مشخصات کتاب

سرشناسه : حقوقی، عسکر، ۱۲۹۹ -

عنوان قراردادی : روض الجنان و روح الجنان

عنوان و نام پدیدآور : تحقیق در تفسیر ابوالفتوح رازی رحمه الله (قصص)/ تالیف عسکر حقوقی ؛ به کوشش مجتبی صحفی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهری : ج.: جدول.

فروست : مجموعه آثار کنگره بزرگداشت شیخ ابوالفتوح رازی؛ ۶، ۷.

شابک : ۳۵۵۰۰ ریال (ج. ۲) ؛ ۳۹۰۰۰ ریال (ج. ۳)

یادداشت : فهرست نویسی بر اساس جلد سوم، ۱۳۸۴.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: تابستان ۱۳۸۴).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. احادیث

موضوع : ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، قرن ۶ق . روض الجنان و روح الجنان -- نقد و تفسیر

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۶ق.

شناسه افزوده : صحفی، مجتبی، ۱۳۴۱ -

شناسه افزوده : ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، قرن ۶ق . روض الجنان و روح الجنان. شرح

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۹۴/۵/الف۲ر۹۰۸۳ ۱۳۰۰ی

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۶

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۶۶۸۱۳

اشاره

مقدمه مؤلف

اشاره

«لَقَدْ کانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبابِ» ⁽¹⁾

مقدمه ای درون پرور برون آرایوی خردبخش بی خرد بخشای در دهان هر زبان که گردانستاز ثنای تو اندرو جانست همه ملل و امم، که در نواحی و اقطار عالم پراکنده اند، هر یک تاریخی مخصوص به خود دارند و مبدأ آن از زمان پادشاهان بزرگ یا پیغامبران عالیقدر می باشد و چون میان اقوام و ملل در کیفیت تاریخ اختلاف زیادی است که با فاصله زمان درازی که با زمان ما دارند، با مطالب نادرست و افسانه آمیخته شده است، لذا قبول آن قصص جز از کتاب معتمد و یا خبری که با شرایط ثقه توأم باشد، درست نیست. یکی از شقوق معارف قرآن مجید، قصص و تاریخ پیمبران سلف و اسم پیشین می باشد. پس از پیدایش علم تفسیر و توضیح معانی و مطالب قرآن، مفسران با استناد به احادیث و اخبار و روایات منقول از ائمه اطهار علیهم السلام و صحابه، به شرح و بسط بیشتر قصص انبیاء پرداخته اند. در قرن چهارم مفسرین در باب قصص قرآن به تحقیق و مطالعه برخاسته اند. بعضی از مفسران شیوه قدما پیش گرفتند و بر اساس روایات نخستین مفسرین

.

نوشتند؛ ولی برخی دیگر به تأویلات عجیب مبادرت کردند. ⁽¹⁾نخستین بار قصص قرآن به فارسی در ترجمه تفسیر طبری، که در نیمه قرن چهارم هجری به وسیله جمعی از علما و فقهای ماوراء النهر صورت پذیرفت، در دسترس مسلمانان قرار ⁽²⁾گرفت. پس از آن در تفسیر اسفراینی که به تفسیر شاهپور ⁽³⁾نیز شناخته شده و سپس در تفسیر ⁽⁴⁾زاهد و سرانجام در تفسیر ⁽⁵⁾سور آبادی، قصص قرآن به فارسی آورده شد و مسلمانان پارسی زبان از آن تفاسیر برخوردار شدند، در نیمه اول قرن ششم هجری تفسیر کبیر روض الجنان و روح الجنان تصنیف عالم بزرگ شیعه، الشیخ جمال الدین ابوالفتوح حسین بن علی بن محمد بن احمد بن الحسین بن احمد الخزاعی الرازی معروف به تفسیر ابوالفتوح رازی در بیست مجلد به زبان فارسی فراهم آمد. این تفسیر کبیر، که بر مذاق و مشرب تشیع تهیه و تدوین شده، در بر دارنده سرگذشت عبرت انگیز پیمبران پیشین از آدم ابوالبشر تا پیغامبر آخر الزمان است که در خلال تفسیر آیات قرآنی جای جای ترجمه احوال و شرح قصص و تاریخ انبیاء به چشم می خورد و مصنف دانشمند و عالیقدرش در گزارش تاریخ حیات پیغمبران و دعوت ایشان از مردمان و نقد مسائل تاریخی، صحیح را از سقیم و یقین را از گمان و ظنّ بیرون آورده، نظر واقعی خود را بیان داشته است.

.

می دانیم که در نوشتن تاریخ، تنها صداقت و امانت و اطلاعات کافی نیست؛ بلکه برای تنظیم آن هنری هم لازم است؛ یعنی مورخ باید بتواند با انشائی روان و ساده و مؤثر، گذشته تاریک را پیش چشم آیندگان مجسم و محسوس سازد. شیخ در تنظیم این تفسیر بزرگ و انشای داستانهای قرآن، که معرّف هنر و نشانه قدرت اوست، توفیق یافته است که با عبارات ساده و روان فارسی قصص قرآنی را بیان کند و در این نیت کوشیده است تا کلمات و تعبیرات را به جای خویش بنشاند و کتاب را برای فارسی زبانان فاضل و هم برای فارسی دانان کم مایه بسازد و بپردازد و از آرایش سخن آن چنان که مُخلّ معنی و سبب فراموشی مقصود است، بپرهیزد و آیات براعت و فصاحت و بلاغت را در سادگی و روانی و زیبایی انشای خود نشان بدهد، بی آنکه چون دیگر همزمانهای خویش به تکلّف و تصنّع در نثر دست یازد و خود نمایی را در فن سخن شناسی و سخنوری به گونه ای دیگر ارائه نماید. از این رو، مطالعه و مداقّه تاریخ پر هیجان پیشوایان حق از روی نوشته نویسنده پارسی گوی نغز گفتاری چون ابوالفتوح در خور توجه است که وی با اصالت و شیوایی نثر و با زبانی گشاده و دیدی فراخ به گزارش سر گذشت حیرت انگیز فرستادگان خدا پرداخته است. راست است که شیخ تفسیر خود را تنها برای به وجود آوردن یک اثر تاریخی تصنیف نکرده، اما چون این کار را در خلال تفسیر پیش گرفته، بر آن شده است که در شرح داستانها گرد زوایا و خبایا بگردد و تا آنجا که مقدور باشد، از تفصیل احوال انبیای گذشته و اوضاع عصر اسلامی چیزی فروگذار نکند و الحق از عهده این مهم نیز به خوبی بر آمده است. بنا بر آنچه گفته شد، تفسیر ابوالفتوح از نظر احتوای بر تاریخ و قصص انبیای عظام در خور اهمیت و شایسته تحقیق و تتبّع بوده است. این تفسیر ارجمند مشتمل است بر تاریخ آفرینش جهان خلقت آدم، نخستین آفریده و فرستاده خدا تا رویدادها و حوادث عصر پیغمبر بزرگ اسلام

.

و نیز سوانحی که پس از آن بزرگوار میان پیروانش روی داد و به تفرقه مسلمانان منتهی شد. شیخ در این کار مهم بدون تردید تفاسیر بعض از گذشتگان را پیش چشم داشت و مطالبی از آن منابع دینی و مآخذ تاریخی خوشه چین نموده و هم از اطلاعات عمیق و پردامنه خویش بهره ها گرفته و از آن روی که مردی ثقه و مورد اعتماد جهان تشیع بوده، با دقت نظر و صحت بیان تاریخ انبیا را نیز به رشته تحریر در آورده است. روا بود که مجلدی جداگانه و مستقل شامل بر تاریخ رسولان حق، آن هم به نثر ساده و زیبای ابوالفتوح فراهم آید و در دسترس علاقه مندان قرار گیرد. اما دشواری چشمگیری در رسیدن به این مقصود در پیش بود و آن اینکه داستانهای بر گرفته از تفسیر ابوالفتوح چنان نیست که خوانندگان ارجمند اکنون آن را در پیش چشم دارند؛ بلکه هر داستان به تفاریق، در خلال تفسیر آیات، جای جای در سوره های قرآن نقل و بیان شده که مؤلف این مجموعه به ناچار ضمن مطالعه بیست مجلد از تفسیر توفیق یافت که مطالب تاریخی را به طور پراکنده و با دقت و مراقبت لازم برگیرد و سپس به تنظیم و تلفیق آنها به شیوه ای که هر داستان مستقلاً با نظم و نسق تاریخی بیاید و بدان روش که در علم تاریخ مورد نظر است، فراهم شود. صعوبت و دشواری کار را همین بس که بعضی از قصص در سوره های مختلف و به طور پراکنده شرح شده که محض ارائه نمونه، مواضع یکی دو داستان را در تفسیر ابوالفتوح پیش چشم خوانندگان ارجمند می گذارد: داستان حضرت موسی بن عمران، پیمبر بنی اسرائیل در ۳۴ سوره قرآن و در خلال تفسیر ۱۴۳ آیه ذکر شده که نام سوره هایی از قرآن که متضمن داستان موسی علیه السلام است، به این شرح ذکر می شود: بقره، آل عمران، نساء، مائده، انعام، اعراف، یونس، هود، ابراهیم، اِسرا، کهف،

.

مریم، طه، انبیا، حج، مؤمنون، فرقان، شعرا، نمل، قصص، عنکبوت، سجده، احزاب، صافات، غافر، سجده، حم شورا، زخرف، احقاف، الذاریات، نجم، صف، نازعات، أعلی. و نیز داستان حضرت نوح علیه السلام در ۲۸ سوره قرآن و ذیل ۱۲۲ آیه شرح و بیان شده است: آل عمران، نساء، انعام، اعراف، توبه، یونس، هود، ابراهیم، اِسرا، مریم، انبیا، حج، مؤمنون، فرقان، شعرا، عنکبوت، احزاب، صافات، ص، غافر، شورا، ق، ذاریات، نجم، قمر، حدید، تحریم، نوح و بدین نمط قصص دیگر نیز در سوره ها و آیات متعدد آمده است. گرد آورنده این مجموعه با دقت فراوان همه موارد را از تفسیر بیرون آورد و آنها را به ترتیب و نظم تاریخی، یکی پس از دیگری قرار داد و زوائد و مکررات را بر انداخت تا از حجم بی تناسب کار بکاهد و بر آن شد که در تنظیم و تألیف قصص انبیا به الحاق و افزایش کلمتی از خود نپردازد و همه داستانها را از آغاز تا به انجام، از خامه توانای نویسنده پارسی گوی چیره دست سده ششم هجری فراهم آورد. پوشیده نیست که رسیدن به این مقصود، بس دشوار می نمود. از بخت نیک، فضل خداوند منّان و یاری ارواح طیبه فرستادگان بزرگوارش شامل حال شد. عسرت و دشواری از میان برخاست و سرانجام از قصص قرآن، آن بخش که به پیامبران پیشین اختصاص داده شده است، فراهم آمد و قصص عصر اسلامی به زمانی دیگر موکول شد. چون متأسفانه کوشش خاصی هنوز برای طبع دقیق تفسیر ابوالفتوح به کار نرفته و شاید علت آن هم عدم دسترسی به نسخ خطی کهنه و معتبر بوده است و با اینکه تفسیر شیخ چند بار تجدید طبع شده، مع هذا نه تنها کمکی به صحت طبع آن نشده، بلکه باعث رواج نسخ مغلوطی که به شتاب تحویل بازار شده نیز گردیده است. در آنچه از پیش طبع و منتشر شده باید گفت که عمل تصحیح و مقابله با نسخ

.

معتبر، چنان که سنت علمای قدیم و شیوه محققان امروزی است، انجام نگرفته و از این رو، تفسیر چاپی ابوالفتوح مورد اعتماد و اعتبار فضلای حقیقی واقع نشده، نسخی مغلوط و آشفته فراهم شده بود که در دسترس عامه مردم قرار گرفته است. می دانیم که کاتبان به سبب عدم دقت و یا بی سوادی با اینکه در فن و هنر خوشنویسی چیره دست و ماهر و کار آمد بوده اند، دچار خطاهای فراوان شده اند و از روی گمان و حدس تغییرات و تحریفات نابجایی در دستنویسی نسخه های مخلوط از خویش به جای گذاشته اند. این اشکال تنها متوجه تفسیر ابوالفتوح رازی نیست؛ بلکه در مورد عده زیادی از متون زبان فارسی، که در طول چند قرن در ایران و یا در سرزمینهای خارج به طبع رسیده نیز چنین اشکالاتی فراوان به چشم می آید، و نشان می دهد که هنوز برای بیشتر این متون ارجمند، طبع دقیق و صحیح و انتقادی، که با روش علمی مناسب و موافق باشد، صورت نگرفته و جا دارد که مؤلفان با بردباری خاص و با رعایت دقت و امانت کامل مطالب را از نسخه های کهن و معتبر فراهم آورند و سپس در دسترس علاقه مندان قرار دهند. کتاب حاضر، که دنباله تحقیقات مداوم چندین ساله نگارنده در تفسیر ابوالفتوح رازی است، بنا بر همین شیوه جمع و تألیف و تنظیم و تصحیح گردید. اساس کار بر چند نسخه کهنه و نو قرار داده شد و تا آنجا که مقدور و میسر بود، بر آن شد که قصص قرآنی را از این نسخه های معتبر بر گیرد و به نظم و نسق تاریخی در آورد و سپس به جامعه ادب پارسی عرضه نماید و نیز با همین نمونه نشان دهد که طبع انتقادی تفسیر با تهذیب بیشتری ضرورت کامل دارد. بر آنم که به یاری دادار پاک، پس از طبع فرهنگ لغات و مصطلحات تفسیر ابوالفتوح، به طبع منقّح و انتقادی این تفیسر کبیر بپردازد. امید است که به دو نسخه مخلوط دیگر از همین تفسیر، که خوشبختانه در کتابخانه های ایران سراغ دارد، دسترسی یابد. انفاس قدسیه و ارواح طیبه بزرگان دین را در این امر خطیر به یاری و مدد کاری

.

می طلبد و آرزوی قلبی خویش را در انجاح این مسؤل پوشیده نمی دارد؛ باشد که به خواست خداوند بزرگ در این کار خطیر توفیق یابد! یکی از مفیدترین اقدامات برای احیای مبانی ملی آن است که پایه و اساس علوم ادبی استوار شود و برای کارهای تحقیقی ادبی، دست افزاری که در بایست است، آماده گردد تا محققان گرانمایه بتوانند بر مبنای نوشته های صحیح و منقّح بزرگان ادب پارسی در مباحث لغت و دستور و جز آنها، بهتر و پرداخته تر بررسی و خوض نمایند و نظرات مستند خود را که به صواب مقرون باشد اظهار کنند. اگر بخواهیم به اساس ملیّت خود، یعنی علوم و ادبیات خدمتی شایسته انجام دهیم، باید سخنان پخته و سخته بزرگان ادب پارسی زبان را بر اساس و مبنای صحیح نشر و در دسترس مطالعه و تحقیق جوانان دانش پژوه و محققان ارجمند قرار دهیم. این بنده را عقیده بر آن است که بزرگترین خدمت به ملت ایران و فرهنگ ایرانی، احیای آثار مهم گذشتگان اوست. کتاب حاضر به صورتی که فراهم آمده، یکی از آن آثار نفیس و گرانمایه یکی از پیشینیان ملیّت پرور ماست که با شیوه خاصی به رشته انتظام در کشیده شده است. تنظیم قصص و تألیف کتاب حاضر از روی نسخه واحدی از نسخ مخلوط موجود میسّر نگردید؛ زیرا هیچ یک از نسخه هایی که در دست بود، کامل نبود. پس در تنظیم و تألیف این کتاب، نه نسخه خطی و عکسی ناتمام از ابوالفتوح در دسترس قرار گرفت و در مواردی که یک یا چند نسخه مخلوط، قصص واحدی از تفسیر را متضمن بود، به مقابله و تصحیح انتقادی مبادرت ورزید و در ذیل هر داستان مأخذ نسخه را نشان داد و نیز نسخه بدلها را ارائه نمود. روی هم رفته خوانندگان ارجمند می توانند با مطالعه این مجلد و مقابله و مقایسه آن با نسخ مطبوع تفسیر ابوالفتوح به سهولت دریابند که اصالت و شیوایی نثر این تفسیر و روانی و زیبایی سادگی آن چگونه دستخوش تحریفات و تغییرات نابجا گردیده است.

.

شیوه خاص انشایی ابوالفتوح در قصص

پیش از آنکه به وصف اجمالی هر یک از نسخ خطی و عکسی که مجموعه حاضر از روی آنها تنظیم و تألیف شده بپردازد، کلمتی چند در باب شیوه خاص انشایی ابوالفتوح می آورد و سپس نسخه هایی مخلوط را معرفی می کند.

شیوه خاص انشایی ابوالفتوح در قصصدو قرن پنجم و ششم هجری را باید دوره کامل ادبیات فارسی دانست. نویسندگان در این دو قرن درباره موضوعات گوناگون و متعدد، که در زمینه های مختلف علمی و ادبی و دینی و تاریخی و شرح احوال و تصوف، آثاری ارزنده به وجود آورده اند توانسته اند استادانه از عهده تألیف و تصنیف بر آیند و با پختگی کامل کتابهایی نفیس عرضه دارند. میزان اطلاع نویسندگان و توسعه روز افزون آن در این ایام کاملاً به چشم می آید و ابوالفتوح خود یکی از آن نویسندگانی است که با وسعت اطلاع و احاطه بر جمیع معارف اسلامی توانسته است تصنیف جامعی فراهم آورد. ابوالفتوح معاصر با عهد و زمانی است که نویسندگان در اظهار فضل و ارائه معلومات خویش دست به کار تکلّفات صوری و استفاده از لغات تازی و صنایع لفظی و مانند آن بوده اند. اما وی در نهایت سادگی و روانی، کلام خدا را به شیوایی و فصاحت و اصالت در نثر کهنه پارسی و جزالت خاص آن ترجمه و تفسیر کرده است. آن چنان که از واژه های پارسی سره و خصوصیات دستوری قرن سوم و چهارم بی بهره نمانده و در این راه از دو تن از نویسندگان همزمان خویش، یعنی ابوالمعالی مترجم کلیله و دمنه بهرامشاهی و نظامی عروضی صاحب چهار مقاله، در تأثّر از لغات و ترکیبات و قواعد زبان تازی و تأثیر آن در نثر تفسیر خود به دور مانده است؛ تا آنجا که از بسیاری جهات تفسیر وی لطافت و سادگی و روانی و زیبایی زبان کهنه فارسی را حفظ نموده و آن چنان که از دو اثر اخیر الذکر به صنایع لفظی و ترکیبات و لغات عربی آمیخته شده اند، تفسیر شیخ جز از طریق سادگی و بی پیرایگی قدم بر نداشته و پایه شیرین سخن فارسی را همچنان که بوده، نگه

.

داشته است. تفسیر ابوالفتوح در زمره ساده ترین و شیواترین آثار منثور قرن ششم به شمار می آید که از پیرایه هر نوع تکلّف و تصنّعی عاری است و دارای لغات فارسی لطیفی است که در قرنهای بعد، همه از میان رفته است و بسیاری از لغات پارسی، بدان معنی که وی به کار برده، در قرون پیش هم به کار برده نشده است. این همه تکلفات و صنایع، که از نثر پارسی رسیده و سرایت کرده، بسیاری از نویسندگان قرن ششم را آن چنان تحت تأثیر قرار داده که در اظهار فضل و نمودن قدرت خویش معانی عالی را فدای الفاظ نموده اند و یکباره همه دقایق سخن را از دست داده، به صِرف خودنمایی و نشان دادن قدرت، به آوردن نثر مصنوع متکلف پرداخته اند. با اینکه تفسیر ابوالفتوح را به جهاتی باید در ردیف آثار علمی قرن ششم محسوب داشت و با وجود مطالب و معانی بزرگ و متنوعی که مصنّف پیش چشم داشته و از نظر فهم و درک معانی و تحلیل و تجزیه و استدلال و استنباط آن مطالب پیچیده کلامی و فلسفی و الهی ناگزیر به بسط مقال و ورود در لغات و ترکیبات و اصطلاحات تازی بوده، با اینهمه جانب سادگی و روانی عبارات نگاه داشته شده و اگر گهگاهی اسجاع و تجنیس در خلال آن به چشم می آید باید منصفانه قضاوت نمود که آن نیز تصنّعی نبوده و دور از اخلال معانی به روانی و سادگی بر گذار شده است و ما را گزیری نیست جز اینکه بگوییم نثر تفسیر ابوالفتوح، به ویژه نثر مربوط به قصص، نثری است مرسل به تبعیت و تقلید از نثر قدیم در صرف و نحو لغات پارسی و شیوه ترکیب و جمله بندی تألیف شده و بیشتر سبک کتابهای قرن پنجم و روش و سلیقه نویسندگان آن زمان را به کار برده. و بعض تعبیرات و اصطلاحات و ترکیبات و لغات بعینه همان است که در کتب دو قرن پنجم و ششم دیده می شود. با اینهمه باید اظهار نظر نمود که شیخ نیز تحت تأثیر فارسی آمیخته به عربی، به ترجمه آیات قرآنی و تفسیر آن پرداخته و با سعی بسیاری که در انتخاب لغات

.

پارسی به کار برده، مع هذا نتوانسته است یکباره خود را از قید زبان تازی برهاند؛ چه کار وی ترجمه و تفسیر کلام اللّه بوده و این خود از کارهای نویسندگان همعصر و زمانش دشوارتر می نموده است؛ زیرا در این کار او مستقیماً با زبان عرب سر و کار داشته و ناگزیر بوده است که بعض کلمات و اصطلاحات تازی را بکار برد. در مقام مقایسه این تأثیر و تأثر گوییم که ترجمه های فارسی او ملاک خوبی برای تشخیص میزان و مقدار ورود لغات تازی و واژه های پارسی است، در ترجمه آیات لغاتی چون: وحی، قاب قوسین، سدرة المنتهی، جنة المأوی، لات، عزّی، منات، سجده، آخرت، مهاجر، شیطان، کافر، مشرق، مغرب، ثلث، نبوت، زکات، قرض، عذاب، عزلت، قبر، هلاک، وعده، قرآن، استهزا، ملت، قسم، اطاعت، صالح، فضل، توکل، وکیل، وهن، فساد، رسول، استنباط، تکلیف، رحمت، شفاعت، تحیت، محاسب، منافق، اضلال، مهاجرت، دیه، صدقه، قاتل، غضب، تفتیش، جهاد، اسلحه، مجادله، فتوی، مکر، عدالت، نفس، وصیت، آیت، شکر، شاکر، بهتان، یقین، قصه، شک، ارث، مؤنت، عقد، حلال، حرام، عقوبت، ذبح، قمار، عفت، مرفق، مسح، غسل، قیامت، سلامت، قربانی، معجزه، توبه، جاهلیت، رکوع، نفقه، کفّاره، کعبه، انتقام، برص، حواریون، شرک، صبر، تقصیر، حشر، شفیع، ذریه، صراط، امانت، جن، اسلام، انس و... به چشم می آیند که یا معادل فارسی آنها در عهد شیخ وجود نداشته و یا این واژه ها به مراتب سهل تر از کلمات فارسی به کار برده می شده. این لغات به صورت اسمهای جامد و مشتق، مصدر مجرد و مزید و سه حرفی و چهار حرفی و موصوف و صفت و... آمده. در مقابل این لغات، که جنبه دینی دارند، واژه های پارسی سره نیز در ترجمه مستقیم آیات و یا در متن تفسیر و شرح قصص و داستانها دیده می شود که در جای خویش حائز اهمیت و در خور توجه است. این لغات یا در کتب آن زمان نیامده و یا

.

شیوه استعمال و استنباط معنی آن غیر از آن است که شیخ از آنها دارد. نمونه فراوان از این نوع واژه ها را در مجلد نخستین کتاب تحقیق در تفسیر ابوالفتوح رازی نشان داده ام و نمونه های بسیاری دیگر در دست است که مجموعاً در مجموعه ای به نام فرهنگ لغات و مصطلحات تفسیر ابوالفتوح آماده چاپ گردیده است. اینک نمونه ای از لغات نادره تفسیر ابوالفتوح: آتش تاغ، آخرینان، آویخته، آبریز، ازک، آشکاره، اسفرود، انداخت، انزله کردن، انگله، بارانیدن، بجاردن، بسند کار، بشولیده، بهترینه، بهینه، بیدیدگی، بیختن، پاتهی، پارنجن، پاتیلچه، بی سامان کار، پایندان، پایندانی، پرستک، پس روی، تاسه، ترسکار، جائیدن، چراغ پای، چره، چسفان، چند گاهه، چندینی، خارناک، خفیدن، خوار، دختره، درختستان، درخت سنب، درزه، دستره، دویسیده، راستیگر، راستینه، ژفکن، سازو، ستبره، سراشک، سنب، شبیازه، شییاریدن، فرستک، فروختار، فلانه، کال زار، کاهانیدن، کراتین، کش، کفیده، گلگیری، کنده گر، کوف، گاورس، گرزن، گفت، گرمگاه، گلینه، لاوه گر، لبنک، لخشیده، مادینه، ماستینه، نورده، هازدن، هاشدن، هرشه، هشتده، هفتده، روانیدن، دروده کردن، دمش، چفته، بالان، جره، دستار خوان، رزیدن، افلاختن، رکو، دل دوری، پژهان، فرودان، گریان، نان، تنک، اندبارها، اهر، یاسه، مهرک، زور، نماز کنی، هنجمک، وامیار، گلو، گرفت، چشم افسای، باژاستان، انگشت، دستار خوان، گربان، نشناس، بسودن، سرپوشیده، بهی، هوا گرفتن، شنگ موی، کم دانان، سلامگاه، مهترک، بینی دره، نهادگی، ورزا، واپس، تخته بند، باجبان. در حقیقت ترکیبات فارسی و عربی که در تفسیر ابوالفتوح دیده می شود؛ از ویژگیهای نثر شیخ است و پیشینیان او نه بدان صورت ترکیباتی آورده اند و نه بدان معنی که وی استنباط کرده و به کار برده، استعمال کرده اند و از این روست که نثری شیوا و تا حد مقدور بر کنار از تکلفات الفاظ تازی است و لطافت و روانی همراه با جزالت و استواری کلام در آن به خوبی محسوس است.

.

وصف اجمالی نسخ خطی و عکسی

اشاره

در باب نثر ابوالفتوح باید گفت استناد و استشهاد به احادیث و اخبار، اگر چه لازمه هر تفسیری است، ولی تمثل و توسل به اشعار و احادیث از نظر زیبایی کلام و هنر نمایی، مخصوص همین عهد است و در تألیفاتی نظیر چهار مقاله و کلیله و دمنه به حد وفور دیده می شود. در آثار متقدمان آوردن شواهد شعری و احادیث مرسوم نبوده است، مگر حدیث و یا شعری که با مطلب و موضوع کتاب بستگی و ارتباط داشته باشد. شیخ در اثنای تفسیر، اشعار عرب و احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام را به ناچار آورده و بسیاری از احادیث و برخی از اشعار را به نثر روان و شیرین خویش ترجمه کرده است. فواید لغوی و نکات دستوری و لطایف و دقایق ادبی در این داستانها کم نیست، لیکن چون بحث در آنها در مجلد نخستین این کتاب در فصل مربوط به «سبک و خصوصیات دستوری و لغوی و املایی» به شرح آمده است، لذا تکرار آن جایز ندید و علاقه مندان را به مطالعه آن کتاب راهنمایی می کند. با این همه، محض جلب توجه صاحبان نظر به اهمیت تفسیر کبیر ابوالفتوح، بعضی از لغات و ترکیباتی که در این تفسیر به کار رفته است، استخراج گردید و در آخر کتاب جای داده شد تا مورد استفاده قرار گیرد. معانی لغات، چنانکه در فرهنگها ⁽¹⁾ضبط شده و یا از فحوای کلام و سیاق عبارت استنباط گردیده؛ فراهم آمد که خوانندگان را در قرائت و فهم مطالب این کتاب یاری نماید.

وصف اجمالی نسخ خطی و عکسیمتأخرترین نسخه خطی اما ناقص که بدان دسترسی داشتم، متعلق است به کتابخانه آستان قدس رضوی به شماره ۱۳۶ که از اوایل سوره مزّمّل تا آخر قرآن را شامل

.

۱. میکروفیلم شماره ۲۹۰۴ متعلق به کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران

۲. میکروفیلم شماره ۲۹۰۳ کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران

است و در سال ۵۵۷ه توسط ابوزید بندار بن محمد بن الحسین بن الحسن بن محمد بن یونس البراوستانی تحریر و استنساخ شده و نسخه های دیگر متعلق است به قرون هفتم و هشتم تا قرن یازدهم هجری. در چند مورد معدود برای تکمیل و اتمام داستان از نسخه مطبوع سال ۱۳۱۵ش که خود از روی نسخه خطی کتابخانه سلطنتی تهران و کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد آماده طبع شده، استفاده نمود. نسخه خطی کتابخانه سلطنتی از روی نسخه ای مخطوط، که در سال ۹۴۷ ش کتابت یافته، دستنویسی شده است. گاهی مطالب یک داستان از روی دو نسخه مخطوط فراهم و تکمیل گردید و زمانی برای اتمام آن از نسخه های خطی و چاپی مدد گرفت. اکنون به طریق اجمال به وصف هر یک از نسخ خطی و عکسی که کتاب حاضر از روی آنها تنظیم و تألیف شده، می پردازد:

۱. میکروفیلم شماره ۲۹۰۴ متعلق به کتابخانه مرکزی دانشگاه تهرانعکسی که از روی این میکروفیلم تهیه شد، مربوط است به نسخه خطی شماره ۱۳۶ کتابخانه آستان قدس رضوی که در سال ۵۵۷ه توسط ابوزید بندار بن محمد بن الحسین بن الحسن بن محمد بن یونس البراوستانی تحریر و استنساخ شده و مشتمل است بر اوایل سوره مزمل تا آخر قرآن این نسخه به شماره عمومی ۱۳۳۸ در کتابخانه آستان قدس ثبت شده و در سال ۱۰۶۷ه آن را وقف نموده اند، دارای ۲۱۷ ورق، ۴۳۴ صفحه و در هر ورق نوزده سطر و به قطع ۱۲×۱۸ سانتی متر است.

۲. میکروفیلم شماره ۲۹۰۳ کتابخانه مرکزی دانشگاه تهراناز روی همین میکروفیلم نسخه ای عکسی، که دارای ۳۳۴ ورق و ۶۸۸ صفحه و در هر صفحه بیست سطر است، تهیه شد.

.

۳. میکروفیلم شماره ۲۹۸۰ متعلق به کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران

۴. نسخه حسن زاده (ح)

این نسخه به خط نستعلیق است و در سال ۱۱۴۰ه توسط نادرشاه افشار، سردودمان سلسله افشاری، وقف آستان قدس رضوی گردیده است. شماره آن ۱۳۰ و شماره عمومی ۱۳۳۷ و به قطع ۱۹ × ۲۰ سانتی متر است. متضمن بر تفسیر ابوالفتوح از آیه ۵۹ سوره مائده تا آخر آیه ۹۶ سوره اعراف. چند تاریخ در این نسخه دیده می شود که عبارت اند از پنجم محرم ۱۱۰۴ و ۱۱۴۰ و ۱۱۲۷ و رمضان ۱۲۶۶ هجری. قسمت دیگر همین نسخه به قطع و خصوصیات اوراق نخستین مشتمل بر تفسیر آیه ۱۰۷ سوره انعام تا آخر آیه ۱۷۰ سوره اعراف.

۳. میکروفیلم شماره ۲۹۸۰ متعلق به کتابخانه مرکزی دانشگاه تهراننسخه عکسی که از روی میکروفیلم شماره ۲۹۸۰ کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران فراهم شد، مشتمل است بر ۱۳۰ ورق که ۲۶۰ صفحه باشد، هر صفحه ۲۳ سطر. متضمن قسمتی از نسخه مخطوط تفسیر ابوالفتوح، از آغاز سوره حجرات تا آخر سوره جمعه یعنی تفسیر ۶۷ سوره آخر قرآن، که در سال ۱۰۷۲ه به خط نستعلیق تحریر یافته و دارای ۴۲۷ ورق است، به قطع ۱۶×۲۸ سانتی متر، و در هر صفحه ۳۲ سطر نوشته شده، در سال ۱۳۲۹ وقف کتابخانه آستان قدس رضوی گردیده و تحت شماره ۷۶۹۴ ثبت شده است.

۴. نسخه حسن زاده (ح)این نسخه متعلق است به یکی از محترمین شهرستان آمل از استان مازندران و مربوط است به قرن هشتم و نهم هجری و در اختیار فاضل ارجمند آقای محمد تقی دانش پژوه، دانشیار محترم دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، بوده که به لطف خاص خویش آن را در دسترس مطالعه اینجانب قرار داده اند.

.

۵ . نسخه خطی شماره ۸۱۱۱۶۳۷۸ کتابخانه مجلس شورای ملی

در درون جلد این نسخه نوشته شده که ملک علامه ادیب سید میرزا قوام الدین محمد حسینی است و این همان کسی است که در اجازه مرحوم آقا سید عبداللّه خرازی ترجمه اش مذکور و دارای تألیفات و منظومات عدیده مانند نظم لمعه و زبده و کافیه و شافیه است که بعضی از آنها به طبع رسیده اند. و در ذریعه، ج ۱، ص ۲۷۴ فرموده است تمام این تفسیر روض الجنان است و یک جلد شامل تفسیر بنی اسرائیل تا آخر زمر به قطع بزرگ در تهران نزد سلطان المتکلمین آورده است و شاید از مجلدات همین دوره و به همین خط بوده است. این نسخه دارای ۶۹۷ صفحه و به قطع ۵/۲۴×۵/۳۶ سانتی متر است. سه صفحه از این نسخه افتاده و با کاغذ جداگانه صحافی شده است. کاغذ سمرقندی، جلد تیماج و مورخ به شانزده شهر ربیع الاول... . دنباله عبارت ناخواناست. آخرین آیه از سوره عمران که در این نسخه آمده: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» . در همین صفحه یادداشت شده: «به تاریخ ۲۰ شهر ذی قعده الحرام سنه ۱۱۲۷». این نسخه هنوز فهرست نشده است.

۵ . نسخه خطی شماره ۸۱۱۱۶۳۷۸ کتابخانه مجلس شورای ملیاین نسخه، که به قطع ۲۳×۳۶ سانتی متر است، دارای ۶۷۱ ورق و در هر صفحه ۳۱ سطر است. جلد آن از تیماج و کاغذ دولت آبادی و قطع رحلی است و ده جلد یا ده جزء نخستین تفسیر را شامل است و در سال ۱۰۵۷ ق توسط شخصی به نام «غلامعلی» نوشته شده است. در آخر جزء ششم ضمن نقل عباراتی، که در پشت نسخه اصلی بوده و به این نسخه نقل شده، می نویسد که تاریخ کتابت نسخه اصل سال ۶۱۵ه بوده، و هر که پس از آن تاریخ از روی نسخه اصل استنساخ کرده، یادداشتی از خود به جای

.

گذاشته و در آن تاریخ استنساخ را نیز تصریح کرده است: «صورة خط الکاتب من الهذه المجلدة من نسخة الاصل فی ذیلها اتفق الفراغ من نسخة ظهیرة یوم الاربعا التاسع من شعبان المبارک سنه خمس عشرة و ستمائة علی یدی اضعف عباداللّه و احوجهم الی رحمة مولاه ابی عبداللّه الحسین محمد بن الحسین المدعو حاجی بخط حامد الریة و مصلیاً علی نبیه و داعیاً لصاحبه بورک له فیه». در رمضان سال ۷۵۶ه بار دیگر از نسخه اصل مورخ به ۶۱۵، توسط ابوالحسین محمد بن حیدر الخزرجی القمی استفاده شده است، بدین شرح: «ایضاً و استفاد منه العبید الفقیر الی اللّه تعالی ابوالحسین محمد بن حیدر الخزرجی القمی اعانه اللّه داعیاً مترجماً اوائل شهر اللّه المبارک رمضان من سنه ست و خمسین سبعمائة هجریة». بار دیگر در سال ۸۹۱ نسخه ای دیگر از روی نسخه اصل (۶۱۵ه ) فراهم شده است: «و استفاد منه و استنسخ و طالع و اطلع علی فوائده المذنب المحتاج الی رحمة ربه القوی محسن بن رضی الدین محمد الحافظ المصدر الرضوی فی الروضة الرضویة علی صاحبها السلام و التحیه فی محرم الحرام سنة ۸۹۱ غفراللّه ذنوبه». و نیز در ماه محرم سال ۶۰۶ کاتب دیگری از روی آن استنساخ نموده است: «ایضاً انتسخ من اوله الی آخره و کتب ابوعبداللّه بن علی بن ابی عبداللّه ... فی تاریخ محرم ست و ستمایة». در این تاریخ اسقاطی رخ داده است و سال ۶۰۶ درست به نظر نمی آید؛ زیرا نسخه اصل در سال ۶۱۵ه تهیه شده و تاریخ استنساخ نمی تواند بر تاریخ اصل نسخه مقدم باشد. سپس در سال هزار هجری نسخه اصل، یعنی نسخه سال ۶۱۵، به دست قاضی

.

۶. نسخه خاضع مورخ چهارشنبه از ماه ربیع الاول سال ۱۰۳۷ه

نوراللّه شوشتری در شهر لاهور افتاده و مدتی قریب به سه ماه صرف مرور و مطالعه و مقابله آن نموده است. عبارتی که درین باب در پشت صفحه نخستین جزء هفتم آمده چنین است: «قد وفقنی اللّه تعالی لمقابلة هذه المجلد و مطالعتها فی قریب من ثلثة اشهر اخرها شهر رجب المرجب من سنه الف و کان ذلک فی دار السرور لاهور صینت فی ظل والیها عن الافات و الشرور و انا الفقیر الی رحمة ربه الغنی نوراللّه بن شریف بن نوراللّه الحسینی المرعشی الشوشتری عفی اللّه عنهم و حشرهم مع النبی و آله الطاهرین». و نیز در صفحه ۸۰۲ نسخه حاضر این عبارت یادداشت شده است: «هذه المجلد کالمجلد السابق منقول من نسخة الاصل الذی وقفها علی الروضة الرضیة الرضویة علی مشرفها الف سلام و تحیة مرحوم المرتضی الاعظم السید علاء الدین بن سید مظفر بن سید علاء الدین اثیر من اولاد حمزة بن الامام موسی کاظم علیه السلام فی خامس ذیحجة الحرام سنة سبعین و ثمانمأته». در این نسخه همه آیات به خط ثلث و ترجمه فارسی آنها به خط نسخ با شنجرف نوشته شده است. بسیاری از اوراق سوراخ شده و برخی از آنها وصّالی گردیده است.

۶. نسخه خاضع مورخ چهارشنبه از ماه ربیع الاول سال ۱۰۳۷هاین نسخه به کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران متعلق است و هنوز فهرست نشده و به قطع ۱۷×۴/۲۷ سانتی متر است. مجموعاً چهار جلد است به این خصوصیات: ۱. از آغاز تفسیر تا اول آیه «وَ إِذْ قالَ مُوسی لِقَوْمِهِ...» . در صفحه آخر این مجلد نوشته شده: «هذا آخر المجلدة الاولی و یتلوه فی الثانیه قوله تعالی: «وَ إِذْ قالَ مُوسی لِقَوْمِهِ إِنَّ

.

اللّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً» . و وقع الفراغ من کتبه یوم الربعاء من شهر ربیع الاول سنه الف و سبع ثلثون. تم». پنج مهر در صفحه اول دیده می شود: مهر: ابوطالب بن احمد نورالدین حسین طباطبایی؛ مهر: مرید پادشاه عالم گیر شفیع خان؛ مهر: اعتصام الملک ۱۲۰۲؛ مهر: میر ابراهیم علی خان سنه ۱۲۳۱؛ مهر: اعتضاد الدوله ۱۲۵۶. ب) مجلد دوم از تفسیر آیه «وَ إِذْ قالَ مُوسی لِقَوْمِهِ...» و شروع و به تفسیر آیه «وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ وَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ» ختم می شود. در حاشیه چند برگ به آخر مانده، نوشته شده: «تفسیر بعض آیات از این مقام تا آیت «وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ» ـ الآیه از اصل ساقط شده». و در صفحه آخر کتاب چنین آمده است: «و هذه المجلدة الرابعة و یتلوه فی المجلد الخامسة قوله تعالی «یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ» . ان شاء اللّه تعالی و به الثقة و الحمدللّه الشاکرین و الصلوة علی محمد و آله الطاهرین». ج) در درون جلد چنین یادداشت شده: «صورة ما کان مکتوباً علی ظهر المجلد الخامسة من نسخة الاصل الاصل ـ المجلدة الخامسة من روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن جمعها الشیخ الاجل الامام العالم جمال الدین قطب الاسلام فخر العلماء شرف الایمة ابوالفتوح الحسین بن علی بن محمد بن احمد الخزاعی حرس اللّه علوه و کبت عدوه بمحمد

.

۷. نسخه خطی ۲۰۴۴ کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران

و آله الطاهرین فی شهر ربیع الثانی سنه تسع و تسعون و تسعمایة ـ سبع و خمسون الف ـ سنه ثمان و ستین الف». در صفحه آخر چنین نوشته شده: «تمت المجلدة الخامسة و یتلوه فی السادسة ان شاء اللّه تعالی قوله تعالی: «فَکَیْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ» ـ الآیة ـ «بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ» ـ الآیه، و الحمدللّه حمد الشاکرین و الصلوة علی محمد و آله الطاهرین». این مجلد از آیه: «یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ» ـ الآیة شروع و به آیه «وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلی ما أَنْزَلَ اللّهُ...» ختم می شود. د) این مجلد از آیه «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ» الآیه شروع و به آیه «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً کَثِیرَةً وَ اللّهُ یَقْبِضُ وَ یَبْصُطُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ» تمام می شود. در صفحه آخر یادداشت شده: «تمت المجلدة الثانیه و یتلوه فی الثالثة قوله: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ» ـ الآیة، انشاء اللّه و به الثقة». کاتب نسخه اصل که این نسخه از روی آن تهیه گردید حسن بن علی بن الفضل العمیدی المکنی بابی الیمین می باشد و در آخر نسخه چنین ضبط شده: «کتبه الحسن بن علی بن ابی الفضل العمیدی المکنی بابی الیمین حامداً مصلیاً» و در حاشیه نوشته شده: «هذا صورة ما کان فی آخر هذا الجزء من نسخة الاصل المنقول علیها».

۷. نسخه خطی ۲۰۴۴ کتابخانه مرکزی دانشگاه تهراناین نسخه در قرن هشتم و یا نهم هجری تهیه شده، در درون جلد این عبارت آمده است: «هو العلیم الجزء الاول و الثانی و الثالث من کتاب روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. جمعه علامة العالم الشیخ جمال الحق و الملة و الدین ابوالفتوح

.

۸. نسخه کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار

المکی الخزاعی الرازی (قدس اللّه روحه و روح اللّه فتوحه)». در گوشه دیگر همین صفحه نوشته شده: «هو من مستملکات اقل الطلبه ابوالحسن امامی. مهر ابوالحسن». در این نسخه، کاتب آیه ها را درشت تر نوشته، عنوان با شنگرف آمده. قطع کتاب ۵/۱۸×۲۹ سانتی متر است، کاغذ سمرقندی و جلد مقوا و کتاب دارای ۴۱۷ برگ است، کمی پایین تر این عبارت دیده می شود: «هو مالک الملک انتقل هذا الکتاب الشریف العزیز الکریم الی العبد الضعیف الراجی الملک الرحیم». امضا و نام مالک آن پاک شده و ناخواناست. افتادگی های این نسخه در سده یازدهم کامل شده است. چند بیت شعر به طور ناقص در حاشیه یادداشت شده و نیز عبارتی ناقص در ذیل صفحه مرقوم گردیده است. نسخه حاضر متضمن تمام سوره بقره و قسمتی از آل عمران است: «تُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهارِ... لا یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکافِرِینَ» ، عبارت زیر در درون جلد یادداشت شده: «عدد سورة القرآن مائة واربع عشر سورةً وآیاته ست الف وستمائة وست وستون آیة ألف آیة منها أمر وألف النهی والف آیة وعد والف آیة وعید والف آیة عبر وامثال والف آیة قصص واخبار وخمسمائة حلال وحرام ومائة دعاء وتسبیح وستون آیة ناسخ ومنسوخ».

۸. نسخه کتابخانه مدرسه عالی سپهسالاراین نسخه که به شماره ۲۰۳۴ کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار ثبت شده، دارای ۲۲۷ ورق، هر صفحه هفده سطر به قطع رحلی کوچک (۵/۱۹×۲۵ سانتیمتر) دارای جلد چرمی و کاغذ اصفهانی است و سپهسالار آن را وقف کتابخانه مسجد نموده است. مشتمل است بر تفسیر سوره یوسف تا پایان سوره بنی اسرائیل. متن به

.

۹. نسخه خطی شماره ۶۶۷۸۱ کتابخانه مجلس شورای ملی

خط زیبای نسخ و آیه ها به نسخ جلی و ترجمه فارسی آیات بخش به بخش با آیات مربوط به آن نوشته شده است. نام کاتب و سال کتابت در این نسخه به چشم نمی خورد. مرحوم سپهسالار این نسخه را به نام «قدری از تفسیر گازری» وقف کتابخانه مسجد نموده، ولی بنا بر آنچه ابن یوسف در فهرست کتابخانه دانشکده معقول و منقول و مدرسه عالی سپهسالار متذکر شده، وی پس از مطالعه متوجه شده که قسمتی از تفسیر ابوالفتوح رازی است، نه تفسیر گازر.

۹. نسخه خطی شماره ۶۶۷۸۱ کتابخانه مجلس شورای ملیاین نسخه هنوز فهرست نشده و مشتمل است بر مجلد سوم از تفسیر ابوالفتوح رازی و در قفسه شماره ۶۶۵۵ کتابخانه مجلس شورای ملی گذارده شده است. آغاز این جلد سوره مریم و تا دو ثلث از سوره احزاب را متضمن است. آیات با خط قرآنی در بالای صفحات و گاهی در حاشیه راست و چپ نگاشته شده، به مقدار یک یا دو و یا سه و چهار سطر. ترجمه آیات با مرکب قرمز و ذیل آیه نوشته شده، در متن صفحات آیه ها با مرکب قرمز و شرح و تفسیر با مرکب مشکی نگاشته شده، این نسخه دارای ۲۱۲ برگ: چهار صد و بیست و چهار صفحه و به قطع ۱۸×۳۳ سانتی متر، هر صفحه دارای ۳۰ سطر، در درون جلد چنین نوشته شده: «بسم اللّه خیر الاسماء، قد انتقل ما بیع الصحیح فی ملکی و کیف اقول ملکی و لله ملک السموات و الارض اشتریت لولد الاغر سید حسین طول اللّه عمره تاریخ شهر ذیحجه الحرام ۱۲۴۴ اقل السادات سید هاشم واعظ کابلی الهروی. زد توفیقاتی و بلغ عمری و عمر احسانی الی مائة و عشرین سنه بجاه محمد و آله الطاهرین. مهر عبده المتوکل علی اللّه الغنی السید هاشم الحسینی». این نسخه به خط شهاب الدین فراهم آمده، در صفحه آخر که به تفسیر آیه

.

«تَحِیَّتُهُمْ یَوْمَ یَلْقَوْنَهُ سَلامٌ» خاتمه می پذیرد، چنین یادداشت شده: «بارالها مغفرة کن کاتب این کتاب را و مالکش و قاری را به حرمت محمد و آل محمد سلام اللّه علیهم». گر به هم بر زده بینی خط من عیب مکنکه مرا محنت ایام به هم بر زده کرد کاتب شهاب الدین. اثر پنج مهر. عبده المتوکل علی اللّه الغنی السید هاشم الحسینی». از خداوند عالم سپاسگزارم که این دلشده دلخسته به مدد لطف بیکرانش به جمع و تألیف و تصحیح این مجموعه توفیق یافت. تسهیلات فراوانی که اولیای محترم کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران و کتابخانه مجلس شورای ملی و کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار برای این بنده فراهم آورده اند، همه وقت مشکور و مورد امتنان است. از مسئولان و کارکنان محترم چاپخانه دانشگاه تهران سپاسگزارم که با دقت به طبع این مجموعه پرداخته اند. سپاس فراوان به همسر ارجمند و مهربانم، که در تأمین وسایل فراغت بال و آسایش خاطر من بیش از همه وقت سعی کافی به کار برد و مرا با انجام دادن این خدمت موفق گردانید. به پایان رسید مقدمه جلد سوم از کتاب تحقیق در تفسیر ابوالفتوح رازی به خامه این دلخسته درمانده، روز دوشنبه پنجم آبان ۱۳۴۸ ش مطابق با روز میلاد با سعادت حضرت قائم علیه السلام(پانزدهم شعبان ۱۳۸۹ ق مصادف با پنجاهمین سال زندگی راقم این سطور) در باغ واقع در روستای شخصی، شیروانه از دهستان اسفندآباد، بخش قروه کردستان. عسکر حقوقی

.

آدم

آدم ⁽¹⁾پیش از آدم علیه السلام در زمین جماعتی بودند. ایشان را جانّ خواندند. ⁽²⁾ایشان در زمین فساد کردند و خون به ناحق ریختند. خدای تعالی فریشتگان را بفرستاد تا ایشان را از زمین براندند و هلاک کردند. ⁽³⁾خدای تعالی پیش از خلق آدم خبر داد که من در زمین خلیفتی خواهم کردن که فرزندان او در زمین فساد و خون ناحق کنند. ایشان این بر سبیل تعجب بگفتند که تو قومی چنین را به پادشاه ⁽⁴⁾زمین خواهی کردن و ما مسبّحان درگاه تو و مقدسان حضرت تو؟ ⁽⁵⁾خدای تعالی گفت: من آن دانم که شما ندانی ⁽⁶⁾از نفاق ⁽⁷⁾ابلیس. قتاده و حسن بصری گفتند: چون خدای تعالی آغاز خلق آدم کرد فریشتگان گفتند، خدای ⁽⁸⁾تعالی خلیفتی خواند آفریدن، همانا ما ازو عالم تر باشیم و گرامی تر به نزدیک او. ۹ پس چون خدای تعالی آدم را بیافرید و عقلش تمام کرد علم به آن مواضعه (مواضعت) در وی آفرید تا چون خبر داد آدم را از آن خبر فایده گرفت و علمش

.

حاصل شد به آن لغت. پس خبر داد او را به دیگر لغت ها تا این را بدان ⁽¹⁾استدلال کرد ⁽²⁾... و این [قول] ابوهاشم است و جماعتی محققان و ابوالقاسم بلخی گفت: خدای تعالی خبر داد آدم را به این نامها و آدم یاد گرفت آن را به مدتی نزدیک از فهمی ⁽³⁾و حفظی که خدای تعالی داد او را. پس باقی اسما ⁽⁴⁾را بر آن قیاس کرد تا ⁽⁵⁾هر چه مشاکل آن مسمّا بود، اسمی می نهاد آن را که لایق او بود. ⁽⁶⁾گفتند: برای آنش آدم خواند که او را از ادیم زمین آفرید و بعضی دگر گفتند برای آنکه لون او به اُدمه و سُمرَة مایل بود. و آدم در تازی سیاه گونه باشد و صاحب کتاب العین گفت: اُدمَة در مردم سپیدی بود با اندکی ⁽⁷⁾سیاهی و درشتر و آهو سپیدی ⁽⁸⁾بود. ⁽⁹⁾عبداللّه عباس گفت: اسمای اجناس بیاموخت او را کالجن و الانس و البقر و الغنم؛ چون آدمی و پری و گاو و گوسپند. و روایتی دگر از ابن عباس آن است و قتاده و مجاهد و سعید جُبَیر که: مراد نام همه چیزهاست حتی القَصْعَةِ و القُصَیْعَة، تا باز آموخت آدم را که این کاسه بزرگ است و آن کاسه خرد ⁽¹⁰⁾است. ۱۱ بیشتر مفسران بر آن اند که به لغت تازی آموخت او را، و بعضی دگر گفتند به همه لغتها خبر داد او را و آدم علیه السلام همه لغتها و زبانها دانستی و بدان سخن گفتی... . بیشتر مفسران و اهل علم بر آنند که بیافرید و حاضر کرد و عرض کرد و گفت: نام این چیزها چیست؟ بگوی اگر دانی. ۱۲

.

اگر شما راست گوی ⁽¹⁾در آنچه گفتی ⁽²⁾که بنی آدم در زمین فساد کنند و خون ناحق ریزند. ⁽³⁾در اخبار چنین آمد که چون خدای تعالی خواست تا فضل آدم به فریشتگان نماید، بفرمود تا منبری در آسمان هفتم بنهادند و بر بالای آن کرسی قدس بنهادند و فریشتگان را حاضر کرد و آدم را فرمود تا بر آن منبر شد و بر سبیل امتحان فریشتگان را گفت: ⁽⁴⁾«أَنْبِئُونِی بِأَسْماءِ هو?لاءِ ⁽⁵⁾» . ⁽⁶⁾سالیان دراز است تا شما این چیزها می بیند. مرا خبر دهی به نام این چیزها، اگر دانی. ⁽⁷⁾ایشان به عجز و قصور اقرار دادند که [ «لا عِلمَ لَنا» ] ما را علمی ⁽⁸⁾نیست، جز آنکه تو آموختی ما را از تسبیح. [خدای تعالی گفت:] اکنون بدانستمی که نمی دانی ⁽⁹⁾. خدای تعالی گفت که شما نمی دانی از او بپرسی ⁽¹⁰⁾تا شما را خبر دهد. ایشان خواستند. خدای تعالی گفت: خبر ده ایشان را به نامها ایشان. آدم علیه السلام ایشان را خبر داد به نامهای ایشان و نامهای چیزها حتی الهَنَةِ و الهُنَیَّةِ، و این کنایت باشد از چیزها حقیر. خدای تعالی گفت: استحقاق آدم خلافت را معلوم شد شما را که فریشتگانید؟ گفتند: آری، ای خدای ما. گفت: همه سجده کنی [کنید] او را، سجده تعظیم و توقیر. همه فریشتگان سجده کردند و ابلیس در میان ایشان بود. او سجده نکرد. خدای تعالی او را گفت: چرا سجده نکردی او را؟ گفت: برای آنکه من از او بهترم. گفت: چرا بهتری؟ گفت: برای آنکه تو مرا از آتش آفریده ای و او را از خاک. خدای تعالی او را براند و بر او لعنت کرد و از صف فریشتگان بیفکند او را و در آسمانش رها کرد.

.

آنگه فریشتگان را فرمود تا منبر آدم برگرفتند و او را هفت آسمان بگردانید ⁽¹⁾تا عجایب هفت آسمان بدید به مقدار صد سال. آنگه اسپی از مشک اَذفَر بیافرید و او را دو پَر داد از درّ و مرجان و فرمود آدم را تا او بر آنجا نشست و در آسمانها می گردید و بر افواج فریشتگان سلام می کرد و می گفت: «السلام علیکم و رحمة اللّه یا ملائکة اللّه ». ایشان در جواب می گفتند: «وعلیک السلام ورحمة اللّه وبرکاته یا خلیفة اللّه ». خدای تعالی گفت آدم را، من این سلام، تحیت تو و فرزندان تو کردم تا به قیامت. و رسول ما ⁽²⁾گفت: «السلام تحیة لملتنا و امان لذمّتنا». و در خبری آمد که این پیش از آن بود که او را بر منبر فرستاد و بر فریشتگان عرضه کرد و امتحان فریشتگان فرمود. ⁽³⁾عبداللّه عباس گفت: چون گل آدم علیه السلام از میان مکه و طایف افکنده بود، ابلیس با جماعتی فریشتگان بر او گذر کرد، گفت: خدای تعالی خلقی خواهد آفریدن. اگر چنان باشد که او را بر ما فضل نهد و فرماید که فرمان او بری شما چه کنی؟ گفتند ما سمیع و مطیع باشیم فرمان او را. او در دل گرفت که طاعت ندارد آدم را و در دل گرفت که اگر مرا بر او مسلط کند، هلاکش کنم و اگر او را بر من مسلط کند، در او عصیان کنم. خدای تعالی گفت: من آنچه شما اظهار می کنی از طاعت و انقیاد می دانم و آنچه ابلیس در دل دارد از شقاق و نفاق هم می دانم. ⁽⁴⁾چون قدیم (جل جلاله و عمّ نواله) تقدیر فضل و علم آدم کرد با فریشتگان و ایشان اعتراف دادند و انقیاد نمودند، حق تعالی گفت: اکنون آدم را سجده کنی ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

چون خدای تعالی امر به سجده، فریشتگان را کرد ابلیس مخالفت کرد. ⁽⁷⁾ابوالعالیه روایت کند که چون نوح علیه السلام در کشتی نشست ابلیس بیامد و بر دنبال

.

کشتی نشست. نوح گفت: یا ابلیس، خود را و مردمان را هلاک کردی. گفت: اکنون چه کنم؟ گفت: توبه کن. گفت: مرا توبه باشد؟ گفت: بار خدایا ابلیس اگر توبه کند، قبول کنی ⁽¹⁾؟ گفت: توبه او قبول کنم ⁽²⁾، اگر گور آدم را سجده کند. نوح گفت: خدای چنین وحی کرد به من. گفت: من آدم را زنده سجده نکردم، گور او را سجده خواهم کردن و او مرده؟ ⁽³⁾چون قدیم ⁽⁴⁾(تعالی جل جلاله) قصه آدم با ابلیس و سجده فریشتگان بگفت، پس از آن حدیث مکر ابلیس گفت که کرد تا آدم را از بهشت به در آورد. پس از آنکه ابلیس را براند، آدم را گفت: اکنون در بهشت بنشین که بهشت را مسکن تو کردم. ⁽⁵⁾و در خبر آمد که چون آدم علیه السلام در بهشت می گشت تنها ⁽⁶⁾، دلش تنگ شد و مستوحش می شد از تنهایی. خدای تعالی خواب را بر آدم افکند تا آدم بخفت. پس بفرمود تا از پهلوی چپ او استخوانی ⁽⁷⁾بگرفتند و خدای تعالی از آن استخوان ⁽⁸⁾حوا را بیافرید بر صورت آدم، با جمال تمام و حلّه های بهشت در او پوشانید و او را به انواع زینت بیاراست تا بیامد بر سرنیان ⁽⁹⁾آدم بنشست. چون آدم از خواب در آمد، خواست تا دست بدو ⁽¹⁰⁾دراز کند. فرشتگان گفتند [که]: مکن ⁽¹¹⁾[گفت:] خدای این را نه برای ⁽¹²⁾من آفرید؟ گفتند: آری، تا مهرش بدهی. آدم گفت: مهر این چه باشد؟ گفتند: آنکه سه بار بر محمد و آل محمد صلوات ⁽¹³⁾

.

فرستی. گفت: محمد که باشد؟ گفتند: آخر پیغمبران از فرزندان تو و اگر نه برای او بودی، تو را نیافریدندی. پس فریشتگان خواستند تا علم آدم امتحان کنند. گفتند یا آدم! این کیست؟ گفت: زنی است. گفتند: چه نام است این را؟ گفت: حوا، گفتند: چرا حوا خوانند این را؟ گفت: آنکه این را از حیّ آفرید. گفتند: چرا آفرید این را؟ گفت: تا ما را به یکدیگر سکون باشد. و در خبر است که رسول علیه السلام گفت: خدای تعالی زنان را از ⁽¹⁾استخوان پهلو آفرید و آن کژ باشد. اگر خواهی تا راست باز کنی، بشکنی و اگر استمتاع کنی بدو، در او کژی باشد و ظاهر قرآن بر این است. ⁽²⁾اکنون خلاف کردند در آنکه ابلیس چگونه به آدم رسید. قولی آن است که آدم هر وقت از بهشت بیرون آمدی و ابلیس ممنوع نبود از آنکه با او سخن گفتی از بیرون بهشت، و بعضی دگر گفتند آدم علیه السلام بر غُرَف بهشت آمدی و ابلیس به او سخن گفتی ⁽³⁾از بیرون بهشت، و بعضی دیگر گفتند ابلیس از دور اشارتی کرد به ایشان که غرض او بشناختند.

و قولی دیگر آن است که در دهن مار شد و مار از جمله فریشتگان بود و پرها و پایها داشت، و از جمله خازنان بهشت بود و با ابلیس دوستی داشت. ابلیس از او خواست که: مرا به آدم رسان. او ابلیس را در دهن خود پنهان کرد و در بهشت برد. ابلیس بیامد برابر ایشان بایستاد ⁽⁴⁾و گریستن گرفت. ایشان او را بشناختند. ⁽⁵⁾گفتند: چرا می گریی؟ گفت: زیرا که از درخت خلد و جاودانی نمی خورید ⁽⁶⁾و ایشان را

.

اشارت کرد به آن درخت. گفتند: ما از این نخوریم که ⁽¹⁾ما را از این منع کرده اند. سوگند خورد که این درخت نه آن است و من شما را نصیحت می کنم. ایشان از آن درخت بخوردند. بادی در آمد و تاج از سر ایشان بربود و حُلّه از ایشان بکند و ایشان برهنه ماندند و مکشوف العورة. آدم در بهشت برمید. مویش به درختی پیچیده شد. خدای تعالی گفت: از من می گریزی؟ گفت: نه، بار خدایا بل شرم می دارم از تو. خدای تعالی فرمود: پس چرا خوردی از این درخت؟ گفت: بار خدایا. ندانستم که کسی باشد که سوگند خورد به نام ⁽²⁾تو به دروغ. خدای تعالی گفت: از اینجا به زیر شوی و بر مار خشم گرفت و او را پرها و پایها بستد، و این روایت اصحاب الحدیث است. و قولی دیگر آن است که ایشان را ندید و به ایشان نرسید. پیغام داد به ایشان بر دست بعضی خزنه بهشت: و قولی دیگر آن است که ایشان را خمر داد تا مست شدند و در مستی تناول کردند. ⁽³⁾در اخبار اهل البیت علیهم السلام چنین آمد که چون خدای تعالی آدم را بیافرید و حیات درو آفرید، بنشست، او را عطسه ی ⁽⁴⁾فراز آمد. حق تعالی او را الهام داد تا گفت: الحمد للّه . خدای تعالی او را گفت: خدای بر تو رحمت کناد و تو را خود برای رحمت ⁽⁵⁾آفرید و او بر ساق عرش نگرید. اشباحی و تماثیلی دید بر صورت خود، نام هر یک بر بالا سر او نوشته محمد و علی و فاطمه و الحسن و الحسین. آدم گفت: بار خدایا پیش از من صورت من خلقی آفریدی؟ گفت: نه. گفت: اینان که اند؟ گفت: فرزندان تواند و اگر نه ایشانندی، تو را خود نیافریدمی. گفت: بار خدایا گرامی تر بندگانند بَرِ تو؟ گفت: ای آدم این نامها یادگیر تا در وقت درماندگی

.

مرا به این نامها بخوانی تا فریادت رسم. آدم آن نامها یاد گرفت. ⁽¹⁾چون این ترک مندوب کرد و خواست تا از آن توبه کند و مثل آن ثواب فوت شده از او دریابد، گفت: بار خدایا به حق محمد و علی و فاطمه و الحسن و الحسین، به حق این بزرگان که توبه من قبول کنی. خدای تعالی توبه او قبول کرد. گفتند: خدای تعالی توبه آدم به سه چیز قبول کرد، به حیا ⁽²⁾و دعا و بکا. اما حیا، در خبر آمد از شهر بن حوشب که گفت: ⁽³⁾چنین رسید به من که آدم از شرم آن کرده خود سیصد سال سر به آسمان بر نداشت و دویست سال سر بر گناه می گریست و چهل روز طعام و شراب نخورد و صد سال آدم با حوا خلوت نکرد. ⁽⁴⁾عبداللّه بن عباس می گوید: خدای تعالی آدم را به زمین هند فرود آورد بر کوهی که آن را سَرنْدیب خوانند و آن کوهی است عظیم و از کوهها زمین درازتر و حوا را به جده از زمین حجاز و ابلیس را باُبُلّه از زمین عراق و مار را به اصفهان و طاوس را به زمین کابل. صد سال آدم از حوا جدا بود. در زمین می رفتند. یکدیگر را باز نیافتند. چون به یکدیگر رسیدند و نزدیک در آمدند به یکدیگر، فاز دلفا، ای تقاربا آن جایگاه را مزدلفه نام نهادند و اجتماع ایشان به جمع بود و تعارف ایشان به عرفات بود در روز عرفه و به منا، بر خدای تعالی در دعا تمنای مغفرت و آمرزش کردند، این مواضع را نام مشتق شد از این معانی. و آدم علیه السلام به طول هزار گز بود و سر او در ابر می سودی و با فریشتگان هوا و ابر سخن گفتی. چون در زمین رفتی، هوامّ و سِباع زمین از وی می ترسیدند و می گریختند. خدای تعالی قامت او با شست گز آورد.

.

مجاهد گوید: آدم از زمین هند، چهل حج کرد پیاده و به هر منزل که فرود آمد، امروز آبادانی است و چون به زمین آمد، عصایی داشت از درخت مُورد بهشت، بالای آن ده گز. از او به موسی رسید علیه السلام و اِکلیلی از درختان بهشت. چون هوا بر او آمد، خشک شد و برگها او بریزید و انواع طیب گشت. برای این بیشتر طیبها از زمین هند آرند. ⁽¹⁾در ⁽²⁾خبر چنین است که چون ایشان از آن درخت تناول کردند، بادی بر آمد و تاج از سر ایشان بربود و بادی بر آمد و حلّه از تن ایشان برون کرد و عورت ایشان ظاهر شد. آدم که [آن] دید برمید و گریختن گرفت. حق تعالی گفت: از من می گریزی؟ گفت: نه، بار خدایا، بل شرم می دارم از تو. آنگه ابلیس وسوسه این کرد که خدای تعالی حکایت می کند از او که او گفت با سوگند که بخورد که خدای شما را از این درخت نهی کرد، الاّ تا شما دو فرشته نباشید تا در آنجا مخلد بمانید و این چنان نمود که بر وجه نصیحت می گوییم. ⁽³⁾چون سوگند خورد، شبهه ایشان قوی شد. از آنجا که ظن ایشان چنان بود که هیچ کس دلیری نیارد کردن [بر سوگند] به دروغ و از جمله ایشان دواعی شد در تناول درخت. ⁽⁴⁾عبداللّه عباس و قتاده گفتند: خدای تعالی گفت: یا آدم! نه همه بهشت تو را مباح کرده بودم؟ گفت: بلی. گفت: از این یک درخت تو را گریز نبود؟ گفت: بار خدایا! من گمان نبردم که کسی سوگند خورد به تو و نام تو به دروغ! حق تعالی فرمود: این عیش بر خویش تباه کردی.

محمد بن قیس گفت: ابلیس این وسوسه القا کرد به مار، مار القا کرد به حوا، حوا

.

با آدم گفت. اول حوا تناول کرد. خدای تعالی آدم را گفت: چرا خوردی؟ ⁽¹⁾گفت: ابلیس گفت مرا. آدم را گفت: اما شما را به زمین فرستم و بعضی دشمن بعضی باشید. شیطان دشمن شما باشد و شما دشمن او و مار دشمن شما باشد و شما نیز دشمن او. تا هریکی از اینان چو از صاحبش فرصتی یابد، به جانش گزند کند. حوا را گفت: چنان که درخت را خون آلود کردی، هر ماهت خون آلود کنم و مار را گفت: پایهایت بستانم و پرهات، تا بر شکم روی و هر که تو را بیند باید تا بر تو دست یابد، سرت بکوبد. ابلیس را گفت: تو از آنجا برو ملعون و مدحور، و آدم را گفت: به زمین رو. پس از آنکه در بهشت روزی می خوردی هنیئاً مریئاً [رغدا]. اکنون در زمین جز به کدّ و رنج نخوری. چون آدم به زمین آمد، او را گرسنه شد. از خویشتن حالتی یافت که پیش از آن نیافته بود. گفت: بار خدایا، مرا حالتی است که از آن عبارت نمی دانم کرد. جبرئیل آمد و گفت: این درد را نام جوع است و دوای او را طعام است. تو گرسنه ای و به طعام سیر شوی. گفت: از کجا آرم؟ گفت: من تو را از بهشت آنچه سبب و آفت و اخراج تو بود از آن، و آن گندم است آورده ام و گندم در پیش او بنهاد تا راحتت از آنجا بود که رنجت بود. خواست تا آن گندم بخورد، جبرئیل علیه السلام گفت: این همچنین که بینی، خوردنی نیست. این می باید کشتن تا خدای برکت کند در این. گفت: کشتن چه باشد؟ گفت: منت بیاموزم. گفت: این به آلت توانی کردن. گفت: آلت از کجا بیاورم؟ گفت: منت بیاموزم آلت کردن. آنگه او را آهن آورد و چوب و آتش و آهنگری و درود گری بیاموخت تا او را آلت برزگری بساخت. چون آلت تمام کرده بود، گفت: این گندم بر زمین بفشان و زمین بر شیوان و دانه به خاک بپوش. همچنان کرد. چون [این] فراخ زمین را بکشت، به آن فراخ شد. این رسته بود. چون

.

آن دیگر برست، آنِ پیشین رسیده بود. چون آن دیگر برسید، آن اول خشک شده بود و به درو آمده. چون زمین تمام بکشت و تخم در آن افکند و از کشتن بپرداخت، همه رسیده بود به یک بار. خواست تا بخورد، جبرئیل علیه السلام گفت: این بنشاید خوردن، چنین، این بدرو. بدروید. خواست تا بخورد. گفت گرد کن و بر خرمن نه. چون جمع کرد، خواست تا بخورد، گفت: نه. در پای گاو خرد کن. خرد کرد. خواست تا بخورد، ⁽¹⁾گفت: نه، آس کن تا آرد شود در آسیا. آس کرد تا آس شد. خواست تا بخورد، گفت: نه، عجین کن. عجین کرد. خواست تا بخورد. گفت: بپز به آتش تنور کرد و به آتش تنور بپخت. چون از تنور بر آمد، گفت: اکنون بتوان خوردن که به حد خوردن رسید. آدم دست دراز کرد و لقمه ای از آن بشکست و در دهن نهاد. هنوز گرم بود. دهنش بسوخت. جبرئیل گفت: تعجیل کردی. رها بایست کردن تا سرد شود، تا بدانی که هر کس که به کام خود گامی بردارد، هزار گامش به ناکامی بر باید داشت. چون مقصود حاصل کند و به چنگ آرد خواهد در دهن نهد پیش از وقت، کامش بسوزد، تا بدانی که راحت دنیات برنج آمیخته است. این نه سرای خلوص است و نه جای خلاصت. اینجات راحت خالص نباشد. ⁽²⁾خدای تعالی ایشان را ندا کرد بر سبیل عتاب. نه من شما را نهی کردم از این درخت و نه بگفتم که شیطان شما را دشمن است آشکارا. ظاهر عداوت چون بدانستند که بد کردند و زیان به خود کردند. اعتراف دادند و مُقرّ آمدند و گفتند: بار خدایا، بر خود ظلم کردیم و نقصان حظّ ثواب خود کردیم و به این مندوب که رها کردیم؛ چه اگر رها کرده بودیمی [کرده بود مانی]، ما را ثواب بسیار بودی. ⁽³⁾و اگر ما

.

را نیامرزی و بر ما رحمت نکنی، ما از جمله زیانکاران باشیم. ⁽¹⁾حق تعالی فرمود: اکنون به زمین روید که من زمین را به قرارگاه شما کردم و به جای تمتع و برخورداری شما کردم تا روزگاری و وقتی که من دانم. ⁽²⁾شما را حیات و زندگانی در زمین باشد و مرگ در زمین باشد، شما را از زمین بر انگیزند و زنده کنند روز قیامت. ⁽³⁾یاد کن ای محمد، چون گفتیم فرشتگان را سجده کنید آدم را. همه سجده کردند، الا ابلیس که او امتناع کرد و سرباز زد. گفتیم: ای آدم! این دشمن تو است و دشمن جفت تو حوا. نبادا که شما را از بهشت بیرون آرد. پس آنگه تو رنجور شوی و وجه معیشت به کدّ یمین و عرق جبین باشد. سعید جبیر گفت: چون آدم به زمین آمد، دو گاو فرا پیش او کردند تا زمین می کشت و عرق می ریخت و می گفت: این آن شقاوت است که خدای تعالی گفت «فلا یخرجنکما...». ⁽⁴⁾تو را در بهشت این مِلک و مُلک است [که] تا آنجا باشی، گرسنه نشوی و برهنه نباشی و در زمین نه چنین باشد که آنجا گاهی سیر باشی و گاهی گرسنه و گاهی پوشیده باشی و گاهی برهنه.

و تو تشنه نشوی و گرمای آفتاب تو را نرنجاند. ابلیس وسوسه کرد او را گفت: ای آدم، راه نمایم [تو را] بر درخت جاویدانی و پادشاهی که کهن نشود. ابلیس آدم را گفت: احوالِ تو چون است در بهشت؟ گفت:

.

همه بهشت مرا مُباح است تا هر چه خواهیم از او می خوریم و آنجا که خواهم می روم، جز یک جنس درخت. ابلیس عند آن گفت: «هل اَدُّلکَ علی شَجَرَةِ الْخُلد مُلک لا یَبْلی» او گفت: کدام است آن درخت؟ گفت: آن درخت که تو را از آن منع کرده اند. او گفت: من از این درخت تناول نکنم. او سوگند خورد که غرض من نصیحت و خیر تو است. آدم به سوگند آن ملعون مغرور شد و ظن چنان برد که کسی سوگند به دروغ نیارد خورد. ⁽¹⁾از آن درخت بخوردند. عورت ایشان ظاهر شد. بادی در آمد و حُلّه از تن ایشان در ربود و بادی در آمد و تاج سر ایشان بربود و بایستادند و برگ اشجار بهشت بر هم می دوختند تا از او عورت پوشی ساختند. ⁽²⁾آنگه خدای تعالی او را برگزید و توبه او را قبول کرد و او را هدایت داد. ⁽³⁾و در خبر است که چون آدم علیه السلام به زمین آمد و طول او چندان بود که سر او در ابر می سود تا أصلع شد. دواب زمین از او می رمیدند. از خدای درخواست تا قد او با قوام شصت گز آورد، و او پیش از آن آواز فریشتگان شنیدی و با ایشان حدیث کردی. چون بالای او به این مقدار باز آورد خدای تعالی، او در زمین تنها تنگ دل شد، در خدای بنالید، خدای تعالی برای او خانه ای می فرستاد از بهشت از یاقوت صُرخ بر طول و عرض کعبه. دو در بر او گشاده از زمرد سبز: یکی بر مشرق و یکی بر مغرب، و او را گفت: گرد این خانه طواف می کن و به نزدیک این خانه نماز می کرد [می کن]؛ فریشتگان گرد عرش طواف می کنند و نماز می کنند. و سنگ بفرستاد، اعنی حجر اسود، تا چون بگرید اشک به آن بسترد و آن از دُرّی سپید بود. چون

.

مشرکان و ناپاکان دست درو مالیدند، سیاه شد. ⁽¹⁾آدم از زمین هند پیاده به مکه آمد به حج خانه، جبرئیل در پیش او، او را دلیلی می کرد... و جبرئیل او را مناسک بیاموخت از خدای و آدم حج کرد. چون فارغ شد فریشتگان او را تهنیت کردند. عبداللّه عباس گفت: آدم چهل حج کرد از زمین هند به مکه، پیاده... ⁽²⁾

.

هابیل و قابیل

هابیل و قابیل ⁽¹⁾چون خدای تعالی حدیث بنی اسرائیل کرد، وصف کرد ایشان را به نقض عهد، عقیب آن ذکر فرزندان آدم کرد که او در حق برادر نقض عهد کرد و بی حرمتی پیش گرفت و او را بکشت. آنگه رسول را فرمود تا بر قوم خواند خبر فرزندان آدم:... و پسران آدم یکی هابیل بود و درو سه لغت است: هابیل و هابل و هابن، و پسر دیگر قابیل بود و درو پنج لغت است: قابیل و قابین و قابل و قابن و قبن. ⁽²⁾و سبب قربان ایشان آن بود که اهل سیر و تواریخ و علم به اخبار انبیا گفتند: چون خدای تعالی حوا را برای آدم بیافرید، چنان تقدیر فرمود که هر نوبت ولادت او دو فرزند آوردی به یک شکل، یکی نرینه و یکی مادینه. پس حقتعالی در شرع او چنان نهاد که آن دختر را که از این بطن بودی به آن پسر دادندی که از آن بطن بودی و اختلاف بطون بجاری مجری اختلاف نسب کرد و آدم علیه السلام چهل بطن بزاد از حوا، هر بطنی دو توأم مگر شیث که مادر او را تنها زاد و گفتند اول فرزند که آدم را آمد، قابیل بود و توأم او اقلیما بود و آخرشان عبدالمغیث بود و توأم او که خواهر او بود و از بطن، اَمَةُ الغیث ⁽³⁾بود. پس خدای تعالی بر نسل آدم برکت کرد، عبداللّه عباس گوید که آدم علیه السلام از دنیا بنه شد تا فرزندان و فرزندزادگان او به چهل هزار نرسیدند. ۴ و علما در مولود قابیل و هابیل خلاف کردند. بعضی گفتند قابیل را و توأم او را

.

که با او هم شکم بود و نام او اقلیما بود، او را پس از آن زاد که صد سال بود تا در زمین بود. پس از آن هابیل را زاد و هم شکم او را. محمد بن اسحاق گفت، عن بعض اهل العالم که قابیل را در بهشت زاد و حوّا از ولادت او رنجی و دردی و خونی بدید ⁽¹⁾برای راحت بهشت و هابیل را در زمین زاد با درد و رنج خون و نفاس. ⁽²⁾و خدای تعالی آدم را فرمود که این فرزندان را به یکدیگر ده، هر یکی از ایشان بر آن دگر حلال است، الا آنکه او را هم شکم باشد و هم شکم هابیل لبوزا بود و او از خواهر قابیل به جمال کمتر بود و خواهر قابیل به جمال برتر بود از او. خدای تعالی فرمود که خواهر قابیل را به هابیل ده و خواهر هابیل را به قابیل ده. قابیل گفت من راضی نباشم به این؛ چه خواهر من نیکوست و خواهر او زشت است. آدم گفت: خدای تعالی چنین فرماید و حکم چنین کرده است. گفت من رضا ندهم به این حکم و این حکم نه خدای کرده است و تو برای دل هابیل می گویی و این خبر ⁽³⁾به او می خواهی. او گفت: خلاف این است. ⁽⁴⁾

آدم گفت: تو را اگر قول من باور نیست، بروید و هر یکی از شما قربانی کنید. قربان هر کس که پذیرفته شود و آتش آن را ببرد، مراد او حاصل بود و اقلیما او را باشد. معاویة بن عمار روایت کرد از صادق علیه السلام که او گفت چون او را پرسیدند از این حدیث گفت: خلاف آن است که روایت می کنند و خدای تعالی آدم را نفرمود که خواهر را به برادر ده و اگر این روا بودی در شرع ما نیز روا بودی ولکن خدای تعالی چون آدم را و حوّا را به زمین فرستاد و جمع کرد میان ایشان، حوا دختری بزاد عناق نام کرد او را، و در زمین بغی کرد و اول کسی که بغی کرد در زمین به ناحق، او بود.

.

خدای تعالی حبری ⁽¹⁾بر او مسلط کرد که او را بکشت. بر اثر او قابیل را بزاد و از پس او هابیل را. چون قابیل بالغ شد، خدای تعالی بر او زنی جنّی فرستاد از فرزندان جن، نام او حُمانه، در صورت انسی. و خدای تعالی وحی کرد به آدم که او را به قابیل ده. آدم او را قابیل داد. چون هابیل بالغ شد، خدای تعالی از بهشت حوری فرستاد بر صورت انسی نام او نزله و وحی کرد به آدم که او را به هابیل ده. آدم او را به هابیل داد. قابیل چون او را دید، گفت با ⁽²⁾پدر، نه من برادر مهترم و به این کرامت من اولی ترم از برادر کهین؟ آدم گفت: این کار نه برای خود کردم؛ به فرمان خدای کردم. گفت: لابَل به هوای خود کردی و او را به محبت بر من اختیار کردی. آدم گفت: خلاف آن است که تو گمان بردی و اگر خواهی تا بدانی که این فضل خدای نهاد او را، بروی هر یکی قربانی کنید. قربان آن کس که مقبول باشد فضل او را روا بود. و علامت قبول قربان در آن عهد آن بودی که آتشی سفید بیامدی از آسمان و آن را بخوردی و چون مقبول نبودی، بر جای بماندی و سباع و هوام و طیور بخوردندی برفتند تا قربان کنند و قابیل صاحب زرع بود بیامد و دسته گندم بیاورد چیزی که [از] آن نیز نبود و در دل گرفت که اگر قربان من قبول باشد و اگر نباشد من آن کنم که من خواهم. و اما هابیل صاحب گوسپند بود، بیامد و گوسپندی از میان گوسپندان بگزید که از آن بهتر نبود و در دل گرفت که اگر قربان او قبول کنند و اگر نکنند او آن کند که رضای خدای باشد. ⁽³⁾اسماعیل بن رافع گوید: در خبر چنین آمد که هابیل را بره ای بود به غایت حسن؛ آن را دوست داشتی و از دوستی که آن را داشت رها نکردندی که به پای خود رود، جز که او را بر دوش گرفته بودی. به گله رفت تا گوسپند قربان آرد. آن برّه پیش آمد. با

.

خویشتن اندیشه کرد و گفت اگر چه من این بره را به غایت دوست دارم و لکن ضایع نخواهد شدن. همه را رها گرفت ⁽¹⁾و آن را برگرفت برای رضای خدا و بیاورد و بنهاد به قربانگاه و قابیل آن دسته گندم بد، مِن أَردَء الطعام بیاورد و بر آن بنهاد. حق تعالی از آنجا که صدق هابیل و نفاق قابیل شناخت، قربان هابیل قبول کرد و قربان قابیل رد کرد. آتش بیامد و آن بره را بسوخت و گندم قابیل رها کرد. چون قابیل آن بدید، حقد و حسد زیاد کرد. ⁽²⁾و گفتند به آن برّه پاره ای کَرَه و پاره ای شیر بود. خدای تعالی همه قبول کرد و از قابیل یک حبّه قبول نَه اُفتاد. قابیل آن حقد در دل گرفت و پنهان داشت تا وقت آنکه آدم به حج خانه خدای خواست رفتن به مکه و بر هابیل می ترسید از قابیل. خواست تا او را به کسی سپارد. او را بر اهل آسمان عرضه کرد و بر اهل زمین و بر ساکنان کوهها، هیچ [کسی] او را نپذیرفت و گفتند کار امانت عظیم است و ما را قوت نباشد قبول کردن. قابیل را بخواند و هابیل را به زنهار خدای [به او] سپرد. او هابیل را پذیرفت از او. چون آدم برفت، قابیل برخاست و به نزدیک هابیل آمد و او بر کوهی گوسپند می چرانید. او را گفت: من تو را بخواهم کشتن. گفت: چرا؟ گفت: برای آنکه قربان تو قبول کردند و قربان من قبول نکردند. مرا در این چه جرم است؟ گفت: من بر این اغضاء نمی کنم که خواهر من نیکو روی، تو بزنی کنی و من خواهر ذمیمه تو را بزنی کنم و مردمان گویند تو از من بهتری، به هر حال تو را بکشم. هابیل گفت مرا در این تابان نیست. خدای تعالی قربان از متقیان پذیرد.

اگر تو که قابیلی دست به کشتن من دراز کنی، من دست به کشتن تو دراز نکنم و

.

اگر چه من [از تو] قوی ترم و بر کشتن تو قادرتر ولکن من از خدای ترسم. ⁽¹⁾مجاهد گفت: تکلیف در آن روزگار و آن شرع آن بود که چون کسی قصد کشتن کسی کردی و امتناع نکردی، کار او با خدای گذاشتی. آنگه گفت: من تو را نکشم که من می خواهم که تا باز گردی از من، به گناه من و گناه خودت. ⁽²⁾قابیل آن روز برفت و هر وقت می آمد و فرصت نگاه می داشت تا یک روز بیامد. هابیل را خفته یافت، خواست تا او را بکشد، ندانست ⁽³⁾چه باید کردن. در اخبار آمد که ابلیس بیامد و مرغی را بگرفت و برابر او، سرش بر سنگی نهاد و به سنگی دیگر سرش بکوفت. قابیل از او بیاموخت. بیامد و سنگی بزرگ برگرفت و بر سر هابیل زد و هابیل را بکشت و اول کشته ای بود که او را بر زمین بکشتند از آدمیان. در قتلگاه او خلاف کردند. عبداللّه عباس گفت بر کوه بود بعضی دیگر گفتند: به نزدیک عقبه حری بود و این قول محمد جریر است. و از حضرت صادق علیه السلام روایت کردند که به زمین بصره بود؛ آنجا که امروز مسجد آدینه است. چون او را بکشت بر صحرا بیفکند او را و ندانست که به او چه باید کردن برای آنکه او اول کشته ای بود در زمین و اول مرده و برابر او بنشست. سباع زمین قصد او کردند؛ او را نبایست که او را سباع بخورد. او را گرفت و در جوالی نهاد و بر دوش گرفت و با خود می گردانید یک سال تا مرغان و سباع از آن تغیر بوی بر او جمع شدند انتظار آن؛ تا او بیفکند آن را تا ایشان بخورند. او در روز آمد از جمله زیانکاران که دین خود زیان کرده بودند. ⁽⁴⁾چون قابیل به کار درماند، خدایتعالی دو کلاغ را بفرستاد تا با یکدیگر جنگ کردند و یکی دیگر را بکشت. آنگه بیامد و به چنگال زمین بر رُفت و او را در آنجا

.

نهاد و خاک با سر او کرد. او از کلاغ آن بدید، همچنان دفن کرد برادر را. در روز آمد پشیمانان. و پشیمانی او نه بر قتل برادر بود؛ چه اگر بر قتل او بودی توبه بودی. در آن چند قول گفتند: بعضی گفتند: پشیمان بر حملش بود تا چرا او را در خاک بکرد و بعضی گفتند بر فوت برادر پشیمان بود نه بر ارتکاب گناه. و ابوعلی گفت: پشیمان بود ولکن نه بر وجهی که توبه باشد. ⁽¹⁾ضحاک گفت: از عبداللّه عباس که چون قابیل هابیل را بکشت درختانی که در مکه بود تیه بر آورد و میوه ها ترش شد و آب تلخ شد. آدم چون آن بدید، گفت: در زمین حادثه افتاده است چون با زمین هند آمد، قابیل هابیل را کشته بود. آدم علیه السلام بر آن دلتنگ شد و در مرثیه هابیل این بیت ها را انشا کرد و اول کس بود که در زمین شعر گفت: تَغَیَّرَتِ البِلادُ و مَن علیهافَوَجه الارض مُغبِرٌ قبیحٌ تَغَیَّرَ کُلُّ ذی لونٍ و طَعمٍو قَلَّ بَشاشَةُ الوجه الصَّبیحُ میمون بن مهران گفت: از عبداللّه بن عباس که آدم علیه السلام شعر نگفت و هر که بر آدم این حواله کند دروغ بر آدم نهاده باشد و پیغمبر ما صلی الله علیه و آله و جمله پیغمبران منهی بوده اند از شعر گفتن. قال اللّه و تعالی: «وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما یَنْبَغِی لَهُ» ⁽²⁾ولکن چون قابیل هابیل را بکشت، آدم علیه السلاماو را مرثیه کرد به زبان سریانی و آدم به آن زبان سخن گفتی و چون وصیت به شیث کرد آن مرثیه شیث را بیاموخت و او را وصیت کرد که این مرثیه فرزندانت را بیاموز تا می خوانند و متعظ می شوند به او. شیث فرزندان آدم را باز آموخت و همچنین سلفاً الی خلف وصیت می کردند و می آموختند تا به یَعْرُبُ بن قَحْطان رسید و او به زبانی سریانی و تازی حدیث کردی. این مرثیه را

.

بخواند در او سجع دید و گفت: همانا این نثر را نظم توان کردن. آن را نظم کرد و بیت ها (سر مرثیه بخواند درو سجع دید و گفت همانا این نظم را نثر توان کرد. آن را نظم کرد و بیت) ⁽¹⁾این است. تَغَیَّرتِ البلاد و من علیهافَوَجَهُ الارض مُغْبِرٌ قبیحٌ و حوا علیهاالسلام در مرثیه هابیل گفت: دَعِ الشَّکوی فقد هَلَکا جَمیعاًبِهلکٍ لیس بالثَّمنِ الربیح ... الخ ابلیس (علیه اللعنه) ایشان را جواب داد و ایشان را در شب بر سبیل شماتت به این بیتها گفت: تَنَحَّ عَن البِلاد و ساکِنیهافَبی فی الخُلد ضاقَ بِکَ الفَسیح ... الخ راوی خبر گوید سالم بن الجعد که هابیل را بکشتند. آدم علیه السلام بر مصیبت او صد سال دلتنگ بود و لب او به خنده بگشاد. ⁽²⁾چون سالش به صد و سی رسید پس آن بود که هابیل را بکشتند به پنج سال، حوا شیث را بزاد و تفسیر آن به لغت ایشان هبة اللّه بود و خدای تعالی او را علم ساعات شب و روز معلوم کرد و عبادتی که در آن اوقات باید کردن و بر او پنجاه صحیفه فرو فرستاد و او را به وصی آدم کرد و به ولی عهد او. ⁽³⁾و قابیل را گفت: برورانده و ترسیده ای؛ چنان که از کس ایمن نباشی. او را دست خواهر گرفت اقلیما و برفت و به عدن شد از زمین یمن. ابلیس به او آمد و او را وسوسه کرد و گفت: ندانی که آتش قربان برادرت برای آن خورد که او

.

آتش پرستیدی. تو نیز آتشی بر افروز و آن را عبادت کن تا معبود تو باشد و معبود فرزندان تو. ⁽¹⁾قابیل آتشخانه بساخت و در او آتش بر افروخت و آتش پرستیدن گرفت و اول کسی که در زمین آتش پرستید، او بود و او چنان بود به خوف که هر که پیش او بگذشتی او را تیر و کمان پیش نهاده بودی، از ترس خود، تیر به او انداختی. تا روزی پسری از آن او نابینا به او گذشت و پسری از آن نابینا با او بود و نابینا نیز و تیر و کمان داشت. پسر نابینا پدر را گفت: قابیل نشسته است. نابینا تیر در کمان نهاد و بینداخت و قابیل را بکشت. پسر او را گفت: یا پدر! چه کردی؟ پدرت را بکشتی؟ طپنچه بر روی پسر زد و پسر را بکشت.

مجاهد گفت: قابیل را، خدای فرمود تا به یک پای بیاویختند از آن روز آویخته خواهد بودن تا به روز قیامت، روی او در تابستان، به آفتاب کنند. از پیش، روی او بر حظیره ای از آتش باشد و در زمستان روی او به حظیره ای از برف باشد. ⁽²⁾و در خبر هست که ابلیس بیامد و قابیل را گفت: همانا تو را دلتنگ می شود که اینجا تنها مانده از پدر و مادر و برادران. گفت: بلی. گفت: پاره ای انگور بستان و بیفشار؛ در آفتاب نه تا بجوشد؛ از آن می خور تا تو را نشاط آرد و از این مزامیر و رویها ⁽³⁾و دف و طبل و آلات قصف بر بست برای او و او را بیاموخت. گفت: این به کار دار تا ترا تسلّی باشد. او هم چنان کرد. چون از دنیا برفت فرزندان او به این معانی از فسق و فجور و آتش پرستیدن مشغول می بودند تا به عهد طوفان نوح. خدای تعالی ایشان را به طوفان غرق کرد و نسل شیث بماندند. عبداللّه عمر روایت کرد که فردای قیامت خدای تعالی عذاب دوزخ قسمت کند:

.

یک نیمه بر قابیل نهد و یک نیمه همه بر اهل دوزخ. عبداللّه عمر روایت کند از رسول علیه السلام که هیچ کس نباشد که کسی را ناگاه بکشد بَفْتک والا عقوبت آن یک نیمه بر قابیل باشد؛ یعنی مثل آن برای آنکه این بدعت او نهاد. انس مالک روایت کند که رسول علیه السلام را پرسیدند از روز سه شنبه. گفت: روز خون است. گفتند: چگونه یا رسول اللّه ؟ گفت: روز سه شنبه بود که حوا را حیض افتاد و روز سه شنبه بود که قابیل هابیل را کشت. ⁽¹⁾

.

نوح

نوح ⁽¹⁾ما نوح را به قوم خود فرستادیم و هو نوح بن لمک بن متوشلخ بن اُخنوخ و هو ادریس النبی ابن مهلائیل بن برد بن قبان ⁽²⁾بن انوش بن شیث بن آدم علیهم السلام. و نوح علیه السلاماول پیغمبری بود که خدای تعالی او را فرستاد از پس ادریس و چون خدای تعالی او را به پیغمبری فرستاد، او را پنجاه سال بود و گفتند درودگر بود و مادرش قینوش بنت راکیل بن فحوئیل بن اُخنوخ بود. خدای تعالی او را به فرزندان قابیل [فرستاد ]و آنان که از فرزندان شیث متابع ایشان بودند. عبداللّه عباس گفت: دو بطن بودند از فرزندان آدم: یکی در سهل و یکی در جبل. آنان که در کوهستان بودند، مردانشان نکوروی و زنانشان ذمیم الخلق بودند. و مردان که در سهل بودند، ذمیم الخلق بودند و زنان نکو روی. ابلیس به نزدیک مردی آمد از اهل سهل، در صورت غلامی و گفت: مرا کسی می باید تا خدمت او کنم. مرد گفت: خواهی پیش من آی و خدمت من کن تا مزدت می دهم. گفت نیک آید و پیش او رفت و خدمت او می کرد و گوسفندان او می چرانید. روزی بایستاد، [و] نی بساخت، یعنی یَراع، و پیش او کس ساخته نبود و بزد. مردم آوازی شنیدند که هرگز نشنیده بودند. هر روز جماعتی برِ او آمدندی و سماع آن نی کردندی و خبر به اهل جبل رسید که مردی هست در سهل که چیزی بساخته است که از آنجا آوازی خوش می آید.

.

ایشان را عیدی بودی که هر سال یک بار به آن عید از شهر بیرون شدندی و زنان خود را بیاراستندی و مردان به تماشا و نظاره بیرون رفتندی بر عادتی که ایشان را بود. در این عید تنی چند از اهل کوهستان بیامدند تا نظاره عید کنند و آواز این نی بشنوند. آن زنان را دیدند. از جمال ایشان به تعجب فرو ماندند؛ برفتند و اهل کوهستان را خبر دادند از جمال زنان ایشان. جماعتی بیامدند و به این زمین انتقال کردند و به ایشان اختلاط و صحبت کردند و زنان به ایشان مایل شدند. از جمالشان فاحشه در میان ایشان آشکار شد. ⁽¹⁾عبداللّه عباس گفت: آدم وصیت کرده بود فرزند شیث را که با فرزندان قابیل مناکحه نکنند. فرزندان شیث آدم را در غاری بنهاده بودند و برو نگهبان بر گماشتند تا رها نکنند که از فرزندان قابیل کسی آنجا رود. جماعتی گفتند: اگر برویم و احوال بنی عم ما فرزندان قابیل بنگریم تا چه می کنند روا باشد و این مردان نکوروی بودند صد مرد بیامدند به نزدیک فرزندان قابیل. زنان که ایشان را بدیدند، در ایشان آویختند و ایشان را بر خود باز گرفتند و رها نکردند تا بروند. جماعتی خویشان اینان گفتند: برویم و بنگریم تا برادران ما و بنو اعمام در چه اند؟ صد مرد دیگر بیامدند؛ هم نیز باز گرفتند ایشان را و چندان که می آمدند، مختلط شدند و مناکحه کردند و فساد آشکارا شد در میان ایشان و بنو قابیل بسیار شدند و اقطار زمین از ایشان پر شد و فساد آشکارا کردند. خدای تعالی نوح را به ایشان فرستاد و او را پنجاه سال بود ودر میان ایشان هزار کم پنجاه سال مقام کرد و ایشان را دعوت می کرد و به خدای می ترسانید و تهدید و وعید می کرد به عقاب خدای و هیچ فایده نکرد و هر چند بر آمد، ایشان طاغی تر و یاغی تر ⁽²⁾بودند؛ چنان که خدای تعالی فرمود: چندان که بیش

.

دعوت کرد، ایشان رمیدند. ⁽¹⁾ضحاک گفت: از عبداللّه عباس که نوح را چندان بزدندی که از هوش بشدی و آنگه در نمدی پیچیده، او را به خانه بردندی، آنگه ⁽²⁾بمرد. بامداد بیرون آمدی و با سرِ دعوت رفتی. هم بر این سیرت هزار سال کم پنجاه سال می بود. مردی بیامد از ایشان پیر شده و کودک خود را بیاوردی و گفتی: ای پسر این مرد را می بینید؟ من پیر شدم و این مردی جادوست. اگر مرا وفاتی باشد نباید که این مرد تو را بفریبد. زینهار تا پیرامن او نگردی و سخن او نشنوی. کودک عصا از دست پدر بستدی و آهنگ نوح کردی و خواستی تا او را به عصا بزند. نوح عند آن بر ایشان دعا کرد و قوم را گفت: ای قوم [من!] خدای را پرستید؛ ⁽³⁾چه با او خدایی دیگر نیست شما را. ⁽⁴⁾و من بر شما می ترسم از عذاب روزی بزرگ.

این جماعت از قوم او گفتند: ما تو را در ضلال و خسار و گمراهی ظاهر می بینیم. ⁽⁵⁾نوح علیه السلام جواب داد که ای قوم! مرا ضلالتی و گمراهی و عدولی نیست از راه راست، و لیکن من رسولیم فرستاده؛ ⁽⁶⁾می رسانم به شما پیغامهای خدا و نصیحت می کنم شما را. و من از خدای آن دانم که شما ندانید. من دانم که خدای تعالی با مطیعان چه خواهد کردن و عاصیان را و کافران را چه پاداش خواهد دادن. از این روی نصیحت می کنم شما را و ترغیب می کنم به ایمان و طاعت و تحذیر می کنم از کفر و معصیت. گفت: عجب می دارید شما، که مردی هم از شما به شما آید و ذکری و وعظی به شما آرد. ⁽⁷⁾

.

ایشان نوح را تکذیب کردند و به دروغ داشتند و چندان که او دعوت بیش کرد، ایشان بیش رمیدند. چون هیچ سود نداشت وعظ و دعوت او ایشان را، ما برهانیدیم نوح را و آنان را که با او بودند. سام و حام و یافث و زنان ایشان بودند و شش کس دیگر در این مدت دراز هزار سال کم پنجاه سال به او ایمان آورده بودند. کلبی گفت: هشتاد کس بودند: چهل مرد و چهل زن. دگر مفسران گفتند: جمله هفتاد کس بود در کشتی ⁽¹⁾و غرق کردیم آنان را که به آیات ما تکذیب کردند. حق تعالی گفت: برای آن که غرق کردیم ایشان را که گروهی نابینا بودند از راه راست؛ یعنی به منزلت نابینا بودند در آنکه رهِ حق و رشد و صواب ندیدند و اندیشه نکردند. ⁽²⁾حق تعالی رسول خدا را می فرماید که بخوان بر ایشان، یعنی بر این کافران منکران، خبر نوح علیه السلام و قصه او. چون بگفت قومش را، اگر چنان که بر شما بزرگ است، یعنی گران است بر شما، مقام من و بودن و ایستادن من در میان شما و شما را یاد دادن به آیات خدای، من بر خدای توکل کردم و این عند آن بود که ایشان گفتند ما تو را بکشیم از آنچه ایشان را ملال آمد از آنکه نوح بیامد. شبانگاه و وقت و بی وقت بر سر ایشان ایستاده بودی و ایشان را دعوت می کردی و به خدا می ترسانیدی و عقاب خدای یاد می دادی و تحذیر می کردی، ایشان او را می زدندی و می راندندی و جفا می کردندی و هیچ باز نمی ایستادند از آن. گفتند تدبیر آن است که او را بکشیم. گفتند یا نوح بروی از پسِ کار خود یا نه تو را بکشیم. نوح علیه السلام عند این حال این بگفت: ای قوم! اگر چنان است که مقام من در میان شما و وعظ من شما را به آیات خدای بر دل گران شدند و قصد کشتن من می کنید، من توکل کردم بر خدا. شما کار خود را بسازید و بسگالید. ⁽³⁾

.

نوح گفت قوم را اگر برگردید از من و وعظ من نشنوید و پند من نپذیرید من بر این دعوت که شما را می کنم اجر و مزدی [و جُعلی] طمع ندارم اجر مزد و ثواب من بر خدای تعالی است و مرا فرموده اند تا از جمله مسلمانان باشم و متابعت رأی شما نکنم و اگر مرا پاداشتی بودی جز بر خدای تعالی نبود و آنگه خدای تعالی باز نمود که قوم با او چه کردند و او چه کرد. گفت: قوم او را به دروغ داشتند و باور نداشتند او را، ما او را برهانیدیم و آن قوم که با او در کشتی بودند و ایشان را خلیفه کردیم در زمین یعنی بازمانده و قائم مقام آن هلاک شدگان و آن کافران را که به آیات ما تکذیب کردند و به طوفان غرق کردیم. بنگر تا عاقبت آنان که ما انذار کردیم ایشان را و ایشان نترسیدند و وعظ قبول نکردند به کجا رسید از بوار و هلاک. ⁽¹⁾

ما نوح ⁽²⁾را به این فرستادیم که تقریر توحید کند و گوید جز خدای را میپرستید. آنگاه بر سبیل شفقت گفت: من می ترسم عذاب روزی مولم به در آرنده یعنی روز قیامت چون شما فرمان خدای را مخالفت می کنید، جای آن است که در حق شما خائف باشند از عذاب آخرت. گفتند ما تو را نمی بینیم، الاّ آدمی همچون ما و ایشان را مستبدع می آمد که آدمی پیغمبر باشد. گفتند از روی خلقت تو را بر خود مزیتی نمی بینم و اینان که اتباع تواند، ما ایشان را نمی بینیم، الاّ اراذل. ⁽³⁾نوح علیه السلام قوم را جواب داد، گفت: نبینید شما که اگر من از خدای خود بر حجتی و بینتی و بصیرتی باشم و خدا مرا رحمتی داده باشد از نزدیک او و آن نبوت است ولیکن آن بر شما پوشیده باشد. ⁽⁴⁾نوح گفت: ای قوم من! بر این ادای رسالت و دعوت شما با ایمان، از شما مالی طمع ندارم و اجرتی و مزدی نمی خواهم. مزد من و ثواب من جز بر خدای نیست.

.

نوح گفت: من نمی گویم که خزائن خدای نزدیک من است و این برای آن گفت که او را به درویشی و قلت ذات الید طعنه زدند. گفت: من دعوی توانگری نمی کنم و نیز نمی گویم که من غیب دانم و این برای آن گفت که چون او خبر دادی از بعضی غایبات به اعلام خدای تعالی گفتند: تو دعوی غیب می کنی و فلان چیز ما را خبر ده و فلان احوال ما را بگو و من نمی گویم که من فرشته ام و سبب آن بود که ایشان اعتقاد کرده بودند که پیغامبر باید تا فرشته باشد. گفتند: چون دعوت نبوت می کنی، دعوی فرشته کرده باشی. او گفت من این نمی گویم و نیز نمی گویم آنان را که چشم شما ایشان را حقیر می دارید و ایشان در چشم شما نمی آیند از قوم من که ایمان آورده اند نگویم که خدای تعالی ایشان را چیزی نخواهد دادن. برای آنکه من درون ایشان و باطن ایشان ندانم، خدای تعالی عالم تر است به آنچه در دل ایشان است. اگر ایمان و نیت خیر در دل دارند ایشان را خیر و ثواب دهد و اگر کفر و معصیت در دل دارند و به آن مستحق باشند با ایشان کار کند چه اگر من چنین کنم از جمله ظالمان ستمکاران باشم. ایشان به جواب در آمدند و گفتند: ای نوح، با ما جنگ و جدال آغاز کردی و از حد و اندازه بردی جدل [با]ما. ⁽¹⁾ما به تو ایمان نخواهیم آوردن آنچه را وعده می دهی از عذاب بیار، اگر چنان که راست می گویی. ⁽²⁾نوح علیه السلام جواب داد که آن به دست من نیست، آن به فرمان خداست، بیارد هرگه که خواهد و شما نتوانید دفع آن کردن و در زمین عاصی باز ایستادن و خدای را عاجز کردن و غالب شدن. آنگه گفت: نصیحت من شما را سود ندارد. من خواهم که شما را نصیحت کنم،

.

اگر خدای خواهد که شما را غاوی کند. ⁽¹⁾چه او خدای خداوند و پروردگار شماست و مرجع و مآل شما با اوست. آنگه حق تعالی گفت: از قِبَلِ من بر نوح وحی کردند که طمع بردار از ایمان اینان که بیش از این که ایمان آوردند. در بؤس و سختی رنج مباش به آنچه ایشان می کنند، چون نوح علیه السلام از ایمان ایشان آیس شد بر ایشان دعا کرد ⁽²⁾... . آنگه حق تعالی فرمود تو ساز کشتی کن و با من هیچ سخن مگو در باب این کافران که ایشان را غرق خواهند کردن ⁽³⁾، بکن کشتی. و کشتی می کرد و هر گه که قومی بر او می گذشتند از او افسوس داشتندی و استهزا کردندی. عبداللّه عباس گفت: نوح علیه السلام کشتی به دو سال بکرد و طول کشتی سیصد گز در هوا و از چوب ساج بود و سه طبقه داشت و طبقه اول زیرین سباع و وحوش و هوامّ بود و عرض پنجاه گز و بالایش سی گز و در طبقه میاننین دواب و انعام و بهایم بود و در طبقه بالایین نوح بود علیه السلام و قومی که با او بودند و چیزی که ایشان را به کار بود از طعام و شراب. رسول علیه السلام گفت: نوح در میان قوم هزار سال کم پنجاه سال مقام کرد و قوم را با خدای تعالی خواند به آخر کار خدای تعالی فرمود تا درختی بکاشت و آن درخت بزرگ شد و سطبر گشت. حق تعالی فرمود او را تا او ببرید و از او کشتی می ساخت و ایشان بر او می گذشتند و می گفتند نوح خانه می سازد برای زمستان تا سردش نباشد و یکی می گفت نهانخانه می سازد و یکی می گفت انبار خانه می سازد و می گفتند تا

.

بدانید که این مرد دیوانه است کشتی می سازد بر زمین سازد، ⁽¹⁾اینجا دریا نیست، کشتی بر زمین خشک چگونه خواهد رفتن؟ از این معنی چیزها می گفتند. یکی می گفت، ای نوح پس از آنکه دعوت نبوت می کردی، درود گری بیرون آمدی. راوی خبر گوید چون طوفان پدید آمد و آب، عالم بگرفت مردم سر به کوهها نهادند تا آب به بالای کوهها برفت. زنی بود و کودکی داشت و آن کودک را سخت دوست داشتی و بر او مهربان بود. آن کودک را بر گرفت و بر کوه رفت. چون آب به سینه او برسید، کودک را بر سر نهاد. چون به نزدیک سر او رسید، کودک را بر داشت. آب در آمد و هر دو را ببرد. رسول علیه السلام گفت: اگر خدای تعالی بر کسی از ایشان رحمت خواستی کردن بر آن رحمت کردی.

علی بن زید بن جذعان روایت کرد عن یوسف بن مهران عن عبداللّه عباس که یک روز حواریان گفتند عیسی را علیه السلام ما را کسی بایستی که سفینه نوح دیده بودی تا حکایت آن با ما گفتی. عیسی علیه السلام ایشان را ببرد با پشته خاک آنگاه کفی از آن خاک بر گرفت و گفت دانید تا این خاک چیست؟ گفتند: خدای و رسولش عالمتر. گفت این کعب حام بن نوح است. آن گاه عصا بر خاک زد. گفت: قم باذن اللّه . مردی از آنجا بر خاست و خاک از سر می فشاند و سر او سپید بود. عیسی علیه السلام او را گفت: تو نه جوان بودی؛ چون بمردی؟ گفت: بلی، ولیکن چون آواز به گوش من آمد که گفتی: قم باذن اللّه ؛ برخیز به فرمان خدای، گمان بردم که قیامت است از هول روز قیامت پیر گشتم. گفت: مرا حدیث سفینه نوح بگو، و گفت: طولش هزار و دویست گز و عرضش ششصد گز بود و سه طبقه داشت. در یک طبقه دواب و وحش بود. و در یک طبقه طیور بودند و در یک طبقه آدمیان بودند. چون سرگین چهار پای بسیار شد و مردم را از آن رنج بسیار می بود، خدای تعالی او را فرمود تا دنبال پیل برپیخت.

.

خدای تعالی از او خوک پدید کرد. یک جفت در حال بگردیدند و همه پلیدیها بخوردند و چون موش، مردم را رنج می داد گفت حق تعالی بینی شیر بمال. او بمالید. گربه از او بیرون آمد و آهنگ موش کرد. عیسی علیه السلاماو را گفت: نوح چگونه دانست که شهرها جمله خراب شده است؟ گفت: کلاغ را بفرستاد تا برود و خبری بیاورد. او برفت و به مرداری مشغول شد، دیر بماند. کبوتر را بفرستاد برفت و بگشت و باز آمد و پای و منقار او اثر گل بود، او را دعا کرد به اِلف، برای مألوف است و با مردمان اِلف دارد و کلاغ را دعا[ی بد] بکرد تا از مردمان نافِر شد برای این مأوای او در خراب است. و با مردمان الف ندارد. حواریان عیسی را گفتند: بگو تا با ما بیاید و با شهر آید و برای ما حدیث کند. عیسی علیه السلامفرمود: چگونه آید با شما آن کس که او را در زمین روزی نیست. آنگه گفت به فرمان خدای هم چنان شو که بودی، همچنان خاک شد. محمد بن اسحاق روایت کرد از ابو عمر اللیثی که نوح بیامدی، قوم را دعوت کردی، گلوی او بگرفتندی و بیفشردندی تا بیوفتادی و نفسش منقطع شدی چون با هوش آمدی، گفتی: بار خدایا، بیامرز اینان را که نمی دانند تا کار سخت شد و مدت دراز گشت و بلیّت عظیم شد و قرن از پس قرن می آمدند و هر قرنی که از پس آمد بتر بود تا مرد پیر بیامدی. و دست کودک طفل گرفته و او را بیاوردی و نوح را به او نمودی و گفتی: یا پسر! این مرد دیوانه است و جادوست. اگر من مرده باشم و این تو را دعوت کند، نگر تا اجابت نکنی. تا کار به اینجا رسید، او شکایت کرد با خدای تعالی. خدای تعالی گفت: «وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنا وَ وَحْیِنا» . نوح علیه السلاماسباب از پیش گرفت از چوب و آهن و رسن و قیر و ایشان بر او فسوس می کردند. و خدای تعالی سه سال پیاپی رحم های زنان عقیم کرد تا هیچ زن نزاد، و جبرئیل علیه السلام بیامد و نوح را فا آموخت که کشتی چگونه کند. چون کرده بود گفت. به قیر بیندای بیرون و درون چون کرده بود، گفت: دروشو و بنشین و آن آنگه بود که فرمان خدای آمد به بیرون

.

آمدن آب از تنور. گفت: چون آمد فرمان ما و برجوشید تنور یعنی آب از او بر آمد. یعنی گفت ⁽¹⁾: از روی زمین آب پدید آمد. ⁽²⁾حسن بصری و دگر مفسران گفتند مراد تنور است که به او نان پزند. گفتند که آن تنور حوا بود علیهاالسلام و از سنگ بود و به میراث به نوح رسیده بود. خدای تعالی او را گفت: هر گه [که] بینی که آب از این تنور بر جوشد، تو و قومت در کشتی نشین. آب از تنور بر آمد. زن نوح بدید او را خبر داد. این روایت مجاهد است. در جای او خلاف کردند. مجاهد گفت در سواد کوفه بود. عبداللّه عباس گفت: این تنور به زمین هند بود... ⁽³⁾و در عددشان خلاف کردند. قتاده گفت و... در سفینه الا نوح نبود و زنی مؤمنه که داشت و سه پسر و آن حام و سام و یافث بودند و سه زن از آن این پسران جمله هشت کس بودند و اعمش گفت: هفت کس بودند: نوح بود و سه پسر او و سه زن از آن ایشان، و گفتند نوح پسران را گفت در کشتی خلوت مکنید. حام مخالفت کرد. نوح دعا کرد، گفت: بار خدایا، نطفه اش بگردان. خدای تعالی نطفه او را در رحم اهلش سیاه گردانید. فرزندی که آمد ازو، سیاه بود و از نسل او همه سیاهان بودند. از اینجا حام را ابو اسودان گویند؛ پدر سیاهان. محمدبن اسحاق گفت ده کس بودند جز زنان: نوح بود و این سه پسر و شش مرد دیگر از آنان که به او ایمان داشتند. امت همان بودند. مقاتل گفت: امت نوح هفتاد و دو کس بودند: نوح بود و سه پسر او و زنان ایشان جمله هفتاد و هشت بودند بی نوح نیمی زنان و نیمه مردان.

.

مقاتل گفت: نوح علیه السلام تن آدم با خویشتن در کشتی برد صیانة له عن الغرق و آن را حایلی کرد بین الرجال و النساء. چون آب پدید آمد، جمله حیوان زمین سر به نوح نهادند که ما را بر گیر. نوح علیه السلام گفت مرا فرموده اند که از هر جفتی دو را در کشتی برم که جفت باشند؛ چه جای بیش از این ندارم و حق تعالی این برای آن کرد تا حیوانات را نسل بریده نشود. ⁽¹⁾

عبداللّه عباس گفت اول چیزی که نوح در کشتی برد، مورچه خورد بود و آخر چیزی خر بود. چون خر خواست که در کشتی شود، ابلیس در دنبال او آویخت. چندان که خواست که برود نتوانست و نوح علیه السلام می گفت: در رو، و چون چند بار بگفت. نوح علیه السلام گفت: ادخل و ان کان الشیطان معک. از سر ضجارت خر در کشتی رفت و ابلیس به او، چون نگاه کرد ابلیس را دید. گفت تو به دستوری که آمدی در اینجا؟ گفت به دستوری تو. گفت: که؟ ⁽²⁾گفت نه خر را گفتن: ادخل و ان کان الشیطان معک. من با خر بودم آن ساعت به آن آواز در کشتی آمدم. گفت: بیرون رو ای دشمن خدای. جزع کرد و زاری و گفت مرا بیرون مکن. نوح علیه السلام او را بر پشت کشتی کرد. و در تفسیر مالک بن سلیمان می آید که مار و کژدم بیامدند. نوح را گفتند ما را در کشتی بر. گفت نبرم که شما مضرت کنید. گفتند ما را در کشتی بر که با تو عهد کنیم که گزند نکنیم آن را که نام تو برد، به آن شرط ایشان را در کشتی برد. اکنون هر کس که از مار و کژدم ترسد، بخواند. «سَلامٌ عَلی نُوحٍ فِی الْعالَمِینَ * إِنّا کَذلِکَ نَجْزِی الُْمحْسِنِینَ * إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِینَ» . هیچ مار و کژدم او را گزند نکند. حق تعالی از نوح حکایت کرد که او کرد: آنان را که با او بودند و به پناه او آمدند و او ایشان را در کشتی می نشاند گفت ایشان را که در این کشتی نشینید. به نام خداست راندن و ایستادن این کشتی را که رود به نام او رود و اگر بایستد هم به نام او

.

بایستد. ⁽¹⁾حق تعالی آن کشتی ایشان را می برد در موجی. حق تعالی وصف شدت آن حال کرد و رفتن کشتی در آن امواج، هر موجی چند کوهی و ندا کرد نوح پسرش را و آواز داد او را و گفتند نام این پسر کنعان بود و گفتند یام بود و دور بود از او و با او در کشتی نبود. ⁽²⁾ای پسرک من! با ما در این کشتی بنشین و با کافران مباش. گفت من با کوهی گریزم تا مرا از آب نگاه دارد. ⁽³⁾نوح جواب داد و گفت امروز عاصم و مانع نیست از فرمان خدای. ⁽⁴⁾ایشان در این مناظره بودند که موج بر آمد و میان ایشان حایل شد و پسر غرق گشت. ⁽⁵⁾آنگه چون مدت بر آمد و گفتند چهل روز بود و گفتند چهل روز از آسمان آب می آمد و در هوا معلق می استاد و چهل شبانه روز آب از زمین می بر آمد. آنگاه هر دو بر هم آمد. چون همه عالم آب بگرفت و گفتند: از کوهی که از آن بلندتر نبود در زمین چهل گز بگذشت و همه عالم خراب شد و همه کافران هلاک شدند و خدای تعالی از ایشان انتقام کرد و کینه بکشید و نوح مبتلی شد ⁽⁶⁾و قضای خدای (جل جلاله) برفت وحی کرد به زمین گفتند: ای زمین! آب خود فرو بر، و ای آسمان! آب باز گیر و آب بکاهانیدند و به زمین فرو بردند و کشتی نوح بر کوه جودی راست شد و بایستاد و گفتند: هلاک باد گروه ظالمان را. مجاهد گفت کوهها متطاول شدند تا آب به ایشان برسد، ⁽⁷⁾مگر کوه جودی که او سر فرو برد بر سبیل تواضع آب از بالای همه کوهها برفت و به جودی نرسید. در خبر است که رسول علیه السلام گفت: نوح علیه السلام اول روز از رجب

.

در کشتی نشست و به روایتی روز دهم از رجب نوح علیه السلام با جمله قومش آن روز، روزه داشتند و کشتی ایشان را ششماه می گردانید، در اواخر ذی الحجه بر جودی بایستاد. و در اخبار اهل بیت آمد هژدهم ذی الحجه بود آن روز نیز به شکر روزه داشتند. ⁽¹⁾و بخواند نوح علیه السلام خدای را. گفت: بار خدایا! این پسر من است و از اهل من است و وعده تو حق است؛ یعنی آن وعده که دادی که تو را و اهلت را نجات دهم و تو حاکم تر و داورتر از همه داورانی.

حق تعالی جواب داد و گفت: او از اهل تو نیست که او را عملی است، نه صالح. از من مخواه چیزی که تو را به آن علمی نیست. و من تو را پند می دهم تو را از آنکه از جمله جاهلان باشی. ⁽²⁾نوح را گفتند: به فرمان خدای از کشتی فرو آی به سلامت؛ یعنی در حالی که حال سلامت باشد. و امّتانی و گروهی از فرزندان اینان باشند و از پس اینان آیند که ما ایشان را ممتّع و برخوردار خواهم گردانید. از جمله کافران که در دنیا باشند، آنگه از ما ایشان را عذابی الیم و دردناک مولم برسد. ⁽³⁾ما آن را وحی می کنیم به تو که تو و قوم تو از پس این ندانستید. ⁽⁴⁾ما فرستادیم ⁽⁵⁾نوح را به قومش و گفتیم او را: بترسان قومت را پیش از آنکه به ایشان آید عذابی مولم، درد فزاینده و آن عذاب، استیصال بود از غرق طوفان که به ایشان رسید. (نوح) به ایشان آمد و گفت: ای قوم! ای امت و جماعت من! من شما را

.

ترساننده ام ظاهر، و روا بود که خدای تعالی را پرستید و از او بترسید و از معاصی او اجتناب کنید و فرمان من ببرید تا بیامرزد شما را گناههای شما و شما را باز پس دارد تا به وقت مسمّا که وقت مرگ باشد و پیش از مرگ شما را به عذاب طوفان هلاک کند. ⁽¹⁾نوح پس از آنکه به قوم آمد و دعوت کرد و بذل جهد و روزگار در آن صرف کرد و ایشان اجابت کردند. ⁽²⁾چون نوح را یأس حاصل شد از ایمان آوردن ایشان، شکایت با خدا کرد و گفت: بار خدایا! این قوم را دعوت کردم به شب و روز، دعوت کردن من ایشان را نمی فزاید، الاّ فرار ⁽³⁾و نفار. و نیز گفت: بار خدایا! هر گه که من ایشان را بخواندم تا تو [خدای] به کرم ایشان را بیامرزی، ایشان انگشتان در گوش نهادند و اصرار کردند بر کفر و جامها در رویها کشیدند تا مرا نه بینند و بر کفر مقام کردند و اصرار نمودند و اصرار جز در بدی به کار ندارند و استکبار کردند و بزرگی نمودند و ترفع کردند. آنگه ایشان را دعوت کرد[م] به بانگ بلند و دعوت را آشکار کردم و نیز در سر و پوشیدگی دعوت کردم به هر وجه از وجوه که ممکن بود که دعوت توان کردن، من دعوت کردم و تقصیر نکردم هیچ سود نداشت؛ چنان که در مثل گفتند: خرمن به هر بادی که جست، افشاندیم. بگفتم ایشان را که از خدای تعالی آمرزش خواهید که او آمرزنده است، تا باران فرو فرستد بر شما پیاپی شبان روزی. در خبرست که در عهد عمر خطاب سالی در مدینه قحطی عظیم بود. عمر با صحابه به استسقا شد. چون باران نیامد، عمر بر استغفار بیفزود. او را گفتند: استسقا

.

کردی؟ گفت: آری کردم به غایت جهد و طاقت که در عهد نوح چهل سال رحم زنان ایشان عقیم شد و باران از آسمان نیامد. نوح علیه السلام ایشان را گفت: از خدا آمرزش خواهید و استغفار کنید تا خدا شما را باران دهد و زنان شما با حال ولادت شوند. ⁽¹⁾و مدد دهد و زیاده کند شما را به مالها و فرزندان نرینه و شما را بستانها دهد و جویهای آب روان. آنگه نوح قوم را گفت: چه بوده است شما را که امید نمی دارید خدای را وقاری؟ ⁽²⁾خدای تعالی بیافریده است بارها شما را، یک بار نطفه بودید، آنگه علقه، آنگه مضغه، آنگه عظام، آنگه لحم، آنگه خلقی با حیات، آنگه طفل، آنگه کودک، آنگه مراهق، آنگه محتلم، آنگه مخطط ⁽³⁾، آنگه جوان، آنگه کهل، آنگه پیر، آنگه خرف. بعضی دیگر گفتند: یکی سیاه، یکی سفید، یکی سرخ، یکی اسمر، یکی عربی، یکی عجمی، یکی کوتاه، یکی دراز، یکی نیکو، یکی زشت، یکی عاقل، یکی ابله، یکی فراخ روزی، یکی تنگ روزی، یکی سازنده، یکی ناساز. نمی بینید که خدای تعالی این نعمت آسمان مطبق چگونه آفرید و ماه در آسمانها نوری داد و آفتاب را درو چراغی کرد و اگر چه این در آسمان دنیاست که روی آفتاب و ماه به جانب آسمان است و قفای ایشان به جانب زمین؛ و خدا برویاند شما را از زمین رویانیدنی، پس شما را دیگر باره باز پس از آنکه بمرده باشید و باز دیگر باره شما را از زمین بیرون آورد چون زنده کند شما را، خدای تعالی زمین را برای شما بگسترد و بساط شما کرد تا از او در راههای مختلف می روید. نوح گفت: بار خدایا! این قوم در من عاصی شدند و نافرمانی می کنند و متابعت

.

کسانی می کنند که مال و فرزندان او الاّ زیان کاری نیفزایند او را اگر چه او به آن مغرور است. ⁽¹⁾و مکر کردند مکری سخت بزرگ. گفتند مکر (مرد) بزرگ آن بود که مرد پیر می آمدی دست پسر طفل گرفته و نوح را به او نمودی و گفتی: ای فرزند! من پیر شدم؛ باشد که مرا وفات آید و تو از پس من بمانی، نگر تا این مرد تو را نفریبد و فرمان او نکنی که او جادوست و دیوانه و هیچ نگوید که درو صلاحی باشد. گفتند رؤسا ضال، أتباع خود را، دست از خدایان خویش بدارید. ⁽²⁾محمد بن کعب گفت: آدم را پنج پسر بود: یکی ودّ و یکی سواع یکی یغوث یکی یعوق یکی نَسْر و عُبّاد بودند. یکی از ایشان بمرد، برادران برو اندوهناک شدند، اندوهی سخت. شیطان بیامد و گفت: اگر خواهید تا صورت او برای شما بنگارم تا در قبله خود بنهید، چون نماز کنید درو نگرید و او را یاد کنید. گفتند: روا باشد. صورتی بکرد از مس و ارزیر. آنگه یکی دیگر بمرد، بر صورت او نیز مثالی بکرد.

آنگه مدتی بر آمد به این مردم. دست از نماز و عبادت بداشتند و روی را در فساد نهادند. شیطان بیامد و گفت: شما خود، هیچ معبود را نپرستید؟ گفتند: چه پرستیم؟ گفت: این تماثیل مصور، خدایان پدران شما اند، چرا آن را نمی پرستید که در نماز گاه ایشان نهاده است؟ ایشان آن را پرستیدن گرفتند، تا خدای تعالی نوح را بفرستاد و نوح ایشان را با عبادت خدا خواند. ایشان فرزندان و أتباع خود را وصیت کردند و گفتند «لا تَذَرُنَّ الِهَتَکُم» ⁽³⁾الآیه. محمد بن القیس گفت: این پنج کس پنج مرد صالح بودند از عهد آدم تا به عهد نوح ایشان را اتباع بودند که به ایشان اقتدا کردندی. چون ایشان بمردند، اصحابان

.

ایشان گفتند: اگر بر صورت ایشان تماثیلی سازیم و اشتیاق دیدن ایشان به دیدن این تماثیل بکساریم، گفتند: روا باشد، بساختند. چون ایشان بمردند، شیطان بیامد و فرزندان ایشان را گفت: اینان معبودان پدران شما بودند؛ چرا ایشان را نپرستید. ایشان بت پرستیدن گرفتند. عبداللّه عباس گفت: نوح کافران را منع کردی از آنکه گور آدم طواف کردندی. ابلیس بیامد و ایشان را گفت: تنی است بی روح، من برای شما تماثیلی سازم که شما گرد آن طواف کنید. برای ایشان پنج صنم بتراشید: ود و سواع و یغوث و یعوق و نسر، و ایشان را حمل کرد بر آنکه آن بتان را پرستیدند. چون ایام طوفان بود، در زیر خاک و گل پنهان شدند تا آن وقت که شیطان برای مشرکان عرب قضاعه ود را بر گرفتند و آن را به دومة الجندل می پرستیدند ازیشان به میراث به بنی کلب رسید. اسلام در آمد و آن بت نزدیک ایشان بود. ⁽¹⁾و قبیله طی یغوث را بر گرفتند و به مراد بردند و مدتی پرستیدند. آنگه بنو فاجیه ⁽²⁾خواستند تا از ایشان بستانند. آن را بگریزانیدند با بنی الحرث بن کعب و اما یعوق را کفلان ⁽³⁾بر گرفتند و نزدیک ایشان می بود پس به میراث به همدان رسید و اما نسر به خَثْعَم افتاد و سواع به ذوالکلاع. ⁽⁴⁾عطا و قتاده و ثمالی و ابن المسیب گفتند این پنج بت از قوم نوح به عرب رسید... . ⁽⁵⁾و بسیار کس را گمراه کردند آنگه نوح بر ایشان دعا کرد، گفت: بار خدایا! ظالمان را میفزای، الاّ ضلال و هلاک. غرقه کردند ایشان را و به دوزخ بردند. ضحاک گفت:

.

هر دو در دنیا بود، هم غرق و هم آتش. خدای تعالی در میان آب و آتش پدید آورد و ایشان را به آن آتش بسوخت. گفتند: هر یکی را از یک جانب، آب غرق می کرد و از یک جانب آتش می سوزانید. ⁽¹⁾بیرون از خدای هیچ یاری و یاوری نیافتند. این حکایت دعای نوح است که کرد بر قومش. گفت: بار خدایا! رها مکن بر پشت زمین از کافران دیّار را؛ چه اگر رها کنی اینان را، بندگانت را گمراه کنند. ⁽²⁾محمد بن کعب القرطی [القُرَظی خ ل] و مقاتل و عطیه و ربیع و ابن زید گفتند: که نوح علیه السلام این دعا آنگه بریشان کرد که خدای تعالی ارحام زنان ایشان را عقیم کرد و اصلاب مردان ایشان را خشک کرد. پیش از عذاب به چهل سال و گفتند به هفتاد سال. و نوح را خبر دادند که اینان ایمان نیاوردند و از نسل اینان کس نباشد که ایمان آرد. آنگه نوح دعا کرد و خدای تعالی دعای او در ایشان اجابت کرد و ایشان را هلاک کرد و در میان ایشان کودکی نبود. ابوالعالیه و حسن گفتند: اگر در میان ایشان اطفال بودندی آن الم بریشان عذاب نبودی. بعضی دیگر گفتند: اول اطفال را از میان ایشان به مرگ ببرد. آنگه عذاب فرستاد ایشان را نه بین [نبینی] که در دیگر آیه گفت «وَ قَوْمَ نُوحٍ لَمّا کَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ» ⁽³⁾و معلوم است که کودکان تکذیب انبیا نکردند. آنگه دعای خیر کرد خود را و قوم خود را، گفت: بار خدایا! بیامرز مرا و مادر و پدر مرا و هر کس را که در خانه من است و مؤمن باشد و جمله مؤمنان را از مردان و زنان و میفزای این کافران را الاّ دمار و هلاک. ⁽⁴⁾

.

هود

هود ⁽¹⁾بفرستادیم به عاد برادر ایشان در نسب، هود را علیه السلام. ⁽²⁾محمد بن اسحاق گفت: هو، هود بن سلفخ بن ارفحشد ⁽³⁾بن سام بن نوح. گفت: ای قوم من! خدای را پرستید که شما را جز او خدایی نیست. از وی نمی ترسید و هود بر حقیقت برادر ایشان نبود، نه از مادر و نه از پدر انما از قبیله ایشان بود، قربت نسب داشت خدای تعالی به هم نسبی او را برادر ایشان خواند و برادر دین نبود به اتفاق. و علی هذا حُمِلَ قول امیرالمؤمنین علیه السلام فی اَهلِ الجَمَل و صِفّینَ و نَهرَوان: اِخوانُنا بَغوا عَلَینا. یعنی اخواننا فی النَّسَب. گفتند: آن رؤسا و اشرافِ قوم او از کافران ما تو را در سفاهت می بینیم. هود علیه السلام جواب داد گفت: مرا سفاهتی نیست و خفت حلمی و لیکن من رسولم از خدای جهانیان به شما. پیغامها خدای تعالی به شما می رسانم و می گزارم و من شما را نصیحت کننده ام امین و استوار بر ادای رسالت. کلبی گفت: عجب می دارید که مردی از شما به شما آید با ذکری و بیانی و وعظی از خدای تعالی فرود آمده تا شما را به آن بترساند. گفت: یاد کنید، چون خدای تعالی شما را خلیفه کرد از پسِ قوم نوح علیه السلام و بیفزود شما را در خلق و آفرینش بسطت و گستردگی. بعضی گفتند فرق خواست و بعضی گفتند طول قامت خواست.

.

رمانی و زجاج گفتند: آنکه کوتاه ترین ایشان بود، شصت گز بودند که مردی از ایشان بیامدی و دست در دهن [رَعنِ] کوه زدی و به قوت بجنبانیدی و سنگ از کوه بکندی. عبداللّه عباس گفت: هر یکی هشتاد گز بودند. ابوحمزه ثمالی گفت: هفتاد گز. مقاتل گفت: دوازده گز. وهب گفت: سر هر یکی از ایشان بر مثال قبه ای بود و به شکلی بود که در چشم خانه و بینی دره و استخوان سرهای ایشان سباع خانه ساختندی و بچه زادندی. یاد کنید نعمتهای خدای تعالی تا همانا ظفر یابند و بقا و زندگانی و به ثواب خدای برسید و نعیم دایم. ایشان بر سبیل انکار و تعجب گفتند: تو بیامده ای ⁽¹⁾به ما تا ما خدای را پرستیم و آنچه پدران ما پرستیدندی از بتان رها کنیم. بیار آنچه ما را وعده می دهی از عذاب اگر راست می گویی. و این برای آن گفتند، هیچ گونه اعتقاد نکرده بودند که او راست می گوید یا آن را اصلی هست. هود علیه السلام جواب داد ایشان را گفت: واقع شد و بیفتاد و واجب شد بر شما از خدای شما عذابی و خشمی و مراد آن است که عذاب نزدیک شد و سایه بر شما افکند. پس نماند میان شما و نزول عذاب. ⁽²⁾با من جدل می کنید در نامهایی که شما نهادید؛ یعنی خالی و فارغ از معنی جز نام که شما نهادید به زور بر این بتان هیچ نیست دگر. از معنی الهیت و استحقاق عبادت چیزی نیست در ایشان. ⁽³⁾خدای تعالی به آن حجتی و بینتی نفرستاد که دلیل صحت آن کند. انتظار و توقع

.

عذاب کنید که من نیز انتظار می کنم نزول عذاب شما را. ما برهانیدیم هود را و آنان را که با او بودند از اهل دین او که به او ایمان آورده بودند و بریدم اصل و بیخ آنان که آیات ما به دروغ داشتند و ایشان ایمان نداشتند؛ چه اگر مؤمن بودندی، هلاک نشدندی. ⁽¹⁾اما قصه عاد و هلاک ایشان به روایت محمد بن اسحاق و السدی و جز ایشان از مفسران و اهل تاریخ گفتند: عاد به زمین یمن بودند؛ به جایی که آن را احقاف گفتند و آن رمالی بود که بعضی را از آن رمل عالج خواندند و بعضی را دَهنا و بعضی را ببرین [یبرین] از میان عُمان تا به حضرموت. آنگه در زمین فاش شدند و شایع گشتند و قهر کردند مردمان را به فضل قوتی که خدای داده بود ایشان را و خدای ایشان را قوتی عظیم داده بود و ایشان بت پرست بودند و بتانی داشتند هر قبیله؛ نام یکی صُداء بود و نام یکی صَمود و نام ملعار [هُبار]. خدای تعالی هود را به پیغامبری به ایشان فرستاد و او در میان ایشان حسیب تر و نسیب تر بود. او بیامد و ایشان را دعوت کرد با خدای تعالی و نهی کرد ایشان را از عبادت اصنام و ظلم کردن. مردمان ابا کردند و قبول نکردند و او را دروغ داشتند و گفتند: کیست که از ما قوت بیش دارد و بناها و مصانع گردن گرفتند و مردمان و ضعیفان را که فرود ایشان بودند در قوت بگرفتندی و قهر کردندی و رنجه داشتندی؛ چنان که خدای تعالی گفت: «وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ * وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبّارِینَ» ⁽²⁾. چون فساد و ظلم از حد ببردند حق تعالی از ایشان باران باز گرفت سه سال پیوسته. ایشان مجهود و رنجور شدند و عادت ایشان چنان بودی که چون ایشان را رنجی رسیدی و خواستندی تا دعا کنند و خلاص جویند از آن به مکه آمدندی به بیت الحرام و آنجا دعا کردندی. مسلمانان و مشرکان همه به مکه [جمع شدندی] به مختلف آراء

.

أودیانات و مختلف زبان و لغات و دعا کردندی و همه خانه خدای را به مکه تعظیم کردندی، اعنی مکان خانه و شهر مکه را. و مکه در این عهد عمالقه داشتند و برای آن ایشان را عمالیق خواندند که پدر ایشان عملیق بن لاوَرد بن سام بن نوح بود و سید و مهتر ایشان در آن وقت مردی بود نام او معاویة بن بکر و مادر او کلنده بنت الحدری بود از فرزندان عاد. چون باران از ایشان منع کردند و ایشان را قحط رسید، گفتند: و فدی باید ساخت به مکه تا برای ما باران خواهند. جماعتی را نامزد کردند منهم متمم قتل [قیل] بن عنز و لُقیم بن هزال بن هزیل و عقیل بن صد بن عادالاکبر و مَرْثَد بن سعد بن غفیر و [عفیر] و این مرد مسلمان بود، اسلام پنهان داشتی و حلیمة [جُلهُمه ]بن الخیبری خال معاویة بن بکر. آنگه لقمان بن عاد را بفرستادند با این گروه و هر یکی از اینان قومی با خود ببردند از قبیله و عشیره خود تا عدد ایشان به هفتاد رسید. چون به مکه شدند، به نزدیک معاویة بن بکر فرود آمدند و او به ظاهر مکه بود خارج حرم، ایشان را فرود آورد و اکرام کرد؛ چه ایشان اخوال و اصهار بودند. ایشان را یک ماه مهمان داری کردند و نکو می داشت و ایشان به نزدیک ایشان خمر می خوردند و این معاویة دو کنیزک مطرب داشت، جرادتان گفتند. ایشان سماع کردند و اینان خمر خوردندی به عیش و عشرت مشغول شدند و قوم خود را وجهد و قحط ایشان فراموش کردند و هر روز نامه دو و بیشتر و کمتر می رسید به معاویة بن بکر و شکایت از سختی حال و معاویة شرم داشت آن سخن گفتن و نامها عرض کردن. گفت: نباید که به بخل نسبت کنند که اینان مهمان من اند. آخر بیتی چند گفت و تلقین کرد. این کنیزکان را و گفت فردا چون این جماعت به لهو مشغول شوند این بیتها به غنا بر ایشان خوانی تا باشد ایشان را تباهی شود و بیتها این است: أَلا یا قَیلُ ویحَکَ قُمْ فَهَیْنِملَعَلَّ اللّه یُصَبِّحُنا غماما فَلیَسقی اَرضَ عادٍ ان عاداًقَد اَمسوا ما یُبَیِّنُونَ الکلاما مِنَ العَطَشِ الشَدید فلیس نَرجَوابه الشَّیخ الکبیر و لا الغلاما و قَد کانَت نِساؤُهُم بخیرٍ فَقَد أمسَتْ نساؤهم عیامی [غیامی] و اِنَّ الوحش تأتیهم جهاراً و لا تخشی لِعادِیِّ سِهاما و اَنتُم هنها فِیما اشْتَهَیتُم نَهارُکم و لیلُکم التَّماما فَقُبِّحَ وَفدَکم مِنْ وَفدِ قومٍ و لا لقّوا التَّحیَّةَ و السَّلاما چون جرادتان این غنا بگفتند، ایشان گفتند: قوم ما را به کاری فرستادند و ایشان در رنج و ما به طرب مشغول شدیم. اینکه ما کردیم خطاست. فردا ما برویم بامداد درین حرم شویم و دعا کنیم تا باشد که خدای ما را و قوم ما را بارانی فرستد. مرثد بن سعد بن غفر که مسلمان بود و اسلام پوشیده می داشت. ایشان را گفت: ای قوم! شما ره استسقا خطا کرده به دعای ما و شما باران نیاید. اگر خواهید که خدای تعالی بر ما و شما رحمت کند و باران فرستد بیایید تا برویم و به هود ایمان آریم که این باران جز به دعای او نیاید و بر هود ثنا گفت: و اظهار اسلام کرد. چون ایشان این سخن بشنیدند، حلیمة بن الحنی خال معاویة به انکار او این بیتها بگفت: ابا سعدٍ فَاِنَّکَ من قبیلٍزَوی کَرَمٍ وانک [اُمُّکَ] ثمود فَانا لَنْ نُعطیکَ ما بَقیناو لَسْنا فاعلین لِما تُرید اَتأمُرُنا لِنَترُکَ دینَ وَفدٍوَزملٍ وآلِ ضدٍ والْعبودٍ ونترُکَ دینَ آباءٍ کرامٍذوی رَأیٍ ونَتْبَعَ دینَ هودٍ

.

آنگه معاویة بن بکر را گفت: مرثد بن سعد را بَرِ خود باز دار تا ما نباشد که او بر دین ما نیست؛ بر دین هود است. و این مرثد مرد حبیب [حسیب] و محتشم بود، رها کرد تا ایشان برفتند. آنگه برخاست و روی به مکه نهاد و به مکه آمد و ایشان هنوز هیچ دعا نکرده بودند. بیامد و بر گوشه ای بایستاد و گفت: بار خدایا! تو دانی که من از وفد عاد نه ام. بار خدایا! حاجت من در آنچه مراد من است، روا کن و مرا در وفد و جمله ایشان مکن. بار خدایا! قبل [قَیل] را بده آنچه بخواهد از تو و

.

لقمان بن عاد نیز از این وفد و جماعت باز پس ایستاده بود و در دعای ایشان قَیل به کنار رفت و گفت: بار خدایا! من تنها آمده ام به تو در حاجتی که مرا هست، با وفد عاد نه ام. قَیل بن غنر[عَیْر] برخاست و گفت: بار خدایا! من برای بیماری آمده ام تا دوا کنم او را و نه برای اسیری تا فدیه دهم. بار خدایا! عاد را بده آنچه خواهی داد و پیش از این داده ای. ⁽¹⁾بار خدایا! اگر هود پیغمبر است ما را باران ده که هلاک شدیم. خدای تعالی سه ابر پیدا کرد: یکی سفید و یکی سیاه و یکی سرخ. آنگه از میان ابر هاتفی آواز داد و گفت: یا قیل! اختیار کن برای خود و قومت از این سه ابر یکی. او گفت: ابر سیاه اختیار کردم که آن را آب بیش باشد. منادی آواز داد و گفت: اِختَرْتَ رِماداً رِمدالا یُبقی مِن آل عادٍ اَحَداً لا والداً یترُک وَ لا ولداًالاّ جعلتهم هُمَّداً الاّ بَنو اللَّوذیّةِ المُهتَدا و بَنو اللّوذیة رهط التیم بن هزال بودند و آن ساکنان مکه بودند با خالیان خود و با عاد نبودند به زمین ایشان و اینان آخر بودند و خدای تعالی بفرمود تا آن ابر سیاه را به ایشان راند به زمین عاد از ودایی بر آمد بر ایشان که او را مغیب گفتندی. ایشان چون ابر دیدند، شادمانه شدند. گفتند: این ابری است که ما را باران خواهد داد. حق تعالی گفت: خطا کردید. این، آن است که شما شتافتید از عذاب، بادی است که در او عذاب سخت است. هلاک کند هر چیزی را که بر او گذر کند. اول کسی که آن بدید و بشتافت، زنی بود از عاد که او را ممسدد گفتند. چون اثر عذاب بدید، نعره بزد و بیفتاد و بیهوش شد. چون از آن در آمد، گفتند: تو را چه بود؟ گفت: بادی دیدم در او پارهای آتش در پیش آن باد. مردانی که آن را بر نامها می کشیدند. ⁽²⁾عمرو بن شعیب روایت کند از پدرش از جدش که چون خدای تعالی باد را

.

فرمود که برو تا قوم هود را هلاک کنی یعنی عاد را. خازنان باد گفتند: بار خدایا! از این باد عقیم، چه مقدار بیرون کنیم؟ حق تعالی گفت: بر سبیل امتحان چندانی که بیینی گاوی برود. گفتند: بار خدایا! تو عالم تری و دانی که ما طاقت آن نداریم و آن نگاه نتوانیم داشت و عالم خراب کند. حق تعالی گفت: چندان که به انگشتری برود، آن مقدار از باد عقیم رها کردند، هفت شب و هفت روز پیاپی بر ایشان مسخر شد؛ چنان که فرمود: «سَخَّرَها عَلَیْهِمْ سَبْعَ لَیالٍ وَ ثَمانِیَةَ أَیّامٍ حُسُوماً فَتَرَی الْقَوْمَ فِیها صَرْعی» ⁽¹⁾. بر هر که گذر کرد آن را هلاک کرد به مردان و شتران ایشان بگذشتی یا بار گران گرفتی و ایشان را در هوا بردی و بین السماء و الارض بینداختی و پستی کردی. چون دیدند در خانها رفتند و درها ببستند. باد در آمدی و در و دیوار خانه خراب کردی و ایشان را برگرفتی و در هوا بردی و بینداختی و پستی کردی. ⁽²⁾در چاهها شدند و بنشستند. باد در چاه رفتی و ایشان را از چاه بر آوردی و بر زمین زدی و پست کردی و هود علیه السلام و قومش به صحرا آمدند و حظیره ای ساختند از کِله، آن باد که به ایشان رسیدی نرم شدی و نسیمی گشتی با راحت و چون به عاد رسیدی، چنان سخت شدی که شتر با هودج و مردم در [او] نشسته بر گرفتی و بر هوا بردی و بر زمین زدی و هلاک کردی. چون خدای تعالی ایشان را هلاک کرده بود، مرغان سیاه را بفرستاد تا ایشان را بر گرفتند و در دریا انداختند. ابن کیسان گفت: چون خدای تعالی باد عقیم بفرستاد به عاد، هفت مرد به قوت که از ایشان به قوت تر نبود و مهتر ایشان مردی بود نام حلحان. گفت: بیایید تا به کنار وادی رویم و این باد را رد کنیم و باز گردانیم. به کنار وادی آمدند. بادی در آمد و یک یک را بر هوا می برد و بر زمین می زد و خرد می کرد. درختان عظیم قدیم را از بن و بیخ بر می کند و سراها و خان و مانشان ویران کرد و ایشان را چون درختان خرما

.

برکنده و بر آن صحرا بیفکند. چنان که حق تعالی گفت: «کَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِیَةٍ» ⁽¹⁾تا از ایشان کس نماند الا خَلَجان بیامد و پناه با جانب کوهی داد و این بیت ها گفت: لَم یَبْقَ اِلاّ الخَلَجانُ نَفسُهما لَکَ من یَومٍ دهانی اَمْسُهُ بثابتِ الوَطی ءِ لشدیدٍ وَطْسُهُلَو لَم یَجِئنی جئتُهُ اَحُسُّه هود علیه السلام بیامد و گفت: ویحک یا خَلجانُ أَسلِمْ تَسلیم. اسلام آر تا سلامت یابی. گفت: اگر اسلام آرم، خدای تو ما را چه دهد؟ گفت: بهشت. گفت: اینان که اند که من ایشان را در برابر می بینم. پنداری که اشتران بختی اند. گفت: آن فرشتگان خدای من اند. گفت: اگر من اسلام آرم خدای تو قصاص قوم من از ایشان باز خواهد و انتقام کشد برای من؟ گفت: ویحک، هیچ پادشاه را دیدی که از لشکر خود انتقام کشد؟ گفت: اگر نیز بکند هم خشنود نشوم. باد در آمد و او را بربود و بر آن کوه زد و پاره پاره کرد و به اصحاب خود لاحق شد. ابو اُمامةَ الباهِلیّ روایت کند که گروهی از این امت همه شب مقام کنند بر طعام و شراب و لهو در روز آیند خوک و بوزینه گشته. خدای تعالی ایشان را خسف کند و به زمین فرو برد و باد عقیم که عاد را هلاک کرد بر ایشان گمارد به آنکه خمر خواره و رباخواره باشند و زنان مطرب دارند و جامه ای پوشند و رَحِم ببرند و از عاد کس نماند، الاّ آن گروه که به مکه بودند از مکه بیرون آمدند و با نزدیک معاویة بن بکر آمدند و مردی برسید بر شتری نشسته در شب سیوم [سیم] از هلاک عاد و خبر داد ایشان را به هلاک عاد و هلاک ایشان. گفتند: هود را کجا رها کردی؟ گفت: به ساحل دریا. ایشان را شکی پدید آمد در گفت او. هزیله بنت بکر گفت: صَدَقَ ربّ مکة. مَرْثَد بن سعد را و لقمان عاد و قیل بن عیر [عنز] را گفتند: چون به مکه دعا کردند و گفتند: بار خدایا! ما را آرزویی هست، بده. منادی ایشان را ندا کرد که خدای دعای شما را اجابت کرد. اکنون حاجت بخواهید و آرزوی خود بگویید. اما مرثد بن سعد گفت: اللهم اَعْطِنی بِرّاً و صدقاً؛ بار خدایا مرا بری و صدقی بده.

.

بدادند او را آنچه خواست. قیل گفت: من آن خواهم که به قوم من رسید. گفتند: هلاک رسید به ایشان. گفت: روا باشد. لا حاجة لی فی البقاء بعدهم؛ مرا پس از ایشان زندگی نمی باید. باد در آمد و او را هلاک کرد. لقمان بن عاد گفتند: بار خدایا! مرا عمری دراز بده. گفتند: چه مقدار خواهی؟ گفت: عمر هفت کرکس. چون کرکس از خانه بر آمدی، او بر گرفتی و می پروریدی تا بمردی و پر اختیار کردی برای قوتش تا بمردن. آنگه دیگری را برگرفتی و می پروریدی تا بمردن همچنین تا نوبت به هفتم رسید. پسر برادری بود او را گفت: یا عم! تو همین یک کرکس مانده است. او گفت: هذا لبد و لبد به زبان ایشان دهر بود یعنی همیشه. گفت: این همیشه بخواهد ماند.

چون عمر لُبَد به سر آمد آن روز، بامداد که کرکسان دگر بپریدند و لبد بیفتاد بر نتوانست خاست. لقمان بیامد تا بنگرد تا لبد را چه شده است. در خود فتوری یافت که پیش از آن نیافته بود. لبد را گفت: اِنْهَض یا لُبَد؛ برخیز یا لبد. خواست تا او را برانگیزد، لُبَد بر نتوانست خاستن و بیفتاد و بمرد و لقمان عاد نیز بمرد و حدیث او [و حدیث] لبد مثل شد. ⁽¹⁾آنگه برخاست و به نزدیک هود آمد و با هود می بود، مؤمن به او ـ ماشاءاللّه ـ . آنگه فرمان یافت و هود علیه السلام چون فرمان یافت عمر او صد و پنجاه سال بود. ابوالطفیل عامر بن وایله ⁽²⁾گفت: از امیرالمؤمنین علی علیه السلام شنیدم که می گفت مردی از حضرموت، آن کثیب سرخ دیده پیرامن آن درختان اراک و سدر است به فلان ناحیه از حضرموت. گفت: آری، یا امیر المؤمنین واللّه که تو وصفی می کنی آن را، وصف کسی که دیده باشد. گفت: ندیده ام و لکن شنیده ام. حضرمی گفت: یا امیر المؤمنین! آن چه جای است؟ گفت: گور هود است.

.

عطاء بن السایب روایت کرد از عبدالرحمن سایط که او گفت: میان رکن و مقام و زمزم گور نود و نه پیغمبر نهاده است و گور هود و شعیب و صالح و اسماعیل علیهم السلامآنجاست. ⁽¹⁾ما بفرستادیم هود علیه السلام را به عاد. او چون به ایشان آمد، گفت: یا قوم! خدای را پرستید که شما را جز او خدایی نیست. ⁽²⁾آنگه ایشان را گفت که شما آنچه می گویید جز دروغ و افترا بافتن نمی کنید؛ یعنی در دعوی الهیت کردن در حق آن بتان. و خدای تعالی هود را به عاد فرستاد و مسکن ایشان میان شام و یمن بود؛ جایی که آن را احقاف گویند و ایشان خداوندان باغ و بستان بودند و زرع و اشجار و او را به دروغ داشتند، خدای تعالی ایشان را به باد هلاک کرد؛ چنان که در تنهای ایشان می رفت و به زیر ایشان بیرون می آمد و احشا و امعای ایشان پاره پاره می کرد. ⁽³⁾گفت: ای قوم من! شما را بر ادای رسالت که می کنم از شما مزدی نمی خواهم و هیچ جُعْلی طمع ندارم و مزد و ثواب من نیست، مگر بر آن خدای که مرا آفرید. ۴ ایشان جواب دادند و گفتند: ای هود تو بیّنتی و حجتی به ما نیاورده ای تا ما را گردن باید نهادن و طاعت داشتن تو را، و دروغ گفتند که او آیات و بینات و معجزات و براهین آورد، جز که ایشان گفتند سحر است و شعبده است. ما خدایان خود را به

.

قول تو رها نکنیم و ما تو را باور نداریم و تصدیق نکنیم که تو می گویی. ما نمی گوییم در حق تو، الاّ آنکه بعضی خدایان ما تو را بدی رسانیده اند. ⁽¹⁾هود علیه السلام به جواب ایشان گفت: من خدای را گواه می کنم و شما نیز گواه باشید که من بیزارم از آنکه شما ایشان را انباز خدای کرده اید از بتان دون خدای (عزوجل) و از آنان که فرود آنند. آنگه باز نمود که خدای تعالی یار اوست و صرف کید ایشان کند. گفت: همه مجتمع شوند [شوید] و یک بار با من کید کنید و مرا مهلت بدهید. خدای تعالی با من باشد، با شما نباشد و خدای را در آن کید که شما کنید صنعتی نباشد من از کید شما نه اندیشم. چون خدای تعالی به من خیر خواهد. ۲ چون مدت آن کافران به سر آمد و وقت هلاک ایشان در آمد، ما فرمان دادیم به هلاک ایشان. هود را گفتیم از میان ایشان برو که تا تو آنجا باشی، هلاک نفرستیم و حق تعالی هیچ امت را هلاک نکرد و پیغمبر ایشان در میان ایشان بود. چون فرمان ما آمد، هود را برهانیدیم و آنان را که ایمان آورده بودند، به او به رحمت و بخشایش ما و برهانیدیم ایشان را از عذابی غلیظ درشت سطبر. ⁽²⁾آن عاد بودند که جُحود کردند به آیات خدای و کافر شدند به معجزات انبیا و عاصی در پیغمبران و متابعت کردند هر جبّاری و ظالمی و متکبری، عنیدی، ستیزه کشی را. ⁽³⁾در دنیا آنچه ایشان کردند لعنت در دنبال ایشان داشتند و نیز در روز قیامت عاد به خدای خود کافر شدند. ⁽⁴⁾

.

صالح

اشاره

صالح ⁽¹⁾وبه ثمود فرستادیم برادرشان را صالح ⁽²⁾و اما نسب هو صالح بن عُبَید بن آصف بن ماشح بن عبید بن جادر ثمود. و مراد به ثمود در آیه قبیله است. ⁽³⁾ابو عمر بن العلا گفت ثمود برای آن خواندند ایشان را که ایشان را آب کم بود من الثمد.. و مسکن ایشان در حجر در میان حجاز و شام تا به وادی القری. [صالح] گفت: ای قوم! خدای را پرستید که شما را خدایی دیگر نیست، جز او به شما آمد از خدایتان بَیّنتی و حجّتی و معجزی. این ناقه خدای است که شما را آیتی و علامتی و دلالتی است. ⁽⁴⁾و آیت در آن بود که او از سنگی مَلْسا بیرون آمد پس از آنکه پنداشتی که آن سنگ شتری آبستن است به او، بزاد؛ چنان که مادر بچه بزاید و نیز او را شِربی بود از آب روزی، و بر دگر روز هم چندان که آب خورده بودی شیر بدادی؛ چنان که در قصه بیاید. رها کنید این شتر را تا در زمین خدای می خورد و می چرد. و دست به این شتر دراز مکنید به بدی و او را بدی رسانید که پس بگیرد شما را عذابی به درد آورنده. ⁽⁵⁾و یاد کنید چون شما را خلیفه کرد در زمین از پس عاد؛ یعنی زمین از عاد بستد و به شما داد تا شما ملک زمین شدید پس از ایشان و شما را ساکن زمین کرد و در

.

زمین متمکن کرد از منازلی و مساکنی که با آنجا می شدید و آن زمین نرم باشد و خلاف او خرن ⁽¹⁾باشد و جبل تا از زمین های سهل کوشکها می سازید و از کوهها خانها ⁽²⁾می گیرید. و آن آن بود که ایشان در کوه خانها از سنگ بکندندی. ⁽³⁾یاد کنید نعمتهای خدای که بر شما کرد و در زمین فساد مکنید. گفتند: آن گروه سادات و اشراف قوم او که متکبران و مستکبران بودند آنان را که ضعفای قوم بودند از جمله مؤمنان، می دانید شما که صالح پیغمبر خداست و فرستاده و گماشته است از قِبَل او؟ و این مؤمنان مستضعف گفتندی که ما ایمان داریم به او و به آنچه او را به آن فرستادند. برای آنکه پنداشتدی که اینان مؤمن اند و از سرِ حقیقت می گویند که این مستکبران و کافران گفتندی: ما به آنچه شما ایمان دارید، کافریم. این متکبران کافران شتر را پی بکردند و عتو کردند از فرمان خدای، یعنی سر بکشیدند از فرمان خدای و تعدی کردند در طغیان و عصیان و گفتند: ای صالح! بیار آنچه ما را به آن وعده می دهی از عذاب اگر پیغمبری. بگرفت ایشان را رجفه؛ یعنی صیحه و زلزله، در سراهای [بر] جای بماندند؛ یعنی مرده. صالح علیه السلام چون از ایشان آن دید و آن شنید از ایشان، آیس شد و روی از ایشان بگردانید و اعراض کرد از ایشان و گفت: یا قوم من! پیغام خدای به شما رسانیدم و بر پیغمبر همین باشد و نصیحت کردم شما را ولیکن شما نصیحت کنندگان را دوست ندارید. چون وقت نزول عذاب بود، از میان ایشان به در آمد و شاید تا کنایت بود از یأس و قطع طمع از ایمان ایشان. ⁽⁴⁾

.

قصه ثمود و صالح و کشتن ناقه و هلاک ایشان

قصه ثمود و صالح و کشتن ناقه و هلاک ایشانروایت کرد محمد بن اسحاق و سدی و وهب و کعب الاحبار که عاد، چون خدای تعالی ایشان را هلاک کرد و روزگار بر ایشان به سر آمد، ثمود را از پس ایشان در زمین خلیفه کرد و تمکین کرد و عمر دراز داد و عدد ایشان بسیار شد و مردی از ایشان سرای بکردی. از درازی عمر او، سرای ویران شدی و عمر او بسر آمده نبودی. ایشان بایستادند و آن کوه خانها و جایها بساختند و سنگ ببریدند و بتراشیدند و خداوندان قوت و تمکین بودند. در زمین طاغی شدند و فساد آشکار کردند. خدای تعالی صالح را به ایشان فرستاد به پیغمبری و ایشان از عرب بودند و صالح علیه السلام از ایشان حسیب تر و نسیب تر بود و جوانی بود. در میان ایشان مقام کرد و ایشان را با خدای تعالی می خواند تا پیر شد. پس کس به او ایمان نیاورد، الاّ جماعتی اندک از جمله مستضعفان ایشان چون صالح علیه السلامبر ایشان الحاح کرد در دعوت و اعذار و انذار و تخویف به عقاب خدای. گفتند: یا صالح! ما را آیتی باز نمای که ما به آن صدق تو بدانیم. گفت: چه آیت خواهید؟ گفتند: ما را عیدی خواهد بودن. با ما به آن عید بیرون آی و ما خدایان و معبودان خود را بیرون آریم و ایشان را بخوانیم. تو نیز خدای خود را بخوان. اگر خدای تو، تو را اجابت کند، ما به تو ایمان آریم و اگر خدایان ما، ما را اجابت کنند، تو متابعت ما کنی. گفت: روا باشد و بر این قرار دادند. چون عید در آمد، ایشان بتان را بیرون آوردند و بنهادند و ایشان را بخواندند و تضرع کردند و گفتند: ای خدایان ما! دعای ما اجابت کنید و دعای صالح اجابت مکنید و ایشان را رئیسی بود نام او جُندُع بن عمرو بن جَوّاس، گفت: یا صالح! اگر تو پیغمبری از این سنگ، و اشارت کرد به سنگ مفرد از کوه جدا، ناقه ای بیرون آور برای ما از جنس شتران بُختی، شکم بزرگ، پر موی. اگر این بکنی ما به تو ایمان آریم و تو را به راست داریم. صالح علیه السلام با ایشان عهد کرد که چون او از خدای درخواهد و خدای اجابت کند،

.

ایمان آرند و خلاف نکنند. عهد بکردند و سوگند بخوردند بر این. صالح علیه السلام دو رکعت نماز بکرد و به عقب آن خدای بخواند و از خدای درخواست آنچه ایشان خواسته بودند. خدای تعالی اجابت کرد و شکم آن سنگ را به مانند شکم شتر آبستن کرد و بچه در جنبیدن گرفت و سنگ بنالید؛ چنان که شتر بنالد در وقت زادن و بشکافت و شتری از آنجا بیرون آمد و عشراً [عُشَراء] بزرگ شکم، بسیار موی؛ چنان که ایشان خواسته بودند. آنگه هم در حال بچه در شکم او به جنبش آمد و شتر به ناله آمد و در حال بار بنهاد به شتر بچه، بر شکل او. در خبر دیگر آمد که چون صالح دعا کرد، سنگ در خود بجنبید و بشکافت و ناقه سر از او بیرون آورد. صالح علیه السلام زمامی بر می خواست و در بینی او کرد و او را از آن سنگ به تدریج [بیرون آورد] گفتند: ما ایمان نیاوردیم تا این شتر آبستن نشود و بچه نزاید هم بر شکل و رنگ خود. صالح دعا کرد و خدا اجابت کرد. در حال بار برگرفت و در حال بار بنهاد به فصیل؛ چنان که ایشان اقتراح کرده بودند. جُندُع بن عمر[و] که آن دید، به صالح علیه السلام ایمان آورد و گروهی از قوم و اشراف ثمود خواستند که ایمان آرند. دواب ⁽¹⁾بن عمرو بن لبید و جنان [حباب خ ل] که صاحب اوثان ایشان بودند، ایشان را نهی کردند و مردی دگر از اشراف ثمود او [را] ریان [ریاب] بن صمعی ⁽²⁾و او از آن جمله بود و جُندُع را پسر عمّی بود او را شهاب خلیفة بن مِحلاه ⁽³⁾بن لبید گفتند. او نیز خواست تا ایمان آرد. ایشان نهی کردند او را. مردی از جمله ثمود در این باب گفت: و کانت عُصبةٌ من آل عمرٍوالی دین النَّبی دَعَوا شِهاباً عَزیزَ ثمودَ کُلِّهم جمیعاًفَهُم بِأن یُجیبَ و لَو أجابا لَأَصْبَحَ صالحٌ فینا عَزیزاً و ما عَدَلوا بصاحِبِهم ذُؤاباً و لکنَّ الغُواد [الغُواةَ] من آل حِجرٍ تَوَلَّوا بَعد رُشدِهِم رُیاباً چون ناقه از سنگ بیرون آمد، صالح گفت: این ناقه ای است و این را نصیبی باشد از آب و شما را نصیبی، ناقه به صحرای حِجر با بچه چرا می کرد و ایشان را با چشمه آب بود ناقه به روز نوبت او بیامدی و دهن بر آن چشمه آب نهادی و جمله آب باز خوردی تا یک قطره رهاکردی. ⁽⁴⁾آنگه بایستادی تا مردم می آمدندی و از او شیر می دوشیدندی تا هم چندان که آب باز خورده بودی، شیر به عوض بدادی. روزی دیگر که نوبت ایشان بودی، شتر گرد آب نگردیدی تا ایشان بیامدندی و آبها بر گرفتندی و باز خوردندی و ذخیره کردندی برای فردا. در خبر است که ناقه بامداد، که به آب خوردن رفتی شِعبی بود و فَجّی، به آن راه برفتی. چون آب باز خوردی، به آن راه نتوانستی باز آمدن جز راه دگر باز آمدی از بزرگی شکمش. ابو موسی اشعری گفت: من به زمین ثمود رسیدم، آن راه که ناقه بر او برفتی و باز نتوانستی آمدن، بپیمودم، شصت گز بود و ناقه در تابستان بر پشت وادی چرا کردی و در زمستان در شکم وادی و هر چه بودی از انعام و چهارپای، از شتر و گاو و گوسفند، از او بترسیدندی و آنجا که او بود، چَره نیارستی، به رنج افتادند و لاغر شدند. خدای تعالی این بر سبیل ابتلا و امتحان کرد با ایشان. ثمود را از این خوش نیامد و گفتند این ما را خوار و آسان باشد. و زنی بود در ثمود که او را غنزه ⁽⁵⁾بنت غنم گفتند. زن داوود بن عمرو بود و زنی

.

مسنه سالخورده و دختران نیکو داشت و مال بسیار داشت از گاو و گوسفند. و زنی دیگر بود صدوف بنت المحیا نام او بود، و او زنی جوان بود، ذات اجمال. این زنان هر دو به هم بنشستند و گفتند کار ما و مال [ما] تباه شد از صالح و ناقه او. تدبیر آن باید کردن که ناقه را بکشیم. و صدوف به حکم پسر خالی از آن خود بود، نام او صنتم بن هراوة بن سعد القطزیف و او مردی مسلمان بود و مال این زن در دست شوهر بودی، او آن مال صرف کردی بر مسلمانان، قوم صالح چون خبر نداشت بر او انکار کرد و گفت تو ندانی که من مسلمانم و مالی که مرا باشد، برایشان صرف کنم. زن درو عاصی شد و کودکان او را از او باز گرفت و این مرد مردی عزیز و منیع بود در قوم خود، به عزب ⁽¹⁾و منیعت کودکان را از او بستد. آن گاه این هر دو زن تدبیر ساختند که ناقه را چگونه بکشند. صدوف مردی را بخواند از ثمود و خویشتن برو عرض کرد و گفت تو را این ناقه بباید کشتن؛ او اجابت نکرد. پسر عمی بود این زن را، نام مصدع بن فهرج، او را بخواند و خویشتن برو عرضه کرد. او اجابت نکرد. ⁽²⁾و غزه ⁽³⁾مردی را بخواند، نام او قُدار بن سالف، و او را گفت ازین دختران من، آن را که تو خواهی به تو بدهم. اگر تو این ناقه را بکشی و این قُدار سالف مردی بود کوتاه، سرخ [موی] ازرق چشم، حوالت کردند که حرامزاده بود و پدر او را نپذیرفت. آنگه این هر دو مرد بیامدند و یار طلب کردند، هفت مرد دیگر به خود یار کردند. سدی گفت جماعتی دیگر که خدای تعالی وحی کرد به صالح که این قوم ناقه را بکشند. صالح گفت: خدای تعالی مرا اعلام کرد که شما این ناقه را بکشید و اگر این ناقه را بکشید، عذاب خدای به شما فرود آید. ایشان گفتند: حاشا که این باشد.

.

صالح گفت: خدای می گوید که کشنده ناقه امسال از مادر بزاید. ایشان گفتند که هر کودک نرینه که ما را آید، او را بکشیم. ده کس را، زنان آبستن بودند. هر ده پسران آوردند نُه پسر خود را بکشتند. دهمین سالف بود که پدر قُدار بود که ناقه را او کشت. او فرزند را نبکشت. چون روزگار بر آمد و آن غلام بزرگ شد. هر گه این مردمان او را دیدندی گفتند نه، اگر فرزندان ما زنده بودندی، چندان بودندی که این غلام هست. بر آن پشیمان شدند و تأسف خوردند و آن بر صالح به حقدی کردند. آنگه گفتند ما را تدبیر آن باید کردن که صالح را بکشیم و صالح علیه السلام در میان ایشان نبودی. او را مسجدی بود، آن را مسجد صالح خواندند آنجا بودی و بر ره آن مسجد غاری بود، ایشان را بینداختند، با خود و گفتند ما را چنان باید نمود که ما به سفر می رویم و در این غار یک هفته متواری بودن. آن گاه یک شب بیرون آمدن و صالح را کشتن که کس بر ما گمان نبرد، پندارند که ما به سفریم. بیامدند و در آن غار متواری شدند. چون شب در آمد ،خدای تعالی آن غار بر ایشان فرود آورد و ایشان در آنجا پست شدند. جماعتی که بر سر ایشان مطلع بودند بیامدند تا حال ایشان بنگرند. ایشان را دیدند در زیر سنگ پست شده، با شهر آمدند و گفتند: ای قوم! بس نبود که صالح فرزندان ما را بکشت و ما به قول او ایشان را بکشتیم تا اکنون مردان ما را بکشت. اهل شهر مجتمع شدند بر کشتن ناقه. محمد بن اسحاق گفت: این تدبیر پس از آن کردند که ناقه را کشته بودند و صالح ایشان را وعده عذاب داده بود. گفتند صالح را بکشیم اگر درین وعده راست می گوید، ما او را کشته باشیم به عوض خود و اگر دروغ می گوید از بلای او برهیم به شب. بر ره صالح کمین کردند تا او را بکشند. فرشتگان فرود آمدند و ایشان را به سنگ بکشتند. قوم، صالح را گفتند: تو کشتی ایشان را؟ گفت: ایشان خواستند تا مرا کشند؛ خدای ایشان را کشت. و قوم صالح، صالح را حمایت کردند و گفتند رها کنید این مرد را که او گفته است که از پس سه روز عذاب خواهد آمدن. اگر راست

.

می گوید این در باب عذاب سختر باشد و به خشم خدای نزدیک تر و اگر دروغ می گوید فایت نخواهد شدن. ایشان برفتند. سدی گفت: چون قُدار بن سالف بزاد از مادر و دیگران فرزندان را بکشتند، او ببالید و مترعوع شد. روزی با جماعتی نشسته بود و به شراب مشغول بودند. ایشان را به آبی حاجت بود که شراب به آن ممزوج کنند و آن روز نوبت شربت ناقه بود. برفتند قطره نیافتند. سخت آمد بر ایشان، گفتند ما را این ساعت آب می باید، شتر را چه خواهیم کرد؟ این ناقه ما را بلایی است این ناقه را بباید کشتن تا آب بر ما فراخ شود و بر چهارپایان و کشتزارهای ما. قُدار بن سالف گفت: من تولای این کار بکنم و این رنج کفایت کنم. کعب الاحبار گفت: سبب کشتن ناقه آن بود که پادشاه ثمود بود نام او ملکا. چون جماعتی بسیار بر صالح ایمان آوردند و روی به او کردند، آن زَنَک را سخت آمد زنی بود نام او قطام و معتوقه قُدار بن سالف بود و دیگری نام او قیال [قبال] معتوقه مصوع [مصرع] بود. این ملکا ایشان را بخواند، گفت: شما را برای من کاری می باید کرد. گفتند: آن چیست؟ گفت: چون به وقت شراب با این مردمان بنشینی، ایشان را از خود تمکین مکنید، الاّ آنکه عهد کنند که ناقه صالح را بکشند. چون به شرب بنشستند و بر عادت ایشان مراوده کردند، اینان امتناع کردند و گفتند: ما را حاجتی هست؛ ما تمکین نکنیم شما را تا ناقه صالح را نکشید. هم چنین کنیم. آنگه بیامدند و بر ره ناقه بنشستند و هر یکی در پس سنگی بنشستند، کمین کردند تا چون ناقه از آبشخور باز گشت، ابن قدار تیری بینداخت و هر دو ساق ناقه بدوخت و آن زنان که پیش از این ذکر ایشان برفت، در روایت محمد بن اسحاق و ام غنم و عبیره دختران را بیاراستند و بیرون آوردند و بر قُدار و مصوع عرض کردند، قدار حریص تر شد به کشتن ناقه؛ تیغ بر آهیخت و ناقه را پی کرد. ناقه بیفتاد و آوازی کرد بلند که بچه آوازش بشنید، بدانست که ایشان غدری کرده اند. با ناقه بگریخت و با کوه شد و

.

ایشان بیامدند و ناقه را بکشتند و اهل شهر بیرون رفتند و گوشت او با شهر بردند و بپختند و بخوردند و بچه او با کوهی بلند گریخت که آن صنو خواندند و گفتند نام او کوه قاره بود و این حدیث روایت از شهر بن حوشب از رسول خدای است. خبر کشتن ناقه به صالح رسید. از شهر برون آمد و مردمان ازو عذر می خواستند می گفتند: یا نبی اللّه ! ما را گناهی نیست. ناقه را فلان و فلان کشتند. صالح گفت: بنگرید تا بچه این شتر را دریابید؛ چه اگر او را دریابید و با دست آرید، همانا عذاب نیاید شما را. ایشان برفتند. فصیل بر کوهی بلند بود، آهنگ کردند؛ چندان که می شدند کوه درازتر می شد تا با عنان آسمان برسید؛ چنان که مرغ به او نپریدی. صالح علیه السلام بیامد. چون فصیل صالح را بدید، بگریست و سه بانگ بکرد و کوه بشکافت و فصیل فرو شد و کسی او را ندید دگر. محمد بن اسحاق گفت: از آنان که ناقه را کشتند، چهار کس از پی فصیل برفتند و او را دریافتند و بکشتند و از کوه به زیر انداختند و گوشت او با گوشت مادر قسمت کردند. صالح علیه السلام بیامد و گفت: یا قوم! حرمت خدای انتهاک کردید. اکنون عذاب خدای را مستعد باشید بر طریق استهزا. صالح علیه السلام را گفتند: کی خواهد بودن این عذاب که می گویی؟ گفت: نزدیک است، و هر اجلی را وعده ای هست و این وعده ای است راست. و نامهای روزهای هفته در میان ایشان به خلاف این بود که اکنون هست. یکشنبه را اول گفتند و دوشنبه را اهون، و سه شنبه را جیار، و چهارشنبه را دبار، و پنجشنبه را مونس، و آدینه را عروبه، و شنبه را شیار. و شاعر ایشان در این معنی گفت: اُوَمّلُ اَن اَعیشَ و اَنَّ یومیلاَوَّلَ اَوْ لاَِهوَنَ اَو جیارٍ اوِلتّالِی دُبارٍ اَو فَیَومیبمونِسٍ اَو عَر[و]بَة اَو شِیارٍ و ایشان ناقه را روز چهارشنبه کشتند. صالح علیه السلام گفت: وعده شما [سه] روز است و روز سیوم عذاب خدای به شما آید و علامت آن است که فردا که روز پنجشنبه که مونس خواندند، بامداد که برخیزید، رویهایتان زرد باشد و روز عَرُوبه، یعنی آدینه،

.

رویهاتان سرخ باشد و روز شنبه رویهاتان سیاه باشد. ایشان شب بخفتند. بامداد برخاستند. رویهاشان زرد بود، پنداشتندی به خلوق رنگ کرده کوچک و بزرگ و زن و مرد ایشان چنین بودند. به یقین بدانستند که صالح راست گفته است. طلب صالح تا بکشند او را. صالح بگریخت و به حمایت بطنی شد از ثمود که ایشان را عزتی و منعتی بود. ایشان را بنو غنم گفتند و به سرای سید ایشان فرود آمد و نام او نفیل بود و کنیت او ابو هدب. ایشان او را پناه دادند. کافران، مسلمانان قوم او را می گرفتند و عذاب می کردند و می گفتند ما را راه نمایند به صالح. چون از حد برفت، یکی بیامد و گفت: یا رسول اللّه ! این کافران ما را در عذاب کشیدند، روا باشد که راه نماییم به تو؟ گفت: روا باشد. ایشان گفتند: ما را چه عذاب می کنید، صالح فلان جای است. ایشان بیامدند و نفیل را گفتند: صالح را به ما ده. گفت: شما را بر صالح راهی نیست. صالح به حمایت من است و ایشان قوت آن نداشتند. صالح را رها کردند و روی به محنت و مصیبت خود نهادند و با یکدیگر می گفتند از وعده روزی گذشت. روز دوم، که روز آدینه بود، برخاستند و رویهاشان سرخ بود. پنداشتی که به خون رنگ کرده اند ایشان را. یقین زیادت شد به هلاک. روز سیوم برخاستند رویهاشان سیاه بود. پنداشتی که به قار رنگ کرده اند. چون روز سیوم بود، صالح از میان ایشان بیرون رفت و آنان که امت و اتباع او بودند از جمله مسلمانان با او شام آمدند، بر مسله و فلسطین فرود آمدند و چون روز یکشنبه روز بدید و ایشان روی سیاه شدند و با هم بنشستند و بگریستند و کفن در پوشیدند و حنوط بر خود کردند و حنوط ایشان صبر بود و کفن ایشان مشک. و بنشستند و در آسمان می نگریدند، منتظر عذاب خدای و یک بار به زمین می نگریدند و ندانستند که عذاب خدای از کدام راه به ایشان خواهد آمدن. چون روز به چاشتگاه رسید، آوازی از آسمان بیامد که درو هر آوازی که در جهان باشد، بود و هر صاعقه، دلهای ایشان در بر پاره پاره شد و همه بر جای بمردند و از ایشان هیچ کس نماند از خرد

.

و بزرگ، الاّ دخترکی مقعد که او را بنشانده بودند. نام او ذریعة بنت سلق و او نیز کافره بود و دشمن صالح بود. خدای تعالی آن رنج از پای او بر گرفت تا برخاست و بدوید و به وادی القری آمد و آن جذلحی است میان شام و حجاز ایشان را خبر کرد به آنچه دیده بود. آنکه آب خواست از خدای تعالی، او را آب داد از آب باران، باز خورد و بمرد. جابر بن عبداللّه انصاری روایت کند که رسول علیه السلام در غزات تبوک به حجر بگذشت، اصحاب را گفت: هیچ کس در آنجا مشوید و از آب این ده مخورید و بگریید خوف آن را که مبادا شما را مثل آن رسد که ایشان را آنگه گفت: از رسول خود به اقتراح آیات مخواهید. نبینی که قوم صالح از صالح ناقه خواستند. چون بداد، کفران کردند تا خدای تعالی عذاب کرد. آنگه رسول علیه السلام اشارت کرد و گفت: ناقه به این راه بیامدی و به آن راه باز پس رفتی و اشارت کرد به آن راه که فصیل به آن راه بر کوه شد. ایشان طغیان کردند و ناقه را بکشتند. خدای تعالی هر کس از ایشان که بر پشت زمین بود، هلاک کرد در مشارق و مغارب زمین، الاّ یک مرد که او را ابورعال خواندند، به روایتی دگر ابوثقیف گفتند که در حرم خدای بود. خدای تعالی او را به حرمت حرم هلاک نکرد. چون از حرم به در آمد،هم صیحه که به ثمود رسید، به او رسید و او را هلاک کرد،؟ او [را] بنکندند و شاخی زر با او دفن کردند. رسول علیه السلاماشاره کرد به گور او. صحابه بشتافتند و گور او باز کردند و آن زر بر گرفتند. آنگه رسول علیه السلام، جامه در سر کشید و به شتاب برفت تا از آن وادی در گذشت. اهل علم گفتند علیه السلام را وفات آمد و او را پنجاه و هشت سال بود و او را انتقال کرد. پس هلاک قومش از شام با مکه و خدای را عبادت می کرد تا وفاتش آمد و در میان قوم خود هشتاد سال مقام کرد. ⁽¹⁾***

.

و به ثمود ⁽¹⁾فرستادیم برادر ایشان را، صالح. او هم گفت قوم خود را که هود گفت قومش را. گفت: ای قوم! خدای را پرستید که شما را جز او خدا خدای دگر نیست. او آفرید شما را در زمین و مراد خلق آدم است علیه السلام از خاک و او پدر ایشان و جز ایشان بود. از او آمرزش بخواهید و یا در او گریزید. ⁽²⁾و گفتند بلاد ثمود به وادی القری، میان مدینه و شام و عاد به یمن بودند، گفتند قوم صالح او را که: ای صالح! تو در میان [ما] مردی بودی که تا به تو امیدها داشتیم از باب خیر و صلاح و چیزهایی که راجع باشد با منافع ما و ما را از تو این توقع نبود که تو ما را نهی کنی از عبادت معبودانی که پدران ما آن را پرستیده اند. و برای آن گفتند که به تو امید خیر داشتیم از آنکه او را تربیت در میان ایشان بود و به همه نوع او را آزموده اند. او را امین و استوار و پارسا و جامع یافته بودند خصال خیر را و خدای (جل و جلاله) به هر قومی پیغامبر که فرستاد، و آن فرستاد که ایشان بر احوال او مطلع بودند. او را شناختند و نسب او دانستند و سیرت و طریقه و صلاح و سداد او معلوم ایشان بود تا به وقت آنکه او دعوت کند قریب تر باشد و به اجابت دعوت او. آنگه از آن نکو سیرتی او ایشان را بدیع آمد که او کاری نو مستبدع آرد: به صورت استفهام در معنی تقریع، گفتند: ما را نهی کنید؟ این معنی توقع بود ما را از تو ما را از دین پدران خود منع کنید. آنگه گفتند ما از آنکه تو ما را با آن می خوانی در شکیم و این برای آن گفتند که ایشان را اول از دین او و آنچه او خلق را به آن دعوت کرد خبر نبود. چون او دعوی کرد و معجز نمود و بیّنت ابراز کرد، ایشان نظر نکردند تا علم حاصل شدی ایشان را، آن بدیدند و آنچه بر آن بودند از پدران [به] میراث یافته

.

بودند، متردد شدد، شک پدید آمد ایشان را؛ یعنی شکی که تهمت می افکنند ما را در کار تو. صالح علیه السلام جواب داد ایشان را و گفت: ای قوم! ببینید؟ یعنی چه گویید و چه رأی بینید؟ چه گویی اگر من صادقم در این دعوی و تو مرا تکذیب می کنی، نه مستحق ملامت باشی؟ اگر چنان که من بر بیّنت و حجت و برهان باشم از خدای خود و خدای تعالی مرا از نزدیک خود رحمتی داده است؛ یعنی نبوت و پیغمبری. اگر چنان من بر حق باشم و این نبوت من از جهت خدای است (جل جلاله) آنگه من درو عاصی شوم برای شما و نگاه داشت جانب شما و این رسالت را ادا بکنم. ⁽¹⁾کیست که او مرا از خدای با پناه گیرد و یاری کند؟ اگر شما مرا نیفزایی جز خسارت و زیانکاری به این حجت که شما دارید از اقتدا به پدران و در دین به تقلید طریقه ایشان سپردن. معنی آن است که شما بیفزایید مرا مگر نسبت من شما را با خسار؛ یعنی من اگر فرمان خدای را رها کنم و فرمان شما برم، در دست من فردا هم این ماند که شما را خاسر خوانم به آنچه مرا گفته باشید. آنگه در آمد و حدیث ناقه گفت: پس از آنکه ایشان اقتراح کردند و درخواستند و گفتند ما را ناقه ای باید از این کوه بر آن صفت و بر این شکل؛ چنان که قصه او در سورة الاعراف برفت. گفت: این ناقه خداست. ⁽²⁾این شتری است خدای را و آیتی و معجزه ای شما را. رها کنید این شتر را تا در زمین خدای می خورد و می چرد از آب و گیاهی که خدای تعالی مباح کرده است و آن را دست دراز مکنید به بدی و رنج مرسانید به او از پی بکردن و کشتن و رنجه داشتن که پس بگیرد شما را عذابی نزدیک. به این التفات نکردند و این امر را امتثال نکردند؛ بکشتند این شتر را، پی بکردند این شتر را. صالح گفت در سراهایتان سه

.

روز ممتع و برخوردار باشید؛ یعنی بیش از سه روز شما را زندگی نباشد. این وعده است، نه دروغ. چون فرمان ما بیامد و موجب هلاک ایشان از طغیان و عصیان به غایت رسید و شتر را بکشتند، ما صالح را گفتیم از میان اینان برو و نیز آن مؤمنان را که با او بودند خلاص و نجات دادیم ایشان را به رحمت خود برهانیدیم ایشان را از خزی و نکال و هلاک آن روز؛ که خدای تو قوی و قادر و قاهر است و عزیز و غالب کس او با غلبه نتواند کردن. آنگه بیان کرد که ایشان چگونه هلاک کرد. چون گفت: بگرفت ایشان را صیحه و آن آوازی عظیم باشد خارج از دهان حیوانی. گفتند: جبرئیل علیه السلام بانگ بر ایشان زد [یک] بانگ در آخر شب همه بر جای بمردند. چون سینه بر زمین نهد تا چنان شدند که پنداشتی نبودند و وجود و مقام تصرف ایشان در آنجا و آمد و شُدِ ایشان در آنجا نبود خود. [آنگه گفت:] نه به ظلم رفت به ایشان؛ چه ایشان در خدای خود کافر شدند و هلاک باد ثمود را! ⁽¹⁾

.

. .

ابراهیم

اشاره

ابراهیم ⁽¹⁾در ابراهیم چهار لغت است: «ابراهام» به دو الف از میان «را» و «ها»، «ابرهام» به زوال ⁽²⁾«الف» از میان «را» و «ها» و اثبات «الف» از میان «ها» و «میم». و این قرائت عبداللّه عباس ⁽³⁾زبیر است در شاذ. ⁽⁴⁾و ابوبکر خواند ابراهم به اثبات «الف» و زوال «یا». و زید بن عمرو گوید: عُذْتُ بِما عاذ به ابراهیم اذ قال وَجْهی لک عانٍ راغم. و ابن عامر خواند ابراهام به دو «الف» و باقی قراء خواندند ⁽⁵⁾ابراهیم به «الف» و «یا» و هو ابراهیم بن تارخ بن تاروخ ⁽⁶⁾بن ساروع بن ارغو ابن عامر و هو هود النبی علیه السلام بن شالح ⁽⁷⁾بن ارفخشد بن سام بن نوح علیه السلام. و اهل سیر خلاف کرده اند در مسکن ⁽⁸⁾ابراهیم. بهری گفتند پسوس ⁽⁹⁾بود از زمین اهواز و گفته اند بابل بود و گفته اند کوثی بود و گفته اند کوثکی و گفته اند کسکر و گفته اند نجران بود و لیکن پدرش به زمین بابل بود. آورد او را و او زمین نمرود بن کنعان بود. ⁽¹⁰⁾زجاج گفت: خلافی نیست میان اهل نسب که پدر ابراهیم تارخ نام بود.

.

محمد بن اسحاق و کلبی و ضحاک گفتند نام پدر ابراهیم تارخ بود و او دو نام داشت؛ چون یعقوب و اسرائیل که هر دو نام یعقوب بود و او از کوثی بود دهی از سواد کوفه. مقاتل بن حنان ⁽¹⁾گفت: لقب پدر ابراهیم آزر بود. سلیمان التمیمی گفت: این اسم ذم و عیب بود و معنی این در کلام ایشان کژ بوده. گفته اند معنی او پیری خرف بود و گفته اند معنی او مخطی بود. ⁽²⁾و اصحاب ما دو روایت کردند: یکی آنکه آزر نام جدش بود من قِبَل اُمّه و روایت دیگر نام عمش بود و این هر دو در لغت شایع و جایزست... . ⁽³⁾چون گفت: ابراهیم پدرش را یعنی عمش را یا جدش را ⁽⁴⁾: اصنام را و بتان را به خدا می گیرید؟ و این [آزر] بت تراش بود؛ چنان که در اخبار آمده است بت تراشیدی و به ابراهیم دادی که به بازار بر و بفروش، او بیاوردی و رسنی در پای او بستی و بر زمین می کشیدی و می گفتی که خرید [خَرَد] خدایی نشنوند و نبینند و غنا نکنند، هیچ چیز. آنگه بیاوردی و پیش پدر بینداختی و گفتی کس نمی خرد. مردم شکایت ابراهیم با عم کردند و بگفتند که او چه می کند. او گفت: چرا چنین می کنی؟ گفت: شرم نداری که اصنام جماد را به خدا گرفته ای. ⁽⁵⁾من تو را و قومت در گمراهی روشن می بینم. ⁽⁶⁾و همچنین باز نمودیم ابراهیم را ملکوت آسمان و زمین... . ⁽⁷⁾در اخبار آمد که خدای تعالی ابراهیم را بر صحرا بداشت و حجاب برگرفت از پیش او درهای آسمانها برگشاد تا به زیر عرش، به او نمود تا او عجایب آسمان و زمین ⁽⁸⁾بدید... .

.

قیس بن ابی حازم روایت کرد از امیرالمؤمنین علیه السلام از رسول صلی الله علیه و آله وسلم که چون خدای تعالی ملکوت آسمان و زمین به ابراهیم نمود، او را بر خلایق اطلاعی افتاد. مردی بر معصیتی دید، برو دعا کرد به هلاک. خدای او را هلاک کرد. دیگری را دید بر معصیتی، برو دعا کرد به هلاک. خدای او را نیز هلاک کرد. دیگری را دید خواست تا بر او دعا کرد. خدای تعالی گفت: یا ابراهیم! رها کن که تو مردی مستجاب الدعوه ای ⁽¹⁾و کار بندگان با من از سه وجه بیرون نیست: اِمّا توبه کنند، من از ایشان قبول کنم، و اِمّا از نسل مرا بندگانی مُسَبِّح مُقَدِّس باشند، و اِمّا با پیش من آیند به قیامت. من اگر خواهم، عفو کنم ایشان را به فضل، یا عقوبت کنم به عدل. ابراهیم نیز دعا نکرد بر ایشان. ⁽²⁾در خبر می آید که یک روز رسول صلی الله علیه و آله به مقام ابراهیم بگذشت با یکی از جمله صحابه. آن صحابی گفت: یا رسول اللّه ! این نه مقام پدر تو است ابراهیم؟ گفت: بلی. گفت: چرا در نماز روی به او نکردی؟ گفت: خدای تعالی نفرمود مرا. راوی خبر گوید که آن روز به شب نیامد تا آیه آمد که: «وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی» ⁽³⁾، و پیغامبر علیه السلام از بیت المقدس روی با کعبه کرد. خلاف کردند در مقام ابراهیم. نخعی گفت: جمله حرم مقام ابراهیم است. یَمان گفت: جمله مسجد مقام ابراهیم است. قتاده و مقاتل و سدی گفتند: مقام ابراهیم آنجاست که امروز نماز می کنند اعنی دو رکعتِ طواف که پس از طواف باید کردن به مقام ابراهیم. و آن جای، معروف است امروز به مقام ابراهیم. و بهری ⁽⁴⁾دیگر گفتند مقام ابراهیم آن سنگ است که ابراهیم پای بر او نهاد و اثر پایش بر آنجا بماند، چون به زیارت اسماعیل رفته بود.

.

و قصه او آن است که: چون خدای تعالی ابراهیم را فرمود که هاجر را و اسماعیل را از پیش ساره ببر که او را شکی می بود، ابراهیم گفت: بار خدایا! ایشان را کجا برم؟ حق تعالی گفت: آنجا که جبرئیل تو راه نماید. برخاست ⁽¹⁾و ایشان را برگرفت و می آورد و جبرئیل علیه السلام در پیش او می رفت. هر کجا شهری آبادان و بقعه ای خوش و آبی و گیاهی بود او گفتی اینان را اینجا فرود آرم؟ جبرئیل گفتی: نه، فرمان نیست تا برسید آنجا که امروز مسجد الحرام است به زمین حرم و آنجا نه آبی بود و نه گیاهی و نه انیسی. جبرئیل گفت: اینجا فرود آر اینان را که خدای تعالی چنین می فرماید و بر گرد. گفت: ای جبرئیل! این چه جای است؟ گفت: این جای حرم است و خدای را اینجا خانه ای بود محرم. ایشان را آنجا بنهاد و برگردید و ایشان را تنها رها کرد، هاجر را و اسماعیل را. طفلی و عورتی را. به خدای تسلیم کرد ایشان را. چنان که حق تعالی از او حکایت می کند. ⁽²⁾چون مدتی بر آمد و اسماعیل بزرگ شد و هاجر فرمان یافت و جُرهُمیان آنجا فرود آمدند و اسماعیل علیه السلام را از ایشان زنی خواست و با خانه برد، ابراهیم علیه السلام از ساره دستوری خواست تا بیاید و اسماعیل را بیند. ساره گفت رواست، برو و شرط آنکه از اسب فرو نیایی و او ندانست که هاجر مانده نیست. ابراهیم با او به شرط کرد و بیامد. چون برسید جایی، دید ⁽³⁾به مردم آبادان و قبیله ای بزرگ فرود آمده. اسماعیل را خواست. او حاضر نبود، به صید رفته بود بیرون حرم. زن اسماعیل از خیمه بیرون آمد و گفت: تو را چه می باید؟ گفت: اسماعیل را ⁽⁴⁾می خواهم. گفت: حاضر نیست. گفت: هیچ طعامی و شرابی هست؟ گفت: نیست. گفت: چون اسماعیل باز آید، بگو که پیری به این نشان اینجا بود. تو را سلام می کند بر این نشان

.

و می گوید آستانه در بگردان که موافق نیست و برفت. چون اسماعیل علیه السلامباز آمد، بوی ابراهیم ⁽¹⁾شنید. گفت: ای زن! کسی غریب اینجا حاضر بود؟ گفت: بلی. پیری برین نشان و بر ین نشانه چون کسی که استخفاف کند. گفت: چه گفت؟ گفت: تو را سلام کرد و گفت: اسماعیل را بگو ⁽²⁾تا آستانه دَر بگرداند که نیک نیست. گفت: طعامی و شرابی نخواست؟ گفت: خواست؛ من ندادم. گفت: برخیز که طلاقت دادم، برو. و زنی دیگر کرد. مدتی دیگر بر آمد. ابراهیم علیه السلام دستوری خواست از ساره. دستوری دادش هم بر آن ⁽³⁾شرط. ابراهیم علیه السلام بیامد. اتفاق چنان افتاد که اسماعیل حاضر نبود. چون به در خیمه رسید، زن بیرون دوید و گفت: ای جوانمرد! فرود آی که اسماعیل به صید است. همین ساعت آید. تو بیاسای تا او آمدن. ابراهیم گفت: فرو ⁽⁴⁾نمی توانم آمدن و لیکن پیش تو هیچ طعامی و شرابی هست؟ گفت. بلی و بدوید و برای او گوشت و شیر آورد. ابراهیم علیه السلام بر پشت اسب از آن بخورد و دعا کرد ایشان را به برکت. در خبر می آید که اگر زن پیش ابراهیم نان آوردی [یا خرما] و ابراهیم بر آن دعا کردی، در همه زمین جای نبودی که گندم و خرما بیشتر بودی از آنکه به مکه و لیکن چون دعا بر گوشت و شیر کرد، چندانی گوشت و شیر که ⁽⁵⁾به مکه باشد، هیچ جای نباشد. آنگه زن گفت: ای پیر! به برکت فرود آی تا سرت بشورم که گَرْدناک شده است از گَردِ راه. گفت: فرو نیایم و لیکن سنگی بیار تا من یک پای بر آنجا نهم و یک پای در رکاب دارم. برفت و سنگی بزرگ بیاورد و در زیر پای ابراهیم علیه السلام نهاد. ابراهیم علیه السلام یک پای بر آن سنگ نهاد تا او یک جانب سرش نشست. اثر پای ابراهیم بر آن سنگ بماند. پای دیگر بر آن سنگ نهاد تا او دگر جانب بِشُست. اثر

.

پایش در سنگ ظاهر شد. آنگه بر نشست و او را گفت: چون شوهرت باز آید بگو که آن پیر تو را سلام می کند و می گوید عَتَبه در، سخت صالح است، بمگردان، و برفت. چون اسماعیل باز آمد، پدر را ندید. گفت: کسی اینجا بود؟ گفت: بلی، پیری چنین، بدین صفت، نکو روی، خوش بوی، ⁽¹⁾خوش خوی و ثنا گفت، گفت: چه کردی؟ گفت: مهمانداری کردم او را و سرش بشستم و بسیار لابه کردم، فرو نیامد. گفت: چه پیغام داد؟ گفت: تو را سلام می کند و می گوید: عَتَبه در نگاه دار که مستقیم است و بدل مکن. گفت: دانی تا او که بود، او پدر من است ابراهیم، خلیل خدای تعالی (عزوجل). انس مالک روایت کند که من دیدم اثر انگشتان و پاشنه در آن سنگ. اکنون از بس که مردم دست درو مالیدند، اثر روشن نماند. عبداللّه بن عمر روایت کند که رکن و مقام دو یاقوت بود از یاقوتهای بهشت. خدای (عزوجل) به زمین فرستاد و روشنایی ایشان بستد و اگر همچنان روشن بودندی، همه زمین به نور ایشان منوّر بودی. ⁽²⁾اهل سیر روایت کردند از محمد اسحاق و وهب بن مُنَبِّه و عبداللّه عباس که چون هاجر به اسماعیل بار بنهاد و او را ساره با ابراهیم داده بود، ساره را رشک آمد؛ برای آنکه نور محمدی که در پیشانی ابراهیم بود، انتقال افتاد [یافت] به اسماعیل و ساره دانست که آن شرف از او بیفتاد. ⁽³⁾ساره را کراهت می بود از دیدن هاجر و اسماعیل. حق تعالی ابراهیم را گفت: اینان را از پیش ساره ببر. چون او با تو مرد [می]کرد، تو نیز او را رنج و رشک منمای. ابراهیم علیه السلام گفت: بار خدایا! اینان را کجا برم؟ گفت:

.

آنجا که من می فرمایم. آنگه جبرئیل آمد و برای ابراهیم بُراق آورد و او بر زمین شام بود تا ابراهیم بر نشست و هاجر و اسماعیل علیه السلام را بر چهارپای نشاند و می برد... چون به جای خانه کعبه رسید و آن پشته ای بود از ریگی سرخ و پیرامن آن درختکی چند بود از تاه و سَمُر.

جبرئیل علیه السلام اشاره کرد به آنجا که رکن عراقی است ⁽¹⁾و امروز جای حجر اسود است و ابراهیم را گفت خدای تعالی می فرماید که اینان را اینجا ⁽²⁾فرود آر. گفت: یا جبرئیل! این چه جای است؟ گفت: این جای معظم است و خدای تعالی را اینجا خانه ای بود، آن را بیت المعمور گفتند و آدم در آن خانه بود و آن طواف گاه آدم بود و خدای تعالی پس از این آن را بر دست تو آبادان ⁽³⁾خواهد کرد. ابراهیم علیه السلام هاجر و اسماعیل را آنجا فرود آورد و برای ایشان عریشی کرد تا در زیر آن شدند و قربِه ای داشتند. اندکی آب در آنجا مانده بود. جبرئیل گفت: خدای تعالی می فرماید که اینان را اینجا رها کن و برو. ابراهیم علیه السلام برگشت تا بیامد. هاجر گفت: یا خلیل اللّه ! ما را به که رها می کنی؟ گفت: به آن خدای که مرا فرمود که شما را اینجا آرم ورها کنم و به آن خدای که در غار مرا طعام و شراب داد و بپرورانید و به آن خدای که مرا ⁽⁴⁾در آتش نگاه داشت. هاجر چون این بشنید، گفت: به قضای خدا راضی شدم و فرمان خدا را منقاد شدم. ابراهیم برگردید و ایشان را به خدای تسلیم کرد. ساعتی که بر آمد، آن قدری آب که در قِربه بود، باز خورد. دگر نماند، تشنه شد و شیرش منقطع گشت از تشنگی و گرسنگی، و اسماعیل از ضعف بیافتاد و پای در زمین می زد. هاجر درماند،

.

برخاست. ⁽¹⁾دو کوه دید آنجا ⁽²⁾: یکی صفا یکی مروه. ساعتی بر صفا ⁽³⁾می دوید، ساعتی بر مروه می شد تا هیچ کسی را بیند ⁽⁴⁾یا حسّی و حرکتی شنود ⁽⁵⁾یا مستغاثی بود. کس را ندید. ⁽⁶⁾با نزدیک کودک آمد. کودک را رنجور و ضعیف یافت. چنان گمان برد که بخواهد مردن. گفت: بروم تا باری جان کندن و مرگ او نبینم. ⁽⁷⁾از میان این هر دو کوه می دوید و می آمد و می شد. گاه بر صفا و گاه بر مروه. ابتدا به صفا کرده بود، تا هفت بار بدوید. به بار هفتم بر مروه بود و در هر نوبتی بیامدی و اسماعیل را بدیدی. چون او را زنده یافتی، دگر باره بدویدی؛ ⁽⁸⁾امید آن را که باشد که چاره ای یابد یا چاره گری. کس را نمی دید. به بار هفتم بر مروه حاصل آمد. بنگرید به نزدیک اسماعیل، بیاض آب دید. محمد اسحاق گوید: هاجر چون اول بار بر کوه صفا آمد تا بنگرد که هیچ آبی یا آدمی یا انیسی بیند، از جانب کوه مروه آوازی شنید. از آنجا بدوید و به کوه مروه آمد. بنگرید، کس را ندید. همان آواز از کوه صفا بشنید. بدوید با کوه صفا آمد. کس را ندید. بار دیگر آواز از کوه مروه شنید. بدوید با کوه مروه آمد، کس را ندید. آواز از صفا می آمد. همچنین تا هفت بار. به بار هفتم مدهوش و متحیر شد. آواز داد که ای خداوند! این آواز ⁽⁹⁾نمی دانم تا تو کنی؟ ⁽¹⁰⁾آوازت می شنوم و تو را نمی بینم. به خدای بر تو اگر به نزدیک تو فرجی و فریاد رسی هست، فریاد رسی که هلاک مرا دریافت. حق تعالی دویدن و تاختن آن ضعیفه رکنی کرد ⁽¹¹⁾از ارکان حج تا هر که به حج ⁽¹²⁾آن خانه رود موافقت تاختن هاجر را. هفت بار از میان صفا و مروه سعی کند:

.

ابتدا به صفا و ختم به مروه. آنگه آن آواز متتابع می بود و هاجر بر اثر آواز می شد تا به نزدیک درخت رسید. آواز ضریر ⁽¹⁾آب شنید که بر روی زمین می رفت. عجب داشت. بدوید و با نزدیک اسماعیل آمد، آب دید. وَهَب مُنَبّه گوید به بار هفتم هاجر چون آیسی شد و محنت به غایت رسید، جبرئیل علیه السلام بیامد و پای اسماعیل بگرفت و پاشنه او ⁽²⁾به زمین می مالید. چشمه آب پیدا شد و هر چه ساعت ⁽³⁾آمد، بیشتر بود تا بر روی زمین روان گشت. هاجر از مروه نگاه کرد. بیاض و لَمعان آب دید. عجب داشت، بدوید. آبی دید که از زیر پای اسماعیل بر دمید و بر روی زمین می رفت. هاجر بیامد و پاره ریگ پیرامن آن آب کرد و چاله ای بکرد که آب در او ایستاد ⁽⁴⁾و آنگه قِربه ای از آن آب پر کرد. رسول علیه السلام گفت: خدا بر مادر من هاجر رحمت کناد! اگر آن آب را منع نکردی، همه بادیه برفتی از آن آب.

هاجر را دل نمی داد که از آن آب باز خورد برای اسماعیل. هاتفی آواز داد و گفت: آب باز خور و مترس که خدای تعالی این آب را برای شما پیدا کرد و این مشرب حجاج خانه او خواهد و خدای تعالی بر دست شما اساس و قواعد این خانه پیدا خواهد کردن تا خانه را عمارت کنید و خلایق از اقصای عالم به حج اینجا آیند. هاجر دل خوش گشت و ساکن شد و آب باز خورد و آن آب هر چه روز آمد زیاده و بیشتر شد و او بنداز پیش برگرفت تا آب روان گشت و بر زمین برفت و گیاه بسیار پدید آمد و زمین سبز شد و آن درختان که آنجا بود تازه شد.

.

اتفاق چنان افتاد که جماعتی از قبیله جُرهُم به بازرگانی از شام به یمن می شدند و آنجا منزل نبود و عادت گذشتن و فرود آمدن؛ چه آنجا آبی و گیاهی نبودی. ایشان به منزلی که ایشان را بود، فرود آمدند و از دور نگاه کردند. مرغان را که آنجا پرواز می کردند، دیدند. با یکدیگر گفتند به هر حال آنجا باید تا آب باشد که مرغ جایی پرواز کند که آب باشد. آنگه دو مرد را اختیار کردند و گفتند بر اثر مرغان بروی و بنگری تا کجا می روند که ایشان سر به آب دارند. آن دو مرد بیامدند و پی مرغان گرفتند تا به مکه رسیدند. نگاه کردند، هاجر را اسماعیل را دیدند: زنی و کودکی، طفلی تنها بی مردی و انیسی، و آبی دیدند روان و گیاه زار. عجب داشتند، بیامدند و [از] او پرسیدند که تو جنی یا انسی؟ گفت: من انسیم. گفتند: این آب از کجا آمد که هرگز کس نگفت که اینجا آب بوده است و اگر کسی خواهد که چاهی کند سیصد چهار صد گز بباید کندن تا آبی شور بر آید. این چه حال است؟ هاجر قصه خود با ایشان بگفت و اکرام خدای تعالی ایشان را به آن آب. ایشان گفتند: ما را از این آب شربتی ده که باز خوریم. ایشان بگفت و اکرام از آن آب داد تا باز خورند. آبی عذب خوش بود. گفتند: این آب به ملکیت که راست؟ گفت: مرا و فرزند مرا که خدای تعالی بر ما پیدا کرد. آنگه بر کوه رفتند، بنگریدند. همه زمین گیاه زار دیدند و درختان سبز شده. گفتند: تو را در این آب و گیاه مشارکی یا مخاصمی هست یا مدعی؟ گفت: حاشا که اصل ملکیت این مراست و این فرزند مرا. ایشان برفتند و قوم خود را خبر دادند و ایشان مردمانی بودند، خداوندان چهارپا ⁽¹⁾از گاو و گوسفند و شتر، شادمانه شدند. برخاستند ⁽²⁾و بار بر نهادند و روی به آن ⁽³⁾جایگاه نهادند. پیرامن آن فرود آمدند و کس

.

فرستادند به هاجر و گفتند که اجازت باشد که ما در جوار و همسایگی تو فرود آییم که تو نیز اینجایگاه تنهایی و انیسی نداری و کسی نیست که برای تو کاری کند و تو را و فرزند تو را خدمتی کند؟ ما اینجا فرود آییم و در جوار تو بباشیم و این فرزند تو را بپروریم و خدمت به واجب کنیم و تو ما را از این آب نصیبی کنی و از این گیاه. هاجر گفت: روا باشد. ایشان آنجا فرود آمدند و آن جایگاهی به ایشان مأهول شد و نعمت بسیار پدید آمد و ایشان به راحت ⁽¹⁾افتادند و خدای تعالی ایشان را برکاتی بداد و ایشان خدمت به واجب کردند هاجر را و اسماعیل را؛ تا اسماعیل بزرگ شد. و ایشان اصحاب صید بودند، او را صید وحش بیاموختند و مردم خبر یافتند. روی به آنجا نهادند و هر جنس متاع و میوه و انواع نعمت آنجا می بردند... . بعضی علما گفتند: مکه حرم بود، پیش از آنکه ابراهیم علیه السلام دعا کرد و از عهد آدم علیه السلامکه بیت المعمور آنجا بنهادند. برای او ⁽²⁾[او] محترم و ممیز بود و پیش از آدم علیه السلامدر بدایت خلق زمین که خدای تعالی اول بقعه ای که از زمین بیافرید مکه بود جای کعبه و آن را حَرَمی مُحَرَّم کرد و به حرمت ممیز کرد از همه زمین و زمین از زیر آن بدر آورد از اینجا مکه را ام القری خوانند که اصل همه زمین از اوست و به مثابه متولدی است از او. ⁽³⁾و روایت کرده اند از عبداللّه عباس که گفت: چون خانه خدای بیران کردند، چون به اساس ابراهیم علیه السلام رسیدند، سنگی بیافتند بر آنجا نقش کرده کتابتی به لغت عرب. راهبی را بخواندند و مردی را از اهل یمن تا آن بخواندند، نبشته بود: من خداام، خداوند مکه، حرام بکردم این شهر را آن ⁽⁴⁾روز که آسمان و زمین آفریدم و آفتاب و ماه و آن روز که این کوهها بنهادم اینجا و هفت فریشته با استقامت را موکل کردم بر

.

او، این زایل نشود تا کوهها زایل شود و برکت کردم اهل شهر را در آب در شیر. و بعضی دگر گفتند: حلال بود پیش از ابراهیم علیه السلام و اما به دعای ابراهیم حرام شد و استدلال کردند به خبری که روایت کردند از ابوهریره که رسول علیه السلام گفت: ابراهیم بنده خدا بود و خلیل او بود و او مکه به حرام کرد و من بنده خداام و رسول خداام من مدینه را حرام کردم از میان این دو کوه. درختش نبرند و صیدش را نرنجانند و در او سلاح برنگیرند و گیاهش ندروند الاّ برای علف شتر. ابراهیم علیه السلام در خواست از خدای تعالی تا آن را ادامت کند و پیوسته بدارد و ممکن بود که حرام بود به این معنی که گفتیم و لیکن از روی حکم شرع که محرم شد به دعای ابراهیم علیه السلام محرم شد.

حسن بن القاسم روایت کند از بعضی اهل علم که چون آدم علیه السلام به زمین آمد، ایمن نبود از شیطان و مکر او. پناه با خدای داد (عزوجل). خدای تعالی جماعتی فریشتگان بفرستاد تا گرد مکه در آمدند از چهار جانب حق تعالی؛ چندان که فریشتگان ایستاده ⁽¹⁾بودند، حرم کرد. و در خبر هست که ابراهیم علیه السلام بنای خانه تمام کرد. جبرئیل علیه السلام آمد و ابراهیم را مناسک حج و معالم و ارکان حج باز آموخت و او را حدود حرم باز نمود و هر کجا در عهد آدم فریشته ای ایستاده ⁽²⁾بود. فرمود تا علامتی بنهاد و سنگی نصب کرد ⁽³⁾و به خاک استوار کرد به پیرامن او. و اول کس که حدود حرم پیدا کرد، ابراهیم بود علیه السلام. پس همچنان بود تا به روزگار قُصَیّ او تجدید کرد. همچنان بود تا قریش در بعضی غزوات بعضی از آن علامات بیفکندند. رسول را علیه السلام سخت آمد. جبرئیل علیه السلام آمد و گفت: دل مشغول مدار که هم

.

ایشان آن علامات باز جای نهند. آنگه بیامد و در قبایل قریش ندا کرد و گفت: شرم نداری ⁽¹⁾؟ خدای تعالی شما را اکرام کرد به این خانه و این حرم. اکنون علامات و حدود او باطل کردی. نه اکنون شما را ذلیل کنند و بربایند؟ همه گفتند: راست می گوید. بیامدند و آنچه از آن علامات قلع کرده بودند، باز جای نهادند و استوار کردند. جبرئیل آمد و گفت: یا رسول اللّه ! آنچه از حرم و اَعلام قلع کرده بودند، به دست خود با جایگاه نهادند. پیغمبر گفت: ان شاء اللّه که راست نهاده باشند. جبرئیل علیه السلامگفت: هیچ کس از ایشان سنگی بر جای ⁽²⁾ننهاد و الا فریشته ای با او همدست بود تا خطا ننهد و به جای خود ⁽³⁾نهد؛ همچنان می بود تا عام الفتح تمیم بنی اسد الخُزاعی مجدّد کرد... . ⁽⁴⁾آنگه با ابراهیم علیه السلام در حق تعالی محاجه کرد. نُمرود بن کَنعان بن سَخاریب بن کوس [خ ل: کوش] بن سام بن نوح بود. او اول کسی بود که تاج بر سر نهاد و در زمین جباری کرد و دعوی کرد که خداست. ⁽⁵⁾مجاهد گفت: دو مؤمن و دو کافر پادشاهی همه زمین بیافتند: اما دو مؤمن یکی سلیمان بود و یکی ذوالقرنین، و اما دو کافر، نُمرود بود و بُختُ نَصَّر. مقاتل گفت: چون ابراهیم علیه السلام بتان را بشکست نمرود او را باز داشت. آنگه بدر آورد او را تا به آتش اندازد. او را گفت: این خدای که تو ما را ⁽⁶⁾به عبادت او می خوانی کیست؟ ابراهیم گفت: «رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ» ⁽⁷⁾. و دیگر مفسران گفتند: این مناظره پس از آن کردند که او را به آتش انداختند. زید بن اسلم گفت: اول جباری که بود بر زمین نمرود بن کنعان بود. مردمان از اقصای عالم می آمدند و طعام می بردند از

.

نزدیک او یعنی جو و گندم. چون جماعتی به او بگذشتی، او گفتی: خدای شما کیست؟ بر عادتی که او را بود. ایشان گفتند: خدای ما توای ⁽¹⁾ابراهیم علیه السلام گفت: «رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ» . ⁽²⁾چنان که خدای تعالی از او حکایت کرد، نمرود همه را طعام بداد، مگر ابراهیم را، که ابراهیم را باز نگردانید بی طعام. ابراهیم علیه السلام باز گشت. چون به در شهر خود رسید، شرم داشت و از شماتت اعدا اندیشه کرد که گویند همه آمدند و گندم آوردند و ابراهیم نیاورد. بیامد و تلی ریگ بود و از آن ریگ جوالها پر کرد و آمد تا بر در سرای بیفکند و او مانده بود، آنجا بخفت؛ اهل او به در آمد و سر جوالها بگشاد. ⁽³⁾آردی سپیدی ⁽⁴⁾پاکیزه دید که از آن نیکوتر ⁽⁵⁾ممکن نبود. از آنجا نان پخت. چون در سرای شد، آن طعام در پیش او بنهاد. او گفت: این از کجا آورده ای؟ ⁽⁶⁾گفت: از آن آرد است که تو آورده ای. او بدانست که نعمتی است که خدا با او کرد. آنگه خدای تعالی ابراهیم را بفرستاد به نمرود که به من ایمان آور تا مُلک بر تو رها [کنم]. او گفت: خدای دیگر هست تو را جز من که به او ⁽⁷⁾دعوت می کنی مرا، و آن خدا کیست؟ ابراهیم گفت: خدای من آن است که احیا و اماته کند؛ مرده را زنده کند و زنده را بمیراند. و این مناظره به حضور قوم نمرود بود. او خواست تا بر ایشان تلبیس کند. گفت: من نیز احیا و اماته کنم.

ابراهیم علیه السلام گفت: چگونه احیا و اماته کنی؟ کس فرستاد و دو شخص را حاضر کرد و یکی را کشت و یکی را رها کرد و گفت: این را اماته کردم و آن را بنکشتم، ⁽⁸⁾زنده کردم.

.

سدی گفت: چهار مرد را بگرفت و در خانه کرد و طعام و شراب نداد تا به حدی هلاکت رسیدند. آنگه دو را طعام و شراب بداد ⁽¹⁾تا زنده ماندند. گفت: این احیاست و دو را رها کردند تا بمردند. گفت: این اماتت است. ⁽²⁾خدای تعالی دگر باره ابراهیم را گفت: نمرود را دعوت کن و با وی بگو که ایمان آرد ملک بر او رها کنم. گفت: من خدای دگر را ندانم جز خویشتن. ابراهیم بار سه دیگر مراجعت کرد. نمرود گفت: من ندانم تو را چه می گویی. اگر خدای تو را قوتی هست، گو لشگر بیار تا حرب کنیم. هر که غالب آید، ملک او را باشد که عادت ملوک این باشد. آنگه گفت: خدای تو را لشکر است؟ گفت: بلی، خدای مرا لشکرهاست. گفت: اکنون برو بگو که به سه روز لشکر جمع کند تا من نیز لشکر جمع کنم و کالزار کنیم. ابراهیم گفت: بار خدایا! تو می دانی که این کافر چه می گوید؟ خدای تعالی گفت: با منش ⁽³⁾گذار. آنگه نمرود لشگری عظیم جمع کرد و لشکر گاه به صحرا بیرون برد و ابراهیم را گفت: لشکر من این است. از لشکر خدای تو اثری نمی بینم. خدای تعالی وحی کرد به فرشته ای که بر سراشک، پشه موکل است و به روایتی دیگر جبرئیل را گفت: از لشکرهای من چه ضعیف تر دانی؟ گفت: بار خدایا! تو عالم تری و لیکن من از سراشک ضعیف تر هیچ نمی دانم. گفت: از ایشان که را ضعیف تر دانی؟ گفت: سراشکان فلان دریا را. حق تعالی فرمود: بگو آن فرشته را که بر ایشان موکل است که یک در بر گشای ⁽⁴⁾از آن. او دری بر گشاد ⁽⁵⁾از آن در؛ چندانی سراشگ بیرون آمد که آفتاب و روی آسمان بپوشید. نمرود گفت: چرا امروز آفتاب بر نمی آید؟ ابراهیم گفت: لشکر خدای من رها نمی کنند. ⁽⁶⁾

.

آنگاه آن سراشکان در ایشان افتادند و گوشت و خون ایشان بخوردند از آدمیان و چهارپایان، الاّ استخوان نماند و نمرود هم چونین ⁽¹⁾در ایشان می نگرید ⁽²⁾و ایشان او را تعرض نرسانیدند. ابراهیم گفت: ایمان آری؟ گفت: نه. خدای تعالی بفرمود سراشکی را تا لب زیرین او بکشت، او بخارید. لبهای او چندانی بیا ماهید که از دهن او باز افتاد. آنگه سراشک در بینی او رفت و به دماغ او رسید و از دماغ او می خورد تا آنگاه که بزرگ شد، چندِ موشی. او آن ساعت ⁽³⁾ساکن شدی که چیزی ⁽⁴⁾سنگی بر سر او می زدی و هر کس که خواستی که او بر کرامتی کند، دستها بر هم نهادی و بر سر او زدی. ⁽⁵⁾خدای تعالی او را در این عذاب چهارصد سال بداشت؛ چنان که چهارصد سالش در ملک داشته بود. آنگه هلاک شد و با عذاب خدای رفت. ⁽⁶⁾علما خلاف کردند ⁽⁷⁾در مولد ابراهیم علیه السلام. بعضی گفتند مولد او به سوس بود از زمین اهواز، و بعضی گفتند به زمین بابل بود، به دهی که آن را کُوثی گویند، و بعضی گفتند به حدود کسکر بود، و بعضی گفتند به زمینی که نمرود پادشاه بود. و بعضی دگر گفتند نجران ⁽⁸⁾بود و پدرش با زمین بابل بود. و عامه علما بر آن اند که ابراهیم علیه السلامدر روزگار نمرود بن کنعان زاد و از میان مولد او و طوفان نوح هزار سال بود و از مولد او تا به خلق آدم سه هزار سال بود سیصد و سی و هفت سال؛ و نمرود از فرزندان سام بن نوح بود و هو نمرود بن کنعان بن سنجارین کوش بن سام بن نوح؛ و گفته اند بر همه زمین مالک شد. و در خبر است که چهار کس بر همه زمین مالک شدند دو مؤمن و دو کافر. امّا دو

.

مؤمن: یکی سلیمان بود و یکی ذوالقرنین و اما آن دو کافر: یکی نمرود و یکی بُخت نَصَّر، و نمرود اول کس بود که تاج بر سر نهاد و در زمین تجبُّر کرد و خلق را با عبادت خود خواند و او را کاهنان و منجمان بودند و او را گفتند در این سال مولودی بزاید که دین اهل زمین بگرداند و ملک تو بر دست او بشود و هلاک تو بر دست او باشد. و بعضی دگر گفتند این کسانی گفتند که کتب انبیای پیشین خوانده بودند و در آنجا یافته بودند. این معنی سُدّی گفت: نمرود شبی در خواب دید که ستاره ای بر آمد و چندان نور از او بتافت که روشنایی آفتاب و ماه را غلبه کرد تا در او هیچ نور نماند. او بترسید و از خواب در آمد. معبران و کاهنه را بخواند و این خواب از ایشان بپرسید. ایشان گفتند: این خواب دلیل کند بر آنکه در زمین تو، امسال مولودی بزاید که ملک تو بر دست او بشود و هلاک تو و خانه تو به او باشد. نمرود بفرمود تا هر کودکی که آن سال بزاد، او را بکشتند و بفرمود تا زنان آبستن را موکل بر کردند تا چون بزادند کودکانشان را بکشتند و بفرمود تا زنان را از مردان جدا کردند و موکلان بر ایشان گماشتند و هیچ رها نکرد که مردی با زنی خلوت کند. محمد بن اسحاق گفت: مادر ابراهیم علیه السلام بالغ نبود مبلغ آنان که ایشان را حمل باشد. پدر ابراهیم با او مواقعه کرد، او بار گرفت. کس برو وهم نبرد برای صغر سنش تا ابراهیم را بزاد در خفیه.

سدی گفت: نمرود در این وقت که این حدیث شنید، از شهر برون آمد و لشکرگاه بزد و بفرمود تا مردان همه از شهرها برون آمدند و با او در صحرا فرود آمدند و هیچ کس را رها نکرد که با شهر شود و پدر ابراهیم از جمله مقربان نمرود بود. روزی نمرود را حاجتی افتاد به شهر. بر هیچ کس اعتماد نداشت که او را به شهر فرستد، جز پدر ابراهیم. او را بخواند و وصیت کرد و با او عهد کرد که به شهر رود و

.

آن کار بکند و به خانه نرود و با اهل خود مواقعه نکند. او گفت: ایمن باش که این معنی نباشد. به شهر رفت و آن کار بکرد. آنگه با خود گفت: اگر بروم و نگاهی کنم که تا احوال خانه چیست و برگردم. چون به خانه آمد و مادر ابراهیم را بدید، پرسید، مالک نبود؛ نتوانست جز که مواقعه کند. مواقعه کرد و او به ابراهیم بار گرفت و پوشیده همی داشت. چون مادر ابراهیم بار گرفت، کاهنان نمرود را گفتند: ای مولود امشب مادر به او بار بر گرفت. چون وقت وضع بود، مادر ابراهیم در شب به صحرا برون شد و بار بنهاد و ابراهیم را در خرقه پیچید و در شکافی نهاد در کوه، و سنگی در پیش او نهاد و بیامد و پدر ابراهیم را خبر داد. آن جماعت نمرود را گفتند: آن مولود دوش از مادر بزاد. اگر روایت درست بود، این گویندگان این علم از کتب پیغمبران اوایل شناخته باشند، والا در نجوم و کهانت این معنی نباشد. مادر ابراهیم در شبانه روزی یک بار بیامدی و او را شیر دادی و باز گشتی. سدی گفت: چون حمل بر مادر ابراهیم پدید آمد، او را فرمود تا بر گرفتند و به زمین بردند میان کوفه و بصره و در سردابی پنهان کردند او را و آنچه بایست از طعام و شراب معد کرد به نزدیک او تا بار بنهاد آنجا. محمد بن اسحاق گفت: مادر، ابراهیم را بزاد و او را در غاری برد و بر آنجا بنهاد و سنگ در درِ غار نهاد و هر وقت بیامدی و او را شیر دادی و تعهد کردی و از پدر پنهان کرد و پدرش را گفت: من کودکی مرده بزادم و آنجا دفن کردم. پدر طمع برداشت در آن. و ابراهیم را خدای تعالی می پرورد در آن غار تا یک ماهه چون یک ساله و یک ساله چون ده ساله. چون پنج سال بر آمد، به شکل مردی شد و پدر را بگفت. پدر بیامد و او را بدید و شادمانه شد. اَبُورَوق گفت: چون مادر او را بزاد در غار پنهان کرد. هر وقت بیامدی او را یافتی

.

که انگشتان خود را می مکید. یک بار گفت: من بنگرم تا این کودک ازین انگشتان چه می مکد. انگشتان او بمکید. در یکی آب بود و در یکی شیر و در یکی خرما و در یکی گاو روغن؛ تا آن گاه که ببالید و بزرگ شد. یک روز مادر پیش او بود. مادر را گفت: خدای من کیست؟ گفت: من. گفت: خدای تو کیست؟ گفت: پدرت. گفت: خدای پدرم کیست؟ گفت: ندانم، پدرت داند. بیامد و پدرش را خبر داد. پدر بیامد و فرزند را بدید: ابراهیم علیه السلام گفت: یا پدر! خدای من کیست؟ گفت: مادرت. گفت: خدای مادرم کیست؟ گفت: منم. گفت: خدای تو کیست؟ گفت: نمرود. گفت: خدای نمرود کیست؟ گفت: پادشاهی است. گفت: همچون ماست؟ گفت: بلی. گفت: خدای او کیست؟ گفت: خاموش. آنگه از آن غار او را بیرون آورند در آخر روز، آفتاب فرو شده. گاو و گوسفند و شتر دید. روی با شهر نهاد. گفت: پدر این چیست؟ گفت: این گاو و گوسفند و شتر است. گفت: لابد این را چاره نیست از آنکه خالقی و آفریدگاری و روزی دهنده ای باشد و آفریننده اینان و روزی دهنده آن است که چند سال مرا از انگشتان من روزی داد. ایشان در این حال بودند. شب در آمدو ستاره بر آمد. او بر نگرید. آسمان دید و ستارگان و پیش از آن ندیده بود. ستاره بزرگ روشن دید. گفتند: زهره بود و گفتند: مشتری بود. گفت: هذرابی. چون افول و غروبش بدید، آمد و غایب شد. بدانست که آنچه حضور و غیبت بر او روا باشد، او خدای را نشاید. چون ماه را در جرم و نور و عظم بیش از او دید، گفت: تا بنگرم تا او چیست؟ چون هم به علت او معلل بود و به درد او گرفتار، گفت: این کار بیش از این است. دلیل دو شد و آنچه مظنون و متوهم بود، از حد صلاحیت به در آمد. به هر حال، به جز از این چیزها الهی است و خدایی که پروردگار من است و من جز از او بدو نرسم. بدو التجا کرد و از او یاری خواست و طلب هدایت و توفیق از او کرد. گفت: اگر خدای من مرا به من گذارد، من از خویشتن نخیزم و اگر مرا هدایت و لطف و ارشاد توفیق و اعداد تمکین و مواد

.

الطاف یاری ندهد، من فرو مانم و این میدان به سر نبرم و از این بیابان جان به کناره برم. در این بود که سرهنگ و قاید خسرو سیارگان که صبح صادق است، از مطلع خود سر بر آورد و گفت: این حاجب و بیش رو نورانی باشد، اگر نور او از همه بیشتر بود. چون نگاه کرد بر اثر آن سپر زرین از فلک خود سر بر آورد و روی زمین را به نور خود منور کرد بر هر جای و بقعه و خطه بتافت و هر جزوی از اجزای عالم از او نصیبی یافت به جرم از همه مهمتر و به نور از همه بیشتر و به قدر از همه بلندتر. گفت: تا به این نیز دستی بر آزمایم تا این چه ذوق دارد. این برآینده خدای من است. چون او نیز فرو شد و کبر جرم و علو قدر او را حمایت نکرد از این آفت، بدانست که هر چه از جنس او باشد، از شکل او باشد، مثل او باشد. از همه روی برگردانید و گفت: من بیزارم از هر چه مشرکان آن را بدون او می پرستند از همه تبرا کرد. ⁽¹⁾ابراهیم علیه السلام ⁽²⁾را از ساره فرزند نمی بود از آن روی که او پیر شده بود. و ابراهیم را دل در بندِ فرزند بود. او را کنیزکی بود ـ اعنی ساره را ـ نام او هاجر. کنیزکی جوان و پاکیزه بود، برای نگاهداشتِ دل ابراهیم، او را به ابراهیم داد. ابراهیم علیه السلام با او خلوت کرد. خدای تعالی او را اسماعیل بداد. از او چون اسماعیل حاصل آمد و نور محمدی در پیشانی او بود، ساره را از آن رشک آمد. حق تعالی گفت: اکنون این را از اینجا ببر تا ساره ایشان را نبیند. او ایشان را به مکه برد؛ چنان که برفت و آنجا بنهاد و برگردید. حق تعالی خواست تا ساره را به آن احسان که کرد، مکافات کند و آن رنج که به دل او رسید از آمدن اسماعیلْ هاجر را، آن را مرهمی کند. جبرئیل را فرستاد با چند

.

فرشته به این بشارت و با هلاک قوم لوط. ایشان بیامدند و ابتدا به ابراهیم کردند [و بشارت او]. ⁽¹⁾در خبر است که این فرشتگان فراز آمدند. ابراهیم علیه السلام بر صورت اَمْردانی که چشمها مانند ایشان ندیده بود و سلام کردند با خوی خوش و بوی خوش و روی نکو و گفتند: یا خلیل اللّه ! مهمان خواهی؟ گفت: چگونه نخواهم. ایشان را برگرفت و به خانه برد و بنشاند و ساره را گفت: مرا امروز مهمانان آمده اند که در عمر خود از ایشان نکو روتر و نکو خوتر و خوش سخن تر ندیده ام. برای ایشان طعام می بساز. او گفت: وقت را، هیچ طعام حاضر نیست و هیچ گوشت نیست اینجا. گفت: مرا عِجلی هست که آن را می پروردم؛ چنان که عادت آن کس باشد که فرزند نداد. آن را دست حِنّا در بسته بود و زنگ و مُهرَک بر گردن بسته برای [دل ]ابراهیم علیه السلام بفرمود تا آن را بکشتند و بریان کردند بر تعجیل و پیش ایشان بردند.

ابراهیم علیه السلام بر عادت خود بنشست و سر در پیش افکند و گمان برد که ایشان طعام می خورند و ایشان خود طعام نمی خوردند. ساره از پس پرده، نگاه کرد. ابراهیم را بخواند و گفت: این مهمانان تو طعام نمی خورند. ابراهیم بیامد و گفت: چرا طعام نمی خورند. گفتند: تو کار خویشتن راست دار که ما کار خود می کنیم ابراهیم با سر طعام شد. هم دگر باره ایشان طعام نخوردند. ابراهیم علیه السلام عند آن از ایشان بترسید و گمان برد که ایشان به او کیدی و مکری در دل دارند. منکر شد آن را. در دل خود از ایشان ترسی یافت. ایشان چون بدیدند که ابراهیم از این معنی اندیشه ناک شد، گفتند: مترس که ما فرشتگانیم و ما را به قوم لوط فرستاده اند. ⁽²⁾گفتند: ⁽³⁾این را بباید سوختن. گفتند: این، مردی گفت نام او هینون. خدای تعالی

.

او را به زمین فرو برد و به زمین فرو می شود تا به روز قیامت. آنگه نمرود بفرمود تا ابراهیم را بگرفتند و در خانه ای باز داشتند. و ایشان ساز آتش پیش گرفتند. حایطی بساختند، چون حظیره ای، و هیزمهای سخت خشک در آنجا می افکندند تا هر کس را که حاجتی بودی یا بیماری که امید داشت که قضای حاجت خود و صلاح بیماری خود به تقرب و تبرک پشته هیزم بیاوردند و در آنجا انداخت. محمد بن اسحاق گفت: یک ماه هیزم جمع می کردند تا چندان جمع کردند که از بالای آن حظیره چون کوهی برفت. آنگه از جوانب، آتش در او نهادند تا در گرفت و سخت تیز شد؛ چنان که مرغ در هوا نیارست پریدن. آنگه منجنیقی ساختند و بر بالا نهادند و ابراهیم را دست و پای ببستند و به آنجا نهادند و در آتش انداختند. در خبر است که همه اشیا از آن ضجه گرفتند، مگر جن و انس. فرشتگان گفتند: بار خدایا! تو را در زمین یک بنده موحد است؛ تمکین می کنی تا او را به آتش بسوزند؟ ما را دستوری باشد تا او را نصرت کنیم؟ گفت: بروید و اگر از شما یاری خواهد یاری دهید و اگر توکل کند، او را به من گذارید. آن فرشته که باران را موکل است، آمد و گفت: یا ابراهیم! اگر خواهی تا باران بر این گمارم تا این آتش فرو نشاند و تو را هیچ گزند نکند؟ گفت: نخواهم و آن فرشته که موکل بود بر باد، بیامد و گفت: یا ابراهیم! اگر خواهی باد را گمارم تا این آتش در عالم پراکنده کند. گفت: نخواهم، و اصناف فرشتگان آمدند هر کسی گفتند از ما یاری خواه. گفت: نخواهم، حسبی اللّه ؛ خدای بس است مرا. چون او را در پله منجنیق نهادند. گفت: اللّهم اَنْتَ الواحِدُ فی السَّماءِ و اَنا الواحِدُ فی الارضِ لَیْسَ فی الاَرضِ اَحَدٌ یَعبدک غَیری حَسبی اللّه و نِعم الوکیل. ابی کعب گفت: چون ابراهیم علیه السلام را به آتش می انداختند: لا اِله الاّ اَنت سُبحانَک

.

رَبَّ العالَمین لکَ المُلکُ ولَکَ الحَمدُ لا شریکَ لَک. چون او را بینداختند جبرئیل در هوا به او رسید و گفت: یا ابراهیم! هیچ حاجت هست تو را؟ گفت: اما به تو احتیاج نیست. جبرئیل گفت: پس از خدای بخواه. گفت: مرا کفایت است از سؤال آنکه حال من می داند. خدای تعالی وحی کرد به آتش که ای آتش! سرد شو بر ابراهیم علیه السلام، سردی با سلامت. عبداللّه عباس گفت: اگر خدای نگفتی «بَرداً وَسَلاماً» . ابراهیم از سرما هلاک شدی. سدی گفت: فرشتگان بازوهای ابراهیم گرفتند و او را آسان بر آن آتش نهادند. خدای تعالی چشمه آب عذب پیدا کرد و انواع ریحان از گل و نرگس رویانید. کعب الاحبار گفت: آتش از ابراهیم هیچ نسوخت، مگر بندهایش خدای تعالی آتش بر حال و هیئت خود رها کرد جز که گرما و سوختن از او بستد تا ابراهیم در میان آتش می بود. گِرد بر گِرد آن ریحان بود. اهل اخبار گفتند: هفت روز آنجا بود. منهال بن عمرو گفت: از ابراهیم پرسیدند که چون بودی در آتش؟ گفت: در همه عمرم از آن خوش تر وقتی نبود مرا و در خبر می آید که چون خدای تعالی گفت: «یا نارُ کُونِی بَرْداً وَسَلاماً» ⁽¹⁾هر آتش که در دنیا بود، همه فرو برد. ابن سیار گفت: خدای تعالی فرشته سایه را بفرستاد بر صورت ابراهیم تا بر ابراهیم بنشست و با او حدیث می گفت تا متوحش نشود. جبرئیل بیامد و پیرهن از حریر بهشت بیاورد و در او پوشانید و گفت: خدایت سلام می کند و می گوید بدان که آتش دوستان مرا نرنجاند.

و نمرود هیچ شک نکرد که ابراهیم نمانده باشد. از کوشک خود نگاه کرد تا حال

.

احیا و اماته

چیست؟ ابراهیم را دید در میان آتش نشسته و در پیش او چشمه آب و پیرامن او انواع ریاحین؛ از آن به شگفت آمد و مردی دیگر دید بر شکل او با او نشسته و آتش بر گرد ایشان بر آمده. ابراهیم را گفت: این چه حال است؟ این بوستان و این مرغزار از کجا آمد؟ و این ریاحین و این آب؟ گفت: خدای من پیدا کرد برای من اینجا. گفت: این کیست که با تو است؟ گفت: این فرشته ظِلّ است. خدای تعالی او را فرستاد تا مرا به او انس باشد. نمرود گفت: بزرگ خدای است خدای تو که با تو این همه نعمت کرد و لیکن ای ابراهیم! گرد تو حصاری است از آتش؛ از آنجا بیرون توانی آمد؟ گفت: بلی. گفت: بیرون آی تا ببینم. ابراهیم علیه السلام از آنجا بیرون آمد و آتش به او هیچ زیان نکرد. نمرود گفت: یا ابراهیم! مرا می باید که برای خدای تو قربانی کنم که بس بزرگوار و کامکار خدایی است این خدای تو. گفت: چه قربانی کنی؟ گفت: چهل هزار گاو قربان کنم برای او. گفت: قربان تو پذیرفته نباشد تا بر این دین باشی که هستی، جز که با دین خدای من آیی. گفت: من مُلک خود و دین خود رها نکنم. اما قربان بکنم. اهل سیر گفتند: ابراهیم را چون به آتش انداختند، شانزده ساله بود و چون اسحاق را قربان خواست کرد، اسحاق هفت ساله بود و چون ساره اسحاق را بزاد نود ساله بود و از پس ذبح اسحاق بیش از دو روز نماند. ⁽¹⁾

احیا و اماته ⁽²⁾«وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتی» ـ الآیه. بدان که علما چند وجه گفتند در سبب سؤال ابراهیم علیه السلام از خدای تعالی احیای موتی. حسن بصری و قتاده و

.

عطا خراسانی و ضحاک و ابن جریج گفتند: سبب آن بود که ابراهیم علیه السلام بگذشت به مرده ای از جمله دوابّ که بعضی ازو در دریا بود و بعضی بر خشک. آنچه در آب بود، حیوان بحر ازو می خوردند و آنچه بر خشک بود، حیوان برّ ازو می خوردند. چون سباع برفتند، مرغان هوا ازو می خوردند. ابراهیم علیه السلام گفت: بار خدایا! می دانم که تو قادری بر آنکه این را از شکم این جانوران جمع کنی و لکن می خواهم تا معاینه ببینم آنچه به دلیل می دانم. خدای تعالی او را بر سبیل تقریر گفت: ایمان نداری به احیای موتی؟ او گفت: بلی، ایمان دارم، لکن تا دلم ساکن شود؛ یعنی آنچه به دلیل می دانم بر وجهی که شک و شبهه را درو مجال است، به معاینه بینم و به صورت بدانم تا علمم چنان شود که شبهه درو مجال نباشد. ابن زید گفت: ماهی ای بود بزرگ، مرده، نیمه ای در دریا و نیمه ای بر خشک و دواب برّ و بحر ازو می خوردند. ابلیس ابراهیم را وسواس کرد. گفت: او را چگونه باشد این را جمع کردن از بطون سباع و حواصل طیور و شکمهای دوابّ بحر. ابراهیم سؤال کرد، گفتند او را: «أَ وَ لَمْ تُو?مِنْ قالَ بَلی وَ لکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی» ⁽¹⁾من وسوسة ابلیس. بعضی دگر گفتند: چون ابراهیم علیه السلام با نمرود مناظره کرد و گفت: خدای من احیا و اماته کند، او گفت: من نیز احیا و اماته کنم؛ چنان که شرح بر آن برفت. ابراهیم گفت: من نه این خواستم که زنده ای را بکشی و زنده ای را رها کنی؛ من آن خواستم که خدای من مرده بی حیات را حیات دهد و زنده کند و زنده را جان بردارد، بی مماسه. نمرود گفت: تو دیده ای که خدای تو مرده زنده کرده است؟ او نتوانست گفتن که آری که ندیده بود و خواست که گوید، نه. عدول کرد از آن دلیل به دلیلی دیگر. پس از آن گفت: «رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتی» ۲ ، بار خدایا! مرا باز نمای که

.

مرده چگونه زنده کنی؟ خدای تعالی گفت: «أَ وَ لَمْ تُو?مِنْ قالَ بَلی وَ لکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی» و لکن تا دلم ساکن شود. اگر پس ازین مرا با کسی مناظره باشد و مرا گوید تو دیده ای معاینه که خدای تو مرده زنده کرده است. من به طمانینه بتوانم گفتن که آری و دلم به آن ساکن باشد. بعضی دگر گفتند نمرود او را گفت: اگر خدای تو مرده زنده نکند چنان که تو گفتی و دعوی کردی، من تو را بکشم. او از خدای درخواست احیای موتی. خدای او را گفت: «أَ وَ لَم تُؤْمِنْ» ؟ گفت: «بَلی وَلکِنْ» تا دلم ساکن شود از خوف قتل. عبداللّه عباس و سعید بن جبیر و سدی گفتند: سبب آن بود که خدای تعالی چون خواست ابراهیم را به خلیل خود گیرد، ملک الموت را فرستاد به او تا او را بشارت دهد به خُلّت. ملک الموت بیامد و در سرای ابراهیم شد و ابراهیم حاضر نبود و او مردی غیور بود. چون ابراهیم باز آمد، مردی را دید در سرای خود. آهنگ او کرد و او را گفت: تو از کجا درین سرا آمده ای بی دستوری خداوند سرای؟ ملک الموت گفت: مرا خداوند این سرای فرستاد اینجا. او بدانست که ملک الموت است. گفت: تو ملک الموتی؟ گفت: آری. گفت: برای چه آمده ای؟ گفت: آمده ام تا تو را بشارت دهم به خُلَّت که خدای تعالی تو را به دوست خواهد گرفت. ابراهیم گفت: کی؟ گفت: آنگه که تو دعا کنی به دعای تو مرده زنده کند. ابراهیم علیه السلام مدتی صبر کرد. آنگه خواست تا بداند که وقت آن وعده رسیده. گفت: «رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتی قالَ أَ وَ لَمْ تُو?مِنْ قالَ بَلی وَ لکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی» بالخلة. و لکن تا دلم بیارامد و ساکن شود به آنکه تو مرا خلیل خود گرفتی. بعضی دگر گفتند: خدای تعالی وحی کرد به ابراهیم که من در زمین دوستی خواهم گرفتن. ابراهیم علیه السلام گفت: بار خدایا! آن دوست تو را علامت چه باشد؟ گفت: آنکه بر دست او احیای موتی کنم. چون مدتی بر آمد، ابراهیم علیه السلام خواست تا بداند که او آن خلیل هست یا نه.

.

گفت: «رَبِّ اَرِنِی...» الآیه. ⁽¹⁾خدای تعالی او را گفت: چهار مرغ را بگیر. مفسران خلاف کردند در آن مرغان. عبداللّه عباس گفت: طاووس بود و کرکس و کلاغ و خروه ⁽²⁾. مجاهد و عطاء بن یسار و ابن جریج گفتند: کلاغ بود و خروه و طاووس و کبوتر. ابو هریره گفت: طاووس بود و خروه و کبوتر و مرغی که آن را غُرنوق گویند. ⁽³⁾اهل اشاره گفتند: اختصاص این مرغان از آن بود که طاوس مرغی با زینت است و کلاغ مرغی حریص است و خروه شهوانی است و کرکس دراز عمر است و کبوتر الوف است. گفتند: این چهار مرغ را بگیر با این چهار معنی، و ایشان را بکش و بکشتن ایشان این چهار معنی خود را بکش. ⁽⁴⁾کرکس را بکش و طمع از طول عمر بگیر و طاووس را بکش و طمع از زینت دنیا ببُر و کلاغ را بکش و گلو[ی] حرص ببر و خروه را بکش و مرغ شهوت را پر و بال بشکن و کبوتر را بکش و الف از همه جهان بگسل. چون این مرغان که موصوفند هر یکی چیزی ازین معانی و در هر یکی یک معنی است. کشتن را شایند. ۵ مفسران گفتند: خدای تعالی ابراهیم را فرمود که چهار مرغ بگیر و هر یکی را به چهار پاره کن و بر چهار کوه بنه. آنگه بخوان ایشان را تا منشان زنده کنم تا پیش تو آیند تا اشاره و تنبیه تو را بر آنکه من قادرم که خلایق را از ارباع زمین که مشرق و مغرب و شمال و جنوب است بر انگیزم و این قول عبداللّه عباس است. و قتاده و ربیع و ابن اسحاق ابن جریج و سُدّی گفتند: آن مرغان را بکشت و پاره پاره کرد و مختلط کرد و به هفت قسمت کرد و بر سر هفت کوه نهاد و سرهایشان به

.

انگشتان باز کرد، آنگه ایشان را بخواند، آن اجزای پراکنده مختلط، ایشان ازین کوه به آن کوه و از آن کوه به این کوه می شد تا ملتئم شد و خدای تعالی حیات در ایشان آفرید و ایشان به تاختن پیش ابراهیم آمدند. ابراهیم علیه السلام [سرِ] هر یکی بر سر [تن] او نهاد و ایشان بپریدند. و در خبر است که ابراهیم علیه السلام امتحان را، سر مرغی دیگر به تن دیگر مرغ می نهاد، تن از آن دور می شد و التیام نمی گرفت تا آنگه که سر او بر تن او نهادی، آنگه التیام گرفتی. ⁽¹⁾پسران ابراهیم، و آن هشت پسر بودند. اسماعیل و مادرش هاجر بود، و اسحاق و مادرش ساره بود، و مَدین و مَداین و یَقشان و زمْران و یَشبق و سُتوح، و مادر اینان جمله قطورا بنت یقطن الکنعانیه بود. ابراهیم او را از پس ساره به زنی کرد و مهین فرزندان او اسماعیل بود و آنگاه اسحاق و آنگاه اینان بودند. ⁽²⁾

.

اسماعیل ذبیح

اسماعیل ذبیحاما قصه ذبح بر اختلاف روایات در آن که ذبیح کدام بود آن است که چون خدای تعالی ابراهیم را فرزندی داد که به دعا خواسته بود. چون مُترعرع شد و ببالید و به آنجا رسید که خدای تعالی گفت: «فَلَمّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ» ⁽¹⁾. و چشم ابراهیم بر او افتاد و ابراهیم او را به غایت دوست داشت. خدای تعالی خواست تا امتحان کند هر دو را. ابراهیم را به تسلیم فرزند و فرزند را به تسلیم جان. در خواب به ابراهیم بنمود که این فرزند را قربان کن، چنان که گفت: «إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ» . چون این معنی یک دو شب در خواب دید، پسر را گفت: «یا بُنَیَّ» من در خواب چنان دیدم که تو را می کشتم. «فَانْظُرْ ما ذا تَری» . بنگر تا چه رأی بینی؟ اهل اشارت گفتند: چون ابراهیم علیه السلامگفت: «إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ» پسر او را گفت: یا پدر! تو دعوی دوستی او می کنی؛ آنگه بخسبی؛ لا جرم به این تازیانه ات ادب کنند. تو مرا پدر، نه چون هر پدری و من تو را پسر نه چون هر پسری، اگر جان داشتمی از عرش تا ثرای همه در فرمان تو قربان کردُمی بی نظری. مرا گویی: «فَانْظُر ماذا تَرَی» . ای از همه پدران بهتر و برتر! من تو را از همه فرزندان فروتر و کهتر. این جواب تو امری است از خدای اکبر؛ در این باب مرا نیست هیچ توقف و نظر: «اِفْعَلْ ما تُؤمَر» . فرزند تن بداد و دل بنهاد و گفت: ای پدر! آنچه تو را فرموده اند، بباید کردن که ان شاءاللّه مرا از جمله صابران یابی.

.

سدی گفت: ابراهیم علیه السلام تا به مقصد نرسید، این حدیث با پسر نگفت. از خانه او را گفت: برخیز و رسن بردار تا برویم تا پاره هیزم کنیم. و گفتند: گفت: خیز تا برویم و برای خدا قربانی کنیم. کاردی بردار و رسنی. او کارد و رسن برگرفت. چون به مقصد رسید پسر گفت پدر را، قربانت کجاست؟ گفت: «یا بُنَیَّ إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَری» ⁽¹⁾. محمد بن اسحاق بن یسار گفت: ابراهیم علیه السلام به شام بود و اسماعیل و هاجر به مکه. هر وقت که ابراهیم خواستی تا اسماعیل را ببیند، جبرئیل آمدی و براقی آوردی که ابراهیم بر نشستی و بامداد برفتی از شام به مکه قیلوله کردی و نماز دیگر به شام آمدی. این وقت که این خواب دید، به عادت بر نشست و به مکه آمد و اسماعیل را بدید. او را یافت مُتَرعرع شده و به جای آن رسیده که ورا امید داشت از آن که قیام کند به عمارت خانه خدای و اقامت ارکان حج و تعظیم حرمات. او را گفت پسر را کاردی و رسنی بردار که به میان این کوه ها در رویم؛ باشد که پاره هیزم جمع کنیم. اسماعیل کارد و رسن برداشت. چون به مقصد رسیدند، ابراهیم علیه السلامخواب با اسماعیل بگفت. اسماعیل گفت: عزازةً و کرامةً. آنگاه گفت: پدر را به این رسن دست و پای من استوار ببند تا اضطراب نکنم تا فرمان خدای تعالی به واجبی به جای آری و جامه از من درکش تا پاره ای از خون من بر تو نشود که تو را بباید آن را شستن و تا مادرم بیند رنجور دل شود و این پیراهن خود در من پوش تا در بوی تو جان بدهم و بر من آسان آید و کارد بر گلوی من سبک بران تا مرگ بر من آسان شود که شدت مرگ سخت است و اگر بتوانی کردن یک امشب در این صحرا توقف کنی و با پیش مادرم مرو تا باشد که مرا فراموش کند که هر چه به دو روز بر گذشت، کهن گشت و چون با نزدیکی مادرم روی، او را از من سلام کنی و این پیراهن بر اوی بر تا

.

به یادگار من می دارد. ابراهیم علیه السلام گفت: همچنین کنم. آنگه گفت: یا بُنَیّ نِعم العونُ اَنْتَ عَلی اَمر اللّه . نیک یاری تو مرا به فرمان خدای تعالی ـ آنگه ابراهیم علیه السلام اسماعیل را بخوابانید و روی او بر زمین نهاد و کارد بر آورد تا بر حلق بر او براند. از پس پشتش آواز آمد که: «یا إِبْراهِیمُ * قَدْ صَدَّقْتَ الرُّو?یا» سدی گفت: خدای تعالی صفحه ای از مس بر حلق او زد تا کارد کار نکرد؛ چندان که ابراهیم کارد می مالید، هیچ نمی برید. از ضجارت، کارد از دست بیفکند، و به دیگر روایت آمد که اسماعیل را به روی افکند و کارد بر قفای او نهاد؛ چندان که تیزی کارد می خواست تا برو مالد، کارد بر می گردید او از آن تعجب فروماند. ندا آمد: «قَدْ صَدَّقْتَ الرَّؤیا» . و ذلک قوله: «فَلَمّا اَسْلَما» ؛ چون هر دو، یعنی پدر و پسر، تن بدادند و فرمان خدای را گردن نهادند، ابراهیم فرزند را تسلیم کرد و اسماعیل جان را. «وَ تَلَّهُ لِلْجَبِینِ» ، ای کَبَّه لِوَجْهه و او را بر روی افکند و... . ⁽¹⁾گفت: چون حال به این جای رسید و ما ندا کردیم ابراهیم را که ای ابراهیم! خواب راست کردی. شادمانه شد و شکر خدای بگذارد. آنگه گفت: ما چنین پاداشت دهیم نیکو کاران را. این ابتلا و امتحانی بُوَد ظاهر که ما کردیم ابراهیم و اسماعیل را. و گفتند مراد به بلا، نعمت است؛ یعنی این فدا نعمتی بُوَد از ما بر ایشان و گفتند مراد بلیه است که غم و اندوه باشد... . و ما او را فدا کردیم به گوسفندی بزرگ و گوسفندی باشد که کشتن را شاید... ⁽²⁾عبداللّه عباس گفت: این آن گوسفند بود که هابیل بن آدم آن را قربان کرد. سعید جبیر گفت: برای آن عظیم خواند او را که چهل خریف در بهشت چره کرده بود. مجاهد

.

گفت: برای آنش عظیم خواند که مقبول بود. حسین بن الفضل گفت: برای آنکه از نزدیکِ خدای بود. ابوبکر ورّاق گفت: برای آنکه از نسل گوسفندان نبود؛ به تکوین حاصل آمده بود و گفتند برای آنکه فدای بزرگوار بود. بیشتر مفسران گفتند: گوسفندی بود بزرگ نر، سُرودار، فراخ چشم، سبز چشم. حسن بصری گفت: بزی بود کوهی که از کوه ثبیر فرود آوردند. ابراهیم علیه السلام چون آواز شنید که «یا ابراهیم!» روی باز کرد، جبرئیل ایستاده بود، سروی کبش به دست گرفته و گفت: خدای تعالی سلام می رساند هر دو را و می گوید من این قربان قبول کردم و این کبش برای فدیه فرستادم. ابراهیم علیه السلام تکبیر کرد و جبرئیل نیز تکبیر کرد و کبش نیز تکبیر کرد و ابراهیم علیه السلام او را به جای اسماعیل خوابانید و بکشت. عبداللّه عباس گفت: به آن خدایی که جان من با مراوست که سروی کَبْش دیدم در بدایت اسلام از خانه کعبه آویخته در زیر ناودان خشک شده. چون اسماعیل را فدا آمد، ابراهیم علیه السلام او را در کنار گرفت و بوسه بر روی او می داد و می گفت ای پسر! خدای تو را به نُوی به من داد. آنگه با نزدیک مادرش آورد و او را از این حال خبر داد. مادر بگریست و گفت: یا خلیل اللّه ! پسرک مرا بخواستی کشتن بی علم من؟ کعب الاحبار گفت و محمد بن اسحاق که چون خدای تعالی ابراهیم را این امر کرد و او فرزند را ببرد تا قربان کند، ابلیس گفت اگر این ساعت مرا بر آل ابراهیم علیه السلامظفر نباشد، هرگز نخواهد بود. اول بیامد و مادرش را گفت: ای بیچاره! بی خبری از آنکه با فرزند تو چه معامله خواهد رفتن! گفت: چیست؟ گفت: پدر او را می برد تا بکشد. گفت: برو محال مگوی که او از آن رحیم و مهربان تر است که فرزند خود را بکشد و در جهان کس باشد که فرزند خود را بکشد؟ گفت: دعوی می کند که خدای می فرماید. گفت: چون خدای فرماید، لابُدّ باشد از آنکه فرمان خدای به جای باید آوردن. ما رضا دادیم و تسلیم کردیم. از او آیس شد. بیامد پهلوی غلام، گفت: دانی

.

تا پدر تو را کجا می بَرَد؟ گفت: نه. گفت: بخواهد کشتن. گفت: به چه علت و به چه جرم؟ گفت: چنین می گوید که خدای فرمود. گفت: فرمان خدای راست. رضینا بِحُکم اللّه و سَلَّمنا لاَمْرِه. از او نومید شد. بیامد و ابراهیم را گفت: یا ابراهیم! شنیدم که شیطان تو را در خواب، خیال فاسد نمود که پسر را بکش. نگر تا فرمان شیطان نبری ابراهیم علیه السلام بدانست که او شیطان است. بانگ بر او زد و گفت: دور شو، ای دشمن خدای و او را براند. ابلیس از او برگشت خائب و خاسر. ⁽¹⁾عبداللّه عباس گفت: ابراهیم علیه السلام به مشعر الحرام آمد تا پسر را قربان کند. شیطان بشتافت تا پیش او آید. ابراهیم سابق شد. به جمره اولی آمد تا ابراهیم را تعرض کند. ابراهیم هفت سنگ به او انداخت. از آنجا برفت به جمره دویم. ابراهیم آنجا رسید، او را دید [هفت] سنگ دیگرش بینداخت. از آنجا برفت. به حجرة العقبة هفت سنگ دیگرش بینداخت. این سنگ انداختن در این مواضع از جمله مناسک حج شد. ⁽²⁾او را نام نیکو ثنای جمیل رها کریم در باز پسینان. تا به دامن قیامت این قصه می خوانند و بر ایشان ثنا می کنند و صلات می فرستند. سلام بر ابراهیم باد! ما چنین پاداشت دهیم نیکوکاران را که ابراهیم از جمله بندگان مؤمن بود. ⁽³⁾

.

الیاس علیه السلام

الیاس علیه السلامقوله: «وَ إِنَّ إِلْیاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ» ⁽¹⁾. آنگه در قصه الیاس گفت الیاس از جمله پیغمبران است. عبداللّه مسعود و عکرمه گفتند: الیاس، ادریس است و اسرائیل یعقوب و در مصحف عبداللّه مسعود چنین است: و اِنَّ اِدریسَ لَمِنَ المُرْسَلین. و باقی مفسران بر خلاف این اند. گفتند: الیاس پیغمبری بود از بنی اسرائیل. عبداللّه عباس گفت او پسر عم الیَسَع بود و گفتند هو: الیاس بن یاسین بن عیزار بن هارون بن عمران. محمد بن اسحاق گفت: هو الیاس بن یاسین بن فیحاص بن العیزار بن هارون بن عمران. اهل سِیَر گفتند: محمد بن اسحاق بن یسار و جز او که چون حزقیل از دنیا برفت، بنی اسرائیل پس ازو احداث کردند و عهدهای خدا بشکافتند و تورات با پَسِ پُشت انداختند و اوامر خدای را فراموش کردند و روی به بت پرستیدن بنهادند و خدای تعالی پیغمبران را فرستاد از بنی اسرائیل به تجدید تورات فرستاد، نه به شرعی نو. و درین عهد پادشاهی بود نام او آجب. بت پرست بود و بتی داشت نام او بعل، بالای او بیست گز و او را چهار روی بود و مُجَوَّف بود او. اوقاتی شیطان بیامدی و در میان آن شدی و چیزی گفتی که ایشان را تحریص کردی بر عبادت اصنام. و این پادشاه زنی داشت نام ازبیل؛ مِن شَرِّ خَلْق اللّه و اَخْبَثِهِم، سخت فاحشه و ظالمه، و پادشاه اوقاتی که به شهرهای دیگر رفتی، او را بر جای خود بنشاندی به

.

خلافت. او بیرون آمدی به صورت مردان و بر تخت بنشستی و حکم کردی و کار گذاردی. و این زن هفت شوهر را کشته بود به حیله و غیله، و او را هفتاد فرزند بود از این شوهر و دیگر شوهران. و در همسایگی ایشان مردی صالح بود، بُستانکی داشت سخت نیکو و آبادان و میوه های خوشش بود. هر وقت پادشاه با زن به تنزه به آن بستان آمدندی و بنشستندی و مُقام کردندی، از آن میوه بخوردندی. یک روز زن گفت: اَیُّها المَلِک، این بستان لایق ماست که در میان سرا و کوشکهای ماست ازو بباید ستدن. مَلِک گفت: نباید که مرد همسایه است و مردی بس صالح است و ظلم زشت باشد از پادشاه قوی بر رعیت ضعیف، و اجابت نکرد تا وقتی افتاد که پادشاه غایب شد، این زن خواست تا بستان از مرد به غضب فرو گیرد. بر و بهانه ای جست و گفت: تو پادشاه را دشنام داده ای و جماعتی را بیاورد تا برو گواهی دادند [به دروغ] و به این علت او را بکشت و بستان فرو گرفت. چون پادشاه باز آمد، خبر داد او را، انکار کرد و بسیار سخت. گفت: به گمانم که شومی این به روزگار ما برسد. خدای تعالی خشم گرفت برای آن مظلوم. الیاس را به پیغمبری به ایشان فرستاد و گفت برو و بگوی این ظالمان را که به این خون ناحق که ریختند، انتقام بکشم از شما، و تو را و زن تو را درین بستان هلاک کنم، چنان که کسی بر شما رحمت نکند و دفن نکنند شما را و گوشت شما را دَد و دام بخورد و استخوانهای شما بر روی زمین پوسیده گردد. و الیاس بیامد و این پیغام بُگزارد. مَلِک خشم گرفت، گفت: تو و هر پیغمبری که آمد، دروغ گفتید و نه از قِبَل خدای آمدید و ما درین که هستیم از عبادت اصنام و تَنَعّم جز بر هدایت و رِشاد نه ایم. الیاس جواب داد او را. ملک خشم گرفت. خواست تا او را بگیرد و سیاست فرماید. الیاس از ملک بگریخت و ازو روی باز گرفت و در کوهی شد بلند و در غاری پنهان شد و خدای را عبادت می کرد هفت سال. [و] خدای تعالی او را از ایشان بپوشید تا بِجَهد جهید. او را طلب کردند نیافتند. الیاس پس از آن بر ملک دعا کرد و گفت: بار

.

خدایا! او را مبتلا کن به بلایی که از من مشغول شود و ملک پسری داشت که جهان به روی او دیدی و او را بر جان خود بنگریدی. خدای تعالی آن پسر را بیماری داد سخت و ملک مشغول شد و دعا و تضرع می کرد به آن بت که بعل نام بود، و سود نداشت و چهار صد مرد بودند که خدمت بتخانه کردندی. ایشان را گفت: همانا این بعل را از ما ملال است. شما را بباید رفتن به ولایت شام و از بتان دیگر درخواستن و دعا کردن تا باشد که این پسر شفا یابد. آن چهار صد مرد از شهر بیرون آمدند و به بُنِ آن کوه فرود آمدند که الیاس آنجا بود. الیاس چون از ایشان خبر یافت، برخاست و فرود آمد و روی به ایشان نهاد و ایشان را وعظی سخت بگفت و به خدای بترسانید و گفت: بروید و پادشاه را بگویید که این بیماری پسرت از دعای من است و شفای او به امر خدای من است. ایمان آر تا خدای او را شفا دهد و مُلک بر تو نگه دارد و خدای تعالی ترسی عظیم از الیاس در دل ایشان افکند و دست ایشان ازو کوتاه کرد. ایشان به شهر رفتند و پادشاه را خبر دادند او گفت: [ای عجب!] مدتهاست که من در طلب اویم و برو ظفر نمی یابم و شما او را بدیدید تنها و شما چهار صد مرد بودید، او را نگرفتید و پیش من نیاوردید. گفتند: ایها الملک، ندانی که ازو ما را چه هیبت در دل آمد و ما را شتاب بود تا از او بجهیم. پادشاه لشکر فرستاد، آمدند و طلب کردند؛ نیافتند. آنگه گفت: اندیشه ای کردم. ما به قوت با الیاس بر نیاییم؛ کار او را به حیله باید ساخت. پنجاه مرد را بخواند و با ایشان عهد کرد که بروند و او را آواز دهند و اظهار اسلام کنند بر او و ذمّ مَلِک کنند؛ تا باشد که روی به ایشان نماید او را بگیرند. ایشان آمدند تا به آن کوه و این معنی آواز دادند و بگفتند. الیاس متردّد شد که روی ایشان نماید یا ننماید. آخر گفت: بار خدایا! اگر با من غدری در دل دارند، هلاک بر آر اینان را، و الا مرا به ایشان نمای. در حال آتشی بباید از آسمان و ایشان را بسوخت. الیاس بدانست که ایشان به غدر آمده بودند تا همچنین سه گروه بیامدند

.

و هلاک شدند به دعای الیاس. وزیری داشت این ملک، سخت صالح و مؤمن و ایمان پنهان داشتی و ملک ازو دانست جز که او را نمی آزرد از آن که مشفق و صالح به کار آمده بود. او را گفت: تو را تنها بباید رفتن و الیاس را بفریفتن؛ باشد که به قول تو فرود آید. وزیر بیامد و الیاس را آواز داد. الیاس آواز او را بشناخت؛ بیرون آمد و یکدیگر را در کنار گرفتند و بگریستند و بسیار حدیث کردند و احوال معلوم کرد الیاس را. گفت: یا رسول اللّه ! اگر خواهی در خدمت تو باشم و اگر فرمایی بروم به جای دیگر که ایمن باشم بریشان که مرا متهم می دارند. خدای تعالی وحی کرد به الیاس که بفرمای او را تا با تو باشد و از اینجا بروید، هر جا که خواهید که شما را از چشم ایشان بپوشم و دست ایشان از شما کوتاه کنم و این طاغی را به نفس خود مشغول کنم و پسرش را جان بردارم تا او به مصیبت پسر از شما مشغول شود. آن روز پسر ملک بمرد و ملک در خاک نشست و رسم تعزیت اقامت کرد والیاس و آن مرد مؤمن بیامدند و به خانه زنی از بنی اسرائیل آمدند: مادر یونس بن مَتّی، و او را شوهر نمانده بود و یونس را می داشت و می پرورد و مراعات می کرد. چون الیاس را دید، به او مستأنس شد و الیاس آنجا مدتی مقام کرد. آنگاه برخاست و با جای خود رفت و آن زن را نشان داد و گفت: من فلان جایم. اگر تو را کاری پیش آید و به من حاجت باشد، آنجا آی به طلب من. چون او برفت بس برنیامد که یونس بیمار شد و فرمان خدای به او رسید و زن رنجور دل شد و بی صبر و بی عقل گشت برخاست و به نزدیک الیاس آمد و او را خبر داد. الیاس او را تعزیت داد. زن گفت: من نه به آن آمده ام تا تو مرا تعزیت گویی. من آمده ام تا تو با من بیایی و دعا کن تا خدای تعالی او را زنده کند. الیاس گفت: بدان که من بنده مأمورم؛ مرا نباشد که این کنم جز به فرمان خدای تعالی. خدای تعالی وحی کرد بدو که برو دعا کن تا من او را زنده کنم. او بیامد. یونس را دفن نکرده

.

بودند. الیاس دعا کرد. خدای تعالی به دعای او یونس را زنده کرد و الیاس باز گشت. چون مدتی به این بر آمد، الیاس دلتنگ شد. در خدای تعالی نالید؛ گفت: بار خدایا! دانی که مرا بیش از این صبر نماند. اگر مصلحت دانی، مرا با پیش خود بر. حق تعالی گفت: این مخواه از من که صلاح نیست. گفت: بار خدایا! چون این نکنی، دعای من در اینان اجابت کن. گفت: این یکی بکنم. چه دعا می کنی؟ گفت: بار خدایا! دعا خواهم کرد تا هفت سال باران نیاید ایشان را. حق تعالی گفت: من رحیم ترم بر بندگان. گفت: پنج سال. گفت:نه. گفت: سه سال. گفت: رواست. گفت: دعا کن سه سال باران باز گیرم از ایشان و جز به دعای تو ایشان را باران ندهم. چون حق تعالی باران باز گرفت از ایشان، مجهود شدند و همه چهار پایان ایشان بمردند و بسیار مردم از ایشان بمرد. الیاس گفت: بار خدایا! روزی من از کجا باشد؟ گفت: من مرغی را مُوَکّل کنم بر روزی تو تا از زمینی دیگر تو را روزی آورد به مقدار کفایت تو. و در آن شهر حال به جایی رسید که مدتها بگذشت که کس نان ندید و الیاس هر وقت متنکر به شهر در آمدی و برفتی و نان و توشه با خود داشتی. اگر وقتی در شهر بوی نان شنیدندی، گفتندی: الیاس اینجا گذشته است. عبداللّه عباس گفت: در اواخر این سالها، الیاس به زنی پیر بگذشت. او را گفت هیچ طعامی هست با تو؟ گفت: قدری آرد هست مرا و پاره ای روغن زیت. از آنجا طعامی ساخت، برای الیاس آورد. او از آن طعام بخورد و دعا کرد او را به برکت خدای تعالی آن خمهای او پر از آرد کرد و روغن زیت. و الیاس از آنجا بگذشت به خانه زنی آمد که او را پسری بود نام الیَسَع بن اُخطوب و این پسر او از قحط رنجور شده بود و عجوز او را به خانه برد و پنهان کرد او را؛ او دعا کرد، خدای تعالی الیَسَع را عافیت داد. مادر و پسر به او ایمان آوردند و الیَسَع با او برفت و الیاس پیر شده بود و الیَسَع جوان بود. خدای تعالی وحی کرد با الیاس که یا الیاس! مدت به سر آمد و خلقی بسیار هلاک شدند. الیاس گفت: بار

.

خدایا! تا من دعا کنم. آنگه بیامد و قوم را گفت دیدید که خدای من با شما چه کرد از قحط و جوع؟ اکنون ایمان آرید تا من دعا کنم تا این قحط بردارد از شما. گفتند: نکنیم. گفت: اکنون بروید و بتان را حاضر کنید و دعا کنید. اگر اجابت کنند و شما را باران دهند، من دست از دعوت شما بردارم، و الا من پس از آن دعا کنم تا خدای تعالی باران دهد و نعمت و قحط بردارد. گفتند: نیکو گفتی. برفتند و بتان را بیاوردند و بسیار تضرع کردند. باران نیامد. گفتند: تو دعا کن. او دعا کرد. خدای تعالی باران فرستاد و قحط برداشت و نعمتی بسیار بداد. عهد بشکستند و وفا نکردند و ایمان نیاوردند. خدای تعالی الیاس را گفت: از میان ایشان بیرون رو که وقت هلاک ایشان است و به فلان جای رو و آنچه بینی، برو نشین و مترس از او. او و الیسع به آنجا رفتند خدای تعالی فرموده بود. اسبی را دید از آتش. الیاس بجست و بر پشت اسب نشست و آن اسب در هوا شد. الیسع گفت: مرا چه باید کردند؟ او گلیمی داشت. انداخت و گفت: تو در زمین خلیفه منی تا خدای تعالی فرمانی نو فرستادن و خدای تعالی الیاس را دو پر داد تا در هوا می پرد و اگر خواهد به قدم می رود. و حاجت طعام و شراب از او برداشت. او انسی است ملکی و ارضی است سمائی و خدای تعالی دشمنی مسلط کرد بر ایشان تا آن پادشاه و زنش را بکشت و ایشان را در آن بستان انداخت تا سباع ایشان را بخوردند و قوم او را بکشت و خدای تعالی پس از او، الیَسَع را به پیغمبری بفرستاد به بنی اسرائیل و قوم بسیار به او ایمان آوردند و او با عبای نبوت قیام می نمود، تا آنگه که خدای تعالی او را با پیش خود برد. ⁽¹⁾سعید بن ابی سعید البصری روایت کرد از علاء البجلی از زید مولی

.

عون الطفاوی از مردی از اهل عقلان ⁽¹⁾که او گفت: به اردن می رفتم؛ وقت گرم گاه مردی را دیدم او را گفتم: یا هذا! تو کیستی؟ جواب نداد. بار دیگر پرسیدم. گفت: من الیاسم. گفت: لرزه بر اندام من افتاد که بر جا مرا قرار نبود. گفتم: به خدای بر تو که دعا کن تا خدای تعالی این رعد از من بردارد تا من سخن تو بتوانم شنیدن. او دعا کرد. من ساکن شدم. در آن دعا هشت نام خدای بگفت: «یا بَرُّ یا رَحیم یا حَنّان یا مَنّان یا حَیُّ یا قَیّوم»، و دو نام به سریانی گفت که ندانستم و دست بر میان دو کتف من نهاد؛ چنان که بَرد و خنکی و راحت آن تا به دست من برسید. او را گفتم: یا رسول اللّه ! وحی آید به تو؟ گفت: تا خدای تعالی محمد را بفرستاد، مرا وحی نیامد. او را گفتم: امروز چند پیغمبر زنده اند؟ گفت: چهار: دو در آسمان و دو در زمین. در آسمان: عیسی و ادریس، و در زمین من و خضر. گفتم: ابدال چندند در زمین؟ گفت: شصت مردند، پنجاه از عریش مصر تا کنار فرات باشند و دو مرد به مصیصه و دو مرد به عقلان ۲ . ⁽²⁾

.

. .

لوط

لوط ⁽¹⁾اما لوط، فهو لوط بن هاران بن تارخ و او پسر برادر ⁽²⁾ابراهیم علیه السلام و قوم او اهل سَدوم بودند و آن چنان بود که لوط با عمش ابراهیم علیهماالسلام از زمین بابل بیامدند تا به شام روند. ابراهیم به فلسطین فرود آمد و لوط را به اردن فرود آورد. خدای تعالی او را به اهل سَدوم فرستاد. ⁽³⁾محمد بن اسحاق گفت: سبب این آن بود که مردمان اهل میوه و درختان و رزان بسیار بودند و غُرَبا از نواحی آمدندی وایشان را رنجه داشتندی. ابلیس بیامد و بر صورت پیری و ایشان را بگفت: اگر خواهید که شما از این مردمان برهید، شما را چنین معامله باید کردن با ایشان. گفتند: بکنیم چون مردم از حد ببردند، ایشان گفتند: بیازماییم. هر کجا در میان آن قوم کودکی صبیح الوجه بودند یا غلامی با او، این معامله می کردند تا معتاد شدند برین. حسن بصری گفت: ایشان این معنی جز با غریبان نکردندی. کلبی گفت: ایشان را این عمل، ابلیس آموخت که بیامد بر صورت مردی [امردی] و ایشان را به خود استدعا کرد تا ایشان این معنی بکردند و دلیر شدند بر دیگران. چون این معنی در میان ایشان بسیار شد، آسمان و زمین عجیج کرد با خدای تعالی و عرش نیز. خدای تعالی بر ایشان از آسمان سنگ فرستاد و ایشان را به زمین فرو برد. ⁽⁴⁾

.

چون لوط بر ایشان انکار کرد، ایشان جواب این دادند و جواب دیگر نداشتند که به آن رفع لوط و رد سخن او کنند، جز آنکه گفتند: اینان را از شهر خود بیرون کنید که اینان مردمانی اند متطهر و متبرز و متکلف طهارت و نزاهت. ⁽¹⁾گفت: ما برهانیدیم او را و اهلش را. مراد به اهلش دو دختر اویند، علی قول بعض المفسرین و نام یکی زعورا بود و نام یکی مرنیا، و دگر مؤمنان گفتند مراد مؤمنانند، مگر زنش که از جمله غابران بود. ⁽²⁾ببارانیدیم بر ایشان بارانی از سنگ. خدای تعالی پس از آنکه آن دههای ایشان برگردانید، سنگ بر ایشان ببارید. ⁽³⁾در بعضی تفسیرها می آید که مجادله ابراهیم آن بود که گفت: اگر در این شهرهای لوط پنجاه مرد مسلمان باشند، ایشان را نیز هلاک کنید. گفتند: نه. گفتند: اگر چهل باشند. گفتند: نه...همی تا با ده آمد. ایشان گفتند: نه. گفت: پس نه لوط درمیان ایشان است. جواب دادند که: «نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیها لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ» . ابن جریج گفت: در آن شهرهای قوم لوط چهار هزار هزار مرد بودند. گفت: چون رسولان ما به لوط آمدند، وهمناک شد به آنها و دستش به تنگ رسید و این عبارتی است از آنکه چاره ندانست حیله نیافت و در آن کار دست نتوانست زدن و او برای آن دلتنگ شد که ایشان بر صورت اَمردانی بودند که در زمین کس به جمال ایشان نبود و لوط علیه السلامخُبث عمل قوم خود را شناخت؛ بر ایشان بترسید از آن ظالمان. عمرو بن دینار گفت: پیش از قوم لوط هیچ مرد با مرد موافقت نکرد و در حیوانات گفته اند هیچ نیست که نر با نر قربت کند. قتاده و سدی گفتند: آن فرشتگان علیهم السلام از نزد ابراهیم علیه السلام بیامدند و روی به

.

شهرهای قوم لوط نهادند و آن پنج ده بود: سَدوم و عاصورا ⁽¹⁾و داروما و صوائیم ⁽²⁾. این چهار دِه کافر بودند و دِه پنجم صعد بود و اهل او به لوط ایمان داشتند آنان را هلاک نکردند. چون بیامدند لوط را در زمینی از آن خود یافتند که کاری می کرد. بَرِ او فراز شدند و او ایشان را نشناخت که بر صورت بشر بودند و او را گفتند: ما به مهمان تو آمده ایم و چون ایشان را دید و حسن جمال ایشان. دلتنگ شد بر ایشان از جهت قوم که او قوم خود شناخت و قوم به او شرط کرده بودند که هیچ غریب را به مهمان به خانه نیارد تا مهمانی ایشان کنند و آن معنی از فاحشه ایشان را روان باشد. لوط ایشان را در قفا گرفت و خدای تعالی ایشان را گفته بود تا لوط چهار بار بر ایشان گوائی بدهد ایشان را هلاک مکنید. چون در راه می رفتند، لوط به ایشان نگرید. گفت، نیک می دانید که این دهها و شهرها چه جای است. گفتند: چه جای است؟ گفت: بترین جای است که در زمین نیست به فساد اهلش و در همه زمین از این مردمان مفسدتر و پلیدتر نیست. این معنی چهار بار باز گفت. لوط ایشان را بیاورد به راهی که کس ایشان را ندید به بی وقتی و در خانه بد و کس ندانست مگر مردمان سرای لوط که زن لوط ایشان را بدید. بیرون آمد و قوم را گفت: خبر دارید که در سرای لوط مهمانانی آمده اند که چشمها به جمال ایشان آدمی ندیده است. ابو حمزة الثمالی گفت: علامت از میان زن لوط در دلالت بر اضیاف آن بود که کس فرستادی و قوم را گفتی: هَیّئوا لَنا عِلجاً؛ برای ما علجی بسازید و علجی خر وحشی باشد. این کنایت بود به نزدیک ایشان از دعوت با فاحشه و این کنایت تا امروز مانده است به زبانی که میان این قوم باشد آن را که با او این معامله روا دارد او را علج می خوانند.

.

در خبر می آید که مَسَخَهااللّه عِلجاً؛ خدای او را مسخ کرد و با خری کرد او را و به روایت دیگر آن است که دختر لوط علیه السلام از خانه بیرون آمد تا آب گیرد. چون از شهر به در آمد، این فرشتگان را دید بر صورت امردان به جمال. ترسید از آن حال و برفت و پدر را خبر داد. لوط علیه السلام بیامد و ایشان را به خانه آورد. چون قوم خبر یافتند از احوال ایشان، بیامدند و به درِ سرای لوط آمدند. لوط علیه السلام چون خبر یافت از ایشان، گفت: این آن است که من ترسیدم و از آن دلتنگ می بودم از آن. ⁽¹⁾چون قوم بشنیدند، آهنگ سرای قوم لوط بودند [کردند] و گرد سرای بگرفتند، و لوط علیه السلام به درِ سرای ببست. ⁽²⁾و پیش از آن سیئات می کردند، یعنی آن فواحش که ایشان بدان مشغول بودندی، بیامدند و بر لوط الحاح کردند که اینها را از سرای بیرون کن و ایشان را لابه کرد گفت: بروید. مرا بی حرمت مکنید. ای قوم! این دختران من اند. ⁽³⁾آنگه در وعظ گرفت ایشان را، گفت: از خدای بترسید و مرا در اذلال و اهانت مکنید و رسوا مکنید مرا در مهمان من. در میان شما هیچ مردی صالح نیست؟ محمد بن اسحاق معنی آن است که در میان شما هیچ مردی نیست که امر به معروف کند و نهی از منکر؟ ⁽⁴⁾لوط علیه السلام به انواع تضرع و شفاعت با ایشان گفت: و ایشان از بیرون سرا[ی] ابا می کردند و قبول نمی کردند و نکاح دختران عرضه می کرد؛ نمی پذیرفتند و گفتند: ما را به دختران تو هیچ حاجت نیست و رغبت، و تو دانی که مطلوب ما چیست و راحت می باید. او چون از آن فرو ماند و بدانست که شفاعت قبول نخواهند کردن، گفت: اگر

.

چنان که مرا به شما قوتی و روزی باشد شما را منع توانم کرد، بکنم. ⁽¹⁾فرشتگان چون جزع لوط دیدند و در ماندگی او و تعزر او و تغلب آن ظالمان. گفتند: یا لوط! رها کن میان ما و ایشان که ما رسولان خداییم. ایشان به تو نرسند و به تو هیچ نتوانند کردن. لوط علیه السلام در بگشاد و ایشان آهنگ فرشتگان کردند. جبرئیل علیه السلاماز خدای دستوری خواست در عذاب و هلاک ایشان و دستوری یافت. برخاست بر آن صورت که او هست و پرها افروخت و او دو پر داشت منظوم به انواع جواهر و ویواقیت، و او روشن دندان، پهن پیشانی، بزرگ سینه، سپید روی، سبز پای بود. و یک پر بر روی ایشان زد، همه را کور کرد. ایشان بانگ داران از سرای بیرون آمدند با چشمهای کور. هیچ گونه راه نمی دیدند. می گفتند: یا لوط با ما مدارا کن تا فردا. ما فردا کار تو بسازیم. قومی جادوان را در سرای آورده، تا ما را به سحر کور کردند. ما تو را کار سازیم فردا. لوط علیه السلام گفت: اینان مرا رنجه دارند. فرشتگان گفتند: ما ایشان را به آن نگذاریم که تو را رنجانند. گفت: موعد هلاک اینان کی است؟ گفتند: وقت صبح. گفت: دیر باشد. گفتند: صبح نزدیک نیست؟ و تو ای لوط! برو و اهلت را ببر به شب، و نباید که کسی از شما باز پس نگرد. ⁽²⁾و بهری گفتند مجاز است و کنایت از آنکه اندیشه ایشان مداری و بر ایشان و هلاک ایشان دل تنگ مداری، مگر زن تو که آنچه به ایشان رسد، به او نیز خواهد رسیدن که او کافر است همچو ایشان. گفتند لوط علیه السلام چون از شهر بیرون آمد، زن را با خویشتن بیرون آورد و گفتند: زن را رها کرد آنجا و بیرون نیاورد. آنگه قوم را گفت: نگر تا باز پس ننگرید که جبرئیل

.

مرا گفت: بگو تا باز پس ننگرد؛ چه آنکه باز پس نگرد، عذاب به او رسد و ایشان برفتند چون از شهر بیامدند پاره هدّه ای عظیم بشنیدند. کس باز پس ننگرید، مگر زن لوط که او باز پس نگرید و گفت: وا قَوْماه! و بر ایشان تأسف خورد. سنگی بیامد و بر سر او آمد و او را هلاک کرد. درست تر آن است لوط علیه السلام زن را با خود نیاورد، چه دانست که او کافره است و لابد هلاک شود و لوط این حمایت نتوان کردن. آنگه فرشتگان گفتند: موعد عذاب ایشان وقت صبح است. چون لوط استبطا کرد، ایشان گفتند: چه تعجیل است؟ صبح نزدیک نیست! چون صبح برآمد و فرمان خدای در آمد، آن دهها را زیر [و زبر] کردیم. جبرئیل را امر کرد با هلاک آن. او بیامد و گوشه پر فرو کرد و این پنج شهرستان را و به روایت دیگر آن هفت شهرستان بود، از بیخ بر کند و بر پر گرفت و در هوا چندانی ببرد تا آواز مرغان و سگان ایشان، اهل آسمان دنیا بشنیدند. آنگه برگردانید و بریخت. ⁽¹⁾و بر ایشان بارانیدیم سنگها. گفتند: خدای تعالی پس از آن بفرمود تا سنگ بر ایشان ببارید. بعضی دیگر گفتند: سنگ بر ایشان ببارید ⁽²⁾و اِنَّما بر آنان آمد که ایشان به شهرها و سفرها و راهها رفته بودند تا در خبر است که مقاتل سلیمان گفت: از مجاهد پرسیدم که از قوم لوط کسی بماند؟ گفت: نه، مگر یک مرد که چهل روز بماند. گفت: چگونه؟ گفت: در حرم بود به مکه. سنگی بیامد تا بر او آید. فرشتگان رد کردند و گفتند: برو که او در حرم است و آنکه در حرم، ایمن بود. سنگ برفت و بیرون حرم در هوا بایستاد تا مرد از پس چهل روز برون آمد. سنگ بر او آمد و او را بکشت. ابو سعید خدری گفت: آنان که عمل قوم لوط کردند، سی و اند مرد بودند به چهل نرسیدند. خدای تعالی چهار هزار هزار مرد را هلاک کرد؛ برای آنکه امر

.

معروف و نهی منکر نکردند. ⁽¹⁾ابوبکر عباس ⁽²⁾گفت که باقر را علیه السلام پرسیدم که خدای تعالی زنان را به گناه مردان بگرفت در عهد لوط؟ گفت: نه؛ چنان که مردان به مردان مشغول بودند، زنان به زنان مشغول بودند. قوله حجارة من سجیل مفسران در آن خلاف کردند. بعضی گفتند سنگی بود اولش سنگ و آخرش گل و این قول مجاهد است. عبدللّه عباس و وهب و سعید جُبَیر گفتند: لفظ مُعرَّب است؛ یعنی سنگ و گل. حسن گفت: اصل او گل بود و طین خدای تعالی سنگ گردانید آن را. ضحّاک گفت: آجر بود... . ⁽³⁾

.

یعقوب و یوسف

یعقوب و یوسف ⁽¹⁾اهل علم سیر گفتند ابتدای قصه یوسف و یعقوب آن بود که در سرای یعقوب درختی بود. هر گه که یعقوب را پسری آمدی، از آن درخت شاخی برآمدی و با آن پسر می بالیدی. چون پسر بزرگ شدی، شاخ بزرگ شاخ بودی و قوی گشته، پدر آن بگرفتی و به او دادی و گفتی: این چوب تو راست و عصای تو است که با تو زاد و رُست و ببالید تا آنگه یوسف آمد؛ او را از آن درخت هیچ شاخ نرُست. چون یوسف بزرگ شد، برادران او هر یک چوبی و عصایی داشتند و ایشان دَه بودند و یوسف یازدهمین بود و بنیامین ⁽²⁾دوازدهمین بود. یوسف گفت: ای پدر! برادران مرا هر یکی چوبی هست و مرا نیست؛ چرا چنین آمد؟ از خدای برای من چوبی بخواه از بهشت. یعقوب دعا کرد. خدای تعالی جبرئیل را فرستاد با عصایی از چوب بهشت، گفت: این به یوسف ده. یعقوب آن چون بستد و آن چوبی بود از زبرجد سبز. شبی یوسف علیه السلام در خواب دید که آن عصای خود بر زمین فرو زدی و برادران او بیامدندی و عصاهای خود به زمین فرو زدندی. عصای او بلند شدی و برگ بیاوردی و شاخها بیاوردی و برگ بگستردی و سر در اعنان آسمان کشیدی. عصای برادرانش به جای خود ماندی. ناگاه بادی بیامدی و عصاهای برادرانش از بیخ بر کندی و در دریا انداختی و عصای او از جای

.

خود بماندی. از خواب درآمد ترسیده، پدر گفت: چه بود تو را ای فرزند من و ای قُرَّةُ العَیْنِ من!؟ او این حدیث با پدر گفت. برادران بشنیدند و ازو حِقد و کینه در دل گرفتند و گفت ای پسر راحیل عجب خوابی دیده ای! همانا تو سید خواهی بودن و ما بندگان تو و کار تو بلند شود و غالب شود بر کارهای ما. وهب گفت یوسف چون این خواب دید، او را هفت سال بود و چون خواب آفتاب و ماه و ستاره ای دید، او را دوازده سال بود. یعقوب علیه السلام، چنان که در اخبار آمده، یوسف را از چشم فرو نگذاشتی یک ساعت؛ پیوسته پیش او بودی و پیش او خفتی. شبی از شبها پیش او خفته بود و ـ گفتند آن شب آدینه بود ـ در خواب دید که یازده ستاره و ماه و آفتاب از قطب آسمان جدا شدی و پیش او سجده کردندی. او از خواب درآمد و گفت: ای پدر! خوابی دیدم عجب! گفت: چه دیدی؟ گفت: در خواب دیدم که درهای آسمان گشاد شد و نوری عظیم پدید آمدی؛ چنان که همه جهان را بگرفتی و کوهها و صحراها روشن شدی ازو دریاها موج زدی و ماهیان دریا به انواع لغات تسبیح کردندی و مرا جامه ای پوشانیدندی که دنیا از نور و حسن او نور بگرفتی و پنداشتمی که کلیدهای گنجهای زمین پیش من بنهادندی و پنداشتمی که یازده ستاره و ماه و آفتاب ⁽¹⁾مرا سجده کردندی... . ⁽²⁾و بعضی دیگر گفتند مراد به سجده خضوع و خشوع است و گفته اند میان آن خواب که یوسف دید علیه السلام در معنی عصا و میان این خواب، هفت سال بود. آنگه این خواب بدید و با پدر گفت. یعقوب گفت: ای پسر من! نگر تا این خواب با برادرانت نگویی که با تو کیدی کنند و مکری سازند و حیلتی؛ چه دیو، مردم را دشمنی است آشکار. گفتند یعقوب علیه السلام او را گفت: این خواب با کس نگوی و یعقوب برفت و با زن

.

خود بگفت و با او عهد کرد که با کس نگوید، راست که او برفت و فرزندان یعقوب درآمدند، آن زن با ایشان بگفت. ایشان را حسد زیادت شد و گفتند: این غلام سَرِ پادشاهی دارد، گاهی خوابش چنان باشد که در عصای او دید و گاه چنین باشد که آفتاب و ماه و ستارگان او را سجده می بردند. به هر حال ماه و آفتاب مادر و پدر باشد و یازده ستاره ما یازده برادریم، و بر سری ⁽¹⁾پدر او را دوستر ⁽²⁾از ایشان داشت. گفتند با این کیدی باید کردن؛ چنان که خدای تعالی حکایت کرد که یعقوب گفت «فَیکیدُوا لَکَ کَیْداً» ⁽³⁾و کید طلب اذی و رنج باشد از صاحب غیظ مرغیری را... . ⁽⁴⁾این هم حکایتی است از یعقوب علیه السلام که او می گوید در تعبیر خواب یوسف علیه السلام که خدای تعالی ترا برگزیند و تأویل احادیث درآموزد... . ⁽⁵⁾و گفت نیز این خواب دلیل آن می کند که خدای تعالی نعمت بر تو و بر آل یعقوب تمام کند؛ چنان که بر پدرانت تمام کرد ابراهیم و اسحاق و آنکه ایشان را برگزید و دو پیغمبر مرسل کرد. آنگه گفت خدا محکم کار و داناست؛ آنچه کند به حکمت و مصلحت کند... . ⁽⁶⁾آنگه حق تعالی گفت در یوسف و برادرانش آیاتی و علاماتی و عبرتی و دلالاتی هست مر پرسندگان را، برادران یوسف یازده بودند و نامهای ایشان این است: و روبیل و او برادر مهتر است، و شمعون، و لاوی، ⁽⁷⁾و یهودا، و ریالون، و یسجر و مادر اولیا بنت لیان بود و او دختر خال یعقوب بود. و چهار پسر دگر او را آمد از سریه دیگر، نام یکی زلفه و نام یکی بلهه و دان و تقتالی و جادواشتر. ۸ آنگه لیا را وفات آمد، یعقوب خواهرش را راحیل به زنی کرد. ازو یوسف آمد و بنیامین. پس

.

جمله فرزندان یعقوب دوازده بود، و آنان که در آن کار بودند و با یوسف آن کید کردند، ده بودند... . ⁽¹⁾و از آیات یوسف علیه السلام آن بود که حق تعالی او را تخصیص کرد به بهره ای از حسن، که از اهل عصر خود مُمَیَّز شد به آن و گفته اند خدای حسن قسمت کرد میان آدمیان، دو ثلث به یوسف داد و ثلثی به همه جهان و گفتند ثلثی به او داد و دو ثلث به همه جهان. ⁽²⁾و گفتند حُسن بر ده قسمت نهاد. نُه قسمت به او داد و یک قسمت به همه جهان.

و ابو سعید خدری گفت روایت کرد از حضرت رسول صلی الله علیه و آله که او گفت: شب معراج که مرا به آسمان بردند، یوسف را دیدم. جبرئیل را پرسیدم که این کیست؟ گفت: این یوسف است. گفتند: یا رسول اللّه چگونه دیدی او را؟ گفت: مانند ماه در شب چهارده. و انس مالک روایت کرد از حضرت رسول صلی الله علیه و آله که او گفت یوسف را و مادرش را نیمه حسن بدادند. و اسحاق بن عبداللّه بن ابی فروه گفت یوسف علیه السلام به جمال به آنجا بود که او در کوههای مصر می گذشتی، نور روی او در دیوارها می تافتی؛ چنان که نور آفتاب. کعب الاحبار گفت خدای تعالی صورت پیغمبران به آدم نمود. تا او یک یک را بدید در طبقه ششم یوسف را به او نمود، تاجِ وقار بر سر نهاده، و پیراهنها ⁽³⁾پوشیده، و قضیب مُلک به دست گرفته و ردای کرامت بر دوش افکنده، بر راست او هفتاد هزار فریشته و بر چپ او هفتاد هزار فرشته و جماعت از امت پیغمبران از پی او ایشان را زَجَلی و آوازی بود به تسبیح و تهلیل و در پیش او درختی که آن را درخت سعادت می خواندند، هر کجا او می رفت با او می رفت. آدم علیه السلام گفت: بار خدایا! این

.

کیست از فرزندان من؟ گفت: ای آدم! این مردی است محسود بشر، آنچه من به او خواهم دادن. گفت: بار خدایا! او را چه خواهی دادن؟ گفت حظی تمام از حُسن. آدم او را گرفت و بوسه بر چشم او داد و گفت: لا تأسف یا بُنیَّ و انت یُوسف. پس اول کسی که او را یوسف [خواند، آدم] بود. و در خبر است که او بر صورت آدم بود و بر حسن و بها و نور او پیش از آنکه از درخت بخورد و چون از آن درخت بخورد آن نور و بها ازو برفت و خدای تعالی به یوسف داد. و گفته اند: که یوسف را چندان نور و بها بود که در شب چنان بود که در روز و سفید لون بود و نیکو روی و جعد موی بود فراخ چشم بود ستبر ساق و ستبر ساعد. و میان باریک [تیزبینی] و خُورد دندان، و بر جانب روی راست خال سیاه داشت و بر میان دو چشم علامتی سفید داشت؛ پنداشتی که ماه تابان است. چون بخندیدی یا سخن گفتی، نور از دندانهای او می تافتی و هیچ وصّاف وصف او نتوانستی کردن. و گفتند او حسن به میراث از جدش اسحاق یافت و اسحاق از مادرش ساره و خدای تعالی ساره را بر صورت حور العین آفریده بود و لکن صفای حور نداشت، جز آنکه یوسف از صفای لَون و رِقّت و لطافت اندام به آنجا بود که اگر ازین خُضر چیزی بخوردی، سبزی از پوستِ او پیدا بودی که به گلوی او فرو می شدی و ساره حسن از حوا میراث داشت. عبداللّه مسعود روایت کرد که حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود که چون جبرئیل علیه السلامآمد و مرا گفت خدای می گوید من حسن یوسف از نور کرسی دادم و حسن تو از نور عرش و بعضی علما را گفتند یوسف نیکوتر بود یا محمد صلی الله علیه و آله؟ گفتند: در اَوّلیان از یوسف و در آخرینان از حضرت محمد صلی الله علیه و آله. و نیز از آیات یوسف علیه السلام، تعبیر خواب بود که هر خواب که پرسیدند، آن تعبیر آن را بگفتی و همچنان بودی که او گفتی. ⁽¹⁾* * *

.

گفتند برادران یوسف و برادرش بنیامین، دوست تر است از ما به نزدیک پدر ما، و ما جماعتی ایم، ده کس بودند؛ پدر ما در ضلالی است روشن، و مراد به ضلال ذهاب است و رای از ره صواب و رای و تدبیر و ضلال از دین نخواستند، و گفت مراد ایشان به ضلال فرط محبت یعقوب بود به یوسف. آنگه یک به یک بنشستند و رای زدند و تدبیر کردند و گفتند چاره آن است که چاره ای کنیم که او را از پدر دور کنیم. یکی گفت از ایشان: یوسف را بکشید و یا در زمینی افکنید دور که روی پدر، شما را صافی خالی و مستخلص شود. خلاف کردند در آنکه این گوینده که بود. بعضی گفتند شمعون. کعب گفت: دان بود که این گفت. و آن که از پس او یعنی از پس کشتن او گروهی نیکیایشی صالح تایب. ⁽¹⁾کار میان شما و پدر سره شود، چون او را بکشتید. یکی از ایشان گفت و بیشتر مفسران بر آن اند که این گوینده روبیل بود و او پسر خاله یوسف بود و در حق یوسف نیکو رأی بود و برادر مهین بود و برادر آن در حکم او بودند. گفت یوسف را مکشید که کشتن برادر عظیم باشد؛ او را در چاه افکنید، اگر لابد این بخواهی کردن. ⁽²⁾* * * آنگه گفتند به هر حیلتی باید که میان او و پدر جدایی کنیم. آنگه گفتند: او را از پدر بباید خواستن تا با ما به چراگاه آید. دگر باره گفتند: پدر ما را بر او استوار ندارد و او را به ما ندهد. تدبیر آن است که او را بگوییم اول بیامدند به پیش او و با یکدیگر کشتی گرفتند و انواع بازی ها از جستن و سنگ بازی و صلاح دستی کردند. او گفت هر روز به چرگاه چنین کنید؟ گفتند از این بیشتر و خوش تر. اگر دل تو خواهد تا ما

.

بیایی در آنجا تا نظاره ما کنی و تو نیز در آنجا ساعتی باز کنی و او را مُشَوَّق کردند تا او راغب شد. آنگه به جمع بیامدند و پیش پدر بر پای بایستادند و این عادت ایشان بود چون حاجتی بودی، پدر ایشان را گفت: چه حاجت است شما را؟ و چه کار آمده اید؟ گفتند: ای پدر ما! چه بوده است تو را که ما را مأمون نمی داری بر یوسف؟ و ما او را نصیحت گریم و بدو خیر خواهیم و با او خیانت نکنیم؛ بل با ما بفرست فردا، بفرست او را با ما تا چره کند و بازی کند و ما او را نگاه داریم. گفت مرا دلتنگ بکند آنگه که شما را ببرید و ترسم که او را گرگ بخورد و شما ازو غافل و بی خبر باشید. و خلاف کردند در آنکه یعقوب چگونه گفت ایشان را که او را گرگ بخورد و این غیب است اگر به وحی گفت تقدیر کرد به فرستادن، گوییم از این چند جواب است: یکی آنکه زمین مَسْبَعه بود و گرگ بسیار بود آنجا برای آن گفت. وجهی دیگر آن است که بر دل او بگذشت و بر زبان او براند حق تعالی تا در وقت احتجاج و اعتلال ایشان را دست اقرار نباشد. بعضی دیگر گفتند در خواب دید که او را گرگ خورده بود. و بعضی دیگر گفتند که او در خواب دید که او را ببرند و باز نیارند و چون پرسید که او را کجا بردید، گفتند او را گرگ خورد، و بعضی دیگر گفتند: که ده گرگ گردِ یوسف برآمده بودند و او را تعریض می کردند و برو حمله می کردند و یکی از آن جمله از او ذَبّ و دفع می کرد و زمین بشکافت و یوسف به زمین فرو شد و از آنجا برنیامد، الاّ از پس سه روز. چون یعقوب این خواب بدید، او را از برادران نگاه می داشت.... * * * پدر را گفتند: اگر چنانچه گرگ او را بخورد و ما ده مرد با او، پس ما زیانکار باشیم. یعقوب علیه السلام ایشان را اجابت کرد و یوسف را با ایشان بفرستاد. راویان اخبار گویند... که چون برادران یوسف، یوسف را از پدر جدا کردند به حیلت و دستان، و پدر ایشان را گفت می ترسم که او را گرگ بخورد، ایشان گفتند:

.

گرگ او را چگونه بخورد و ما ده مرد با اوییم و شمعون با ماست ـ که او مردی بود که اگر خشم گرفتی، نعره زدی، هیچ چیز نبودی از حیوانات که او آواز او بشنیدی، الاّ بیفتادی و اگر آبستن بودی، بچه بیفکندی ـ و یهودا در میان ماست و او چون خشم گیرد، شیر را از هم بدرد. یعقوب چون از ایشان این سخن بشنید، ساکن شد. یوسف بیامد و پیش پدر بایستاد و گفت: ای پدر! مرا با برادران بفرست. یعقوب گفت: تو را می باید؟ گفت: آری. [گفت] دستوری دادم. چون دگر روز بود، یوسف علیه السلام جامه در پوشید و کمر بست و قضیب به دست گرفت و بیرون شد با برادران. یعقوب علیه السلام سَلّه بگرفت و آن سبدی بود که ابراهیم علیه السلام زاد اسحاق در آنجا نهادی و برای یوسف چند گونه طعام در آنجا نهاد و فرزندان را وصایت خیر کرد به یوسف و گفت: ای فرزندان من! این پسرک من امانت است نزد شما. از خدای بترسید و درو هیچ جنایت مکنید. به خدای بر شما که اگر گرسنه شود، طعامش دهید و اگر آب خواهد، آبش دهید و برو شفقت و مهربانی کنید و او را رها نکنید و از چشم فرو نگذارید و در رفتن بر او رنج ننهید. گفتند که او ما را برادر است و ما را به او شفقت برادری است و یکی از ماست؛ بل مفضل است بر ما برای دوستی تو. یعقوب علیه السلام با ایشان پاره ای راه به صحرا بیرون رفت و ایشان را به خدای سپرد و یوسف را دربر گرفت و بوسه بر چشم او داد و گفت تو را به خدا و برادران سپردم و عهد و وثیقه کردم، با آنکه ترسم که تو را ضایع کنند و برگردانند. ⁽¹⁾ایشان او را به صحرا بردند تا پدر با ایشان بود و بر چشم پدر بودند، او را بر دوش گرفته بودند و اکرام می کردند. چون پاره ای راه برفتند و او را بیابان فرو بردند و از پدر دور شدند و

.

از شهر سخن بگردانیدند و او را جفا کردند و زدن گرفتند. هر گه که برادری او را بزدی، او به استغاثه بر دیگری شدی. او نیز بزدی او را و آن طعام که پدر از برای او ساخته بود، چیزی بخوردند و چیزی به سگان دادند [و او را چیزی ندادند] و او را پیاده می تاختند، گرسنه و تشنه می زدند و او می گریست و گفت پدر را بی خبری که با یوسف تو چه می کنند؟ عند آن حال فریشتگان بگریستند رحمة [بر] یوسف. ***

چون خواستند که یوسف را بکشند و رأی ایشان بر این درست شد، یهودا ـ که او پسر خاله یوسف بود ـ گفت: نه، با من عهد کرده اید که یوسف را نکشید؟ گفتند: بلی عهد کرده ایم. اکنون چه کنیم او را؟ گفت: او را بر چاهی افکنید که رهگذر کاروانیان است؛ باشد که او را از کاروانیان یکی بردارد. ⁽¹⁾چون یوسف را به کنار چاه آوردند، پیراهن ازو به در کردند و آن چاهی بود میان اردن و مصر و گفتند تا خانه یعقوب از آنجا سه فرسنگ بود و بر ره کاروان بود و آن چاهی بود تاریک و وَحس و سر تنگ و بن فراخ و برای آن کردند تا بر نتواند آمدن و گفتند آب از چاه شور بود، و سام بن نوح کنده بود آن چاه را. دستش را بر بستند. یوسف گفت: ای برادران! پیرهن به من دهید تا عورت پوش من باشد در حیات من و کفن من باشد در ممات من، و دستم بگشایید تا هوامّ زمین از خود باز دارم. او را گفتند آن یازده ستاره و ماه و آفتاب را که در خواب تو را سجده کردند، بخوان تا دستهای تو را بگشاید و پیرهن با تو دهد. آنگه رسنی در میان او بستند و او را فرو گذاشتند. چون به نیمه چاه رسید، رسن ببریدند و او را در چاه افکندند. خدای تعالی از میان آب، سنگی برآورد بزرگ و لیّن تا یوسف بر آن سنگ آمد و رنج نرسید او را. و در روایتی دیگر آنکه خدای تعالی

.

فرمود جبرئیل را: در باب یوسف را. به یک پر زدن بر زمین آمد و یوسف را در میان چاه بگرفت و بر آن سنگ نهاد و او را تسلی داد و احوالی که بر او خواست رفتن، با او بگفت. چون ایشان آواز وَقع او بشنیدند، او را آواز دادند. او جواب داد. گفتند زنده است هنوز. خواستند تا او را سنگسار کنند. یهودا رها نکرد و گفت: نه با من عهد کردید که او را نکشید؟ رها کردند. و در خبر است که چون یوسف را علیه السلام در چاه افکندند، آن چاه تاریک بود. روشن شد و آبش شور بود، خوش گوار شد و از آن آب می خورد و آن آب، او را به جای طعام و شراب بود و خدای تعالی فریشته ای را بفرستاد تا انیس او شد، تا متوحش نباشد و آن بندها از او برگرفت و پیراهنی از حریر بهشت فرستاد تا در [او ]پوشید. و روایتی دیگر آن است که چون ابراهیم را علیه السلام در آتش انداختند، او را برهنه کردند و بر دست و پای او بند نهادند. آتش بندهای او را بسوخت و جبرئیل آمد و پیرهنی از حریر بهشت بیاورد تا او را پوشانید. او به میراث به اسحاق رها کرد و اسحاق به یعقوب و یعقوب خواست که آن به یوسف رسد در تعویذی نهاد و بر گردن او بست آن فرشته آن تعویذ بشکافت و آن پیرهن را درو پوشانید. و روایتی دیگر آن است که آن فرشته از بهشت بهی بیاورد تا بخورد چون شب در آید فریشته خواست تا برود یوسف علیه السلام گفت اگر تو بروی من تنها بمانم و مستوحش شوم گفت: من تو را دعایی بیاموزم که چون بخوانی، وحشت از تو برود. گفت: یا صَریخَ المُسْتَصْرِخین یا غَوْثَ المُسْتَغیثین یا مُفَرِّجَ کَرْبِ المَکْرُوبین قَدْ تَری مَکانی وَ تَعْرِفُ حالِی وَ لا یَخْفی عَلَیْکَ شَی ءٌ مِنْ أَمْرِیْ. یوسف علیه السلام این بگفت: خدای تعالی هفتاد فرشته را بفرستاد تا گرد او در آمدند و او را انس می دادند و یهودا هر روز بیامدی و طعام و شراب به جهت او بیاوردی و در چاه فرو گذاشتی. چون سه روز در چاه بود، روز چهارم جبرئیل آمد و گفت: که تو را در چاه افکند؟ گفت که برادران. گفت: چرا؟ گفت: به واسطه دوستی پدر بر من حسد کردند. گفت:

.

خواهی از این چاه برآیی؟ گفت: آری. گفت: بگو: یا صانِعَ کُلِّ مَصْنُوع وَ یا مُونِسَ کُلِّ وَحِید یا غالباً غَیْرَ مَغْلُوبْ وَیا حیّاً لا یَمُوتْ وَ یا مُحْیِی المَوْتی لا اله الاّ أنت، اَللّهُمَّ انّی أسئلک بأنَّ لک الحمد لا إلهَ إلاّ أنتَ بَدیعُ السّماواتِ وَ الأرضِ ذُو الجلالِ و الإِکرامِ أن تُصَلّیَ علی محمّدٍ و آل محمّدٍ و أن تَجعَلَ لی من أمری فَرَجاً و مَخرَجاً وَارزُقنی مِن حَیثُ لا أحتسب [یحتسب]. یوسف علیه السلام این کلمات بگفت. خدای تعالی او را فرج داد از چاه و ملک مصر به او داد از آنجا که او اندیشه نکرد. مجاهد گفت یوسف علیه السلام از پدر جدا شد، شش ساله بود. چون به پدر باز رسید، چهل ساله بود. چون آنچه بر سر او در دل داشتند و بر آن عزم کرده بودند که او را در چاه افکنند بکردند، آمدند به نزدیک پدر تا نماز شام گریان. آن روز برفتند. همه روز یعقوب علیه السلامدر بند انتظار می بود که مشغول دل که با یوسف ایشان چه کنند. چون ایشان یوسف را به چاه افکندند، حسن بصری گفت در این وقت او را هفتده سال بود و در بندگی ⁽¹⁾و زندان و پادشاهی هشتاد سال بماند و بیست و سه سال دیگر بماند از آن پس، و چون فرمان یافت او را صد و بیست سال بود. آنگه بیامدند و بزغاله را بگرفتند از گله و او را بکشتند و پیرهن یوسف را در آن خون آغشتند و روی با خانه نهادند و یعقوب علیه السلام به سر راه آمده بود به انتظار ایشان. چون پدر را بدیدند، جمله به یک بار بانگ برآوردند و گریستن گرفتند و یعقوب بدانست که ایشان را کاری افتاده است. یوسف را ندید. گفت: یوسف کجاست؟ به یک بار دست بزدند و جامه ها بدریدند و خروش زدن گرفتند و گفتند: ما برفتیم تا سبق بریم با یکدیگر و یوسف را به نزدیک متاع و ثقل خود رها کردیم، گرگ او را بخورد. تو ما را راستگوی نداری و اگر چه ما راست گوئیم درین گفتار.

.

و اهل اشارت گفتند برای آن نماز شام آمدند تا وقت تاریک باشد ایشان را از آن دروغ گفتن شرم نیاید و در سخن فرو نمانند: و از اینجا گفته اند چون از کسی حاجتی خواهی شب مخواه که حیا در چشمست، و چون تاریک بُوَد چشم [نگیرد] و چون عذر خواهی به روز مخواه که فرو مانی در عذر خواستن، و این گریه دروغ که ایشان کردند. آب از همه گریها[ی] به راست بِبُرد. ⁽¹⁾آنگه این پیرهن خون آلود عرضه کردند و گفتند اینک پیراهن او خون آلود است، و آوردند پیراهن او به خون دروغ. ⁽²⁾و برای آن دروغ گفت آن را که خون یوسف نبود، خون بزغاله بود، یعقوب علیه السلامپیرهن به دست گرفت و گفت چه حلیم گرگی بود که یوسف را بدرید و پیرهنش نیازرد و ندرید ایشان فرو ماندند. گفتند، بل دزدان او را بکشتند، گفت سبحان اللّه دزدان او را بکشتند و پیراهن او رها و حاجت ایشان [به] پیرهن بود، نه به کشتن او. و گفته اند در پیرهن یوسف سه آیت بود: یکی آنکه، آن که روز بیاوریدند خون آلود. یعقوب بدانست که دروغ می گویند. دویم آنجا که زلیخا در او آویخت و پیرهن یوسف بدرید از پس. و سیم آن روز که بیاوردند و بر روی یعقوب افکندند، او بینا شد. آنگه پیرهن بستد و بر سر و چشم نهاد ببوسید و نعره ای بزد و بیفتاد و بی هوش شد. روزی دیگر که با چراگاه رفتند و گفتند: دیدی که پدر ما را چون دروغزن و خجل کرد؟ تدبیر آن است که یوسف را از چاه برآوریم و پاره پاره کنیم و استخوانهای او با پیش پدر بریم تا قول ما راست شود. یهودا گفت نه با من قول کرده اید که یوسف را نکشید از آن و ایشان را منع کرد. نماز شام چون به خانه شدند، پدر گفت که اگر چنان است که راست می گویید که آن گرگ که او را بخورد، بگیرید و پیش من آرید. ایشان برفتند و چوب و رسن برگرفتند و به صحرا شدند و گرگی را

.

بگرفتند و دست و پای او ببستند و پیش یعقوب آوردند و بیفکندند. یعقوب علیه السلامگفت: دست و پای او بگشایید. پس بگشادند او را. یعقوب گفت: ای گرگ! پیش آی. او بیامد و پیش یعقوب بایستاد و یعقوب علیه السلام گفت: ای گرگ! شرم نداری که فرزند مرا و میوه دل من و روشنایی چشم مرا بخوری؟ گرگ به آواز آمد و گفت: به حق شیبت [تو] که من فرزند تو را نخوردم و گوشت و خون شما که پیغمبرانید بر ما حرام است و من مظلومم و دروغ بر من نهاده اند و من درین زمین غریبم. گفت: برای چه به این زمین آمده ای ⁽¹⁾؟ گفت مرا اینجا خویشان اند، به زیارت ایشان آمده بودم. این پسران تو مرا بگرفتند و ببستند و پیش تو آوردند و این دروغ بر من نهادند. ⁽²⁾عند آن حال یعقوب گفت: نفس شما این کار بیاراست در چشم شما. کار من امروز و شأن من صبری است نیکی، و صبر نیکو آن باشد که در خلال آن جزعی نباشد، و خدایی است که ازو یاری خواهند و استعانت طلب کنند بر آنچه شما وصف می کنید؛ یعنی من به خدای استعانت می کنم و یاری می خواهم ازو. یوسف علیه السلام سه روز در آن چاه بماند. روز چهارم کاروانی می گذشت آنجا از مدین می آمد و به مصر می شدند به تجارت از جاده ای بگردیده بودند و به نزدیک آن چاه فرود آمدند و این چاه بر جاده ای راه نبود. مردی را بفرستادند از عرب از بلاد مدین نام او مالک بن الذُّعَر تا آب آرد برای ایشان. او به کناره چاه آمد و دلو فرو گذاشت تا آب برکشد. یوسف علیه السلام دست در رسن زد و از چاه برآمد. مرد آبکش کودکی دید مِنْ أَجْمَلِ أَهْلِ زَمانِه. ⁽³⁾این کودکی است و او را پنهان کردند برای بضاعت. ⁽⁴⁾بعضی دیگر گفتند که کار او پوشیده کردند و گفتند که این غلام بضاعتی است که

.

اهل این آب به ما دادند تا برای ایشان بفروشیم. ⁽¹⁾بر دگر روز یهودا به سر چاه آمد بر عادت و طعام بیاورد تا یوسف را طعام دهد. آواز داد، یوسف جواب نداد و در چاه نبود. بیامد به طلب او. آن کاروان را بدید و یوسف به نزدیک ایشان. مالک ذُعر آمد برادران را خبر کرد بیامدند و مالک را گفتند این غلام ماست، از ما گریخته است. مالک گفت اگر خواهید، به شما دهم آن را و اگر خواهید، بخرم از شما. گفتند: نخواهیم که او را با ما دهی، به جز او را تا بفروشیم و لیکن این غلامی است دزد و گریزنده و ما این را به این عیب می فروشیم. مالک گفت به این عیبها به چند می دهید؟ گفتند: به چندانی که تو خواهی، به شرط آنکه او را از این ولایت ببری تا به نزدیک ما نیاید. گفت: آخر به چند می فروشید آن را؟ گفتند: بر حکم تو. بفروختند او را یعنی برادران (به) بهای اندک. و در عدد و مبلغ آن علما خلاف کردند. عبداللّه عباس و ... گفتند: بیست درم بود. مجاهد گفت بیست و دو درم بود. عکرمه گفت چهل درم بود. و بعضی دیگر گفتند: هیجده درم بود. بعضی اهل معانی گفتند زیر ده درم بود... آن درمها پسندیده [بستدند] و با یکدیگر بخشیدند. یوسف علیه السلام می نگریست و نیارست گفتن که خلاف آن است که ایشان می گویند که از کشتن می ترسید و برای آن او را به این بهای اندک فروختند که ایشان از جمله زاهدان بودند در او یعنی ایشان را رغبت نبود بر او، و زاهد را برای این خوانند که در دنیا و مال رغبت نکنند. و در خبر آمده است که یوسف یک روز در آینه نگرید، جمال، او را به عجب آورد. گفت اگر من بنده ای بودمی بهای من کس ندانستی که چند است امتحان کردند او را و بهای او را به او نمودند، درمی چند شمرد. آنگه آن کاروان از آنجا برفت و برادران یوسف با ایشان می رفتند و می گفتند که

.

این غلام را نگاه دارید که این غلامی دزد و گریزنده و دروغزن است ما این را به این عیبها فروخته ایم، مالک او را بر شتری نشاند و روی به مصر نهادند و راه ایشان بر گور مادر یوسف بود، راحیل. یوسف چون از دور گور مادر بدید، خویشتن از شتر درافکند و بر سر گور مادر آمد و زیارت کرد و بگریست و می گفت: ای مادر! اگر هیچ توانی سر از خاک بردار و بنگر که با فرزند تو چه معامله کردند و آنچه با او کرده بودند، از سر دلتنگی در آن گور می گفت که ای مادر! بی خبری که برادران بی رحمت [رحم] مرا از پدر جدا کردند و در چاه افکندند و روی من به تپانچه ای سیاه کردند و مرا در بیابان سنگسار کردند و در مَنْ یَزید؛ چنان که بندگان را فروشند، مرا بفروختند و چنان که اسیران را از شهری به شهری برند، مرا می برند.

کعب الاحبار گوید: چون یوسف این می گفت، از پس پشت او هاتفی آواز داد: «وَاصْبِرْ وَما صَبْرُکَ اِلاّ بِاللّه». مالک ذُعر باز نگرید، یوسف را بر شتر ندید، گفت: آنکه گفتند این غلام گریزنده است، راست گفتند. آنگه در کاروان افتاد و بانگ می کرد و یوسف را طلب می کرد و می گفت این غلام را که بخریدم، بگریخت و با خانه اهل خود رفت. آنگه در میانه پرسیدند و او را دیدند بر سر آن گور. آمدند و او را بگرفتند و بزدند و گفتند ما را باور نبود که از آنچه ما را می گفتند که تو گریزنده ای؛ تا آنکه بدیدیم که تو بگریختی. گفت: من نگریختم و لیکن این گور مادر من است. چون بدیدم، خواستم تا او را زیارتی کنم. باورش نداشتند و بندی گران بیاوردند و بر پای او نهادند و او را بر سر شتر نشاندند و به مصر بردند. مالک ذُعر گفت: ما به هیچ منزلی نرسیدیم و فرود نیامدیم، الاّ برکت او بر من و راحل من و مال من پدید آید، و بامداد و شبانگاه می شنیدم که فرشتگان بر او سلام می کردند و آواز ایشان می شنیدم و اما شخصشان نمی دیدم. تا در راه بودیم، هر روز ابری سفید بیامدی و بر بالای سر او سایه کردی و چون برفتی، با او برفتی و چون بایستادی، با او بایستادی.

.

و چون در شهر آمدند مالک ذُعر او را به گرمابه برد و جامه نو کرد برای او و او را شکلی به شکلی دگر شد و او را به بازار آورد و عرض کرد بر بیع. مردی او را بخرید که خزینه دار مَلِک بود و او را لقب عزیز بود و نام قِطْفیر و گفته اند اظفر بن رُحَیب و ملک مصر در آن روزگار الریّان بن الورید بن [ثروان] بن اراشة بن عمرو بن عملان بن لاود بن سام بن نوح بود. و گفته اند این پادشاه به یوسف آورد و این مَلِک پیش از یوسف فرمان یافت و از پس او پادشاهی به قابوس بن مصعب افتاد و یوسف علیه السلام او را به ایمان دعوت کرد، ایمان نیاورد و ابا کرد. عبداللّه عباس رضی اللّه عنه گفت: چون کاروان به مصر رسید، این قطفیر به استقبال کاروان رفت، یوسف را به بیست دینار و جفتی نعلین و دو پاره کمان بخرید. وهب بن منبه گفت چون یوسف را بر بازار آوردند و عرض بیع کردند، چشمها درو متحیر بماند که مانند او در جمال ندیده بودند. در بهای او زیاده می کردند و می فزودند تا بهای او به آنجا رسید که او را گفتند برابر به زر بردارند و به مشک و حریر و به سیم به این چهار جنس او را برابر برداشتند. قطفیر عزیز او را بخرید و به خانه برد و زنی داشت نام او فکا بنت لنوس، او را گفت آنچه خدای تعالی او را حکایت کرد. گفت این را نکو دار که ما را از این خیری و نفعی باشد. یا این را به فرزند گیریم که ما فرزند نداریم. چون عزیز او را بخرید و به خانه برد و زنش را گفت: این را گرامی دار و مقامش در جایی نیکو باز کن، که باشد که ما را از این سود بود یا باشد که او را فرزند گیریم که ایشان را فرزند نبود. چنین تمکین کردیم یوسف را در زمین؛ چنان که عزیز او را ممکّن کرد و مالک بر اسباب خود، پس از آنکه او را به بها بخرید، ما او را به اسباب توفیق تمکین کردیم تا از این چاهش به سر گاه برآوردیم، و خدای (جل جلاله) غائب است بر کارش، مغلوب نیست، و کس او را غلبه نتواند کردن و لکن بیشتر مردمان ندانند. ⁽¹⁾

.

... و چون برسید به أشد خود، ما او را حکمت و علم دادیم و همچنین جزا کنیم و پاداشت دهیم نکوکاران را... . ⁽¹⁾* * *

چون یوسف علیه السلام با خانه عزیز رفت و او را به زن سپرد و جمال و حسن او به آن حد بود که شرح داده شد و زن عزیز را و نام او زلیخا بود، چشم بر او افتاد و او را دوست بداشت و هر چه روز برآمد، جمال یوسف زیادت شد و عشق زلیخا زیادت شد. تا صبر و قوت و طاقت داشت، پنهان می داشت؛ چون از حد بگذشت و به غایت رسید، بر او اظهار کرد و او را مراوده کرد... . ⁽²⁾یعنی به فریفت و مطالبت کرد او را آن کس که در خانه او بود به غلامی، از نَفْسِ او یعنی خواست تا او را از دست او فرا گیرد. ودر تفصیل مراوده او مر یوسف را و مفسران بسیار سخنها گفتند. عبداللّه عباس رضی اللّه عنه گفت از جمله مراوده او آن بود که با یوسف بنشست و او را گفت: ای یوسف! چه نیکی است این موی تو. گفت: اول چیزی که در خاک بریزد، این موی باشد. گفت: ای یوسف! چه نیکوست این روی تو. گفت: خدای در رحم مادر نگاشت این را. گفت: ای یوسف! حسن صورت تو تن مرا لاغر کرد. گفت: شیطان تو را بر این معاونت می کند. گفت: ای یوسف! عشق تو آتش در دل من زد؛ آن آتش را بنشان. گفت: اگر آتش تو بنشانم، به آتش دوزخ سوخته شوم. گفت: خیز و در آن خانه شو و آبی بیار که من تشنه شده ام.

.

گفت: در آن خانه آن کس شود که کلید خانه به دست اوست. گفت: ای یوسف! در آن خانه بستر حریر باز کرده ام. خیز در آن خانه آی و مراد من از خود بده. گفت: پس نصیب من از بهشت نشود. گفت: ای یوسف! خیز با من در آن پرده آی که کس را در آن پرده راه نیست. گفت: هیچ پرده ای مرا از خدا نپوشد. گفت: ای یوسف! دست بر دل من نه تا از دست تو شفا یابم. گفت: عزیز به این اولی تر است. گفت: چه گویی که من عزیز را شربتی دهم که در آن شربت زیبق باشد و زرّ سوده تا بمیرد و اعضایش پاره پاره شود، آنگه در چیزی پیچم آن را و در نهانخانه فکنم تا کس نبیند او را [نیز] و مُلکِ او به تو دهم؟ گفت: پس چگونه رستگاری یابی از عقاب خدای؟ گفت: ای یوسف! چندانی که در شمار [تو آید] تو را زر و جواهر دهم تا در رضای خدای خود صرف کنی. گفت: یا هذهِ؛ ای زن! مرا مسلَّم کن. سُدّی و ابن اسحاق گفتند: مراوده او یوسف را آن بود که خویشتن می آراست و بر او عرضه می کرد و محاسن خود پیش او می گفت و ذکر می کرد و او را به خود دعوت می کرد. یک بار به رغبت و یک بار به رهبت و می گفت: ای یوسف! این روی نه به جمال است. گفت: در خاک پوسیده به. گفت: این موی من نه نیکوست؟ گفت: با خاک برآمیخته شود. گفت: این که چون پیش یوسف بنشستی یوسف روی ازو بگردانیدی به جانب دیگر با آن جانب شدی بایستادی خانه بساخت از آیینه زیر و بالا و دیوارها همه از آینه افروخته و یوسف را این خانه بنگر تا هیچ دیدستی؟ یوسف در آن خانه رفت. او بیامد و پیش او بنشست، یوسف روی بگردانید با دگر جانب، چون در نگرید زلیخا را دید از عکس آینه و به هر جانب که می نگرید،

.

همچنین می دید. خواست تا برون آید از آنجا، همه درها بسته یافت. ⁽¹⁾[گفت] برای تو بجارده ساخته ام خود را. یوسف علیه السلام گفت: پناه با خدای می دهم پناه دادنی؛ یعنی پناه با خدای می دهم از آنکه من چنین فعلی کنم و تو را [خ ل: مرا] این اندیشه؟ او سید و خواجه من است و ولی نعمت من؛ یعنی شوهر تو عزیز. و مرا نکو داشت و اکرام کرد، و اگر من این اندیشه کنم، ظالم باشم و ظالمان را بس فلاحی و ظفری و بقایی نباشد. ⁽²⁾زلیخا به یوسف همت کرد و یوسف همت کرد به زلیخا، اما اصحاب حدیث و حشویان گفتند: شیطان بیامد و یک دست بر پهلوی این نهاد و یک دست بر پهلوی آن و ایشان را جمع کرد در یک خانه و چون ایشان با یکدیگر حاضر آمدند، زلیخا چندانی مراوده و مخادعه کرد و تضرع و لابه که یوسف را نرم کرد. [و یوسف ]اجابت کرد او را و عزم کرد بر معصیت و همت هر دو را بر یک وجه تفسیر کردند و آن عزم است. گفتند هر دو بر معصیت عزم کردند و یوسف علیه السلام، از زلیخا بنشست که جای خیانت کنندگان و جای زانیان باشد و کار میان ایشان تا حَلِّ سراویل برسید. چون یوسف عزم درست کرد بر معصیت و خواست تا با او خلوت کند، خدای تعالی برهانی نمود.... یکی آنکه جبرئیل بانگ برآورد و او را بترسانید و منع کرد. و قولی دیگر آن است که فرشته ای از آسمان آواز برآورد که نام تو در آسمان از جمله صدیقان است و پیغمبران، و جای تو در زمین جای خیانت کنندگان، و قولی دیگر، و روایتی دیگر آنکه دریچه ای پیدا شد و صورت یعقوب پدید آمد بر او انگشت می گزید بر وجهی تهدید، و روایت دیگر آنکه فرشته ای به صورت یعقوب از پس پشت او درآمد و لگدی بر پشت او زد؛ چنان که آب پشت او به پیشانی بیرون آمد. و از این ترّهات

.

آنچه عقل و شرع و قرآن و اخبار که پیغمبران خدای را از آن منزّه کرده است و این هیچ به نزدیک ما روا نیست بر پیغمبران علیهم السلام؛ از آنجا که ایشان معصومان و مطهران اند و پاکیزگان، و صغیره و کبیره بر ایشان روا نیست؛ از آنجا که ادله عقل بر ایشان دلیل کرده اند بر عصمت ایشان؛ چه در عقل مقرر است که تجویز کبائر و صغایر بر ایشان منفِّر بود مکلّفان را از قبول قول ایشان و قبول وعظ ایشان، و غرض قدیم تعالی از بعثت ایشان قبول قول ایشان است و امتثال امر و اجابت دعوت ایشان. آنچه قدح کند در آو واجب بُوَد که خدای تعالی ایشان را از آن مُنزّه و معصوم دارد، و تجویز زنا که من اَکْبَرِ الکَبائِر است و اَعْظَمِ الخَطایا وَاُمَّهاتِ الذُّنُوب، واجب بُوَد که از آن منزه باشند که حظ او در تنفیر به غایت و نهایت است. ⁽¹⁾... حق تعالی گفت ما چنین کنیم که کردیم؛ برای آنکه تا سوء و فحشا از او صَرف کنیم؛ یعنی چنان که نمودیم آن برهان و کردیم این لطف، نیز الطاف کنیم و آیات نماییم. ⁽²⁾* * *

چون زلیخا یوسف را در آن خانه بیافت و درها ببست و در او آویخت و بر او الحاح کرد و یوسف علیه السلام از او امتناع می کرد ـ عبداللّه بن احمد الطّائی روایت کرد از پدرش از جدش از زین العابدین علی بن الحسین علیه السلام که گفت چون زلیخا یوسف الحاح می کرد: ـ بتی در گوشه خانه نهاده بود. برفت و جامه ای بر روی بت افکند. یوسف گفت: چنان چرا کردی؟ گفت: او معبود من است. شرم دارم از او که در مشاهده او معصیت کنم. یوسف علیه السلام گفت: عجب از تو! شرم می داری از جمادی که

.

لا یُبْصِرُ وَلا یُغْنِی [و]لا یَسْمَعُ عَنْکَ شَیْئاً ⁽¹⁾، و من شرم ندارم از خدایی که خالق و رازق و منعم و عالم سر و علانیه من است؟ گفتند: برهان این بود. و قولی دیگر آن است که یوسف از دست او بجست و از دری از درهای خانه بیرون آمد و زلیخا به قفای او، می شتافتند به جانب در خانه تا که سَبَق برد یوسف بر وجه گریختن از او و زلیخا به دنبال او در [بر در] آویخته. چون به در خانه رسید زلیخا به او رسید و در پیرهن او آویخت یوسف علیه السلام پیرهن ازو در کشید. پیرهن یوسف دریده شد. یوسف علیه السلام از خانه به در جست. و زلیخا بر پی او و پیرهن یوسف دریده. چون نگاه کردند عزیز را که خواجه یوسف بود، بر در خانه یافتند. زلیخا پیش دست شد و سَبَق برد به سخن گفتن؛ برای آنکه از آن حرکات متهمان [بود]. گفت: چه جزا و مکافات باشد آن را که به اهل و خانه تو بد خواهد؛ یعنی زنا، الاّ آنکه او را به زندان باز دارند یا عذابی مولم کنند او را. یوسف علیه السلام گفت: او مراوده کرد مر از خود و مخادعت و مطالبت کرد. چون ازو بگریختم، در من آویخت و پیرهن من بدرید. عزیز، که او شوهر زلیخا بود، گفت با یوسف شما هر دو مدعی اید. تو بر دعوی خود گواهی داری؟ گفت: بلی. درین گواه خلاف کردند. سعید جبیر و ضحاک گفتند کودکی بود در گهواره. یوسف علیه السلام گفت: گواه من این کودک است که در گهواره است. عزیز گفت: کودک در گاهواره گواهی دهد. گفت: او برای من گواهی دهد آنگه به نزدیک گاهواره آمدند. یوسف علیه السلام گفت: ای کودک! چنان که دیدی بگو به فرمان خدای. کودک به سخن

.

درآمد و به زبان درست گفت: اگر پیرهن یوسف از پیش دریده است، زن راست می گوید و مرد دروغ؛ و اگر پیرهن یوسف از پس دریده است، زن دروغگوی است و مرد راستگو. چون پیرهن از پس دریده بود، عزیز زن را گفت: این از جمله کید شماست و کید شما عظیم باشد... . ⁽¹⁾* * * و در خبر می آید که چون یوسف علیه السلام پادشاهی بر او افتاد و خدای تعالی او را پیغمبری داد و به اهل آن ولایت فرستاد، یک روز جبرئیل بر نزد او نشسته بود. جوانی از در سرای درآمد، چاکر بعضی مطبخیان و او جامه شوخکن پوشیده و چیزی از آلت مطبخ به دست گرفته و بگذشت. جبرئیل علیه السلام گفت: یا یوسف! این برنا را می شناسی؟ گفت: نه. گفت: این کودکی است که برای تو در گاهواره گواهی داد. یوسف علیه السلام گفت: چون چنین است او را بر ما حقی هست و ثابت شده باشد. بفرمود تا او را بیاوردند و آن جامه ازو بر کشید و خلعتی گرانمایه درو پوشانید و او را وزارت خود داد... . ⁽²⁾* * * گفت [عزیز]: ای یوسف! از سر این حدیث برو. این حدیث پوشیده دار، و زن را گفت: استغفار کن و آمرزش خواه برای گناهت که تو از جمله خطا کنندگانی. ⁽³⁾و گفتند زنانی در شهر، یعنی شهر مصر، مفسران گفتند: زن ساقی مَلِک بود و زن نانوا[ی] ملک و زنِ صاحب زندانی و زن صاحب دواب ستور دار، چنان که عادت زنان بود در مثل این حدیث که باز گویند با یکدیگر. گفتند: زن عزیز، یعنی عزیز خزینه دار که قطفیر نام بود، می خواهد و می خواند و می فریبد غلامش را. ⁽⁴⁾

.

دوستی او در دل گرفت پنهان، دوستی بر او کار سخت کرد، او را در ضلال و گمراهی و ذهاب از راه صواب می بینیم و می دانیم. ⁽¹⁾* * *

چون راعیل، که زن عزیز بود، مکر ایشان و حدیث گفتار ایشان بشنید، دعوتی ساخت برای ایشان و کس فرستاد و ایشان را بخواند و دیگر زنان را تا جمله چهل زن برآمدند. ⁽²⁾و برای ایشان مجلسی بساخت و درو بالشها نهاد که بر او تکیه کنند. ⁽³⁾آنگه آنان که طعام گفتند، ۴ هر یکی را از ایشان کاردی به دست داد. ایشان کارد به دست گرفتند و او یوسف را جامه سفید پوشانید و او را گفت: اگر هیچ مرا بر تو حقی است، از این جای برون آیی و بر اینان گذری کنی، تو را هیچ در این زیانی نیست و گفتند: ایشان را در آن خانه نشانده بود و دری که در آنجا رهگذر یوسف بود و به کاری که او را بودی، او را گفت که به آن خانه در رو و گذر کن و فلان کار بکن. او به آن خانه در آمد و بر ایشان گذر کرد. گفتند او را به جهت همین جامه سپید پوشانید که نگویند که او در جامه گرانمایه نکو است که حسنی که به جامه بود، حسن عاریتی باشد. چون جامه برون کنند، برود. حسن یوسف چنان بود که اگر جامه گرانمایه پوشید، جامه او آراسته شدی. و گفتند ایشان بر صفه ای بنشاند که بر آن صفه خانه ای بود و یوسف در آن خانه بود و یوسف را گفت: برون آی به اینان! و یوسف علیه السلام بیرون آمد. گفتند زلیخا ایشان را گفت: من این جوان را خواهم گفتن که بر شما گذری کند. اکنون چون او بر شما بگذرد، هر یکی از شما از این ترنج که به دست دارید، پاره ای ببرید و به او دهید برای من. چون او را بدیدند، بزرگ آمد در چشم ایشان، ۵ دستها ببریدند از دَهَش

.

و تَحَیُّر؛ چنان که بی خود شدند و هوش از ایشان برفت که دست می بریدند و از نظاره جمال یوسف خبر نداشتند از اَلَمْ. آنگه از سر تعجب و تحیر گفتند برکت باد؛ ⁽¹⁾یعنی منزها خدایا که چنین خلق آفریند. ⁽²⁾گفتند ما او را از این کار که بر او تهمت می نهند، دور می بینیم و بر کناره می بینیم از آنچه در او دیدیم از سیمای خیر و علامت رُشد و عفت و صلاح، این نه آدمی است. ⁽³⁾چنین شخص خریده نباشد و بنده نتواند بودن، این نیست الا فرشته کریم. زلیخا گفت آن زنان ملامت کننده را که تا یوسف را ندیده بودند، زبان ملامت دراز کرده بودند؛ چون او را بدیدند روی به ملامت خود نهادند و بدانستند که ایشان به ملامت اولی ترند و زلیخا دست یافت و عذرش روشن شد. گفت: این آن شخص است که [شما] مرا در حق او ملامت کردید. آنگه بر خویشتن اقرار داد من او را مراودت کردم و مطالبت از نفس؛ او خویشتن نگاه داشت و امتناع کرد. آنان زنان او را گفتند، چرا فرمان او نکنی؟ گفت فرمان خدا رها نکنم که فرمان او کنم. عند آن زلیخا گفت: اگر آنچه منش فرمایم، نکند، به زندانش باز دارند و از جمله ذلیلان و خواران شود. او را تأکید ⁽⁴⁾کردند، به زندان. ⁽⁵⁾یوسف علیه السلام روی از ایشان بگردانید و با خدای تعالی به مناجات گفت: خداوند من و پروردگار من! زندان دوست تر دارم از آنچه ایشان مرا به آن می خوانند. ⁽⁶⁾و اگر کید ایشان از من برنگردانی به الطاف و مرا با خود رها کنی، من میل می کنم به ایشان و اگر لطف تو مرا درنیابد، من از جمله جاهلان باشم. خدای تعالی او را اجابت کرد و کید ایشان از او صرف کرد و او شنواست. ⁽⁷⁾

.

آنگه روی راه [رأی] ایشان چنان راه داد، پس از آنکه آیات را و دلالات بدیدند و بدانستند که مجرم زلیخاست که یوسف را محبوس کنند تا ایهام کنند بر مردمان که گناهکار یوسف است و بی گناه زلیخا. ⁽¹⁾این بگفتند و یوسف را به زندان فرستادند. سُدّی گفت سبب زلیخا آن بود که زلیخا گفت شوهرش را این غلام کنعانی مرا رسوا کرد در میان مردمان. او می گوید من مراوده کردم او را و من نمی توانم با هر یکی عذر خود تقریر کردن؛ یا مرا دستوری بخش تا بیرون روم و عذر خود ظاهر کنم یا او را محبوس باش تا نیز حدیث من نکند و مردم این حدیث از زبان بنهند. عزیز پیش ملک آمد و گفت: مرا غلامی است که از او گناهی به وجود آمد و بفرمای تا او را به زندان برند. ملک بفرمود تا یوسف را به زندان بردند و با او دو جوان را به زندان یکی خوانسالار ملک بود و یکی شرابدار و گفتند دو غلام ملک بودند و نام خوانسالار مجلث بود و نام شراب دار بنو ⁽²⁾و بر ایشان مَلِک خشم گرفت و سبب خشمِ [او] آن بود که خبر دادند که خوانسالار تدبیر آن می کند که تو را زهر دهند و ساقی از آن خبر دارد و با هم راست کرده اند. و سببِ این، آن بود که جماعتی که ایشان را از ملک رنج بود از اهل مصر و رعایا، خواستند تا مَلِک را زهر دهند، نشد ایشان را از ره طعام و شراب؛ این هر دو غلام را بفریفتند و ایشان را مالهای بسیار وعده دادند. خوانسالار مال بستد و زهر بستد و در طعام کرد؛ ساقی پشیمان شد، مال نستد و زهر نستد. چون وقت طعام و شراب آمد، خوانسالار بیامد و بر طریق عادت طعام آورد و شراب دار آمد و گفت این طعام مخور که زهرآلود است. خوانسالار گفت: ایها الملک! آن شراب نیز که او دارد، زهرآلود است. ملک گفت: چنین است؟ گفت: دروغ می گوید. گفت: او نیز دروغ

.

می گوید. ملک ساقی را گفت: آن شراب باز خور، او باز خورد، او را گزند نکرد که درو زهر نبود. صاحب طعام را گفت: این طعام را بخور و نخورد و ابا کرد. ملک بفرمود تا بهیمه ای بیاوردند و این طعام به او دادند، بخورد و در حال بمرد. ملک بفرمود تا هر دو را به زندان بردند و یوسف علیه السلام تعبیر خواب کردی در زندان چه زندانیان از دلتنگی و دل مشغولی خوابها آشفته بسیار بینند. ⁽¹⁾چون زندانیان بامداد برخاستندی ⁽²⁾، هر یکی چند خواب مختلف دیده، روی به یوسف نهادندی و خوابها پرسیدن گرفتندی و او تعبیر کرد. ایشان خواستند تا تجربه کنند این خوابها بینداختند و گفتند ما در خواب دیدیم و ندیده بودند. خوانسالار گفت: من در خواب دیدم که نان بر سر من نهاده بود و مرغ از سر من نان می خورد و شرابدار گفت من در خواب دیدم که شراب و انگور می فشارم و به خداوندگار می دادم. ⁽³⁾بهری گفتند خواب راست بودند و آن را حقیقتی بود و آنچه گفتند در خواب دیدند. محمد بن جریر الطبری گفت بر عکس دیدند. بَدَل کردند این را. او خواب این بر خود بست و این خواب او بر خود بست.

چون یوسف علیه السلام تعبیر کرد آنکه صاحبِ خوابِ بد بود و گفت حاشا من خواب نیک دیدم و خواب بد او دید. یوسف علیه السلام گفت: «قُضِیَ الْأَمْرُ الَّذِی فِیهِ تَسْتَفْتِیانِ» ⁽⁴⁾. مجاهد گفت اول که این دو غلام آمدند که از او خواب پرسند، او را گفتند: ای جوان! تو سخت نیکو رویی و بخرد و ما تو را سخت دوست می داریم. او گفت: به خدای بر شما که مرا دوست مدارید که هر کس مرا دوست داشت، من از محبت او بلا دیدم، عمه مرا دوست داشت و خواست تا مرا بَرِ خود باز گیرد، کمری از ابراهیم

.

اسحاق به میراث یافته بود بر میانِ من بست و من بی خبر خفته از آن، آنگه مرا به تهمت دزدی نهاد تا به علت آن یک سال مرا نزد خود بُرد، و شرع ایشان آن چنان بود که چون کسی از کسی چیزی بدزدیدی، یک سال سارق را خدمت مسروقة منه بایستی کردن. و اگر پدر مرا دوست داشت، در محنت برادران افتادم تا مرا به چاه افکندند و به بندگی بفروختند. و اگر زلیخا گفت تو را دوست دارم، مرا به محنت زندان افکند. زنهار مرا دوست مدارید! گفتند ما تو را دوست می داریم و ما را با تو الفت می باشد. آنگه همه روز بیامدندی و حدیث او می شنیدندی و بر او آفرین می کردندی؛ تا شبی در خواب دیدند، آنچه خدای حکایت کرد از ایشان، بر دگر روز بیامدند و پیش ایشان بنشستند و گفتند: اَیُّهَا الْعالِمُ. ما دوش هر یکی خوابی دیده ایم. اگر دستوری باشد، بپرسیم و تو آن را تعبیر فرمایی. گفت: بگوی. ساقی گفت: من در خواب دیدم که پنداشتمی که در بستانیم و رزی بود و تا کی از آن رز، سه خوشه انگور داشت، می بگرفتمی و کأس مَلِک به دست من بودی. در آنجا فشردمی و ملک را دادمی تا باز خورد. و خوانسالار گفت من در خواب دیدم که سه سبدی از نان بر سر نهاده بودمی و بر آنجا الوان طعامها بردی، سباع الطیر ⁽¹⁾و مرغان شکاری از آن می خوردندی. ⁽²⁾یکی از ایشان گفت: ما را خبر ده به تأویل آن که ما تو را از جمله محسنان می بینیم. ⁽³⁾در خبر است که چون یوسف علیه السلام در زندان شدی، اهل زندان را یافت دلتنگ و آزره و پژمرده. ایشان را گفت: صبر کنید و بشارت باد شما را که خدای شما را برین مزد دهد و فرج عاجل و ثواب آجل و رنج و صبر شما ضایع نیست. ایشان دلخوش

.

و آسوده شدند و گفتند رحمت خدای بر تو باد که تا تو اینجا نبودی، ما دلتنگ و رنجور بودیم و چون تو درآمدی، ما را به دیوار تو راحت و انس پیدا شد و متسلی شدیم؛ چه نیکوست روی تو و خوی تو و حدیث تو، ما را خبر دهی از مزدِ ما و کفّارة ما و طهارت ما [از گناه] و تا تو اینجایی، ما نخواهیم تا از صحبت تو جدایی کنیم. فَمَنْ اَنْتَ یا فَتی؛ تو کیستی ای جوانمرد؟ گفت: أَنَا یُوسف بن یعقوب صفیّ اللّه ابن اسحاق ذبیح اللّه ابن ابراهیم خلیل اللّه . عامل زندان گفت: ای پیغمبر زاده! و اللّه اگر توانستمی تو را رها کردمی و لیکن به آنچه ممکن بُوَد در خدمت و مراعات تو تقصیر نکنم، هر جای که اختیار کنی و خواهی بنشین. ⁽¹⁾* * * گفت نیاید به شما طعامی که روزی شما کنند و الاّ من خبر دهم شما را به تأویل آن پیش از آنکه به شما آید. این از جمله آن است که خدای تعالی مرا آموخته است. گفتند که این برای آن گفت که دانست که از آن خوابها که ایشان پرسیدند، یکی بد است، و از حق عابر آن است که چون ازو خوابی پرسند که بد باشد، آن را تعبیر نکند و از آن عدول کند و نگوید؛ [برای] آنکه اَبو رزین العقیلی گفت که از رسول صلی الله علیه و آلهشنیدم که گفت: خواب بر پای مرغی پرنده باشد تا تعبیر نکنند؛ چون تعبیر بکنند، بیفتد و خواب جزوی است از چهل و شش جزو از پیغامبری. خوابی که بینی، جز با خداوند رای مگو. و انس مالک روایت کند که رسول صلی الله علیه و آله گفت: خواب اول برای تعبیر کننده راست؛ برای این سبب یوسف علیه السلام تعلل کرد و از تعبیر گفتن عدول کرده و برای آن آغاز حکایتِ علمِ خود کرد که تا ایهام بیفکند که او تعبیر آن خوابها نمی داند. گفت: وقت را این تعبیر ناگفتنی است و شما را مبادا که وهم آید که من به تعبیر این خواب عالم

.

نه ام که هیچ طعام به شما نیارند... . ⁽¹⁾و من رها کردم دین و طریقه قومی که ایشان به خدای ایمان ندارند و به سرای بازپسین، یعنی کافرند به قیامت، و من پیروی می کنم دین و ملت پدران خود را که ابرهیم و اسحاق و یعقوب اند. ما را نیست که هیچ چیز را انباز و شریک او کنیم. این از فضل خدای تعالی بر ما و بر جمله خلایق و لیکن بیشتر مردمان شکر این نعمت نکنند؛ آنگه با ایشان تقریر کنند توحید کرد و نقض شرک. گفت: ای دو رفیق زندان! خدایان پراکنده بهتر باشند یا خدای قهر کنند؟ و برای آن گفت ایشان را این سخن که ایشان در زندان بتان داشتند و او را می پرستیدند و سجده می کردند، و برای آن پراکنده گفت که در شکل و صفت متفاوت بودند از کوچک و بزرگ و میانه، از هر نوعی ساخته. و گفتند: معبودان مختلف را خواست از اصنام و آتش و آفتاب و نجوم و جز آن، و آنان که چنین باشند، مقهور و مغلوب باشند و خدای تعالی یکی است بی همتا و انباز، و بی مثل و مانند و قاهر و غالب است و قادر بر هر چه خواهد. آنگه تنبیه کرد ایشان را بر آنچه می کردند از فساد رأی، گفت: چون کنی شما بدان خدایی که نمی پرستید، الاّ نامهایی که بر نهاده اید شما و پدران شما... . ⁽²⁾آنگه گفت: این احکام که شما کردید، باطل است؛ حکم نیست، الا خدای را (عزوجل) و او فرمود به حکم و حکمت که جز او را نپرستند. آنگه اشارت کن به این جمله که ذکر او برفت و گفت این دینی و طریقتی است راست و مستقیم و لیکن بیشتر مردمان ندانند؛ از آنجا که نظر و تفکر نکرده اند در دلیل و این علمی است که الاّ به طریق نظر حاصل نشود. چون یوسف علیه السلام در این حدیث خوض کرد و در این معنی اطناب و استقصا کرد

.

و به کلی از سرِ جواب سؤال ایشان برفت، گفتند: جواب سؤال ما و تعبیر خواب ما بگذار. گفت: توقف کنید از آنکه مصلحت در این است. ایشان الحاح کردند، او گفت: اما یکی از شما و آنان و آن ساقی مَلِک بود، نام او مخلث بود، تعبیر خواب آن است که او با سر کار خود رود و مَلِک را خمر دهد. اما سه خوشه انگور که دید، تأویل آن است که سه روز دیگر در زندان بماند. و اما تعبیر خواب آن دیگر که سه سبد دید در خواب و نان بر آن و مرغان از او می خوردند، او سه روز در زندان بماند. پس از آن، او را بر دار کنند و مرغان مغز سر او بخورند. عبداللّه مسعود گفت چون این شنیدند، پشیمان شد و گفتند: ما خوابی چیزی ندیدیم. دروغ می گفتیم و بازی می کردیم تا تو را بیازماییم. یوسف علیه السلام گفت: آن رفت و قضا کرده شد. براندند و حکم کردند آن کار که شما در او فتوا پرسیدید. چون مدت برفت و سه روز شد، روز چهارم گماشتگان آمدند و ایشان را از زندان بیرون بردند. ⁽¹⁾* * *

یوسف علیه السلام (گفت) ساقی را که خواب نیک دیده بود و دانست که او را نجات خواهد بودن که: حدیث من یاد دِه ملِک را و پیش او ذکر من و حدیث من بگو و در آن حال شیطان از یاد یوسف برد که نام خدای برد. جبرئیل آمد و دست یوسف گرفت و در گوشه ای برد و پر بر زمین زد و زمین را بشکافت. گفت فرو نگر، تا چه بینی! فرو نگرید، گفت: زمین دویم می بینم. آن نیز بشکافت، گفت. فرو نگر که چه بینی؟ فرو نگرید، [گفت] زمین سیم می بینم. همچنین تا هفت زمین را بشکافت. و گفت: فرو نگر تا چه بینی؟ گفت: سنگی عظیم می بینم. جبرئیل علیه السلام پر بزد و بشکافت. کرمی بیرون آمد و برگ سبزی در دهان. جبرئیل علیه السلام گفت: خدایت سلام

.

می رساند و می گوید پنداشتی فراموش کرده ایم در زندان این کرم را در زیر هفتم زمین در میان سنگی فراموش نکرده ایم. به عزّ عزّت من که هفت سال در اینجا بمانی. یوسف علیه السلامگفت: خدای از من راضی باشد؟ گفت: آری. پس گفت اگر اینکه هفت است، هفتاد باشد، باک ندارم... . ⁽¹⁾کلبی گفت پنج سال بود تا محبوس بود، از آن پس هفت سال دیگر بماند تا تمامی دوازده سال. چون مدت محنت به سر آمد و از ره فرح بر سبیل بشارت خبر آمد، حق تعالی سبب ساخت که هفت سال دیگر ملک در خواب دید که هفت گاو لاغر هفت گاو فربه را بخورد و هفت خوشه سبز دید که هفت خوشه خشک گرد او درآمدی و آن را نیست کردی. او از خوابی درآمد، ترسیده و مذعور [مدهوش] کسی فرستاد تا سحره و کهنه و قیّافان را بخواند و خواب بر ایشان عرضه کرد. ⁽²⁾پادشاه گفت ریان بن الولید ـ یعنی پادشاه ملک مصر ـ که: من در خواب دیدم هفت گاو فربه که ایشان را هفت گاو لاغر بخورد و هفت خوشه گندم سبز و هفت دیگر خشک که این خشک آن تر را بخوردی. فتوا کنید مرا در خواب من، اگر تعبیر خواب من می دانید. ⁽³⁾آنگه ایشان را گفت: ای جماعت معروفان! فتوا کنید مرا در خواب من، اگر شما تعبیر خواب می کنید. ایشان گفتند: ما تأویل خواب ندانیم، عند آن حال ساقی را یاد آمد که در زندان مردی است که او علمِ تعبیر نیک داند. گفت آن کس که برسته بود از ایشان، یعنی از آن دو صاحب سجن، یاد آمد او را از پس مدتی، من خبر دهم شما را، به تأویل آن. مرا بفرستید. او را بفرستادند. چون به زندان رسید، یوسف را گفت: ای یوسف! ای

.

صدیق راستگوی! در آنچه گویی از تعبیر خواب در هفت گاو فربه که ایشان را می خورد هفت گاو لاغر و در هفت خوشه سبز و هفت دیگر خشک تا من با مردمان شوم و ایشان را خبر دهم تا بدانند. یوسف علیه السلام گفت: تعبیر این خواب آن است و تدبیر این کار که در این هفت سال تخمی که کاری آنچه حاصل آید از او دخل در خوشه رها کنی تا بماند، الاّ اندکی که برای قوت به کار آید. آنگه از پسِ [آن] هفت سال قحط آید، قحط سخت که هر چه در این هفت بنهاده باشی ذخیره، همه خرج شود و خورده شود، جز اندکی از آن نگاه داری. آنگه پس از آن، سالی آید سالی فراخی خصیب سالی که درو فریاد مردمان رسند و درو عصیر کنند و انگور فشارند و آنچه در او آبی و روغنی باشد. ⁽¹⁾* * * چون مرد باز آمد و ملک را خبر داد به آنچه یوسف علیه السلام گفته بود، این حدیث به پیغام راست نیاید، او را بَرِ من آرید. رسول بیامد و گفت ملک تو را می طلبد اجابت کن تا تعبیر این خواب، چنان که با من بگفتی با او نیز بگویی. گفت: برو بازپس شو و مَلِک را بگو تا آن زنان را حاضر نسازی و نپرسی که چرا دست می بریدند، من نیایم، و این برای آن کرد تا مَلِک را و جُز او را روشن شود که او را بی گناه باز داشته اند. ⁽²⁾رسول برگشت و پیش مَلِک شد و گفت یوسف علیه السلام می گوید که من بیرون نیایم تا ندانی که مرا بی گناه به زندان باز داشته اند به ظلم. بفرمای تا آن زنان را بیاورند و بپرسند تا چرا دست ببریدند! ملک کس فرستاد تا ایشان را بخواند و گفت: چه حال بود شما را با یوسف، چون او را مراوده کردید و مطالبه از نفس او. او شما را مراوده کرد یا نه؟ گفتند: «حاشَ

.

لِلّهِ» ، برکت باد ⁽¹⁾که ما از او چیزی، الاّ خیر و صلاح ندانیم و بر او هیچ بدی و تهمتی ندیدیم. عند آن حال زلیخا مُقرّ آمد و گفت: مراوده و مطالبه من کردم او را از نفس او و یوسف در آنچه می گوید، راستگوی است. ⁽²⁾* * *

این برای آن است که بدانند که من در غیبت او با او خیانت نکردم در حق زلیخا، و خدای تعالی کید خیانت کنندگان را هدایت نکند و رها نکند که بر کار شود و پوشیده ماند. آنگه گفت من نفس خود را مبرا نمی کنم که نفس مردمان را به بدی فرماید، و این کلام بر سبیل خضوع و خشوع و کسرِ نفس گفت و انقطاع با خدای تعالی، الا آنچه خدای رحمت کند؛ یعنی اگر بعضی مردمان از [آفت] نفس اماره به معصیت سلامت یابند، به لطف و رحمت خدای بُوَد و آن لطف آن است که آن را عصمت می خوانند و خدای تعالی آمرزنده و بخشاینده است. در خبر است که چون یوسف علیه السلام خواست تا از زندان باز آید، اهل زندان جزع کردند از مفارقت او و گفتند: ما را وجود تو اینجا اُنس بود و راحت و فواید و اکنون می روی، ما چه کنیم و که باشد ما را که غمگسار ما شود؟ یوسف علیه السلام ایشان را دعا کرد و گفت: بار خدایا! دلها[ی] وُلات بر ایشان مشفِق و مهربان گردان و اخبار بر اینان پوشیده مدار، برای این در همه شهرها جز شهر ایشان بهتر دانند. چون بیرون آمد، بر درِ زندان بنوشت: این گور زندگان است و خانه اندوهان است و تجربه دوستان است و شماتت دشمنان است. آنگه به گرماوه رفت و غسل کرد و خود را پاکیزه کرد از دَرَن و وَسَخ زندان و خلعت ملک در پوشید

.

و چون به در سرای ملک [رسید] بر در سرای ملک بایستاد و گفت:. حَسْبِی رَبِّی مِنْ دُنیای وَحَسْبِی رَبِّی مِنْ خَلْقِه عَزّ جارُهُ وَجَلَّ ثَناؤُهُ وَلا اِلهَ غَیْرُهُ. چون در پیش ملک رفت گفت: اَللّهُمَّ اِنّی أَسْئَلُکَ بِخَیْرِه مِنْ خَیرِکَ وَاَعُوذُ بِکَ مِن شَرِّه وَشرِّ غَیْرِه. چون در پیش ملک رفت و چشمش بر ملک افتاد، ملک را سلام کرد و او را تحیت کرد به زبان عرب. ملک او را گفت این چه زبان است؟ گفت زبان عم اسماعیل. آنگه در میان زبان بگردانید و او را به عبرانی دعایی گفت. ملک گفت: این چه زبان است؟ گفت: زبان پدران من است. وهب منبه گفت: ملک هفتاد زبان می دانست به هر زبان که با یوسف سخن گفت، یوسف جواب داد و به آن لغت سخن گفت و ملک تعجب کرد و یوسف را آن روز سی سال بود. ملک در جمال او نگرید و حداثت سن او و غزارت علم او، با ندیمان نگرید و گفت آن است آن که تأویل خواب من گفت و کس ندانست. آنگه گفت: یا یوسف من می خواهم تا تأویل این خواب از زبان تو بشنوم. یوسف علیه السلام گفت: به اول خواب تو به تفصیل بگویم که تو چگونه دیدی و چه دیدی؟ گفت: روا باشد. ای ملک که تو هفت گاو دیدی فربه نیکو سپید روشن روی که رود نیل بشکافت و ایشان آنجا برآمدند، پستان ها پرشیر و تو در ایشان می نگریدی و از حسن ایشان متعجب می بودی که نگاه کردی آن نیل به زمین فرو شد و زمین پدید و از میان گل و حمای او هفت گاو برآمد لاغر و کرد کن موی، خاک رنگ، شکمها با پس شده بی پستان و بی شیر دندان و پنجه داشتند، چون دست و پنجه سگان و خرطومها داشتند، چون خرطوم سباع با آن گاوان دیگر آمیخته شدند و ایشان را بدریدند و بخوردند و استخوان ها ایشان بشکستند و مغز استخوان ها ایشان بمکیدند و تو در آن می نگریدی و متعجب بودی. از آن پس هفت خوشه گندم از زمین برآمد سبز، و هفت دیگر سیاه و خشک هر یک جایی، تو به تعجب با خود می گفتی که این خوشها گندم عجب است در یک جای رُسته، هفت

.

سبز سیراب و هفت سیاه خشک بی بَر. در آن میانه بادی برآمد و آن خوشهای سیاه خشک را بر آن خوشها سبز برزد و آتش در آن زد و آن را بسوخت. این آخر خواب تو است. آنگه از خواب درآمدی ترسنده و مذعور. ملک از آن به تعجب فرو ماند و گفت: این گفتِ تو عجب تر از خواب من است تا پنداری که این خواب را تو دیدی که هیچ خلل نکردی و هیچ خطا نکردی. اکنون ای صدیق روزگار! چه رای تو در این خواب که من دیده ام؟ گفت: مصلحت آن است که بفرمایی تا گندم و جو بسیار تا آنچه به دست آید، بیارند و بکارند و هر چه تو را در خزانه است، خرج کنی بر تخم کار و عمارت، چه اضعاف و اضعاف آن باز یابی و چون [به] برآید و برسد بفرمایی تا بدروند و در خوشه رها کنند تا به زیان نیاید و آفت وسوس بر او راه نبرد، تا دانه او قوت آدمیان باشد و کاه او علف چهارپایان. و ازین طعام که حاصل آید، خمسی برداری برای قوت سال و اربعة خمس در انبار بنهی. در این هفت سال چنین کنی. چون این هفت سال برود، هفت سال آید سالهای قحط و قحطی عام باشد و به اطراف عالم برسد و از اقصای عالم بیایند و از تو طعام خواهند و بخرند. تو آنچه در این سالها نهاده باشی، به حکم و مراد خود بفروشی و از آنجا خزینه ها نهی و گنجها که کس ندیده و نشنیده. ملک گفت که در این کار که قیام نماید که تواند کردن که گفتی؟ یوسف علیه السلام عند آن گفت: من نویسنده و حاسبم به کتابت و حساب نگاه دارم و این عمل مرا حاصل است، و گفت: من حفیظم آن را که به من سپاری و عالمم به احوال سالهای قحط. عبداللّه عباس رضی اللّه عنه گفت: که رسول صلی الله علیه و آله گفت: اگر نه گفتی مرا به عامل کن هم در حال عمل به او خواست داد؛ چون استدعا کرد، یک سال بازپس افتاد تا یک سال نرفت عمل به او باز نداد و رسول علیه السلام گفت: ما عمل به او ندهیم که او خواهد. یوسف یک سال پیش او می بود و با او مجالست می کرد و از او علومی و آدابی می دید. در او متعجب می بود. یک روز یوسف را گفت: من با تو به هر نوعی

.

می باید تا اختیارها کنیم. جز آن است که مرا استنکاف می باشد از آنکه با تو طعام خوردم. یوسف علیه السلام گفت: من اولی تر که استنکاف کنم از اینکه پسر یعقوبم اسرائیل اللّه و پسر اسحاق ذبیح اللّه پسر ابراهیم خلیل اللّه . گفت: راست گفتی و از آن پس با او مواکله و مشاربه کرد. عبداللّه عباس گفت: چون یک سال برآمد، ملک یوسف را بخواند و تاج بر سر او نهاد و شمشیر خاص خود حمایل کرد و او را بر سریری نشاند از زر مرصع و دُر و یاقوت و کِلّه استبرق بر بالای آن بزد، طول سی گز بود و عرض او ده گز. بر او سی بستر افکنده بود و شصت مِقْرَمه کرده و او را بر آن سریر نشاند ملوک و امرا را در فرمان او کرد و ملک در خانه او نشست و پادشاهی به دست یوسف داد و کار مصر با او گذاشت و قطفیر را از آن عمل که داشت، معزول کرد و عمل او نیز به یوسف داد و قطفیر روز کی چند بماند، آنگه بمرد. مَلِک زلیخا را به یوسف داد. چون یوسف در نزدیک زلیخا شد و با او بنشست، او را گفت: این بهتر است یا آنچه تو مرا به آن استدعا می کردی؟ زلیخا گفت: ای صدیق! تو مرا به آن ملامت مکن که من زنی بودم جوان در نعمت با جمال و مال؛ چنان که تو دیدی و شوهر مرا شهوت به زنان نبود و پیرامن من نگشتی و آنگه تو نیکوترین اهل روزگار بودی و من از محبت تو مبتلا شدم به امری که کس را نبود. چون یوسف دست به او یازید، او را بکر یافت دانست که او راست گفت. و یوسف را از او دو فرزند آمد که یکی افرائیم و یکی میشا و مُلکِ مصر بر یوسف راست گشت و در میان رعیت عدل آشکارا کرد و همه زنان و مردمان مصر او را دوست گرفتند و شکر گفتند. ⁽¹⁾* * *

ملک گفت این مرد را که علم چنین داند او را در زندان رها نکنند، او را به من

.

آرید تا من او را بخاصه و خالصه خود کنم. او سزای آن باشد که وزارت من کند. چه جای آن است که او در زندان عمر گذارد. او را بیاوردند. چون بیامد و با او سخن گفت و او را در سخن بیازمود، بدانست که بیش از آن است که گفته اند. ⁽¹⁾* * * تا می شنید روا می داشت که چنان هست یا نه؟ چون بدید او را و بدیدند او را، بشناخت و با او سخن گفت و از او سخن شنید و چون استنطاق کردند او را و به سخن درآمد، از سخن او پایه علم او بشناخت و از مایه علم او قدر او بدانست. ⁽²⁾چون از سخن او مایه او بدیدند در خور آن، او را پایه نهادند، گفت: تو امروز نزدیک ما مکین و امینی. عذر آن خواست که پیش از این تو را نشناختم. چون تو را امروز شناختیم، لاجرم به قدر امانتت پایه مکانت نهادیم. اگر آن کس که او خوابی را تعبیر بگفت، مستحق وزارت مُلک شد، بل مُلک مصر به او دادند و بر سریر مملکتش نشاندند و تاج مَلک بر سرش نهادند و نگین ملک در انگشتش کردند. آنگه تورات و انجیل و زبور و فرقان را تفسیر کرد و تأویل گفت سزاوار وزارت و خلافت نباشد؟! او در هفت گاو سخن گفت و راست گفت، از آن گفت پادشاهی صد هزار مرد یافت. آن کس که او حکم هر آدمی صورت گاو سیرتان بشناخت آن بر پادشاه حکم شد. ⁽³⁾* * * یوسف علیه السلام چون آن تمکین دید، گفت: مرا بر سر خزانه زمین موکل کن و کار خزانه به من مفوض کن. آنگه چون کسی نبود آنجا که او را شناختی و تزکیه او کردی، او خود تزکیه خود کرد و گفت: من نگاهدارم و ضایع نکنم و عالمم به وجوه دخل

.

و خرج آن به علم حاصل کنم و به حفظ نگاهدارم و ضایع نکنم و چون وقت خرج باشد، به جای خود بنهم؛ چه عالمم به مصالح آن و حافظم آن را از نااهل. اگر چه ملک می گفت تو نزد ما مکینی، حق تعالی می گفت تو از جهت من با تمکینی. تمکین تو من کنم و مکان و مکانت تو من دهم که تو را به حقیقت من شناسم لاجرم او را در زمین کنم تمکین، تا جای سازد آنجا که خواهد. آنگه گفت: برسانیم به رحمت خود آن را که خواهیم و مزد نیکوکاران ضایع نکنیم. آنگه گفت: مزد آخرت که ثواب است به ازین ملک مصر باشد که به یوسف دادیم آنان را که ایمان دارند و متقی باشند و مجتنب از معاصی. ⁽¹⁾* * * چون یوسف علیه السلام ممکن گشت و بر سبیل نیابت بر سریر ملک بنشست و ترتیب و تدبیر سیاست می کرد تا سالها خصب و فراخی بگذشت و سال قحط و جدب آغاز کرد، شبی از شبها بفرمود تا از برای ملک در میانه شب طعام ساختند. طباخان و اصحاب طعام گفتند ملک عادت ندارد که به این وقت طعام بخورد. یوسف گفت شما ندانید طعام بسازید، بساختند. نیم شب ملک از خواب درآمد و گفت طعام بیارید هر چه باشد که مرا گرسنگی غالب شد و می گفت اَلْجُوعَ اَلْجُوع. یوسف علیه السلام بفرمود تا طعامها که ساخته بودند، بیاوردند. او گفت این طعام کی ساختید؟ گفتند در این شب، گفت چه دانستید که مرا طعام بایست خواهد شد. گفتند ما را یوسف فرمود. گفت: تو چه دانستی؟ گفت: من دانستم که امشب اول سالهایِ قحط است و از اسباب قحط یکی آن بود که خدای تعالی شهوت طعام بیشتر آفریند. گفت: من دانستم که تو را بر خلاف عادت نیم شب طعام باید. بفرمودم تا بساختند. ملک به تعجب فرو ماند از علمِ او در هر

.

کاری، چون سال قحط درآمد و آن سال دخلی نبود و بارانی نیامد و نباتی نَرُست، مردم در آن سال از ذخیره ای که داشتند، بخوردند و آنان که ذخیره نداشتند، آمدند و از یوسف طعام خریدند به زر و سیم، سال اول به زر و درم بفروخت به نرخی که مقرر بود و سال دوم به حلّی و جواهر، و سال سیم به چهار پا از اسب و استر و شتر و گاو و گوسفند، سال چهارم به بنده و ممالیک و پرستار که داشتند، و سال پنجم به ضیاع و عقار و سراها و املاک؛ تا آنکه به اهل مصر هیچ چیز نماند. سال ششم چیزی نداشتند، فرزندان را بیاوردند و به او فروختند، طعام بستدند. سال هفتم هیچ نماند ایشان را خود بیامدند و خود را به یوسف فروختند و مردان و زنان جمله بنده او شدند و ایشان را بخرید و طعامشان بداد تا یوسف را ملکی حاصل شد، کس را نبوده و چنان خزانه بنهاد که کس ندیده بود. ملک را گفت چگونه دیدی صنع خدای و نعمت او؟ ملک گفت: رأی ما تابع رأی تو است. و روایت است که یوسف علیه السلام در این سال[های] قحط هرگز طعام [سیر] نخوردی. گفتند: چرا؟ گفت: تا گرسنگان را فراموش نکنم. آن گاه طباخانِ مَلِک را گفت در شبانه روزی یک بار طعام سازید برای ملک، نماز پیشین تا نماز پیشین. ملک گفت: من گرسنه می باشم؛ چرا بر عادت دو بار طعام نفرمایی مرا؟ گفت: تا تو نیز طعم گرسنگی بیابی و درویشان و گرسنگان را فراموش نسازی. گفت: که نیکو رأیی دیدی. همچنان باید کرد. از آنگه عادت شد که ملوک در شبانه روزی یک بار خوان نهادند، و چون عام شد در دیار و اقطار و نواحی کنعان نیز برسید و یعقوب را و فرزندان او را رنج عظیم برسید. چون شنیدند که در همه ولایات طعام جائی نمی توان یافت، الاّ به نزدیک عزیز مصر. پسران را گفت که لابد است شما را از آنکه به مصر روید، و چیزی که میسر شود از بضاعت ببرید و پاره ای طعام بیارید. ایشان را گسیل کرد و بنیامین برادر یوسف را از مادر نزد خود باز گرفت که غم یوسف را به او گُساردی و ده پسر دیگر را روان کرد و منزل ایشان به غربات [عرفات] بود، از

.

زمین فلسطین بغور شام و بدوی بودند و چهارپای داشتند و یوسف علیه السلام منتظر می بود مَقدم ایشان را. ایشان چیزکی بساختند که آلت شبانان باشد از ماستینه و وطرب [تَرف] و گلیمی چند و پاره پشم رنگ کرده برگرفتند و روی به جانب مصر نهادند. گفتند برادران در پیش او شدند. یوسف علیه السلام ایشان را بشناخت و آنان او را نشناختند. و عبداللّه عباس گفت: میان آنکه ایشان یوسف را به چاه انداختند تا این روز که پیش یوسف رفتند به مصر، چهل سال بود. برای آن باز نشناختند او را، و گفتند برای آن او را باز نشناختند که او را طفل رها کردند و چونش بدیدند، پادشاه مصر دیدند بر سریر ملک، بر مرتبه پادشاهی نشسته و جامهای گرانمایه پوشیده و تاج زر مرصع از انواع جواهر بر سر نهاده و طوقی زرین در گردن کرده... . ⁽¹⁾چون یوسف در ایشان نگرید و با ایشان سخن گفت و ایشان به زبان عبرانی با او سخن گفتند، یوسف علیه السلام چنان نمود که شما را نمی شناسم. گفت: شما چه مردمانید؟ گفتند ما جماعت شبانانیم. ولایت ما را قحط رسیده است و ما آمده ایم تا ما را طعامی فروشی. یوسف گفت: مبادا تا شما جاسوس باشید؛ آمده اید تا ملک من بنگرید و عَورات ولایت من نشان کنید. گفتند لا و اللّه که ما جاسوس نه ایم و لیکن ما برادرانیم و ما را پدری پیر هست، پیغامبری از پیغامبر خدای، او را یعقوب گویند. و گفت: شما چند برادر بودید؟ گفتند: ما دوازده برادر بودیم. گفت: اکنون چندید؟ گفتند: ما یازده مانده ایم. گفت: آن یکی کجا رفت؟ گفتند روزی با ما به بیابان آمد، آنجا هلاک شد. گفت: آن دیگر کجاست؟ گفتند: پدر ما آن برادر را از ما دوستر داشتی، چون او غایب شد از پدر، این برادر را از چشم فرو نگذارد؛ برای آنکه برادر او بود از مادر. گفت: کیست گواهی شما که چنین است که شما

.

می گویید؟ گفتند: ایها الملک ما درین شهر غریبیم و کس ما را نشناسد.

یوسف علیه السلام گفت: من آنکه دانم که شما راست می گویید که آن برادر که گفتید بَرِ پدر است، ازین نوبت با خود بیارید. چون سازِ برادران بکرد و طعام داد ایشان را، چون بخواستند آمدن گفت: این برادر را که گفتید با خویشتن بیارید تا من کیل شما تمام تر بدهم و شما دانید که من بهترین مهماندارانم. اگر او را نیارید شما به نزدیک من کیل نیست و روی طعام دادن نیست و نیز پیرامن من نگردید. ایشان جواب دادند، بکوشیم و چاره سازیم تا او را از پدر در خواهیم و آنچه توانیم در این معنی به جار آریم. آنگه غلامان خود را فرمود و عاملان را که آن چیزی که ایشان آورده اند، در میان بارِ ایشان کنید چون با خانه شوند، متاع خود بشناسند، ایشان را به باز آمدن داعی قوی تر باشد که دانند که طعام رایگان داده اند ایشان را. ایشان از آنجا برفتند، چون به خانه رسیدند، پدر گفت: چون بودید و احوالتان چون بود؟ گفتند: ای پدر! ما از بر مردی می آییم که فضل و کرم او را وصف نتوانیم کردن و با ما آن کرد از انعام و اکرام که اگر یکی بودی از فرزندان یعقوب، همانا بیش از آن نکردی. گفت: پس برادرتان شمعون کجاست که با شما نیست؟ گفتند: ملک مصر او را به گرو دارد تا ما بازپس شویم و بنیامین را به همراه خود ببریم. گفت: او چه داند که شما را برادری هست؟ گفتند: ما گفتیم. گفت: چرا گفتید؟ گفتند: از آن جهت که ما را به جاسوسی متهم کردند و چون ما شرح حال خود گفتیم و او می پرسید، ما حدیث برادر کردیم. گفت: اگر راست می گویید در این نوبت دیگر او را با خود بیارید و این قصه که آنجا رفت با پدر بگفتند. آنگه پدر را در آن گرفتند که بنیامین را با ما بفرست. ای پدر منع کردند کیل از ما، و گفته اند این برای آن گفتند تا تحریض کنند پدر را بر فرستادن برادر. اکنون برادر را با ما فرست تا کیل تمام بیاریم و ما او را نگاه داریم و آنچه در کار یوسف تقصیر کردیم، در کار او حفظ و مراعات به جاری آریم.

.

یعقوب علیه السلام گفت: ایمن باشم بر او؟ حق تعالی گفت: یوسف را به برادران سپردی ضایع کردند و بنیامین را به من سپردی، یوسف به رهبری با او با تو دادیم تا بدانی که من خدائیَم که آنچه به من سپارید، ضایع نشود، و او رحیم تر از همه رحیمان است. آنگه چون بار و متاع خود بگشادند، متاع خود دیدند برمه [برُمَّت] که در میان بار بود، گفتند: ای پدر ما! چه گوییم و چه جویم و پس از اینکه این مرد کرد از کرم ما را طعام بداد و متاع [ما] با ما داد و این برای آن گفتند تا دل پدر نرم کنند بر آنکه بنیامین را با ایشان بفرستد؛ یعنی چیزی دیگر نماند که کار ما بر آن موقوف باشد و ما از تو چیزی دیگر نمی خواهیم، چه ما را برای این نوبت که ما داریم، کفایت است. این بضاعت ماست که با ما داده اند و برای اهل خود طعام آریم و برادر را نگاه داریم و کیلِ یک شتروار بیفزاییم که این کیلی اندک است. یعقوب علیه السلام گفت: نفرستم تا مرا وثیقتی بندهید از عهد و پیمان و سوگند به خدای که او را با نزدیک من آری و گفت الا که گرد شما در آیند، و به اختیار خود او را رها نکنید و ضایع نکنید، جز که کار او از دست شما بشود، این قرار بدادند و این شرط بکردند، چون سوگند بخوردند و آنچه او خواست بکردند از عهد و پیمان و سوگند به خدای او، دگر باره یعقوب بر سَری خدای را گواه کرد و گفت: و خدای بر آنچه ما می گوییم وکیل است. چون خواستند تا بیایند، ایشان را وصایت کرد و گفت: ای پسران من! چون به مصر رسید به یک بار به جمع در یک دروازه به شهر مروید و از درهای پراکنده در شوید. گفتند: برای آن گفت که ایشان یازده برادر بودند نکو روی و تمام قامت مردان نیک، گفت تا چشم بد بر ایشان نرسد. آنگه گفت: نه آنکه اگر خدای خواهد شما را اینکه من گفتم سود دارد و غنا کند، حکم نیست مگر خدای (جل جلاله) را. بر او توکل کردم و توکل کنندگان بر او توکل کنند.

.

و مصر را چهار دروازه بود، ایشان پراکنده شدند و به هر چهار دروازه در مصر شدند؛ چنان که یعقوب فرموده بود. از خدای تعالی هیچ غنا نکرد از دخول ایشان از درهای پراکنده، مگر حاجتی که در دل یعقوب بود که آن حاجت روا شد، و آن شفقت پدران بود بر فرزندان و ترس از چشم بد. ⁽¹⁾* * * چون برادران به مصر رسیدند و در نزدیک یوسف شدند و گفتند [ای عزیز]: آن چنان که فرمودی، کردیم و آن برادر را که تو خواستی، بیاوردیم. گفت: نکو کردید و ثواب کردید و پاداشت این از من بیابید. آنگه بفرمود تا ایشان را جایی فرود آوردند و اکرام کردند و مهمانداری فرمود ایشان را و بفرمود تا از برای هر دو برادر خوانی بنهادند. بنیامین تنها ماند، گفت: اگر برادر من یوسف بر جای بودی، با من بنشستی و من تنها نبودمی. این می گفت و می گریست. یوسف علیه السلام گفت: خواهی تا من برادر تو باشم؟ گفت: تو خود پادشاهی و عزیز مصری و لیکن مرا به جای او کس نباشد. گفت: اکنون تا تنها نباشی. خیز بَرِ من آی و با من نان بخور. و او را بر سریر برد و با خود بنشاند تا با او طعام خورد. چون شب به طعام بنشستند، همچنین کرد. چون وقت خفتن بود، برای هر دو برادر از ایشان بستری گشودند. بنیامین تنها بماند. گفت: تو با من به جامه در آی و او را با خود بخوابانید و دگر روز گفت: ای فرزندان یعقوب! من شما را جفت می بینم و همه را با یکدیگر الف می بینم جز این مرد را که او تنهاست و یار ندارد. من او را با خود گرفتم تا پیش من می باشد، و ایشان را جایی باز کرد و اجرا بفرمود و بنیامین را با خود گرفت.

.

چون به خلوت با او بنشست، گفت نام تو چیست؟ گفت: ابن یامین. گفت: ابن یامین چه باشد؟ گفت: ابن المثکَل؛ پسر مرد مصیبت رسیده. گفت: چرا چنین نام نهادند تو را؟ گفت: برای آنکه چون بزادم، مادرم با پیش خدای شد. گفت مادرت که بود؟ گفت: راحیل بنت لیان بن ناخور. گفت: هیچ فرزند داری؟ گفت: ده پسر دارم. گفت: چه نام است ایشان را؟ گفت: یکی را بالَعا یکی را اخیرا و یکی را اشکل و یکی را احیا و یکی را خیر و یکی را نعمان و یکی را ارد و یکی را أرس و یکی را حیتم و یکی را میتم. گفت: این چه نامهاست؟ گفت اشتقاق این نامها از برادرم یوسف گرفته ام. و اما بالعا از آنجا گرفتم که او ناپیدا شد. پنداشتی زمین او را فرو برد و اخیرا برای آنکه او بکر فرزندان مادرم بود؛ یعنی اول فرزند بود او را. و امّا اشکل، برای آنکه او هم شکل من بود و از مادر و پدر من بود و هم سن من بود. و اما خیرا، برای آنکه او بهینه ما بود هر کجا بودیم. و اما نعمان، برای آنکه او منعم و با ناز بود به نزدیک مادر و پدر، و اما ارد، برای آنکه او در میان چون وَرْد بود یعنی گل و [اما] أرس برای آنکه به منزله رأس بود یعنی سر بر تن، و اما حَیْتَم، برای آنکه گمان و امید ما آن است که او حی او زنده. و اما میتم، برای آنکه او را باز بینم خرّمی من آنگه تمام شود. یوسف علیه السلام گفت: خواهی تا من برادر تو باشم به بدل برادرت؟ گفت یا عزیز! چون تو برادر که را باشد و لیکن چون تو برادر من شوی، چگونه برادر من باشی و تو را یعقوب و راحیل نزاده اند. عند آن یوسف علیه السلام بگریست و برقع از روی دور، و گفت: من یوسفم برادر و تو با ایشان هیچ مگوی و پوشیده دار. دلتنگ مباش و بر تو سخت مباد آنچه برادران با تو و برادرت کردند. آنگه بفرمود تا ساز ایشان درست کردند و بر گشان بساختند و برای هر برادری شتروار[ی] گندم بفرمود و برای ابن یامین همچنین شترواری گندم.

.

بفرمود تا سقایت در رحل ابن یامین نهادند. ⁽¹⁾بعضی گفتند شکل کاسی بود زرین جوهری گرانمایه در میانِ آن، مَلِک به آن آب خوردی، چون طعام عزیز شد برای عزت طعام و حرمت او به این سقایت می پیمودند. پس منادی ندا کرد که ای کاروانیان! شما دزدانید و دزد آن باشد که چیزی از حرزی بر گیرد که نه او را باشد بر خُفیه و پوشیده. ⁽²⁾ایشان گفتند: چرا چنین می گویید و چه مفقود کرده اید.

ایشان گفتند: ما صواع ملک نمی یابیم و آن را که با میان آرد شترواری گندم بدهیم و من به آن پایندانم. این منادی گفت آن که مهتران کیّالان و کسانی بود که تولای آن کار می کردند. ⁽³⁾ایشان در این معنی سوگند خوردند و [از] این حال تبرّا کردند. ⁽⁴⁾گفتند به خدای که شما دانید که ما نه برای آن آمده ایم تا در زمین فساد کنیم؛ یعنی راهزنیم و ما دزد نبوده ایم. گفتند: چه جزا و پاداشت بود آن را؛ یعنی با آن دزدی که با آن کار که ذکر او می رفت، اگر دروغ گویید. ایشان گفتند: جزای او آن بود که این صاع در رحل او که بیابند، بندگی کند خداوند صاع را. این جزای چنین جزای او باشد. ⁽⁵⁾چنین جزا دهیم ستمکاران را. ⁽⁶⁾آنگه بفرمود تا بارهای ایشان جستن گرفتند و ابتدا به بار برادرانش کردند پیش از وعای بنیامین. آنگه چون به وعای او رسیدند، از وعای او بیرون آوردند. همچنین ما کید کردیم؛ یعنی تدبیر ساختیم برای یوسف. ۷

.

یوسف بر طریقه و عادت ملک کار نکرد. ⁽¹⁾رفیع گردانیم درجات آن کس که ما خواهیم، و از بالای هر عالمی عالمی هست؛ یعنی عالمان متفاوت الدرجات اند. از بالای هر یکی دیگری باشد که از او عالم تر بود. در خبر است که برادران یوسف، چون در مصر آمدند دهنهای چهارپایان بسته بودند تا زرع کسی نخورند. چون حدیث صاع رفت، گفتند ما کی روا داریم اینکه می گویید و گفتند آن صاعی بود که آن را جام گیتی نمای می گفتند و آن جامی بودی که ایشان به آن کهانت کردندی و مَلِک به او نگریدی و به او کهانت کردی این مرد که این صاع به او سپرده بودند، بیامد و گفت: ای قوم! اگر این صاع گم شود و با دید نیاید، خون من درین برود. این صاع کهانت مَلِک اکبر است و آن کس که این با من آرد، شترواری گندم از خاص خود به وی دهم و من ضامن و کفیلم به اینکه می گویم. گفتند: معاذ اللّه که ما دزدی مکنیم و روا داریم و اینک بارها پیش تو است، بجوی اگر بجویی. مردی بایستاد و هر گه که بار یکی از ایشان بجستی و نیافتی، استغفار کردی و تشویر خوردی تا همه بجست و چیزی نیافت. چون به بار ابن یامین رسید، رها کرد و گفت به هر حال اینجا نباشد که او از این معنی دورتر است و از او نیاید. ایشان گفتند: ممکن نیست که ما رها کنیم تا بار او نیز بنگری تا تو را برائت ساحت ما معلوم شود و دل تو و دل ما خوش تر باشد. چون بار او بگشادند صاع دربارِ او بود. ایشان خجل شدند و روی بدو نهادند و گفتند: این چیست که به جای ما کردی و روی ما سیاه کردی و حرمت ما برداشتی؟ این چه محنت است که ما را از پسران راحیل پیش آمد؟ این صاع که برگرفتی؟ ابن یامین گفت: لابل، بلای شما همیشه بر پسران راحیل می باشد. برادری را از آن من ببردید و در بیابان هلاک کردید و اکنون می خواهید تا مرا تهمت

.

دزدی نهید. گفتند: آخر این صاع دربار تو چه می کند؟ گفت: این صاع دربار من هم آن کس نهاد که درم و بضاعت شما دربار شما نهاد و نه شما از آن بی خبر بودید و تا با خانه نشدید از آن خبر نداشتید. و آنگه روی به یوسف کردند: اگر دزدی کرد، یعنی ابن یامین، او را برادری بود پیش از این؛ او نیز دزدی کردی... . ⁽¹⁾گفتند اول محنت که یوسف را بود، آن بود که مادرش فرمان یافت و او کوچک بود. یعقوب او را به خواهرش داد، دختر اسحاق، تا او را تربیت کند. او را بستد و می داشت و اسحاق را کمری بود به میراث مهین فرزندان ابراهیم داشتندی به حکم این خواهر مهین بود کمر او برگرفت. چون یوسف بزرگ شد یعقوب بیامد و گفت: ای خواهر! یوسف را به من ده. گفت: ندهم که من از وی نشکیبم. گفت: من اولی ترم و الحاح کرد. عمه یوسف گفت: اگر لابد است که رها کن تا یک روز اینجا باشد تا من نیک او را بینم؛ آنگه ببر او را، اگر خواهی. شبی یوسف خفته بود، او بیامد و آن کمر اسحاق بر میان او بست و او بی خبر، چون یعقوب آمد که یوسف را باز خواهد، گفت آن کمر من دزدیده اند و من به طلب او دل مشغولم. یعقوب نیز دلتنگ شد. آنگه او در سرای می جست و آنگه گفت آنان را که درین سرایند، برهنه باید شدن یک یک را برهنه می کرد تا به یوسف رسید. همی کمر را بر میان او بود... . یعقوب گفت: بَرِ تو می باشد؛ چندان که تو خواهی، تا زنده بود یوسف بَرِ او بود به علتِ کمر. یوسف علیه السلام این حدیث در دل پوشیده داشت و اظهار نکرد و نگفت آن برادر منم و من آن دزدی نکردم و در خویشتن گفت، شما بترین مردمانید به پایه و منزلت خدای عالم تر است به آنچه ایشان گفتند و وصف کردند. ⁽²⁾

.

یوسف علیه السلام گفت و وضو تازه کرد و باز آمد. ابن یامین گفت: اَیُّها المَلِک! از او بپرس تا او را در بارِ من که نهاد؟ گفت: صاع من خمشگین است. از این پس نگوید و فرزندان یعقوب چون خشم گرفتندی، کس طاقت ایشان نداشتی. روبیل گفت ایها الملک! رها کن ما را اگر نه نعره ای بزنم که هیچ آبستن نماند، الا بچه بیفکند و موی بر اندام برخاست و از پیرهن بیرون آمد، و خدای تعالی عادت چنان رانده بود که چون یکی از ایشان خشم گرفتی، هم از آن نژاد کسی دست بر او نهادی خشم او ساکن شدی. یوسف علیه السلام پسرش را گفت برو دست بر روبیل نه. کودک از پس پشت او درآمد و دست بر او نهاد؛ خشم او ساکن شد. گفت: از یعقوب کسی اینجاست؟ گفت یوسف که: یعقوب که باشد؟ گفت: یعقوب سری اللّه ابن ذبیح اللّه ابن خلیل اللّه . یوسف گفت: این سخن راست است، چون به حکم برادران چنان آمد که بنیامین بَرِ یوسف باشد. گفت: بروید و برادر را اینجا رها کنید به حکم شرع شما. گفتند: او پدری پیر دارد و مردی بزرگوار است. اگر هیچ ممکن باشد، یکی را از ما به جای او باز گیر که ما تو را از جمله محسنان و نیکوکاران می بینیم و احسان تو عام است با ما و با دیگران. یوسف گفت: پناه به خدای می دهم آن را که متاع ما به

.

نزدیک او بود، رها کنیم و آن را بگیریم که متاع ما به نزدیک او نبود. اگر چنین کنیم، از جمله ظالمان باشیم. چون نومید شدند از آنکه یوسف اجابت ایشان خواهد کردن، برفتند و به خلوت با یکدیگر بنشستند و بر از با هم سخن گفتند. برادر مهترین از ایشان گفت: نمی دانی که پدر بر شما عهدی گرفت است عهد به خدای و سوگند به خدای؟ و پیش از این آن تقصیر که کردید در حق یوسف. من از این زمین بشنوم تا پدر دستوری ندهد یا خدای تعالی حکم کند برای من و او بهترین حاکمان است. و گفتند در میانه آن مشاورت گفتند اگر چه جنگ باید کردن ما را تا برادر را باز ستانیم اختیار کنیم؛ اگر چه کشته باید شدن اینجا. پس گفتند: رنج پدر بیشتر باشد درین پس یک معنی گفتند: یا خدای حکم کند ما را برویم ما برادر را رها کنیم یا حکم کند که کارزار کنیم و باز ستانیم او را. ⁽¹⁾برادران با یکدیگر گفتند، عندِ آنکه رأی می زدند و مناجات می کردند. یکی از ایشان گفت: چون حال چنین است باز گردید و نزدیک پدر شوید و بگویید که پسرت، یعنی ابن یامین؛ دزدی کرد؛ یعنی صاع مَلِک بدزدید و ما گواهی ندادیم الا به آنچه دانستیم و ما غیب یاد نداشتیم که باید گفتن که او دزدی کرد یا به دروغ باید گفتن که او حکم دزد [آن] است که او را [به بنده] زنده گیرند. قتاده و مجاهد گفتند: ما ندانستیم که کاری چنین پیش خواهد آمدن و آنچه گفتیم آن خواستیم که او را نگاه داریم از آنچه به ما تعلق دارد و جهد کنیم و شفقت به جاری آریم؛ اما آنچه در دست ما نباشد، چه توانیم کردن. قولی دیگر آن است که ما ندانستیم که تو به این پسر نیز مصاب خواهی شدن؛ چنان که به یوسف. ⁽²⁾* * *

.

ایشان از آنجا برفتند و با نزدیک پدر شدند و پدر را خبر دادند به قصه ابن یامین و صاع و آنچه رفته بود. پدر گفت: نه چنین باشد. ایشان گفتند: ما گواهی از علم دادیم و ما غیب ندانیم و ندانستیم. آنگه گفتند: بپرس از این دِه که ما آنجا بودیم و نیز از اهل کاروان بپرس که ما با ایشان بودیم و ما راستگوییم در آنچه می گوییم. ⁽¹⁾یعقوب علیه السلام ایشان را باور نداشت از آنچه با یوسف کرده بودند و دروغ ها گفته و خیانت ایشان ظاهر شده بود. گفت: نه چنین است. همانا گمان چنان است که این کاری است که شما انداخته اید با خود [و] نفس شما، شما را به این دعوت کرده است و این کار در چشم شما مزین کرده و لیکن من چه توانم کردن و چاره من چه باشد، مگر صبری نیکو. آنگه اندیشه ای کرد و اندیشه اش صواب آمد و گفت همانا غم من به غایت رسید و چون به غایت رسید نهایتش باشد و امید است که خدای تعالی همه را با من آرد. از ایشان برگشت و روی از ایشان در گردانید (یعنی یعقوب) و گفت: ای اندوها و سپید شد چشمهای او از انتظار و از اندوه. ⁽²⁾و غم در دل می داشت و فرو می خورد و اظهار نمی کرد. ⁽³⁾حسن بصری گفت: میان آنکه یوسف از پدر غایب شد تا آن روز که او را دید، هشتاد سال گذشته بود که درین هشتاد سال چشم او از گریه نیاسود و اجفان او خشک نشد و بر همه روی زمین ازو گرامی تر نبود بر خدای تعالی. فرزندان یعقوب عند آن گفتند: قسم به خدا که همیشه باشی که به ناله یاد کنی یوسف را تا بشوی بیمار مشرف به موت یا باشی از هلاک شدگان.

.

یعقوب علیه السلام عند آن حال گفت: مرا این با شما نیست و من از شما با شما شکایت نمی کنم؛ چه شکایت با شما با خدای کنم. و گفتند: سبب این آن بود که یک روز همسایه ای به نزدیک او شد و گفت: ای یعقوب! تو را بس شکسته و در هم افتاده می بینم و تو به آن پیری نه ای ⁽¹⁾که چنین شوی گفت آنچه خدای مرا به آن حوالت کرد از غم یوسف مرا به این حد رسانید. خدای تعالی جبرئیل را فرستاد و گفت بگو با یعقوب، شکایت من با بندگان من می کنی؟ گفت: بار خدایا! خطا کردم و توبه کردم. از آن پس هر که او را پرسیدی که تو را حال چون است، گفتی: «أَشْکُوا بَثِّی وَ حُزْنِی إِلَی اللّهِ» . ⁽²⁾و در خبر آورده اند که در این مدت، یعقوب علیه السلام خانه ای ساخت و آن را بیت الاحزان نام نهاد و در آنجا رفت و با کس نگفت و نخورد و نیاسود و گفتند چشم او را آفت نبود چشم بر هم نهاد و گفت نیز نخواهم تا پس از یوسف کسی را بینم و جهان را بینم. در خبر آمد که روزی مردی یعقوب را گفت: چشم تو به چه آفت چنین شد؟ گفت: به گریه بر یوسف. گفت: که پشتت چرا دو تاه شد؟ گفت: به غم یوسف. گفت که: چرا چنین در هم افتاده ای و ضعیف شده ای به فراق یوسف؟ خدای تعالی وحی کرد به او و گفت: شکایت من با بندگان من می کنی؟ به عزت و جلال من که این غم از تو کشف نکنم تا مرا نخوانی. عند آن یعقوب علیه السلام گفت: «أَشْکُوا بَثِّی وَ حُزْنِی إِلَی اللّهِ» . خدای تعالی وحی کرد و به او گفت به عزت من که اگر مرده بودندی این فرزندان تو، من ایشان را زنده کردمی و با تو دادمی. و سبب این امتحان آن بود که روزی گوسفندی در سرای تو بکشتند و درویشی آمد و چیزی خواست، چیزیش ندادند و من از همه خلقان پیغمبران را دوستر دارم و بعد از آن

.

درویشان را. و اکنون طعامی بساز و درویشان را بخوان تا بخورند. یعقوب علیه السلام طعامی بساخت و بفرمود تا منادی در شهر ندا کرد که هر که امروز روزه دار است، باید تا به خانه یعقوب روزه گشاید. جماعتی حاضر آمدند و طعام بخوردند. خدای تعالی کشف آن محنت کرد. * * * وهب مُنَبّه و سُدّی گفتند که چون یوسف علیه السلام در زندان بود، جبرئیل علیه السلام به نزدیک او آمد و او را گفت: ای صدیق! مرا می شناسی؟ گفت: نه، جز که روی نیکو می بینم و بوی خوش می یابم. روح الامین و رسول رب العالمینم. یوسف گفت: چون آمدی به این جای گناهکاران؟ وَاَنْتَ اَطْیَبُ الاَطْیَبینَ وَرَأْسُ المُقَرَّبِینَ وَرَسُولُ رَبِّ العالَمینَ. جبرئیل علیه السلام گفت: یا یوسف! تو نمی دانی که خدای تعالی جایها به مردان پاک کند و هر آن زمین که شما در آنجا باشید، بهترین زمینها باشد و خدای تعالی این زندان و پیرامن او پاک کرد به حصول تو در وی، ای سید پاکیزگان و پسر صالحان و مخلصان! یوسف گفت: یا جبرئیل! مرا چگونه به نام صدیقان می خوانی و از جمله مخلصان و پاکان می شماری و من به جایگاه گناهکاران گرفتارم و به قهر مفسدان در زندانم؟ گفت: برای آنکه تو مخالفتِ هوای نفس کردی و فرمان آنکه تو را به معصیت خواند، نبردی. برای آن نام تو در صدیقان بنوشتند و تو را از جمله مخلصان شمردند و درجه پدرانت ارزانی داشتند. گفت: ای روح الامین! خبر یعقوب چه داری؟ گفت: خدای او را صبری نکو داد بر مفارقت تو. او را مبتلا کرده است به حزن و اندوه تو: «فَهُو کَظِیم» ⁽¹⁾او دلی دارد غمگین. گفت: ای جبرئیل! حزن او به چه حد است؟ گفت: هفتاد چندان که مادری را باشد که فرزندش بمیرد. گفت: یا جبرئیل! چه مزد است او را؟ گفت: مزد صد شهید. گفت: مرا ملاقات

.

خواهد بود با او؟ گفت: آری. یوسف علیه السلام گفت: پس از این بار باز نگریم به هر چه به من رسد و و دل خوش شد... . ⁽¹⁾* * *

آنگه یعقوب علیه السلام پسران را گفت: ای پسران من بر روی و خبر یوسف و برادرش بجویید و بپرسید و تفحص کنید. نومید مشوید از رحمت خدای و راحتِ او؛ چه آیس و نومید نشود از رحمت خدای، الاّ گروه کافران. آنچه پدر گفت، به جای آوردند و روی به مصر نهادند به نزد یوسف. چون در پیش او شدند، او را خطاب چنین دادند: ای عزیز! که ما را سختی و تنگی رسیده است و بضاعتی آورده ایم اندک، و معنی آن است که بضاعتی مردود که به دست آن کس که دهند، بیندازد و دور کند و براند از خویشتن. ⁽²⁾تمام بده ما را کیل و صدقه کن بر ما که خدای تعالی مکافات کند صدقه دهندگان را. ⁽³⁾چون کار بدین جا رسید، یوسف علیه السلام خویشتن را بر برادران اظهار کرد، گفت ایشان را: شما دانید تا چه کردید با یوسف و برادرش، آنگه که جاهل بودید؟ ⁽⁴⁾ایشان بگفتند: تو یوسفی؟ گفت: من یوسفم و این برادر من است، ابن یامین. خدای منت نهاد بر ما به آنکه جمع کرد میان ما، از آن پس که شما تفریق کردید، که هر کس که او متقی باشد و از معاصی بپرهیزد و اجتناب بگذارد و صبر کند از محارم، خدای تعالی رنج نکوکاران ضایع نکند و مراد ایشان بدهد. ایشان چون این حال دیدند و این شنیدند، از دست بیفتادند و گفتند: به خدای که خدای تو را برگزید بر ما با انواع خصال خیر از علم و عقل و فضل و حلم و حسن و ملک و ما مخطی بودیم و خطا کننده. ⁽⁵⁾

.

یوسف علیه السلام حلم کار بست و گفت: امروز بر شما سرزنش نیست و آن گناه با روی شما نمی آرم. آنگه به این رها نکرد تا دعا کرد ایشان را و گفت: خدای بیامرزاد شما را. او رحیم تر از همه رحیمان است. ⁽¹⁾چون یوسف علیه السلام خویشتن را بر ایشان اظهار کرد، اول حدیث این کرد که گفت: پدرم چون است؟ گفتند: چشمهایش برفته است. گفت: پیرهن من ببرید و روی پدرم افکنید تا بینا شود. ⁽²⁾و اهل خود را جمله به من آری. چون کاروان برگرفت حق تعالی باد شمال را فرمودند اعنی فریشتگان باد را تو بوی پیراهن بربودند و به مشام یعقوب رسانیدند. ⁽³⁾یعقوب راست که بوی پیرهن یوسف بیافت، مضطرب شد و گفت: بوی آشنایان می شنوم و گفتند: چه بویی می شنوی؟ گفت: بویی که اگر بگویم، مرا ملامت کنید. گفتند: آخر. گفت: بوی یوسف می یابم، اگر نه آنستی که شما مرا ملامت کنید. ⁽⁴⁾حاضران چون این بشنیدند، گفتند: تو هنوز در آن محبت قدیمی. ⁽⁵⁾پس برنیامد که مژده دهنده درآمد و آن پیرهن بر روی یعقوب افکند. خدای تعالی چشم با یعقوب داد. یعقوب بینا شد و چشم باز کرد و آن ملامت کنندگان را گفت: نه من گفتم شما را که من از خدای آن دانم که شما ندانید. ⁽⁶⁾... ضحاک گفت: چشمش باز آمد، پس از آنکه نابینا بود و قوتش باز آمد، پس از آنکه ضعیف شده بود. شادمان باشد، پس از آن دلتنگ بود. روی در ایشان نهاد و گفت: [ «أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ مِنَ اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ» ⁽⁷⁾] [ «قالُوا یا أَبانَا اسْتَغْفِرْلَنا ذُنُوبَنا

.

إِنّا کُنّا خاطِئِینَ» ⁽¹⁾] عند آن حال تضرع کردند فرزندان و گفتند: ای پدر ما! برای ما استغفار کن و آمرزش خواه که ما خطا کردیم. یعقوب علیه السلام ایشان را وعده استغفار داد و گفت: استغفار کنم برای شما و آمرزش خواهم از خدای (جل جلاله). ⁽²⁾چون وقت سحر درآمد، یعقوب علیه السلام ورد خود را بگذارد. چون فارغ شد، دست برداشت: بار خدایا! مرا بیامرز به جزعی که بر یوسف کردم. [و فرزندان مرا بیامرز بدا ]سائتی که بر یوسف کردند. خدای تعالی وحی کرد به او که من تو را و ایشان را بیامرزیدم. ⁽³⁾در خبر است که چون مبشر بشارت داد یعقوب را به حیات یوسف، یعقوب گفت: چون است او؟ گفت: مَلِک مصر شد. گفت: ملک را چه خواهم کردن، بر چه دین است؟ گفتند: بر دین اسلام. گفت: نعمت تمام آن است. یوسف علیه السلام به دست مبشر هر ساز و عُدَّت که ایشان را بایست به کار بفرستاد و دویست راحله و چهارده و پیغام فرستاد به یعقوب که بیا و اهلت را بیار. یعقوب برگ بکرد و روی به مصر نهاد با جمله اهل البیت خود. چون به نزدیک رسیدند، یوسف علیه السلام پادشاه را گفت ـ که یوسف نایب او بود. گفت ـ : مرا پدری است که آن پیغمبر خدا است و پیغمبر زاده است و پدران من پیغمبران اند و او از کنعان به دیدن من می آید. توقع آن است که به استقبال او آیی. ملک با چهار هزار مرد از خواص خود، برنشست و یوسف با اهل مصر جمله به استقبال یعقوب رفتند و یعقوب علیه السلام پیاده می رفت. چون نگاه کرد، یوسف را دید با لشکر جهان و اهل مصر در زِیّ مُلک. یعقوب یهودا را گفت: این فرعون مصر است؟ گفت: این پسر تو است یوسف. چون بر یکدیگر

.

رسیدند، یوسف خواست تا سلام کند بر یعقوب سبق برده و گفت: سلام بر تو باد ای برنده اندوهان! ⁽¹⁾* * *

در خبر است که چون خبر منتشر شد به آمدن یعقوب و استقبال یوسف او را، زلیخا پیر شده بود و نابینا و درویش و از یوسف جدا مانده در غم یوسف. کسی را شفاعت کرد تا دست او گرفت و او را بر سر راه یوسف برد و بنشاند، هر گه که کوکبه ای برآمدی، قاید او گفتی برخیز که یوسف آمد. گفتی: نه این یوسف است. گفتی: تو چه دانی؟ گفتی: من بوی او شناسم. تا چند فوج بگذشت، راست که آن کوکبه پدید آمد که یوسف در آن میان بود، آواز داد که بوی یوسف می شنوم؛ مرا پیش برید. پیش بردند. یوسف علیه السلام از دور بنگرید، زلیخا را بشناخت. از روی حرمت اسب باز داشت و او را گفت: ای زلیخا! چون است؟ گفت: چنین که می بینی. گفت: آن مالِت کجا شد؟ گفت: برفت و تلف شد. گفت: جمالت کجا شد؟ گفت: در فراق تو نیست شد. گفت: چشم را چه کردی؟ گفت: از گریه تباه شد. گفت: مُلک نماند و مال نماند و جمال نماند، آن معنی که می گفتی از محبت هیچ مانده؟ گفت: هر چه روز می آید زیادت است. آنگه گفت: سبحان آن خدایی که به طاعت بندگان را پادشاه گرداند و به معصیت پادشاهان را بنده گرداند. یوسف علیه السلام زلیخا را گفت: چه خواهی و چه آرزو کنی؟ گفت: خدای را دعا کنی تا چشم به من باز دهد تا یک باری جمال تو باز بینم. یوسف علیه السلام دعا کرد. خدای تعالی چشم و جمال و جوانی به او باز داد و او را به نکاح به زنی کرد و از او [دو] فرزند آمد نرینه. * * *

.

چون در پیش یوسف شدند، پدر و مادر را با خود گرفت و گفت: داخل شوید به شهر. ⁽¹⁾یوسف علیه السلام بر سریر ملک بنشست و پدر را و خاله را با خود بر سریر بنشاند راست. چون ایشان بر سریر بنشستند و گفتند سریر به میدان برده بودند و جمله اهل مصر از مردان و زنان حاضر بودند الی ما شاء اللّه . چون ایشان بر سریر بنشستند، جمله زنان و مردان اهل مصر در پیش ایشان به سجده آمدند و برادران در پیش سریر او بر پای ایستاده بودند، به سجده شد. پدر و مادر چون چنان دیدند، ایشان نیز به سجده افتادند. یوسف علیه السلام گفت: این تأویل آن خواب است که من دیدم پیش از این خدای تعالی درست کرد. یعقوب علیه السلام گفت: ای یوسف! اینان که اند که تو را سجده کردند. گفت: اینان همه بندگان و پرستاران من اند. همه را بخریده ام به طعام در ایام قحط امروز از کرامت دیدار تو همه را آزاد کردم. ⁽²⁾یوسف علیه السلام عند آن حال گفت پدر را این تأویل آن خواب است که من پیش از آن دیدم. خدای (عزوجل) آن را درست کرد و با من احسان کرد، چون مرا از زندان بیرون آورد. در خبر است که چون یعقوب را با یوسف ملاقات افتاد. گفت: یا یوسف بگو برادران با تو چه کردند؟ گفت پدر را از من چه پرسی که با من برادران چه کردند از من آن بپرس که خدای با من چه کرد؟ گفت: چه کرد؟ گفت: با من نکویی کرد؛ چون مرا از زندان بیرون آورد و شما را از بیابان به نزدیک من آورد، بعد از آنکه شیطان میان من و برادرانم وحشت و فرقت افکند و دوستی تباه کرد. * * *

.

مفسران خلاف کردند در مدت غیبت یوسف از یعقوب، کلبی گفت بیست و دو سال بود. سلمان پارسی و عبداللّه شداد گفتند چهل سال بود. حسن بصری گفت هشتاد سال بود. محمد بن اسحاق گفت هژده سال بود. و عمر یوسف علیه السلام صد و بیست سال بود و از زلیخا او را سه فرزند آمد: افراهیم و میشا دو پسر، و دختری نام او رجمة که زن ایوب پیغمبر بود علیه السلام. وهب بن منبه گفت: یعقوب علیه السلام و فرزندانش و خویشان او آنگه که به مصر آمدند، هفتاد و دو کس بودند و آنگه که با موسی از مصر بیرون آمدند، ششصد هزار و پانصد و هفتاد و اند مرد مقاتل بودند، جز زنان و کودکان و پیران و بازماندگان و ممتحنان و اینان که بازمانده بودند از زنان و کودکان هزار هزار و دویست هزار مانده بودند، جز آنان که گفتیم مقاتلان بودند. اهل تاریخ گفتند یعقوب پس آنکه با مصر آمد و اهل را با مصر آورد، بیست و چهار سال بماند در راحت و آسایش و غبطت حال و هناة عیش و به مصر فرمان یافت. چون وفاتش نزدیک شد وصایت کرد یوسف را که مرا به نزدیک پدر بر، اسحاق، به شام و آنجا دفن کرد. یوسف علیه السلام آن چنان کرد، ببرد و آنجا دفن کرد و با مصر آمد. سعید جبیر گفت یعقوب علیه السلام را در تابوتی از ساج نهادند تا بیت المقدس. چون تابوت او بدان جا رسید، هم آن روز به اتفاق برادرش غیض [عیص] فرمان یافته بود. هر دو را یک گور نهادند و هر دو به هم زاده بودند و عمرشان صد و چهل و هفت سال بود. گفتند چون خدای تعالی یوسف را آنچه مراد و آرزوی او بود، بداد و شمل ایشان جمع کرد و ملک و نعمت دنیا بر ایشان تمام کرد، اندیشه کرد و دانست که آن بنماند و لابد از آن مفارقت باید کردن؛ تمنای بهشت کرد و اندیشه آن گرفت که او را نفسش آرزومند بهشت کند. تمنای مرگ کرد و هیچ پیغمبر پیش از او و پس از او تمنای مرگ نکردند.

.

گفت: بار خدایا! مرا بدادی از ملک بهره تمام برای آنکه همه ملک به او نداد و خدای (عزوجل) و مرا بیاموختی تأویل خواب، ای آفریننده آسمان ها و زمین! [تو] خداوند منی و به من اولی تری و در دنیا و آخرت. جان من برادر بر مسلمانی و مرا بر صالحان و نیکان در رسان؛ یعنی مرا با پدران خود حشر کن و به پایه و درجات ایشان برسان. خدای تعالی او را در مصر وفات داد و در رود نیل دفن کردند در صندوقی از رخام. و سبب آن بود که چون فرمان خدای به او رسید، مردمان مصر در او مشاحت کردند و گفتند هر یک ما در محله خود دفن کنیم تا خیر و برکت او با ما باشد، به این معنی گفت و گو بسیار کردند تا کار بدان جا انجامید که نزدیک بود که کارزار کنند. به این سبب آخر قرار دادند که او را در رود نیل دفن کنند؛ آنجا که بخشش آب نیل بود تا آب به او می رود و به هر محله می شود و برکت او و خیر او آنجا می رساند تا مردم در این معنی راست باشند، بر این قرار دادند و همچنین کردند. * * * انس مالک روایت کند که چون کار یوسف و یعقوب و برادران به مصر مُنتَظم شد و شمل ایشان مجتمع، مدتی بودند آنگه برادران یک روز گفتند با یکدیگر که ما می دانیم که چه کارها کرده ایم و چه گناهان کبایر ارتکاب کرده ایم. گفتند ما می دانیم اگر چه یوسف ما را عفو کرد و پدر ما دلخوش کرد، ما ندانیم که خدای ما را عفو کرده است یا نه؟ بیایید تا طلب عفو خدای کنیم. آنگه بیامدند به یک بار پیش پدر یوسف در پهلوی او نشسته بود و گفتند: ای پدر! ما را کاری افتاده است که از آن سخت تر نباشد. گفت: آن چه کار است؟ گفتند: آنچه ما با تو و برادر تو کرده ایم، اگر چه عفو کرده اید ما را و لیکن عفو شما سود ندارد ما را، اگر خدای تعالی عفو نکند ما را؛ از خدای درخواهید تا ما را عفو کند و چون عفو کرده باشد به وحی معلوم شما کند تا چشم ما روشن شود و دل ما بیارامد. یعقوب علیه السلامبرخاست و به محراب

.