مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان و نام پدیدآور : توسعه اقتصادی بر پایه قرآن و حدیث / محمدی ری شهری ؛ با همکاری رضا حسینی ؛ ترجمه ابوالقاسم حسینی (ژرفا).

مشخصات نشر : قم: دار الحدیث، -۱۳.

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : مرکز تحقیقات دار الحدیث ۵۷/۱؛٬ ۵۷/۲

شابک : ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱) ؛ ج.۱ 964-493-114-9 : ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: دوره: 964-493-116-5 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۲ 964-7489-48-X : ؛ ۶۰۰۰۰ ریال : ج.۲ ، چاپ دوم : 964-493-115-7

یادداشت : ج.۱ (چاپ اول: ۱۳۸۲).

یادداشت : ج.۱ ( چاپ دوم : ۱۳۸۵ ) .

یادداشت : کتابنامه .

موضوع : رشد اقتصادی -- جنبه های مذهبی -- اسلام

موضوع : رشد اقتصادی -- جنبه های قرآنی.

شناسه افزوده : حسینی، رضا، ۱۳۴۴ -

شناسه افزوده : حسینی، سیدابوالقاسم، ۱۳۴۱ -

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۲۳۰/۲/م ۳۳۴ت ۹۳ ۱۳۰۰ی

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۸۳۳

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۳-۶۰۵۴

اشاره

پیشگفتار

پیشگفتاربسم اللّه الرحمن الرحیم سپاس خداوند را که پروردگار جهانیان است ؛ و سلام و درود بر بنده برگزیده اش ، محمّد ، و خاندان پاک و یاران نیکویش . توسعه اقتصادی ، یکی از مهم ترین دلمشغولی ها و نگرانی های روزگار کنونی ، به ویژه در جهان سوم به شمار می رود . از این روی ، بررسی این موضوع از دیدگاه اسلام ، از اهمیت فراوان برخوردار است . ما بر آنیم که ارائه مجموعه دیدگاه اسلام درباره توسعه ؛ و نیز تبیین توسعه اقتصادی ، به طور خاص ، از دید اسلام ، آشکارا جهان شمولی اسلام را نشان می دهد و از برتری آن بر مکاتب دیگر در عرصه توسعه که بر پایه مادّی استوارند ، حکایت می کند . نیز این تلاش می تواند پایه های نظام اقتصادی تازه ای را استوار نماید که بحران های اقتصادی معاصر را چاره کند و بدین سان ، تفکر توسعه اسلامی راهی نو برای گسترش و شکوفایی اسلام بگشاید . این کتاب که نهمین مجلّد از دائرة المعارف میزان الحکمة به شمار می رود ، گامی است فراسوی همین هدف ؛ که به بیان مبانی تفکر توسعه اقتصادی ، با اسلوبی نو و بر پایه متون کتاب و سنت می پردازد .

.

در پایان ، چکیده روش خود در این تحقیق را بیان می کنیم : ۱ . از نگاه ما احادیث رسیده از اهل بیت علیهم السلام در واقع، حدیث رسول خدا صلی الله علیه و آلهاست . در تصریح به این مطلب ، امام رضا علیه السلام می فرماید : إنّا عَنِ اللّهِ و عَن رَسولِهِ نُحَدِّثُ . ⁽¹⁾ما (اهل بیت) ، از خدا و پیامبرش حدیث می کنیم . و نیز امام صادق علیه السلام می فرماید : حَدیثی حَدیثُ أبی ، وحَدیثُ أبی حَدیثُ جَدّی ، وحَدیثُ جَدّی حَدیثُ الحُسَینِ ، وحَدیثُ الحُسَینِ حَدیثُ الحَسَنِ ، وحَدیثُ الحَسَنِ حَدیثُ أمیـرِ المُؤمِنینَ علیهم السلام ، وحَدیثُ أمیـرِ المُؤمِنینَ حَدیثُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وحَدیثُ رَسولِ اللّهِ قَولُ اللّهِ عز و جل. ⁽²⁾حدیث من حدیث پدرم ، و حدیث پدرم حدیث جدّم ، و حدیث جدّم حدیث حسین ، و حدیث حسینْ حدیث حسن ، و حدیث حسن حدیث امیر المؤمنینْ ، و حدیث امیر المؤمنین حدیث پیامبر خدا ، و حدیث پیامبر خدا سخن خداست . از این رو ، کلمه «حدیث» در عنوان کتاب، این معنا را می رساند که همه احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و خاندان پاک او مورد استفاده و استناد کتاب قرار گرفته است . ۲ . در حد توان کوشیده ایم که روایات مختلف مربوط به یک موضوع، از مصادر روایی شیعی و سنی، پس از فیش برداری مستقیم، با کمک گرفتن از نرم افزارهای رایانه ای گرد آید و سپس، جامع ترین ، استوارترین و کهن ترین مصدر گزینش شود ، و ادعیه غیر مستند به معصومین جز در مواردی معدود مورد استفاده قرار نگرفته است . ۳ . از تکرار روایات پرهیز شده است؛ مگر در موارد ذیل : ـ هرگاه نکته ای مهم در الفاظ و اصطلاحات مورد اختلاف نهفته باشد . ـ هرگاه میان متون شیعی و سنی تفاوتی به چشم آید . ـ هرگاه متن روایت از آنِ دو باب باشد مشروط به این که از یک سطر درنگذرد . ۴ . آن گاه که متنهایی از پیامبر صلی الله علیه و آله و دیگر معصومان نقل شده باشد ، حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله در متن می آید و آدرس روایت سایر معصومان در پاورقی مگر اینکه روایت منقول از سایر معصومان علیهم السلام جاوی نکته جدیدی هم باشد که در این صورت متن آن روایت هم اخذ شده است . ۵ . پس از ذکر آیات در هر موضوع ، روایات به ترتیب معصومان علیهم السلام از پیامبر صلی الله علیه و آلهتا

.

امام دوازدهم، نقل می گردد ؛ مگر آنکه روایتی در تفسیر آیه وارد شده باشد که بر تمامی روایات، مقدّم می شود و یا آنکه تناسب موضوعی روایات، این ترتیب را بر هم زند . ۶ . در ابتدای روایات، فقط نام رسول خدا و دیگر معصومان ذکر می شود؛ مگر آنکه راوی ، ناقل فعل معصوم باشد یا سؤال و جوابی در میان باشد، و یا آنکه راوی، لفظی را در متن آورده که سخن مروی عنه نیست . ۷ . با توجّه به تعدّد اسامی معصومان علیهم السلام نام واحدی برای آنها انتخاب شده که در ابتدای روایت ذکر می شود . ۸ . مصادر روایات، در پاورقی و به ترتیب معتبرترین مصدر، تنظیم شده است . البته گاهی به خاطر پرهیز از تکرار ذکر اختلاف مصادر و نیز برای عدم تکرار راوی یا مروی عنه، این ترتیب در غیر مصدر اول رعایت نشده است که بر اهل تحقیق پوشیده نیست . ۹ . در صورتی که دسترسی به منابع اوّلیه، ممکن باشد، حدیث از مصادر اوّلیه نقل می گردد؛ مگر نشانی بحار الأنوار در احادیث شیعه و کنزالعمّال در احادیث اهل سنّت که در پایانْ نشانی آن خواهد آمد . ۱۰ . پس از ذکر مصادر، گاه ارجاعاتی به برخی از منابع با تعبیر «انظر» داده شده است. در چنین مواردی، متن مورد نظر، تفاوت فاحشی با متن اخذ شده داشته است . ۱۱ . ارجاعاتی که به ابواب دیگرِ این کتاب داده شده، به جهت تناسب محتوایی میان روایات آنهاست . ۱۲ . درآمد ، توضیحات و جمع بندی هایی در پایان برخی فصول و ابوابْ ذکر شده که چشم انداز کلّی روایات کتاب و باب، و گاه حل پاره ای از دشواری های موجود در احادیث را نشان می دهد . ۱۳ . و مهمْ ترین نکته اینکه تلاش شده حتی المقدور از طریق تأیید مضمون

.

احادیث باب، به وسیله قرائن عقلی و نقلی، تحصیلِ نوعی وثوق به صدور مجموعه آنها امکان پذیر باشد . در پایان ، سپاس فراوان خویش را از همه برادران گرانقدری که در فراهم آوری این اثر ارزشمند سهم داشتند ، ابراز می داریم ؛ به ویژه برادر فاضل و بزرگوار حجت الاسلام والمسلمین سید رضا حسینی که در انجام این مهم سهم بسیار داشته است . خداوند بهترین پاداش هر دو سرای را به همه ایشان عطا فرماید . والحمد للّه رب العالمین . ۱۴ صفر الخیر ۱۴۲۲ ۱۸ اردی بهشت ۱۳۸۰ محمّدی ری شهری

.

پیش درآمد

اشاره

پیش درآمداهمّیّت «توسعه اقتصادی» و نقش بارز آن در بنا نهادن جامعه ای آرمانی ، در شمارِ مسلّماتِ کتاب و سنّت است . جست و جو در متون اسلامی در این زمینه ، نشان می دهد که اسلام در پرداختن به مسائل و مباحث مربوط به توسعه اقتصادی ، از همه مذاهب و مکاتب دیگر پیشی گرفته است . در دیدگاه اسلامی ، توسعه اقتصادی برای جامعه ، دستاوردِ برنامه های اسلام در اجرای احکام الهی و جامه عمل پوشاندن به تعالیم آسمانی است . ⁽¹⁾نیز در این دیدگاه ، جامعه انسانی هر گاه فرصت یابد تا دین خدا را به شیوه ای درست در زمین جاری سازد ، شاهد شکوفایی اقتصادی ـ بیش از آن چه در تصوّرش گنجد ـ خواهد بود ؛ و چنین روزی بی شک خواهد آمد ⁽²⁾. اسلام ، پدیده ثروتمندیِ جامعه را از نعمت های خداوند برای انسان قلمداد می کند و مردم را برمی انگیزد که این نعمت را پاس دارند و نیز از ایشان می خواهد که ثروت را در مسیری که به تکامل آنان بینجامد ، به کار گیرند ⁽³⁾. در این نظرگاه ، ثروت بهترین یاورِ تقوا و خودسازی است که رادمردی را

.

آشکار می سازد ؛ کاستی ها و عیب ها را می پوشاند ؛ آرامش و ثبات درون را در پی می آورد ؛ پاداشِ کسی را که از آن به نیکی و درستی بهره بَرَد ، افزون می کند ؛ و در یک کلام ، مایه پایداری دین و دنیا است ⁽¹⁾. در این رهگذار ، قرآن کریم مردم را برمی انگیزد که با کار و تلاشِ پیوسته ، زمین را آباد کنند و از ایشان می خواهد که موهبت ها و برکت های زمین را آن سان که برای زندگانی ابدی شان سودمند افتد ، به کار گیرند . پیشوایان و راهبران بزرگ اسلام ، پیشگامان عرصه توسعه اقتصادی بودند . ایشان را می نگری که همّت هاشان را در تلاش سختکوشانه و پیوسته صرف می کنند و از پروردگار خویش خاضعانه می خواهند که از فقر نجاتشان بخشد و از تنگنای اقتصادی دورشان دارد ⁽²⁾. در جانب دیگر این دیدگاه ، می نگریم که اسلام ، واپس ماندگیِ اقتصادی را نکوهش می کند و آن را از گونه های بلا و مصیبت و نیز از مجازات های خداوند و نشانه خشم او و ناخشنودی اش از جامعه ، می شمارد ⁽³⁾. در آینه اسلام ، فقر سزاوار نکوهش است و همه نیروهای ویرانگری و تباه سازی در آن گرد آمده ؛ هم عامل نادانی است و هم زمینه ساز بدرفتاری ؛ ریشه انواع فساد و تباهی است که ناآرامی های روحی و جسمی در سطوح فردی و اجتماعی از آن زاییده می شود . بدین سان ، فقر تهدیدی جدّی برای ارزش های جامعه دینی است که ثبات آن را از میان می برد ، همانند طوفانی که در روزی بادخیز ، علف های خشک را به هوا بپراکَند ⁽⁴⁾. آیا در بیان مفسده های فقر ، کلامی رساتر از احادیث شریف ، از جمله

.

پایه های توسعه اقتصادی در اسلام

گفتارهای رسول امین صلی الله علیه و آله یافت می شود ، همچون : «نزدیک است که فقر به کفر بینجامد»؟ احادیث با این مضمون بسیارند و در مجموع ، بر این حقیقت دلالت می کنند که هر کس نیازمندی های زندگی مادّی اش را برطرف نکند و از پسِ تأمین دنیای خویش برنیاید ، زندگانی معنوی اش را نیز از کف می دهد و جهان آخرتش را هم تأمین نمی کند ⁽¹⁾. این در حالی است که راهبران این دین و امامان پاک ، مردم را از بلای بزرگ فقر برحذر می داشتند و به ایشان تأکید می کردند که در ورطه واپس ماندگی اقتصادی نیفتند ؛ و خود ، از مصیبت فقر به خداوند پناه می بردند و از آن بزرگِ برتر یاری می جُستند . ⁽²⁾

پایه های توسعه اقتصادی در اسلامدانش ، برنامه ریزی ، کار ، بازار ، مصرف ، و دولت شش پایه توسعه اقتصادی اند و هر یک ، جایگاهی در خور و نقشی مهم در این جهت ایفا می کند ۳ .

.

. .

. .

۱. دانش

۲. برنامه ریزی

کلمات پیشوایان این دین ، آکنده از آموزش های پربار و سهمی گرانسنگ در باب این ارکان و نقش آن ها است که تفصیل آن در دفتر دوم این کتاب خواهد آمد . تا آن هنگام ، اکنون اشاره ای کوتاه به هر یک از این ارکان و اصول داریم:

۱. دانشامروز ، بیش از هر زمان دیگر ، آشکار شده که علم نقش اوّل را در رشد اقتصادی ایفا می کند . در این حقیقت هرگز نمی توان تردید کرد ، حال آن که اسلام پیش از چهارده قرن قبل ، آن را اعلان کرده بود: «خَیرُ الدُّنیا وَالآخِرَةِ مَعَ العِلمِ ، وَشَرُّ الدُّنیا وَالآخِرَةِ مَعَ الجَهلِ ⁽¹⁾؛ خیر دنیا و آخرت ، با علم تأمین می شود ؛ و شرّ دنیا و آخرت آمیخته جهل است» .

۲. برنامه ریزیافزون بر دانش ، اسلام بر برنامه ریزی و نقش برجسته آن در رشد اقتصادی تأکید ورزیده است . از نظرگاه اسلام ، مدیریّت توانمند اگر با برنامه ریزی و طرّاحی صحیح همراه گردد ، می تواند فقر را از جامعه ریشه کن سازد : «لا فَقرَ مَعَ حُسنِ تَدبیرٍ ⁽²⁾؛

.

۳. کار

اگر تدبیر نیکو باشد ، فقر وجود نخواهد داشت» . چهره مقابل این حقیقت نیز صادق است ؛ یعنی با برنامه ریزی نادرست ، نمی توان توسعه اقتصادی را انتظار داشت ؛ زیرا برنامه ریزی نادرست اقتصادی پیشاپیش عوامل اصلی بروز واپس ماندگی اقتصادی خودنمایی می کند : «سوءُ التَّدبیرِ مِفتاحُ الفَقرِ ⁽¹⁾؛ برنامه ریزی نادرست ، کلید فقر است» .

۳. کاردانش و برنامه ریزی ، دو عنصری هستند که با کار به ثمر می نشینند و نتیجه مطلوب از آن دو برآورده می شود . به همین دلیل ، اسلام بر عامل کار در چهارچوب توسعه اقتصادی ، بسیار تأکید ورزیده ، به ویژه در فعّالیّت های تولیدی ، و به طور اخص در کشاورزی ، دامپروری ، و صنعت . در فرهنگ اسلامی ، کار جایگاهی والا دارد ، تا آن جا که رسول خدا دست کارپیشه را گرفت و آن را بوسید و فرمود : «هذِهِ یَدٌ لاتَمَسُّهَا النّارُ أبَدا ⁽²⁾؛ این ، دستی است که هرگز آتش به آن نمی رسد» . نزد قلّه های رفیع که پیامبران بزرگ خدا و جانشینان ارجمندشان در رأس آنهایند ، کار عبادت محسوب می شود و آنان ، خود ، پیشگامانِ تلاش های تولیدی بوده اند . این برگزیدگان ، جامعه را از تنبلی ، سستی ، و مسؤولیّت ناپذیری برحذر می داشتند و یادآور می شدند که خداوند سبحان ، کار را در نظام آفرینش ، وسیله ای برای تأمین نیازهای اقتصادی جامعه قرار داده ، تا آن جا که

.

۴. بازار

۵ . مصرف

۶ . دولت

بدون آن ، دعا نیز سودی ندارد ⁽¹⁾.

۴. بازاربخشی مهم از مباحث مرتبط با توسعه اقتصادی در روایات اسلامی ، مربوط به فعّالیّت های بازار است . حتّی از پیامبر گرامی روایت شده است: «تِسعَةُ أعشارِ الرِّزقِ فِی التِّجارَةِ ⁽²⁾؛ نُه دهمِ روزی در بازرگانی است» ⁽³⁾. افزون بر بیان اهمّیّت بازرگانی و نقش برجسته آن در شکوفایی اقتصادی ، در فصل چهارم از دفتر دوم این کتاب به ذکر آموزش ها و ضوابط و احکام استواری خواهیم پرداخت که در زمینه تنظیم بازار و بهره گیری درست از فعّالیّت های آن مؤثّر هستند .

۵ . مصرفهر چند سرانه درآمد داخلی افزایش یابد ، اگر مصرف درست تحقّق نیابد ، توسعه مطلوب حاصل نخواهد شد . این مبحث و مباحث مرتبط با آن ، موضوعِ فصل پنجم از دفتر دوم است که به بیان الگوی مصرف در نظرگاه اسلام می پردازد . از بارزترین این نکات ، لزوم توازن میان درآمد و مصرف ؛ مصرف به قدر نیاز ؛ رعایت اعتدال در مصرف و دوری از افراط و تفریط ؛ و دوری جستن از اسراف و سختگیری است ۴ .

۶ . دولتمسؤولیّت های اصلی در ایجاد و تقویت مراکز پژوهشی علمی ؛ پدید آوریِ

.

۱. تعریف توسعه

یک. توسعه در ادبیّات اقتصادی

مدیریّت های توانمند اقتصادی ؛ فراهم آوردن کار ؛ تنظیم فعّالیّت های بازار ؛ و گسترش الگوی سالم مصرف ، بر دوش دولت است . دولت باید از رهگذر وضع و اجرای قانون های مناسب ، نظارت دقیق بر کار بخش خصوصی ، و دخالت مستقیم در موارد ضرور ، زمینه مناسب برای رشد اقتصادی را فراهم سازد ؛ همان گونه که مردم نیز وظیفه دارند در همه این موارد ، یار و پشتیبان دولت باشند ⁽¹⁾. این اصول که از آن ها به مثابه ارکان توسعه اقتصادی در اسلام یاد شد ، در حقیقت ، اصول عامّ توسعه در همه مکتب ها و رویکردها هستند و کسی را نمی توان یافت که نقش این ارکان در توسعه اقتصادی را انکار کند . البتّه آن چه ممکن است محلّ بحث باشد ، میزان نقش و تأثیر این اصول و ارکان شش گانه در مسیر توسعه و اُفق حرکت آن ها ، براساس تعریف و هدف فرض شده برای توسعه ، است . البتّه اسلام ، ضمن باور داشتن این ارکان برای توسعه اقتصادی ، به آن ها اکتفا نمی ورزد و در جهان بینی خاصّ خود و تعریف ویژه اش برای توسعه و اهداف آن ، ارکان دیگری را نیز به آن ها می افزاید و تحقّقِ پایه های دیگری را هم ضرور می شمارد . در عین حال ، آنچه مهم تر است ، لزوم برطرف کردن موانع و درمانِ آفت های دستیابی به توسعه اقتصادی است . به همین منظور و بر این پایه ، مهم ترین بحث ما در این پیش درآمد

.

و بلکه در این کتاب ، آن است که نظرگاه خاصّ اسلام در باب ویژگی های توسعه اقتصادی را دریابیم ، بدان امید که تبیین این نظرگاه در آشکار سازی افق های اقتصاد اسلامی مؤثّر افتد و مقدّمه ای در تدوین «نظام اقتصاد اسلامی» باشد .

.

ویژگی های توسعه اقتصادی در اسلام

ویژگی های توسعه اقتصادی در اسلام۱. تعریف توسعهیک. توسعه در ادبیّات اقتصادیاز دهه چهل میلادی به این سو ، «توسعه» به صورت اصطلاحی اقتصادی رواج یافته است . در آغاز ، توسعه را مترادف «رشد تولید ناخالص داخلی» می دانستند ⁽¹⁾؛ امّا با گذشت یک دهه ، تجربه کشورهایی که برای تحقّق توسعه ، راه افزایش تولید ناخالص داخلی را پیموده بودند ، نشان داد که توسعه تنها پدیده ای اقتصادی نیست ، بلکه حالتی است که ابعاد دیگر نیز دارد ؛ ابعادی همچون توسعه سیاسی ، توسعه اجتماعی ، و مانند آن ها ⁽²⁾. با گذشت زمان ، مفهوم توسعه دارای ابعاد گوناگون و گسترده ای شد ، به گونه ای که امروز شامل توسعه محیط و توسعه انسانی نیز می شود . به موازات این تحوّل مفهومی ، معیارهای توسعه نیز شاهد تحوّل و تکامل شد ، به حدّی که در زمان ما تا دویست شاخصه برای آن برشمرده اند که مهم ترِ آن ها عبارت است

.

دو . توسعه در اسلام

از : نرخ درآمد ناخالص داخلی ، سرانه آموزش ، نسبت اشتغال ، امیدواری به زندگی ، توزیع درآمد ، تعداد پزشکان و پرستاران و مجموعه های درمانی و خدمات بهداشتی برای هر نفر ، امکان دستیابی به آب آشامیدنی سالم ، و عواملی از این قبیل .

دو . توسعه در اسلامارزیابی تعریف رایج توسعه نشان می دهد که این تعریف مبتنی بر نگرش مادّی به حیات است . آن چه انسان معاصر از توسعه می فهمد ، از پیشرفت و رفاه مادّی و از مرزهای این دنیا فراتر نمی رود . بر پایه این نگرش و جهان بینی ، توسعه با همه شاخصه هایش ، از دایره رفاه مادّی درنمی گذرد . امّا در جهان بینی اسلامی ، وضع فرق می کند . در چهارچوب بینش اسلامی ، انسان موجودی است که از جسم و روح ترکیب یافته و افزون بر نیازهای مادّی ، خواست های معنوی نیز دارد ؛ پس زندگی وی در میان دیوارهای این دنیا محدود نمی شود ، بلکه او موجودی است ابدی که مراحل حیاتش متفاوت هستند . اسلام ، ذاتا ، شیوه ای برای توسعه و تکامل ؛ برنامه ای برای تأمین نیازهای مادّی و معنوی انسان ؛ و طرحنامه ای جهت برآوردن خواسته های دنیایی و آخرتی او است ، به گونه ای که از رهگذر آن ، انسانیّت بتواند به جایگاه نمونه و سعادتمندانه حیات بشری ارتقا یابد ، همان سان که امام امیرالمؤمنین علیه السلامآفاق آن را رسم فرموده و در این چشم انداز به تصویر کشیده است: «اِعلَموا عِبادَ اللّهِ، أنَّ المُتَّقینَ ذَهَبوا بِعاجِلِ الدُّنیا وآجِلِ الآخِرَةِ ، فَشارَکوا أهلَ الدُّنیا فی دُنیاهُم ، ولَم یُشارِکوا أهلَ الدُّنیا فی آخِرَتِهِم ؛ سَکَنُوا الدُّنیا بِأَفضَلِ ما سُکِنَت ، وأکَلوها بِأَفضَلِ ما اُکِلَت ، فَحَظوا مِنَ الدُّنیا بِما حَظِیَ بِهِ المُترَفونَ ، وأخَذوا مِنها ما أخَذَهُ الجَبابِرَةُ

.

المُتَکَبِّرونَ ، ثُمَّ انقَلَبوا عَنها بِالزّادِ المُبَلِّغِ وَالمَتجَرِ الرّابِحِ ⁽¹⁾؛ ای بندگان خدا! بدانید که تقواپیشگان هم در این دنیای زودگذر و هم در جهان آینده آخرت سود برند . با اهل دنیا در دنیاتان شریک شدند ، در حالی که اهل دنیا در آخرت آنان شریک نشدند . در دنیا در بهترین مسکن ها سکنا گزیدند و از بهترین خوراکی ها تناول کردند . از دنیا بهره بردند آن سان که اهل ناز و نعمت بهره مند شدند ؛ و از آن کامیاب گشتند ، آن چنان که گردنکشان خودکامه کام گرفتند . آن گاه ، با رهتوشه ای که آنان را به مقصد رساند و با تجارتی سودبخش ، از این دنیا گذشتند» . در نگاه اسلام ، جهان بینی مادّی نمی تواند به نیازهای واقعی انسان پاسخ گوید ، هر چند که صدها شاخص دیگر را به شاخص های توسعه بیفزاید ؛ این نوع نگرش قادر نیست جامعه انسانی را به قلّه مطلوبش رهنمون گردد . بشریّت برای دستیابی به توسعه همه جانبه ، راهی ندارد جز آن که شیوه خداییِ دین را پی گیرد که بر پایه شناخت واقعی انسان و درک نیازهای فطری او استوار است . در پرتو این نگرش ، ویژگی نخست توسعه اسلامی ، فراگیری و شمول آن در دایره همه ابعاد حیات است . دیگر اجزای این بنا نیز بر همین پایه استوارند و بازگشتِ دیگر ویژگی های توسعه اسلامی نیز به همین ویژگی است . به همان اندازه که در ادبیّات اقتصادی معاصر ، توسعه دارای مفهومی محدود است و میان دیوارهای نیازهای مادّی انسان جای می گیرد ، در جهان بینی اسلامی ، افقی گسترده دارد و با نیازهای فراگیر و نامحدود انسان سازگار اسـت .

.

۲. هدف توسعه

۲. هدف توسعههرگاه توسعه را در چهارچوب تعریف متداول ارزیابی کنیم ، درمی یابیم که هدف اسلام از توسعه اقتصادی با هدفِ توسعه در نگرش مادّی متفاوت است . در منظومه تمدّن مادّی ، توسعه مادّی الگویی است ایده آل و نهایتی مطلوب که انسان در جست وجوی آن است . بر پایه این تصوّر و با بهره گیری از دستگاه های عظیم تبلیغاتی ، کشورهای پیشرفته از رهگذر توسعه اقتصادی ، توانسته اند این گونه وانمود کنند که الگوی زندگی و شیوه انسانی آنان ، از دیگر ملّت ها برتر و با معیارهای بشری سازگارتر است . وقتی همه امور در یک چیز به نام هدف تمرکز می یابد ، طبیعی است که آن هدف مرکز ثقل همه ارزش ها و آرمان ها گردد و مرکزی شود برای جذب همه تلاش ها و رویکردها . این ، همان جایگاهی است که توسعه اقتصادی در عصر جدید یافته است . در سال های پس از جنگ دوم جهانی که گفت و گوی جدّی درباره دو مقوله پیشرفت و واپس ماندگی پیش آمد ، مجموعه کشورهای جهان سوم به سوی توسعه اقتصادی جهان غرب به مثابه الگوی عالی و چهارچوب نمونه و مطلوب روی آوردند ، در آن مرحله ، این رویکرد به قالبی فکری تبدیل شد که افکار بسیاری از متفکّران جهان سوم را به محور توسعه اقتصادی و ضرورت ایجاد تحوّل در دو زمینه فرهنگی و اجتماعی به منظور دستیابی به رشد اقتصادی ، سوق داد ⁽¹⁾.

.

۳ . نظام های توسعه و راهبردهای آن ها

امّا در تمدّن اسلامی ، توسعه اقتصادی هدفِ برتر نیست . در این تمدّن ، هدف آن است که همه استعدادهای انسانی شکوفا گردد و نهفته های او هویدا شود تا به سوی کمال مطلق راه بَرَد و به سعادت ابدی و پایدار دست یابد . توسعه اقتصادی ، تنها مقدّمه ای برای رسیدن به همین هدف است . با همین رویکرد است که اسلام ، جامعه انسانی را نیازمند تحقّق رفاه فراگیر و ارتقا یافتن به کمال مطلق می داند تا در کنار شاخصه های مادّی و دنیایی ، همچون درآمد ناخالص ملّی ، سرانه آموزش ، دستیابی به امکانات گوناگون زندگی ، آزادیِ انتخاب ، مشارکت سیاسی ، و همانند آن ها ، به ضرورت های دیگر که در رشد و ارتقای شاخصه های معنوی ، همچون ایمان و اخلاق و اعمال صالح متجلّی می شوند ، نیز عنایت ورزد .

۳ . نظام های توسعه و راهبردهای آن هاهمه می دانیم که نظام های توسعه در جهان معاصر و راهبردهای آن ها ، به دو طرز تفکّر سرمایه داری و سوسیالیزم باز می گردند . مکتب سرمایه داری بر آن است که برقراری نظام بازار ، برترین طریق دستیابی به این هدف است ، در حالی که سوسیالیزم تصمیمات خود در این زمینه را بر مبنای شیوه برنامه ریزی مرکزی پایه نهاده و از این رو ، نظام اقتصاد دولتی را ترجیح داده است . بدین گونه ، نمی توان از اِجماع دانشوران و کارشناسان اقتصادی در زمینه نظام های توسعه اقتصادی و راهبردهای آن ها سخن گفت ⁽¹⁾.

.

یک . نقش ارزش های معنوی در توسعه اقتصادی

مسلّم است که اسلام دستاوردهای فکری اقتصاددانان معاصر را که مبتنی بر یکی از دو طرز تفکّر حاکم ، سرمایه داری و سوسیالیزم ، است ، نه به طور مطلق رد می کند و نه مطلقا می پذیرد . هرگز چنین نیست ؛ کارشناسان اقتصاد اسلامی وظیفه دارند نکات مثبت هر یک از این دو نظام را اقتباس کنند و عناصر منفی آن ها را کنار نهند تا به برنامه ای رسند که نظام اسلامی برای توسعه و راهبردهای آن را نشان دهد ، مشروط به این که برنامه ریزی مذکور در چهارچوب نظام اقتصادی اسلام و برخاسته از رویکرد اقتصادی در اسلام باشد . اگر این برنامه ریزی سامان یابد ، گامی بس بزرگ برداشته می شود که خدمتی است سترگ به جامعه اسلامی و به طور واقعی سبب ترویج فرهنگ اسلامی در سطح جهان می شود . در پرتو آموزه های اسلامی ، این نظام و راهبردهایش دارای سه ویژگی هستند:

یک . نقش ارزش های معنوی در توسعه اقتصادیپیش از بیان هرگونه توضیح درباره نقش امور معنوی در توسعه اقتصادی ، اشاره به این نکته ضرورت دارد که در چهارچوب جهان بینی اسلامی ، اعتقاد به تأثیر معنویّات در اقتصاد ، مترادف با نفیِ سبب های مادّی نیست و از نقش این سبب ها در اقتصاد نمی کاهد . مقصود آن است که اسلام ، افزون بر عوامل مادّی مؤثّر در توسعه ، به عواملی دیگر نیز ایمان دارد که در توسعه مؤثّرند ، امّا ناشناخته مانده اند .

.

به بیان دیگر ، اسلام این شش رکن توسعه اقتصادی را باور دارد : دانش ، مدیریّت ، کار ، تنظیم بازار ، اتّکا به الگوی مصرف صحیح و مناسب ، و برنامه ریزیِ هدفمند و درستِ دولت ؛ همچنین اسلام اعتقاد دارد که باید تلاش کرد تا درآمد ناخالص ملّی افزایش یابد و سطح فنّی تولید بالا رود ؛ نیز تنظیم برنامه هایی برای کاستن از میزان فقر و تعدیل ثروت در جامعه را ترغیب می کند . با ای ۱ ن همه ، اسلام معتقد است که باورهای درست دینی ، اخلاق نیکو ، و اعمال صالح نیز در توسعه اقتصادی نقش دارند . ⁽¹⁾این همان مفهوم حقیقی قائل بودن به نقش ایمان و معنویّات در اقتصاد از دیدگاه اسلام است که هرگز مرادف با نادیده انگاشتن عوامل مادّی و طبیعی نیست . قرآن به همین حقیقت اشاره دارد و تصریح می کند: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَی ءَامَنُواْ وَ اتَّقَوْاْ لَفَتَحْنَا عَلَیْهِم بَرَکَـتٍ مِّنَ السَّمَآءِ وَ الأَْرْضِ». «و اگر مردم آبادی ها ایمان آورده و پرهیزگاری کرده بودند ، هر آینه برکت ها از

.

دو . تکامل معنوی از درونِ توسعه مادّی

آسمان و زمین بر آنان می گشادیم.» ⁽¹⁾«اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّارًا * یُرْسِلِ السَّمَآءَ عَلَیْکُم مِّدْرَارًا * وَ یُمْدِدْکُم بِأَمْوَ لٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَل لَّکُمْ جَنَّـتٍ وَ یَجْعَل لَّکُمْ أَنْهَـرًا». «از پروردگارتان آمرزش بخواهید؛ که او همواره آمرزگار است * تا آسمان را بر شما بارنده فرستد * و شما را به مال ها و پسران یاری کند و به شما بوستان ها دهد و برایتان جوی ها پدید آورد .» ⁽²⁾افزون بر آنچه گفته شد ، از دیدگاه جهان بینی اسلامی ، پایه های توسعه سازنده و پایدار در جامعه استوار نخواهد شد ، مگر آن گاه که با ارزش های اعتقادی و اخلاقی و علمی همراه گردد . در غیر این صورت ، آفات توسعه ، جامعه را به لرزه درآورده ، ارکان آن را آسیب خواهد زد . ⁽³⁾

دو . تکامل معنوی از درونِ توسعه مادّینکته دیگر که بسیار اهمّیّت دارد ، آن است که در دیدگاه اسلامی ، نه تنها ارزش های معنوی بر جریان توسعه اقتصادی اثر می نهند ، بلکه عکس آن نیز صادق است . از لحاظ اصولی ، در روشمندی اسلامیِ تکامل انسان و اجتماع ، هیچگونه جدایی میان تکامل معنوی و توسعه اقتصادی وجود ندارد ؛ بلکه توسعه مادّی از بطن تکامل معنوی شکوفا می گردد و خطّ سیر تکامل معنوی نیز از میانه توسعه مادّی عبور می کند . قرآن کریم تأکید می کند که هرگاه ایمان در جامعه استقرار یابد و ارکانش استوار گردد ، برکت ها بر انسان فرو می بارد و زمین سرچشمه نعمت می شود تا

.

آن گاه که وجود انسان از خیر سرشار می گردد و جامعه در رفاه و آسایش اقتصادی افزون بر تصوّر ، به سر می برد . متون اسلامی آکنده از گفتار درباره نقش مثبت خصلت های پسندیده ⁽¹⁾و عواملی همچون آمرزش خواهی ، نماز ، حج ، و دعا ⁽²⁾در ایجاد رفاه مادّی و برقراری توسعه اقتصادی اند ، در حالی که این امور در دایره ارزش های معنوی جای دارند . از دیگر سو ، می نگریم که اسلام رفاه اقتصادی را یاورِ تقوا و افزاینده اجر معنوی می داند ؛ همان گونه که از این منظر ، رفاه اقتصادی می تواند زمینه شکوفایی و بالندگی ارزش های والای انسانی باشد . ⁽³⁾از این جهت است که اسلام ارزشی بالا برای فعّالیّت سالم اقتصادی قائل است ، تا آن جا که از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده است: «العِبادَةُ عَشَرَةُ أجزاءٍ ، تِسعَةُ أجزاءٍ فی طَلَبِ الحَلالِ ⁽⁴⁾؛ عبادت ده بخش است ؛ نُه بخش آن ، جُستن روزی حلال است» . این سخن ، از حقیقتی پرده برمی دارد که آشکارا می گوید: هرگاه اهداف اقتصادی در مسیری صحیح تنظیم گردند و سازندگی انسان را نشانه روند ، اهداف معنوی او هم تا حدّی بالا تأمین می گردند . از همین اشاره که به نقش ارزش ها در توسعه شد ، می توان دریافت که نبود ارزش ها ، در واپس ماندگی و دست نیافتن به توسعه نقشی سلبی دارد . در کوتاه سخن ، از منظر اسلام ، عواملی علاوه بر موانع و دشواری های مادّی ، به عقب ماندگی می انجامند . باورهای نادرست ، اخلاق ناسالم ، و اعمال ناشایست

.

سه . تأمین نیازهای اصلی نیازمندان

ـ بخش های چهارم و پنجم این کتاب به همین مبحث خواهند پرداخت ـ در مجموع عوامل عقب ماندگی و آفتِ دستیابی به توسعه اند . پس همان گونه که توسعه در تکامل معنوی نقش دارد ، عکس آن نیز صادق است و عقب ماندگی احیانا در انحطاط معنوی ریشه دارد .

سه . تأمین نیازهای اصلی نیازمنداناگر جامعه انسانی بتواند روش و برنامه اسلامی در توسعه همه جانبه را عملی کند ، فقر از اجتماع بشری رخت بر می بندد و ریشه کن می شود . این همان تصویر تابناکی است که پیشوایان و رهبران اسلام در سایه توسعه نوید داده شده ، برای روزی از روزهای بشر ترسیم کرده اند . آری ؛ در اجتماع موعود اسلامی ، انسان در جست و جوی نیازمندی برمی آید تا به وی کمک کند ، امّا او را نمی یابد . ⁽¹⁾امّا ضمن انتظار کشیدن برای رسیدن جامعه به چنان سطحی ، یکی از اهداف اقتصاد اسلامی ، تأمین نیازهای اساسی نیازمندان و محتاجان است ، به گونه ای که از طریق آن ، هر یک از افراد جامعه به زندگی کرامت مندانه ای دست یابد . این مهم ، نه تنها یکی از اهداف اقتصادی است ، بلکه از عناصر اصلی در فرایند توسعه به شمار می آید . در دیدگاه اسلامی ، اگر مردم به ادای حقوق مالی خود بپردازند ، ⁽²⁾نیاز همه نیازمندان تأمین می شود ، تا آن جا که دیگر فقیری باقی نمی ماند . امام صادق علیه السلامبه همین مطلب اشاره فرموده است: «لَو أخرَجَ النّاسُ زَکاةَ أموالِهِم مَا احتاجَ أحَدٌ ⁽³⁾؛

.

اگر مردم زکات اموالشان را بپردازند ، هیچ کس نیازمند نخواهد بود» . همین حقیقت با مضامینی دیگر در بیان دیگر آن بزرگوار به چشم می خورد: « و إِنَّ النّاسَ مَا افتَقَروا ولاَ احتاجُوا وَلا جاعُوا ولا عَروا إلاّ بِذُنوبِ الأَغنیاءِ ⁽¹⁾؛ همانا مردم به فقر و احتیاج و گرسنگی و برهنگی دچار نشده اند ، مگر از رهگذرِ گناهان ثروتمندان» . در این میان ، سخنی دیگر از امام امیرالمؤمنین علیه السلام به چشم می خورد که در آن آمده است: «إنَّ اللّهَ سُبحانَهُ فَرَضَ فی أموالِ الأَغنِیاءِ أقواتَ الفُقَراءِ ، فَما جاعَ فَقیرٌ إلاّ بِما مُتِّعَ بِهِ غَنِیٌّ ، وَاللّهُ تَعالی سائِلُهُم عَن ذلِکَ ⁽²⁾؛ همانا خداوند سبحان ، خوراک فقیران را در دارایی ثروتمندان واجب فرموده است . پس هیچ فقیری گرسنه نمانده ، مگر به دلیل آن که ثروتمندی از حقّ او بهره مند شده ؛ و خداوند والا ایشان را بدین جهت بازخواست خواهد کرد» . می توان گفت که این احادیث ، خود ، برگرفته از سخن پیامبرند که فرمود: «لَو عَلِمَ اللّهُ أنَّ زَکاةَ الأَغنِیاءِ لا تَکفی الفُقَراءَ لَأَخرَجَ مِن غَیرِ زَکاتِهِم ما یُقویهِم، فإِذا جاعَ الفُقَراءُ فَبِظُلمِ الأَغنِیاءِ لَهُم ⁽³⁾؛ اگر خداوند می دانست که زکاتِ ثروتمندان پاسخگوی نیاز فقیران نیست ، از غیرِ زکات آنان به تأمین نیاز ایشان می پرداخت . پس اگر فقیران گرسنه مانند ، به دلیل ستمِ ثروتمندان به ایشان است» .

.

در پی ، چند روایت دیگر می آید که دلالت می کند ادای حقوق مالی ، علاوه بر تأمین نیازهای نیازمندان ، ابزار توسعه اقتصادی نیز هست: از رسول خدا روایت شده است: «إذا أرَدتَ أن یُثری مالُکَ فَزَکِّهِ ⁽¹⁾؛ اگر خواستی مالت افزون گردد ، زکات آن را بپرداز» . از امام علی علیه السلام نقل شده است: «فَرَضَ اللّهُ ... وَالزَّکاةَ تَسبیبا لِلرِّزقِ ⁽²⁾؛ خداوند زکات را واجب فرموده است ... تا زمینه ساز افزایشِ روزی باشد» . از امام موسی کاظم علیه السلام همچنین روایت کرده اند: «إنَّ اللّهَ عز و جل وَضَعَ الزَّکاةَ قوتا لِلفُقَراءِ ، وتَوفیرا لِأَموالِکُم ⁽³⁾؛ همانا خداوند زکات را خوراک فقیران و مایه افزایش دارایی شما قرار داده است» . به عکس ، در اسلام ، تأمین نکردن نیازهای نیازمندان از موانع اساسی در مسیر توسعه اقتصادی و شکوفایی معیشتی تلقّی می شود . از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده است: «إذا مَنَعُوا الزَّکاةَ مَنَعَتِ الأَرضُ بَرَکَتَها مِنَ الزَّرعِ وَالثِّمارِ وَالمَعادِنِ کُلِّها ⁽⁴⁾؛ هر گاه مردم زکات نپردازند ، زمین برکت های خود ، همچون کشت و میوه و معدن را ، یکسره ، از ایشان باز می دارد» .

.

چهار . حفظ توازن محیط

چهار . حفظ توازن محیطدر برخی از متون اسلامی ، توسعه اقتصادی در خلال مفاهیمی چون «برکت های آسمان و زمین» ⁽¹⁾، «باغ ها و جوی ها»⁽²⁾، و «آبادانی زمین»⁽³⁾بیان شده است . ممکن است یکی از مدلول های این عبارات آن باشد که حفظ توازن محیط از برجسته ترین ویژگی های فرایند توسعه در اسلام است . در اسلام ، به درختکاری و آباد سازی زمین و کاشت درخت بسیار اهمّیّت داده شده ، تا آن جا که از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت گشته است: «إن قامَتِ السّاعَةُ وفی یَدِ أحَدِکُم فَسیلَةٌ، فإِنِ استَطاعَ أن لا یَقومَ حَتّی یَغرِسَها فَلیَغرِسها ⁽⁴⁾؛ هر گاه ، یکی از شما را هنگامه قیامت فرا رسد و در دستش قلمه درختی باشد ، اگر برایش ممکن است ، پیش از برخاستن ، باید آن را بکارد» . بدین سان ، در دیدگاه اسلامی ، هر گونه عمل منتهی به تخریب محیط و زیان زننده به تداوم و شکوفایی توسعه و آسیب رسان به سلامت انسان ، در مسیر توسعه و نظام های آن ، مردود شمرده شده است ⁽⁵⁾.

.

. .

بخش یکم : پیشرفت اقتصادی

اشاره

بخش اول: پیشرفت اقتصادیفصل یکم: اهمّیّت پیشرفت اقتصادیفصل دوم: برکت های پیشرفت اقتصادیفصل سوم : واپس ماندگی اقتصادیفصل چهارم : زیان های واپس ماندگی اقتصادیفصل پنجم: توسعه نوید داده شده در اسلامفصل ششم : ستایشِ فقر و مفهوم آن

.

الفصل الأوّل: أهمّیّة التقدّم الاقتصادی۱ / ۱سَعادَةُ الدُّنیا وَالآخِرَةِالکتاب :«مَّن کَانَ یُرِیدُ ثَوَابَ الدُّنْیَا فَعِندَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْیَا وَ الْأَخِرَةِ وَ کَانَ اللَّهُ سَمِیعَا بَصِیرًا . ⁽¹⁾»

«وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکِتَـبِ ءَامَنُواْ وَ اتَّقَواْ لَکَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَیِّـئاتِهِمْ وَ لَأَدْخَلْنَـهُمْ جَنَّـتِ النَّعِیمِ * وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَ قَامُواْ التَّوْرَاةَ وَ الاْءِنجِیلَ وَ مَآ أُنزِلَ إِلَیْهِم مِّن رَّبِّهِمْ لَأَکَلُواْ مِن فَوْقِهِمْ وَ مِن تَحْتِ أَرْجُلِهِم مِّنْهُمْ أُمَّةٌ مُّقْتَصِدَةٌ وَ کَثِیرٌ مِّنْهُمْ سَآءَ مَا یَعْمَلُونَ . ⁽²⁾»

«وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَی ءَامَنُواْ وَ اتَّقَوْاْ لَفَتَحْنَا عَلَیْهِم بَرَکَـتٍ مِّنَ السَّمَآءِ وَ الأَْرْضِ وَ لَـکِن کَذَّبُواْ فَأَخَذْنَـهُم بِمَا کَانُواْ یَکْسِبُونَ . ⁽³⁾»

«قَالَ مُوسَی لِقَوْمِهِ اسْتَعِینُواْ بِاللَّهِ وَ اصْبِرُواْ إِنَّ الأَْرْضَ لِلَّهِ یُورِثُهَا مَن یَشَآءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ الْعَـقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ . ⁽⁴⁾»

.

فصل یکم : اهمیّت پیشرفت اقتصادی

۱ / ۱ خوشبختی دنیا و آخرت

فصل یکم: اهمیّت پیشرفت اقتصادی۱ / ۱خوشبختی دنیا و آخرتقرآن :«هر که پاداش این جهان خواهد ، پس [بداند که] پاداش این جهان و آن جهان نزد خداست و خدا شنوا و بینا است.»

«و اگر اهل کتاب ایمان آورند و پرهیزگار شوند ، هر آینه بدی هاشان را از آنها بزداییم و آنان را به بهشت های پرنعمت درآوریم * و اگر آنان تورات و انجیل و آنچه را که از پروردگارشان به سوی ایشان فرود آمده ، برپا می داشتند ، هر آینه از بالای سرشان و از زیر پاشان برخوردار می شدند . از ایشان گروهی میانه رواَند و بسیاری از آنان ، آنچه می کنند بد است .»

«و اگر مردم آبادی ها ایمان آورده و پرهیزگاری کرده بودند ، هر آینه برکت ها از آسمان و زمین بر آنان می گشادیم؛ ولیکن [پیام ها و نشانه های ما را] دروغ شمردند ، پس آنها را به سزای آنچه می کردند ، گرفتار ساختیم.»

«موسی قوم خود را گفت: «از خدا یاری بخواهید و شکیبایی ورزید؛ که زمین از آنِ خدا است ، آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد ، به میراث می دهد ، و سرانجامِ [نیک] پرهیزگاران را است».»

.

«لِّلَّذِینَ أَحْسَنُواْ الْحُسْنَی وَ زِیَادَةٌ وَ لاَ یَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَ لاَ ذِلَّةٌ أُوْلَـءِکَ أَصْحَـبُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیهَا خَــلِدُونَ . ⁽¹⁾»

«وَ یَـقَوْمِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّمَآءَ عَلَیْکُم مِّدْرَارًا وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلَی قُوَّتِکُمْ وَ لاَ تَتَوَلَّوْاْ مُجْرِمِینَ . ⁽²⁾»

«وَ قِیلَ لِلَّذِینَ اتَّقَوْاْ مَاذَآ أَنزَلَ رَبُّکُمْ قَالُواْ خَیْرًا لِّلَّذِینَ أَحْسَنُواْ فِی هَـذِهِ الدُّنْیَا حَسَنَةٌ وَ لَدَارُ الْأَخِرَةِ خَیْرٌ وَ لَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِینَ . ⁽³⁾»

«مَنْ عَمِلَ صَــلِحًا مِّن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَوةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ . ⁽⁴⁾»

«وَ ابْتَغِ فِیمَآ ءَاتَـکَ اللَّهُ الدَّارَ الْأَخِرَةَ وَ لاَ تَنسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیَا وَ أَحْسِن کَمَآ أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَیْکَ وَ لاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ . ⁽⁵⁾»

الحدیث :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أصلِحوا دُنیاکُم ، وَاعمَلوا لاِخِرَتِکُم ؛ فَإِنَّکُم تَموتونَ غَدا . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله:لا تَسُبُّوا الدُّنیا ؛ فَنِعمَت مَطِیَّةُ المُؤمِنِ ؛ فَعَلَیها یَبلُغُ الخَیرَ ، وبِها یَنجو مِنَ الشَّرِّ . إنَّهُ إذا قالَ العَبدُ : لَعَنَ اللّهُ الدُّنیا ، قالَتِ الدُّنیا : لَعَنَ اللّهُ أعصانا لِرَبِّهِ . ⁽⁷⁾

.

«برای کسانی که نیکویی کردند ، [پاداشی] نیکوتر باشد و فزونی ای؛ و رخسارشان را گَردِ تیره [گناهان] و خواری نپوشانَد . اینانند اهل بهشت که در آن جاویدان باشند .»

«و ای قوم من! از پروردگارتان آمرزش بخواهید؛ آن گاه ، به او بازگردید ، تا باران را بر شما پیاپی و فراوان فرستد و نیرویی بر نیروتان بیفزاید؛ و بزهکارانه پشت مکنید و روی مگردانید .»

«و به کسانی که پرهیزگاری کردند ، گفته شود: «پروردگار شما چه چیز فرستاده است؟» گویند : «خیر را»؛ برای کسانی که نیکی کردند ، در این جهان نیکی است و همان سرای واپسین بهتر است و به راستی ، نیکو است سرای پرهیزگاران .»

«هر کس ، از مرد و زن ، که کاری شایسته کند ، در حالی که مؤمن باشد ، هر آینه او را به زندگانی پاک و خوشی زنده بداریم؛ و مزدشان را بر پایه نیکوترین کاری که می کردند ، پاداش دهیم .»

«و در آنچه خدا به تو داده است ، سرای واپسین را بجوی و بهره خویش را از دنیا فراموش مکن و نیکی کن ، چنان که خدا به تو نیکی کرده؛ و در زمین تباهکاری مجوی؛ که خدا تباهکاران را دوست ندارد .»

حدیث :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله:دنیای خویش را به سامان آورید و برای آخرت خود کار کنید ؛ زیرا فردا خواهید مرد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله:دنیا را دشنام مدهید که نیکو مَرکبی است برای مؤمن ؛ سوار بر آن به خیر دست می یابد و با آن از شر رهایی می جوید . همانا هرگاه بنده ای بگوید : «خداوند دنیا را لعنت کناد!» ، دنیا هم می گوید : «خداوند از میان ما کسی را لعنت کناد که در برابر پروردگارش سرکش تر است» .

.

عنه صلی الله علیه و آله :نِعمَتِ الدّارُ الدُّنیا لِمَن تَزَوَّدَ مِنها لاِخِرَتِهِ حَتّی یُرضِیَ رَبَّهُ عز و جل ، وبِئسَتِ الدّارُ لِمَن صَدَّتهُ عَن آخِرَتِهِ ، وقَصَّرَت بِهِ عَن رِضاءِ رَبِّهِ . وإذا قالَ العَبدُ : قَبَّحَ اللّهُ الدُّنیا ، قالَتِ الدُّنیا : قَبَّحَ اللّهُ أعصانا لِرَبِّهِ . ⁽¹⁾

الأمالی للطوسی عن أبو بردة الأسلمیّ عن أبیه :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهإذا صَلَّی الصُّبحَ رَفَعَ صَوتَهُ حَتّی یَسمَعَ أصحابُهُ یَقولُ : «اللّهُمَّ أصلِح لی دینِیَ الَّذی جَعَلتَهُ لی عِصمَةً» ثَلاثَ مَرّاتٍ ؛ «اللّهُمَّ أصلِح لی دُنیایَ الَّتی جَعَلتَ فیها مَعاشی» ثَلاثَ مَرّاتٍ ؛ «اللّهُمَّ أصلِح لی آخِرَتِیَ الَّتی جَعَلتَ إلَیها مَرجِعی» ثَلاثَ مَرّاتٍ ؛ «اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِرِضاکَ مِن سَخَطِکَ ، وأعوذُ بِعَفوِکَ مِن نِقمَتِکَ» ثَلاثَ مَرّاتٍ ؛ «اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ مِنکَ ، لا مانِعَ لِما أعطَیتَ ، ولا مُعطِیَ لِما مَنَعتَ ، ولا یَنفَعُ ذَا الجَدِّ مِنکَ الجَدُّ» . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ وأهلِ مِصرَ ـ: عَلَیکُم بِتَقوَی اللّهِ ؛ فَإِنَّها تَجمَعُ مِنَ الخَیرِ ما لا یَجمَعُ غَیرُها ، ویُدرَکُ بِها مِنَ الخَیرِ ما لا یُدرَکُ بِغَیرِها ؛ مِن خَیرِ الدُّنیا وخَیرِ الآخِرَةِ ، قالَ اللّهُ عز و جل : « وَ قِیلَ لِلَّذِینَ اتَّقَوْاْ مَاذَآ أَنزَلَ رَبُّکُمْ قَالُواْ خَیْرًا لِّلَّذِینَ أَحْسَنُواْ فِی هَـذِهِ الدُّنْیَا حَسَنَةٌ وَ لَدَارُ الْأَخِرَةِ خَیْرٌ وَ لَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِینَ . ⁽³⁾» اِعلَموا یا عِبادَ اللّهِ، أنَّ المُؤمِنَ یَعمَلُ لِثَلاثٍ مِنَ الثَّوابِ : إمّا لِخَیرِ ( الدُّنیا ) فَإِنَّ اللّهَ یُثیبُهُ بِعَمَلِهِ فی دُنیاهُ ؛ قالَ اللّهُ سُبحانَهُ لإِِبراهیمَ : «وَ ءَاتَیْنَـهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیَا وَ إِنَّهُ فِی الْأَخِرَةِ لَمِنَ الصَّــلِحِینَ ، ⁽⁴⁾» فَمَن عَمِلَ للّهِِ تَعالی أعطاهُ أجرَهُ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ ، وکَفاهُ المُهِمَّ فیهِما . وقَد قالَ اللّهُ عز و جل : «یَـعِبَادِ الَّذِینَ ءَامَنُواْ اتَّقُواْ رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُواْ فِی هَـذِهِ الدُّنْیَا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللَّهِ وَ سِعَةٌ إِنَّمَا یُوَفَّی الصَّـبِرُونَ أَجْرَهُم بِغَیْرِ حِسَابٍ ، ⁽⁵⁾» فَما أعطاهُمُ اللّهُ فِی الدُّنیا لَم یُحاسِبهُم بِهِ فِی الآخِرَةِ . قالَ اللّهُ عز و جل : «لِّلَّذِینَ أَحْسَنُواْ الْحُسْنَی وَ زِیَادَةٌ ، ⁽⁶⁾» فَالحُسنی هِیَ الجَنَّةُ ، وَالزِّیادَةُ هِیَ الدُّنیا . ( وإمّا لِخَیرِ الآخِرَةِ ) فَإِنَّ اللّهَ عز و جل یُکَفِّرُ بِکُلِّ حَسَنَةٍ سَیِّئَةً ؛ قالَ اللّهُ عز و جل : «إِنَّ الْحَسَنَـتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّـئاتِ ذَ لِکَ ذِکْرَی لِلذَّ کِرِینَ ، ⁽⁷⁾» حَتّی إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ حُسِبَت لَهُم حَسَناتُهُم ، ثُمَّ أعطاهُم بِکُلِّ واحِدَةٍ عَشرَ أمثالِها إلی سَبعِمِائَةِ ضِعفٍ ؛ قالَ اللّهُ عز و جل : «جَزَآءً مِّن رَّبِّکَ عَطَـآءً حِسَابًا ، ⁽⁸⁾» وقالَ : «أُوْلَـءِکَ لَهُمْ جَزَآءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُواْ وَ هُمْ فِی الْغُرُفَـتِ ءَامِنُونَ . ⁽⁹⁾» فَارغَبوا فی هذا ـ رَحِمَکُمُ اللّهُ ـ وَاعمَلوا لَهُ ، وتَحاضّوا عَلَیهِ . وَاعلَموا یا عِبادَ اللّهِ، أنَّ المُتَّقینَ حازوا عاجِلَ الخَیرِ وآجِلَهُ ؛ شارَکوا أهلَ الدُّنیا فی دُنیاهُم ، ولَم یُشارِکهُم أهلُ الدُّنیا فی آخِرَتِهِم ؛ أباحَهُمُ اللّهُ مِنَ الدُّنیا ما کَفاهُم وبِهِ أغناهُم ؛ قالَ اللّهُ عَزَّ اسمُهُ : « قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَ الطَّیِّبَـتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ ءَامَنُواْ فِی الْحَیَوةِ الدُّنْیَا خَالِصَةً یَوْمَ الْقِیَـمَةِ کَذَ لِکَ نُفَصِّلُ الأَْیَـتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . ⁽¹⁰⁾» سَکَنُوا الدُّنیا بِأَفضَلِ ما سُکِنَت ، وأکَلوها بِأَفضَلِ ما اُکِلَت ؛ شارَکوا أهلَ الدُّنیا فی دُنیاهُم ، فَأَکَلوا مَعَهُم مِن طَیِّباتِ ما یَأکُلونَ ، وشَرِبوا مِن طَیِّباتِ ما یَشرَبونَ ، ولَبِسوا مِن أفضَلِ ما یَلبَسونَ ، وسَکَنوا مِن أفضَلِ ما یَسکُنونَ ، وتَزَوَّجوا مِن أفضَلِ ما یَتَزَوَّجونَ ، ورَکِبوا مِن أفضَلِ ما یَرکَبونَ ؛ أصابوا لَذَّةَ الدُّنیا مَعَ أهلِ الدُّنیا ، وهُم غَدا جیرانُ اللّهِ ، یَتَمَنَّونَ عَلَیهِ فَیُعطیهِم ما تَمَنَّوهُ ، ولا یَرُدُّ لَهُم دَعوَةً ، ولا یَنقُصُ لَهُم نَصیباً مِنَ اللَّذَّةِ . فَإِلی هذا ـ یا عِبادَ اللّهِ ـ یَشتاقُ إلَیهِ مَن کانَ لَهُ عَقلٌ ، ویَعمَلُ لَهُ بِتَقوَی اللّهِ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ . ⁽¹¹⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله:نیکو خانه ای است دنیا کسی را که برای آخرتش از آن توشه برگیرد تا پروردگارش را خشنود کند ؛ و بد خانه ای است کسی را که از آخرت بازش دارد و دستش را از خشنودی پروردگارش کوتاه سازد . هرگاه بنده ای بگوید: «خداوند دنیا را رسوا کناد!» ، دنیا هم می گوید: «خداوند از میان ما کسی را رسوا کناد که در برابر پروردگارش سرکش تر است» .

امالی طوسی از ابوبرده اسلمی از پدرش :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هرگاه نماز صبح می گزارْد ، با صدایی بلند ـ چنان که یارانش بشنوند ـ سه بار می گفت: «بار خدایا! دین مرا برایم به سامان آور ؛ همان را که مایه پناه من ساخته ای» . و نیز سه بار می گفت : «بار خدایا! دنیای مرا به سامان آور ؛ همان را که مایه زندگانی من قرار داده ای» . و سه بار هم می گفت: «بار خدایا! آخرت مرا سامان بخش ؛ همان را که بازگشتم را به سوی آن مقرّر فرموده ای» . سپس سه بار می گفت: «بار خدایا! من از خشم تو به خشنودی ات پناه می جویم ؛ و از مجازاتت به گذشتت» . و سه بار می گفت: «بار خدایا! من از تو به تو پناه می جویم ؛ بخششت را بازدارنده ای نیست و آنچه را منع فرموده ای بخشنده ای نیست ؛ و آن را که تو بی نیاز و بهره مندش ساخته ای ، بهره دیگر سود نمی بخشد» .

امام علی علیه السلامـ در نامه اش به محمّد بن ابی بکر و مصریان ـ: بر شما باد تقوای خدا پیشه کردن ؛ که تقوا چندان خیر گرد می آورد که جز آن ، چیزی چنین نمی کند ؛ و با آن ، چندان خیر دنیا و آخرت فرادست می آید که با جز آن ، نمی آید . خداوند فرموده است: «و به کسانی که پرهیزگاری کردند ، گفته شود : «پروردگار شما چه چیز فرستاده است؟» گویند : «خیر را» ؛ برای کسانی که نیکی کردند ، در این جهان نیکی است و همانا سرای واپسین بهتر است و به راستی ، نیکو است سرای پرهیزگاران» . ای بندگان خدا! بدانید که همانا مؤمن برای دستیابی به سه گونه پاداش کار می کند ؛ یا برای خیر دنیا ، که خداوند به پاس عملش ، در دنیایش او را پاداش می بخشد . خداوند سبحان در حقّ ابراهیم فرمود : «و در این جهان ، پاداش او را بدادیم و همانا او در جهان دیگر ، از نیکان و شایستگان است» . پس هر که برای خدای ـ تعالی ـ کار کند ، خداوند پاداش او را در دنیا و آخرت عطا می کند و هم در دنیا و هم در آخرت ، نیاز او را تأمین می کند . خداوند فرموده است: «ای بندگان من که ایمان آورده اید! از پروردگار خویش پروا کنید . برای آنان که نیکی کرده اند ، در این جهان پاداش نیکو است . و زمین خدا فراخ است . همانا به شکیبایان مزدشان را تمام و بی شمار می دهند» ؛ پس آنچه را خداوند در دنیا به ایشان عطا فرموده ، در آخرت محاسبه نخواهد کرد . خدا فرموده است: «برای کسانی که نیکویی کردند ، [پاداشی ]نیکوتر باشد و فزونی ای» . در این جا ، مراد از پاداش نیکوتر ، بهشت است و منظور از فزونی ، [نعمتِ ]دنیا . و گاه مؤمن برای خیر آخرت کار می کند . در این حال ، خداوند با هر کار نیک ، کار بدی را می پوشاند . خدا فرموده است: «همانا خوبی ها ، بدی ها را از میان می بَرَد . این یادکردی است برای یادآوران» . و این ، چنان است که در روز قیامت ، کارهای نیکشان برای ایشان محاسبه می شود و آن گاه ، خداوند در برابر هر کار نیک ، از ده تا هفتصد برابر پاداش به آنان عطا می فرماید . خدای فرموده است: «پاداشی است از پروردگارت ؛ بخششی حساب شده» . و نیز فرموده: «اینانند که بدانچه کردند ، پاداشی دو چندان دارند و ایشان در کوشک های بلند بهشت ، ایمن و آسوده باشند» . پس ای شما که خداوند مهرتان ورزد ، در این پاداش رغبت ورزید و برای آن بکوشید و بدان ترغیب کنید . ای بندگان خدا! بدانید که تقواپیشگان به خیر دنیا و آخرت دست یافتند ؛ در دنیای دنیاداران شریک گشتند ، ولی دنیاداران در آخرتِ ایشان شریک نشدند . خداوند از دنیا ، آنچه ایشان را کفایت کرد و بی نیاز ساخت ، برایشان مباح فرمود . خدای ـ نامش والا باد ـ فرموده است: «بگو : چه کسی آرایشی را که خدا برای بندگانش پدید آورده و روزی های پاکیزه را حرام کرده است؟ بگو : اینها در زندگی دنیا برای مؤمنان است ، در حالی که در روز رستاخیز ویژه ایشان است . بدین گونه ، آیات خود را برای گروهی که بدانند ، به تفصیل بیان می کنیم» . در دنیا به نیک ترین گونه سکنا گزیدند و از بهترین چیزها خوردند . با اهل دنیا در دنیاشان شریک شدند و همراهِ آنان از خوراک های پاک خوردند و شربت های پاک را آشامیدند و پوشاک های برتر را پوشیدند و در مساکن بهتر مسکن گزیدند و با همسران نیکوتر ازدواج کردند و بر مرکب های مناسب تر سوار شدند ؛ با اهل دنیا از دنیا لذّت برگرفتند ، در حالی که فردا همسایگان خدایند ؛ از خدا طلب می کنند و او آنچه را می خواهند ، به ایشان می بخشد و هیچ خواهششان را رد نمی کند و هیچ بهره ای از کامیابی را دریغشان نمی دارد . پس ای بندگان خدا! هر که عقل دارد ، به همین ها مشتاق می شود و با پیشه کردن تقوای خدا ، برای آن می کوشد . و هیچ توان و نیرویی نیست ، مگر از جانب خدا!

.

. .

. .

الإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «لِّلَّذِینَ أَحْسَنُواْ الْحُسْنَی وَ زِیَادَةٌ» : فَأَمَّا الحُسنی فَالجَنَّةُ ، ⁽¹⁾وأمَّا الزِّیادَةُ فَالدُّنیا ، ما أعطاهُمُ اللّهُ فِی الدُّنیا لَم یُحاسِبهُم بِهِ فِی الآخِرَةِ ، ویَجمَعُ ثَوابَ الدُّنیا وَالآخِرَةِ ، ویُثیبُهُم بِأَحسَنِ أعمالِهِم فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «رَبَّنَآ ءَاتِنَا فِی الدُّنْیَا حَسَنَةً وَ فِی الْأَخِرَةِ حَسَنَةً ⁽³⁾» ـ: رِضوانُ اللّهِ وَالجَنَّةُ فِی الآخِرَةِ ، وَالسَّعَةُ فِی الرِّزقِ وَالمَعایِشِ وحُسنُ الخُلُقِ فِی الدُّنیا . ⁽⁴⁾

.

امام باقر علیه السلامـ درباره سخن خدای (تعالی) : «کسانی که نیکویی کردند ، [پاداشی ]نیکوتر باشد و فزونی ای» ـ: مراد از پاداش نیکوتر ، بهشت است و منظور از فزونی ، [نعمتِ] دنیا . آنچه را خداوند در دنیا به ایشان عطا فرموده ، در آخرت به حسابتان نخواهد نوشت و پاداش دنیا و آخرت ، هر دو ، را به آنان می دهد و به ازای بهترین کارهاشان در دنیا و آخرت ، به آنان پاداش می بخشد .

امام صادق علیه السلام(درباره سخن خدای : «پروردگارا! ما را در این جهان نیکویی ده و در آن جهان نیز نیکویی بخش و ما را از عذاب آتش دوزخ نگاه دار» ) : مراد ، خشنودی خدا و بهشت است در آخرت ؛ و گشایش در روزی و مایه های معیشت و نیکیِ اخلاق در دنیا .

.

صحیح البخاری عن أنس :کانَ أکثَرُ دُعاءِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله : اللّهُمَّ رَبَّنا! آتِنا فِی الدُّنیا حَسَنَةً ، وفِی الآخِرَةِ حَسَنَةً ، وقِنا عَذابَ النّارِ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :بَشِّر هذِهِ الاُمَّةَ بِالسَّناءِ ، وَالرِّفعَةِ ، وَالدّینِ ، وَالنَّصرِ ، وَالتَّمکینِ فِی الأَرضِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اِعلَموا عِبادَ اللّهِ، أنَّ المُتَّقینَ ذَهَبوا بِعاجِلِ الدُّنیا وآجِلِ الآخِرَةِ ، فَشارَکوا أهلَ الدُّنیا فی دُنیاهُم ، ولَم یُشارِکوا أهلَ الدُّنیا فی آخِرَتِهِم ؛ سَکَنُوا الدُّنیا بِأَفضَلِ ما سُکِنَت ، وأکَلوها بِأَفضَلِ ما اُکِلَت ، فَحَظوا مِنَ الدُّنیا بِما حَظِیَ بِهِ المُترَفونَ ، وأخَذوا مِنها ما أخَذَهُ الجَبابِرَةُ المُتَکَبِّرونَ ، ثُمَّ انقَلَبوا عَنها بِالزّادِ المُبَلِّغِ وَالمَتجَرِ الرّابِحِ ؛ أصابوا لَذَّةَ ـ زُهدِ ـ الدُّنیا فی دُنیاهُم ، وتَیَقَّنوا أنَّهُم جیرانُ اللّهِ غَدا فی آخِرَتِهِم ؛ لا تُرَدُّ لَهُم دَعوَةٌ ولا یَنقُصُ لَهُم نَصیبٌ مِن لَذَّةٍ . ⁽³⁾

.

صحیح البخاری از أَنَس :بیشینه دعای پیامبر صلی الله علیه و آله چنین بود : «بار خدایا ، پروردگارا! در دنیا به ما نیکویی ده و در آخرت نیکویی بخش و ما را از عذاب آتش دوزخ نگاه دار» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :این امّت را مژده ده به روشنی ، شکوه ، دینداری ، پیروزی ، و مسلّط شدن [برْ ، و] در زمین .

امام علی علیه السلام :بندگان خدا! بدانید که پرهیزگاران هم در این دنیای زودگذر و هم در جهان آینده آخرت سود بَرَند . با اهل دنیا در دنیاشان شریک شدند ، در حالی که اهل دنیا در آخرتِ آنان شریک نشدند . در دنیا ، در بهترین مسکن ها سکنا گزیدند و از بهترین خوراک ها تناول کردند . از دنیا بهره بردند آن سان که اهل ناز و نعمت بهره مند شدند ؛ و از آن کامیاب گشتند ، آنچنان که گردنکشان خودکامه کامیاب شدند . آن گاه ، با ره توشه ای که آنان را به مقصد رساند و با تجارتی سودبخش ، از این دنیا گذشتند . لذّتِ ـ زهد ⁽¹⁾ـ را در دنیاشان چشیدند و یقین کردند که فردا در آخرت ، همسایگان خداوندند ؛ دعاشان به اجابت می رسد و نصیبشان از لذّت دنیا کاسته نمی شود .

.

عنه علیه السلام :اُوصیکُم عِبادَ اللّهِ بِتَقوَی اللّهِ ؛ فَإِنَّهَا الزِّمامُ وَالقِوامُ ، فَتَمَسَّکوا بِوَثائِقِها ، وَاعتَصِموا بِحَقائِقِها ؛ تَؤُل بِکُم إلی أکنانِ الدَّعَةِ ، وأوطانِ السَّعَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: الدُّنیا مَطِیَّةُ المُؤمِنِ ، عَلَیها یَرتَحِلُ إلی رَبِّهِ ، فَأَصلِحوا مَطایاکُم ؛ تُبَلِّغکُم إلی رَبِّکُم . ⁽²⁾

الإمام الحسن علیه السلام :لَو أنَّ النّاسَ سَمِعوا قَولَ اللّهِ عز و جل ورَسولِهِ ؛ لَأَعطَتهُمُ السَّماءُ قَطرَها ، وَالأَرضُ بَرَکَتَها ، ولَمَا اختَلَفَ فی هذِهِ الاُمَّةِ سَیفانِ ، ولَأَکَلوها خَضراءَ خَضِرَةً إلی یَومِ القِیامَةِ . ⁽³⁾

۱ / ۲عِمارَةُ الأَرضِ وَالاِستِمتاعُ بِمَواهِبِهاالکتاب :«هُوَ أَنشَأَکُم مِّنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهَا . ⁽⁴⁾»

«یَـبَنِی ءَادَمَ خُذُواْ زِینَتَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ کُلُواْ وَ اشْرَبُواْ وَ لاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ * قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَ الطَّیِّبَـتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ ءَامَنُواْ فِی الْحَیَوةِ الدُّنْیَا خَالِصَةً یَوْمَ الْقِیَـمَةِ کَذَ لِکَ نُفَصِّلُ الأَْیَـتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ * قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَوَ حِشَ مَاظَهَرَ مِنْهَا وَ مَابَطَنَ وَ الإِْثْمَ وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ أَن تُشْرِکُواْ بِاللَّهِ مَا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَـنًا وَ أَن تَقُولُواْ عَلَی اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ . ⁽⁵⁾»

.

۱ / ۲ آبادسازی زمین و بهره وری از مواهب آن

امام علی علیه السلام :بندگان خدا! شما را به تقوای خدا سفارش می کنم ؛ که تقوا هم وسیله مهار و هم مایه استواری شما است . پس به رشته های تقوا چنگ زنید و به حقیقت های آن پناه آورید تا شما را به سرمنزل آرامش و جایگاه های وسیع برساند .

امام علی علیه السلامـ در کلمات حکیمانه منسوب به أو ـ: دنیا مَرکَب مؤمن است که سوار بر آن ، به سوی پروردگارش کوچ می کند . پس مَرکب های خویش را به سامان آورید تا شما را به پروردگارتان برسانند .

امام حسن علیه السلام :اگر مردم سخن خدا و رسولش را به گوش می گرفتند ، آسمانْ باران خویش را به آنان می بخشید و زمین برکتش را به ایشان عطا می کرد و هیچ دو شمشیری در این امّت [به نزاع] ردّ و بدل نمی شد و تا روز رستاخیز ، مردم از سرسبزی و طراوت زمین می خوردند و بهره می بردند .

۱ / ۲آبادسازی زمین و بهره وری از مواهب آنقرآن:«او شما را از زمین آفرید و شما را به آبادانیِ آن واداشت .»

«ای فرزندان آدم! نزد هر مسجدی ، آرایش خویش فراگیرید؛ و بخورید و بیاشامید و اسراف مکنید ، که او اسرافکاران را دوست ندارد * بگو : چه کسی آرایشی را که خدا برای بندگان خود پدید آورده و روزی های پاکیزه را حرام کرده است؟ بگو : اینها در زندگی دنیا برای مؤمنان است ، در حالی که در روز رستاخیز ویژه ایشان است. بدین گونه ، آیات را برای گروهی که بدانند ، به تفصیل بیان می کنیم * بگو : همانا پروردگارم زشتکاری ها را چه آشکار باشند و چه پنهان ـ و گناهکاری و ستم و سرکشی به ناحق را حرام کرده؛ و این که چیزی را با خدا شریک سازید که بدان حجّتی فرو نفرستاده؛ و این که بر خدا آنچه نمی دانید ، بگویید .»

.

انظر : النحل : ۱۰ ـ ۱۱ ، الملک : ۱۵ .

الحدیث :الإمام علیّ علیه السلام :أمّا ما جاءَ فِی القُرآنِ مِن ذِکرِ مَعایِشِ الخَلقِ وأسبابِها فَقَد أعلَمَنا سُبحانَهُ ذلِکَ مِن خَمسَةِ أوجُهٍ : وَجهِ الإِشارَةِ ، ووَجهِ العِمارَةِ ، ووَجهِ الإِجارَةِ ، ووَجهِ التِّجارَةِ ، ووَجهِ الصَّدَقاتِ . . . وأمّا وَجهُ العِمارَةِ فَقَولُهُ : « هُوَ أَنشَأَکُم مِّنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهَا ؛ ⁽¹⁾» فَأَعلَمَنا سُبحانَهُ أنَّهُ قَد أمَرَهُم بِالعِمارَةِ ؛ لِیَکونَ ذلِکَ سَبَبا لِمَعایِشِهِم بِما یَخرُجُ مِنَ الأَرضِ مِنَ الحَبِّ وَالثَّمَراتِ وما شاکَلَ ذلِکَ مِمّا جَعَلَهُ اللّهُ تَعالی مَعایِشَ لِلخَلقِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی کِتابِهِ لِلأَشتَرِ النَّخَعِیِّ لَمّا وَلاّهُ مِصرَ ـ: هذا ما أمَرَ بِهِ عَبدُ اللّهِ عَلِیٌّ أمیرُ المُؤمِنینَ ، مالِکَ بنَ الحارِثِ الأَشتَرَ فی عَهدِهِ إلَیهِ حینَ وَلاّهُ مِصرَ : جِبایَةَ خَراجِها ، وجِهادَ عَدُوِّها ، وَاستِصلاحَ أهلِها ، وعِمارَةَ بِلادِها . . . . وَلیَکُن نَظَرُکَ فی عِمارَةِ الأَرضِ أبلَغَ مِن نَظَرِکَ فِی استِجلابِ الخَراجِ ؛ لِأَنَّ ذلِکَ لا یُدرَکُ إلاّ بِالعِمارَةِ ، ومَن طَلَبَ الخَراجَ بِغَیرِ عِمارَةٍ أخرَبَ البِلادَ ، وأهلَکَ العِبادَ . ⁽³⁾

.

ر .ک : النحل : ۱۰ و ۱۱ ، الملک : ۱۵ .

حدیث:امام علی علیه السلام :امّا آنچه در قرآن ، در پیرامون معیشت مردم و سبب های آن آمده ، خداوند سبحان از پنج نظرگاه ما را بدان ها آگاه فرموده است: اشاره [به این نعمت ها] ، آبادگریِ [زمین] ، به خدمت گرفتن ، بازرگانی ، و پرداختِ صدقات . . . و امّا نظرگاه آبادگری ؛ خداوند فرموده است: «او شما را از زمین آفرید و شما را به آبادانیِ آن واداشت» . خدای ما را آگاه فرموده که مردم را به آباد سازی زمین امر کرده تا زمینه ساز معیشت آنان باشد از رهگذرِ تولید ـ غلاّت و میوه ها و دیگر رُستنی های زمین که خداوند ـ تعالی ـ آنها را مایه معیشت مردم قرار داده است .

امام علی علیه السلامـ برگرفته نامه اش به [مالک] اشتر نخعی ، آن گاه که به ولایت مصرش گماشت ـ: این ، فرمانی است که بنده خدا علی ، امیرالمؤمنین ، در پیمان خود ، به مالک بن حارث اشتر ابلاغ کرد ، در زمانی که او را به ولایت مصر گماشت تا مالیاتش را گرد آورَد و با دشمنش جهاد کند و کار مردمش را به سامان آورَد و شهرهایش را آباد سازد . . . باید بیش از آن که درباره گردآوری مالیات می اندیشی ، در فکر آبادیِ زمین باشی ؛ زیرا مالیات جز از طریق آبادی زمین به دست نیاید ؛ و هر کس بدون آباد کردن زمین مالیات طلب کند ، شهرها را ویران و بندگان را هلاک سازد .

.

عنه علیه السلام :شَرُّ البِلادِ بَلَدٌ لا أمنَ فیهِ ولا خِصبَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :فَضیلَةُ السُّلطانِ عِمارَةُ البُلدانِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :ثَلاثَةُ أشیاءَ یَحتاجُ النّاسُ طُرّا إلَیها : الأَمنُ ، وَالعَدلُ ، وَالخِصبُ . ⁽³⁾

۱ / ۳غِنَی المُجتَمَعِ مِن نِعَمِ اللّهِالکتاب :«لَقَدْ کَانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ ءَایَةٌ جَنَّتَانِ عَن یَمِینٍ وَ شِمَالٍ کُلُواْ مِن رِّزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُواْ لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ . ⁽⁴⁾»

«الشَّیْطَـنُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَ یَأْمُرُکُم بِالْفَحْشَآءِ وَ اللَّهُ یَعِدُکُم مَّغْفِرَةً مِّنْهُ وَ فَضْلاً وَ اللَّهُ وَ سِعٌ عَلِیمٌ . ⁽⁵⁾»

الحدیث :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :طوبی لِکُلِّ غَنِیٍّ تَقِیٍّ . ⁽⁶⁾

.

۱ / ۳ ثروتمندی جامعه ، از نعمت های خدا است

امام علی علیه السلام :بدترین سرزمین ، آن است که نه امنیّت دارد و نه آبادانی .

امام علی علیه السلام :فضیلت حاکم بدان است که سرزمین ها را آباد کند .

امام صادق علیه السلام :سه چیز است که مردم یکسره بدان نیازمندند : امنیّت ، عدالت ، و آبادانی .

۱ / ۳ثروتمندی جامعه ، از نعمت های خدا استقرآن:«هر آینه مردم سبا را در جای سکونتشان نشانه ای [از قدرت و نعمت ما] بود: دو بوستان ، از دست راست و از دست چپ [شهر و خانه هاشان] . [گفتیم:] از روزیِ پروردگارتان بخورید و او را سپاس گزارید ، شهری است خوش [و پرنعمت] و خداوندی آمرزگار .»

«شیطان شما را از درویشی و بینوایی می ترساند و به زشتکاری و ناشایست فرمان می دهد؛ و خدا شما را به آمرزش و بخشش خویش نوید می دهد؛ و خداوند گشایش بخش و دانا است .»

حدیث:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خوش باد هر توانگر تقواپیشه را .

.

سنن ابن ماجة عن عبد اللّه بن خبیب عن أبیه عن عمّه :کُنّا فی مَجلِسٍ ، فَجاءَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وعَلی رَأسِهِ أثَرُ ماءٍ ، فَقالَ لَهُ بَعضُنا : نَراکَ الیَومَ طَیِّبَ النَّفسِ ، فَقالَ : أجَل ، وَالحَمدُ للّهِِ . ثُمَّ أفاضَ القَومُ فی ذِکرِ الغِنی ، فَقالَ : لا بَأسَ بِالغِنی لِمَنِ اتَّقی ، وَالصِّحَّةُ لِمَنِ اتَّقی خَیرٌ مِنَ الغِنی ، وطیبُ النَّفسِ مِنَ النَّعیمِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ مِنَ النِّعَمِ سَعَةَ المالِ ، وأفضَلُ مِن سَعَةِ المالِ صِحَّةُ البَدَنِ ، وأفضَلُ مِن صِحَّةِ البَدَنِ تَقوَی القَلبِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :نِعمَ البَرَکَةُ سَعَةُ الرِّزقِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مِن هَنیءِ النِّعَمِ سَعَةُ الأَرزاقِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: خَیرُ الدُّنیا وَالآخِرَةِ فی خَصلَتَینِ : الغِنی ، وَالتُّقی . ⁽⁵⁾

۱ / ۴الدُّعاءُ لِلتَّقَدُّمِ الاِقتِصادِی¨ِّالکتاب :«وَ لاَ تَتَمَنَّوْاْ مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلَی بَعْضٍ لِّلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِّمَّا اکْتَسَبُواْ وَ لِلنِّسَآءِ نَصِیبٌ مِّمَّا اکْتَسَبْنَ وَ سْـئلُواْ اللَّهَ مِن فَضْلِهِ إِنَ اللَّهَ کَانَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیمًا . ⁽⁶⁾»

.

۱ / ۴ دعا برای پیشرفت اقتصادی

سنن ابن ماجة از عبداللّه بن خبیب از پدرش از عمویش :در مجلسی بودیم که پیامبر صلی الله علیه و آلهآمد ، در حالی که رطوبت آب بر سرش باقی بود . یکی از ما به وی گفت: «امروز تو را نیک حال می بینیم» . فرمود: «آری! سپاس خدای را» . سپس افراد در وصفِ ثروتمندی فراوان سخن گفتند . پیامبر فرمود : «آن را که تقوا پیشه کند ، باکی از توانگری نیست ؛ و برای چنین کسی ، تندرستی بهتر از توانگری است ؛ و نیک حالی از نعمت ها [ی خداوند ]است» .

امام علی علیه السلام :ثروت فراوان ، از نعمت ها است ؛ و برتر از آن ، تندرستی است ؛ و بهتر از تندرستی ، تقوای دل .

امام علی علیه السلام :گشاده روزی ، چه نیکو برکتی است!

امام علی علیه السلام :از نعمت های گوارا ، گشادگیِ روزی است .

امام علی علیه السلامـ از کلمات حکیمانه منسوب به او ـ: خیر دنیا و آخرت در دو ویژگی است: توانگری و تقواپیشگی .

۱ / ۴دعا برای پیشرفت اقتصادیقرآن:«و آنچه را که خدا بدان چیز برخی از شما را بر برخی فزونی و برتری داده است ، آرزو مکنید. مردان را از آنچه به دست آورده اند ، بهره ای است و زنان را نیز از آنچه به دست آورده اند ، بهره ای است؛ و خدای را از فزون بخشی اش درخواست کنید ، که خداوند به هر چیزی دانا است .»

.

الحدیث :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ غِنایَ وغِنی مَولایَ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فِی المُناجاةِ لِطَلَبِ الرِّزقِ ـ: وَاکسُنِی اللّهُمَّ سَرابیلَ السَّعَةِ ، وجَلابیبَ الدَّعَةِ ؛ فَإِنّی یا رَبِّ مُنتَظِرٌ لاِءِنعامِکَ بِحَذفِ المَضیقِ ، ولِتَطَوُّلِکَ بِقَطعِ التَّعویقِ ، ولِتَفَضُّلِکَ بِإِزالَةِ التَّقتیرِ ، ولِوُصولِ حَبلی بِکَرَمِکَ بِالتَّیسیرِ ، وأمطِرِ اللّهُمَّ عَلَیَّ سَماءَ رِزقِکَ بِسِجالِ الدِّیَمِ ، وأغنِنی عَن خَلقِکَ بِعَوائِدِ النِّعَمِ ، وَارمِ مَقاتِلَ الإِقتارِ مِنّی ، وَاحمِل کَشفَ الضُّرِّ عَنّی عَلی مَطایَا الإِعجالِ ، وَاضرِب عَنِّی الضّیقَ بِسَیفِ الاِستِئصالِ ، وأتحِفنی رَبِّ مِنکَ بِسَعَةِ الإِفضالِ ، وَامدُدنی بِنُمُوِّ الأَموالِ ، وَاحرُسنی مِن ضیقِ الإِقلالِ ، وَاقبِض عَنّی سوءَ الجَدبِ ، وَابسُط لی بِساطَ الخِصبِ ، وَاسقِنی مِن ماءِ رِزقِکَ غَدَقا ، وَانهَج لی مِن عَمیمِ بَذلِکَ طُرُقا ، وفاجِئنی بِالثَّروَةِ وَالمالِ ، وَانعَشنی بِهِ مِنَ الإِقلالِ ، وصَبِّحنی بِالاِستِظهارِ ، ومَسِّنی بِالتَّمکینِ مِنَ الیَسارِ ؛ إنَّکَ ذُو الطَّولِ العَظیمِ ، وَالفَضلِ العَمیمِ ، وَالمَنِّ الجَسیمِ ، وأنتَ الجَوادُ الکَریمُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی ما عَلَّمَهُ لِعَلِیٍّ علیه السلام لِقَضاءِ الدَّینِ ـ: اللّهُمَّ اکفِنی بِحَلالِکَ عَن حَرامِکَ ، وأغنِنی مِن فَضلِکَ عَمَّن سِواکَ . ⁽³⁾

.

حدیث:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بار خدایا! توانگری خویش و [کسانِ نزدیک و ]همراهم را از تو درخواست می کنم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در مناجاتِ درخواستِ روزی ـ: بار خدایا! مرا جامه گشاده روزی بر تن کن و تن پوش رفاه در بر فرما . ای پروردگار! من در انتظارم که به لطف خویش ، تنگنا را بزدایی ؛ به بخششت ، بازداشتگی [از رفاه] را پایان بخشی ؛ به فضلت ، تنگدستی را از میان برداری ؛ و به کرمت ، رشته زندگی ام را به تن آسانی برسانی . بار خدایا! آسمان روزی ات را با قطره های درشت بر من بباران ؛ با نعمت های پُربار مرا از خَلقت بی نیاز فرما ؛ قتلگاه های تنگدستی را از من دور فرما ؛ به شتاب ، روزگار سختی و دشواری را از من بردار ؛ تنگ حالی را از کار و بار من ریشه کن فرما ؛ ای پروردگار! با بخشش گسترده از جانب خود به من هدیه عطا نما ؛ با افزایش دارایی مرا یاری کن ؛ نگاهبانم باش که به تنگنای کم مایگی درنیفتم ؛ بدحالیِ خشکسالی را از من بردار ؛ بساط سرسبزی و خرّمی را برایم بگستر ؛ از آبِ روزی ات به سرشاری نصیبم فرما ؛ از بخشش گسترده ات راه هایی بر من باز فرما ؛ ثروت و مال ناگهانی به من عطا کن و با آن ، مرا از تنگ مایگی رهایی بخش و پشتگرمی ام ده و گشاده حالی ام عنایت کن . همانا تو دارای بخششی بسیار ، فضلی سرشار ، و لطفی فراوان هستی و بس بخشنده ای و کریم!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در شمار آنچه برای ادای دین ، به علی علیه السلامتعلیم فرمود ـ: بار خدایا! با حلال خویش مرا از حرامت بی نیاز کن و با فضل خود ، مرا از غیر خویش توانگری عطا فرما .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ الرِّزقَ لَیَنزِلُ مِنَ السَّماءِ إلَی الأَرضِ عَلی عَدَدِ قَطرِ المَطَرِ إلی کُلِّ نَفسٍ بِما قُدِّرَ لَها ، ولکِن للّهِِ فُضولٌ ، فَاسأَلُوا اللّهَ مِن فَضلِهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ للّهِِ عز و جل فُضولاً مِن رِزقِهِ یَنحَلُهُ مَن یَشاءُ مِن خَلقِهِ ، وَاللّهُ باسِطٌ یَدَیهِ عِندَ کُلِّ فَجرٍ لِمُذنِبِ اللَّیلِ هَل یَتوبُ فَیَغفِرَ لَهُ! ویَبسُطُ یَدَیهِ عِندَ مَغیبِ الشَّمسِ لِمُذنِبِ النَّهارِ هَل یَتوبُ فَیَغفِرَ لَهُ! ⁽²⁾

المستدرک علی الصحیحین عن عائشة :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ یَدعو: اللّهُمَّ اجعَل أوسَعَ رِزقِکَ عَلَیَّ عِندَ کِبَرِ سِنّی وَانقِطاعِ عُمُری . ⁽³⁾

تفسیر العیّاشی عن جابر عن الإمام الباقر علیه السلام :أتی رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آلهرَجُلٌ مِن أهلِ البادِیَةِ ، فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، إنَّ لی بَنینَ وبَناتٍ وإخوَةً وأخَواتٍ ، وبَنی بَنینَ وبَنی بَناتٍ وبَنی إخوَةٍ وبَنی أخَواتٍ ، وَالمَعیشَةُ عَلَینا خَفیفَةٌ ، فَإِن رَأَیتَ ـ یا رَسولَ اللّهِ ـ أن تَدعُوَ اللّهَ أن یُوَسِّعَ عَلَینا . قالَ : وبَکی ، فَرَقَّ لَهُ المُسلِمونَ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ عَلَیهِ وآلِهِ السَّلامُ : «وَ مَا مِن دَآبَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاَّ عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَ مُسْتَوْدَعَهَا کُلٌّ فِی کِتَـبٍ مُّبِینٍ ، ⁽⁴⁾» مَن کَفَلَ بِهذِهِ الأَفواهِ المَضمونَةِ عَلَی اللّهِ رِزقُها ، صَبَّ اللّهُ عَلَیهِ الرِّزقَ صَبّا کَالماءِ المُنهَمِرِ ؛ إن قَلیلٌ فَقَلیلاً ، وإن کَثیرٌ فَکَثیرا . قالَ : ثُمَّ دَعا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وأمَّنَ لَهُ المُسلِمونَ . قالَ : قالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام: فَحَدَّثَنی مَن رَأَی الرَّجُلَ فی زَمَنِ عُمَرَ ، فَسَأَلَهُ عَن حالِهِ ، فَقالَ : مِن أحسَنِ مَن خَوَّلَهُ حَلالاً ، وأکثَرِهِم مالاً . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا روزی از آسمان به زمین می بارد ، همانند قطره های باران که به هر کس به اندازه معیّن شده برای او نصیب می رسد ؛ امّا خدای را بخشش های افزون نیز هست ، پس خداوند را از بخشش افزونش طلب کنید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدای را از روزی اش بخشش های افزون هست که به هر که خواهد ، عطا فرماید . هر بامداد ، خداوند را برای گناهکار شب هنگام دستِ گشاده بخششی هست ؛ که آیا توبه می کند تا وی را ببخشاید! و هر غروب ، برای گناهکار روز هنگام ، دستِ گشوده لطفی هست ؛ که آیا به سویش باز می آید تا بیامرزدش!

المستدرک علی الصحیحین از عایشه :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله چنین دعا می کرد: بار خدایا! بیشینه روزی ات را به هنگام سالخوردگی و سپری شدن ایّام ، به من عطا فرما!

تفسیر العیاشی از جابر از امام باقر علیه السلام :مردی بیابانی نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد و گفت: ای رسول خدا! مرا پسران و دختران و برادران و خواهران و پسرزادگان و دخترزادگان و برادر زادگان و خواهر زادگانی است ؛ و روزگار ما سخت است ، باشد که نظر فرمایی و خدای را درخواهی که به ما گشاده روزی عطا فرماید . ـ راوی گفت: ـ سپس آن مرد گریست و مسلمانان را دل بر او سوخت . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: « «و هیچ جنبنده ای در زمین نیست مگر آن که روزی او بر خدا است و قرارگاه آن و جایگاه نگاهداشت آن ، همه را می داند ؛ همه در کتابی روشن هست» ؛ هر کس این آیات را که خداوند در آن تأمین روزی را ضمانت فرموده ، پیوسته بخواند ، خدا روزی را چون آبی روان بر او فرو می بارد ، خواه اندک اندک و خواه بسیار بسیار» . ـ راوی گفت: ـ سپس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله دعا کرد و مسلمانان دعایش را آمین گفتند . ـ راوی گفت: ـ امام باقر فرمود: «کسی که آن مرد را در روزگار عُمَر دیده بود ، مرا روایت کرد که وی را حال پرسیده و او گفته است: خداوند بیشترین حلال و فراوان ترین مال را روزی ام فرمود» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :اللّهُمَّ . . . وأغنِنا عَن مَدِّ الأَیدی إلی سِواکَ . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام:وَاجمَع لِیَ الغِنی ، وَالعَفافَ ، وَالدَّعَةَ ، وَالمُعافاةَ ، وَالصِّحَّةَ ، وَالسَّعَةَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ ارزُقنی مِن فَضلِکَ مالاً طَیِّبا کَثیرا فاضِلاً لا یُطغینی ، وتِجارَةً نامِیَةً مُبارَکَةً لا تُلهینی . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ أغنِنا عَن هِبَةِ الوَهّابینَ بِهِبَتِکَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ لِلمُهِمّاتِ ـ: وبِالحَلالِ عَنِ الحَرامِ فَأَغنِنی . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلام :بار خدایا! . . . ما را بی نیاز فرما از این که به سوی غیر تو دست نیاز آوریم .

امام زین العابدین علیه السلام :در من این صفت ها را گرد آور : توانگری ، پاکدامنی ، آسایش ، دوری از گزند ، تندرستی ، و گشاده حالی .

امام زین العابدین علیه السلام :بار خدایا! از فزون بخشی ات ، مرا دارایی پاک فراوان و سرشار عطا فرما که به سرکشی ام واندارد ؛ و داد و ستدی رشد افزا و برکت خیز مرا ده که فریبم ندهد .

امام زین العابدین علیه السلام :بار خدایا! با بخشش خویش ، ما را از بخشش بخشندگانِ [دیگر ]بی نیاز فرما .

امام زین العابدین علیه السلام ـ برگرفته دعای وی در سختی ها ـ :و مرا با حلال ، از حرام بی نیاز ساز .

.

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ عِندَ خَتمِ القُرآنِ ـ : اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وَاجبُر بِالقُرآنِ خَلَّتَنا مِن عَدَمِ الإِملاقِ ، وسُق إلَینا بِهِ رَغَدَ العَیشِ ، وخِصبَ سَعَةِ الأَرزاقِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :زِدنی مِن فَضلِکَ وسَعَةِ ما عِندَکَ ؛ فَإِنَّکَ واسِعٌ کَریمٌ ، وصِل ذلِکَ بِخَیرِ الآخِرَةِ ونَعیمِها ، یا أرحَمَ الرّاحِمینَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی مَکارِمِ الأَخلاقِ ـ: اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وَاجعَل أوسَعَ رِزقِکَ عَلَیَّ إذا کَبِرتُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :وتَوِّجنی بِالکِفایَةِ ، وسُمنی حُسنَ الوِلایَةِ ، وهَب لی صِدقَ الهِدایَةِ ، ولا تَفتِنّی بِالسَّعَةِ ، وَامنَحنی حُسنَ الدَّعَةِ ، ولا تَجعَل عَیشی کَدّا کَدّا . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أغنِنی عَمَّن هُوَ غَنِیٌّ عَنّی ، وزِدنی إلَیکَ فاقَةً وفَقرا . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ أعطِنِی السَّعَةَ فِی الرِّزقِ ، وَالأَمنَ فِی الوَطَنِ . ⁽⁶⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ فی دُعاءٍ کانَ یُسَمّیهِ الدُّعاءَ الجامِعَ ـ: أسأَلُکَ اللّهُمَّ الرَّفاهِیَةَ فی مَعیشَتی ما أبقَیتَنی ؛ مَعیشَةً أقوی بِها عَلی طاعَتِکَ ، وأبلُغُ بِها رِضوانَکَ ، وأصیرُ بِها مِنکَ إلی دارِ الحَیَوانِ غَدا . اللّهُمَّ ارزُقنی رِزقا حَلالاً یَکفینی ، ولا تَرزُقنی رِزقا یُطغینی ، ولا تَبتَلِیَنّی بِفَقرٍ أشقی بِهِ مُضَیَّقا عَلَیَّ ؛ أعطِنی حَظّا وافِرا فی آخِرَتی ، ومَعاشا واسِعا هَنیئا مَریئا فی دُنیایَ ، ولا تَجعَلِ الدُّنیا عَلَیَّ سِجنا ، ولا تَجعَل فِراقَها عَلَیَّ حُزنا ؛ أجِرنی مِن فِتنَتِها ، وَاجعَل عَمَلی فیها مَقبولاً وسَعیی فیها مَشکورا ، اللّهُمَّ ومَن أرادَنی فیها بِسوءٍ فَأَرِدهُ ، ومَن کادَنی فیها فَکِدهُ . ⁽⁷⁾

.

امام زین العابدین علیه السلام ـ برگرفته دعای ختم قرآن ـ :بار خدایا! بر محمّد و خاندانش درود بسیار فرست و با قرآن ، تنگدستی ما را به بی نیازی اصلاح فرما و گشایش زندگی و خرّمیِ روزیِ بسیار را به سوی ما روان گردان .

امام زین العابدین علیه السلام :مرا از فضل خویش و گُسترایِ آن چه نزد تو است ، فزونی عطا فرما ؛ که همانا تو گسترا بخش و کرم افزایی ؛ و این نعمت را به خیر و نعمت آخرت پیوند ده ، ای مهرورزترینِ مهرورزان!

امام زین العابدین علیه السلام ـ برگرفته دعای مکارم الأخلاق ـ :بار خدایا! بر محمّد و خاندانش درود بسیار فرست و گشاده ترین روزی ات را در هنگامه پیری من مقرّر فرما!

امام زین العابدین علیه السلام :و با بی نیازی مرا تاجدار ساز و خوب دوست داشتن را ملازِمِ من فرما و رهیافتگی راستین را نصیبم کن و به توانگری گمراهم مساز و رفاه نیکو عطایم کن و زندگی ام را سخت و دشوار قرار مده!

امام زین العابدین علیه السلام :مرا از آن که به من نیاز ندارد ، بی نیاز ساز و نداری و فقرم به درگاه خویش را بیفزا!

امام زین العابدین علیه السلام :بار خدایا! مرا گشادگی در روزی و امنیّت در وطن عنایت فرما!

امام باقر علیه السلامـ برگرفته دعایی که خود ، آن را دعای جامع می نامید ـ: بار خدایا! از تو می خواهم تا آن گاه که زنده ام می داری ، زندگانی ام را در رفاه داری ، چندان که برای بندگی ات نیرو یابم و با آن ، به خشنودی ات دست یابم و از رهگذر آن ، فردا ، از جانب تو به سرای زندگانیِ [حقیقی] سیر کنم . بار خدایا! مرا روزی حلالی بخش که کفایتم کند و روزی ای مرا نده که به سرکشی واداردم و مرا به فقری دچار مساز که به سبب آن ، به تنگنا در شقاوت افتم . مرا در آخرتم ، نصیبی سرشار عطا فرما و در دنیایم ، زندگانی گشاده گوارای شیرینی نصیب ساز . دنیا را زندان من مکن و فراقِ آن را مایه اندوه من مکن ؛ مرا از فتنه اش رهایی ده و عملم را در آن پذیرفته قرار ده و تلاشم را در خورِ ستایش فرما . بار خدایا! هر کس در دنیا برایم بد بخواهد ، تو برایش بد بخواه ؛ و هر کس در دنیا به من حیله ورزد ، تو به او حیله ورز!

.

عنه علیه السلام :إذا أنتَ انصَرَفتَ مِنَ الوِترِ فَقُل : «سُبحانَ رَبِّیَ المَلِکِ القُدّوسِ العَزیزِ الحَکیمِ» ثَلاثَ مَرّاتٍ ، ثُمَّ تَقولُ : «یا حَیُّ یا قَیّومُ ، یا بَرُّ یا رَحیمُ ، یا غَنِیُّ یـا کَـریـمُ ، اُرزُقنی مِنَ التِّجارَةِ أعظَمَها فَضلاً ، وأوسَعَها رِزقا ، وخَیرَها لی عاقِبَةً ؛ فَإِنَّهُ لا خَیرَ فی ما لا عاقِبَةَ لَهُ» . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وَاقسِم لی . . . غِنیً تَسُدُّ بِهِ عَنّی بابَ کُلِّ فَقرٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ عِندَ الإِفاضَةِ مِن عَرَفاتٍ ـ: اللّهُمَّ . . . أعطِنی أفضَلَ ما أعطَیتَ أحَدا مِنهُم مِنَ الخَیرِ وَالبَرَکَةِ وَالرَّحمَةِ وَالرِّضوانِ وَالمَغفِرَةِ ، وبارِک لی فی ما أرجِعُ إلَیهِ مِن أهلٍ أو مالٍ ، أو قَلیلٍ أو کَثیرٍ ، وبارِک لَهُم فِیَّ . ⁽³⁾

.

امام باقر علیه السلام :هرگاه از نماز وتر فارغ شدی ، سه بار بگو: «منزّه است پروردگار من ؛ همان حکمران پاک عزّتمندِ باحکمت» . سپس بگو: «ای زنده ، ای هماره پابرجا ، ای نیکی کننده ، ای مهرورز ، ای بی نیاز ، ای بخشنده! از کسب و داد و ستد ، پرسودترینش و بیشینه روزی ترینش و نیک فرجام ترینش را به من روزی بخش ؛ که هیچ خیری نیست در آن چه فرجام نیکی ندارد» .

امام صادق علیه السلام :بار خدایا! بر محمّد و خاندانش بسیار درود فرست و مرا نصیب فرما . . . بی نیازی ای که با آن ، دریچه هر فقری را به رویم ببندی .

امام صادق علیه السلامـ در دعایی به هنگام حرکت از عَرَفات ـ: بار خدایا ! . . . مرا برترینِ خیر و برکت و رحمت و خشنودی و آمرزشی که به هر یک از ایشان داده ای ، عطا فرما و در خاندان و اموالم و هر چیز کم و زیادی که دارم و [پس از این سفر] به سویشان بازمی گردم ، برایم برکت مقرّر فرما و برای آن ها نیز در من برکت قرار ده!

.

عنه علیه السلام :مَن لَم یَسأَلِ اللّهَ عز و جل مِن فَضلِهِ ( فَقَدِ ) افتَقَرَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :سَلُوا اللّهَ الغِنی فِی الدُّنیا وَالعافِیَةَ ، وفِی الآخِرَةِ المَغفِرَةَ وَالجَنَّةَ . ⁽²⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :اُنقُلنی مِن ذُلِّ الفَقرِ إلی عِزِّ الغِنی . ⁽³⁾

الکافی عن أحمد بن محمّد بن أبی نصر :قُلتُ لِلرِّضا علیه السلام : جُعِلتُ فِداکَ ! اُدعُ اللّهَ عز و جل أن یَرزُقَنِی الحَلالَ . فَقالَ : أتَدری مَا الحَلالُ؟ قُلتُ : الَّذی عِندَنَا الکَسبُ الطَّیِّبُ . فَقالَ : کانَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیهماالسلام یَقولُ : «الحَلالُ هُوَ قوتُ المُصطَفَینَ» . ثُمَّ قالَ : قُل : أسأَلُکَ مِن رِزقِکَ الواسِعِ . ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلام :هر کس فضل خداوند را از او درخواست نکند ، دچار فقر می شود .

امام صادق علیه السلام :از خداوند ، در دنیا بی نیازی و تندرستی بخواهید ؛ و در آخرت ، آمرزش و بهشت را .

امام کاظم علیه السلام :[خداوندا!] مرا از خواریِ فقر به سربلندیِ توانگری برسان .

الکافی از احمد بن محمّد بن ابی نصر :به حضرت رضا علیه السلام گفتم: فدایت شوم! از خداوند بخواه که روزی حلال نصیب من فرماید . فرمود: «می دانی حلال چیست؟» گفتم: هر آن چه در مذهب ما درآمد پاک به شمار آید . فرمود: «علیّ بن الحسین علیهماالسلام می گفت: حلال ، خوراکِ برگزیدگان است .» سپس فرمود : «بگو : روزیِ فراوانت را از تو می خواهم» .

.

الفصل الثانی: برکات التقدّم الاقتصادیبَرَکاتُ التَّقَدُّمِ الاِقتِصادِیِّ۲ / ۱قِوامُ الدّینِ وَالدُّنیاالکتاب :«وَ لاَ تُؤْتُواْ السُّفَهَآءَ أَمْوَ لَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ قِیَـمًا وَ ارْزُقُوهُمْ فِیهَا وَ اکْسُوهُمْ وَ قُولُواْ لَهُمْ قَوْلاً مَّعْرُوفًا . ⁽¹⁾»

الحدیث :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :الدَّنانیرُ وَالدَّراهِمُ خَواتِمُ اللّهِ فی أرضِهِ ، مَن جاءَ بِخاتَمِ مَولاهُ قُضِیَت حاجَتُهُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا کانَ فی آخِرِ الزَّمانِ ؛ لابُدَّ لِلنّاسِ فیها ⁽³⁾مِنَ الدَّراهِمِ وَالدَّنانیرِ یُقیمُ الرَّجُلُ بِها دینَهُ ودُنیاهُ . ⁽⁴⁾

.

فصل دوم : برکت های پیشرفت اقتصادی

۲ / ۱ برپایی دین و دنیا

فصل دوم: برکت های پیشرفت اقتصادی۲ / ۱برپایی دین و دنیاقرآن :«و مال های خود را که خداوند وسیله برپا بودنِ زندگی شما قرار داده ، به کم خردان مدهید و از درآمد آن مال ها بخورانید و بپوشانیدشان و به آنها سخنی نیکو و پسندیده گویید .»

حدیث:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دینارها و درهم ها انگشتری های ⁽¹⁾خدا در زمین وی هستند ؛ هر کس انگشتریِ مولای خویش را بیاورد ، خواهشش برآورده می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چون آخر الزّمان فرا رسد ، مردم را چاره ای جز داشتن درهم ها و دینارها نیست تا هر فرد دین و دنیای خود را با آن برپای دارد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :الفاقَةُ لِأَصحابی سَعادَةٌ ، وَالغِنی لِلمُؤمِنِ فی آخِرِ الزَّمانِ سَعادَةٌ ، إنِ استَطَعتُم أن تَکونوا أغنِیاءَ فَکونوا . ⁽¹⁾

مسند ابن حنبل عن عمرو بن العاص:قالَ لیرَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله: یا عَمرُو، اشدُد عَلَیکَ سِلاحَکَ وثِیابَکَ وَأتِنی. فَفَعَلتُ، فَجِئتُهُ وهُوَ یَتَوَضَّأُ، فَصَعَّدَ فِیَّ البَصَرَ وصَوَّبَهُ وقالَ: یا عَمرُو، إنّی اُریدُ أن أبعَثَکَ وَجها، فَیُسَلِّمَکَ اللّهُ ویُغنِمَکَ، وأرغَبُ لَکَ مِنَ المالِ رَغبَةً صالِحَةً. قُلتُ: یا رَسولَ اللّهِ ، إنّی لَم اُسلِم رَغبَةً فِی المالِ ؛ إنَّما أسلَمتُ رَغبَةً فِی الجِهادِ وَالکَینونَةِ مَعَکَ . قالَ : یا عَمرُو ، نِعِمّا بِالمالِ الصّالِحِ لِلرَّجُلِ الصّالِحِ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ کانَ یَقولُ ـ: اللّهُمَّ أعِنّی عَلَی الدُّنیا بِالغِنی ، وعَلَی الآخِرَةِ بِالتَّقوی . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :نِعمَ العَونُ عَلَی الآخِرَةِ ؛ الدُّنیا . ⁽⁴⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای اصحاب من ، تنگدستی مایه خوشبختی است ، امّا در آخر الزّمان برای مؤمن ، توانگری سعادت است . [در آن حال] اگر می توانید ، در شمار توانگران باشید .

مسند ابن حنبل از عمرو بن عاص :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود : «ای عمرو! سلاح برگیر و جامه بر تن پوش و نزد من بیا!» من چنین کردم و نزد وی رفتم ، در حالی که مشغول وضو گرفتن بود . مرا از پای تا سر نیک ورانداز کرد و پسندید و فرمود: «ای عمرو! قصد دارم تو را به ناحیه ای روانه کنم ، امید که خداوند سلامت و غنیمت ارمغانت دهد ؛ و دوست می دارم که بهره ای مناسب از مال داشته باشی» . گفتم : «ای پیامبر خدا! من اسلام نیاوردم تا به مال دست یابم ، بلکه برای میل به جهاد و همراهی با تو ، اسلام آوردم» . فرمود : «چه نیکو است مال شایسته برای مرد شایسته!» .

امام باقر علیه السلامـ چنین می گفت ـ: بار خدایا! مرا در دنیا با توانگری ، و در آخرت با تقوا یاری بخش .

امام صادق علیه السلام :نیکو یاوری است دنیا برای آخرت .

.

الأمالی للطوسی عن خلاّد :قالَ رَجُلٌ [لِلإِمامِ الصادِقِ علیه السلام] : یا جَعفَرُ ، الرَّجلُ یَکونُ لَهُ مالٌ فَیُضَیِّعُهُ فَیَذهَبُ؟ قالَ : اِحتَفِظ بِمالِکَ ؛ فَإِنَّهُ قِوامُ دینِکَ . ثُمَّ قَرَأَ : « وَ لا تُؤتُوا السُّفَهاءَ أمْوالَکُمُ الَّتی جَعَلَ اللّهُ لَکُمْ قِیاما ⁽¹⁾. ⁽²⁾»

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ مِن بَقاءِ المُسلِمینَ وبَقاءِ الإِسلامِ أن تَصیرَ الأَموالُ عِندَ مَن یَعرِفُ فیهَا الحَقَّ ، ویَصنَعُ (فیهَا) المَعروفَ ؛ فَإِنَّ مِن فَناءِ الإِسلامِ وفَناءِ المُسلِمینَ أن تَصیرَ الأَموالُ فی أیدی مَن لا یَعرِفُ فیهَا الحَقَّ ، ولا یَصنَعُ فیهَا المَعروفَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :غِنیً یَحجُزُکَ عَنِ الظُّلمِ خَیرٌ مِن فَقرٍ یَحمِلُکَ عَلَی الإِثمِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :خَمسٌ مَن لَم تَکُن فیهِ لَم یَتَهَنَّ بِالعَیشِ : الصِّحَّةُ ، وَالأَمنُ ، وَالغِنی ، وَالقَناعَةُ ، وَالأَنیسُ المُوافِقُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :لا خَیرَ فی مَن لا یُحِبُّ جَمعَ المالِ مِن حَلالٍ ؛ یَکُفُّ بِهِ وَجهَهُ ، ویَقضی بِهِ دَینَهُ ، ویَصِلُ بِهِ رَحِمَهُ . ⁽⁶⁾

.

امالی طوسی از خلاّد :کسی [به امام صادق علیه السلام] گفت: «ای جعفر! [رأی تو چیست درباره ]کسی که مالی دارد و آن را ضایع می کند و آن مال از کف می رود؟» فرمود: «مالت را حفظ کن ؛ که برپادارنده دین تو است» . سپس [این آیه را ]قرائت کرد: «و مال های خود را که خداوند وسیله برپا بودنِ زندگی شما قرار داده ، به کم خردان مدهید» .

امام صادق علیه السلام :از مایه های پایداری مسلمانان و اسلام آن است که اموال نزد کسی باشد که در [حفظ] آن ، حق را می شناسد و رفتار پسندیده را پیشه می کند . و از مایه های نابودی اسلام و مسلمانان آن است که اموال در دست کسی باشد که در [حفظ ]آن ، با حق آشنا نیست و رفتار پسندیده در پیش نمی گیرد .

امام صادق علیه السلام :توانگری ای که از ظلم بازت دارد ، بهتر از فقری است که به گناهکاری واداردت .

امام صادق علیه السلام :آن کس که از پنج ویژگی بهره نداشته باشد ، از لذّت زندگی نصیب نمی بَرَد : تندرستی ، امنیّت ، توانگری ، قناعت ، و همدمِ سازگار .

امام صادق علیه السلام :خیری نیست در آن کس که گردآوردنِ مال از راه حلال را دوست نمی دارد ؛ تا با آن آبروی خویش را حفظ کند ، دِینش را ادا نماید ، و با خویشانش پیوند داشته باشد .

.

۲ / ۲العَونُ عَلَی التَّقویرسول اللّه صلی الله علیه و آله :نِعمَ العَونُ عَلی تَقوَی اللّهِ الغِنی . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :نِعمَ العَونُ عَلی تَقوَی اللّهِ عز و جل المالُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :نِعمَ العَونُ عَلَی الدّینِ قوتُ سَنَةٍ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَولاَ الخُبزُ ما صُمنا ولا صَلَّینا ، ولا أدَّینا فَرائِضَ رَبِّنا عز و جل . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ عز و جل قالَ : إنّا أنزَلنَا المالَ لاِءِقامِ الصَّلاةِ وإیتاءِ الزَّکاةِ ، ولَو کانَ لاِبنِ آدَمَ وادٍ لَأَحَبَّ أن یَکونَ إلَیهِ ثانٍ ، ولَو کانَ لَهُ وادِیانِ لَأَحَبَّ أن یَکونَ إلَیهِما ثالِثٌ ، ولا یَملَأُ جَوفَ ابنِ آدَمَ إلاَّ التُّرابُ ، ثُمَّ یَتوبُ اللّهُ عَلی مَن تابَ . ⁽⁵⁾

مسند ابن حنبل عن مسروق :قُلتُ لِعائِشَةَ : هَل کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آلهیَقولُ شَیئا إذا دَخَلَ البَیتَ؟ قالَت : کانَ إذا دَخَلَ البَیتَ تَمَثَّلَ : لَو کانَ لاِبنِ آدَمَ وادِیانِ مِن مالٍ لاَبتَغی وادِیا ثالِثا ، ولا یَملَأُ فَمَهُ إلاَّ التُّرابُ ، وما جَعَلنَا المالَ إلاّ لاِءِقامِ الصَّلاةِ وإیتاءِ الزَّکاةِ ، ویَتوبُ اللّهُ عَلی مَن تابَ . ⁽⁶⁾

.

۲ / ۲ یاری رساندن به تقوا

۲ / ۲یاری رساندن به تقواپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چه یاور خوبی است توانگری برای تقوای خدایی!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نیکو یاوری است مال برای تقوای خدایی!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :داشتن خوراک سال ، نیک یاری است برای دین!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر نان نبود ، روزه نمی گزاردیم ، نماز نمی خواندیم ، و واجب های پروردگار خویش را به جای نمی آوردیم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر آینه خداوند فرموده است: «همانا مال را نازل کردیم تا نماز برپا شود و زکات پرداخت گردد . اگر فرزند آدم را گستره ای از مال باشد ، دوست می دارد که گستره ای دیگر نیز از آنِ او گردد ؛ و اگر دو گستره داشته باشد ، می خواهد که گستره ای سوم نیز به مِلک او درآید . درونِ فرزند آدم را چیزی جز خاک پُر نمی کند و از آن پس ، خداوند از هر که توبه کند ، توبه پذیر است» .

مسند ابن حنبل از مسروق :به عایشه گفتم: «آن گاه که پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهبه خانه درمی آمد ، آیا سخنی می فرمود؟» گفت : «هر گاه به خانه درمی آمد ، چنین مثل می زد : «اگر فرزند آدم را دو گستره از مال باشد ، گستره ای سوم می طلبد ؛ و دهان او را چیزی جز خاک پُر نمی کند . مال را نیافریده ایم جز برای برپا داشتن نماز و پرداخت زکات ؛ و خداوند از هر که توبه کند ، توبه پذیر است» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :المالُ عَونُ الزَّکاةِ . ⁽¹⁾

۲ / ۳مُضاعَفَةُ الأَجرِالکتاب :«وَ مَآ أَمْوَ لُکُمْ وَ لاَ أَوْلَـدُکُم بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِندَنَا زُلْفَی إِلاَّ مَنْ ءَامَنَ وَ عَمِلَ صَــلِحًا فَأُوْلَـءِکَ لَهُمْ جَزَآءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُواْ وَ هُمْ فِی الْغُرُفَـتِ ءَامِنُونَ . ⁽²⁾»

«الشَّیْطَـنُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَ یَأْمُرُکُم بِالْفَحْشَآءِ وَ اللَّهُ یَعِدُکُم مَّغْفِرَةً مِّنْهُ وَ فَضْلاً وَ اللَّهُ وَ سِعٌ عَلِیمٌ . ⁽³⁾»

الحدیث :الإمام الصادق علیه السلام :جاءَ الفُقَراءُ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، إنَّ الأَغنِیاءَ لَهُم ما یُعتِقونَ ولَیسَ لَنا ، ولَهُم ما یَحُجّونَ ولَیسَ لَنا ، ولَهُم ما یَتَصَدَّقونَ ولَیسَ لَنا ، ولَهُم ما یُجاهِدونَ ولَیسَ لَنا؟ فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : مَن کَبَّرَ اللّهَ عز و جل مِائَةَ مَرَّةٍ کانَ أفضَلَ مِن عِتقِ مِائَةِ رَقَبَةٍ ، ومَن سَبَّحَ اللّهَ مِائَةَ مَرَّةٍ کانَ أفضَلَ مِن سِیاقِ مِائَةِ بَدَنَةٍ ، ومَن حَمِدَ اللّهَ مِائَةَ مَرَّةٍ کانَ أفضَلَ مِن حُملانِ مِائَةِ فَرَسٍ فی سَبیلِ اللّهِ بِسُرُجِها ولُجُمِها ورُکُبِها ، ومَن قالَ : لا إلهَ إلاَّ اللّهُ مِائَةَ مَرَّةٍ کانَ أفضَلَ النّاسِ عَمَلاً ذلِکَ الیَومَ ، إلاّ مَن زادَ . قالَ : فَبَلَغَ ذلِکَ الأَغنِیاءَ فَصَنَعوهُ . قالَ : فَعادَ الفُقَراءُ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، قَد بَلَغَ الأَغنِیاءَ ما قُلتَ ، فَصَنَعوهُ!؟ فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : ذلِکَ فَضلُ اللّهِ یُؤتیهِ مَن یَشاءُ . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۳ چند برابر کردنِ پاداش

امام علی علیه السلام :مال ، یاری کننده زکات است .

۲ / ۳چند برابر کردنِ پاداشقرآن:«و مال ها و فرزندانتان ، آن [فضیلتی] نیست که شما را به ما نزدیک گرداند ، مگر کسانی که ایمان آوردند و کار نیک و شایسته کردند . پس اینانند که بدانچه کردند ، پاداشی دو چندان دارند؛ و ایشان در کوشک های بلند بهشت ، ایمن و آسوده باشند .»

«شیطان ، شما را از درویشی و بینوایی می ترساند و به زشتکاری و ناشایست فرمان می دهد؛ و خدا شما را به آمرزش و فزون بخشی خویش نوید می دهد . و خداوند گشایش بخش و دانا است .»

حدیث:امام صادق علیه السلام :فقیران نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمده ، گفتند: «ای رسول خدا! مالداران با ثروت خویش ، بنده آزاد می کنند و حج می گزارند و صدقه می دهند و جهاد می کنند ؛ و ما مال نداریم [که چنین کنیم]» . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «هر کس صدبار اللّه اکبر گوید ، برتر از آزاد کردن صد بنده است ؛ و هر کس صد بار سبحان اللّه گوید ، بهتر از آن است که صد شتر پیشکش کند ؛ و هر که صد بار الحمدللّه گوید ، نیکوتر از آن است که صد اسب را با زین و لگام و سوار [برای جهاد] در راه خدا روانه سازد ؛ و هر که صد بار لا اله إلاّ اللّه گوید ، در آن روز [= رستاخیز ]نیکوکردارترینِ افراد است . مگر آن که کسی [بر این ذکرها ]بیفزاید» . [امام] فرمود: «این خبر به توانگران رسید ؛ آن ها نیز چنین کردند» . [امام] فرمود : «فقیران نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بازگشتند و گفتند : «ای رسول خدا! آن چه گفتی به گوش توانگران رسید و آنان هم همان گونه کردند!» پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهفرمود : «این بخشش افزونِ خداوند است که به هر که خواهد ، عطا فرماید» .

.

تاریخ بغداد عن أبو هریرة :أتی فُقَراءُ المُسلِمینَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، ذَهَبَ ذَوُو الأَموالِ بِالدَّرَجاتِ ؛ یُصَلّونَ کَما نُصَلّی ، ویَحُجّونَ کَما نَحُجُّ ، ویَصومونَ کَما نَصومُ ، ولَهُم فُضولُ أموالٍ یَتَصَدَّقونَ مِنها ، ولَیسَ لَنا ما نَتَصَدَّقُ! فَقالَ: ألا أدُلُّکُم عَلی أمرٍ إذا فَعَلتُموهُ أدرَکتُم مَن سَبَقَکُم ،ولَم یَلحَقکُم مَن خَلفَکُم ، إلاّ مَن عَمِلَ بِمِثلِ ما عَمِلتُم بِهِ؟ تُسَبِّحونَ اللّهَ دُبُرَ کُلِّ صَلاةٍ ثَلاثا وثَلاثینَ ، وتَحمَدونَهُ ثَلاثا وثَلاثینَ ، وتُکَبِّرونَهُ أربَعا وثَلاثینَ . فَبَلَغَ ذلِکَ الأَغنِیاءَ ، فَقالوا مِثلَ ما قالوا ، فَأَتَوُا النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَأَخبَروهُ ، فَقالَ : ذلِکَ فَضلُ اللّهِ یُؤتیهِ مَن یَشاءُ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ للّهِِ ـ تَعالی ذِکرُهُ ـ عِبادا مَیامینَ مَیاسیرَ ، یَعیشونَ ویَعیشُ النّاسُ فی أکنافِهِم ، وهُم فی عِبادِهِ بِمَنزِلَةِ القَطرِ . ⁽²⁾

.

تاریخ بغداد از ابو هریره :فقیران مسلمان نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهآمدند و گفتند: «ای رسول خدا! مالداران به رتبه هایی رسیده اند . همچون ما نماز می خوانند و حج به جای می آورند و روزه می گزارند ؛ امّا اموالی بیشتر دارند که از آن صدقه می دهند ، حال آن که ما مالی برای صدقه دادن نداریم» . پیامبر فرمود : «آیا کاری نیاموزمتان که اگر انجامش دهید ، پیشی جُستگان را پشت سر نهید و پشت سرماندگان هرگز نتوانند به شما رسند ، مگر آن که همچون شما عمل کنند؟ پس از هر نماز ، سی و سه بار سبحان اللّه گویید ؛ و سی و سه بار الحمدللّه گویید ؛ و سی و چهار بار اللّه اکبر» . این خبر به توانگران رسید . ایشان نیز همان را گفتند که فقیران . پس فقرا نزد پیامبر صلی الله علیه و آلهآمدند و از آن به وی خبر دادند . فرمود: «این افزون بخشیِ خداست که هر که را خواهد ، شامل شود» .

امام باقر علیه السلام :همانا خدای ـ برتر باد یادش! ـ را بندگانی فرخنده حال و آسان بخش است که می زیند و مردم نیز در سایه [بذل و بخشش] آنان زندگی می کنند . اینان در میان بندگان خدا ، همانند باران هستند .

.

علل الشرایع عن أبو بصیر :ذَکَرنا عِندَ أبی جَعفَرٍ علیه السلام مِنَ الأَغنِیاءِ مِنَ الشّیعَةِ ، فَکَأَنَّهُ کَرِهَ ما سَمِعَ مِنّا فیهِم ؛ قالَ : یا أبا مُحَمَّدٍ ، إذا کانَ المُؤمِنُ غَنِیّا رَحیما وَصولاً لَهُ مَعروفٌ إلی أصحابِهِ ، أعطاهُ اللّهُ أجرَ ما یُنفِقُ فِیالبِرِّ أجرَهُ مَرَّتَینِ ضِعفَینِ ؛ لِأَنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ فی کِتابِهِ : «وَ مَآ أَمْوَ لُکُمْ وَ لاَ أَوْلَـدُکُم بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِندَنَا زُلْفَی إِلاَّ مَنْ ءَامَنَ وَ عَمِلَ صَــلِحًا فَأُوْلَـءِکَ لَهُمْ جَزَآءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُواْ وَ هُمْ فِی الْغُرُفَـتِ ءَامِنُونَ ⁽¹⁾. ⁽²⁾»

۲ / ۴صِیانَةُ الوَجهِالإمام علیّ علیه السلام :اللّهُمَّ صُن وَجهی بِالیَسارِ ، ولا تَبذُل جاهی بِالإِقتارِ ؛ فَأَستَرزِقَ طالِبی رِزقِکَ ، وأستَعطِفَ شِرارَ خَلقِکَ ، واُبتَلی بِحَمدِ مَن أعطانی ، واُفتَتَنَ بِذَمِّ مَن مَنَعَنی ، وأنتَ مِن وَراءِ ذلِکَ کُلِّهِ وَلِیُّ الإِعطاءِ وَالمَنعِ ؛ إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: مُحِبُّ الدَّراهِمِ مَعذورٌ وإن أدنَتهُ مِنَ الدُّنیا ؛ لِأَنَّها صانَتهُ عَن أبناءِ الدُّنیا . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۴ حفظ آبرو

علل الشرایع از ابوبصیر :نزد امام باقر علیه السلام از توانگرانِ شیعه سخن گفتیم . گویا وی آن چه را از ما درباره آنان شنید ، خوش نمی داشت ؛ فرمود : «ای ابو محمّد! هرگاه مؤمن توانگر و مهرپیشه باشد و همواره از جانب او به یارانش خیر برسد ، خداوند پاداشِ اِنفاق نیکش را دو برابر عطا می فرماید ؛ که او ، خود ، در کتابش فرموده است : «و مال ها و فرزندانتان ، آن [فضیلتی ]نیست که شما را به ما نزدیک گردانَد ، مگر کسانی که ایمان آوردند و کار نیک و شایسته کردند ؛ پس اینانند که بدانچه کردند ، پاداشی دو چندان دارند و ایشان در کوشک های بلند بهشت ، ایمن و آسوده باشند» .

۲ / ۴حفظ آبروامام علی علیه السلام :بار خدایا! با گشاده حالی ، آبرویم را حفظ فرما و با تنگدستی ، احترامم را مَبَر تا ناچار شوم از کسانی که خود جوینده روزیِ تواند ، طلب روزی کنم و از بندگان بدت درخواست نمایم و به ستایشگری از آن که به من بخشش می کند و بدگویی از آن که مرا چیزی نمی بخشد ، گرفتار آیم ؛ در حالی که در پس همه این ها ، تویی که بخشیدن یا نبخشیدن را در اختیار داری . همانا تو بر هر چیز توانایی!

امام علی علیه السلامـ در کلمات حکیمانه منسوب به وی ـ: آن را که دوستار درهم [و مال ]است ، گناهی نیست ـ هر چند این دوستی او را به دنیا نزدیک می کند ـ زیرا مال و درهم ، او را از دنیازادگان حفظ می کند .

.

۲ / ۵سَترُ العُیوبِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :العِلمُ وَالمالُ یَستُرانِ کُلَّ عَیبٍ ، وَالفَقرُ وَالجَهلُ یَکشِفانِ کُلَّ عَیبٍ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اللّهُمَّ استُرنا بِالغِنی وَالعافِیَةِ . ⁽²⁾

۲ / ۶ظُهورُ المُروءَةِالإمام علیّ علیه السلام :مَعَ الثَّروَةِ تَظهَرُ المُروءَةُ . ⁽³⁾

۲ / ۷راحَةُ النَّفسِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ النَّفسَ إذا أحرَزَت قوتَهَا استَقَرَّت . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یَأتی عَلَی النّاسِ زَمانٌ مَن لَم یَکُن مَعَهُ أصفَرُ ولا أبیَضُ لَم یَتَهَنَّ بِالعَیشِ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۵ پوشاندنِ عیب ها

۲ / ۶ جلوه کردنِ جوانمردی

۲ / ۷ آسایش روانی

۲ / ۵پوشاندنِ عیب هاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانش و دارایی ، هر عیبی را می پوشانند ؛ و نداری و نادانی هر عیبی را آشکار می سازند .

امام صادق علیه السلام :بار خدایا! با توانگری و تندرستی ، [عیوب] ما را بپوشان .

۲ / ۶جلوه کردنِ جوانمردیامام علی علیه السلام :با ثروت ، جوانمردی جلوه می کند .

۲ / ۷آسایش روانیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آدمی ، هر گاه وسایل زندگی اش به قدر نیاز فراهم باشد ، روانش آسایش می یابد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مردم را زمانی فرا می رسد که هر کس طلا و نقره [= مال و منال ]نداشته باشد ، زندگانی گوارایی نخواهد داشت .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ رَدّا عَلی قَومٍ مِنَ الصّوفِیَّهِ ـ: . . . فَأَمّا سَلمانُ فَکانَ إذا أخَذَ عَطاءَهُ رَفَعَ مِنهُ قوتَهُ لِسَنَتِهِ حَتّی یَحضُرَ عَطاؤُهُ مِن قابِلٍ . فَقیلَ لَهُ : یا أبا عَبدِ اللّهِ ، أنتَ فی زُهدِکَ تَصنَعُ هذا وأنتَ لا تَدری لَعَلَّکَ تَموتُ الیَومَ أو غَدا ؟! فَکانَ جَوابُهُ أن قالَ : ما لَکُم لا تَرجونَ لِیَ البَقاءَ کَما خِفتُم عَلَیَّ الفَناءَ ؟! أما عَلِمتُم ـ یا جَهَلَةُ ! ـ أنَّ النَّفسَ قَد تَلتاثُ عَلی صاحِبِها إذا لَم یَکُن لَها مِنَ العَیشِ ما یُعتَمَدُ عَلَیهِ ، فَإِذا هِیَ أحرَزَت مَعیشَتَهَا اطمَأَنَّت؟! ⁽¹⁾

من لا یحضره الفقیه عن یعقوب بن سالم :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : یَکونُ مَعِیَ الدَّراهِمُ فیها تَماثیلُ وأنَا مُحرِمٌ ، فَأَجعَلُها فی هِمیانی وأشُدُّهُ فی وَسَطی؟ فَقالَ : لا بَأسَ ، أ وَ لَیسَ هِیَ نَفَقَتُکَ وعَلَیهَا اعتِمادُکَ بَعدَ اللّهِ عز و جل؟! ⁽²⁾

من لا یحضره الفقیه عن یونس بن یعقوب :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : المُحرِمُ یَشُدُّ الهِمیانَ فی وَسَطِهِ؟ قالَ : نَعَم ، وما خَیرُهُ بَعدَ نَفَقَتِهِ؟! ⁽³⁾

الإمام الرضا علیه السلام :إنَّ الإِنسانَ إذا أدخَلَ طَعامَ سَنَتِهِ خَفَّ ظَهرُهُ وَاستَراحَ ، وکانَ أبو جَعفَرٍ وأبو عَبدِ اللّهِ علیهماالسلام لا یَشتَرِیانِ عُقدَةً حَتّی یُحرِزا طَعامَ سَنَتِهِما . ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ گروهی از صوفیّه ـ: . . . و امّا سلمان ؛ هرگاه سهم خویش از بیت المال را می گرفت ، به اندازه نیاز یک سالش از آن برمی گرفت تا نوبت آینده دریافتش فرا رسد . به وی گفته شد: «ای ابو عبداللّه ! با آن که زاهدی ، چنین می کنی [= برای رفع نیازت کار می کنی] ، حال آن که نمی دانی امروز می میری یا فردا!» . پاسخ امام چنین بود: «چرا همان گونه که مرگم را بیم دارید ، زندگی ام را امید نمی بَرید؟ ای نادانان! مگر نمی دانید آن گاه که آدمی نتواند نیاز زندگی اش را تأمین کند ، روانش با او ناآرامی می کند و هر گاه نیازش را تأمین سازد ، روانش آرامش می یابد؟»

من لا یحضره الفقیه از یعقوب بن سالم :به امام صادق علیه السلام گفتم: «همراه من درهم هایی نقش دار است . آیا در حالی که مُحرِم هستم ، جایز است آن ها را در همیانم گذارم و به میان بربندم؟» فرمود: «باکی نیست . مگر نه این است که آن درهم ها زادِ راه تواند و پس از خدا ، تکیه تو بر آن ها است؟»

من لا یحضره الفقیه از یونس بن یعقوب :به امام صادق علیه السلامگفتم: «آیا مُحرِم را جایز است که همیان را به کمر بربندد؟» فرمود: «آری ؛ مؤمن اگر زادِ راه نداشته باشد ، چه خیری در او است؟»

امام رضا علیه السلام :هر گاه انسان به قدر خوراک سالش را فراهم آورَد ، سبکبار و آسوده خاطر می شود . امامان باقر و صادق علیهماالسلام مادام که به قدر خوراک سالشان را تدارک نمی کردند ، مِلکی نمی خریدند .

.

۲ / ۸شَرَفُ الدُّنیارسول اللّه صلی الله علیه و آله :شَرَفُ الدُّنیا الغِنی ، وشَرَفُ الآخِرَةِ التَّقوی . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :حَسَبُ المَرءِ مالُهُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ أحسابَ أهلِ الدُّنیا الَّذی یَذهَبونَ إلَیهِ المالُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الحَسَبُ المالُ ، وَالکَرَمُ التَّقوی . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الجاهُ أحَدُ الرِّفدَینِ ، وَالآخَرُ المالُ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الغِنی یُسَوِّدُ غَیرَ السَّیِّدِ ؛ المالُ یُقَوِّی غَیرَ الأَیِّدِ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام :الحَسَبُ الفِعالُ ، وَالشَّرَفُ المالُ . ⁽⁷⁾

.

۲ / ۸ مایه بزرگواری در دنیا

۲ / ۸مایه بزرگواری در دنیاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مایه بزرگواری دنیا ، توانگری است ؛ و مایه بزرگواری آخرت ، تقوا .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شرف و گوهر مرد ، دارایی او است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا مایه شرافت مردم دنیا که انسان ها به آن می گرایند ، دارایی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مایه شرافت ، دارایی است ؛ و مایه کرامت ، تقوا .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یکی از دو تکیه گاه ، رتبه است ؛ و دیگری دارایی .

امام علی علیه السلام :توانگری ، آن کس را که سروری ندارد ، سروری می بخشد ؛ و دارایی ، آن را که نیرو ندارد ، نیرو می دهد .

امام صادق علیه السلام :گوهر آدمی به رفتار او است و شرافتش به دارایی اش .

.

الکافی عن الحجّال :قُلتُ لِجَمیلِ بنِ دَرّاجٍ: قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله: «إذا أتاکُم شَریفُ قَومٍ فَأَکرِموهُ؟ قالَ: نَعَم. قُلتُ لَهُ: ومَا الشَّریفُ؟ قالَ: قَد سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَنِ ذلِکَ ، فَقالَ : الشَّریفُ مَن کانَ لَهُ مالٌ . قُلتُ : فَمَا الحَسیبُ؟ قالَ : الَّذی یَفعَلُ الأَفعالَ الحَسَنَةَ بِمالِهِ وغَیرِ مالِهِ . قُلتُ : فَمَا الکَرَمُ؟ قالَ : التَّقوی . ⁽¹⁾

.

الکافی از حجّال :به جَمیل بن دَرّاج گفتم: «پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهفرموده است: هر گاه بزرگوارِ قومی نزد شما آمد ، احترامش نهید . گفت: «آری!» گفتم: «بزرگوار کیست؟» گفت: «در این باره ، از امام صادق علیه السلام سؤال کردم . فرمود : بزرگوار آن است که مال دارد » . گفتم: «نژاده و با گوهر کیست؟» گفت: «آن کس که با مال و غیر مال خویش ، کار نیکو کند» . گفتم: «کرامت چیست؟» گفت: «تقوا» .

.

الفصل الثالث: التخلّف الاقتصادی۳ / ۱فَقرُ المُجتَمَعِ مِن نِقَمِ اللّهِالکتاب :« ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ أَیْنَ مَا ثُقِفُواْ إِلاَّ بِحَبْلٍ مِّنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِّنَ النَّاسِ وَ بَآءُو بِغَضَبٍ مِّنَ اللَّهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْکَنَةُ ذَ لِکَ بِأَنَّهُمْ کَانُواْ یَکْفُرُونَ بِـئایَـتِ اللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ الْأَمنبِیَآءَ بِغَیْرِ حَقٍّ ذَ لِکَ بِمَا عَصَواْ وَّ کَانُواْ یَعْتَدُونَ . ⁽¹⁾»

« کَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ کَفَرُواْ بِـئایَـتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ شَدِیدُ الْعِقَابِ * ذَ لِکَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّرًا نِّعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَی قَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . ⁽²⁾»

« أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُواْ نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْرًا وَ أَحَلُّواْ قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ . ⁽³⁾»

.

فصل سوم : واپس ماندگی اقتصادی

۳ / ۱ فقر جامعه از مجازات های خداوند است

فصل سوم: واپس ماندگی اقتصادی۳ / ۱فقر جامعه از مجازات های خداوند استقرآن:«هر جا یافته شوند [مُهرِ] خواری بر آنان زده شده است ، مگر آن که به زنهاری [= امانی یا پیمانی ]از خدای و زنهاری از مردم [= پیمان مسلمانان] روند و با خشمی از خدای بازگشتند [= سزاوار خشم خدای گشتند] و [مُهرِ] درماندگی و بیچارگی بر آنان زده شده؛ این ، بدان سبب است که به آیات خدا کفر می ورزیدند و پیامبران را به ناروا می کشتند . این ، از آن رو است که نافرمانی کردند و از اندازه در می گذشتند .»

«همانند عادت و روش فرعونیان و کسانی که پیش از آنان بودند که به آیات خدا کافر شدند؛ پس خدا آن ها را به سزای گناهانشان بگرفت ، زیرا که خدا نیرومند و سخت کیفر است * این [کیفر] از آن رو است که خدا هرگز بر آن نبوده که نعمتی را که بر مردمی ارزانی داشته ، دگرگون کند تا آن که آن ها آن چه را که در خودشان است ، دگرگون سازند [= حال خود را به کفر و ناسپاسی و ستمگری بگردانند] و خدا شنوا و دانا است .»

.

« وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْیَةً کَانَتْ ءَامِنَةً مُّطْمَـئِنَّةً یَأْتِیهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِّن کُلِّ مَکَانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمَا کَانُواْ یَصْنَعُونَ . ⁽¹⁾»

« فَأَعْرَضُواْ فَأَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْنَـهُم بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوَاتَیْ أُکُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَیْ ءٍ مِّن سِدْرٍ قَلِیلٍ . ⁽²⁾»

« وَ مَآ أَصَـبَکُم مِّن مُّصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُواْ عَن کَثِیرٍ . ⁽³⁾»

الحدیث :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا غَضِبَ اللّهُ عَلی اُمَّةٍ ولَم یُنزِل بِهَا العَذابَ ، غَلَت أسعارُها ، وقَصُرَت أعمارُها ، ولَم تَربَح تُجّارُها ، ولَم تَزکُ ثِمارُها ، ولَم تَغزُر أنهارُها ، وحُبِسَ عَنها أمطارُها ، وسُلِّطَ عَلَیها شِرارُها . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :عَلامَةُ رِضَا اللّهِ تَعالی فی خَلقِهِ : عَدلُ سُلطانِهِم ، ورُخصُ أسعارِهِم . وعَلامَةُ غَضَبِ اللّهِ تَبارَکَ وتَعالی عَلی خَلقِهِ : جَورُ سُلطانِهِم ، وغَلاءُ أسعارِهِم . ⁽⁵⁾

.

«آیا ننگریستی به کسانی که [سپاسِ] نعمت خدا را به کفران و ناسپاسی بدل کردند و قوم خود را به سرای هلاکت درآوردند؟»

«و خداوند شهری را مَثَل می زند که امن و آرام بود ، روزیِ آن به فراوانی از هر جای می رسید ، امّا [مردم آن] نعمت های خدای را ناسپاسی کردند . پس خدا به سزای آن چه می کردند ، جامه گرسنگی و ترس به [مردمِ] آن چشانید .»

«پس روی گردانیدند [از فرمان خدا یا از سپاسگذاری] و سیل سخت بر آنان فرستادیم و دو بوستانشان را به دو بوستانی دیگر بدل کردیم با میوه ای تلخ و شوره گز و اندکی از کُنار .»

«و هر مصیبتی که به شما رسد ، به سبب کارهایی است که دست هاتان کرده و از بسیاری [گناهان ]در می گذرد .»

حدیث:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه خداوند بر امّتی خشم گیرد و بر آن عذاب نازل نکند ، قیمت ها در آن بالا می رود ، آبادانی اش کاهش می یابد ، بازرگانانش سود نمی برند ، میوه هایش رشد نمی کنند ، جوی هایش پُر آب نمی گردند ، باران بر آن فرو نمی بارد ، و بَدانش بر آن سلطه می یابند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نشانه خشنودی خداوند در میان آفریدگانش چنین است: دادگریِ حکمرانشان و کاهش قیمت هاشان ؛ و نشانه خشم خدای ـ تبارک و تعالی ـ بر آفریدگانش این است: بیداگریِ حکمرانشان و افزایش قیمت هاشان .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : « إِنِّی أَرَاکُم بِخَیْرٍ ⁽¹⁾» ـ: کانَ سِعرُهُم رَخیصا . ⁽²⁾

تفسیر الطبری عن ابن عبّاس : « إِنِّی أَرَاکُم بِخَیْرٍ » قالَ : رُخْصُ السِّعرِ . « وَ إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمْ عَذَابَ یَوْمٍ مُّحِیطٍ ⁽³⁾» قالَ : غَلاءُ السِّعرِ . ⁽⁴⁾

الفضیل عن الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ الرَّجُلَ لَیُذنِبُ الذَّنبَ فَیُدرَأُ عَنهُ الرِّزقُ . و تَلا هذِهِ الآیَةَ : « إِذْ أَقْسَمُواْ لَیَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِینَ * وَ لاَ یَسْتَثْنُونَ * فَطَافَ عَلَیْهَا طَـآـءِفٌ مِّن رَّبِّکَ وَ هُمْ نَآءِمُونَ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾»

تفسیر القرآن العظیم عن جهم عن إبراهیم :أوحَی اللّهُ عز و جل إلی نَبِیٍّ مِن أنبِیاءِ بَنی إسرائیلَ أن قُل لِقَومِکَ : إنَّهُ لَیسَ مِن أهلِ قَریَةٍ ولا أهلِ بَیتٍ یَکونونَ عَلی طاعَةِ اللّهِ فَیَتَحَوَّلونَ مِنها إلی مَعصِیَةِ اللّهِ إلاّ تَحَوَّلَ اللّهُ مِمّا یُحِبّونَ إلی ما یَکرَهونَ . ثُمَّ قالَ : إنَّ تَصدیقَ ذلِکَ فی کِتابِ اللّهِ : « إِنَّ اللَّهَ لاَ یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾»

.

امام صادق علیه السلامـ درباره سخن خدای که «من شما را در خوشی و آسایش می بینم» ـ: قیمتِ [کالاها در میان ]ایشان پایین بود .

تفسیر طبری از ابن عبّاس :[درباره آیه] «من شما را در خوشی و آسایش می بینم» ] ابن عبّاس [گفته است: ]مراد] پایین بودنِ قیمت ها است ؛ [و درباره آیه] «و بر شما از عذاب روزی فراگیر می ترسم» [ابن عبّاس] گفته است: [مراد ]بالا بودن قیمت ها است .

الکافی از فضیل از امام باقر علیه السلام :«هر آینه ، آن گاه که انسان گناهی را مرتکب می شود ، روزی از او روی می گرداند» . آن گاه ، امام این آیه را تلاوت فرمود: «ما آن ها [اهل مکّه] را بیازمودیم [= به آن ها نعمت دادیم ، ولی کفر ورزیدند] ، چنان که خداوندانِ آن بوستان را آزمودیم ؛ آن گاه که سوگند خوردند که هر آینه بامداد پگاه [پنهان از مستمندان] میوه آن را خواهیم چید * و نگفتند : اگر خدای خواهد * پس شبانگاه که خفته بودند ، آفتی از سوی پروردگارت بر گِردِ آن [بوستان ]بگردید» .

تفسیر القرآن العظیم از جهم از ابراهیم : خداوند به یکی از پیامبران بنی اسرائیل وحی کرد که به امّتش بگوید : «هر مردمِ آبادی ای یا اعضای خانه ای که نخست خدای را فرمان می برند و سپس به نافرمانیِ خدا روی می آورند ، بی گمان ، خداوند آن چه را آنان می پسندند به آن چه نمی پسندند ، تغییر می دهد» . سپس [آن پیامبر] گفت: تأیید این سخن ، در کتاب خدای چنین است: «همانا خداوند آن چه را گروهی دارند [از نعمت ها] ، دگرگون نمی کند تا آن گاه که آن چه را در خودشان است [= صفات و اعمال خود را ]دگرگون کنند» .

.

الکافی عن أبو حمزة الثّمالیّ :قالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام فی خُطبَتِهِ : أعوذُ بِاللّهِ مِنَ الذُّنوبِ الَّتی تُعَجِّلُ الفَناءَ ، فَقامَ إلَیهِ عَبدُ اللّهِ بنُ الکَوّاءِ الیَشکُرِیُّ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أوَ تَکونُ ذُنوبٌ تُعَجِّلُ الفَناءَ؟! فَقالَ : نَعَم ـ وَیلَکَ! ـ قَطیعَةُ الرَّحِمِ ، إنَّ أهلَ البَیتِ لَیَجتَمِعونَ ویَتَواسَونَ وهُم فَجَرَةٌ فَیَرزُقُهُمُ اللّهُ ، وإنَّ أهلَ البَیتِ لَیَتَفَرَّقونَ ویَقطَعُ بَعضُهُم بَعضا فَیَحرِمُهُمُ اللّهُ وهُم أتقِیاءُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :وَاللّهِ ، ما نَزَعَاللّهُ مِن قَومٍ نَعماءَ إلاّ بِذُنوبٍ اِجتَرَحوها ، فَاربِطوها بِالشُّکرِ ، وقَیِّدوها بِالطّاعَةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی حَدیثِ الأَربَعِمِائَةِ ـ: ما زالَت نِعمَةٌ ولا نَضارَةُ عَیشٍ إلاّ بِذُنوبٍ اِجتَرَحوا ؛ إنَّ اللّهَ لَیسَ بِظَلاّمٍ لِلعَبیدِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :حاصِلُ المَعاصِی التَّلَفُ . ⁽⁴⁾

.

الکافی از ابوحمزه ثمالی :حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه خویش فرمود: «پناه می جویم به خداوند از گناهانی که مرگ را زودرس می کنند» . پس عبداللّه بن کَوّاء یَشکُری برخاست و گفت: «ای امیرالمؤمنین! آیا به راستی گناهانی هستند که مرگ را زودرس کنند؟» امام فرمود: «وای بر تو! آری ؛ بریدن پیوند از خویشاوندان چنین است . هر آینه ، برخی خانواده ها هستند که گرد هم می آیند و با یکدیگر همراهی و همدلی می کنند و با آن که بدکارند ، خداوند به ایشان روزی عطا می کند ؛ لیکن برخی خانواده ها دچار پراکندگی می شوند و از هم پیوند می بُرند و با آن که نیک کردارند ، خداوند روزی ایشان را قطع می کند .

امام علی علیه السلام :به خدا سوگند! خدای از هیچ گروهی ، نعمت ها را نمی ستاند ، مگر به سبب گناهانی که مرتکب می شوند . پس با شکرگزاری ، نعمت ها را به چنگ آورید و با فرمان بردن از خدا ، آن ها را نگاه دارید .

امام علی علیه السلام :هیچ نعمت و زندگانی خرّمی از میان نرفت ، مگر به سبب گناهانی که [مردم] انجام دادند ؛ به راستی که خدای هرگز به بندگان ستم نمی ورزد .

امام علی علیه السلام :رهاورد گناهان ، از میان رفتنِ [نعمت ها] است .

.

عنه علیه السلام :إذا ظَهَرَتِ الجِنایاتُ ارتَفَعَتِ البَرَکاتُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعائِهِ ـاللّهُمَّ وأستَغفِرُکَ لِکُلِّ ذَنبٍ یَدعو إلَی الغَیِّ ، ویُضِلُّ عَنِ الرُّشدِ ، ویُقِلُّ الرِّزقَ ، ویَمحَقُ التَّلدَ ، ویُخمِلُ الذِّکرَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فِی الاِستِسقاءِ ـ: ألا وإنَّ الأَرضَ الَّتی تُقِلُّکُم وَالسَّماءَ الَّتی تُظِلُّکُم مُطیعَتانِ لِرَبِّکُم ، وما أصبَحَتا تَجودانِ لَکُم بِبَرَکَتِهِما تَوَجُّعا لَکُم ، ولا زُلفَةً إلَیکُم ، ولا لِخَیرٍ تَرجُوانِهِ مِنکُم ؛ ولکِن اُمِرَتا بِمَنافِعِکُم فَأَطاعَتا ، واُقیمَتا عَلی حُدودِ مَصالِحِکُم فَقامَتا . إنَّ اللّهَ یَبتَلی عِبادَهُ عِندَ الأَعمالِ السَّیِّئَةِ بِنَقصِ الثَّمَراتِ ، وحَبسِ البَرَکاتِ ، وإغلاقِ خَزائِنِ الخَیراتِ ؛ لِیَتوبَ تائِبٌ ، ویُقلِعَ مُقلِعٌ ، ویَتَذَکَّرَ مُتَذَکِّرٌ ، ویَزدَجِرَ مُزدَجِرٌ . وقَد جَعَلَ اللّهُ سُبحانَهُ الاِستِغفارَ سَبَبا لِدُرورِ الرِّزقِ ، ورَحمَةِ الخَلقِ ، فَقالَ سُبحانَهُ : « اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّارًا * یُرْسِلِ السَّمَآءَ عَلَیْکُم مِّدْرَارًا * وَ یُمْدِدْکُم بِأَمْوَالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَل لَّکُمْ جَنَّـتٍ وَ یَجْعَل لَّکُمْ أَنْهَـرًا . ⁽³⁾» فَرَحِمَ اللّهُ امرَأً اِستَقبَلَ تَوبَتَهُ ، وَاستَقالَ خَطیئَتَهُ ، وبادَرَ مَنِیَّتَهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: ما ضَرَبَ اللّهُ العِبادَ بِسَوطٍ أوجَعَ مِنَ الفَقرِ . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلام :هر گاه گناهان جلوه گر شوند ، برکت ها رخت برمی بندند .

امام علی علیه السلامـ در دعای خویش ـ: بار خدایا! از تو آمرزش می جویم برای هر گناهی که به گمراهی فرا خوانَد ، از هدایت باز دارد ، روزی را کاهش دهد ، سود و ثمر را نابود سازد ، و یاد [و نامِ آدمی] را محو کند .

امام علی علیه السلامـ در طلبِ باران ـ: بدانید زمینی که شما را بر پشت خود حمل می کند و آسمانی که بر سرتان سایه گسترده است ، فرمانبردار پروردگارتان هستند و اگر برکت ها ، خود را بر شما ارزانی می دارند ، بدان سبب نیست که بر شما دل می سوزانند یا می خواهند به شما تقرّب جویند یا از شما امید خیری دارند ؛ بلکه خداوند آن دو را فرمان داده که به شما سود رسانند و آن دو هم اطاعت کرده اند . خداوند زمین و آسمان را برای حفظ مصالح شما بر پای داشته و آن دو نیز بر پای ایستاده اند . همانا خدای ، بندگانش را که اعمال ناشایست مرتکب شوند ، به کاستن میوه هاشان و نگه داشتن برکت ها از ایشان و فروبستن گنجینه های خیر به روی آنان ، می آزماید ؛ تا توبه کننده توبه کند ، گناهکار از گناه باز ایستد ، پند گیرنده پند گیرد ، و آن که اراده گناه کرده منزجر شود . خداوند ، آمرزش خواستن را سبب فراوانیِ روزی و رحمت بر آفریدگان قرار داده ، که فرماید : «از پروردگارتان آمرزش بخواهید ، که او همواره آمرزگار است * تا آسمان را بر شما بارنده فرستد * و شما را به مال ها و پسران یاری کند و به شما بوستان ها دهد و برایتان جوی ها پدید آورد» . پس خداوند رحمت کند کسی را که به توبه روی آورد و از خطاهای خود بخشش طلبد و بر مرگ خود پیشی گیرد [= تدارکِ امر آخرت کند] .

امام علی علیه السلامـ در کلمات حکیمانه منسوب به او ـ: خداوند ، بندگان را با تازیانه ای درد آورتر از فقر نمی زند .

.

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ أبی علیه السلام یَقولُ : إنَّ اللّهَ قَضی قَضاءً حَتما أن لا یُنعِمَ عَلَی العَبدِ بِنِعمَةٍ فَیَسلُبَها إیّاهُ ، حَتّی یُحدِثَ العَبدُ ذَنبا یَستَحِقُّ بِذلِکَ النِّقمَةَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أیُّما ناشٍ نَشَأَ فی قَومِهِ ثُمَّ لَم یُؤَدَّب عَلی مَعصِیَتِهِ ، کانَ اللّهُ عز و جلأوَّلُ ما یُعاقِبُهُم فیهِ أن یَنقُصَ مِن أرزاقِهِم . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :للّهِِ عُقوبَتانِ : إحداهُما أمرُ الرّوحِ ، وَالاُخری تَسلیطُ بَعضِ النّاسِ عَلی بَعضٍ ؛ فَما کانَ مِن قِبَلِ الرّوحِ فَهُوَ السُّقمُ وَالفَقرُ ... . ⁽³⁾

۳ / ۲شِدَّةُ الفَقرِ ومَرارَتُهُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الفَقرُ أشَدُّ مِنَ القَتلِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الفُقَر( اءُ ) مِحَنُ الإِسلامِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أوحَی اللّهُ تَعالی إلی إبراهیمَ علیه السلام : خَلَقتُکَ وَابتَلَیتُکَ بِنارِ نُمرودَ ، فَلَوِ ابتَلَیتُکَ بِالفَقرِ ورَفَعتُ عَنکَ الصَّبرَ فَما تَصنَعُ؟ قالَ إبراهیمُ علیه السلام : یا رَبِّ ، الفَقرُ إلَیَّ أشَدُّ مِن نارِ نُمرودَ . قالَ اللّهُ تَعالی : فَبِعِزَّتی وجَلالی ، ما خَلَقتُ فِی السَّماءِ وَالأَرضِ أشَدَّ مِنَ الفَقرِ . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۲ سختی و تلخیِ فقر

امام صادق علیه السلام :پدرم می فرمود : «همانا خداوند حکم قطعی فرموده که هرگاه نعمتی به بنده ای داد ، دیگر آن را از وی نستانَد ، مگر این که آن بنده گناهی مرتکب شود که سزاوار چنین مجازاتی گردد .

امام صادق علیه السلام :هر گاه نوجوانی در میان قومی رشد کند [و گناه مرتکب شود ]و به سبب گناهش تأدیب نشود ، نخستین مجازات خداوند برای آن قوم این است که روزی شان را می کاهد .

امام صادق علیه السلام :خدای را دو گونه مجازات است ؛ یکی مجازات جاری در درون انسان ، و دیگری مسلّط ساختن برخی از مردم بر برخی دیگر . مجازات های جاری در درون انسان ها از این قرارند: بیماری ، فقر ، ... .

۳ / ۲سختی و تلخیِ فقرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فقر ، سخترتر از کشتار است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فقیران ، بلاهای اسلامند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدای ـ تعالی ـ به ابراهیم علیه السلام وحی فرمود: «تو را آفریدم و به آتش نُمرود آزمودم . اگر به فقر بیازمایمت و به تو صبر ندهم ، چه می کنی؟» ابراهیم علیه السلامگفت: «پروردگارم! نزد من ، فقر سخت تر از آتش نمرود است» . خدای ـ تعالی ـ گفت: «پس به سرافرازی و شکوهم سوگند! در آسمان و زمین ، سخت تر از فقر نیافریده ام» .

.

عنه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، أربَعَةٌ مِن قَواصِمِ الظَّهرِ : . . . فَقرٌ لا یَجِدُ صاحِبُهُ مُداوِیا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما أشَدَّ حُزنَ النِّساءِ ، وأبعَدَ فِراقَ المَوتِ ! وأشَدُّ مِن ذلِکَ کُلِّهِ فَقرٌ یَتَمَلَّقُ صاحِبُهُ ثُمَّ لا یُعطی شَیئا . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الفَقرُ سَوادُ الوَجهِ فِی الدّارَینِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :ثَلاثٌ هُنَّ المُحرِقاتُ الموبِقاتُ : فَقرٌ بَعدَ غِنیً ، وذُلٌّ بَعدَ عِزٍّ ، وفَقدُ الأَحِبَّةِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :ثَلاثٌ یَهدُدنَ القُوی : فَقدُ الأَحِبَّةِ ، وَالفَقرُ فِی الغُربَةِ ، ودَوامُ الشِّدَّةِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الغِنی فِی الغُربَةِ وَطَنٌ ، وَالفَقرُ فِی الوَطَنِ غُربَةٌ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :لَیسَ فِی الغُربَةِ عارٌ ؛ إنَّمَا العارُ فِی الوَطَنِ الاِفتِقارُ . ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! چهار چیز کمر را می شکنند ؛ . . . فقری که فردِ مبتلا به آن ، چاره ای برایش نیابد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چه سخت است اندوهگینیِ زنان ؛ و چه دوری آفرین است جداییِ مرگ! امّا از این همه سخت تر ، فقری است که فردِ مبتلا به آن ، چاپلوسی می کند ، لیکن چیزی نمی یابد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فقر ، در هر دو جهان ، مایه سیه رویی است .

امام علی علیه السلام :سه چیز ، سوزاننده و هلاکت آورند ؛ فقر پس از توانگری ، خواری پس از سرافرازی ، و از دست دادنِ دوستان .

امام علی علیه السلام :سه چیز توان ها را درهم می کوبند ؛ از دست دادنِ دوستان ، فقر در غربت ، و پایداریِ روزگارِ سختی .

امام علی علیه السلام :توانگری در غربت ، [همچون] وطن داشتن است ؛ و فقر در وطن ، [همچون] غربت .

امام علی علیه السلام :غریب بودن ننگ نیست ؛ ننگ ، فقیر بودن در وطن است .

.

عنه علیه السلام :مَنِ استَغنی کَرُمَ عَلی أهلِهِ ، ومَنِ افتَقَرَ هانَ عَلَیهِم . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :القَبرُ خَیرٌ مِنَ الفَقرِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الفَقرُ المَوتُ الأَکبَرُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لاِبنِهِ الحَسَنِ علیه السلام ـ: یا بُنَیَّ ، إنَّ مِنَ البَلاءِ الفاقَةَ ، وأشَدُّ مِن ذلِکَ مَرَضُ البَدَنِ ، وأشَدُّ مِن ذلِکَ مَرَضُ القَلبِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الفَقرُ مَعَ الدَّینِ المَوتُ الأَحمَرُ ؛ الفَقرُ مَعَ الدَّینِ الشَّقاءُ الأَکبَرُ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :ثَلاثٌ مَنِ ابتُلِیَ بِواحِدَةٍ مِنهُنَّ تَمَنَّی المَوتَ : فَقرٌ مُتَتابِعٌ ، وحُرمَةٌ فاضِحَةٌ ، وعَدُوٌّ غالِبٌ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :أربَعَةُ أشیاءَ القَلیلُ مِنهاکَثیرٌ : النّارُ ، وَالعَداوَةُ ، وَالفَقرُ ، وَالمَرَضُ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ [حِکایَةً عَن نَبِیِّهِ] : «لَوْ کُنتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لاَسْتَکْثَرْتُ مِنَ الْخَیْرِ وَ مَا مَسَّنِیَ السُّوءُ ؛ ⁽⁸⁾» یَعنِی الفَقرَ . ⁽⁹⁾

.

امام علی علیه السلام :هر که توانگر باشد ، پیش خاندانش گرامی است ؛ و هر که فقیر باشد ، نزد ایشان خوار .

امام علی علیه السلام :گور بهتر از فقر است .

امام علی علیه السلام :فقر ، مرگِ سخت تر است .

امام علی علیه السلامـ در سفارش وی به فرزندش حسن علیه السلام ـ: جانِ پسر! تنگدستی ، بلا است ؛ سخت تر از آن ، ناتندرستی ؛ و از آن سخت تر ، بیماریِ دل !

امام علی علیه السلام :فقر در حال وامداری ، مرگ سرخ است ؛ و تیره روزیِ سخت تر .

امام صادق علیه السلام :سه چیزند که هرکس به یکی از آن ها گرفتار شود ، مرگ را آرزو می کند : فقر دنباله دار ، برباد رفتگی ناموس ، چیرگیِ دشمن .

امام صادق علیه السلام :چهار چیزند که اندکشان هم بسیار است ؛ آتش ، دشمنی ، فقر ، و بیماری .

امام صادق علیه السلام :هر آینه خدای ـ تعالی ـ [از زبان پیامبرش] می فرماید : «و اگر غیب می دانستم ، همانا نیکی و خواسته بسیار گِرد می کردم و هیچ بدی و گزندی به من نمی رسید» ؛ و مراد از بدی و گزند ، فقر است .

.

عنه علیه السلام :مَرِضَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام فَعادَهُ قَومٌ فَقالوا لَهُ : کَیفَ أصبَحتَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ؟ فَقالَ : أصبَحتُ بِشَرٍّ . فَقالوا : سُبحانَ اللّهِ! هذا کَلامُ مِثلِکَ؟ فَقالَ : یَقولُ اللّهُ تَعالی : «وَ نَبْلُوکُم بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً وَ إِلَیْنَا تُرْجَعُونَ ، ⁽¹⁾» فَالخَیرُ الصِّحَّةُ وَالغِنی ، وَالشَّرُّ المَرَضُ وَالفَقرُ ؛ ابتِلاءً وَاختِبارا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :کانَ فی ما أوصی بِهِ لُقمانُ ابنَهُ أن قالَ : یا بُنَیَّ . . . ذُقتُ المَراراتِ کُلَّها فَلَم أذُق شَیئا أمَرَّ مِنَ الفَقرِ . ⁽³⁾

۳ / ۳الاِستِعاذَةُ مِنَ الفَقرِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ مِنَ الکُفرِ ، وَالفَقرِ ، وعَذابِ القَبرِ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۳ پناه جُستن از فقر

امام صادق علیه السلام :حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بیمار شد . گروهی به دیدار او رفتند و به وی گفتند: «ای امیرالمؤمنین! چگونه ای؟» فرمود: «بدحالم» . گفتند : «سبحان اللّه ! چون تویی چنین می گوید؟» فرمود: «خدای ـ تعالی ـ فرموده است: «و شما را به شر و خیر می آزماییم ، آزمودنی ؛ و به سوی ما بازگردانده می شوید» . مراد از خیر ، تندرستی و توانگری است ؛ و مراد از شر ، بیماری و نداری ؛ به منظور آزمایش و امتحانِ آدمیان» .

امام صادق علیه السلام :از جمله سفارش های لقمان به پسرش این بود : جانِ پسر! . . . همه تلخی ها را چشیدم ؛ چیزی تلخ تر از فقر نیافتم .

۳ / ۳پناه جُستن از فقرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بار خدایا! هر آینه از کفر و فقر و عذاب قبر به تو پناه می جویم .

.

عنه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ بارِک لَنا فِی الخُبزِ ، ولا تُفَرِّق بَینَنا وبَینَهُ ؛ فَلَولاَ الخُبزُ ما صَلَّینا ولا صُمنا ، ولا أدَّینا فَرائِضَ رَبِّنا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ أن أفتَقِرَ فی غِناکَ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی قُنوتِهِ ـ: اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وقَنِّعنی بِحَلالِکَ عَن حَرامِکَ ، وأعِذنی مِنَ الفَقرِ . ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :نَعوذُ بِکَ . . . مِن فِقدانِ الکَفافِ . . . ومِنَ الفَقرِ إلَی الأَکفاءِ ، ومِن مَعیشَةٍ فی شِدَّةٍ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی مَکارِمِ الأَخلاقِ ـ: اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ . . . ولا تَجعَل عَیشی کَدّا کَدّا ، ولا تَرُدَّ دُعائی عَلَیَّ رَدّا ؛ فَإِنّی لا أجعَلُ لَکَ ضِدّا ، ولا أدعو مَعَکَ نِدّا . ⁽⁵⁾

الإمام الباقر علیه السلام :اللّهُمَّ . . . لا تَرزُقنی رِزقا یُطغینی ولا تَبتَلِنی بِفَقرٍ أشقی بِهِ مُضَیَّقا عَلَیَّ ، أعطِنی . . . مَعاشا واسِعا هَنیئا مَریئا فی دُنیایَ ، ولا تَجعَلِ الدُّنیا عَلَیَّ سِجنا . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بار خدایا! برای ما در نان برکت قرار ده و میان ما و آن ، جدایی مینداز . اگر نان نبود ، ما نماز نمی خواندیم و روزه نمی گزاردیم و واجب های پروردگارمان را انجام نمی دادیم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بار خدایا! هر آینه به تو پناه می جویم از این که در [سایه ]توانگری ات ، دچار فقر شوم .

امام علی علیه السلامـ در قنوت خویش ـ: بار خدایا! بر محمّد و خاندانش درود فراوان فرست و مرا با حلالت از حرامت بی نیاز ساز و از فقر در امانم دار .

امام زین العابدین علیه السلام :به تو پناه می جوییم . . . از توان نداشتن برای تأمین نیازهای خود . . .و از فقر نزد همگنان و از زندگانیِ سخت .

امام زین العابدین علیه السلام ـ از دعای مکارم الأخلاق وی ـ :بار خدایا! بر محمّد و خاندانش درود فراوان فرست و زندگانی ام را سخت مساز و دعایم را باز مگردان ؛ که هر آینه من برای تو ناسازی قرار نمی دهم و با تو شریکی را نمی خوانم .

امام باقر علیه السلام :بار خدایا . . . مرا روزی ای مده که سرکشم سازد و به فقری دچارم مکن که به سببِ ابتلا در تنگنا به تیره بختی افتم . . . مرا در دنیایم زندگانی گشاده و شیرین و گوارا عطا فرما و دنیا را زندانِ من مساز .

.

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ أبی علیه السلام یَقولُ إذا أصبَحَ : . . . اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ مِن دَرکِ الشَّقاءِ ، ومِن شَماتَةِ الأَعداءِ ، وأعوذُ بِکَ مِنَ الفَقرِ وَالوَقرِ ، وأعوذُ بِکَ مِن سوءِ المَنظَرِ فِی الأَهلِ وَالمالِ وَالوَلَدِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ ... لا تُفقِرنا بَعدَ إذ أغنَیتَنا . ⁽²⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ فی دُعاءِ شَهرِ رَمَضانَ ـ: اللّهُمَّ بِذلِکَ فَاکفِنی هَولَ هذِهِ السَّنَةِ وآفاتِها ، وأسقامَها وفِتنَتَها ، وشُرورَها وأحزانَها ، وضیقَ المَعاشِ فیها . ⁽³⁾

.

امام صادق علیه السلام :پدرم صبحگاهان می فرمود : « . . . بار خدایا! هر آینه به تو پناه می برم از این که تیره بختی را درک کنم و از دشمنان سرزنش بینم . به تو پناه می جویم از فقر و سنگین باری ؛ و از این که در خاندان و دارایی و فرزندانم ، چهره ای زشت یابم» .

امام صادق علیه السلام :بار خدایا! . . . از آن پس که مرا توانگری بخشیدی ، به فقر گرفتارم مکن .

امام کاظم علیه السلام ـ در دعای ماه رمضان ـ :بار خدایا! بدین سان ، بیم و آفت های این سال و بیماری ها و فتنه و بدی ها و اندوه ها و تنگنایِ معیشت در آن را از من دور بدار .

.

الفصل الرابع: مضارّ التخلّف الاقتصادی۴ / ۱الکُفررسول اللّه صلی الله علیه و آله :کادَ الفَقرُ أن یَکونَ کُفرا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَولا رَحمَةُ رَبّی عَلی فُقَراءِ اُمَّتی ، کادَ الفَقرُ یَکونُ کُفرا . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّما یَخشَی المُؤمِنُ الفَقرَ مَخافَةَ الآفاتِ عَلی دینِهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :نِعمَ الشَّیءُ الفَقرُ ، لَولا أنَّهُ یَهیجُ فِناءَ الکُفرِ . ⁽⁴⁾

.

فصل چهارم : زیان های واپس ماندگی اقتصادی

۴ / ۱ کفر

فصل چهارم: زیان های واپس ماندگی اقتصادی۴ / ۱کفرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فقر ، انسان را در آستانه کفر قرار می دهد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر پروردگار من به فقیران امّتم مهر نمی ورزید ، فقر آنان را در آستانه کفر قرار می داد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جز این نیست که بیم مؤمن از فقر از آن رو است که دینش آفت می پذیرد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر فقر ، کفر را به میدان داری برنمی انگیخت ، نیکو چیزی بود .

.

عنه صلی الله علیه و آله :اُذَکِّرُ اللّهَ الوالِیَ مِن بَعدی عَلی اُمَّتی ، ألاّ یَرحَمَ عَلی جَماعَةِ المُسلِمینَ ؛ فَأَجَلَّ کَبیرَهُم ، ورَحِمَ ضَعیفَهُم ، ووَقَّرَ عالِمَهُم ، ولَم یَضُرَّ بِهِم فَیُذِلَّهُم ، ولَم یُفقِرهُم فَیُکفِرَهُم . ⁽¹⁾

ربیع الأبرار : سُئِلَ عَلِیٌّ علیه السلام :أیُّ شَیءٍ أقرَبُ إلَی الکُفرِ؟ فَقالَ : ذو فاقَةٍ لا صَبرَ لَهُ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الفَقرُ طَرَفُ الکُفرِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: لا یَکُن فَقرُکَ کُفرا ، وغِناکَ طُغیانا . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: بَلَوتُ صُروفَ الدَّهرِ سِتّینَ حِجَّةًوجَرَّبتُ حالَیهِ مِنَ العُسرِ وَالیُسرِ فَلَم أرَ بَعدَ الدّینِ خَیرا مِنَ الغِنیولَم أرَ بَعدَ الکُفرِ شَرّا مِنَ الفَقرِ ⁽⁵⁾

۴ / ۲الجَهلالإمام الصادق علیه السلامـ فی بَیانِ جُنودِ العَقلِ وَالجَهلِ ـ: وَالغِنی وضِدُّهُ الفَقرُ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن کس را که پس از من بر امّتم حکمرانی یابد ، به یاد خدا توصیه می کنم ؛ که حتما بر جماعت مسلمانان مهر ورزد ؛ بزرگسالانشان را گرامی شمارد ، بر ناتوانانشان رحمت آورد ، دانشمندانشان را بزرگ دارد ، و آنان را زیان نرساند که خوارشان سازد و به فقر دچارشان نکند که کافرشان کند .

ربیع الابرار : از امام علی علیه السلامپرسیده شد : «چه چیز به کفر نزدیک تر است؟» فرمود: «[فقرِ] فقیری که او را صبر نیست» .

امام علی علیه السلام :فقر ، کناره کفر است .

از امام علی علیه السلامـ در کلمات حکیمانه منسوب به او ـ: مباد که فقرت به کفر بینجامد و توانگری ات به سرکشی!

از امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به وی ـ: شصت سال ، دگرگونی های روزگار را آزمودمو هم حالت تنگنایش را تجربه کردم و هم حال آسانی اش را پس چیزی را ماورای دین ، بهتر از توانگری نیافتمو چیزی را ماورای کفر ، بدتر از فقر ندیدم

۴ / ۲نادانیامام صادق علیه السلامـ در شمارشِ سپاهیان دانش و نادانی ـ: و [دیگر از سپاهیان دانش ]توانگری است که ضدّ آن ، فقر است .

.

عنه علیه السلام :خَمسُ خِصالٍ مَن فَقَدَ واحِدَةً مِنهُنَّ لَم یَزَل ناقِصَ العَیشِ زائِلَ العَقلِ مَشغولَ القَلبِ ؛ فَأَوَّلُها : صِحَّةُ البَدَنِ ، وَالثّانِیَةُ : الأَمنُ ، وَالثّالِثَةُ : السَّعَةُ فِی الرِّزقِ ... . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ لاِبنِهِ الحَسَنِ علیه السلام ـ: لا تَلُم إنسانا یَطلُبُ قوتَهُ ؛ فَمَن عَدِمَ قوتَهُ کَثُرَ خَطایاهُ . ⁽²⁾

۴ / ۳الذِّلَّةالإمام علیّ علیه السلام :القِلَّةُ ذِلَّةٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّ الفَقرَ مَذَلَّةٌ لِلنَّفسِ، مَدهَشَةٌ لِلعَقلِ، جالِبٌ لِلهُمومِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الفَقیرُ فِی الوَطَنِ مُمتَهَنٌ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: مَن أثری کَرُمَ عَلی أهلِهِ ، ومَن أملَقَ هانَ عَلی وُلدِهِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: إذا أیسَرتَ فَکُلُّ الرِّجالِ رِجالُکَ ، وإذا أعسَرتَ أنکَرَکَ أهلُکَ . ⁽⁷⁾

.

۴ / ۲ نادانی

۴ / ۳ خواری

امام صادق علیه السلام :پنج ویژگی اند که هر کس یکی از آن ها را نداشته باشد ، همواره زندگی اش کاستی دارد ، عقلش زوال می پذیرد ، و دلش دغدغه دارد ؛ یکم تندرستی ، دوم امنیّت ، سوم گشایشِ روزی ، ... .

امام علی علیه السلامـ به پسرش حسن علیه السلام ـ: کسی را که در پی روزی است ، سرزنش مکن ؛ که هر کس بی روزی مانَد ، خطاهایش بسیار می شود .

۴ / ۳خواریامام علی علیه السلام:کم داشتن ، خواری است .

امام علی علیه السلام:هر آینه فقر ، خواریِ جان است و مایه سرگشتگیِ عقل و فراهم آورنده اندوه .

امام علی علیه السلام:فقیر در وطن ، فرومایه است .

امام علی علیه السلامـ در کلمات حکیمانه منسوب به او ـ: آن که توانگر باشد ، نزد خاندانش گرامی است ؛ و آن که تنگدست باشد ، نزد فرزندانش خوار .

امام علی علیه السلامـ در کلمات حکیمانه منسوب به او ـ: هر گاه گشاده دست باشی ، همه مردان مردانِ تواند ؛ و هر گاه به تنگدستی افتی ، خانواده ات نیز تو را نمی شناسند .

.

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: نَظَرتُ إلی کُلِّ ما یُذِلُّ العَزیزَ ویَکسِرُهُ ، فَلَم أرَ شَیئا أذَلَّ لَهُ ولا أکسَرَ مِنَ الفاقَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: سوءُ حَملِ الغِنی یورِثُ مَقتا ، وسوءُ حَملِ الفاقَةِ یَضَعُ شَرَفا . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :خَمسَةٌ مِن خَمسَةٍ مُحالٌ : . . . وَالهَیبَةُ مِنَ الفَقیرِ مُحالٌ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: مَساکینُ أهلِ الفَقرِ حَتّی قُبورُهُمعَلَیها تُرابُ الذُّلِّ بَینَ المَقابِرِ ⁽⁴⁾

۴ / ۴النِّسیانرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا أبا ذَرٍّ ، هَل یَنتَظِرُ أحَدُکُم إلاّ غِنیً مُطغِیا ، أو فَقرا ⁽⁵⁾مُنسِیا؟! ⁽⁶⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الفَقرُ یُنسی . ⁽⁷⁾

.

۴ / ۴ فراموشی

امام علی علیه السلامـ در کلمات حکیمانه منسوب به او ـ: نگریستم به هر چه عزیز را خوار و سرشکسته می کند ؛ هیچ چیز را برای خوار ساختن و سرشکسته کردن وی بدتر از فقر ندیدم .

امام علی علیه السلامـ در کلمات حکیمانه منسوب به او) ـ: بد بهره بردن از توانگری ، کینه و نفرت را بر جای می نهد و بد تحمّل کردنِ فقر ، شرافت را می کاهد .

امام صادق علیه السلام :پنج چیز از پنج کس ناممکن است: . . . و فقیر را شکوهمندی ممکن نیست .

امام علی علیه السلام ـ در دیوان منسوب به وی ـ :امام علی علیه السلام ـ در دیوان منسوب به وی ـ : فقیران نیازمند [چنان خوارند که] حتّی بر گورهاشان نیزدر میانه گورستان ها ، خاکِ خواری نشسته است .

۴ / ۴فراموشیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای ابوذر! آیا هر یک از شما انتظار دارد جز توانگری سرکشی زا یا فقر فراموشی آور را؟

امام علی علیه السلام:فقر ، فراموشی آور است .

.

۴ / ۵النَّوادِررسول اللّه صلی الله علیه و آله :الفَقرُ وَالجَهلُ یَکشِفانِ کُلَّ عَیبٍ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الحِرمانُ خِذلانٌ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَنِ افتَقَرَ فیها [ أی فِی الدُّنیا ] حَزِنَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لَقَد عُلِّقَ بِنِیاطِ هذَا الإِنسانِ بَضعَةٌ هِیَ أعجَبُ ما فیهِ ، وذلِکَ القَلبُ ، وذلِکَ أنَّ لَهُ مَوادَّ مِنَ الحِکمَةِ وأضداداً مِن خِلافِها . . . وإن عَضَّتهُ الفاقَةُ شَغَلَهُ البَلاءُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :ضَرورَةُ الفَقرِ تَبعَثُ عَلی فَظیعِ الأَمرِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الفَقرُ یُخرِسُ الفَطِنَ عَن حُجَّتِهِ ، وَالمُقِلُّ غَریبٌ فی بَلدَتِهِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :الدَّولَةُ تَرُدُّ خَطاءَ صاحِبِها صَوابا ، وصَوابَ ضِدِّهِ خَطاءً . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلامـ لاِبنِهِ الإِمامِ الحَسَنِ علیه السلام ـ: یا بُنَیَّ ، الفَقیرُ حَقیرٌ ؛ لا یُسمَعُ کَلامُهُ ، ولا یُعرَفُ مَقامُهُ ، ولَو کانَ الفَقیرُ صادِقا یُسَمّونَهُ کاذِبا ، ولَو کانَ زاهِدا یُسَمّونَهُ جاهِلاً . یا بُنَیَّ ، مَنِ ابتُلِیَ بِالفَقرِ فَقَدِ ابتُلِیَ بِأَربَعِ خِصالٍ : بِالضَّعفِ فی یَقینِهِ ، وَالنُّقصانِ فی عَقلِهِ ، وَالرِّقَّةِ فی دینِهِ ، وقِلَّةِ الحَیاءِ فی وَجهِهِ ، فَنَعوذُ بِاللّهِ مِنَ الفَقرِ . ⁽⁸⁾

.

۴ / ۵ گوناگون

۴ / ۵گوناگونپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ناداری و نادانی ، هر عیبی را آشکار می کنند .

امام علی علیه السلام :بی روزی ماندن ، خوارمایگی است .

امام علی علیه السلام :هر که در آن [= دنیا] گرفتار فقر شود ، اندوهگین است .

امام علی علیه السلام :به رگ دل انسان ، پاره ای گوشت آویخته است که از شگفت ترین چیزها است ؛ و آن ، قلب او است که در آن ، مایه هایی از حکمت است و مایه هایی خلاف آن . . . واگر به فقر دچار آید ، به بلا افتد .

امام علی علیه السلام :ناچاریِ فقر ، انسان را به کار[های] زشت و وحشت انگیز وا می دارد .

امام علی علیه السلام :فقر ، زبان زیرک را از بیان حجّتش برمی بندد و بینوا در شهر خود غریب است .

امام علی علیه السلام :دولتمندی ، نادرستِ توانگر را درست جلوه می دهد و درستِ فقیر را نادرست .

امام علی علیه السلامـ به پسرش امام حسن علیه السلام ـ: جانِ پسر! فقیر کوچک است ؛ سخنش شنیده نمی شود ؛ و رتبه اش دانسته نیست . فقیر هر چند که راستگو باشد ، دروغگویش می خوانند و اگر زهد پیشه کند ، نادانش می شمارند . جان پسر! هر کس گرفتار فقر شود ، به چهار خصلت مبتلا گردد : سستی در باورش ، کاستی در خِرَدش ، سَبُکی در دینش ، و کم حیایی در چهره اش . پس از فقر به خداوند پناه می جوییم .

.

عنه علیه السلامـ لاِبنِهِ مُحَمَّدِ بنِ الحَنَفِیَّةِ ـ: یا بُنَیَّ ، إنّی أخافُ عَلَیکَ الفَقرَ ، فَاستَعِذ بِاللّهِ مِنهُ ؛ فَإِنَّ الفَقرَ مَنقَصَةٌ لِلدّینِ ، مَدهَشَةٌ لِلعَقلِ ، داعِیَةٌ لِلمَقتِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :فِی الفَقرِ الحاجَةُ إلَی البَخیلِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :غَلاءُ السِّعرِ یُسیءُ الخُلُقَ ، ویُذهِبُ الأَمانَةَ ، ویُضجِرُ المَرءَ المُسلِمَ . ⁽³⁾

الإمام الرضا علیه السلام :المَسکَنَةُ مِفتاحُ البُؤسِ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: غالَبتُ کُلَّ شَدیدَةٍ فَغَلَبتُهاوَالفَقرُ غالَبَنی فَأَصبَحَ غالِبی إن اُبدِهِ یَفضَح وإن لَم اُبدِهِیَقتُل فَقُبِّحَ وَجهُهُ مِن صاحِبِ ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلامـ به پسرش محمّد بن حنفیّه ـ: جانِ پسر! هر آینه از فقر بر تو بیمناکم . پس از فقر به خدا پناه جوی ؛ که فقر سبب کاستیِ دین ، زشت اندیشی ، و زمینه ساز کینه و دشمنی است .

امام صادق علیه السلام :در [حال] فقر ، نیاز به بخیل پیش می آید .

امام صادق علیه السلام :افزایش قیمت[ها] سبب بدرفتاری است ؛ امانتداری را از میان می بَرَد ؛ و انسان مسلمان را به ستوه می آورد .

امام رضا علیه السلام :نیازمندی ، کلید تیره روزی است .

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به او ـ: با هر دشواری رویارو گشتم و بر آن چیره شدمامّا فقر که با من روبه رو شد ، بر من چیره گشت . اگر آشکارش کنم ، مایه رسوایی است و اگر بپوشانمش ،مرا می کشد ؛ پس چه بدهمنشینی است که رویش سیاه باد!

.

الفصل الخامس: التنمیة الموعودة فی الإسلامالکتاب :« وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ مِنکُمْ وَ عَمِلُواْ الصَّــلِحَـتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضَی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُم مِّنم بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا یَعْبُدُونَنِی لاَیُشْرِکُونَ بِی شَیْـئا وَ مَن کَفَرَ بَعْدَ ذَ لِکَ فَأُوْلَـءِکَ هُمُ الْفَـسِقُونَ .»

ا ⁽¹⁾لحدیث :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا تَقومُ السّاعَةُ حَتّی یَکثُرَ فیکُمُ المالُ ، فَیَفیضَ حَتّی یُهِمَّ رَبَّ المالِ مَن یَقبَلُ صَدَقَتَهُ ، وحَتّی یَعرِضَهُ فَیَقولَ الَّذی یَعرِضُهُ عَلَیهِ : لا أرَبَ لی . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یَخرُجُ فی آخِرِ اُمَّتِی المَهدِیُّ ؛ یَسقیهِ اللّهُ الغَیثَ ، وتُخرِجُ الأَرضُ نَباتَها ، ویُعطَی المالُ صَحاحا ، وتَکثُرُ الماشِیَةُ ، وتَعظُمُ الاُمَّةُ ، یَعیشُ سَبعا أو ثَمانِیا ـ یَعنی حِجَجا . ⁽³⁾

.

فصل پنجم : توسعه نوید داده شده در اسلام

فصل پنجم: توسعه نوید داده شده در اسلامقرآن:«خدا آن کسان از شما را که ایمان آوردند و کارهای نیک و شایسته کردند ، وعده داده که هر آینه آنان را در زمین جانشینِ [دیگران] کند ، چنان که کسانی را که پیش از ایشان بودند ، جانشین کرد و دینشان را که برایشان پسندیده است ، بر جای و استوار سازد و بیمشان را به ایمنی دگرگون کند ، در حالی که مرا پرستند و چیزی را با من شریک نسازند؛ و هر که پس از آن کفر ورزد و ناسپاسی کند ، آنانند بدکارانِ نافرمان .»

حدیث:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :رستاخیز برپا نمی شود مگر آن که [پیش از آن] مال در میان شما فراوان گردد و فراگیر شود ، چندان که صاحب مال نگرانِ یافتنِ کسی باشد که صدقه اش را بپذیرد و به هر که مالش را عرضه کند ، گوید : «مرا نیازی نیست» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در امّت واپسین من ، مهدی برمی خیزد که خداوند باران را به او می نوشاند و [بدین سان] زمین روییدنی هایش را برون می آورد ؛ مال به درستی بخشیده می شود ؛ چهارپایان فزونی می گیرند ؛ امّت شکوه می یابد . او هفت یا هشت سال [حکمرانی و] زندگی می کند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :یَکونُ فی اُمَّتِی المَهدِیُّ ، إن قُصِرَ فَسَبعٌ وإلاّ فَتِسعٌ ، فَتَنعَمُ فیهِ اُمَّتی نَعمَةً لَم یَنعَموا مِثلَها قَطُّ ؛ تُؤتِی [الأَرضُ] اُکُلَها ، ولا تَدَّخِرُ مِنهُم شَیئا ، وَالمالُ یَومَئِذٍ کُدوسٌ؛ فَیَقومُ الرَّجُلُ فَیَقولُ: یا مَهدِیُّ أعطِنی، فَیَقولُ : خُذ . ⁽¹⁾

مسند ابن حنبل عن أبو سعید الخدریّ :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : اُبَشِّرُکُم بِالمَهدِیِّ؟ یُبعَثُ فی اُمَّتی عَلَی اختِلافٍ مِنَ النّاسِ وزَلازِلَ ، فَیَملَأُ الأَرضَ قِسطا وعَدلاً کَما مُلِئَت جَورا وظُلما ؛ یَرضی عَنهُ ساکِنُ السَّماءِ وساکِنُ الأَرضِ ؛ یَقسِمُ المالَ صَحاحا . فَقالَ لَهُ رَجُلٌ : ما صَحاحا؟ قالَ : بِالسَّوِیَّةِ بَینَ النّاسِ . قالَ : ویَملَأُ اللّهُ قُلوبَ اُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله غِنیً ، ویَسَعُهُم عَدلُهُ ، حَتّی یَأمُرَ مُنادِیا فَیُنادی فَیَقولُ : مَن لَهُ فی مالٍ حاجَةٌ ؟ فَما یَقومُ مِنَ النّاسِ إلاّ رَجُلٌ ، فَیَقولُ : اِیتِ السَّدّانَ ـ یَعنِی الخازِنَ ـ فَقُل لَهُ : إنَّ المَهدِیَّ یَأمُرُکَ أن تُعطِیَنی مالاً ، فَیَقولُ لَهُ : اُحثُ ، حَتّی إذا جَعَلَهُ فی حِجرِهِ وأبرَزَهُ نَدِمَ ؛ فَیَقولُ : کُنتُ أجشَعَ اُمَّةِ مُحَمَّدٍ نَفسا ، أوَ عَجَزَ عَنّی ما وَسِعَهُم!؟ قالَ : فَیَرُدُّهُ ، فَلا یُقبَلُ مِنهُ ، فَیُقالُ لَهُ : إنّا لا نَأخُذُ شَیئا أعطَیناهُ . ⁽²⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در امّت من مهدی [حاکم] خواهد بود و دوران حکومتش دست کم هفت سال و حدّاکثر نُه سال خواهد بود . در آن دوره ، امّت من از چنان نعمتی برخوردار خواهد بود که تا پیش از آن ، هرگز از آن برخوردار نبوده است . زمین خوردنی هایش را می بخشد و هیچ چیز را از آنان پنهان نمی دارد . در آن هنگام ، مال خرمن خرمن است ؛ فرد برمی خیزد و می گوید :«ای مهدی! مرا مالی بخش» ؛ پس وی می فرماید: «برگیر [آن قدر که می خواهی]» .

مسند ابن حنبل از ابوسعید خدری :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «آیا شما را به مهدی نوید دهم؟ آن گاه که مردم دچار اختلاف و لرزش های شدید باشند ، وی در میان امّت من برانگیخته خواهد شد و زمین را همان گونه که از ستم و زور انباشته شده ، از عدل و داد سرشار کند . هم آن که در آسمان سکونت دارد و هم آن که در زمین ساکن است ، از او خشنود است . او مال را به درستی بخش می کند» . مردی به وی گفت: « به درستی یعنی چه؟» فرمود: «[یعنی مال را ]به مساوات میان مردم [تقسیم می کند]» . و فرمود: «و خداوند دل های امّت محمّد را از توانگری سرشار می کند و عدل مهدی همه آن ها را فرا می گیرد ، چندان که ندا دهنده ای بانگ برآوَرد : آیا کسی هست که به مالی نیاز داشته باشد؟ از مردم ، جز یک نفر ، کسی برنمی خیزد . مهدی به وی می فرماید: نزد خزانه دار رو و به وی بگو : مهدی فرمانت می دهد که به من مال عطا کنی . سپس به وی می گوید : تقسیم کن تا آن گاه که خزانه دار دامنش را از مال پُر و برجسته می کند . در این حال ، آن فرد پشیمان می شود و می گوید : من آزمندترین کس در امّت محمّد بودم ؛ آیا آن چه ایشان را فراپوشاند ، نمی تواند مرا هم فرا پوشانَد؟ » فرمود: «آن گاه ، آن مال ها را باز می گرداند ، امّا دیگر از وی پذیرفته نمی گردد و به وی گفته می شود : ما آن چه را که بخشیده ایم ، بازپس نمی گیریم » .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :یَکونُ فی اُمَّتِی المَهدِیُّ ، یَملَأُها قِسطا وعَدلاً کَما مُلِئَت ظُلما وجَورا ، وتَمطُرُ السَّماءُ مَطَرا کَعَهدِ آدَمَ ، وتُخرِجُ الأَرضُ بَرَکَتَها ، وتَعیشُ اُمَّتی فی زَمانِهِ عَیشا لَم تَعِشهُ قَبلَ ذلِکَ فی زَمانٍ قَطُّ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یَـرضـی عَنهُ [أیِ المَهدِیِّ علیه السلام] ساکِنُ السَّماءِ وساکِنُ الأَرضِ ، لا تَدَعُ السَّماءُ مِن قَطرِها شَیئا إلاّ صَبَّتهُ مِدرارا ، ولا تَدَعُ الأَرضُ مِن مائِها شَیئا إلاّ أخرَجَتهُ ، حَتّی تَتَمَنَّی الأَحیاءُ الأَمواتَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تَنعَمُ اُمَّتی فی دُنیاهُ [أیِ المَهدِیِّ علیه السلام] نِعَما لَم تَنعَم مِثلَهُ قَطُّ ، البَرُّ مِنهُم وَالفاجِرُ ؛ تُرسَلُ السَّماءُ عَلَیهِم مِدرارا ، ولا تَدَّخِرُ الأَرضُ شَیئا مِن نَباتِها ، وَالمالُ کُدوسٌ ، یَأتیهِ الرَّجُلُ فَیَحثو لَهُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تَنعَمُ اُمَّتی فی زَمَنِ المَهدِیِّ نَعمَةً لَم یَنعَموا مِثلَها قَطُّ ؛ تُرسَلُ السَّماءُ عَلَیهِم مِدرارا ، ولا تُزرَعُ الأَرضُ شَیئا مِنَ النَّباتِ إلاّ أخرَجَتهُ ، وَالمالُ کُدوسٌ ؛ یَقومُ الرَّجُلُ فَیَقولُ : یا مَهدِیُّ أعطِنی ، فَیَقولُ : خُذ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :وَاللّهِ لَیَتِمَّنَّ هذَا الأَمرُ ، حَتّی یَسیرَ الرّاکِبُ مِن صَنعاءَ إلی حَضرَمَوتَ لا یَخافُ إلاَّ اللّهَ ، أوِ الذِّئبَ عَلی غَنَمِهِ ، ولکِنَّکُم تَستَعجِلونَ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مهدی در میان امّت من خواهد بود و آن را همان گونه که از ستم و زور لبریز شده ، از عدل و داد سرشار خواهد کرد . آن گاه ، همانند دوران حضرت آدم علیه السلام ، آسمان باران خواهد بارید ؛ زمین برکتش را برون خواهد داد ؛ و امّتم در روزگار وی از چنان زندگانی ای بهره می برند که تا آن زمان هرگز نبرده اند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از او [= مهدی علیه السلام] هم ساکن آسمان خشنود است و هم ساکن زمین ؛ آسمان هیچ قطره ای از قطره هایش را وانمی گذارد مگر آن که پیوسته بباراند و زمین از آبش هیچ بهره ای را وانمی نهد مگر آن که برون می تراود ، چندان که زندگان آرزو می کنند [باز زنده شدنِ] مردگان را .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همه امّت من ، خواه نیکوکار و خواه بدکردار ، در روزگار او [= مهدی علیه السلام] از چنان نعمت هایی برخوردار می شوند که تا پیش از آن هرگز نشده اند ؛ آسمان بارانی فراوان و پیوسته بر ایشان می بارد و زمین هیچ یک از روییدنی هایش را پنهان نمی کند ؛ و مال خرمن خرمن است ، چندان که هر کس نزد او آید ، وی مال می بخشدش .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در روزگار مهدی علیه السلام ، امّت من از چنان نعمتی برخوردار می شود که تا پیش از آن هرگز برخوردار نبوده است ؛ آسمان باران فراوان و پیوسته بر ایشان می بارد و در زمین هیچ یک از روییدنی ها کشت نمی شود مگر آن که ثمر می دهد ؛ و مال خرمن خرمن است ، چندان که هر کس برخیزد و بگوید: «ای مهدی! مرا مالی بخش» ، او فرماید: «برگیر!» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به خدای سوگند! هر آینه این امر تحقّق خواهد پذیرفت ، چندان که سواره ای از صنعا به حَضرَموت رهسپار می شود و تنها از خدای بیم دارد و از گرگ بر گوسفندانش ؛ امّا شما [برای فرارسیدن چنان روزی] شتاب می کنید .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی حَدیثِ الأَربَعِمِائَةِ ـ: ما أنزَلَتِ السَّماءُ [ مِن ]قَطرَةٍ مِن ماءٍ مُنذُ حَبَسَهُ اللّهُ عز و جل ، ولَو قَد قامَ قائِمُنا لَأَنزَلَتِ السَّماءُ قَطرَها ، ولَأَخرَجَتِ الأَرضُ نَباتَها ، ولَذَهَبَتِ الشَّحناءُ مِن قُلوبِ العِبادِ ، وَاصطَلَحَتِ السِّباعُ وَالبَهائِمُ ؛ حَتّی تَمشِیَ المَرأَةُ بَینَ العِراقِ إلَی الشّامِ لا تَضَعُ قَدَمَیها إلاّ عَلَی النَّباتِ ، وعَلی رَأسِها زینَتَها ، لا یَهیجُها سَبُعٌ ولا تَخافُهُ . ⁽¹⁾

الإمام الحسین علیه السلام :لَتَنزِلَنَّ البَرَکَةُ مِنَ السَّماءِ إلَی الأَرضِ حَتّی إنَّ الشَّجَرَةَ لَتَقَصَّفُ مِمّا یَزیدُ اللّهُ فیها مِنَ الثَّمَرَةِ ، ولَتُؤکَلُ ثَمَرَةُ الشِّتاءِ فِی الصَّیفِ وثَمَرَةُ الصَّیفِ فِی الشِّتاءِ ، وذلِکَ قَولُ اللّهِ تَعالی : « وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَی ءَامَنُواْ وَ اتَّقَوْاْ لَفَتَحْنَا عَلَیْهِم بَرَکَـتٍ مِّنَ السَّمَآءِ وَ الأَْرْضِ وَ لَـکِن کَذَّبُواْ ⁽²⁾. ⁽³⁾»

الإمام زین العابدین علیه السلام :إذا قامَ القائِمُ أذهَبَ اللّهُ عَن کُلِّ مُؤمِنٍ العاهَةَ ، ورَدَّ إلَیهِ قُوَّتَهُ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :از آن هنگام که خداوند باران را دربند کند ، آسمان قطره ای فرو نخواهد فرستاد و آن گاه که برپا شونده ما برپای شود ، هر آینه آسمان بارانش را فرو می فرستد ؛ زمین روییدنی هایش را برون می آورد ؛ کین توزی و دشمنی از دل های بندگان رخت برمی بندد ؛ درندگان و چهارپایان به صلح و دوستی می گرایند ؛ و چنان می شود که زنی از عراق تا شام پیاده راه می سپرد و جز بر روییدنی ها گام نمی گذارد ، در حالی که زینتش را بر سر دارد ؛ نه درنده ای او را برمی آشوباند و نه وی از آن بیمناک می شود .

امام حسین علیه السلام :هر آینه برکت از آسمان به زمین فرو فرستاده می شود ، چندان که درخت از فراوانی بر و باری که خداوند بر او افزوده ، کمر خم می کند و میوه زمستان در تابستان خورده می شود و میوه تابستان در زمستان . و چنین است فرموده خدای ـ تعالی ـ : «و اگر مردم آبادی ها ایمان آورده و پرهیزگاری کرده بودند ، هر آینه برکت ها از آسمان و زمین بر آنان می گشادیم و لیکن [پیام ها و نشانه های ما را ]دروغ شمردند» .

امام زین العابدین علیه السلام :هر گاه برپاشونده برپا شود ، خداوند هر گونه آفت و آسیب را از هر مؤمنی دور می سازد و توان او را به وی باز می گرداند .

.

الإمام الباقر علیه السلام :مَن أدرَکَ قائِمَ أهلِ بَیتی مِن ذی عاهَةٍ بَرِئَ ، ومِن ذی ضَعفٍ قَوِیَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :کَأَنَّنی بِدینِکُم هذا لا یَزالُ مُتَخَضخِضا یَفحَصُ بِدَمِهِ ثُمَّ لا یَرُدُّهُ عَلَیکُم إلاّ رَجُلٌ مِنّا أهلَ البَیتِ ؛ فَیُعطیکُم فِی السَّنَةِ عَطاءَینِ ، ویَرزُقُکُم فِی الشَّهرِ رِزقَینِ ، وتُؤتَونَ الحِکمَةَ فی زَمانِهِ ، حَتّی إنَّ المَرأَةَ لَتَقضی فی بَیتِها بِکِتابِ اللّهِ تَعالی وسُنَّةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :یُنتِجُ اللّهُ تَعالی فی هذِهِ الاُمَّةِ رَجُلاً مِنّی وأنَا مِنهُ ، یَسوقُ اللّهُ تَعالی بِهِ بَرَکاتِ السَّماواتِ وَالأَرضِ ؛ فَیُنزِلُ السَّماءُ قَطرَها ، ویُخرِجُ الأَرضُ بَذرَها ، وتَأمَنُ وُحوشُها وسِباعُها ، ویَملَأُ الأَرضَ قِسطا وعَدلاً کَما مُلِئَت ظُلما وجَورا ، ویَقتُلُ حَتّی یَقولَ الجاهِلُ : لَو کانَ هذا مِن ذُرِّیَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آلهلَرَحِمَ! ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّ قائِمَنا إذا قامَ . . . تُظهِرُ الأَرضُ کُنوزَها حَتّی یَراهَا النّاسُ عَلی وَجهِها ، ویَطلُبُ الرَّجُلُ مِنکُم مَن یَصِلُهُ بِمالِهِ ویَأخُذُ مِنهُ زَکاتَهُ فَلا یَجِدُ أحَدا یَقبَلُ مِنهُ ذلِکَ ؛ استَغنَی النّاسُ بِما رَزَقَهُمُ اللّهُ مِن فَضلِهِ . ⁽⁴⁾

الغیبة للنعمانی عن الکاهلیّ عن أبی عبد اللّه علیه السلام :تَواصَلوا وتَبارّوا وتَراحَموا ؛ فَوَالَّذی فَلَقَ الحَبَّةَ وبَرَأَ النَّسَمَةَ ، لَیَأتِیَنَّ عَلَیکُم وَقتٌ لا یَجِدُ أحَدُکُم لِدینارِهِ ودِرهَمِهِ مَوضِعا ـ یَعنی لا یَجِدُ عِندَ ظُهورِ القائِمِ علیه السلاممَوضِعا یَصرِفُهُ فیهِ ؛ لاِستِغناءِ النّاسِ جَمیعا بِفَضلِ اللّهِ وفَضلِ وَلِیِّهِ ـ . فَقُلتُ : وأنّی یَکونُ ذلِکَ؟ فَقالَ : عِندَ فَقدِکُم إمامَکُم ، فَلا تَزالونَ کَذلِکَ حَتّی یَطلُعَ عَلَیکُم کَما تَطلُعُ الشَّمسُ آیَسَ ما تَکونونَ . ⁽⁵⁾

.

امام باقر علیه السلام :هر کس برپاشونده اهل بیتِ مرا درک کند ، اگر دچار آسیبی بوده باشد ، از آن می رهد ؛ و اگر ناتوان بوده باشد ، توان می یابد .

امام باقر علیه السلام :گویا می بینم که این دین شما پیوسته در اضطراب و لرزش است و در خون خود دست و پا می زند . سرانجام ، کسی دینتان را به شما باز نمی گردانَد جز مردی از ما اهل بیت ؛ همو که هر سال دو بار به شما بخشش می کند و هر ماه دو بار روزی تان می دهد . در روزگار وی ، حکمت به شما عطا می شود ، چندان که زن در خانه خویش ، بر پایه کتاب خدای ـ تعالی ـ و سنّت رسول خدا صلی الله علیه و آله قضاوت می کند .

امام صادق علیه السلام :خدای ـ تعالی ـ در این امّت مردی را پدید می آورد که او از من است و من از اویم و به سبب وی ، برکت های آسمان ها و زمین را روان می سازد ؛ آسمان بارانش را فرو می فرستد ؛ زمین دانه هایش را ثمر می بخشد ؛ جانوران وحشی و درندگان زمین [رام و] آرام می شوند ؛ و او زمین را چنان که از ستم و بیداد آکنده شده ، از داد و عدل سرشار می کند ؛ و [آن قدر سزاوارانِ کشته شدن را] می کشد که نادان گوید: «این اگر از نسل محمّد صلی الله علیه و آله بود ، رحم می ورزید!» .

امام صادق علیه السلام :همانا هر گاه برپا شونده ما برپا شود . . . زمین گنج های خویش را آشکار می کند ، چندان که مردم آن ها را روی زمین می بینند ؛ و کسی از شما به دنبال فردی می گردد که مالش را بستاند و زکاتش را بپذیرد ، امّا هیچ کس را نمی یابد که چنین کند ، [زیرا] مردم از رهگذر روزی هایی که خداوند با فزون بخشیِ خویش به ایشان عطا فرموده ، بی نیاز شده اند .

الغیبة للنعمانی از کاهلی از امام صادق علیه السلام :با هم پیوند داشته باشید ، به یکدیگر نیکی کنید و مهر ورزید ؛ که سوگند به آن که دانه را شکافت و جانداران را پدیدار ساخت ، هر آینه روزگاری بر شما فراخواهد رسید که هیچ یک از شما برای دینار و درهم خویش محلّ خرجی نخواهد یافت ـ یعنی: در زمانه ظهور آن برپا شونده ، فرد جایی برای مصرف پولش نمی یابد ؛ زیرا همه مردم به فضل خدا و ولیّ او ، بی نیاز شده اند ـ . گفتم: «چه زمان چنین خواهد شد؟» فرمود: «آن گاه که امامتان را از دست دهید و همواره چنان مانید تا وقتی که وی بر شما طلوع کند ، همان سان که خورشید سر بر می زند ، در حالی که از همه وقت نومیدتر گشته اید» .

.

. .

. .

الفصل السادس: مدح الفقر ومعناه۶ / ۱ما رُوِی¨َ فی مَدحِ الفَقرِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الفَقرُ مَخزونٌ عِندَ اللّهِ ، لا یَبتَلی بِهِ إلاّ مَن أحَبَّ مِنَ المُؤمِنینَ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الفَقرُ مِحنَةٌ مِن عِندِ اللّهِ ، لا یَبتَلی بِهِ إلاّ مَن أحَبَّ مِنَ المُؤمِنینَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الفَقرُ فَخری . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الفَقرُ فَخری ، وبِهِ أفتَخِرُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الفَقرُ فَخری ، وبِهِ أفتَخِرُ عَلی سائِرِ الأَنبِیاءِ . ⁽⁵⁾

.

فصل ششم : ستایشِ فقر و مفهوم آن

۶ / ۱ روایات درباره ستایش فقر

فصل ششم: ستایشِ فقر و مفهوم آن۶ / ۱روایات درباره ستایش فقرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فقر گنجینه ای است نزد خدا که به آن گرفتار نمی شود مگر مؤمنی که خداوند دوستش می دارد ⁽¹⁾.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فقر آزمونی است از سوی خداوند که کسی را به آن مبتلا نمی کند ، مگر مؤمنی را که دوستش بدارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فقر مایه افتخار من است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فقر مایه افتخار من است و به آن مباهات می ورزم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فقر مایه افتخار من است و با آن بر دیگر پیامبران مباهات می ورزم .

.

عنه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، مِن صِفاتِ المُؤمِنِ . . . أن یَکونَ الفَقرُ شِعارَهُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تُحفَةُ المُؤمِنِ فِی الدُّنیَا الفَقرُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الفَقرُ أزیَنُ عَلَی المُؤمِنِ مِنَ العِذارِ الحَسَنِ عَلی خَدِّ الفَرَسِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الفَقرُ شَینٌ عِندَ النّاسِ ، وزَینٌ عِندَ اللّهِ یَومَ القِیامَةِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الفَقرُ ذُلٌّ فِی الدُّنیا ، وفَخرٌ فِی الآخِرَةِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ تَوَفَّنی فَقیرا ، ولا تَوَفَّنی غَنِیّا ، وَاحشُرنی فی زُمرَةِ المَساکینِ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ لی حِرفَتَینِ اثنَتَینِ ؛ فَمَن أحَبَّهُما فَقَد أحَبَّنی ، ومَن أبغَضَهُما فَقَد أبغَضَنی : الفَقرَ وَالجِهادَ . ⁽⁷⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن قَلَّ مالُهُ ، وکَثُرَ عِیالُهُ ، وحَسُنَت صَلاتُهُ ، ولَم یَغتَبِ المُسلِمینَ ؛ جاءَ یَومَ القِیامَةِ وهُوَ مَعی کَهاتَینِ . ⁽⁸⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! از ویژگی های مؤمن این است که . . . فقر نشانِ او باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ارمغان مؤمن در دنیا ، فقر است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فقر برای مؤمن زیبنده تر است از داغ و نشانیِ زیبا بر گونه اسب .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فقر نزد مردم عیب است و نزد خدای ، در روز رستاخیز ، زیور و آرایه .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فقر در دنیا خواری است و در آخرت ، افتخار .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بار خدایا! مرا فقیر بمیران ، نه توانگر ؛ و روز قیامت ، مرا در شمار مستمندان برانگیز .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مرا دو خوی است که هر که آن دو را دوست می دارد ، مرا هم دوست دارد ؛ و هر که آن دو را دشمن شمرد ، مرا دشمن شمرده: فقر و جهاد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس مالش اندک باشد و خانوارش پُرشمار و نمازش نیکو ، و از مسلمانان غیبت نکند ، روز رستاخیز چنان با من پیوسته و همراه است که این دو [انگشتِ کنار هم] هستند .

.

جامع الأخبار :سُئِلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : مَا الفَقرُ؟ فَقالَ صلی الله علیه و آله : خِزانَةٌ مِن خَزائِنِ اللّهِ تَعالی . قیلَ ثانِیا : مَا الفَقرُ یا رَسولَ اللّهِ؟ فَقالَ : کَرامَةٌ مِنَ اللّهِ . قیلَ ثالِثا : مَا الفَقرُ؟فَقالَ صلی الله علیه و آله : شَیءٌ لا یُعطیهِ اللّهُ إلاّ نَبِیّا مُرسَلاً أو مُؤمِنا کَریما عَلَی اللّهِ تَعالی . ⁽¹⁾

عیسی علیه السلام :أربَعٌ هُنَّ عَجَبٌ ، ولا یُحفَظنَ إلاّ بِعَجَبٍ : الصَّمتُ ، وهُوَ أوَّلُ العِبادَةِ ، وذِکرُ اللّهِ عَلی کُلِّ حالٍ ، وَالتَّواضُعُ ، وقِلَّةُ الشَّیءِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :حُبُّ الفَقرِ یُکسِبُ الوَرَعَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الفَقرُ زینَةُ الإِیمانِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الفَقرُ مَخزونٌ عِندَ اللّهِ بِمَنزِلَةِ الشَّهادَةِ یُؤتیهِ اللّهُ مَن یَشاءُ . ⁽⁵⁾

.

جامع الاخبار :از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیده شد : «فقر چیست؟» فرمود : «گنجینه ای است از گنجینه های خدای ـ تعالی ـ » . دیگر بار پرسیده شد : «ای رسول خدا! فقر چیست؟» فرمود: «ارجمندی ای از سوی خدای» . سه باره پرسیده شد: «فقر چیست؟» فرمود: «آن است که خداوند جز به پیامبر برانگیخته شده به رسالت یا مؤمنی که نزد خدای ـ تعالی ـ ارجمند است ، عطا نمی فرماید» .

عیسی علیه السلام :چهار چیز مایه شگفتی اند و جز به شگفتی حفظ نمی شوند : سکوت که سرآمدِ عبادت است ؛ یاد خدا در هر حال ؛ فروتنی ؛ و داراییِ کم .

امام علی علیه السلام :دوست داشتنِ فقر ، زمینه پرهیزگاری را فراهم می کند .

امام علی علیه السلام :فقر ، آرایه ایمان است .

امام علی علیه السلام :فقر همانند شهادت است که گنجینه ای است نزد خدا و او به هر که خواهد ، عطایش فرماید .

.

عنه علیه السلام :فَوتُ الغِنی غَنیمَةُ الأَکیاسِ ، وحَسرَةُ الحَمقی . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الفَقرُ صَلاحُ المُؤمِنِ ومُریحُهُ مِن حَسَدِ الجیرانِ ، وتَمَلُّقِ الإِخوانِ ، وتَسَلُّطِ السُّلطانِ . ⁽²⁾

مستدرک الوسائل عن عمّار بن یاسر :بَینا أنَا أمشی بِأَرضِ الکوفَةِ ، إذ رَأَیتُ أمیرَ المُؤمِنینَ عَلِیّا علیه السلامجالِسا وعِندَهُ جَماعَةٌ مِنَ النّاسِ ، وهُوَ یَصِفُ لِکُلِّ إنسانٍ ما یَصلُحُ لَهُ ، فَقُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أیوجَدُ عِندَکَ دَواءُ الذُّنوبِ؟ فَقالَ : نَعَم ، اِجلِس ، فَجَثَوتُ عَلی رُکبَتَیَّ حَتّی تَفَرَّقَ عَنهُ النّاسُ ، ثُمَّ أقبَلَ عَلَیَّ فَقالَ : خُذ دَواءً أقولُ لَکَ . قالَ : قُلتُ : قُل یا أمیرَ المُؤمِنینَ . قالَ : عَلَیکَ بِوَرَقِ الفَقرِ ، وعُروقِ الصَّبرِ ، وهَلیلَجِ الکِتمانِ ، وبَلیلَجِ الرِّضا ، وغاریقونِ الفِکرِ ، وسَقَمونِیَا الأَحزانِ ، وَاشرَبهُ بِماءِ الأَجفانِ ، وَاغلِهِ فی طِنجیرِ القَلَقِ ، ودَعهُ تَحتَ نیرانِ الفَرَقِ ، ثُمَّ صَفِّهِ بِمُنخُلِ الأَرَقِ ، وَاشرَبهُ عَلَی الحَرَقِ ؛ فَذاکَ دَواکَ وشِفاکَ ، یا عَلیلُ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :المَصائِبُ مِنَحٌ مِنَ اللّهِ ، وَالفَقرُ مَخزونٌ عِندَ اللّهِ . ⁽⁴⁾

تحف العقول :قالَ لَهُ [ أی لِلإِمامِ الجَوادِ علیه السلام ] رَجُلٌ : أوصِنی . قالَ علیه السلام : وتَقبَلُ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : تَوَسَّدِ الصَّبرَ ، وَاعتَنِقِ الفَقرَ ، وَارفُضِ الشَّهَواتِ . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلام :از دست رفتنِ توانگری ، برای زیرکان غنیمت است و نابخردان را مایه حسرت .

امام علی علیه السلام :فقر ، مایه راستی و استواری مؤمن است و او را از حسادت همسایگان ، چاپلوسیِ دوستان ، و چیرگیِ حکمران می رهانَد .

مستدرک الوسائل از عمّار بن یاسر :در زمین کوفه راه می سپردم که حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلامرا دیدم که نشسته و گروهی از مردم گردش را گرفته اند و او آن چه را برای هر انسان راستی و درستی ارمغان می آورَد ، برمی شمرد . من پرسیدم: «ای امیرالمؤمنین! آیا دوای گناهان نیز نزد تو یافت می شود؟» فرمود : «آری ؛ بنشین» . بر دو زانو نشستم تا مردم از گِردش پراکنده شدند . سپس وی فراپیشِ من آمد و گفت: «دوایی را که برایت وصف می کنم ، بستان!» ـ عمّار می گوید : ـ گفتم: «برگوی ای امیرالمؤمنین!» فرمود : «بر تو باد به : برگ گیاه فقر ، ریشه گیاه صبر ، زَقّومِ سخن پوشی ، قطره های خرسندی ، قارچِ اندیشیدن ، گیاه محموده اندوه ؛ و آن را بیاشام با اشک دیدگان ؛ و بگذار در دیگ اضطراب و بگذار زیر آتشِ جدایی ؛ سپس با غربال شب بیداری صاف کن و بر آتش بنوش ؛ این دوا و شفای تو است ، ای ناتندرست!»

امام صادق علیه السلام :مصیبت ها هدیه های خداوندند و فقر ، گنجینه ای است نزد خدای .

تحف العقول : فردی به او [= امام جواد علیه السلام] گفت: «مرا سفارشی کن» . فرمود :«می پذیری؟» گفت: «آری» . فرمود: «بر بالش صبر سر بِنِه ؛ فقر را در آغوش بگیر ؛ و شهوت ها را از خود بران!»

.

۶ / ۲ما یَدُلُّ عَلی أنَّ الفَقرَ خَیرٌ مِنَ الغِنیرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن کانَ الفَقرُ أحَبَّ إلَیهِ مِنَ الغِنی ، فَلَوِ اجتَهَدَ عُبّادُ الحَرَمَینِ أن یُدرِکوا ما اُعطِیَ ما أدرَکوا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما عُبِدَ اللّهُ بِمِثلِ العَقلِ ، وما تَمَّ عَقلُ امرِیٍ?حَتّی یَکونَ فیهِ عَشرُ خِصالٍ : . . . الفَقرُ أحَبُّ إلَیهِ مِنَ الغِنی . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الفَقرُ خَیرٌ لِلمُؤمِنِ مِنَ الغِنی . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الفَقرُ راحَةٌ ، وَالغِنی عُقوبَةٌ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :شَیئانِ یَکرَهُهُمَا ابنُ آدَمَ : یَکرَهُ المَوتَ ؛ وَالمَوتُ راحَةٌ لِلمُؤمِنِ مِنَ الفِتنَةِ ، ویَکرَهُ قِلَّةَ المالِ ؛ وقِلَّةُ المالِ أقَلُّ لِلحِسابِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الفَقرُ فَقرانِ : فَقرٌ فِی الدُّنیا ، وفَقرٌ فِی الآخِرَةِ ؛ فَفَقرُ الدُّنیا غِنَی الآخِرَةِ ، وغِنَی الدُّنیا فَقرُ الآخِرَةِ ، وذلِکَ الهَلاکُ . ⁽⁶⁾

.

۶ / ۲ روایات نشان دهنده برتری فقر بر توانگری

۶ / ۲روایات نشان دهنده برتری فقر بر توانگریپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس فقر برایش دوست داشتنی تر از توانگری باشد ، اگر عبادت کنندگانِ دو حرم [= مکّه و مدینه] فراوان بکوشند تا آن چه را به وی عطا شده ، درک کنند ، نمی توانند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند با هیچ چیز همچون عقل عبادت نمی شود ؛ و عقل انسان کمال نمی پذیرد ، مگر آن که ده ویژگی در او باشد : . . . فقر برایش دوست داشتنی تر از توانگری شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای مؤمن ، فقر بهتر از توانگری است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فقر آرامش است و مالداری ، کیفر .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دو چیزند که فرزند آدم ، آن ها را خوش نمی دارد : از مرگ بیزار است ، حال آن که مرگ مؤمن را از فتنه می رهاند ؛ و تنگدستی را دوست نمی دارد ، حال آن که تنگدستی سبب می شود حسابرسی [روز رستاخیز] آسان تر گردد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فقر دو گونه است ؛ فقر دنیا و فقر آخرت . فقر دنیا مایه توانگری آخرت است و توانگری دنیا مایه فقر آخرت ؛ و این ، نابودی است .

.

المستدرک علی الصحیحین عن بلال :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا بِلالُ ، اِلقَ اللّهَ فَقیرا ولا تَلقَهُ غَنِیّا . قُلتُ : وکَیفَ لی بِذلِکَ یا رَسولَ اللّهِ؟ قالَ : إذا رُزِقتَ فَلا تَخبَأ ، وإذا سُئِلتَ فَلا تَمنَع . قُلتُ : وکَیفَ لی بِذلِکَ یا رَسولَ اللّهِ؟ قالَ : هُوَ ذاکَ وإلاّ فَالنّارُ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أوحَی اللّهُ إلی موسَی بنِ عِمرانَ : یا موسی ، اِرضَ بِکِسرَةِ خُبزٍ مِن شَعیرٍ تَسُدُّ بِها جَوعَتَکَ ، وخِرقَةٍ تُواری بِها عَورَتَکَ ، وَاصبِر عَلَی المُصیباتِ ؛ فَإِذا رَأَیتَ الدُّنیا مُقبِلَةً فَقُل : إنّا للّهِِ وإنّا إلَیهِ راجِعونَ عُقوبَةٌ عُجِّلَت فِی الدُّنیا ، وإذا رَأَیتَ الدُّنیا مُدبِرَةً وَالفَقرُ مُقبِلاً فَقُل : مَرحَبا بِشِعارِ الصّالِحینَ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :فی مُناجاةِ موسی علیه السلام : یا موسی ، إذا رَأَیتَ الفَقرَ مُقبِلاً فَقُل : مَرحَبا بِشِعارِ الصّالِحینَ ، وإذا رَأَیتَ الغِنی مُقبِلاً فَقُل : ذَنبٌ عُجِّلَت عُقوبَتُهُ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :ضَرَرُ الفَقرِ أحمَدُ مِن أشَرِ الغِنی . ⁽⁴⁾

.

المستدرک علی الصحیحین از بلال :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «ای بلال! در حالی که فقیری ، با خدا دیدار کن ، نه با توانگری» . گفتم: «ای پیامبر خدا! چگونه چنین کنم؟» فرمود : «هر گاه روزی داده شدی ، آن را نگهداری مکن ؛ و هر گاه از تو چیزی خواسته شد ، از بخشش خودداری مَوَرز» . گفتم: «ای پیامبر خدا! این چگونه ممکن است؟» فرمود : «سخن همین است ؛ وگرنه دچار آتش خواهی شد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند به موسی بن عمران علیه السلام وحی فرستاد: «ای موسی! به پاره نان جوینی که با آن از گرسنگی رها شوی ، خرسند باش ؛ و به تکّه جامه ای که عورت تو را بپوشاند ، رضایت ده ؛ و بر مصیبت ها شکیبا باش . پس هر گاه دیدی که دنیا به تو روی آورده ، بگو : هر آینه از آن خداییم و به سویش بازگشت کنانیم ؛ این کیفری است که در دنیا پیش افتاده است ؛ و هر گاه دیدی که دنیا از تو روی برگردانده و فقر به تو روی نهاده ، بگو: «خوش آمدی ای نشانه شایستگان» .

امام صادق علیه السلام :در سخن گویی خدا با موسی علیه السلام آمده است: «ای موسی! هر گاه فقر را دیدی که به تو روی نهاده ، بگو: خوش آمدی ای نشانه شایستگان ؛ و هر گاه توانگری را روی کُنان دیدی ، بگو : گناهی است که کیفرش زود افتاده .

امام علی علیه السلام :زیان فقر ، ستوده تر از سرمستیِ توانگری است .

.

عنه علیه السلامـ فی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: دَلیلُکَ أنَّ الفَقرَ خَیرٌ مِنَ الغِنیوأنَّ قَلیلَ المالِ خَیرٌ مِنَ المُثری لِقاؤُکَ مَخلوقا عَصَی اللّهَ بِالغِنیولَم تَرَ مَخلوقا عَصَی اللّهَ بِالفَقرِ . ⁽¹⁾

۶ / ۳مایُبَیِّنُ الفَقرَ المَمدوحَرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الفَقرُ خَیرٌ لِلمُؤمِنِ مِنَ الغِنی ، إلاّ مَن حَمَلَ کَلاًّ ، وأعطی فی نائِبَةٍ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ألا یا رُبَّ نَفسٍ طاعِمَةٍ ناعِمَةٍ فِی الدُّنیا ؛ جائِعَةٍ عارِیَةٍ یَومَ القِیامَةِ! ألا یا رُبَّ نَفسٍ جائِعَةٍ عارِیَةٍ فِی الدُّنیا ؛ طاعِمَةٍ ناعِمَةٍ یَومَ القِیامَةِ! ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا مَعشَرَ المَساکینِ ، طیبوا نَفسا ، وأعطُوا اللّهَ الرِّضا مِن قُلوبِکُم ؛ یُثِبکُمُ اللّهُ عز و جل عَلی فَقرِکُم ، فَإِن لَم تَفعَلوا فَلا ثَوابَ لَکُم . ⁽⁴⁾

.

۶ / ۳ روایاتِ توضیح دهنده فقرِ ستودنی

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به وی ـ: تو را نشانه این که فقر از توانگری ،و اندکْ مال از ثروتمند برتر است ، آن است که: دیده ای آفریده ای را که در حال توانگری، خدای را نافرمانی می کند؛امّا ندیده ای کسی را که فقیر باشد و عصیانِ خدا پیشه کند .

۶ / ۳روایاتِ توضیح دهنده فقرِ ستودنیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای مؤمن ، فقر بهتر از توانگری است ، جز این که عیال بسیار داشته و به مصیبتِ گران تن داده باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هَلا که بسا آدمیان در دنیا نیکوخوراک و لطیف پوشند و در روز قیامت ، گرسنه و برهنه اند . هَلا که بسیا آدمیان در دنیا گرسنه و برهنه اند و در روز قیامت ، نیکو خوراک و لطیف پوش .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای جماعت مستمندان! خوشدل باشید و رضایت و خوشدلی تان را نزد خدا اظهار کنید تا وی شما را بر فقرتان پاداش دهد ؛ که اگر چنین نکنید ، پاداشی برایتان نیست .

.

الإمام علیّ علیه السلام :مَن أحَبَّ السَّلامَةَ فَلیُؤثِرِ الفَقرَ ، ومَن أحَبَّ الرّاحَةَ فَلیُؤثِرِ الزُّهدَ فِی الدُّنیا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :رُبَّ فَقرٍ عادَ بِالغِنَی الباقی ، رُبَّ غِنیً أورَثَ الفَقرَ الباقِیَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :کَم مِن غَنِیٍّ یُستَغنی عَنهُ! کَم مِن فَقیرٍ یُفتَقَرُ إلَیهِ! ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الفَقرُ الفادِحُ أجمَلُ مِنَ الغِنَی الفاضِحِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الفَقیرُ الرّاضی ناجٍ مِن حَبائِلِ إبلیسَ ، وَالغَنِیُّ واقِعٌ فی حَبائِلِهِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الصَّبرُ عَلَی الفَقرِ مَعَ العِزِّ أجمَلُ مِنَ الغِنی مَعَ الذُّلِّ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :الحِرفَةُ مَعَ العِفَّةِ خَیرٌ مِنَ الغِنی مَعَ الفُجورِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :فاقَةُ الکَریمِ أحسَنُ مِن غَناءِ اللَّئیمِ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلامـ لِجابِرِ بنِ عَبدِ اللّهِ الأَنصارِیِّ ـ: یا جابِرُ ، قِوامُ الدّینِ وَالدُّنیا بِأَربَعَةٍ : عالِمٍ مُستَعمِلٍ عِلمَهُ ، وجاهِلٍ لا یَستَنکِفُ أن یَتَعَلَّمَ ، وجَوادٍ لا یَبخَلُ بِمَعروفِهِ ، وفَقیرٍ لا یَبیعُ آخِرَتَهُ بِدُنیاهُ . . . وإذا بَخِلَ الغَنِیُّ بِمَعروفِهِ باعَ الفَقیرُ آخِرَتَهُ بِدُنیاهُ . ⁽⁹⁾

.

امام علی علیه السلام :هر کس سلامت را دوست می دارد ، فقر را برگزیند و هر که آسایش را خوش می دارد ، زهد در دنیا را اختیار کند .

امام علی علیه السلام :بَسا فقر که به توانگری جاودان انجامد و بسا توانگری که فقرِ همیشگی بر جای نهد .

امام علی علیه السلام :چه بسا توانگر که از او بی نیازی جُسته می شود ؛ و چه بسا فقیر که به او نیاز آورده می شود .

امام علی علیه السلام :فقر ناگوار زیباتر از توانگری رسواگر است .

امام علی علیه السلام :فقیر خرسند از دام های ابلیس می رهد ؛ امّا توانگر در آن گرفتار می شود .

امام علی علیه السلام :صبر ورزیدنِ شکوهمندانه بر فقر ، زیباتر از توانگریِ خوارگونه است .

امام علی علیه السلام :پیشه وریِ پاکدامنانه بهتر از توانگریِ زشت کارانه است .

امام علی علیه السلام :تنگدستیِ انسان بزرگوار نیکوتر از توانگریِ فرد خسیس و فرومایه .

امام علی علیه السلامـ خطاب به جابر بن عبداللّه انصاری ـ: ای جابر! مایه استواری دین و دنیا چهار است : عالمی که به علم خویش عمل کند ؛ نادانی که از آموختن سر باز نزند ؛ بخشنده ای که در احسان بخل نورزد ؛ و فقیری که آخرتش را به دنیایش نفروشد . . . و هر گاه توانگر در احسان بخل ورزد ، فقیر آخرتش را به دنیایش می فروشد .

.

عنه علیه السلام :إنَّ للّهِِ تَعالی عُقوباتٍ بِالفَقرِ ومَثوباتٍ بِالفَقرِ ؛ ومِن عَلاماتِ الفَقرِ إذا کانَ مَثوبَةً : أن یَحسُنَ عَلَیهِ خُلُقُهُ ، ویُطیعَ بِهِ رَبَّهُ ، ولا یَشکُوَ حالَهُ ، ویَشکُرَ اللّهَ تَعالی عَلی فَقرِهِ . ومِن عَلاماتِهِ إذا کانَ عُقوبَةً : أن یَسوءَ عَلَیهِ خُلُقُهُ ، ویَعصِیَ رَبَّهُ بِتَرکِ طاعَتِهِ ، ویُکثِرَ الشِّکایَةَ ، ویَتَسَخَّطَ القَضاءَ . ⁽¹⁾

تاریخ دمشق عن محمّد بن یزید المبرّد :قیلَ لِلحَسَنِ بنِ عَلِیٍّ علیهماالسلام : إنَّ أبا ذَرٍّ یَقولُ : الفَقرُ أحَبُّ إلَیَّ مِنَ الغِنی ، وَالسُّقمُ أحَبُّ إلَیَّ مِنَ الصِّحَّةِ ! فَقالَ : رَحِمَ اللّهُ أبا ذَرٍّ! أمّا أنَا فَأَقولُ : ⁽²⁾فَمَنِ اتَّکَلَ عَلی حُسنِ اختِیارِ اللّهِ لَهُ ، لَم یَتَمَنَّ أنَّهُ فی غَیرِ الحالَةِ الَّتِی اختارَ اللّهُ تَعالی لَهُ ، وهذا حَدُّ الوُقوفِ عَلَی الرِّضا بِما یُصرَفُ بِهِ القَضاءُ . ⁽³⁾

معانی الأخبار عن فضیل بن یسار عن الإمام الباقر علیه السلام :لا یَبلُغُ أحَدُکُم حَقیقَةَ الإِیمانِ حَتّی یَکونَ فیهِ ثَلاثُ خِصالٍ : حَتّی یَکونَ المَوتُ أحَبَّ إلَیهِ مِنَ الحَیاةِ ، وَالفَقرُ أحَبَّ إلَیهِ مِنَ الغِنی ، وَالمَرَضُ أحَبَّ إلَیهِ مِنَ الصِّحَّةِ . قُلنا : ومَن یَکونُ کَذلِکَ؟ قالَ : کُلُّکُم . ثُمَّ قالَ : أیُّما أحَبُّ إلی أحَدِکُم : یَموتُ فی حُبِّنا أو یَعیشُ فی بُغضِنا؟ فَقُلتُ : نَموتُ وَاللّهِ فی حُبِّکُم أحَبُّ إلَینا . قالَ : وکَذلِکَ الفَقرُ وَالغِنی وَالمَرَضُ وَالصِّحَّةُ ؟ قُلتُ : إی وَاللّهِ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :هر آینه خدای ـ تعالی ـ را از رهگذر فقر ، کیفرها و پاداش هایی است ؛ از نشانه های فقرِ پاداشی چنین است: خُلق فقیر نیکو گردد ؛ در عین فقر ، از پروردگارش فرمان بَرَد ؛ از حال خود شکوه نکند ؛ و خدای ـ تعالی ـ را بر فقر خویش سپاس گوید . و از نشانه های فقرِ کیفری چنین است: خُلق فقیر زشت گردد ؛ با فرمان نبردن از پروردگارش او را سرکشی کند ؛ فراوان شکوه کند ؛ و از قضای خداوند خشمناک باشد .

تاریخ دمشق از محمّد بن یزید مبرّد :به حسن بن علی علیه السلام گفته شد: «ابوذر می گوید: برای من فقر دوست داشتنی تر از توانگری و بیماری محبوب تر از تندرستی است » . فرمود: «خدای ابوذر را رحمت کند ؛ امّا من می گویم : «هر کس بر آن چه خداوند به نیکی برایش گُزیده ، توکّل کند ، دیگر آرزو ندارد که در حالی جز آن چه خدای ـ تعالی ـ برایش پیش آورده ، به سر بَرَد ؛ و بدین سان می توان خشنودی از پیشامدِ قضا را دریافت .

معانی الأخبار از فضیل بن یسار از امام باقر علیه السلام :«هیچ یک از شما به حقیقت ایمان دست نمی یابد ، مگر این که در وی سه ویژگی باشد : مرگ برایش دوست داشتنی تر از زندگی باشد ؛ و فقر محبوب تر از توانگری ؛ و بیماری خواستنی تر از تندرستی» . گفتیم: «چه کسی چنین است؟» فرمود: «همه شما» . سپس فرمود : «کدام یک برای هر یک از شما دوست داشتنی تر است ؛ مرگ با دوستیِ ما یا زندگی با دشمنیِ ما؟» گفتم: «به خدای سوگند! برای ما محبوب تر است که در دوستیِ شما بمیریم» . فرمود: «و همچنین است فقر و توانگری ؛ و بیماری و تندرستی؟» گفتم: «به خدا سوگند! چنین است» .

.

الکافی عن شعیب العقرقوفیّ :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : شَیءٌ یُروی عَن أبی ذَرٍّ رضی الله عنه أنَّهُ کانَ یَقولُ : ثَلاثٌ یُبغِضُهَا النّاسُ وأنَا اُحِبُّها : اُحِبُّ المَوتَ ، واُحِبُّ الفَقرَ ، واُحِبُّ البَلاءَ ؟ فَقالَ : إنَّ هذا لَیسَ عَلی ما یَروونَ ؛ إنَّما عَنی: المَوتُ فی طاعَةِ اللّهِ أحَبُّ إلَیَّ مِنَ الحَیاةِ فی مَعصِیَةِ اللّهِ ، وَالبَلاءُ فی طاعَةِ اللّهِ أحَبُّ إلَیَّ مِنَ الصِّحَّةِ فی مَعصِیَةِ اللّهِ ، وَالفَقرُ فی طاعَةِ اللّهِ أحَبُّ إلَیَّ مِنَ الغِنی فی مَعصِیَةِ اللّهِ . ⁽¹⁾

رجال الکشّی عن محمّد بن الحسن بن میمون :کَتَبتُ إلی أبی مُحَمَّدٍ علیه السلامأشکو إلَیهِ الفَقرَ ، ثُمَّ قُلتُ فی نَفسی : ألَیسَ قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : الفَقرُ مَعَنا خَیرٌ مِنَ الغِنی مَعَ عَدُوِّنا ، وَالقَتلُ مَعَنا خَیرٌ مِنَ الحَیاةِ مَعَ عَدُوِّنا ؟! فَرَجَعَ الجَوابُ : إنَّ اللّهَ عز و جل یُمَحِّضُ أولِیاءَنا إذا تَکاثَفَت ذُنوبُهُم بِالفَقرِ ، وقَد یَعفو عَن کَثیرٍ ، وهُوَ کَما حَدَّثتَ نَفسَکَ ؛ الفَقرُ مَعَنا خَیرٌ مِنَ الغِنی مَعَ عَدُوِّنا . ⁽²⁾

.

الکافی از شعیب عقرقوفی :به امام صادق علیه السلام گفتم : «از ابوذر نقل می شود که می گفت : سه چیز را مردم دشمن می شمارند و من دوست می دارم : مرگ و فقر و بلا » . فرمود : «چنان نیست که روایت می کنند . جز این نیست که مراد او چنین بوده : مرگ در حال بندگی خدا برای من دوست داشتنی تر است از زندگی در حال نافرمانی خدا ؛ و بلا دیدن در بندگی خدا برایم محبوب تر است از تندرستی در نافرمانی خدا ؛ و فقر در بندگی خدا نزد من گرامی تر است از توانگری در حال نافرمانی خدا » .

رجال الکشیّ از محمّد بن حسن بن میمون :«به امام عسکری علیه السلامنامه نوشتم و از فقر به او شکایت بردم . آن گاه ، با خود گفتم: مگر نه این است که امام صادق علیه السلامفرموده است: فقر ، همراه ما ، بهتر است از توانگری ، همراهِ دشمنِ ما ؛ و کشته شدن ، همراه ما ، برتر است از زندگی ، همراه دشمن ما ؟» . پاسخ چنین باز آمد : «همانا هرگاه گناهان دوستان ما انبوه می شود ، خداوند با [مبتلا کردنِ ایشان به] فقر ، گناهانشان را می کاهد و از [جُرم های ]بسیار درمی گذرد . همچنان که با خود نجوا کرده ای: فقر ، همراه ما ، بهتر است از توانگری ، همراهِ دشمنِ ما» .

.

الاختصاص :مِن مَواعِظِ لُقمانَ لاِبنِهِ : یا بُنَیَّ ، الفَقرُ خَیرٌ مِن أن تَظلِمَ وتَطغی . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: النَّفسُ تَجزَعُ أن تَکونَ فَقیرَةًوَالفَقرُ خَیرٌ مِن غِنیً یُطغیها ⁽²⁾

.

الاختصاص ـ از پندهای لقمان به فرزندش ـ :جانِ پسر! فقر بهتر است از آن که ستم و سرکشی کنی .

امام علی علیه السلام ـ در دیوان منسوب به او ـ :امام علی علیه السلام ـ در دیوان منسوب به او ـ : نَفْس آدمی از این که فقیر شود ، بی تابی می کند ؛امّا فقر بهتر است از توانگری ای که او را به سرکشی وادارد .

.

نکاتی درباره روایاتِ ستاینده فقر

نکاتی درباره روایاتِ ستاینده فقردر نگاه نخست به نظر می رسد که میان روایات دسته های اول و دوم این فصل با آیات و روایات فصل های گذشته تعارض وجود دارد . این روایات فقر و فرودستیِ اقتصادی را می ستایند و آن را بر توانگری و رفاه ترجیح می دهند ، در حالی که آیات و احادیث فصل های پیش ، توسعه اقتصادی را ارجمند می شمرند و شکوفایی معیشتی را گرانمایه ، بابرکت ، و از آثار برنامه وعده داده شده توسعه اقتصادی در اسلام می نامند و خطرهای فقر و پیامدهای فاجعه بار واپس ماندگی اقتصادی را گوشزد می کنند . اکنون باید دید مراد از روایات ستاینده فقر چیست و آیا می توان به مفاد آن ها ملتزم شد و معنای برآمده از آن ها را پذیرفت . دانشمندان مسلمان و کارشناسان علم حدیث ، برای سازگاری بخشیدن به این متون ، راه های مختلفی را پیموده اند . برخی مفهوم فقر موجود در احادیث ستایشگر فقر را از مفهوم فقر در روایات سرزنشگرِ آن ، متمایز شمرده اند . بعضی ، ویژگی های فقر ستوده و فقر نکوهیده را متفاوت دانسته اند . گروه سوم هم روایات ستایشگر فقر را کنار نهاده اند ، زیرا سندهای آن ها را ضعیف شمرده اند و روایات نکوهنده فقر را معتبر دانسته اند . ⁽¹⁾با این حال ، به نظر می رسد که آیات و روایات این مبحث چنان چینش شده اند که پژوهشگر به سادگی می تواند از رهگذر تأمّل در آن ، دیدگاه اسلام را

.

در باب توسعه اقتصادی دریابد و بدین سان ، به مفهوم روایات ستاینده فقر ، با فرض درستیِ اسناد آن ها ، پی ببرد . برای آن که این دریافت وضوحی بیشتر یابد ، تأمّل در نکات زیر مفید است: ۱ . در فصول پنجگانه نخست این کتاب ، آیات و احادیثی درباره اهمّیّت توسعه اقتصادی و زیان های ناشی از فقر آمده است . دیگر بخش های این اثر نیز متضمّن مباحثی در باب اصول و مبانی توسعه و پیامدها و آفات آن هستند . با ملاحظه مجموع این مباحث ، جای هیچ تردیدی در این نکته باقی نمی ماند که اسلام هرگز به فقر گرایش ندارد و به سوی آن جهت گیری نمی کند ، بلکه توسعه اقتصادی ، به شکلی برجسته ، از اهداف مهمّ این دین به شمار می رود . به بیان دیگر ، جهت گیری و مبارزه اسلام در رویارویی با فقر و برنامه ریزی هایش در مسیر توسعه اقتصادی ، از اصول مسلّم اسلامی است . بر این پایه ، هر گاه روایاتی به چشم خورند که ظاهرا مردم را به سوی فقر دعوت می کنند ، پس از قطعی شدن انتساب آن ها به پیشوایان دین ، چاره ای جز آن نیست که مقصود روایات مزبور را در ظاهر آن ها نجوییم . ۲ . توانگری و فقر ، از هر جهت همانند دانش و نادانی اند و می توان آن ها را از دو زاویه ارزیابی کرد . از یک زاویه ، دارایی به طور مطلق و همانند دانش ، ارزش تلقّی می شود ؛ زیرا از مظاهر نظام آفرینش است که در خدمت انسان و نیازمندی های وی قرار دارد ؛ در برابرِ فقر که به ازایِ خواست های انسان ، همچون نادانی ، دارای بار منفی ارزیابی می شود . امّا از زاویه دیگر ، دارایی با توجّه به نقشی که در زندگی انسان ایفا می کند ، ارزیابی می شود . این نکته را می توان با چنین تعبیری نیز بیان کرد: در نگاه اوّل ، آن چه ارزیابی می شود ، ثروت و علم است ؛ امّا در نگاه دوم ، ثروتمند و عالم ارزیابی می گردد . آن گاه که ثروت از زاویه نگاه آفرینشی ارزیابی شود ، بی شک در برابر فقر ،

.

دارای ارزش و نوعی نعمت شمرده می شود ، همانند دانش در برابر نادانی . امّا آن گاه که ثروت از زاویه ارتباطش با انسان ثروتمند ارزیابی گردد ، این معادله شکلی دیگر می پذیرد . همان گونه که دانش برای هر دانشمندی سودمند و نادانی برای هر جاهلی زیانمند نیست ⁽¹⁾، ثروت هم چنین است . هر توانگری از ثروت سود نمی برد ، همان گونه که هر فقیری از فقر زیان نمی بیند ؛ بلکه به تعبیر حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام : «بسا توانگری ای که فقرِ جاویدان بر جای نهد» ⁽²⁾و «بسا فقری که به توانگریِ همیشگی بینجامد» ⁽³⁾و «بسا کاسته که سودمند است و بسا افزوده که زیان بخش» . ⁽⁴⁾بر این پایه ، آن گاه که ثروت از جهتِ نوع ارتباطش با ثروتمند ، و فقر از ناحیه چگونگی پیوندش با فقیر ارزیابی گردد ، نمی توانیم با قاطعیّت بگوییم که ثروت مطلقا ارزش یا ضدّ ارزش است . در این حال ، سزاوار است که ارزیابی را از رهگذر نتایج به دست آوریم ؛ اگر ثروتمند از ثروتش به شکل مطلوب بهره برده باشد ، ثروت ارزش است ؛ وگرنه ، نه! درباره فقر نیز چنین است ؛ اگر فقر به خواری و ویرانی بینجامد ، عاملی منفی است ؛ امّا اگر موضع گیری های صحیحِ فقیر او را از فقر به غنای حقیقی برساند و راه کمال او را هموار کند ، چنین فقری ارزشمند است . به طور کلّی ، فصول پنجگانه نخست این کتاب ، موضوع توسعه اقتصادی را از دریچه نگاه نخست ، بررسی کرده و آیات و روایات فصل ششم ، آن را از نظرگاه دوم نگریسته ؛ پس تعارضی میان این دو دسته نیست .

.

۳ . گروه سوم از روایات فصل ششم ، چند معیار را در ارزیابی فقر و توانگری به دست می دهند که می توان آن ها را چنین دسته بندی کرد: أ . ثروت برای انسان ثروتمند خیر است و فقر برای انسان فقیر ، شر ؛ امّا نه به طور مطلق ، بلکه با توجّه به نقشی که در زندگی انسان ایفا می کنند . با این معیار ، ثروت برای همگان خیر نیست ، همان گونه که فقر برای همه شر به شمار نمی آید ⁽¹⁾. ب . از جهت استفاده نیازمندان اجتماع از ثروت ، توانگری ارزشمند و مثبت است ⁽²⁾. ج . در جامعه ای که فقر در آن رواج دارد ، انتخاب فقر به منظور خدمت به نیازمندان ، یک ارزش پسندیده به شمار می رود ⁽³⁾. د . هر گاه فقر با حفظ ارزش ها و پایبندی به مواضع درست همراه گردد ، برتر از ثروتی است که با اعمال نادرست و ضدّ ارزش درآمیزد ⁽⁴⁾. ه . برای گروهی که در مسیر اوج و دستیابی به کمال گام نهاده اند ، فقر و توانگری یکسان است ⁽⁵⁾؛ زیرا اینان می توانند از هر گونه فضا و وضعیّتی ، برای رسیدن به ترقّی و کمال بهره ببرند . ۴ . در اصطلاح قرآن و حدیث ، فقر دارای معانی متفاوت است ؛ گاه به معنای نیاز در اصل وجود است ، چنان که خداوند سبحان می فرماید: «یَـأَیُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَآءُ إِلَی اللَّهِ ، ⁽⁶⁾» «ای مردم! شمایید نیازمندان به خدا» ؛

.

گاه به معنای احتیاج مادّی است ، چنان که خدای سبحان می فرماید: «إِنَّمَا الصَّدَقَـتُ لِلْفُقَرَآءِ وَالْمَسَـکِینِ ، ⁽¹⁾» «همانا صدقه ها برای نیازمندان و درماندگان است» ؛ گاهی به مفهوم فقر معنوی است ، همان سان که در بیانِ رسیده از امام امیرالمؤمنین علیه السلام آمده: «فَقرُ النَّفسِ شَرُّ الفَقرِ» ؛ ⁽²⁾«فقرِ جان ، بدترین فقر است» . و گاه نیز به مفهوم احساس نیاز به خداوند و احتیاج به او است ، همان طور که در حدیث شریف پیامبر صلی الله علیه و آلهآمده است: «اللّهُمَّ أغنِنیِ بالاِفتِقارِ إلَیکَ» ؛ ⁽³⁾«بار خدایا! مرا با فقر به درگاه خود ، بی نیازی بخش» . آشکار است که در برخی از احادیث بخش نخست از فصل ششم ، فقر به همین معنای چهارم آمده است ـ و این پس از فراغت جستن از اعتبار سندیِ آن احادیث است ـ همچون: «الفَقرُ فَخری ، وبِهِ أفتَخِرْ ؛ ⁽⁴⁾فقر مایه افتخار من است و به آن مباهات می ورزم» . در پرتو این بیان ، آشکار می شود که این دسته از روایات ، با مبحث توسعه اقتصادی ، خواه به شکل اثباتی و خواه به صورت نفیی ، هیچ پیوندی ندارند .

.

بخش دوم : پایه های توسعه

اشاره

بخش دوم: پایه های توسعهفصل یکم : دانشفصل دوم : برنامه ریزیفصل سوم : کارفصل چهارم : بازارفصل پنجم : مصرففصل ششم : دولت

.

الفصل الأوّل: العِلم۱ / ۱دَورُ العِلمِ فِی التَّقَدُّمِ الاِقتِصادِی¨ِّالکتاب :«یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ مِنکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُواْ الْعِلْمَ دَرَجَـتٍ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ . ⁽¹⁾»

«وَ مَن یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْرًا کَثِیرًا . ⁽²⁾»

الحدیث :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :خَیرُ الدُّنیا وَالآخِرَةِ مَعَ العِلمِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :العِلمُ رَأسُ الخَیرِ کُلِّهِ . ⁽⁴⁾

.

فصل یکم : دانش

۱ / ۱ نقش دانش در پیشرفت اقتصادی

فصل یکم: دانش۱ / ۱نقش دانش در پیشرفت اقتصادیقرآن:«تا خدا کسانی از شما را که ایمان آورده اند [پایه ای] و کسانی را که به ایشان دانش داده شده ، پایه ها بالا بَرَد؛ و خدا به آن چه می کنید ، آگاه است.»

«و هر که را حکمت دهند ، به راستی او را نیکی ها بسیار داده اند.»

حدیث:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خیر دنیا و آخرت ، همراه دانش است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دانش ، سرآمدِ همه خیرها است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :مَن عَمِلَ عَلی غَیرِ عِلمٍ کانَ ما یُفسِدُ أکثَرَ مِمّا یُصلِحُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّما یُدرَکُ الخَیرُ کُلُّهُ بِالعَقلِ ، ولا دینَ لِمَن لا عَقلَ لَهُ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :العِلمُ أصلُ کُلِّ خَیرٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :بِالعَقلِ تُنالُ الخَیراتُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إنّی إذَا استَحکَمتُ فِی الرَّجُلِ خَصلَةً مِن خِصالِ الخَیرِ احتَمَلتُهُ لَها ، وَاغتَفَرتُ لَهُ فَقدَ ما سِواها ، ولا أغتَفِرُ لَهُ فَقدَ عَقلٍ ولا عُدمَ دینٍ ؛ لِأَنَّ مُفارَقَةَ الدّینِ مُفارَقَةُ الأَمنِ ، ولا تَهنَأُ حَیاةٌ مَعَ مَخافَةٍ ، وعَدَمَ العَقلِ عَدَمُ الحَیاةِ ، ولا تُعاشَرُ الأَمواتُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :لِطالِبِ العِلمِ عِزُّ الدُّنیا وفَوزُ الآخِرَةِ . ⁽⁶⁾

الإمام الحسن علیه السلام :بِالعَقلِ تُدرَکُ الدّارانِ جَمیعا ، ومَن حُرِمَ مِنَ العَقلِ حُرِمَهُما جَمیعا . ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس بر پایه ای جز دانش رفتار کند ، بیش از آن که اصلاح کند ، فساد به بار می آورد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جز این نیست که سراسرِ خیر با عقل درک می شود ؛ و آن را که عقل نیست ، دین نباشد .

امام علی علیه السلام :دانش ریشه هر خیر است .

امام علی علیه السلام :با عقل می توان به خیرها دست یافت .

امام علی علیه السلام :هر گاه ویژگی ای نیکو را در کسی استوار دیدم ، او را به سبب داشتن آن تحمل می کنم و از نبودِ ویژگی های دیگر در او چشم می پوشم ؛ امّا نبودِ عقل و دین را در کسی نمی بخشم ؛ زیرا جدایی از دین [به منزله ]جدایی از امنیّت است و زندگی با ترس گوارا نیست ؛ و نبودِ عقل [به منزله ]مرگ است و با مردگان همزیستی نشاید کرد .

امام علی علیه السلام :جوینده دانش را سرافرازی دنیا و رستگاریِ آخرت است .

امام حسن علیه السلام :با عقل ، از هر دو سَرای می توان بهره بُرد ؛ و هر که از عقل نصیب نداشته باشد ، از هر دو سرای بی بهره است .

.

۱ / ۲دَورُ الجَهلِ فِی التَّخَلُّفِ الاِقتِصادِیِّرسول اللّه صلی الله علیه و آله :شَرُّ الدُّنیا وَالآخِرَةِ مَعَ الجَهلِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الجَهلُ رَأسُ الشَّرِّ کُلِّهِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الجَهلُ أصلُ کُلِّ شَرٍّ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الجَهلُ فَسادُ کُلِّ أمرٍ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لا غِنیً لِجاهِلٍ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الجَهلُ وَالبُخلُ مَساءَةٌ ومَضَرَّةٌ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :لِلجاهِلِ فی کُلِّ حالَةٍ خُسرانٌ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :الجاهِلُ صَخرَةٌ لا یَنفَجِرُ ماؤُها ، وشَجَرَةٌ لا یَخضَرُّ عودُها ، وأرضٌ لا یَظهَرُ عُشبُها . ⁽⁸⁾

.

۱ / ۲ نقش نادانی در واپس ماندگی اقتصادی

۱ / ۲نقش نادانی در واپس ماندگی اقتصادیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شرّ دنیا و آخرت ، همراهِ نادانی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نادانی سرآمدِ همه بدی ها است .

امام علی علیه السلام :نادانی ریشه هر بدی است .

امام علی علیه السلام :نادانی هر کاری را به تباهی می کشد .

امام علی علیه السلام :نادان را توانگری نباشد .

امام علی علیه السلام :نادانی و بُخل ورزیدن ، بدرفتاری و زیانکاری است .

امام علی علیه السلام :نادان در هر حال زیانکار است .

امام علی علیه السلام :نادان صخره ای است که آبی از آن نمی جوشد ؛ درختی است که چوبش سبز نمی شود ؛ و زمینی است که گیاهش سر بر نمی زند .

.

عنه علیه السلام :دَولَةُ الجاهِلِ کَالغَریبِ المُتَحَرِّکِ إلَی النُّقلَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنَّکُم لَن تُحَصِّلوا بِالجَهلِ أرَبا ، ولَن تَبلُغوا بِهِ مِنَ الخَیرِ سَبَبا ، ولَن تُدرِکوا بِهِ مِنَ الآخِرَةِ مَطلَبا . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلام :چیرگی و دولتمندیِ نادان همانند غریبی است که همواره از جایی به جایی در حرکت است .

امام علی علیه السلام :همانا شما با نادانی هرگز به خواسته ای دست نمی یابید ، هرگز دستاویزی به سوی خیر نمی جویید ، و هرگز در آخرت به دستاوردی نایل نمی شوید .

.

الفصل الثانی: التَّدبیر۲ / ۱حُسنُ التَّدبیرِ وَالتَّنمِیَةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن أحسَنَ تَدبیرَ مَعیشَتِهِ رَزَقَهُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ مِن عَقلِ الرَّجُلِ استِصلاحَ مَعیشَتِهِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مِن فِقهِ الرَّجُلِ أن یُصلِحَ مَعیشَتَهُ ، ولَیسَ مِن حُبِّ الدُّنیا طَلَبُ ما یُصلِحُکَ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لا فَقرَ مَعَ حُسنِ تَدبیرٍ . ⁽⁴⁾

.