"الف،لام،راء"تشکیل شده است ( الر ). ⁽¹⁾

و به دنبال این حروف مقطعه یکی از ویژگیهای قرآن مجید را با دو جمله بیان می کند،نخست اینکه"کتابی است که تمام آیاتش متقن و مستحکم است"( کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ ).

و"سپس شرح و تفصیل و بیان تمام نیازمندیهای انسان در زمینه زندگی فردی و اجتماعی مادی و معنوی،در آن بیان شده است"( ثُمَّ فُصِّلَتْ ).

این کتاب بزرگ با این ویژگی از سوی چه کسی نازل شده است؟"از نزد خدایی که هم حکیم است و هم آگاه"( مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ ).

به مقتضای حکیم بودنش آیات قرآن را محکم،و به مقتضای خبیر و آگاه بودنش آیات قرآن را در بخشهای گوناگون،طبق نیازهای انسان بیان داشته است،چرا که تا کسی از تمام جزئیات نیازهای روحی و جسمی انسان با خبر نباشد نمی تواند دستورات شایسته تکامل آفرینی صادر کند.

در واقع هر یک از صفات قرآن که در این آیه آمده،از یکی از صفات خداوند سرچشمه می گیرد،استحکام قرآن از حکمتش،و شرح و تفصیل آن از

1) 1) شرح این معنی و سایر تفسیرهایی که برای حروف مقطعه قرآن شده است در آغاز سوره"بقره"و"آل عمران"و"اعراف"ذکر کرده ایم.

خبیر بودنش.

در اینکه فرق میان"احکمت"و"فصلت"چیست؟مفسران بحثهای فراوان کرده اند و احتمالات زیادی داده اند،اما آنچه نزدیکتر از همه،به مفهوم آیه فوق به نظر می رسد این است،که در جمله اول این واقعیت بیان شده است که قرآن مجموعه واحد به هم پیوسته ای است،که همچون یک بنای محکم و استوار بر جا است و نشان می دهد که از سوی خداوند واحد یکتا نازل شده،و به همین دلیل هیچگونه تضاد و اختلاف در میان آیاتش دیده نمی شود.

اما جمله دوم اشاره به این حقیقت است که این کتاب در عین وحدت، آن چنان شاخه ها و شعب فراوان دارد که تمام نیازهای روحی و جسمی انسانها را در زیر پوشش خود قرار می دهد،بنا بر این در عین وحدت، کثیر است و در عین کثرت،واحد. از آیه بعد مهمترین و اساسی ترین محتوای قرآن یعنی توحید و مبارزه با شرک را به این صورت بیان می کند:"نخستین دعوت من این است که جز خداوند یگانه یکتا را نپرستید"( أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ ) ⁽¹⁾.

و این نخستین تفصیل از دستورات این کتاب بزرگ است.

و دومین برنامه دعوتم این است که"من برای شما از سوی او نذیر و بشیرم":در برابر نافرمانیها و ظلم و فساد و شرک و کفر،شما را بیم می دهم، و از عکس العمل کارهایتان و مجازات الهی بر حذر می دارم،و در برابر اطاعت

1) 1) در جمله أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ دو احتمال داده شده:نخست اینکه از زبان پیامبر (ص)است،همانگونه که ما در بالا گفتیم و تقدیرش این است که دعوتی و امری أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ دوم اینکه کلام خدا است تقدیرش این است امرکم أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ ،ولی جمله" إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ "با معنی اول سازگارتر است.

و پاکی و تقوا شما را بشارت به سرنوشتی سعادتبخش می دهم( إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ ). سومین دعوتم این است که از گناهان خویش استغفار کنید،و از آلودگیها خود را شستشو دهید( وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ) و چهارمین دعوتم این است که"به سوی او باز گردید"و پس از شستشوی از گناه و پاک شدن در سایه استغفار،خود را به صفات الهی بیارائید که بازگشت به سوی او چیزی جز اقتباس از صفات او نیست( ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ ).

در واقع چهار مرحله از مراحل مهم دعوت به سوی حق در ضمن چهار جمله بیان شده است که دو قسمت آن"جنبه عقیدتی"و زیر بنائی دارد،و دو قسمت"جنبه عملی"و رو بنائی:قبول اصل توحید و مبارزه با شرک و قبول رسالت پیامبر ص دو اصل اعتقادی است.

و شستشوی از گناه و تخلق به صفات الهی که سازندگی را به تمام معنی از نظر عمل دربر دارد،دو دستور عملی قرآن است،و اگر درست بیندیشیم تمام محتوای قرآن در این چهار بخش خلاصه می شود،این فهرستی است برای همه قرآن و برای تمام محتوای این سوره.

سپس نتیجه های عملی"موافقت"یا"مخالفت"با این چهار دستور را چنین بیان می کند:

"هر گاه به این برنامه ها جامه عمل بپوشانید خداوند تا پایان عمر شما را از زندگانی سعادتبخش این دنیا بهره مند و متمتع می سازد"( یُمَتِّعْکُمْ مَتٰاعاً حَسَناً إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی ).

و از آن بالاتر اینکه به هر کس به اندازه کارش،بهره می دهد و تفاوت مردم را در چگونگی عمل به این چهار اصل به هیچوجه نادیده نمی گیرد،بلکه

"به هر صاحب فضیلتی به اندازه فضیلتش عطا می کند"( وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ ).

"و اما اگر راه مخالفت را پیش گیرید،و در برابر این دستورهای چهارگانه عقیدتی و عملی سرپیچی کنید،من از عذاب روز بزرگی بر شما بیمناکم"همان روز که در دادگاه بزرگ عدل الهی حضور می یابید( وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ ). به هر حال بدانید که هر کس باشید،و در هر مقام و منزلتی قرار گیرید، سرانجام"بازگشت همه شما به سوی خدا است"( إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ ).

و این جمله اشاره به اصل پنجمی از اصول تفصیلی قرآن یعنی مساله معاد و رستاخیز است.

اما هیچگاه فکر نکنید که قدرت شما در برابر قدرت خدا اهمیتی دارد، یا می توانید از فرمان او،و دادگاه عدالتش فرار کنید،و نیز تصور نکنید که او نمی تواند استخوانهای پوسیده شما را بعد از مرگ جمع آوری کند،و لباس حیات و زندگی نوینی بر آن بپوشاند"چرا که او بر همه چیز قادر و تواناست" ( وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ).

پیوند دین و دنیا

هنوز کم نیستند کسانی که گمان می کنند دین داری فقط برای آباد ساختن سرای آخرت و راحتی پس از مرگ است و اعمال نیک توشه ای است برای سرای دیگر و به نقش مذهب پاک و اصیل در زندگی این جهان بکلی بی اعتنا هستند،و یا اهمیت کمی برای آن قائلند.

در حالی که مذهب پیش از آنکه سرای آخرت را آباد کند،آباد کننده سرای دنیا است،و اصولا تا مذهب در این زندگی اثر نگذارد تاثیری برای آن

زندگی نخواهد داشت! قرآن با صراحت این موضوع را در آیات بسیاری عنوان کرده است و حتی گاه دست روی جزئیات مسائل گذاشته چنان که در سوره نوح از زبان این پیامبر بزرگ خطاب به قومش می خوانیم:" فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّٰاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهٰاراً ":"من به آنها گفتم از گناهان خود استغفار کنید و با آب توبه آنها را بشوئید که خدا آمرزنده است،تا برکات آسمان را پی در پی بر شما فرو فرستد،و با اموال و فرزندان شما را یاری بخشد و باغهای سرسبز و نهرهای آب جاری در اختیارتان قرار دهد"(نوح-9-11).

بعضی پیوند این مواهب مادی دنیا را با استغفار و شستشوی از گناه منحصرا یک پیوند معنوی و ناشناخته می دانند،در حالی که دلیل ندارد برای همه اینها تفسیر ناشناخته کنیم.

چه کسی نمی داند که دروغ و تقلب و دزدی و فساد شیرازه زندگی اجتماعی را بهم می ریزد؟ چه کسی نمی داند که ظلم و ستم و تبعیض و اجحاف آسمان زندگی انسانها را تیره و تار می کند؟ و چه کسی در این حقیقت شک دارد که با قبول اصل توحید و ساختن یک جامعه توحیدی بر اساس قبول رهبری پیامبران،و پاکسازی محیط از گناه و آراستگی به ارزشهای انسانی-یعنی همان چهار اصلی که در آیات فوق به آن اشاره شده-جامعه به سوی یک هدف تکاملی پیش می رود و محیطی امن و امان، آکنده از صلح و صفا آباد و آزاد به وجود می آید.

به همین دلیل در آیات فوق پس از ذکر این چهار اصل می خوانیم: یُمَتِّعْکُمْ مَتٰاعاً حَسَناً إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی :"اگر این اصول را به کار بندید تا پایان عمر به طرز شایسته و نیکویی بهره مند خواهید شد".

[سوره هود (11): آیه 5]

اشاره

أَلاٰ إِنَّهُمْ یَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِیَسْتَخْفُوا مِنْهُ أَلاٰ حِینَ یَسْتَغْشُونَ ثِیٰابَهُمْ یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ اَلصُّدُورِ (5)

ترجمه:

5-آگاه باشید هنگامی که آنها(سرها را بهم نزدیک ساخته و سینه هاشان را در کنار هم قرار می دهند تا خود(و سخنان خویش)را از او(پیامبر)پنهان دارند،آگاه باشید آن گاه که آنها لباسهایشان را بخود می پیچند و خویش را در آن پنهان می دارند (خداوند)از درون و برون آنها با خبر است،چرا که او از اسرار درون سینه ها آگاه است.

تفسیر:

گرچه بعضی از مفسران شان نزولهایی برای این آیه ذکر کرده اند از جمله اینکه:آیه در باره"اخنس بن شریق منافق"نازل شده است که مردی شیرین زبان و پشت هم انداز بود و در برابر پیامبر ص اظهار دوستی و محبت می کرد،ولی در باطن عدوات می ورزید.

و نیز از امام باقر ع از"جابر بن عبد اللّٰه"چنین نقل شده که گروهی از مشرکان هنگامی که از برابر پیامبر ص می گذشتند سر خود را به زیر افکنده حتی سر را با لباس خویش می پوشاندند تا پیامبر ص آنان را نبیند، این آیه در باره آنان نازل گشت.

ولی در هر حال آیه بطور کلی اشاره به یکی از کارهای احمقانه دشمنان اسلام و پیامبر ص می کند که با استفاده از روش نفاق آمیز و دور کشی از حق می خواستند ماهیت خود را از نظرها پنهان سازند تا گفتار حق را نشنوند.

لذا می گوید:"آگاه باشید آنها عداوت پیامبر را در دل مخفی می دارند

و سرها را به زیر افکنده سینه را به جلو خم می کنند تا خود را از نظر او پنهان دارند"( أَلاٰ إِنَّهُمْ یَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِیَسْتَخْفُوا مِنْهُ ).

برای فهم دقیق معنی آیه باید مفهوم جمله"یثنون"به درستی روشن شود.

"یثنون"از ماده"ثنی"بر وزن"سنگ"در اصل به معنی نزدیک ساختن قسمتهای مختلف چیزی به یکدیگر است،مثلا در مورد تا کردن لباس و پارچه گفته می شود:"ثنی ثوبه"و اینکه به دو نفر"اثنان"گفته می شود به خاطر آن است که یکی را در کنار دیگر قرار می دهیم،و اگر به مداحی کردن"ثنا خوانی"گفته می شود به خاطر آن است که صفات برجسته طرف را یکی پس از دیگری می شمرند.

این ماده به معنی خم شدن نیز آمده است چرا که انسان با این کار قسمتهایی از بدن خود را بیکدیگر نزدیک می سازد.

و نیز به معنی در دل گرفتن کینه و عداوت آمده است،چرا که با این کار انسان عداوت شخص یا چیزی را به دل نزدیک می سازد.این تعبیر در ادبیات عرب دیده می شود که:"اثنونی صدره علی البغضاء":"او کینه مرا به دل گرفت" ⁽¹⁾.

با توجه به آنچه ذکر شد چنین به نظر می رسد که تعبیر فوق ممکن است اشاره به هر گونه"مخفی کاری"ظاهری و باطنی دشمنان پیامبر ص باشد که از یک سو با در دل داشتن کینه و عداوتش در ظاهر با زبان شیرین اظهار دوستی می کردند،و از سوی دیگر به هنگام گفتگو با یکدیگر سرها را به هم نزدیک و سینه ها را به عقب داده و حتی لباسها را به سر می کشیدند که بدگوئیها و

1) 1) به"تاج العروس"و"مجمع البیان"و"المنار"و"مفردات راغب"مراجعه شود.

توطئه ها را به صورت مرموزی به یکدیگر برسانند،تا کسی از راز آنها آگاه نشود.

لذا قرآن بلافاصله اضافه می کند"آگاه باشید آنها هنگامی که خود را در جامه هاشان پنهان می دارند پروردگار پنهان و آشکار آنان را می داند" ( أَلاٰ حِینَ یَسْتَغْشُونَ ثِیٰابَهُمْ یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ ).

"چرا که او از اسرار درون سینه ها آگاه است"( إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ ).

[سوره هود (11): آیه 6]

اشاره

وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی اَلْأَرْضِ إِلاّٰ عَلَی اَللّٰهِ رِزْقُهٰا وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهٰا وَ مُسْتَوْدَعَهٰا کُلٌّ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ (6)

ترجمه:

6-هیچ جنبنده ای در زمین نیست مگر اینکه روزی او بر خدا است،او قرارگاه و محل نقل و انتقالش را می داند،همه اینها در کتاب آشکاری(لوح محفوظ علم خداوند) ثبت است.

تفسیر:

اشاره

همه میهمان اویند!

در آخرین آیه ای که گذشت اشاره ای به وسعت علم پروردگار و احاطه او به اسرار نهان و آشکار شده بود،آیه مورد بحث در حقیقت دلیلی برای آن محسوب می شود،چرا که از روزی دادن خداوند به همه موجودات سخن می گوید، همان کاری که بدون احاطه علمی کامل به همه جهان امکان پذیر نیست! نخست می گوید:"هیچ دابه ای در روی زمین نیست مگر اینکه رزق و روزی آن بر خدا است،و قرارگاه او را می داند،و از نقاطی که از قرارگاهش به آن منتقل می شود(نیز)با خبر است"و در هر جا باشد روزیش را به او می رساند

( وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهٰا وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهٰا وَ مُسْتَوْدَعَهٰا ).

"تمام این حقائق با همه حدود و مرزهایش در کتاب مبین و لوح محفوظ علم خداوند ثبت است"( کُلٌّ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ ).

برای فهم معنی آیه به چند نکته باید توجه کرد:

1-گرچه"دابة"از ماده"دبیب"به معنی آهسته راه رفتن،و قدمهای کوتاه برداشتن است،ولی از نظر مفهوم لغوی هر گونه جنبنده ای را شامل می شود اما گاهی به خصوص اسب و یا هر حیوان سواری اطلاق می گردد،و روشن است که در آیه مورد بحث تمام موجودات زنده و همه جنبندگان را شامل است.

2-"رزق"به معنی عطاء و بخشش مستمر است،و از آنجا که روزی الهی عطای مستمر او به موجودات است به آن رزق گفته می شود.

این نکته نیز لازم به تذکر است که مفهوم آن تنها در نیازهای مادی خلاصه نمی شود بلکه هر گونه عطای مادی و معنوی را شامل می گردد،لذا می گوئیم:"اللهم ارزقنی علما تاما":"خداوندا علم کامل به من روزی کن" و یا می گوئیم:"اللهم ارزقنی الشهادة فی سبیلک":"خداوندا شهادت در راهت را نصیب من بگردان".

البته در آیه مورد بحث ممکن است نظر بیشتر روی ارزاق مادی بوده باشد،هر چند اراده مفهوم عام نیز چندان بعید نیست.

3-"مستقر"در اصل به معنی"قرارگاه"است،زیرا ریشه این لغت از ماده"قر"(بر وزن حر)به معنی"سرما"ی شدید می باشد که انسان و موجودات زنده را خانه نشین می کند،به همین جهت به معنی سکون و توقف نیز آمده است.

"مستودع"و"ودیعه"از یک ماده است،و در اصل به معنی رها کردن چیزی است، و از آنجا که امور ناپایدار رها می شوند،و به حالت اول باز می گردند، به هر امر ناپایدار،"مستودع"گفته می شود،ودیعه را نیز به خاطر اینکه سرانجام

باید محل خود را رها کند و به صاحب اصلی باز گردد ودیعه گفته اند.

در حقیقت آیه فوق می گوید:تصور نشود که خداوند تنها به جنبندگانی که در جایگاه اصلی قرار دارند روزی می بخشد و به اصطلاح سهمیه آنها را در خانه هایشان می آورند،بلکه هر کجا باشند و در هر وضع و شرائطی قرار گیرند، سهم آنها را از روزی به آنان می بخشد چرا که هم جایگاه اصلی آنان را می داند و هم از تمام نقاطی که به آن نقل و مکان می کنند،با خبر است.از حیوانات غول پیکر دریایی گرفته تا جنبندگان بسیار کوچکی که به زحمت به چشم دیده می شوند هر یک مناسب حالشان آنچه را لازم دارند مقرر کرده است.

این روزی به اندازه ای حساب شده و مناسب حال موجودات است که از نظر "کمیت"و"کیفیت"کاملا منطبق بر خواسته ها و نیازهای آنها است،حتی غذای کودکی که در رحم مادر است،هر ماه بلکه هر روز،با ماه و روز دیگر تفاوت دارد،هر چند ظاهرا یک نوع خون بیشتر نیست،و نیز کودک در دوران شیرخوارگی با اینکه ظاهرا ماههای پی در پی غذای واحدی دارد،اما ترکیب این شیر هر روز با روز دیگر متفاوت است!.

4-"کتاب مبین"به معنی نوشته آشکار است و اشاره به مرحله ای از علم وسیع پروردگار می باشد که گاهی از آن تعبیر به"لوح محفوظ"می شود.

ممکن است این تعبیر اشاره به این باشد که هیچکس نباید برای به دست آوردن روزی خود کمترین نگرانی به خویش راه دهد،و تصور کند ممکن است در گرفتن سهم خویش،به اصطلاح،از قلم بیفتد،چرا که نام همگی در کتاب آشکاری ثبت است،کتابی که همه را احصاء کرده و آشکارا بیان می کند.

آیا اگر در یک مؤسسه نام تمام کارمندان و کارکنان در دفتری به روشنی ثبت شده باشد احتمال از قلم افتادن کسی می رود؟

تقسیم ارزاق و تلاش برای زندگی

در مورد"رزق"بحثهای مهمی است که قسمتی از آن را در اینجا از نظر می گذرانیم:

1-"رزق"-همانگونه که گفتیم-در لغت بمعنی بخشش مستمر و متداوم است اعم از اینکه مادی باشد یا معنوی،بنا بر این هر گونه بهره ای را که خداوند نصیب بندگان می کند از مواد غذایی و مسکن و پوشاک،و یا علم و عقل و فهم و ایمان و اخلاص به همه اینها رزق گفته می شود،و آنها که مفهوم این کلمه را محدود به جنبه های مادی می کنند،توجه به موارد استعمال آن دقیقا ندارند،قرآن در باره شهیدان راه حق می گوید بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ :"آنها زنده اند و نزد پروردگار شان روزی می برند"(آل عمران-169) روشن است که روزی شهیدان،آن هم در جهان برزخ،نعمتهای مادی نیست،بلکه همان مواهب معنوی است که حتی تصورش برای ما در این زندگی مادی مشکل است.

2-مساله تامین نیازمندیهای موجودات زنده-و به تعبیر دیگر رزق و روزی آنها-از جالبترین مسائلی است که با گذشت زمان و پیشرفت علم،پرده از روی اسرار آن برداشته می شود،و صحنه های شگفت انگیز تازه ای از آن بوسیله علم فاش می گردد.

در گذشته همه دانشمندان در فکر بودند که اگر در اعماق دریاها موجودات زنده ای وجود داشته باشد غذای آنها از چه راهی تامین می شود،زیرا ریشه اصلی غذاها به نباتات و گیاهان باز می گردد که آن هم نیازمند به نور آفتاب است،و در اعماق بیش از 700 متر مطلقا نوری وجود ندارد و یک شب تاریک ابدی بر آن سایه افکنده است.

ولی بزودی روشن شد که نور آفتاب،گیاهان ذره بینی را در سطح آب، و در بستر امواج پرورش می دهد،و هنگامی که مرحله تکاملی خود را پیمود،همچون میوه رسیده ای،به اعماق دریا فرو می رود،و سفره نعمت را برای موجودات زنده ژرفنای آب فراهم می سازند.

از سوی دیگر بسیارند پرندگانی که از ماهیان دریا تغذیه می کنند حتی انواعی از شب پره وجود دارد،که در ظلمت شب همچون یک غواص ماهر به اعماق آب فرو می رود و صید خود را که با امواج مخصوص رادار مانندی که از بینی آنها بیرون فرستاده می شود شناسایی و نشانه گیری کرده اند بیرون می آورد.

روزی بعضی از انواع پرندگان در لابلای دندانهای پاره ای از حیوانات عظیم الجثه دریا نهفته شده!این حیوانات که پس از تغذیه از حیوانات دریایی دندانهایشان احتیاج به یک"خلال طبیعی"!دارد به ساحل می آیند،دهانشان را که بی شباهت به غار کوچکی نیست باز نگه می دارند،آن گروه از پرندگان که روزیشان در اینجا حواله شده است بدون هیچگونه وحشت و اضطراب وارد این "غار"می شوند،و به جستجوی روزی خویش در لابلای دندانهای حیوان غول پیکر می پردازند،هم شکمی از این غذای آماده از عزا در می آورند،و هم حیوان را از این مواد مزاحم راحت می سازند،و هنگامی که برنامه هر دو پایان پذیرفت، و آنها به خارج پرواز کردند،حیوان با احساس آرامش دهان را به روی هم می گذارد و به اعماق آب فرو می رود! طرز روزی رساندن خداوند به موجودات مختلف،راستی حیرت انگیز است،از جنینی که در شکم مادر قرار گرفته و هیچکس به هیچ وجه در آن ظلمتکده اسرار آمیز به او دسترسی ندارد،تا حشرات گوناگونی که در اعماق تاریک زمین و لانه های پرپیچ و خم و در لابلای درختان و بر فراز کوه ها و در قعر دره ها زندگی دارند از دیدگاه علم او هرگز مخفی و پنهان نیستند،و همانگونه که قرآن می گوید خداوند،هم جایگاه و"آدرس اصلی"آنها را می داند و هم محل سیار آنان را،و هر جا باشند روزی آنان را به آنان حواله می کند.

جالب اینکه در آیات فوق به هنگام بحث از روزی خواران تعبیر به"دابه و جنبنده"شده است و این اشاره لطیفی به مساله رابطه"انرژی"و"حرکت"است،

می دانیم هر جا حرکتی وجود دارد نیازمند به ماده انرژی زا است یعنی ماده ای که منشا حرکت گردد،قرآن نیز در آیات مورد بحث می گوید خدا به تمام موجودات متحرک روزی می بخشد! و اگر حرکت را به معنی وسیعش تفسیر کنیم گیاهان را هم در بر می گیرد، زیرا آنها نیز یک حرکت بسیار دقیق و ظریف در مسیر"نمو"دارند،به همین دلیل در فلسفه ما یکی از اقسام حرکت را مساله"نمو"شمرده اند.

3-آیا"روزی"هر کس از آغاز تا پایان عمر تعیین شده،و خواه ناخواه به او می رسد؟یا اینکه باید به دنبال آن رفت و به گفته شاعر"شرط عقل است جستن از درها"! بعضی از افراد سست و بی حال به اتکاء تعبیراتی همانند آیه فوق،یا روایاتی که روزی را مقدر و معین معرفی می کند فکر می کنند لزومی ندارد که انسان برای تهیه معاش زیاد تلاش کند،چرا که روزی مقدر است و به هر حال به انسان می رسد، و هیچ دهان بازی بدون روزی نمی ماند! این چنین افراد نادان که شناختشان در باره دین و مذهب فوق العاده سست و ضعیف است بهانه به دست دشمنان می دهند که مذهب عاملی است برای تخدیر و رکود اقتصادی و خاموش کردن فعالیتهای مثبت زندگی،و تن در دادن به انواع محرومیتها،به عذر اینکه اگر فلان موهبت نصیب من نشده حتما روزی من نبوده، اگر روزی من بود بدون چون و چرا به من می رسید و این فرصت خوبی بدست استثمارگران می دهد که هر چه بیشتر خلقهای محروم را بدوشند و آنها را از ابتدایی ترین وسائل زندگی محروم سازند.

در حالی که مختصر آشنایی به قرآن و احادیث اسلامی برای پی بردن به این حقیقت کافی است که اسلام پایه هر گونه بهره گیری مادی و معنوی انسان را سعی

و کوشش و تلاش می شمرد تا آنجا که در جمله شعارگونه قرآنی لَیْسَ لِلْإِنْسٰانِ إِلاّٰ مٰا سَعیٰ بهره انسان را منحصرا در کوشش و کارش قرار می دهد.

پیشوایان اسلامی برای اینکه سر مشقی به دیگران بدهند در بسیاری از مواقع کار می کردند کارهایی سخت و توانفرسا.

پیامبران پیشین نیز از این قانون مستثنی نبودند،از چوپانی گرفته،تا خیاطی،و زره بافی و کشاورزی،اگر مفهوم تضمین روزی از طرف خدا،نشستن در خانه و انتظار رسیدن روزی باشد،نباید پیامبران و امامان که از همه آشناتر به مفاهیم دینی هستند اینهمه برای روزی تلاش کنند.

بنا بر این ما هم می گوئیم روزی هر کس مقدر و ثابت است،ولی در عین حال مشروط به تلاش و کوشش می باشد،و هر گاه این شرط حاصل نشود مشروط نیز از میان خواهد رفت.این درست به آن می ماند که می گوئیم"هر کس اجلی دارد و مقدار معینی از عمر"مسلما مفهوم این سخن آن نیست که اگر انسان حتی دست به انتحار و خودکشی و یا تغذیه از مواد زیانبخش بزند تا اجل معینی زنده می ماند، مفهومش این است که این بدن استعداد بقاء تا یک مدت قابل ملاحظه دارد اما مشروط به اینکه اصول بهداشت را رعایت کند و از موارد خطر بپرهیزد،و آنچه سبب مرگ زودرس می شود از خود دور کند.

نکته مهم این است که آیات و روایات مربوط به معین بودن روزی در واقع ترمزی است روی افکار مردم حریص و دنیاپرست که برای تامین زندگی به هر در می زنند،و هر ظلم و جنایتی را مرتکب می شوند،به گمان اینکه اگر چنین نکنند زندگیشان تامین نمی شود.

آیات قرآن و احادیث اسلامی به این گونه افراد هشدار می دهد که بیهوده دست و پا نکنند،و از طریق نامعقول و نامشروع برای تهیه روزی تلاش ننمایند، همین اندازه که آنها در طریق مشروع گام بگذارند و تلاش و کوشش کنند مطمئن

باشند خداوند از این راه همه نیازمندیهای آنها را تامین می کند.

خدایی که آنها را در ظلمتکده رحم فراموش نکرد.

خدایی که به هنگام طفولیت که توانایی بر تغذیه از مواد غذایی این جهان نداشتند روزیشان را قبل از تولد به پستان مادر مهربان حواله کرد.

خدایی که به هنگام پایان دوران شیرخوارگی در آن حال که ناتوان بودند، روزیشان را به دست پدر پر مهری داد که صبح تا شام جان بکند و خوشحال باشد که برای تهیه غذای فرزندانم زحمت می کشم.

آری این خدا چگونه ممکن است به هنگامی که انسان بزرگ می شود و توانایی و قدرت به هر گونه کار و فعالیت پیدا می کند او را فراموش نماید،آیا عقل و ایمان اجازه می دهد که انسان در چنین حالی به گمان اینکه ممکن است روزیش فراهم نشود در وادی گناه و ظلم و ستم و تجاوز به حقوق دیگران گام بگذارد و حریصانه به غصب حق مستضعفان پردازد.

البته نمی توان انکار کرد که بعضی از روزیهاست چه انسان به دنبال آن برود،یا نرود،به سراغ او می آیند.

آیا می توان انکار کرد که نور آفتاب بدون تلاش ما به خانه ما می تابد و یا باران و هوا بدون کوشش و فعالیت به سراغ ما می شتابد؟آیا می توان انکار کرد که عقل و هوش و استعدادی که از روز نخست در وجود ما ذخیره شده به تلاش ما نبوده است!؟ ولی اینگونه مواهب به اصطلاح باد آورده و یا به تعبیر صحیحتر مواهبی که بدون تلاش،به لطف خدا،به ما رسیده اگر با تلاش و کوشش خود از آن بطور صحیحی نگهداری نکنیم آنها نیز از دست ما خواهد رفت،و یا بی اثر می ماند.

حدیث معروفی که از علی ع نقل شده که فرمود:و اعلم یا بنی!ان الرزق رزقان رزق تطلبه و رزق یطلبک:"بدان فرزندم،روزی دو گونه است،

یک نوع آن همان روزیهایی است که تو باید به جستجویش برخیزی،و گونه دیگرش روزیهایی است که آن در جستجوی تو است و به سراغ تو می آید" ⁽¹⁾نیز اشاره به همین حقیقت است.

این را نیز نمی توان انکار کرد که در پاره ای از موارد انسان به دنبال چیزی نمی رود،ولی بر اثر یک سلسله تصادفها،موهبتی نصیب او می شود،این حوادث گرچه در نظر ما تصادف است اما در واقع و از نظر سازمان آفرینش حسابی در آن می باشد، بدون شک حساب این گونه روزیها از روزی هایی که در پرتو تلاش و کوشش بدست می آیند جدا است،و حدیث بالا ممکن است اشاره به اینها نیز باشد.

ولی به هر حال نکته اساسی این است که تمام تعلیمات اسلامی به ما می گوید برای تامین زندگی بهتر چه مادی و چه معنوی،باید تلاش بیشتر کرد،و فرار از کار به گمان مقسوم بودن روزی غلط است.

4-در آیات مورد بحث تنها اشاره به مساله"رزق و روزی"شده،در حالی که در چند آیه بعد،آنجا که سخن از بندگان توبه کار و باایمان می گوید،اشاره به"متاع حسن"(بهره برداری و تمتع شایسته)شده است.

مقابله این دو با یکدیگر این مطلب را به ما می فهماند که برای همه جنبندگان:

انسانها،حشرات،درندگان،نیکان و بدان،همگی بهره ای از روزی است،ولی "متاع حسن"و"مواهب شایسته و ارزنده"تنها مخصوص انسانهای با ایمانی است که خود را با آب توبه از هر گونه گناه و آلودگی شستشو داده اند،و نعمتهای خدا را در مسیر اطاعت فرمانش بکار می گیرند نه در طریق هوا و هوسهای سرکش!.

1) 1) نهج البلاغه وصیت امام(ع)به فرزندش امام حسن(ع).

[سوره هود (11): آیه 7]

اشاره

وَ هُوَ اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ وَ کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی اَلْمٰاءِ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ اَلْمَوْتِ لَیَقُولَنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ (7)

ترجمه:

7-او کسی است که آسمانها و زمین را در شش روز(شش دوران)آفرید و عرش(قدرت) او بر آب قرار داشت،(بخاطر این آفرید)تا شما را آزمایش کند تا کدامیک عملتان بهتر است و اگر بگویی شما بعد از مرگ برانگیخته می شوید مسلما کافران می گویند این سحر آشکاری است!.

تفسیر:

هدف آفرینش

در این آیه از سه نکته اساسی بحث شده است:نخست از آفرینش جهان هستی و مخصوصا آغاز آفرینش که نشانه قدرت پروردگار و دلیل عظمت او است:"او کسی است که آسمانها و زمین را در شش روز آفرید"( وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ).

نیاز به توضیح ندارد که منظور از"روز"در اینجا روز معمولی بیست و چهار ساعته نیست زیرا آن زمان که آسمان و زمین وجود نداشت،نه کره زمین بود و نه حرکت بیست و چهار ساعته اش بدور خود،بلکه منظور از آن -چنان که سابقا هم گفته ایم-"دوران"است، خواه این دوران کوتاه باشد و خواه بسیار طولانی و حتی به مقدار ملیاردها سال،و چون در ذیل آیه 54 سوره اعراف شرح کافی و جامع در این زمینه داده ایم نیازی به تکرار نیست(به تفسیر نمونه جلد 6 صفحه 200 به بعد مراجعه فرمائید)

و نیز همانجا یادآور شدیم که آفرینش جهان در شش دوران متوالی و پی در پی با اینکه خدا قدرت داشت تمام عالم را در یک لحظه بیافریند به خاطر آنست که این آفرینش تدریجی که هر زمان چهره تازه و رنگ نو و شکل بدیعی پیدا می کند،بهتر و بیشتر،قدرت و عظمت خدا را معرفی می نماید.

او می خواست قدرت خویش را در هزاران چهره بنماید،نه تنها در یک چهره،در هزاران لباس حکمتش را نشان دهد،نه تنها در یک لباس،تا شناخت ذات پاکش و همچنین شناخت قدرت و حکمتش آسانتر و روشنتر باشد،و دلائلی به تعداد ایام و سالها و قرون و اعصاری که بر عالم گذشته است،برای معرفتش در اختیار ما باشد.

سپس اضافه می کند:و"عرش او(عرش خداوند)بر آب قرار داشت" ( وَ کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمٰاءِ ).

برای فهم تفسیر این جمله باید به مفهوم دو کلمه"عرش"و"ماء" آشنا شویم:

"عرش"در اصل به معنی"سقف"یا"شیئی سقف دار"است،و به تختهای بلند همانند تختهای سلاطین گذشته نیز عرش گفته می شود،و همچنین داربستهایی که درختهای مو و مانند آن را روی آن قرار می دهند.

اما این کلمه بعدا به معنی قدرت نیز به کار رفته است،همانگونه که واژه"تخت"در فارسی نیز به همین معنی استعمال می شود:

در عربی گفته می شود فلان استوی علی عرشه-او-ثل عرشه:"فلان کس بر تخت نشست"یا"تختش فرو ریخت"کنایه از اینکه به قدرت رسید و یا قدرتش نابود شد،در فارسی نیز می گوئیم فلان کس را بر تخت نشاندند و یا از تخت بپائینش کشیدند. ⁽¹⁾

1) 1) البته گاهی"عرش"در مقابل"کرسی"استعمال می شود و مفهوم دیگری دارد که در تفسیر آیة الکرسی سوره بقره جلد 2 صفحه 200 به بعد ذکر کردیم.

این نکته را نیز باید توجه داشت که گاهی کلمه"عرش"به معنی مجموعه جهان هستی است زیرا تخت قدرت خداوند همه این جهان را فرا می گیرد و اما کلمه"ماء"معنی معمولی آن"آب"است،اما گاهی به هر شیء مایع"ماء"گفته می شود مانند فلزات مایع و امثال آن.

با آنچه در تفسیر این دو کلمه گفتیم چنین استفاده می شود که در آغاز آفرینش،جهان هستی به صورت مواد مذابی بود(یا گازهای فوق العاده فشرده که شکل مواد مذاب و مایع را داشت).

سپس در این توده آبگونه حرکات شدید و انفجارات عظیمی رخ داد،و قسمتهایی از سطح آن پی در پی به خارج پرتاب شد،این اتصال و به هم پیوستگی به انفصال و جدایی گرائید،و کواکب و سیارات و منظومه ها یکی بعد از دیگری تشکیل یافتند.

بنا بر این جهان هستی و پایه تخت قدرت خدا نخست بر این ماده عظیم آبگونه قرار داشت.

این همان چیزی است که در آیه 30 سوره انبیاء نیز به آن اشاره شده است أَ وَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ کٰانَتٰا رَتْقاً فَفَتَقْنٰاهُمٰا وَ جَعَلْنٰا مِنَ الْمٰاءِ کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ :

"آیا آنها که خدا را انکار می کنند با چشم علم و دانش این حقیقت را ندیدند که آسمانها و زمین،در آغاز به هم پیوسته بود،سپس ما آنها را از هم گشودیم و هر موجود زنده ای را از آب آفریدیم".

در نخستین خطبه نهج البلاغه نیز اشارات روشنی به همین معنی شده است.

دومین مطلبی که آیه فوق به آن اشاره می کند هدف آفرینش جهان هستی است،همان هدفی که قسمت عمده اش به"گل سرسبد این جهان"یعنی"انسان" باز می گردد،انسانی که باید در مسیر تعلیم و تربیت قرار گیرد و راه تکامل را

بپوید و هر لحظه به خدا نزدیکتر شود،می فرماید:"این آفرینش با عظمت را به این خاطر قرار داد که شما را بیازماید تا کدامین بهتر عمل می کنید"( لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً ).

"لیبلوکم"از ماده"بلاء و ابتلاء"به معنی آزمایش است،همانگونه که سابقا هم اشاره کرده ایم آزمایشهای الهی برای کشف حال و پی بردن به وضع درونی و روحی و فکری افراد نیست،بلکه به معنی پرورش دادن و تربیت نمودن است(شرح این موضوع ذیل آیه 155 سوره بقره جلد اول صفحه 384 به بعد بیان شد) جالب اینکه این آیه ارزش هر انسانی را به"حسن"عمل او مربوط می داند،نه به کثرت و فزونی عمل او،و این نشان می دهد که اسلام در همه جا روی"کیفیت"عمل تکیه می کند نه روی کثرت و کمیت عمل.

در حدیثی در همین زمینه از امام صادق ع چنین نقل شده:لیس یعنی

اکثر عملا و لکن اصوبکم عملا،و انما الاصابة خشیة اللّٰه،و النیة الصادقة،ثم قال الإبقاء علی العمل حتی یخلص اشد من العمل،و العمل الخالص، الذی لا ترید ان یحمدک علیه احد الا اللّٰه عز و جل.

"خداوند کثرت عمل را نمی خواهد بلکه درستی عمل را می خواهد،و درستی عمل به آن است که با خدا ترسی و نیت پاک توأم باشد،سپس فرمود:

نگهداری عمل از آلودگی به ریا و نیات نادرست مشکلتر از خود عمل است و عمل خالص عملی است که نخواهی هیچکس جز خدا ترا بخاطر آن ستایش کند ⁽¹⁾.

سومین مطلبی که در این آیه به آن اشاره شده مساله"معاد"است که پیوند ناگسستنی با مساله آفرینش جهان و بیان هدف خلقت دارد،زیرا آفرینش جهان هدفش تکامل انسانها است،و تکامل انسانها به خاطر آماده شدن برای زندگی در یک جهان وسیعتر و متکاملتر است،لذا می گوید:

"اگر به آنها بگویی شما بعد از مرگ برانگیخته می شوید کافران از روی

1) 1) تفسیر برهان جلد 2 صفحه 207.

تعجب می گویند:این باور کردنی نیست،این حقیقت و واقعیت ندارد،بلکه این یک سحر آشکار است"( وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَیَقُولَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ ).

کلمه"هذا"اشاره به گفتار پیامبر ص در باره معاد است،یعنی این ادعایی که تو در باره معاد داری سحر آشکاری می باشد،بنا بر این کلمه سحر در اینجا به معنی سخن عاری از حقیقت و گفتار بی اساس و به تعبیر ساده،حقه و کلک است،زیرا ساحران غالبا با کار خود چیزهایی را به ناظران نشان می دهند که واقعیت و حقیقتی در آن نیست،بنا بر این کلمه"سحر"می تواند به معنی هر چیز عاری از حقیقت به کار رود.

اما اینکه بعضی گفته اند"هذا"اشاره به قرآن مجید است،زیرا قرآن نفوذ و جاذبه سحرانگیزی در شنوندگان داشت،صحیح به نظر نمی رسد،چرا که در آیه سخن از معاد است نه سخن از قرآن،هر چند جاذبه فوق العاده قرآن جای انکار نیست.

[سوره هود (11): آیات 8 تا 11]

اشاره

وَ لَئِنْ أَخَّرْنٰا عَنْهُمُ اَلْعَذٰابَ إِلیٰ أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَیَقُولُنَّ مٰا یَحْبِسُهُ أَلاٰ یَوْمَ یَأْتِیهِمْ لَیْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (8) وَ لَئِنْ أَذَقْنَا اَلْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ (9) وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ اَلسَّیِّئٰاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ (10) إِلاَّ اَلَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ (11)

ترجمه:

8-و اگر مجازات را تا زمان محدود از آنها به تاخیر اندازیم(از روی استهزا)می گویند چه چیز مانع آن شده؟!آگاه باشید آن روز که به سراغشان می آید هیچ چیز مانع آن نخواهد بود و آنچه را مسخره می کردند دامنشان را می گیرد! 9-و اگر به انسان نعمتی بچشانیم سپس از او بگیریم بسیار نومید و ناسپاس خواهد بود.

10-و اگر نعمتهایی پس از شدت و ناراحتی به او برسانیم می گوید مشکلات از من بر طرف شد و دیگر باز نخواهد گشت و غرق شادی و غفلت و فخر فروشی می شود.

11-مگر آنها که(در سایه ایمان راستین)صبر و استقامت ورزیدند و عمل صالح انجام دادند،که برای آنها آمرزش و اجر بزرگی است.

تفسیر:

مؤمنان پر ظرفیت و افراد بی ایمان کم ظرفیتند

در این آیات-به تناسب بحثی که در باره افراد بی ایمان گذشت- گوشه هایی از حالات روانی و نقاط ضعف اخلاقی این گونه افراد تشریح شده،همان نقاط ضعفی که انسان را به راههای تاریک و فساد می کشاند.

نخستین صفتی که برای آنها ذکر می کند،شوخی کردن با حقایق و مسخره نمودن مسائل سرنوشت ساز است،آنها بر اثر جهل و نادانی و غرور هنگامی که تهدید رجال آسمانی را در زمینه مجازات و کیفر بدکاران می شنوند،و"چند صباحی بر آنها می گذرد و خداوند به لطفش عذاب و مجازات را تاخیر می اندازد با بی شرمی مخصوصی می گویند چه چیز این عذاب الهی را به تاخیر انداخت؟" چه شد این مجازات،کجا رفت این کیفر؟( وَ لَئِنْ أَخَّرْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ إِلیٰ أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَیَقُولُنَّ مٰا یَحْبِسُهُ ).

"امت"از ماده"ام"(بر وزن قم)به معنی مادر است،و در اصل به معنی انضمام اشیاء به یکدیگر می باشد و به همین جهت به هر گروهی که در هدف،یا در زمان و مکان واحدی جمعند امت گفته می شود،ولی این کلمه به معنی وقت و زمان نیز آمده است،چرا که اجزای زمان بهم پیوسته اند و یا به خاطر اینکه هر جماعت و گروهی در عصر و زمانی زندگی می کنند،در سوره یوسف آیه 45 می خوانیم وَ ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ "زندانی آزاد شده بعد از مدتی به یاد یوسف افتاد" در آیه مورد بحث نیز"امت"به همین معنی آمده است،و لذا با کلمه "معدودة"توصیف شده است،یعنی اگر مدت کوتاهی مجازات را از آنها تاخیر بیندازیم می گویند:چه چیز مانع آن شده است؟ بهر حال این شیوه همه جاهلان مغرور و بی خبر است،که هر چه با تمایلات آنها سازگار نباشد،در نظرشان مسخره است،لذا تهدیدهای تکان دهنده و بیدار کننده مردان حق را،به شوخی می گیرند و همیشه با آتش بازی می کنند.

اما قرآن با صراحت به آنها پاسخ می گوید:آگاه باشید آن روز که مجازات الهی فرا رسید هیچ چیز جلو آن را نخواهد گرفت"( أَلاٰ یَوْمَ یَأْتِیهِمْ لَیْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ ).

"و آنچه را مسخره می کردند بر آنان نازل می شود"و آنها را درهم می کوبد ( وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ ).

درست است که در آن موقع ناله و فریادشان به آسمان بلند می شود،و از گفته های شرم آور خود،پشیمان می گردند،اما نه آن ناله به جایی می رسد و نه این پشیمانی سودی خواهد داشت.

دیگر از نقطه های ضعف آنان،کم ظرفیتی در برابر مشکلات و ناراحتیها و قطع برکات الهی است،چنان که در آیه بعد می گوید:"و هر گاه نعمت و رحمتی به انسان بچشانیم و سپس آن را از او بر گیریم او مایوس و نومید می شود و به کفران و ناسپاسی بر می خیزد"( وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ ).

گرچه در این آیه سخن از انسان به طور کلی به میان آمده،ولی همانگونه که سابقا هم به آن اشاره کردیم،کلمه"انسان"در این گونه آیات اشاره به انسانهای تربیت نایافته و خودرو و بی ارزش است،بنا بر این با بحثی که در آیه قبل در باره افراد بی ایمان گذشت،تطبیق می کند. سومین نقطه ضعف آنها این است که به هنگامی که در ناز و نعمت فرو می روند،چنان خودباختگی و غرور و تکبر بر آنها چیره می شود که همه چیز را فراموش می کنند،چنان که قرآن می گوید:و اگر نعمتهایی بعد از ناراحتیها به این انسان برسد چنان از خود مغرور می شود که می گوید دیگر همه مشکلات و ناراحتیهای من برطرف شد و هرگز باز نخواهد گشت،و به همین جهت شادی و سرور بی حساب و فخر فروشی و غرور بیجا سر تا پای او را فرا می گیرد آن چنان که از شکر نعمتهای پروردگار غافل می گردد"( وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ ).

احتمال دیگری در تفسیر این آیه در جمله" ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی "نیز هست و آن اینکه هنگامی که این گونه اشخاص گرفتار شدائدی می شوند و سپس به

لطف پروردگار شدائد جای خود را به نعمتها می دهد،آنها می گویند شدائد گذشته کفاره گناهان ما بود،و تمام معاصی ما با آن شسته شد ما دیگر پاک و پاکیزه شدیم!،و از مقربان درگاه خدا و به همین دلیل نیازی به توبه و بازگشت به درگاه او نداریم! سپس اضافه می کند"تنها افراد با ایمان که صبر را در برابر شدائد و حوادث سخت زندگی پیشه کرده اند و در همه حال از اعمال صالح فروگذار نمی کنند،از تنگ نظری ها و ناسپاسیها و غرور،و تکبر بر کنارند"( إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ).

آنها نه به هنگام وفور نعمت،مغرور می شوند و خدا را فراموش می کنند، و نه به هنگام شدت و مصیبت مایوس می گردند و کفران می کنند،بلکه روح بزرگ و فکر بلندشان"نعمت"و"بلا"را هر دو در خود هضم کرده و در هر حال از یاد خدا و وظائفشان غافل نمی گردند.

و به همین دلیل"برای این افراد آمرزش و پاداش بزرگی خواهد بود" ( أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ ).

در اینجا به چند نکته باید توجه کرد:

اشاره

امت معدوده و یاران مهدی ع

1-در روایات متعددی که از طرق اهل بیت ع به ما رسیده،امت معدوده به معنی نفرات کم،و اشاره به یاران مهدی ع گرفته شده است،به این ترتیب معنی آیه نخستین چنین می شود:اگر ما مجازات این ستمگران و بدکاران را به قیام مهدی و یارانش واگذار کنیم آنها می گویند چه چیز جلو عذاب خدا را گرفته است؟

ولی البته همانگونه که گفتیم معنی ظاهر آیه این است که امة معدودة به معنی زمان معدود و معین است و اتفاقا در روایتی که از امیر مؤمنان علی ع در تفسیر آیه نقل شده"امت معدوده"همین گونه تفسیر گردیده،بنا بر این روایات مزبور ممکن است اشاره به معنی دوم آیه و به اصطلاح"بطن آیه"بوده باشد که البته در این صورت بیان یک قانون کلی در مورد ستمگران است،نه یک مساله مربوط به مشرکان و مجرمان زمان پیامبر ص و می دانیم که قرآن آیاتش معانی مختلفی دارد،معنی نخستین و ظاهر آن ممکن است در باره یک مساله خاص یا گروه معینی باشد،اما معنی دوم آن یک معنی عام و مجرد از زمان و گروه معین.

چهار پدیده کوتاه فکری

2-در آیات فوق سه حالت مختلف از حالات روحی مشرکان و گنهکاران ترسیم شده که در ضمن آن چهار وصف برای آنان آمده است:

نخست اینکه آنها در برابر قطع نعمتها یؤوس یعنی بسیار ناامید،و دیگر اینکه کفور یعنی بسیار ناسپاسند.

و به عکس هنگامی که غرق نعمت می شوند،یا حتی مختصر نعمتی به آنها می رسد"از خوشحالی"دست و پای خود را گم کرده،یعنی چنان ذوق زده و غرق لذت و نشاط می گردند که از همه چیز غافل می شوند،و این سرمستی از باده لذت و غرور آنها را به فساد و تجاوز از حدود الهی می کشاند.

دیگر اینکه فخور یعنی در موقع نعمت بسیار متکبر و خود برتربین و فخر فروش می شوند.

به هر حال این صفات چهارگانه همه پدیده هایی هستند از کوتاهی فکر و کمی ظرفیت و اینها اختصاص به گروه معینی از افراد بی ایمان و آلوده ندارد،

بلکه یک سلسله اوصاف عمومی برای همه آنها است.

ولی مردم باایمان که روحی بزرگ،و فکری بلند،و سینه ای گشاده، و ظرفیتی وافر دارند،نه دگرگونیهای روزگار آنها را تکان می دهد،نه سلب نعمتها آنان را به ناسپاسی و نومیدی می کشاند،و نه روی آوردن نعمتها آنها را در غرور و غفلت فرو می برد.

لذا در آخرین آیه که از این به عنوان یک استثنا یاد می کند بجای کلمه "ایمان"صبر و استقامت را بکار می برد(دقت کنید).

میزان کم ظرفیتی

3-نکته دیگری که باید به آن توجه کرد این است که در هر دو مورد(هم مورد سلب نعمت پس از اعطای آن،و هم مورد اعطای نعمت پس از سلب آن)تعبیر به"اذقنا"که از ماده اذاقه بمعنی چشانیدن است شده،اشاره به اینکه آنها بقدری کم ظرفیتند که حتی اگر مختصر نعمتی به آنها داده شود و سپس آن را از آنها بگیریم داد و فریاد و ناسپاسیشان بلند می شود و نیز اگر بعد از ناراحتیها مختصر نعمتی به آنها برسد چنان ذوق زده می شوند که سر از پا نمی شناسند!

نعمتها همه موهبت است

4-جالب اینکه در آیه اول نعمت را با کلمه"رحمت"بیان کرده، و در آیه دوم با همان کلمه"نعمت"و این ممکن است اشاره به آن باشد که نعمتهای الهی همه از طریق تفضل و رحمت خدا به انسان می رسد،نه از طریق استحقاق،و اگر بنا بود نعمتها جنبه استحقاقی پیدا کند گروه کمی مشمول آن می شدند،

یا هیچکس مشمول آن نمی شد.

اعمال نیک دو اثر دارد

5-در آخرین آیه به افراد با ایمان و با استقامت که دارای عمل صالحند هم وعده"مغفرت"و آمرزش از گناه داده شده و هم وعده"اجر کبیر"،اشاره به اینکه اعمال نیک دو اثر دارد،یکی شستشوی گناهان و دیگری جلب پاداشهای بزرگ.

[سوره هود (11): آیات 12 تا 14]

اشاره

فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ وَ ضٰائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ أَنْ یَقُولُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ أَوْ جٰاءَ مَعَهُ مَلَکٌ إِنَّمٰا أَنْتَ نَذِیرٌ وَ اَللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ (12) أَمْ یَقُولُونَ اِفْتَرٰاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیٰاتٍ وَ اُدْعُوا مَنِ اِسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (13) فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اَللّٰهِ وَ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (14)

ترجمه:

12-شاید ابلاغ بعض آیاتی را که به تو وحی می شود به تاخیر می اندازی و سینه ات از این جهت تنگ(و ناراحت)می شود که می گویند چرا گنجی بر او نازل نشده؟ و یا چرا فرشته ای همراه او نیامده است؟(ابلاغ کن و نگران و ناراحت مباش چرا که)تو فقط بیم دهنده(و بیانگر اعلام خطرهای الهی)هستی و خداوند نگاهبان و ناظر بر همه چیز است(و به حساب آنان می رسد).

13-بلکه آنها می گویند این(قرآن)را بدروغ(به خدا)نسبت می دهد،بگو اگر راست می گوئید شما هم ده سوره همانند این سوره های دروغین بیاورید و تمام کسانی را که می توانید غیر از خدا(برای این کار)دعوت کنید.

14-و اگر آنها دعوت شما را نپذیرفتند بدانید با علم الهی نازل شده و هیچ معبودی جز او نیست آیا با اینحال تسلیم می شوید؟

شان نزول:

برای آیات فوق دو شان نزول نقل شده که ممکن است هر دو صحیح باشد:

نخست اینکه گروهی از رؤسای کفار مکه نزد پیامبر ص آمدند و گفتند:

اگر راست می گویی که پیامبر خدا هستی کوه های مکه را برای ما طلا کن! و یا فرشتگانی را بیاور که نبوت تو را تصدیق کنند!آیات فوق نازل شد و به آنها پاسخ گفت.

شان نزول دیگری از امام صادق ع نقل شده و آن اینکه پیامبر به علی ع فرمود من از خدا خواسته ام که میان من و تو برادری بر قرار سازد و این درخواست قبول شد و نیز خواسته ام که تو را وصی من کند این درخواست نیز اجابت گردید،هنگامی که این سخن به گوش بعضی از مخالفان رسید(از روی عداوت و دشمنی)گفتند به خدا سوگند یک من خرما در یک مشک خشکیده از آنچه محمد ص از خدای خود خواسته بهتر است(اگر راست می گوید)چرا از خدا نخواست فرشته ای برای یاری او بر دشمنان بفرستد و یا گنجی که او را از فقر نجات دهد-آیات فوق نازل شد و به آنها پاسخ داد.

تفسیر:

قرآن معجزه جاویدان

از این آیات چنین بر می آید که گاهی پیامبر ص بخاطر شدت مخالفت و لجاجت دشمنان ابلاغ بعضی از آیات را به آخرین فرصت موکول می کرده است، لذا خداوند در نخستین آیه مورد بحث پیامبرش را با این بیان،از این کار نهی می کند:"گویا ابلاغ بعضی از آیاتی که بر تو وحی می شود ترک میکنی و سینه تو از آن نظر تنگ و ناراحت می شود"( فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ وَ ضٰائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ ).

از این ناراحت می شوی که مبادا آنها معجزات اقتراحی از تو بخواهند و "بگویند چرا گنجی بر او نازل نشده؟و یا چرا فرشته ای همراه او نیامده"؟ ( أَنْ یَقُولُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ أَوْ جٰاءَ مَعَهُ مَلَکٌ ).

البته همانگونه که از آیات دیگر قرآن مانند سوره اسراء آیه 90 تا 93 بر می آید آنها با این تقاضاهای خود درخواست معجزه برای پذیرش حق و پی بردن به صدق دعوت او نمی کردند،بلکه هدفشان بهانه جویی و لجاجت و عناد بوده است.

لذا بلافاصله اضافه می کند"تو تنها بیم دهنده و انذار کننده ای"( إِنَّمٰا أَنْتَ نَذِیرٌ ).

یعنی خواه آنها بپذیرند،یا نپذیرند و مسخره کنند و لجاجت بخرج دهند.

و در پایان آیه می گوید:"خداوند حافظ و نگاهبان و ناظر بر هر چیز است" ( وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ ).

یعنی از ایمان و کفر آنها پروا مکن و این به تو مربوط نیست وظیفه تو ابلاغ است خداوند خودش می داند با آنها چگونه رفتار کند و او است که حساب کار آنان را دارد. از آنجا که این بهانه جوئیها و ایراد تراشیها بخاطر آن بود که آنها اصولا وحی الهی را منکر بودند و می گفتند این آیات از طرف خدا نیست،اینها جمله هایی است که"محمد"به دروغ بر خدا بسته،لذا آیه بعد به پاسخ این سخن با صراحت هر چه بیشتر پرداخته،می گوید"آنها می گویند او(پیامبر)آنها را به خدا افترا بسته"( أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ ).

"به آنها بگو اگر راست می گوئید که اینها ساخته و پرداخته مغز بشر است شما هم ده سوره همانند این سوره های دروغین بیاورید و از هر کس می توانید- جز خدا-برای این کار دعوت کنید"( قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیٰاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ ). "اما اگر آنها دعوت شما مسلمانان را اجابت نکردند و حاضر نشدند لا اقل

ده سوره همانند این سوره ها بیاورند بدانید که این ضعف و ناتوانی نشانه آن است که این آیات از علم الهی سرچشمه گرفته"و الا اگر ساخته فکر بشر بود،آنها هم بشرند( فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّٰهِ ).

و نیز بدانید که"معبودی جز خدا نیست"و نزول این آیات معجز نشان دلیل بر این حقیقت است( وَ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ ).

"آیا با این حال در برابر فرمان الهی شما ای مخالفان تسلیم می شوید"؟ ( فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ).

آیا با اینکه از شما دعوت به مبارزه کردیم و عجز و ناتوانیتان در برابر این دعوت ثابت شد جای تردید میماند که این آیات از طرف خدا است،با این معجزه روشن باز هم راه انکار را می پوئید یا تسلیم خواهید شد؟

در اینجا به چند نکته مهم باید توجه کرد:

اشاره

[-معنی"لعل"]

1-همانطور که می دانیم"لعل"معمولا برای اظهار امیدواری به انجام چیزی ذکر می شود،ولی در اینجا به معنی"نهی"آمده است،درست مثل اینکه پدری می خواهد فرزند خود را از انجام چیزی نهی کند می گوید شاید تو با فلان کس رفاقت می کنی که در کارهای خود زیاد جدی نیستی،یعنی با او رفاقت مکن زیرا رفاقت با او تو را سست می کند.

بنا بر این"لعل"در اینگونه موارد هر چند در همان معنی"شاید"به کار رفته است،ولی مفهوم التزامی آن نهی از انجام کاری است.

در آیات مورد بحث نیز خداوند به پیامبرش تاکید می کند که ابلاغ آیات الهی را به خاطر وحشت از تکذیب مخالفان و یا تقاضای"معجزات اقتراحی"به تاخیر نیندازد.

[-چگونه پیامبر ممکن است ابلاغ را تاخیر بیندازد؟]

2-در اینجا سؤالی پیش می آید که:چگونه پیامبر ص ممکن است ابلاغ آیات الهی را تاخیر اندازد،و یا اصولا از ابلاغ آنها خودداری کند؟با اینکه پیامبر ص معصوم است و هیچگونه گناه و خطایی از او سر نمی زند.

پاسخ این است که هر گاه پیامبر ص مامور به ابلاغ فوری حکمی باشد مسلما بدون واهمه آن را ابلاغ خواهد کرد،ولی گاه می شود که وقت ابلاغ وسیع است،و پیامبر روی ملاحظاتی آنهم نه ملاحظاتی که به شخص خودش باز گردد،بلکه ملاحظاتی که جنبه عمومی و دفاع از مکتب دارد،ابلاغ آن را به عقب می اندازد و این مسلما گناه نیست،همانگونه که نظیر آن را در سوره "مائده"آیه 67 خواندیم که خداوند به پیامبر ص تاکید می کند که آیات الهی را ابلاغ نماید و از تهدیدهای مردم نهراسد،و خدا او را حفظ خواهد کرد ( یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ وَ اللّٰهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّٰاسِ ).

در واقع با اینکه تاخیر ابلاغ در اینجا ممنوع نبود،ولی سرعت در آن که توام با نشان دادن قاطعیت بوده اولی محسوب می شده است،خداوند به این طریق می خواهد پیامبرش را از نظر روانی تقویت کند و قاطعیت او را در مقابل مخالفان بیشتر سازد که از جار و جنجال و در خواستهای بی اساس و بهانه جوییهای مسخره آنان وحشتی به خود راه ندهد.

["ام"در( أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ )]

3-در باره معنی"ام"در آغاز آیه دوم( أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ ...)مفسران دو احتمال داده اند یکی اینکه به معنی"او"(یا)بوده باشد و دیگر اینکه به معنی "بل"(بلکه)است.

در صورت اول معنی آیه چنین می شود که:شاید تو آیات ما را از ترس بهانه جوییهای مخالفان بر آنها تلاوت نکردی،یا اینکه آیات را خواندی ولی آنها

• آن را افترا و دروغ بر خدا قلمداد کردند.

و در صورت دوم معنی چنین خواهد بود:ابلاغ آیات الهی را به خاطر بهانه- جوییهای آنها به تاخیر نینداز،سپس اضافه می کند:اینها اساسا منکر وحی و نبوتند،و می گویند پیامبر به خدا دروغ بسته است.

در حقیقت خداوند با این بیان به پیامبرش خبر می دهد که درخواستهای آنها در زمینه معجزات اقتراحی نه به خاطر حقیقت طلبی است بلکه به خاطر آن است که آنها اصولا منکر نبوتند و اینها همه بهانه است.

به هر حال دقت در مفهوم آیات فوق،و مخصوصا دقت روی کلمات آن،از نظر ادبی نشان می دهد که معنی دوم به مفاد آیات نزدیکتر است(دقت کنید).

[معجزات اقتراحی]

4-شک نیست که پیامبر ص باید در مقابل حق طلبان معجزاتی به عنوان سند حقانیت خود ارائه کند و هیچ پیامبری نمیتواند تنها روی ادعا تکیه نماید ولی بدون شک مخالفانی که در آیات فوق سخنی از آنان به میان آمده در جستجوی حقیقت نبودند،و معجزاتی را که مطالبه می کردند معجزات اقتراحی بود(منظور از معجزات اقتراحی این است که هر کس به میل و هوس خود پیشنهاد معجزه ای بکند و به هیچ معجزه دیگری قناعت نکند)مسلما چنین افرادی بهانه جو هستند نه حقیقت خواه.

آیا حتما لازم است پیامبر دارای گنجهای عظیمی باشد آن چنان که مشرکان مکه پیشنهاد می کردند؟و یا حتما باید فرشته ای همراه او به تبلیغ رسالت پردازد؟ از این گذشته آیا خود قرآن از هر معجزه ای برتر و بالاتر نبود؟اگر واقعا آنها در صدد بهانه جویی نبودند چرا به همین گفتار قرآن گوش فرا نمی دادند که می گوید:"اگر معتقدید این آیات را پیامبر از پیش خود گفته بروید و همانند آن را بیاورید و از تمام مردم جهان کمک بگیرید".

[قرآن معجزه است]

5-آیات فوق بار دیگر اعجاز قرآن را تاکید می کند و می گوید:این یک سخن عادی نیست،تراوش مغز بشر نمی باشد بلکه وحی آسمانی است که از علم و قدرت بی پایان خداوند سرچشمه گرفته،و به همین جهت تحدی می کند و تمام جهانیان را به مبارزه می طلبد و با توجه به اینکه معاصران پیامبر ص و حتی اقوام که تا به امروز روی کار آمدند از انجام چنین چیزی عاجز ماندند و تن به آن همه مشکلات دادند اما اقدامی در راه معارضه با آیات قرآن انجام ندادند روشن میشود که چنین کاری اصولا از بشر ساخته نبوده و نیست،آیا معجزه چیزی غیر از این است این ندای قرآن هنوز در گوش ماست،و این معجزه جاویدان هم چنان جهانیان را بسوی خود می خواند و تمام محافل علمی دنیا را تحدی می کند نه تنها از نظر فصاحت و بلاغت یعنی شیرینی و جذابیت عبارات،و رسایی مفاهیم، بلکه از جهت محتوا،علومی که آن زمان از نظر انسانها پنهان بود،قوانین و مقرراتی که ضامن سعادت و نجات بشریت است،بیاناتی خالی از هر گونه تناقض و پراکنده گویی،تواریخی خالی از هر گونه خرافات و گزافگویی و مانند اینها (در تفسیر آیات 23 و 24 سوره بقره پیرامون اعجاز قرآن مشروحا بحث کردیم جلد اول تفسیر نمونه صفحه 83 به بعد).

همه قرآن یا ده سوره یا یک سوره؟

6-همانگونه که می دانیم قرآن مجید در یک جا مخالفان را دعوت به آوردن مثل قرآن کرده است(سوره اسراء-88)و در جای دیگر به آوردن ده سوره همانند قرآن(مانند آیات مورد بحث)و در مورد دیگر به آوردن یک سوره مثل سوره های قرآن(بقره-23).

به همین دلیل در میان گروهی از مفسران بحث شده که این تفاوت در تحدی و دعوت به مبارزه برای چیست؟چرا یک جا همه قرآن و جای دیگر 10 سوره و جای دیگر یک سوره؟ در پاسخ این سؤال طرق مختلفی پیموده اند:

الف-بعضی معتقدند این تفاوت از قبیل تنزل از مرحله بالاتر به مرحله پائینتر است درست مثل اینکه کسی به دیگری میگوید:اگر تو هم مثل من در فن نویسندگی و شعر مهارت داری کتاب و دیوانی همچون کتاب و دیوان من بنویس بعد تنزل می کند و می گوید یک فصل مانند آن را و یا حتی یک صفحه مثل آن ارائه بده! ولی این پاسخ در صورتی صحیح است که سوره های"اسراء"و"هود"و"یونس" و بقره به همین ترتیب نازل شده باشد،البته آن با ترتیبی که در کتاب"تاریخ القرآن" از"فهرست ابن ندیم"نقل شده سازگار است:چرا که او می گوید:سوره اسراء سوره 48 و هود 49 و یونس 51 و بقره نودمین سوره است که بر پیامبر نازل شده.

اما متاسفانه این سخن با ترتیب معروفی که برای سوره های فوق در تفاسیر اسلامی آمده است سازگار نمی باشد.

ب-بعضی گفته اند گرچه ترتیب نزول سوره های فوق منطبق بر تنزل از مرحله بالا به مرحله پائین نیست،ولی می دانیم که همه آیات یک سوره با هم نازل نمی شده چه بسا آیاتی که مدتی بعد نازل می شد به دستور پیامبر ص به خاطر تناسبهایی که داشت در سوره قبل قرار داده می شد.در محل کلام ما نیز ممکن است چنین باشد،و از این رو تاریخ سوره های فوق منافاتی با تنزل از مرحله بالاتر به پائین تر ندارد.

ج-احتمال دیگری که برای حل این مشکل وجود دارد این است که اصولا

واژه"قرآن"واژه ای است که به"تمام"و"بعض"قرآن هر دو اطلاق می شود،مثلا در آیه اول سوره جن می خوانیم" إِنّٰا سَمِعْنٰا قُرْآناً عَجَباً ":"ما قرآن عجیبی شنیدیم"پیدا است که آنها قسمتی از قرآن را شنیده بودند.

اصولا"قرآن"از ماده قرائت است،و می دانیم قرائت و تلاوت،هم بر کل قرآن صادق است و هم بر جزء آن،بنا بر این تحدی بمثل قرآن مفهومش تمام قرآن نیست و با ده سوره و حتی یک سوره نیز سازگار می باشد.

از سوی دیگر"سوره"نیز در اصل به معنی مجموعه و محدوده است،و بر مجموعه ای از آیات نیز تطبیق می کند هر چند یک سوره کامل به اصطلاح معمولی نبوده باشد.

و به تعبیر دیگر سوره در دو معنی استعمال می شود یکی به معنی مجموع آیاتی که هدف معینی را تعقیب می کند و دیگر یک سوره کامل که با بسم اللّٰه شروع و پیش از بسم اللّٰه سوره بعد پایان می پذیرد.

شاهد این سخن آیه 86 سوره توبه است آنجا که می فرماید:" وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ ..."(هنگامی که سوره ای نازل می شود که ایمان به خدا بیاورید و با پیامبرش جهاد کنید...)روشن است که منظور از سوره در اینجا همان آیاتی است که هدف فوق(یعنی ایمان به خدا و جهاد) را تعقیب می کند هر چند قسمتی از یک سوره کامل باشد.

"راغب"نیز در کتاب"مفردات"در تفسیر آیه اول سوره نور" سُورَةٌ أَنْزَلْنٰاهٰا ..."می گوید:"ای جملة من الاحکام و الحکم..."همانگونه که ملاحظه می کنیم سوره را به معنی مجموعه ای از احکام تفسیر کرده است.

بنا بر این فرق چندانی میان"قرآن"و"سوره"و"ده سوره"از نظر مفهوم لغت باقی نمی ماند یعنی همه اینها به مجموعه ای از آیات قرآن اطلاق می گردد نتیجه اینکه تحدی قرآن به یک کلمه و یک جمله نیست که کسی ادعا کند من

می توانم مثل آیه" وَ الضُّحیٰ "و آیه" مُدْهٰامَّتٰانِ "و یا جمله های ساده ای از قرآن را بیاورم،بلکه تحدی در همه جا به مجموعه ای از آیات است که هدف مهمی را تعقیب می کند.(دقت کنید).

[مخاطب در" فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ "]

7-در اینکه مخاطب در جمله" فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ "کیست در میان مفسران گفتگو است بعضی گفته اند مخاطب مسلمانانند،یعنی اگر منکران، دعوت شما را اجابت نکردند و همانند ده سوره از قرآن را نیاوردند بدانید که این قرآن از طرف خدا است و این خود دلیل اعجاز قرآن است.

بعضی دیگر گفته اند مخاطب منکران هستند یعنی ای منکران!اگر سایر انسانها و هر چه غیر از خدا است دعوت شما را برای کمک کردن به آوردن مثل قرآن اجابت نکردند و عاجز و ناتوان ماندند بدانید که این قرآن از طرف خدا است:البته از نظر نتیجه تفاوت چندانی میان دو تفسیر نیست ولی احتمال اول نزدیکتر به نظر می رسد.

[سوره هود (11): آیات 15 تا 16]

اشاره

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ اَلْحَیٰاةَ اَلدُّنْیٰا وَ زِینَتَهٰا نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمٰالَهُمْ فِیهٰا وَ هُمْ فِیهٰا لاٰ یُبْخَسُونَ (15) أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی اَلْآخِرَةِ إِلاَّ اَلنّٰارُ وَ حَبِطَ مٰا صَنَعُوا فِیهٰا وَ بٰاطِلٌ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (16)

ترجمه:

15-کسانی که زندگی دنیا و زینت آن را طالب باشند اعمالشان را در این جهان بی کم و کاست به آنها می دهیم! 16-(ولی)آنها در آخرت جز آتش(سهمی)نخواهند داشت و آنچه را در دنیا(برای نیل به مقاصد مادی و برای غیر خدا)انجام دادند بر باد می رود و اعمالشان باطل می شود.

تفسیر:

آیات گذشته با ذکر"دلائل اعجاز قرآن"حجت را بر مشرکان و منکران تمام کرد و از آنجا که پس از وضوح حق باز گروهی،تنها به خاطر حفظ منافع مادی خویش،از تسلیم خودداری می کنند در آیات مورد بحث اشاره به سرنوشت اینگونه افراد دنیا پرست کرده،می گوید:"کسی که تنها هدفش زندگی دنیا و زرق و برق و زینت آن باشد در همین جهان نتیجه اعمال خویش را در می یابد بی آنکه چیزی از آن کم و کاست شود"( مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا وَ زِینَتَهٰا نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمٰالَهُمْ فِیهٰا وَ هُمْ فِیهٰا لاٰ یُبْخَسُونَ ).

"بخس"در لغت بمعنی نقصان حق است،و جمله" هُمْ فِیهٰا لاٰ یُبْخَسُونَ " اشاره به این است که آنها نتیجه اعمالشان را بدون کمترین نقصانی خواهند گرفت.

این آیه بیان یک سنت همیشگی الهی است که اعمال مثبت و مؤثر نتایج، آن از میان نمی رود،با این تفاوت که اگر هدف اصلی رسیدن به زندگی مادی این جهان باشد ثمره آن چیزی جز آن نخواهد بود،و اما اگر هدف خدا و جلب رضای او باشد هم در این جهان تاثیر خواهد بخشید و هم نتایج پر باری برای جهان

دیگر خواهد داشت.

در واقع قسم اول از این اعمال به بنای بی دوام و کوتاه عمری می ماند که تنها برای یک مدت موقت ساخته و از آن استفاده می شود،ولی بعد از آن ویران می گردد،اما قسم دوم به بناهای محکم و شالوده داری شبیه است که قرنهای متوالی برقرار می ماند و قابل استفاده است.

نمونه این موضوع را امروز در اطراف خود به روشنی می یابیم،جهان غرب با تلاش پیگیر و منظم خود اسرار بسیاری از علوم و دانشها را شکافته،و بر نیروهای مختلف طبیعت مسلط گشته و با سعی و کوشش مداوم و استقامت در مقابل مشکلات و اتحاد و همبستگی،مواهب فراوانی فراهم نموده است.

بنا بر این گفتگو ندارد که آنها نتایج اعمال و تلاشهای خود را خواهند گرفت و به پیروزیهای درخشانی نایل خواهند شد،اما از آنجا که هدفشان تنها زندگی است،اثر طبیعی این اعمال چیزی جز فراهم شدن امکانات مادی آنان نخواهد بود.

حتی کارهای انسانی و مردمی آنها مانند:تاسیس بیمارستانها،درمانگاهها مراکز فرهنگی کمک به بعضی از ملتهای فقیر و امثال آن اگر دامی برای استعمار و استثمار آنان نباشد،چون بهر حال هدف مادی و حفظ منافع مادی دارد تنها اثر مادی خواهد داشت.

همچنین کسانی که اعمال ریا کارانه انجام میدهند اعمالی که جنبه های انسانی و عبادی دارد. لذا در آیه بعد صریحا می گوید:"این گونه افراد در سرای دیگر بهره ای جز آتش ندارند"!( أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلاَّ النّٰارُ ).

"و تمام آنچه را در این جهان انجام داده اند در جهان دیگر محو و نابود می شود و هیچ پاداشی در برابر آن دریافت نخواهند کرد( وَ حَبِطَ مٰا صَنَعُوا فِیهٰا ).

و تمام اعمالی را که برای غیر خدا انجام داده اند باطل و نابود می گردد ( وَ بٰاطِلٌ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ ).

"حبط"(بر وزن وقت)در اصل به این معنی است که حیوان از علفهای نامناسب زیاد بخورد تا شکم او باد کند و دستگاه گوارش او بیمار و ضایع شود، این حیوان بر اثر این حالت ظاهرا چاق و چله بنظر می رسد ولی در باطن مریض و بیمار است.

این تعبیر جالب و رسایی است در باره اعمالی که ظاهرا مفید و انسانی است ولی در باطن با نیتی آلوده و پست انجام یافته است.

در اینجا باید بچند نکته توجه کرد.

اشاره

[آیا این دو آیه تعارض دارند؟]

1-ممکن است در ابتداء چنین بنظر رسد که دو آیه فوق با هم یک نوع تعارض دارند،برای اینکه آیه اول می گوید:"اشخاصی که تنها هدفشان زندگی دنیاست نتیجه همه اعمالشان را بی کم و کاست به آنها میدهیم"اما آیه دوم می گوید "اعمال آنها حبط و بی خاصیت و باطل می گردد"! اما با توجه به اینکه یکی از این دو آیه اشاره به محیط زندگی دنیا و دیگری به سرای آخرت است پاسخ این ایراد روشن می شود آنها نتایج اعمال خویش را در دنیا بطور کامل می گیرند،ولی چه سود که این اعمال،هر چند از مهمترین کارها باشد برای آخرت آنها بی اثر است،چرا که هدفشان پاک و نیتشان خالص نبوده،آنها هدفی جز وصول به یک سلسله منافع مادی نداشتند که به آن رسیدند.

[زینت و حیات دنیا]

2-ذکر کلمه"زینت"بعد از حیاة دنیا برای اینست که دنیاپرستی و زرق و برق دنیا را محکوم کند،نه بهره گیری معتدل و حساب شده از

مواهب این جهان.

کلمه"زینت"که در اینجا بطور سر بسته بیان شده در آیات دیگر به زنان زیبا،گنجها و ثروتهای عظیم،مرکبهای گرانبها و پر زرق و برق،زمینهای زراعتی و دامهای فراوان تفسیر شده است( زُیِّنَ لِلنّٰاسِ حُبُّ الشَّهَوٰاتِ مِنَ النِّسٰاءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَنٰاطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعٰامِ وَ الْحَرْثِ (آل عمران 14) ⁽¹⁾.

[کلمه"باطل"بعد از"حبط"]

3-ذکر کلمه"باطل"بعد از"حبط"ممکن است اشاره به این باشد که اعمال آنها ظاهری دارد بدون محتوا و بهمین دلیل نتیجه آن بر باد میرود،سپس اضافه می کند،اعمالشان اصولا از آغاز باطل و بی خاصیت است،منتهی چون حقایق بسیاری از اشیاء در این جهان شناخته نمی شود و در سرای دیگر که محل کشف اسرار است،حقیقت خود را نشان میدهد،معلوم می شود که اینگونه اعمال از آغاز چیزی نبوده است.

4-در تفسیر آیات فوق در کتاب"در المنثور"حدیثی نقل شده که مفاد آیه را بخوبی روشن می سازد

قال رسول اللّٰه صلی اللّٰه علیه و آله:اذا کان یوم القیامة صارت امتی ثلاث فرق:فرقة یعبدون اللّٰه خالصا و فرقة یعبدون اللّٰه ریاء و فرقة یعبدون اللّٰه یعیون به دنیا.

فیقول للذی کان یعبد اللّٰه للدنیا:بعزتی و جلالی ما اردت بعبادتی؟ فیقول الدنیا،فیقول لا جرم لا ینفعک ما جمعت و لا ترجع الیه انطلقوا به الی النار.

1) 1) برای توضیح بیشتر به جلد دوم تفسیر نمونه صفحه 38 ببعد ذیل آیه 14 سوره آل عمران مراجعه شود.

و یقول للذی یعبد اللّٰه ریاء:بعزتی و جلالی ما اردت بعبادتی؟قال:

الریاء،فیقول انما کانت عبادتک التی کنت ترائی بها لا یصعد الی منها شیء و لا ینفعک الیوم،انطلقوا به الی النار.

و یقول للذی کان یعبد اللّٰه خالصا:بعزتی و جلالی ما اردت بعبادتی؟ فیقول بعزتک و جلالک لانت اعلم منی کنت اعبدک لوجهک و لدارک قال:

صدق عبدی انطلقوا به الی الجنة " ⁽¹⁾:

"پیامبر ص فرمود:هنگامی که روز قیامت می شود،پیروان من به سه گروه تقسیم می شوند،گروهی خدا را با اخلاص پرستش می کردند و گروهی از روی ریا،و گروهی به خاطر اینکه به دنیا برسند،در آن هنگام خداوند به کسی که او را به خاطر دنیا،پرستش می کرده می گوید:به عزت و جلال من سوگند،بگو هدف از پرستش من چه بود؟در پاسخ می گوید دنیا،خداوند می گوید بنا بر این آنچه را اندوختی به حال تو سودی نمی دهد و به آن باز نمی گردی،او را به سوی آتش ببرید!.

و به آن کس که خدا را از روی ریا عبادت می کرده می گوید:به عزت و جلالم سوگند،بگو منظورت از عبادت من چه بوده؟در پاسخ میگوید:ریا!، میفرماید آن عبادتی را که از روی ریا انجام میدادی چیزی از آن به سوی من صعود نمیکرد،و امروز هیچ سودی به تو نخواهم داد،او را به سوی آتش ببرید! و به آن کس که خدا را از روی خلوص عبادت کرده گفته میشود به عزت و جلالم سوگند بگو منظورت از عبادت چه بود؟در پاسخ میگوید به عزت و جلالت قسم تو از آن آگاهتری،من فقط تو را برای خودت و برای سرای آخرت میپرستیدم می فرماید بنده ام راست میگوید او را به بهشت ببرید".

1) 1) بنا بنقل تفسیر المیزان ج 10 صفحه 186

[سوره هود (11): آیه 17]

اشاره

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَةً أُولٰئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ اَلْأَحْزٰابِ فَالنّٰارُ مَوْعِدُهُ فَلاٰ تَکُ فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یُؤْمِنُونَ (17)

ترجمه:

17-آیا آن کس که دلیل آشکاری از پروردگار خویش دارد و بدنبال آن شاهدی از سوی او می باشد و پیش از آن کتاب موسی که پیشوا و رحمت بود(گواهی بر آن می دهد همچون کسی است که چنین نباشد)آن(حق طلبان و حقیقت جویان)به او(که دارای این ویژگیهاست)ایمان می آورند و هر کس از گروه های مختلف به او کافر شود آتش وعده گاه اوست،بنا بر این تردیدی در آن نداشته باش که آن حق است از پروردگارت ولی اکثر مردم ایمان نمی آورند.

تفسیر:

در تفسیر آیه فوق در میان مفسران گفتگو بسیار است و در جزئیات کلمات آیه و ضمائر و موصول و اسم اشاره آن نظرات گوناگونی داده اند که نقل همه آنها بر خلاف روش ما در این تفسیر است،ولی دو تفسیر را که از همه روشنتر به نظر میرسد،به ترتیب اهمیت،در اینجا میاوریم:

1-در آغاز آیه میگوید:"آیا کسی که دلیل روشنی از پروردگار خویش در اختیار دارد،و به دنبال آن شاهد و گواهی از سوی خدا آمده و قبل از آن کتاب موسی(تورات)به عنوان پیشوا و رحمت و بیانگر عظمت او آمده است همانند کسی است که دارای این صفات و نشانه ها و دلائل روشن نیست"( أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَةً ).

این شخص همان پیامبر ص است و"بینه"و دلیل روشن او قرآن مجید و شاهد و گواه صدق نبوتش مؤمنان راستینی همچون علی ع می باشند،پیش از او نشانه ها و صفاتش در تورات آمده است.

به این ترتیب از سه راه روشن حقانیت دعوتش به ثبوت رسیده است.

نخست قرآن که بینه و دلیل روشنی است در دست او.

دوم کتب آسمانی پیشین که نشانه های او را دقیقا بیان کرده،و پیروان این کتب در عصر پیامبر ص آنها را به خوبی می شناختند و به همین دلیل در انتظار او بودند.

سوم پیروان فداکار و مؤمنان مخلص که بیانگر صدق دعوت او و گفتار او می باشند زیرا یکی از نشانه های حقانیت یک مکتب اخلاص و فداکاری و عقل و درایت و ایمان پیروان آن مکتب است،چرا که هر مکتبی را از پیروانش می توان شناخت!.

آیا با وجود این دلائل زنده می توان او را با مدعیان دیگر قیاس کرد و یا در صدق دعوتش تردید نمود؟ ⁽¹⁾.

سپس به دنبال این سخن اشاره به افراد حق طلب و حقیقت جو کرده و از آنها دعوت ضمنی به ایمان می کند و می گوید"آنها به چنین پیامبری که این همه دلیل روشن در اختیار دارد ایمان می آوردند"( أُولٰئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ ) گرچه چنین کسانی که با کلمه اولئک به آنها اشاره شده در خود این آیه

1) 1) مطابق این تفسیر منظور از"من"پیامبر و منظور از"بینة"قرآن و منظور از"شاهد"که به معنی جنس است مؤمنان راستین می باشد که در راس آنها امیر مؤمنان علی ع قرار داشت،و ضمیر"منه"به خداوند و ضمیر"قبله"به قرآن یا پیامبر باز می گردد،و مجموع جمله مبتدا است و خبر آن محذوف است و تقدیر آن چنین می شود کمن لیس کذلک-و یا-کمن یُرِیدُ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا .

ذکر نشده اند ولی با توجه به آیات گذشته،می توان حضور آنها را در جو این آیه احساس کرد و مورد اشاره قرار داد.

و به دنبال آن سرنوشت منکران را به این صورت بیان می کند:"هر کس از گروه های مختلف به او کافر شود موعد و میعادش آتش دوزخ است"( وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزٰابِ فَالنّٰارُ مَوْعِدُهُ ).

و در پایان آیه همانگونه که سیره قرآن در بسیاری از موارد است روی سخن را به پیامبر کرده،یک درس عمومی برای همه مردم بیان می کند و می گوید "اکنون که چنین است و این همه شاهد و گواه بر صدق دعوت تو وجود دارد، هرگز در آنچه بر تو نازل شده تردید به خود راه مده"( فَلاٰ تَکُ فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ ).

"چرا که این سخن حقی است از سوی پروردگار تو"( إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ ).

ولی بسیاری از مردم بر اثر جهل و تعصب و خودخواهی،ایمان نمی آورند" ( وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یُؤْمِنُونَ ).

2-تفسیر دیگری که برای آیه ذکر شده این است که هدف اصلی بیان حال مؤمنان راستین است که با در دست داشتن دلائل روشن و شواهدی که بر صدق دعوت پیامبر ص آمده است و گواهی هایی که در کتب پیشین می باشد،آنها به اتکای این دلائل به پیامبر ص ایمان می آورند.

بنا بر این منظور از جمله من کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ تمام کسانی است که با چشم باز و در دست داشتن دلائل قانع کننده به دنبال قرآن و آورنده آن شتافتند، نه شخص پیامبر.

ترجیحی که این تفسیر بر تفسیر سابق دارد این است که خبر"مبتدا"در آیه صریحا آمده است،و محذوفی ندارد،و مشار الیه"اولئک"در خود آیه ذکر شده است و بخش اول آیه که با أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ شروع شده تا " أُولٰئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ "یک جمله کامل را تشکیل می دهد بدون هیچگونه حذف

و تقدیر.

ولی بدون شک تعبیرات دیگر آیه با این تفسیر زیاد سازگار نیست،و لذا ما آن را در مرحله دوم قرار داده ایم(دقت کنید).

در هر حال آیه اشاره به امتیازات اسلام و مسلمین راستین و اتکای آنها بر دلائل محکم در انتخاب این مکتب است،و در نقطه مقابل سرنوشت شوم منکران مستکبر را نیز بیان کرده است.

در اینجا به چند نکته باید توجه داشت:

اشاره

1-منظور از"شاهد"در آیه فوق چیست؟

بعضی از مفسران گفته اند منظور"جبرئیل"پیک وحی خدا است،و بعضی منظور از آن را پیامبر ص دانسته اند،و بعضی آن را به معنی زبان پیامبر ص تفسیر کرده اند(در حالی که یتلوه را از ماده تلاوت به معنی"قرائت"گرفته اند، نه به معنی پشت سر آمدن).

ولی بسیاری از بزرگان مفسران آن را به علی ع تفسیر کرده اند.

در روایات متعددی که از ائمه معصومین به ما رسیده است،و در بعضی از کتب تفسیر اهل سنت نیز آمده روی تفسیر تاکید شده است که منظور از شاهد امام امیر مؤمنان ع یعنی نخستین مردی که به پیامبر و قرآن ایمان آورد، و در تمام مراحل با او بود و لحظه ای از فداکاری فروگذار نکرد و تا آخرین نفس در حمایتش کوشیده،می باشد ⁽¹⁾.

در حدیثی می خوانیم که علی ع فرمود:در باره هر یک از مردان معروف قریش آیه یا آیه هایی نازل شده است کسی عرض کرد ای امیر مؤمنان در باره شما

1) 1) به تفسیرهای برهان،و نور الثقلین،و قرطبی،و مجمع البیان،و سایر تفاسیر مراجعه فرمائید.

کدام آیه نازل شده است؟،امام فرمود:آیا آیه ای که در سوره هود است نخوانده ای أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ ،پیامبر"بینه الهی"داشت و "شاهد"من بودم ⁽¹⁾.

در آخرین آیه سوره رعد نیز تعبیری دیده می شود که این معنی را تایید می کند آنجا که می فرماید: وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ :"کافران می گویند تو پیامبر نیستی بگو همین اندازه بس که خداوند میان من و شما شاهد و گواه است و همچنین کسی که علم کتاب(قرآن)نزد او است.

در روایات بسیاری از طرق شیعه و اهل سنت چنین می خوانیم که منظور از مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ علی ع است.

این نکته نیز لازم به یاد آوری است:همانگونه که سابقا هم اشاره کردیم یکی از بهترین طرق شناخت حقانیت یک مکتب مطالعه در وضع پیروان و مدافعان و حامیان آن است.طبق ضرب المثل معروف امام زاده را از زوارش باید شناخت هنگامی ملاحظه کنیم گروهی پاکباز،باهوش،باایمان،مخلص و با تقوی گرد رهبر و مکتبی جمع شده اند به خوبی می توان دریافت که این مکتب و آن رهبر در یک حد عالی از صداقت و درستی است.

اما هنگامی که ببینیم یک عده فرصت طلب:شیاد،بی ایمان،و بی تقوا،اطراف مکتب و یا رهبری را گرفته اند کمتر می توان باور کرد که آن رهبر و آن مکتب بر حق باشد.

اشاره به این مطلب را نیز لازم می دانیم که تفسیر کلمه"شاهد"به علی ع منافاتی با این حقیقت ندارد که همه مؤمنان راستین و افرادی همچون ابو ذرها،سلمانها،و عمار یاسرها را شامل شود چرا که این گونه تفاسیر اشاره به فرد شاخص و برتر می کند،

1) 1) تفسیر برهان جلد 2 صفحه 213.

یعنی منظور اصلی گروهی است که در راس آنها آن فرد شاخص قرار گرفته است.

شاهد این سخن روایتی است که از امام باقر ع نقل شده که فرمود:منظور از شاهد امیر مؤمنان،سپس جانشینان او یکی بعد از دیگری هستند ⁽¹⁾گرچه در این حدیث تنها معصومین ذکر شده اند ولی این خود نشان می دهد که روایاتی که شاهد را منحصرا به علی ع تفسیر،منظور خصوص آن حضرت نیست بلکه منظور مصداق شاخص است.

به تورات شده؟

همانگونه که گفتیم یکی از دلائل حقانیت پیامبر ص در آیه فوق کتب پیشین ذکر شده،ولی تنها از کتاب موسی ذکری به میان آمده،در حالی که می دانیم بشارات ظهور پیامبر اسلام ص در انجیل نیز هست.

این موضوع ممکن است به خاطر آن باشد که در محیط نزول قرآن و ظهور اسلام یعنی مکه و مدینه بیشتر افکار یهود-از میان اهل کتاب-منتشر بوده است و مسیحیان در نقاط نسبتا دورتری زندگی داشتند،مانند"یمن"،"شامات"،و نجران که در کوهستانهای شمالی یمن در فاصله ده منزلی صنعاء واقع شده است.

و یا به خاطر اینکه ذکر اوصاف پیامبر ص در تورات به طور جامعتر و وسیعتری آمده است.

بهر حال تعبیر به"امام"در مورد تورات ممکن است به خاطر این باشد که احکام شریعت موسی ع به طور کامل در آن بوده و حتی مسیحیان بسیاری از تعلیمات خود را از تورات می گیرند.

3-مخاطب در" فَلاٰ تَکُ فِی مِرْیَةٍ "کیست؟

-در اینکه مخاطب در این جمله

1) 1) تفسیر برهان جلد 2 ص 213.

کیست؟دو احتمال داده شده نخست اینکه مخاطب،پیامبر ص است،یعنی کمترین شک و تردیدی در حقانیت قرآن یا آئین اسلام به خود راه مده.

البته پیامبر ص به حکم اینکه وحی را با شهود درک می کرد و نزول قرآن از طرف خدا برای او محسوس بلکه بالاتر از حس بوده تردیدی در حقانیت این دعوت نداشت ولی این نخستین بار نیست که قرآن خطابی را متوجه پیامبر ص می کند در حالی که منظورش عموم مردم است،و به تعبیر معروف عرب این گونه خطابها از قبیل ایاک اعنی و اسمعی یا جاره است که ضرب المثل عامیانه آن در فارسی"در به تو می گویم دیوار تو گوش کن،یا تو بشنو"می باشد و این خود یکی از فنون بلاغت است که در پاره ای از موارد برای تاکید و اهمیت و یا منظورهای دیگر به جای مخاطب حقیقی دیگری را مخاطب قرار می دهند.

احتمال دیگر اینکه مخاطب،هر مکلف عاقل بوده باشد،یعنی فلا تک ایها المکلف العاقل فی مریة:"ای انسان عاقل و مکلف با این دلائل روشن شک و تردید در حقانیت این قرآن نداشته باش"و این احتمال بنا بر این است که منظور از" فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ "پیامبر ص نباشد بلکه همه مؤمنان راستین باشند(دقت کنید).

ولی به هر حال تفسیر اول با ظاهر آیه سازگارتر است.

[سوره هود (11): آیات 18 تا 22]

اشاره

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ اِفْتَریٰ عَلَی اَللّٰهِ کَذِباً أُولٰئِکَ یُعْرَضُونَ عَلیٰ رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ اَلْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ اَلَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ أَلاٰ لَعْنَةُ اَللّٰهِ عَلَی اَلظّٰالِمِینَ (18) اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ (19) أُولٰئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزِینَ فِی اَلْأَرْضِ وَ مٰا کٰانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ یُضٰاعَفُ لَهُمُ اَلْعَذٰابُ مٰا کٰانُوا یَسْتَطِیعُونَ اَلسَّمْعَ وَ مٰا کٰانُوا یُبْصِرُونَ (20) أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ (21) لاٰ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی اَلْآخِرَةِ هُمُ اَلْأَخْسَرُونَ (22)

ترجمه:

18-چه کسی ستمکارتر است از آنها که بر خدا افترا می بندند،آنان(روز رستاخیز) بر پروردگارشان عرضه می شوند و شاهدان(پیامبران و فرشتگان)می گویند اینها همانها هستند که به پروردگار دروغ بستند.لعنت خدا بر ظالمان باد! 19-همانها که(مردم را)از راه خدا باز می دارند و راه حق را کج و معوج نشان می دهند و به سرای آخرت کافرند.

20-آنها هیچگاه توانایی فرار در زمین ندارند،و جز خدا دوستان و پشتیبانانی نمی یابند عذاب خدا برای آنها مضاعف خواهد بود(چرا که هم گمراه بودند و هم دیگران

را به گمراهی کشاندند)،آنها هرگز توانایی شنیدن(حق را)نداشتند و(حقایق را)نمی دیدند.

21-آنان کسانی هستند که سرمایه وجود خود را از دست دادند و تمام معبودهای دروغین از نظرشان گم شدند.

22-(بهمین دلیل)آنها مسلما در سرای آخرت از همه زیانکارترند.

تفسیر:

زیانکارترین مردم

در تعقیب آیه گذشته که سخن از قرآن و رسالت پیامبر ص به میان آمده آورده،آیات مورد بحث سرنوشت منکران،و نشانه ها،و پایان و عاقبت کارشان را تشریح می کند.

در نخستین آیه می فرماید:"چه کسی ستمکارتر است از آن کس که بر خدا دروغ می بندد"( وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً ).

یعنی نفی دعوت پیامبر راستین در واقع نفی سخنان خدا است و آن را به دروغ نسبت دادن،اصولا تکذیب پیامبر تکذیب خدا است،و دروغ بستن بر کسی که جز از طرف خدا سخن نمی گوید،دروغ بستن بر ذات پاک خدا محسوب می شود ⁽¹⁾همانگونه که تا کنون مکرر گفته ایم در قرآن مجید در چندین آیه گروهی به عنوان ستمکارترین مردم با تعبیر"اظلم"معرفی شده اند،در حالی که ظاهرا کارهای آنها با هم مختلف است و ممکن نیست چند گروه با داشتن چند کار مختلف هر کدام ستمکارترین مردم شمرده شوند،بلکه باید گروهی"ستمکار"یا"ستمکارتر" و گروه دیگری"ستمکارترین"بوده باشند.

1) 1) اینکه بعضی از مفسران احتمال داده اند که منظور از این جمله پاسخ به کسانی است که می گفتند پیامبر بر خدا افترا بسته،بسیار بعید است زیرا آیه قبل و آیات بعد با این تفسیر تناسب ندارد،بلکه مناسب آن است که اشاره به کفار بوده باشد.

ولی همانگونه که در جواب این سؤال بارها گفته ایم،ریشه تمام این اعمال به یک چیز یعنی شرک و تکذیب آیات الهی باز می گردد،که بالاترین تهمتهاست (برای توضیح بیشتر به جلد پنجم صفحه 183 مراجعه فرمائید).

سپس آینده شوم آنها را در قیامت چنین بیان می کند که"آنها در آن روز به پیشگاه پروردگار با تمامی اعمال و کردارشان عرضه می شوند و در دادگاه عدل او حضور می یابند"( أُولٰئِکَ یُعْرَضُونَ عَلیٰ رَبِّهِمْ ).

"در این هنگام شاهدان اعمال گواهی می دهند و می گویند اینها همان کسانی هستند که بر پروردگار بزرگ و مهربان و ولی نعمت خود دروغ بستند" ( وَ یَقُولُ الْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ ).

سپس با صدای رسا می گویند لعنت خدا بر ستمگران باد( أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ ).

در اینکه"شاهدان"،فرشتگان الهی هستند؟یا ماموران ضبط اعمال؟ و یا پیامبران؟مفسران احتمالاتی داده اند،ولی با توجه به اینکه در آیات دیگر قرآن،پیامبران خدا به عنوان شاهدان اعمال معرفی شده اند ظاهر این است که در اینجا نیز منظور همانها هستند و یا مفهوم وسیعتری که آنها و سایر شاهدان اعمال را دربر گیرد.

در سوره نساء آیه 41 می خوانیم فَکَیْفَ إِذٰا جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنٰا بِکَ عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ شَهِیداً :"چگونه است حال آنها در آن روز که برای هر امتی گواهی بر اعمالشان می طلبیم و ترا گواه آنها قرار می دهیم".

و در مورد حضرت مسیح ع در آیه 117 سوره مائده آمده است وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مٰا دُمْتُ فِیهِمْ :"من تا آن زمان که در میان پیروانم بودم بر اعمال آنها گواه بودم".

و نیز در اینکه گوینده جمله أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ خداوند است یا

شاهدان بر اعمال،در میان مفسران گفتگو است اما ظاهر آیه این است که این سخن دنباله گفتار شاهدان است آیه بعد صفات این ظالمان را در ضمن سه جمله بیان می کند:

نخست می گوید:"آنها کسانی هستند که مردم را با انواع وسائل از راه خدا باز می دارند"( اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ).

این کار یا از طریق القاء شبهه،و زمانی از طریق تهدید،و گاهی تطمیع، و مانند آن،صورت می گیرد که هدف همه آنها یکی است و آن باز داشتن از راه خدا است.

دیگر اینکه آنها مخصوصا سعی دارند راه مستقیم الهی را کج و معوج نشان دهند"( وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً ).

یعنی با انواع تحریفها کم و زیاد کردن،تفسیر به رای و مخفی ساختن حقایق چنان می کنند که این صراط مستقیم به صورت اصلیش در نظرها جلوه گر نشود،تا مردم نتوانند از این راه بروند،و افراد حق طلب جاده اصلی را پیدا نکنند ⁽¹⁾و دیگر اینکه"آنها به قیامت و روز رستاخیز ایمان ندارند"( وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ ).

و عدم ایمانشان به معاد سرچشمه سایر انحرافات و تبهکاریهای آنان می شود چرا که ایمان به آن دادگاه بزرگ و عالم وسیع بعد از مرگ روح و جان را تربیت می کند.

1) 1) "عوج"به معنی کجی است،و در این زمینه شرحی در ج 6 ص 180 آورده ایم ضمنا باید توجه داشت که ضمیر"یبغونها"به"سبیل"باز می گردد که مؤنث مجازی است،و یا به معنی طریقه و جاده است که مؤنث لفظی است در آیه 108 سوره یوسف می خوانیم قُلْ هٰذِهِ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَی اللّٰهِ .

جالب اینکه تمام این مسائل در مفهوم"ظلم"جمع است زیرا مفهوم وسیع این کلمه هر گونه انحراف و تغییر موضع واقعی"اشیاء"و"اعمال"و"صفات" و"عقائد"را شامل می شود. ولی در آیه بعد می گوید:با اینهمه"چنان نیست که آنها بتوانند در روی زمین از مجازات پروردگار فرار کنند،و از قلمرو قدرت او خارج شوند" ( أُولٰئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ ):

"همچنین آنها نمی توانند ولی و حامی و پشتیبانی غیر از خدا برای خود بیابند"( وَ مٰا کٰانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ ).

سرانجام به مجازات سنگین آنها اشاره کرده می گوید:"مجازات آنها مضاعف می گردد"( یُضٰاعَفُ لَهُمُ الْعَذٰابُ ).

چرا که هم خود گمراه و گناهکار و تبهکار بودند،و هم دیگران را به این راهها می کشاندند،به همین دلیل هم بار گناه خویش را بر دوش می کشند و هم بار گناه دیگران را(بی آنکه از گناه دیگران چیزی کاسته شود).

شاهد این سخن آنکه در آیات دیگر قرآن می خوانیم وَ لَیَحْمِلُنَّ أَثْقٰالَهُمْ وَ أَثْقٰالاً مَعَ أَثْقٰالِهِمْ :"آنها در روز قیامت سنگینی گناه خویش،و گناهان دیگری را با آن،بر دوش خود حمل می کنند"(عنکبوت-13).

و نیز اخبار فراوانی داریم که هر کس سنت بدی بگذارد،"وزر"و گناه تمام کسانی که به آن سنت بد عمل می کنند،برای او نوشته می شود،همچنین هر کس سنت نیکی بگذارد معادل پاداش کسانی که به آن عمل می کنند برای او ثبت می گردد.

در پایان آیه ریشه اصلی بدبختی آنها را به اینگونه شرح می دهد:"آنها نه گوش شنوا داشتند و نه چشم بینا"!( مٰا کٰانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ مٰا کٰانُوا

یُبْصِرُونَ

در حقیقت از کار انداختن این دو وسیله مؤثر برای درک حقایق سبب شد که هم خودشان به گمراهی بیفتند و هم دیگران را به گمراهی بکشانند چرا که حق و حقیقت را جز با چشم باز و گوش شنوا نمی توان درک کرد.

جالب توجه اینکه در این جمله می خوانیم آنها توانایی شنیدن(حق را) نداشتند،این تعبیر اشاره به این واقعیت است که برای آنها شنیدن سخنان حق آن قدر سنگین و ثقیل است که گویی اصلا توانایی شنیدن حق را ندارند،این تعبیر درست به این می ماند که می گوئیم شخص عاشق نمی تواند سخن از عیب معشوق خود را بشنود.

بدیهی است این عدم توانایی درک حقایق که نتیجه لجاجت شدید و دشمنی آنان با حق و حقیقت است،از آنها سلب مسئولیت نمی کند،و به اصطلاح این همان چیزی است که خودشان اسباب آن را فراهم ساخته اند در حالی که می توانستند این حالت را از خود دور کنند چرا که قدرت بر سبب،قدرت بر مسبب است. آیه بعد محصول تمام تلاشها و کوششهای نادرست آنها را در یک جمله بیان می کند و می گوید:"اینها همان کسانی هستند که سرمایه وجود خود را از دست داده و ورشکست شدند"( أُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ ).

و این بزرگترین خسارتی است که ممکن است دامنگیر انسانی شود که موجودیت انسانی خویش را از دست دهد،سپس اضافه می کند آنها به معبودهایی دروغین دل بسته بودند"اما سر انجام تمام این معبودهای ساختگی گم شدند و از نظرشان محو گشتند"( وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ ). آخرین آیه مورد بحث حکم نهایی سرنوشت آنها را به صورت قاطعی چنین

بیان می کند:"لا جرم و بناچار آنها در سرای آخرت زیانکارترین مردمند" ( لاٰ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ ).

چرا که هم از نعمت چشم باز و گوش شنوا محروم شدند،و هم تمام سرمایه های انسانی وجود خویش را از دست دادند،و با این حال هم بار مسئولیت خویش را بر دوش می کشند و هم بار مسئولیت دیگران را!.

معنی اصلی"لا جرم"-"جرم"(بر وزن حرم)در اصل به معنی چیدن میوه از درخت است(چنان که راغب در مفردات آورده است)و سپس به هر گونه اکتساب و تحصیل امری گفته شده،و بر اثر کثرت استعمال در"کسب ناملایمات" این مفهوم را بخود گرفته،بهمین دلیل به گناه،"جرم"گفته می شود،ولی هنگامی که این کلمه با"لا"به صورت"لا جرم"بر سر جمله ای می آید این معنی را می دهد که هیچ چیزی نمی تواند این موضوع را قطع و منع کند،بنا بر این لا جرم به معنی"لا بد"و"ناچار"و"مسلما"به کار می رود.(دقت کنید).

[سوره هود (11): آیات 23 تا 24]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (23) مَثَلُ اَلْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمیٰ وَ اَلْأَصَمِّ وَ اَلْبَصِیرِ وَ اَلسَّمِیعِ هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ (24)

ترجمه:

23-آنها که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند و در برابر خداوند خاضع و تسلیم بودند،آنها یاران بهشتند،و جاودانه در آن خواهند ماند.

24-حال این دو گروه(مؤمنان و منکران)حال"نابینا و کر"و"بینا و شنوا"است آیا این دو همانند یکدیگرند؟آیا فکر نمی کنید؟

تفسیر:

اشاره

در تعقیب آیات گذشته که حال گروهی از منکران وحی الهی را تشریح می کرد،این دو آیه نقطه مقابل آنها یعنی حال مؤمنان راستین را بیان می کند.

نخست می گوید:"کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند و در برابر خداوند خاضع و تسلیم و به وعده های او مطمئن بودند،اصحاب و یاران بهشتند و جاودانه در آن خواهند ماند" إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ ).

در اینجا به دو نکته باید توجه داشت:

اشاره

[1-بیان سه وصف"ایمان"و"صالح"و"تسلیم"]

1-بیان این سه وصف یعنی"ایمان"و"عمل صالح"و"تسلیم و خضوع در برابر دعوت حق"در حقیقت بیان سه واقعیت مرتبط با یکدیگر است،چرا که عمل صالح میوه

درخت ایمان است،ایمانی که چنین ثمری نداشته باشد،ایمان سست و بی ارزشی است که نمی توان آن را به حساب آورد،همچنین مساله تسلیم و خضوع و اطمینان به وعده های پروردگار از آثار ایمان و عمل صالح می باشد،چرا که اعتقاد صحیح و عمل پاک سرچشمه پیدایش این صفات و ملکات عالی در درون جان انسان است.

[2-معنی اخبتوا]

2-اخبتوا از ماده"اخبات"از ریشه"خبت"(بر وزن ثبت)گرفته شده که به معنی زمین صاف و وسیع است که انسان به راحتی و با اطمینان می تواند در آن گام بردارد،به همین جهت این ماده در معنی اطمینان به کار رفته است،و به معنی خضوع و تسلیم نیز آمده،چرا که چنین زمینی هم برای گام برداشتن اطمینان بخش است،و هم در برابر رهروان خاضع و تسلیم.

بنا بر این جمله أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ ،ممکن است به یکی از سه معنی زیر باشد که در عین حال جمع هر سه نیز با هم منافاتی ندارد:

1-مؤمنان راستین در برابر خداوند خاضعند.

2-آنها در برابر فرمان پروردگارشان تسلیمند.

3-آنها به وعده های خداوند اطمینان دارند.

و در هر صورت اشاره به یکی از عالیترین صفات انسانی مؤمنان است که اثرش در تمام زندگی آنان منعکس است.

جالب اینکه در حدیثی از امام صادق ع چنین می خوانیم که"یکی از یارانش عرض کرد در میان ما مردی است که نام او"کلیب"است،هیچ حدیثی از ناحیه شما صادر نمی شود مگر اینکه او فورا می گوید من در برابر آن تسلیم،و لذا ما اسم او را"کلیب تسلیم"گذارده ایم.

امام فرمود:رحمت خدا بر او باد،سپس اضافه کرد:"آیا می دانی تسلیم چیست"؟ ما ساکت شدیم،فرمود:به خدا سوگند این همان"اخبات"است که در کلام خداوند

عز و جل اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ آمده است ⁽¹⁾.

در آیه بعد خداوند حال این دو گروه را در ضمن یک مثال روشن و زنده بیان می کند و می گوید:"حال این دو گروه،حال"نابینا و کر"و"بینا و شنوا"است" ( مَثَلُ الْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمیٰ وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِیرِ وَ السَّمِیعِ ).

"آیا این دو گروه همانند یکدیگرند"( هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً ).

"آیا شما متذکر نمی شوید و نمی اندیشید"( أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ ) همانگونه که در علم"معانی بیان"آمده است،همواره برای مجسم ساختن حقایق عقلی و توضیح و تبیین آنها در سطح عموم،"معقولات"را به"محسوسات"تشبیه می کنند،قرآن این روش را زیاد به کار برده،و در بیان بسیاری از مسائل حساس و پر اهمیت،با استفاده از مثلهای روشن و زیبا،حقایق را به عالیترین صورتی تبیین می کند.

بیان فوق نیز از همین قبیل است،چرا که مؤثرترین وسیله برای شناخت حقایق حسی در جهان طبیعت چشم و گوش است،به همین دلیل نمی توان باور کرد،که افرادی که از چشم و گوش به طور کلی مثلا بصورت مادرزاد بی بهره باشند،چیز درستی از این جهان طبیعت درک کنند،آنها مسلما در یک عالم بی خبری کامل به سر خواهند برد.

همین گونه آنها که بر اثر لجاجت و دشمنی با حق و گرفتار بودن در چنگال تعصب و خودخواهی و خودپرستی،چشم و گوش حقیقت بین را از دست داده اند هرگز نمی توانند،حقایق مربوط به عالم غیب و اثرات ایمان و لذت عبادت پروردگار و شکوه تسلیم در برابر فرمان او را درک کنند،اینگونه افراد به کوران و کرانی میمانند که در تاریکی مطلق و سکوت مرگبار زندگی دارند،در حالی که مؤمنان راستین با چشم باز و گوش شنوا هر حرکتی را می بینند و هر صدایی را می شنوند و با توجه به آن راه خود را به سوی سرنوشتی سعادت آفرین می گشایند.

1) 1) تفسیر برهان جلد 2 صفحه 216.

[سوره هود (11): آیات 25 تا 28]

اشاره

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ (25) أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اَللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ (26) فَقٰالَ اَلْمَلَأُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا نَرٰاکَ إِلاّٰ بَشَراً مِثْلَنٰا وَ مٰا نَرٰاکَ اِتَّبَعَکَ إِلاَّ اَلَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا بٰادِیَ اَلرَّأْیِ وَ مٰا نَریٰ لَکُمْ عَلَیْنٰا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّکُمْ کٰاذِبِینَ (27) قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتٰانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ أَ نُلْزِمُکُمُوهٰا وَ أَنْتُمْ لَهٰا کٰارِهُونَ (28)

ترجمه:

25-ما نوح را به سوی قومش فرستادیم(نخستین بار به آنها گفت:)من برای شما بیم دهنده ای آشکارم.

26-(دعوت من این است که)جز اللّٰه(خدای واحد یکتا)را نپرستید که بر شما از عذاب روز دردناکی می ترسم!.

27-اشراف کافر قومش(در پاسخ)گفتند ما تو را جز بشری همچون خودمان نمی بینیم،و کسانی را که از تو پیروی کرده اند جز گروهی اراذل ساده لوح نمی یابیم،و فضیلتی برای شما نسبت به خود مشاهده نمی کنیم بلکه شما را دروغگو تصور می کنیم.

28-(نوح)گفت:اگر من دلیل روشنی از پروردگارم داشته باشم و از نزد خود رحمتی بمن داده باشد که بر شما مخفی مانده(آیا باز هم رسالت مرا انکار می کنید؟).آیا من میتوانم شما را به پذیرش این بینه مجبور سازم با اینکه شما آمادگی ندارید؟

تفسیر:

سرگذشت تکان دهنده نوح و قومش

همانگونه که در آغاز سوره بیان کردیم در این سوره برای بیدار ساختن افکار

و توجه دادن واقعیات زندگی و سرنوشت شوم تبهکاران و بالآخره بیان راه پیروزی و موفقیت،قسمتهای قابل ملاحظه ای از تاریخ انبیاء پیشین بیان شده است:

نخست از داستان"نوح ع"پیامبر اولوا العزمی شروع می کند که ضمن 26 آیه نقاط اساسی تاریخ او را به صورت تکان دهنده ای شرح می دهد.

بدون شک داستان قیام نوح ع و مبارزه سر سختانه و پی گیرش با مستکبرین عصر خویش،و سر انجام شوم آنها،یکی از عبرت انگیزترین فرازهای تاریخ بشر است که در هر گامی از آن،درس عبرت مهمی نهفته است.

آیات فوق نخستین مرحله این دعوت بزرگ را بیان کرده و می گوید:

"ما نوح را به سوی قومش فرستادیم،او به آنها اعلام کرد که من بیم دهنده آشکاری هستم"( وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ ).

تکیه روی مساله"انذار و بیم دادن"با اینکه پیامبران هم بیم دهنده بودند و هم بشارت دهنده،به خاطر آن است که ضربه های نخستین انقلاب باید از اعلام خطر و انذار شروع شود،چرا که تاثیر این کار در بیدار ساختن خفتگان و غافلان از بشارت بیشتر است.

اصولا انسان تا احساس خطر مهمی نکند از جا حرکت نخواهد کرد و به همین دلیل انذارها و اعلام خطرهای انبیا به صورت تازیانه هایی بر ارواح بی درد گمراهان چنان فرود می آمد که هر کس قابلیت حرکتی داشت به حرکت در آید! و نیز به همین دلیل در آیات زیادی از قرآن(مانند 49 حج-115 شعراء- 50 عنکبوت-42 فاطر-70 ص-9 احقاف-50 ذاریات و آیات دیگر)همه روی همین کلمه"نذیر"به هنگام بیان دعوت انبیاء تکیه شده است. در آیه بعد پس از ضربه نخستین،محتوای رسالت خود را در یک جمله

خلاصه می کند و می گوید رسالت من این است که غیر از"اللّٰه"دیگری را پرستش نکنید"( أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ ).

و بلا فاصله پشت سر آن همان مساله انذار و اعلام خطر را تکرار می کند و می گوید:"من بر شما از عذاب روز دردناکی بیمناکم"( إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ ) ⁽¹⁾در حقیقت توحید و پرستش اللّٰه(خدای یگانه یکتا)ریشه و اساس و زیر بنای تمام دعوت پیامبران است،و به همین دلیل در مورد سایر پیامبران همانگونه که در آیه دوم این سوره و آیه 40 سوره یوسف و 23 سوره اسراء نیز آمده همین تعبیر مشاهده می شود که آنها دعوتشان را در توحید خلاصه می کردند.

اگر براستی همه افراد جامعه جز"اللّٰه"را پرستش نکنند و در مقابل انواع بتهای ساختگی اعم از بتهای برونی و درونی،خودخواهیها،هوا و هوسها،شهوتها پول و مقام و جاه و جلال و زن و فرزند سر تعظیم فرود نیاورند،هیچگونه نابسامانی در جوامع انسانی وجود نخواهد آمد.

اگر انسان خودکامه ناتوانی را به صورت یک بت در نیاورند،و در مقابل او سجده نکنند و فرمانش را به کار نبندند،نه استبداد و استعماری به وجود خواهد آمد و نه آثار شوم آن نه ذلت و اسارت پیش می آید و نه وابستگی و طفیلی گرایی و تمام این بدبختیها که دامان افراد و جوامع را می گیرد،به خاطر همان انحراف از پرستش اللّٰه،و روی آوردن به پرستش بتها و طاغوتها است.

1) 1) با اینکه دردناک بودن صفت عذاب است،ولی در آیه فوق صفت برای"یوم" قرار داده شده است،این یک نوع اسناد مجازی لطیف است که در ادبیات زبانهای مختلف می آید در فارسی نیز می گوئیم فلان روز روز دردناکی بود با اینکه خود روز دردناک نبوده بلکه حوادثش دردناک بوده است.

اکنون ببینیم نخستین عکس العمل طاغوتها و خود کامگان و صاحبان زر و زور آن عصر در برابر این دعوت بزرگ و اعلام خطر آشکار چه بود؟ مسلما چیزی جز یک مشت عذرهای واهی،بهانه های دروغین و استدلالهای بی اساس که برنامه همه جباران را در هر عصر و زمان تشکیل می دهد نبود.

آنها سه پاسخ در برابر دعوت نوح دادند:

نخست"اشراف و ثروتمندانی که از قوم نوح کافر بودند،گفتند ما تو را جز انسانی همانند خود نمی بینیم"( فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا نَرٰاکَ إِلاّٰ بَشَراً مِثْلَنٰا ).

در حالی که رسالت الهی را باید فرشتگان بدوش کشند،نه انسانهایی همچون ما،به گمان اینکه مقام انسان از فرشته پائین تر است و یا درد انسان را فرشته بهتر از انسان می داند! باز در اینجا به کلمه"ملاء"بر خورد می کنیم که اشاره به صاحبان زر و زور و افراد چشم پرکن توخالی است که در هر جامعه ای سرچشمه اصلی فساد و تباهی را تشکیل می دهند و پرچم مخالفت را در برابر پیامبران همینها بر افراشته می دارند.

دلیل دیگر آنها این بود که گفتند ای نوح"ما در اطراف تو،و در میان آنها که از تو پیروی کرده اند کسی جز یک مشت اراذل و جوانان کم سن و سال ناآگاه و بی خبر که هرگز مسائل را بررسی نکرده اند نمی بینیم"( وَ مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا بٰادِیَ الرَّأْیِ ) "اراذل"جمع"ارذل"(بر وزن اهرم)است و آن خود نیز جمع"رذل"می باشد که به معنی موجود پست و حقیر است خواه انسان باشد یا چیز دیگر.

البته شک نیست که گروندگان و ایمان آورندگان به نوح،نه از اراذل بودند و نه حقیر و پست،بلکه به حکم اینکه پیامبران قبل از هر چیز به حمایت مستضعفان و مبارزه با مستکبران می پرداختند،نخستین گروهی که دعوت پیامبران را لبیک

می گفتند همان گروه محروم و فقیر و کم درآمد بودند که در نظر مستکبران که مقیاس شخصیت را تنها زر و زور می دانستند،افرادی پست و حقیر به شمار می آمدند.

و اینکه آنها را به عنوان بادی الرای(ظاهر بین و بی مطالعه و کسی که با یک نظر عاشق و خواهان چیزی میشود)نامیدند در حقیقت به خاطر آن بود که لجاجت و تعصبهای ناروایی را که دیگران داشتند،آنها نداشتند،بلکه بیشتر،جوانان پاکدلی بودند که در نخستین تابش حقیقت را در قلب خود به سرعت احساس می کردند،و با هوشیاری ناشی از حقیقت جویی نشانه های صدق را در گفته ها و اعمال پیامبران به زودی درک می کردند.

بالآخره سومین ایراد آنها این بود که می گفتند قطع نظر از اینکه تو انسان هستی نه فرشته،و علاوه بر اینکه ایمان آورندگان به تو نشان می دهد که دعوتت محتوای صحیحی ندارد"اصولا ما هیچگونه برتری برای شما بر خودمان نمی بینیم تا به خاطر آن از شما پیروی کنیم"( وَ مٰا نَریٰ لَکُمْ عَلَیْنٰا مِنْ فَضْلٍ ) و به همین دلیل"ما گمان می کنیم که شما دروغ گو هستید" ( بَلْ نَظُنُّکُمْ کٰاذِبِینَ ). در آیات بعد پاسخهای منطقی نوح را در برابر این ماجرا جویان بیان می کند، نخست می گوید:"ای قوم!اگر من دارای دلیل و معجزه آشکاری از سوی پروردگارم باشم،و مرا در انجام این رسالت مشمول رحمت خود ساخته باشد،و این موضوع بر اثر عدم توجه بر شما مخفی مانده باشد"آیا باز هم می توانید رسالت مرا انکار کنید،و از پیروی من دست بردارید؟!( قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتٰانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ ).

در اینکه این پاسخ مربوط به کدامیک از ایرادهای سه گانه مستکبران قوم نوح است،مفسران گفتگوهای فراوانی دارند،ولی با دقت روشن می شود که

این پاسخ جامع می تواند جوابگوی هر سه ایراد گردد،زیرا نخستین ایرادشان این بود که چرا تو انسان هستی؟! او در پاسخ می گوید:درست است که من انسانی هستم همچون شما،ولی مشمول رحمت الهی واقع شده ام و دلیل و بینه آشکاری به من داده است،بنا بر این انسانیتم نمی تواند مانع این رسالت بزرگ باشد و لزومی ندارد که فرشته باشم.

دومین ایراد آنها این بود که پیروان تو افراد بی فکر و ظاهر بین هستند،او می گوید:شما بی فکر هستید که این حقیقت روشن را انکار می کنید زیرا دلائلی با من است که برای هر فرد حقیقت جویی کافی و قانع کننده است،مگر افرادی چون شما که زیر پوشش غرور و خودخواهی و تکبر و جاه طلبی،چشم حقیقت بینشان از کار افتاده باشد.

سومین ایراد آنها این بود که می گفتند"ما هیچ برتری برای شما بر خود نمی یابیم"و او در پاسخ می گوید:چه برتری از این بالاتر که خداوند مرا مشمول رحمتش ساخته و مدارک روشن در اختیارم گذاشته است.

بنا بر این هیچ دلیلی ندارد که شما مرا دروغگو خیال کنید،زیرا که نشانه های صدق گفتار من آشکار است.

و در پایان آیه می گوید:"آیا من می توانم شما را بر پذیرش این بینه روشن مجبور سازم در حالی که خود شما آمادگی ندارید و از پذیرش و حتی تفکر و اندیشه پیرامون آن کراهت دارید"(أ نلزمکموها وَ أَنْتُمْ لَهٰا کٰارِهُونَ ).

[سوره هود (11): آیات 29 تا 31]

اشاره

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اَللّٰهِ وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ اَلَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ (29) وَ یٰا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اَللّٰهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ (30) وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اَللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ اَلْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ وَ لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اَللّٰهُ خَیْراً اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ اَلظّٰالِمِینَ (31)

ترجمه:

29-ای قوم!من در برابر این دعوت اجر و پاداشی از شما نمی طلبم،اجر من تنها بر "اللّٰه"است،و من آنها را که ایمان آورده اند(بخاطر شما)از خود طرد نمی کنم چرا که آنها پروردگارشان را ملاقات خواهند کرد(و در دادگاه قیامت خصم من خواهند بود)ولی شما را قوم جاهلی می بینم.

30-ای قوم!چه کسی مرا در برابر(مجازات خدا)یاری می دهد اگر آنها را طرد کنم! آیا اندیشه نمی کنید؟ 31-من هرگز به شما نمی گویم خزائن الهی نزد من است و نمی گویم غیب می دانم و نمی گویم من فرشته ام و(نیز)نمی گویم آنها که در نظر شما خوار می آیند خداوند خیری به آنها نخواهد داد،خدا از دل آنها آگاهتر است(من اگر با اینحال آنها را برانم)در این صورت از ستمکاران خواهم بود.

تفسیر:

اشاره

من هیچ فرد باایمانی را طرد نمی کنم.

در آیات گذشته دیدیم که قوم خود خواه و بهانه جو ایرادهای مختلفی به

نوح داشتند که او با بیانی رسا و روشن به آنها پاسخ گفت.

آیات مورد بحث نیز دنباله پاسخگویی به بهانه جوییهای آنها است.

نخستین آیه یکی از دلائل نبوت را که نوح برای روشن ساختن قوم تاریکدل بیان کرده بازگو می کند:"ای قوم!من در برابر این دعوت از شما مال و ثروت و اجر و پاداشی مطالبه نمی کنم"( وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً ).

"اجر و پاداش من تنها بر خدا است"خدایی که مرا مبعوث به نبوت ساخته و مامور به دعوت خلق کرده است( إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ ).

این به خوبی نشان می دهد که من هدف مادی از این برنامه ندارم و جز به پاداش معنوی الهی نمی اندیشم،و هرگز یک مدعی دروغین نمی تواند چنین باشد و اینهمه دردسر و ناراحتی را بخاطر هیچ برای خود بخرد.

و این میزان و الگویی است برای شناخت رهبران راستین،از فرصت طلبان دروغین،که هر گامی را بر می دارند به طور مستقیم یا غیر مستقیم هدف مادی از آنان دارند.

سپس در پاسخ آنها که اصرار داشتند نوح ایمان آورندگان فقیر و یا کم سن و سال را از خود براند با قاطعیت می گوید"من"هرگز کسانی را که ایمان آورده اند طرد نمی کنم"( وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا ).

"چرا که آنها با پروردگار خویش ملاقات خواهند کرد و در سرای دیگر خصم من در برابر او خواهند بود"( إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ ). ⁽¹⁾

در پایان آیه به آنها اعلام می کند که"من شما را مردمی جاهل می دانم" ( وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ ).

1) 1) این احتمال نیز در تفسیر این جمله وجود دارد که منظور نوح این است که اگر ایمان آورندگان من در باطن دروغگو باشند خداوند در رستاخیز به حساب آنها می رسد، ولی احتمال اول صحیحتر بنظر می رسد.

چه جهل و نادانی از این بالاتر که مقیاس سنجش فضیلت را گم کرده اید و آن را در ثروت و تمکن مالی و مقامهای ظاهری و سن و سال جستجو می کنید، و به گمان شما افراد پاکدل و با ایمان که دستشان تهی و پایشان برهنه است از درگاه خدا دورند،این اشتباه بزرگ شما است و نشانه جهل و بیخبریتان!.

به علاوه شما بر اثر جهل و نادانی چنین می پندارید که پیامبر باید فرشته باشد،در حالی که رهبر انسانها باید از جنس آنها باشد تا نیازها و مشکلات و دردهای آنان را بداند و لمس کند. در آیه بعد برای توضیح بیشتر به آنها می گوید:"ای قوم!اگر من این گروه با ایمان را طرد کنم چه کسی در برابر خدا(در آن دادگاه بزرگ عدالت و حتی در این جهان)مرا یاری خواهد کرد"؟!( وَ یٰا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ ).

طرد افراد صالح و مؤمن کار ساده ای نیست،آنها فردای قیامت دشمن من خواهند بود و هیچکس نمی تواند در آنجا از من دفاع کند،و نیز ممکن است مجازات الهی در این جهان دامن مرا بگیرد."آیا اندیشه نمی کنید"تا بدانید آنچه می گویم عین حقیقت است(أ فلا تذکرون).

[تفاوت میان"تفکر"و"تذکر"]

میان"تفکر"و"تذکر"این تفاوت وجود دارد که"تفکر"در حقیقت برای شناخت چیزی است هر چند هیچگونه اطلاعی از آن قبلا نداشته باشیم، ولی"تذکر"(یاد آوری)در موردی گفته می شود که انسان قبلا با آن موضوع آشنایی داشته است،هر چند از طریق آگاهیهای فطری باشد،و اتفاقا مسائل مورد بحث نوح با قومش نیز همه از این قبیل است،مطالبی است که انسان با مراجعه به فطرت و نهاد خویش آنها را درک می کند ولی غرور و تعصب و خود-

خواهی و غفلتشان بر روی آنها پرده افکنده است. آخرین سخنی که نوح در پاسخ ایرادهای واهی قوم به آنها می گوید این است که اگر شما خیال می کنید و انتظار دارید من امتیازی جز از طریق وحی و اعجاز بر شما داشته باشم اشتباه است،با صراحت باید بگویم که"من نه به شما می گویم خزائن الهی در اختیار من است و نه هر کاری بخواهم می توانم انجام دهم" ( وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ ).

و نه می گویم از غیب آگاهی دارم"( وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ ).

و نه می گویم من فرشته ام( وَ لاٰ أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ ).

اینگونه ادعاهای بزرگ و دروغین مخصوص مدعیان کاذب است،و هیچگاه یک پیامبر راستین چنین ادعاهایی نخواهد کرد،چرا که"خزائن الهی""و علم غیب"تنها در اختیار ذات پاک خدا است،و فرشته بودن با این احساسات بشری نیز سازگار نیست.

بنا بر این هر کس یکی از این سه ادعا یا همه آنها را داشته باشد دلیل بر دروغگویی او است.

نظیر این تعبیر در باره پیامبر اسلام ص نیز در آیه 50 سوره انعام دیده می شود،آنجا که می گوید: قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ :"بگو من نمی گویم خزائن الهی نزد من است و نمی گویم از غیب آگاهم،و نه می گویم فرشته ام،من تنها پیروی از آنچه بر من وحی می شود دارم"منحصر ساختن امتیاز پیامبر در این آیه به مسئله"وحی"و نفی امور سه گانه بالا دلیل بر این است که در آیات مربوط به نوح نیز چنین امتیازی در مفهوم کلام افتاده هر چند صریحا بیان نشده است.

در پایان آیه بار دیگر به موضوع ایمان آورندگان مستضعف پرداخته و

تاکید می کند که"من هرگز نمی توانم در باره این افرادی که در چشم شما حقیرند بگویم خداوند هیچ خیر و پاداش نیکی به آنها نخواهد داد"( وَ لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّٰهُ خَیْراً ).

بلکه به عکس خیر این جهان و آن جهان مال آنها است،هر چند دستشان از مال و ثروت تهی است،این شما هستید که بر اثر خیالات خام،خیر را در مال و مقام یا سن و سال منحصر ساخته اید و از حقیقت و معنی به کلی بیخبرید.

و به فرض که گفته شما راست باشد و آنها اراذل و اوباش باشند خدا از درون جان آنها و نیاتشان آگاه است( اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ ) من که جز ایمان و صداقت از آنها چیزی نمی بینم،و به همین دلیل وظیفه دارم آنان را بپذیرم،من مامور به ظاهرم و بنده شناس خداست! و"اگر غیر از این کاری کنم مسلما از ستمکاران خواهم بود"( إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ ).

این احتمال نیز در تفسیر جمله آخر داده شده است که به تمام محتوای آیه مربوط باشد یعنی اگر من ادعای علم غیب یا فرشته بودن،یا مالک خزائن الهی بودن کنم،و یا ایمان آورندگان را طرد نمایم در پیشگاه خدا و و جدان در صف ستمگران خواهم بود.

در اینجا باید به چند نکته توجه کرد:

اشاره

[1-آگاهی از غیب]

1-همانگونه که بارها اشاره کرده ایم آگاهی از غیب به طور مطلق و بدون هیچگونه قید و شرط از آن خدا است،ولی او هر مقدار از این آگاهی را مصلحت ببیند در اختیار پیامبران و اولیای خود می گذارد همانطور که در آیه 26 و 27 سوره"جن"می خوانیم:" عٰالِمُ الْغَیْبِ فَلاٰ یُظْهِرُ عَلیٰ غَیْبِهِ أَحَداً إِلاّٰ مَنِ ارْتَضیٰ مِنْ رَسُولٍ (خداوند از تمام امور پنهانی آگاه است و هیچکس را از علم غیب خود

آگاه نمی کند مگر رسولانی که مورد رضایت او هستند).

بنا بر این هیچگونه تضادی میان آیات مورد بحث که نفی علم غیب از پیامبران می کند و آیات یا روایاتی که آگاهی بعضی از غیوب را به پیامبران یا امامان ع نسبت می دهد وجود ندارد.

آگاهی از اسرار غیب بالذات مخصوص خدا است و دیگران هر چه دارند بالعرض و از طریق تعلیم الهی می باشد و به همین دلیل محدود به حدودی است که او اراده می کند ⁽¹⁾.

2-مقیاس سنجش فضیلت

بار دیگر در این آیات به واقعیت بر خورد می کنیم که صاحبان زر و زور و دنیاپرستان مادی که همه چیز را از دریچه افکار خود به همان رنگ مادی می بینند تمام احترام و شخصیت را در داشتن ثروت و مقام و موقعیتهایی هموزن این دو می پندارند،بنا بر این تعجب نیست که مؤمنان راستینی که دستشان از مال و ثروت تهی بود در قاموس آنها به عنوان"اراذل"معرفی گردند و با چشم حقارت و پستی به آنها بنگرند.

این منحصر به قوم نوح نبود که مؤمنان مستضعف مخصوصا جوانان انقلابی را که اطرافش را گرفته بودند تهی مغز و کوتاه فکر و بی سر و پا می دانستند، تاریخ نشان می دهد که این منطق در برابر پیامبران دیگر مخصوصا در مورد پیامبر اسلام ص و مؤمنان نخستین وجود داشته است.

هم اکنون نظیر این منطق را در عصر و زمان خود می بینیم که مستکبران فرعون صفت،با اتکای به قدرت شیطانی خود مؤمنان راستین را متهم به تمام

1) 1) برای توضیح بیشتر به جلد پنجم تفسیر نمونه صفحه 245 و جلد 7 صفحه 46 مراجعه فرمائید.

این موضوعات می کنند و به صورت تکرار تاریخ همان عناوین را به مخالفان خود نسبت می دهند ولی هنگامی که یک محیط فاسد با یک انقلاب الهی پاکسازی شد این گونه مقیاسهای سنجش شخصیت نیز همراه سایر عناوین موهوم به زباله دان تاریخ ریخته می شود،و مقیاسهای اصیل و انسانی جای آنها را می گیرد،مقیاسهایی که در متن زندگی انسان قرار گرفته و واقعیتهای عینی روی آن استوار است و یک جامعه پاک و آباد و آزاد از آنها مایه می گیرد،همچون ایمان،علم و آگاهی فداکاری و گذشت،تقوا و پاکدامنی،شهامت و شجاعت،تجربه و هوشیاری مدیریت و نظم و مانند اینها.

[3-سخنی از نویسنده تفسیر المنار]

3-بعضی از مفسران مانند نویسنده"المنار"هنگامی که به این آیه می رسد در ضمن یک جمله کوتاه به آنها که علم غیب را برای غیر خدا قائلند و یا حل مشکلاتی را از آنها می خواهند اشاره کرده،می گوید:"این دو امر(علم غیب و خزائن الهی)همان چیزهایی است که قرآن از پیامبران نفی کرده اما بدعتگزاران مسلمین و اهل کتاب آنها را برای اولیاء و قدیسین اثبات می کنند" ⁽¹⁾اگر منظور او این باشد که هر گونه آگاهی از غیب و لو به تعلیم الهی از آنها نفی شود این بر خلاف نصوص صریح قرآن مجید است،و اگر منظور او نفی توسل به پیامبران و اولیای الهی باشد-به این صورت که از آنها تقاضا کنیم که از خداوند حل مشکلات ما را بخواهند-این سخن نیز مخالف آیات قرآن و احادیث مسلمی است که از طرق شیعه و اهل سنت نقل شده است(برای توضیح بیشتر در این باره به جلد چهارم تفسیر نمونه صفحه 363-369 مراجعه فرمائید:)

1) 1) المنار جلد 12 صفحه 67.

[سوره هود (11): آیات 32 تا 35]

اشاره

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ اَلصّٰادِقِینَ (32) قٰالَ إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اَللّٰهُ إِنْ شٰاءَ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ (33) وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کٰانَ اَللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ هُوَ رَبُّکُمْ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ (34) أَمْ یَقُولُونَ اِفْتَرٰاهُ قُلْ إِنِ اِفْتَرَیْتُهُ فَعَلَیَّ إِجْرٰامِی وَ أَنَا بَرِیءٌ مِمّٰا تُجْرِمُونَ (35)

ترجمه:

32-گفتند ای نوح!با ما جر و بحث کردی،و زیاد سخن گفتی(بس است)اکنون اگر راست می گویی آنچه را بما وعده می دهی(از عذاب الهی)بیاور! 33-(نوح)گفت اگر خدا اراده کند خواهد آورد و شما قدرت فرار نخواهید داشت! 34-(اما چه سود که)هر گاه خدا بخواهد شما را(بخاطر گناهانتان)گمراه سازد و من بخواهم شما را اندرز دهم اندرز من فایده ای بحالتان نخواهد داشت،او پروردگار شماست و به سوی او بازگشت خواهید نمود.

35-(مشرکان)می گویند او(محمد)این سخنان را بدروغ بخدا نسبت داده،بگو اگر من اینها را از پیش خود ساخته باشم و به او نسبت دهم گناهش بر عهده من است ولی من از گناهان شما بیزارم.

تفسیر:

اشاره

حرف بس است،مجازات کو؟

در این آیات به دنباله گفتگوی نوح و قومش اشاره شده است آیه نخست از زبان قوم نوح چنین نقل می کند"آنها گفتند:ای نوح این همه بحث و مجادله کردی بس است،تو بسیار با ما سخن گفتی،دیگر جایی برای بحث باقی نمانده

است"( قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا ).

"اگر راست می گویی،همان وعده های دردناکی را که به ما می دهی در مورد عذابهای الهی تحقق بخش"( فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ ).

این درست به آن می ماند که شخص یا اشخاصی در باره مساله ای با ما سخن بگویند و در ضمن تهدیدهایی هم کنند و ما می گوئیم پر حرفی بس است بروید و هر کاری از شما ساخته است انجام دهید و هیچ معطل نشوید،اشاره به اینکه:نه به دلائل شما وقعی می نهیم و نه از تهدیدتان می ترسیم و نه حاضریم بیش از این گوش به سخنان شما فرا دهیم! انتخاب این روش در برابر آن همه محبت و لطف پیامبران الهی و گفتارهایی که همچون آب زلال و گوارا بر دل می نشیند حکایت از نهایت لجاجت و تعصب و بی خبری می کند.

ضمنا از این گفتار نوح به خوبی بر می آید که مدتی طولانی برای هدایت آنها کوشیده است،و از هر فرصتی برای رسیدن به این هدف،یعنی ارشاد آنان استفاده کرده است،آن قدر که آن قوم گمراه اظهار خستگی از سخنان و ارشادهایش کردند.

این واقعیت از سایر آیاتی که در قرآن در باره نوح آمده نیز به خوبی روشن می شود،در سوره نوح آیات 5 تا 13 به طور مبسوط این معنی را بیان کرده است قٰالَ رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلاً وَ نَهٰاراً فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعٰائِی إِلاّٰ فِرٰاراً وَ إِنِّی کُلَّمٰا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِیٰابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْبٰاراً، ثُمَّ إِنِّی دَعَوْتُهُمْ جِهٰاراً، ثُمَّ إِنِّی أَعْلَنْتُ لَهُمْ وَ أَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْرٰاراً :"پروردگارا!من قوم خود را شب و روز به سوی تو خواندم ولی این دعوت من چیزی جز فرار بر آنها نیفزود!،و من هر زمان آنها را دعوت کردم تا تو آنان را بیامرزی انگشتان خویش را در گوشها قرار دادند،و لباسها را

بر خود پیچیدند،و در مخالفت اصرار ورزیدند و استکبار و خود سری نشان دادند، من باز دست از دعوت آنها بر نداشتم،آشکارا و سپس پنهانی آنان را به سوی تو دعوت کردم و پی در پی اصرار ورزیدم ولی آنها به هیچ وجه به سخنان من گوش فرا ندادند"! در آیه مورد بحث جمله"جادلتنا"آمده است که از ماده"مجادله" گرفته شده و آن در اصل از"جدل"به معنی تابیدن و پیچیدن شدید طناب است، و به همین دلیل به باز شکاری"اجدل"گفته می شود چرا که از همه پرندگان پرخاشگرتر و پیچنده تر است،سپس در مورد پیچانیدن طرف در بحث و گفتگو به کار رفته است.

با اینکه"جدال"و"مراء"و"حجاج"(بر وزن لجاج)در معنی شبیه یکدیگرند ولی به طوری که بعضی از محققین گفته اند در"مراء"یک نوع مذمت و نکوهش افتاده است،چرا که در مواردی به کار می رود که انسان روی یک مساله باطل پافشاری و استدلال می کند،ولی در معنی جدال و مجادله این مفهوم الزاما وجود ندارد،اما تفاوت"جدال"و"حجاج"در این است که جدال برای باز گرداندن طرف از عقیده خود به کار می رود اما حجاج برای دعوت او به یک عقیده و استدلال بر آن. نوح در برابر این بی اعتنایی،لجاجت و خیره سری، با جمله کوتاهی چنین پاسخ گفت:"تنها اگر خدا اراده کند به این تهدیدها و وعده های عذاب تحقق می بخشد"( قٰالَ إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ إِنْ شٰاءَ ) ولی به هر حال این از دست من خارج است و در اختیار من نیست،من فرستاده اویم،و سر بر فرمانش دارم،بنا بر این مجازات و عذاب را از من مخواهید.

اما بدانید هنگامی که فرمان عذاب فرا رسد"شما نمی توانید از چنگال

قدرت او بگریزید،و به مامن و پناهگاهی فرار کنید"!( وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ ).

"معجزه"از ماده"اعجاز"به معنی ناتوان ساختن دیگری است،این کلمه گاهی در مواردی به کار می رود که انسان مانع کار دیگری شود و جلو او را بگیرد و او را به عجز در آورد،و گاهی در موردی که از چنگال کسی فرار کند و از دسترس وی بیرون رود و او را ناتوان سازد،و گاهی به این صورت که با پیشدستی کردن طرف را به زانو در آورد و یا خود را در مصونیت قرار دهد.

تمام اینها چهره های مختلفی از معنی"اعجاز"و ناتوان ساختن طرف است، و در آیه فوق همه این معانی محتمل است،چرا که هیچگونه منافاتی میان آنها نیست یعنی شما به هیچ صورت نمی توانید از عذاب او در امان بمانید. سپس اضافه می کند"اگر خداوند به خاطر گناهان و آلودگیهای جسمی و فکری تان بخواهد شما را گمراه سازد،هرگز نصیحت من برای شما سودی نخواهد بخشید هر چند بخواهم شما را نصیحت کنم"( وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ ).

چرا که"او پروردگار شما است و به سوی او باز می گردید"و تمام هستی شما در قبضه قدرت او است( هُوَ رَبُّکُمْ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ ).

سؤال:

با مطالعه این آیه فورا این سؤال به نظر می رسد-و بسیاری از مفسران هم به آن اشاره کرده اند-که مگر ممکن است خداوند اراده گمراه ساختن کسی را بکند؟آیا این دلیل بر جبر نخواهد بود؟و آیا با قبول اصل آزادی اراده و اختیار چنین چیزی قابل قبول است؟

پاسخ:

همانگونه که از لابلای بحثهای فوق روشن شد-و بارها هم به آن اشاره کرده ایم گاهی یک سلسله اعمال از انسان سر می زند که نتیجه آن گمراهی و انحراف همیشگی و عدم بازگشت به سوی حق است؟لجاجت مستمر و اصرار بر گناهان و دشمنی مداوم با حق طلبان و رهبران راستین،آن چنان پرده ضخیمی بر فکر انسان می افکند که توانایی دید کمترین شعاع آفتاب حق و حقیقت را پیدا نمی کند!.

و چون این حالت،از آثار اعمالی است که خود انسان انجام داده به هیچ وجه دلیل بر جبر نمی شود،بلکه عین اختیار است،آنچه بخدا مربوط است این است که در چنان اعمالی چنین اثری قرار داده است:

در قرآن مجید آیات متعددی به این واقعیت اشاره می کند که ما در ذیل آیه 7 سوره بقره و...به آن اشاره کرده ایم. در آخرین آیه مورد بحث سخنی به عنوان یک جمله معترضه برای تاکید بحثهایی که در داستان نوح در آیات گذشته و آینده عنوان شده است می گوید:

"دشمنان می گویند این مطلب را او(محمد-ص)از پیش خود ساخته و به خدا نسبت داده است"( أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ ).

در پاسخ آنها بگو"اگر من اینها را از پیش خود ساخته ام و به دروغ به خدا نسبت داده ام گناهش بر عهده من است"( قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَعَلَیَّ إِجْرٰامِی ).

"ولی من از گناهان شما بیزارم"( وَ أَنَا بَرِیءٌ مِمّٰا تُجْرِمُونَ )

در اینجا باید به چند نکته توجه داشت:

اشاره

[معنی"اجرام"]

1-"اجرام"از ماده"جرم"(بر وزن جهل)همانگونه که سابقا هم اشاره

کرده ایم به معنی چیدن میوه نارس و سپس هر کار ناخوش آیندی گفته شده است، و همچنین به وادار کردن کسی به گناه نیز اطلاق می شود،و از آنجا که انسان در ذات و فطرت خود پیوندی با معنویت و پاکی دارد،انجام گناهان او را از این پیوند الهی جدا می سازد.

[این آیه مربوط به پیامبر اسلام است یا نوح؟]

2-بعضی احتمال داده اند که آیه اخیر در باره پیامبر اسلام نیست،بلکه مربوط به خود نوح است چرا که این آیات همه مربوط به او بوده و آیات آینده نیز از او سخن می گوید،بنا بر این مناسبتر این است که این آیه هم مربوط به نوح باشد،و جمله معترضه خلاف ظاهر است.

ولی با توجه به اینکه اولا شبیه این تعبیر تقریبا با همین عبارت در سوره احقاف آیه 8 در مورد پیامبر اسلام ص آمده،ثانیا آنچه در باره نوح ع در این آیات آمده است همه بصورت صیغه غایب است،در حالی که آیه مورد بحث بصورت مخاطب می باشد(و مساله"التفات"یعنی انتقال از غیبت به خطاب نیز بر خلاف ظاهر می باشد)و اگر بخواهیم آیه را در باره نوح بدانیم جمله"یقولون"که بصورت فعل مضارع است و همچنین"قل"که بصورت فعل امر است همه احتیاج به تقدیر دارد، ثالثا در حدیثی که از امام باقر ع و امام صادق ع در تفسیر برهان ذیل همین آیه نقل شد آمده است که آیه فوق در برابر کفار مکه نازل گردیده،از مجموع این دلائل چنین به نظر می رسد که آیه مربوط به پیامبر اسلام ص و تهمتهای ناروای کفار و پاسخ پیامبر ص به آنهاست.

ذکر این نکته نیز لازم است که معنی"جمله معترضه"این نیست که سخنی بی ارتباط با اصل گفتار ذکر شود بلکه جمله های معترضه غالبا محتوی مطالبی است که مفاد کلام را تاکید و تایید می کند و از آنجا که پیوند سخن را موقتا قطع می کند مخاطب را از یک نواختی رهایی می بخشد و لطافت و روح و تازگی به گفتار می دهد،و مطمئنا جمله معترضه هیچگاه نمی تواند بتمام معنی بیگانه از سخن باشد

و الا بر خلاف اصول فصاحت و بلاغت است،در حالی که همیشه در کلمات فصیح و بلیغ جمله های معترضه دیده می شود.

[آیا می شود گناه کسی را به گردن گرفت]

3-به هنگام مطالعه آیه اخیر ممکن است این ایراد به نظر برسد که این چگونه منطقی است که پیامبر یا نوح در مقابل کفار بگویند اگر این سخن افتراء است گناهش به گردن ما،آیا قبول مسئولیت گناه"افتراء"سبب می شود که سخن آنها حق و مطابق واقع باشد و مردم موظف باشند از آن اطاعت و پیروی کنند؟! ولی با دقت در آیات گذشته به پاسخ این ایراد پی می بریم: آنها در حقیقت می خواستند بگویند با این سخنان ما که مشتمل بر انواع استدلالهای عقلی است، بفرض محال که از طرف خدا هم نباشیم گناهش بگردن ما است ولی استدلالات عقلی جای خودش ثابت است و شما با مخالفت آن همواره در گناه خواهید بود، گناهی مستمر و پایدار(توجه داشته باشید که تجرمون صیغه مضارع است که معمولا دلالت بر استمرار می کند).

[سوره هود (11): آیات 36 تا 39]

اشاره

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ (36) وَ اِصْنَعِ اَلْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی اَلَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (37) وَ یَصْنَعُ اَلْفُلْکَ وَ کُلَّمٰا مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قٰالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنّٰا فَإِنّٰا نَسْخَرُ مِنْکُمْ کَمٰا تَسْخَرُونَ (38) فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذٰابٌ مُقِیمٌ (39)

ترجمه:

36-به نوح وحی شد که جز آنها که(تا کنون)ایمان آورده اند دیگر هیچکس از قوم تو ایمان نخواهد آورد بنا بر این از کارهایی که می کنند غمگین مباش، 37-و(اکنون)در حضور ما و طبق وحی ما کشتی بساز و در باره آنها که ستم کردند شفاعت مکن که آنها غرق شدنی هستند.

38-او مشغول ساختن کشتی بود و هر زمان گروهی از اشراف قومش بر او می گذشتند او را مسخره می کردند،(ولی نوح)گفت اگر ما را مسخره می کنید ما نیز شما را همین گونه مسخره خواهیم کرد:

39-بزودی خواهید دانست چه کسی عذاب خوار کننده به سراغش خواهد آمد و مجازات جاودان بر او وارد خواهد شد!.

تفسیر:

تصفیه شروع می شود.

سر گذشت نوح که در آیات این سوره آمده است در حقیقت در چند فراز که هر فراز مربوط به یک دوره از مبارزات نوح در مقابل مستکبران است بیان شده:

آنچه در آیات قبل گذشت مرحله دعوت و تبلیغ پی گیر و مستمر نوح ع با نهایت جدیت،و با استفاده از تمام وسائل بود،در این مرحله که سالیان دراز طول کشید گروه اندکی-اندک از نظر عدد و بسیار از نظر کیفیت و استقامت-به او ایمان آوردند.

آیات مورد بحث اشاره به مرحله دوم این مبارزه است،مرحله پایان یافتن دوران تبلیغ و آماده شدن برای تصفیه الهی! در آیه نخست می خوانیم:"به نوح وحی شد که جز افرادی که از قومت به تو ایمان آورده اند دیگر هیچکس ایمان نخواهد آورد".( وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ ).

اشاره به اینکه صفوف به کلی از هم جدا شده،و دیگر دعوت برای ایمان و اصلاح سودی ندارد،و باید آماده تصفیه و انقلاب نهایی شود.

و در پایان آیه به نوح دلداری داده می گوید:"اکنون که چنین است از کارهایی که اینها انجام می دهند به هیچوجه اندوهناک و محزون مباش" ( فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ ).

ضمنا از این آیه استفاده می شود که خداوند قسمتهایی از علم اسرار غیب را در هر مورد که لازم باشد در اختیار پیامبرش می گذارد همانگونه که در اینجا به نوح خبر می دهد که در آینده هیچکس از آنها ایمان نخواهد آورد. به هر حال این گروه عصیانگر و لجوج باید مجازات شوند،مجازاتی که جهان را از لوث وجود آنها پاک کند و مؤمنان را برای همیشه از چنگالشان رها سازد،فرمان غرق شدن آنها صادر شده است،ولی هر چیز وسائلی می خواهد،نوح باید کشتی مناسبی برای نجات مؤمنان راستین بسازد تا هم مؤمنان در مدت ساختن کشتی در مسیر خود ورزیده تر شوند و هم بر غیر مؤمنان به اندازه کافی اتمام حجت گردد.

"به نوح فرمان دادیم که کشتی بسازد،در حضور ما و طبق فرمان ما" ( وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا ) منظور از کلمه"اعیننا"(در برابر دیدگان ما)اشاره به این است که تمام تلاشها و کوششهای تو در این زمینه در حضور ما است،بنا بر این با فکر راحت به کار خویش ادامه ده،طبیعی است این احساس که خداوند حاضر و ناظر است و محافظ و مراقب می باشد به انسان هم توان و نیرو می بخشد،و هم احساس مسئولیت بیشتر! و از کلمه"وحینا"چنین بر می آید که نوح چگونگی ساختن کشتی را نیز از فرمان خدا می آموخت،و باید هم چنین باشد زیرا نوح پیش خود نمی دانست ابعاد عظمت طوفان آینده چه اندازه است تا کشتی خود را متناسب با آن بسازد،و این وحی الهی بود که او را در انتخاب بهترین کیفیتها یاری می کرد.

در پایان آیه به نوح هشدار می دهد که از این به بعد"در باره ستمگران شفاعت و تقاضای عفو مکن چرا که آنها محکوم به عذابند و مسلما غرق خواهند شد" ( وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ ) این جمله به خوبی می فهماند که شفاعت در باره همه کس ممکن نیست،بلکه شرائطی دارد که اگر در کسی موجود نباشد پیامبر خدا هم حق شفاعت و تقاضای عفو در مورد او ندارد(به جلد اول تفسیر نمونه مراجعه شود) اما چند جمله هم در باره قوم نوح بشنویم:آنها به جای اینکه یک لحظه با مساله دعوت نوح به طور جدی بر خورد کنند و حد اقل احتمال دهند که ممکن است اینهمه اصرار نوح ع و دعوتهای مکررش از وحی الهی سرچشمه گرفته،و مسئله طوفان و عذاب حتمی باشد،باز همانطور که عادت همه افراد مستکبر و مغرور است به استهزاء و مسخره ادامه دادند:"و هر زمان که گروهی از قومش از کنار او می گذشتند و او و یارانش را سر گرم تلاش برای آماده ساختن چوبها و میخها و وسائل کشتی سازی

می دیدند مسخره می کردند و می خندیدند و می گذشتند"( وَ یَصْنَعُ الْفُلْکَ وَ کُلَّمٰا مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ ).

"ملاء"آن اشراف از خود راضی همه جا مستضعفان را به مسخره می گیرند و آنها را موجوداتی پست و در خور تحقیر می پندارند،چرا که زر و زور ندارند،نه تنها آنها را مسخره می کنند،بلکه افکارشان هر قدر بلند باشد و مکتبشان هر اندازه ریشه دار باشد و اعمالشان هر چند کاملا حساب شده باشد به پندار آنها در خور تحقیر است و به همین دلیل پند و اندرز و هشدار و اعلام خطر در آنها اثر نمی کند،تنها تازیانه های عذاب دردناک الهی باید بر پشت آنها نواخته شود.

می گویند این گروه های اشراف قوم نوح هر دسته نوعی استهزاء که مایه خنده و تفریح بود برای خود انتخاب می کردند.

یکی می گفت:ای نوح مثل اینکه دعوی پیامبری نگرفت آخر سر،نجار شدی!...

دیگری می گفت:کشتی می سازی بسیار خوب،دریایش را هم بساز!هیچ آدم عاقل دیده ای در وسط خشکی کشتی بسازد؟!...

بعضی دیگر شاید می گفتند:اوه کشتی به این بزرگی برای چه می خواهی، لا اقل کوچکتر بساز،که اگر بخواهی به سوی دریا بکشی برای تو ممکن باشد! می گفتند و قاه قاه می خندیدند و می گذشتند و این موضوع در خانه ها و مرکز کارشان به اصطلاح سوژه بحثها بود،و با یکدیگر در باره نوح و کم فکری پیروانش سخن می گفتند!:پیر مرد را تماشا کن آخر عمری به چه روزی افتاده است؟حالا می فهمیم که اگر به سخنان او ایمان نیاوردیم حق با ما بود.اصلا عقل درستی ندارد!! و اما نوح با استقامت فوق العاده ای که زائیده ایمان است با جدیت فراوان به کار خود ادامه می داد،و بی اعتنا به گفته های بی اساس این کوردلان از خود

راضی به سرعت پیشروی می کرد،و روز به روز اسکلت کشتی آماده تر و مهیاتر می شد ،فقط گاهی سر بلند می کرد و این جمله کوتاه و پر معنی را به آنها می گفت:

"اگر امروز شما ما را مسخره می کنید ما هم همین گونه در آینده نزدیکی شما را مسخره خواهیم کرد"!( قٰالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنّٰا فَإِنّٰا نَسْخَرُ مِنْکُمْ کَمٰا تَسْخَرُونَ ):

آن روز که شما در میان طوفان سرگردان خواهید شد و سراسیمه به هر سو می دوید و هیچ پناهگاهی نخواهید داشت و از میان امواج فریاد می کشید و التماس می کنید که ما را نجات ده آری آن روز مؤمنان بر افکار شما و غفلت و جهل و بی خبریتان می خندند. "در آن روز خواهید دانست چه کسی عذاب خوار کننده به سراغ او خواهد آمد و مجازات جاودان دامنش را خواهد گرفت"( فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذٰابٌ مُقِیمٌ ) اشاره به اینکه اگر چه مزاحمتهای شما نسبت بما عذاب دردناکی است ولی اولا ما در تحمل این شدائد سربلندیم و پرافتخار،و ثانیا اینها هر چه باشد زود گذر است اما مجازات الهی هم خوار کننده است هم پایان ناپذیر و این دو با هم قابل مقایسه نیست.

در اینجا به چند نکته باید توجه کرد:

اشاره

1-تصفیه نه انتقام

از آیات فوق بخوبی استفاده می شود که عذابهای الهی جنبه انتقامی ندارد، بلکه بخاطر تصفیه نوع بشر و از میان رفتن آنها که شایسته حیات نیستند و باقی ماندن صالحان صورت می گیرد.

به این معنی که یک قوم مستکبر و فاسد و مفسد که هیچ امید به ایمان آنها نیست از نظر نظام آفرینش حق حیات ندارد و باید از میان برود،و قوم نوح چنین بودند،چرا که آیات فوق می گوید،اکنون که دیگر امیدی به ایمان بقیه نیست آماده ساختن کشتی شو،و در باره ظالمان هیچگونه شفاعت و تقاضای عفو منما.

همین موضوع در نفرین این پیامبر بزرگ که در سوره نوح آمده است به چشم می خورد: رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبٰادَکَ وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ فٰاجِراً کَفّٰاراً :"پروردگارا احدی از این کافران را بر روی زمین مگذار چرا که اگر آنها بمانند بندگانت را گمراه می سازند،و از نسل آنها نیز جز گروهی فاجر و بی ایمان به وجود نخواهد آمد"! اصولا در سازمان آفرینش هر موجودی برای هدفی آفریده شده است، هنگامی که از هدف خود به کلی منحرف شود و تمام راههای اصلاح را بروی خود ببندد باقیماندن او بی دلیل است و خواه و ناخواه باید از میان برود.

و به گفته شاعر نه طراوتی نه برگی نه گلی نه میوه دارم متحیرم که دهقان به چکار هشت ما را!

2-نشانه های مستکبرین.

مستکبران خود خواه همیشه مسائل جدی را که در مسیر خواسته ها و هوسها و منافع آنها نیست به بازی و شوخی میگیرند.و بهمین دلیل مسخره کردن حقایق مخصوص آنچه مربوط به زندگی مستضعفان است جزئی از زندگی آنها را تشکیل میدهد،بسیار دیده ایم که آنها برای رنگ و آب دادن به جلسات

پر گناه خود دنبال فرد با ایمان تهی دستی میگردند که او را به اصطلاح ملعبه و مضحکه سازند.

و اگر در مجالس خود دست رسی به چنین افراد پیدا نکنند فرد یا افرادی از آنها را غیابا سوژه سخن قرار داده و می گویند و مسخره می کنند و می خندند.

آنها خود را عقل کل می پندارند و به گمان اینکه ثروت انبوه و حرام آنها نشانه لیاقت و شخصیت و ارزش آنها است دیگران را نالایق و بی ارزش و فاقد شخصیت می دانند! ولی قرآن مجید سختترین حملات خود را متوجه این گونه افراد مغرور و متکبر کرده و مخصوصا سخریه های آنها را شدیدا محکوم می کند.

فی المثل در تاریخ اسلامی می خوانیم هنگامی که"ابو عقیل انصاری"آن کارگر باایمان و فقیر شب را بیدار ماند و به آب آوردن از چاههای مدینه برای خانه ها ادامه داد،و مختصر خرمایی را که از این راه به عنوان مزد دریافت داشته بود به عنوان کمک به ارتش مسلمانان برای جنگ تبوک خدمت پیامبر ص آورد گروهی از منافقان مستکبر بر او خندیدند آیات قرآن نازل شد و همچون صاعقه بر آنها فرو ریخت( اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ ):

"آنها که مؤمنان اطاعت کننده را در کمکهای مالی در راه خدا به باد مسخره می گیرند و آنان را که جز به مقدار توانایی اندک دست رسی به چیز دیگر ندارند،مسخره می کنند خداوند آنان را مسخره خواهد کرد و برای آنها عذاب دردناکی است:

3-کشتی نوح

بدون شک کشتی نوح یک کشتی ساده ای نبود و با وسائل آن روز به آسانی و

سهولت پایان نیافت،کشتی بزرگی بود که بعلاوه بر مؤمنان راستین یک جفت از نسل هر حیوانی را در خود جای می داد و آذوقه فراوانی که برای مدتها زندگی انسانها و حیوانهایی که در آن جای داشتند حمل می کرد،چنین کشتی با چنین ظرفیت حتما در آن روز بی سابقه بوده است،به خصوص که این کشتی باید از دریایی به وسعت این جهان با امواجی کوه پیکر سالم بگذرد و نابود نشود،لذا در بعضی از روایات مفسرین می خوانیم که این کشتی هزار دویست ذراع طول و ششصد ذراع عرض داشت!(هر ذراع حدود نیم متر است).

در بعضی از روایات اسلامی آمده است که مدت چهل سال قبل از ظهور طوفان یک نوع بیماری به زنان قوم نوح دست داد که دیگر از آنان بچه ای متولد نشد و این در واقع مقدمه ای برای مجازات و عذاب آنان بود.

[سوره هود (11): آیات 40 تا 43]

اشاره

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ اَلتَّنُّورُ قُلْنَا اِحْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اِثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ اَلْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ (40) وَ قٰالَ اِرْکَبُوا فِیهٰا بِسْمِ اَللّٰهِ مَجْرٰاهٰا وَ مُرْسٰاهٰا إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ (41) وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبٰالِ وَ نٰادیٰ نُوحٌ اِبْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ اِرْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ اَلْکٰافِرِینَ (42) قٰالَ سَآوِی إِلیٰ جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ اَلْمٰاءِ قٰالَ لاٰ عٰاصِمَ اَلْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اَللّٰهِ إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ وَ حٰالَ بَیْنَهُمَا اَلْمَوْجُ فَکٰانَ مِنَ اَلْمُغْرَقِینَ (43)

ترجمه:

40-(این وضع هم چنان ادامه یافت)تا فرمان ما فرا رسید و تنور جوشیدن گرفت،(به نوح)گفتیم از هر جفتی از حیوانات(نر و ماده)یک زوج در آن(کشتی)حمل کن،همچنین خاندانت را مگر آنها که قبلا وعده هلاک آنان داده شده(همسر نوح و یکی از فرزندانش)و همچنین مؤمنان را،اما جز عده کمی به او ایمان نیاوردند.

41-او گفت بنام خدا بر آن سوار شوید و به هنگام حرکت و توقف آن یاد او کنید،که پروردگارم آمرزنده و مهربان است.

42-و او آنها را از لابلای امواجی همچون کوه ها حرکت می داد،(در این هنگام)نوح فرزندش را که در گوشه ای قرار داشت فریاد زد،پسرم!همراه ما سوار شو و با کافران مباش! 43-گفت به کوهی پناه می برم تا مرا از آب حفظ کند،گفت امروز هیچ حافظی در برابر فرمان خدا نیست،مگر آن کس را که او رحم کند،در این هنگام موجی در میان آن دو حائل شد و او در زمره غرق شدگان قرار گرفت.

تفسیر:

طوفان شروع می شود

در آیات گذشته دیدیم که چگونه نوح و مؤمنان راستین دست به ساختن کشتی نجات زدند و تن به تمام مشکلات و سخریه های اکثریت بی ایمان مغرور دادند،و خود را برای طوفان،همان طوفانی که سطح زمین را از لوث مستکبران بی ایمان پاک می کرد،آماده ساختند:

آیات مورد بحث سومین فراز این سرگذشت یعنی چگونگی نزول عذاب را بر این قوم ستمگر به طرز گویایی تشریح می کند.

نخست می گوید:"این وضع هم چنان ادامه داشت تا فرمان ما صادر شد و طلایع عذاب آشکار گشت و آب از درون تنور جوشیدن گرفت"!( حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ ).

"تنور"(با تشدید نون)همان معنی را می بخشد که"تنور"در فارسی متداول امروز یعنی محلی که نان در آن پخت و پز می شود.

در اینکه جوشیدن آب از تنور چه تناسبی با مساله نزدیک شدن طوفان دارد مفسران در آن گفتگو بسیار کرده اند.

بعضی گفته اند جوشیدن آب از درون تنور یک نشانه الهی بوده است برای نوح،تا او متوجه جریان شود و خود و یارانش با وسائل و اسباب لازم بر کشتی سوار شوند.

گروهی دیگر احتمال داده اند که تنور در اینجا در معنی مجازی و کنایی استعمال شده،اشاره به اینکه تنور خشم و غضب پروردگار فوران پیدا کرد و شعله ور شد،و این به معنی نزدیک شدن عذاب کوبنده الهی است،این تعبیر در فارسی و هم در زبان عربی آمده است که شدت غضب را تشبیه به فوران آتش می کنند.

ولی این احتمال قوی تر به نظر می رسد که تنور به معنی حقیقی و معروف آن باشد و منظور از آن،تنور خاصی هم نباشد بلکه منظور بیان این نکته است هنگامی که آب از درون تنور که معمولا مرکز آتش است جوشیدن گرفت نوح و یارانش متوجه شدند اوضاع به زودی دیگرگون می شود و انقلاب و تحول نزدیک است "آب کجا و آتش کجا"؟! به تعبیر دیگر هنگامی که دیدند سطح آب زیرزمینی چنان بالا آمده است که از درون تنور که معمولا در جای خشک و محفوظی ساخته می شود جوشیدن گرفته فهمیدند موضوع مهمی در پیش است و حادثه نو ظهوری در شرف تکوین است،همین موضوع اخطار و علامتی بود برای نوح و یارانش که برخیزید و آماده شوید! شاید قوم غافل و بی خبر نیز جوشیدن آب را از درون تنور خانه هایشان دیدند ولی مانند همیشه از کنار این گونه اخطارهای پر معنی الهی چشم و گوش بسته گذشتند،حتی برای یک لحظه نیز به خود اجازه تفکر ندادند که شاید حادثه ای در شرف تکوین باشد،شاید اخطارهای نوح واقعیت داشته باشد.

در این هنگام به نوح"فرمان دادیم که از هر نوعی از انواع حیوانات یک جفت(نر و ماده)بر کشتی سوار کن"تا در غرقاب،نسل آنها قطع نشود( قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ ).

"و همچنین خاندانت را جز آنها که قبلا وعده هلاک آنها داده شده و نیز مؤمنان را بر کشتی سوار کن"( وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ ).

"اما جز افراد کمی به او ایمان نیاوردند"( وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ ).

این آیه از یک سو اشاره به همسر بی ایمان نوح و فرزندش"کنعان"می کند که داستان آنها در آیات آینده آمده است که بر اثر انحراف از مسیر ایمان و همکاری با گناهکاران رابطه و پیوند خود را از نوح بریدند و حق سوارشدن بر آن کشتی نجات نداشتند،چرا که شرط سواری بر آن در درجه اول"ایمان"بود.

و از سوی دیگر اشاره به این می کند که محصول سالیان بسیار دراز تلاش پیگیر نوح ع در راه تبلیغ آئین خویش چیزی جز گروهی اندک از مؤمنان نبود که طبق بعضی از این روایات در این مدت طولانی تنها هشتاد نفر به او ایمان آوردند و حتی بعضی،عدد آنها را از این هم کمتر نوشته اند.و این خود می رساند که این پیامبر بزرگ تا چه حد استقامت و پایمردی داشت که برای هدایت هر یک از آنها بسوی خدا به طور متوسط ده سال زحمت کشید!زحمتی که مردم عادی حتی برای هدایت و نجات فرزندشان تحمل نمی کنند. نوح به سرعت بستگان و یاران با ایمان خود را جمع کرد و چون لحظه طوفان و فرارسیدن مجازاتهای کوبنده الهی نزدیک می شد"به آنها دستور داد که بنام خدا بر کشتی سوار شوید،به هنگام حرکت و توقف کشتی نام خدا را بر زبان جاری سازید و بیاد او باشید"( بِسْمِ اللّٰهِ مَجْرٰاهٰا وَ مُرْسٰاهٰا ) ⁽¹⁾چرا می گوید:در همه حال به یاد او باشید و از یاد و نام او مدد بگیرید؟ "برای اینکه پروردگار من آمرزنده و مهربان است"( إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ ) به مقتضای رحمتش این وسیله نجات را در اختیار شما بندگان با ایمان قرار داده و به مقتضای آمرزشش از لغزشهای شما می گذرد. سرانجام لحظه نهایی فرا رسید و فرمان مجازات این قوم سرکش صادر شد، ابرهای تیره و تار همچون پاره های شب ظلمانی سراسر آسمان را فرا گرفت،و آن چنان رویهم متراکم گردید که نظیرش هیچگاه دیده نشده بود،صدای غرش رعد و پرتو خیره کننده برق پی در پی در فضای آسمان پخش می شد و خبر از حادثه بسیار

1) 1) "مجرا"و"مرسا"هر دو اسم زمان است به معنی"موقع حرکت"و "موقع توقف"

عظیم و وحشتناکی می داد.

باران شروع شد،سریع و سریعتر شد،قطره ها درشت و درشتر شد و همانگونه که قرآن در آیه 11 سوره قمر می گوید گویی تمام درهای آسمان گشوده شده و اقیانوسی از آب از لابلای ابرها فرو می ریزد از سوی دیگر سطح آب زیر زمینی آن قدر بالا آمد که از هر گوشه ای چشمه خروشانی جوشیدن گرفت.

و به این ترتیب آبهای زمین و آسمان بهم پیوستند و دست بدست هم دادند و بر سطح زمین ها،کوه ها،دشتها،دره ها جاری شدند و بزودی سطح زمین به صورت اقیانوسی در آمد.وزش بادها امواج کوه پیکری روی این اقیانوس ترسیم می کرد و این امواج از سر و دوش هم بالا می رفتند و روی یکدیگر می غلطیدند.

"و کشتی نوح با سرنشینانش سینه امواج کوه پیکر را می شکافت و هم چنان پیش می رفت"( وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبٰالِ ).

"نوح فرزندش را که در کناری جدا از پدر قرار گرفته بود مخاطب ساخت و فریاد زد فرزندم!با ما سوار شو و با کافران مباش"که فنا و نابودی دامنت را خواهد گرفت( وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ ) نوح این پیامبر بزرگ نه تنها به عنوان یک پدر،بلکه به عنوان یک مربی خستگی ناپذیر و پرامید،حتی در آخرین لحظه دست از وظیفه خود بر نداشت به این امید که سخنش در قلب سخت فرزند اثر کند.

اما متاسفانه تاثیر همنشین بد بیش از آن بود که گفتار این پدر دلسوز تاثیر مطلوب خود را ببخشد: لذا این فرزند لجوج و کوتاه فکر به گمان اینکه با خشم خدا می توان به مبارزه برخاست،"فریاد زد پدر برای من جوش نزن،بزودی به کوهی پناه میبرم

که دست این سیلاب به دامنش هرگز نخواهد رسید و مرا در دامان خود پناه خواهد داد"( قٰالَ سَآوِی إِلیٰ جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْمٰاءِ ).

نوح باز مایوس نشد،بار دیگر به اندرز و نصیحت پرداخت شاید فرزند کوتاه فکر از مرکب غرور و خیره سری فرود آید و راه حق پیش گیرد،به او"گفت:

فرزندم امروز هیچ قدرتی در برابر فرمان خدا پناه نخواهد داد"( قٰالَ لاٰ عٰاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ ).

تنها نجات از آن کسی است که مشمول رحمت خدا باشد و بس"( إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ ).

کوه که سهل است،کره زمین که سهل است،خورشید و تمام منظومه شمسی با آن عظمت خیره کننده اش در برابر قدرت لا یزال او ذره بی مقداری بیش نیست.

مگر بالاترین کوه ها در برابر کره زمین همچون برآمدگیهای بسیار کوچکی که روی سطح یک نارنج قرار دارد نیست؟همان زمینی که یک میلیون و دویست هزار مرتبه باید بزرگ شود تا به اندازه کره خورشید گردد،همان خورشیدی که یک ستاره متوسط معمولی آسمان از میان میلیونها میلیون ستاره در پهنه عالم خلقت است.

پس چه خیال خامی و چه فکر کوتاهی که از"کوه"کاری ساخته باشد؟! در همین هنگام موجی برخاست و جلو آمد و جلوتر و فرزند نوح را همچون پر کاهی از جا کند و در لابلای خود در هم کوبید"و میان پدر و فرزند جدایی افکند و او را در صف غرق شدگان قرار داد"!( وَ حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ )

در اینجا به چند نکته مهم باید توجه کرد:

اشاره

1-آیا طوفان نوح ع عالمگیر بود؟

از ظاهر بسیاری از آیات قرآن چنین بر می آید که طوفان نوح ع جنبه منطقه ای نداشته است،بلکه حادثه ای بوده است برای سراسر روی زمین،زیرا کلمه ارض(زمین)به طور مطلق ذکر شده مانند( رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً :"خداوندا بر روی زمین از کافران که هرگز امید به اصلاحشان نیست احدی را زنده مگذار" ⁽¹⁾و همچنین آیه 44 همین سوره هود(آیه آینده) وَ قِیلَ یٰا أَرْضُ ابْلَعِی مٰاءَکِ ..."ای زمین آبهای خود را فرو بر..." از بسیاری از تواریخ نیز،جهانی بودن طوفان نوح استفاده می شود،به همین جهت تمام نژادهای کنونی را به یکی از سه فرزند نوح(حام،و سام و یافث)که بعد از نوح باقی ماندند باز می گردانند.

در تاریخ طبیعی نیز دورانی بنام دوران بارانهای سیلابی دیده می شود که اگر آن را الزاما مربوط به قبل از تولد جانداران ندانیم قابل تطبیق بر طوفان نوح نیز هست.

این نظریه نیز در تاریخ طبیعی زمین هست که محور کره زمین تدریجا تغییر پیدا می کند یعنی قطب شمال و جنوب تبدیل به خط استوا و خط استوا جای قطب شمال و جنوب را می گیرد،روشن است که به هنگام گرم شدن یخهای فوق العاده متراکم قطبی،آب دریاها به اندازه ای بالا می آید که بسیاری از خشکیها را فرا می گیرد و با نفوذ در لایه های زمین به صورت چشمه های خروشان از نقاط دیگر سر بر می آورد،و همین گسترش آبها باعث فزونی ابرها و بارش بارانهای زیادتر می گردد.

1) 1) سوره نوح آیه 26.

این مطلب که نوح از حیوانات روی زمین نمونه هایی با خود برداشت نیز مؤید جهانی بودن طوفان است،و اگر محل زندگی نوح را کوفه-آن چنان که در بعضی از روایات آمده است-بدانیم و باز طبق روایات دیگر دامنه طوفان به مکه و خانه کعبه هم کشیده شده باشد،این خود مؤید دیگری بر جهانی بودن این طوفان است.

ولی با این حال احتمال منطقه ای بودن آن نیز بکلی منتفی نیست،زیرا اطلاق کلمه"ارض"بر یک منطقه وسیع جهان در قرآن مکرر آمده است چنان که در سرگذشت بنی اسرائیل می خوانیم:( وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کٰانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشٰارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغٰارِبَهَا :"مشرقها و مغربهای زمین را در اختیار گروه مستضعفان (بنی اسرائیل)قرار دادیم" ⁽¹⁾.

حمل حیوانات در کشتی نیز ممکن است به خاطر این باشد که در آن قسمت از زمین،نسل حیوانات قطع نگردد،بخصوص اینکه در آن روز نقل و انتقال حیوانات از نقطه های دوردست کار آسانی نبود(دقت کنید).

همچنین قرائن دیگری که در بالا ذکر شد قابل تطبیق بر منطقه ای بودن طوفان نوح می تواند باشد.

این نکته نیز قابل توجه است که طوفان نوح به عنوان مجازات آن قوم سرکش بود،و ما هیچ دلیلی در دست نداریم که دعوت نوح به سراسر زمین رسیده باشد،اصولا با وسائل آن زمان رسیدن دعوت یک پیامبر(در عصر خودش)به همه نقاط،بسیار بعید به نظر می رسد.

ولی در هر حال هدف قرآن از بیان این سرگذشت عبرت انگیز بیان نکته های تربیتی مهمی است که در آن نهفته است خواه جهانی باشد یا منطقه ای.

1) 1) اعراف-137.

2-آیا بعد از نزول عذاب توبه ممکن است؟

از آیات گذشته استفاده می شود که نوح حتی بعد از شروع طوفان فرزند خود را تبلیغ می کرد،این دلیل بر آنست که اگر ایمان می آورد ایمانش پذیرفته بود،در اینجا این سؤال پیش می آید که با توجه به آیات دیگر قرآن که در گذشته نمونه هایی از آن را داشته ایم درهای توبه بعد از نزول عذاب بسته می شود، چرا که در این هنگام غالب گنهکاران سرکش که مجازات را با چشم خود می بینند، بی اختیار و از روی اضطرار توبه می کنند،توبه ای بی ارزش و بی محتوا! اما با دقت در آیات فوق پاسخ این سؤال را می توان چنین یافت که شروع طوفان و آغاز کار آن نشانه روشنی بر عذاب نبود،بلکه یک باران تند و بی سابقه بنظر می رسید،به همین دلیل فرزند نوح به پدر گفت من به کوه پناه می برم تا از غرقاب نجات یابم به گمان اینکه باران و طوفان یک باران و طوفان طبیعی است، در چنین هنگامی باز بودن درهای توبه مساله عجیبی نیست!.

سؤال دیگری که در مورد فرزند نوح ممکن است پیش آید این است که چرا او در این لحظه حساس تنها فرزند خود را مخاطب ساخت،نه همه مردم را؟ این ممکن است به خاطر آن باشد که او وظیفه دعوت عمومی اش را در باره حتی فرزندش انجام داده بود،ولی در باره فرزند وظیفه سنگین تری داشت و آن وظیفه ابوت علاوه بر"نبوت"بود بهمین دلیل برای ادای این وظیفه در آخرین لحظه روی فرزندش تاکید بیشتر می کرد.

احتمال دیگری با توجه به گفته بعضی از مفسران نیز وجود دارد که فرزند نوح در آن موقع نه در صف کفار قرار داشت و نه در صف مؤمنان و جمله و کٰانَ فِی مَعْزِلٍ (او در گوشه تنهایی قرار گرفته بود)را دلیل بر آن دانستند،گرچه به حکم قرار نگرفتن در صف مؤمنان مستحق مجازات بود ولی کناره گیریش از صف کفار ایجاب می کرد که مورد محبت و لطف بیشتری از طریق تبلیغ قرار گیرد،

به علاوه این جدایی از صف کفار این فکر را برای نوح به وجود آورده بود که شاید از کار خود پشیمان شده باشد.

این احتمال نیز با توجه به آیات آینده وجود دارد که پسر نوح با صراحت مخالفت با پدر نمی کرد بلکه به صورت"منافقان"بود،و در برابر او گاه اظهار موافقت می نمود،به همین دلیل نوح در باره او تقاضای نجات از خدا کرد.

به هر حال آیه فوق هیچگونه منافاتی با سایر آیات قرآن که می گوید:

هنگام نزول عذاب درهای توبه بسته می شود،ندارد؟

3-درسهای تربیتی در طوفان نوح

اشاره

همانگونه که می دانیم هدف اصلی قرآن از بیان سرگذشت پیشینیان بیان درسهای عبرت و نکات آموزنده و تربیتی است و در همین قسمت که تا کنون از داستان نوح خوانده ایم نکته های بسیار مهمی نهفته است که به قسمتی از آن ذیلا اشاره می شود:

الف:پاکسازی روی زمین

-درست است که خداوند،"رحیم"و مهربان است ولی نباید فراموش کرد که او در عین حال،"حکیم"نیز می باشد،به مقتضای حکمتش هر گاه قوم و ملتی فاسد شوند و دعوت ناصحان و مربیان الهی در آنها اثر نکند،حق حیات برای آنها نیست سرانجام از طریق انقلابهای اجتماعی و یا انقلابهای طبیعی،سازمان زندگی آنها در هم کوبیده و نابود می شود.

این نه منحصر به قوم نوح بوده است و نه به زمان و وقت معینی،یک سنت الهی است در همه اعصار و قرون و همه اقوام و ملتها و حتی در عصر و زمان ما! و چه بسا جنگهای جهانی اول و دوم اشکالی از این پاکسازی باشد.

ب:مجازات با طوفان چرا؟

-درست است که یک قوم و ملت فاسد باید نابود شوند و وسیله نابودی آنها هر چه باشد تفاوت نمی کند،ولی دقت در آیات قرآن نشان می دهد که بالآخره تناسبی میان نحوه مجازاتها و گناهان اقوام بوده و هست(دقت کنید).

فرعون تکیه گاه قدرتش را رود"عظیم نیل"و آبهای پر برکت آن قرار داده بود و جالب اینکه نابودی او هم بوسیله همان شد! نمرود متکی به لشکر عظیمش بود و چنان که می دانیم لشکر کوچکی از حشرات او و یارانش را شکست داد! قوم نوح جمعیت کشاورز و دامدار بودند و چنین جمعیتی همه چیز خود را از دانه های حیاتبخش باران می داند،اما سرانجام همین باران آنها را از بین برد.

و از اینجا به خوبی روشن می شود که چقدر برنامه های الهی حساب شده است و اگر می بینیم انسانهای طغیانگر عصر ما در جنگهای جهانی اول و دوم بوسیله مدرن ترین سلاحهایشان درهم کوبیده شدند،نباید مایه تعجب ما باشد چرا که همین صنایع پیشرفته بود که تکیه گاه آنها در استعمار و استثمار خلقهای مستضعف جهان محسوب می شد!

ج:نام خدا در هر حال و در همه جا

-در آیات بالا خواندیم نوح به یارانش دستور می دهد که نام خدا را به هنگام حرکت و توقف کشتی فراموش نکنند،همه چیز به نام او،و به یاد او،و با استمداد از ذات پاک او باید باشد، هر حرکتی،هر توقفی،در حال آرامش و در حال طوفان،همه باید با نام او آغاز شود چرا که هر کار بی نام او شروع شود"ابتر و بریده دم"خواهد بود.

همانگونه که در حدیث معروفی از پیامبر ص نقل شده است

کل امر ذی بال لم یذکر فیه بسم اللّٰه فهو ابتر "هر کار مهمی که نام خدا در آن برده نشود نافرجام

خواهد بود" ⁽¹⁾.

ذکر نام خدا نه به عنوان تشریفات،بلکه به عنوان انگیزه و هدف یعنی هر کار که انگیزه خدایی ندارد و هدفش خدا نیست ابتر است،چرا که انگیزه های مادی پایان می پذیرد ولی انگیزه های الهی تمام نشدنی است،هدفهای مادی به اوج خود که رسید خاموش می شود،اما هدفهای الهی همچون ذات پاک او جاودانی خواهد بود.

د:پناهگاههای پوشالی

-معمولا هر کس در مشکلات زندگی به چیزی پناه می برد،گروهی به ثروتشان،گروهی به مقام و منصبشان،عده ای به قدرت جسمانیشان،و جمعی به نیروی فکری شان،ولی همانگونه که آیات فوق به ما می گوید،و تاریخ نشان داده،هیچیک از اینها در برابر فرمان پروردگار کمترین تاب مقاومت ندارد،و همچون تارهای عنکبوت که در برابر وزش طوفان قرار گیرد به سرعت در هم می ریزد.

فرزند نادان و خیره پسر نوح پیامبر ع نیز در همین اشتباه بود،گمان می کرد کوه می تواند در برابر طوفان خشم خدا به او پناه دهد،اما چه اشتباه بزرگی؟حرکت یک موج کار او را ساخت و به دیار عدمش فرستاد.

به همین دلیل در پاره ای از دعاها می خوانیم من از خشم تو به سوی تو فرار می کنم

هارب منک الیک

⁽²⁾ یعنی اگر پناهگاهی در برابر طوفان خشم تو باشد باز همان ذات پاک تو است و باز گشت به سوی تو،نه چیز دیگر.

ه‍:کشتی نجات

-رهایی از هیچ طوفانی بدون کشتی نجات ممکن نیست

1) 1) سفینة البحار جلد اول صفحه 663.

2) 2) دعای ابو حمزه ثمالی.

لزومی ندارد که این کشتی حتما از چوب و آهن باشد،بلکه چه بسا این کشتی نجات یک مکتب کار ساز حیاتبخش مثبت است،که در برابر امواج طوفانهای افکار انحرافی مقاومت می کند و پیروانش را به ساحل نجات می رساند.

روی همین جهت در روایاتی که از پیامبر اکرم ص در کتب شیعه و اهل تسنن آمده است خاندان او یعنی امامان اهل بیت و حاملان مکتب اسلام به عنوان"کشتی نجات"معرفی شده اند.

"حنش بن مغیره"می گوید:من به همراه ابو ذر کنار خانه کعبه آمدم او دست در حلقه در خانه کرد و صدا زد منم ابو ذر غفاری،هر کس مرا نمی شناسد بشناسد.من همان جندب هستم(نام اصلی ابو ذر جندب بود)من یار پیامبرم، با گوش خود شنیدم که می فرمود

مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح من رکبها نجی "مثل اهل بیت من مثل کشتی نوح است که هر کس به آن پناه برد نجات می یابد" ⁽¹⁾در بعضی دیگر از طرق حدیث جمله

فمن تخلف عنها غرق : ⁽²⁾:"و هر کس از آن تخلف کند غرق می شود"-یا-

من تخلف عنها هلک : ⁽³⁾"هر کس از آن تخلف کند هلاک می شود"اضافه شده است.

این حدیث پیامبر ص با صراحت می گوید به هنگامی که طوفانهای فکری و عقیدتی و اجتماعی در جامعه اسلامی رخ می دهد تنها راه نجات پناه بردن به این مکتب است،و ما این مساله را بخوبی در انقلاب شکوهمند ملت ایران

1) 1) ابن قتیبه دینوری که از علمای معروف اهل تسنن است این حدیث را در عیون الاخبار جلد اول صفحه 211 آورده است.

2) 2) معجم الکبیر نوشته حافظ طبرانی صفحه 130(مخطوط).

3) 3) همان مدرک-گروه دیگری از بزرگان اهل سنت مانند حاکم نیشابوری در مستدرک و ابن مغازلی در مناقب امیر المؤمنین و علامه خوارزمی در مقتل الحسین،و حموینی در فرائد السمطین،همچنین گروه کثیر دیگری در کتابهای خود آورده اند(برای توضیح بیشتر به جلد 9 احقاق الحق صفحه 280 ط جدید مراجعه شود).

آزمودیم که پیروان مکتبهای غیر اسلامی در برابر طاغوت،شکست خوردند جز آن گروهی که به مکتب اسلام و اهل بیت و برنامه های انقلابی آنها پناه بردند.

[سوره هود (11): آیه 44]

اشاره

وَ قِیلَ یٰا أَرْضُ اِبْلَعِی مٰاءَکِ وَ یٰا سَمٰاءُ أَقْلِعِی وَ غِیضَ اَلْمٰاءُ وَ قُضِیَ اَلْأَمْرُ وَ اِسْتَوَتْ عَلَی اَلْجُودِیِّ وَ قِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ اَلظّٰالِمِینَ (44)

ترجمه:

44-و گفته شد ای زمین آبت را فرو بر،و ای آسمان خودداری کن،و آب فرو نشست و کار پایان یافت،و(کشتی)بر(دامنه کوه)جودی پهلو گرفت و(در این هنگام)گفته شد:دور باد قوم ستمگر!

تفسیر:

اشاره

پایان یک ماجرا.

همانگونه که در آیات گذشته بطور اجمال و سر بسته خواندیم،سرانجام امواج خروشان آب همه جا را فرا گرفت،آب بالا و بالاتر آمد،گنهکاران بی خبر به گمان اینکه یک طوفان عادی است به نقاط مرتفع و برآمدگیها و کوه های زمین پناه بردند،اما آب از آن هم گذشت و همه جا در زیر آب پنهان شد،اجسام بی جان طغیانگران،و باقیمانده خانه ها و وسائل زندگانیشان در لابلای کفها روی آب به چشم می خورد! نوح زمام کشتی را به دست خدا سپرده،امواج کشتی را به هر سو می برد در روایات آمده است که شش ماه تمام(از آغاز ماه رجب تا پایان ماه ذی الحجة و به روایتی از دهم ماه رجب تا روز عاشورا)این کشتی سرگردان بود ⁽¹⁾و نقاط

1) 1) تفسیر قرطبی جلد 5 صفحه 3269-ابو الفتوح رازی جلد 6 صفحه 278- مجمع البیان جلد 5 صفحه 164 و طبری جلد 12 صفحه 29.

مختلفی و حتی طبق پاره ای از روایات سر زمین مکه و اطراف خانه کعبه را سیر کرد.

سرانجام فرمان پایان مجازات و بازگشت زمین به حالت عادی صادر شد.

آیه فوق چگونگی این فرمان و جزئیات و نتیجه آن را در عبارات بسیار کوتاه و مختصر و در عین حال فوق العاده رسا و زیبا در ضمن شش جمله بیان می کند و می گوید:"به زمین دستور داده شد،ای زمین آبت را در کام فرو بر"!( وَ قِیلَ یٰا أَرْضُ ابْلَعِی مٰاءَکِ ).

"و به آسمان دستور داده شد ای آسمان دست نگهدار"( وَ یٰا سَمٰاءُ أَقْلِعِی ) "و آب فرو نشست"( وَ غِیضَ الْمٰاءُ ).

"و کار پایان یافت"( وَ قُضِیَ الْأَمْرُ ).

"و کشتی بر دامنه کوه جودی پهلو گرفت"( وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ ) "در این هنگام گفته شد:دور باد قوم ستمگر"!( وَ قِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ ).

تعبیرات آیه فوق بقدری رسا و دلنشین است و در عین کوتاهی گویا و زنده، و با تمام زیبایی آن قدر تکان دهنده و کوبنده است که به گفته جمعی از دانشمندان عرب این آیه"فصیحترین و بلیغترین"آیات قرآن محسوب می شود،هر چند همه آیات قرآن در سر حد اعجاز از فصاحت و بلاغت است.

شاهد گویای این سخن همان است که در روایات و تواریخ اسلامی می خوانیم که گروهی از کفار قریش،به مبارزه با قرآن برخاستند و تصمیم گرفتند آیاتی همچون آیات قرآن ابداع کنند،علاقمندانشان برای مدت چهل روز بهترین غذاها و مشروبات مورد علاقه آنان بر ایشان تدارک دیدند،مغز گندم خالص،گوشت گوسفند و شراب کهنه!تا با خیال راحت به ترکیب جمله هایی همانند قرآن بپردازند!.

اما هنگامی که به آیه فوق رسیدند،چنان آنها را تکان داد که بعضی به بعض دیگر نگاه کردند و گفتند این سخنی است که هیچ کلامی شبیه آن نیست،و اصولا شباهت به کلام مخلوقین ندارد،این را گفتند و از تصمیم خود منصرف شدند و مایوسانه پراکنده گشتند ⁽¹⁾.

"جودی"کجا است؟

بسیاری از مفسران گفته اند جودی که محل پهلو گرفتن کشتی نوح در آیه فوق معرفی شده کوه معروفی است در نزدیکی موصل ⁽²⁾بعضی دیگر از مفسرین آن را کوهی در حدود شام و یا نزدیک"آمد"و یا در شمال عراق دانسته اند.

در کتاب مفردات راغب آن را کوهی در میان موصل و الجزیره(نام منطقه ای است در شمال عراق و آن غیر از الجزائر و الجزیره معروف امروز است)بعید نیست که همه اینها به یک معنی باز گردد زیرا"موصل"و"آمد"و"جزیره"همه جزء مناطق شمالی عراق و نزدیک شام می باشند.

بعضی دیگر از مفسران احتمال داده اند که منظور از جودی هر کوه و زمین محکمی است،یعنی کشتی نوح بر یک زمین محکم که برای پیاده شدن سرنشینانش آماده بود پهلو گرفت،ولی مشهور و معروف همان معنی اول است.

در کتاب"اعلام قرآن"در باره کوه جودی تحقیق و تتبعی شده است که در ذیل می آوریم:

"جودی نام کوهی است که کشتی نوح بر فراز آن به خاک نشسته و نام آن در

1) 1) مجمع البیان جلد 5 صفحه 165-روح المعانی جلد 12 صفحه 57.

2) 2) مجمع البیان و روح المعانی و قرطبی ذیل آیه مورد فوق.

سوره هود آیه 44 که قریب المضمون با مندرجات تورات است ذکر شده است...

نسبت به محل کوه جودی سه قول اظهار شده است:

1-بنا بر قول اصفهانی،کوه جودی در عربستان است و یکی از دو کوهی است که در قلمرو قبیله"طی"واقعست.

2-کوه جودی سلسله کار دین است که در شمال شرقی جزیره"ابن عمر"در مشرق دجله،نزدیک به موصل،واقع است،و اکراد آن را به لهجه خود"کاردو"و یونانیان جوردی و اعراب آن را جودی خوانده اند.

در ترگوم یعنی ترجمه کلدانی تورات،و همچنین در ترجمه سریانی تورات، محل به خاک نشستن کشتی نوح،قلعه کوه اکراد"کاردین"معین شده است.

جغرافیون عرب نیز جودی مذکور در قرآن را بر این کوه منطبق کرده اند و گفته اند که تخته پاره های کشتی نوح در قله این کوه تا زمان بنی عباس باقی بوده است و مشرکین آن را زیارت میکرده اند.

در داستانهای بابلی داستانی شبیه به داستان توفان نوح موجود است،به علاوه می توان احتمال داد که دجله طغیان کرده باشد و مردم آن حدود دچار طوفان شده باشند.

در کوه جودی کتیبه های آشوری موسوم به کتیبه های"میسر"موجود است و در این کتیبه ها نام"ارارتو"دیده شده است.

3-در ترجمه فعلی تورات محل به خاک نشستن کشتی نوح کوهای آرارات تعیین شده و آن کوه ماسیس واقع در ارمنستان است.

نویسنده قاموس کتاب مقدس معنی اولیه را"ملعون"ضبط کرده و گفته است:

بنا بر روایات،کشتی نوح بر فراز این کوه به خاک نشست،و آن را عربها"جودی" می نامند،و ایرانیان کوه نوح و ترکان آن را"کرداغ"به معنی کوه سراشیب می خوانند و در نزدیکی ارس واقع است.

تا قرن پنجم ارامنه در ارمنستان کوهی به نام جودی نمی شناختند،و از آن قرن شاید بر اثر اشتباه مترجمین تورات که کوه"اکراد"را کوه آرارات ترجمه کرده اند برای علماء ارمنی چنین تصوری پیدا شده است.

شاید مجوز این تصور آن بوده است که آشوریان بر کوه های شمال و جنوب دریاچه"وان"نام آرارات یا آرارتو،میداده اند.

می گویند که حضرت نوح بر فراز کوه جودی پس از فرو نشستن توفان، مسجدی ساخت و ارامنه هم می گویند که در پای کوه جادی قریه"ثمانین"یا"ثمان" نخستین محلی بوده که همراهان نوح بدان فرود آمده اند ⁽¹⁾.

1) 1) اعلام قرآن خزائلی صفحه 281.

[سوره هود (11): آیات 45 تا 47]

اشاره

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ اِبْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ اَلْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ اَلْحٰاکِمِینَ (45) قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ اَلْجٰاهِلِینَ (46) قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ وَ إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ اَلْخٰاسِرِینَ (47)

ترجمه:

45-نوح به پروردگارش عرض کرد پروردگارا!پسر من از خاندان من است و وعده تو (در مورد نجات خاندانم)حق است و تو از همه حکم کنندگان برتری.

46-فرمود:ای نوح!او از اهل تو نیست!او عمل غیر صالحی است،بنا بر این آنچه را از آن آگاه نیستی از من مخواه،من به تو اندرز می دهم تا از جاهلان نباشی! 47-عرض کرد:پروردگارا!من به تو پناه می برم که از تو چیزی بخواهم که از آن آگاهی ندارم،و هر گاه مرا نبخشی و بر من رحم نکنی از زیانکاران خواهم بود.

تفسیر:

سرگذشت دردناک فرزند نوح

در آیات گذشته خواندیم که فرزند نوح،نصیحت و اندرز پدر را نشنید و تا آخرین نفس دست از لجاجت و خیره سری بر نداشت و سرانجام در میان امواج طوفان گرفتار و غرق شد.

آیات مورد بحث قسمت دیگری از همین ماجرا را بیان می کند و آن اینکه وقتی نوح فرزند خود را در میان امواج دید،عاطفه پدری به جوش آمد و به یاد

وعده الهی در باره نجات فرزندش افتاد،رو به درگاه خدا کرد و گفت:

"پروردگارا!فرزندم از اهل من و خاندان من است،و تو وعده فرمودی که خاندان مرا از طوفان و هلاکت رهایی بخشی،و تو از همه حکم کنندگان برتری،و در وفای به عهد از همه ثابت تری"( وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ ).

این وعده اشاره به همان چیزی است که در آیه 40 همین سوره آمده است، آنجا که می فرماید: قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ :"ما به نوح فرمان دادیم که از هر نوعی از انواع حیوانات یک جفت بر کشتی سوار کن و همچنین خانواده خود را جز آن کسی که به فرمان خدا محکوم به نابودی است".

نوح چنین فکر می کرد که منظور از جمله إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ تنها همسر بی ایمان و مشرک او است،و فرزندش کنعان جزء آنها نیست،و لذا چنین سخنی را به پیشگاه خدا عرضه داشت. اما بلافاصله پاسخ شنید،پاسخی تکان دهنده و روشنگر از یک واقعیت بزرگ واقعیتی که پیوند مکتبی را ما فوق پیوند نسبی و خویشاوندی قرار می دهد.

"ای نوح!او از اهل تو نیست"!( قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ ).

"بلکه او عملی است غیر صالح"( إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ ).

فرد ناشایسته ای است که بر اثر بریدن پیوند مکتبیش از تو،پیوند خانوادگیش به چیزی شمرده نمی شود.

"حال که چنین است،چیزی را که به آن علم نداری از من تقاضا مکن" ( فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ ).

"من به تو موعظه می کنم تا از جاهلان نباشی"( إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ

مِنَ الْجٰاهِلِینَ

). نوح دریافت که این تقاضا از پیشگاه پروردگار درست نبوده است و هرگز نباید نجات چنین فرزندی را مشمول وعده الهی بر نجات خاندانش بداند،لذا رو به درگاه پروردگار کرد و گفت:"پروردگارا من به تو پناه می برم از اینکه چیزی از تو بخواهم که به آن آگاهی ندارم" قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ ).

"و اگر مرا نبخشی و مشمول رحمتت قرار ندهی از زیانکاران خواهم بود" ( وَ إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ ).

در اینجا به چند نکته باید توجه کرد:

اشاره

1-چرا فرزند نوح،عمل غیر صالح بود؟

بعضی از مفسران معتقدند که در این آیه کلمه ای در تقدیر است،و در اصل مفهومش چنین است انه ذو عمل غیر صالح:"فرزند تو دارای عمل غیر صالح است".

ولی با توجه به اینکه گاهی انسان در انجام یک کار آن چنان پیش می رود که گویا عین آن عمل می شود در ادبیات زبانهای مختلف به هنگام مبالغه این تعبیر فراوان دیده می شود،مثلا گفته می شود فلان کس سرا پا عدل و سخاوت است، و یا فلان شخص سرا پا دزدی و فساد است،گویی آن چنان در آن عمل غوطه ور گشته که ذات او عین آن عمل گشته است.

این پیامبر زاده نیز آن قدر با بدان بنشست و در اعمال زشت و افکار نادرستشان غوطه ور گشت که گویی وجودش تبدیل به یک عمل غیر صالح شد.

بنا بر این تعبیر فوق در عین اینکه بسیار کوتاه و مختصر است،گویای یک

واقعیت مهم در مورد فرزند نوح می باشد،یعنی ای نوح اگر نادرستی و ظلم و فساد در وجود این فرزند سطحی بود،امکان شفاعت در باره او می رفت،اما اکنون که سرا پا غرق فساد و تباهی است،جای شفاعت نیست،اصلا حرفش را نزن!.

و اینکه بعضی از مفسران احتمال داده اند که این فرزند حقیقتا،فرزند او نبود(یا فرزندی نامشروع بود،یا فرزند مشروع همسرش از شوهر دیگری بوده است)مطلب درستی به نظر نمی رسد،زیرا جمله" إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ " در واقع به منزله علت است برای" إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ "یعنی اینکه می گویم از اهل تو نیست برای آن است که از نظر عمل و کردار با تو فاصله گرفته است هر چند نسب او با تو پیوند دارد.

[2-چگونه نوح توجه نداشت که فرزندش مشمول وعده الهی نیست؟]

2-با توجه به گفتار نوح در آیات فوق و پاسخی که خداوند به او داد این سؤال پیش می آید که چگونه نوح توجه به این مساله نداشت که فرزندش کنعان مشمول وعده الهی نیست.

پاسخ این سؤال را می توان از این راه داد،که این فرزند-همانگونه که سابقا هم اشاره شد-وضع کاملا مشخصی نداشته،گاهی با مؤمنان و گاهی با کافران بود،و چهره منافق گونه او،هر کس را ظاهرا به اشتباه می انداخت.

به علاوه احساس مسئولیت شدیدی که نوح در رابطه با فرزندش می کرد، و عشق و علاقه طبیعی که هر پدری به فرزندش دارد-و پیامبران نیز از این قانون مستثنی نیستند-سبب شد که چنین درخواستی را از خداوند بکند.

اما به محض اینکه از واقعیت امر آگاه شد،فورا در مقام عذر خواهی به درگاه خداوند و طلب عفو بر آمد،هر چند گناهی از او سر نزده بود،اما مقام و موقعیت پیامبر ایجاب می کند که بیش از این مراقب گفتار و رفتار خود باشد،همین ترک اولی برای او با آن شخصیت،بزرگ بود و به همین دلیل از

پیشگاه خدا تقاضای بخشش کرد.

و از اینجا پاسخ سؤال دیگری نیز روشن می شود که مگر انبیاء گناه می کنند که تقاضای آمرزش نمایند.

3-آنجا که پیوندها گسسته می شود؟

آیات فوق یکی دیگر از عالیترین درسهای انسانی و تربیتی را در ضمن بیان سرگذشت نوح منعکس می کند،درسی که در مکتبهای مادی مطلقا مفهوم ندارد اما در یک مکتب الهی و معنوی یک اصل اساسی است.

پیوندهای مادی(نسب،خویشاوندی،دوستی و رفاقت)در مکتبهای آسمانی همیشه تحت الشعاع پیوندهای معنوی است.

در این مکتب نور چشمی و امتیاز خویشاوندی در برابر پیوند مکتبی و معنوی مفهومی ندارد.

آنجا که رابطه مکتبی وجود دارد،سلمان فارسی دور افتاده که نه از خاندان پیغمبر ص و نه از قریش،و نه حتی از اهل مکه بود،بلکه اصولا از نژاد عرب نبود،طبق حدیث معروف"

سلمان منا اهل البیت ""سلمان از خانواده ما است"جزء خاندان پیامبر ص محسوب می شود،ولی فرزند واقعی و بلا فصل پیامبری همچون نوح بر اثر گسستن پیوند مکتبیش با پدر،آن چنان طرد می شود که با" إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ "روبرو می گردد.

ممکن است چنین مساله مهمی برای آنها که مادی می اندیشند گران آید اما این واقعیتی است که در تمام ادیان آسمانی به چشم می خورد.

به همین دلیل در احادیث اهل بیت ع در باره شیعیانی که تنها نام تشیع بر خود می گذارند،و اثر چشمگیری از تعلیمات و برنامه های عملی اهل بیت ع در زندگانی آنها دیده نمی شود جمله های صریح و تکان دهنده ای می خوانیم که

بیانگر همان روشی است که قرآن در آیات فوق،پیش گرفته است.

از امام علی بن موسی الرضا ع نقل شده که روزی از دوستان خود پرسید:

مردم این آیه را چگونه تفسیر می کنند" إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ "یکی از حاضران عرض کرد بعضی معتقدند که معنی آن این است که فرزند نوح(کنعان)فرزند حقیقی او نبود.امام فرمود:

کلا لقد کان ابنه و لکن لما عصی اللّٰه نفاه عن ابیه کذا من کان منا لم یطع اللّٰه فلیس منا :"نه چنین نیست،او براستی فرزند نوح بود،اما هنگامی که گناه کرد و از جاده اطاعت فرمان خدا قدم بیرون گذاشت خداوند فرزندی او را نفی کرد،همچنین کسانی که از ما باشند ولی اطاعت خدا نکنند،از ما نیستند" ⁽¹⁾.

4-مسلمانان مطرود!

بی مناسبت نیست که با الهام از آیه فوق اشاره به قسمتی از احادیث اسلامی کنیم که آنها نیز گروه های زیادی را که ظاهرا در زمره مسلمانان و یا پیروان مکتب اهل بیت هستند،مطرود دانسته و آنان را از صف مؤمنان و شیعیان خارج می سازد:

1-پیامبر اسلام می فرماید:

من غش مسلما فلیس منا :"آن کس که با برادران مسلمانش تقلب و خیانت کند از ما نیست" ⁽²⁾.

2-امام صادق ع می فرماید:

لیس بولی لی من اکل مال مؤمن حراما "کسی که مال مؤمنی را به گناه بخورد،دوست من نیست" ⁽³⁾.

3-پیامبر ص می فرماید:

الا و من اکرمه الناس اتقاء شره فلیس منی :

1) 1) تفسیر صافی ذیل آیات فوق.

2) 2) سفینة البحار ج 2 ص 318.

3) 3) وسایل جلد 12 صفحه 53.

"بدانید کسی که مردم او را به خاطر اجتناب از شرش گرامی دارند از من نیست" 4-امام فرمود:

لیس من شیعتنا من یظلم الناس :"کسی که به مردم ستم می کند شیعه ما نیست" 5-امام کاظم فرمود:

لیس منا من لم یحاسب نفسه فی کل یوم

⁽¹⁾ :"کسی که هر روز به حساب خویش نرسد از ما نیست".

6-پیامبر ص فرمود:

من سمع رجلا ینادی یا للمسلمین فلم یجبه فلیس بمسلم

⁽²⁾ "کسی که صدای انسانی را بشنود که فریاد می زند ای مسلمانان به دادم برسید و کمکم کنید،کسی که این فریاد را بشنود و پاسخ نگوید مسلمان نیست.

7-امام باقر ع به یکی از یارانش به نام جابر فرمود:

و اعلم یا جابر بانک لا تکون لنا ولیا حتی لو اجتمع علیک اهل مصرک و قالوا انت رجل سوء لم یحزنک ذلک و لو قالوا انک رجل صالح لم یسرک ذلک و لکن اعرض نفسک علی کتاب اللّٰه :"ای جابر!بدان که تو دوست ما نخواهی بود تا زمانی که اگر تمام اهل شهر تو جمع شوند و بگویند تو آدم بدی هستی غمگین نشوی و اگر همه بگویند تو آدم خوبی هستی خوشحال نشوی،بلکه خود را بر کتاب خدا قرآن عرضه داری و ضوابط خوبی و بدی را از آن بگیری و بعد ببینی از کدام گروهی" ⁽³⁾.

این احادیث خط بطلان بر پندارهای کسانی که تنها به اسم قناعت می کنند و از عمل و ارتباط مکتبی در میان آنها خبری نیست می کشد،و به وضوح ثابت می کند که در مکتب پیشوایان الهی آنچه اصل اساسی و زیر بنائی است،همان ایمان به مکتب و عمل به برنامه های آن است،و همه چیز باید با این مقیاس سنجیده شود.

1) 1) بحار جلد 15(طبع قدیم)بخش اخلاق.

2) 2) اصول کافی جلد 2 صفحه 164.

3) 3) سفینة البحار جلد دوم صفحه 691.

[سوره هود (11): آیات 48 تا 49]

اشاره

قِیلَ یٰا نُوحُ اِهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ (48) تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ اَلْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا فَاصْبِرْ إِنَّ اَلْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ (49)

ترجمه:

48-(به نوح)گفته شد:ای نوح!با سلامت و برکت از ناحیه ما بر تو و بر تمام امتهایی که با تواند،فرود آی،و امتهایی نیز هستند که ما آنها را از نعمتها بهره مند می سازیم سپس عذاب دردناکی از سوی ما به آنها می رسد.

49-اینها از خبرهای غیب است که به تو(ای پیامبر)وحی می کنیم،نه تو و نه قوم تو اینها را قبل از این نمی دانستید،بنا بر این صبر و استقامت کن که عاقبت از آن پرهیزکاران است.

تفسیر:

نوح به سلامت فرود آمد

این آیات آخرین آیاتی است که در باره نوح و سرگذشت عبرت انگیزش در این سوره آمده است که در آن اشاره به فرود آمدن نوح از کشتی و تجدید حیات و زندگی عادی بر روی زمین شده است.

در نخستین آیه می گوید:"به نوح خطاب شد که به سلامت و با برکت از ناحیه ما بر تو و بر آنها که با تواند فرود آی"( قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ ) بدون شک"طوفان"همه آثار حیات را در هم کوبیده بود،و طبعا زمینهای آباد مراتع سر سبز و باغهای خرم،همگی ویران شده بودند،و در این هنگام بیم آن می رفت که نوح و یارانش از نظر"زندگی"و"تغذیه"در مضیقه شدید قرار گیرند،اما

خداوند به این گروه مؤمنان اطمینان داد که درهای برکات الهی به روی شما گشوده خواهد شد و از نظر زندگی هیچگونه نگرانی به خود راه ندهند.

به علاوه ممکن بود نگرانی دیگری از نظر سلامت برای نوح و پیروانش پیدا شود که زندگی کردن در مجاورت این باتلاقها و مردابهای باقیمانده از طوفان ممکن است سلامت آنها را به خطر افکند،لذا خداوند در این زمینه نیز به آنها اطمینان داد که هیچگونه خطری شما را تهدید نمی کند و آن کس که طوفان را برای نابودی طغیانگران فرستاد،هم او می تواند محیطی"سالم"و"پر برکت"برای مؤمنان فراهم سازد.

این جمله کوتاه به ما می فهماند که قرآن تا چه اندازه به ریزه کاریهای مسائل اهمیت می دهد و آنها را در عباراتی بسیار فشرده و زیبا منعکس می سازد.

کلمه"امم"جمع"امت"است،و این تعبیر می رساند که همراه نوح امتهایی بودند،این عبارت ممکن است به خاطر آن باشد که افرادی که با نوح بودند هر یک سرچشمه پیدایش قبیله و امتی گشتند و یا اینکه واقعا آنها که با نوح بودند هر گروهی از قوم و قبیله ای بودند که مجموعا امتهایی تشکیل می دادند.

این احتمال نیز وجود دارد که"امم"اصناف حیوانی را که با نوح بودند نیز شامل گردد،زیرا در قرآن مجید کلمه"امت"بر آنها نیز اطلاق شده است،چنان که در سوره انعام آیه 38 می خوانیم: وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ طٰائِرٍ یَطِیرُ بِجَنٰاحَیْهِ إِلاّٰ أُمَمٌ أَمْثٰالُکُمْ :"هیچ جنبنده ای در روی زمین و هیچ پرنده ای که با دو بال خود پرواز می کند وجود ندارد مگر اینکه آنها نیز امتهایی مثل شما هستند" بنا بر این همانگونه که نوح و یارانش به لطف بی پایان پروردگار در برابر آن همه مشکلات زندگی بعد از طوفان در سلامت و برکت زیستند،انواع جاندارانی که با نوح از کشتی پیاده شدند و گام به روی زمین گذاشتند،نیز این سلامت و مصونیت را به لطف الهی داشتند،

سپس اضافه میکند"با این همه باز در آینده از نسل همین مؤمنان،امتهایی به وجود می آیند که انواع نعمتها را به آنها می بخشیم،ولی آنها در غرور و غفلت فرو می روند سپس عذاب دردناک ما به آنها می رسد"( وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ ) بنا بر این چنین نیست که این انتخاب اصلح،و اصلاح نوع انسانی از طریق طوفان آخرین انتخاب،و آخرین اصلاح باشد،بلکه باز هم تا زمانی که نوع آدمی به عالیترین مرحله رشد و تکامل برسد،به خاطر سوء استفاده کردن از آزادی اراده، گاه در راه شر و فساد قدم می گذارد و باز همان برنامه مجازات در این جهان و سرای دیگر دامنش را می گیرد.

جالب اینکه در جمله فوق فقط می گوید:"سنمتّعهم"بزودی آنها را از انواع نعمتها بهره مند می کنیم،و بلا فاصله سخن از عذاب و مجازات آنها می گوید،اشاره به اینکه بهره وری از نعمت فراوان در افراد کم ظرفیت و ضعیف الایمان به جای اینکه حس شکر گزاری و اطاعت را بیدار کند،غالبا بر طغیان و غرور آنها می افزاید،و به دنبال آن رشته های بندگی خدا را پاره می کند.

جمله ای که مرحوم"طبرسی"در مجمع البیان از یکی از مفسران در ذیل این آیه نقل کرده جالب است،آنجا که می گوید هلک المستمتعون فی الدنیا لان الجهل یغلب علیهم و الغفلة،فلا یتفکرون الا فی الدنیا و عمارتها و ملاذها:

"صاحبان نعمت در دنیا هلاک و گمراه شدند چرا که جهل و غفلت بر آنها غالب می شود و جز در فکر دنیا و لذتهای آن نیستند" این واقعیت در زندگی کشورهای متنعم و ثروتمند دنیا به خوبی دیده می شود که آنها غالبا در فساد غوطه ورند،نه تنها به فکر مستضعفان جهان نیستند،بلکه روز بروز طرحی تازه برای مکیدن هر چه بیشتر خون آنها می ریزند.

به همین دلیل بسیار می شود که خداوند جنگها و حوادث دردناکی که نعمتها را موقتا سلب می کند،بر آنها فرو می ریزد،شاید بیدار شوند.

در آخرین آیه که با آن داستان نوح در این سوره پایان می گیرد،یک اشاره کلی به تمام آنچه گذشت می کند و می فرماید:

"اینها همه از اخبار غیب است که به تو(ای پیامبر)وحی می کنیم" ( تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ ).

"هیچگاه نه تو و نه قوم تو قبل از این از آن آگاهی نداشتید"( مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا ).

با توجه به آنچه شنیدی و آن همه مشکلاتی که نوح در دعوتش با آن روبرو بود،و با این حال استقامت ورزید،تو هم صبر و استقامت کن،چرا که سرانجام پیروزی برای پرهیزکاران است( فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ ).

می کند:

1-بیان داستان انبیاء به صورت واقعی و خالی از هر گونه خرافه و تحریف تنها از طریق وحی آسمانی ممکن است و گرنه کتب تاریخ پیشینیان آن قدر با اسطوره ها و افسانه ها آمیخته شده که شناخت حق از باطل در آن ممکن نیست و هر قدر بیشتر به عقب بر می گردیم،این آمیختگی بیشتر می شود.

بنا بر این بیان سر گذشت انبیاء و اقوام پیشین،خالی از هر گونه خرافات، خود یکی از نشانه های حقانیت قرآن و پیامبر اسلام است ⁽¹⁾2-از این آیه استفاده می شود که بر خلاف آنچه برخی می پندارند،پیامبران از علم غیب آگاهی داشتند،منتها این آگاهی از طریق الهی و به مقداری که خدا

1) 1) در این زمینه در کتاب"قرآن و آخرین پیامبر"شرح مبسوطی آمده است.

می خواست بود،نه اینکه از پیش خود چیزی بدانند و اگر می بینیم در پاره ای از آیات نفی علم غیب شده اشاره به همین است که علم آنها ذاتی نیست بلکه فقط از ناحیه خدا است.

3-این آیه واقعیت دیگری را نیز روشن می کند که بیان سرگذشت انبیاء و اقوام گذشته در قرآن تنها درسی برای امت اسلامی نیست،بلکه علاوه بر این یک نوع دلداری و تسلی خاطر و تقویت اراده و روحیه برای پیامبر ص نیز هست،چرا که او هم بشر است،و باید از این طریق در مکتب الهی درس بخواند و برای مبارزه با طاغوتهای عصر خویش آماده تر شود،و از انبوه مشکلاتی که بر سر راهش وجود دارد نهراسد یعنی همان گونه که نوح با آن همه گرفتاریهای طاقت فرسا صبر و استقامت به خرج داد،و به ایمان آوردن یک عده بسیار کم در عمر طولانی معروفش دلخوش بود،تو هم باید صبر و استقامت را در هر حال از دست ندهی.

در اینجا داستان نوح را با تمام شگفتیها و عبرتهایش رها کرده و به سراغ پیامبر بزرگ دیگری یعنی هود که این سوره به نام او نامیده شده است می رویم:

[سوره هود (11): آیات 50 تا 52]

اشاره

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُفْتَرُونَ (50) یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی اَلَّذِی فَطَرَنِی أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ (51) وَ یٰا قَوْمِ اِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْسِلِ اَلسَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلیٰ قُوَّتِکُمْ وَ لاٰ تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِینَ (52)

ترجمه:

50-(ما)بسوی(قوم)عاد،برادرشان هود را فرستادیم،(به آنها)گفت ای قوم من!اللّٰه را پرستش کنید که معبودی جز او برای شما نیست،شما فقط تهمت می زنید.

51-ای قوم من!من از شما پاداشی نمی طلبم،پاداش من فقط بر کسی است که مرا آفریده، آیا نمی فهمید؟ 52-و ای قوم من!از پروردگارتان طلب آمرزش کنید سپس به سوی او باز گردید تا (باران)آسمان را پی در پی بر شما بفرستد و نیرویی بر نیروی شما بیفزاید، و روی(از حق)بر نتابید و گناه نکنید.

تفسیر:

بت شکن شجاع

همانگونه که گفتیم در این سوره داستان دعوت پنج پیامبر بزرگ و شدائد و سختیهای این دعوتها و نتائج آنها بیان شده است،در آیات قبل سخن از"نوح" بود و اکنون نوبت به"هود"می رسد.

همه این پیامبران دارای یک منطق و یک هدف بودند،آنها برای نجات

بشریت از انواع اسارتها،و دعوت به سوی توحید با تمام ابعادش قیام کردند، شعار همه آنها ایمان و اخلاص و تلاش و کوشش و استقامت در راه خدا بود، واکنش اقوام مختلف در برابر همه آنان نیز تند و خشن و توام با انواع قهرها و فشارها بود.

در نخستین آیه از این ماجرا می فرماید:"ما به سوی قوم عاد برادرشان هود را فرستادیم"( وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً ).

در اینجا از"هود"تعبیر به برادر می کند،این تعبیر یا به خاطر آن است که عرب از تمام افراد قبیله تعبیر به برادر می کند چرا که در ریشه نسب با هم مشترکند،مثلا به یک نفر از طایفه بنی اسد"اخو اسدی"می گوید و از طایفه مذحج،"اخو مذحج".

و یا اشاره به این است که رفتار هود مانند سایر انبیاء با قوم خود کاملا برادرانه بود،نه در شکل یک امیر و فرمانده،و یا حتی یک پدر نسبت به فرزندان،بلکه همچون یک برادر در برابر برادران دیگر بدون هر گونه امتیاز و برتری جویی.

نخستین دعوت هود،همان دعوت تمام انبیا بود،دعوت به سوی توحید و نفی هر گونه شرک:"هود به آنها گفت ای قوم من!خدا را پرستش کنید" ( قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ).

"چرا که هیچ اله و معبود شایسته جز او وجود ندارد"( مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ ).

"شما در اعتقادی که به بتها دارید در اشتباهید و به خدا افترا می بندید" ( إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُفْتَرُونَ ).

این بتها نه شریک او هستند و نه منشا خیر و شر و هیچ کاری از آنها ساخته نیست،چه افترا و تهمتی از این بالاتر که برای چنین موجودات بی ارزشی این همه مقام قائل شوید.

هود ع سپس اضافه کرد"ای قوم من!من در دعوت خودم هیچگونه چشمداشتی از شما ندارم،هیچگونه پاداشی از شما نمی خواهم"تا گمان کنید فریاد و جوش و خروش من برای رسیدن به مال و مقام است،و یا شما به خاطر سنگینی بار پاداشی که می خواهید برای من در نظر بگیرید تن به تسلیم ندهید.

( یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً ).

"تنها اجر و پاداش من بر آن کسی است که مرا آفریده"به من روح و جسم بخشیده و در همه چیز مدیون او هستم همان خالق و رازق من( إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی الَّذِی فَطَرَنِی ).

اصولا من اگر گامی برای هدایت و سعادت شما بر می دارم به خاطر اطاعت فرمان او است و بنا بر این باید اجر و پاداش از او بخواهم نه از شما.به علاوه مگر شما چیزی از خود دارید که به من بدهید هر چه شما دارید از ناحیه او است"آیا نمی فهمید؟"( أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ ). سرانجام برای تشویق آنها و استفاده از تمام وسائل ممکن برای بیدار ساختن روح حق طلبی این قوم گمراه،متوسل به بیان پاداشهای مادی مشروط میشود که خداوند در اختیار مؤمنان در این جهان می گذارد و می گوید:

"ای قوم من!از خدا بخاطر گناهانتان طلب بخشش کنید"( وَ یٰا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ).

"سپس توبه کنید و به سوی او باز گردید"( ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ ).

"اگر شما چنین کنید به آسمان فرمان می دهد قطره های حیاتبخش باران را بر شما پی در پی فرو فرستد"( یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً ) ⁽¹⁾

1) 1) "مدرار"چنان که قبلا هم گفته ایم از ماده"در"به معنی ریزش شیر از

تا کشت و زرع و باغهای شما به کم آبی و بی آبی تهدید نشوند و همواره سرسبز و خرم باشند.به علاوه در سایه ایمان و تقوا و پرهیز از گناه و بازگشت به- سوی خدا"نیرویی بر نیروی شما می افزاید"( وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلیٰ قُوَّتِکُمْ ).

هرگز فکر نکنید که ایمان و تقوا از نیروی شما می کاهد،نه هرگز.

بلکه نیروی جسمانی شما را با بهره گیری از نیروی معنوی افزایش می دهد و با این پشتوانه مهم قادر خواهید بود اجتماعی آباد،جمعیتی انبود،اقتصادی سالم،و ملتی پرقدرت و آزاد و مستقل داشته باشید.

بنا بر این"از راه حق روی بر نتابید و در جاده گناه قدم مگذراید" (وَ لاٰ تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِینَ ).

در اینجا به چند نکته باید توجه کرد:

اشاره

1-توحید خمیر مایه دعوت همه پیامبران

تاریخ انبیاء نشان می دهد که همه آنها دعوت خود را از توحید و نفی شرک و هر گونه بت پرستی آغاز کردند،و در واقع هیچ اصلاحی در جوامع انسانی بدون این دعوت میسر نیست،چرا که وحدت جامعه و همکاری و تعاون و ایثار و فداکاری همه اموری هستند که از ریشه توحید معبود سیراب می شوند.

اما شرک سرچشمه هر گونه پراکندگی و تضاد و تعارض و خودکامگی و خودمحوری و انحصارطلبی است،و پیوند این مفاهیم با شرک و بت پرستی به مفهوم وسیعش چندان مخفی نیست.

پستان است،سپس به ریزش باران نیز گفته شده است و جالب اینکه در آیه بالا نمی گوید باران را از آسمان بر شما فرو میریزد بلکه می گوید آسمان را بر شما فرو می ریزد یعنی آن قدر باران می بارد که گویی همه آسمان در حال ریزش است و با توجه اینکه"مدرار" نیز صیغه مبالغه است نهایت تاکید از این جمله استفاده می شود.

آن کس که خود محور یا انحصار طلب است تنها خویشتن را می بیند و به همین دلیل مشرک است،توحید قطره وجود یک فرد را در اقیانوس پهناور جامعه حل می کند،موحد چیزی جز یک واحد بزرگ یعنی سراسر جامعه انسانی و بندگان خدا نمی بیند.

برتری جویان از نوعی دیگر از انواع شرک مایه می گیرند،و همچنین آنها که دائما با همنوعانشان در جنگ و ستیزند و منافع خود را از منافع دیگران جدا می بینند،این دوگانگی و چندگانگی چیزی جز شرک در چهره های مختلف نیست.

به همین دلیل پیامبران برای اصلاحات وسیعشان همه از همین جا شروع کرده اند،توحید معبود(اللّٰه)و سپس توحید کلمه و توحید عمل و توحید جامعه.

2-رهبران راستین پاداشی از پیروان نمی طلبند.

یک پیشوای واقعی در صورتی می تواند دور از هر گونه اتهام و در نهایت آزادی به راه خود ادامه دهد و هر گونه انحراف و کجروی را در پیروانش اصلاح کند که وابستگی و نیاز مادی به آنها نداشته باشد،و گرنه همان نیاز زنجیری خواهد شد بر دست و پای او،و قفل و بندی بر زبان و فکر او! و منحرفان از همین طریق برای تحت فشار قرار دادن او وارد می شوند، یا از طریق تهدید به قطع کمکهای مادی،و یا از طریق پیشنهاد کمکهای بیشتر، و پیشوا و رهبری هر قدر هم صاف و مخلص باشد باز انسان است و ممکن است در این مرحله گام او بلرزد.

به همین دلیل در آیات فوق و آیات دیگری از قرآن می خوانیم پیامبران در آغاز دعوت صریحا اعلام می کردند نیاز مادی و انتظار پاداش از پیروانشان ندارند.

این سرمشقی است برای همه رهبران مخصوصا رهبران روحانی و مذهبی منتها چون بالآخره آنها که تمام وقت در خدمت اسلام و مسلمین هستند باید به طرز صحیحی نیازهایشان تامین بشود تهیه صندوق کمک و بیت المال اسلامی برای رفع نیازمندیهای این گروه است،که یکی از فلسفه های تشکیل بیت المال در اسلام همین می باشد.

3-گناه و ویرانی جامعه ها

باز در آیات فوق می بینیم که قرآن پیوند روشنی میان مسائل معنوی و مادی بر قرار می سازد و استغفار از گناه و باز گشت به سوی خدا را مایه آبادانی و خرمی و طراوت و سرسبزی و اضافه شدن نیرویی بر نیروها معرفی کرده.

این حقیقت در بسیاری دیگر از آیات قرآن به چشم می خورد،از جمله در سوره نوح از زبان این پیامبر بزرگ می خوانیم: فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّٰاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهٰاراً ⁽¹⁾"به آنها گفتم از گناهان خود در پیشگاه پروردگارتان استغفار کنید که او آمرزنده است،تا باران آسمان را پشت سر هم بر شما فرو ریزد و شما را با اموال و فرزندان کمک بخشد و باغها و نهرها برای شما قرار دهد".

جالب توجه اینکه در روایات اسلامی می خوانیم که ربیع بن صبیح می گوید نزد حسن بودم،مردی از در وارد شد و از خشکسالی آبادیش شکایت کرد، حسن به او گفت:استغفار کن،دیگری آمد از فقر شکایت کرد، به او نیز گفت استغفار کن،سومی آمد و به او گفت:دعا کن خداوند پسری به من بدهد به او نیز گفت استغفار کن،ربیع می گوید(من تعجب کردم)و به او گفتم هر کس

1) 1) سوره نوح آیه 9-12.

نزد تو می آید و مشکلی دارد و تقاضای نعمتی به او همین دستور را می دهی و به همه می گویی استغفار کنید و از خدا طلب آمرزش نمائید.

وی در جواب من گفت:آنچه را گفتم از پیش خود نگفتم،من این مطلب را از کلام خدا که از پیامبرش نوح حکایت می کند،استفاده کردم و سپس آیات سوره نوح را که در بالا ذکر شد تلاوت کرد ⁽¹⁾.

آنها که عادت دارند از این مسائل آسان بگذرند فورا یک نوع ارتباط و پیوند معنوی ناشناخته در میان این امور قائل می شوند و از هر گونه تحلیل بیشتر خود را راحت می کنند.

ولی اگر بیشتر دقت کنیم در میان این امور پیوندهای نزدیکی می یابیم که توجه به آنها مسائل مادی و معنوی را در متن جامعه همچون تار و پود پارچه به هم می آمیزد و یا همانند ریشه و ساقه درخت با گل و میوه آن ربط می دهد.

کدام جامعه است که آلوده به گناه،خیانت،نفاق،دزدی،ظلم،تنبلی و مانند آنها بشود و این جامعه آباد و پر برکت باشد.

کدام جامعه است که روح تعاون و همکاری را از دست دهد و جنگ و نزاع و خونریزی را جانشین آن سازد و زمینهای خرم و سرسبز و وضع اقتصادی مرفهی داشته باشد.

کدام جامعه است که مردمش آلوده انواع هوسها باشند،و در عین حال نیرومند و پا بر جا در مقابل دشمنان ایستادگی کنند.

با صراحت باید گفت:هیچ مساله اخلاقی نیست مگر اینکه اثر مفید و سازنده ای در زندگی مادی مردم دارد،و هیچ اعتقاد و ایمان صحیحی پیدا نمی شود مگر اینکه در ساختن یک جامعه ای آباد و آزاد و مستقل و نیرومند سهم به سزایی دارد.

1) 1) مجمع البیان جلد 10 صفحه 361.

آنها که مسائل اخلاقی و ایمان مذهبی و توحید را از مسائل مادی جدا می کنند،نه مسائل معنوی را درست شناخته اند و نه مادی را.

اگر دین به صورت یک سلسله تشریفات و آداب ظاهری و خالی از محتوا در میان مردم باشد بدیهی است تاثیری در نظام مادی اجتماع نخواهد داشت،اما آن گاه که اعتقادات معنوی و روحانی آن چنان در اعماق روح انسان نفوذ کند که آثارش در دست و پا و چشم و گوش و زبان و تمام ذرات وجودش ظاهر گردد،آثار سازنده این اعتقادات در جامعه بر هیچکس مخفی نخواهد ماند.

ممکن است ما بعضی از مراحل پیوند استغفار را با نزول برکات مادی نتوانیم درست درک کنیم ولی بدون شک قسمت بیشتری از آن برای ما قابل درک است.

در انقلاب اسلامی کشور ما ایران در این عصر و زمان به خوبی مشاهده کردیم که اعتقادات اسلامی و نیروی اخلاق و معنویت چگونه توانست بر نیرومندترین اسلحه زمان و قوی ترین ارتشها و قدرتهای استعماری پیروز گردد،و این نشان می دهد کار برد عقائد دینی و اخلاق مثبت معنوی تا چه حد در مسائل اجتماعی و سیاسی زیاد است.

4-منظور از" یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلیٰ قُوَّتِکُمْ "چیست؟

ظاهر این جمله می گوید:خداوند در پرتو توبه و استغفار،نیرویی بر نیروی شما می افزاید بعضی این جمله را اشاره به افزایش نیروی انسانی گرفته اند(چنان که در آیات سوره نوح نیز به آن اشاره شده بود)و بعضی دیگر آن را اشاره به اضافه نیروهای مادی بر نیروی معنوی دانسته اند،ولی تعبیر آیه مطلق است و هر گونه افزایش نیروی مادی و معنوی را شامل می شود،و تمام این تفاسیر را در بر می گیرد

[سوره هود (11): آیات 53 تا 57]

اشاره

قٰالُوا یٰا هُودُ مٰا جِئْتَنٰا بِبَیِّنَةٍ وَ مٰا نَحْنُ بِتٰارِکِی آلِهَتِنٰا عَنْ قَوْلِکَ وَ مٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ (53) إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اِعْتَرٰاکَ بَعْضُ آلِهَتِنٰا بِسُوءٍ قٰالَ إِنِّی أُشْهِدُ اَللّٰهَ وَ اِشْهَدُوا أَنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ (54) مِنْ دُونِهِ فَکِیدُونِی جَمِیعاً ثُمَّ لاٰ تُنْظِرُونِ (55) إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اَللّٰهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ مٰا مِنْ دَابَّةٍ إِلاّٰ هُوَ آخِذٌ بِنٰاصِیَتِهٰا إِنَّ رَبِّی عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ (56) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ مٰا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَیْکُمْ وَ یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکُمْ وَ لاٰ تَضُرُّونَهُ شَیْئاً إِنَّ رَبِّی عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ (57)

ترجمه:

53-گفتند:ای هود!تو دلیلی برای ما نیاورده ای،و ما خدایان خود را به خاطر حرف تو رها نخواهیم کرد،و ما(اصلا)به تو ایمان نمی آوریم!.

54-ما فقط(در باره تو)می گوئیم بعضی از خدایان ما به تو زیان رسانده(و عقلت را ربوده اند)(نوح)گفت من خدا را به شهادت می طلبم شما نیز گواه باشید که من از آنچه شریک(خدا)قرار می دهید بیزارم!.

55-از آنچه غیر او(می پرستید)حال که چنین است همگی برای من نقشه بکشید و مرا مهلت ندهید،(اما بدانید کاری از دست شما ساخته نیست!) 56-چرا که من توکل بر اللّٰه که پروردگار من و شما است کرده ام،هیچ جنبنده ای نیست مگر اینکه او بر وی تسلط دارد(اما سلطه ای توام با عدالت چرا که)پروردگار من بر صراط مستقیم است.

57-و اگر روی برگردانید من رسالتی را که مامور بودم به شما رساندم،و خداوند گروه دیگری را جانشین شما می کند و شما کمترین ضرری به او نمی رسانید پروردگار من حافظ و نگاهبان هر چیز است.

تفسیر:

اشاره

منطق نیرومند هود

حال ببینیم این قوم سرکش و مغرور یعنی قوم عاد در برابر برادرشان هود ع و نصائح و اندرزها و راهنماییهای او چه واکنشی نشان دادند.

"آنها گفتند:ای هود تو دلیل روشنی برای ما نیاورده ای"( قٰالُوا یٰا هُودُ مٰا جِئْتَنٰا بینة).

"و ما هرگز به خاطر سخنان تو دست از دامن بتها و خدایانمان بر نمی داریم" ( وَ مٰا نَحْنُ بِتٰارِکِی آلِهَتِنٰا عَنْ قَوْلِکَ ).

"و ما هرگز به تو ایمان نخواهیم آورد"!( وَ مٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ ). و پس از این سه جمله غیر منطقی،اضافه کردند:"ما فکر می کنیم تو دیوانه شده ای و علتش این بوده که مبغوض خدایان ما گشته ای و آنها به عقل تو آسیب رسانده اند"( إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَرٰاکَ بَعْضُ آلِهَتِنٰا بِسُوءٍ .) بدون شک هود-همانگونه که برنامه و وظیفه تمام پیامبران است-معجزه یا معجزاتی برای اثبات حقانیت خویش به آنها عرضه داشته بود،ولی آنها به خاطر کبر و غروری که داشتند مانند سایر اقوام لجوج،معجزات را انکار کردند و آنها را سحر شمردند،یا یک سلسله تصادفها و حوادث اتفاقی که نمی تواند دلیلی بر چیزی بوده باشد.

از این گذشته نفی بت پرستی دلیلی لازم ندارد هر کس مختصر عقل و

شعوری داشته باشد و خود را از تعقیب برهاند آن را بخوبی در می یابد و بفرض که دلیل بخواهد آیا دلائل علاوه بر منطقی و عقلی به معجزه هم نیاز دارد؟ و به تعبیر دیگر آنچه در دعوت هود در آیات گذشته آمد،دعوت به سوی خداوند یگانه و باز گشت به سوی او و استغفار از گناهان و نفی هر گونه شرک و بت پرستی است،همه اینها مسائلی است که اثبات آن با دلیل عقلی کاملا امکان پذیر است.

بنا بر این اگر منظور آنها از نفی"بینة"،نفی دلیل عقلی بوده،مسلما این سخن نادرست است،و اگر منظور نفی"معجزه"بوده،این ادعا نیاز به معجزه نداشته است،و به هر حال این جمله که آنها گفته اند ما هرگز به خاطر سخنان تو،بتهای خود را فراموش نمی کنیم بهترین دلیل بر لجاجت آنها است،چرا که انسان عاقل و حقیقت جو سخن حق را از هر کس که باشد می پذیرد.

مخصوصا این جمله که آنها هود را متهم به"جنون"کردند،جنونی که بر اثر خشم خدایان حاصل شده بود!خود بهترین دلیل بر خرافی بودن و خرافه پرستی آنها است.

سنگ و چوبهای بی جان و بی شعور که نیاز به حمایت بندگان خود دارند، چگونه می توانند عقل و شعور را از انسان عاقلی بگیرند.

به علاوه آنها چه دلیلی بر جنون هود داشتند جز اینکه او،سنت شکنی کرده، و با آداب و سنن خرافی محیطش به پیکار برخاسته بود،اگر این دلیل جنون باشد تمام مصلحان جهان و مردان انقلابی که بر ضد روشهای غلط بپا خاستند باید مجنون باشند.

و این تازگی ندارد،تاریخ گذشته و معاصر پر است از نسبت جنون به مردان و زنان نیک اندیش و سنت شکن که بر ضد خرافات و استعمارها و اسارتها بپا می خاستند.

به هر حال هود می باید پاسخی دندان شکن به این قوم گمراه و لجوج بدهد، پاسخی که هم آمیخته با منطق باشد،و هم از موضع قدرت ادا شود.قرآن میگوید:

او در پاسخ آنها این چند جمله را بیان کرد:

"من خدا را به شهادت می طلبم و همه شما نیز شاهد باشید که من از این بتها و خدایانتان بیزارم"( قٰالَ إِنِّی أُشْهِدُ اللّٰهَ وَ اشْهَدُوا أَنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ- مِنْ دُونِهِ ).

اشاره به اینکه اگر این بتها قدرتی دارند از آنها بخواهید مرا از میان بردارند،من که آشکارا به جنگ آنها بر خاسته ام و علنا بیزاری و تنفر از آنها را اعلام می دارم،چرا آنها،معطلند؟انتظار چه چیز را می کشند؟و چرا مرا نابود نمی کنند؟! سپس اضافه می کند:نه فقط کاری از آنها ساخته نیست،شما هم با این انبوه جمعیتتان قادر بر چیزی نیستید،"اگر راست می گوئید همگی دست به دست هم بدهید و هر نقشه ای را می توانید بر ضد من بکشید و لحظه ای مرا مهلت ندهید"( فَکِیدُونِی جَمِیعاً ثُمَّ لاٰ تُنْظِرُونِ ). چرا من انبوه جمعیت شما را به هیچ می شمرم؟و چرا کمترین اعتنایی به قوت و قدرت شما ندارم؟شمایی که تشنه خون من هستید و همه گونه قدرت دارید.

برای اینکه من پشتیبانی دارم که قدرتش فوق قدرتها است"من توکل بر خدایی کردم که پروردگار من و شما است"( إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللّٰهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ ).

این خود دلیل بر این است که من دروغ نمی گویم،این نشانه آن است که من دل به جای دگری بسته ام،اگر درست بیندیشید این خود یک نوع معجزه است که انسانی تک و تنها با عقاید خرافی جمعیتی نیرومند و متعصب به پیکار برخیزد،

و حتی آنها را تحریک به قیام بر ضد خود کند،و در عین حال نه ترسی به خود راه دهد،و نه دشمنانش قدرت بر تصمیم گیری بر ضد او داشته باشند.

و بعد ادامه داد نه تنها شما،"هیچ جنبنده ای در جهان نیست مگر اینکه در قبضه قدرت و فرمان خدا است"و تا او نخواهد کاری از آنان ساخته نیست ( مٰا مِنْ دَابَّةٍ إِلاّٰ هُوَ آخِذٌ بِنٰاصِیَتِهٰا ).

ولی این را نیز بدانید خدای من از آن قدرتمندانی نیست که قدرتش موجب خودکامگی و هوسبازی گردد و آن را در غیر حق به کار برد،بلکه "پروردگار من همواره بر صراط مستقیم و جاده عدل و داد می باشد"و کاری بر خلاف حکمت و صواب انجام نمی دهد( إِنَّ رَبِّی عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ).

در اینجا به دو نکته باید توجه داشت:

نخست این که"ناصیه"در اصل به معنی موی پیش سر می باشد،و از ماده "نصا"(بر وزن نصر)به معنی اتصال و پیوستگی آمده است،و اخذ به ناصیه (گرفتن موی پیش سر)کنایه از تسلط و قهر و غلبه بر چیزی است،و اینکه در جمله بالا خداوند می فرماید:هیچ جنبنده ای نیست مگر اینکه ما ناصیه او را میگیریم، اشاره به قدرت قاهره او بر همه چیز است،به گونه ای که هیچ موجودی در برابر اراده او هیچگونه تاب مقاومت ندارد،زیرا معمولا هنگامی که موی پیش سر انسان یا حیوانی را محکم بگیرند،قدرت مقاومت از او سلب می شود.

این تعبیر برای آن است که مستکبران مغرور و بت پرستان از خود راضی، و سلطه جویان ستمکار،فکر نکنند اگر چند روزی میدان به آنها داده شده است،دلیل بر آنست که می توانند در برابر اراده پروردگار،کوچکترین مقاومتی کنند،باشد که آنها به این واقعیت توجه کنند و از مرکب غرور فرود آیند.

دیگر اینکه جمله إِنَّ رَبِّی عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ از زیباترین تعبیرات در

باره قدرت آمیخته با عدالت پروردگار است،چرا که قدرتمندان غالبا زورگو و ظالمند،اما خداوند با قدرت بی انتهایش،همواره بر صراط مستقیم عدالت و جاده صاف حکمت و نظم و حساب می باشد.

این نکته را نیز از نظر نباید دور داشت که سخنان"هود"در برابر مشرکان بیان کننده این واقعیت است که هر قدر دشمنان لجوج بر لجاجت خود بیفزایند، رهبر قاطع باید بر استقامت خود بیفزاید،قوم هود او را سخت از بتها ترساندند، او در مقابل،آنها را به نحو شدیدتری از قدرت قاهره خداوند بیم داد.

سر انجام"هود"در آخرین سخن به آنها چنین می گوید:"اگر شما از راه حق روی بر تابید به من زیانی نمی رسد،چرا که من رسالت خویش را به شما ابلاغ کردم"( فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ مٰا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَیْکُمْ ).

اشاره به اینکه گمان نکنید اگر دعوت من پذیرفته نشود برای من شکست است،من انجام وظیفه کردم،انجام وظیفه،پیروزی است،هر چند دعوتم مورد قبول واقع نشود،و این درسی است برای همه رهبران راستین و پیشوایان راه حق،که هرگز از کار خود احساس خستگی و نگرانی نکنند،هر چند مردم دعوت آنان را پذیرا نشوند.

سپس همانگونه که بت پرستان او را تهدید کرده بودند،او به طرز شدیدتری آنها را به مجازات الهی تهدید میکند و میگوید:"اگر شما دعوت حق را نپذیرید خداوند بزودی شما را نابود کرده و گروه دیگری را جانشین شما می کند و هیچگونه زیانی به او نمی رسانید"( وَ یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکُمْ وَ لاٰ تَضُرُّونَهُ شَیْئاً ).

این قانون خلقت است،که هر گاه مردمی لیاقت پذیرا شدن نعمت هدایت و یا نعمتهای دیگر پروردگار را نداشته باشند،آنها را از میان بر می دارد و و گروهی لایق به جای آنان می نشاند.

"این را هم بدانید که پروردگار من حافظ همه چیز و نگاهدارنده هر گونه حساب است"( إِنَّ رَبِّی عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ ).

نه فرصت از دست او می رود،نه موقعیت را فراموش می کند،نه پیامبران و دوستان خود را به دست نسیان می سپارد،و نه حساب هیچکس از علم او بیرون است،بلکه همه چیز را می داند و بر هر چیز مسلط است.

[سوره هود (11): آیات 58 تا 60]

اشاره

وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا هُوداً وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ نَجَّیْنٰاهُمْ مِنْ عَذٰابٍ غَلِیظٍ (58) وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اِتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ (59) وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ اَلدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ أَلاٰ إِنَّ عٰاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلاٰ بُعْداً لِعٰادٍ قَوْمِ هُودٍ (60)

ترجمه:

58-و هنگامی که فرمان ما فرا رسید هود و آنها را که با او ایمان آورده بودند به رحمت خود نجات بخشیدیم و از عذاب شدید آنها را رها ساختیم.

59-و این قوم عاد بود که آیات پروردگارشان را انکار کردند و رسولان او را معصیت نمودند و از فرمان هر ستمگر دشمن حق پیروی کردند.

60-بدنبال آنها در این جهان لعنت(و نام ننگین)ماند و در قیامت(گفته می شود) بدانید عاد نسبت به پروردگارشان کفر ورزیدند،دور باد عاد،قوم هود،(از رحمت خدا و خیر و سعادت).

تفسیر:

لعن و نفرین ابدی بر این قوم ستمگر

در آخرین قسمت از آیات مربوط به سرگذشت قوم عاد و پیامبرشان هود،

به مجازات دردناک این سرکشان اشاره کرده،نخست می گوید:

"هنگامی که فرمان ما دائر به مجازاتشان فرا رسید،هود و کسانی را که با او ایمان آورده بودند به خاطر رحمت و لطف خاصی که به آنان داشتیم رهایی بخشید"( وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا هُوداً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا ).

و باز برای تاکید بیشتر می فرماید:"و ما این قوم با ایمان را از عذاب شدید و غلیظ رهایی بخشیدیم"( وَ نَجَّیْنٰاهُمْ مِنْ عَذٰابٍ غَلِیظٍ ).

جالب اینکه:قبل از آنکه مجازات افراد بی ایمان و یاغی و ستمکار را بیان کند،نجات و رهایی قوم با ایمان را ذکر می کند،تا این پندار پیدا نشود که به هنگام عذاب الهی طبق ضرب المثل معروف خشک و تر با هم خواهند سوخت،چرا که او حکیم است و عادل،و محال است که حتی یک فرد با ایمان را در میان انبوهی بی ایمان و گناهکار مجازات کند.

بلکه رحمت الهی این گونه اشخاص را قبل از درگیر شدن مجازات به محل امن و امانی منتقل می سازد، چنان که دیدیم قبل از آنکه طوفان فرا رسد کشتی نجات نوح آماده بود و پیش از آنکه شهرهای لوط درهم کوبیده شود، شب هنگام لوط و تعداد معدود یاران با ایمانش به فرمان الهی خارج شدند.

در اینکه جمله"نجینا"(رهایی بخشیدیم)چرا در این آیه تکرار شده تفسیرهای گوناگونی وجود دارد،بعضی معتقدند که"نجینا"در مرحله اول اشاره به رهایی بخشیدن از مجازات دنیا است و در مرحله دوم رهایی از عذاب آخرت است که با توصیف به غلیظ بودن نیز کاملا سازگار است.

بعضی دیگر به نکته لطیفی اشاره کرده اند که چون سخن از رحمت الهی به میان آمده اگر بلا فاصله کلمه عذاب تکرار می شد،تناسب نداشت،رحمت کجا و عذاب غلیظ کجا،لذا"نجینا"بار دیگر تکرار شده تا میان این دو فاصله بیفتد و چیزی از شدت عذاب و تاکید روی آن کاسته نشود.

این نکته را نیز باید مورد توجه قرار داد که در آیات قرآن در چهار مورد"عذاب"توصیف به"غلیظ"شده است ⁽¹⁾که با دقت در آن آیات چنین به نظر می رسد که عذاب غلیظ مربوط به سرای دیگر است مخصوصا آیات سوره ابراهیم که در آن اشاره بر عذاب غلیظ شده است با صراحت،حال دوزخیان را بیان می دارد.و باید هم چنین باشد چرا که هر اندازه عذاب دنیا شدید باشد باز در برابر عذاب آخرت خفیف و کم اهمیت است.

این تناسب نیز قابل ملاحظه است که قوم عاد چنان که در سوره"قمر"و سوره"حاقه"به خواست خدا خواهد آمد،افراد خشن و درشت و بلند قامت بودند،که اندام آنها به تنه درختان نخل تشبیه شده و به همین نسبت ساختمانهای محکم و بزرگ و بلند داشتند تا آنجا که در تاریخ قبل از اسلام می خوانیم:

عربها بناهای بلند و محکم را به عاد نسبت می دادند و می گفتند"عادی"لذا عذاب آنها نیز مانند خودشان غلیظ و خشن بوده است،نه تنها در جهان دیگر، در این دنیا نیز مجازات آنها بسیار شدید و خشن بود،چنان که در تفسیر سوره های فوق خواهد آمد. بعدا گناهان قوم عاد را در سه موضوع خلاصه می کند:نخست اینکه آنها آیات پروردگارشان را انکار کردند،و با لجاجت،هر گونه دلیل و مدرک روشنی را بر صدق دعوت پیامبرشان منکر شدند"( وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ ).

دیگر اینکه آنها از نظر عمل نیز"به عصیان و سرکشی در برابر پیامبران برخاستند"( وَ عَصَوْا رُسُلَهُ ) اینکه"رسل"به صورت جمع بیان شده یا به خاطر آن است که دعوت همه پیامبران بسوی یک واقعیت است(توحید و شاخه های آن)بنا بر این انکار

1) 1) سوره ابراهیم آیه 17-لقمان آیه 24 و سوره فصلت آیه 50.

یک پیامبر در حکم انکار همه پیامبران است،و یا اینکه هود آنها را به ایمان به انبیای پیشین نیز دعوت می کرد و آنها انکار می کردند.

سومین گناهشان این بود که فرمان خدا را رها کرده"و از فرمان هر جبار عنیدی پیروی می کردند"( وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ ) چه گناهی از این گناهان بالاتر،ترک ایمان،مخالفت پیامبران و گردن نهادن به فرمان جباران عنید.

"جبار"به کسی می گویند که از روی خشم و غضب می زند و می کشد و نابود می کند،و پیرو فرمان عقل نیست و به تعبیر دیگر جبار کسی است که دیگری را مجبور به پیروی خود می کند و یا می خواهد نقص خود را با ادعای عظمت و تکبر ظاهرا بر طرف سازد،و"عنید"کسی است که با حق و حقیقت، فوق العاده مخالف است و هیچگاه زیر بار حق نمی رود.

این دو صفت،صفت بارز طاغوتها و مستکبران هر عصر و زمان است،که هرگز گوششان بدهکار حرف حق نیست،و با هر کس مخالف شدند با قساوت و بی رحمی،شکنجه می کنند و می کوبند و از میان می برند.

در اینجا یک سؤال پیش می آید و آن اینکه اگر جبار معنایش این است، چرا یکی از صفات خدا در قرآن سوره حشر آیه 23 و سایر منابع اسلامی"جبار" ذکر شده است؟ پاسخ اینکه:"جبار در اصل ریشه لغت همانگونه که در بالا اشاره کردیم، یا از ماده"جبر"به معنی قهر و غلبه و قدرت است و یا از ماده"جبران"به معنی برطرف ساختن نقص چیزی است.

ولی"جبار"چه به معنی اول باشد یا دوم در دو شکل به کار می رود، گاهی به صورت مذمت و آن در موردی است که انسانی بخواهد کمبودها و نقائص خود را با"خود برتربینی"و تکبر و ادعاهای غلط جبران کند،و یا اینکه بخواهد

دیگری را در برابر اراده و خواست دل خویش مقهور و ذلیل سازد.

این معنی در بسیاری از آیات قرآن آمده و با صفات مذموم دیگری احیانا همراه است مانند آیه فوق که توام با"عنید"ذکر شده و در آیه 32 سوره مریم از زبان عیسی پیامبر خدا می خوانیم وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبّٰاراً شَقِیًّا "خداوند مرا جبار شقی قرار نداده است"،و یا در حالات بنی اسرائیل در باره ساکنان ستمگر بیت المقدس می خوانیم که آنها به موسی گفتند إِنَّ فِیهٰا قَوْماً جَبّٰارِینَ :"در این سر زمین گروهی ستمگر و ستم پیشه اند"(مائده آیه 22) اما گاه"جبار"از همین دو ریشه در معنی مدح به کار می رود و به کسی گفته می شود که نیازمندیهای مردم و نقائص آنها را جبران می کند،و استخوانهای شکسته را پیوند می دهد،و یا اینکه دارای قدرت فراوانی است که غیر او در برابر او خاضع می باشند بی آنکه بخواهد بر کسی ستم کند و یا از قدرتش سوء استفاده نماید و به همین جهت،جبار به هنگامی که به این معنی باشد با صفات مدح دیگر همراه می گردد،چنان که در آیه 23 سوره حشر می خوانیم اَلْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلاٰمُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزِیزُ الْجَبّٰارُ الْمُتَکَبِّرُ :"او فرمانروای پاک و منزهی است که بندگانش هرگز از او ستم نمی بینند،و نگهبان و حافظ غیر قابل شکست و قدرتمند و برتر است" روشن است که صفاتی همچون قدوس و سلام و مؤمن،هرگز با جبار به معنی ظالم و ستمگر،و متکبر به معنی خود برتر بین سازگار نیست،و این عبارت به خوبی نشان می دهد که جبار در اینجا به معنی دوم است.

ولی از آنجا که بعضی تنها پاره ای از استعمالات جبار را در نظر گرفته و به ریشه لغت و معانی متعدد آن توجه نکرده اند،چنین پنداشته اند که به کار بردن آن در باره خداوند صحیح به نظر نمی رسد(و همچنین واژه متکبر)اما با در نظر

گرفتن ریشه های اصلی لغت،ایراد برطرف می شود ⁽¹⁾.

در آخرین آیه مورد بحث که داستان هود و قوم عاد در آنجا به آن پایان می گیرد ،نتیجه اعمال زشت و نادرست آنها را چنین بیان می کند:"آنها بخاطر اعمالشان در این دنیا مورد لعن و نفرین واقع شدند،و بعد از مرگشان جز نام بد و تاریخ ننگین از آنها باقی نماند"( وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً ).

و در روز رستاخیز گفته می شود:"بدانید که قوم عاد پروردگارشان را انکار کردند( وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَلاٰ إِنَّ عٰاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ ).

"دور باد عاد،قوم هود از رحمت پروردگار"( أَلاٰ بُعْداً لِعٰادٍ قَوْمِ هُودٍ )با اینکه کلمه"عاد"برای معرفی این گروه کافی است در آیه فوق بعد از ذکر عاد، قوم هود نیز ذکر شده است که هم تاکید را می رساند و هم اشاره به این است این گروه همان کسانی هستند که پیامبر دلسوزشان هود را آن همه ناراحت و متهم ساختند،و به همین جهت از رحمت خداوند دورند.

در اینجا به چند نکته باید توجه داشت:

اشاره

1-قوم عاد از نظر تاریخ

گرچه بعضی از مورخان غربی مانند"اسپرینگل"خواسته اند وجود قوم عاد را از نظر تاریخی منکر شوند،شاید به دلیل اینکه در غیر آثار اسلامی ذکری از آن نیافته اند و در کتب عهد قدیم(تورات)اثری از آن ندیده اند،ولی مدارکی در دست است که نشان می دهد قصه عاد بطور اجمال در زمان جاهلیت عرب مشهور

1) 1) به کتاب تاج العروس زبیدی و مفردات راغب و تفسیر مجمع البیان و تفسیر المنار ذیل آیه مورد بحث و یا آیات آخر سوره حشر مراجعه فرمائید.

بوده،و شعرای پیش از اسلام نیز از قوم هود سخن گفته اند،حتی در عصر جاهلیت بناهای بلند و محکم را به"عاد"نسبت می دادند و بر آن کلمه"عادی"اطلاق می کردند.

بعضی از مورخان معتقدند"عاد"بر دو قبیله اطلاق می شود،قبیله ای از انسانهای قبل از تاریخ بوده اند که در جزیره عربستان زندگی می کرده اند، سپس از میان رفتند و آثارشان نیز از میان رفت، و تاریخ بشر از زندگی آنان جز افسانه هایی که قابل اطمینان نیست حفظ نکرده است،و تعبیر قرآن عاد الاولی (سوره نجم آیه 50)را اشاره به همین گرفته اند.

اما در دوران تاریخ بشر و احتمالا در حدود 700 سال قبل از میلا مسیح یا قدیم تر،قوم دیگری به نام عاد وجود داشتند که در سر زمین"احقاف"یا "یمن"زندگی می کردند.

آنها دارای قامتهایی طویل و اندامی قوی و پرقدرت بودند،و به همین دلیل جنگ آورانی زبده محسوب می شدند.

به علاوه از نظر تمدن تا حدود زیادی پیشرفته بودند،شهرهای آباد،زمینهای خرم و سرسبز،باغهای پرطراوت داشتند،آن چنان که قرآن در توصیف آنها می گوید اَلَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُهٰا فِی الْبِلاٰدِ :"نظیر آن در بلاد جهان خلق نشده بود" (فجر آیه 8) به همین جهت بعضی از مستشرقین گفته اند که قوم عاد در حدود برهوت (یکی از نواحی حضرموت یمن)زندگی می کردند و بر اثر آتشفشانهای اطراف بسیاری از آنها از میان رفتند و بقایایشان متفرق شدند.

به هر حال این قوم مدتی در ناز و نعمت به سر می بردند،ولی آن چنان که شیوه بیشتر متنعمان است مست غرور و غفلت شدند و از قدرتشان برای ظلم و ستم و استعمار و استثمار دیگران سوء استفاده کردند و مستکبران و جباران عنید را

پیشوای خود ساختند،آئین بت پرستی را بر پا نمودند و به هنگام دعوت پیامبرشان هود با آن همه تلاش و کوششی که در پند و اندرز و روشن ساختن اندیشه و افکار آنان و اتمام حجت نسبت به ایشان داشت نه تنها کمترین وقعی ننهادند بلکه به خاموش کردن ندای این مرد بزرگ حق طلب برخاستند.

گاهی او را به جنون و سفاهت نسبت دادند و زمانی از خشم خدایان وی را ترساندند،اما او همچون کوه در مقابل خشم این قوم مغرور و زورمند ایستادگی به خرج داد،و سر انجام توانست گروهی در حدود چهار هزار نفر را پاکسازی کرده و به آئین حق بخواند،اما دیگران بر لجاجت و عناد خود باقی ماندند.

سر انجام چنان که در آیات سوره"ذاریات"و"حاقه"و"قمر"خواهد آمد، طوفان شدید و بسیار کوبنده ای به مدت هفت شب و شش روز بر آنها مسلط شد که قصرهایشان را در هم کوبید،و اجسادشان را همچون برگهای پائیزی بر امواج باد سوار کرد و به اطراف پراکنده ساخت،مؤمنان راستین را قبلا از میان آنان بیرون برد و نجات داد،و زندگانی و سر نوشتشان درس بزرگ عبرتی برای همه جباران و خودکامگان گشت ⁽¹⁾.

2-لعن و نفرین ابدی بر قوم عاد باد

این تعبیر و مشابه آن در آیات متعددی از قرآن در باره اقوام مختلفی آمده است که پس از شرح بخشی از حالات آنها می فرماید: أَلاٰ بُعْداً لِثَمُودَ (سوره هود آیه 68) أَلاٰ بُعْداً لِمَدْیَنَ کَمٰا بَعِدَتْ ثَمُودُ (سوره هود آیه 89) فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ (سوره مؤمنون آیه 41) فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ (سوره مؤمنون آیه 44)و همچنین در داستان نوح قبلا خواندیم وَ قِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ (سوره هود آیه 44)

1) 1) تفسیر المیزان،تفسیر مجمع البیان و کتاب اعلام قرآن.