مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نمونه/ بقلم جمعی از نویسندگان؛ زیرنظر ناصر مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : طهران. : دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۵۳.

مشخصات ظاهری : ج.

وضعیت فهرست نویسی : فهرست نویسی توصیفی

یادداشت : فهرستنویسی براساس جلد دوم، ۱۳۵۳.

یادداشت : کتابنامه.

شماره کتابشناسی ملی : ۵۴۲۴۵

(19) از آغاز سوره مریم-جزء 16 قرآن مجید این سوره در مکه نازل شده و 98 آیه است

اشاره

سوره مریم

محتوای سوره

این سوره از نظر محتوا دارای چندین بخش مهم است:

1-مهمترین بخش این سوره را قسمتی از سرگذشت زکریا و مریم و حضرت مسیح ع و یحیی و ابراهیم قهرمان توحید و فرزندش اسماعیل و ادریس و بعضی دیگر از پیامبران بزرگ الهی،تشکیل می دهد که دارای نکات تربیتی خاصی است.

2-قسمت دیگری از این سوره که بعد از بخش نخست مهمترین بخش را تشکیل می دهد مسائل مربوط به قیامت و چگونگی رستاخیز و سرنوشت مجرمان و پاداش پرهیزکاران و مانند آنست.

3-بخش دیگر مواعظ و نصائحی است که در واقع مکمل بخشهای گذشته می باشد.

4-بالآخره آخرین بخش،اشارات مربوط به قرآن و نفی فرزند از خداوند و مساله شفاعت است که مجموعا برنامه تربیتی مؤثری را برای سوق نفوس انسانی به ایمان و پاکی و تقوا تشکیل می دهد.

فضیلت سوره

از پیامبر اکرم ص چنین نقل شده است که هر کس این سوره را بخواند به تعداد کسانی که زکریا را تصدیق یا تکذیب کردند و همچنین یحیی و مریم و عیسی و موسی و هارون و ابراهیم و اسحاق و یعقوب و اسماعیل،آری به تعداد هر یک از آنها خداوند ده حسنه به او می دهد،همچنین به تعداد کسانی که(به دروغ

و تهمت)برای خدا فرزندی قائل شدند و نیز به تعداد کسانی که فرزند قائل نشدند. ⁽¹⁾در حقیقت این حدیث دعوت به تلاش و کوشش در دو خط مختلف میکند: خط حمایت از پیامبران و پاکان و نیکان،و خط مبارزه با مشرکان و منحرفان و آلودگان،زیرا می دانیم این ثوابهای بزرگ را به کسانی نمی دهند که تنها الفاظ را بخوانند و عملی بر طبق آن انجام ندهند،بلکه این الفاظ مقدس مقدمه ای است برای عمل. در حدیث دیگری از امام صادق ع می خوانیم هر کس مداومت بخواندن این سوره کند از دنیا نخواهد رفت مگر اینکه خدا به برکت این سوره او را از نظر جان و مال و فرزند بی نیاز می کند. 2این غنا و بی نیازی مسلما بازتابی است از پیاده شدن محتوای سوره در درون جان انسان و انعکاسش در خلال اعمال و رفتار و گفتار او.

[سوره مریم (19): آیات 1 تا 6]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>کهیعص (1) ذِکْرُ رَحْمَتِ رَبِّکَ عَبْدَهُ زَکَرِیّٰا (2) إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ نِدٰاءً خَفِیًّا (3) قٰالَ رَبِّ إِنِّی وَهَنَ اَلْعَظْمُ مِنِّی وَ اِشْتَعَلَ اَلرَّأْسُ شَیْباً وَ لَمْ أَکُنْ بِدُعٰائِکَ رَبِّ شَقِیًّا (4) وَ إِنِّی خِفْتُ اَلْمَوٰالِیَ مِنْ وَرٰائِی وَ کٰانَتِ اِمْرَأَتِی عٰاقِراً فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا (5) یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ وَ اِجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیًّا (6)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-کهیعص 2-این یادی است از رحمت پروردگار تو نسبت به بنده اش زکریا.

3-در آن هنگام که پروردگارش را در خلوتگاه(عبادت)خواند.

4-گفت پروردگارا!استخوانم سست شده و شعله پیری تمام سرم را فرا گرفته و من هرگز در دعای تو از اجابت محروم نمی شدم.

5-و من از بستگانم بعد از خودم بیمناکم(که حق پاسداری از آئین تو را نگاه ندارند) و همسرم نازا است،تو به قدرتت جانشینی به من ببخش.

6-که وارث من و آل یعقوب باشد و او را مورد رضایتت قرار ده.

تفسیر:

دعای گیرای زکریا بار دیگر به حروف مقطعه در آغاز این سوره برخورد می کنیم( کهیعص ).

و از آنجا که تفسیر این حروف مقطعه را به طور مشروح در آغاز سه سوره مختلف قرآن در گذشته(سوره بقره و آل عمران و اعراف)بطور مشروح بحث کرده ایم در اینجا نیازی به تکرار نمی بینیم. ⁽¹⁾

آنچه لازم است در اینجا اضافه کنیم این است که در خصوص حروف مقطعه این سوره دو دسته از روایات در منابع اسلامی دیده می شود:

نخست روایاتی است که هر یک از این حروف را اشاره به یکی از اسماء

بزرگ خداوند(اسماء الحسنی)می داند"کاف"اشاره به"کافی"که از اسماء بزرگ خداوند است،و"ه‍"اشاره به "هادی"،و"یاء"اشاره به"ولی"،و "عین"اشاره به"عالم"و"ص"اشاره به"صادق الوعد"(کسی که در وعده خود صادق است). ⁽¹⁾

دوم روایاتی است که این حروف مقطعه را به داستان قیام امام حسین ع در کربلا تفسیر کرده است:"کاف"اشاره به"کربلا""هاء"اشاره به"هلاک خاندان پیامبر"ص و"یاء"به"یزید"و"عین"به مسئله"عطش"و"صاد"به"صبر و استقامت"حسین و یاران جانبازش. ⁽²⁾

البته همانگونه که گفته ایم آیات قرآن تاب معانی مختلفی را دارد و گاه مفاهیمی را از گذشته و آینده بیان می کند که در عین تنوع منافاتی هم با هم ندارند در حالی که اگر معنی را منحصر به یک تفسیر کنیم ممکن است از نظر وضع نزول آیه و زمان آن گرفتار اشکالاتی بشویم.

*** بعد از ذکر حروف مقطعه،نخستین سخن از داستان زکریا ع شروع می شود و می فرماید:"این یادی است از رحمت پروردگار تو نسبت به بنده اش زکریا"( ذِکْرُ رَحْمَتِ رَبِّکَ عَبْدَهُ زَکَرِیّٰا ). ⁽³⁾در آن هنگام که از نداشتن فرزندی،سخت ناراحت و غمناک بود،رو به درگاه خدا آورد"آن گاه در خلوتگاه و آنجا که صدایش را دیگری نمی شنید، پروردگارش را خواند"( إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ نِدٰاءً خَفِیًّا ).

"گفت:پروردگارا!استخوانهای من که ستون پیکر من و محکمترین اعضای تن من است سستی گرفته"( قٰالَ رَبِّ إِنِّی وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّی ).

"و شعله های پیری تمام موهای سر مرا فرا گرفته است"( وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْباً ).

تشبیه آثار پیری به شعله ای که تمام سر را فرا می گیرد،تشبیه جالبی است زیرا از یک سو خاصیت شعله آتش این است که زود گسترده می شود و هر چه در اطراف آنست فرا می گیرد،و از سوی دیگر شعله های آتش درخشندگی خاصی دارد و از دور جلب توجه می کند،و از سوی سوم هنگامی که آتش محلی را فرا گرفت چیزی که از آن باقی می ماند همان خاکسترها است.

"زکریا"فراگیری پیری و سفیدی تمام موی سرش را،به شعله ور شدن آتش و درخشندگی آن،و خاکستر سفیدی را که بر جای می گذارد،تشبیه کرده است و این تشبیهی است بسیار رسا و زیبا.

سپس می افزاید:"پروردگارا من هرگز در دعاهایی که کرده ام از درگاه تو محروم باز نگشتم"( وَ لَمْ أَکُنْ بِدُعٰائِکَ رَبِّ شَقِیًّا ).

تو همواره در گذشته مرا به اجابت دعاهایم عادت دادی و هیچگاه محرومم نساخته ای،اکنون که پیر و ناتوان شده ام سزاوارترم که دعایم را اجابت فرمایی و نومید بازنگردانی.

در حقیقت"شقاوت"در اینجا به معنی تعب و رنج است،یعنی من هرگز درخواسته هایم از تو به زحمت و مشقت نمی افتادم چرا که به سرعت مورد قبول تو واقع می گشت.

*** سپس حاجت خود را چنین شرح می دهد:"پروردگارا!من از بستگانم

بعد از خودم بیمناکم(ممکن است دست به فساد بیالایند)و همسرم نازا است، از نزد خودت ولی و جانشینی به من ببخش"( وَ إِنِّی خِفْتُ الْمَوٰالِیَ مِنْ وَرٰائِی وَ کٰانَتِ امْرَأَتِی عٰاقِراً فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا ).

*** "جانشینی که از من ارث ببرد،و همچنین وارث آل یعقوب باشد،پروردگارا این جانشین مرا مورد رضایت خود قرار ده"( یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ وَ اجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیًّا ).

نکته ها:

اشاره

1-منظور از ارث در اینجا چیست؟

مفسران اسلامی بحث فراوانی پیرامون پاسخ سؤال فوق کرده اند،گروهی معتقدند"ارث"در اینجا ارث در اموال است،و گروهی آن را اشاره به مقام نبوت دانسته اند.

بعضی نیز این احتمال را داده اند که منظور معنی جامعی است که هر دو را شامل می شود.

بسیاری از دانشمندان شیعه معنی اول را انتخاب کرده اند در حالی که جمعی از علمای تسنن معنی دوم را،و بعضی مانند"سید قطب"در"فی ظلال"و"آلوسی" در"روح المعانی"معنی سوم را.

کسانی که آن را منحصر به ارث مال دانسته اند به ظهور کلمه"ارث" در این معنی استناد کرده اند،زیرا این کلمه هنگامی که مجرد از قرائن دیگر بوده باشد به معنی ارث مال است،و اگر می بینیم در پاره ای از آیات قرآن در امور معنوی به کار رفته مانند آیه 32 سوره فاطر ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتٰابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنٰا

مِنْ عِبٰادِنٰا :"ما کتاب آسمانی را به بندگان برگزیده خود به ارث منتقل کردیم"به خاطر قرائنی است که در اینگونه موارد وجود دارد.

به علاوه از پاره ای از روایات استفاده می شود که در آن زمان بنی اسرائیل هدایا و نذور فراوانی برای"احبار"(علمای یهود)می آوردند،و زکریا رئیس احبار بود. ⁽¹⁾

از این گذشته همسر زکریا که از دودمان سلیمان بن داود بود،با توجه به وضع مالی فوق العاده سلیمان و داود،اموالی را به ارث برده بود.

زکریا از این بیم داشت این اموال به دست افراد ناصالح و فرصت طلب و زراندوز،یا فاسق و فاجر بیفتد و خود منشا فسادی در جامعه گردد.

لذا از پروردگار خویش تقاضای فرزند صالحی کرد تا بر این اموال نظارت کند و آنها را در بهترین راه مصرف نماید.

روایت معروفی که از فاطمه زهرا ع دختر پاک پیامبر اسلام ص نقل شده که برای گرفتن فدک در برابر خلیفه اول به آیه فوق استدلال کرد خود شاهد دیگری بر این مدعی است.

مرحوم طبرسی در کتاب"احتجاج"از بانوی اسلام ع چنین نقل می کند:

هنگامی که خلیفه اول تصمیم گرفت فدک را از فاطمه ع منع کند و این سخن به بانوی اسلام رسید نزد او آمد و چنین گفت:ای ابو بکر!

ا فی کتاب اللّٰه ان ترث اباک و لا ارث ابی لقد جئت شیئا فریا!ا فعلی عمد ترکتم کتاب اللّٰه و نبذتموه وراء ظهورکم؟اذ یقول فیما اقتص من خبر یحیی بن زکریا:

"اذ قال رب فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ " :

"آیا در کتاب خدا است که تو از پدرت ارث ببری و من نبرم؟چیز عجیبی است! آیا عمدا کتاب خدا را ترک گفته اید و پشت سر افکنده اید؟در آنجا که در داستان

یحیی ابن زکریا می گوید:زکریا گفت خداوندا از سوی خودت جانشینی (فرزندی)به من ببخش تا از من و خاندان یعقوب ارث ببرد". ⁽¹⁾

اما کسانی که معتقدند"ارث"در اینجا همان ارث معنوی است به قرائنی که در خود آیه،یا خارج از آن است تمسک جسته اند مانند:

1-بعید به نظر می رسد که پیامبر بزرگی همچون زکریا در آن سن و سال،مشغله فکری مهمی از ناحیه وارثان ثروتش داشته باشد،به خصوص اینکه بعد از ذکریا جمله" یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ "این جمله را اضافه میکند وَ اجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیًّا :"خداوندا او را مورد رضایت خویش قرار ده"و بدون شک این جمله اشاره به صفات معنوی آن وارث است.

2-در آیات آینده وقتی که خدا بشارت تولد یحیی را به او می دهد مقامات معنوی عظیم از جمله مقام نبوت را برای او ذکر می کند.

3-در سوره آل عمران آیه 39 هنگامی که انگیزه زکریا را برای تقاضای فرزند شرح می دهد اشاره می کند:او زمانی به این فکر افتاد که مقامات مریم را مشاهده کرد که به لطف پروردگار غذاهای بهشتی در برابر محراب عبادتش نمایان می شد.( هُنٰالِکَ دَعٰا زَکَرِیّٰا رَبَّهُ قٰالَ رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعٰاءِ ).

4-در پاره ای از احادیث از پیامبر ص مطلبی نقل شده که تایید میکند ارث در اینجا اشاره به جنبه معنوی است،خلاصه حدیث چنین است:امام صادق از پیامبر ص نقل می کند عیسی بن مریم ع از کنار قبری گذشت که صاحب آن در عذاب بود،سال آینده نیز عبورش از آنجا افتاد ملاحظه کرد که صاحب قبر در عذاب نیست،از پروردگارش در این زمینه سؤال کرد،وحی الهی به او فرستاده شد که صاحب این قبر فرزند صالحی داشته است جاده ای را اصلاح کرده

و یتیمی را پناه داده،خداوند او را به خاطر عمل فرزندش بخشیده است،سپس پیامبر ص فرمود:میراث خداوند بزرگ به بنده مؤمنش این است که فرزندی به او بدهد که بعد از وی مطیع فرمان خدا باشد،سپس امام صادق ع بهنگام نقل این حدیث آیه مربوط به زکریا را تلاوت فرمود: فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ وَ اجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیًّا . ⁽¹⁾

و اگر گفته شود ظاهر کلمه ارث همان ارث اموال است در جواب خواهند گفت که این ظهور قطعی نیست،چرا که در قرآن کرارا در ارث معنوی استعمال شده است(مانند آیه 32 سوره فاطر و آیه 53 سوره مؤمن).

بعلاوه به فرض که خلاف ظاهر باشد با وجود قرائن فوق مشکلی نخواهد بود.

ولی طرفداران نظر اول می توانند این استدلالات را پاسخ گویند که مشغله فکری زکریا پیامبر بزرگ الهی،مساله اموال به صورت یک مطلب شخصی نبود بلکه به صورت یک منبع فساد یا صلاح برای جامعه بود،زیرا همانگونه که در بالا گفته شد،هدایا و نذور فراوانی برای احبار می آوردند که بدست زکریا سپرده می شد،و شاید اموالی نیز از طرف همسرش که از دودمان سلیمان بود باقیمانده بود بدیهی است وجود یک شخص ناصالح در رأس آنها سبب مفاسد عظیمی می شد و این بود که زکریا را نگران ساخت.

و اما صفات معنوی که برای"یحیی"در این آیات و آیات دیگر قرآن ذکر شده نه تنها منافاتی با این مساله ندارد،بلکه هماهنگ با آن است،چرا که او می خواست این ثروت عظیم بدست یک مرد الهی بیفتد و از آن در مسیر سعادت جامعه بهره بگیرد.

اما به عقیده ما اگر از مجموع مباحث فوق چنین نتیجه بگیریم که"ارث" در اینجا مفهوم وسیعی دارد که هم ارث اموال را شامل می شود و هم ارث مقامات

معنوی را،مطلب خلافی نخواهد بود،چرا که برای هر طرف قرائنی وجود دارد و با توجه به آیات قبل و بعد و مجموعه روایات،این تفسیر کاملا نزدیک به نظر می رسد.

اما جمله إِنِّی خِفْتُ الْمَوٰالِیَ مِنْ وَرٰائِی (من از بستگانم بعد از خودم بیمناکم)با هر دو معنی سازگار است چرا که اگر افراد فاسدی صاحب اختیار آن اموال می شدند براستی نگران کننده بود،و نیز اگر رهبری معنوی مردم بدست افراد ناصالح می افتاد آن نیز بسیار مایه نگرانی بود بنا بر این خوف زکریا در هر دو صورت قابل توجیه است.

حدیث معروف بانوی اسلام فاطمه زهرا ع نیز با این معنی سازگار می باشد.

[2-منظور از جمله" إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ نِدٰاءً خَفِیًّا "]

در جمله" إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ نِدٰاءً خَفِیًّا "این سؤال برای مفسران مطرح شده که"نادی"به معنی دعا با صدای بلند است در حالی که"خفی"بمعنی آهسته و مخفی است و این دو با هم سازگار نیست ولی با توجه به این نکته که "خفی"به معنی آهسته نیست بلکه به معنی پنهان است بنا بر این ممکن است زکریا در خلوتگاه خود آنجا که کسی غیر از او حضور نداشته خدا را با صدای بلند خوانده باشد.و بعضی گفته اند این تقاضای او در دل شب بوده است آن گاه که مردم در خواب آرمیده بودند. ⁽¹⁾

بعضی نیز جمله" فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرٰابِ "(زکریا از محراب خود بیرون آمد و به سراغ قومش رفت)را که در آیات آینده خواهد آمد دلیل بر وقوع این دعا در خلوتگاه گرفته اند. ⁽²⁾

[3-منظور از جمله" وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ "]

جمله" وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ "(فرزندی بمن عنایت کن که از آل یعقوب ارث ببرد)بخاطر آن است که همسر زکریا خاله مریم مادر عیسی بود، و نسب آن زن به یعقوب می رسید،زیرا او از دودمان سلیمان ابن داود است که او از فرزندان"یهودا"پسر"یعقوب"بوده است. ⁽¹⁾

[سوره مریم (19): آیات 7 تا 11]

اشاره

یٰا زَکَرِیّٰا إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ اِسْمُهُ یَحْییٰ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِیًّا (7) قٰالَ رَبِّ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ وَ کٰانَتِ اِمْرَأَتِی عٰاقِراً وَ قَدْ بَلَغْتُ مِنَ اَلْکِبَرِ عِتِیًّا (8) قٰالَ کَذٰلِکَ قٰالَ رَبُّکَ هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ وَ قَدْ خَلَقْتُکَ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ تَکُ شَیْئاً (9) قٰالَ رَبِّ اِجْعَلْ لِی آیَةً قٰالَ آیَتُکَ أَلاّٰ تُکَلِّمَ اَلنّٰاسَ ثَلاٰثَ لَیٰالٍ سَوِیًّا (10) فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ مِنَ اَلْمِحْرٰابِ فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُکْرَةً وَ عَشِیًّا (11)

ترجمه:

7-ای زکریا!ما تو را به فرزندی بشارت می دهیم که نامش یحیی است،پسری هم نامش پیش از این نبوده است.

8-گفت:پروردگارا!چگونه فرزندی برای من خواهد بود در حالی که همسرم نازا است،و من نیز از پیری افتاده شده ام؟! 9-فرمود:اینگونه پروردگارت گفته(و اراده کرده)این بر من آسان است من قبلا تو را آفریدم و چیزی نبودی! 10-عرض کرد:پروردگارا!نشانه ای برای من قرار ده.گفت نشانه تو این است که سه شبانه روز قدرت تکلم(با مردم)نخواهی داشت،در حالی که زبان تو سالم است.

11-او از محراب عبادتش به سوی مردم بیرون آمد و با اشاره به آنها گفت صبح و شام (به شکرانه این نعمت)خدا را تسبیح گوئید.

تفسیر:

زکریا به آرزوی خود رسید

این آیات استجابت دعای زکریا را در پیشگاه پروردگار،استجابتی آمیخته با لطف و عنایت ویژه او بیان می کند،و با این جمله شروع می شود"ای زکریا ما تو را بشارت به پسری می دهیم که نامش یحیی است پسری که همنام او پیش از این نبوده است"( یٰا زَکَرِیّٰا إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ اسْمُهُ یَحْییٰ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِیًّا ).

چه جالب است که خدا دعای بنده اش را این چنین بپذیرد و با بشارت دادن او را از انجام خواسته اش آگاه سازد و در برابر درخواست فرزند،پسری به او بدهد،و نام پسر را نیز خودش بگذارد،و اضافه کند این فرزند از جهاتی بیسابقه است.

زیرا جمله" لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِیًّا "گرچه ظاهرا به این معنی است که کسی تا کنون هم نام او نبوده است،ولی از آنجا که نام به تنهایی دلیل بر شخصیت کسی نیست،معلوم می شود که این اسم،اشاره به مسمی است،یعنی کسی که دارای امتیازاتی همچون او باشد قبلا نبوده است،چنان که راغب در کتاب

مفردات صریحا همین معنی را انتخاب کرده است.

بدون شک قبل از یحیی پیامبران بزرگی بودند حتی بالاتر از او،ولی هیچ مانعی ندارد که یحیی ویژگیهایی داشته است مخصوص خودش،چنان که بعدا به آن اشاره خواهد شد.

*** اما زکریا که اسباب ظاهر را برای رسیدن به چنین مطلوبی مساعد نمیدید از پیشگاه پروردگار تقاضای توضیح کرد و"گفت:پروردگارا!چگونه ممکن است فرزندی نصیب من شود در حالی که همسر من نازا است و من نیز از نظر سن و سال به حدی رسیده ام که فرتوت و افتاده شده ام"( قٰالَ رَبِّ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ وَ کٰانَتِ امْرَأَتِی عٰاقِراً وَ قَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْکِبَرِ عِتِیًّا ).

"عاقر"در اصل از واژه"عقر"به معنی ریشه و اساس یا به معنی"حبس" است،و اینکه به زنان نازا"عاقر"می گویند به خاطر آنست که کار آنها از نظر فرزند به پایان رسیده،یا اینکه تولد فرزند در آنها محبوس شده است.

"عتی"به معنای کسی است که بر اثر طول زمان،اندامش خشکیده شده همان حالتی که در سنین بسیار بالا برای انسان پیدا می شود.

*** اما بزودی زکریا در پاسخ سؤالش این پیام را از درگاه خداوند دریافت داشت:"فرمود:مطلب همین گونه است که پروردگار تو گفته و این بر من آسان است"( قٰالَ کَذٰلِکَ قٰالَ رَبُّکَ هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ ) ⁽¹⁾این مساله عجیبی نیست که از پیر مردی همچون تو و همسری ظاهرا نازا

فرزندی متولد شود"من تو را قبلا آفریدم در حالی که هیچ نبودی"( وَ قَدْ خَلَقْتُکَ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ تَکُ شَیْئاً ).

خدایی که توانایی دارد از هیچ،همه چیز بیافریند،چه جای تعجب که در این سن و سال و این شرائط فرزندی به تو عنایت کند.

بدون شک بشارت دهنده و گوینده سخن در آیه نخست خداوند است،ولی در اینکه گوینده سخن در آیه سوم مورد بحث( قٰالَ کَذٰلِکَ قٰالَ رَبُّکَ )کیست؟ بعضی آن را سخن فرشتگان می دانند که وسیله بشارت به زکریا بودند و آیه 39 سوره آل عمران را می توان گواه بر آن دانست: فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ :"فرشتگان به زکریا ندا دادند در حالی که او در محراب ایستاده و مشغول نماز بود که خدا تو را بشارت به یحیی می دهد.

ولی ظاهر این است که گوینده تمام این جمله ها خداوند است و دلیلی ندارد که ما آنها را از ظاهرش تغییر دهیم،و اگر فرشتگان واسطه بشارت بوده اند هیچ مانعی ندارد که خداوند اصل پیام را به خود نسبت دهد،بخصوص که در آیه 40 همان سوره آل عمران می خوانیم قٰالَ کَذٰلِکَ اللّٰهُ یَفْعَلُ مٰا یَشٰاءُ :"خدا اینگونه هر چه را بخواهد انجام می دهد".

*** به هر حال زکریا با شنیدن سخن فوق بسیار دلگرم و خوشحال شد و نور امید سر تا پای وجودش را فرا گرفت اما از آنجا که این پیام از نظر او بسیار سرنوشت ساز و پر اهمیت بود از خدا تقاضای نشانه ای بر این کار کرد و"گفت:

پروردگارا نشانه ای برای من قرار ده"( قٰالَ رَبِّ اجْعَلْ لِی آیَةً ).

بدون شک زکریا به وعده الهی ایمان داشت و خاطرش جمع بود ولی برای اطمینان بیشتر-همانگونه که ابراهیم مؤمن به معاد تقاضای شهود چهره معاد

در این زندگی کرد تا قلبش اطمینان بیشتری یابد-زکریا از خدا تقاضای چنین نشانه و آیتی نمود.

"خدا به او فرمود:نشانه تو آنست که سه شبانه روز تمام در حالی که زبانت سالم است قدرت سخن گفتن با مردم را نخواهی داشت"(تنها زبانت به ذکر خدا و مناجات با او گردش می کند)( قٰالَ آیَتُکَ أَلاّٰ تُکَلِّمَ النّٰاسَ ثَلاٰثَ لَیٰالٍ سَوِیًّا ):

اما چه نشانه عجیبی،نشانه ای که از یک سو هماهنگ با حال مناجات و دعای او بود،و از سوی دیگر او را از همه خلایق می برید و به خدا پیوند می داد تا در این حال شکر این نعمت بزرگ را بجا آورد و بیش از پیش به نیایش خدا وا دارد.

این نشانه آشکاری است که انسان با داشتن زبان سالم و قدرت بر هر گونه نیایش با پروردگار در برابر مردم توانایی سخن گفتن را نداشته باشد.

*** بعد از این بشارت و این آیت روشن"زکریا"از محراب عبادتش به سراغ مردم آمد و با اشاره به آنها چنین گفت:صبح و شام تسبیح پروردگار بگوئید" ( فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرٰابِ فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُکْرَةً وَ عَشِیًّا ).

چرا که نعمت بزرگی که خدا به زکریا ارزانی داشته بود دامنه آن همه قوم را فرا می گرفت و در سرنوشت آینده همه آنها تاثیر داشت،به همین دلیل سزاوار بود همگی به شکرانه آن نعمت به تسبیح خدا برخیزند و مدح و ثنای الهی گویند.

از این گذشته این موهبت که اعجازی محسوب می شد می توانست پایه های ایمان را در دلهای افراد محکم کند،این نیز موهبت دیگری بود.

نکته ها:

اشاره

یحیی پیامبر وارسته الهی

نام"یحیی"در سوره های آل عمران،انعام،مریم و انبیاء مجموعا پنج بار آمده است،او یکی از پیامبران بزرگ الهی است و از جمله امتیازاتش این بود که در کودکی به مقام نبوت رسید،خداوند آن چنان عقل روشن و درایت تابناکی در این سن و سال به او داد که شایسته پذیرش این منصب بزرگ شد.

از ویژگیهایی که این پیامبر ص داشته و قرآن در سوره آل عمران آیه 39 به آن اشاره کرده،توصیف او به"حصور"است،همانگونه که در ذیل همان آیه گفته ایم"حصور"از ماده"حصر"به معنی کسی است که از جهتی در"محاصره" قرار گیرد و در اینجا طبق بعضی از روایات به معنی خودداری کننده از ازدواج است.

این کار از این نظر امتیاز برای او بوده است که بیانگر نهایت عفت و پاکی است،و یا بر اثر شرائط خاص زندگی مجبور به سفرهای متعدد برای تبلیغ آئین الهی بوده،و همچون عیسی مسیح ناچار به مجرد زیستن گردیده است.

این تفسیر نیز نزدیک به نظر می رسد که منظور از"حصور"در آیه فوق کسی است که شهوات و هوسهای دنیا را ترک گفته،و در واقع یک مرحله عالی از زهد بوده است. ⁽¹⁾

به هر حال از منابع اسلامی و منابع مسیحی استفاده می شود که"یحیی"پسر خاله"عیسی"بوده است.

در منابع مسیحی تصریح شده که یحیی،حضرت مسیح ع را غسل تعمید داد،و لذا او را"یحیی تعمید دهنده"می نامند(غسل تعمید غسل مخصوصی است

که مسیحیان به فرزندان خویش می دهند و معتقدند او را از گناه پاک می کند) و هنگامی که مسیح اظهار نبوت کرده،یحیی به او ایمان آورد.

بدون شک یحیی کتاب آسمانی ویژه ای نداشت و اینکه در آیات بعد می خوانیم یٰا یَحْییٰ خُذِ الْکِتٰابَ بِقُوَّةٍ "ای یحیی کتاب را با قوت بگیر"اشاره به"تورات" کتاب حضرت موسی است.

البته عده ای پیرو یحیی هستند و کتابی را هم به او نسبت می دهند،و شاید "صابئین موحد"پیروان یحیی باشند. ⁽¹⁾

حضرت یحیی و حضرت مسیح،قدر مشترکهایی داشتند،زهد فوق العاده ترک ازدواج به عللی که گفته شد،و تولد اعجازآمیز و همچنین نسب بسیار نزدیک.

از روایات اسلامی استفاده می شود که امام حسین ع و یحیی نیز جهات مشترکی داشتند لذا از امام علی بن الحسین زین العابدین ع چنین نقل شده که فرمود:

خرجنا مع الحسین بن علی(ع)فما نزل منزلا و لا رحل منه الا ذکر یحیی بن زکریا و قتله،و قال و من هو ان الدنیا علی اللّٰه ان رأس یحیی بن زکریا اهدی الی بغی من بغایا بنی اسرائیل: "ما همراه امام حسین ع(به سوی کربلا)بیرون آمدیم،امام در هر منزلی نزول می فرمود و یا از آن کوچ می کرد یاد یحیی و قتل او می نمود و می فرمود:در بی ارزشی دنیا نزد خدا همین بس که سر یحیی بن زکریا را به عنوان هدیه به سوی فرد بی عفتی از بی عفتهای بنی اسرائیل بردند. ⁽²⁾

شهادت امام حسین ع نیز از جهاتی همانند شهادت یحیی ع بود(کیفیت قتل یحیی را بعدا شرح خواهیم داد).

و نیز نام حسین ع همچون نام یحیی ع بیسابقه بود و مدت حمل آنها

(به هنگامی که در شکم مادر بودند)نسبت به معمول کوتاهتر بود.

زکریا به آرزوی خود رسید

"محراب"محل خاصی است که در عبادتگاه برای امام یا افراد برجسته در نظر گرفته می شود،و در علت نامگذاری آن،دو جهت ذکر کرده اند:

نخست اینکه از ماده"حرب"به معنی جنگ گرفته شده،چون محراب در حقیقت محل مبارزه با شیطان و هوای نفس است.

دیگر اینکه محراب در لغت به معنی نقطه بالای مجلس است،و چون محل محراب در بالای معبد بوده به این نام نامیده شده.

بعضی می گویند:"محراب"در میان بنی اسرائیل بعکس آنچه در میان ما معمول است در نقطه ای بالاتر از سطح زمین قرار داشته،و چند پله می خورده و اطراف آن را دیوار می کشیده اند به طوری که کسانی که داخل محراب بودند کمتر از خارج دیده می شدند جمله" فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرٰابِ "که در آیات فوق خواندیم با توجه به کلمه"علی"که معمولا برای جهت فوق به کار می رود این معنی را تایید می کند.

[سوره مریم (19): آیات 12 تا 15]

اشاره

یٰا یَحْییٰ خُذِ اَلْکِتٰابَ بِقُوَّةٍ وَ آتَیْنٰاهُ اَلْحُکْمَ صَبِیًّا (12) وَ حَنٰاناً مِنْ لَدُنّٰا وَ زَکٰاةً وَ کٰانَ تَقِیًّا (13) وَ بَرًّا بِوٰالِدَیْهِ وَ لَمْ یَکُنْ جَبّٰاراً عَصِیًّا (14) وَ سَلاٰمٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا (15)

ترجمه:

12-ای یحیی!کتاب(خدا)را با قوت بگیر،و ما فرمان نبوت(و عقل کافی)در کودکی به او دادیم.

13-و به او رحمت و محبت از ناحیه خود بخشیدیم،و پاکی(روح و عمل)و او پرهیزگار بود.

14-او نسبت به پدر و مادرش نیکوکار بود و جبار(و متکبر)و عصیانگر نبود.

15-و سلام بر او آن روز که تولد یافت،و آن روز که می میرد،و آن روز که زنده و برانگیخته می شود.

تفسیر:

صفات برجسته یحیی

در آیات گذشته دیدیم که خداوند چگونه به هنگام پیری زکریا،یحیی را به او مرحمت فرمود،به دنباله آن در این آیات نخست فرمان مهم الهی را خطاب به"یحیی"می خوانیم:"ای یحیی!کتاب خدا را با قوت و قدرت بگیر"! ( یٰا یَحْییٰ خُذِ الْکِتٰابَ بِقُوَّةٍ ).

معروف و مشهور در میان مفسران این است که منظور از"کتاب"در اینجا "تورات"است،حتی ادعای اجماع و اتفاق در این زمینه کرده اند. ⁽¹⁾

ولی بعضی این احتمال را داده اند که او کتابی ویژه خود داشت(همانند زبور داود)البته نه کتابی که متضمن آئینی جدید و مذهب تازه ای باشد. ⁽¹⁾

ولی احتمال اول قویتر به نظر می رسد.

به هر حال منظور از گرفتن کتاب با قوت و قدرت آنست که با قاطعیت هر چه تمامتر و تصمیم راسخ و اراده ای آهنین کتاب آسمانی تورات و محتوای آن را اجرا کند،و به تمام آن عمل نماید،و در راه تعمیم و گسترش آن از هر نیروی مادی و معنوی،فردی و اجتماعی،بهره گیرد.

اصولا هیچ"کتاب"و"مکتبی"را بدون قوت و قدرت و قاطعیت پیروانش نمی توان اجرا کرد،این درسی است برای همه مؤمنان و همه رهروان راه"اللّٰه".

بعد از این دستور،به مواهب دهگانه ای که خدا به یحیی داده بود،و یا او به توفیق الهی کسب کرد،اشاره می کند.

1-"ما فرمان نبوت و عقل و هوش و درایت را در کودکی به او دادیم" ( وَ آتَیْنٰاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا ).

*** 2-"به او رحمت و محبت نسبت به بندگان از سوی خود بخشیدیم"( وَ حَنٰاناً مِنْ لَدُنّٰا ).

"حنان"در اصل به معنی رحمت و شفقت و محبت و ابراز علاقه و تمایل است.

3-"به او پاکی روح و جان و پاکی عمل دادیم"" وَ زَکٰاةً ".

گرچه مفسران برای"زکات"،معانی مختلفی کرده اند،بعضی آن را به عمل صالح،بعضی به اطاعت و اخلاص،بعضی،نیکی به پدر و مادر،بعضی،حسن شهرت،و بعضی به پاکی پیروان،تفسیر کرده اند،ولی ظاهر این است که زکات معنی وسیعی دارد و همه این پاکیزگیها را در بر خواهد گرفت.

4-"او پرهیزگار بود"و از آنچه خلاف فرمان پروردگار بود،دوری می کرد( وَ کٰانَ تَقِیًّا ).

5-"او را نسبت به پدر و مادرش خوشرفتار و نیکوکار و پر محبت قرار دادیم"( وَ بَرًّا بِوٰالِدَیْهِ ).

6-"او مردی ستمگر و متکبر و خود برتربین در برابر خلق خدا نبود" ( وَ لَمْ یَکُنْ جَبّٰاراً ).

7-"او معصیت کار و آلوده به گناه نبود"( عَصِیًّا ). 8 و 9 و 10-و چون او جامع این صفات برجسته و افتخارات بزرگ بود "درود ما بر او به هنگام ولادتش،و درود ما بر او به هنگامی که مرگش،و درود بر او در آن روز که زنده و برانگیخته خواهد شد"( وَ سَلاٰمٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا ).

نکته ها:

اشاره

1-کتاب آسمانی را با قوت و قدرت بگیر!

کلمه"قوت"در جمله یٰا یَحْییٰ خُذِ الْکِتٰابَ بِقُوَّةٍ همانگونه که اشاره کردیم معنی کاملا وسیعی دارد و تمام قدرتهای مادی و معنوی،روحی و جسمی در آن جمع است،و این خود بیانگر این حقیقت است که نگهداری آئین الهی و اسلام و قرآن با ضعف و سستی و ولنگاری و مسامحه،امکان پذیر نیست،بلکه باید در دژ نیرومند قدرت و قوت و قاطعیت قرار گیرد.

گرچه مخاطب در اینجا"یحیی"است،ولی در مواردی دیگر از قرآن مجید نیز این تعبیر در مورد سایرین دیده می شود:

در آیه 145 اعراف،موسی ماموریت پیدا می کند که تورات را با قوت بگیرد فَخُذْهٰا بِقُوَّةٍ .

و در آیه 63 و 93 بقره همین خطاب نسبت به تمام بنی اسرائیل دیده می شود خُذُوا مٰا آتَیْنٰاکُمْ بِقُوَّةٍ که نشان می دهد این یک حکم عام برای همگان است، نه شخص یا اشخاص معینی.

اتفاقا همین مفهوم با تعبیر دیگری در آیه 60 سوره انفال آمده است وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ :"آنچه از قدرت و قوت در توان شما است برای مرعوب ساختن دشمنان فراهم سازید".

به هر حال این آیه پاسخی است به همه آنها که گمان می کنند از موضع ضعف می توان کاری انجام داد،و یا می خواهند با سازشکاری در همه شرائط مشکلات را حل کنند.

2-سه روز مشکل در سرنوشت انسان-

تعبیر به" سَلاٰمٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا "نشان می دهد که در تاریخ زندگی انسان و انتقال او از عالمی به عالم دیگر سه روز سخت وجود دارد،روز گام نهادن به این دنیا" یَوْمَ وُلِدَ "و روز مرگ و انتقال به جهان برزخ" یَوْمَ یَمُوتُ "و روز برانگیخته شدن در جهان دیگر( وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا )و از آنجا که این سه روز انتقالی طبیعتا با بحرانهایی روبرو است خداوند سلامت و عافیت خود را شامل حال بندگان خاصش قرار می دهد و آنها را در این سه مرحله طوفانی در کنف حمایت خویش می گیرد.

هر چند این تعبیر تنها در دو مورد در قرآن مجید آمده است در موارد یحیی ع و عیسی ع،اما در مورد یحیی تعبیر قرآن،امتیاز خاصی دارد، چرا که گوینده این سخن خدا است در حالی که در مورد مسیح ع گوینده، خود او است.

ناگفته پیدا است کسانی که در شرائط مشابهی با این دو بزرگوار باشند

مشمول این سلامت خواهند بود.

جالب اینکه در روایتی از امام علی بن موسی الرضا ع می خوانیم:

ان اوحش ما یقوم علی هذا الخلق فی ثلاث مواطن:یوم یلد و یخرج من بطن امه فیری الدنیا،و یوم یموت فیعاین الآخرة و اهلها،و یوم یبعث حیا،فیری احکاما لم یرها فی دار الدنیا و قد سلم اللّٰه علی یحیی فی هذه المواطن الثلاث و آمن روعته فقال و سلام علیه. ..

وحشتناکترین دوران زندگی انسان سه مرحله است،آن روز که متولد می شود و چشمش به دنیا می افتد،و آن روز که می میرد و آخرت و اهل آن را می بیند و آن روز که برانگیخته می شود و احکام و قوانینی را می بیند که در این جهان حکمفرما نبود،خداوند سلامت را در این سه مرحله شامل حال یحیی نمود و او را در برابر وحشتها امنیت و آرامش داد و فرمود: وَ سَلاٰمٌ عَلَیْهِ... ⁽¹⁾پروردگارا در این سه موطن حساس و بحرانی سلامت را به ما مرحمت کن.

3-نبوت در خردسالی

درست است که دوران شکوفایی عقل انسان معمولا حد و مرز خاصی دارد ولی می دانیم همیشه در انسانها افراد استثنایی وجود داشته اند،چه مانعی دارد که خداوند این دوران را برای بعضی از بندگانش به خاطر مصالحی فشرده تر کند و در سالهای کمتری خلاصه نماید،همانگونه که برای سخن گفتن معمولا گذشتن یکی دو سال از تولد لازم است در حالی که می دانیم حضرت مسیح ع در همان روزهای نخستین زبان به سخن گشود،آنهم سخنی بسیار پر محتوا که طبق روال عادی در شان انسانهای بزرگسال بود،چنان که در تفسیر آیات آینده به خواست

خدا خواهد آمد.

از اینجا روشن می شود اشکالی که پاره ای از افراد به بعضی از ائمه شیعه کرده اند که چرا بعضی از آنها در سنین کم به مقام امامت رسیدند نادرست است.

در روایتی از یکی از یاران امام جواد محمد بن علی النقی ع به نام علی بن اسباط می خوانیم که می گوید به خدمت او رسیدم(در حالی که سن امام کم بود)من درست به قامت او خیره شدم تا به ذهن خویش بسپارم و به هنگامی که به مصر باز می گردم کم و کیف مطلب را برای یاران نقل کنم،درست در همین هنگام که در چنین فکری بودم آن حضرت نشست(گویی تمام فکر مرا خوانده بود)رو به سوی من کرد و گفت:ای علی بن اسباط!خداوند کاری را که در مساله امامت کرده همانند کاری است که در نبوت کرده است،گاه می فرماید: وَ آتَیْنٰاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا (ما به یحیی در کودکی فرمان نبوت و عقل و درایت دادیم)و گاه در باره انسانها می فرماید حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً... (هنگامی که انسان به حد بلوغ کامل عقل به چهل سال رسید...)بنا بر این همانگونه که ممکن است خداوند حکمت را به انسانی در کودکی بدهد در قدرت او است که آن را در چهل سال بدهد ⁽¹⁾.

ضمنا این آیه پاسخ دندان شکنی است برای خرده گیرانی که می گویند علی ع نخستین کسی نبود که از میان مردان به پیامبر ص ایمان آورد،چرا که در آن روز کودک ده ساله بود و ایمان کودک ده ساله پذیرفته نیست.

ذکر این نکته نیز در اینجا بی مناسبت نیست که در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا ع می خوانیم که جمعی از کودکان در زمان کودکی آن حضرت به سراغش آمدند و گفتند اذهب بنا نلعب:"بیا برویم و با هم بازی کنیم"!او در جواب فرمود:ما للعب خلقنا:"ما برای بازی کردن آفریده نشده ایم"اینجا

است که خداوند در باره او فرمود وَ آتَیْنٰاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا ⁽¹⁾.

البته باید توجه داشت منظور از"لعب"در اینجا سرگرمیهای بیهوده و به تعبیر دیگر بیهوده گرایی است،اما گاه می شود لعب و بازی هدفی را تعقیب می کند هدفی منطقی و عقلانی،مسلما اینگونه بازیها از این حکم مستثنی است.

4-شهادت یحیی

نه تنها تولد یحیی شگفت انگیز بود،مرگ او هم از پاره ای جهات عجیب بود،غالب مورخان مسلمان،و همچنین منابع معروف مسیحی جریان این شهادت را چنین نقل کرده اند(هر چند اندک تفاوتی در خصوصیات آن در میان آنها دیده می شود).

یحیی قربانی روابط نامشروع یکی از طاغوتهای زمان خود با یکی از محارم خویش شد به این ترتیب که"هرودیس"پادشاه هوسباز فلسطین،عاشق"هیرودیا" دختر برادر خود شد،و زیبایی وی دل او را در گرو عشقی آتشین قرار داده،لذا تصمیم به ازدواج با او گرفت!.

این خبر به پیامبر بزرگ خدا ص یحیی رسید،او صریحا اعلام کرد که این ازدواج نامشروع است و مخالف دستورات تورات می باشد و من به مبارزه با چنین کاری قیام خواهم کرد.

سر و صدای این مساله در تمام شهر پیچید و به گوش آن دختر"هیرودیا" رسید،او که یحیی را بزرگترین مانع راه خویش می دید تصمیم گرفت در یک فرصت مناسب از وی انتقام گیرد و این مانع را از سر راه هوسهای خویش بردارد.

ارتباط خود را با عمویش بیشتر کرد و زیبایی خود را دامی برای او قرار داد و آن چنان در وی نفوذ کرد که روزی"هیرودیس"به او گفت:هر آرزویی

داری از من بخواه که منظورت مسلما انجام خواهد یافت.

"هیرودیا"گفت:من هیچ چیز جز سر یحیی را نمی خواهم!زیرا او نام من و تو را بر سر زبانها انداخته،و همه مردم به عیبجویی ما نشسته اند،اگر می خواهی دل من آرام شود و خاطرم شاد گردد باید این عمل را انجام دهی! "هیرودیس"که دیوانه وار به آن زن عشق می ورزید بی توجه به عاقبت این کار تسلیم شد و چیزی نگذشت که سر یحیی را نزد آن زن بدکار حاضر ساختند اما عواقب دردناک این عمل،سرانجام دامان او را گرفت. ⁽¹⁾

در احادیث اسلامی می خوانیم که سالار شهیدان امام حسین ع می فرمود:

"از پستیهای دنیا اینکه سر یحیی بن زکریا را به عنوان هدیه برای زن بدکاره ای از زنان بنی اسرائیل بردند".

یعنی شرائط من و یحیی از این نظر نیز مشابه است چرا که یکی از هدفهای قیام من مبارزه با اعمال ننگین طاغوت زمانم یزید است.

[سوره مریم (19): آیات 16 تا 21]

اشاره

وَ اُذْکُرْ فِی اَلْکِتٰابِ مَرْیَمَ إِذِ اِنْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهٰا مَکٰاناً شَرْقِیًّا (16) فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجٰاباً فَأَرْسَلْنٰا إِلَیْهٰا رُوحَنٰا فَتَمَثَّلَ لَهٰا بَشَراً سَوِیًّا (17) قٰالَتْ إِنِّی أَعُوذُ بِالرَّحْمٰنِ مِنْکَ إِنْ کُنْتَ تَقِیًّا (18) قٰالَ إِنَّمٰا أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ لِأَهَبَ لَکِ غُلاٰماً زَکِیًّا (19) قٰالَتْ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ وَ لَمْ یَمْسَسْنِی بَشَرٌ وَ لَمْ أَکُ بَغِیًّا (20) قٰالَ کَذٰلِکِ قٰالَ رَبُّکِ هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ وَ لِنَجْعَلَهُ آیَةً لِلنّٰاسِ وَ رَحْمَةً مِنّٰا وَ کٰانَ أَمْراً مَقْضِیًّا (21)

ترجمه:

16-در این کتاب(آسمانی قرآن)از مریم یاد آر،آن هنگام که از خانواده اش جدا شد و در ناحیه شرقی قرار گرفت.

17-و حجابی میان خود و آنها افکند(تا خلوتگاهش از هر نظر برای عبادت آماده باشد) در این هنگام ما روح خود را به سوی او فرستادیم و او در شکل انسانی بی عیب و نقص بر مریم ظاهر شد.

18-او(سخت ترسید و)گفت من به خدای رحمن از تو پناه می برم اگر پرهیزگار هستی.

19-گفت من فرستاده پروردگار توام(آمده ام)تا پسر پاکیزه ای به تو ببخشم! 20-گفت چگونه ممکن است فرزندی برای من باشد در حالی که تا کنون انسانی با من تماس نداشته،و زن آلوده ای هم نبوده ام؟! 21-گفت مطلب همین است که پروردگارت فرموده،این کار بر من سهل و آسان است، ما می خواهیم او را نشانه ای برای مردم قرار دهیم و رحمتی از سوی ما باشد، و این امری است پایان یافته(و جای گفتگو ندارد).

تفسیر:

سرآغاز تولد مسیح(ع):

بعد از بیان سرگذشت یحیی ع رشته سخن را به داستان تولد عیسی ع و سرگذشت مادرش مریم می کشاند،چرا که پیوند بسیار نزدیکی در میان این دو ماجرا است.

اگر تولد یحیی از پدری پیر و فرتوت و مادری نازا عجیب بود،تولد عیسی از مادر بدون پدر عجیبتر است.

اگر رسیدن به مقام عقل و نبوت در کودکی،شگفت انگیز است،سخن گفتن در گهواره آنهم از کتاب و نبوت،شگفت انگیزتر است.

و به هر حال هر دو آیتی است از قدرت خداوند بزرگ،یکی از دیگری بزرگتر،و اتفاقا هر دو مربوط به کسانی است که با هم قرابت بسیار نزدیک از جهت نسب داشتند چرا که مادر یحیی خواهر مادر مریم بود،و هر دو زنانی نازا و عقیم بودند و در آرزوی فرزندی صالح به سر می بردند.

نخستین آیه مورد بحث می گوید،"در کتاب آسمانی قرآن از مریم سخن

بگو آن گاه که از خانواده خود،جدا شده و در یک منطقه شرقی قرار گرفت" ( وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مَرْیَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهٰا مَکٰاناً شَرْقِیًّا ).

او در حقیقت می خواست مکانی خالی و فارغ از هر گونه دغدغه پیدا کند که به راز و نیاز با خدای خود بپردازد و چیزی او را از یاد محبوب غافل نکند به همین جهت طرف شرق بیت المقدس(آن معبد بزرگ)را که شاید محلی آرامتر و یا از نظر تابش آفتاب پاکتر و مناسبتر بود برگزید.

کلمه"انتبذت"از ماده"نبذ"به گفته"راغب"به معنی دور انداختن اشیاء غیر قابل ملاحظه است،و این تعبیر در آیه فوق شاید اشاره به آن باشد که مریم به صورت متواضعانه و گمنام و خالی از هر گونه کاری که جلب توجه کند،از جمع،کناره گیری کرد،و آن مکان از خانه خدا را برای عبادت انتخاب نمود.

*** در این هنگام،مریم"حجابی میان خود و دیگران افکند"تا خلوتگاه او از هر نظر کامل شود( فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجٰاباً ).

در این جمله،تصریح نشده است که این حجاب برای چه منظور بوده، آیا برای آن بوده که آزادتر و خالی از دغدغه و اشتغال حواس بتواند به عبادت پروردگار و راز و نیاز با او پردازد یا برای این بوده است که می خواسته شستشو و غسل کند؟آیه از این نظر ساکت است.

به هر حال"در این هنگام ما روح خود(یکی از فرشتگان بزرگ)را به سوی او فرستادیم و او در شکل انسان کامل بی عیب و نقص و خوش قیافه ای بر مریم ظاهر شد"( فَأَرْسَلْنٰا إِلَیْهٰا رُوحَنٰا فَتَمَثَّلَ لَهٰا بَشَراً سَوِیًّا ).

*** پیدا است که در این موقع چه حالتی به مریم دست می دهد،مریمی که

همواره پاکدامن زیسته،در دامان پاکان پرورش یافته،و در میان جمعیت مردم ضرب المثل عفت و تقوا است،از دیدن چنین منظره ای که مرد بیگانه زیبایی به خلوتگاه او راه یافته چه ترس و وحشتی به او دست می دهد؟لذا بلافاصله"صدا زد:من به خدای رحمان از تو پناه می برم اگر پرهیزکار هستی"( قٰالَتْ إِنِّی أَعُوذُ بِالرَّحْمٰنِ مِنْکَ إِنْ کُنْتَ تَقِیًّا ).

و این نخستین لرزه ای بود که سراسر وجود مریم را فرا گرفت.

بردن نام خدای رحمان،و توصیف او به رحمت عامه اش از یک سو،و تشویق او به تقوی و پرهیزکاری از سوی دیگر،همه برای آن بود که اگر آن شخص ناشناس قصد سویی دارد او را کنترل کند،و از همه بالاتر پناه بردن به خدا، خدایی که در سخت ترین حالات تکیه گاه انسان است و هیچ قدرتی در مقابل قدرت او عرض اندام نمی کند مشکلات را حل خواهد کرد.

*** مریم با گفتن این سخن در انتظار عکس العمل آن مرد ناشناس بود،انتظاری آمیخته با وحشت و نگرانی بسیار،اما این حالت دیری نپائید ناشناس زبان به سخن گشود و ماموریت و رسالت عظیم خویش را چنین بیان کرد و"گفت من فرستاده پروردگار توام"!( قٰالَ إِنَّمٰا أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ ).

این جمله همچون آبی که بر آتش بریزد،به قلب پاک مریم آرامش بخشید.

ولی این آرامش نیز چندان طولانی نشد،چرا که بلافاصله افزود"من آمده ام تا پسر پاکیزه ای از نظر خلق و خوی و جسم و جان به تو ببخشم"!( لِأَهَبَ لَکِ غُلاٰماً زَکِیًّا ).

*** از شنیدن این سخن لرزش شدیدی وجود مریم را فرا گرفت و بار دیگر او در نگرانی عمیقی فرو رفت و"گفت:چگونه ممکن است من صاحب پسری

شوم،در حالی که تا کنون انسانی با من تماس نداشته و هرگز زن آلوده ای نبوده ام"؟! ( قٰالَتْ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ وَ لَمْ یَمْسَسْنِی بَشَرٌ وَ لَمْ أَکُ بَغِیًّا ).

او در این حال تنها به اسباب عادی می اندیشید و فکر می کرد برای اینکه زنی صاحب فرزند شود دو راه بیشتر ندارد،یا ازدواج و انتخاب همسر و یا آلودگی و انحراف،من که خود را بهتر از هر کس می شناسم نه تا کنون همسری انتخاب کرده ام و نه هرگز زن منحرفی بوده ام،تا کنون هرگز شنیده نشده است کسی بدون این دو صاحب فرزندی شود.! *** اما به زودی طوفان این نگرانی مجدد با شنیدن سخن دیگری از پیک پروردگار فرو نشست او با صراحت به مریم"گفت:مطلب همین است که پروردگارت فرموده،این کار بر من سهل و آسان است"( قٰالَ کَذٰلِکِ قٰالَ رَبُّکِ هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ ).

تو که خوب از قدرت من آگاهی،تو که میوه های بهشتی را در فصلی که در دنیا شبیه آن وجود نداشت در کنار محراب عبادت خویش دیده ای،تو که آوای فرشتگان را که شهادت به پاکیت می دادند شنیده ای،تو که میدانی جدت آدم از خاک آفریده شد،این چه تعجب است که از این خبر داری؟! سپس افزود:"ما می خواهیم او را آیه و اعجازی برای مردم قرار دهیم" ( وَ لِنَجْعَلَهُ آیَةً لِلنّٰاسِ ).

"و ما می خواهیم او را رحمتی از سوی خود برای بندگان بنمائیم"( وَ رَحْمَةً مِنّٰا ).

و به هر حال"این امری است پایان یافته"و جای گفتگو ندارد( وَ کٰانَ أَمْراً مَقْضِیًّا ).

نکته ها:

اشاره

1-منظور از"روح خدا"چیست؟-

تقریبا همه مفسران معروف، روح را در اینجا به جبرئیل فرشته بزرگ خدا تفسیر کرده اند،و تعبیر"روح" از او به خاطر آنست که روحانی است و هم وجودی است حیاتبخش،چرا که حامل رسالت الهی به پیامبران است که احیاء کننده همه انسانهای لایق می باشد و اضافه روح در اینجا به خدا دلیل بر عظمت و شرافت این روح است،که یکی از اقسام اضافه،اضافه تشریفیه است.

ضمنا از این آیه استفاده می شود که نزول جبرئیل مخصوص پیامبران نبوده البته به عنوان وحی و آوردن شریعت و کتب آسمانی منحصرا بر آنها نازل می شده ولی برای رساندن پیامهای دیگر(مانند پیام فوق به مریم)مانعی ندارد که با غیر پیامبران نیز روبرو شود.

2-"تمثل"چیست؟-

"تمثل"در اصل از ماده"مثول"بمعنی ایستادن در برابر شخص یا چیزی است،و"ممثل"به چیزی می گویند که به صورت دیگری نمایان گردد،بنا بر این فَتَمَثَّلَ لَهٰا بَشَراً سَوِیًّا مفهومش این است که آن فرشته الهی به صورت انسانی درآمد.

بدون شک معنی این سخن آن نیست که جبرئیل،صورتا و سیرتا تبدیل به یک انسان شد،چرا که چنین انقلاب و تحولی ممکن نیست بلکه منظور این است که او به صورت انسان درآمد هر چند سیرت او همان فرشته بود،ولی مریم در ابتدای امر که خبر نداشت چنین تصور می کرد که در برابر او انسانی است سیرة و صورتا.

در روایات اسلامی و تواریخ"تمثل"به معنی وسیع کلمه،بسیار دیده می شود.

از جمله اینکه:ابلیس در آن روز که مشرکان در دار الندوه جمع شده بودند و برای نابودی پیامبر ص توطئه می چیدند،او در لباس پیر مردی خیراندیش و خیرخواه ظاهر شد و به اغوا کردن سران قریش پرداخت.

و یا دنیا و باطن آن به صورت زن زیبای دلربایی در برابر علی ع آشکار گشت و قدرت نفوذ در وی را نیافت که داستانش مفصل و معروف است.

و نیز در روایات می خوانیم مال و فرزند و عمل انسان به هنگام مرگ در چهره های مختلف و خاص در برابر او مجسم می شوند.

و یا اعمال انسان در قبر و روز قیامت تجسم می یابد و هر کدام در شکل خاصی ظاهر می گردد"تمثل"در تمام این موارد،مفهومش این است که چیزی یا شخصی صورتا به شکل دیگری درمی آید نه اینکه ماهیت و باطن آن تغییر یافته باشد ⁽¹⁾.

[سوره مریم (19): آیات 22 تا 26]

اشاره

فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَکٰاناً قَصِیًّا (22) فَأَجٰاءَهَا اَلْمَخٰاضُ إِلیٰ جِذْعِ اَلنَّخْلَةِ قٰالَتْ یٰا لَیْتَنِی مِتُّ قَبْلَ هٰذٰا وَ کُنْتُ نَسْیاً مَنْسِیًّا (23) فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا (24) وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ اَلنَّخْلَةِ تُسٰاقِطْ عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیًّا (25) فَکُلِی وَ اِشْرَبِی وَ قَرِّی عَیْناً فَإِمّٰا تَرَیِنَّ مِنَ اَلْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ اَلْیَوْمَ إِنْسِیًّا (26)

ترجمه:

22-سرانجام(مریم)باردار شد و او را به نقطه دوردستی برد.

23-درد وضع حمل او را به کنار تنه درخت خرمایی کشاند،(آن قدر ناراحت شد که) گفت ای کاش پیش از این مرده بودم و به کلی فراموش می شدم!.

24-ناگهان از طرف پائین پایش او را صدا زد که غمگین مباش پروردگارت زیر پای تو چشمه آب(گوارایی)قرار داده است.

25-و تکانی به این درخت نخل بده تا رطب تازه بر تو فرو ریزد.

26-از(این غذای لذیذ)بخور،و از(آن آب گوارا)بنوش،و چشمت را(به این مولود جدید)روشن دار،و هر گاه کسی از انسانها را دیدی با اشاره بگو:من برای خدای رحمان روزه گرفته ام و با احدی امروز سخن نمی گویم(این نوزاد خودش از تو دفاع خواهد کرد).

تفسیر:

مریم در کشاکش سختترین طوفانهای زندگی

"سرانجام مریم باردار شد"و آن فرزند موعود در رحم او جای گرفت ( فَحَمَلَتْهُ ).

در اینکه چگونه این فرزند به وجود آمد آیا جبرئیل در پیراهن او دمید یا در دهان او،در قرآن سخنی از آن به میان نیامده است چرا که نیازی به آن نبوده،هر چند کلمات مفسرین در این باره مختلف است.

به هر حال"این امر سبب شد که او از بیت المقدس به مکان دوردستی برود"( فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَکٰاناً قَصِیًّا ).

او در این حالت در میان یک بیم و امید،یک حالت نگرانی توأم با سرور به سر می برد،گاهی به این می اندیشید که این حمل سرانجام فاش خواهد شد، گیرم چند روز یا چند ماهی از آنها که مرا می شناسند دور بمانم و در این نقطه به صورت ناشناس زندگی کنم آخر چه خواهد شد؟! چه کسی از من قبول می کند زنی بدون داشتن همسر باردار شود مگر اینکه آلوده دامان باشد،من با این اتهام چه کنم؟و راستی برای دختری که سالها سنبل پاکی و عفت و تقوا و پرهیزگاری،و نمونه ای در عبادت و بندگی خدا

بوده،زاهدان و عابدان بنی اسرائیل به کفالت او از طفولیت افتخار می کردند و زیر نظر پیامبر بزرگی پرورش یافته،و خلاصه سجایای اخلاقی و آوازه قداست او همه جا پیچیده است،بسیار دردناک است که یک روز احساس کند همه این سرمایه معنویش به خطر افتاده است،و در گرداب اتهامی قرار گرفته که بدترین اتهامات محسوب می شود،و این سومین لرزه ای بود که بر پیکر او افتاد.

اما از سوی دیگر،احساس می کرد که این فرزند پیامبر موعود الهی است یک تحفه بزرگ آسمانی می باشد،خداوندی که مرا به چنین فرزندی بشارت داده و با چنین کیفیت معجزه آسایی او را آفریده چگونه تنهایم خواهد گذاشت؟آیا ممکن است در برابر چنین اتهامی از من دفاع نکند؟من که لطف او را همیشه آزموده ام،و دست رحمتش بر سر خود دیده ام.

در اینکه دوران حمل مریم چه اندازه بود،در میان مفسران گفتگو است هر چند در قرآن به صورت سربسته بیان شده است،بعضی آن را یک ساعت و بعضی 9 ساعت و بعضی شش ماه و بعضی هفت ماه و بعضی هشت ماه و بعضی 9 ماه مانند سایر زنان دانسته اند،ولی این موضوع تاثیر چندانی در هدف این داستان ندارد.

و روایات در این زمینه نیز مختلف است.

در اینکه این مکان"قصی"(دوردست)کجا بوده بسیاری معتقدند شهر "ناصره"بوده است و شاید در آن شهر نیز پیوسته در خانه میماند و کمتر قدم بیرون می گذاشت.

*** هر چه بود دوران حمل پایان گرفت،و لحظات طوفانی زندگی مریم شروع شد،درد سخت زائیدن به او دست داد آن چنان که او را از آبادی به بیابان کشاند بیابانی خالی از انسانها،و خشک و بی آب و بی پناه! گرچه در این حالت زنان به آشنایان و دوستان خود پناه می برند تا برای

تولد فرزند به آنها کمک کنند،ولی چون وضع مریم یک وضع استثنایی بود و هرگز نمی خواست کسی وضع حمل او را ببیند،با آغاز درد زائیدن،راه بیابان را پیش گرفت.

قرآن در این زمینه می گوید:"درد وضع حمل،او را به کنار درخت خرمایی کشاند"( فَأَجٰاءَهَا الْمَخٰاضُ إِلیٰ جِذْعِ النَّخْلَةِ ).

تعبیر به جذع النخلة با توجه به اینکه"جذع"به معنی تنه درخت است نشان می دهد که تنها بدنه ای از آن درخت باقی مانده بود یعنی درختی خشکیده بود ⁽¹⁾.

در این حالت،طوفانی از غم و اندوه،سراسر وجود پاک مریم را فرا گرفت احساس کرد لحظه ای را که از آن می ترسید فرا رسیده است،لحظه ای که هر چه پنهان است در آن آشکار می شود و رگبار تیرهای تهمت مردم بی ایمان متوجه او خواهد شد.

به قدری این طوفان سخت بود و این بار بر دوشش سنگینی می کرد که بی اختیار"گفت:ای کاش پیش از این مرده بودم و به کلی فراموش می شدم"!.

( قٰالَتْ یٰا لَیْتَنِی مِتُّ قَبْلَ هٰذٰا وَ کُنْتُ نَسْیاً مَنْسِیًّا ).

بدیهی است تنها ترس تهمتهای آینده نبود که قلب مریم را می فشرد،هر چند مشغله فکری مریم بیش از همه همین موضوع بود،ولی مشکلات و مصائب دیگر مانند وضع حمل بدون قابله و دوست و یاور،در بیابانی تنهای تنها،نبودن محلی برای استراحت،آبی برای نوشیدن و غذا برای خوردن،وسیله برای نگاهداری مولود جدید،اینها اموری بود که سخت او را تکان می داد.

و آنها که می گویند چگونه مریم با ایمان و دارای شناخت توحیدی که

آن همه لطف و احسان الهی را دیده بود چنین جمله ای را بر زبان راند که"ای کاش مرده بودم و فراموش شده بودم"هرگز ترسیمی از حال مریم در آن ساعت در ذهن خود نکرده اند،و اگر خود به جزء کوچکی از این مشکلات گرفتار شوند چنان دست پاچه می شوند که خود را نیز فراموش خواهند کرد.

*** اما این حالت زیاد به طول نیانجامید و همان نقطه روشن امید که همواره در اعماق قلبش وجود داشت درخشیدن گرفت،"ناگهان صدایی به گوشش رسید که از طرف پائین پا بلند است و آشکار می گوید غمگین مباش درست بنگر پروردگارت از پائین پای تو چشمه آب گوارایی را جاری ساخته است"( فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا ).

*** و نظری به بالای سرت بیفکن بنگر چگونه ساقه خشکیده به درخت نخل باروری تبدیل شده که میوه ها،شاخه هایش را زینت بخشیده اند"تکانی به این درخت نخل بده تا رطب تازه بر تو فرو ریزد"( وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسٰاقِطْ عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیًّا ).

*** "از این غذای لذیذ و نیروبخش بخور،و از آن آب گوارا بنوش"( فَکُلِی وَ اشْرَبِی ).

"و چشمت را به این مولود جدید روشن دار"( وَ قَرِّی عَیْناً ).

"و اگر از آینده نگرانی آسوده خاطر باش،هر گاه بشری دیدی و از تو در این زمینه توضیح خواست با اشاره بگو من برای خدای رحمان روزه گرفته ام روزه سکوت و به همین دلیل امروز با احدی سخن نمی گویم"( فَإِمّٰا تَرَیِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِی إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا ).

خلاصه نیازی به این نیست که تو از خود دفاع کنی،آن کس که این مولود را به تو داده وظیفه دفاع را هم نیز به خود او سپرده است.

بنا بر این از هر نظر آسوده خاطر باش و غم و اندوه به خاطرت راه نیابد.

این حوادث پی در پی که همچون جرقه های روشنی در یک فضای فوق العاده تاریک و ظلمانی درخشیدن گرفت،سراسر قلب او را روشن کرد و حالت آرامش گوارایی به او دست داد.

نکته ها:

اشاره

1-مریم در لابلای مشکلات ورزیده شد-

حوادثی که در این مدت کوتاه بر مریم گذشت و صحنه های اعجاب انگیزی که از لطف خدا برای او پیش آمد مسلما او را برای پرورش یک پیامبر اولوا العزم آماده می ساخت تا بتواند وظیفه مادری خود را در انجام این امر خطیر به خوبی اداء کند.

مسیر حوادث او را تا آخرین مرحله مشکلات پیش برد آن چنان که میان خود و پایان زندگی یک گام بیشتر نمی دید،اما ناگهان و رق بر می گشت،همه چیز به کمک او می شتافتند،و در محیطی آرام و مطمئن از هر نظر گام می نهاد.

جمله" هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ "که به مریم دستور می دهد درخت خرما را تکان دهد تا از میوه آن بهره گیرد این درس آموزنده را به او و به همه انسانها داد که حتی در سختترین لحظات زندگی دست از تلاش و کوشش نباید برداشت.

این سخن پاسخی است به آنها که فکر می کنند چه نیازی داشت که مریم با اینکه تازه وضع حمل کرده بود برخیزد و درخت خرما را بتکاند؟آیا بهتر نبود خدایی که به فرمان او چشمه آب گوارا در نزدیکی مریم جوشیدن گرفت و نیز به فرمان او درخت خشکیده بارور شد نسیمی بفرستد تا شاخه درخت را

تکان دهد و خرما را در اطراف مریم بریزد؟چه شد آن گاه که مریم سالم بود میوه بهشتی در کنار محرابش حاضر می شد اما الان که در این طوفان شدید گرفتار است خود باید میوه بچیند؟! آری این دستور الهی به مریم نشان می دهد تا حرکتی از ما نباشد برکتی نخواهد بود،و به تعبیر دیگر هر کس هنگام بروز مشکلات باید حد اکثر کوشش خود را به کار گیرد و ما وراء آن را که از قدرت او بیرون است از خدا بخواهد و به گفته شاعر. برخیز و فشان درخت خرما تا سیر شوی رسی ببارش! کان مریم تا درخت نفشاند خرما نفتاد در کنارش! ***

2-چرا مریم تقاضای مرگ از خدا کرد-

بدون شک تقاضای مرگ از خدا کار درستی نیست،ولی گاه در زندگی انسان حوادث سختی روی می دهد که طعم حیات کاملا تلخ و ناگوار می شود مخصوصا در آنجا که انسان هدفهای مقدس و یا شرف و حیثیت خود را در خطر می بیند و توانایی دفاع در برابر آن ندارد در اینگونه موارد گاهی برای رهایی از شکنجه های روحی تقاضای مرگ می کند.

مریم نیز چون در لحظات نخستین در فکرش این تصور پدید آمد که تمام آبرو و حیثیت او در برابر مردم بیخرد با تولد این فرزند بخطر خواهد افتاد، اینجا بود که آرزوی مرگ و فراموش شدن کرد،و این خود دلیل بر آن است که او عفت و پاکدامنی را حتی از جانش بیشتر دوست می داشت و برای آبروی خود ارزشی بیش از حیات خود قائل بود،.

اما اینگونه افکار که شاید در لحظات بسیار کوتاهی صورت گرفت دیری نپائید و با دیدن دو اعجاز الهی"جوشیدن چشمه آب و بارور شدن درخت خشکیده

خرما"تمام این افکار از روحش به کنار رفت و نور اطمینان و آرامش تمام قلبش را فرا گرفت.

3-پاسخ به یک سؤال-

بعضی می پرسند اگر معجزه مخصوص انبیاء و امامان است پس ظهور اینگونه معجزات برای مریم چگونه بود؟ بعضی از مفسران برای حل این مشکل آن را جزء معجزات عیسی گرفته اند که مقدمه تحقق یافت،و از آن تعبیر به"ارهاص"می کنند.(ارهاص به معنی معجزه مقدماتی است).

ولی هیچ نیازی به اینگونه پاسخها نیست،چرا که ظهور خارق عادات برای غیر پیامبران و امامان هیچگونه مانعی ندارد این همان چیزی است که نامش را "کرامت"می گذاریم.

معجزه آن است که توأم با"تحدی"(دعوت به مبارزه)و توأم با دعوی نبوت و یا امامت بوده باشد).

4-روزه سکوت

ظاهر آیات فوق نشان می دهد که مریم به خاطر مصلحتی مامور به سکوت بود و بفرمان خدا از سخن گفتن در این مدت خاص خودداری می کرد تا نوزادش عیسی،لب به سخن بگشاید و از پاکی او دفاع کند که این از هر جهت مؤثرتر و گیراتر بود.

اما از تعبیر آیه چنین برمی آید که نذر سکوت برای آن قوم و جمعیت، کار شناخته شده ای بود، به همین دلیل این کار را بر او ایراد نگرفتند.

ولی این نوع روزه در شرع اسلام،مشروع نیست.

از امام علی بن الحسین ع در حدیثی چنین نقل شده:

صوم السکوت حرام :

"روزه سکوت حرام است" ⁽¹⁾و این به خاطر تفاوت شرائط در آن زمان با زمان ظهور اسلام است.

ولی البته یکی از آداب صوم کامل در اسلام آنست که انسان به هنگام روزه گرفتن زبان خود را از آلودگی به گناه و مکروهات حفظ کند،و همچنین چشم خود را از هر گونه آلودگی برگیرد،چنان که در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم

ان الصوم لیس من الطعام و الشراب وحده،ان مریم قالت إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً ،ای صمتا،فاحفظوا السنتکم و غضوا ابصارکم و لا تحاسدوا و لا تنازعوا: "روزه تنها از خوردنی و نوشیدنی نیست،مریم گفت:من برای خداوند رحمان روزه ای نذر کرده ام یعنی سکوت را،بنا بر این (هنگامی که روزه هستید)زبان خود را حفظ کنید،دیدگان خود را از آنچه گناه است بربندید،نسبت به یکدیگر حسد نداشته باشید،و نزاع نکنید" ⁽²⁾.

5-یک غذای نیرو بخش-

از اینکه در آیات بالا صریحا آمده است که خداوند غذای مریم را به هنگام تولد نوزاد رطب قرار داد،مفسران چنین استفاده کرده اند که یکی از بهترین غذاها برای زنان بعد از وضع حمل،رطب(خرمای تازه)می باشد.

در احادیث اسلامی نیز صریحا به این مطلب اشاره شده است:

از امیر مؤمنان علی ع می خوانیم که از پیامبر اسلام ص نقل می فرماید:

لیکن اول ما تاکل النفساء الرطب،فان اللّٰه عز و جل قال لمریم(ع):

وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسٰاقِطْ عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیًّا

:باید اولین چیزی که زن پس از وضع حمل می خورد رطب باشد زیرا خداوند بزرگ به مریم ع فرمود:درخت خرما را تکان ده تا رطب تازه بر تو فرو ریزد" ⁽¹⁾.

از ذیل همین حدیث استفاده می شود که خوردن این غذا نه تنها برای مادر مؤثر است بلکه در شیر او نیز اثر خواهد گذاشت.

حتی از پاره ای از روایات استفاده می شود که بهترین غذای زن باردار و داروی او رطب است(

ما تاکل الحامل من شیء و لا تتداوی به افضل من الرطب ) ⁽²⁾.

ولی مسلما اعتدال در همه چیز و حتی در این موضوع باید رعایت شود چنان که از بعضی از روایات که در همین مورد وارد شده استفاده می شود.

و نیز استفاده می شود اگر رطب پیدا نشود از خرمای معمولی می توان استفاده کرد.

دانشمندان غذاشناس می گویند:قند فراوانی که در خرما وجود دارد از سالمترین قندها است که حتی در بسیاری از موارد،مبتلایان به بیماری قند نیز می توانند از آن استفاده کنند.

همین دانشمندان می گویند:در خرما 13 ماده حیاتی و پنج نوع ویتامین را کشف کرده اند که مجموع آنها خرما را به صورت یک منبع غذایی غنی در آورده است ⁽³⁾.

و این را می دانیم که زنان در چنین حالی نیاز شدیدی به غذای نیروبخش و پر ویتامین دارند.

با پیشرفت دانش پزشکی اهمیت دارویی خرما نیز به ثبوت رسیده است، در خرما"کلسیوم"وجود دارد که عامل اصلی استحکام استخوانها است،و نیز "فسفر"وجود دارد که از عناصر اصلی تشکیل دهنده مغز و مانع ضعف اعصاب و خستگی است،و نیز"پتاسیوم"موجود است که فقدان آن را در بدن علت حقیقی زخم معده می دانند ⁽¹⁾

[سوره مریم (19): آیات 27 تا 33]

اشاره

فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهٰا تَحْمِلُهُ قٰالُوا یٰا مَرْیَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَیْئاً فَرِیًّا (27) یٰا أُخْتَ هٰارُونَ مٰا کٰانَ أَبُوکِ اِمْرَأَ سَوْءٍ وَ مٰا کٰانَتْ أُمُّکِ بَغِیًّا (28) فَأَشٰارَتْ إِلَیْهِ قٰالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کٰانَ فِی اَلْمَهْدِ صَبِیًّا (29) قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اَللّٰهِ آتٰانِیَ اَلْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا (30) وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ اَلزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا (31) وَ بَرًّا بِوٰالِدَتِی وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبّٰاراً شَقِیًّا (32) وَ اَلسَّلاٰمُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدْتُ وَ یَوْمَ أَمُوتُ وَ یَوْمَ أُبْعَثُ حَیًّا (33)

ترجمه:

27-(مریم)او را در آغوش گرفته به سوی قومش آمد،گفتند:ای مریم!کار بسیار عجیب و بدی انجام دادی! 28-ای خواهر هارون!نه پدر تو مرد بدی بود،و نه مادرت زن بدکاره ای! 29-(مریم)اشاره به او کرد،گفتند ما چگونه با کودکی که در گاهواره است سخن بگوئیم؟!

30-(ناگهان عیسی زبان به سخن گشود)گفت من بنده خدایم به من کتاب(آسمانی) داده و مرا پیامبر قرار داده است.

31-و مرا وجودی پر برکت قرار داده در هر کجا باشم،و مرا توصیه به نماز و زکات ما دام که زنده ام کرده است.

32-و مرا نسبت به مادرم نیکوکار قرار داده،و جبار و شقی قرار نداده است.

33-و سلام(خدا)بر من آن روز که متولد شدم و آن روز که میمیرم و آن روز که زنده برانگیخته می شوم.

تفسیر:

مسیح در گاهواره سخن می گوید:

"سرانجام مریم در حالی که کودکش را در آغوش داشت از بیابان به آبادی بازگشت و به سراغ بستگان و اقوام خود آمد"( فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهٰا تَحْمِلُهُ ).

هنگامی که آنها کودکی نوزاد را در آغوش او دیدند،دهانشان از تعجب باز ماند،آنها که سابقه پاکدامنی مریم را داشتند و آوازه تقوا و کرامت او را شنیده بودند سخت نگران شدند،تا آنجا که بعضی به شک و تردید افتادند، و بعضی دیگر هم که در قضاوت و داوری، عجول بودند زبان به ملامت و سرزنش او گشودند،و گفتند:حیف از آن سابقه درخشان،با این آلودگی!و صد حیف از آن دودمان پاکی که این گونه بدنام شد."گفتند:ای مریم!تو مسلما کار بسیار عجیب و بدی انجام دادی"!( قٰالُوا یٰا مَرْیَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَیْئاً فَرِیًّا ) ⁽¹⁾. بعضی به او رو کردند و گفتند"ای خواهر هارون!پدر تو آدم بدی نبود، مادرت نیز هرگز آلودگی نداشت"( یٰا أُخْتَ هٰارُونَ مٰا کٰانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ وَ مٰا کٰانَتْ أُمُّکِ بَغِیًّا ).

با وجود چنین پدر و مادر پاکی این چه وضعی است که در تو می بینیم؟چه

بدی در طریقه پدر و روش مادر دیدی که از آن روی برگرداندی؟! اینکه آنها به مریم گفتند:"ای خواهر هارون"موجب تفسیرهای مختلفی در میان مفسران شده است،اما آنچه صحیحتر به نظر می رسد این است که هارون مرد پاک و صالحی بود،آن چنان که در میان بنی اسرائیل ضرب المثل شده بود، هر کس را می خواستند به پاکی معرفی کنند می گفتند:او برادر یا خواهر هارون است-مرحوم طبرسی در مجمع البیان این معنی را در حدیث کوتاهی از پیامبر ص نقل کرده است ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری که در کتاب"سعد السعود"آمده چنین می خوانیم:

پیامبر ص"مغیره"را به نجران(برای دعوت مسیحیان به اسلام)فرستاد، جمعی از مسیحیان به عنوان(خرده گیری بر قرآن)گفتند مگر شما در کتاب خود نمی خوانید" یٰا أُخْتَ هٰارُونَ "در حالی که می دانیم اگر منظور هارون برادر موسی است میان مریم و هارون فاصله زیادی بود؟ مغیره چون نتوانست پاسخی بدهد مطلب را از پیامبر ص سؤال کرد، پیامبر ص فرمود:چرا در پاسخ آنها نگفتی که در میان بنی اسرائیل معمول بوده که افراد نیک را به پیامبران و صالحان نسبت می دادند ⁽²⁾.

*** در این هنگام،مریم به فرمان خدا سکوت کرد،تنها کاری که انجام داد این بود که اشاره به نوزادش عیسی کرد"( فَأَشٰارَتْ إِلَیْهِ ).

اما این کار بیشتر تعجب آنها را برانگیخت و شاید جمعی آن را حمل بر سخریه کردند و خشمناک شدند گفتند:مریم با چنین کاری که انجام داده ای قوم خود را مسخره نیز می کنی.

به هر حال"به او گفتند ما چگونه با کودکی که در گاهواره است سخن بگوئیم"؟!( قٰالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کٰانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا ).

مفسران در مورد کلمه"کان"که دلالت بر ماضی دارد.در اینجا گفتگو بسیار کرده اند ولی ظاهر این است این کلمه در اینجا اشاره به ثبوت و لزوم وصف موجود است،و به تعبیر روشنتر آنها به مریم گفتند:ما چگونه با بچه ای که در گهواره بوده و هست سخن بگوئیم.

شاهد این معنی آیات دیگر قرآن است مانند: کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ :"شما بهترین امتی بودید که به سود جامعه انسانی به وجود آمدید" (سوره آل عمران-110).

مسلما جمله"کنتم"(بودید)در اینجا به معنی ماضی نیست بلکه بیان استمرار و ثبوت این صفات برای جامعه اسلامی است.

و نیز در باره"مهد"(گهواره)بحث کرده اند که عیسی هنوز به گهواره نرسیده بود بلکه ظاهر آیات این است به محض ورود مریم در میان جمعیت،در حالی که عیسی در آغوشش بود،این سخن در میان او و مردم رد و بدل شد.

ولی با توجه به معنی کلمه"مهد"در لغت عرب،پاسخ این سؤال روشن می شود.

واژه مهد-چنان که راغب در مفردات می گوید-به معنی جایگاهی است که برای کودک آماده می کنند،خواه گهواره باشد یا دامان مادر و یا بستر، و مهد و مهاد هر دو در لغت به معنی المکان الممهد الموطا:"محل آماده شده و گسترده"(برای استراحت و خواب)آمده است.

*** به هر حال،جمعیت از شنیدن این گفتار مریم نگران و حتی شاید عصبانی شدند آن چنان که طبق بعضی از روایات به یکدیگر گفتند:مسخره و استهزاء او،

از انحرافش از جاده عفت،بر ما سخت تر و سنگینتر است!.

ولی این حالت چندان به طول نیانجامید چرا که آن کودک نوزاد زبان به سخن گشود و"گفت:من بنده خدایم"( قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ ).

"او کتاب آسمانی به من مرحمت کرده"( آتٰانِیَ الْکِتٰابَ ).

"و مرا پیامبر قرار داده است"( وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا ).

*** "و خداوند مرا وجودی پر برکت(وجودی مفید از هر نظر برای بندگان در هر جا باشم قرار داده است"( وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ ).

"و مرا تا زنده ام توصیه به نماز و زکات کرده است"( وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا ).

*** و نیز"مرا نیکوکار و قدردان و خیرخواه،نسبت به مادرم قرار داده است" ( وَ بَرًّا بِوٰالِدَتِی ) ⁽¹⁾.

"و مرا جبار و شقی قرار نداده است"( وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبّٰاراً شَقِیًّا ).

"جبار"به کسی می گویند که برای خود هر گونه حقوق بر مردم قائل است،ولی هیچ حقی برای کسی نسبت به خود قائل نیست! و نیز"جبار"به کسی می گویند که از روی خشم و غضب،افراد را می زند و نابود می کند و پیرو فرمان عقل نیست،و یا می خواهد نقص و کمبود خود را با ادعای عظمت و تکبر،برطرف سازد که همه اینها صفات بارز طاغوتیان

مستکبران در هر زمان است ⁽¹⁾.

"شقی"به کسی گفته می شود که اسباب گرفتاری و بلا و مجازات برای خود فراهم می سازد،و بعضی آن را به کسی که قبول نصیحت نمی کند تفسیر کرده اند،و پیدا است که این دو معنی از هم جدا نیست.

در روایتی می خوانیم که حضرت عیسی ع می گوید:"قلب من نرم است و من خود را نزد خود کوچک می دانم"(اشاره به اینکه نقطه مقابل جبار و شقی این دو وصف است) ⁽²⁾.

*** و سرانجام این نوزاد(حضرت مسیح)می گوید:"سلام و درود خدا بر من باد آن روز که متولد شدم،و آن روز که میمیرم،و آن روز که زنده برانگیخته می شوم"( وَ السَّلاٰمُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدْتُ وَ یَوْمَ أَمُوتُ وَ یَوْمَ أُبْعَثُ حَیًّا ).

همانگونه که در شرح آیات مربوط به"یحیی" ع گفتیم،این سه روز در زندگی انسان،سه روز سرنوشت ساز و خطرناک است که سلامت در آنها جز به لطف خدا میسر نمی شود و لذا هم در مورد"یحیی" ع این جمله آمده،و هم در مورد حضرت مسیح ع،با این تفاوت که در مورد اول خداوند این سخن را می گوید و در مورد دوم مسیح ع این تقاضا را دارد.

نکته ها:

اشاره

1-روشنترین تصویر از تولد عیسی(ع)-

فصاحت و بلاغت قرآن را مخصوصا در اینگونه مسائل مهم می توان درک کرد که چگونه مساله مهمی را که

با آن همه خرافات آمیخته شده در عباراتی کوتاه،عمیق،زنده،پرمحتوا،و کاملا گویا،مطرح می کند،بطوری که هر گونه خرافه ای را از آن جدا و طرد می نماید.

جالب اینکه در آیات فوق،هفت صفت از صفات برجسته و دو برنامه و یک دعا ذکر شده است.

هفت صفت عبارتند از:بنده خدا بودن که ذکر آن در آغاز همه اوصاف، اشاره ای است به اینکه بزرگترین مقام آدمی همان مقام عبودیت است.

و به دنبال آن صاحب کتاب آسمانی بودن و سپس مقام نبوت(البته می دانیم همیشه مقام نبوت توأم با داشتن کتاب آسمانی نیست).

سپس به دنبال مقام عبودیت و رهبری،مبارک بودن یعنی مفید به حال جامعه بودن مطرح شده است.

در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:"معنی مبارک،"نفاع"است (یعنی بسیار پر منفعت).

و بعد از آن،نیکوکاری نسبت به مادر مطرح شده و سرانجام،جبار و شقی نبودن و بجای آن متواضع،حق شناس،و سعادتمند بودن است.

از میان تمام برنامه ها روی توصیه پروردگار به نماز و زکات تکیه می کند و این بخاطر اهمیت فوق العاده این دو برنامه است که این دو رمز ارتباط با خالق و خلق است و از یک نظر می توان همه برنامه های مذهبی را در آن خلاصه کرد چرا که بخشی از آنها پیوند انسان را با خلق و بخشی با خالق مشخص می کند.

و اما دعائی که به خود می کند و تقاضایی که در آغاز عمرش از خدا دارد این است که خدایا این سه روز را بر من سلامت دار،روز تولد،روز مرگ و روزی که در رستاخیز زنده می شوم،و به من در این سه مرحله حساس امنیت

مرحمت فرما!.

2-مقام مادر-

گر چه حضرت مسیح ع به فرمان نافذ پروردگار از مادر بدون پدر تولد یافت ولی همین اندازه که در آیه فوق از زبان او می خوانیم که در مقام بر شمردن افتخارات خود نیکوکاری نسبت به مادر را ذکر می کند دلیل روشنی بر اهمیت مقام مادر است،ضمنا نشان می دهد که این کودک نوزاد که طبق یک اعجاز به سخن در آمد از این واقعیت آگاه بود که او یک فرزند نمونه در میان انسانها است که تنها از مادر بدون دخالت پدر تولد یافته است.

به هر حال گرچه در جهان امروز در باره مقام مادر سخن بسیار گفته می شود و حتی روزی را بنام"روز مادر"اختصاص داده اند،اما متاسفانه وضع تمدن ماشینی چنان است که رابطه پدران و مادران را از فرزندان خیلی زود قطع می کند آن چنان که کمتر روابط عاطفی بعد از بزرگ شدن در میان آنها دیده می شود.

در اسلام روایات شگفت انگیزی در این زمینه داریم که اهمیت فوق العاده مقام مادر را به مسلمانان توصیه می کند،تا در عمل،نه تنها در سخن،در این باره بکوشند در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:مردی نزد پیامبر ص آمد و عرض کرد:

یا رسول اللّٰه من ابر؟قال امک،قال ثم من؟قال امک!قال ثم من قال امک!قال ثم من قال اباک!: "ای پیامبر به چه کسی نیکویی کنم؟فرمود:

به مادرت،عرض کرد بعد از او به چه کسی؟فرمود:به مادرت،بار سوم عرض کرد بعد از او به چه کسی؟فرمود:به مادرت،در چهارمین بار که این سؤال را تکرار کرد،فرمود:به پدرت ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری می خوانیم:جوانی نزد پیامبر ص برای شرکت

در جهاد(آنجا که جهاد واجب عینی نبود)آمد،پیامبر ص فرمود:

ا لک والدة قال نعم قال ل‍ فان الجنة تحت قدمها: "آیا مادری داری عرض کرد آری،فرمود:در خدمت مادر باش که بهشت زیر پای مادران است" ⁽¹⁾.

بدون شک اگر زحمات فراوانی را که مادر از هنگام حمل تا وضع حمل و دوران شیرخواری و تا زمان بزرگ شدن او تحمل می کند،رنجها و تعب ها و بیداریها و بیماریها و پرستاریها را که او با آغوش باز در راه فرزند خود پذیرا می گردد در نظر بگیریم،خواهیم دید که هر قدر انسان در این راه بکوشد باز هم در برابر حقوق مادر بدهکار است.

جالب اینکه در حدیثی می خوانیم:ام سلمه خدمت پیامبر ص رسید و عرض کرد:همه افتخارات نصیب مردان شده،زنان بیچاره چه سهمی از این افتخارات دارند:پیامبر ص فرمود:

بلی اذا حملت المرأة کانت بمنزلة الصائم القائم المجاهد بنفسه و ماله فی سبیل اللّٰه فاذا وضعت کان لها من الاجر ما لا یدری احد ما هو لعظمة،فاذا ارضعت کان لها بکل مصة کعدل عتق محرر من ولد اسماعیل،فاذا فرغت من رضاعه ضرب ملک کریم علی جنبها و قال استانفی العمل فقد غفر لک! :آری(زنان هم افتخارات فراوانی دارند)هنگامی که زن باردار می شود در تمام طول مدت حمل به منزله روزه دار و شب زنده دار و مجاهد در راه خدا با جان و مال است،و هنگامی که وضع حمل می کند آن قدر خدا به او پاداش می دهد که هیچکس حد آن را از عظمت نمیداند، و هنگامی که فرزندش را شیر می دهد در برابر هر مکیدنی از سوی کودک خداوند پاداش آزاد کردن برده ای از فرزندان اسماعیل را به او می دهد،و هنگامی که دوران شیرخوارگی کودک تمام شد یکی از فرشتگان بزرگوار خداوند بر پهلوی او می زند و می گوید:برنامه اعمال خود را از نو آغاز کن چرا که خداوند همه

گناهان تو را بخشیده"!(گویی نامه عملت از نو آغاز می شود) ⁽¹⁾.

در جلد دوازدهم تفسیر نمونه ذیل آیه 23 سوره اسراء بحثهای دیگری در این زمینه داشتیم.

3- بکرزایی-

از جمله سؤالاتی که آیات فوق برمی انگیزد این است آیا از نظر علمی امکان تولد فرزند بدون پدر وجود دارد؟آیا مساله تولد عیسی ع تنها از مادر مخالف تحقیقات دانشمندان در این زمینه نیست؟ بدون شک این مساله از طریق اعجاز صورت گرفته،ولی علم امروز نیز امکان چنین امری را نفی نکرده بلکه تصریح به ممکن بودن آن نموده است.

مخصوصا موضوع بکرزایی در میان بسیاری از حیوانات دیده شده و با توجه به اینکه مساله انعقاد نطفه اختصاصی به انسانها ندارد امکان این امر را به طور عموم اثبات می کند.

"دکتر الکسیس کارل"فیزیولوژیست و زیست شناس معروف فرانسوی در کتاب"انسان موجود ناشناخته"چنین می نویسد:

"هنگامی که به میزان سهمی که هر یک از پدر و مادر در تولید مثل دارند فکر می کنیم باید آزمایشهای"لوب"و"باتایون"را به خاطر بیاوریم که از یک تخمک بارور نشده قورباغه بدون دخالت"اسپرماتوزوئید"بوسیله تکنیکهای خاصی قورباغه جدیدی می توان به وجود آورد.

به این ترتیب که ممکن است یک عامل شیمیایی یا فیزیکی را جانشین "سلول نر"کرد ولی در هر حال همیشه وجود یک عامل ماده ضروری است".

بنا بر این آنچه از نظر علمی برای تولد فرزند قطعیت دارد وجود نطفه مادر (اوول)می باشد و گرنه در مورد نطفه نر(اسپرماتوزوئید)عامل دیگری می تواند

جانشین آن گردد،به همین دلیل مساله بکرزایی واقعیتی است که در جهان امروز مورد قبول پزشکان قرار گرفته.هر چند بسیار نادر اتفاق می افتد.

از این گذشته این مساله در برابر قوانین آفرینش و قدرت خداوند آن گونه است که قرآن می گوید: إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ قٰالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ :"مثل عیسی در نزد خدا همچون آدم است که او را از خاک آفرید سپس به او فرمان داد موجود شو او هم موجود(کاملی)شد" (آل عمران-59).

یعنی این خارق عادت از آن خارق عادت مهمتر نیست.

4-چگونه نوزاد سخن می گوید

ناگفته پیدا است که طبق روال عادی هیچ نوزادی در ساعات یا روزهای نخستین تولد سخن نمی گوید،سخن گفتن نیاز به نمو کافی مغز و سپس ورزیدگی عضلات زبان و حنجره و هماهنگی دستگاههای مختلف بدن با یکدیگر دارد، و این امور عادتا باید ماهها بگذرد تا تدریجا در کودکان فراهم گردد.

ولی هیچ دلیل علمی هم بر محال بودن این امر نداریم تنها این یک خارق عادت است و همه معجزات چنین هستند یعنی همه خارق عادتند نه محال عقلی، شرح این موضوع را در بحث معجزات پیامبران آورده ایم.

[سوره مریم (19): آیات 34 تا 35]

اشاره

ذٰلِکَ عِیسَی اِبْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ اَلْحَقِّ اَلَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ (34) مٰا کٰانَ لِلّٰهِ أَنْ یَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحٰانَهُ إِذٰا قَضیٰ أَمْراً فَإِنَّمٰا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ (35)

ترجمه:

34-اینست عیسی بن مریم،گفتار حقی که در آن تردید می کنند.

35-هرگز برای خدا شایسته نبود فرزندی انتخاب کند،منزه است او،هر گاه چیزی را فرمان دهد می گوید:موجود باش!آن هم موجود می شود.

تفسیر:

اشاره

مگر فرزند برای خدا ممکن است؟!

بعد از آنکه قرآن مجید در آیات گذشته ترسیم بسیار زنده و روشنی از ماجرای تولد حضرت مسیح ع کرد به نفی خرافات و سخنان شرک آمیزی که در باره عیسی گفته اند پرداخته چنین می گوید:"این است عیسی بن مریم" ( ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ).

مخصوصا در این عبارت روی فرزند مریم بودن او تاکید می کند تا مقدمه ای باشد برای نفی فرزندی خدا.

و بعد اضافه می نماید:"این قول حقی است که آنها در آن شک و تردید کرده اند"و هر یک در جاده ای انحرافی گام نهاده( قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ

یَمْتَرُونَ

) ⁽¹⁾.

این عبارت در حقیقت تاکیدی است بر صحت تمام مطالب گذشته در مورد حضرت مسیح ع و اینکه کمترین خلافی در آن وجود ندارد.

اما اینکه قرآن می گوید:آنها در این زمینه در شک و تردید هستند،گویا اشاره به دوستان و دشمنان مسیح ع یا به تعبیر دیگر مسیحیان و یهودیان است، از یک سو گروهی گمراه در پاکی مادر او شک و تردید کردند،و از سوی دیگر گروهی در اینکه او یک انسان باشد اظهار شک نمودند،حتی همین گروه نیز به شعبه های مختلف تقسیم شدند بعضی او را صریحا فرزند خدا دانستند(فرزند روحانی و جسمانی،حقیقی نه مجازی!!)و به دنبال آن مساله تثلیث و خدایان سه گانه را به وجود آوردند.

بعضی مساله تثلیث را از نظر عقل نامفهوم خواندند و معتقد شدند که باید تعبدا آن را پذیرفت و بعضی برای توجیه منطقی آن به سخنان بی اساسی دست زدند،خلاصه همه آنها چون ندیدند حقیقت-یا چون نخواستند حقیقت- ره افسانه زدند ⁽²⁾! *** در آیه بعد با صراحت می گوید:"هرگز برای خدا شایسته نبود فرزندی انتخاب کند او منزه و پاک از چنین چیزی است"( مٰا کٰانَ لِلّٰهِ أَنْ یَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحٰانَهُ )

.

بلکه او هر گاه چیزی را اراده کند و فرمان دهد به آن می گوید:موجود باش آن نیز موجود می شود"( إِذٰا قَضیٰ أَمْراً فَإِنَّمٰا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ ).

اشاره به اینکه:دارا بودن فرزند-آن چنان که مسیحیان در مورد خدا می پندارند-با قداست مقام پروردگار سازگار نیست،از یک سو لازمه آن جسم بودن و از سوی دیگر محدودیت،و از سوی سوم نیاز،و خلاصه خدا را از مقام قدسش زیر چتر قوانین عالم ماده کشیدن و او را در سرحد یک موجود ضعیف و محدود مادی قرار دادن است.

خداوندی که آن قدر قدرت و توانایی دارد که اگر اراده کند هزاران عالم همانند این عالم پهناوری که در آن وجود داریم با یک فرمان و اشاره اش تحقق خواهد یافت،آیا این شرک و انحراف از اصول توحید و خداشناسی نیست که ما او را همانند یک انسان دارای فرزند بدانیم آن هم فرزندی که در رتبه پدر است و هم طراز او! تعبیر" کُنْ فَیَکُونُ "که در هشت مورد از آیات قرآن آمده است ترسیم بسیار زنده ای از وسعت قدرت خدا و تسلط و حاکمیت او در امر خلقت است، تعبیری از فرمان"کن"کوتاهتر تصور نمی شود و نتیجه ای از"فیکون" وسیعتر و جامعتر به نظر نمی رسد،مخصوصا با توجه به"فاء تفریع"که فوریت را در اینجا می رساند،حتی فاء تفریع در اینجا به تعبیر فلاسفه دلیل بر تاخر زمانی نیست،بلکه همان تاخر رتبی یعنی ترتب معلول بر علت را بیان می کند (دقت کنید).

نفی فرزند یعنی نفی هر گونه نیاز از خدا.

اصولا چرا موجودات زنده نیاز به فرزند دارند؟جز این است که عمرشان

محدود است و برای آنکه نسل آنها منقرض نشود و حیات نوعی آنها ادامه یابد باید فرزندانی از آنها متولد گردد؟ و از نظر اجتماعی،نیاز کارهای دستجمعی به نیروی انسانی بیشتر سبب می شود که انسان علاقه به فرزند داشته باشد.

به علاوه نیازهای عاطفی و روانی و از بین بردن،وحشت تنهایی او را به این کار دعوت می نماید.

ولی آیا در مورد خداوندی که ازلی و ابدی است و قدرتش بی نهایت است و مساله نیاز عاطفی و غیر آن در ذات پاکش اصلا راه ندارد این امور تصور می شوند؟ آیا جز این است کسانی که برای خدا فرزندی قائل شدند او را با مقیاس وجود خود سنجیده اند و در او همان دیده اند که در خود دیده اند در حالی که "هیچ چیز ما همانند خدا نیست"( لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ ) ⁽¹⁾.

یک نکته مهم تاریخی پیرامون نخستین هجرت

نخستین هجرتی که در اسلام واقع شد هجرت گروه قابل ملاحظه ای از مسلمانان اعم از زن و مرد به سرزمین حبشه بود آنها برای رهایی از چنگال مشرکان قریش و تشکل و آمادگی هر چه بیشتر برای برنامه های آینده اسلامی مکه را به قصد حبشه ترک گفتند،و همانگونه که پیش بینی می کردند در آنجا توانستند در آرامش زندگی کنند و به برنامه های اسلامی و خودسازی بپردازند.

این خبر به گوش سران قریش در مکه رسید،آنها این مساله را زنگ خطری برای خود دانستند و احساس کردند که"حبشه"پناهگاهی خواهد

بود برای مسلمانان و شاید پس از قوت و قدرت به مکه باز گردند و مشکلات عظیمی برای آنها فراهم سازند.

پس از مشورت قرارشان بر این شد که دو نفر از مردان فعال قریش را انتخاب کرده به سوی"نجاشی"بفرستند،تا خطرات وجود مسلمانان را در آنجا برای نجاشی تشریح کنند،و آنها را از این سرزمین مطمئن و آرام بیرون نمایند.

"عمرو بن عاص"و"عبد اللّٰه ابن ابی ربیعه"را با هدایای فراوانی برای نجاشی و فرماندهان بزرگ لشکر او به آنجا گسیل داشتند.

"ام سلمه"همسر پیامبر ص می گوید:هنگامی که ما وارد سرزمین حبشه شدیم با حسن رفتار نجاشی روبرو گشتیم،هیچ محدودیت مذهبی نداشتیم، کسی ما را آزار نمی کرد اما قریش پس از آگاهی از این مساله و فرستادن دو نفر با هدایای فراوان به آنها دستور داده بودند که پیش از ملاقات با شخص نجاشی با فرماندهان بزرگ ملاقات کرده و هدایای آنها را به آنها بدهند،سپس هدایای نجاشی را به او تقدیم دارند و تقاضا کنند که مسلمین را بی آنکه سخنی با آنها گفته شود به آنان تسلیم کنند! آنها این برنامه را با دقت اجراء کردند و به فرماندهان نجاشی قبلا چنین گفتند:گروهی از جوانان ابله به سرزمین شما پناهنده شدند اینها از دین و آئین خود فاصله گرفته و در دین شما هم وارد نشده اند دین تازه ای بدعت گزارده اند که برای ما و شما ناشناخته است.

اشراف قریش ما را به حضور شما فرستاده اند تا شر آنها را از این کشور کوتاه کنیم و به سوی قوم خودشان باز گردانیم.

آنها از فرماندهان قول گرفتند که هر گاه نجاشی با آنها مشورت کند آنها این نظریه را تایید کنند و بگویند قوم آنها از وضع آنها آگاهترند.

سپس آنها به حضور نجاشی بار یافتند و کلمات فریبنده خود را گفتند.

این برنامه به خوبی پیش می رفت و این سخنان فریبنده با آن هدایای فراوان سبب شد که اطرافیان نجاشی نیز آنها را تصدیق کردند.

ناگهان و رق برگشت نجاشی سخت خشمگین شد و گفت:به خدا سوگند من چنین کاری را نخواهم کرد،اینها جمعیتی هستند که به من پناهنده شده اند و کشور مرا بر کشورهای دیگر به خاطر امنیتش ترجیح داده اند،تا از آنها دعوت نکنم و تحقیق ننمایم هرگز به این پیشنهاد شما عمل نخواهم کرد.

اگر واقعا همانگونه است که اینها می گویند آنها را به این دو می سپارم و اخراجشان می کنم و گرنه در پناه محبت من باید به خوبی زندگی کنند.

"ام سلمه"می گوید:نجاشی به سراغ مسلمانان فرستاد،آنها با یکدیگر مشورت کردند که چه بگویند؟تصمیمشان بر این شد،واقعیت امر را بگویند و دستورات پیامبر ص و برنامه اسلام را شرح دهند،هر آنچه باداباد!.

آن روز که برای این دعوت تعیین شده بود روز عجیبی بود بزرگان و علمای مسیحی در حالی که کتب مقدس را در دست داشتند به این مجلس دعوت شده بودند.

"نجاشی"رو به مسلمانان کرد،پرسید:این چه دینی است که شما از قوم خود جدا شده اید و در آئین ما نیز داخل نشده اید؟ "جعفر بن ابی طالب"زبان به سخن گشود و گفت:ای ملک!ما جمعی بودیم در جاهلیت و بی خبری به سر می بردیم بتها را می پرستیدیم،از گوشت مردار می خوردیم،کارهای زشت و ننگین انجام می دادیم،با خویشاوندان خود بدی می کردیم و با همسایگان بدرفتاری،زورمندان ضعیفان را می خوردند،خلاصه بدبختی ما فراوان بود،تا اینکه خداوند پیامبری از میان ما برانگیخت که نسب او را به خوبی می شناختیم،و به صدق و امانت و پاکی او ایمان داشتیم،او ما را دعوت به خداوند یگانه کرد،و دستور داد که پرستش سنگ و چوب را که

نیاکان ما داشتند کنار بگذاریم،او ما را به راستگویی،ادای امانت،صله رحم، نیکی به همسایگان،تشویق کرد و از محرمات،خونریزی و اعمال زشت و ننگین، شهادت باطل و خوردن مال یتیم و نسبت ناپاکی به زنان پاک دادن نهی فرمود.

و نیز فرمان داد خدای یگانه را بپرستیم چیزی را شریک او قرار ندهیم، نماز و روزه را بجا بیاوریم و زکات را بپردازیم...

ما به او ایمان آوردیم و دستوراتش را مو به مو اجراء کردیم،اما قوم ما به ما تعدی کردند،ما را اذیت و آزار نمودند و اصرار داشتند از آئین توحید به شرک باز گردیم،و به همان آلودگیهای سابق تن در دهیم.

هنگامی که ما را از هر سو تحت فشار قرار دادند به کشور شما آمدیم و دوست داشتیم همسایه تو باشیم،به این امید که هیچکس در اینجا به ما ستم نخواهد کرد!.

"نجاشی"سخت در فکر فرو رفت رو به"جعفر"کرد و گفت:آیا چیزی از کتاب آسمانی این مرد به خاطر داری:جعفر گفت:آری،نجاشی گفت برای من بخوان! جعفر که از هوش و ذکاوت و ایمان فوق العاده ای بهره مند بود مناسبترین فراز قرآن را که همین آیات آغاز سوره مریم باشد انتخاب کرد و برای نجاشی و همه حاضران که پیرو آئین مسیح بودند تلاوت کرد" کهیعص ذِکْرُ رَحْمَتِ رَبِّکَ عَبْدَهُ زَکَرِیّٰا ... وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مَرْیَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهٰا مَکٰاناً شَرْقِیًّا...

هنگامی که جعفر این آیات را با لحن گیرا و از روی صفای دل قرائت کرد چنان در روح نجاشی و علمای بزرگ مسیحی اثر گذاشت که بی اختیار قطره های اشک از چشمانشان سرازیر و به روی گونه هایشان فرو غلطید.

"نجاشی"رو به آنها کرد و گفت:به خدا سوگند آنچه عیسی مسیح آورده با این آیات همه از یک منبع نور سرچشمه گرفته است،بروید و راحت و آسوده

زندگی کنید به خدا سوگند هرگز شما را به دست این دو نفر نخواهم سپرد.

بعدا فرستادگان قریش تلاشهای دیگری برای بدبین ساختن نجاشی نسبت به مسلمانان کردند اما در روح بیدار او مؤثر نیفتاد،مایوس و نومید از آنجا باز گشتند.هدایایشان را به آنها برگرداند و عذرشان را خواست ⁽¹⁾.

[سوره مریم (19): آیات 36 تا 40]

اشاره

وَ إِنَّ اَللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ (36) فَاخْتَلَفَ اَلْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ (37) أَسْمِعْ بِهِمْ وَ أَبْصِرْ یَوْمَ یَأْتُونَنٰا لٰکِنِ اَلظّٰالِمُونَ اَلْیَوْمَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (38) وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ اَلْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ اَلْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ (39) إِنّٰا نَحْنُ نَرِثُ اَلْأَرْضَ وَ مَنْ عَلَیْهٰا وَ إِلَیْنٰا یُرْجَعُونَ (40)

ترجمه:

36-و خداوند پروردگار من و شماست،او را پرستش کنید اینست راه راست.

37-ولی(بعد از او)گروه ها از میان پیروان او اختلاف کردند،وای به حال کافران از مشاهده روز بزرگ(رستاخیز).

38-چه گوشهای شنوا و چه چشمهای بینایی(در آن روز)که نزد ما می آیند پیدا می کنند؟ ولی این ستمگران امروز در گمراهی آشکارند.

39-آنها را از روز حسرت(روز رستاخیز که برای همه مایه تاسف است)بترسان، روزی که همه چیز پایان می یابد در حالی که آنها در غفلتند و ایمان نمی آورند.

40-ما زمین و تمام کسانی را که بر آن هستند به ارث می بریم و همگی به سوی ما باز می گردند.

تفسیر:

رستاخیز روز حسرت تاسف

آخرین سخن عیسی بعد از معرفی خویش با صفاتی که گفته شد این است که بر مساله توحید مخصوصا در زمینه عبادت تاکید کرده،می گوید:"خداوند پروردگار من و شما است.او را پرستش کنید این است راه راست"( وَ إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ ) ⁽¹⁾.

و به این ترتیب مسیح ع از آغاز حیات خود با هر گونه شرک و پرستش خدایان دوگانه و چند گانه مبارزه کرد،و همه جا تاکید بر توحید داشت،بنا بر این آنچه به عنوان تثلیث(خدایان سه گانه)در میان مسیحیان امروز دیده می شود بطور قطع بدعتی است که بعد از عیسی گذاشته شده و ما شرح آن را در ذیل آیات 171 سوره نساء بیان کردیم. ⁽²⁾

گر چه بعضی از مفسران احتمال داده اند که این جمله از زبان پیامبر اسلام ص بوده باشد به این معنی که خداوند در این آیه به او فرمان می دهد که مردم را دعوت به توحید در عبادت کن و آن را به عنوان صراط مستقیم معرفی نما.

ولی آیات دیگر قرآن گواه بر این است که این جمله گفتار حضرت مسیح ع و دنباله سخنان گذشته است،در سوره زخرف آیه 63 تا 64 می خوانیم وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی

تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ إِنَّ اللّٰهَ هُوَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ :"هنگامی که عیسی دلائل روشن برای آنها آورد گفت:من دانش و حکمت برای شما آورده ام،آمده ام تا پاره ای از امور را که در آن اختلاف دارید روشن سازم،از خدا بترسید و مرا اطاعت کنید،خداوند پروردگار من و شما است او را پرستش کنید،این است راه راست".

در اینجا تقریبا عین همان جمله را می بینیم که از زبان عیسی نقل شده است(مانند همین مضمون در سوره آل عمران آیه 50 و 51 نیز آمده است).

*** ولی با اینهمه تاکیدی که مسیح ع در زمینه توحید و پرستش خداوند یگانه داشت"بعد از او گروه ها از میان پیروانش راههای مختلفی را پیش گرفتند"(و عقائد گوناگونی مخصوصا در باره مسیح ابراز داشتند)( فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ ).

"وای به حال آنها که راه کفر و شرک را پیش گرفتند،از مشاهده روز عظیم رستاخیز"( فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ ).

تاریخ مسیحیت نیز به خوبی گواهی می دهد که آنها تا چه اندازه بعد از حضرت مسیح ع در باره او و مساله توحید اختلاف کردند"این اختلافات به اندازه ای بالا گرفت که"قسطنطین"امپراطور روم مجمعی از"اسقفها" (دانشمندان بزرگ مسیحی)تشکیل داد که یکی از سه مجمع معروف تاریخی آنها است،اعضای این مجمع به دو هزار و یکصد و هفتاد عضو رسید که همه از بزرگان آنها بودند،هنگامی که بحث در باره عیسی مطرح شد علمای حاضر نظرات کاملا مختلفی در باره او اظهار داشتند و هر گروهی عقیده ای داشت.

بعضی گفتند:او خدا است که به زمین نازل شده است!عده ای را زنده کرده و عده ای را میرانده سپس به آسمان صعود کرده است!.

بعضی دیگر گفتند او فرزند خدا است!.

و بعضی دیگر گفتند:او یکی از اقانیم ثلاثه(سه ذات مقدس)است،اب و ابن و روح القدس(خدای پدر،خدای پسر و روح القدس)!.

و بعضی دیگر گفتند:او سومین آن سه نفر است:خداوند معبود است،او هم معبود،و مادرش هم معبود!.

سرانجام بعضی گفتند او بنده خدا است و فرستاده او.

و فرقه های دیگر هر کدام سخنی گفتند بطوری که اتفاق نظر بر هیچیک از این عقائد حاصل نشد،بزرگترین رقم طرفداران یک عقیده 308 نفر بود که امپراطور آن را به عنوان یک اکثریت نسبی پذیرفت و به عنوان عقیده رسمی از آن دفاع کرد و بقیه را کنار گذاشت،اما عقیده توحید که متاسفانه طرفداران کمتری داشت در اقلیت قرار گرفت. ⁽¹⁾

و از آنجا که انحراف از اصل توحید،بزرگترین انحراف مسیحیان محسوب می شود در ذیل آیه فوق دیدیم که چگونه خداوند آنها را تهدید می کند که در روز عظیم رستاخیز در آن محضر عام و در برابر دادگاه عدالت پروردگار سرنوشت شوم و دردناکی خواهند داشت. ⁽²⁾

*** آیه بعد وضع آنها را در صحنه رستاخیز بیان می کند و می گوید:"آنها در آن روز که نزد ما می آیند چه گوشهای شنوا و چه چشمهایی بینا پیدا می کنند؟ ولی این ستمگران امروز که در دنیا هستند در گمراهی آشکارند"

( أَسْمِعْ بِهِمْ وَ أَبْصِرْ یَوْمَ یَأْتُونَنٰا لٰکِنِ الظّٰالِمُونَ الْیَوْمَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ ).

روشن است که در نشاه آخرت پرده ها از برابر چشمها کنار می رود،و گوشها شنوا می شود،چرا که آثار حق در آنجا به مراتب از عالم دنیا آشکارتر است،اصولا مشاهده آن دادگاه و آثار اعمال،خواب غفلت را از چشم و گوش انسان می برد،و حتی کوردلان آگاه و دانا می شوند،ولی چه سود که این بیداری و آگاهی به حال آنها مفید نیست.

بعضی از مفسران کلمه"الیوم"در جمله" لٰکِنِ الظّٰالِمُونَ الْیَوْمَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ "را به معنی روز قیامت گرفته اند که مفهوم آیه این می شود:در آنجا بینا و شنوا خواهند شد اما این بینایی و شنوایی در آن روز سودی به حالشان نخواهد داشت و در ضلال مبین خواهند بود.

ولی تفسیر اول صحیحتر به نظر می رسد. ⁽¹⁾

*** بار دیگر روی سرنوشت افراد بی ایمان و ستمگر در آن روز تکیه کرده می فرماید:این کوردلان را که در غفلتند و ایمان نمی آورند از روز حسرت (روز رستاخیز)که همه چیز پایان می گیرد و راه جبران و بازگشت نیست بترسان"( وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ ).

می دانیم روز قیامت نامهای مختلفی در قرآن مجید دارد از جمله" یَوْمَ الْحَسْرَةِ " هم نیکوکاران تاسف می خورند ای کاش بیشتر عمل نیک انجام داده بودند و هم بدکاران چرا که پرده ها کنار می رود و حقائق اعمال و نتائج آن بر همه کس آشکار می شود.

جمله" إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ "را بعضی مربوط به پایان گرفتن برنامه های

حساب و جزا و تکلیف در روز رستاخیز دانسته اند،و بعضی آن را اشاره به فناء دنیا می دانند،طبق این تفسیر معنی آیه چنین می شود آنها را از روز حسرت بترسان آن هنگامی که دنیا در حال غفلت و عدم ایمان آنها پایان می گیرد، (ولی تفسیر اول صحیحتر به نظر می رسد،به خصوص اینکه در روایتی از امام صادق ع در تفسیر جمله" إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ "چنین نقل شده:

ای قضی علی اهل الجنة بالخلود فیها،و قضی علی اهل النار بالخلود فیها: "یعنی خداوند فرمان خلود را در باره اهل بهشت و اهل دوزخ صادر می کند). ⁽¹⁾

*** آخرین آیه مورد بحث به همه ظالمان و ستمگران هشدار می دهد که این اموال که در اختیار خود آنها است،جاودانی نیست همانگونه که حیات خود آنها هم جاودانی نمی باشد،بلکه وارث نهایی همه اینها خدا است،می فرماید:"ما زمین و تمام کسانی را که بر آن هستند به ارث می بریم و همگی سرانجام به سوی ما باز می گردند"( إِنّٰا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَ مَنْ عَلَیْهٰا وَ إِلَیْنٰا یُرْجَعُونَ ). ⁽²⁾

در حقیقت این آیه هموزن آیه 16 سوره مؤمن است که می گوید: لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ :"امروز(روز رستاخیز)مالکیت و حکومت از آن کیست؟از آن خداوند یگانه پیروز است".

اگر کسی به این واقعیت،مؤمن و معتقد باشد،چرا برای اموال و سایر مواهب مادی که چند روزی به امانت نزد ما سپرده شده و به سرعت از دست ما بیرون می رود،تعدی و ظلم و ستم و پایمال کردن حقیقت یا حقوق اشخاص را روا دارد؟

[سوره مریم (19): آیات 41 تا 45]

اشاره

وَ اُذْکُرْ فِی اَلْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا (41) إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مٰا لاٰ یَسْمَعُ وَ لاٰ یُبْصِرُ وَ لاٰ یُغْنِی عَنْکَ شَیْئاً (42) یٰا أَبَتِ إِنِّی قَدْ جٰاءَنِی مِنَ اَلْعِلْمِ مٰا لَمْ یَأْتِکَ فَاتَّبِعْنِی أَهْدِکَ صِرٰاطاً سَوِیًّا (43) یٰا أَبَتِ لاٰ تَعْبُدِ اَلشَّیْطٰانَ إِنَّ اَلشَّیْطٰانَ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ عَصِیًّا (44) یٰا أَبَتِ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یَمَسَّکَ عَذٰابٌ مِنَ اَلرَّحْمٰنِ فَتَکُونَ لِلشَّیْطٰانِ وَلِیًّا (45)

ترجمه:

41-در این کتاب از ابراهیم یاد کن که او بسیار راستگو و پیامبر خدا بود.

42-هنگامی که به پدرش گفت ای پدر!چرا چیزی را پرستش می کنی که نمی شنود و نمی بیند و هیچ مشکلی را از تو حل نمی کند؟! 43-ای پدر!علم و دانشی نصیب من شده است که نصیب تو نشده،بنا بر این از من پیروی کن تا تو را به راه راست هدایت کنم!

44-ای پدر!شیطان را پرستش مکن که شیطان نسبت به خداوند رحمن عصیانگر بود.

45-ای پدر!من از این می ترسم که عذابی از ناحیه خداوند رحمن به تو رسد در نتیجه از دوستان شیطان باشی!

تفسیر:

منطق گیرا و کوبنده ابراهیم(ع)

سرگذشت مسیح ع از نظر تولد توأم با بخشی از زندگی مادرش مریم به پایان رسید،و به دنبال آن آیات مورد بحث و آیات آینده از قسمتی از زندگانی قهرمان توحید ابراهیم خلیل پرده بر می دارد و تاکید می کند که دعوت این پیامبر بزرگ-همانند همه رهبران الهی-از نقطه توحید آغاز شده است.

در نخستین آیه می گوید:"در این کتاب(قرآن)از ابراهیم یاد کن" ( وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ ).

"چرا که او مردی بسیار راستگو و تصدیق کننده تعلیمات و فرمانهای الهی و نیز پیامبر خدا بود"( إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا ).

کلمه"صدیق"صیغه مبالغه از صدق و به معنی کسی است که بسیار راستگو است، بعضی گفته اند به معنی کسی است که هرگز دروغ نمی گوید،و یا بالاتر از آن توانایی بر دروغ گفتن ندارد،چون در تمام عمر عادت به راستگویی کرده است،و نیز بعضی آن را به معنی کسی می دانند که عملش تصدیق کننده سخن و اعتقاد او است.

ولی روشن است که همه این معانی تقریبا به یک معنی باز می گردد.

به هر حال این صفت به قدری اهمیت دارد که در آیه فوق حتی قبل از صفت "نبوت"بیان شده،گویی زمینه ساز شایستگی برای پذیرش نبوت است،و از این گذشته بارزترین صفتی که در پیامبران و حاملان وحی الهی لازم است همین معنی می باشد که آنها فرمان پروردگار را بی کم و کاست به بندگان خدا برسانند.

سپس به شرح گفتگوی او با پدرش"آزر"می پردازد(پدر در اینجا اشاره به عمو است و کلمه"اب"همانگونه که سابقا نیز گفته ایم در لغت عرب گاهی به معنی پدر و گاه به معنی عمو آمده است) ⁽¹⁾و چنین می گوید:"در آن هنگام که به پدرش گفت:ای پدر چرا چیزی را پرستش می کنی که نمی شنود و نمی بیند و نمی تواند هیچ مشکلی را از تو حل کند"( إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مٰا لاٰ یَسْمَعُ وَ لاٰ یُبْصِرُ وَ لاٰ یُغْنِی عَنْکَ شَیْئاً ).

این بیان کوتاه و کوبنده یکی از بهترین دلائل نفی شرک و بت پرستی است چرا که یکی از انگیزه های انسان در مورد شناخت پروردگار انگیزه سود و زیان است که علمای عقائد از آن تعبیر به مساله"دفع ضرر محتمل"کرده اند.

او می گوید:چرا تو به سراغ معبودی می روی که نه تنها مشکلی از کار تو نمی گشاید بلکه اصلا قدرت شنوایی و بینایی ندارد.

و به تعبیر دیگر:عبادت برای کسی باید کرد که قدرت بر حل مشکلات دارد،و از آن گذشته عبادت کننده خود و نیازهایش را درک می کند،شنوا و بینا است،اما این بتها فاقد همه اینها هستند.

در حقیقت ابراهیم در اینجا دعوتش را از پدرش شروع می کند به این دلیل که نفوذ در نزدیکان لازمتر است همانگونه که پیامبر اسلام ص نخست مامور شد که اقوام نزدیک خود را به اسلام دعوت کند همانگونه که در آیه 214 سوره شعراء می خوانیم وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ .

*** پس از آن،ابراهیم با منطق روشنی،او را دعوت می کند که در این امر از وی تبعیت کند می گوید:"ای پدر!علم و دانشی نصیب من شده که نصیب تو

نشده،به این دلیل از من پیروی کن و سخن مرا بشنو( یٰا أَبَتِ إِنِّی قَدْ جٰاءَنِی مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَمْ یَأْتِکَ فَاتَّبِعْنِی ).

"از من پیروی کن تا تو را به راه راست هدایت کنم"( أَهْدِکَ صِرٰاطاً سَوِیًّا ).

من از طریق وحی الهی آگاهی فراوانی پیدا کرده ام و با اطمینان می توانم بگویم که راه خطا نخواهم پیمود و تو را به راه خطا هرگز دعوت نمی کنم،من خواهان خوشبختی و سعادت توام از من بپذیر تا رستگار شوی،و با طی این صراط مستقیم به منزل مقصود برسی.

*** سپس این جنبه اثباتی را با جنبه نفی و آثاری که بر مخالفت این دعوت مترتب می شود توأم کرده می گوید:"پدرم!شیطان را پرستش مکن،چرا که شیطان همیشه نسبت به خداوند رحمان،عصیانگر بوده است"( یٰا أَبَتِ لاٰ تَعْبُدِ الشَّیْطٰانَ إِنَّ الشَّیْطٰانَ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ عَصِیًّا ).

البته پیدا است که منظور از عبادت در اینجا عبادت به معنی سجده کردن و نماز و روزه برای شیطان بجا آوردن نیست،بلکه به معنی اطاعت و پیروی فرمان است که این خود یک نوع از عبادت محسوب می شود.

معنی عبادت و پرستش آن قدر وسیع است که حتی گوش دادن به سخن کسی به قصد عمل کردن به آن را نیز شامل می گردد و نیز قانون کسی را به رسمیت شناختن یک نوع عبادت و پرستش او محسوب می شود.

از پیامبر ص چنین نقل شده:

من اصغی الی ناطق فقد عبده،فان کان الناطق عن اللّٰه عز و جل فقد عبد اللّٰه و ان کان الناطق عن ابلیس فقد عبد ابلیس!: "کسی که به سخن سخنگویی گوش فرا دهد(گوش دادن از روی تسلیم و رضا)او را پرستش کرده،اگر این سخنگو از سوی خدا سخن می گوید خدا را پرستیده است،و اگر از سوی ابلیس سخن می گوید ابلیس را عبادت

کرده. ⁽¹⁾

به هر حال ابراهیم به پدرش می خواهد این واقعیت را تعلیم کند که انسان در زندگی بدون خط نمیتواند باشد یا خط اللّٰه و صراط مستقیم است و یا خط شیطان عصیانگر و گمراه،او باید در این میان درست بیندیشد و برای خویش تصمیم- گیری کند و خیر و صلاح خود را دور از تعصبها و تقلیدهای کورکورانه در نظر بگیرد.

*** بار دیگر او را متوجه عواقب شوم شرک و بت پرستی کرده می گوید"ای پدر!من از این می ترسم که با این شرک و بت پرستی که داری عذابی از ناحیه خداوند رحمان به تو برسد،و تو از اولیای شیطان باشی"( یٰا أَبَتِ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یَمَسَّکَ عَذٰابٌ مِنَ الرَّحْمٰنِ فَتَکُونَ لِلشَّیْطٰانِ وَلِیًّا ).

تعبیر ابراهیم در برابر عمویش آزر در اینجا بسیار جالب است از یک سو مرتبا او را با خطاب یا ابت(پدرم)که نشانه ادب و احترام است مخاطب میسازد و از سوی دیگر جمله"ان یمسک"نشان می دهد که ابراهیم از رسیدن کوچکترین ناراحتی به آزر ناراحت و نگران است و از سوی سوم تعبیر به" عَذٰابٌ مِنَ الرَّحْمٰنِ " اشاره به این نکته می کند کار تو بواسطه این شرک و بت پرستی بجایی رسیده که خداوندی که رحمت عام او همگان را در برگرفته به تو خشم می گیرد و مجازاتت می کند،ببین چه کار وحشتناکی انجام می دهی.

و از سوی چهارم این کار تو کاری است که سرانجامش،قرار گرفتن زیر چتر ولایت شیطان است.

نکته ها:

اشاره

1-راه نفوذ در دیگران-

کیفیت گفتگوی ابراهیم با آزر که طبق روایات مردی بت پرست و بت تراش و بت فروش بوده و یک عامل بزرگ فساد در محیط محسوب می شده به ما نشان می دهد که برای نفوذ در افراد منحرف،قبل از توسل به خشونت باید از طریق منطق،منطقی آمیخته با احترام،محبت، دلسوزی و در عین حال توأم با قاطعیت،استفاده کرد،چرا که گروه زیادی از این طریق تسلیم حق خواهند شد،هر چند عده ای در برابر این روش باز هم مقاومت نشان می دهند که البته حساب آنها جدا است و باید برخورد دیگری با آنها داشت.

2-دلیل پیروی از عالم

در آیات فوق خواندیم که ابراهیم،آزر را به پیروی از خود دعوت می کند با اینکه قاعدتا عمویش از نظر سن از او بسیار بزرگتر بوده و در آن جامعه سرشناستر،و دلیل آن را این ذکر می کند"که من علومی دارم که نزد تو نیست" ( قَدْ جٰاءَنِی مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَمْ یَأْتِکَ ).

این یک قانون کلی است در باره همه که در آنچه آگاه نیستند از آنها که آگاهند پیروی کنند و این در واقع برنامه رجوع به متخصصان هر فن و از جمله مساله تقلید از مجتهد را در فروع احکام اسلامی مشخص می سازد، البته بحث ابراهیم در مسائل مربوط به فروع دین نبود بلکه از اساسی ترین مساله اصول دین سخن می گفت ولی حتی در اینگونه مسائل نیز باید از راهنماییهای دانشمند استفاده کرد،تا هدایت به صراط سوی که همان"صراط مستقیم"است حاصل گردد.

3-سوره رحمت و یادآوری

در این سوره پنج بار هنگام شروع در داستان پیامبران بزرگ و مریم، جمله اذکر(یادآوری کن)آمده است و به خاطر آن می توان این سوره را سوره یادآوریها نامید،یادآوری از پیامبران و مردان و زنان بزرگ و حرکت توحیدی آنها و تلاششان در راه مبارزه با شرک و بت پرستی و ظلم و بیدادگری.

و از آنجا که معمولا ذکر به معنی یادآوری بعد از نسیان است ممکن است اشاره به این واقعیت نیز باشد که ریشه توحید و عشق به مردان حق و ایمان به مبارزات حق طلبانه آنها در اعماق جان هر انسانی ریشه دوانیده و سخن از آنها در واقع یک نوع ذکر و یادآوری و بازگویی است.

و توصیف خداوند به عنوان"رحمان"شانزده بار در این سوره آمده است چرا که سوره از آغازش با رحمت شروع می شود،رحمت خدا به زکریا،رحمت خدا به مریم و مسیح و پایان آن نیز با همین رحمت است که در اواخر آن می گوید: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا :"کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند خداوند رحمان محبت آنها را در دل بندگانش قرار می دهد"(سوره مریم آیه 96).

[سوره مریم (19): آیات 46 تا 50]

اشاره

قٰالَ أَ رٰاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِی یٰا إِبْرٰاهِیمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّکَ وَ اُهْجُرْنِی مَلِیًّا (46) قٰالَ سَلاٰمٌ عَلَیْکَ سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِّی إِنَّهُ کٰانَ بِی حَفِیًّا (47) وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ وَ أَدْعُوا رَبِّی عَسیٰ أَلاّٰ أَکُونَ بِدُعٰاءِ رَبِّی شَقِیًّا (48) فَلَمَّا اِعْتَزَلَهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا نَبِیًّا (49) وَ وَهَبْنٰا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنٰا وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ لِسٰانَ صِدْقٍ عَلِیًّا (50)

ترجمه:

46-گفت ای ابراهیم آیا تو از خدایان من روی گردانی؟اگر(از این کار)دست برنداری تو را سنگسار می کنم،از من برای مدتی طولانی دور شو!.

47-(ابراهیم)گفت سلام بر تو!من به زودی برایت از پروردگارم تقاضای عفو میکنم چرا که او نسبت به من مهربان است.

48-و از شما و آنچه غیر از خدا می خوانید کناره گیری می کنم،و پروردگارم را می خوانم و امیدوارم دعایم در پیشگاه پروردگارم بی پاسخ نماند.

49-هنگامی که از آنها و از آنچه غیر خدا می پرستیدند کناره گیری کرد ما اسحاق و یعقوب را به او بخشیدیم،و هر یک را پیامبر بزرگی قرار دادیم.

50-و از رحمت خود به آنها ارزانی داشتیم و برای آنها نام نیک و مقام مقبول و برجسته (در میان همه امتها)قرار دادیم.

تفسیر:

نتیجه دوری از شرک و مشرکان

در آیات گذشته سخنان منطقی ابراهیم که آمیخته با لطف و محبت خاصی بود در طریق هدایت پدرش گذشت،اکنون نوبت بازگو کردن پاسخهای آزر است تا از مقایسه این دو به یکدیگر،حقیقت و واقعیت آشکار و روشن شود.

قرآن می گوید:نه تنها دلسوزیهای ابراهیم و بیان پربارش به قلب آزر ننشست بلکه او از شنیدن این سخنان،سخت برآشفت و"گفت:ای ابراهیم آیا تو از خدایان من روی گردانی"؟!( قٰالَ أَ رٰاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِی یٰا إِبْرٰاهِیمُ ).

"اگر از این کار خودداری نکنی به طور قطع تو را سنگسار خواهم کرد" ( لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّکَ ).

"و اکنون از من دور شو دیگر تو را نبینم"( وَ اهْجُرْنِی مَلِیًّا ).

جالب اینکه اولا"آزر"حتی مایل نبود تعبیر انکار بتها و یا مخالفت و بدگویی نسبت به آنها را بر زبان آورد،بلکه به همین اندازه گفت:"آیا تو روی گردان از بتها هستی"مبادا به بتها جسارت شود،ثانیا به هنگام تهدید ابراهیم.او را به سنگسار کردن تهدید نمود،آن هم با تاکیدی که از"لام" و"نون تاکید ثقیله"در"لارجمنک"استفاده می شود و می دانیم سنگسار کردن یکی از بدترین انواع کشتن است.ثالثا به این تهدید مشروط قناعت نکرد

بلکه در همان حال ابراهیم را وجودی غیر قابل تحمل شمرد و به او گفت برای همیشه از نظرم دور شو(کلمه ملیا به گفته"راغب"در"مفردات"از ماده املاء به معنی مهلت دادن طولانی آمده است و در اینجا مفهومش آنست که برای مدت طولانی یا همیشه از من دور شو).

این تعبیر بسیار توهین آمیزی است که افراد خشن نسبت به مخالفین خود به کار می برند و در فارسی گاهی به جای آن"گورت را گم کن"می گوئیم،یعنی نه تنها خودت برای همیشه از من پنهان شو،بلکه جایی برو که حتی قبرت را هم نبینم!.

بعضی از مفسران جمله"لارجمنک"را به معنی سنگسار کردن نگرفته اند بلکه به معنی بدگویی یا متهم کردن،تفسیر کرده اند،ولی این تفسیر بعید به نظر می رسد،بررسی سایر آیات قرآن که با همین تعبیر وارد شده است،به آنچه گفتیم گواهی می دهد.

*** ولی با اینهمه،ابراهیم همانند همه پیامبران و رهبران آسمانی،تسلط بر اعصاب خویش را هم چنان حفظ کرد،و در برابر این تندی و خشونت شدید، با نهایت بزرگواری"گفت:سلام بر تو"( قٰالَ سَلاٰمٌ عَلَیْکَ ).

این سلام ممکن است تودیع و خداحافظی باشد که با گفتن آن و چند جمله بعد،ابراهیم،"آزر"را ترک گفت،ممکن است سلامی باشد که به عنوان ترک دعوی گفته می شود همانگونه در آیه 55 سوره قصص می خوانیم: لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ لاٰ نَبْتَغِی الْجٰاهِلِینَ :"اکنون که از ما نمی پذیرید، اعمال ما برای ما و اعمال شما برای خودتان،سلام بر شما ما هواخواه جاهلان نیستیم".

سپس اضافه کرد:"من به زودی برای تو از پروردگارم تقاضای آمرزش

می کنم چرا که او نسبت به من،رحیم و لطیف و مهربان است"( سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِّی إِنَّهُ کٰانَ بِی حَفِیًّا ).

در واقع،ابراهیم در مقابل خشونت و تهدید آزر،مقابله به ضد نمود،وعده استغفار و تقاضای بخشش پروردگار به او داد.

در اینجا سؤالی مطرح می شود که چرا ابراهیم به او وعده استغفار داد با اینکه می دانیم آزر،هرگز ایمان نیاورد و استغفار برای مشرکان،طبق صریح آیه 113 سوره توبه ممنوع است.

پاسخ این سؤال را بطور مشروح ذیل همان آیه سوره توبه ذکر کرده ایم (جلد 8 صفحه 106).

*** سپس چنین گفت:"من از شما(از تو و این قوم بت پرست)کناره گیری می کنم،و همچنین از آنچه غیر از خدا می خوانید"یعنی از بتها( وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ).

"و تنها پروردگارم را می خوانم،و امیدوارم که دعای من در پیشگاه پروردگارم بی پاسخ نماند"( وَ أَدْعُوا رَبِّی عَسیٰ أَلاّٰ أَکُونَ بِدُعٰاءِ رَبِّی شَقِیًّا ).

این آیه از یک سو،ادب ابراهیم را در مقابل آزر نشان می دهد،که او گفت:از من دور شو،ابراهیم هم پذیرفت،و از سوی دیگر قاطعیت او را در عقیده اش مشخص می کند که این دوری من از شما به این دلیل نیست که دست از اعتقاد راسخم به توحید برداشته باشم،بلکه به خاطر عدم آمادگیتان برای پذیرش حق است و لذا من در اعتقاد خودم هم چنان پا بر جا می مانم.

ضمنا می گوید من اگر خدایم را بخوانم اجابت می کند اما بیچاره شما که بیچاره تر از خود را می خوانید و هرگز دعایتان مستجاب نمی شود و حتی

سخنانتان را نمی شنود.

*** ابراهیم به گفته خود وفا کرد و بر سر عقیده خویش با استقامت هر چه تمامتر باقی ماند،همواره منادی توحید بود،هر چند تمام اجتماع فاسد آن روز بر ضد او قیام کردند،اما او سرانجام تنها نماند،پیروان فراوانی در تمام قرون و اعصار پیدا کرد به طوری که همه خداپرستان جهان به وجودش افتخار می کنند.

قرآن در این زمینه می گوید:"هنگامی که ابراهیم از آن بت پرستان و از آنچه غیر از اللّٰه می پرستیدند کناره گیری کرد،اسحاق و بعد از اسحاق، فرزندش یعقوب را به او بخشیدیم،و هر یک از آنها را پیامبر بزرگی قرار دادیم" ( فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا نَبِیًّا ).

گرچه مدت زیادی طول کشید که خداوند اسحاق و سپس یعقوب(فرزند اسحاق)را به ابراهیم داد ولی به هر حال این موهبت بزرگ،فرزندی همچون اسحاق و نوه ای همچون یعقوب که هر یک پیامبری عالیمقام بودند،نتیجه آن استقامتی بود که ابراهیم ع در راه مبارزه با بتها و کناره گیری از آن آئین باطل از خود نشان داد.

*** علاوه بر این،"ما به آنها از رحمت خود بخشیدیم"( وَ وَهَبْنٰا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنٰا ).

رحمت خاصی که ویژه خالصین و مخلصین و مردان مجاهد و مبارز راه خدا است.

و سرانجام"برای این پدر و فرزندانش،نام نیک و زبان خیر و مقام برجسته در میان همه امتها قرار دادیم"( وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ لِسٰانَ صِدْقٍ عَلِیًّا ).

این در حقیقت پاسخی است به تقاضای ابراهیم که در سوره شعراء آیه 84

آمده است وَ اجْعَلْ لِی لِسٰانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ :"خدایا برای من لسان صدق در امتهای آینده قرار ده".

در واقع آنها می خواستند آن چنان ابراهیم و دودمانش از جامعه انسانی طرد شوند که کمترین اثر و خبری از آنان باقی نماند و برای همیشه فراموش شوند، اما بر عکس،خداوند به خاطر ایثارها و فداکاریها و استقامتشان در ادای رسالتی که بر عهده داشتند آن چنان آنها را بلند آوازه ساخت که همواره بر زبانهای مردم جهان قرار داشته و دارند،و به عنوان اسوه و الگویی از خداشناسی و جهاد و پاکی و تقوا و مبارزه و جهاد شناخته می شوند.

"لسان"در اینگونه موارد به معنی یادی است که از انسان در میان مردم می شود و هنگامی که آن را اضافه"صدق"کنیم و لسان الصدق بگوئیم معنی یاد خیر و نام نیک و خاطره خوب در میان مردم است،و هنگامی که با کلمه"علیا" که به معنی عالی و برجسته است ضمیمه شود مفهومش این خواهد بود که خاطره بسیار خوب از کسی در میان مردم بماند.

ناگفته پیدا است ابراهیم نمی خواهد با این تقاضا،خواهش دل خویش را برآورد،بلکه هدفش این است که دشمنان نتوانند تاریخ زندگی او را که فوق العاده انسانساز بود به بوته فراموشی بیفکنند،و او را که می تواند الگویی برای مردم جهان باشد برای همیشه از خاطره ها محو کنند.

در روایتی از امیر مؤمنان علی ع می خوانیم:

لسان الصدق للمرء یجعله اللّٰه فی الناس خیر من المال یاکله و یورثه: "خاطره خوب و نام نیکی که خداوند برای کسی در میان مردم قرار دهد از ثروت فراوانی که هم خودش بهره می گیرد و هم به ارث می گذارد بهتر و برتر است" ⁽¹⁾.

اصولا قطع نظر از جنبه های معنوی گاهی حسن شهرت در میان مردم،

می تواند برای انسان و فرزندانش سرمایه عظیمی گردد که نمونه های آن را فراوان دیده ایم.

در اینجا سؤالی پیش می آید که چگونه در این آیه موهبت وجود اسماعیل، نخستین فرزند بزرگوار ابراهیم اصلا مطرح نشده،با اینکه نام یعقوب که نوه ابراهیم است صریحا آمده است؟ و در جای دیگر از قرآن وجود اسماعیل،ضمن مواهب ابراهیم بیان شده آنجا که از زبان ابراهیم می گوید: اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ :"شکر خدایی را که در پیری اسماعیل و اسحاق را به من بخشید"(ابراهیم-39).

پاسخ این سؤال چنین است که:علاوه بر اینکه در دو سه آیه بعد نام اسماعیل و بخشی از صفات برجسته او مستقلا آمده است،منظور از آیه فوق آنست که ادامه و تسلسل نبوت را در دودمان ابراهیم بیان کند و نشان دهد چگونه این حسن شهرت و نام نیک و تاریخ بزرگ او به وسیله پیامبرانی که از دودمان او یکی بعد از دیگری به وجود آمدند تحقق یافت،و می دانیم که بسیاری پیامبران از دودمان اسحاق و یعقوب در طول اعصار و قرون به وجود آمده اند هر چند از دودمان اسماعیل نیز بزرگترین پیامبران یعنی پیامبر اسلام قدم به عرصه هستی گذارد، ولی تسلسل و تداوم در فرزندان اسحاق بود.

لذا در آیه 27 سوره عنکبوت می خوانیم: وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ :"ما به او اسحاق و یعقوب را بخشیدیم و در دودمان او نبوت و کتاب آسمانی قرار دادیم".

[سوره مریم (19): آیات 51 تا 53]

اشاره

وَ اُذْکُرْ فِی اَلْکِتٰابِ مُوسیٰ إِنَّهُ کٰانَ مُخْلَصاً وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا (51) وَ نٰادَیْنٰاهُ مِنْ جٰانِبِ اَلطُّورِ اَلْأَیْمَنِ وَ قَرَّبْنٰاهُ نَجِیًّا (52) وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا (53)

ترجمه:

51-در این کتاب(آسمانی)از موسی یاد کن،که او مخلص بود،و رسول و پیامبر والا مقامی.

52-ما او را از طرف راست(کوه)طور فرا خواندیم،و او را نزدیک ساختیم و با او سخن گفتیم.

53-و ما از رحمت خود برادرش هارون را که پیامبر بود به او بخشیدیم.

تفسیر:

موسی پیامبری مخلص و برگزیده

سه آیه فوق اشاره کوتاهی به موسی ع دارد که فرزندی است از دودمان ابراهیم،و موهبتی است از مواهب آن بزرگمرد که خط او را تعقیب و تکمیل کرد نخست روی سخن را به پیامبر اسلام ص کرده می گوید:از موسی در کتاب آسمانیت یاد کن( وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مُوسیٰ ).

سپس پنج قسمت از مواهبی را که به این پیامبر بزرگ مرحمت فرمود بازگو می کند:

1-او به خاطر اطاعت و بندگی خدا به جایی رسید که"پروردگار او را

خالص و پاک ساخت"( إِنَّهُ کٰانَ مُخْلَصاً ).

و مسلما کسی که به چنین مقامی برسد از خطر انحراف و آلودگی مصون خواهد بود چرا که شیطان با تمام اصراری که برای منحرف ساختن بندگان خدا دارد خودش اعتراف می کند که قدرت بر گمراه کردن"مخلصین"ندارد قٰالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ إِلاّٰ عِبٰادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ :"گفت سوگند به عزتت همه آنها را گمراه می کنم مگر بندگان مخلصت"(سوره ص-82 و 83).

2-"او پیامبر و رسول والا مقامی بود"( وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا ).

حقیقت رسالت این است که ماموریتی بر عهده کسی بگذارند و او موظف به تبلیغ و ادای آن ماموریت شود،و این مقامی است که همه پیامبرانی که مامور دعوت بودند داشتند.

ذکر"نبیا"در اینجا اشاره به علو مقام و رفعت شان این پیامبر بزرگ است،زیرا این واژه در اصل از"نبوه"(بر وزن نغمه)به معنی رفعت و بلندی مقام گرفته شده،البته ریشه دیگری نیز دارد که از"نبا"به معنی خبر است،زیرا پیامبر خبر الهی را دریافت می کند و به دیگران خبر می دهد اما در اینجا مناسبتر همان معنی اول است.

*** 3-آیه بعد اشاره به آغاز رسالت موسی کرده می گوید:"ما او را از طرف راست کوه طور فرا خواندیم"( وَ نٰادَیْنٰاهُ مِنْ جٰانِبِ الطُّورِ الْأَیْمَنِ ).

در آن شب تاریک و پر وحشتی که با همسرش از بیابانهای"مدین"گذشته و به سوی مصر در حرکت بود به همسرش درد وضع حمل دست داد،و گرفتار سرمای شدیدی شد و به دنبال شعله آتشی در حرکت بود،ناگهان برقی از دور درخشید و ندایی برخاست و به موسی ع فرمان رسالت داده شد،و این بزرگترین افتخار و شیرین ترین لحظه در عمر او بود.

4-علاوه بر این"ما او را نزدیک ساختیم و با او سخن گفتیم"( وَ قَرَّبْنٰاهُ نَجِیًّا ). ⁽¹⁾

ندای الهی موهبتی بود و تکلم با او موهبت دیگر.

*** و سرانجام"از رحمت خود،برادرش هارون را که او نیز پیامبری بود به او بخشیدیم"تا پشتیبان و یار و همکار او باشد( وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا ).

نکته ها:

اشاره

1-"مخلص"چه کسی است؟

در آیات فوق خواندیم که خداوند موسی را از بندگان"مخلص"خود (به فتح لام)قرار داد،و این مقام همانگونه که اشاره کردیم مقامی است بسیار با عظمت،مقامی است توأم با بیمه الهی از لغزشها و انحرافها،مقام نفوذناپذیری در برابر شیطان که جز در سایه جهاد مداوم با نفس و اطاعت مستمر و پی گیر از فرمان خدا به دست نمی آید.

بزرگان علم اخلاق این مقام را مقامی بسیار بلند و عالی می دانند و از آیات قرآن استفاده می شود که"مخلصین"ویژگیها و افتخارات خاصی دارند که در ذیل آیات مناسب به خواست خدا خواهد آمد.

2-فرق رسول و نبی

"رسول"در اصل به معنی کسی است که ماموریت و رسالتی بر عهده او

گذارده شده،تا آن را ابلاغ کند و"نبی"بنا بر یک تفسیر به معنی کسی است که از وحی الهی آگاه است و خبر می دهد،و بنا بر تفسیر دیگر به معنی شخص عالیمقام است(که ماده اشتقاق هر دو قبلا بیان شد)این از نظر لغت.

اما از نظر تعبیرات قرآنی و لسان روایات بعضی معتقدند که"رسول" کسی است که صاحب آئین و مامور ابلاغ باشد،یعنی وحی الهی را دریافت کند و به مردم ابلاغ نماید،اما"نبی"دریافت وحی می کند ولی موظف به ابلاغ آن نیست،بلکه تنها برای انجام وظیفه خود او است،و یا اگر از او سؤال کنند پاسخ می گوید.

به تعبیر دیگر"نبی"همانند طبیب آگاهی است که در محل خود آماده پذیرایی بیماران است،او به دنبال بیماران نمی رود،ولی اگر بیماری به او مراجعه کند از درمانش فروگذار نمی کند.

اما رسول همانند طبیبی است سیار،و به تعبیری که علی ع در نهج- البلاغه در باره پیامبر اسلام ص فرموده:

طبیب دوار بطبه

⁽¹⁾ .

او به همه جا می رود به شهرها،روستاها،کوه و دشت و بیابان تا بیماران را پیدا کند و به مداوای آنها بپردازد،او چشمه ای است که به دنبال تشنگان می دود نه چشمه ای که تشنگان او را جستجو کنند.

از روایاتی که در این زمینه به ما رسیده و مرحوم کلینی در کتاب"اصول کافی"در باب"طبقات الانبیاء و الرسل"و باب"الفرق بین النبی و الرسل" آورده چنین استفاده می شود که"نبی"کسی است که تنها حقایق وحی را در حال خواب می بیند(همانند رؤیای ابراهیم)و یا علاوه بر خواب در بیداری هم صدای فرشته وحی را می شنود.

اما"رسول"کسی است که علاوه بر دریافت وحی در خواب و شنیدن صدای

فرشته،خود او را هم مشاهده می کند. ⁽¹⁾

البته آنچه در این روایات وارد شده با تفسیری که گفتیم منافات ندارد چرا که ممکن است ماموریتهای متفاوت پیامبر و رسول تاثیر در نحوه دریافت آنها از وحی داشته باشد،و به تعبیر دیگر هر مرحله ای از ماموریت همراه با مرحله ویژه ای از وحی است(دقت کنید).

[سوره مریم (19): آیات 54 تا 55]

اشاره

وَ اُذْکُرْ فِی اَلْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ اَلْوَعْدِ وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا (54) وَ کٰانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاٰةِ وَ اَلزَّکٰاةِ وَ کٰانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا (55)

ترجمه:

54-در کتاب آسمانی خود از اسماعیل یاد کن که او در وعده هایش صادق و رسول و پیامبر بزرگی بود.

55-او همواره خانواده خود را به نماز و زکات دعوت می کرد و همواره مورد رضایت پروردگارش بود.

تفسیر:

اسماعیل پیامبر صادق الوعد

بعد از ابراهیم و فداکاریهای او و همچنین اشاره کوتاهی که به فرازی از زندگی موسی شد،سخن از"اسماعیل"بزرگترین فرزند ابراهیم،به میان می آورد،و یاد ابراهیم را با یاد فرزندش اسماعیل،و برنامه هایش را با برنامه های او تکمیل می کند،و پنج صفت از صفات برجسته او را که می تواند برای همگان الگو باشد بیان می کند.

روی سخن را به پیامبر ص کرده می گوید:"در کتاب آسمانیت از اسماعیل یاد کن"( وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ ).

"که او در وعده هایش صادق بود"( إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ الْوَعْدِ ).

"و پیامبر عالیمقامی بود"( وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا ).

"او همواره خانواده خود را به نماز و زکات،امر می کرد"( وَ کٰانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ ).

"و همواره مورد رضایت پروردگارش بود"( وَ کٰانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا ).

در این دو آیه به صادق الوعد بودن-پیامبر عالیمقام بودن-امر به نماز و پیوند و رابطه با خالق داشتن-امر به زکات و رابطه با خلق خدا برقرار نمودن و بالآخره کارهایی انجام دادن که جلب خشنودی خدا را کند،از صفات این پیامبر بزرگ الهی شمرده شده است.

تکیه روی وفای به عهد،و توجه به تربیت خانواده،به اهمیت فوق العاده این دو وظیفه الهی اشاره می کند که یکی قبل از مقام نبوت او ذکر شده و دیگری بلافاصله بعد از مقام نبوت.

در حقیقت تا انسان"صادق"نباشد،محال است به مقام والای رسالت برسد چرا که اولین شرط این مقام آنست که وحی الهی را بی کم و کاست به بندگانش برساند،و لذا حتی افراد معدودی که مقام عصمت را در پاره ای از ابعادش در انبیاء انکار می کنند مساله صدق پیامبر ص را به عنوان یک شرط اساسی پذیرفته اند،صدق و راستی در خبرها،در وعده ها و در همه چیز.

در روایتی می خوانیم:اینکه خداوند اسماعیل را،صادق الوعد شمرده به خاطر این است که او بقدری در وفای به وعده اش اصرار داشت که با کسی در محلی وعده ای گذارده بود،او نیامد،اسماعیل هم چنان تا یک سال در انتظار او بود!هنگامی که بعد از این مدت آمد،اسماعیل گفت:من همواره در انتظار تو بودم! ⁽¹⁾بدیهی است هرگز منظور این نیست که اسماعیل کار و زندگیش را تعطیل کرد بلکه مفهومش این است که در عین ادامه برنامه هایش مراقب آمدن

شخص مزبور بود.

در زمینه وفای به عهد(در جلد چهارم صفحه 242)ذیل آیه اول سوره مائده مشروحا بحث کرده ایم.

و از سوی دیگر نخستین مرحله برای تبلیغ رسالت،شروع از خانواده خویشتن است،که از همه به انسان نزدیکتر می باشند،به همین دلیل پیامبر اسلام ص نیز نخست دعوت خود را از خدیجه همسر گرامیش و علی ع پسر عمویش شروع کرد و سپس طبق فرمان وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ ⁽¹⁾به بستگان نزدیکش پرداخت.

در آیه 132 سوره طه نیز می خوانیم: وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا :"خانواده خود را به نماز دعوت کن و بر انجام نماز شکیبا باش".

نکته دیگر که در اینجا قابل ذکر است اینکه با توصیف اسماعیل به "مرضی"بودن،در واقع اشاره به این حقیقت شده است که او در کل برنامه هایش رضایت خدا را جلب کرده بود،اصولا نعمتی از این بالاتر نیست که معبود و مولا و خالق انسان از او راضی و خشنود باشد به همین دلیل در آیه 119 سوره مائده بعد از آنکه نعمت بهشت جاویدان را برای بندگان خاص خدا بیان می کند در پایان می گوید: رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ :"خداوند از آنها خشنود و آنها نیز از او خشنود خواهند بود،و این فوز عظیم و رستگاری بزرگی است". ⁽²⁾

[سوره مریم (19): آیات 56 تا 60]

اشاره

وَ اُذْکُرْ فِی اَلْکِتٰابِ إِدْرِیسَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا (56) وَ رَفَعْنٰاهُ مَکٰاناً عَلِیًّا (57) أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ أَنْعَمَ اَللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ اَلنَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اِجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ اَلرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا (58) فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا اَلصَّلاٰةَ وَ اِتَّبَعُوا اَلشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا (59) إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ اَلْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ شَیْئاً (60)

ترجمه:

56-و در این کتاب(نیز)از"ادریس"یاد کن،او بسیار راستگو و پیامبر بزرگی بود.

57-و ما او را به مقام بلندی رساندیم.

58-آنها پیامبرانی بودند که خداوند مشمول نعمتشان قرار داده بود،از فرزندان آدم و از کسانی که با نوح بر کشتی سوار کردیم،و از دودمان ابراهیم و یعقوب،از

آنها که هدایت کردیم و برگزیدیم،آنها کسانی بودند که وقتی آیات خداوند رحمان بر آنان خوانده می شد به خاک می افتادند و سجده می کردند،در حالی که گریان بودند.

59-اما بعد از آنها فرزندان ناشایسته ای روی کار آمدند که نماز را ضایع کردند و پیروی از شهوات نمودند و به زودی(مجازات)گمراهی خود را خواهند دید.

60-مگر آنها که توبه کنند،ایمان آورند،و عمل صالح انجام دهند،چنین کسانی داخل بهشت می شوند و کمترین ستمی به آنها نخواهد شد.

تفسیر:

اینها پیامبران راستین بودند،اما...

در آخرین قسمت از یادآوریهای این سوره،سخن از ادریس پیامبر،به میان آمده است.

نخست می گوید:"در کتاب آسمانیت(قرآن)از ادریس یاد کن که او صدیق و پیامبر بود"( وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِدْرِیسَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا ).

"صدیق"همانگونه که سابقا هم گفته ایم به معنی شخص بسیار راستگو و تصدیق کننده آیات خداوند و تسلیم در برابر حق و حقیقت است.

*** سپس به مقام بلند پایه او اشاره کرده می گوید:"ما او را به مقام بلندی رساندیم"( وَ رَفَعْنٰاهُ مَکٰاناً عَلِیًّا ).

در اینکه منظور،عظمت مقام معنوی ادریس یا بلندی مکان حسی او است در میان مفسران گفتگو است،بعضی همانگونه که ما انتخاب کردیم آن را اشاره به مقامات معنوی و درجات روحانی این پیامبر بزرگ می دانند،و بعضی معتقدند که خداوند ادریس را همچون مسیح به آسمان برد و تعبیر" مَکٰاناً عَلِیًّا "را در آیه فوق اشاره به همین می دانند.

ولی اطلاق کلمه"مکان"به مقامات معنوی،امری متداول و معمول است

در سوره یوسف آیه 77 می خوانیم یوسف به برادران خود که کار خلافی انجام داده بودند گفت: أَنْتُمْ شَرٌّ مَکٰاناً "شما از نظر مقام و منزلت بدترین مردمید".

به هر حال ادریس یکی از پیامبران بلند مقام الهی است که شرح حال او در نکته ها خواهد آمد.

*** سپس به صورت یک جمع بندی از تمام افتخاراتی که در آیات گذشته پیرامون انبیاء بزرگ و صفات و حالات آنها و مواهبی که خداوند به آنها داده بود،بیان گردید چنین می گوید:"آنها پیامبرانی بودند که خداوند آنان را مشمول نعمت خود قرار داده بود"( أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ ).

که بعضی از فرزندان آدم بودند،و بعضی از فرزندان کسانی که با نوح در کشتی سوار کردیم و بعضی از دودمان ابراهیم و اسرائیل"( مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ ).

با اینکه همه این پیامبران از فرزندان آدم بودند،ولی با توجه به نزدیکی آنها به یکی از پیامبران بزرگ از آنان بعنوان"ذریه ابراهیم و اسرائیل"یاد شده،و به این ترتیب منظور از"ذریه آدم"در این آیه،ادریس است که طبق مشهور،جد نوح پیامبر بود،و منظور از"ذریه کسانی که با نوح بر کشتی سوار شدند"ابراهیم است،زیرا ابراهیم از فرزندان سام(فرزند نوح)بوده.

و منظور از"ذریه ابراهیم"اسحاق و اسماعیل و یعقوب است،و منظور از "ذریه اسرائیل"،موسی و هارون و زکریا و یحیی و عیسی می باشد که در آیات گذشته به حالات آنها و بسیاری از صفات برجسته شان اشاره شده.

سپس این بحث را با یاد پیروان راستین این پیامبران بزرگ تکمیل کرده می گوید:"از کسانی که هدایت کردیم و برگزیدیم افرادی هستند که وقتی آیات خداوند رحمان بر آنها خوانده شود به خاک می افتند و سجده می کنند،

و سیلاب اشکشان سرازیر می شود"( وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا ). ⁽¹⁾

بعضی از مفسران،جمله" مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا... را بیان دیگری برای همان انبیایی که در آغاز آیه به آنها اشاره شده دانسته اند،ولی آنچه در بالا گفتیم نزدیکتر به نظر می رسد. ⁽²⁾

شاهد این سخن حدیثی است که از امام زین العابدین علی بن الحسین ع نقل شده است که به هنگام تلاوت این آیه،فرمود:"نحن عنینا بها":"ما مقصود از این آیه ایم". ⁽³⁾

بدیهی است هرگز منظور از این جمله انحصار نیست،بلکه بیان مصداق روشن پیروان راستین انبیاء است و ما بارها در همین تفسیر نمونه به نمونه هایی از این مطلب برخورد کرده ایم.

اما عدم توجه به این حقیقت سبب شده است که مفسرانی همچون"آلوسی" در"روح المعانی"به اشتباه بیفتد و بر این حدیث طعنه بزنند و آن را دلیل بر بی اعتبار بودن احادیث شیعه بدانند!و این است نتیجه عدم آگاهی به مفهوم واقعی روایاتی که در تفسیر آیات وارد شده است.

قابل توجه اینکه:در آیات گذشته سخن از"مریم"به میان آمد در حالی که او از انبیاء نبود،او از کسانی بود که در جمله" مِمَّنْ هَدَیْنٰا "داخل است

و از مصادیق آن محسوب می شود و در هر زمان و مکانی،مصداق یا مصداقهایی داشته و دارد.

به همین جهت در آیه 69 سوره نساء نیز مشاهده میکنیم که مشمولین نعمتهای خدا را منحصر به پیامبران ندانسته،بلکه"صدیقین"و"شهدا"را نیز بر آن می افزاید( فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدٰاءِ ).

در آیه 75 سوره مائده نیز از مریم مادر عیسی به عنوان"صدیقه"تعبیر می کند و می گوید، وَ أُمُّهُ صِدِّیقَةٌ .

*** سپس از گروهی که از مکتب انسانساز انبیاء جدا شدند و پیروانی ناخلف از آب در آمدند سخن می گوید و قسمتی از اعمال زشت آنها را بر می شمرد و می گوید:"بعد از آنها فرزندان ناشایسته ای روی کار آمدند که نماز را ضایع کردند،و از شهوات پیروی نمودند که به زودی مجازات گمراهی خود را خواهند دید"( فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا ).

"خلف"(بر وزن برف)به معنی فرزندان ناصالح و به اصطلاح"ناخلف" است در حالی که"خلف"(بر وزن صدف)به معنی فرزند صالح است.

این جمله ممکن است اشاره به گروهی از بنی اسرائیل باشد که در طریق گمراهی گام نهاده،خدا را فراموش کردند،پیروی از شهوات را بر ذکر خدا ترجیح دادند،جهان را پر از فساد نمودند و سرانجام به نتیجه اعمال سوء خود در دنیا رسیدند و در آخرت نیز خواهند رسید.

در اینکه منظور از"اضاعه صلاة"در اینجا ترک نماز است و یا تاخیر از وقت آن،و یا انجام دادن اعمالی که نماز را در جامعه ضایع کند؟مفسران احتمالهای مختلفی داده اند،ولی معنی اخیر،صحیحتر به نظر می رسد.

چرا از میان تمام عبادات،روی نماز در اینجا انگشت گذارده شده؟شاید دلیل آن این باشد که"نماز"چنان که می دانیم سدی است در میان انسان و گناهان،هنگامی که این سد شکسته شد،غوطه ور شدن در شهوات،نتیجه قطعی آنست و به تعبیر دیگر همانگونه که پیامبران،ارتقاء مقام خود را از یاد خدا شروع کردند و به هنگامی که آیات خدا بر آنها خوانده می شد به خاک می افتادند و گریه می کردند،این پیروان ناخلف سقوط و انحرافشان از فراموش کردن یاد خدا شروع شد.

*** از آنجا که برنامه قرآن در همه جا این است که راه بازگشت به سوی ایمان و حق را باز بگذارد در اینجا نیز بعد از ذکر سرنوشت نسلهای ناخلف چنین می گوید:"مگر آنها که توبه کنند و ایمان آورند و عمل صالح انجام دهند،آنها داخل بهشت می شوند و کمترین ظلمی به آنها نخواهد شد"( إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ شَیْئاً ).

بنا بر این چنان نیست که اگر کسی یک روز در شهوات غوطه ور شود برای همیشه مهر یاس و نومیدی از رحمت خدا بر پیشانی او کوفته شود،بلکه تا نفسی باقی است و انسان در قید حیات دنیا است،راه بازگشت و توبه باز است.

نکته ها:

اشاره

ادریس کیست؟

طبق نقل بسیاری از مفسران،"ادریس"جد پدر نوح است.نام او در تورات"اخنوخ"و در عربی"ادریس"می باشد که بعضی آن را از ماده"درس" می دانند،زیرا او اولین کسی بود که با قلم خط نوشت،او علاوه بر مقام نبوت، به علم نجوم و حساب و هیئت احاطه داشت،و نخستین کسی بود که طرز دوختن لباس

را به انسانها آموخت.

در مورد این پیامبر بزرگ قرآن تنها دو بار-آنهم با اشاره های کوتاه سخن گفته است،یکی در آیات مورد بحث و دیگری در سوره انبیاء آیه 85 و 86 و در روایات مختلف شرح مبسوطی در باره زندگی او نوشته اند که نمی توان همه آنها را معتبر دانست به همین دلیل ما به اشاره بالا قناعت کرده و از این بحث می گذریم.

*** 2-در حدیثی که در بسیاری از کتب دانشمندان اهل سنت آمده،چنین می خوانیم پیامبر هنگامی که آیه فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ... را تلاوت کرده،فرمود:

یکون خلف من بعد ستین سنة اضاعوا الصلاة و اتبعوا الشهوات فسوف یلقون غیا ثم یکون خلف یقرءون القرآن لا یعدوا تراقیهم،و یقرأ القرآن ثلاثة مؤمن و منافق و فاجر:"بعد از شصت سال،افرادی به روی کار می آیند که نماز را ضایع می کنند و در شهوات غوطه ور می شوند و به زودی نتیجه گمراهی خود را خواهند دید،و بعد از آنها گروه دیگری روی کار می آیند که قرآن را (با آب و تاب)می خوانند ولی از شانه های آنها بالاتر نمی رود(چون نه از روی اخلاص است و نه برای تدبر و اندیشه به خاطر عمل،بلکه از روی ریا و تظاهر است و یا قناعت کردن به الفاظ،و به همین دلیل اعمال آنها به مقام قرب خدا بالا نمی رود). ⁽¹⁾

قابل توجه اینکه اگر مبدء شصت سال را هجرت پیامبر ص بگیریم درست منطبق بر زمانی می شود که"یزید"بر اریکه قدرت نشست و سالار شهیدان امام حسین ع و یارانش شربت شهادت نوشیدند،و بعد از این،باقیمانده دوران بنی امیه و دوران بنی عباس است که از اسلام به نامی قناعت کرده بودند و از قرآن به الفاظی و پناه می بریم به خدا که ما جزء چنین گروه ناخلفی باشیم.

[سوره مریم (19): آیات 61 تا 63]

اشاره

جَنّٰاتِ عَدْنٍ اَلَّتِی وَعَدَ اَلرَّحْمٰنُ عِبٰادَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّهُ کٰانَ وَعْدُهُ مَأْتِیًّا (61) لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً إِلاّٰ سَلاٰماً وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیهٰا بُکْرَةً وَ عَشِیًّا (62) تِلْکَ اَلْجَنَّةُ اَلَّتِی نُورِثُ مِنْ عِبٰادِنٰا مَنْ کٰانَ تَقِیًّا (63)

ترجمه:

61-باغهایی است جاودانی که خداوند رحمان،بندگانش را به آن وعده داده است، هر چند آن را ندیده اند،وعده خدا حتما تحقق یافتنی است.

62-آنها هرگز در آنجا گفتار لغو و بیهوده ای نمی شنوند و جز سلام در آنجا سخنی نیست و هر صبح و شام روزی آنها در بهشت مقرر است.

63-این همان بهشتی است که ما به ارث به بندگان پرهیزگار می دهیم.

تفسیر:

توصیفی از بهشت

در این آیات،توصیف بهشت و نعمتهای بهشتی شده است که در آیات گذشته از آن یاد شده بود.

نخست بهشت موعود را چنین توصیف می کند:"باغهایی است جاودانی که خداوند رحمان،بندگانش را به آن وعده داده است،و آنها آن را ندیده اند"

(ولی به آن ایمان دارند)( جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدَ الرَّحْمٰنُ عِبٰادَهُ بِالْغَیْبِ ).

"وعده خدا حتما تحقق یافتنی است"( إِنَّهُ کٰانَ وَعْدُهُ مَأْتِیًّا ).

قابل توجه اینکه:در آیات گذشته که سخن از توبه و ایمان و عمل صالح بود و به دنبال آن وعده بهشت،"جنت"به صورت مفرد آمده،اما در اینجا به صورت جمع است(جنات)زیرا بهشت در حقیقت مرکب از باغهای متعدد و فوق العاده پر نعمتی است که در اختیار مؤمنان صالح قرار دارد.

توصیف به"عدن"که به معنی همیشگی و جاودانی است دلیل بر این است که بهشت همچون باغها و نعمتهای این جهان نیست که زائل شدنی باشد،زیرا چیزی که انسان را در رابطه با نعمتهای بزرگ این جهان نگران می سازد این است که همه آنها سرانجام زوال پذیرند،اما این نگرانی در مورد نعمتهای بهشتی وجود ندارد. ⁽¹⁾

کلمه"عباده"به معنی بندگان مؤمن خداوند است نه همه بندگان و تعبیر بالغیب که بعد از آن گفته شده است یعنی از دیده های آنها پنهان است و به آن ایمان دارند،در آیه(30 سوره فجر)نیز می خوانیم فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی وَ ادْخُلِی جَنَّتِی :"در سلک بندگانم درآ و در بهشتم ورود نما"! این احتمال نیز در معنی"بالغیب"وجود دارد که نعمتهای بهشتی آن چنان است که هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده و حتی به مغزهای انسانها،خطور نکرده است،و به کلی از حس و درک ما غائب است،جهانی است برتر،وسیعتر و ما فوق این جهان که ما تنها شبحی از آن را از دور با چشم جان می بینیم.

*** پس از آن به یکی دیگر از بزرگترین نعمتهای بهشتی اشاره کرده می گوید:

"آنها هرگز در آنجا سخن لغو و بیهوده ای نمی شنوند"( لاٰ یَسْمَعُونَ فِیهٰا لَغْواً ).

نه دروغی،نه دشنامی،نه تهمتی نه زخم زبانی،نه سخریه ای و نه حتی سخن بیهوده ای.

"تنها چیزی که در آنجا مرتبا به گوش می خورد سلام است"( إِلاّٰ سَلاٰماً ).

سلام به معنی وسیع کلمه که دلالت بر سلامت روح و فکر و زبان و رفتار و کردار بهشتیان دارد.

سلامی که آن محیط را،بهشتی کرده و هر گونه اذیت و ایذاء از آن برچیده شده است.

سلامی که نشانه یک محیط امن و امان،یک محیط مملو از صفا و صمیمیت و پاکی و تقوا و صلح و آرامش است.

در آیات دیگر قرآن نیز همین حقیقت با تعبیرات مختلفی آمده است،در آیه(73 سوره زمر)می خوانیم: وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهٰا خٰالِدِینَ :"خازنان بهشت به هنگام ورود به آنها می گویند:سلام بر شما همیشه خوش و خوشحال باشید،پاک و پاکیزه باشید،بفرمائید وارد بهشت شوید،و جاودانه بمانید"! در(آیه 34 سوره ق)می خوانیم: اُدْخُلُوهٰا بِسَلاٰمٍ ذٰلِکَ یَوْمُ الْخُلُودِ :

"با سلام و سلامت وارد آن شوید امروز روز خلود و جاودانی است".

نه تنها فرشتگان بر آنها درود می فرستند و خود آنها به یکدیگر بلکه خداوند نیز،چنان که در(سوره یس آیه 57)بر آنها سلام می فرستند: سَلاٰمٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ :"سلام بر شما باد،این سلامی است از پروردگار مهربان به شما بهشتیان".

آیا محیطی باصفاتر و زیباتر از این محیط آکنده از سلام و سلامت وجود دارد.

و به دنبال این نعمت به نعمت دیگری اشاره می کند می گوید"هر صبح و

شام روزی آنها در بهشت در انتظارشان است"( وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیهٰا بُکْرَةً وَ عَشِیًّا ).

این جمله دو سؤال را برمی انگیزد:

نخست اینکه:مگر در بهشت صبح و شامی وجود دارد؟ پاسخ این سؤال در روایات اسلامی چنین آمده است:گرچه در بهشت همواره نور و روشنایی است اما بهشتیان از کم و زیاد شدن نور و نوسان آن شب و روز را تشخیص می دهند.

سؤال دیگر اینکه:از آیات قرآن به خوبی استفاده می شود که بهشتیان هر چه بخواهند از مواهب و روزیها در اختیارشان همیشه و در هر ساعت وجود دارد،این چه رزقی است که فقط صبح و شام به سراغ آنها می آید؟ پاسخ این سؤال را از حدیث لطیفی که از پیامبر ص نقل شده می توان دریافت آنجا که می فرماید:

و تعطیهم طرف الهدایا من اللّٰه لمواقیت الصلاة التی کانوا یصلون فیها فی الدنیا: "هدایای جالب و نخبه از سوی خداوند بزرگ در اوقاتی که در این دنیا نماز می خواندند به آنها در بهشت می رسد" ⁽¹⁾از این حدیث استفاده می شود که این هدایای ممتاز که به هیچوجه نمی توان ماهیت آن را حتی با حدس و تخمین بیان کرد،نعمتهایی است بسیار پر ارزش که علاوه بر نعمتهای معمول بهشتی،صبح و شام به آنها اهدا می گردد.

آیا تعبیر آیه فوق و حدیثی که در بالا ذکر شد دلیل بر این نیست که زندگی بهشتیان یک نواخت نمی باشد،بلکه هر روز و هر صبح و شام موهبت جدید و لطف تازه ای شامل حالشان می شود؟ و آیا مفهوم این سخن آن نیست که در آنجا سیر تکاملی انسان ادامه خواهد داشت هر چند اعمال تازه ای در آنجا انجام نمی دهد،ولی با مرکبی که از معتقدات و اعمالش در این جهان فراهم ساخته سیر تکاملی خود را ادامه خواهد داد.

پس از توصیف اجمالی بهشت و نعمتهای مادی و معنوی آن،بهشتیان را در یک جمله کوتاه معرفی کرده می گوید:"این همان بهشتی است که ما به ارث به بندگان پرهیزگار می دهیم"( تِلْکَ الْجَنَّةُ الَّتِی نُورِثُ مِنْ عِبٰادِنٰا مَنْ کٰانَ تَقِیًّا ).

و به این ترتیب کلید در بهشت با تمام آن نعمتها که گذشت چیزی جز "تقوا"نیست.

گرچه تعبیر به"عبادنا"(بندگان ما)اشاره اجمالی به ایمان و تقوا دارد ولی اینجا جایی نیست که به اشاره اجمالی اکتفاء شود،بلکه با صراحت باید این حقیقت بیان گردد که بهشت تنها جای پرهیزکاران است.

باز در اینجا به کلمه"ارث"برخورد می کنیم که معمولا به اموالی گفته می شود که از کسی به دیگری بعد از مرگش انتقال می یابد،در حالی که بهشت مال کسی نبوده و انتقالی ظاهرا در کار نیست.

پاسخ این سؤال را از دو راه می توان گفت:

1-"ارث"از نظر لغت به معنی تملیک آمده است و منحصر به انتقال مالی از میت به بازماندگانش،نمی باشد.

2-در حدیثی از پیامبر اکرم ص می خوانیم:

ما من احد الا و له منزل فی الجنة و منزل فی النار،فاما الکافر فیرث المؤمن منزله من النار،و المؤمن یرث الکافر منزله من الجنة: "هر کس بدون استثناء منزلگاهی در بهشت و منزلگاهی در دوزخ دارد،کافران منزلگاه دوزخی مؤمنان را به ارث میبرند، و مؤمنان جایگاه بهشتی کافران را"! ⁽¹⁾ذکر این نکته نیز لازم است که"وراثت"به آن معنی که در حدیث آمده

بر اساس پیوندهای نسبی نیست،بلکه بر اثر پیوند مکتبی و عملی تقوا است.

از شان نزولی که بعضی از مفسران در آیه فوق نقل کرده اند نیز همین معنی استفاده می شود که یکی از مشرکان به نام"عاص بن وائل"مزد کارگر خود را (که گویا مرد مسلمانی بوده است)نپرداخت و به طعنه گفت:اگر آنچه محمد می گوید،حق باشد ما از هر کس به نعمتهای بهشت سزاوارتریم،در همانجا مزد این کارگر را بطور کامل خواهم پرداخت!آیه فوق نازل شد و گفت:"این بهشت مخصوص بندگان با تقوا است".

[سوره مریم (19): آیات 64 تا 65]

اشاره

وَ مٰا نَتَنَزَّلُ إِلاّٰ بِأَمْرِ رَبِّکَ لَهُ مٰا بَیْنَ أَیْدِینٰا وَ مٰا خَلْفَنٰا وَ مٰا بَیْنَ ذٰلِکَ وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ نَسِیًّا (64) رَبُّ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا فَاعْبُدْهُ وَ اِصْطَبِرْ لِعِبٰادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِیًّا (65)

ترجمه:

64-ما جز به فرمان پروردگار تو نازل نمی شویم آنچه پیش روی ما و پشت سر ما و ما بین این دو میباشد همه از آن او است و پروردگارت هرگز فراموش کار نبوده(و نیست).

65-همان پروردگار آسمانها و زمین و آنچه در میان این دو قرار دارد،او را پرستش کن، و در راه عبادتش شکیبا باش،آیا مثل و مانندی برای او پیدا می کنی؟!

شان نزول:

جمعی از مفسران در شان نزول آیات فوق چنین آورده اند که چند روزی،وحی قطع شد،و جبرئیل پیک وحی الهی به سراغ پیامبر نیامد،هنگامی که این مدت سپری گشت و جبرئیل بر پیامبر نازل شد،به او فرمود:چرا دیر کردی؟من

بسیار مشتاق تو بودم،جبرئیل گفت،من به تو مشتاقترم!ولی من بنده ای مامورم هنگامی که مامور شوم می آیم و هنگامی که دستور نداشته باشم خودداری می کنم. ⁽¹⁾

تفسیر:

بندگانیم جان و دل بر کف

گرچه برای این آیات شان نزول خاصی است که در بالا ذکر شد،ولی این مانع از آن نخواهد بود که پیوند و ارتباطی منطقی با آیات گذشته داشته باشد، چرا که تاکیدی است بر اینکه هر چه جبرئیل در آیات پیشین آورده همه بی کم و کاست از ناحیه خدا است،و چیزی از خود او نیست،نخستین آیه از زبان پیک وحی می گوید:

"ما جز به فرمان پروردگار تو نازل نمی شویم"( وَ مٰا نَتَنَزَّلُ إِلاّٰ بِأَمْرِ رَبِّکَ ).

همه چیز از او است و ما بندگانیم جان و دل بر کف"آنچه پیش روی ما و آنچه پشت سر ما،و آنچه در میان این دو است همه از آن او است"( لَهُ مٰا بَیْنَ أَیْدِینٰا وَ مٰا خَلْفَنٰا وَ مٰا بَیْنَ ذٰلِکَ ).

خلاصه آینده و گذشته و حال و اینجا و آنجا و همه جا و دنیا و آخرت و برزخ همه متعلق به ذات پاک پروردگار است.

و این را نیز بدان که"پروردگارت فراموشکار نبوده و نیست"( وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ نَسِیًّا ).

بعضی از مفسران برای جمله" لَهُ مٰا بَیْنَ أَیْدِینٰا وَ مٰا خَلْفَنٰا وَ مٰا بَیْنَ ذٰلِکَ " تفسیرهای متعددی که احیانا بالغ بر یازده تفسیر میشود ذکر کرده اند،ولی آنچه در

بالا آوردیم از همه مناسبتر به نظر می رسد.

*** سپس اضافه می کند:اینها همه به فرمان پروردگار تو است پروردگار آسمانها و زمین و آنچه در میان این دو قرار دارد"( رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا ).

حال که چنین است و همه خطوط به او منتهی می شود،"تنها او را پرستش کن"( فَاعْبُدْهُ ).

عبادتی توأم با توحید و اخلاص و از آنجا که در این راه-راه بندگی و اطاعت و عبادت خالصانه خدا-مشکلات و سختیها فراوان است،اضافه می کند:"و در راه عبادت او صابر و شکیبا باش"( وَ اصْطَبِرْ لِعِبٰادَتِهِ ).

و در آخرین جمله می گوید:"آیا مثل و مانندی برای خداوند پیدا می کنی"؟( هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِیًّا ).

این جمله در حقیقت دلیلی است بر آنچه در جمله قبل آمده،یعنی مگر برای ذات پاکش شریک و مانندی هست که دست به سوی او دراز کنی و او را پرستش نمایی؟! کلمه"سمی"گرچه به معنی"همنام"است،ولی روشن است که منظور در اینجا تنها نام نیست بلکه محتوای نام است،یعنی آیا کسی غیر از خدا،خالق رازق،محیی،ممیت،عالم و قادر به همه چیز و بر همه چیز پیدا خواهی کرد؟

[سوره مریم (19): آیات 66 تا 70]

اشاره

وَ یَقُولُ اَلْإِنْسٰانُ أَ إِذٰا مٰا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَیًّا (66) أَ وَ لاٰ یَذْکُرُ اَلْإِنْسٰانُ أَنّٰا خَلَقْنٰاهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ یَکُ شَیْئاً (67) فَوَ رَبِّکَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ اَلشَّیٰاطِینَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِیًّا (68) ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ کُلِّ شِیعَةٍ أَیُّهُمْ أَشَدُّ عَلَی اَلرَّحْمٰنِ عِتِیًّا (69) ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِینَ هُمْ أَوْلیٰ بِهٰا صِلِیًّا (70)

ترجمه:

66-انسان می گوید:آیا پس از مردن در آینده زنده(از قبر)بیرون خواهم آمد.

67-آیا انسان به خاطر نمی آورد که ما او را پیش از این آفریدیم در حالی که چیزی نبود.

68-سوگند به پروردگارت که همه آنها را همراه با شیاطین محشور می کنیم،بعد همه را گرداگرد جهنم در حالی که به زانو در آمده اند حاضر می سازیم! 69-سپس از هر گروه و جمعیتی کسانی را که از همه در برابر خداوند رحمان سرکش تر بوده اند جدا می کنیم.

70-بعد از آن ما به خوبی از کسانی که برای سوختن در آتش اولویت دارند آگاهیم (و آنها را پیش از دیگران مجازات خواهیم کرد).

شان نزول:

آیات نخست-طبق گفته جمعی از مفسران در مورد"ابی بن خلف"یا

"ولید بن مغیره"نازل شده که قطعه استخوان پوسیده ای را در دست گرفته بودند و آن را با دست خود نرم می کردند و در برابر باد می پاشیدند،تا هر ذره ای از آن به گوشه ای پراکنده گردد،و می گفتند،محمد را بنگرید که گمان می کند خداوند ما را بعد از مردن و پوسیده شدن استخوانهایمان مثل این استخوان، بار دیگر زنده می کند،چنین چیزی ابدا ممکن نیست!.

این آیات نازل شد و پاسخ دندانشکنی به آنها گفت،پاسخی که برای همه انسانها در همه قرون و اعصار،مفید و آموزنده است.

تفسیر:

توصیفی از دوزخیان

در آیات گذشته بحثهای قابل ملاحظه ای در باره رستاخیز و بهشت و دوزخ به میان آمد،آیات مورد بحث نیز در همین زمینه سخن می گوید.

در آیه نخست گفتار منکران معاد را چنین بازگو می کند"انسان می گوید:

آیا هنگامی که من مردم،در آینده زنده می شوم و سر از قبر برمی دارم"؟! ( وَ یَقُولُ الْإِنْسٰانُ أَ إِذٰا مٰا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَیًّا ).

البته این استفهام یک استفهام انکاری است،یعنی چنین چیزی امکان ندارد اما تعبیر به"انسان"(مخصوصا با الف و لام جنس)با اینکه مناسب بود به جای آن"کافر"گفته شود،شاید از این روست که این سؤال در طبع هر انسانی در ابتدا کم و بیش نهفته است که با شنیدن مساله"زندگی بعد از مرگ"فورا علامت استفهامی در ذهن او ترسیم می شود.

*** بلافاصله با همان لحن و تعبیر به آن پاسخ می گوید که:"آیا انسان این واقعیت را به یاد نمی آورد که ما او را پیش از این آفریدیم،و او ابدا چیزی نبود"؟! ( أَ وَ لاٰ یَذْکُرُ الْإِنْسٰانُ أَنّٰا خَلَقْنٰاهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ یَکُ شَیْئاً ).

تعبیر به"الانسان"در اینجا نیز ممکن است اشاره به این نکته باشد که انسان با آن استعداد و هوش خداداد نباید در برابر چنین سؤالی خاموش بنشیند، باید خودش با یادآوری خلقت نخستین به آن پاسخ گوید و گرنه حقیقت"انسانیت" خود را به کار نگرفته است.

این آیات مانند بسیاری از آیات مربوط به معاد تکیه روی معاد جسمانی دارد،و الا اگر بنا بود تنها روح باقی بماند و بازگشت جسم به زندگی مطرح نباشد،نه آن سؤال جا داشت و نه این پاسخ.

به هر حال این منطق را که قرآن برای اثبات معاد در اینجا به کار گرفته در مواردی دیگر از قرآن نیز آمده است،از جمله در اواخر سوره"یس"که با همین تعبیر"انسان"مطرح شده است أَ وَ لَمْ یَرَ الْإِنْسٰانُ أَنّٰا خَلَقْنٰاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذٰا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ وَ ضَرَبَ لَنٰا مَثَلاً وَ نَسِیَ خَلْقَهُ قٰالَ مَنْ یُحْیِ الْعِظٰامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَهٰا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ :آیا انسان نمی اندیشد که ما او را از نطفه آفریده ایم،و سپس این نطفه ناچیز به انسانی سخنگو که از خود دفاع می کند تغییر شکل یافت اما با این حال این انسان مثلی برای ما زد و آفرینش خود را بکلی فراموش کرد و گفت چه کسی است که استخوانهای پوسیده را بار دیگر زنده کند؟بگو همان خدایی که او را نخستین بار آفریده، زنده خواهد کرد،و او به همه مخلوقات خود دانا است"(سوره یس-77- 79). ⁽¹⁾

بعضی از مفسران در اینجا سؤالی مطرح کرده اند که اگر این دلیل درست است که هر کس کاری را انجام داد قدرت دارد مانند آن را نیز انجام بدهد پس

چرا ما کارهایی را انجام می دهیم و گاه نمی توانیم عین همان را تکرار کنیم؟مثلا گاهی قطعه شعری بسیار عالی می سرائیم و یا خط بسیار زیبایی می نویسیم،اما بعدا هر چه تلاش می کنیم مثل آن را نمی توانیم انجام دهیم.

پاسخی را که ما برای این سؤال انتخاب کرده ایم این است که درست است که ما اعمال خود را از روی اراده و اختیار انجام می دهیم،ولی گاهی یک سلسله امور غیر اختیاری در بعضی از ویژگیهای افعال ما اثر می گذارد،لرزش نامحسوس دست ما گاه در شکل دقیق حروف مؤثر است،و از این گذشته قدرت و استعداد ما همیشه یکسان نیست،گاه عواملی پیش می آید که تمام نیروی درونی ما را بسیج می کند،و ما می توانیم به اصطلاح شاهکاری بیافرینیم،ولی گاه عوامل محرکه ضعیف است و تمام نیروی ما بسیج نمی شود،به همین دلیل کار مرتبه دوم به خوبی مرتبه اول انجام نمی گیرد.

ولی خداوندی که قدرتش بی انتها است،این گونه مسائل برای او مطرح نیست،هر کاری را انجام دهد عین آن را بی کم و کاست می تواند تکرار کند.

*** در آیه بعد با لحن بسیار قاطع،منکران معاد و گنهکاران بی ایمان را تهدید می کند و می گوید:"قسم به پروردگارت که ما همه آنها را با شیاطینی که آنان را وسوسه می کردند و یا معبودشان بودند،همه را محشور می کنیم"( فَوَ رَبِّکَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الشَّیٰاطِینَ ).

"سپس همه آنها را گرداگرد جهنم در حالی که به زانو درآمده اند حاضر می کنیم"( ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِیًّا ).

این آیه نشان می دهد که دادگاه افراد بی ایمان و گنهکار در نزدیکی جهنم است!.

تعبیر"جثیا"(با توجه به اینکه"جثی"جمع"جاثی"به معنی کسی

است بر سر زانو نشسته)شاید اشاره به ضعف و ناتوانی و ذلت و زبونی آنها باشد، گویی قدرت ندارند بر سر پا بایستند، البته این کلمه معانی دیگری هم دارد از جمله اینکه بعضی"جثی"را به معنی"گروه گروه"تفسیر کرده اند،و بعضی به معنی انبوه و متراکم بر روی هم،همانند خاکها و سنگها،ولی تفسیر اول مناسبتر و مشهورتر است.

*** و از آنجا که اولویتها در آن دادگاه عدل منظور می شود در آیه بعد می گوید:ما اول به سراغ سرکشترین و یاغی ترین افراد می رویم،"ما از هر گروه و جمعیتی افرادی را که از همه در برابر خداوند رحمان سرکش تر بودند جدا می کنیم"( ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ کُلِّ شِیعَةٍ أَیُّهُمْ أَشَدُّ عَلَی الرَّحْمٰنِ عِتِیًّا ). ⁽¹⁾

همان بی شرمانی که حتی مواهب خدای"رحمان"را به دست فراموشی سپردند و در برابر ولی نعمت خود به گستاخی و طغیان و یاغی گری برخاستند، آری اینها از همه به آتش دوزخ سزاوارترند! *** باز روی این معنی تاکید کرده می گوید:"ما به خوبی از کسانی که برای سوختن در آتش اولویت دارند آگاهیم"( ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِینَ هُمْ أَوْلیٰ بِهٰا صِلِیًّا ).

دقیقا آنها را انتخاب می کنیم و در این انتخاب هیچگونه اشتباهی رخ نخواهد داد.

"صلی"مصدر است که هم به معنی روشن کردن آتش،و هم چیزی را که با آتش می سوزانند آمده است.

[سوره مریم (19): آیات 71 تا 72]

اشاره

وَ إِنْ مِنْکُمْ إِلاّٰ وٰارِدُهٰا کٰانَ عَلیٰ رَبِّکَ حَتْماً مَقْضِیًّا (71) ثُمَّ نُنَجِّی اَلَّذِینَ اِتَّقَوْا وَ نَذَرُ اَلظّٰالِمِینَ فِیهٰا جِثِیًّا (72)

ترجمه:

71-و همه شما(بدون استثنا)وارد جهنم می شوید،این امری است حتمی و فرمانی است قطعی از پروردگارتان!! 72-سپس آنها را که تقوا پیشه کردند از آن رهایی می بخشیم،و ظالمان را در حالی که (از ضعف و ذلت)به زانو در آمده اند در آن رها می کنیم.

تفسیر:

اشاره

همه وارد جهنم می شوند؟!

آیات فوق نیز ادامه بحث در ویژگیهای رستاخیز و پاداش و کیفر است.

نخست به مطلبی که شاید شنیدنش برای غالب مردم شگفت انگیز باشد اشاره کرده می گوید:"همه شما بدون استثنا وارد جهنم می شوید"( وَ إِنْ مِنْکُمْ إِلاّٰ وٰارِدُهٰا ).

"این امری است حتمی و فرمانی است قطعی از پروردگارتان"( کٰانَ عَلیٰ رَبِّکَ حَتْماً مَقْضِیًّا ).

*** "سپس آنها را که تقوی پیشه کردند از آن نجات می دهیم،و ظالمان و ستمگران را در حالی که از ضعف و ذلت به زانو در آمده اند در آن رها می کنیم" ( ثُمَّ نُنَجِّی الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظّٰالِمِینَ فِیهٰا جِثِیًّا ).

***در تفسیر این دو آیه در میان مفسران گفتگوی دامنه داری است،بر اساس اینکه منظور از"ورود"در جمله" إِنْ مِنْکُمْ إِلاّٰ وٰارِدُهٰا "چیست؟

بعضی از مفسران معتقدند که"ورود"در اینجا به معنی نزدیک شدن و اشراف پیدا کردن است،یعنی همه مردم،خوبان و بدان،بدون استثنا برای حسابرسی یا برای مشاهده سرنوشت نهایی بدکاران،به کنار جهنم می آیند، سپس خداوند پرهیزگاران را رهایی می بخشد و ستمگران را در آن رها می کند.

آنها برای این تفسیر به آیه 23 سوره قصص استدلال می کنند وَ لَمّٰا وَرَدَ مٰاءَ مَدْیَنَ... "هنگامی که موسی کنار آب مدین رسید..."که در اینجا نیز ورود به همان معنی است.

تفسیر دومی که اکثر مفسران آن را انتخاب کرده اند این است که"ورود" در اینجا به معنی دخول است و به این ترتیب همه انسانها بدون استثناء،نیک و بد،وارد جهنم می شوند،منتها دوزخ بر نیکان سرد و سالم خواهد بود همانگونه که آتش نمرود بر ابراهیم( یٰا نٰارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاٰماً عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ )چرا که آتش با آنها سنخیت ندارد گویی از آنان دور می شود و فرار می کند،و هر جا آنها قرار می گیرند خاموش می گردد،ولی دوزخیان که تناسب با آتش دوزخ دارند همچون ماده قابل اشتعالی که به آتش برسد فورا شعله ور می شوند.

قطع نظر از اینکه فلسفه این کار چیست که بعدا به خواست خدا شرح خواهیم داد بدون شک ظاهر آیه فوق با تفسیر دوم هماهنگ است،زیرا معنی اصلی ورود،دخول است و غیر آن نیاز به قرینه دارد،علاوه بر این جمله" ثُمَّ نُنَجِّی الَّذِینَ اتَّقَوْا "(سپس پرهیزگاران را نجات می دهیم)همچون جمله نَذَرُ الظّٰالِمِینَ فِیهٰا (ستمگران را در آن وا می گذاریم)همه شاهد برای این معنی است.

بعلاوه روایات متعددی در تفسیر آیه رسیده است که این معنی را کاملا تقویت می کند:

از جمله از"جابر بن عبد اللّٰه انصاری"چنین نقل شده که شخصی از او در

باره این آیه پرسید،جابر با هر دو انگشت به دو گوشش اشاره کرد و گفت:

مطلبی با این دو گوش خود از پیامبر ص شنیدم که اگر دروغ بگویم هر دو کر باد!می فرمود:

الورود الدخول،لا یبقی بر و لا فاجر لا یدخلها فیکون علی المؤمنین بردا و سلاما کما کانت علی ابراهیم حتی ان للنار-او قال لجهنم-ضجیجا من بردها، ثُمَّ نُنَجِّی الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظّٰالِمِینَ فِیهٰا جِثِیًّا : "ورود در اینجا به معنی دخول است هیچ نیکوکار و بدکاری نیست مگر اینکه داخل جهنم می شود،آتش در برابر مؤمنان سرد و سالم خواهد بود،همانگونه که بر ابراهیم بود،تا آنجا که"آتش"-یا"جهنم"-(تردید از جابر است) از شدت سردی فریاد می کشد،سپس خداوند پرهیزگاران را رهایی می بخشد و ظالمان را در آن ذلیلانه رها می کند". ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از پیامبر ص می خوانیم:

تقول النار للمؤمن یوم القیامه جز،یا مؤمن!فقد اطفا نورک لهبی: "آتش به فرد با ایمان روز قیامت می گوید زودتر از من بگذر که نورت،شعله مرا خاموش کرد"! ⁽²⁾این معنی از بعضی دیگر از روایات نیز استفاده می شود.

تعبیر پر معنایی که در باره پل صراط در روایات آمده که آن بر روی جهنم کشیده شده،از مو باریکتر و از شمشیر تیزتر است نیز شاهد و گواه دیگری بر این تفسیر است. ⁽³⁾

اما اینکه بعضی می گویند:آیه 101 سوره انبیاء أُولٰئِکَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ :

"آنها(مؤمنان)از آتش دور خواهند بود"دلیل بر تفسیر اول است صحیح به نظر نمی رسد،زیرا این آیه مربوط به جایگاه دائمی و قرارگاه همیشگی مؤمنان است،حتی در آیه بعد از آن می خوانیم لاٰ یَسْمَعُونَ حَسِیسَهٰا :"مؤمنان حتی صدای شعله های

آتش را نمی شنوند".

"اگر ورود در آیه مورد بحث به معنی نزدیک شدن باشد نه با کلمه"مبعدون" سازگار است و نه با جمله" لاٰ یَسْمَعُونَ حَسِیسَهٰا ".

پاسخ به یک سؤال [فلسفه ورود همه در جهنم]

تنها سؤالی که در اینجا باقی می ماند این است که فلسفه این کار از نظر حکمت پروردگار چیست؟بعلاوه آیا مؤمنان از این کار آزار و عذابی نمی بینند؟ پاسخ این سؤال که از هر دو جنبه در روایات اسلامی وارد شده است،با کمی دقت روشن می شود:

در حقیقت مشاهده دوزخ و عذابهای آن،مقدمه ای خواهد بود که مؤمنان از نعمتهای خداداد بهشت حد اکثر لذت را ببرند،چرا که"قدر عافیت را کسی داند که به مصیبتی گرفتار آید"(و بالاضداد تعرف الاشیاء)در اینجا مؤمنان گرفتار مصیبت نمی شوند،بلکه تنها صحنه مصیبت را مشاهده می کنند و همانگونه که در روایات فوق خواندیم آتش بر آنها سرد و سالم می شود و نور آنها شعله آتش را تحت الشعاع قرار می دهد.

بعلاوه آنها چنان سریع و قاطع از آتش می گذرند که کمترین اثری در آنها نمی تواند داشته باشد،همانگونه که در حدیثی از پیامبر ص نقل شده است که فرمود:

یرد الناس النار ثم یصدرون باعمالهم فاولهم کلمع البرق، ثم کمر الریح،ثم کحضر الفرس،ثم کالراکب،ثم کشد الرجل،ثم کمشیه:

"مردم همگی وارد آتش(دوزخ)می شوند سپس بر حسب اعمالشان از آن بیرون می آیند،بعضی همچون برق،سپس کمتر از آن همچون گذشتن تندباد،بعضی همچون دویدن شدید اسب،بعضی همچون سوار معمولی،بعضی همچون پیاده ای که تند می رود،و بعضی همچون کسی که معمولی راه می رود". ⁽¹⁾

و از این گذشته دوزخیان نیز از مشاهده این صحنه که بهشتیان با چنان سرعتی می گذرند و آنها می مانند،مجازات بیشتری می بینند،و به این ترتیب پاسخ هر دو سؤال روشن می شود.

[سوره مریم (19): آیات 73 تا 76]

اشاره

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَیُّ اَلْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقٰاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا (73) وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثٰاثاً وَ رِءْیاً (74) قُلْ مَنْ کٰانَ فِی اَلضَّلاٰلَةِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ اَلرَّحْمٰنُ مَدًّا حَتّٰی إِذٰا رَأَوْا مٰا یُوعَدُونَ إِمَّا اَلْعَذٰابَ وَ إِمَّا اَلسّٰاعَةَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً (75) وَ یَزِیدُ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ اِهْتَدَوْا هُدیً وَ اَلْبٰاقِیٰاتُ اَلصّٰالِحٰاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ مَرَدًّا (76)

ترجمه:

73-و هنگامی که آیات روشن ما بر آنها خوانده می شود کافران به مؤمنان می گویند کدامیک از دو گروه(ما و شما)جایگاهش بهتر و جلسات انس و مشورتش زیباتر و بخشش او بیشتر است؟! 74-اقوام بسیاری را پیش از آنها نابود کردیم که هم مال و ثروتشان از اینها بهتر بود و هم ظاهرشان آراسته تر! 75-بگو کسی که در گمراهی است خداوند به او مهلت می دهد تا زمانی که وعده الهی را با چشم خود ببینند:یا عذاب این دنیا یا عذاب آخرت.آن روز است که خواهند دانست چه کسی مکانش بدتر و چه کسی لشکرش ناتوان تر است؟!

76-اما کسانی که در راه هدایت گام نهادند خداوند بر هدایتشان می افزاید،آثار و اعمال صالحی که(از انسان)باقی می ماند در پیشگاه پروردگار تو ثوابش بیشتر و عاقبتش ارزشمندتر است.

تفسیر:

اشاره

به دنبال بحثی که در آیات قبل،پیرامون ظالمان بی ایمان شد،در آیات مورد بحث گوشه ای از منطق و سرنوشت آنها را شرح می دهد.

می دانیم نخستین گروهی که به پیامبر اسلام ص ایمان آوردند مستضعفان پاکدلی بودند که دستشان از مال و منال دنیا تهی بود،همان گروه محروم و مظلومی که آئینهای الهی برای نجات آنان از چنگال ظالمان و ستمگران آمده، مردان و زنان بلند همت و با ایمانی همچون بلال،سلمان،عمار،خباب،سمیه و امثال آنها.

از آنجا که معیار ارزش در جامعه جاهلی آن زمان-همچون هر جامعه جاهلی دیگر-همان زر و زیور و پول و مقام و هیات ظاهر بود،ثروتمندان ستمکار همچون"نضر بن حارث"و امثال وی بر گروه مؤمنان فقیر،فخرفروشی کرده، می گفتند:نشانه شخصیت ما با ما است،و نشانه عدم شخصیت شما همان فقر و محرومیتتان است!.

این خود دلیل بر حقانیت ما و عدم حقانیت شما است!.

چنان که قرآن در نخستین آیه مورد بحث می گوید:"هنگامی که آیات روشن ما بر آنها خوانده شود کافران مغرور و ستمگر،به کسانی که ایمان آورده اند می گویند کدامیک از دو گروه ما و شما جایگاهش بهتر،جلسات انس و مشورتش زیباتر،و بذل و بخشش او بیشتر است"؟( وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقٰاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا ).

مخصوصا در روایات اسلامی می خوانیم که این گروه اشرافی و مترف، زیباترین لباسهایشان را می پوشیدند و زینت می کردند،جلو یاران رسول اللّٰه ص راه می رفتند و نگاه تحقیر و تمسخرآمیز به آنها می کردند،آری این است راه و رسم این طبقه در هر عصر و زمان.

[معنی"ندی"و"نادی"]

"ندی"در اصل از"ندی"به معنی رطوبت گرفته شده است،و سپس به معنی افراد فصیح و سخنگو آمده.

چرا که یکی از شرائط قدرت بر تکلم داشتن آب دهان به قدر کافی است و از آن پس"ندا"به معنی مجالست و سخن گفتن،و حتی مجلسی را که جمعی در آن برای انس جمع می شوند یا به مشورت می نشینند"نادی"گفته می شود، و"دار الندوه"که محلی بود در مکه و سران در آنجا جمع می شدند و مشورت می کردند از همین معنی گرفته شده است.

ضمنا از سخاوت و بذل و بخشش گاه به"ندی"تعبیر می کنند ⁽¹⁾و آیه فوق ممکن است اشاره به همه اینها باشد،یعنی مجلس انس ما از شما زیباتر و پول و ثروت و زرق و برق و لباسمان جالبتر،و سخنان و اشعار فصیح و بلیغمان بهتر و رساتر است!.

*** ولی قرآن با بیانی کاملا مستدل و در عین حال قاطع و کوبنده،به آنها چنین پاسخ می گوید:اینها گویا فراموش کرده اند تاریخ گذشته بشر را:"اقوام بیشماری پیش از آنها بود که مال و ثروت و وسائل زندگانیشان از اینها بهتر بود و هم منظره و ظاهرشان آراسته تر،اما ما این گروه ستمکار را نابود کردیم و از میان برداشتیم" ( وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثٰاثاً وَ رِءْیاً ). ⁽²⁾

آیا پول و ثروت آنها و مجالس پر زرق و برق و لباسهای فاخر و چهره های زیبایشان توانست جلو عذاب الهی را بگیرد؟اگر اینها دلیل بر شخصیت و مقامشان در پیشگاه خدا بود چرا به چنان سرنوشت شومی گرفتار شدند.

زرق و برق دنیا آن چنان ناپایدار است که با نسیم مختصری نه تنها دفترش به هم می خورد بلکه گاهی طومارش درهم پیچیده می شود.

"قرن"-همانگونه که در گذشته(جلد پنج صفحه 156)گفته ایم معمولا به معنی یک زمان طولانی است،ولی چون از ماده"اقتران"به معنی نزدیکی گرفته شده است به قوم و جمعیتی که در یک زمان جمعند نیز گفته می شود.

*** سپس هشدار دیگری به آنها می دهد که به آنها بگو گمان نکنید ای ستمگران بی ایمان این مال و ثروت شما مایه رحمت است،بلکه چه بسا،این دلیل عذاب الهی باشد:"کسی که در گمراهی است و اصرار بر ادامه این راه دارد خداوند به او مهلت می دهد،و این زندگی مرفه هم چنان ادامه می یابد"( قُلْ مَنْ کٰانَ فِی الضَّلاٰلَةِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمٰنُ مَدًّا ).

"تا زمانی که وعده های الهی را با چشم خود ببینند یا عذاب این دنیا یا عذاب آخرت"( حَتّٰی إِذٰا رَأَوْا مٰا یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذٰابَ وَ إِمَّا السّٰاعَةَ ).

"آن روز است که خواهند دانست،چه کسی مکان و مجلسش بدتر و چه کسی لشکرش ناتوانتر است"( فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً ).

در حقیقت اینگونه افراد منحرف که دیگر قابل هدایت نیستند(توجه داشته باشید که قرآن" مَنْ کٰانَ فِی الضَّلاٰلَةِ "می گوید که اشاره به استمرار در گمراهی است) برای اینکه دردناکترین مجازات الهی را ببینند گاهی خداوند آنها را در نعمتها غوطه ور می سازد که هم مایه غرور و غفلتشان می شود،و هم عذاب الهی،سلب نعمتها را دردناکتر می کند،این همان چیزی است که در بعضی از آیات قرآن به عنوان مجازات"استدراج"ذکر شده است. ⁽¹⁾

جمله" فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمٰنُ مَدًّا "گرچه به صورت امر است،ولی در معنی خبر می باشد و مفهوم آن این است که خداوند به آنها مهلت و ادامه نعمت می دهد.

بعضی از مفسران نیز آن را به همان معنی امر که در اینجا به مفهوم نفرین

یا به معنی لزوم چنین رفتاری بر خدا تفسیر کرده اند،ولی تفسیر اول نزدیکتر به نظر می رسد.

کلمه"عذاب"در آیه فوق به قرینه اینکه در مقابل"الساعة"قرار گرفته اشاره به مجازاتهای الهی در عالم دنیا است،مجازاتهایی همچون طوفان نوح و زلزله و سنگهای آسمانی که بر قوم لوط نازل شد،یا مجازاتهایی که به وسیله مؤمنان و رزمندگان جبهه حق،بر سر آنان فرود می آید،چنان که(در سوره توبه آیه 14)می خوانیم: قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ :"با آنان پیکار کنید که خداوند آنها را با دست شما مجازات می کند".

و"الساعة"در اینجا یا به معنی پایان دنیا است،یا عذاب الهی در قیامت (معنی دوم مناسبتر به نظر می رسد).

*** این عاقبت و سرنوشت ستمگران و فریفته گان زرق و برق و لذات دنیا است "اما کسانی که در راه هدایت گام نهادند خداوند بر هدایتشان می افزاید" ( وَ یَزِیدُ اللّٰهُ الَّذِینَ اهْتَدَوْا هُدیً ).

بدیهی است هدایت درجاتی دارد هنگامی که درجات نخستین آن بوسیله انسان پیموده شود خداوند دست او را می گیرد و بدرجات عالیتر می برد،و همچون درخت باروری که هر روز مرحله تازه ای از رشد و تکامل را می پیماید این هدایت یافتگان نیز در پرتو ایمان و اعمال صالحشان هر روز به مراحل بالاتری گام می نهند.

در پایان آیه به آنها که بر زیورهای زودگذرشان در دنیا تکیه کرده، و آن را وسیله تفاخر بر دیگران قرار داده اند پاسخ می دهد که"آثار و اعمال صالحی که از انسان باقی می ماند در پیشگاه پروردگار تو ثوابش بیشتر و عاقبتش ارزشمندتر است"( وَ الْبٰاقِیٰاتُ الصّٰالِحٰاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ مَرَدًّا ). ⁽¹⁾

[سوره مریم (19): آیات 77 تا 82]

اشاره

أَ فَرَأَیْتَ اَلَّذِی کَفَرَ بِآیٰاتِنٰا وَ قٰالَ لَأُوتَیَنَّ مٰالاً وَ وَلَداً (77) أَطَّلَعَ اَلْغَیْبَ أَمِ اِتَّخَذَ عِنْدَ اَلرَّحْمٰنِ عَهْداً (78) کَلاّٰ سَنَکْتُبُ مٰا یَقُولُ وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ اَلْعَذٰابِ مَدًّا (79) وَ نَرِثُهُ مٰا یَقُولُ وَ یَأْتِینٰا فَرْداً (80) وَ اِتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اَللّٰهِ آلِهَةً لِیَکُونُوا لَهُمْ عِزًّا (81) کَلاّٰ سَیَکْفُرُونَ بِعِبٰادَتِهِمْ وَ یَکُونُونَ عَلَیْهِمْ ضِدًّا (82)

ترجمه:

77-آیا ندیدی کسی را که آیات ما را انکار کرد و گفت اموال و فرزندان فراوانی نصیبم خواهد شد!.

78-آیا او از اسرار غیب مطلع گشته،یا نزد خدا عهد و پیمانی گرفته است؟ 79-هرگز چنین نیست ما به زودی آنچه را او می گوید می نویسیم،و عذاب را بر او مستمر خواهیم داشت!.

80-آنچه را او می گوید(از اموال و فرزندان)از او به ارث می بریم و تک و تنها نزد ما خواهد آمد.

81-آنها غیر از خدا معبودانی برای خود انتخاب کردند تا مایه عزتشان باشد(چه پندار خامی؟).

82-هرگز چنین نیست،به زودی معبودها منکر عبادت آنها خواهند شد،بلکه بر ضدشان قیام می کنند.

تفسیر:

یک تفکر خرافی و انحرافی

بعضی از مردم معتقدند که ایمان و پاکی و تقوا با آنها سازگار نیست! و سبب می شود که دنیا به آنها پشت کند،در حالی که با بیرون رفتن از محیط ایمان و تقوا،دنیا به آنها رو خواهد کرد،و مال و ثروت آنها زیاد می شود!.

این طرز فکر خواه بر اثر ساده لوحی و پیروی خرافات باشد،و خواه پوششی برای فرار از زیر بار مسئولیتها و تعهدهای الهی،هر چه باشد یک طرز فکر خطرناک است.

گاه دیده ایم این موهوم پرستان،مال و ثروت بعضی افراد بی ایمان،و فقر و محرومیت گروهی از مؤمنان را مستمسکی برای اثبات این خرافه قرار می دهند در حالی که می دانیم نه اموالی که از طریق ظلم و کفر و ترک مبانی تقوا به انسان می رسد مایه افتخار است،و نه هرگز ایمان و پرهیزکاری سدی بر سر راه فعالیتهای مشروع و مباح می باشد.

به هر حال در عصر و زمان پیامبر-همچون عصر ما-افراد نادانی بودند که چنین پنداری داشتند و یا لا اقل تظاهر به آن می کردند.

قرآن در آیات مورد بحث-به تناسب بحثی که قبلا پیرامون سرنوشت کفار و ظالمان بیان شد-از این طرز فکر و عاقبت آن سخن می گوید.

در نخستین آیه می فرماید:"آیا ندیدی کسی را که آیات ما را انکار کرد و به آن کفر ورزید،و گفت:مسلما اموال و فرزندان فراوانی نصیبم خواهد شد"! ( أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی کَفَرَ بِآیٰاتِنٰا وَ قٰالَ لَأُوتَیَنَّ مٰالاً وَ وَلَداً ). ⁽¹⁾

سپس قرآن به آنها چنین پاسخ می گوید:"آیا او از اسرار غیب آگاه شده یا از خدا عهد و پیمانی در این زمینه گرفته است"؟!( أَطَّلَعَ الْغَیْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمٰنِ عَهْداً ).

کسی می تواند چنین پیشگویی کند و رابطه ای میان کفر و دارا شدن مال و فرزندان قائل شود که آگاه بر غیب باشد،زیرا هیچ رابطه ای میان این دو ما نمی بینیم،و یا عهد و پیمانی از خدا گرفته باشد،چنین سخنی نیز بی معنی است.

*** بعد با لحن قاطع اضافه می کند:"این چنین نیست(هرگز کفر و بی ایمانی مایه فزونی مال و فرزند کسی نخواهد شد)"ما به زودی آنچه را می گوید، می نویسیم"( کَلاّٰ سَنَکْتُبُ مٰا یَقُولُ ).

آری این سخنان بی پایه که ممکن است مایه انحراف بعضی از ساده لوحان گردد همه در پرونده اعمال آنها ثبت خواهد شد.

"و ما عذاب خود را بر او مستمر خواهیم داشت"(عذابهایی پی در پی و یکی بالای دیگر)( وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذٰابِ مَدًّا ).

این جمله ممکن است اشاره به عذاب مستمر و جاویدان آخرت بوده باشد، و نیز ممکن است اشاره به عذابهایی باشد که بر اثر کفر و بی ایمانی در این دنیا دامنگیر آنها می شود،این احتمال نیز قابل ملاحظه است که این مال و فرزندان که مایه غرور و گمراهی است،خود عذابی است مستمر برای آنها!.

"آنچه را او می گوید(از اموال و فرزندان)از او به ارث می بریم،و روز قیامت تک و تنها نزد ما خواهد آمد"( وَ نَرِثُهُ مٰا یَقُولُ وَ یَأْتِینٰا فَرْداً ).

آری سرانجام همه این امکانات مادی را می گذارد و می رود و با دست تهی در آن دادگاه عدل پروردگار حاضر می شود،در حالی که نامه اعمالش از گناهان سیاه و از حسنات خالی است آنجا است که نتیجه این گفته های بی اساس خود را در دنیا می بیند.

*** آیه بعد به یکی دیگر از انگیزه های این افراد در پرستش بتها اشاره کرده می گوید:"آنها غیر از خدا معبودانی برای خود انتخاب کرده اند تا مایه عزتشان باشد"( وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ آلِهَةً لِیَکُونُوا لَهُمْ عِزًّا ).

تا برای آنها در پیشگاه خدا شفاعت کنند،و در مشکلات یاریشان دهند، اما چه پندار نادرست و خیال خامی؟! *** هرگز آن چنان که آنها پنداشتند نیست،نه تنها بتها مایه عزتشان نخواهند بود،بلکه سرچشمه ذلت و عذابند،و به همین جهت"به زودی یعنی در روز رستاخیز معبودها منکر عبادت عابدان می شوند و از آنها بیزاری می جویند بلکه بر ضدشان خواهند بود"( کَلاّٰ سَیَکْفُرُونَ بِعِبٰادَتِهِمْ وَ یَکُونُونَ عَلَیْهِمْ ضِدًّا ).

این جمله اشاره به همان مطلبی است که در آیه 14 سوره فاطر می خوانیم: وَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مٰا یَمْلِکُونَ مِنْ قِطْمِیرٍ إِنْ تَدْعُوهُمْ لاٰ یَسْمَعُوا دُعٰاءَکُمْ ... وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکْفُرُونَ بِشِرْکِکُمْ :"کسانی را که غیر از خدا می خوانید مالک هیچ چیز نیستند،اگر آنها را بخوانید سخنان شما را نمی شنوند...

و روز رستاخیز منکر شرک شما می شوند".

و نیز در آیه 6 سوره احقاف می خوانیم: وَ إِذٰا حُشِرَ النّٰاسُ کٰانُوا لَهُمْ أَعْدٰاءً :

"هنگامی که مردم محشور شوند این معبودها دشمنان آنها خواهند بود".

این احتمال را نیز بعضی از مفسران بزرگ داده اند که منظور از آیه فوق این است که عبادت کنندگان بتها،در قیامت که پرده ها کنار می رود و همه حقایق آشکار می شود و خود را رسوا می بینند،منکر عبادت بتها می شوند،و بر ضد آنها سخن خواهند گفت،چنان که در آیه 23 سوره انعام می خوانیم:بت پرستان در قیامت می گویند: وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ :"به خدایی که پروردگار ما است سوگند که ما هرگز مشرک نبودیم"!.

ولی تفسیر اول با ظاهر آیه سازگارتر است،چرا که عبادت کنندگان می خواستند، معبودان عزتشان باشند ولی سرانجام ضدشان می شوند.

البته معبودهایی همچون فرشتگان یا شیاطین و جن که دارای عقل و درکند وضعشان روشن است،ولی معبودهای بی جان در آن روز،ممکن است به فرمان خدا به سخن درآیند و بیزاری خود را از عابدان اعلام کنند.

از حدیثی که از امام صادق ع نقل شده نیز همین تفسیر را می توان استفاده کرد زیرا امام در تفسیر آیه فوق می فرماید:

یکون هؤلاء الذین اتخذوهم آلهة من دون اللّٰه ضدا یوم القیامة،و یتبرءون منهم و من عبادتهم الی یوم القیامه: "روز قیامت معبودهایی را که جز خدا انتخاب کردند بر ضدشان خواهند بود و از آنها و از عبادت کردنشان بیزاری می جویند".

جالب اینکه در ذیل حدیث جمله کوتاه و پرمحتوایی در باره حقیقت عبادت، می خوانیم:

لیس العبادة هی السجود و لا الرکوع،و انما هی طاعة الرجال، من اطاع مخلوقا فی معصیة الخالق فقد عبده: "عبادت(تنها)سجود و رکوع نیست،بلکه حقیقت عبادت،اطاعت این و آن است،هر کس مخلوقی را در معصیت خالق اطاعت کند او را پرستش کرده است"(و سرنوشت او همان سرنوشت مشرکان و بت پرستان است). ⁽¹⁾

[سوره مریم (19): آیات 83 تا 87]

اشاره

أَ لَمْ تَرَ أَنّٰا أَرْسَلْنَا اَلشَّیٰاطِینَ عَلَی اَلْکٰافِرِینَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (83) فَلاٰ تَعْجَلْ عَلَیْهِمْ إِنَّمٰا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (84) یَوْمَ نَحْشُرُ اَلْمُتَّقِینَ إِلَی اَلرَّحْمٰنِ وَفْداً (85) وَ نَسُوقُ اَلْمُجْرِمِینَ إِلیٰ جَهَنَّمَ وِرْداً (86) لاٰ یَمْلِکُونَ اَلشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنِ اِتَّخَذَ عِنْدَ اَلرَّحْمٰنِ عَهْداً (87)

ترجمه:

83-آیا ندیدی که ما شیاطین را به سوی کافران فرستادیم تا آنها را شدیدا تحریک کنند.

84-بنا بر این در باره آنها عجله مکن ما آنها(و اعمالشان)را دقیقا شماره خواهیم کرد.

85-در آن روز که پرهیزگاران را به سوی خداوند رحمان(و پاداشهای او)راهنمایی می کنیم.

86-و مجرمان را(همچون شتران تشنه کامی که به سوی آبگاه می روند)به جهنم می رانیم.

87-آنها هرگز مالک شفاعت نیستند مگر کسی که نزد خداوند رحمان عهد و پیمانی دارد.

تفسیر:

اشاره

چه کسانی صلاحیت شفاعت دارند؟

با توجه به بحثی که در آیات گذشته پیرامون مشرکان ذکر شد آیات مورد بحث در حقیقت اشاره به بعضی از علل انحراف آنها و سپس عاقبت و سرانجام شومشان می کند،و این حقیقت را نیز به ثبوت می رساند که معبودها نه تنها مایه

عزتشان نبودند بلکه مایه بدبختی و ذلتشان گشتند.

نخست می گوید:"آیا ندیدی که ما شیاطین را به سوی کافران فرستادیم که آنها را در راه غلطشان تحریک بلکه زیر و رو می کند"( أَ لَمْ تَرَ أَنّٰا أَرْسَلْنَا الشَّیٰاطِینَ عَلَی الْکٰافِرِینَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا ).

"از"چنان که راغب در مفردات می گوید در اصل به معنی جوشش دیک و زیر و رو شدن محتوای آن به هنگام شدت غلیان است و در اینجا کنایه از آنست که شیاطین آن چنان بر آنها مسلط می شوند که در هر مسیر و به هر شکلی بخواهند آنان را به حرکت در می آورند،و زیر و رو می کنند!.

بدیهی است-و بارها هم گفته ایم-که تسلط شیاطین بر انسانها یک تسلط اجباری و ناآگاه نیست،بلکه این انسان است که به شیاطین اجازه ورود به درون قلب و جان خود می دهد،بند بندگی آنها را بر گردن می نهد و اطاعتشان را پذیرا می شود،همانگونه که قرآن در آیه 100 سوره نحل می گوید: إِنَّمٰا سُلْطٰانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ :"تسلط شیطان تنها بر کسانی است که ولایت او را پذیرا گشته،و او را بت و معبود خود ساخته اند".

*** سپس روی سخن را به پیامبر ص کرده می گوید:"در باره آنها عجله مکن ما تمام اعمال آنها را دقیقا شماره و احصا می کنیم"( فَلاٰ تَعْجَلْ عَلَیْهِمْ إِنَّمٰا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا ).

و همه را برای آن روز که دادگاه عدل الهی تشکیل می شود،ثبت و ضبط خواهیم کرد.

این احتمال نیز در تفسیر آیه وجود دارد که منظور از شمردن ایام عمر، بلکه نفس های آنها است،یعنی مدت بقاء آنها کوتاه است و تحت شماره و عدد می باشد،زیرا معدود بودن چیزی معمولا کنایه از کم و کوتاه بودن آنست.

در روایتی از امام صادق ع در تفسیر" إِنَّمٰا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا "چنین میخوانیم:

از یکی از دوستان خود سؤال فرمود:به عقیده تو منظور پروردگار از این آیه شمردن چه چیز است؟او در پاسخ عرض کرد:عدد روزها،امام فرمود:پدران و مادران هم حساب روزهای عمر فرزندان را دارند،

و لکنه عدد الانفاس: "منظور شمارش عدد نفسهاست"! ⁽¹⁾این تعبیر امام ممکن است اشاره به تفسیر اول یا تفسیر دوم و یا هر دو تفسیر باشد.

به هر حال دقت در محتوای این آیه انسان را تکان می دهد،چرا که ثابت می کند همه چیز ما حتی نفسهای ما روی حساب و تحت شماره است،و باید روزی پاسخگوی همه آنها باشیم.

*** سپس مسیر نهایی"متقین"و"مجرمین"را در عباراتی کوتاه و گویا چنین بیان می کند"همه این اعمال را برای روزی ذخیره کرده ایم که پرهیزگاران را دستجمعی با عزت و احترام به سوی خداوند رحمان،به سوی بهشت و پاداشهای او راهنمایی می کنیم"( یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِینَ إِلَی الرَّحْمٰنِ وَفْداً ).

"وفد"(بر وزن وعد)در اصل به معنی هیئت یا گروهی است که برای حل مشکلاتشان نزد بزرگان می روند و مورد احترام و تکریم قرار می گیرند، بنا بر این بطور ضمنی مفهوم احترام را در بردارد و شاید به همین جهت است که در بعضی از روایات می خوانیم پرهیزگاران بر مرکبهای راهواری سوار می شوند و با احترام فراوان به بهشت می روند.

امام صادق ع می فرماید:علی ع تفسیر این آیه را از پیامبر ص جویا شد( یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِینَ إِلَی الرَّحْمٰنِ وَفْداً )فرمود:

یا علی الوفد لا یکون

الا رکبانا اولئک رجال اتقوا اللّٰه عز و جل،فاحبهم و اختصهم و رضی اعمالهم فسماهم متقین: "ای علی!وفد،حتما به کسانی می گویند که سوار بر مرکبند آنها افرادی هستند که تقوا و پرهیزگاری را پیشه ساختند،خدا آنها را دوست داشت و آنان را مخصوص خود گردانید،و از اعمالشان خوشنود شد،و نام متقین بر آنها گذارد..." ⁽¹⁾جالب توجه اینکه در آیه فوق می خوانیم:پرهیزگاران را به سوی خدای رحمان می برد،در حالی که در آیه بعد سخن از"راندن"مجرمان به جهنم است آیا مناسبتر این نبود که به جای رحمان در اینجا"جنت"گفته شود؟ولی این تعبیر در حقیقت اشاره به نکته مهمی دارد و آن اینکه پرهیزکاران بالاتر از بهشت را در آنجا می یابند،به مقام قرب خدا و جلوه های خاص او نزدیک می شوند،و رضایت او که برترین بهشت است درک می کنند(تعبیراتی که در حدیث فوق از پیامبر ص خواندیم نیز اشاراتی به همین معنی دارد).

*** سپس می گوید در مقابل"مجرمان را در حالی که تشنه کامند به سوی جهنم می رانیم"( وَ نَسُوقُ الْمُجْرِمِینَ إِلیٰ جَهَنَّمَ وِرْداً ).

همانگونه که شتران تشنه را به سوی آبگاه می رانند،منتها در اینجا آبی نیست بلکه آتش است.

باید توجه داشت که کلمه"ورد"به معنی گروه انسانها یا حیواناتی است که وارد آبگاه می شوند،و از آنجا که چنین گروهی حتما تشنه اند مفسران این تعبیر را در اینجا به معنی تشنه کامان گرفته اند.

چقدر فاصله است میان کسانی که آنها را با عزت و احترام به سوی خداوند رحمان می برند،فرشتگان به استقبالشان می شتابند و بر آنها سلام و درود می فرستند

و گروهی که آنها را همچون حیوانات تشنه کام به سوی آتش دوزخ می رانند،در حالی که سر بزیرند و شرمسار و رسوا و بی مقدار؟ *** و اگر تصور کنند که در آنجا از طریق شفاعت می توانند به جایی برسند، باید بدانند که"آنها هرگز مالک شفاعت در آنجا نیستند"( لاٰ یَمْلِکُونَ الشَّفٰاعَةَ ).

نه کسی از آنها شفاعت می کند،و به طریق اولی قادر بر آن نیستند که از کسی شفاعت کنند.

"تنها کسانی مالک شفاعتند که در نزد خداوند رحمان عهد و پیمانی دارند" ( إِلاّٰ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمٰنِ عَهْداً ).

تنها این دسته اند که مشمول شفاعت شافعان می شوند و یا مقامشان از این هم برتر است و توانایی دارند از گنهکارانی که لایق شفاعتند شفاعت کنند.

معنی"عهد"چیست؟

در اینکه منظور از عهد در آیه فوق که می گوید تنها کسانی مالک شفاعتند که نزد خدا عهدی دارند،چیست؟مفسران بحثهای فراوانی کرده اند.

بعضی گفته اند:"عهد"همان ایمان به پروردگار و اقرار به یگانگی او و تصدیق پیامبران خدا است.

بعضی دیگر گفته اند:"عهد"در اینجا به معنی شهادت به وحدانیت حق و بیزاری از کسانی است که در برابر خدا پناهگاه و قدرتی قائلند و همچنین امید نداشتن به غیر"اللّٰه".

امام صادق ع در پاسخ یکی از دوستانش که از تفسیر آیه فوق سؤال کرد فرمود:

من دان بولایة امیر المؤمنین و الأئمة من بعده فهو العهد عند اللّٰه:

"کسی که به ولایت امیر مؤمنان و امامان اهل بیت بعد از او عقیده داشته باشد آن

عهد نزد خداست" ⁽¹⁾در روایت دیگری از پیامبر ص می خوانیم:

من ادخل علی مؤمن سرورا فقد سرنی و من سرنی فقد اتخذ عند اللّٰه عهدا: "کسی که سرور و شادی در دل مؤمنی ایجاد کند مرا مسرور کرده،و هر کس مرا مسرور کند عهدی نزد خدا دارد. ⁽²⁾

در حدیث دیگری از پیامبر ص می خوانیم که محافظت بر عهد همان محافظت بر نمازهای پنجگانه است. ⁽³⁾

از بررسی روایات فوق که در منابع مختلف اسلامی آمده،و همچنین کلمات مفسران بزرگ اسلام،چنین نتیجه می گیریم که عهد نزد خدا-همانگونه که از مفهوم لغوی آن استفاده می شود-معنی وسیعی دارد که هر گونه رابطه با پروردگار و معرفت و اطاعت او،و همچنین ارتباط و پیوند با مکتب اولیای حق، و هر گونه عمل صالح در آن جمع است،هر چند در هر روایتی به بخشی از آن یا مصداق روشنی اشاره شده است.

لذا در حدیث دیگری که در بیان چگونگی وصیت کردن از پیامبر گرامی اسلام ص نقل شده تقریبا تمام مسائل اعتقادی جمع است،آنجا که فرمود:

مسلمان باید در آستانه مرگ چنین وصیت کند،و بگوید:پروردگارا! تویی که خالق آسمانها و زمین هستی،دانای پنهان و آشکاری،رحمان و رحیمی من در این دنیا با تو پیمان می بندم و شهادت می دهم که معبودی جز تو نیست، یگانه ای،شریکی نداری،محمد بنده و فرستاده تو است،بهشت حق است،دوزخ حق است،رستاخیز و حساب،حق است،تقدیر و میزان سنجش اعمال حق است

دین همانگونه است که تو بیان کردی،و اسلام همانست که تو تشریع نمودی، و سخن همانست که تو گفته ای،قرآن همان گونه است که تو نازل کردی،تو خداوند حق و آشکاری،پروردگارا!محمد ص را از ما به بهترین پاداشی پاداش ده و تحیت و سلام بر او و آلش بفرست.

پروردگارا!تو سرمایه من در مشکلاتی و یار من در شدتها،تو ولی نعمت منی،تو معبود من و معبود پدران منی،به اندازه یک چشم بر هم زدن مرا به خود وامگذار که اگر واگذاری به بدیها نزدیک،و از نیکیها دور می شوم ای خدای من!تو مونس من در قبر باش و برای من عهدی قرار ده که در روز قیامت آن را گشاده ببینم.

سپس پیامبر ص فرمود:بعد از اعتراف به این حقایق آنچه را که لازم می بیند وصیت می کند و تصدیق این وصیت در سوره مریم است در آیه" لاٰ یَمْلِکُونَ الشَّفٰاعَةَ إِلاّٰ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمٰنِ عَهْداً "این است عهد و وصیت..." ⁽¹⁾بدیهی است منظور این نیست که مطالب فوق را به عربی و فارسی همچون اورادی بخواند یا بنویسد،بلکه با تمام قلب به آن ایمان داشته باشد ایمانی که آثارش در تمام برنامه زندگی او آشکار گردد.

[سوره مریم (19): آیات 88 تا 95]

اشاره

وَ قٰالُوا اِتَّخَذَ اَلرَّحْمٰنُ وَلَداً (88) لَقَدْ جِئْتُمْ شَیْئاً إِدًّا (89) تَکٰادُ اَلسَّمٰاوٰاتُ یَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَ تَنْشَقُّ اَلْأَرْضُ وَ تَخِرُّ اَلْجِبٰالُ هَدًّا (90) أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمٰنِ وَلَداً (91) وَ مٰا یَنْبَغِی لِلرَّحْمٰنِ أَنْ یَتَّخِذَ وَلَداً (92) إِنْ کُلُّ مَنْ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ إِلاّٰ آتِی اَلرَّحْمٰنِ عَبْداً (93) لَقَدْ أَحْصٰاهُمْ وَ عَدَّهُمْ عَدًّا (94) وَ کُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ فَرْداً (95)

ترجمه:

88-آنها گفتند خداوند رحمن فرزندی برای خود اختیار کرده! 89-چه سخن زشت و زننده ای آوردید.

90-نزدیک است آسمانها بخاطر این سخن از هم متلاشی گردد،و زمین شکافته شود و کوه ها به شدت فرو ریزد! 91-از این رو که برای خداوند رحمن فرزندی ادعا کردند.

92-و هرگز سزاوار نیست که او فرزندی برگزیند.

93-تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند بنده اویند.

94-همه آنها را احصا کرده و دقیقا شمرده است.

95-و همگی روز رستاخیز تک و تنها نزد او حاضر می شوند.

تفسیر:

اشاره

خدا و فرزند داشتن؟!!

از آنجا که در آیات پیشین سخن از شرک و پایان کار مشرکان بود،در پایان بحث به یکی از شاخه های شرک یعنی اعتقاد به وجود فرزند برای خدا اشاره کرده و زشتی این سخن را با قاطعترین بیان بازگو می کند:

"آنها گفتند خداوند رحمان فرزندی برای خود انتخاب کرده"!!( وَ قٰالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمٰنُ وَلَداً ).

نه تنها مسیحیان عقیده داشتند حضرت"مسیح"،فرزند حقیقی خدا است که یهودیان نیز در باره"عزیر"و بت پرستان در باره"فرشتگان"چنین اعتقادی داشتند و آنها را دختران خدا می پنداشتند. ⁽¹⁾

*** آن گاه با لحنی کوبنده می گوید:"چه سخن زشت و بزرگی آوردید"( لَقَدْ جِئْتُمْ شَیْئاً إِدًّا ).

"اد"(بر وزن ضد)در اصل به معنی صدای زشت و ناهنجاری است که بر اثر گردش شدید امواج صوتی در گلوی شتر به گوش می رسد،سپس به کارهای بسیار زشت و وحشتناک اطلاق شده است.

*** از آنجا که چنین نسبت ناروایی مخالف اصل توحید است،چرا که خداوند

نه شبیه و مانندی دارد،و نه نیاز به فرزند،و نه عوارض جسم و جسمانیت،گویی تمام عالم هستی که بر پایه توحید بنا شده است از این نسبت ناروا در وحشت و اضطراب فرو می روند.

لذا در آیه بعد اضافه می کند"نزدیک است آسمانها به خاطر این سخن از هم متلاشی گردد و زمین شکافته شود و کوه ها به شدت فرو ریزد"!( تَکٰادُ السَّمٰاوٰاتُ یَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَ تَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَ تَخِرُّ الْجِبٰالُ هَدًّا ).

*** باز برای تاکید و بیان اهمیت موضوع می گوید:"به خاطر اینکه برای خداوند رحمان فرزندی ادعا کردند"( أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمٰنِ وَلَداً ).

*** اینها در حقیقت خدا را به هیچوجه نشناخته اند و گرنه می دانستند"هرگز برای خداوند رحمان،سزاوار نیست که فرزندی برگزیند"( وَ مٰا یَنْبَغِی لِلرَّحْمٰنِ أَنْ یَتَّخِذَ وَلَداً ).

انسان فرزند را برای یکی از چند چیز می خواهد:

یا به خاطر این است که عمر او پایان می پذیرد،برای بقاء نسل خود نیاز به تولید مثل دارد.

یا کمک و یار و یاوری می طلبد،چرا که نیرویش محدود است.

یا از تنهایی وحشت دارد،مونسی برای تنهایی می جوید.

یا به هنگام پیری و ناتوانی،یار و کمک کاری جوان می خواهد.

اما هیچیک از این مفاهیم در باره خدا معنی ندارد،نه قدرتش محدود است،نه حیات او پایان می گیرد،نه ضعف و سستی در وجود او راه دارد و نه احساس تنهایی و نه نیاز.

از این گذشته داشتن فرزند،نشانه جسم بودن و همسر داشتن است و همه

این معانی از ذات پاک او دور است.

*** به همین دلیل در آیه بعد می گوید:"تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند بنده اویند و سر بر فرمانش"( إِنْ کُلُّ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ إِلاّٰ آتِی الرَّحْمٰنِ عَبْداً ).

و با اینکه همه بندگان جان و دل بر کف او هستند،نیازی به اطاعت و فرمانبرداری آنها ندارد بلکه آنها هستند که نیازمندند.

*** "او همه آنها را شماره کرده است و دقیقا تعداد آنها را می داند"( لَقَدْ أَحْصٰاهُمْ وَ عَدَّهُمْ عَدًّا ).

یعنی هرگز تصور نکنید که با وجود اینهمه بندگان چگونه ممکن است حساب آنها را داشته باشد،علم او بقدری وسیع و گسترده است که نه تنها شماره آنها را دارد بلکه از تمام خصوصیات آنها آگاه است،نه از حوزه حکومت او می توانند بگریزند و نه چیزی از اعمالشان بر او مکتوم است.

*** و همه آنها روز رستاخیز تک و تنها در محضر او حاضر می شوند"( وَ کُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ فَرْداً ).

بنا بر این هم مسیح،هم عزیر،هم فرشتگان و هم تمامی انسانها مشمول این حکم عمومی او هستند با این حال چه نازیبا است که فرزندی برای او قائل شویم،و چه اندازه ذات پاک او را از اوج عظمت به پائین می آوریم و صفات جلال و جمال او را انکار می کنیم اگر نسبت فرزندی به او بدهیم. ⁽¹⁾

نکته ها:

اشاره

1-هنوز هم او را فرزند خدا می پندارند!

آنچه در آیات فوق خواندیم با قاطعترین کلمات،فرزند را از خدا نفی می کند،این آیاتی است مربوط به چهارده قرن قبل،در حالی که امروز و در دنیای علم و دانش هنوز بسیارند کسانی که مسیح ع را فرزند خدا می پندارند، نه فرزند مجازی که فرزند حقیقی!و اگر در پاره ای از نوشته ها که جنبه تبلیغی دارد و مخصوص محیطهای اسلامی تنظیم شده،این فرزند را فرزند تشریفاتی و مجازی معرفی می کنند به هیچوجه با متون اصلی کتب اعتقادی آنها سازگار نیست.

این امر منحصر به فرزند بودن مسیح ع نیست،در ارتباط با مساله تثلیث که مسلما به معنی خدایان سه گانه است و جزء اعتقادات حتمی آنها است چون مسلمانان از شنیدن چنین سخن شرک آمیزی وحشت می کنند،لحن خود را در محیطهای اسلامی تغییر داده و به نوعی از تشبیه و مجاز آن را توجیه می کنند.

(برای توضیح بیشتر به قاموس کتاب مقدس در مورد"مسیح"و"اقانیم سه گانه" مراجعه فرمائید).

2-چگونه آسمانها متلاشی می شود؟

اینکه در آیات فوق خواندیم:"نزدیک است آسمانها از این نسبت ناروا متلاشی شوند،و زمینها از هم بشکافند و کوه ها فرو ریزند"یا اشاره به این است که بر اساس تعبیرات قرآن مجید مجموعه عالم هستی دارای یک نوع حیات و درک و شعور است،و آیاتی همچون آیه 74 سوره بقره و إِنَّ مِنْهٰا لَمٰا یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللّٰهِ :"بعضی از سنگها از ترس خدا از کوه ها فرو می غلطند"و آیه 21 سوره حشر لَوْ أَنْزَلْنٰا هٰذَا الْقُرْآنَ عَلیٰ جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خٰاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اللّٰهِ :

"اگر این قرآن را بر کوه ها نازل می کردیم از ترس خدا خاشع می شدند و از

هم شکافته"شاهد بر آن می باشد.

این نسبت ناروا به ساحت قدس پروردگار همه جهان را در وحشت عمیق فرو می برد.

یا کنایه از زشتی فوق العاده آنست و نظیر این کنایه در زبان عرب و زبان فارسی کم نیست که می گوئیم کاری کردی که گویی آسمان و زمین را بر سر من کوبیدند.

به خواست خدا در این زمینه ذیل آیات مناسب باز هم بحث خواهیم کرد.

[سوره مریم (19): آیات 96 تا 98]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ اَلرَّحْمٰنُ وُدًّا (96) فَإِنَّمٰا یَسَّرْنٰاهُ بِلِسٰانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ اَلْمُتَّقِینَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا (97) وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِکْزاً (98)

ترجمه:

96-کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام داده اند خداوند رحمن محبت آنها را در دلها می افکند.

97-ما قرآن را بر زبان تو آسان ساختیم تا پرهیزکاران را بوسیله آن بشارت دهی و دشمنان سرسخت را انذار کنی.

98-چه بسیار اقوام(بی ایمان و گنهکاری)را قبل از آنها هلاک کردیم آیا احدی از آنها را احساس می کنی یا کمترین صدایی از آنان می شنوی.

تفسیر:

ایمان سرچشمه محبوبیت!

در سه آیه فوق که پایانگر سوره مریم است باز هم سخن از مؤمنان با ایمان و نیز ظالمان و ستمگران بی ایمان،و سخن از قرآن و بشارتها و انذارهای آنست،و در حقیقت عصاره ای است از بحثهای پیشین با نکته های تازه.

نخست می فرماید:"کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند خداوند رحمان محبت آنان را در دلها می افکند"( إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا ).

بعضی از مفسران این آیه را مخصوص امیر مؤمنان علی ع و بعضی شامل همه مؤمنان دانسته اند.

بعضی گفته اند منظور این است که خداوند محبت آنان را در دلهای دشمنانشان می افکند، و این محبت رشته ای می شود در گردنشان که آنها را به سوی ایمان می کشاند.

بعضی دیگر آن را به معنی محبت مؤمنان نسبت به یکدیگر که باعث قدرت و قوت و وحدت کلمه می شود دانسته اند.

بعضی آن را اشاره به دوستی مؤمنان نسبت به یکدیگر در آخرت دانسته، و می گویند آنها آن چنان به یکدیگر علاقه پیدا می کنند که از دیدار هم برترین شادی و سرور به آنان دست می دهد.

ولی اگر با وسعت نظر به مفاهیم وسیع آیه بیندیشیم خواهیم دید که همه این تفسیرها در مفهوم آیه جمع است بی آنکه با هم تضادی داشته باشند.

و نکته اصلی آن این است که:"ایمان و عمل صالح"جاذبه و کشش فوق- العاده ای دارد،اعتقاد به یگانگی خدا و دعوت پیامبران که بازتابش در روح و فکر و گفتار و کردار انسان به صورت اخلاق عالیه انسانی،تقوا و پاکی و درستی

و امانت و شجاعت و ایثار و گذشت،تجلی کند،همچون نیروهای عظیم مغناطیس کشیده و رباینده است.

حتی افراد ناپاک و آلوده از پاکان لذت می برند،و از ناپاکانی همچون خود متنفرند،به همین دلیل هنگامی که فی المثل می خواهند همسر یا شریکی انتخاب کنند تاکید دارند که طرف آنها پاک و نجیب و امین و درستکار باشد.

این طبیعی است و در حقیقت نخستین پاداشی است که خدا به مؤمنان و صالحان می دهد که دامنه اش از دنیا به سرای دیگر نیز کشیده می شود.

با چشم خود بسیار دیده ایم اینگونه افراد پاک هنگامی که چشم از جهان می بندند،دیده ها برای آنها گریان می شود،هر چند ظاهرا پست و مقام اجتماعی نداشته باشند،همه مردم جای آنها را خالی می بینند،همه خود را در عزای آنها شریک محسوب می دارند.

اما اینکه بعضی آن را در باره امیر مؤمنان علی ع دانسته و در روایات بسیاری به آن اشاره شده بدون شک درجه عالی و مرحله بالای آن،ویژه آن امام متقین است،(و در نکته ها از این روایات مشروحا بحث خواهیم کرد)ولی این مانع از آن نخواهد بود که در مراحل دیگر همه مؤمنان و صالحان از طعم این محبت و محبوبیت در افکار عمومی بچشند،و از این مودت الهی سهمی ببرند،و نیز مانع از آن نخواهد بود که دشمنان نیز در دل خود احساس محبت و احترام نسبت به آنها کنند.

جالب اینکه در حدیثی از پیامبر ص می خوانیم:

ان اللّٰه اذا احب عبدا دعا جبرئیل،فقال یا جبرئیل انی احب فلانا فاحبه،قال فیحبه جبرئیل ثم ینادی فی اهل السماء ان اللّٰه یحب فلانا فاحبوه،قال فیحبه اهل السماء ثم یوضع له القبول فی الارض! و ان اللّٰه اذا ابغض عبدا دعا جبرئیل،فقال یا جبرئیل انی ابغض فلانا فابغضه،قال فیبغضه جبرئیل،ثم ینادی فی اهل السماء ان اللّٰه یبغض فلانا

فابغضوه،قال فیبغضه اهل السماء ثم یوضع له البغضاء فی الارض! "هنگامی که خداوند کسی از بندگانش را دوست دارد به فرشته بزرگش جبرئیل می گوید من فلان کس را دوست دارم او را دوست بدار،جبرئیل او را دوست خواهد داشت،سپس در آسمانها ندا می دهد که ای اهل آسمان!خداوند فلان کس را دوست دارد او را دوست دارید،و به دنبال آن همه اهل آسمان او را دوست می دارند،سپس پذیرش این محبت در زمین منعکس می شود.

و هنگامی که خداوند کسی را دشمن بدارد به جبرئیل می گوید من از او متنفرم،او را دشمن بدار،جبرئیل او را دشمن می دارد،سپس در میان اهل آسمانها ندا می دهد که خداوند از او متنفر است او را دشمن دارید،همه اهل آسمانها از او متنفر می شوند،سپس انعکاس این تنفر در زمین خواهد بود". ⁽¹⁾

این حدیث پر معنی نشان می دهد که ایمان و عمل صالح بازتابی دارد به وسعت عالم هستی،و شعاع محبوبیت حاصل از آن تمام پهنه آفرینش را فرا می گیرد،ذات پاک خداوند چنین کسانی را دوست دارد،نزد همه اهل آسمان محبوبند،و این محبت در قلوب انسانهایی که در زمین هستند پرتوافکن می شود.

راستی چه لذتی از این بالاتر که انسان احساس کند محبوب همه پاکان و نیکان عالم هستی است؟و چه دردناک است که انسان احساس کند زمین و آسمان فرشته ها و انسانهای با ایمان همه از او متنفر و بیزارند.

*** سپس به"قرآن"که سرچشمه پرورش ایمان و عمل صالح است اشاره کرده می گوید"ما قرآن را بر زبان تو آسان ساختیم،تا پرهیزگاران را بوسیله آن بشارت دهی،و دشمنان سرسخت و لجوج را انذار کنی"

( فَإِنَّمٰا یَسَّرْنٰاهُ بِلِسٰانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِینَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا ).

"لد"(با ضم لام و تشدید دال)جمع"الد"(بر وزن عدد)به معنی دشمنی است که خصومت شدید دارد،و به کسانی گفته می شود که در دشمنی کردن متعصب،لجوج و بی منطقند.

*** آخرین آیه به عنوان دلداری به پیامبر ص و مؤمنان(مخصوصا با توجه به این نکته که این سوره در مکه نازل شده و در آن روز مسلمانان،سخت تحت فشار بودند)و نیز به عنوان تهدید و هشدار به همه دشمنان عنود و لجوج می گوید:

"چه بسیار اقوام بی ایمان و گنهکاری را که قبل از اینها هلاک و نابود کردیم آن چنان محو و نابود شدند که اثری از آنها باقی نماند،آیا تو ای پیامبر!احدی از آنها را احساس می کنی؟یا کمترین صدایی از آنان می شنوی"؟( وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِکْزاً ).

"رکز"به معنی صدای آهسته است،و به چیزهایی که در زیر زمین پنهان می کنند"رکاز"گفته می شود،یعنی این اقوام ستمگر و دشمنان سرسخت حق و حقیقت آن چنان درهم کوبیده شدند که حتی صدای آهسته ای از آنان به گوش نمی رسد.

نکته ها:

اشاره

1-محبت علی(ع)در دلهای مؤمنان

در بسیاری از کتب حدیث و تفسیر اهل تسنن(علاوه بر شیعه)روایات متعددی در شان نزول آیه( إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا )از پیامبر اکرم ص نقل شده است که نشان می دهد نخستین بار این آیه در مورد علی ع نازل گردیده است،از جمله"علامه زمخشری"در کشاف و"سبط ابن الجوزی"در تذکره و"گنجی شافعی"و"قرطبی"در تفسیر

مشهورش و"محب الدین طبری"در ذخائر العقبی و"نیشابوری"در تفسیر معروف خود،و"ابن صباغ مالکی"در فصول المهمه و"سیوطی"در در المنثور و"هیثمی" در صواعق المحرقه،و"آلوسی"در روح المعانی را می توان نام برد از جمله:

1-"ثعلبی"در تفسیر خود از"براء بن عازب"چنین نقل می کند:

رسول خدا ص به علی ع فرمود:

قل اللهم اجعل لی عندک عهدا،و اجعل لی فی قلوب المؤمنین مودة، فانزل اللّٰه تعالی: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا : "بگو خداوندا!برای من عهدی نزد خودت قرار ده،و در دلهای مؤمنان مودت مرا بیفکن،در این هنگام،آیه إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا... نازل گردید". ⁽¹⁾

عین همین عبارت یا با کمی اختلاف در بسیاری از کتب دیگر آمده است.

2-در بسیاری از کتب اسلامی این معنی از ابن عباس نقل شده که می گوید:

نزلت فی علی بن ابی طالب" إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا "قال محبة فی قلوب المؤمنین،یعنی:آیه إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا...

در باره علی بن ابی طالب ع نازل گردیده،و معنی آن این است خدا محبت او را در دلهای مؤمنان قرار می دهد". ⁽²⁾

3-در کتاب"صواعق"از"محمد بن حنفیه"در تفسیر این آیه چنین نقل می کند:لا یبقی مؤمن الا و فی قلبه ود لعلی و لأهل بیته:"هیچ فرد با ایمانی پیدا نمی شود مگر اینکه در درون قلبش،محبت علی و خاندان او است". ⁽³⁾

4-شاید به همین دلیل در روایت صحیح و معتبر از خود امیر مؤمنان علی ع چنین نقل شده:

لو ضربت خیشوم المؤمن بسیفی هذا علی ان یبغضنی ما ابغضنی و لو صببت الدنیا بجماتها علی المنافق علی ان یحبنی ما احبنی و ذلک انه قضی فانقضی علی لسان النبی الامی انه قال لا یبغضک مؤمن و لا یحبک منافق: "اگر با این شمشیرم بر بینی مؤمن بزنم که مرا دشمن دارد هرگز

دشمن نخواهد داشت،و اگر تمام دنیا(و نعمتهایش)را در کام منافق فرو ریزم که مرا دوست دارد،دوست نخواهد داشت،این به خاطر آنست که پیامبر ص به صورت یک حکم قاطع به من فرموده است:ای علی!هیچ مؤمنی تو را دشمن نخواهد داشت و هیچ منافقی محبت تو را در دل نخواهد گرفت"! ⁽¹⁾5-در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:که پیامبر ص در آخر نماز خود با صدای بلند به طوری که مردم می شنیدند در حق امیر مؤمنان علی ع چنین دعا می کرد:

اللهم هب لعلی المودة فی صدور المؤمنین،و الهیبة و العظمة فی صدور المنافقین فانزل اللّٰه إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا... "خداوندا! محبت علی ع را در دلهای مؤمنان بیفکن،و همچنین هیبت و عظمت او را در دلهای منافقان،در این هنگام آیه فوق و آیه بعد از آن نازل شد". ⁽²⁾

به هر حال همانگونه که در تفسیر آیات فوق گفتیم،نزول این آیه در مورد علی ع به عنوان یک نمونه اتم و اکمل است و مانع از تعمیم مفهوم آن در مورد همه مؤمنان با سلسله مراتب،نخواهد بود.

2-تفسیر جمله" یَسَّرْنٰاهُ بِلِسٰانِکَ "

"یسرناه"از ماده"تیسیر"به معنی تسهیل است،خداوند در این جمله می فرماید:

"ما قرآن را بر زبان تو آسان کردیم تا پرهیزکاران را بشارت دهی و دشمنان سرسخت را انذار کنی"این تسهیل ممکن است از جهات مختلف بوده باشد:

1-از این نظر که قرآن،عربی فصیح و روانی است که آهنگ آن در گوشها دل انگیز،و تلاوت آن بر زبانها آسان است.

2-از نظر اینکه خداوند آن چنان تسلطی به پیامبرش بر آیات قرآن،داده بود که به آسانی و در همه جا و برای حل هر مشکل،از آن استفاده می کرد و پیوسته

بر مؤمنان تلاوت می نمود.

3-از نظر محتوا که در عین عمیق و پرمایه بودن درک آن سهل و ساده و آسان است،اصولا آن همه حقایق بزرگ و برجسته که در قالب این الفاظ محدود با سهولت درک معانی ریخته شده،خود نشانه ای است از آنچه در آیه فوق می خوانیم که بر اثر یک امداد الهی،صورت گرفته است.

در سوره قمر در آیات متعدد این جمله تکرار شده است وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ :"ما قرآن را برای تذکر و یادآوری آسان کردیم آیا پندگیرنده ای هست".

***پروردگارا!قلب ما را به نور ایمان،و تمام وجود ما را به نور عمل صالح روشن فرما،ما را دوستدار مؤمنان و صالحان،مخصوصا امام المتقین امیر مؤمنان علی ع بدار،و محبت ما را نیز در دلهای همه مؤمنان بیفکن.

بار الها!جامعه بزرگ اسلامی ما که با داشتن اینهمه نفرات و امکانات وسیع مادی و معنوی در چنگال دشمنان گرفتار، و به خاطر پراکندگی و تفرقه صفوف،ضعیف و ناتوان شده است در گرد مشعل ایمان و عمل صالح جمع بفرما.

خداوندا همانگونه که گردنکشان و جباران پیشین را چنان هلاک و محو و نابود کردی که کوچکترین صدایی از آنها به گوش نمی رسد،ابرقدرتهای جبار زمان ما را نیز نابود کن،شر آنها را از سر مستضعفان کوتاه فرما و قیام مؤمنان را بر ضد این مستکبران به پیروزی نهایی برسان.

آمین یا رب العالمین پایان سوره مریم جمعه 23\بهمن\1360 17\ع 2\1402

(20) سوره طه این سوره در مکه نازل شده و 135 آیه است

اشاره

جزء 16 قرآن مجید

فضیلت سوره طه

روایات متعددی در باره عظمت و اهمیت این سوره در منابع اسلامی وارد شده است.

از پیامبر اکرم ص می خوانیم"خداوند سوره طه و یس را قبل از آفرینش آدم به دو هزار سال برای فرشتگان بازگو کرده هنگامی که فرشتگان این بخش از قرآن را شنیدند گفتند:

طوبی لامة ینزل هذا علیها،و طوبی لاجواف تحمل هذا،و طوبی لالسن تکلم بهذا: "خوشا به حال امتی که این سوره ها بر آنها نازل می گردد،خوشا به دلهایی که این آیات را در خود پذیرا می شود، و خوشا به زبانهایی که این آیات بر آن جاری می گردد" ⁽¹⁾.

در حدیث دیگری از امام صادق ع می خوانیم:

لا تدعوا قراءة سورة طه،فان اللّٰه یحبها و یحب من قرأها،و من ادمن قراءتها اعطاه اللّٰه یوم القیامة کتابه بیمینه،و لم یحاسبه بما عمل فی الاسلام،و اعطی فی الآخرة من الاجر حتی یرضی:

"تلاوت سوره طه را ترک نکنید،چرا که خدا آن را دوست می دارد و دوست می دارد کسانی را که آن را تلاوت کنند،هر کس تلاوت آن را ادامه دهد خداوند در روز قیامت نامه اعمالش را به دست راستش می سپارد و بدون حساب به بهشت می رود،و در آخرت آن قدر پاداش به او می دهد که راضی شود" ⁽²⁾.

در حدیث دیگری از پیامبر ص می خوانیم:

من قرأها اعطی یوم

القیامة ثواب المهاجرین و الانصار: "هر کس آن را بخواند در روز رستاخیز ثواب مهاجران و انصار نصیبش خواهد شد" ⁽¹⁾باز لازم می دانیم این حقیقت را تکرار کنیم که اینهمه پاداشهای عظیم که برای تلاوت سوره های قرآن از پیامبر ص و ائمه ع به ما رسیده،هرگز مفهومش این نیست که تنها با تلاوت،این همه نتیجه،عائد انسان می شود،بلکه منظور تلاوتی است که مقدمه اندیشه باشد اندیشه ای که آثارش در تمام اعمال و گفتار انسان متجلی شود،و اگر محتوای اجمالی این سوره را در نظر بگیریم خواهیم دید که روایات فوق تناسب کاملی با محتوای این سوره دارد.

محتوای سوره

"سوره طه"به گفته همه مفسران در مکه نازل شده است،محتوای آن نیز همانند سایر سوره های مکی است که بیشتر سخن از"مبدء"و"معاد"می گوید، و نتائج توحید و بدبختیهای شرک را برمی شمرد. در بخش اول:این سوره اشاره کوتاهی به عظمت قرآن و بخشی از صفات جلال و جمال پروردگار است. بخش دوم:که بیش از هشتاد آیه را در برمی گیرد از داستان موسی ع سخن می گوید،از آن زمان که به نبوت مبعوث گردید و سپس با فرعون جبار به مبارزه برخاست،و پس از درگیریهای فراوان او با دستگاه فرعونیان و مبارزه با ساحران و ایمان آوردن آنها خداوند به صورت اعجازآمیز فرعون و فرعونیان را در دریا غرق کرد،و موسی و مؤمنان را رهایی بخشید. بعد ماجرای گوساله پرستی بنی اسرائیل و درگیری هارون و موسی را با آنها بیان می کند. در سومین بخش:بخشهایی در باره معاد و قسمتی از خصوصیات رستاخیز آمده است. در بخش چهارم:سخن از قرآن و عظمت آن است. و در بخش پنجم:سرگذشت آدم و حوا را در بهشت و سپس ماجرای وسوسه ابلیس و سرانجام هبوط آنها را در زمین،توصیف می کند. و بالآخره در آخرین قسمت،نصیحت و اندرزهای بیدار کننده ای، برای همه مؤمنان بیان می دارد که روی سخن در بسیاری از آن به پیامبر اسلام ص است.

روایات متعددی در باره عظمت و اهمیت این سوره در منابع اسلامی وارد شده است.

از پیامبر اکرم ص می خوانیم"خداوند سوره طه و یس را قبل از آفرینش آدم به دو هزار سال برای فرشتگان بازگو کرده هنگامی که فرشتگان این بخش از قرآن را شنیدند گفتند:

طوبی لامة ینزل هذا علیها،و طوبی لاجواف تحمل هذا،و طوبی لالسن تکلم بهذا: "خوشا به حال امتی که این سوره ها بر آنها نازل می گردد،خوشا به دلهایی که این آیات را در خود پذیرا می شود، و خوشا به زبانهایی که این آیات بر آن جاری می گردد" 1.

در حدیث دیگری از امام صادق ع می خوانیم:

لا تدعوا قراءة سورة طه،فان اللّٰه یحبها و یحب من قرأها،و من ادمن قراءتها اعطاه اللّٰه یوم القیامة کتابه بیمینه،و لم یحاسبه بما عمل فی الاسلام،و اعطی فی الآخرة من الاجر حتی یرضی:

"تلاوت سوره طه را ترک نکنید،چرا که خدا آن را دوست می دارد و دوست می دارد کسانی را که آن را تلاوت کنند،هر کس تلاوت آن را ادامه دهد خداوند در روز قیامت نامه اعمالش را به دست راستش می سپارد و بدون حساب به بهشت می رود،و در آخرت آن قدر پاداش به او می دهد که راضی شود" 2.

در حدیث دیگری از پیامبر ص می خوانیم:

من قرأها اعطی یوم

ص :

[سوره طه (20): آیات 1 تا 8]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>طه (1) مٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ اَلْقُرْآنَ لِتَشْقیٰ (2) إِلاّٰ تَذْکِرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ (3) تَنْزِیلاً مِمَّنْ خَلَقَ اَلْأَرْضَ وَ اَلسَّمٰاوٰاتِ اَلْعُلیٰ (4) اَلرَّحْمٰنُ عَلَی اَلْعَرْشِ اِسْتَویٰ (5) لَهُ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا وَ مٰا تَحْتَ اَلثَّریٰ (6) وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ اَلسِّرَّ وَ أَخْفیٰ (7) اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ لَهُ اَلْأَسْمٰاءُ اَلْحُسْنیٰ (8)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-طه.

2-ما قرآن را بر تو نازل نکردیم که خود را به زحمت بیفکنی.

3-فقط آن را برای یادآوری کسانی که(از خدا)می ترسند نازل ساختیم.

4-این قرآن از سوی کسی نازل شده که خالق زمین و آسمانهای بلند است.

5-او خداوندی است رحمن که بر عرش مسلط است.

6-از آن اوست آنچه در آسمانها و زمین و میان این دو و در اعماق زمین وجود دارد.

7-اگر سخن آشکارا بگویی(یا مخفی کنی)او پنهانیها و حتی پنهان تر از آن را نیز می داند! 8-او خداوندی است که معبودی جز او نیست و برای او نامهای نیک است.

شان نزول:

روایات فراوانی در شان نزول نخستین آیات فوق آمده که از مجموع آنها استفاده می شود،پیامبر ص بعد از نزول وحی و قرآن،عبادت بسیار می کرد، مخصوصا ایستاده به عبادت مشغول می شد آن قدر که پاهای او متورم گردید،گاه برای آنکه بتواند به عبادت خود ادامه دهد،سنگینی خود را بر یک پا قرار می داد، و گاه بر پای دیگر،گاه بر پاشنه پا می ایستاد و گاه بر انگشتان پا. ⁽¹⁾

آیات فوق نازل شد و به پیامبر ص دستور داد که اینهمه رنج و ناراحتی بر خود تحمیل نکند.

تفسیر:

اشاره

این قدر خود را به زحمت نیفکن

باز در آغاز این سوره با حروف مقطعه،روبرو می شویم،که حس کنجکاوی انسان را برمی انگیزد( طه ).

البته ما در باره تفسیر حروف مقطعه قرآن در آغاز سه سوره بحث کافی کرده ایم ⁽²⁾.

ولی در اینجا لازم می دانیم این مطلب را اضافه کنیم:که ممکن است همه

یا حد اقل قسمتی از این حروف مقطعه،دارای معانی و مفاهیم خاصی باشد،درست همانند یک کلمه که محتوایی در بردارد.

اتفاقا در بسیاری از روایات و کلمات مفسران در آغاز این سوره و سوره یس به چنین مطلبی برخورد می کنیم که:" طه "به معنی یا رجل(ای مرد) است،و در پاره ای از اشعار عرب نیز به کلمه"طه"برخورد می کنیم که مفهومی شبیه"یا رجل"و یا نزدیک به آن دارد که بعضی از این اشعار ممکن است مربوط به آغاز اسلام یا قبل از اسلام باشد. ⁽¹⁾

و بطوری که یکی از آگاهان برای ما نقل کرد بعضی از دانشمندان غرب که پیرامون مسائل اسلامی مطالعه می کنند این مطلب را به همه حروف مقطعه قرآن تعمیم داده اند و معتقدند حروف مقطعه در آغاز هر سوره،کلمه ای است، دارای معنی خاص که بعضی با گذشت زمان متروک مانده،و بعضی به ما رسیده است،و الا بعید به نظر می رسد که مشرکان عرب،حروف مقطعه را بشنوند و مفهومی از آن درک نکنند و به سخریه و استهزاء برنخیزند،در حالی که در هیچیک از تواریخ دیده نشده که این بهانه جویان سبک مغز،حروف مقطعه را دستاویز برای چنین عکس العملی کرده باشند.

البته این نظر را به طور کلی و در باره همه حروف مقطعه قرآن،مشکل بتوان پذیرفت،ولی در باره بعضی قابل قبول است و در منابع اسلامی نیز از آن بحث شده است.

این موضوع نیز جالب توجه است که در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم"طه"از اسامی پیامبر است و معنی آن یا طالب الحق،الهادی الیه:

"ای کسی که طالب حقی،و هدایت کننده به سوی آنی".

از این حدیث چنین برمی آید که"طه"مرکب از دو حرف رمزی است

"طا"اشاره به"طالب الحق"و"ها"اشاره به"هادی الیه"می باشد،می دانیم استفاده از حروف رمزی و علائم اختصاری در زمان گذشته و حال،فراوان بوده است،مخصوصا در عصر ما بسیار مورد استفاده است.

آخرین سخن در این زمینه اینکه کلمه"طه"مانند"یس"بر اثر گذشت زمان،تدریجا به صورت"اسم خاص"برای پیامبر اسلام ص درآمده است، تا آنجا که آل پیامبر ص را نیز"آل طه"می گویند،و از حضرت مهدی ع در دعای ندبه"یا بن طه"تعبیر شده است.

*** سپس می گوید"ما قرآن را بر تو نازل نکردیم که خود را به زحمت بیفکنی" ( مٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقیٰ ).

درست است که عبادت و جستجوی قرب پروردگار از طریق نیایش او،از بهترین کارها است،ولی هر کار حسابی دارد،عبادت هم حساب دارد،نباید آن قدر بر خود تحمیل کنی که پاهایت متورم گردد و نیرویت برای تبلیغ و جهاد کم شود.

باید توجه داشت که"تشقی"از ماده"شقاوت"بر ضد"سعادت"است، ولی همانگونه که"راغب"در"مفردات"می گوید:گاه می شود که این ماده به معنی رنج و تعب می آید و در آیه فوق،منظور همین معنی است همانگونه که شان نزولها نیز حکایت از آن می کند.

*** در آیه بعد هدف نزول قرآن را چنین شرح می دهد:"ما قرآن را جز برای یادآوری کسانی که از خدا می ترسند نازل نکردیم"( إِلاّٰ تَذْکِرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ ).

تعبیر به"تذکرة"از یک سو"و من یخشی"از سوی دیگر،اشاره به واقعیت انکارناپذیری دارد:تذکره و یادآوری نشان می دهد که خمیر مایه

همه تعلیمات الهی در درون جان انسان و سرشت او وجود دارد،و تعلیمات انبیاء آن را بارور می سازد آن چنان که گویی مطلبی را یادآوری می کند.

نمی گوئیم تمام علوم و دانشها را انسان قبلا می دانسته و از خاطر برده و نقش تعلیم در این جهان نقش یادآوری است(آن چنان که از افلاطون نقل می کنند) بلکه می گوئیم مایه اصلی آنها در سرشت آدمی نهفته است(دقت کنید).

تعبیر"من یخشی"نشان می دهد که تا یک نوع احساس مسئولیت که قرآن نام آن را"خشیت و ترس"گذاشته در آدمی نباشد،پذیرای حقایق نخواهد شد چرا که قابلیت قابل هم در بارور شدن هر بذر و دانه ای شرط است،و در حقیقت این تعبیر شبیه چیزی است که در آغاز سوره بقره می خوانیم" هُدیً لِلْمُتَّقِینَ " (قرآن مایه هدایت پرهیزکاران است).

*** سپس به معرفی خداوندی که"نازل کننده قرآن"است می پردازد،تا از طریق شناخت او،عظمت قرآن آشکارتر شود،می گوید:"این قرآن از سوی کسی نازل شده است که خالق زمین و آسمانهای بلند و برافراشته است"( تَنْزِیلاً مِمَّنْ خَلَقَ الْأَرْضَ وَ السَّمٰاوٰاتِ الْعُلیٰ ). ⁽¹⁾

در حقیقت این توصیف،اشاره به ابتدا و انتهای نزول قرآن می کند، انتهای آن زمین و ابتدایش آسمانها به معنی وسیع کلمه،و اگر در اینجا کلمه "و ما بینهما"-مانند بعضی دیگر از آیات قرآن-اضافه نشده،شاید به خاطر همین است که هدف بیان ابتدا و انتها بوده است.

به هر حال خداوندی که قدرت و تدبیر و حکمتش پهنه آسمان و زمین را

فرا گرفته،پیدا است اگر کتابی نازل کند چه اندازه پر محتوا و پر بار است.

*** باز به معرفی پروردگار نازل کننده قرآن ادامه می دهد و می گوید:"او خداوندی است رحمان که فیض رحمتش همه جا را فرا گرفته،و بر عرش مسلط است"( اَلرَّحْمٰنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَویٰ ).

همانگونه که قبلا در تفسیر آیه ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ (اعراف-54) گفته ایم"عرش"در لغت به چیزی می گویند که دارای سقف است و گاهی به خود سقف و یا تختهای پایه بلند مانند تختهای سلاطین نیز عرش اطلاق می شود.

در داستان"سلیمان"،می خوانیم: أَیُّکُمْ یَأْتِینِی بِعَرْشِهٰا :"کدامیک از شما می توانید تخت او(بلقیس)را برای من حاضر کنید"(نمل-38).

بدیهی است خداوند نه تختی دارد و نه حکومتی همانند حاکمان بشر، بلکه منظور از"عرش خدا"مجموعه جهان هستی است که تخت حکومت او محسوب می شود.

بنا بر این" اِسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ "،کنایه از تسلط پروردگار و احاطه کامل او نسبت به جهان هستی و نفوذ امر و فرمان و تدبیرش در سراسر عالم است.

اصولا کلمه"عرش"در لغت عرب و"تخت"در فارسی غالبا کنایه از قدرت می باشد،مثلا می گوئیم فلان کس را از تخت فرو کشیدند،یعنی به قدرت و حکومتش پایان دادند،یا در عربی می گوئیم:ثل عرشه(تختش فرو ریخت) ⁽¹⁾.

به هر حال بسیار کودکانه است اگر کسانی بخواهند از این تعبیر توهم جسمیت خداوند را بکنند.

*** به دنبال"حاکمیت"خدا بر عالم هستی از"مالکیت"او سخن می گوید:

"آنچه در آسمانها،و در زمین،و در میان این دو،و در زیر خاکها و اعماق زمین وجود دارد همه از آن اوست"( لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا وَ مٰا تَحْتَ الثَّریٰ ).

"ثری"در اصل به معنی خاک مرطوب است و از آنجا که تنها قشر روی زمین بر اثر تابش آفتاب و وزش باد می خشکد ولی طبقه زیرین غالبا مرطوب است به این طبقه،"ثری"گفته می شود و به این ترتیب" مٰا تَحْتَ الثَّریٰ "به معنی اعماق زمین و جوف آنست که همه آنها مملوک مالک الملوک و خالق عالم هستی است.

تا به اینجا سه رکن از ارکان صفات پروردگار بیان شده بود،رکن اول "خالقیت"،رکن دوم"حاکمیت"رکن سوم"مالکیت"او است.

*** در آیه بعد به چهارمین رکن یعنی"عالمیت"او اشاره کرده می گوید:

"او آن قدر احاطه علمی دارد که اگر سخن آشکارا بگویی می داند،و اگر مخفی کنی نیز می داند،و حتی مخفی تر از مخفی را نیز آگاه است"( وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفیٰ ).

در اینکه منظور از"اخفی"(مخفی تر از سر)در اینجا چیست؟در میان مفسران گفتگو بسیار است.

-بعضی گفته اند:"سر"آنست که انسان با دیگری به طور پنهانی بازگو می کند و"اخفی"آنست که در دل نگهداشته و به کسی نمی گوید.

-بعضی گفته اند"سر"آنست که انسان در دل دارد،و"اخفی"آنست به فکر کسی نرسیده است اما خدا از آن آگاه است.

-بعضی دیگر گفته اند"سر"عملی است که مخفیانه انجام می دهد،و"اخفی" نیتی است که به دل دارد.

-بعضی گفته اند"سر"به معنی اسرار مردم است،و"اخفی"اسراری

است که در ذات پاک خدا است.

-در حدیثی از امام باقر ع و صادق ع می خوانیم:"سر آنست که در دل پنهان نموده ای و اخفی آنست که به خاطرت آمده اما فراموش کرده ای". ⁽¹⁾

این حدیث ممکن است اشاره به این نکته باشد که آنچه را انسان،یاد میگیرد به مخزن حافظه سپرده میشود منتها گاهی ارتباط انسان با گوشه ای از این مخزن قطع میگردد و حالت نسیان باو دست میدهد لذا اگر با وسیله ای یادآوری بشود کاملا آن را مطلب آشنایی می بیند،بنا بر این آنچه را انسان فراموش کرده، مخفی ترین اسرار او است که در زوایای حافظه پنهان گشته و ارتباطش موقتا یا برای همیشه قطع شده است.

ولی به هر حال مانعی ندارد که تمام تفسیرهایی که در بالا گفته شد در مفهوم وسیع کلمه سر و اخفی جمع باشد.

به این ترتیب ترسیم روشنی از علم بی پایان پروردگار شده است و از مجموع آیات فوق شناخت اجمالی نسبت به نازل کننده قرآن در ابعاد چهارگانه"خلقت" و"حکومت"و"مالکیت"و"علم"حاصل می گردد.

*** و شاید به همین جهت است که در آیه بعد می گوید:"او اللّٰه است همان خداوندی که معبودی جز او نیست برای او نامها و صفات نیک است"( اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ لَهُ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنیٰ ).

چنان که در تفسیر(آیه 180 سوره اعراف)گفته ایم،تعبیر به"اسماء حسنی"هم در آیات قرآن و هم در کتب حدیث کرارا آمده است،این تعبیر در اصل به معنی نامهای نیک است،بدیهی است که همه نامهای پروردگار نیک است،ولی از آنجا که در میان اسماء و صفات خدا بعضی دارای اهمیت بیشتری

است، به عنوان"اسماء حسنی"نامیده شده است.

در بسیاری از روایات که از پیامبر و ائمه ع به ما رسیده می خوانیم خداوند دارای 99 اسم است،هر کس او را به این نامها بخواند دعایش مستجاب می شود و هر کس آنها را احصا کند اهل بهشت است،این مضمون در منابع معروف حدیث اهل تسنن نیز دیده می شود.

به نظر می رسد که منظور از احصاء و شماره کردن این نامها همان"تخلق" به این صفات است،نه تنها ذکر الفاظ آنها،بدون شک اگر کسی با صفت عالم و قادر یا رحیم و غفور و امثال اینها،تخلق پیدا کند و اشعه ای از این صفات بزرگ الهی در وجود او بتابد هم بهشتی است و هم دعایش مستجاب(برای توضیح بیشتر به جلد هفتم تفسیر نمونه صفحه 25-28 مراجعه فرمائید).

[سوره طه (20): آیات 9 تا 16]

اشاره

وَ هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ مُوسیٰ (9) إِذْ رَأیٰ نٰاراً فَقٰالَ لِأَهْلِهِ اُمْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نٰاراً لَعَلِّی آتِیکُمْ مِنْهٰا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَی اَلنّٰارِ هُدیً (10) فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ یٰا مُوسیٰ (11) إِنِّی أَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوٰادِ اَلْمُقَدَّسِ طُویً (12) وَ أَنَا اِخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ (13) إِنَّنِی أَنَا اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ اَلصَّلاٰةَ لِذِکْرِی (14) إِنَّ اَلسّٰاعَةَ آتِیَةٌ أَکٰادُ أُخْفِیهٰا لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا تَسْعیٰ (15) فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ عَنْهٰا مَنْ لاٰ یُؤْمِنُ بِهٰا وَ اِتَّبَعَ هَوٰاهُ فَتَرْدیٰ (16)

ترجمه:

9-و آیا خبر موسی به تو رسیده است؟ 10-هنگامی که آتشی(از دور)مشاهده کرد و به خانواده خود گفت اندکی مکث کنید که من آتشی دیدم شاید شعله ای از آن را برای شما بیاورم،یا به وسیله این آتش راه را پیدا کنم.

11-هنگامی که نزد آتش آمد ندا داده شد که ای موسی!.

12-من پروردگار توام!کفشهایت را بیرون آر که تو در سرزمین مقدس"طوی"هستی.

13-و من تو را(برای مقام رسالت)انتخاب کردم،اکنون به آنچه بر تو وحی می شود گوش فرا ده!.

14-من اللّٰه هستم،معبودی جز من نیست،مرا پرستش کن و نماز را برای یاد من به پادار.

15-رستاخیز بطور قطع خواهد آمد من می خواهم آن را پنهان کنم تا هر کس در برابر سعی و کوشش خود جزا ببیند.

16-و هرگز نباید افرادی که ایمان به قیامت ندارند و از هوسهای خویش پیروی کردند تو را از آن باز دارند که هلاک خواهی شد.

تفسیر:

آتشی در آن سوی بیابان!

از اینجا داستان موسی،پیامبر بزرگ خدا شروع می شود و در بیش از هشتاد آیه بخشهای مهمی از سرگذشت پرماجرای او تشریح می گردد،تا دلداری و تسلیت خاطری باشد برای پیامبر ص و مؤمنان که در آن ایام در مکه،سخت از سوی دشمنان در فشار بودند.

تا بدانند این قدرتهای شیطانی در برابر قدرت خدا تاب مقاومت ندارند و این نقشه ها همگی نقش بر آب است.

و نیز از این سرگذشت پر محتوا با درسهای آموزنده اش،مسیر خود را در مساله توحید و خداپرستی و مبارزه با فراعنه و ساحران هر عصر و زمان، و همچنین مبارزه با انحرافهای داخلی و گرایشهای انحرافی،بیابند،درسهایی

که می تواند در سراسر دوران انقلاب اسلام،راهنما و راهگشای آنها باشد.

مجموعه آیاتی را که در این سوره از موسی و بنی اسرائیل و فرعونیان سخن می گوید می توان به چهار بخش تقسیم کرد:

بخش اول:از آغاز نبوت و بعثت موسی و اولین جرقه های وحی سخن گفته و به تعبیر دیگر بحث از مدرسه ای است کوتاه مدت و پر محتوا که موسی در آن "وادی مقدس"در آن بیابان تاریک و خلوت،دوره آن را گذراند.

بخش دوم:از دعوت موسی و برادرش هارون نسبت به فرعون و فرعونیان به آئین یکتاپرستی و سپس درگیریهای آنها با دشمنان سخن می گوید.

بخش سوم:از خروج موسی و بنی اسرائیل از مصر و چگونگی نجات آنها از چنگال فرعون و فرعونیان و غرق شدن و هلاکت آنها بحث می کند.

بخش چهارم:پیرامون گرایش تند انحرافی بنی اسرائیل از آئین توحید به شرک و پذیرش وسوسه های سامری و مبارزه قاطع و شدید موسی با این انحراف سخن می گوید.

اکنون به آیات مورد بحث که مربوط به بخش نخست است باز می گردیم:

این آیات با تعبیر لطیف و جذابی این چنین می گوید:"آیا خبر موسی به تو رسیده است"؟!( وَ هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ مُوسیٰ ).

بدیهی است این استفهام برای کسب خبر نیست که او از همه اسرار آگاه است،بلکه به تعبیر معروف این"استفهام تقریری"و یا به تعبیر دیگر استفهامی است که مقدمه بیان یک خبر مهم است همانگونه که در زبان روزمره نیز هنگام شروع به یک خبر مهم می گوئیم:آیا این خبر را شنیده ای که...؟ *** سپس می گوید:"در آن زمان که آتشی(از دور)مشاهده کرد و به خانواده خود گفت اندکی مکث کنید که من آتشی دیدم،من به سراغ آن بروم شاید

شعله ای از آن برای شما بیاورم و یا به وسیله این آتش راهی پیدا کنم"( إِذْ رَأیٰ نٰاراً فَقٰالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نٰاراً لَعَلِّی آتِیکُمْ مِنْهٰا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَی النّٰارِ هُدیً ).

با توجه به اینکه"قبس"(بر وزن قفس)به معنی مختصری از آتش است که از مجموعه ای جدا می کنند،و با توجه به اینکه معمولا مشاهده آتش در بیابانها نشان می دهد که جمعیتی گرد آن جمعند،و یا اینکه شعله ای را بر بلندی روشن ساخته اند که کاروانیان در شب راه را گم نکنند،و نیز با توجه به اینکه"امکثوا"از ماده"مکث"به معنی توقف کوتاه است،از مجموع این تعبیرات چنین استفاده می شود که موسی با همسر و فرزند خود در شبی تاریک از بیابان عبور می کرده،شبی بود سرد و ظلمانی که راه را در آن گم کرده بود، شعله آتشی از دور نظر او را به خود جلب کرد،به محض دیدن این شعله به خانواده اش گفت توقف کوتاهی کنید که من آتشی دیدم،بروم اندکی از آن برای شما بیاورم و یا راه را بوسیله آتش یا کسانی که آنجا هستند پیدا کنم.

در تواریخ نیز می خوانیم که موسی ع هنگامی که مدت قراردادش با "شعیب"در"مدین"پایان یافت،همسر و فرزند و همچنین گوسفندان خود را برداشت و از مدین به سوی مصر رهسپار شد،راه را گم کرد،شبی تاریک و ظلمانی بود،گوسفندان او در بیابان متفرق شدند،می خواست آتشی بیفروزد تا در آن شب سرد،خود و فرزندانش گرم شوند،اما بوسیله آتش زنه آتش روشن نشد در این اثناء همسر باردارش دچار درد وضع حمل شد.

طوفانی از حوادث سخت،او را محاصره کرد در این هنگام بود که شعله ای از دور به چشمش خورد،ولی این آتش نبود بلکه نور الهی بود،موسی به گمان اینکه آتش است برای پیدا کردن راه و یا برگرفتن شعله ای،به سوی آتش حرکت کرد ⁽¹⁾

اکنون دنباله ماجرا را از زبان قرآن می شنویم:

*** "هنگامی که موسی ع نزد آتش آمد،صدایی شنید که او را مخاطب ساخته می گوید:ای موسی"!( فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ یٰا مُوسیٰ ).

*** "من پروردگار توام،کفشهایت بیرون آر،که تو در سرزمین مقدس"طوی" هستی"( إِنِّی أَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً ).

از آیه 30 سوره قصص استفاده می شود که موسی این ندا را از سوی درختی که در آنجا بود شنید( نُودِیَ مِنْ شٰاطِئِ الْوٰادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبٰارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ یٰا مُوسیٰ إِنِّی أَنَا اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ )از مجموع این دو تعبیر استفاده می شود که موسی هنگامی که نزدیک شد آتش را در درون درخت(مفسران می گویند درخت عنابی بوده)مشاهده کرد،و این خود قرینه روشنی بود که این آتش یک آتش معمولی نیست،بلکه این نور الهی است که نه تنها درخت را نمی سوزاند بلکه با آن هماهنگ و آشنا است،نور حیات است و زندگی!.

موسی با شنیدن این ندای روحپرور:"من پروردگار توام"هیجان زده شد و لذت غیر قابل توصیفی سرتاپایش را احاطه کرد،این کیست که با من سخن می گوید؟این پروردگار من است،که با کلمه"ربک"مرا مفتخر ساخته،تا به من نشان دهد که در آغوش رحمتش از آغاز طفولیت تا کنون پرورش یافته ام و آماده رسالت عظیمی شده ام.

او مامور شد تا کفش خود را از پای در آورد،چرا که در سرزمین مقدسی گام نهاده،سرزمینی که نور الهی بر آن جلوه گر است،پیام خدا را در آن می شنود و پذیرای مسئولیت رسالت می شود،باید با نهایت خضوع و تواضع در این سرزمین گام نهد،این است دلیل بیرون آوردن کفش از پا.

بنا بر این،بحث مشروحی که بعضی از مفسران در باره بیرون آوردن کفش از پا کرده اند،و اقوالی از مفسران نقل نموده اند زائد به نظر می رسد(البته روایاتی در زمینه تاویل این آیه نقل شده که هنگام ذکر نکات از آن بحث خواهیم کرد).

تعبیر به"طوی"یا به خاطر آنست که نام آن سرزمین،سرزمین طوی بوده است،همانگونه که غالب مفسران گفته اند،و یا اینکه"طوی"که در اصل به معنی پیچیدن است در اینجا کنایه از آنست که این سرزمین را برکات معنوی از هر سو احاطه کرده بود،به همین جهت در آیه 30 سوره قصص از آن به عنوان " اَلْبُقْعَةِ الْمُبٰارَکَةِ "تعبیر شده است.

*** سپس از همان گوینده این سخن را نیز شنید:"و من تو را برای مقام رسالت برگزیده ام،اکنون به آنچه به تو وحی می شود گوش فرا ده"!( وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ ).

*** و به دنبال آن نخستین جمله وحی را موسی به این صورت دریافت کرد"من "اللّٰه"هستم،معبودی جز من نیست"( إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا ).

"اکنون که چنین است تنها مرا عبادت کن،عبادتی خالص از هر گونه شرک"( فَاعْبُدْنِی ).

"و نماز را برپای دار،تا همیشه به یاد من باشی"( وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی ).

در این آیه پس از بیان مهمترین اصل دعوت انبیاء که مساله توحید است موضوع عبادت خداوند یگانه به عنوان یک ثمره برای درخت ایمان و توحید بیان شده،و به دنبال آن دستور به نماز،یعنی بزرگترین عبادت و مهمترین پیوند خلق با خالق و مؤثرترین راه برای فراموش نکردن ذات پاک او داده شده.

این سه دستور با فرمان رسالت که در آیه قبل بود،و مساله معاد که در آیه

بعد است یک مجموعه کامل و فشرده از اصول و فروع دین را بازگو می کند که با دستور به استقامت که در آخرین آیات مورد بحث خواهد آمد از هر نظر تکمیل می گردد.

*** و از آنجا که بعد از ذکر"توحید"و شاخ و برگهای آن،دومین اصل اساسی مساله"معاد"است در آیه بعد اضافه می کند:"رستاخیز به طور قطع خواهد آمد،من می خواهم آن را پنهان کنم،تا هر کس در برابر سعی و کوششهایش جزا ببیند"( إِنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ أَکٰادُ أُخْفِیهٰا لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا تَسْعیٰ ).

در این جمله دو نکته است که باید به آن توجه داشت:نخست اینکه جمله " أَکٰادُ أُخْفِیهٰا "مفهومش آنست که"نزدیک"است من تاریخ قیام قیامت را مخفی دارم،و لازمه این تعبیر آنست که مخفی نداشته ام،در حالی که می دانیم طبق صریح بسیاری از آیات قرآن،احدی از تاریخ قیامت آگاه نیست،چنان که در آیه 187 سوره اعراف می خوانیم یَسْئَلُونَکَ عَنِ السّٰاعَةِ أَیّٰانَ مُرْسٰاهٰا قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی :"در باره قیامت از تو سؤال می کنند،بگو همانا علم آن مخصوص خدا است".

مفسران،برای پاسخ این سؤال به گفتگو پرداخته اند،بسیاری عقیده دارند تعبیر فوق،یک نوع مبالغه است و مفهومش این است که تاریخ شروع رستاخیز آن قدر مخفی و پنهان است که حتی نزدیک است من نیز از خودم پنهان دارم، در این زمینه روایتی هم وارد شده است و احتمالا این دسته از مفسران مطلب خود را از آن روایت اقتباس کرده اند.

تفسیر دیگر این است که مشتقات"کاد"همواره به معنی نزدیک شدن نیست،بلکه گاهی به معنی تاکید می آید،بی آنکه معنی نزدیک شدن را داشته باشد.

و لذا بعضی از مفسران"اکاد"را به معنی"ارید"(می خواهم)تفسیر

کرده اند، و در بعضی از متون لغت نیز همین معنی صریحا آمده است. ⁽¹⁾

نکته دیگر اینکه:علت مخفی نگاه داشتن تاریخ قیامت،طبق آیه فوق آنست که"خداوند می خواهد هر کسی را به تلاش و کوششهایش پاداش دهد" و به تعبیر دیگر:با مخفی بودن آن یک نوع آزادی عمل برای همگان پیدا می شود و از سوی دیگر چون وقت آن دقیقا معلوم نیست و در هر زمانی محتمل است نتیجه اش حالت آماده باش دائمی و یا پذیرش سریع برنامه های تربیتی است، همانگونه که در باره فلسفه اخفاء"شب قدر"گفته اند منظور این است که مردم همه شبهای سال،یا همه شبهای ماه مبارک رمضان را گرامی دارند و به درگاه خدا بروند.

*** در آخرین آیه مورد بحث به یک اصل اساسی که ضامن اجرای همه برنامه های عقیدتی و تربیتی فوق است اشاره کرده می فرماید:"هرگز نباید افرادی که ایمان به رستاخیز ندارند و از هوسهای خویش پیروی کرده اند تو را مانع از آن شوند که اگر چنین شود هلاک خواهی شد"!( فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ عَنْهٰا مَنْ لاٰ یُؤْمِنُ بِهٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَتَرْدیٰ ).

در برابر افراد بی ایمان و وسوسه ها و کارشکنیهای آنان محکم بایست،نه از انبوه آنها وحشت کن،و نه از توطئه های آنها ترسی به دل راه ده،و نه هرگز در حقانیت دعوت و اصالت مکتبت از این هیاهوها شک و تردیدی داشته باش.

جالب اینکه در اینجا جمله" لاٰ یُؤْمِنُ "به صورت صیغه مضارع و جمله " وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ "به صورت صیغه ماضی است،و در حقیقت اشاره به این نکته است که عدم ایمان منکران قیامت از پیروی هوای نفس سرچشمه می گیرد،گویی

می خواهند آزاد باشند و هر چه دلشان خواست انجام دهند پس چه بهتر که انکار قیامت کنند تا بر آزادی هوسهایشان خدشه ای وارد نشود! ***

نکته ها:

اشاره

1-منظور از" فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ "چیست؟-

همانگونه که گفتیم ظاهر آیه این است که به موسی دستور داده شد به احترام آن سرزمین مقدس،کفشهای خود را از پا بیرون آورد،و با خضوع و تواضع در آن وادی گام نهد،سخن حق را بشنود و فرمان رسالت را دریافت دارد،ولی بعضی از مفسران به پیروی پاره ای از روایات می گویند:این به دلیل آن بوده است که چرم آن کفش از پوست حیوان مرده بوده است! این سخن علاوه بر اینکه در حد خود سخن بعیدی به نظر می رسد،چرا که دلیلی نداشت موسی ع از چنان پوست و کفش آلوده ای استفاده کند،مورد انکار بعضی از روایات دیگر قرار گرفته است،و آن روایتی است که از ناحیه مقدس امام زمان(ارواحنا له الفداء)نقل شده که شدیدا این تفسیر را نفی می کند ⁽¹⁾در تورات کنونی سفر خروج فصل سوم نیز همان تعبیری که در قرآن وجود دارد دیده می شود.

بعضی دیگر از روایات که اشاره به تاویل آیه و بطون آن دارد می گوید:

فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ

ای خوفیک:خوفک من ضیاع اهلک و خوفک من فرعون:

"منظور از فاخلع نعلیک این است که دو ترس و وحشت را از خود دور کن، خوف از اینکه خانواده ات که مورد علاقه تو است در این بیابان از بین برود، و خوف از فرعون"! ⁽²⁾

در حدیث دیگری از امام صادق ع مطلب جالبی در رابطه با این فراز از زندگی موسی نقل شده آنجا که می فرماید:

کن لما لا ترجو ارجی منک لما ترجو،فان موسی بن عمران خرج لیقبس لاهله نارا فرجع الیهم و هو رسول نبی!: "نسبت به چیزهایی که امید نداری بیش از چیزهایی که امید داری،امیدوار باش!چرا که موسی بن عمران به دنبال یک شعله آتش رفت،اما با مقام نبوت و رسالت بازگشت"! ⁽¹⁾اشاره به اینکه بسیار می شود که انسان به چیزی امیدوار است اما به آن نمی رسد ولی چیزهای مهمتری که امیدی نسبت به آن ندارد به لطف پروردگار برای او فراهم می شود! همین معنی از امیر مؤمنان علی ع نیز نقل شده است. ⁽²⁾

2-پاسخ به یک اشکال-

بعضی از مفسران در اینجا سؤالی مطرح کرده اند و آن اینکه موسی چگونه و از کجا دانست این صدایی را که می شنود از سوی خدا است؟و از کجا یقین پیدا کرد که پروردگار دارد به او ماموریت می دهد؟ این سؤال را که در مورد سایر پیامبران نیز قابل طرح است از دو راه می توان پاسخ داد:نخست اینکه در آن حالت یک نوع مکاشفه باطنی و احساس درونی که انسان را به قطع و یقین کامل می رساند و هر گونه شک و شبهه را زائل می کند به پیامبران دست می دهد.

دیگر اینکه آغاز وحی ممکن است با مسائل خارق عادتی توأم باشد که جز به نیروی پروردگار ممکن نیست،همانگونه که موسی ع آتش را از میان درخت سبز مشاهده کرد،و از آن فهمید که مساله یک مساله الهی و اعجازآمیز است.

این موضوع نیز لازم به یادآوری است که شنیدن سخن خدا،آنهم بدون هیچ واسطه،مفهومش این نیست که خداوند،حنجره و صوتی دارد بلکه او به قدرت کامله اش امواج صوت را در فضا خلق می کند،و به وسیله این امواج با پیامبرانش سخن می گوید،و از آنجا که آغاز نبوت موسی ع به اینگونه انجام یافت لقب"کلیم اللّٰه"به او داده شده است.

3-نماز بهترین وسیله یاد خدا-

در آیات فوق به یکی از فلسفه های مهم نماز اشاره شده است،و آن اینکه انسان در زندگی این جهان با توجه به"عوامل غافل کننده"نیاز به تذکر و یادآوری دارد،با وسیله ای که در فاصله های مختلف زمانی،خدا و رستاخیز و دعوت پیامبران و هدف آفرینش را به یاد او آورد و از غرق شدن در گرداب غفلت و بیخبری حفظ کند،نماز این وظیفه مهم را بر عهده دارد.

انسان صبحگاهان از خواب برمی خیزد،خوابی که او را از همه چیز این جهان بیگانه کرده،می خواهد برنامه زندگی را شروع کند،قبل از هر چیز به سراغ نماز می رود،قلب و جان خود را با یاد خدا صفا می دهد،از او نیرو و مدد می گیرد،و آماده سعی و تلاش توأم با پاکی و صداقت می گردد.

باز هنگامی که غرق کارهای روزانه شد و چند ساعتی گذشت و چه بسا میان او و یاد خدا جدایی افتاد،ناگاه ظهر می شود و صدای مؤذن را می شنود اللّٰه اکبر!..

حی علی الصلاة!:"خدا از همه چیز برتر است،برتر از آنست که توصیف شود...بشتاب به سوی نماز"به سراغ نماز می رود در برابر معبود خود به راز و نیاز می ایستد،و اگر گرد و غبار غفلتی بر قلب او نشسته،آن را شستشو می دهد اینجا است که خدا در نخستین دستورات در آغاز وحی به موسی می گوید نماز

را بر پا دار تا به یاد من باشی.

جالب اینکه این آیه می گوید:نماز را بر پا دار تا به یاد من باشی،اما در آیه 28 سوره رعد می گوید:ذکر خدا مایه اطمینان و آرامش دلها است ( أَلاٰ بِذِکْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ )و در آیه 27 تا 30 سوره فجر می فرماید: یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی وَ ادْخُلِی جَنَّتِی :"ای نفس مطمئنه به سوی پروردگارت بازگرد،در حالی که هم تو از او خشنودی و هم او از تو خشنود،در زمره بندگانم درآی،و در بهشتم گام بگذار"! از قرار دادن این سه آیه در کنار هم به خوبی می فهمیم نماز انسان را به یاد خدا می دارد،یاد خدا نفس مطمئنه به او می دهد،و نفس مطمئنه او را به مقام بندگان خاص و بهشت جاویدان می رساند.

[سوره طه (20): آیات 17 تا 23]

اشاره

وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یٰا مُوسیٰ (17) قٰالَ هِیَ عَصٰایَ أَتَوَکَّؤُا عَلَیْهٰا وَ أَهُشُّ بِهٰا عَلیٰ غَنَمِی وَ لِیَ فِیهٰا مَآرِبُ أُخْریٰ (18) قٰالَ أَلْقِهٰا یٰا مُوسیٰ (19) فَأَلْقٰاهٰا فَإِذٰا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعیٰ (20) قٰالَ خُذْهٰا وَ لاٰ تَخَفْ سَنُعِیدُهٰا سِیرَتَهَا اَلْأُولیٰ (21) وَ اُضْمُمْ یَدَکَ إِلیٰ جَنٰاحِکَ تَخْرُجْ بَیْضٰاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ آیَةً أُخْریٰ (22) لِنُرِیَکَ مِنْ آیٰاتِنَا اَلْکُبْریٰ (23)

ترجمه:

17-و چه چیز در دست راست توست ای موسی؟! 18-گفت این عصای من است،بر آن تکیه می کنم،برگ درختان را با آن برای گوسفندانم فرو می ریزم،و نیازهای دیگری را نیز با آن برطرف می کنم.

19-گفت ای موسی آن را بیفکن! 20-(موسی)آن را افکند،ناگهان مار عظیمی شد و شروع به حرکت کرد!

21-فرمود آن را بگیر و نترس ما آن را به همان صورت اول باز می گردانیم.

22-و دست خود را در گریبانت فرو بر،تا سفید و درخشنده بی عیب بیرون آید،و این معجزه دیگری است.

23-می خواهیم آیات بزرگ خود را به تو نشان دهیم.

تفسیر:

عصای موسی و ید بیضا

بدون شک پیامبران برای اثبات ارتباط خود با خدا نیاز به معجزه دارند و گرنه هر کس می تواند دعوی پیامبری کند،بنا بر این شناخت پیامبران راستین از دروغین جز از طریق معجزه میسر نیست،این معجزه می تواند در محتوای خود دعوت و کتاب آسمانی پیامبر ص باشد،و نیز می تواند امور دیگری از قبیل معجزات حسی و جسمی باشد بعلاوه معجزه در روح خود پیامبر ص نیز مؤثر است و به او قوت قلب و قدرت ایمان و استقامت می بخشد.

به هر حال موسی ع پس از دریافت فرمان نبوت باید سند آن را هم دریافت دارد،لذا در همان شب پر خاطره،موسی ع دو معجزه بزرگ از خدا دریافت داشت.

قرآن این ماجرا را چنین بیان می کند:

خداوند از موسی سؤال کرد:"چه چیز در دست راست تو است ای موسی؟!" ( وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یٰا مُوسیٰ ).

این سؤال ساده که توأم با لطف و محبت است علاوه بر اینکه موسی را که طبعا در آن حال غرق طوفانهای روحانی شده بود آرامش بخشید،مقدمه ای بود برای بازگو کردن یک حقیقت بزرگ.

*** موسی در پاسخ"گفت این قطعه چوب عصای من است"( قٰالَ هِیَ عَصٰایَ ).

و از آنجا که مایل بود سخنش را با محبوب خود که برای نخستین بار در را به روی او گشوده است ادامه دهد،و نیز از آنجا که شاید فکر می کرد تنها گفتن این عصای من است کافی نباشد،بلکه منظور بازگو کردن آثار و فوائد آنست،اضافه کرد:"من بر آن تکیه می کنم( أَتَوَکَّؤُا عَلَیْهٰا ).

"و برگ درختان را با آن برای گوسفندانم فرو می ریزم"( وَ أَهُشُّ بِهٰا عَلیٰ غَنَمِی ). ⁽¹⁾

علاوه بر این فوائد و نتایج دیگری نیز در آن دارم"( وَ لِیَ فِیهٰا مَآرِبُ أُخْریٰ ). ⁽²⁾

البته پیدا است،عصا برای صاحبان آن چه فوائدی دارد،گاهی از آن به عنوان یک وسیله دفاعی در مقابل حیوانات موذی و دشمنان استفاده می کنند، گاهی در بیابان سایبان به توسط آن می سازند،گاه ظرف به آن بسته و از نهر عمیق آب می کشند.

به هر حال موسی در تعجب عمیقی فرو رفته بود که در این محضر بزرگ این چه سؤالی است و من چه جوابی دارم می گویم،آن فرمانهای قبل چه بود؟ و این استفهام برای چیست؟ *** ناگهان"به او فرمان داده شد ای موسی عصایت را بیفکن"!( قٰالَ أَلْقِهٰا یٰا مُوسیٰ ).

*** "موسی فورا و بدون فوت وقت عصا را افکند،ناگهان مار عظیمی شد