مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان و نام پدیدآور : توسعه اقتصادی بر پایه قرآن و حدیث / محمدی ری شهری ؛ با همکاری رضا حسینی ؛ ترجمه ابوالقاسم حسینی (ژرفا).

مشخصات نشر : قم: دار الحدیث، -۱۳.

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : مرکز تحقیقات دار الحدیث ۵۷/۱؛٬ ۵۷/۲

شابک : ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱) ؛ ج.۱ 964-493-114-9 : ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: دوره: 964-493-116-5 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۲ 964-7489-48-X : ؛ ۶۰۰۰۰ ریال : ج.۲ ، چاپ دوم : 964-493-115-7

یادداشت : ج.۱ (چاپ اول: ۱۳۸۲).

یادداشت : ج.۱ ( چاپ دوم : ۱۳۸۵ ) .

یادداشت : کتابنامه .

موضوع : رشد اقتصادی -- جنبه های مذهبی -- اسلام

موضوع : رشد اقتصادی -- جنبه های قرآنی.

شناسه افزوده : حسینی، رضا، ۱۳۴۴ -

شناسه افزوده : حسینی، سیدابوالقاسم، ۱۳۴۱ -

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۲۳۰/۲/م ۳۳۴ت ۹۳ ۱۳۰۰ی

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۸۳۳

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۳-۶۰۵۴

اشاره

بخش سوم : اصول توسعه

اشاره

بخش سوم: اصول توسعهفصل یکم: اصول اعتقادیفصل دوم: اصول حقوقیفصل سوم : اصول اخلاقیفصل چهارم : اصول عبادیفصل پنجم: اصول اجتماعیفصل ششم : اصول بهداشتیفصل هفتم : اصول دیگر

.

. .

اصول ، موانع ، و آفاتِ توسعه

اصول ، موانع ، و آفاتِ توسعهبی شک ، مواجهه با عناصر مندرج زیر عنوان «اصول توسعه اقتصادی یا موانع و آفات آن» واکنش اقتصاددانان جهان معاصر را برمی انگیزد و ایشان را در بهت فرو می برد و این پرسش را در ذهن آنان ترسیم می کند: «چه پیوندی میان این عناصر و توسعه اقتصادی وجود دارد؟» آنان ادّعا می کنند: «شماری از آن چه با نام اصول و بنیان های توسعه آورده شده ، نه تنها در توسعه اقتصادی سهمی ندارد ، بلکه در ردیف موانع و آفات آن است ؛ و به عکس ، برخی از آن چه در زمره موانع و آفات ذکر شده ، نه فقط در روند توسعه اقتصادی خللی پدید نمی آورد ، بلکه از مقدّمات آن به شمار می آید . عناصری همچون اعتقاد به روزی ده بودنِ خداوند و این که خداوند رزّاق است و روزی های مردم را تقدیر می فرماید ؛ نیز تشویق به زهد و قناعت و حرص نورزیدن به ثروت اندوزی ، و تأکید بر این که حرصِ فراوان روزی مقدّر را نمی افزاید ؛ و همچنین اعتقاد به تأثیر تقوا و توکّل در افزایش درآمد و رشد ثروت ، و اموری از این دست سبب می شوند که امید به افزایش رفاه زندگی از طریق کار و سختکوشی از میان برود . به این ترتیب ، چنین عناصری را باید از موانع و آفات توسعه اقتصادی دانست» .

.

به همین سان ، در نظرگاه اقتصاد معاصر ، عناصری همچون رباخواری ، آزمندی ، و ثروت اندوزی نه تنها از موانع و آفات توسعه اقتصادی نیستند ، بلکه از مقدّمات و پایه های آن به شمار می آیند . پیش از پرداختن به متون اسلامی مربوط به تعیین اصول و موانع و آفات توسعه اقتصادی ، در این بخش به بیان ارتباط میان این عناصر و توسعه می پردازیم ، همان گونه که باید برخی از اصطلاحات خاص را برای گروهی که با قرآن و حدیث و منطق آن آشنا نیستند ، از رهگذر عناوین زیر تفسیر کنیم: ۱. ارزش ها و توسعه برای تبیین نوع ارتباط میان اصول و موانع و آفات توسعه با رشد اقتصادی در دیدگاه اسلامی ، تذکّر نکات زیر ضرورت دارد ؛ و این ، افزون بر توضیحی است که درباره تأثیر و نقش ارزش های اخلاقی در توسعه در مقدّمه کتاب عرضه شد: الف . درگذشتن از قلمرو دانش معاصر نخستین نکته درباره تأثیر و نقش مسائل معنوی در توسعه اقتصادی ، آن است که این ارتباط از سطح دانش انسانی معاصر فراتر است . از این رو ، جز در چهارچوب یک نگرش جهان بینانه ، نمی توان تحلیلی مبنایی از این امور ارائه داد . بدین ترتیب ، نمی توان انتظار داشت گروه هایی که با دیدگاهی مادّی و بر پایه مبانی و ارزش های این مکتب ، برنامه های اقتصادی خود را عرضه می کنند ، به تأثیر ارزش های معنوی در اقتصاد ایمان بیاورند . آن چه آشکارا می توان در پاسخ به منکرانِ اثرگذاریِ امور معنوی در مسائل مادّی گفت ، همان جواب قرآن کریم است:

.

««بَلْ کَذَّبُواْ بِمَا لَمْ یُحِیطُواْ بِعِلْمِهِی . ⁽¹⁾» ؛ بلکه آن چه را که به دانشِ آن نرسیدند ، دروغ پنداشتند» . آری ؛ اینان آن چه را که در قلمرو دانش خود نمی یابند ، انکار می کنند ، حال آن که اگر اندکی می اندیشیدند ، درمی یافتند که عقل روا نمی دارد آن چه را نمی دانند و نمی شناسند انکار کنند . در نیافتنِ تأثیر متقابل ارزش های معنوی یا ضدّ ارزش ها بر روند توسعه اقتصادی ، نمی تواند دلیل عدم تأثیر آن باشد ؛ زیرا دانش نداشتن به چیزی دلیلِ انکار آن نیست . بدین ترتیب ، انکار کردن نقش ارزش ها در توسعه ، نه پایه عقلی دارد و نه اساس علمی ؛ و فقط از جهل انکار کننده سرچشمه می گیرد . در پرتو جهان بینی اسلامی ، همه پدیده ها به سرچشمه علّت ها و آفریننده حقیقی ، یعنی خداوند سبحان ، باز می گردند ، بی آن که میان عوامل مادّی و معنوی تفاوتی باشد . در چهارچوب این دیدگاه ، معنویّت می تواند از دل مادّیّت سر برآورَد و نیز مادّیّت از درون معنویّت سرچشمه گیرد ، چنان که پیش تر توضیح دادیم . ⁽²⁾به سخن دیگر ، از دید جهان بینی اسلامی و در بستر واقعیّت ، ارزش های انسانی همان گونه که سبب توسعه سیاسی و فرهنگی و اجتماعی می شوند ، یکی از مجراهای امداد غیبی خداوند که پدیده توسعه اقتصادی را پشتوانه اند و با ایجاد زمینه های رشد و شکوفایی ، آن را بالنده می کنند . صحنه های زندگی ، گستره های این حقیقتِ فراگسترند ؛ و هر که خواهد ، تواند آن را بیازماید . ⁽³⁾این صحنه گاه تاریخ است که سرشار از رویدادها و

.

پدیده های فراوان از حیات افراد و امّت ها است که با علّت ها و انگیزه های مادّی محض قابل تفسیر نیستند . ب. ارتباط آشکار میان بخشی از ارزش ها و توسعه در خور توجّه است که ارتباط میان اصول یا موانع معنوی با توسعه ، به نسبت همه این اصول و موانع ، پیچیده به نظر نمی رسد ؛ بلکه ارتباط بخشی از اصول معنوی ، همچون زکات و خمس و صدقه و وقف و نذر ، با توسعه از مسائل آشکار است که به توضیح نیاز ندارد . ارتباط برخی از موانع ضدّ ارزشی ، همچون ستم و احتکار ، با عقب ماندگی اقتصادی ، نیز به همین وضوح است . این امور ، علاوه بر نقش مثبت یا منفی ای که در زندگی معنوی انسان دارند ، بر نحوه توزیع ثروت تأثیر مستقیم به جای می گذارند ؛ تا آن جا که بررسی های تجربی در بسیاری از کشورهای توسعه یافته نشان می دهد که در روزگار ما ، رعایت عدالت در توزیع ثروت تأثیری مثبت بر رشد اقتصادی دارد . ⁽¹⁾ج. ارتباط غیر مستقیم میان برخی از ارزش ها و توسعه جز آن چه تاکنون به آن اشاره شد ، برخی دیگر از ارزش های معنوی تأثیری غیر مستقیم و انکارنشدنی بر توسعه و شکوفایی اقتصادی دارند . در این میان ، تفاوتی نیست میان آن چه که تنها در چهارچوب تربیت روانی جای دارد و آن چه که تضمین کننده سلامت و تقویت جسم انسان است .

.

به طور عام ، ارتباط با خدای سبحان ، توجّه به معنویات و انس با فضای آن ، دوری گزیدن از صفات ناپسند مغایر با ارزش های اخلاقی و عملی ، آراسته شدن به خصوصیّت پشتکار و درست انجام دادن کارها ، برخورداری از ویژگی امانتداری و درستکاری ، همگی عناصری هستند که همبستگی اجتماعی را در سازندگی اجتماع تقویت می کنند و در ایجاد فضایی مناسب برای برقراری امنیّت و آرامش و عدالت در جامعه سهم دارند ؛ و این ها ، خود ، از شروط مهمّ توسعه و شکوفایی اقتصادی ، در همه صورت های آن ، هستند . ⁽¹⁾۲. تقدیر و توسعه خداوند روزی دهنده انسان و همه آفریدگان و جنبندگان در گسترده پهناور هستی است . این همان حقیقتی است که شواهد فصل اوّل از بخش سوم (اصول توسعه) که به زودی خواهد آمد ، به آن گواهی می دهند . هیچ جنبنده ای نیست مگر آن که خداوند روزی اش را تقدیر فرموده و به مقتضای حکمت خویش و برای آزمودن انسان ، آن را گسترده یا تنگ گرفته است . پس نه آزمندیِ انسان حریص سبب می شود که بیش از روزیِ مقدّر حاصل شود و نه کراهت ورزیدن فردِ ناخوش دارنده آن را می کاهد . و البتّه انسان می تواند با رعایت تقوای خداوند و توکّل بر او ، از رهگذرِ سبب های غیر طبیعی و به شکلی درنیافتنی و ندانستنی ؛ روزی یابد . اکنون این پرسش پیش می آید که اعتقاد به چنین اصول و پایه هایی چه هدفی را دنبال می کند ؛ و آیا این باورها خاستگاه توسعه اند یا مانع و آفتِ آن به

.

شمار می آیند . پیش تر اشاره کردیم که شناخت زبان قرآن و حدیث و دریافتنِ منطق مخصوص آن ، برای فهم صحیح معارف اسلامی ضرورت دارد . آن گاه که انسان با این منطق آشنا گردد یا سیره آشنایان با آن منطق را بررسی کند ، به آسانی در می یابد که چنین باورهایی نه فقط مانع توسعه نیستند ، بلکه بهترین عامل برای تحقّق توسعه الگو و مطلوب به شمار می آیند . اینک شرحی مختصر بر عناوینی که گذشت ، می نگاریم: الف . رازق بودنِ خداوند در فرهنگ قرآن و حدیث ، «رزق» ⁽¹⁾عبارت است از هر چیزی که برای تأمین زندگی مادّی و معنوی موجودهای زنده ضرورت داشته باشد . رازق بودن خداوند به این معنا است که خداوند سبحان روزیِ همه موجودهای زنده را در نظام آفرینش و هستی تأمین فرموده و راه دستیابی به آن را نیز برای آن ها هموار ساخته ، همان گونه که ابزارهای دسترسی به آن را نیز در اختیارشان نهاده است . در جهان بینی توحیدی ، هر پدیده ای ـ خواه آن که به اراده انسان حرکت می یابد و خواه آن که اراده انسان در آن نقشی ندارد ـ بی تردید به علّتِ همه علّت ها و سبب آفرینیِ همه سبب ها که خداوند سبحان است ، منتهی می شود ؛ و

.

«روزی» نیز یکی از همین پدیده ها است و از آن قاعده بیرون نیست . بدین سان ، رازق بودن خداوند هرگز با اراده انسان و آزادی انتخاب وی منافات ندارد ، همان گونه که نقش او را در تعیین سرنوشت مادّی و معنوی اش نفی نمی کند . پس خداوند ـ جلّ جلاله ـ روزی دهنده است ، لیکن انسان را آزاد نهاده تا خود به انتخاب راه زندگی اش بپردازد . ⁽¹⁾ب. تقدیر و تقسیمِ روزی ها در پرتو مطالب گذشته ، ضرورت دارد که برای تبیین معنای تقدیر و تقسیم روزی ها از نظر جهان بینی توحیدی و ارتباط آن با توسعه اقتصادی ، ملاحظاتی را ذکر کنیم: یک. با نگریستن به اصطلاح تقدیر در ارتباطش با پدیده های هستی ، روشن می شود که سیر و دوام هر پدیده بر پایه نظامی دقیق و حکیمانه استوار است . در دیدگاه اسلامی ، یکایک پدیده ها بر مبنای سنجش حکمت پروردگار آفریده شده ⁽²⁾و در نظام هستی هیچ پدیده بیهوده ای وجود ندارد ؛ و هر چیز با سببی خاص ⁽³⁾و در مسیری معیّن جریان می یابد ، به گونه ای که نقش وجودیِ خویش را در چهارچوب وضعیّت خاصّ خود ایفا کند . بر این پایه ، پدیده رزق و توسعه یا عقب ماندگی اقتصادی از این قانون تکوینی عامّ خداوندی بر کنار نیستند و این ها نیز دارای سبب های مخصوص و

.

عواملی هستند که از رهگذر آن و براساس حکمت رسای پروردگار جریان می یابند . پس تقدیر روزی ها معنایی جز این ندارد . دو . در موجودهای دارای اراده ، همچون انسان ، اختیار در مقدّرات نقش دارد ، آن هم به گونه ای که میان تقدیر و اختیار ناسازگاری نباشد . امّا در موجودهای بدون اراده ، مقدّرات به شکل جبری جریان می یابد . مثلاً خداوند سبحان برای خورشید و ماه مسیری معیّن برنهاده که در نظام آفرینش همواره در آن جریان دارند ⁽¹⁾؛ و این تقدیر حکیمانه به صورت جبری تحقّق می یابد . امّا درباره موجودهای دارای اراده ، تقدیر خداوند اقتضا فرموده که هر کارشان با اختیار ، و البتّه با منشأ اراده و قدرت او ، تحقّق یابد . قرآن به این حقیقت تصریح کرده ؛ می فرماید: ««وَ أَن لَّیْسَ لِلاْءِنسَـنِ إِلاَّ مَا سَعَی» ؛ و این که چیزی از آنِ انسان نیست ، جز آن قدر که کوشش کرده است» . از این رو ، درباره انسان که همواره دارای نیروی اراده است ، تقدیر خداوند چنین اقتضا کرده که هر چه بیشتر بکوشد ، به مقدّرات خویش نزدیکتر شود . از همین نظرگاه است که احادیث اسلامی بر این نکته تأکید ورزیده اند که خداوند سبحان روزیِ هر کس را تضمین فرموده ، مشروط به آن که فرد به کوشش و کار و حرکت و تلاش بپردازد . ⁽²⁾سه. معنای تقسیمِ روزی ها در نظام آفرینش آن است که مقدّرات هر انسان با توان جسمی و اقتضائات روحی و فکری او تناسب دارد و با محیط طبیعی و

.

شخصیّت خانوادگی و اجتماعی اش سازگار است . از این رو است که تلاش های او هنگامی به توفیق می انجامد که با روند مقدّراتش سازگار باشد . در یک مثال متعارف ، می توان این سازگاری را دریافت : همان گونه که مقدّرات علمیِ انسانِ دارای حافظه قوی با فرد دارای حافظه متوسّط یا ضعیف تفاوت دارد ، مقدّرات مالی و اقتصادی افرادِ دارای وضعیّت های مختلف مالی نیز متفاوت است . امّا حکمتِ نهفته در این اختلافات آن است که هر انسانی به برآوردن بخشی از احتیاجات جامعه بپردازد . ⁽¹⁾باور داشتن تقدیر و تقسیم روزی ها بر پایه چنین تفسیری ، دو دستاورد مهم و تأثیرگذار در عرصه فعالیت های اقتصادی در پی دارد: یک. همه تلاش ها به سمت و سویی درست می گراید ، به گونه ای که هر کس شیوه ای را برای کسب روزی برمی گزیند که با توان و استعدادهای وی تناسب داشته باشد . این همان است که روایات اسلامی در این زمینه ، آن را تشویق و توصیه می کنند ؛ از جمله : «مَن رُزِقَ فی شَیءٍ فَلیَلزَمهُ ؛ هر کس که روزی اش در چیزی نهاده شده ، باید بر همان مداومت ورزد» . ⁽²⁾دو. انسان احساس آرامش و امنیت روانی می کند . کسی که به تقدیر و تقسیم روزی ها ایمان دارد ، در می یابد که همه تلاش هایش در چهارچوب مقدرات چنانچه با توان وی هماهنگ باشد ، به ثمر می نشیند . نیز او درمی یابد که انسان نمی تواند به هر چه می خواهد دست یابد ؛ پس از بند حرص و افزون خواهی

.

رها می گردد و خود را بازیچه رنج بیهوده و بی ثمر نمی کند . با این گونه رضایت از تقدیر ، چنین کسی به آرامش و امنیت روانی دست می یابد . کوتاه سخن این که تأکید روایات اسلامی بر مقدر بودن و تقسیم روزی ها در دو جنبه قابل ارزیابی است ؛ یکی سوق دادن و تنظیم تلاش ها در مسیر مناسب ، و دیگری ایجاد آرامش روانی برای کسی که در هر حال به تلاش ادامه می دهد ، بی آن که به حرص مبتلا شود یا گذران زندگی او را وادارد که به حقوق دیگران تجاوز کند یا کاری ناشایست انجام دهد . این است حکمت روشن تقدیر ؛ نه آن که انسان از عمل باز ایستد و با ادعای ایمان به تقدیر و تقسیم روزی ها از تلاش دست شوید . ۳ . تقوا و توسعه در متون مربوط به اصول اعتقادی توسعه می خوانیم که خداوند سبحان روزیِ سه گروه را بدون محاسبه تضمین فرموده ، یعنی بیرون از چهارچوب محاسبات عادی به ایشان روزی عطا می فرماید ؛ و آنان عبارتند از تقواپیشگان و توکلّ کنندگان و فقاهت پیشگان در دین . درباره این متون می توان گفت که یاد کردن از گروه های دوم و سوم از باب ذکر خاص بعد از عام است ؛ بدین معنا که توکّل و فقاهت ورزیدن از صفات بارز همراه با تقوا به شمار می آیند ، چرا که برای تحقق یافتن تقوای کامل باید آن دو صفت نیز حاصل گردند . در پیوند با این دیدگاه ، دو پرسش مهم مطرح می شود: پرسش نخست : مراد از این که تقوا سبب کسب روزی از مسیر غیر طبیعی است ، چیست؟ آیا این که تقوا سبب کسب روزی است ، در امتداد کار و تلاش قرار دارد یا در موازات آن است؟

.

بی تردید نقش تقوا در توسعه اقتصادی ، در امتداد کار و تلاش است و نه در عرض آن . دلیل روشن این مدعا از این قرار است: یک. شیوه مسلّم پیامبران و رسولان گرامی و پیشوایان دین که قله های بلند تقوا و توکّل به شمار می روند ، به روشنی گواهی می دهد که نقش تقوا و توکّل در زندگی ایشان در امتداد کار و تلاش ، و نه به موازات آن ، بوده است . ⁽¹⁾دو . آیات و روایات متعدد و بلکه فراوان یافت می شوند که مردم را به سختکوشی و کار فرا می خوانند و از مسلمانان می خواهند که نیازهای زندگی خود را از رهگذر تحمل سختی و رنج در این راه تأمین کنند ؛ و نیز سستی و سهل انگاری را زمینه ساز فقر و واپس ماندگی می شمارند و کسی را که سربار جامعه باشد ، نکوهش می کنند و حتّی آن کس را که در برآوردن نیازهای خانواده اش کوتاهی ورزد و به مسؤولیت خود در این زمینه عمل نکند ، ملعون و گناهکار شمرده اند . این همه نشان می دهد که نقش تقوا در امتداد عمل ، و نه در عرض آن است . ⁽²⁾سه. احادیث موجود در تفسیر آیه مبارک : «وَ مَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَّهُو مَخْرَجًا * وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ» هر که تقوای خدا را پیشه کند ، خداوند برای وی راه برون شدن قرار می دهد * و به گونه ای که محاسبه نتوان کرد ، روزی اش می دهد . بهترین گواه برای مدعای ما است . ⁽³⁾آن گاه که پیامبر صلی الله علیه و آله شنید گروهی از صحابه حقیقت این آیه را درک نکرده و آن را به نحو صحیح درنیافته و کار و

.

تلاش را رها کرده و تنها به عبادت روی آورده اند ، آنان را فرا خواند و پرسید : «چرا به این کار روی آوردید؟» گفتند : «ای رسول خدا! تو روزی ما را تضمین فرمودی ؛ پس ما به عبادت روی آوردیم» . پیامبر فرمود : «هر آینه هر کس چنین کند ، دعایش مستجاب نگردد . وظیفه شما کسب روزی است» . ⁽¹⁾بدین ترتیب ، چه بسا پرسیده شود که تقوا در کنار کار و تلاش چه تأثیری در توسعه اقتصادی دارد و چگونه می توان این تأثیر را دریافت و تعیین نمود . از متون اسلامی می توان دریافت که تقوا در کنار عمل دو اثر مهم در توسعه اقتصادی دارد: یک. تقوا سبب می شود که کار دارای برکت گردد و نتایج و دستاوردهای آن فراتر از محاسبات عادی شود . به تعبیر قرآن کریم ، در این حال برکات خداوند از آسمان و زمین فرود آمده ، از هر سو جامعه را دربرمی گیرد . ⁽²⁾دو . آن گاه که سبب های مادی از رسیدن به مقصود در می مانند و تلاش ها به جایی نمی رسد ، تقوا همچون پنجره ای از غیب به روی انسان باز می شود و چون هدیه ای از آسمان فرود می آید و روزی انسان را از طریقی غیر عادی فراهم می کند . بدین سان ، تقوا در کنار عمل ، نه تنها مانع توسعه اقتصادی نیست ، بلکه از مبانی ارزشی آن به شمار می رود ، همان گونه که در قرآن کریم بدان اشارت رفته است . از این گذشته ، گاه حکمت خداوند اقتضا می کند که بدون کار و

.

تلاش ، کسی به روزی دست یابد تا مردم روزی دهنده حقیقی خود را بهتر بشناسند . شاید نیز خداوند اقتضا می کند که بدون کار و تلاش ، کسی به روزی دست یابد تا مردم روزی دهنده حقیقی خود را بهتر بشناسند . شاید نیز خداوند سبحان حکمت دیگری از این کار داشته باشد . ⁽¹⁾مثال این حالت را قرآن کریم برای حضرت مریم بیان فرموده است: «کُلَّمَا دَخَلَ عَلَیْهَا زَکَرِیَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِندَهَا رِزْقًا قَالَ یَـمَرْیَمُ أَنَّی لَکِ هَـذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَرْزُقُ مَن یَشَآءُ بِغَیْرِ حِسَابٍ ⁽²⁾» ؛ هرگاه زکریا به نمازخانه بر او در می آمد ، نزد او روزی ای می یافت . گفت: ای مریم! این از کجا برای تو رسید؟ گفت : از نزد خدا ؛ که خدا هر که را بخواهد بی شمار روزی می دهد . البته این حالت ها کمیابند و چنان که اشاره شد تابع حکمت خاصی هستند که آن ها را اقتضا نموده است و با ضروری بودنِ کار برای نقش آفرینیِ تقوا در سایر موارد منافات ندارد . ۴ . زهد و توسعه در متون اسلامی ، زهد و امور مربوط به آن همچون رضایت و قناعت ، در شمار مبانی توسعه محسوب می شوند . در برابر ، حرص و مال اندوزی از موانع و آفات توسعه به شمار می آیند . ⁽³⁾اما در فضای تمدن مادی ، به ویژه در چهارچوب

.

اصول اخلاقی توسعه مادی ، کاملاً عکس این مطلب مصداق دارد . ماکس وبر در کتاب «سرمایه داری و اخلاق پروتستانیزم» بر آن است که شکوفایی سرمایه داری غربی مدیون رواج اخلاق پروتستانیزم است که ثروت اندوزی را تقویت کرده ، مردم را به آن تشویق می کند . آری ، در ظاهر به نظر می رسد که زهد با توسعه سازگار نیست و حرص و ثروت اندوزی به تحقق توسعه کمک می کند ؛ اما در واقع چنین نیست . برای توضیح این مطلب ؛ باید به دو نکته عنایت کرد: یک . برای توضیح نوع ارتباط میان زهد و توسعه ، نخست باید مفهوم این دو اصطلاح و اهداف آن ها را تعیین کرد . اگر مفهوم توسعه را در چهارچوب رشد تولید داخلی و دستیابی به پیشرفت فنی و علمی خلاصه کنیم و آن را هدف نهایی و عالی توسعه بدانیم ، و نیز زهد را به معنای کناره گیری از دنیا و هر گونه تلاش اقتصادی بشماریم ، آن گاه باید اعتراف کنیم که زهد نه تنها در توسعه سهمی ندارد ، بلکه از آفات آن به شمار می رود . اما اگر توسعه را حالت کمال یافتگی شکوفایی نیروهای انسانی و سربرزدن استعدادهای نهفته آدمی در همه زمینه های زندگی و با هدف تأمین نیازهای مادی و معنوی بدانیم و هدف از آن را دستیابی به کمال مطلق و خوشبختی جاودانه بشماریم ، و نیز زهد را در چهارچوب معنای درست آن درک کنیم ، آن گاه زهد نه تنها با توسعه منافات ندارد ، بلکه در شمار اصول اخلاقی آن محسوب می شود ، همان گونه که در این کتاب همین جایگاه را دارد . دو . این که زهد را به معنای کناره گیری از دنیا و دست کشیدن از فعالیت های اقتصادی بدانیم ، برداشتی انحراف آمیز و نادرست از آن است . معنای صحیح

.

زهد آن است که انسان از هر چه مانع تکامل و دستیابی وی به کمال مطلق است ، دوری کند . هدف نخست از زهد ، برداشت کمتر برای بازدهی و خدمتِ بیشتر است . بدین ترتیب ، زاهد حقیقی کسی است که از سویی همه تلاشش را در زمینه کار و تولید صرف کند و هیچ بخشی از نیروی خود را معطل نگذارد ؛ و از سوی دیگر در عرصه مصرف شخصی و به هنگام اعطا و بهره وری خصوصی ، به آسانی از خواست های مادی اش بگذرد ، چرا که بر نفس خود کاملاً مسلط است . زاهد کسی است که فراوان می بخشد و به کم قانع است و نهایت سختی را تحمل می کند تا به دیگران عطا کند ، در حالی که برای خود به کمترین بهره خشنود است . الگوی عالی چنین شیوه زاهدانه ای ، زندگی و رفتار امام زاهدان حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در کار و تولید و مصرف است . ⁽¹⁾۵ . قناعت و توسعه گفته اند که برای توسعه ، افزون خواهی و میل به بهره وری فراوان ضرورت دارد ؛ و این با مفاهیمی چون قناعت و رضایت که در متون مربوط به اصول توسعه آمده ، منافات دارد . برای پاسخ گویی به این اشکال لازم است که علاوه بر نکات ذکر شده درباره زهد ، به این امور نیز توجه شود: یک . این مفاهیم را نمی توان در زمینه تولید و کاستن از ساعات کار استعمال کرد ؛ زیرا بی تردید ، تولید برای خدمت به دیگران نه تنها محدودیت ندارد ، بلکه از برترین عبادات است . دو . در زمینه بهره وری ، قناعت به معنای تنگ گرفتن معیشت نیست ،

.

بلکه اسلام از ما می خواهد که در مصرف تعادل را رعایت کنیم . از همین جهت است که اسلام هم اسراف را نهی فرموده و هم تنگ گرفتن را ؛ تا اعتدال رعایت شود . سه . هدف از طرح موضوع قناعت در اسلام ، تشویق انسان ها به دستگیری از نیازمندان و از کارافتادگان است ؛ و برآورده شدن این هدف به معنای افزون شدن مصرف در سطح جامعه است . به عبارت دیگر ، قناعت سبب می شود که هزینه کردن برای عموم طبقات مردم جایگزین مصرف طبقه مرفه شود . بدین سان روشن می شود که قناعت و مفاهیمی از این دست نه تنها مانع توسعه نیستند ، بلکه روند آن را تسریع می کنند ؛ زیرا امکانات و نیروهای جامعه را به سوی بهره وری از توان انسانی سوق می دهند یا آن را در مسیر بهره وری مستقیم حرکت می بخشند ؛ و این ، مایه شتاب بخشیدن به سیر توسعه است . ۶ . ثروت اندوزی و توسعه اکنون سخن به حرص و ثروت اندوزی و مفاهیم مرتبط با آن همانند ربا می انجامد . از آن جا که این اعمال موجب تجاوز به حقوق دیگران هستند ، در جهان بینی اسلامی از آفات توسعه پایدار به شمار می آیند ، اگرچه در نظرگاه اقتصاد سرمایه داری از مبانی پیشرفت اقتصادی محسوب می شوند . برای رسیدن به توسعه پایدار ، اسلام از سویی نیروی کار را تحکیم کرده ، آن را در جهتی سوق می دهد که در خدمت رشد و تقویت تولید ملی قرار گیرد ؛ همان گونه که از سوی دیگر ، هر چیزی را که آفتی برای توسعه فراگیر و پایدار باشد ، تحریم می نماید ، هر چند موقتا به شکوفایی تولید ملی بینجامد .

.

اسلام سفارش ها و هشدارهایی همسطح دارد ؛ ترجیح دادن آخرت در ضمن تلاش برای کسب روزی ⁽¹⁾؛ دوری از افراط و تفریط در خواهش ⁽²⁾؛ حفظ آرامش به هنگام کُند نتیجه بخشیدن فعالیت های اقتصادی ⁽³⁾؛ اندوه نخوردن برای روزی فردا ⁽⁴⁾. افزون بر این ، اسلام بر کار و داشتن طرح و برنامه صحیح برای تأمین معاش بسیار تأکید می کند . این سفارش ها و تأکیدهای اسلام از آن رو است که موانع توسعه پایدار را ریشه کن کند و آفات تهدید کننده آن را از میان بردارد و بدین ترتیب ، راه را برای یکایک افراد جامعه باز کند و زمینه ای فراهم آورد که به هدف اصلی ، یعنی دستیابی به کمال مطلق و آسایش جاودانه ، برسند .

.

الفصل الأوّل: المبادئ الاعتقادیّة۱ / ۱اللّهُ هُوَ الرَّزّاقُالکتاب :«إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ . ⁽¹⁾»

«قُلْ مَن یَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَ إِنَّـآ أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلَی هُدًی أَوْ فِی ضَلَـلٍ مُّبِینٍ . ⁽²⁾»

«وَ إِن مِّن شَیْ ءٍ إِلاَّ عِندَنَا خَزَآءِنُهُ وَ مَا نُنَزِّلُهُ إِلاَّ بِقَدَرٍ مَّعْلُومٍ . ⁽³⁾»

«وَ إِن تَعُدُّواْ نِعْمَةَ اللَّهِ لاَ تُحْصُوهَآ إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَّحِیمٌ . ⁽⁴⁾»

«اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَآءِ مَآءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَ تِ رِزْقًا لَّکُمْ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهَـرَ * وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دَآءِبَیْنِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الَّیْلَ وَ النَّهَارَ * وَ ءَاتَـکُم مِّن کُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ اللَّهِ لاَ تُحْصُوهَآ إِنَّ الاْءِنسَـنَ لَظَـلُومٌ کَفَّارٌ . ⁽⁵⁾»

.

فصل یکم : اصول اعتقادی

۱ / ۱ خداوند روزی بخش است

فصل یکم: اصول اعتقادی۱ / ۱خداوند روزی بخش استقرآن:«همانا خدا است روزی دهنده ⁽¹⁾و نیرومند استوار .»

«بگو : چه کسی شما را از آسمان ها و زمین روزی می دهد؟ بگو: خدای؛ و هر آینه ما یا شما بر راه راستیم یا در گمراهی آشکار .»

«و هیچ چیزی نیست مگر آن که گنجینه های آن نزد ما است و آن را جز به اندازه معلوم فرو نمی فرستیم .»

«و اگر نعمت خدای را بشمرید ، شمار کردن آن نتوانید . همانا خدا آمرزگار و مهربان است .»

«خدا است آن که آسمان ها و زمین را آفرید و از آسمان آبی فرو فرستاد؛ پس به آن آب ، از میوه ها برای شما روزی بیرون آورد؛ و کشتی ها را رام شما کرد تا به فرمان او در دریا روان شوند؛ و رودها را رام شما کرد * و خورشید و ماه را که پیوسته در جنبش و گردشند برای شما رام کرد؛ و شب و روز را نیز رام شما ساخت * و از هر چه خواستید به شما داد؛ و اگر نعمت خدا را بشمرید ، آن را شمار نتوانید کرد . همانا آدمی ستمگر و ناسپاس است .»

.

«أَ لَمْ تَرَوْاْ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُم مَّا فِی السَّمَـوَ تِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظَـهِرَةً وَ بَاطِنَةً وَ مِنَ النَّاسِ مَن یُجَـدِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاَ هُدًی وَ لاَ کِتَـبٍ مُّنِیرٍ . ⁽¹⁾»

«هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاَ تُنفِقُواْ عَلَی مَنْ عِندَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّی یَنفَضُّواْ وَ لِلَّهِ خَزَآءِنُ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ وَ لَـکِنَّ الْمُنَـفِقِینَ لاَ یَفْقَهُونَ . ⁽²⁾»

«إِنَّا کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقْنَـهُ بِقَدَرٍ . ⁽³⁾»

«وَ مَا مِن دَآبَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاَّ عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَ مُسْتَوْدَعَهَا کُلٌّ فِی کِتَـبٍ مُّبِینٍ . ⁽⁴⁾»

«وَ کَأَیِّن مِّن دَآبَّةٍ لاَّ تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ یَرْزُقُهَا وَ إِیَّاکُمْ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . ⁽⁵⁾»

«أَ وَ لَمْ یَرَوْاْ أَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشَآءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّ فِی ذَ لِکَ لَأَیَـتٍ لِّقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . ⁽⁶⁾»

«تُولِجُ الَّیْلَ فِی النَّهَارِ وَ تُولِجُ النَّهَارَ فِی الَّیْلِ وَ تُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَ تَرْزُقُ مَن تَشَآءُ بِغَیْرِ حِسَابٍ . ⁽⁷⁾»

«وَ أَصْبَحَ الَّذِینَ تَمَنَّوْاْ مَکَانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشَآءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْلاَ أَن مَّنَّ اللَّهُ عَلَیْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَیْکَأَنَّهُ لاَ یُفْلِحُ الْکَـفِرُونَ . ⁽⁸⁾»

.

«آیا ندیده اید که خدا آن چه را در آسمان ها و آن چه را در زمین است ، از بهر شما رام ساخته و نعمت های آشکار و نهان خویش را بر شما گسترده و فراوان کرده است؟ و از مردمان کس هست که درباره خدا بی هیچ دانش و رهیافت و کتاب روشنی گفت و گو و ستیزه می کند .»

«اینان همان کسان هستند که می گویند : برای آنان که نزد پیامبر خدایند هزینه مکنید تا پراکنده شوند؛ حال آن که گنجینه های آسمان ها و زمین از آن خدا است و لیکن منافقان درنمی یابند .»

«ما هر چیزی را به اندازه آفریدیم .»

«و هیچ جنبنده ای در زمین نیست مگر آن که روزی او بر خدا است و قرارگاه آن و جایگاه نگاهداشت آن را می داند؛ همه در کتابی روشن است .»

«و بسا جنبندگانی که روزی خویش برنمی دارند ـ نتوانند روزی خود را با خود برگیرند یا آن را ذخیره کنند ـ ؛ خدا آن ها و شما را روزی می دهد و او شنوا و دانا است .»

«آیا ندیده اند که خدا روزی را برای هر که بخواهد فراخ و تنگ می گرداند؟ همانا در این فراخی و تنگی ، برای مردمی که ایمان آورند ، نشانه ها و عبرت ها است.»

«شب را در روز درمی آوری و روز را در شب درمی آوری؛ زنده را از مرده بیرون می آوری و مرده را از زنده بیرون می آوری و به هر که خواهی ، بی شمار روزی می دهی .»

«و آنان که دیروز جایگاه او را آرزو می کردند ، در حالی بامداد کردند که می گفتند : وه! گویی خدا است که روزی را برای هر که از بندگان خود بخواهد فراخ می کند و تنگ می گرداند؛ اگر نه این بود که خدا بر ما منت نهاد ، هر آینه ما را نیز به زمین فرو می برد؛ وای! گویی کافران رستگار نمی شوند.»

.

الحدیث :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :النّاسُ عَلی خَمسِ مَراتِبَ : مِنهُم مَن یَری أنَّ الرِّزقَ مِنَ الکَسبِ لا مِنَ اللّهِ فَهُوَ کافِرٌ ؛ ومِنهُم مَن یَری أنَّ الرِّزقَ مِنَ اللّهِ ومِنَ الکَسبِ فَهُوَ مُشرِکٌ ؛ ومِنهُم مَن یَری أنَّ الرِّزقَ مِنَ اللّهِ وأنَّ الکَسبَ سَبَبٌ ، فَلا یَدری یُعطیهِ أم لا ، فَهُوَ مُنافِقٌ شاکٌّ ؛ ومِنهُم مَن یَری أنَّ الرِّزقَ مِنَ اللّهِ وأنَّ الکَسبَ سَبَبٌ ، فَلا یُؤَدّی حَقَّهُ ویَعصِی اللّهَ مِن أجلِ الکَسبِ ، فَهُوَ فاسِقٌ ؛ ومِنهُم مَن یَری أنَّ الرِّزقَ مِنَ اللّهِ ویَرَی الکَسبَ سَبَبا ، ویُؤَدّی حَقَّهُ ولا یَعصِی اللّهَ لِأَجلِ الکَسبِ ، فَهُوَ مُؤمِنٌ مُخَلِّصٌ طُعمَهُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن نَفسٍ إلاّ ولَها بابٌ فِی السَّماءِ [مِنهُ] یَنزِلُ رِزقُهُ ، ومِنهُ یَصعَدُ عَمَلُهُ ، فَإِذا أرادَ اللّهُ أن یَرزُقَها فَتَحَ ذلِکَ البابَ فَیُنزِلُ إلَیها رِزقَها ، فَإِذا اُغلِقَ لَن یَستَطیعَ أحَدٌ فَتحَهُ حَتّی یَفتَحَهُ اللّهُ إذا شاءَ ⁽²⁾.

سنن ابن ماجة عن حبّة وسواء ابنا خالد :دَخَلنا عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آلهوهُوَ یُعالِجُ شَیئا فَأَعَنّاهُ عَلَیهِ ، فَقالَ : لا تَیأَسا مِنَ الرِّزقِ ما تَهَزَّزَت رُؤوسُکُما ، فَإِنَّ الإِنسانَ تَلِدُهُ اُمُّهُ أحمَرَ لَیسَ عَلَیهِ قِشرٌ ثُمَّ یَرزُقُهُ اللّهُ عز و جل . ⁽³⁾

نوادر الاُصول عن زید بن أسلم :إنَّ الأَشعَرِیّینَ أبا موسی وأبا مالِکٍ وأبا عامِرٍ فی نَفَرٍ مِنهُم ، لَمّا هاجَروا قَدِموا عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی فُلکٍ وقَد أرمَلوا مِنَ الزّادِ ، فَأَرسَلوا رَجُلاً مِنهُم إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَسأَلُهُ ، فَلَمَّا انتَهی إلی بابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله سَمِعَهُ یَقرَأُ هذِهِ الآیَةَ : « وَ مَا مِن دَآبَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاَّ عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَ مُسْتَوْدَعَهَا کُلٌّ فِی کِتَـبٍ مُّبِینٍ» فَقالَ الرَّجُلُ : مَا الأَشعَرِیّونَ بِأَهَونِ الدَّوابِّ عَلَی اللّهِ! فَرَجَعَ ولَم یَدخُل عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ لِأَصحابِهِ : أبشِروا! أتاکُمُ الغَوثُ ، ولا یَظُنّونَ إلاّ أنَّهُ کَلَّمَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آلهفَوَعَدَهُ ، فَبَینَما هُم کَذلِکَ إذ أتاهُم رَجُلانِ یَحمِلانِ قَصعَةً بَینَهُما مَملوءَةً خُبزا ولَحما ، فَأَکَلوا مِنها ما شاؤوا . ثُمَّ قالَ بَعضُهُم لِبَعضٍ : لَو أنّا رَدَدنا هذَا الطَّعامَ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آلهلِیَقضِیَ بِهِ حاجَتَهُ ، فَقالا لِلرَّجُلَینِ : اِذهَبا بِهذَا الطَّعامِ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وإنّا قَد قَضَینا حاجَتَنا . ثُمَّ إنَّهُم أتَوا رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، ما رَأَینا طَعاما أکثَرَ ولا أطیَبَ مِن طَعامٍ أرسَلتَ بِهِ! فَقالَ : ما أرسَلتُ إلَیکُم شَیئا . فَأَخبَروهُ أنَّهُم أرسَلوا صاحِبَهُم ، فَسَأَلَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَأَخبَرَهُ ما صَنَعَ وما قالَ لَهُم ، فَقالَ صلی الله علیه و آله : ذلِکَ شَیءٌ رَزَقَکُموهُ اللّهُ سُبحانَهُ . ⁽⁴⁾

.

حدیث:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مردم در پنج مرتبه جای دارند : یکی آن که می پندارد روزی از کسب فراهم آید نه از جانب خدا ، که او کافر است ؛ دیگری آن که گمان دارد روزی هم از کسب است و هم از جانب خدا ، که وی مشرک است ؛ و دیگر آن که می داند روزی از جانب خدا است و کسبْ وسیله است ، اما نمی داند که خداوند روزی اش را عطا می کند یا نه ، و او منافقی شک پیشه است ؛ و دیگری آن که می داند روزی از جانب خدا است و کسبْ وسیله است ، اما حقِّ این اعتقاد را به جای نمی آورد و برای کسب ، خدای را نافرمانی می کند ، و او فاسق است ؛ و دیگر آن کس است که می داند روزی از جانب خداوند است و کسب وسیله است و حق این اعتقاد را نیز به جای می آورد و برای کسب ، خدای را نافرمانی نمی کند ، و او مؤمنی است که راه های کسب درآمدش را پاک و سره ساخته است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ کس نیست جز آن که او را دری است در آسمان که روزی وی از آن نازل می شود و عملش از آن فراز می رود . پس هر گاه خداوند اراده فرماید که وی را روزی دهد ، آن در را می گشاید و روزی اش را فرو می فرستد ؛ و چون آن در فرو بسته شود ، هیچ کس نتواند آن را بگشاید ، مگر آن گاه که خدا خواهد و بگشایدش . ⁽¹⁾

سنن ابن ماجه از حبّه و سواء ، دختران خالد :نزد پیامبر صلی الله علیه و آلهدرآمدیم که مشغول کاری بود . وی را در انجام آن کار یاری دادیم . فرمود : «مادام که سرهای شما در اهتزاز است (= تا آن گاه که زنده اید) ، از روزی ناامید نشوید ؛ که آدمی آن گاه که مادرش او را می زاید ، سرخ است و بر وی پوست نیست ، آن گاه خداوند روزی اش می دهد» .

.

عیسی علیه السلام :تَعمَلونَ لِلدُّنیا وأنتُم تُرزَقونَ فیها بِغَیرِ عَمَلٍ ، ولا تَعمَلونَ لِلآخِرَةِ وأنتُم لا تُرزَقونَ فیها إلاّ بِالعَمَلِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اِختَرتُ مِنَ التَّوراةِ اثنَتَی عَشرَةَ آیَةً ، فَنَقَلتُها إلَی العَرَبِیَّةِ ، وأنَا أنظُرُ إلَیها فی کُلِّ یَومٍ ثَلاثَ مَرّاتٍ : یَابنَ آدَمَ ، عَلَیکَ فَریضَتی وعَلَیَّ رِزقُکَ ، فَإِن خالَفتَنی فی فَریضَتی فَإِنّی لا اُخالِفُکَ فی رِزقِکَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لا یَملِکُ إمساکَ الأَرزاقِ وإدرارَها إلاَّ الرَّزّاقُ . ⁽³⁾

.

نوادر الاصول از زید بن اسلم :شماری از اشعری ها ، از جمله ابوموسی و ابومالک و ابوعامر ، چون هجرت گزیدند ، با کشتی روی به سوی رسول خدا نهادند . چون توشه شان تمام شد ، کسی از خود نزد پیامبر روانه کردند تا از وی یاری خواهد . آن گاه که او به آستانه خانه پیامبر رسید ، شنید که این آیه را می خواند : «و هیچ جنبنده ای در زمین نیست مگر آن که روزی او بر خدا است و قرارگاه آن و جایگاه نگاهداشت آن را می داند ؛ همه در کتابی روشن است . » آن مرد گفت : ⁽¹⁾«نزد خداوند ، اشعری ها فرومایه ترین جنبندگان نیستند!» پس بازگشت ، بی آن که نزد رسول خدا برود . سپس به یارانش گفت: «شما را مژده باد که یاری تان رسید!» ایشان جز این گمان نکردند که وی با پیامبر سخن گفته و او وعده اش داده است . در همین حال بودند که دو مرد نزد ایشان آمدند و کاسه ای چوبی در میان داشتند که لبریز از نان و گوشت بود . پس هر چه خواستند ، از آن خوردند . آن گاه ، به یکدیگر گفتند : «خوب است این غذا را نزد پیامبر بازگردانیم تا از آن نیازش را برآورد» . پس به آن دو مرد گفتند : «این خوراک را نزد پیامبر برید که ما نیاز خود را برآوردیم» . سپس ایشان نزد پیامبر آمده ، گفتند : «ای رسول خدا! تاکنون خوراکی فراوان تر و نیکوتر از آن چه فرستادی ، نخورده بودیم» . پیامبر فرمود : «من چیزی نزد شما نفرستادم» . ایشان به وی گفتند که رفیق خود را نزدش فرستاده اند . پیامبر حال را از او بازپرسید . وی بازگفت که چه کرده و به آنان چه گفته است . پیامبر فرمود : «این چیزی است که خداوند سبحان روزی تان فرمود» .

حضرت عیسی علیه السلام :برای دنیا کار می کنید ، حال آن که بدون عمل در آن روزی می یابید ؛ و برای آخرت کار نمی کنید ، حال آن که در آن ، جز با عمل روزی نخواهید یافت .

امام علی علیه السلام :من از تورات دوازده آیه برگزیدم و به عربی بازگرداندم و هر روز سه بار در آن می نگرم : «ای فرزند آدم! بر تو است که واجب مرا انجام دهی ؛ و بر من است که روزی تو را تأمین کنم ؛ اگر تو واجب مرا به جا نیاوری ، من روزی تو را نمی ستانم» .

امام علی علیه السلام :جز خداوند روزی دهنده هیچ کس نمی تواند روزی ها را بازدارد یا جاری کند .

.

عنه علیه السلام :هذا غُرابٌ و هذا عُقابٌ ، وهذا حَمامٌ وهذا نَعامٌ ؛ دَعا کُلَّ طائِرٍ بِاسمِهِ ، وکَفَلَ لَهُ بِرِزقِهِ . ⁽¹⁾

فاطمة علیهاالسلام :یا مَن کُلُّ یَومٍ عِندَهُ جَدیدٌ ، وکُلُّ رِزقٍ عِندَهُ عَتیدٌ ، لِلضَّعیفِ وَالقَوِیِّ وَالشَّدیدِ ؛ قَسَمتَ الأَرزاقَ بَینَ الخَلائِقِ ، فَسَوَّیتَ بَینَ الذَّرَّةِ وَالعُصفورِ . ⁽²⁾

الإمام الحسین علیه السلام : اِغنَ عَنِ المَخلوقِ بِالخالِقِتَغنَ عَنِ الکاذِبِ وَالصّادِقِ وَاستَرزِقِ الرَّحمنَ مِن فَضلِهِفَلَیسَ غَیرُ اللّهِ مِن ازِقِ ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی زِیارَةِ أمینِ اللّهِ ـ: اللّهُمَّ إنَّ . . . أرزاقَکَ إلَی الخَلائِقِ مِن لَدُنکَ نازِلةٌ ، وعَوائِدَ المَزیدِ لَهُم مُتَواتِ ⁽⁴⁾رَةٌ .

الإمام الکاظم علیه السلامـ فی دُعائِهِ بَعدَ صَلاةِ الفَجرِ ـ: یا رازِقَ مَن یَشاءُ بِغَیرِ حِسابٍ ، یا رازِقَ الجَنینِ وَالطِّفلِ الصَّغیرِ . ⁽⁵⁾

الإمام المهدیّ علیه السلامـ فی دُعائِهِ ـ: أسأَلُکَ بِاسمِکَ الَّذی تُصَوِّرُ بِهِ خَلقَکَ فِیالأَرحامِ کَیفَ تَشاءُ ، وبِهِ تَسوقُ إلَیهِم أرزاقَهُم فی أطباقِ الظُّلُماتِ مِن بَینِ العُروقِ وَالعِظامِ . . . وأسأَلُکَ بِاسمِکَ الَّذی خَلَقتَ بِهِ خَلقَکَ ورَزَقتَهُم کَیفَ شِئتَ وکَیفَ شاؤوا . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :این کلاغ است و این عقاب ؛ این کبوتر است و این شترمرغ ؛ خداوند هر پرنده ای را به نام ، خوانده و روزی اش را تضمین فرموده است .

حضرت فاطمه علیهاالسلام :ای آن که هر روز نزد وی تازه ، و هر روزی نزد او آماده است ، خواه بر ناتوان و خواه برای قدرتمند و سختْ توان . روزی ها را میان آفریدگان تقسیم فرموده ای و به مورچه و گنجشک یکسان روزی داده ای .

امام حسین علیه السلام : با یاری گرفتن از آفریدگار ، از آفریده بی نیاز شوتا از دروغگو و راستگو بی نیاز گردی . از خداوند رحمان روزی بخواهکه جز خدا هیچ روزی دهنده ای نیست .

امام سجاد علیه السلامـ در زیارت امین اللّه ـ: بار خدایا! . . . روزی ها از سوی تو بر آفریدگان فرود آید و احسان تو برای ایشان پیاپی درآید .

امام کاظم علیه السلامـ در دعایش پس از نماز صبح ـ: ای آن که به هر که خواهد ، بدون حساب روزی دهد . ای آن که به جنین و نوزاد روزی می دهی .

امام مهدی علیه السلامـ در دعایش ـ: از تو می خواهم به حق آن نامت که با آن ، آفریدگان خویش را در زِهدان ها هر گونه که خواهی صورت بخشی و روزی هاشان را در لایه های تاریکی از میان رگ ها و استخوان ها به سویشان می کشانی . . . و از تو می خواهم به حق آن نامت که با آن آفریدگانت را آفریده و هر گونه ای خواسته ای و خواسته اند ، ایشان را روزی داده ای .

.

عیسی علیه السلام :اِعمَلوا للّهِِ ولا تَعمَلوا لِبُطونِکُم ؛ اُنظُروا إلی هذَا الطَّیرِ یَغدو ویَروحُ لا یَحرِثُ ولا یَحصِدُ ، اللّهُ تَعالی یَرزُقُها ؛ فَإِن قُلتُم : نَحنُ أعظَمُ بُطونا مِنَ الطَّیرِ ، فَانظُروا إلی هذِهِ الأَباقِرِ مِنَ الوَحشِ وَالحُمُرِ تَغدو وتَروحُ لا تَحرِثُ ولا تَحصِدُ ، اللّهُ تَعالی یَرزُقُها . اِتَّقوا فُضولَ الدُّنیا ؛ فَإِنَّ فُضولَ الدُّنیا عِندَ اللّهِ رِجزٌ . ⁽¹⁾

۱ / ۲خَصائِصُ الرِّزقِ۱ / ۲ ـ ۱مُقَدَّرٌ مَقسومٌالکتاب :«أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَیْنَهُم مَّعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیَوةِ الدُّنْیَا وَ رَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَـتٍ لِّیَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضًا سُخْرِیًّا وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِّمَّا یَجْمَعُونَ . ⁽²⁾»

«وَ فِی السَّمَآءِ رِزْقُکُمْ وَ مَا تُوعَدُونَ * فَوَ رَبِّ السَّمَآءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِّثْلَ مَآ أَنَّکُمْ تَنطِقُونَ . ⁽³⁾»

.

۱ / ۲ ویژگی های روزی

۱ / ۲ ـ ۱ روزی تقدیر و تقسیم شده است

حضرت عیسی علیه السلام :برای خدا کار کنید ، نه برای شکم هاتان ⁽¹⁾. به این پرندگان بنگرید که روز و شب را می گذرانند و بی آن که کِشت و درو کنند ، خدای تعالی به آن ها روزی می دهد . اگر بگویید که شکم ما بزرگتر از پرندگان است ، پس به این گاوها و خران وحشی بنگرید که روز و شب را می گذرانند و بی آن که کِشت و درو کنند ، خدای تعالی به آن ها روزی می دهد . از زواید دنیا پرهیز کنید ؛ که این زواید نزد خداوند مایه گناهند .

۱ / ۲ویژگی های روزی۱ / ۲ ـ ۱روزی تقدیر و تقسیم شده استقرآن:«آیا آن ها رحمت پروردگار تو را تقسیم می کنند؟ ماییم که میان آنان مایه گذرانشان را در زندگی دنیا تقسیم کرده ایم و پایه های برخی را بر برخی برتر داشته ایم تا بعضی ، بعض دیگر را به خدمت گیرند . و بخشایش پروردگار تو از آن چه گرد می آورند ، بهتر است.»

«و روزی شما و آن چه وعده داده می شوید ، در آسمان است * سوگند به پروردگار آسمان و زمین که این سخن راست است ، همچنان که شما سخن می گویید .»

.

الحدیث :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَیسَ أحَدٌ مِنکُم بِأَکسَبَ مِن أحَدٍ ؛ قَد کَتَبَ اللّهُ المُصیبَةَ وَالأَجَلَ ، وقَسَمَ المَعیشَةَ وَالعَمَلَ ، فَالنّاسُ یَجرونَ فیها إلی مُنتَهیً . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یَابنَ آدَمَ ، لَستَ بِبالِغٍ أمَلَکَ ، ولا بِدافِعٍ أجَلَکَ ، ولا بِمَدفوعٍ عَن رِزقِکَ ؛ فَبِماذا تُشقی نَفسَکَ یا شَقِیُّ یا شَقِیُّ یا شَقِیُّ؟! ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ عز و جل کَتَبَ عَلی کُلِّ نَفسٍ رِزقَها ومُصیبَتَها وأجَلَها . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا سَأَلتَ فَاسأَلِ اللّهَ ، وإذَا استَعَنتَ فَاستَعِن بِاللّهِ عز و جل ؛ فَقَد مَضَی القَلَمُ بِما هُوَ کائِنٌ [ إلی یَومِ القِیامَةِ] ؛ فَلَو جَهَدَ النّاسُ أن یَنفَعوکَ بِأَمرٍ لَم یَکتُبهُ اللّهُ لَکَ لَم یَقدِروا عَلَیهِ ، ولَو جَهَدوا أن یَضُرّوکَ بِأَمرٍ لَم یَکتُبهُ اللّهُ عَلَیکَ لَم یَقدِروا عَلَیهِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ الخَلائِقَ لَوِ اجتَمَعوا عَلی أن یُعطوکَ شَیئا لَم یُرِدِ اللّهُ أن یُعطِیَکَهُ لَم یَقدِروا عَلی ذلِکَ ، أو أن یَصرِفوا عَنکَ شَیئا أرادَ اللّهُ أن یُعطِیَکَهُ لَم یَقدِروا عَلی ذلِکَ ، وأن قَد جَفَّ القَلَمُ بِما هُوَ کائِنٌ إلی یَومِ القِیامَةِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فِی احتِجاجِهِ عَلی عَبدِ اللّهِ بنِ أبی اُمَیَّةَ ـ: الحُکمُ للّهِِ ، یَقسِمُ کَیفَ یَشاءُ ویَفعَلُ کَما یَشاءُ ، وهُوَ حَکیمٌ فی أفعالِهِ ، مَحمودٌ فی أعمالِهِ ، وذلِکَ قَولُهُ تَعالی : «وَ قَالُواْ لَوْلاَ نُزِّلَ هَـذَا الْقُرْءَانُ عَلَی رَجُلٍ مِّنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ ⁽⁶⁾» قالَ اللّهُ تَعالی ـ : «أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ» ـ یا مُحَمَّدُ؟ ـ «نَحْنُ قَسَمْنَا بَیْنَهُم مَّعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیَوةِ الدُّنْیَا» فَأَحوَجنا بَعضا إلی بَعضٍ : أحوَجَ هذَا الرَّجَلَ إلی مالِ ذلِکَ ، وأحوَجَ ذلِکَ إلی سِلعَةِ هذا أو إلی خِدمَتِهِ ، فَتَری أجَلَّ المُلوکِ وأغنَی الأَغنِیاءِ مُحتاجا إلی أفقَرِ الفُقَراءِ فی ضَربٍ مِنَ الضُّروبِ : إمّا سِلعَةٌ مَعَهُ لَیسَت مَعَهُ ، وإمّا خِدمَةٌ یَصلُحُ لَها لا یَتَهَیَّأُ لِذلِکَ المَلِکِ أن یَستَغنِیَ إلاّ بِهِ ، وإمّا بابٌ مِنَ العُلومِ وَالحِکَمِ هُوَ فَقیرٌ إلی أن یَستَفیدَها مِن هذَا الفَقیرِ ، فَهذَا الفَقیرُ یَحتاجُ إلی مالِ ذلِکَ المَلِکِ الغَنِیِّ ، وذلِکَ المَلِکُ یَحتاجُ إلی عِلمِ هذَا الفَقیرِ أو رَأیِهِ أو مَعرِفَتِهِ . ثُمَّ لَیسَ لِلمَلِکِ أن یَقولَ: هَلاَّ اجتَمَعَ إلی مالی عِلمُ هذَا الفَقیرِ! ولا لِلفَقیرِ أن یَقولَ : هَلاَّ اجتَمَعَ إلی رَأیی وعِلمی وما أتَصَرَّفُ فیهِ مِن فُنونِ الحِکَمِ مالُ هذَا المَلِکِ الغَنِیِّ! ثُمَّ قالَ اللّهُ تَعالی : «وَ رَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَـتٍ لِّیَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضًا سُخْرِیًّا» ـ ثُمَّ قالَ : یا مُحَمَّدُ ، قُل لَهُم : ـ «وَرَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِّمَّا یَجْمَعُونَ ؛ ⁽⁷⁾» أی ما یَجمَعُهُ هؤُلاءِ مِن أموالِ الدُّنیا . ⁽⁸⁾

.

حدیث:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ یک از شما بیش از دیگری کسب نتواند کرد . همانا خداوند مصیبت و مرگ را برنوشته و مایه گذران زندگی و کار را تقسیم فرموده است ؛ پس مردم در این میان به سوی پایانْ گاه در حرکتند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای فرزند آدم! چنان نیستی که به آرزوی خویش رسی و مرگ خود را دور کنی و از روزی ات بازداشته شوی . پس ای بینوا ، ای بینوا ، ای بینوا! چرا خود را به سختی می افکنی؟

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا خداوند برای هر کس روزی و مصیبت و مرگش را برنوشته است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه چیزی می خواهی ، از خدا بخواه ؛ و هر گاه یاری می جویی ، از او بجوی . همانا قلم تقدیر خداوند همه چیز را تا روز قیامت رقم زده است ؛ پس اگر همه مردم بکوشند تا تو را به بهره ای برسانند که خدا برایت برننوشته است ، نتوانند که چنین کنند ؛ و اگر بکوشند تا به تو زیانی رسانند که خدا برایت برننوشته است ، چنین نتوانند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر همه آفریدگان گرد آیند تا تو را چیزی دهند که خداوند نخواسته آن را به تو عطا فرماید ، نتوانند که چنین کنند ، و نیز اگر بخواهند تو را از چیزی بازدارند که خدا خواسته آن را به تو عطا فرماید ، نتوانند . و همانا قلم تقدیر خداوند هر چیز را که تا روز قیامت پدید آید ، برنوشته است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در مناظره وی با عبداللّه بن ابی امیه ـ: حکمرانی از آن خدا است ؛ آن گونه که خواهد ، قسمت می نماید و هر گونه خواهد ، عمل می کند ؛ در کارهایش حکمت می ورزد و در اعمالش ستوده است . و این است گفته خدای تعالی: «و گفتند چرا این قرآن بر مردی بزرگ از این دو شهر (= مکه و طایف) فرو فرستاده نشده است؟» و پاسخ خداوند چنین است : «آیا آنان رحمت پروردگار تو را تقسیم می کنند؟» ـ ای محمّد! ـ «ماییم که میان آنان مایه گذرانشان را در زندگانی دنیا تقسیم کرده ایم» . پس خداوند برخی از ما را به برخی دیگر نیازمند نموده است : این را به دارایی آن ؛ و آن را به کالا یا خدمت این . پس می نگری که بزرگ ترین پادشاه یا برترین توانگر گاه به درویش ترین فقیر به گونه ای محتاج می گردد : یا کالایی دارد که وی را فراهم نیست و یا خدمتی تواند کرد که آن پادشاه جز به یاری او از آن خدمت بهره مند نگردد و یا دانش و حکمتی دارد که آن پادشاه بدان محتاج است و باید از وی فراگیرد . پس هم آن فقیر به دارایی این پادشاه توانگر نیاز دارد و هم این پادشاه به دانش یا اندیشه یا معرفت آن فقیر محتاج است . آن پادشاه را نرسد که گوید : «چرا دانش آن فقیر در کنار دارایی من گرد نیامد؟» و آن فقیر را نیز نرسد که گوید : «چرا دارایی آن پادشاه توانگر با اندیشه و دانش و حکمت ورزی های من یکجا گرد نیامد؟» خدای تعالی فرموده است: «برخی از ایشان را بر برخی دیگر برتری بخشیده ایم تا بعضی شان بعضی دیگر را به خدمت گیرند» . ـ سپس فرموده است: ای محمّد! به ایشان بگو : ـ «و رحمت پروردگار تو از آن چه ایشان گرد می آورند ، نیکوتر است» ؛ یعنی از دارایی های دنیا که اینان انباشته می کنند ، بهتر است .

.

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ الأَمرَ یَنزِلُ مِنَ السَّماءِ إلَی الأَرضِ کَقَطرِ المَطَرِ إلی کُلِّ نَفسٍ بِما قَدَّرَ اللّهُ لَها مِن زِیادَةٍ أو نُقصانٍ ، فَإِن أصابَ أحَدَکُم مُصیبَةٌ فی أهلٍ أو مالٍ أو نَفسٍ ورَأی عِندَ أخیهِ غَفیرَةً فی أهلٍ أو مالٍ أو نَفسٍ فَلا تَکونَنَّ عَلَیهِ فِتنَةً ؛ فَإِنَّ المَرءَ المُسلِمَ لَبَریءٌ مِنَ الخِیانَةِ ما لَم یَغشَ دَناءَةً تَظهَرُ ـ فَیَخشَعُ لَها إذا ذُکِرَت ، ویُغری بِها لِئامُ النّاسِ ـ کانَ کَالفالِجِ الیاسِرِ الَّذی یَنتَظِرُ أوَّلَ فَوزَةٍ مِن قِداحِهِ؛ توجِبُ لَهُ المَغنَمَ ، ویُدفَعُ بِها عَنهُ المَغرَمُ . وکَذلِکَ المَرءُ المُسلِمُ البَریءُ مِنَ الخِیانَةِ ، یَنتَظِرُ مِنَ اللّهِ تَعالی إحدَی الحُسنَیَینِ : إمّا داعِیَ اللّهِ فَما عِندَ اللّهِ خَیرٌ لَهُ ، وإمّا رِزقَ اللّهِ فَإِذا هُوَ ذو أهلٍ ومالٍ ومَعَهُ دینُهُ وحَسَبُهُ ؛ إنَّ المالَ وَالبَنینَ حَرثُ الدُّنیا ، وَالعَمَلُ الصّالِحُ حَرثُ الآخِرَةِ وقَد یَجمَعُهُمَا اللّهُ لِأَقوامٍ . ⁽¹⁾

.

امام علی علیه السلام :همانا امر پروردگار همانند باریدن باران ، به فراخور تقدیری که خداوند از بیش یا کم برای هر کس تعیین فرموده ، از آسمان بر زمین فرود می آید . پس اگر هر یک از شما را مصیبتی در خاندان و دارایی و جانش در رسید و برادرش را دید که خاندان و دارایی و جانش فزونی می پذیرد ، مبادا فریفته شود ؛ زیرا انسان مسلمان مادام که اظهار پستی نکرده ـ تا از وی به خواری یاد گردد و مردم فرومایه به سبب آن ، بر وی برانگیخته شوند ـ از خیانت بر کنار است و همانند قماربازی است تیزچنگ که از نخستین تیرهای قمار خود انتظار پیروزی دارد تا هم بهره ای به دست آورد و هم باخت هایش را جبران کند . چنین است حال انسان مسلمان بر کنار از خیانت که یکی از دو نیکی را از خداوند انتظار می برد : یا فراخواننده به سوی خدا = مرگ را ، که آن چه نزد او است برای انسان بهتر است ؛ و یا روزی خدا را ، که در این حال هم صاحب خاندان و دارایی است و هم دین و شرافت . همانا دارایی و فرزندان دستمایه دنیا است و عمل نیکو دستمایه آخرت ؛ و گاه خداوند این هر دو را به گروهی عطا فرماید .

.

عنه علیه السلام :رِزقُ کُلِّ امرِئٍ مُقَدَّرٌ کَتَقدیرِ أجَلِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لَم یَفُت نَفسا ما قُدِّرَ لَها مِنَ الرِّزقِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ما کانَ لَکُم مِن رِزقٍ فَسَیَأتیکُم عَلی ضَعفِکُم ، وما کانَ عَلَیکُم فَلَن تَقدِروا أن تَدفَعوهُ بِحیلَةٍ . ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی دُعائِهِ ـ: وجَعَلَ [اللّهُ ]لِکُلِّ روحٍ مِنهُم قوتا مَعلوما مَقسوما مِن رِزقِهِ ، لا یَنقُصُ مَن زادَهُ ناقِصٌ ، ولا یَزیدُ مَن نَقَصَ مِنهُم زائِدٌ. ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :روزیِ هر انسان ، همانند مرگ وی ، به قلم تقدیر درآمده است .

امام علی علیه السلام :روزیِ تقدیر شده هیچ کس از او سلب نمی گردد .

امام علی علیه السلام :آن روزی ای که به سود شما باشد ، حتّی در حال ناتوانی تان به شما می رسد و آن که به زیان شما باشد ، با هیچ تدبیری دورش نتوانید کرد .

امام سجاد علیه السلامـ در دعایش ـ: و خداوند برای هر یک از ایشان از روزی معین و تقسیم شده اش غذایی برنهاده ، به گونه ای که هر که را او فزونی عطا فرموده ، هیچ کاهنده ای نباشد و هر یک از ایشان را که او کاستی داده ، هیچ افزاینده ای نباشد .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی ما یُنسَبُ إلَیهِ فی مِصباحِ الشَّریعَةِ ـ: الرِّزقُ مَقسومٌ، فَماذا یَنفَعُ الحَسَدُ الحاسِدَ؟! ⁽¹⁾

الإمام العسکریّ علیه السلام :المَقادیرُ الغالِبَةُ لا تُدفَعُ بِالمُغالَبَةِ ، وَالأَرزاقُ المَکتوبَةُ لا تُنالُ بِالشَّرَهِ ، ولا تُدفَعُ بِالإِمساکِ عَنها . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام : لَو کانَ فی صَخرَةٍ فِی البَحرِ راسِیَةٍصَمّاءَ مَلمومَةٍ مَلسٍ نَواحیها رِزقٌ لِنَفسٍ یَراهَا اللّهُ لاَنفَلَقَتعَنهُ فَأَدَّت إلَیهِ کُلَّ ما فیها أو کانَ بَینَ طِباقِ السَّبعِ مَجمَعُهُلَسَهَّلَ اللّهُ فِی المَرقی مَراقیها حَتّی یُوافِیَ الَّذی فِی اللَّوحِ خُطَّ لَهُإن هِیَ أتَتهُ وإلاّ فَهوَ یَأتیها ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: فَلَو کانَتِ الدُّنیا تُنالُ بِفِطنَةٍوفَضلٍ وعِلمٍ نِلتُ أعلَی المَراتِ ولکِنَّمَا الأَرزاقُ حَظٌّ وقِسمَةٌبِفَضلِ مَلیکٍ لا بِحیلَةِ طالِبِ ⁽⁴⁾

۱ / ۲ ـ ۲مَقسومٌ مِنَ الحَلالِالکتاب :«قُلْ أَرَءَیْتُم مَّآ أَنزَلَ اللَّهُ لَکُم مِّن رِّزْقٍ فَجَعَلْتُم مِّنْهُ حَرَامًا وَ حَلَـلاً قُلْ ءَآللَّهُ أَذِنَ لَکُمْ أَمْ عَلَی اللَّهِ تَفْتَرُونَ . ⁽⁵⁾»

.

۱ / ۲ ـ ۲ روزی تقسیم شده از حلال است

امام صادق علیه السلامـ در کلام منسوب به وی در مصباح الشریعه ـ: روزی تقسیم شده است ؛ پس حسد ورزیدن چه سودی برای حسود دارد؟

امام عسکری علیه السلام :تقدیرهای تعیین شده با کشمکش دور نگردد و روزی های برنوشته شده ، نه با آزمندی به دست آید و نه با پرهیز ورزیدن دور گردد .

امام علی علیه السلام : اگر بر صخره ای استوار و سختو به هم فشرده با پیرامونی هموار در دل دریا روزی کسی به مصلحتْ دیدِ خدا نهاده شده باشدآن روزی از آن صخره شکافته گردد و یکسره بدان کس رسد و یا اگر آن روزی میان آسمان های هفتگانه باشدخداوند چنان راه پیمودنش را آسان سازد که به آن کس رسد که در لوح تقدیر برایش نوشته شده استیا آن روزی به وی رسد و یا وی به آن روزی!

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به وی ـ: اگر دنیا با هوشیاری وفضیلت ودانش به چنگ می آمد / من به والاترین پایه های دنیا می رسیدم اما روزی ها بهره و قسمت خدادادی هستند / و با چاره اندیشیِ جوینده به دست نمی آیند

۱ / ۲ ـ ۲روزی تقسیم شده از حلال استقرآن:«بگو : مرا خبر دهید ، آن چه خدای از روزی برای شما فرستاده است ، پس شما از آن حرامی و حلالی [به خواست خود] قرار داده اید ، ـ بگو ـ آیا خدا شما را دستوری داده است یا بر خدا دروغ می بندید؟»

.

الحدیث :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ قَسَّمَ الأَرزاقَ بَینَ خَلقِهِ حَلالاً ولَم یُقَسِّمها حَراما ؛ فَمَنِ اتَّقَی اللّهَ عز و جل وصَبَرَ أتاهُ اللّهُ بِرِزقِهِ مِن حِلِّهِ ، ومَن هَتَکَ حِجابَ السِّترِ وعَجَّلَ فَأَخَذَهُ مِن غَیرِ حِلِّهِ ، قُصَّ بِهِ مِن رِزقِهِ الحَلالِ ، وحوسِبَ عَلَیهِ یَومَ القِیامَةِ ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا سَرَقَ سارِقٌ شَیئا إلاّ حُسِبَ مِن رِزقِهِ . ⁽²⁾

تفسیر العیّاشی عن إسماعیل بن کثیر رفعه إلی النبیّ صلی الله علیه و آله :لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآیَةُ : «وَ سْـئلُواْ اللَّهَ مِن فَضْلِهِ ⁽³⁾» قالَ : فَقالَ أصحابُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله : ما هذَا الفَضلُ ؟ أیُّکُم یَسأَلُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آلهعَن ذلِکَ؟ قالَ : فَقالَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام : أنَا أسأَلُهُ عَنهُ ، فَسَأَلَهُ عَن ذلِکَ الفَضلِ ما هُوَ؟ فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّ اللّهَ خَلَقَ خَلقَهُ وقَسَّمَ لَهُم أرزاقَهُم مِن حِلِّها ، وعَرَضَ لَهُم بِالحَرامِ ، فَمَنِ انتَهَکَ حَراما نُقِصَ لَهُ مِنَ الحَلالِ بِقَدرِ مَا انتَهَکَ مِنَ الحَرامِ ، وحوسِبَ بِهِ . ⁽⁴⁾

ربیع الأبرار :دَخَلَ عَلِیٌّ علیه السلام المَسجِدَ وقالَ لِرَجُلٍ : أمسِک عَلی بَغلَتی ، فَخَلَعَ لِجامَها وذَهَبَ بِهِ . وخَرَجَ عَلِیٌّ وفی یَدِهِ دِرهَمانِ لِیُکافِئَهُ ، فَوَجَدَها عُطُلاً ، فَرَکِبَها ومَضی ، فَأَعطی غُلامَهُ الدِّرهَمَینِ لِیَشتَرِیَ بِها لِجاما ، فَوَجَدَ الغُلامُ اللِّجامَ فِی السّوقِ ؛ فَقَد باعَهُ السّارِقُ بِدِرهَمَینِ ، فَأَخَذَهُ بِالدِّرهَمَینِ . فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : إنَّ العَبدَ لَیَحرِمُ نَفسَهُ الرِّزقَ الحَلالَ بِتَرکِ الصَّبرِ ، ولا یَزدادُ عَلی ما قُدِّرَ لَهُ . ⁽⁵⁾

.

حدیث:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا خداوند خجسته و بزرگ روزی ها را میان آفریدگانش به حلال تقسیم فرموده و نه به حرام . پس هر کس که تقوای خدا را پیشه کند و صبور باشد ، خدا از روزی حلالش به وی عطا فرماید و آن کس که پرده پوشیدهْ بر دِرَد و شتاب ورزد ، خدا به غیر حلالش وی را گرفتار سازد ؛ روزی حلالش از او بریده شود و روز قیامت به همان محاسبه گردد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ سارقی جز از آن چه به حساب روزی اش نوشته شده ، دزدی نمی کند .

تفسیر العیّاشی از اسماعیل بن کثیرـ در روایتی که به پیامبر نسبت داده است ـ: چون این آیه نازل شد : «و خدای را از فضلش بجویید» ، یاران پیامبر گفتند : «این فضل چیست؟ چه کس از شما این را از وی می پرسد؟» علی بن ابی طالب علیه السلامفرمود : «من از وی می پرسم» . پس از او پرسید که این فضل چیست . پیامبر فرمود : «هر آینه خداوند آفریدگانش را آفرید و روزی های حلال را میان ایشان تقسیم فرمود و روزی حرام را در معرض دیدشان نهاد . هر کس به حرام روی آورد ، به همان اندازه که مرتکب حرام شده ، از حلالش کاسته و به پایش نوشته می شود» .

ربیع الابرار :علی علیه السلام به مسجد درآمد و به مردی فرمود : «استر مرا نگاه دار!» آن مرد افسار استر را باز کرد و با خود برد . علی بیرون آمد ، حال آن که دو درهم در کف داشت تا به وی پاداش دهد . دید که استر رها شده است . بر آن سوار گشت و رهسپار شد . سپس به خادم خویش دو درهم داد تا با آن افساری بخرد . خادم همان افسار را در بازار یافت که آن دزد به دو درهم فروخته بود . پس دو درهم داد و آن را باز گرفت . آن گاه علی فرمود : «همانا بنده با دست کشیدن از صبر ، خود را از روزی حلال محروم می کند و بیش از روزی ای که برایش تقدیر شده ، به دست نمی آورد» .

.

الإمام الباقر علیه السلام :لَیسَ مِن نَفسٍ إلاّ وقَد فَرَضَ اللّهُ عز و جل لَها رِزقَها حَلالاً یَأتیها فی عافِیَةٍ ، وعَرَضَ لَها بِالحَرامِ مِن وَجهٍ آخَرَ ؛ فَإِن هِیَ تَناوَلَت شَیئا مِنَ الحَرامِ قاصَّها بِهِ مِنَ الحَلالِ الَّذی فَرَضَ لَها ، وعِندَ اللّهِ سِواهُما فَضلٌ کَثیرٌ ، وهُوَ قَولُهُ عز و جل : «وَسْـئلُواْ اللَّهَ مِن فَضْلِهِ . ⁽¹⁾»

۱ / ۲ ـ ۳لا یَزیدُهُ حِرصُ الحَریصِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا أبا ذَرٍّ ، لا یُسبَقُ بَطیءٌ بِحَظِّهِ ، ولا یُدرِکُ حَریصٌ ما لَم یُقَدَّر لَهُ . ومَن اُعطِیَ خَیرا فَاللّهُ عز و جل أعطاهُ ، ومَن وُقِیَ شَرّا فَإِنَّ اللّهَ وَقاهُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ رِزقَ اللّهِ لا یَسوقُهُ إلَیکَ حِرصُ حَریصٍ ، ولا یَرُدُّهُ عَنکَ کَراهِیَةُ کارِهٍ . ⁽³⁾

.

۱ / ۲ ـ ۳ حرص ورزیدن روزی را افزایش نمی دهد

امام باقر علیه السلام :هیچ کس جز آن که خداوند برایش روزی حلال مقرر فرموده که عافیت مندانه به وی می رسد ؛ و از جانب دیگر حرام را در معرض دید او قرار داده است . پس اگر وی به روزی حرام دست اندازد ، خداوند به ازای آن از روزی حلالی که برایش مقرر فرموده ، می کاهد . و جز این دو ، نزد خدا فضل فراوان است و آن همان است که خود فرموده : «و خدای را از فضلش درخواست کنید» .

۱ / ۲ ـ ۳حرص ورزیدن روزی را افزایش نمی دهدپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای ابوذر! آن که [در طلب روزی] کندی می کند ، از روزی معین خود باز نمی ماند و آن که حرص می ورزد ، به آن چه برایش مقدر نشده ، دست نمی یابد . هر که خیری بیابد ، خدا به او خیر عطا فرموده و هر کس از شری بازداشته شود ، خداوند او را بازداشته است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا روزی خدا را نه حرص ورزیدنِ آزمندی به سویت جلب می کند و نه بی میلی جستنِ کراهت ورزنده ای از تو باز می دارد .

.

الإمام علیّ علیه السلام :عَجِبتُ لِمَن عَلِمَ أنَّ اللّهَ قَد ضَمِنَ الأَرزاقَ وقَدَّرَها وأنَّ سَعیَهُ لا یَزیدُهُ فی ما قَدَّرَ لَهُ مِنها ، وهُوَ حَریصٌ دائِبٌ فی طَلَبِ الرِّزقِ!! ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الحِرصُ لا یَزیدُ فِی الرِّزقِ ، ولکِن یُذِلُّ القَدرَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الأَرزاقُ لا تُنالُ بِالحِرصِ وَالمُطالَبَةِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الأَجَلُ مَحتومٌ ، وَالرِّزقُ مَقسومٌ ، فَلا یَغُمَّنَّ أحَدَکُم إبطاؤُهُ ؛ فَإِنَّ الحِرصَ لا یُقَدِّمُهُ ، وَالعَفافَ لا یُؤَخِّرُهُ ، وَالمُؤمِنُ بِالتَّحَمُّلِ خَلیقٌ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :کَم مِن مُتعِبٍ نَفسَهُ مُقَتَّرٌ عَلَیهِ ! ومُقتَصِدٍ فِی الطَّلَبِ قَد ساعَدَتهُ المَقادیرُ! ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فی رِسالَتِهِ إلی عَبدِ اللّهِ بنِ العَبّاسِ ـ: أمّا بَعدُ ، فَإِنَّکَ لَستَ بِسابِقٍ أجَلَکَ ، ولا مَرزوقٍ ما لَیسَ لَکَ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ الاِهتِمامَ بِالدُّنیا غَیرُ زائِدٍ فِی المَوظوفِ وفیهِ تَضییعُ الزّادِ ، وَالإِقبالُ عَلَی الآخِرَةِ غَیرُ ناقِصٍ مِنَ المَقدورِ وفیهِ إحرازُ المَعادِ . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :در شگفتم از آن کس که می داند خداوند روزی ها را ضمانت و تقدیر فرموده و کوشش وی روزی مقدر شده اش را نمی افزاید ، اما باز در طلب روزی با حرص ورزی می کوشد!

امام علی علیه السلام :آزمندی روزی را نمی افزاید ، بلکه موجب خواری است .

امام علی علیه السلام :روزی ها را با آزمندی و طلب نتوان یافت .

امام علی علیه السلام :مرگ تردیدناپذیر و روزی تقسیم شده است . پس به کندی رسیدنِ روزی شما را غمگین نسازد ؛ که نه حرص ورزیدن آن را پیش می اندازد و نه عفت پیشگی آن را واپس می افکند . و مؤمن آن است که شکیبایی پیشه کند .

امام علی علیه السلام :بسا کسی که خود را به رنج می افکند ، اما معیشتش تنگ است ؛ و بسا کسی که در طلب [روزی] میانه روی می کند ، اما تقدیر با وی یار است .

امام علی علیه السلامـ در نامه اش به عبداللّه بن عباس ـ: اما بعد ؛ همانا تو نتوانی بر مرگت پیشی گیری و آن چه را از آنِ تو تقدیر نشده ، روزی یابی .

امام علی علیه السلام :اما بعد ؛ هر آینه اهتمام ورزیدن به دنیا سبب افزون شدن روزی مقدر نیست و مایه تباهی توشه است ؛ و روی نهادن به آخرت از روزی مقدر نمی کاهد و مایه دستیابی به بهره های آخرت است .

.

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام کَثیرا ما یَقولُ : اِعلَموا عِلما یَقینا أنَّ اللّهَ عز و جل لَم یَجعَل لِلعَبدِ ـ وإنِ اشتَدَّ جَهدُهُ وعَظُمَت حیلَتُهُ وکَثُرَت مُکابَدَتُهُ ـ أن یَسبِقَ ما سُمِّیَ لَهُ فِی الذِّکرِ الحَکیمِ ، ولَم یَحُل بَینَ العَبدِ فی ضَعفِهِ وقِلَّةِ حیلَتِهِ أن یَبلُغَ ما سُمِّیَ لَهُ فِی الذِّکرِ الحَکیمِ . أیُّهَا النّاسُ ، إنَّهُ لَن یَزدادَ امرُؤٌ نَقیرا بِحَذقِهِ ، ولَم یَنتَقِصِ امرُؤٌ نَقیرا لِحُمقِهِ ، فَالعالِمُ لِهذَا العامِلُ بِهِ أعظَمُ النّاسِ راحَةً فی مَنفَعَتِهِ ، وَالعالِمُ لِهذَا التّارِکُ لَهُ أعظَمُ النّاسِ شُغلاً فی مَضَرَّتِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إن کانَ الرِّزقُ مَقسوما فَالحِرصُ لِماذا؟! وإن کانَ الحِسابُ حَقّا فَالجَمعُ لِماذا؟! ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: دَعِ الحِرصَ عَلَی الدُّنیاوفِی العَیشِ فَلا تَطمَع ولا تَجمَع مِنَ المالِولا تَدری لِمَن تَجمَع ولا تَدری أفی أرضِکَأم فی غَیرِها تُصرَع فَإِنَّ الرِّزقَ مَقسومٌوکَدُّ المَرءِ لا یَنفَع فَقیرٌ کُلُّ مَن یَطمَعغَنِیٌّ کُلُّ مَن یَقنَع ⁽³⁾

.

امام صادق علیه السلام :حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بسیار می فرمود : «به یقین بدانید که خداوند روا نداشته که بنده ای از آن چه در کتاب حکمت خدا برایش مقدر شده ، پیش افتد ـ هر چند که سخت بکوشد و بسیار تدبیر کند و فراوان رنج برد ـ ؛ و بنده کم توان و کوتاه اندیش را از رسیدن به آن چه در کتاب حکمت خدا برایش تقدیر گشته ، مانع نشود . ای مردم! هرگز هیچ کس به سبب هوشیاری اش [حتّی] به قدر شکاف هسته خرما افزایش روزی نیابد و هرگز هیچ کس به سبب کودنی اش [حتّی] به قدر شکاف هسته خرما کاهش روزی نیابد . آن که این را بداند و به آن عمل کند ، در سودبری آسوده ترینِ مردم است و آن که این را بداند و به آن عمل نکند ، در زیان بری گرفتارترینِ مردم است .

امام صادق علیه السلام :اگر روزی تقسیم شده است ، پس چرا آزمندی؟ و اگر محاسبه خداوند حقیقت دارد ، پس مال اندوزی چرا؟

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به وی ـ: حرص ورزی بر دنیا را رها کنو در بهره بردن از آن طمع نکن . و مال اندوزی منماحال آن که نمی دانی برای چه کس مال می اندوزی . و نمی دانی که در سرزمینخود درمی گذری یا در غربت . همانا روزی تقسیم شدهو کوشش انسان سودی ندارد . هر که طمع ورزد ، به فقر دچار می شودو هر که قناعت پیشه کند ، بی نیاز می گردد .

.

عنه علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ، فی ذَمِّ الحِرصِ ـ: اِحبِس عِنانَکَ لا تَجمَح بِهِ طَلَبافَلا ورَبِّکَ مَا الأَرزاقُ بِالطَّلَب قَد یَأکُلُ المالَ مَن لَم یُحفِ راحِلَةًویَترُکُ المالَ مَن قَد جَدَّ فِی الطَّلَبِ ⁽¹⁾

تاریخ دمشق عن محمّد بن یزید بن عبد الأکبر مبرّد :کانَ مَکتوبا عَلی سَیفِ الإِمامِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام : لِلنّاسِ حِرصٌ عَلَی الدُّنیا وتَدبیرُوصَفوُها لَکَ مَمزوجٌ بِتَکدیرِ لَم یُرزَقوها بِعَقلٍ عِندَما قُسِمَتلکِنَّهُم رُزِقوها بِالمَقادیرِ کَم مِن أدیبٍ لَبیبٍ لا تُساعِدُهُومائِقٌ (نالَ) دُنیاهُ بِتَقصیرِ لَو کانَ عَن قُوَّةٍ أو (عَن) مُغالَبَةٍطارَ البُزاةُ بِأَرزاقِ العَصافیرِ ⁽²⁾

۱ / ۲ ـ ۴مَضمونٌ لِطالِبِهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ بابَ الرِّزقِ مَفتوحٌ مِن لَدُنِ العَرشِ إلی قَرارِ بَطنِ الأَرضِ ، یَرزُقُ اللّهُ کُلَّ عَبدٍ عَلی قَدرِ هِمَّتِهِ ونِهمَتِهِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اُطلُبُوا الرِّزقَ ؛ فَإِنَّهُ مَضمونٌ لِطالِبِهِ . ⁽⁴⁾

کنز الفوائد :رُوِیَ فی بَعضِ الکُتُبِ : أنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ : یَابنَ آدَمَ ، حَرِّک یَدَکَ أبسُط لَکَ فِی الرِّزقِ ، وأطِعنی فی ما آمُرُکَ ، فَما أعلَمَنی بِما یُصلِحُکَ ! ⁽⁵⁾

.

۱ / ۲ ـ ۴ روزی برای جوینده آن ضمانت شده است

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به وی ، در نکوهش حرص ـ: عنان خویش را نگاه دار و در طلب دنیا چموشی مکن / به پروردگارت سوگند! چنین نیست که روزی ها با طلب کردن به دست آید. گاه کسی از مال بهره می برد که پای در ره ننهاده / و کسی مال بر جا می نهد که بسیار در طلب آن کوشیده است .

تاریخ دمشق از محمّد بن یزید بن عبدالاکبر مبرد :بر شمشیر امام علی بن ابی طالب علیه السلامچنین نگاشته شده بود: مردم به دنیا حرص می ورزند و برای آن تدبیر می کنندحال آن که پاکی اش برایت آمیخته به تیرگی است . آن گاه که روزی تقسیم می شد ، مردم با عقل و تدبیر به روزی دست نیافتندلکه روزیِ هر کس به تقدیر بود . بسا ادیب هوشیار که دنیا یار او نیستو بسا کوتاه فکر که با همه کوتاه اندیشی اش به دنیای خود دست یابد .اگر روزی یافتن به نیرو یا غلبه بودبازها باید بر روزیِ گنجشکان چنگ می یافتند!

۱ / ۲ ـ ۴روزی برای جوینده آن ضمانت شده استپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا درِ روزی از پیشگاه عرش تا هموارْگاهِ درون زمین گشوده شده است ؛ خداوند هر بنده ای را به قدر همت و نیازش روزی می بخشد .

امام علی علیه السلام :در طلب روزی باشید ؛ زیرا روزی برای جوینده اش ضمانت شده است .

کنز الفوائد :در برخی از کتب این روایت آمده است: خدای تعالی می فرماید : «ای فرزند آدم! دست خویش را حرکت بخش تا روزی ات را گسترش دهم؛ وآن چه را به تو فرمان می دهم ، اطاعت کن که من به مایه صلاح تو بسیار آگاهم» .

.

۱ / ۲ ـ ۵قَد یَجری بِغَیرِ حیلَةٍالإمام علیّ علیه السلام :لَو جَرَتِ الأَرزاقُ بِالأَلبابِ وَالعُقولِ ؛ لَم تَعِشِ البَهائِمُ وَالحَمقی . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :وُکِّلَ الرِّزقُ بِالحُمقِ ، ووُکِّلَ الحِرمانُ بِالعَقلِ ، ووُکِّلَ البَلاءُ بِالصَّبرِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الحَظُّ یَسعی إلی مَن لا یَخطُبُهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الحَظُّ یَأتی مَن لایَأتیهِ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ تَعالی وَسَّعَ فی أرزاقِ الحُمَقاءِ لِیَعتَبِرَ العُقَلاءُ ، ویَعلَموا أنَّ الدُّنیا لَیسَ یُنالُ ما فیها بِعَمَلٍ ولا حیلَةٍ . ⁽⁵⁾

ربیع الأبرار :اُوحِیَ إلی موسی علیه السلام : أتَدری لِمَ رَزَقتُ الأَحمَقَ؟ قالَ : لا یا رَبِّ . قالَ : لِیُعلَمَ أنَّ الرِّزقَ لَیسَ بِالاِحتِیالِ . ⁽⁶⁾

.

۱ / ۲ ـ ۵ گاه روزی بدون برنامه ریزی به دست آید

۱ / ۲ ـ ۵گاه روزی بدون برنامه ریزی به دست آیدامام علی علیه السلام :اگر روزی ها به سبب اندیشه ها و خردها جریان می یافت ، چهارپایان و بی خردان معیشت نمی یافتند!

امام علی علیه السلام :روزی به نادانی واگذار شده ؛ ناکامی به دانایی ؛ و بلا به صبوری .

امام علی علیه السلام :کامیابی به سوی کسی می شتابد که به دنبال آن نیست .

امام علی علیه السلام :بهره مندی از آن کسی است که به سوی آن نمی رود .

امام صادق علیه السلام :همانا خداوند در روزی نادانان گشایش پدید آورده تا دانایان عبرت گیرند و بدانند که با کار و چاره جویی نمی توان به دنیا دست یافت .

ربیع الابرار :به موسی علیه السلام وحی شد : «آیا می دانی چرا احمق را روزی داده ام؟» گفت: «پروردگار من! نمی دانم» . فرمود : «تا دانسته شود که روزی با چاره اندیشی به دست نیاید» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: وُکِّلَ ثَلاثٌ بِثَلاثٍ : الرِّزقُ بِالحُمقِ ، وَالحِرمانُ بِالعَقلِ ، وَالبَلاءُ بِالمَنطِقِ . لِیَعلَمَ ابنُ آدَمَ أن لَیسَ لَهُ مِنَ الأَمرِ شَیءٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: مَن زادَ عَقلُهُ نَقَصَ حَظُّهُ ، وما جَعَلَ اللّهُ لِأَحَدٍ عَقلاً وافِرا إلاَّ احتُسِبَ بِهِ عَلَیهِ مِن رِزقِهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: کَم مِن أدیبٍ فَطِنٍ عالِمٍمُستَکمِلِ العَقلِ مُقِلٍّ عَدیمِ ومِن جَهولٍ مُکثِرٍ مالَهُذلِکَ تَقدیرُ العَزیزِ العَلیمِ ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: کَم مِن عَلیمٍ قَوِیٍّ فی تَقَلُّبِهِمُهَذَّبِ اللُّبِّ عَنهُ الرِّزقُ یَنحَرِفُ کَم مِن ضَعیفٍ سَخیفِ العَقلِ مُختَلِطٍکَأَنَّهُ مِن خَلیجِ البَحرِ یَغتَرِفُ ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام : فَلَو أنَّ العُقولَ تَجُرُّ رِزقالَکانَ الرِّزقُ عِندَ ذَوِی العُقولِ فَکَم مِن مُؤمِنٍ قَد جاعَ یَوماسَیُروی مِن رَحیقِ السَّلسَبیلِ ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلامـ در کلمات حکیمانه منسوب به وی ـ: سه چیز به سه چیز واگذار شده است: روزی به نادانی ، ناکامی به دانایی ، و بلا به فهم و شعور ؛ تا فرزند آدم دریابد که هیچکاره است .

امام علی علیه السلامـ در کلمات حکیمانه منسوب به وی ـ: هر کس عقلش بیش ، بهره اش کم تر . خداوند به هیچ کس عقل فراوان نداده ، مگر این که به ازای آن از روزی اش کاسته است .

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به وی ـ: بسا ادیب هوشیار و دانشمندکه از عقل فراوان بهره دارد ، ولی بی چیز و تنگدست است . و بسا نادان که مال بسیار داردو این ، تقدیر خداوند سرافراز دانا است .

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به وی ـ: بسا دانای قوی عزم و نیکواندیشکه روزی از وی روی می گرداند . و بسا ناتوان کوته اندیش تباه عقلکه [بسی نعمت یافته] گویی از کناره دریا با کف دست آب بر می گیرد .

امام علی علیه السلام: اگر اندیشه ها روزی را سوی خود می کشاندندآن گاه روزی نزد اندیش مندان بود . بسا مؤمن که یک روز گرسنگی کشدو در بهشت از باده ناب سلسبیل سیراب گردد .

.

عنه علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: لَو کانَ بِاللُّبِّ یَزدادُ اللَّبیبُ غِنیًلَکانَ کُلُّ لَبیبٍ مِثلَ قارونِ لکِنَّمَا الرِّزقُ بِالمیزانِ مِن حَکَمٍیُعطِی اللَّبیبَ ویُعطی کُلَّ مَأفونِ ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: ما لا یَکونُ فَلا یَکونُ بِحیلَةٍأبَدا وما هُوَ کائِنٌ سَیَکونُ سَیَکونُ ما هُوَ کائِنٌ فی وَقتِهِوأخُو الجَهالَةِ مُتعَبٌ مَحزونُ یَسعَی القَوِیُّ فَلا یَنالُ بِسَعیِهِحَظّا ویَحظی عاجِزٌ ومَهینُ ⁽²⁾

۱ / ۳أصنافُ الرِّزقِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اِعلَموا أنَّ الرِّزقَ رِزقانِ : فَرِزقٌ تَطلُبونَهُ ، ورِزقٌ یَطلُبُکُم . فَاطلُبوا أرزاقَکُم مِن حَلالٍ ؛ فَإِنَّکُم آکِلوها حَلالاً إن طَلَبتُموها مِن وُجوهِها ، وإن لَم تَطلُبوها مِن وُجوهِها أکَلتُموها حَراما ، وهِیَ أرزاقُکُم لابُدَّ لَکُم مِن أکلِها . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ الرِّزقَ لَیَطلُبُ العَبدَ کَما یَطلُبُهُ أجَلُهُ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۳ گونه های روزی

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به وی ـ: اگر خردمند به سبب افزونی خرد ، توانگرتر می شدآن گاه هر خردمندی می بایست همچون قارون بود . اما روزی را ترازویی است نزد خدای حکم گزارکه هم خردمند را نصیب عطا فرماید و هم کم خرد را .

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به وی ـ: آن چه بنا نیست که باشد ، با هیچ تدبیری بودنی نخواهد شدو آن چه بنا است که باشد ، خواهد شد . آن چه بنا است که باشد ، در وقت خویش خواهد شدو نادان همواره در رنج و اندوه است . نیرومند می کوشد ، اما با کوشش خویش به نصیبی نمی رسدحال آن که ناتوان و فرومایه به نصیب خویش می رسد .

۱ / ۳گونه های روزیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدانید که روزی دو گونه است : آن چه شما در پی آنید و آن چه او در پی شما است . پس روزی های خویش را از حلال جست و جو کنید ؛ که اگر آن را از طریق مناسب به دست آورده باشید ، به حلال مصرفش می کنید ؛ و اگر آن را از طریق مناسب به کف نیاورده باشید ، به حرامش می خورید . و این ها روزی های شمایند که ناچار از مصرف آن هایید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا روزی در پی بنده است ، همان گونه که مرگ در پی او است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :یا أبا ذَرٍّ ، لَو أنَّ ابنَ آدَمَ فَرَّ مِن رِزقِهِ کَما یَفِرُّ مِنَ المَوتِ لَأَدرَکَهُ رِزقُهُ کَما یُدرِکُهُ المَوتُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ لِمَن سَأَلَهُ عَن تَفسیرِ «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَــلَمِینَ» ـ : «رَبِّ الْعَــلَمِینَ» : مالِکُهُم وخالِقُهُم وسائِقُ أرزاقِهِم إلَیهِم مِن حَیثُ یَعلَمونَ ومِن حَیثُ لا یَعلَمونَ ؛ فَالرِّزقُ مَقسومٌ ، وهُوَ یَأتِی ابنَ آدَمَ عَلی أیِّ سیرَةٍ سارَها مِنَ الدُّنیا ، لَیسَ تَقوی مُتَّقٍ بِزائِدِهِ ، ولا فُجورُ فاجِرٍ بِناقِصِهِ ، وبَینَهُ وبَینَهُ سِترٌ ، وهُوَ طالِبُهُ ؛ فَلَو أنَّ أحَدَکُم یَفِرُّ مِن رِزقِهِ لَطَلَبَهُ کَما یَطلُبُهُ المَوتُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الرِّزقُ یَطلُبُ مَن لا یَطلُبُهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :رِزقُکَ یَطلُبُکَ فَأَرِح نَفسَکَ مِن طَلَبِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لاِبنِهِ مُحَمَّدِ بنِ الحَنَفِیَّةِ ـ: یا بُنَیَّ ، الرِّزقُ رِزقانِ : رِزقٌ تَطلُبُهُ ، ورِزقٌ یَطلُبُکَ ؛ فَإِن لَم تَأتِهِ أتاکَ . فَلا تَحمِل هَمَّ سَنَتِکَ عَلی هَمِّ یَومِکَ . وکَفاکَ کُلُّ یَومٍ ما هُوَ فیهِ ، فَإِن تَکُنِ السَّنَةُ مِن عُمُرِکَ فَإِنَّ اللّهَ عز و جلسَیَأتیکَ فی کُلِّ غَدٍ بِجَدیدِ ما قَسَمَ لَکَ ، وإن لَم تَکُنِ السَّنَةُ مِن عُمُرِکَ فَما تَصنَعُ بِغَمٍّ وهَمٍّ ما لَیسَ لَکَ؟! وَاعلَم أنَّهُ لَن یَسبِقَکَ إلی رِزقِکَ طالِبٌ ، ولَن یَغلِبَکَ عَلَیهِ غالِبٌ ، ولَن یَحتَجِبَ عَنکَ ما قُدِّرَ لَکَ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای ابوذر! اگر فرزند آدم از روزی بگریزد ، همان گونه که از مرگ می گریزد ، هر آینه روزی اش به وی خواهد رسید ، همان سان که مرگ او را درخواهد یافت .

امام علی علیه السلامـ خطاب به کسی که تفسیر «الحمدللّه رب العالمین» را از وی پرسید ـ: «پروردگار جهانیان» مالک ، آفریننده ، و کشاننده روزی های ایشان به سویشان است ، خواه به گونه ای که دریابند و خواه بدان سان که درنیابند . پس روزی تقسیم شده است و به فرزند آدم می رسد ، بی آن که به نوع رفتار وی در دنیا بستگی داشته باشد . نه تقوای فرد پرهیزگار به روزی وی می افزاید و نه بدکاری فرد زشتکار از روزی اش می کاهد . میان بنده و روزی پرده ای است و روزی در پی بنده است . اگر کسی از شما از روزی خویش بگریزد ، روزی در پی وی می رود ، همان گونه که مرگ به دنبالش روان است .

امام علی علیه السلام :روزی به دنبال کسی است که در پی آن نیست .

امام علی علیه السلام: روزی ، خود ، به دنبال تو می آید ؛ پس خویشتن را برای طلب آن به رنج میفکن .

امام علی علیه السلامـ در سفارشش به فرزندش محمّد بن حنفیه ـ: پسر عزیزم! روزی دو گونه است: یکی آن چه تو در پی آنی ؛ و یکی آن چه او در پی تو است ؛ پس اگر به دنبالش نروی ، او به دنبال تو خواهد آمد . از این رو ، یک روز را به قدر یک سال نگران نباش ؛ که هر روز را روزیِ همان روز کفایتت کند . اگر یک سال از عمرت مانده باشد ، خداوند از پس هر روز ، روزی تازه ات را خواهد داد ؛ و اگر یک سال از عمرت نمانده باشد ، پس چرا اندوه و غمِ زمانی را می خوری که از آنِ تو نیست؟ بدان که بر روزی تو جوینده ای دیگر پیشی نتواند گرفت و سلطه گری غلبه نتواند یافت و رزقی که برایت مقدر شده از تو پوشیده نخواهد ماند .

.

عنه علیه السلام :الرِّزقُ رِزقانِ : طالِبٌ ، ومَطلوبٌ ؛ فَمَن طَلَبَ الدُّنیا طَلَبَهُ المَوتُ حَتّی یُخرِجَهُ عَنها ، ومَن طَلَبَ الآخِرَةَ طَلَبَتهُ الدُّنیا حَتّی یَستَوفِیَ رِزقَهُ مِنها . ⁽¹⁾

نهج البلاغة :قیلَ لِأَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام : لَو سُدَّ عَلی رَجُلٍ بابُ بَیتِهِ وتُرِکَ فیهِ ، مِن أینَ کانَ یَأتیهِ رِزقُهُ؟ فَقالَ علیه السلام : مِن حَیثُ یَأتیهِ أجَلُهُ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :الرِّزقُ مَقسومٌ عَلی ضَربَینِ : أحَدُهُما واصِلٌ إلی صاحِبِهِ وإن لَم یَطلُبهُ ، وَالآخَرُ مُعَلَّقٌ بِطَلَبِهِ ؛ فَالَّذی قُسِمَ لِلعَبدِ عَلی کُلِّ حالٍ آتیهِ وإن لَم یَسعَ لَهُ ، وَالَّذی قُسِمَ لَهُ بِالسَّعیِ فَیَنبَغی أن یَلتَمِسَهُ مِن وُجوهِهِ ؛ وهُوَ ما أحَلَّهُ اللّهُ تَعالی لَهُ دونَ غَیرِهِ . فَإِن طَلَبَهُ مِن جِهَةِ الحَرامِ فَوَجَدَهُ حُسِبَ عَلَیهِ بِرِزقِهِ وحوسِبَ بِهِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: لا تَعتِبَنَّ عَلَی العِبادِ فَإِنَّمایَأتیکَ رِزقُکَ حینَ یُؤذَنُ فیهِ سَبَقَ القَضاءُ لِوَقتِهِ فَکَأَنَّهُیَأتیکَ خَیرَ الوَقتِ أو تَأتیهِ فَثِقَن بِمَولاکَ الکَریمِ فَإِنَّهُلِلعَبدِ أرأَفُ مِن أبٍ لِبَنیهِ ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :روزی دو گونه است : آن چه به دنبال می آید و آن چه به دنبالش می روند . هر که به دنبال دنیا رود ، مرگ در پی وی می آید تا از دنیا بیرونش کشد ؛ و هر که آخرت را بجوید ، دنیا در پی او می آید تا روزی اش را به نحو کامل به وی دهد .

نهج البلاغه :امیرالمؤمنین علیه السلام را گفتند : «اگر درِ خانه کسی بر وی بسته شود و او در آن محبوس گردد ، روزی اش از کجا می رسد؟» فرمود : «از همان جای که مرگش فرا می رسد» .

امام صادق علیه السلام :رزق به دو گونه تقسیم شده است: یکی به صاحبش می رسد ، هر چند آن را نجوید ؛ و دیگری وقتی به دست آید که در پی آن روند . پس آن چه در هر حال برای بنده مقدر شده ، به وی می رسد ، هر چند بنده برای آن نکوشد ؛ و اما آن چه با کوشش برایش مقدر شده ، بنده باید آن را از راهش بیابد ، یعنی راهی که خدای تعالی به حلال قرار داده و نه جز آن . پس اگر آن را از راه حرام طلب کرد و یافت ، به پایِ روزی اش نوشته می شود ، در حالی که برای آن مؤاخذه نیز می گردد .

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به وی ـ: هرگز با بندگان درشتناکی مکن ؛ که بی تردید ،هرگاه خدا رخصت فرماید ، روزی ات خواهد رسید . قضای پروردگار در زمان مناسب پیش می افتد ،چندان که گویی در بهترین وقت یا او به تو می رسد و یا تو به او می رسی . پس به مولای کرم بخش خویش بسی اعتماد ورز که او به بنده ،بیش از پدر به فرزندانش ، مهر می ورزد .

.

۱ / ۴حِکمَةُ القَبضِ وَالبَسطِالکتاب :«وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْاْ فِی الْأَرْضِ وَ لَـکِن یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَّا یَشَآءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِیرُ بَصِیرٌ . ⁽¹⁾»

«وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلَی بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ فَمَا الَّذِینَ فُضِّلُواْ بِرَآدِّی رِزْقِهِمْ عَلَی مَا مَلَکَتْ أَیْمَـنُهُمْ فَهُمْ فِیهِ سَوَآءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اللَّهِ یَجْحَدُونَ . ⁽²⁾»

«وَ لَقَدْ أَ خَذْنَآ ءَالَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِّنَ الثَّمَرَ تِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ . ⁽³⁾»

«وَ اعْلَمُواْ أَنَّمَآ أَمْوَ لُکُمْ وَ أَوْلَـدُکُمْ فِتْنَةٌ وَ أَنَّ اللَّهَ عِندَ هُو أَجْرٌ عَظِیمٌ . ⁽⁴⁾»

«وَ لَنَبْلُوَنَّکُم بِشَیْ ءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَ لِ وَ الْأَنفُسِ وَ الثَّمَرَ تِ وَ بَشِّرِ الصَّـبِرِینَ . ⁽⁵⁾»

«فَأَمَّا الاْءِنسَـنُ إِذَا مَا ابْتَلَهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ * وَ أَمَّآ إِذَا مَا ابْتَلَـهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهَـنَنِ * کَلاَّ بَل لاَّ تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ * وَ لاَ تَحَـضُّونَ عَلَی طَعَامِ الْمِسْکِینِ . ⁽⁶⁾»

الحدیث :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :یَقولُ اللّهُ عز و جل : إنّی لَم اُغنِ الغَنِیَّ لِکَرامَةٍ بِهِ عَلَیَّ ، ولکِنَّهُ مِمَّا ابتَلَیتُ بِهِ الأَغنِیاءَ . ⁽⁷⁾

.

۱ / ۴ حکمت تنگنا و گشایش

۱ / ۴حکمت تنگنا و گشایشقرآن:«و اگر خداوند روزی را بر بندگان خود فراخ می کرد ، هر آینه در زمین ستم و سرکشی می کردند . ولیکن به اندازه ای که بخواهد ، فرو می آورد؛ که او به بندگان خویش آگاه و بینا است .»

«و خداوند برخی از شما را در روزی بر برخی فزونی داد؛ پس کسانی که فزونی داده شده اند ، بر آن نیستند که روزی خویش به زیردستان خود بازدهند تا همه در روزی برابر و یکسان گردند . پس آیا نعمت خدای را انکار می کنند؟»

«و به راستی فرعونیان را به خشکسال ها و کاهش میوه ها گرفتار کردیم؛ شاید پند گیرند .»

«و بدانید که همانا مال ها و فرزندانتان آزمونی اند؛ و بدانید که پاداشی بزرگ نزد خداوند است .»

«و هر آینه شما را به چیزی از بیم و گرسنگی و کاهش مال ها و جان ها و میوه ها می آزماییم و شکیبایان را مژده ده .»

«اما آدمی آن گاه که پروردگارش او را بیازماید و گرامی دارد و نعمتش دهد ، گوید : پروردگارم مرا گرامی داشت * و اما چون او را بیازماید و روزی اش را بر او تنگ سازد ، گوید : پروردگارم مرا خوار و زبون کرد * نه چنان است؛ بلکه یتیم را نمی نوازید * و یکدیگر را بر طعام دادنِ درویش و بینوا برنمی انگیزید .»

حدیث:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند می فرماید : «هر آینه من توانگر را بدان جهت که نزدم کرامتی دارد ، توانگری نبخشیده ام ؛ بلکه از باب مبتلا ساختن توانگران است» .

.

عنه صلی الله علیه و آله :المالُ فیهِ خَیرٌ و شَرٌّ ؛ فیهِ حَملُ الکَلِّ وصِلَةُ الرَّحِمِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ تَعالی لَیَبتَلِی العَبدَ بِالرِّزقِ لِیَنظُرَ کَیفَ یَعمَلُ ؛ فَإِن رَضِیَ بورِکَ لَهُ ، وإن لَم یَرضَ لَم یُبارَک لَهُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ یَبتَلی عَبدَهُ بِما أعطاهُ ، فَمَن رَضِیَ بِما قَسَمَ اللّهُ عز و جل لَهُ بارَکَ اللّهُ لَهُ فیهِ ووَسَّعَهُ ، ومَن لَم یَرضَ لَم یُبارِک لَهُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا أحَبَّ اللّهُ عَبدا اِبتَلاهُ ، فَإِذا أحَبَّهُ (اللّهُ) الحُبَّ البالِغَ اقتَناهُ . قالوا : ومَا اقتِناؤُهُ؟ قالَ : أن لا یَترُکَ لَهُ مالاً ولا وَلَدا . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ عز و جل : وعِزَّتی وجَلالی! لا اُخرِجُ عَبدا مِنَ الدُّنیا وأنَا اُریدُ أن أرحَمَهُ حَتّی أستَوفِیَ مِنهُ کُلَّ خَطیئَةٍ عَمِلَها ؛ إمّا بِسُقمٍ فی جَسَدِهِ ، وإمّا بِضیقٍ فی رِزقِهِ ، وإمّا بِخَوفٍ فی دُنیاهُ ، فَإِن بَقِیَت عَلَیهِ بَقِیَّةٌ شَدَّدتُ عَلَیهِ عِندَ المَوتِ . وعِزَّتی وجَلالی! لا اُخرِجُ عَبدا مِنَ الدُّنیا وأنَا اُریدُ أن اُعَذِّبَهُ حَتّی اُوَفِّیَهُ کُلَّ حَسَنَةٍ عَمِلَها ؛ إمّا بِسَعَةٍ فی رِزقِهِ ، وإمّا بِصِحَّةٍ فی جِسمِهِ ، وإمّا بِأَمنٍ فی دُنیاهُ ، فَإِن بَقِیَت عَلَیهِ بَقِیَّةٌ هَوَّنتُ عَلَیهِ بِهَا المَوتَ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در مال هم خیر است و هم شر ؛ با آن به حمل بار دیگران توان پرداخت و نیز پیوند با خویشان برقرار توان کرد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا خدای تعالی بنده را با روزیِ دادن آزمایش می کند تا درنگرد که وی چگونه عمل می کند ؛ اگر بنده از آن روزی خشنود باشد ، روزی اش برکت می یابد و اگر خشنود نباشد ، روزی اش بی برکت می گردد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر آینه خدای بزرگ و بلند پایه بنده خویش را با آن چه به وی عطا فرماید ، آزمایش می کند . اگر به آن چه خدا قسمتش فرموده ، راضی باشد ، خداوند به وی برکت و گشایش بخشد ؛ و اگر راضی نباشد ، خدا به او برکت ندهد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه خداوند بنده ای را دوست بدارد ، مبتلایش سازد و هر گاه او را بسیار دوست بدارد ، وی را در هم گیرد . پرسیدند : «در هم گرفتن وی چگونه است؟» فرمود : «بدین گونه است که برایش هیچ دارایی و فرزندی نگذارد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند فرموده است: «به سرفرازی و شکوهم سوگند! بنده ای را که بخواهم بر وی رحمت آورم ، از دنیا برون نمی آورم ، مگر آن که هر گناهی را که مرتکب شده ، از وی بزدایم . و آن ، چنین است که یا تنش را بیمار می کنم و یا روزی اش را تنگ می سازم و یا در دنیا به هراس دچارش می کنم . اگر باز هم گناهی بر او باقی ماند ، هنگام مرگ بر وی سخت می گیرم . به سرفرازی و شکوهم سوگند! بنده ای را که بخواهم به عذاب دچار سازم ، از دنیا برون نمی آورم ، مگر آن که هر کار نیکی را که مرتکب شده ، از وی بگیرم . و آن ، چنین است که یا روزی اش را گشایش بخشم و یا تنش را سلامت دارم و یا در دنیا برایش امنیت فراهم آورم . و اگر باز هم باقی ماند ، به سبب آن ، مرگ را بر وی آسان می سازم» .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إذا رَأَیتُمُ الرَّجُلَ ألَمَّ اللّهُ بِهِ الفَقرَ وَالمَرَضَ ؛ فَإِنَّ اللّهَ تَعالی یُریدُ أن یُصافِیَهُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ المُؤمِنَ إذا قارَفَ الذُّنوبَ وَابتُلِیَ بِهَا ، ابتُلِیَ بِالفَقرِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یَقولُ اللّهُ عز و جل : ... رُبَّما سَأَلَنی وَلِیِّیَ المُؤمِنُ الغِنی فَأَصرِفُهُ إلَی الفَقرِ ، ولَو صَرَفتُهُ إلَی الغِنی لَکانَ شَرّا لَهُ ؛ ورُبَّما سَأَلَنی وَلِیِّیَ المُؤمِنُ الفَقرَ فَأَصرِفُهُ إلَی الغِنی ولَو صَرَفتُهُ إلَی الفَقرِ لَکانَ شَرّا لَهُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ : ... إنَّ مِن عِبادِیَ المُؤمِنینَ لَمَن لَم یَصلُح إیمانُهُ إلاّ بِالفَقرِ ، ولَو أغنَیتُهُ لَأَفسَدَهُ ذلِکَ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أتانی جَبرَئیلُ فَقالَ : یا مُحَمَّدُ ، رَبُّکَ یَقرَأُ عَلَیکَ السَّلامَ ویَقولُ : إنَّ مِن عِبادی مَن لا یَصلُحُ إیمانُهُ إلاّ بِالغِنی ، ولَو أفقَرتُهُ لَکَفَرَ ؛ وإنَّ مِن عِبادی مَن لا یَصلُحُ إیمانُهُ إلاّ بِالفَقرِ ، ولَو أغنَیتُهُ لَکَفَرَ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ عز و جل : ... إنَّ مِن عِبادِیَ المُؤمِنینَ لَعِبادا لا یَصلُحُ لَهُم أمرُ دینِهِم إلاّ بِالفاقَةِ وَالمَسکَنَةِ وَالسُّقمِ فی أبدانِهِم ، فَأَبلوهُم بِالفاقَةِ وَالمَسکَنَةِ وَالسُّقمِ فَیَصلُحُ عَلَیهِم أمرُ دینِهِم ، وأنَا أعلَمُ بِما یَصلُحُ عَلَیهِ أمرُ دینِ عِبادِیَ المُؤمِنینَ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه کسی را دیدید که خدا فقر و بیماری را بر وی وارد فرموده ، [بدانید که] هر آینه خدای تعالی می خواهد با وی صفا ورزد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا هرگاه مؤمن به گناهان دست یازد و بدان ها گرفتار گردد ، به فقر مبتلا خواهد شد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند می فرماید: «بسا که دوست مؤمنم از من توانگری خواهد ، اما من به وی فقر دهم ؛ که اگر توانگری اش دهم ، برای او شر است . و بسا که دوست مؤمنم از من فقر خواهد ، اما من به وی توانگری دهم ؛ که اگر فقرش دهم ، برای او شر است» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدای خجسته و بلندپایه فرموده است: « . . .همانا از بندگان مؤمن من کسی است که ایمانش جز با فقر سامان نیابد ؛ و اگر توانگرش سازم ، همین او را به فساد کشاند» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جبرئیل نزد من آمد و گفت: «ای محمّد! پروردگارت بر تو درود می فرستد و می فرماید : «همانا از بندگان من کسی است که ایمانش جز با توانگری سامان نیابد ؛ و اگر فقیرش سازم ، کافر گردد ؛ و نیز از بندگان من کسی است که ایمانش جز با فقر سامان نیابد ؛ و اگر توانگرش سازم ، کافر گردد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند فرموده است : «هر آینه از بندگان مؤمن من کسانی هستند که کار دینشان برایشان به سامان نیاید جز به این که در فقر و تنگدستی و بیماری به سر برند ؛ پس ایشان را به فقر و تنگدستی و بیماری مبتلا می کنم تا بدین سان کار دینشان برایشان سامان یابد ؛ و من آگاه ترم که کار دین بندگان مؤمنم به چه چیز سامان یابد» .

.

عنه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ عز و جل : لَولا أنّی أستَحیی مِن عَبدِیَ المُؤمِنِ ، ما تَرَکتُ عَلَیهِ خِرقَةً یَتَواری بِها ، وإذا أکمَلتُ لَهُ الإِیمانَ ابتَلَیتُهُ بِضَعفٍ فی قُوَّتِهِ ، وقِلَّةٍ فی رِزقِهِ ، فَإِن هُوَ جَزِعَ أعَدتُ عَلَیهِ ، وإن صَبَرَ باهَیتُ بِهِ مَلائِکَتی . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :قَدَّرَ الأَرزاقَ فَکَثَّرَها وقَلَّلَها ، وقَسَّمَها عَلَی الضّیقِ وَالسَّعَةِ ، فَعَدَلَ فیها لِیَبتَلِیَ مَن أرادَ بِمَیسورِها ومَعسورِها ، ولِیَختَبِرَ بِذلِکَ الشُّکرَ وَالصَّبرَ مِن غَنِیِّها وفَقیرِها . ثُمَّ قَرَنَ بِسَعَتِها عَقابیلَ فاقَتِها ، وبِسَلامَتِها طَوارِقَ آفاتِها ، وبِفُرَجِ أفراحِها غُصَصَ أتراحِها (أبزاحِها) . وخَلَقَ الآجالَ فَأَطالَها وقَصَّرَها ، وقَدَّمَها وأخَّرَها ، ووَصَلَ بِالمَوتِ أسبابَها ، وجَعَلَهُ خالِجا لِأَشطانِها ، وقاطِعا لِمَرائِرِ أقرانِها . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :المالُ یُبدی جَواهِرَ الرِّجالِ وخَلائِقَها . ⁽³⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند فرموده است: «اگر از بنده مؤمن خویش حیا نمی ورزیدم ، برایش [حتی ]زیرجامه ای نمی نهادم که خود را با آن بپوشاند ؛ و چون ایمانش را کمال بخشم ، به کم توانی و اندکیِ روزی مبتلایش سازم ؛ اگر بیتابی کند ، دیگر بار مبتلایش سازم و اگر صبر پیشه کند ، با او بر فرشتگان مباهات ورزم» .

امام علی علیه السلام :خداوند روزی ها را تقدیر فرموده و آن ها را فراوان یا اندک و در تنگنا یا گشایش مقرر فرموده است و در این رفتار دادگری ورزیده تا هر که را خواهد ، با روزیِ آسان یا سخت آزمایش فرماید و بدین گونه شکر ورزیدن و صبر کردن را از توانگر و فقیر بیازماید . سپس همراه با گشایش روزی ، ناگواری های فقر را قرار داده و با سلامتش بلاهای بیماری را درآمیخته و با شادمانی های سُرورش غمناکی های اندوهش را همراه ساخته است . و سر رسیدن زندگی ها را مقدر فرموده و آن ها را بلند یا کوتاه و پیش یا پس قرار داده و سبب های مرگ را فراهم آورده و مرگ را کِشنده طناب های دراز عمرها و پاره کننده ریسمان های کوتاه گره خورده آن ها قرار داده است .

امام علی علیه السلام :دارایی ، گوهرها و خوی های آدمیان را آشکار می کند .

.

عنه علیه السلام :الغِنی وَالفَقرُ یَکشِفانِ جَواهِرَ الرِّجالِ وأوصافَها . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا تَعتَبِرُوا الرِّضا وَالسُّخطَ بِالمالِ وَالوَلَدِ جَهلاً بِمَواقِعِ الفِتنَةِ ، وَالاِختِبارِ فی مَوضِعِ الغِنی وَالاِقتِدارِ ، فَقَد قالَ سُبحانَهُ وتَعالی : «أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُم بِهِ مِن مَّالٍ وَ بَنِینَ* نُسَارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرَتِ بَل لاَّ یَشْعُرُونَ ؛ ⁽²⁾» فَإِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ یَختَبِرُ عِبادَهُ المُستَکبِرینَ فی أنفُسِهِم بِأَولِیائِهِ المُستَضعَفینَ فی أعیُنِهِم . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لا تَفرَح بِالغَناءِ وَالرَّخاءِ ، ولا تَغتَمَّ بِالفَقرِ وَالبَلاءِ ؛ فَإِنَّ الذَّهَبَ یُجَرَّبُ بِالنّارِ ، وَالمُؤمِنَ یُجَرَّبُ بِالبَلاءِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ اعْلَمُواْ أَنَّمَآ أَمْوَلُکُمْ وَ أَوْلَـدُکُمْ فِتْنَةٌ ⁽⁵⁾» ــ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ اعْلَمُواْ أَنَّمَآ أَمْوَلُکُمْ وَ أَوْلَـدُکُمْ فِتْنَةٌ ⁽⁶⁾» ـ : ومَعنی ذلِکَ أنَّهُ یَختَبِرُهُم بِالأَموالِ وَالأَولادِ ؛ لِیَتَبَیَّنَ السّاخِطَ لِرِزقِهِ ، وَالرّاضِیَ بِقِسمِهِ ، وإن کانَ سُبحانَهُ أعلَمَ بِهِم مِن أنفُسِهِم ، ولکِن لِتَظهَرَ الأَفعالُ الَّتی بِها یُستَحَقُّ الثَّوابُ وَالعِقابُ ؛ لِأَنَّ بَعضَهُم یُحِبُّ الذُّکورَ ویَکرَهُ الإِناثَ ، وبَعضَهُم یُحِبُّ تَثمیرَ المالِ ویَکرَهُ انثِلامَ الحالِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :ثَلاثٌ یُمتَحَنُ بِها عُقولُ الرِّجالِ ، هُنَّ : المالُ ، وَالوِلایَةُ ، وَالمُصیبَةُ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :مَن ضُیِّقَ عَلَیهِ فی ذاتِ یَدِهِ فَلَم یَظُنَّ أنَّ ذلِکَ حُسنُ نَظَرٍ مِنَ اللّهِ (لَهُ) فَقَد ضَیَّعَ مَأمولاً ، ومَن وُسِّعَ عَلَیهِ فی ذاتِ یَدِهِ فَلَم یَظُنَّ أنَّ ذلِکَ استِدراجٌ مِنَ اللّهِ فَقَد أمِنَ مَخوفا . ۹

.

امام علی علیه السلام :توانگری و فقر ، گوهرها و ویژگی های آدمیان را آشکار می کنند .

امام علی علیه السلام :به سبب جهل به موارد آزمایش و امتحان در جای توانگری و قدرت ، گمان نکنید که خشنودی یا ناخشنودی خدا به این شکل است که مال و فرزند به کسی دهد یا ندهد . همانا خداوندِ منزه و بزرگ فرموده است : «آیا می پندارند که آن چه از مال و فرزندان به آنان می دهیم * برای آن ها در [رساندن ]نیکی ها شتاب می کنیم؟ [نه ؛ ]بلکه نمی فهمند» . پس خدای سبحان آن گروه از بندگانش را که خود را نزد خویش بزرگ می شمارند ، به سبب آن دسته از دوستانش که در چشم آن گروهْ ضعیف به شمار می روند ، آزمایش می کند .

امام علی علیه السلام :از توانگری و آسایش شادمان مشو و از فقر و بلا نیز اندوه مخور ؛ که طلا با آتش محک می خورد و مؤمن با بلا .

امام علی علیه السلامـ درباره این سخن خدای تعالی: «و بدانید جز این نیست که دارایی ها و فرزندانتان مایه آزمایش شمایند» ـ: و معنای این سخن آن است ⁽¹⁾که خداوند ایشان را به دارایی ها و فرزندان می آزماید تا آن که به روزی او ناخرسند و آن که بدان خشنود است ، شناخته شود ، هر چند که خدای سبحان به آنان آگاه تر از خودشان است ؛ لیکن چنین می کند تا کردارهای شایسته پاداش و کیفر ظهور یابد ؛ چرا که برخی شان فرزند پسر را می پسندد و از دختر بیزار است ، و برخی مال بر مال نهادن را دوست می دارد و از آشفته حالی کراهت دارد .

امام علی علیه السلام :با سه چیز خردهای کسان آزموده گردد : دارایی ، حکمرانی ، و مصیبت .

امام علی علیه السلام :هر کس به تنگدستی دچار شود و گمان نبرد که این ، نیک بینی خدا به او است ، امید را تباه ساخته و آن کس که گشاده دست گردد و گمان نبرد که این ، گرفتاریِ تدریجی ⁽²⁾خدا برای او است ، خود را از بیمی که نباید از آن ایمن باشد ، ایمن داشته است .

.

الإمام الباقر علیه السلام :لَمّا اُسرِیَ بِالنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قالَ : یا رَبِّ ، ما حالُ المُؤمِنِ عِندَکَ؟قالَ : . . . وإنَّ مِن عِبادِیَ المُؤمِنینَ مَن لا یُصلِحُهُ إلاَّ الغِنی ، ولَو صَرَفتُهُ إلی غَیرِ ذلِکَ لَهَلَکَ ؛ وإنَّ مِن عِبادِیَ المُؤمِنینَ مَن لا یُصلِحُهُ إلاَّ الفَقرُ ، ولَو صَرَفتُهُ إلی غَیرِ ذلِکَ لَهَلَکَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی تَفسیرِ قَولِهِ تَعالی : «وَ کَذَ لِکَ فَتَنَّا بَعْضَهُم بِبَعْضٍ» ـ: أیِ اختَبَرنَا الأَغنِیاءَ بِالغَناءِ لِنَنظُرَ کَیفَ مُواساتُهُم لِلفُقَراءِ ، وکَیفَ یُخرِجونَ ما فَرَضَ اللّهُ عَلَیهِم فی أموالِهِم ، فَاختَبَرنَا الفُقَراءَ لِنَنظُرَ کَیفَ صَبرُهُم عَلَی الفَقرِ وعَمّا فی أیدِی الأَغنِیاءِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَن مَنَّ اللّهُ عَلَیهِ فَجَعَلَهُ مُوَسَّعا عَلَیهِ فَحُجَّتُهُ عَلَیهِ مالُهُ ، ثُمَّ تَعاهُدُهُ الفُقَراءَ بَعدُ بِنَوافِلِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :ما اُعطِیَ عَبدٌ مِنَ الدُّنیا إلاَّ اعتِبارا ، وما زُوِیَ عَنهُ إلاَّ اختِبارا . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی تَفسیرِ قَولِهِ تَعالی : «وَ لَوْ بَسَطَ اللّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوا فی الْأَرْضِ» ـ: لَو فَعَلَ لَفَعَلوا ، ولکِن جَعَلَهُم مُحتاجینَ بَعضَهُم إلی بَعضٍ : وَاستَعبَدَهُم بِذلِکَ ، ولَو جَعَلَهُم کُلَّهُم أغنِیاءَ لَبَغَوا فِی الأَرضِ . ⁽⁵⁾

.

امام باقر علیه السلام :آن گاه که پیامبر صلی الله علیه و آله به معراج برده شد ، گفت: «پروردگارم! مؤمن نزد تو چه حالی دارد؟» فرمود: « . . . از بندگان مؤمن من کسی است که جز توانگری به صلاح او نیست و اگر به حالی جز آن بدارمش ، تباه گردد ؛ و از بندگان مؤمن من کسی است که جز فقر به صلاح او نیست و اگر به حالی جز آن بدارمش ، تباه شود» .

امام باقر علیه السلامـ در تفسیر این سخن خدای تعالی: «و بدین گونه برخی از ایشان را به برخی آزمودیم » ـ: یعنی توانگران را به فقیران آزمودیم تا درنگریم که با فقیران چگونه همراهی می کنند و چه سان بخشی از مالشان را که خداوند واجب فرموده ، بیرون می سازند ؛ و نیز فقیران را آزمودیم تا درنگریم که چگونه بر فقر خویش و توانگریِ توانگران صبر می ورزند .

امام صادق علیه السلام :هر کس خداوند بر وی منت نهد و گشاده دستی اش دهد ، حجتی که خدا بر او قرار داده دارایی او است که چگونه با دهش و بخشش ، از فقیران مواظبت می کند .

امام صادق علیه السلام :هیچ بنده ای از دنیا برخوردار نمی شود ، مگر برای عبرت یافتن ؛ و هیچ بنده ای از آن بی بهره نگردد ، مگر برای آزموده شدن .

امام صادق علیه السلامـ در تفسیر این سخن خدای تعالی: «و اگر خداوند روزی را برای بندگانش گشاده می ساخت ، هر آینه ایشان در زمین تجاوزگری می کردند .» ـ: اگر خدا چنین می کرد ، آنان بی تردید چنان می کردند ؛ لیکن برخی از ایشان را به برخی دیگر نیازمند ساخت و بدین سان به بندگی شان واداشت ؛ و اگر همه را توانگر می ساخت ، هر آینه در زمین تجاوزگری می کردند .

.

عنه علیه السلام :لَولا کَثرَةُ إلحاحِ المُؤمِنِ فِی الرِّزقِ ، لَضَیَّقَ عَلَیهِ مِنَ الرِّزقِ أکثَرَ مِمّا هُوَ فیهِ . ⁽¹⁾

الاحتجاجـ مِن سُو?لِ الزِّندیقِ الَّذی سَأَلَ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام . . . بِماذَا استَحَقَّ الَّذینَ أغناهُم وأوسَعَ عَلَیهِم مِن رِزقِهِ الغَناءَ وَالسَّعَةَ ؟ وبِماذَا استَحَقَّ الفَقیرُ التَّقتیرَ وَالضّیقَ ؟ ـ: اِختَبَرَ الأَغنِیاءَ بِما أعطاهُم لِیَنظُرَ کَیفَ شُکرُهُم ، وَالفُقَراءَ بِما مَنَعَهُم لِیَنظُرَ کَیفَ صَبرُهُم . ووَجهٌ آخَرُ : أنَّهُ عَجَّلَ لِقَومٍ فی حَیاتِهِم ، ولِقَومٍ آخَرَ لِیَومِ حاجَتِهِم إلَیهِ . ووَجهٌ آخَرُ : فَإِنَّهُ عَلِمَ احتِمالَ کُلِّ قَومٍ فَأَعطاهُم عَلی قَدرِ احتِمالِهِم ، ولَو کانَ الخَلقُ کُلُّهُم أغنِیاءَ لَخَرِبَتِ الدُّنیا ، وفَسَدَ التَّدبیرُ ، وصارَ أهلُها إلَی الفَناءِ ، ولکِن جَعَلَ بَعضَهُم لِبَعضٍ عَونا ، وجَعَلَ أسبابَ أرزاقِهِم فی ضُروبِ الأَعمالِ وأنواعِ الصِّناعاتِ ؛ وذلِکَ أدوَمُ فِی البَقاءِ وأصَحُّ فِی التَّدبیرِ . ثُمَّ اختَبَرَ الأَغنِیاءَ بِالاِستِعطافِ عَلَی الفُقَراءِ . کُلُّ ذلِکَ لُطفٌ ورَحمَةٌ مِنَ الحَکیمِ الَّذی لا یُعابُ تَدبیرُهُ . ⁽²⁾

۱ / ۵المَرزوقُ مِن حَیثُ لا یَحتَسِبُ۱ / ۵ ـ ۱المُتَّقیالکتاب :«وَ مَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا * وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ وَ مَن یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَــلِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکُلِّ شَیْ ءٍ قَدْرًا . ⁽³⁾»

.

۱ / ۵ کسانی که از جایی که گمان نمی رود ، روزی دریافت می کنند

۱ / ۵ ـ ۱ تقواپیشه

امام صادق علیه السلام :اگر اصرار فراوان مؤمن برای برخورداری از روزی نبود ، همانا بیش از این وی در تنگنای روزی قرار می گرفت .

الاحتجاجـ بخشی از پرسش کافری از امام صادق علیه السلامـ: « . . .به چه سبب کسانی که خداوند توانگری شان بخشیده و روزی شان را گشایش داده ، مستحق توانگری و گشایش گشته اند؟ به چه سبب فقیر مستحق تنگنا و تنگدستی شده است؟» ـ : خداوند توانگران را با آن چه به ایشان عطا فرموده ، آزموده است تا در نگرد که چگونه شکر می کنند ؛ و فقیران را با تنگنا آزموده تا ببیند که چه سان صبر می ورزند . و سبب دیگر آن که روزی برخی را در زندگی شان پیش انداخته و روزی برخی دیگر را به هنگامی محول فرموده که بدان نیاز دارند . و دیگر سبب آن که خداوند می داند هر گروه چه اندازه تحمل دارد و هر یک را به قدر تحملش روزی عطا فرموده است . اگر همه مردم توانگر بودند ، دنیا ویران می شد و تدبیر تباه می گشت و اهل جهان نابود می شدند ؛ لیکن برخی از ایشان را یار برخی دیگر قرار داد و سبب های پیدایش روزی را در انواع کارها و حرفه ها نهاد . این ، ماندگارتر و تدبیرمندانه تر است . آن گاه خداوند توانگران را با لطف ورزیدن به فقیران آزمود . این همه ، لطف و رحمت خدای حکمت پیشه است که در تدبیرش عیبی راه ندارد .

۱ / ۵کسانی که از جایی که گمان نمی رود ، روزی دریافت می کنند۱ / ۵ ـ ۱تقواپیشهقرآن:«و هر که از خدا پروا کند ، برای او راه بیرون شدن پدید آورد * و او را از جایی که گمان ندارد ، روزی دهد . و هر که بر خدا توکلّ کند ، خدا او را بسنده است؛ که خدا به انجام رساننده فرمان خویش است. به راستی که خداوند برای هر چیز اندازه ای نهاده است .»

.

الحدیث :الإمام الباقر علیه السلام :قالَ اللّهُ عز و جل : وعِزَّتی وجَلالی وعَظَمَتی وبَهائی وعُلُوِّ ارتِفاعی! لا یُؤثِرُ عَبدٌ مُؤمِنٌ هَوایَ عَلی هَواهُ فی شَیءٍ مِن أمرِ الدُّنیا إلاّ جَعَلتُ غِناهُ فی نَفسِهِ ، وهِمَّتَهُ فی آخِرَتِهِ ، وضَمَّنتُ السَّماواتِ وَالأَرضَ رِزقَهُ . ⁽¹⁾

المعجم الکبیر عن معاذ بن جبل :سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : یا أیُّهَا النّاسُ ، اتَّخِذوا تَقوَی اللّهِ تِجارَةً یَأتِکُمُ ⁽²⁾الرِّزقُ بِلا بِضاعَةٍ ولا تِجارَةٍ . ثُمَّ قَرَأَ : «وَ مَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا* وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ . ⁽³⁾»

مسند ابن حنبل عن أبو ذرّ :جَعَلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَتلو عَلَیَّ هذِهِ الآیَةَ: «وَ مَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا» حَتّی فَرَغَ مِنَ الآیَةِ ، ثُمَّ قالَ : یا أبا ذَرٍّ ، لَو أنَّ النّاسَ کُلَّهُم أخَذوا بِها لَکَفَتهُم! قالَ : فَجَعَلَ یَتلو بِها ویُرَدِّدُها عَلَیَّ حَتّی نَعَستُ . ⁽⁴⁾

.

حدیث:امام باقر علیه السلام :خداوند فرموده است: «به سرفرازی و شکوه و بزرگی و درخشش و بلند پایگی ام سوگند! بنده مؤمن من خواست مرا بر خواست خود در کار دنیا ترجیح نمی دهد ، مگر این که توانگری اش را در جانش می نهم ، همتش را در آخرتش قرار می دهم ، و آسمان ها و زمین را تضمین کننده روزی اش می سازم» .

المعجم الکبیر از معاذ بن جبل :از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود : «ای مردم! تقوای خدا را دستمایه سازید تا روزی تان بدون سرمایه و کسب و کار فراهم آید» . سپس این آیه را تلاوت کرد : «و هر که از خدا پروا کند ، برای او راه بیرون شدن پدید آورد * و او را از جایی که گمان ندارد ، روزی دهد» .

مسند ابن حنبل از ابوذر :رسول خدا صلی الله علیه و آله تلاوت این آیه را برای من آغاز کرد: «و هر که از خدا پروا کند ، برای او راه بیرون شدن پدید آورد» ؛ تا آن که از تلاوت آن فراغت یافت . سپس فرمود : «ای ابوذر! اگر همه مردم به همین آیه تمسک می جستند ، برایشان کفایت می کرد» . ابوذر می گوید : آن گاه پیامبر بازخوانی این آیه را برایم از سر گرفت و تا وقتی که چشمم سنگین شد ، آن را بر من خواند .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أبَی اللّهُ عز و جل أن یَرزُقَ عَبدَهُ المُؤمِنَ إلاّ مِن حَیثُ لا یَعلَمُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن أتاهُ اللّهُ عز و جل بِرِزقٍ لَم یَخطُ إلَیهِ بِرِجلِهِ ، ولا یَمُدَّ إلَیهِ یَدَهُ ، ولَم یَتَکَلَّم فیهِ بِلِسانِهِ ، ولَم یَشُدَّ إلَیهِ ثِیابَهُ ، ولَم یَتَعَرَّض لَهُ ، کانَ مِمَّن ذَکَرَهُ اللّهُ عز و جل فی کِتابِهِ ،: «وَ مَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا* وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ . ⁽²⁾»

عنه علیه السلام :لَو أنَّ السَّماواتِ وَالأَرضَ کانَتا عَلی عَبدٍ رَتقا ثُمَّ اتَّقَی اللّهَ ، لَجَعَلَ اللّهُ لَهُ مِنهُما مَخرَجا ورَزَقَهُ مِن حَیثُ لایَحتَسِبُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أبَی اللّهُ عز و جل إلاّ أن یَجعَلَ أرزاقَ المُؤمِنینَ مِن حَیثُ لا یَحتَسِبونَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل جَعَلَ أرزاقَ المُؤمِنینَ مِن حَیثُ لا یَحتَسِبونَ ، وذلِکَ أنَّ العَبدَ إذا لَم یَعرِف وَجهَ رِزقِهِ کَثُرَ دُعاؤُهُ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند می پرهیزد از آن که بنده مؤمنش را روزی دهد جز از طریقی که وی می داند .

امام علی علیه السلام :هر که خداوند به وی روزی دهد بی آن که برای کسب آن گامی بردارد و دستی دراز کند و زبانی بگشاید و کمر همت بندد و بدان روی نهد ، از همانان است که خدا در کتابش یاد فرموده است: «و هر که از خدا پروا کند ، برای او راه بیرون شدن پدید آورد * و او را از جایی که گمان ندارد ، روزی دهد» .

امام علی علیه السلام :اگر آسمان ها و زمین بر بنده ای تنگ شده باشد و سپس تقوا ورزد ، هر آینه خداوند برای او از آن دو ، راه بیرون شدن پدید آورد و از جایی که گمان نکند ، روزی اش دهد .

امام علی علیه السلام :خداوند می پرهیزد از این که مؤمنان را جز از جایی که گمان ندارند ، روزی دهد .

امام علی علیه السلام :همانا خداوند روزی های مؤمنان را از جایی که گمان نمی برند ، قرار داده ؛ و این بدان جهت است که بنده هر گاه نداند روزی اش از کجا رسد ، دعایش افزون گردد .

.

عنه علیه السلامـ فی رِسالَتِهِ لِأَحَدِ أصحابِهِ ـ: أمّا بَعدُ ، فَإِنّی اُوصیکَ بِتَقوَی اللّهِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ قَد ضَمِنَ لِمَنِ اتَّقاهُ أن یُحَوِّلَهُ عَمّا یَکرَهُ إلی ما یُحِبُّ ، ویَرزُقَهُ مِن حَیثُ لا یَحتَسِبُ . . . إنَّ اللّهَ عز و جل لا یُخدَعُ عَن جَنَّتِهِ ، ولا یُنالُ ما عِندَهُ إلاّ بِطاعَتِهِ إن شاءَ اللّهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ» ـ: أی یُبارِک لَهُ فی ما آتاهُ . ⁽²⁾

راجع : ص ۱۸۸ (التعب فی طلب المعیشة) .

۱ / ۵ ـ ۲المُتَوَکِّلالکتاب :«وَ مَن یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ . ⁽³⁾»

الحدیث :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَو أنَّکُم کُنتُم تَوَکَّلونَ عَلَی اللّهِ حَقَّ تَوَکُّلِهِ ، لَرُزِقتُم کَما یُرزَقُ الطَّیرُ ؛ تَغدو خِماصا وتَروحُ بِطانا . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَنِ انقَطَعَ إلَی اللّهِ کَفاهُ اللّهُ کُلَّ مَؤونَةٍ ، ورَزَقَهُ مِن حَیثُ لا یَحتَسِبُ ؛ ومَنِ انقَطَعَ إلَی الدُّنیا وَکَلَهُ اللّهُ إلَیها . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۵ ـ ۲ توکّل کننده

امام علی علیه السلامـ در نامه اش به یکی از یارانش ـ: اما بعد ؛ همانا من به تقوای خداوند سفارشت می کنم ؛ که خدا برای هر که تقوا پیشه کند ، تضمین فرموده که از هر چه دوست نمی دارد ، به آن چه دوست می دارد گرایشش دهد و از جایی که گمان ندارد ، روزی اش بخشد . . . همانا خداوند برای کسب بهشتش فریفته نشود و آن چه نزد او است ، جز با اطاعتش به دست نیاید ـ اگر او خواهد ـ .

امام علی علیه السلامـ درباره این سخن خدای تعالی : «و او را روزی دهد از جایی که گمان ندارد» ـ: یعنی در آن چه به وی دهد ، برکت نهد .

ر .ک : ص۱۸۹ (رنج بردن در طلب روزی).

۱ / ۵ ـ ۲توکّل کنندهقرآن:«هر که بر خدا توکّل کند ، خدا او را بس است .»

حدیث:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر چنان که شایسته توکّل کردن بر خدا است ، بر او توکّل می کردید ، هر آینه همچون پرندگان روزی می یافتید که بامدادان گرسنه برمی خیزند و شامگاهان سیر هستند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که یکسره به خدا پیوندد ، خداوند هر بارِ او را بر عهده گیرد و از جایی که گمان ندارد ، روزی اش بخشد ؛ و هر که به دنیا پیوندد ، خدا وی را به دنیا واگذارد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَوَکَّلَ عَلَی اللّهِ کَفاهُ التَّشَعُّبَ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أرادَ أن یَرزُقَهُ اللّهُ مِن حَیثُ لا یَحتَسِبُ فَلیَتَوَکَّل عَلَی اللّهِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یَقولُ اللّهُ عز و جل : ما مِن مَخلوقٍ یَعتَصِمُ دونی إلاّ قَطَعتُ أسبابَ السَّماواتِ وأسبابَ الأَرضِ مِن دونِهِ ؛ فَإِن سَأَلَنی لَم اُعطِهِ ، وإن دَعانی لَم اُجِبهُ ، وما مِن مَخلوقٍ یَعتَصِمُ بی دونَ خَلقی إلاّ ضَمَّنتُ السَّماواتِ وَالأَرضَ رِزقَهُ ؛ فَإِن دَعانی أجَبتُهُ ، وإن سَأَلَنی أعطَیتُهُ ، وإنِ استَغفَرَنی غَفَرتُ لَهُ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن جَعَلَ اللّهُ سُبحانَهُ مَوئِلَ رَجائِهِ ، کَفاهُ أمرَ دینِهِ ودُنیاهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :حَسبُکَ مِن تَوَکُّلِکَ أن لا تَری لِرِزقِکَ مُجرِیا إلاَّ اللّهَ سُبحانَهُ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که بر خدا توکّل کند ، خدای از پراکندگی [و اتکا به کسان گوناگون] بی نیازش فرماید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که خواهد خداوند از جایی که گمان ندارد روزی اش بخشد ، باید بر خدا توکّل کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند فرماید : «هیچ آفریده ای نیست که به غیر من پناه جوید ، مگر این که دستاویزهای آسمان ها و زمین را از وی بگسلانم ؛ پس اگر از من چیزی خواهد ، به وی ندهم و اگر مرا فراخواند ، اجابتش نکنم . و هیچ آفریده ای نیست که از مخلوق من پیوند بریده ، تنها به من پناه آورد ، جز این که آسمان ها و زمین را تضمین گر روزی اش سازم ؛ اگر مرا بخواند ، اجابتش کنم و اگر از من چیزی خواهد ، به وی عطا کنم و اگر از من آمرزش جوید ، وی را بیامرزم» .

امام علی علیه السلام :هر که خدای سبحان را امیدگاه خویش سازد ، خداوند کار دین و دنیایش را کفایت می کند .

امام علی علیه السلام :در توکّل کردنت همین بس که هیچ کس جز خدا را جریان بخش روزی خود ندانی .

.

عنه علیه السلام :کُن مُتَوَکِّلاً تَکُن مَکفِیّا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن کانَ مُتَوَکِّلاً لَم یَعدَمِ الإِعانَةَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ما کانَ اللّهُ لِیَفتَحَ بابَ التَّوَکُّلِ ولَم یَجعَل لِلمُتَوَکِّلِ مَخرَجا ؛ فَإِنَّهُ سُبحانَهُ یَقولُ : «وَ مَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا* وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ وَ مَن یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ . ⁽³⁾»

الکافی عن معاویة بن وهب عن الإمام الصادق علیه السلام :مَن اُعطِیَ التَّوَکُّلَ اُعطِیَ الکِفایَةَ. ثُمَّ قالَ: أتَلَوتَ کِتابَ اللّهِ عز و جل: «وَ مَن یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ » ؟ ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ ⁽⁵⁾» الزّارِعونَ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :مَنِ اهتَمَّ لِرِزقِهِ کُتِبَ عَلَیهِ خَطیئَةٌ ، إنَّ دانِیالَ کانَ فی زَمَنِ مَلِکٍ جَبّارٍ عاتٍ ، أخَذَهُ فَطَرَحَهُ فی جُبٍّ وطَرَحَ مَعَهُ السِّباعَ فَلَم تَدنُ مِنهُ ولَم تَجرَحهُ ، فَأَوحَی اللّهُ إلی نَبِیٍ مِن أنبِیائِهِ : أنِ ائتِ دانِیالَ بِطَعامٍ . قالَ : یا رَبِّ ، وأینَ دانِیالُ؟ قالَ : تَخرُجُ مِنَ القَریَةِ فَیَستَقبِلُکَ ضَبُعٌ فَاتَّبِعهُ فَإِنَّهُ یَدُلُّکَ عَلَیهِ ، فَأَتَت بِهِ الضَّبُعُ إلی ذلِکَ الجُبِّ ، فَإِذا فیهِ دانِیالُ ، فَأَدلی إلَیهِ الطَّعامَ . فَقالَ دانِیالُ : الحَمدُ للّهِِ الَّذی لا یَنسی مَن ذَکَرَهُ ، وَالحَمدُ للّهِِ الَّذی لا یَخیبُ مَن دَعاهُ ، الحَمدُ للّهِِ الَّذی مَن تَوَکَّلَ عَلَیهِ کَفاهُ ، الحَمدُ للّهِِ الَّذی مَن وَثِقَ بِهِ لَم یَکِلهُ إلی غَیرِهِ ، الحَمدُ للّهِِ الَّذی یَجزی بِالإِحسانِ إحسانا وبِالصَّبرِ نَجاةً . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :توکّل پیشه باش تا بی نیاز باشی .

امام علی علیه السلام :هر کس توکّل پیشه کند ، بی یاوری نمی ماند .

امام علی علیه السلام :چنین نیست که خداوند درِ توکّل را بگشاید و برای توکّل پیشه راه بیرون شدن پدید نیاورد ؛ که خدای سبحان ، خود ، فرموده است: «و هر که از خدا پروا کند ، برای او راه بیرون شدن پدید آورد * و او را از جایی که گمان ندارد ، روزی دهد» .

الکافی از معاویه پسر وهب از امام صادق علیه السلام :هر کس که خداوند به وی توکّل عطا کند ، از بی نیازی برخوردار می شود . ـ سپس فرمود : ـ آیا کتاب خدا را تلاوت کرده ای : «و هر که بر خدا توکّل کند ، خدای او را بس است .» ؟

امام صادق علیه السلامـ درباره این سخن خدای تعالی : «و توکّل پیشگان باید بر خدا توکلّ کنند» ـ: آنان کشاورزانند .

امام صادق علیه السلام :هر که برای روزی اش اندوهگین باشد ، گناهی بر وی نوشته شود . دانیال در دوره پادشاهی ستمگر و سرکش می زیست . آن پادشاه وی را در چاهی افکند و درندگان را با او در چاه انداخت ، اما درندگان به وی نزدیک نشدند و به او زخمی نزدند . پس خداوند به یکی از پیامبرانش وحی فرستاد که برای دانیال غذا ببرد . گفت: «پروردگارم! دانیال کجاست؟» فرمود : «از سرزمینت بیرون می شوی ؛ کفتاری پیش تو می آید ؛ به دنبال او روان شو که تو را نزد دانیال می برد» . پس آن کفتار وی را بدان چاه برد که دانیال در آن بود . وی غذا را برای او فرو فرستاد . دانیال گفت: «سپاس خدایی را است که هر که را به یادش باشد ، فراموش نکند و آن را که بخواندش ، ناامید نسازد و هر که را بر وی توکّل کند ، کفایت فرماید و هر کس را به او اعتماد ورزد ، به غیر خود وانگذارد و نیکی را به نیکی جزا دهد و صبر را به رهایی پاداش دهد» .

.

راجع : ص ۲۲۲ ، ح ۳۸۴ و ص ۲۲۴ ، ح ۳۸۸ و ص ۲۲۶ ، ح۳۹۲ .

۱ / ۵ ـ ۳المُتَفَقِّهُ فِی الدّینِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن تَفَقَّهَ فی دینِ اللّهِ رَزَقَهُ اللّهُ مِن حَیثُ لَم یَحتَسِب ، وکَفاهُ هَمَّهُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ تَعالی قَد تَکَفَّلَ لِطالِبِ العِلمِ بِرِزقِهِ خَاصَّةً عَمّا ضَمِنَهُ لِغَیرِهِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن طَلَبَ العِلمَ تَکَفَّلَ اللّهُ بِرِزقِهِ . ⁽³⁾

.

۱ / ۵ ـ ۳ پژوهنده دین

ر .ک : ص۲۲۳ ، ح ۳۸۴ و ص۲۲۵ ، ح ۳۸۸ و ص۲۲۷ ، ح ۳۹۲.

۱ / ۵ ـ ۳پژوهنده دینپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که در دین خدا پژوهش کند ، خداوند از جایی که گمان ندارد ، روزی اش دهد و او را از غم و اندوه برهاند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا خدای ـ تعالی ـ روزیِ جوینده علم را به طور خاص تضمین فرموده ، افزون بر آن چه برای دیگران ضمانت فرموده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که در پی دانش باشد ، خداوند روزی اش را ضمانت فرماید .

.

الفصل الثانی: المبادئ الحقوقیّة۲ / ۱المالُ مالُ اللّهِالکتاب :«وَ ءَاتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی ءَاتَـاکُمْ . ⁽¹⁾»

الحدیث :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا أیُّهَا النّاسُ ، ابتاعوا أنفُسَکُم مِنَ اللّهِ مِن مالِ اللّهِ ، لَیسَ لاِمرِئٍ شَیءٌ . ⁽²⁾

.

فصل دوم : اصول حقوقی

۲ / ۱ دارایی از آن خدا است

فصل دوم: اصول حقوقی۲ / ۱دارایی از آن خدا استقرآن:«و ایشان را از دارایی خدا که نصیبتان فرموده ، بدهید .»

حدیث:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای مردم! با مال خدا ، جان های خود را از خدا بخرید ؛ که هیچ کس را چیزی نیست .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ مالَ اللّهِ تَعالی لَمَسؤولٌ ومُنطیً . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لِعیسَی بنِ موسی ـ: یا عیسی ، المالُ مالُ اللّهِ عز و جل ، جَعَلَهُ وَدائِعَ عِندَ خَلقِهِ ، وأمَرَهُم أن یَأکُلوا مِنهُ قَصدا ، ویَشرَبوا مِنهُ قَصدا ، ویَلبَسوا مِنهُ قَصدا ، ویَنکِحوا مِنهُ قَصدا ، ویَرکَبوا مِنهُ قَصدا ، ویَعودوا بِما سِوی ذلِکَ عَلی فُقَراءِ المُؤمِنینَ ، فَمَن تَعَدّی ذلِکَ کانَ أکلُهُ مِنهُ حَراما ، وما شَرِبَ مِنهُ حَراما ، وما لَبِسَهُ مِنهُ حَراما ، وما نَکَحَهُ مِنهُ حَراما ، وما رَکِبَهُ مِنهُ حَراما . ⁽²⁾

۲ / ۲حُرمَةُ مالِ المُسلِمِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ حینَ نَظَرَ إلَی الکَعبَةِ ـ: مَرحَبا بِالبَیتِ ما أعظَمَکَ! وما أعظَمَ حُرمَتَکَ عَلَی اللّهِ! وَاللّهِ لَلمُؤمِنُ أعظَمُ حُرمَةً مِنکَ! لِأَنَّ اللّهَ حَرَّمَ مِنکَ واحِدَةً ومِنَ المُؤمِنِ ثَلاثَةً : مالَهُ ، ودَمَهُ ، وأن یُظَنَّ بِهِ ظَنَّ السّوءِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی حَجَّةِ الوَداعِ ـ: إنَّ المُؤمِنَ عَلَی المُؤمِنِ حَرامٌ عِرضُهُ ومالُهُ ونَفسُهُ ؛ حُرمَةٌ کَحُرمَةِ هذَا الیَومِ . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۲ احترام داشتن مال مسلمان

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا مال خدای تعالی است که از آن بازخواست می گردد و اعطا می شود .

امام صادق علیه السلامـ خطاب به عیسی بن موسی ـ: ای عیسی! مال از آن خدا است که آن را به امانت نزد آفریدگانش نهاده و فرمانشان داده که به میانه روی از آن بخورند و بیاشامند و پوشاک برسازند و همسر گزینند و سواری گیرند و آن چه را باقی ماند ، به مؤمنان فقیر بازگردانند . پس هر که از این شیوه تجاوز کند ، خوردن و آشامیدن و پوشاک بر ساختن و همسر گزیدن و سواری گرفتنش از آن مال حرام است .

۲ / ۲احترام داشتن مال مسلمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ هنگام نگریستن به کعبه ـ: زهی این خانه و بزرگیِ آن را! چه سترگ است حرمت تو نزد خداوند! به خدا سوگند که احترام مؤمن بیش از تو است ؛ زیرا خدا از تو یک چیز را دارای حریم ساخته و از مؤمن سه چیز را : مالش ، خونش ، و این که به وی گمان بد رود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در حج بازپسین ـ: آبرو و مال و جان مؤمن بر مؤمن حرام است و حرمتش همانند حرمت این روز است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :المُؤمِنُ حَرامٌ کُلُّهُ : عِرضُهُ ، ومالُهُ ، ودَمُهُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :حُرمَةُ مالِ المُؤمِنِ کَحُرمَةِ دَمِهِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اُمِرتُ أن اُقاتِلَ النّاسَ حَتّی یَشهَدوا أن لا إلهَ إلاَّ اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ ، ویُقیمُوا الصَّلاةَ ویُؤتُوا الزَّکاةَ ؛ فَإِذا فَعَلوا ذلِکَ عَصَموا مِنّی دِماءَهُم وأموالَهُم إلاّ بِحَقِّ الإِسلامِ ، وحِسابُهُم عَلَی اللّهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لِعَلِیٍّ علیه السلام لَمّا بَعَثَهُ لِفَتحِ خَیبَرَ ـ: قاتِلهُم حَتّی یَشهَدوا أن لا إلهَ إلاَّ اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ ؛ فَإِذا فَعَلوا ذلِکَ فَقَد مَنَعوا مِنکَ دِماءَهُم وأموالَهُم إلاّ بِحَقِّها ، وحِسابُهُم عَلَی اللّهِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَحِلُّ لاِمرِئٍ أن یَأخُذَ مالَ أخیهِ بِغَیرِ حَقِّهِ ؛ وذلِکَ لِما حَرَّمَ اللّهُ مالَ المُسلِمِ عَلَی المُسلِمِ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمن یکسره احترام دارد : آبرویش ، مالش ، و خونش .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :احترام مال مؤمن همانند خون او است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فرمان یافتم که با مردم نبرد کنم تا آن گاه که گواهی دهند معبودی جز خدا نیست و محمّد رسول او است و نماز برپای دارند و زکات پردازند ؛ پس هر گاه چنین کنند ، خون ها و مال های خویش را از من در امان داشته اند ـ مگر آن که به موجب حکم اسلام محترم نباشد ـ و حساب ایشان با خدا است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ خطاب به علی علیه السلام هنگامی که وی را برای فتح خیبر گسیل فرمود ـ: با ایشان نبرد کن تا زمانی که گواهی دهند معبودی جز خدای نیست و محمّد رسول خداست . هرگاه چنین کردند ، خون و اموالشان را از تو در حریم داشته اند ، مگر آن که به موجب حقی ، احترام آن از میان رود ؛ و حساب ایشان با خدا است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ کس را روا نیست که به ناحق ، مال برادر [مؤمن ]خود را واگیرد ؛ و این از آن رو است که خداوند مال مسلمان را بر مسلمان در حریم قرار داده است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَحِلُّ لاِمرِئٍ أن یَأخُذَ عَصا أخیهِ بِغَیرِ طیبِ نَفسِهِ ، وذلِکَ لِشِدَّةِ ما حَرَّمَ اللّهِ مِن مالِ المُسلِمِ عَلَی المُسلِمِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی حَجَّةِ الوَداعِ ـ: أیُّهَا النّاسُ ، اسمَعوا ما أقولُ لَکُم وَاعقِلوهُ عَنّی : أیُّ یَومٍ أعظَمُ حُرمَةً ؟ قالوا : هذَا الیَومُ . قالَ : فَأَیُّ شَهرٍ أعظَمُ حُرمَةً ؟ قالوا : هذَا الشَّهرُ . قالَ : فَأَیُّ بَلَدٍ أعظَمُ حُرمَةً ؟ قالوا : هذَا البَلَدُ . قالَ : فَإِنَّ دِماءَکُم وأموالَکُم عَلَیکُم حَرامٌ کَحُرمَةِ یَومِکُم هذا فی شَهرِکُم هذا فی بَلَدِکُم هذا إلی یَومِ تَلقَونَهُ فَیَسأَلُکُم عَن أعمالِکُم ، ألا هَل بَلَّغتُ ؟ قالوا : نَعَم . قالَ : اللّهُمَّ اشهَد! ألا مَن کانَت عِندَهُ أمانَةٌ فَلیُؤَدِّها إلی مَنِ ائتَمَنَهُ عَلَیها ؛ فَإِنَّهُ لا یَحِلُّ دَمُ امرِئٍ مُسلِمٍ ولا مالُهُ إلاّ بِطیبِ نَفسِهِ ، ولا تَظلِموا أنفُسَکُم ، ولا تَرجِعوا بَعدی کُفّاراً . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَأخُذَنَّ أحَدُکُم مَتاعَ أخیهِ لاعِبا ولا جادّا ، ومَن أخَذَ عَصا أخیهِ فَلیَرُدَّها . ⁽³⁾

مسند ابن حنبل عن أبو حرّة الرقاشیّ عن عمّه :کُنتُ آخِذاً بِزِمامِ ناقَةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی أوسَطِ أیّامِ التَّشریقِ أذودُ عَنهُ النّاسَ ، فَقالَ : یا أیُّهَا النّاسُ ، أتَدرونَ فی أیِّ شَهرٍ أنتُم ، وفی أیِّ یَومٍ أنتُم ، وفی أیِّ بَلَدٍ أنتُم؟ قالوا : فی یَومٍ حَرامٍ وشَهرٍ حَرامٍ وبَلَدٍ حَرامٍ . قالَ : فَإِنَّ دِماءَکُم وأموالَکُم وأعراضَکُم عَلَیکُم حَرامٌ کَحُرمَةِ یَومِکُم هذا فی شَهرِکُم هذا فی بَلَدِکُم هذا إلی یَومِ تَلقَونَهُ . ثُمَّ قالَ : اِسمَعوا مِنّی تَعیشوا : ألا لا تَظلِموا ، ألا لا تَظلِموا! ألا لا تَظلِموا ! إنَّهُ لایَحِلُّ مالُ امرِیٍ?( مُسلِمٍ ) إلاّ بِطیبِ نَفسٍ مِنهُ . ⁽⁴⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ کس را نرسد که [حتی] عصای برادر [مؤمن ]خود را بدون رضایت وی برگیرد ؛ و این به سبب آن است که خداوند مال مسلمان را بر مسلمان دارای حرمت فراوان قرار داده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در حج بازپسین ـ: «ای مردم! آن چه را می گویم ، بشنوید و آن را از من واگیرید و نگاه دارید . کدام روز برترین حرمت را دارد؟» گفتند : «همین امروز» . فرمود: «کدام ماه برترین حرمت را دارد؟» گفتند: «همین ماه» . فرمود: «کدام سرزمین برترین حرمت را دارد؟» گفتند: «همین سرزمین» . فرمود: «همانا خون ها و مال هاتان نزد یکدیگر حرمت دارد ، همانند حرمت همین روز در همین ماه در همین سرزمین ؛ تا آن گاه که خدا را ملاقات می کنید و او درباره کارهاتان از شما بازخواست می فرماید . هلا آیا پیام را به شما ابلاغ کردم؟» گفتند : «آری» . فرمود: «بار خدایا! گواه باش . هلا که هر کس امانتی نزد خود دارد ، آن را بدان کس که وی را بر آن امین شمرده ، بازگرداند ؛ زیرا خون و مال مسلمان جز به رضایت وی [بر دیگران ]حلال نیست . به خویشتن ستم نورزید و پس از من به کفر باز مگردید» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ یک از شما نباید کالای برادر [مؤمن] خود را ، خواه به شوخی و خواه به جِد ، برگیرد ؛ و هر که [حتی] عصای برادر [مؤمن ]خود را بگیرد ، باید آن را بازپس دهد .

مسند ابن حنبل از ابو حره رقاشی از عمویش :در میانه ایام تشریق ، زمام ماده شتر رسول خدا صلی الله علیه و آلهرا در دست گرفته ، مردم را از وی کنار می پراکندم . او فرمود: «ای مردم! آیا می دانید در چه ماه و چه روز و چه سرزمینی هستید؟» گفتند : «در روز و ماه و سرزمین حرام» . فرمود : «همانا خون ها و مال ها و آبروهاتان نزد یکدیگر حرمت دارد ، همانند حرمت این روز در این ماه در این سرزمین تا روزی که خداوند را دیدار کنید» . سپس فرمود : «از من بشنوید تا از زندگانی بهره برید . هلا ستم نورزید ؛ هلا ستم نورزید ؛ هلا ستم نورزید! هر آینه مال مسلمان [بر دیگران] جز به رضایت وی حلال نیست» .

.

مسند ابن حنبل عن جابر :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله وأصحابَهُ مَرّوا بِامرَأَةٍ فَذَبَحَت لَهُم شاةً وَاتَّخَذَت لَهُم طَعاما ، فَلَمّا رَجَعَ قالَت : یا رَسولَ اللّهِ ، إنَّا اتَّخَذنا لَکُم طَعاماً فَادخُلوا فَکُلوا ، فَدَخَلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وأصحابُهُ وکانوا لا یَبدَو?نَ حَتّی یَبتَدِئَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ، فَأَخَذَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آلهلُقمَةً فَلَم یَستَطِع أن یُسیغَها ، فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : هذِهِ شاةٌ ذُبِحَت بِغَیرِ إذنِ أهلِها . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَنِ استَطاعَ مِنکُم أن یَلقَی اللّهَ تَعالی وهُوَ نَقِیُّ الرّاحَةِ مِن دِماءِ المُسلِمینَ وأموالِهِم ، سَلیمُ اللِّسانِ مِن أعراضِهِم ، فَلیَفعَل . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ لِشُرَیحٍ ـ: اُنظُر إلی أهلِ المَعکِ وَالمَطلِ ، ودَفعِ حُقوقِ النّاسِ مِن أهلِ المَقدِرَةِ وَالیَسارِ مِمَّن یُدلی بِأَموالِ المُسلِمینَ إلَی الحُکّامِ ، فَخُذ لِلنّاسِ بِحُقوقِهِم مِنهُم ، وبِع فیهِ العَقارَ وَالدِّیارَ ؛ فَإِنّی سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آلهیَقولُ : مَطلُ المُسلِمِ الموسِرِ ظُلمٌ لِلمُسلِمِ ، ومَن لَم یَکُن لَهُ عَقارٌ ولا دارٌ ولا مالٌ فَلا سَبیلَ عَلَیهِ . ⁽³⁾

.

مسند ابن حنبل از جابر :رسول خدا و یارانش بر زنی گذشتند . وی برای ایشان گوسفندی ذبح کرد و غذایی فراهم ساخت . چون پیامبر بازگشت ، آن زن گفت: «ای رسول خدا! برای شما غذایی فراهم آورده ایم ؛ درون آیید و بخورید» . رسول خدا و یارانش داخل شدند . آنان لب به غذا نگشودند تا پیامبر آغاز فرمود . پیامبر لقمه ای برگرفت ، لیکن نتوانست آن را فرو برد ؛ سپس فرمود : «این گوسفند به رضایت صاحب آن ذبح نشده است» .

امام علی علیه السلام :هر یک از شما که می تواند خدای تعالی را دیدار کند ، حال آن که از تعرض به خون ها و مال های مسلمانان یکسره پیراسته است و زبانش از هتک آبروی ایشان پاک مانده ، باید چنین کند .

امام علی علیه السلامـ خطاب به شریح ـ: به کار آنان که در پرداخت حق مردم تأخیر کرده ، آن را به فردا می افکنند ، درنگر و به مواردی بیندیش که زورمندان و توانگران اموال مسلمانان را به رشوه به حاکمان داده اند . پس حقوق مردم را از ایشان بگیر و به آنان بازگردان و اگر ملک و خانه ای دارند ، بفروش ؛ که من از رسول خدا صلی الله علیه و آلهشنیدم که فرمود : «اگر مسلمان توانگر در پرداخت حق مسلمان دیگر تأخیر کند ، به وی ستم ورزیده ؛ اما آن کس که ملک و خانه و مالی ندارد ، راهی برای کیفر او نیست» .

.

الکافی عن سماعة :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : الرَّجُلُ مِنّا یَکونُ عِندَهُ شَیءٌ یَتَبَلَّغُ بِهِ وعَلَیهِ دَینٌ ، أیُطعِمُهُ عِیالَهُ حَتّی یَأتِیَ اللّهُ عز و جل بِمَیسَرَةٍ فَیَقضِیَ دَینَهُ ، أو یَستَقرِضُ عَلی ظَهرِهِ فی خُبثِ الزَّمانِ وشِدَّةِ المَکاسِبِ، أو یَقبَلُ الصَّدَقَةَ؟ قالَ : یَقضی بِما عِندَهُ دَینَهُ ، ولا یَأکُلُ أموالَ النّاسِ إلاّ وعِندَهُ ما یُؤَدّی إلَیهِم حُقوقَهُم ؛ إنَّ اللّهَ عز و جل یَقولُ : «و لاَ تَأْکُلُواْ أَمْوَ لَکُم بَیْنَکُم بِالْبَـطِـلِ إِلاَّ أَن تَکُونَ تِجَـرَةً عَن تَرَاضٍ مِّنکُمْ ، ⁽¹⁾» ولا یَستَقرِضُ عَلی ظَهرِهِ إلاّ وعِندَهُ وَفاءٌ ولَو طافَ عَلی أبوابِ النّاسِ فَرَدَّوهُ بِاللُّقمَةِ وَاللُّقمَتَینِ وَالتَّمرَةِ وَالتَّمرَتَینِ ، إلاّ أن یَکونَ لَهُ وَلِیٌّ یَقضی دَینَهُ مِن بَعدِهِ ؛ لَیسَ مِنّا مِن مَیِّتٍ إلاّ جَعَلَ اللّهُ عز و جللَهُ وَلِیّا یَقومُ فی عِدَتِهِ ودَینِهِ ، فَیَقضی عِدَتَهُ ودَینَهُ . ⁽²⁾

۲ / ۳حُرمَةُ مالِ المُعاهَدِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ألا مَن ظَلَمَ مُعاهَدا ، أوِ انتَقَصَهُ ، أو کَلَّفَهُ فَوقَ طاقَتِهِ ، أو أخَذَ مِنهُ شَیئا بِغَیرِ طیبِ نَفسٍ ، فَأَنَا حَجیجُهُ یَومَ القِیامَةِ ! ⁽³⁾

.

۲ / ۳ احترام داشتن مال نامسلمانی که با مسلمانان پیمان دارد

الکافی از سماعه :به امام صادق علیه السلام گفتم : «از ما کسی است که نزد خود مالی دارد و آن مال همه دارایی او است و نیز دَینی بر گردن او است ؛ آیا از آن مال مخارج خانواده خود را بپردازد تا زمانی که خدا او را گشایش عطا فرماید که دین خود را ادا کند ، یا با سخت حالی و تنگنای کار و کسب به وام گرفتن روی آورد ، یا صدقه پذیرد؟» امام فرمود : «از آن چه نزد خود دارد ، دَینش را بپردازد . اموال مردم را نخورد مگر این که چیزی نزد خود داشته باشد که با آن بتواند حقوق مردم را ادا کند . خداوند می فرماید: «و اموالتان را میان خویش به باطل مخورید ، مگر به داد و ستدی که مورد رضایتتان باشد» . و نباید وام گیرد مگر آن که بتواند ادا کند ، هر چند بدین گونه که بر درِ خانه های مردم بچرخد و او را یکی دو لقمه یا یکی دو دانه خرما دهند یا پس از خود یاوری داشته باشد که دَینش را ادا کند . و هیچ مرده ما نیست مگر آن که خداوند برای وی یاوری قرار دهد که عهد و دَین او را ادا کند» .

۲ / ۳احترام داشتن مال نامسلمانی که با مسلمانان پیمان داردپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هلا که هر کس به نامسلمان پیمان دارنده ای ستم کند یا حقش را ضایع سازد یا فراتر از توانش بر وی بار نهد یا بدون رضایتش چیزی از او بستاند ، در روز قیامت من ، خود با وی در می افتم .

.

الإمام علیّ علیه السلام :قَد بَلَغَنی أنَّ الرَّجُلَ مِنهُم [أی جَیشِ مُعاوِیَةَ] کانَ یَدخُلُ عَلَی المَرأَةِ المُسلِمَةِ وَالاُخرَی المُعاهَدَةِ ، فَیَنتَزِعُ حِجلَها وقُلبَها وقَلائِدَها ورِعاثَها ، ما تَمنَعُ مِنهُ إلاّ بِالاِستِرجاعِ وَالاِستِرحامِ ، ثُمَّ انصَرَفوا وافِرینَ ما نالَ رَجُلاً مِنهُم کَلمٌ ولا اُریقَ لَهُ دَمٌ ؛ فَلَو أنَّ امرَأً مُسلِما ماتَ مِن بَعدِ هذا أسَفا ما کانَ بِهِ مَلوما ، بَل کانَ عِندی بِهِ جَدیرا! ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی عُمّالِهِ عَلَی الخَراجِ ـ: لا تَبیعُنَّ لِلنّاسِ فِی الخَراجِ کِسوَةَ شِتاءٍ ولا صَیفٍ ، ولا دابَّةً یَعتَمِلونَ عَلَیها ، ولا عَبدا ، ولا تَضرِبُنَّ أحَدا سَوطا لِمَکانِ دِرهَمٍ ، ولا تَمَسُّنَّ مالَ أحَدٍ مِنَ النّاسِ ؛ مُصَلٍّ ولا مُعاهَدٍ . ⁽²⁾

الکافی عن محمّد بن مسلم عن الإمام الباقر علیه السلامـ فی أهلِ الجِزیَهِ ـ] سُئِلَ علیه السلام : [یُؤخَذُ مِن أموالِهِم ومَواشیهِم شَیءٌ سِوَی الجِزیَةِ ؟ قالَ : لا . ⁽³⁾

۲ / ۴العَدلُ وَالتَّنمِیَةُالإمام علیّ علیه السلام :العَدلُ أقوی أساسٍ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :جَعَلَ اللّهُ سُبحانَهُ العَدلَ قِواما لِلأَنامِ ، وتَنزیها مِنَ المَظالِمِ وَالآثامِ ، وتَسنِیَةً لِلإِسلامِ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۴ عدل و توسعه

امام علی علیه السلام :به من خبر رسیده که مردی از ایشان [= لشکر معاویه ]به خانه زنی مسلمان و زن نامسلمان پیمان دارنده ای وارد شده و خلخال و دستبند و گردن آویز و گوشواره های آنان را غارت کرده است ، حال آن که آن دو هیچ وسیله ای برای دفاع جز شیون و زاری نداشته اند . سپس آنان با غنایم فراوان بازگشته اند ، بی آن که یکی از ایشان زخمی بردارد یا خونی از وی بریزید! پس اگر بعد از این ماجرا ، مردی مسلمان از اندوه بمیرد ، وی را سرزنش نباید کرد ؛ بلکه از دید من ، اگر بمیرد نیز سزاوار است .

امام علی علیه السلامـ در نامه اش به خراج گزارانش ـ: برای گرفتن خراج از مردم ، جامه زمستانی و تابستانی ، مرکب کاری ، و بنده آنان را نفروشید و کسی را برای گرفتن درهمی تازیانه مزنید و به مال هیچ یک از مردم ، خواه مسلمان و خواه نامسلمان پیمان دارنده ، دست اندازی مکنید .

الکافی از محمّد بن مسلم از امام باقر علیه السلامـ درباره جزیه پردازان ـ: [از وی پرسیده شد: ]«آیا غیر از جزیه ، چیزی دیگر از دارایی ها و حیوانات آنان ستانده می شود؟» فرمود : «نه» .

۲ / ۴عدل و توسعهامام علی علیه السلام :عدالت استوارترین پایه است .

امام علی علیه السلام :خداوند سبحان عدل را مایه استواری مردم ، پیرایش آنان از ستم ها و گناهان ، و آسان سازی اسلام قرار داد .

.

عنه علیه السلام :العَدلُ قِوامُ الرَّعِیَّةِ ، وجَمالُ الوُلاةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :بِالعَدلِ تَتَضاعَفُ البَرَکاتُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :العَدلُ أغنَی الغِناءِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :عَدلُ السُّلطانِ خَیرٌ مِن خِصبِ الزَّمانِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی خُطبَةٍ لَهُ بَعدَ أن بایَعوهُ ـ: ألا وکُلُّ قِطعَةٍ أقطَعَها عُثمانُ أو مالٍ ـ وَالَّذی فَلَقَ الحَبَّةَ وبَرَأَ النَّسَمَةَ ـ لَو وَجَدتُهُ قَد تُزُوِّجَ بِهِ النِّساءُ وتَفَرَّقَ فِی البُلدانِ لَرَدَدتُهُ عَلی أهلِهِ ؛ فَإِنَّ فِی الحَقِّ وَالعَدلِ لَکُم سَعَةً ، ومَن ضاقَ بِهِ العَدلُ فَالجَورُ بِهِ أضَیقُ ! ⁽⁵⁾

الإمام الباقر علیه السلام :ما أوسَعَ العَدلَ ! إنَّ النّاسَ یَستَغنونَ إذا عُدِلَ فیهِم ، وتُنزِلُ السَّماءُ رِزقَها ، وتُخرِجُ الأَرضُ بَرَکَتَها بِإِذنِ اللّهِ عز و جل . ⁽⁶⁾

الکافی عن حمّاد بن عیسی عن بعض أصحابنا عن العبد الصالح علیه السلام :إنَّ اللّهَ لَم یَترُک شَیئا مِن صُنوفِ الأَموالِ إلاّ وقَد قَسَّمَهُ وأعطی کُلَّ ذی حَقٍّ حَقَّهُ ؛ الخاصَّةَ ، وَالعامَّةَ ، وَالفُقَراءَ ، وَالمَساکینَ ، وکُلَّ صِنفٍ مِن صُنوفِ النّاسِ ، فَقالَ : لَو عُدِلَ فِی النّاسِ لاَستَغنَوا . ثُمَّ قالَ: إنَّ العَدلَ أحلی مِنَ العَسَلِ ، ولا یَعدِلُ إلاّ مَن یُحسِنُ العَدلَ . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :عدالت برپا دارنده جامعه و زینت حاکمان است .

امام علی علیه السلام :با عدل ، برکت ها افزون می گردند .

امام علی علیه السلام :عدالت برترین توانگری است .

امام علی علیه السلام :دادگری حاکم بهتر از حاصلخیزی و شادابی روزگار است .

امام علی علیه السلامـ در خطبه اش پس از بیعت مردم با وی ـ: هلا سوگند به آن که دانه را شکافت و انسان را پدید آورد ، هر پاره زمین یا مالی که عثمان به کسی بخشیده باشد ، حتّی اگر در کابین زنان بیابم یا در سرزمین ها پراکنده شده باشد ، به صاحبانشان باز می گردانم . همانا در حق و عدل برای شما گشایش است و آن که عدل برای وی تنگنا آور است ، از بیداد بیش تر در تنگنا خواهد بود .

امام باقر علیه السلام :چه گشایش آفرین است عدالت! مردم آن گاه که در میانشان عدل رعایت گردد ، توانگر می شوند و آسمان روزی اش را فرو می فرستد و زمین برکتش را به رخصت پروردگار برون می دهد .

الکافی از حماد بن عیسی از یکی از شیعیان از امام کاظم علیه السلام :همانا خداوند هیچ دسته ای از اموال را رها نکرده ، مگر این که آن را تقسیم فرموده و حق هر صاحب حق را عطا کرده ، خواص و عوام و فقیران و بینوایان و هر دسته از مردم را . ـ سپس امام فرمود: ـ اگر در میان مردم عدالت رعایت می شد ، هر آینه بی نیاز می گشتند . ـ سپس فرمود : ـ همانا عدل از عسل شیرین تر است و به عدل نمی گراید جز کسی که آن را نیکو می شمارد .

.

الإمام الکاظم علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا» ـ: لَیسَ یُحییها بِالقَطرِ ، ولکِن یَبعَثُ اللّهُ رِجالاً فَیُحیونَ العَدلَ ؛ فَتَحیَا الأَرضُ لاِءِحیاءِ العَدلِ . ⁽¹⁾

۲ / ۵حُقوقُ المالِالکتاب :«الَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلاَتِهِمْ دَآءِمُونَ * وَ الَّذِینَ فِی أَمْوَ لِهِمْ حَقٌّ مَّعْلُومٌ . ⁽²⁾»

«وَ بِالْأَسْحَارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ * وَ فِی أَمْوَ لِهِمْ حَقٌّ لِّلسَّآءِلِ وَ الْمَحْرُومِ . ⁽³⁾»

«کُلُواْ مِن ثَمَرِهِ إِذَآ أَثْمَرَ وَ ءَاتُواْ حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ . ⁽⁴⁾»

الحدیث :مسند ابن حنبل عن أنس :أتی رَجُلٌ مِن بَنی تَمیمٍ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آلهفَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، إنّی ذو مالٍ کَثیرٍ ، وذو أهلٍ ووَلَدٍ وحاضِرَةٍ ، فَأَخبِرنی کَیفَ اُنفِقُ ، وکَیفَ أصنَعُ ؟ فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : تُخرِجُ الزَّکاةَ مِن مالِکَ ؛ فَإِنَّها طُهرَةٌ تُطَهِّرُکَ ، وتَصِلُ أقرِباءَکَ ، وتَعرِفُ حَقَّ السّائِلِ وَالجارِ وَالمِسکینِ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۵ حقوقِ دارایی

امام کاظم علیه السلامـ درباره سخن خداوند : «زمین را پس از مرگش زنده می دارد» ـ: خداوند زمین را با باران زنده نمی کند ، بلکه مردانی را می فرستد که عدل را برپا می دارند و با زنده شدن عدل ، زمین زنده می شود .

۲ / ۵حقوقِ داراییقرآن:«آنان که همواره در نمازند و در اموالشان حقّی معین است .»

«و در سحرگاهان آمرزش می جویند * و در اموالشان حقّی برای نیاز خواه و محروم هست .»

«از میوه آن ، چون میوه دهد ، بخورید و حق آن را در روز چیدن و درو کردنش بدهید .»

حدیث:مسند ابن حنبل از انس :مردی از بنی تمیم نزد پیامبر آمد و گفت: «ای رسول خدا صلی الله علیه و آله! من مالی بسیار دارم و صاحب خانواده و فرزندان و خاندانم . مرا آگاه فرما که چگونه انفاق کنم و چه سان رفتار نمایم؟» پیامبر فرمود : «زکات را از مالت بیرون ساز ؛ که زکات مایه پاکی تو است . نیز با خویشاوندانت پیوند داشته باش و حق نیازخواه و همسایه و بینوا را بدان» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :قیلَ : یا نَبِیَّ اللّهِ ، أفِی المالِ حَقٌّ سِوَی الزَّکاةِ ؟ قالَ : نَعَم ، بِرُّ الرَّحِمِ إذا أدبَرَت ، وصِلَةُ الجارِ المُسلِمِ ؛ فَما أقَرَّ بی مَن باتَ شَبعانَ وجارُهُ المُسلِمُ جائِعٌ ، ثُمَّ قالَ : ما زالَ جَبرَئیلُ علیه السلام یوصینی بِالجارِ حَتّی ظَنَنتُ أنَّهُ سَیُوَرِّثُهُ ! ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ سُبحانَهُ فَرَضَ فی أموالِ الأَغنِیاءِ أقواتَ الفُقَراءِ ، فَما جاعَ فَقیرٌ إلاّ بِما مُتِّعَ بِهِ غَنِیٌّ ، وَاللّهُ تَعالی سائِلُهُم عَن ذلِکَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ فَرَضَ عَلَی الأَغنِیاءِ فی أموالِهِم بِقَدرِ ما یَکفی فُقَراءَهُم ، وإن جاعوا وعَروا وجُهِدوا فَبِمَنعِ الأَغنِیاءِ ، وحَقٌّ عَلَی اللّهِ أن یُحاسِبَهُم یَومَ القِیامَةِ ویُعَذِّبَهُم عَلَیهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن کَثُرَ مالُهُ ولَم یُعطِ حَقَّهُ ؛ فَإِنَّما مالُهُ حَیّاتٌ یَنهَشنَهُ یَومَ القِیامَةِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: اُنظُر ما عِندَکَ فَلا تَضَعهُ إلاّ فی حَقِّهِ ، وما عِندَ غَیرِکَ فَلا تَأخُذهُ إلاّ بِحَقِّهِ . ⁽⁵⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی بَیانِ الحُقوقِ ـ: أمّا حَقُّ مالِکَ : فَأَن لا تَأخُذَهُ إلاّ مِن حِلِّهِ ، ولا تُنفِقَهُ إلاّ فی وَجهِهِ ، ولا تُؤثِرَ عَلی نَفسِکَ مَن لایَحمَدُکَ ؛ فَاعمَل بِهِ بِطاعَةِ رَبِّکَ ، ولا تَبخَل بِهِ ؛ فَتَبوءَ بِالحَسرَةِ وَالنَّدامَةِ مَعَ التَّبِعَةِ ، ولا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :پرسیده شد : «ای پیامبر خدا! آیا جز زکات حقی دیگر در مال هست؟» فرمود : «آری ؛ نیکی به خویشاندی که پیوند بریده باشد و همپیوندی با همسایه مسلمان . به من اقرار نیاورده است آن کس که سیر ، روز را به شب رساند و همسایه مسلمانش گرسنه باشد . ـ سپس فرمود : ـ جبرئیل همواره مرا درباره همسایه سفارش می فرمود ، چندان که گمان بردم او را از وارثان می شمرد» .

امام علی علیه السلام :همانا خدای سبحان روزی فقیران را در اموال توانگران واجب فرموده ؛ و هیچ فقیری گرسنه نمی ماند ، مگر آن که توانگری از وی بهره برده است . و خدای تعالی توانگران را از این ، بازخواست خواهد کرد .

امام علی علیه السلام :هر آینه خداوند بر توانگران در اموالشان چندان حق واجب قرار داده که فقیران جامعه را بی نیاز سازد ؛ پس اگر فقیران گرسنه و برهنه و بینوا بمانند ، به سبب خودداری توانگران از پرداخت حق آنان است و خدای را سزا است که روز قیامت از ایشان حساب کشد و بدین جهت عذابشان فرماید .

امام علی علیه السلام :هر که مال بسیار داشته باشد و حق آن را ادا نکند ، بی تردید در روز قیامت ، مالش به مارهایی تبدیل می شود که او را نیش می زنند .

امام علی علیه السلامـ در کلمات حکیمانه منسوب به وی ـ: بنگر که خود چه داری ، پس آن را ضایع مکن مگر آن که حقش را ادا کنی ؛ و بنگر که دیگری چه دارد ، پس آن را جز به حق نستان .

امام سجاد علیه السلامـ در شمارش حقوق ـ: اما حق دارایی ات آن است که آن را جز از راه حلال به دست نیاوری و جز در جای خود ، آن را مصرف نکنی و کسی را که سپاسمند تو نیست ، بر خود ترجیح ندهی . پس با آن به اطاعت پروردگارت پرداز و بدان بخل مورز ؛ که دچار حسرت خواهی شد و در پی ، پشیمانی خواهی کشید . و نیرویی نیست مگر از جانب خدا!

.

عنه علیه السلامـ فی رِسالَتِهِ المَعروفَةِ بِرِسالَةِ الحُقوقِ ـ: أمّا حَقُّ المالِ : فَأَن لا تَأخُذَهُ إلاّ مِن حِلِّهِ ، ولا تُنفِقَهُ إلاّ فی حِلِّهِ ، ولا تُحَرِّفَهُ عَن مَواضِعِهِ ، ولا تَصرِفَهُ عَن حَقائِقِهِ ، ولا تَجعَلَهُ إذا کانَ مِنَ اللّهِ إلاّ إلَیهِ وسَبَبا إلَی اللّهِ ، ولا تُؤثِرَ بِهِ عَلی نَفسِکَ مَن لَعَلَّهُ لایَحمَدُکَ وبِالحَرِیِّ أن لا یُحسِنَ خِلافَتَهُ فی تَرِکَتِکَ ولا یَعمَلَ فیهِ بِطاعَةِ رَبِّکَ ؛ فَتَکونَ مُعینا لَهُ عَلی ذلِکَ أو بِما أحدَثَ فی مالِکَ أحسَنَ نَظَرا لِنَفسِهِ ، فَیَعمَلَ بِطاعَةِ رَبِّهِ ؛ فَیَذهَبَ بِالغَنیمَةِ وتَبوءَ بِالإِثمِ وَالحَسرَةِ وَالنَّدامَةِ مَعَ التَّبِعَةِ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ رجُلاً جاءَ إلی أبی عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ علیهماالسلامفَقالَ لَهُ : أخبِرنی عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَ الَّذِینَ فِی أَمْوَ لِهِمْ حَقٌّ مَّعْلُومٌ * لِّلسَّآءِلِ وَ الْمَحْرُومِ » ما هذَا الحَقُّ المَعلومُ ؟ فَقالَ لَهُ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیهماالسلام : الحَقُّ المَعلومُ : الشَّیءُ یُخرِجُهُ الرَّجُلُ مِن مالِهِ لَیسَ مِنَ الزَّکاةِ ولا مِنَ الصَّدَقَةِ المَفروضَتَینِ . قالَ : فَإِذا لَم یَکُن مِنَ الزَّکاةِ ولا مِنَ الصَّدَقَةِ فَما هُوَ ؟ فَقالَ : هُوَ الشَّیءُ یُخرِجُهُ الرَّجُلُ مِن مالِهِ إن شاءَ أکثَرَ وإن شاءَ أقَلَّ عَلی قَدرِ ما یَملِکُ . فَقالَ لَهُ الرَّجُلُ : فَما یَصنَعُ بِهِ ؟ قالَ : یَصِلُ بِهِ رَحِما ، ویُقری بِهِ ضَیفا ، ویَحمِلُ بِهِ کَلاًّ ، أو یَصِلُ بِهِ أخا لَهُ فِی اللّهِ ، أو لِنائِبَةٍ تَنوبُهُ . فَقالَ الرَّجُلُ : اللّهُ یَعلَمُ حَیثُ یَجعَلُ رِسالاتِهِ ! ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ یَبعَثُ یَومَ القِیامَةِ ناسا مِن قُبورِهِم مَشدودَةً أیدیهِم إلی أعناقِهِم لا یَستَطیعونَ أن یَتَناوَلوا بِها قیسَ اُنمُلَةٍ ، مَعَهُم مَلائِکَةٌ یُعَیِّرونَهُم تَعییرا شَدیدا ؛ یَقولونَ : هؤُلاءِ الَّذینَ مَنَعوا خَیرا قَلیلاً مِن خَیرٍ کَثیرٍ ! هؤُلاءِ الَّذینَ أعطاهُمُ اللّهُ فَمَنَعوا حَقَّ اللّهِ فی أموالِهِم ! ⁽³⁾

.

امام سجاد علیه السلامـ در رساله معروف به رساله حقوق ـ: اما حق مال آن است که آن را جز از راه حلال به کف نیاوری و جز در راه حلال مصرف نکنی و از جایگاه مناسبش بیرون نسازی و از کارکردهای حقیقی اش دور نگردانی و حال که مال از آن خدا است ، آن را جز دارای سمت و سویی خدایی و به منزله دستاویزی به حضرت او قرار ندهی و در آن ، کسی را بر خویش ترجیح ندهی که شاید سپاسمند تو نباشد و شأنش چنین است که بازمانده مالت را به نیکی مصرف نکند و با آن به اطاعت پروردگارت نپردازد ؛ که در این صورت ، تو نیز یاور او [در این گناه] خواهی بود . شاید هم وی با آن چه در مال تو روا می دارد ، در کار خویش نیک نظر کند و به اطاعت پروردگارش پردازد و خود سود برد و تو فقط گناه و حسرت و پشیمانی در پی داشته باشی!

امام باقر علیه السلام :مردی نزد پدرم علی بن حسین علیهماالسلام آمد و به وی گفت: «مرا آگاه کن که در این سخن خداوند ، مراد از حق معین چیست : «و کسانی که در اموال آنان حقی معین * برای نیازخواه و محروم هست» ؟» علی بن حسین علیهماالسلام به وی فرمود: «حق معین آن است که انسان از مال خویش بیرون می سازد و آن غیر از زکات و صدقه واجب است» . گفت: «اگر زکات و صدقه نیست ، پس چیست؟» فرمود: «آن چیزی است که انسان از مال خویش بیرون می کند ، خواه زیاد و خواه کم ، به حسب مقدار دارایی اش» . آن مرد به وی گفت: «با آن چه می کند؟» فرمود: «با خویشاوندی پیوند می یابد ؛ مهمانی را طعام می دهد ؛ باری را به دوش می کشد ؛ و با برادر ایمانی اش یا کسی که هم رتبه او است ، پیوند برقرار می کند» . آن مرد گفت: «خدا می داند که رسالت های خویش را کجا قرار دهد» .

امام باقر علیه السلام :همانا خداوند خجسته بلند رتبه در روز قیامت عده ای را از گورهاشان برمی انگیزد ، در حالی که دست هاشان به گردن هاشان بسته شده است ، به گونه ای که نمی توانند با آن به قدر سرِ انگشتی چیزی برگیرند ؛ و با ایشان فرشتگانی همراهند که آنان را سخت سرزنش می کنند و می گویند: «اینان کسانی هستند که خیر کم را از خیر فراوان دریغ کردند . اینان کسانی هستند که خداوند ایشان را بهره مند فرمود ، لیکن آنان حق خدا را که در اموالشان بود ، نپرداختند» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ فی ما وَعَظَ بِهِ لُقمانُ ابنَهُ . . . اِعلَم أنَّکَ سَتُسأَلُ غَدا إذا وَقَفتَ بَینَ یَدَیِ اللّهِ عز و جل عَن أربَعٍ : شَبابِکَ فیمَ أبلَیتَهُ ؟ وعُمُرِکَ فیمَ أفنَیتَهُ ؟ ومالِکَ مِمَّ اکتَسَبتَهُ؟ وفیمَ أنفَقتَهُ؟ فَتَأَهَّب لِذلِکَ وأعِدَّ لَهُ جَوابا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لَو أنَّ النّاسَ أخَذوا ما أمَرَهُمُ اللّهُ عز و جل بِهِ فَأَنفَقوهُ فی ما نَها هُمُ اللّهُ عَنهُ ما قَبِلَهُ مِنهُم ، ولَو أخَذوا ما نَهاهُمُ اللّهُ عَنهُ فَأَنفَقوهُ فی ما أمَرَهُمُ اللّهُ بِهِ ما قَبِلَهُ مِنهُم حَتّی یَأخُذوهُ مِن حَقٍّ ویُنفِقوهُ فی حَقٍّ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :حَقیقٌ عَلَی اللّهِ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ أن یَمنَعَ رَحمَتَهُ مِمَّن مَنَعَ حَقَّ اللّهِ مِن مالِهِ . ⁽³⁾

۲ / ۶حَبسُ الحُقوقِ والتَّخَلُّفُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن حَبَسَ عَن أخیهِ المُسلِمِ شَیئا مِن حَقِّهِ ، حَرَّمَ اللّهُ عَلَیهِ بَرَکَةَ الرِّزقِ إلاّ أن یَتوبَ . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۶ پرداخت نکردن حقوق و واپس ماندگی

امام صادق علیه السلام :از جمله اندرزهای لقمان به پسرش این بود: ... بدان که فردا چون مقابل خدا بایستی ، از چهار چیز بازخواست خواهی شد: جوانی را چگونه به پیری رساندی؟ عمرت را چه سان سپری کردی؟ مالت را از چه راهی به دست آوردی؟ و آن را در کدام راه خرج کردی؟ پس برای چنان هنگامی آماده باش و پاسخ فراهم کن .

امام صادق علیه السلام :اگر مردم مال را از راهی که خداوند امر فرموده به دست آورند ، لیکن آن را به شیوه ای که نهی فرموده مصرف کنند ، از ایشان نمی پذیرد ؛ و اگر آن را از راهی که خداوند نهی فرموده به دست آورند ، لیکن آن را به شیوه ای که امر فرموده مصرف کنند ، باز از ایشان نمی پذیرد ؛ تا آن گاه که هم به حق به دست آورند و هم به حق مصرف کنند .

امام صادق علیه السلام :سزا است که خداوند خجسته بلند رتبه رحمت خویش را دریغ دارد از کسی که حق خدا را از مالش پرداخت نمی کند .

۲ / ۶پرداخت نکردن حقوق و واپس ماندگیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که از برادر مسلمانش چیزی از حق وی را دریغ کند ، خداوند برکت روزی را از وی دریغ فرماید تا آن گاه که توبه نماید .

.

عنه صلی الله علیه و آله :لَم یَمنَعوا الزَّکاةَ إلاّ مُنِعُوا القَطرَ مِنَ السَّماءِ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :وَجَدنا فی کِتابِ عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ علیهماالسلام : «أَ لاَ إِنَّ أَوْلِیَآءَ اللَّهِ لاَ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاَ هُمْ یَحْزَنُونَ » : ⁽²⁾إذا أدَّوا فَرائِضَ اللّهِ ، وأخَذوا بِسُنَنِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وتَوَرَّعوا عَن مَحارِمِ اللّهِ ، وزَهِدوا فی عاجِلِ زَهرَةِ الدُّنیا ، ورَغِبوا فی ما عِندَ اللّهِ ، وَاکتَسَبُوا الطَّیِّبَ مِن رِزقِ اللّهِ لا یُریدونَ بِهِ التَّفاخُرَ وَالتَّکاثُرَ ، ثُمَّ أنفَقوا فی ما یَلزَمُهُم مِن حُقوقٍ واجِبَةٍ ؛ فَاُولئِکَ الَّذینَ بارَکَ اللّهُ لَهُم فی ما اکتَسَبوا ، ویُثابونَ عَلی ما قَدَّموا لاِخِرَتِهِم . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :وَجَدنا فی کِتابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إذا مَنَعُوا الزَّکاةَ مَنَعَتِ الأَرضُ بَرَکَتَها مِنَ الزَّرعِ وَالثِّمارِ وَالمَعادِنِ کُلِّها . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إذا مُنِعَتِ الزَّکاةُ ظَهَرَتِ الحاجَةُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :ما فَرَضَ اللّهُ عَلی هذِهِ الاُمَّةِ شَیئا أشَدَّ عَلَیهِم مِنَ الزَّکاةِ ، وفیها تَهلِکُ عامَّتُهُم . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مردم از پرداخت زکات خودداری نکنند ، مگر آن که بارش آسمان از ایشان دریغ گردد .

امام باقر علیه السلام :در نوشته علی بن حسین علیهماالسلام چنین یافتیم : «هلا که دوستان خدا را نه بیمی رسد و نه اندوهناک گردند» . اگر مردم واجب ها را به جا آورند ، سنت های رسول خدا صلی الله علیه و آله را در پیش گیرند ، از آن چه خداوند حرام فرموده بپرهیزند ، در کامیابی از بهره های شتابان دنیا پارسایی ورزند ، به آن چه نزد خدا است بگرایند ، روزی پاکیزه خدا را بدون فخرفروشی و مال اندوزی کسب کنند ، و در مواردی که حقوق واجب اقتضا کند انفاق ورزند ، آن گاه همانانی خواهند بود که خداوند در کار و کسبشان برکت نهاده و به سبب این که برای آخرت ، [کار نیک] پیش می فرستند ، پاداش می یابند» .

امام باقر علیه السلام :در نوشته رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین یافتیم : «هر گاه مردم زکات ندهند ، زمین همه برکت های خود از جمله محصولات کشاورزی و میوه ها و معادن را از ایشان دریغ می کند» .

امام صادق علیه السلام :هر گاه زکات پرداخت نشود ، نیازمندی ظهور می کند .

امام صادق علیه السلام :در این امت ، خداوند بر هیچ واجبی بیش از زکات تأکید نفرموده است و عموم ایشان نیز با عمل نکردن به آن هلاک می گردند .

.

عنه علیه السلام :لَو أنَّ النّاسَ أدَّوا حُقوقَهُم لَکانوا عائِشینَ بِخَیرٍ . ⁽¹⁾

الإمام الرضا علیه السلام :إذا حُبِسَتِ الزَّکاةُ ماتَتِ المَواشی . ⁽²⁾

معانی الأخبار عن أحمد بن محمّد بن خالد عن بعض من رواه یرفعه :إذا مُنِعَتِ الزَّکاةُ ساءَت حالُ الفَقیرِ وَالغَنِیِّ . قُلتُ : هذَا الفَقیرُ تَسوءُ حالُهُ لِما مُنِعَ مِن حَقِّهِ ، فَکَیفَ تَسوءُ حالُ الغَنِیِّ ؟ قالَ : الغَنِیُّ المانِعُ لِلزَّکاةِ تَسوءُ حالُهُ فِی الآخِرَةِ . ⁽³⁾

الإمام العسکریّ علیه السلام :إنَّ اللّهَ تَعالی ... فَرَضَ عَلَیکُم لِأَولِیائِهِ حُقوقا ، فَأَمَرَکُم بِأَدائِها إلَیهِم ؛ لِیَحِلَّ لَکُم ماوَراءَ ظُهورِکُم مِن أزواجِکُم وأموالِکُم ومَأکَلِکُم ومَشرَبِکُم ، ویُعَرِّفَکُم بِذلِکَ البَرَکَةَ وَالنَّماءَ وَالثَّروَةَ ، ولِیَعلَمَ مَن یُطیعُهُ مِنکُم بِالغَیبِ . ⁽⁴⁾

۲ / ۷اِستِصلاحُ المالِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مِنَ المُروءَةِ استِصلاحُ المالِ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۷ نگاهداری درست از مال

امام صادق علیه السلام :اگر مردم حقوق خویش را ادا می کردند ، به خیر می زیستند .

امام رضا علیه السلام :هر گاه زکات داده نشود ، چهارپایان می میرند .

معانی الاخبار از احمد بن محمّد بن خالد از کسی که روایت را بی سند به امام علیه السلامبازگردانده :«هر گاه زکات داده نشود ، هم حال فقیر پریشان گردد و هم حال توانگر» . گفتم: «فقیر از آن جا که حقش پرداخت نشده ، حالش پریشان گردد ؛ اما حال توانگر چرا پریشان شود؟» فرمود: «توانگری که زکات ندهد ، در آخرت حالش پریشان شود» .

امام عسکری علیه السلام :همان خدای تعالی ... برای دوستان خود حقوقی بر عهده شما قرار داده و امرتان فرموده که آن حقوق را ادا نمایید تا زنان و اموال و خوردنی و نوشیدنی ای که در اختیار دارید ، حلالتان باشد ؛ و بدین سان ، برکت و رشد و ثروت را به شما بشناساند و بداند کدام یک از شما به سبب ایمان به غیب ، فرمان او را اطاعت می کنید .

۲ / ۷نگاهداری درست از مالپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از نشانه های مردانگی نگاهداری درست از مال است .

.

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی صِفَةِ العَقلِ ـ: وأمَّا الرَّزانَةُ : فَیَتَشَعَّبُ مِنهَا اللُّطفُ وَالحَزمُ . . . وَاستِصلاحُ المالِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلَی الحارِثِ الهَمدانِیِّ ـ: اِستَصلِح کُلَّ نِعمَةٍ أنعَمَهَااللّهُ عَلَیکَ، ولا تُضَیِّعَنَّ نِعمَةً مِن نِعَمِ اللّهِ عِندَکَ ، وَلیُرَ عَلَیکَ أثَرُ ما أنعَمَ اللّهُ بِهِ عَلَیکَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: مَن کانَ فی یَدِهِ شَیءٌ مِن رِزقِ اللّهِ سُبحانَهُ فَلیُصلِحهُ ؛ فَإِنَّکُم فی زَمانٍ إذَا احتاجَ المَرءُ فیهِ إلَی النّاسِ کانَ أوَّلُ ما یَبذُلُهُ لَهُم دینَهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لَم یَکتَسِب مالاً مَن لَم یُصلِحهُ . ⁽⁴⁾

معانی الأخبار عن الحارث الأعور :قالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام لِلحَسَنِ ابنِهِ علیه السلام : یا بُنَیَّ ، مَا المُروءَةُ؟ فَقالَ : العَفافُ وإصلاحُ المالِ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :عَلَیکَ بِإِصلاحِ المالِ ؛ فَإِنَّ فیهِ مَنبَهَةً لِلکَریمِ ، وَاستِغناءً عَنِ اللَّئیمِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :تَعاهُدُ الرَّجُلِ ضَیعَتَهُ مِنَ المُروءَةِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :إصلاحُ المالِ مِنَ الإِیمانِ . ⁽⁸⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در نشانه های عقل ـ: و اما وقار ؛ لطف ورزی و دوراندیشی و ... درست نگاهداشتنِ مال ، از آن ریشه می گیرد .

امام علی علیه السلامـ در نامه اش به حارث همدانی ـ: هر نعمتی که خداوند به تو ارزانی فرموده ، از آن به درستی نگاهداری کن و هیچ یک از نعمت های خدا را نزد خویش تلف مکن ؛ که باید نشانه نعمت خدا نزد تو دیده شود .

امام علی علیه السلامـ در کلمات حکیمانه منسوب به وی ـ: هر کس چیزی از روزی خدای سبحان را در اختیار دارد ، باید از آن درست نگاهداری کند ؛ زیرا شما در زمانه ای به سر می برید که اگر انسان به مردم نیازمند شود ، نخست دینش را به آنان تسلیم می کند .

امام علی علیه السلام :هر که از مال به درستی نگاهداری نکند ، نمی تواند دارایی فراهم آورد .

معانی الأخبار از حارث اعور :امیرالمؤمنین علیه السلام به پسرش حسن علیه السلامفرمود: «پسر عزیزم! مردانگی چیست؟» گفت: «پاکدامنی و نگاهداری درست از مال» .

امام صادق علیه السلام :باید از مال ، نیکو نگاهداری کنی ؛ زیرا انسان گرامی با آن قدرت می یابد و از فرومایه بی نیاز می شود .

امام صادق علیه السلام :این که انسان از کالای خود نیکو نگاهداری کند ، از مردانگی است .

امام صادق علیه السلام :نگاهداری نیکو از مال نشانه ایمان است .

.

۲ / ۸اِستِثمارُ المالِالإمام زین العابدین علیه السلام :اِستِثمارُ المالِ تَمامُ المُروءَةِ . ⁽¹⁾

الکافی عن زرارة :سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام یَقولُ : ما یُخَلِّفُ الرَّجُلُ شَیئا أشَدَّ عَلَیهِ مِنَ المالِ الصّامِتِ . قُلتُ : کَیفَ یَصنَعُ بِهِ ؟ قالَ : یَجعَلُهُ فِی الحائِطِ ـ یَعنی فِی البُستانِ أوِ الدّارِ ـ . ⁽²⁾

الکافی عن محمّد بن عذافر عن أبیه :أعطی أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام أبی ألفا وسَبعَمِائَةِ دینارٍ فَقالَ لَهُ: اِتَّجِر بِها ، ثُمَّ قالَ: أما إنَّهُ لَیسَ لی رَغبَةٌ فی رِبحِها وإن کانَ الرِّبحُ مَرغوبا فیهِ ، ولکِنّی أحبَبتُ أن یَرانِیَ اللّهُ ـ جَلَّ وعَزَّ ـ مُتَعَرِّضا لِفَوائِدِهِ . قالَ : فَرَبِحتُ لَهُ فیها مِائَةَ دینارٍ ، ثُمَّ لَقیتُهُ فَقُلتُ لَهُ : قَد رَبِحتُ لَکَ فیها مِائَةَ دینارٍ ، قالَ : فَفَرِحَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلامبِذلِکَ فَرَحا شَدیدا فَقالَ لی: أثبِتها فی رَأسِ مالی . ⁽³⁾

۲ / ۹حفظ الأرضالإمام الصادق علیه السلامـ لِمُصادِفٍ مَولاهُ ـ: اِتَّخِذ عُقدَةً أو ضَیعَةً ؛ فَإِنَّ الرَّجُلَ إذا نَزَلَت بِهِ النّازِلَةُ أوِ المُصیبَةُ فَذَکَرَ أنَّ وَراءَ ظَهرِهِ ما یُقیمُ عِیالَهُ کانَ أسخی لِنَفسِهِ . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۸ بهره وری از دارایی

۲ / ۹ نگهداریِ زمین

۲ / ۸بهره وری از داراییامام سجاد علیه السلام :همه مردانگی بهره وری از مال است .

الکافی از زراره :از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود: «در آن چه انسان از خود به جا می گذارد ، هیچ چیز به اندازه مال خاموش [= طلا و نقره] به زیان او نیست» . گفتم: «با آن چه کند؟» فرمود: «آن را در باغ هزینه کند . ⁽¹⁾»

الکافی از محمّد بن عذافر از پدرش :امام صادق علیه السلام به پدرم ۱۷۰۰ دینار داد و او را فرمود: «با آن بازرگانی کن» . سپس فرمود: «بدان که مرا به سود آن رغبتی نیست ، هر چند که سود ، خواستنی است . اما من دوست می دارم که خداوند بزرگِ بشکوه مرا در حالی بیند که به بهره های آفریده او روی می آورم» . پدرم گفت: «با آن مال صد دینار برای وی سود کسب کردم . سپس به دیدار وی رفتم و به او گفتم: با آن ، برایت صد دینار سود کسب کردم . او از این خبر بسیار خرسند شد و مرا فرمود: آن را در سرمایه من قرار ده!» .

۲ / ۹نگهداریِ زمینامام صادق علیه السلامـ به خدمتکارش مصادف ـ: زمینی پردرخت یا کشتزاری تهیه کن ؛ زیرا هر گاه اتفاقِ [ناگوار] یا مصیبتی برای انسان پیش آید و او به یاد آورد که پشتوانه ای مالی دارد که خانواده اش را اداره کند سخاوتمندتر خواهد بود .

.

عنه علیه السلام :مُشتَرِی العُقدَةِ مَرزوقٌ وبائِعُها مَمحوقٌ . ⁽¹⁾

الکافی عن مسمع :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إنَّ لی أرضا تُطلَبُ مِنّی ویُرَغِّبونّی ، فَقالَ لی : یا أبا سَیّارٍ ، أما عَلِمتَ أنَّ مَن باعَ الماءَ وَالطّینَ ذَهَبَ مالُهُ هَباءً؟! قُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ! إنّی أبیعُ بِالثَّمَنِ الکَثیرِ ، وأشتَری ما هُوَ أوسَعُ رُقعَةً مِمّا بِعتُ ، قالَ : فَلا بَأسَ . ⁽²⁾

الکافی عن أبان بن عثمان :دَعانی جَعفَرٌ علیه السلام فَقالَ : باعَ فُلانٌ أرضَهُ؟ فَقُلتُ : نَعَم . قالَ : مَکتوبٌ فِی التَّوراةِ أنَّهُ : مَن باعَ أرضا أو ماءً ولَم یَضَعهُ فی أرضٍ أو ماءٍ ذَهَبَ ثَمَنُهُ مَحقا . ⁽³⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :ثَمَنُ العَقارِ مَمحوقٌ ، إلاّ أن یُجعَلَ فی عَقارٍ مِثلِهِ . ⁽⁴⁾

۲ / ۱۰حِفظُ المالِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن قُتِلَ دونَ مالِهِ فَهُوَ بِمَنزِلَةِ شَهیدٍ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۱۰ نگهداریِ مال

امام صادق علیه السلام :خریدار زمین پردرخت روزی می یابد و فروشنده آن کم برکت می گردد .

الکافی از مسمع :به امام صادق علیه السلام گفتم: «مرا زمینی است که از من می خواهندش و به فروش آن ترغیبم می کنند» . مرا فرمود: «ای ابو سیار! آیا نمی دانی که هر کس آب و گِلی را بفروشد ، مالش بر باد رفته است؟» گفتم: «فدایت شوم ؛ آن را به بهای بسیار می فروشم و زمینی بزرگ تر از آن که فروخته ام ، می خرم» . فرمود: «خوب است» .

الکافی از ابان بن عثمان :امام صادق علیه السلام مرا فراخواند و فرمود: «آیا فلان کس زمینش را فروخت؟» گفتم: «آری» . فرمود: «در تورات نوشته شده: هر کس زمینی یا آبی را بفروشد و با بهای آن ، زمین یا آبی دیگر نخرد ، پولش نابود شده است» .

امام کاظم علیه السلام :پول فروش زمین و کشتزار نابود می شود ، مگر آن که برای خرید زمین یا کشتزاری همانند آن صرف شود .

۲ / ۱۰نگهداریِ مالپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که برای حفظ مالش کُشته شود ، به منزله شهید است .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: ثَلاثَةٌ لا یُستَحی مِنَ الخَتمِ عَلَیها : المالُ لِنَفیِ التُّهمَةِ ، وَالجَوهَرُ لِنَفاسَتِهِ ، وَالدَّواءُ لِلاِحتِیاطِ مِنَ العَدُوِّ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنَّ إمساکَ الحافِظِ أجمَلُ مِن بَذلِ المُضَیِّعِ . ⁽²⁾

الکافی عن أبو الجارود :قالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : إذا حَدَّثتُکُم بِشَیءٍ فَاسأَلونی عَن کِتابِ اللّهِ . ثُمَّ قالَ فی حَدیثِهِ : إنَّ اللّهَ نَهی عَنِ القیلِ وَالقالِ ، وفَسادِ المالِ ، وکَثرَةِ السُّؤالِ . فَقالوا : یَا بنَ رَسولِ اللّهِ ، وأینَ هذا مِن کِتابِ اللّهِ؟ قالَ : إنَّ اللّهَ عز و جلیَقولُ فی کِتابِهِ : «لاَّ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ . . .» الآیة ، ⁽³⁾وقالَ : «وَ لاَ تُؤْتُواْ السُّفَهَآءَ أَمْوَلَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ قِیَـمًا ، ⁽⁴⁾» وقالَ : «لاَ تَسْـئلُواْ عَنْ أَشْیَآءَ إِن تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ ⁽⁵⁾» . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ العَبدَ لَیَبسُطُ یَدَیهِ یَدعُو اللّهَ ویَسأَلُهُ مِن فَضلِهِ مالاً فَیَرزُقُهُ ، فَیُنفِقُهُ فی ما لا خَیرَ فیهِ ، ثُمَّ یَعودُ فَیَدعو ، فَیَقولُ اللّهُ : أ لَم اُعطِکَ ؟! أ لَم أفعَل بِکَ کَذا وکَذا ؟! ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلامـ در کلمات حکیمانه منسوب به وی ـ: سه چیزند که از مُهر نهادن و پوشیده نگاه داشتن آن ها شرم و باک نباید داشت : مال ، برای دفع تهمت ؛ گوهر ، به سبب ارزشمندی اش ؛ و دارو ، به جهت احتیاط از حیله دشمن .

امام علی علیه السلام :این که نگاه دارنده مال در حفظ آن خسّت ورزد ، هر آینه زیباتر از گشاده دستی کسی است که مال را تباه می کند .

الکافی از ابو جارود :امام باقر علیه السلام فرمود : «هر گاه با شما حدیث گویم ، مرا از کتاب خدا بپرسید» . سپس امام در سخنش فرمود: «همانا خداوند از بگومگو و تباه شدن مال و زیاد پرسیدن نهی فرموده است» . گفتند: «ای زاده رسول خدا! این را با کتاب خدا چه نسبتی است؟» فرمود: «خداوند در کتابش فرماید: «در بسیاری از رازگویی های ایشان خیری نیست ...» و «و به بی خردان ، اموالتان را که خداوند مایه برپایی تان ساخته ، مسپارید» و «از چیزهایی مپرسید که اگر برای شما آشکار گردد ، ناگوارتان افتد» » .

امام صادق علیه السلام :همانا بنده دستانش را برای دعا به سوی خدا می گشاید و از فضل او ، مالی طلب می کند ؛ آن گاه خداوند به وی روزی عطا می فرماید ، لیکن او آن مال را به گونه ای که خیری در آن نیست ، مصرف می کند ؛ سپس که به دعا باز می گردد ، خداوند می فرماید: «آیا به تو عطا نکردم؟ آیا برایت چنین و چنان نکردم؟»

.

عنه علیه السلام :أربَعَةٌ لا تُستَجابُ لَهُم دَعوَةٌ : رَجُلٌ جالِسٌ فی بَیتِهِ یَقولُ : اللّهُمَّ ارزُقنی ؛ فَیُقالُ لَهُ : ألَم آمُرکَ بِالطَّلَبِ؟! ورَجُلٌ کانَت لَهُ امرَأَةٌ فَدَعا عَلَیها ؛ فَیُقالُ لَهُ : ألَم أجعَل أمرَها إلَیکَ؟! ورَجُلٌ کانَ لَهُ مالٌ فَأَفسَدَهُ فَیَقولُ : اللّهُمَّ ارزُقنی ؛ فَیُقالُ لَهُ : ألَم آمُرکَ بِالاِقتِصادِ؟! ألَم آمُرکَ بِالإِصلاحِ؟! ثُمَّ قالَ : «وَ الَّذِینَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ یُسْرِفُواْ وَ لَمْ یَقْتُرُواْ وَ کَانَ بَیْنَ ذَلِکَ قَوَامًا ، ⁽¹⁾» ورَجُلٌ کانَ لَهُ مالٌ فَأَدانَهُ بِغَیرِ بَیِّنَةٍ ؛ فَیُقالُ لَهُ : ألَم آمُرکَ بِالشَّهادَةِ؟! ⁽²⁾

۲ / ۱۱مَسؤولِیَّةُ الاُمَّةِ إزاءَ إقامَةِ الحُقوقِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :کَیفَ تُقَدَّسُ اُمَّةٌ لا تَأخُذُ لِضَعیفِها مِن شَدیدِها حَقَّهُ وهُوَ غَیرُ مُتَعتَعٍ ؟! ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا قُدِّسَت اُمَّةٌ لا یُقضی فیها بِالحَقِّ ، فَیَأخُذَ ضَعیفُها حَقَّهُ مِن قَوِیِّها غَیرَ مُتَعتَعٍ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی کِتابِهِ لِلأَشتَرِ لَمّا وَلاّهُ عَلی مِصرَ ـ: وَاجعَل لِذَوِی الحاجاتِ مِنکَ قِسما تُفَرِّغُ لَهُم فیهِ شَخصَکَ وتَجلِسُ لَهُم مَجلِسا عامّا ، فَتَتَواضَعُ فیهِ للّهِِ الَّذی خَلَقَکَ ، وتُقعِدُ عَنهُم جُندَکَ وأعوانَکَ مِن أحراسِکَ وشُرَطِکَ ، حَتّی یُکَلِّمَکَ مُتَکَلِّمُهُم غَیرَ مُتَتَعتِعٍ ؛ فَإِنّی سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آلهیَقولُ فی غَیرِ مَوطِنٍ : لَن تُقَدَّسَ اُمَّةٌ لا یُؤخَذُ لِلضَّعیفِ فیها حَقُّهُ مِنَ القَوِیِّ غَیرَ مُتَتَعتِعٍ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۱۱ مسؤولیت جامعه برای ادای حقوق

امام صادق علیه السلام :دعای چهار کس پذیرفته نشود : مردی که در خانه اش بنشیند و بگوید: «بار خدایا! مرا روزی ده .» پس به وی گفته می شود: «مگر تو را فرمان ندادم که در پی روزی برآیی؟» دیگری مردی است که همسرش را نفرین کند . به وی گفته شود : «مگر کار او را به تو وانگذاردم؟» و دیگر مردی است که مالی دارد و آن را تباه می کند و می گوید: «بار خدایا! مرا روزی ده» . به او گفته شود : «مگر به تو فرمان ندادم که میانه روی کنی و از مالت درست بهره ببری؟» ـ سپس امام این آیه را خواند: «و کسانی که هر گاه مصرف کنند ، نه اسراف ورزند و نه تنگ گیرند ، بلکه راه میانه را روند» . ـ و دیگر مردی است که مالی دارد و آن را بدون شاهد گرفتن وام دهد . به وی گفته شود : «مگر تو را فرمان ندادم که شاهد گیری؟»

۲ / ۱۱مسؤولیت جامعه برای ادای حقوقپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چگونه می توان جامعه ای را به پاکی ستود که حق ضعیفش را از نیرومندش نمی ستاند ، بی آن که فرد ضعیف در اضطراب و نگرانی به سر بَرد؟

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به پاکی ستوده نشود جامعه ای که در آن ، به حق حکم نشود تا ضعیفش بدون اضطراب ، حق خود را از نیرومندش بستاند .

امام علی علیه السلامـ در نامه اش به مالک اشتر ، آن گاه که وی را به حکمرانی مصر گماشت ـ: بخشی از وقت خود را به کسانی اختصاص ده که به تو نیاز دارند تا خود ، به کار ایشان پردازی . در مجلس عمومی با آنان بنشین و در آن مجلس نزد خدای آفریننده خویش فروتنی پیشه کن . سربازان و یارانت را که به نگاهبانی و حراستت موظفند ، از سر راه ایشان دور دار تا سخنگوی آنان بدون اضطراب با تو سخن گوید ؛ که من در موارد گوناگون از رسول خدا شنیدم که می فرمود : «به پاکی ستوده نشود جامعه ای که در آن ، حق ضعیف ، بدون اضطراب از نیرومند ستانده نشود» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :ما قُدِّسَت اُمَّةٌ لَم یُؤخَذ لِضَعیفِها مِن قَوِیِّها بِحَقِّهِ غَیرَ مُتَعتَعٍ . ⁽¹⁾

.

امام صادق علیه السلام :به پاکی ستوده نشود جامعه ای که حق ضعیفش ، بدون اضطراب از نیرومند ستانده نشود .

.

الفصل الثالث: المبادئ الأخلاقیّة۳ / ۱حُسنُ النِّیَّةِالإمام الصادق علیه السلام :مَن حَسُنَت نِیَّتُهُ زیدَ فی رِزقِهِ . ⁽¹⁾

۳ / ۲حُسنُ الخُلُقِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :حُسنُ الخُلُقِ وکَفُّ الأَذی یَزیدانِ فِی الرِّزقِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :فی سَعَةِ الأَخلاقِ کُنوزُ الأَرزاقِ . ⁽³⁾

.

فصل سوم : اصول اخلاقی

۳ / ۱ نیک نیّت بودن

۳ / ۲ نیک خوی بودن

فصل سوم: اصول اخلاقی۳ / ۱نیک نیّت بودنامام صادق علیه السلام :هر که نیتش نیک باشد ، روزی اش افزوده گردد .

۳ / ۲نیک خوی بودنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نیک خویی و آزار نکردن ، روزی را افزایش می دهد .

امام علی علیه السلام :گنج های روزی ها در گشاده خُلقی نهفته است .

.

عنه علیه السلام :عَلَیکُم بِالسَّخاءِ وحُسنِ الخُلُقِ ؛ فَإِنَّهُما یَزیدانِ الرِّزقَ ویوجِبانِ المَحَبَّةَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام ـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :سَعَةُ الأَخلاقِ کیمِیاءُ الأَرزاقِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن ساءَ خُلُقُهُ ضاقَ رِزقُهُ ؛ مَن کَرُمَ خُلُقُهُ اتَّسَعَ رِزقُهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :حُسنُ الأَخلاقِ یُدِرُّ الأَرزاقَ ، ویُؤنِسُ الرِّفاقَ . ⁽⁴⁾

۳ / ۳الرِّفقرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ فِی الرِّفقِ الزِّیادَةَ وَالبَرَکَةَ ، ومَن یُحرَمِ الرِّفقَ یُحرَمِ الخَیرَ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَنِ استَعمَلَ الرِّفقَ استَدَرَّ الرِّزقَ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :التَّلَطُّفُ مِفتاحُ الرِّزقِ . ⁽⁷⁾

الإمام الصادق علیه السلام :أیُّما أهلِ بَیتٍ اُعطوا حَظَّهُم مِنَ الرِّفقِ فَقَد وَسَّعَ اللّهُ عَلَیهِم فِی الرِّزقِ . ⁽⁸⁾

.

۳ / ۳ مدارا

امام علی علیه السلام :بر شما باد بخششگری و نیک خویی ؛ زیرا روزی را می افزایند و محبت پدید می آورند .

امام علی علیه السلامـ در کلمات حکیمانه منسوب به وی ـ: گشاده خُلقی کیمیای روزی است .

امام علی علیه السلام :هر که زشت خوی باشد ، روزی اش تنگ گردد و هر که خوش خوی باشد ، روزی اش گشاده گردد .

امام علی علیه السلام :خوش خویی روزی ها را سرازیر می کند و دوستان را الفت می بخشد .

۳ / ۳مداراپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در مدارا ، افزایش روزی و برکت نهفته است و هر که از مدارا بی بهره باشد ، از خیر بهره ندارد .

امام علی علیه السلام :هر که با مدارا رفتار کند ، روزی اش افزون گردد .

امام علی علیه السلام :لطف ورزیدن کلید روزی است .

امام صادق علیه السلام :هر خانواده ای که از مهر و مدارا بهره داشته باشند ، خداوند در روزی ایشان گشایش پدید آورد .

.

الإمام الکاظم علیه السلام :إنَّ الرِّفقَ وَالبِرَّ وحُسنَ الخُلُقِ یَعمُرُ الدِّیارَ ، ویَزیدُ فِی الرِّزقِ . ⁽¹⁾

۳ / ۴حُسنُ القَولِالإمام زین العابدین علیه السلام :القَولُ الحَسَنُ یُثرِی المالَ ، ویُنمِی الرِّزقَ ، ویُنسِئُ فِی الأَجَلِ . ⁽²⁾

۳ / ۵الزُّهدالإمام علیّ علیه السلام :لَن یَفتَقِرَ مَن زَهِدَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الزّاهِدونَ فِی الدُّنیا مُلوکُ الدُّنیا وَ الآخِرَةِ ، ومَن لَم یَزهَد فِی الدُّنیا ورَغِبَ فیها فَهُوَ فَقیرُ الدُّنیا وَالآخِرَةِ ، ومَن زَهِدَ فیها مَلَکَها ، ومَن رَغِبَ فیها مَلَکَتهُ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۴ خوش گفتاری

۳ / ۵ پارسایی

امام کاظم علیه السلام :همانا مدارا و نیکی و خوش خلقی مایه آبادانی و افزایش روزی است .

۳ / ۴خوش گفتاریامام سجاد علیه السلام :گفتار نیک مال را می افزاید ، روزی را رشد می دهد ، و مرگ را به تأخیر می اندازد .

۳ / ۵پارساییامام علی علیه السلام: هر که پارسایی پیشه کند ، فقیر نگردد .

امام علی علیه السلام :پارسایانِ دنیا ، شاهانِ دنیا و آخرتند ؛ و هر که دنیاگریز نباشد و به آن روی آورد ، در دنیا و آخرت فقیر است ؛ و هر که بدان نگراید ، آن را مالک گردد ؛ و هر که بدان رغبت ورزد ، دنیا وی را مالک گردد .

.

۳ / ۶التَّقویرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن رُزِقَ تُقیً فَقَد رُزِقَ خَیرَ الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :عَلَیکَ بِتَقوَی اللّهِ ؛ فَإِنَّها جِماعُ کُلِّ خَیرٍ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :التَّقوی ظاهِرُهُ شَرَفُ الدُّنیا ، وباطِنُهُ شَرَفُ الآخِرَةِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن رُزِقَ الدّینَ فَقَد رُزِقَ خَیرَ الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أمّا بَعدُ ، فَإِنّی اُوصیکُم بِتَقوَی اللّهِ . . . فَمَن أخَذَ بِالتَّقوی عَزَبَت عَنهُ الشَّدائِدُ بَعدَ دُنُوِّها . . . وتَحَدَّبَت عَلَیهِ الرَّحمَةُ بَعدَ نُفورِها ، وتَفَجَّرَت عَلَیهِ النِّعَمُ بَعدَ نُضوبِها ، ووَبَلَت عَلَیهِ البَرَکَةُ بَعدَ إرذاذِها . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :التَّقوی أقوی أساسٍ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :التُّقی سائِقٌ إلی کُلِّ خَیرٍ . ⁽⁷⁾

الإمام الصادق علیه السلام: مَن یَتَّقِ اللّهَ فَقَد أحرَزَ نَفسَهُ مِنَ النّارِ بِإِذنِ اللّهِ ، وأصابَ الخَیرَ کُلَّهُ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽⁸⁾

راجع : ص ۳۶ (سعادة الدُّنیا والآخرة) .

.

۳ / ۶ پرهیزگاری

۳ / ۶پرهیزگاریپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس پرهیزگاری روزی اش شده باشد ، خیر دنیا و آخرت را نصیب می برد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بر تو باد تقوای خدا ؛ که در آن همه خیرها گرد آید .

امام علی علیه السلام :ظاهر پرهیزگاری ، شرافت دنیا ؛ و باطن آن ، شرافت آخرت است .

امام علی علیه السلام :هر که دینداری روزی اش شده باشد ، خیر دنیا و آخرت را بهره برده است .

امام علی علیه السلام :اما بعد ؛ هر آینه شما را به تقوای خدا سفارش می کنم ... ؛ که هر کس پرهیزگاری پیشه کند ، سختی ها پس از نزدیک شدن به وی از او دوری جویند . . . و رحمت پس از رویگردانی از وی به او روی آورد ؛ و نعمت ها پس از فرو رفتن ، شکوفا گردند ؛ و برکت پس از بند آمدن ، فراوان بر وی ببارد .

امام علی علیه السلام :پرهیزگاری استوارترین پایه است .

امام علی علیه السلام :پرهیزگاری پیش برنده به سوی هر خیر است .

امام صادق علیه السلام :هر کس تقوای خدا را پیشه کند ، به رخصت خداوند ، خود را از آتش دور داشته و به همه خوبی های دنیا و آخرت دست یافته است .

ر .ک : ص۳۷ (خوشبختی دنیا و آخرت)

.

۳ / ۷الذِّکررسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن ألبَسَهُ اللّهُ نِعمَةً فَلیُکثِر مِنَ الحَمدِ للّهِِ ، ومَن کَثُرَت هُمومُهُ فَلیَستَغفِرِ اللّهَ ، ومَن أبطَأَ عَنهُ رِزقُهُ فَلیُکثِر مِن قَولِ : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن حَلِیَ ⁽²⁾فی عَینِهِ شَیءٌ مِنَ الأَهلِ وَالمالِ وَالوَلَدِ فَقالَ : ما شاءَ اللّهُ لا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ ، مُتِّعَ بِهِ ، ألا تَری إلی قَولِهِ تَعالی : «وَ لَوْ لاَ إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ مَا شَآءَ اللَّهُ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ ⁽³⁾» ؟! ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَن اُعجِبَ بِشَیءٍ مِن أموالِهِ وأرادَ بَقاءَهُ فَلیَقُل : ما شاءَ اللّهُ لا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ . ⁽⁵⁾

راجع : ص ۶۳۴ (الشکر) .

۳ / ۸الشُّکرالکتاب :«وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَـئِن شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَلَـئِن کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِی لَشَدِیدٌ . ⁽⁶⁾»

.

۳ / ۷ ذکر

۳ / ۸ شکرگزاری

۳ / ۷ذکرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که خداوند بر تن وی جامه نعمت پوشاند ، باید فراوان «الحمدللّه » گوید ؛ و هر که اندوهش بسیار شود ، باید «استغفراللّه » گوید ؛ و هر که روزی اش به کُندی رسد ، باید فراوان گوید: «لا حول ولا قوة إلاّ باللّه » .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که بهره ای از خانواده و مال و فرزند در نظرش زیبا جلوه کند و ذکر «ما شاء اللّه لا قوة الا باللّه » [= هر چه خدای خواهد ؛ نیرویی جز به یاری خدای نیست] را بر زبان راند ، از آن بهره برخوردار می شود . مگر سخن خدای تعالی را در نمی نگری : «و چرا آن گاه که به بوستانت درآمدی ، نگفتی: هر چه خدای خواهد ؛ نیرویی جز به یاری خدای نیست» ؟

امام صادق علیه السلام :هر که بهره ای از دارایی هایش برایش نیک جلوه کند و خواستار پایداری آن باشد ، باید بگوید : «ما شاء اللّه لا قوة الا باللّه » [= هر چه خدای خواهد ؛ نیرویی جز به یاری خدای نیست] .

ر .ک : ص۶۳۵ (شکرگزاری).

۳ / ۸شکرگزاریقرآن:«و هنگامی که پروردگارتان به شما آگاهی داد که اگر شکرگزارید ، همانا شما را نعمت بیفزایم و اگر ناسپاسی کنید ، هر آینه عذاب من سخت است.»

.

الحدیث :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا یَرزُقُ اللّهُ عز و جل عَبدا الشُّکرَ فَیَحرِمَهُ الزِّیادَةَ ؛ لِأَنَّ اللّهَ عز و جلیَقولُ : «لَـئِن شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ . ⁽¹⁾»

عنه صلی الله علیه و آله مِمّا أوصی بِهِ ـ :عَلَیکَ بِالدُّعاءِ ؛ فَإِنَّکَ لا تَدری مَتی یُستَجابُ لَکَ ، وعَلَیکَ بِالشُّکرِ ؛ فَإِنَّ الشُّکرَ زِیادَةٌ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَغُرَّنَّکُم مِن رَبِّکُم طولُ النَّسیئَةِ وتَمادِی الإِمهالِ وحُسنُ التَّقاضی ؛ فَإِنَّ أخذَهُ ألیمٌ وعَذابَهٌ شَدیدٌ ؛ إنَّ للّهِِ تَعالی عَلی نِعَمِهِ حَقّا وهُوَ شُکرُهُ ، فَمَن أدّاهُ زادَهُ ، ومَن قَصَّرَ فیهِ سَلَبَهُ مِنهُ ؛ فَلیَراکُمُ اللّهُ مِنَ النِّقمَةِ وَجِلینَ کَما یَراکُم بِالنِّعمَةِ فَرِحینَ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :شُکرُ المُنعِمِ یَزیدُ فِی الرِّزقِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن حَمِدَ اللّهَ أغناهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :ما أنعَمَ اللّهُ عَلی عَبدٍ نِعمَةً فَشَکَرَها بِقَلبِهِ إلاَّ استَوجَبَ المَزیدَ فیها قَبلَ أن یُظهِرَ شُکرَها عَلی لِسانِهِ . ⁽⁶⁾

.

حدیث:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده ای نیست که خداوند شکر را روزی اش فرموده باشد و از افزایش نعمت محرومش گرداند ؛ زیرا خود می فرماید: «اگر شکرگزارید ، همانا شما را نعمت بیفزایم» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ از جمله سفارش های او ـ: بر تو باد دعا کردن ، که تو ندانی چه هنگام دعایت مستجاب گردد ؛ و بر تو باد شکر گزاردن ، که شکر سبب افزایش نعمت است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :این که پروردگارتان دیرزمانی از گناهانتان چشم می پوشد و بسیار مهلتتان می دهد و با شما نیک برخورد می کند ، نباید مایه فریفتگی تان شود ؛ زیرا گرفتار ساختنش دردآور و عذابش سخت است . خدای تعالی را به ازای نعمت هایش حقی است که همان شکر است . هر که شکر به جای آورد ، خدا نعمتش را بیفزاید ؛ و هر که در شکرگزاری کوتاهی ورزد ، نعمتش را از او بگیرد . پس باید خداوند بنگرد که از کیفر بیمناکید ، همان گونه که به نعمت شادمانید .

امام علی علیه السلام :سپاس گزاری از نعمت بخش ، روزی را می افزاید .

امام علی علیه السلام :هر که خدای را سپاس گوید ، خدا توانگری اش دهد .

امام علی علیه السلام :خداوند به بنده ای نعمت نداد و او با دل و جان شکرش ننهاد ، مگر آن که [حتی ]پیش از بر زبان راندن آن شکر ، شایسته افزایش آن نعمت گردید .

.

عنه علیه السلام :ما کانَ اللّهُ لِیَفتَحَ عَلی عَبدٍ بابَ الشُّکرِ ویُغلِقَ عَنهُ بابَ الزِّیادَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن اُعطِیَ الشُّکرَ لَم یُحرَمِ الزِّیادَةَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :یا أیُّهَا النّاسُ ، إنَّ للّهِِ فی کُلِّ نِعمَةٍ حَقّا ، فَمَن أدّاهُ زادَهُ ، ومَن قَصَرَ عَنهُ خاطَرَ بِزَوالِ النِّعمَةِ وتَعَجُّلِ العُقوبَةِ ؛ فَلیَراکُمُ اللّهُ مِنَ النِّعمَةِ وَجِلینَ کَما یَراکُم مِنَ الذُّنوبِ فَرِقینَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :شُکرُ النِّعَمِ یُضاعِفُها ویَزیدُها . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :النِّعمَةُ مَوصولَةٌ بِالشُّکرِ ، وَالشُّکرُ مَوصولٌ بِالمَزیدِ ، وهُما مَقرونانِ فی قَرنٍ ، فَلَن یَنقَطِعَ المَزیدُ مِنَ اللّهِ سُبحانَهُ حَتّی یَنقَطِعَ الشُّکرُ مِنَ الشّاکِرِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام:أبلَغُ ما تُستَمَدُّ بِهِ النِّعمَةُ الشُّکرُ ، وأعظَمُ ما تُمَحَّصُ بِهِ المِحنَةُ الصَّبرُ . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :چنان نیست که خداوند درِ شکر را بر بنده ای بگشاید و درِ نعمت افزایی را بر وی ببندد .

امام علی علیه السلام :هر که از شکر بهره ور باشد ، از افزایش نعمت محروم نگردد .

امام علی علیه السلام :ای مردم! همانا خدای را در هر نعمتی حقی واجب است و هر که آن را ادا کند ، خداوند آن نعمت را بیفزاید ؛ و هر کس در آن کوتاهی ورزد ، به سلب نعمت و پیش افتادن کیفر گرفتار گردد . پس باید خداوند بنگردتان که از [سلب ]نعمت بیمناکید ، همان سان که شما را از گناهان جدا می بیند .

امام علی علیه السلام :شکر نعمت ها سبب بالندگی و افزایندگی آن ها است .

امام علی علیه السلام :نعمت پیوسته به شکر است و شکر پیوسته به فزونی نعمت ؛ و آن دو با یکدیگر همراهند . پس افزونی نعمت از جانب خدای سبحان قطع نشود ، مگر آن گاه که شکر از سوی شکرگزارنده قطع شود .

امام علی علیه السلام :آن چه بیش از هر چیز نعمت را بیفزاید ، شکر است ؛ و بزرگ ترین مایه چیره شدن بر محنت ، صبر است .

.

عنه علیه السلام :شُکرُ النِّعَمِ یوجِبُ مَزیدَها ، وکُفرُها بُرهانُ جُحودِها . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا نَفادَ لِفائِدَةٍ إذا شُکِرَت ، ولا بَقاءَ لِنِعمَةٍ إذا کُفِرَت . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :شُکرُ النِّعمَةِ یَقضی بِمَزیدِها ، ویوجِبُ تَجدیدَها . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الشُّکرُ عَلَی النِّعمَةِ جَزاءٌ لِماضیها ، وَاجتِلابٌ لاِتیها . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن جَعَلَ الحَمدَ خِتامَ النِّعمَةِ ، جَعَلَهُ اللّهُ سُبحانَهُ مِفتاحَ المَزیدِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :شُکرُ الإِلهِ یُدِرُّ النِّعَمَ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :اِغتَنِمُوا الشُّکرَ ؛ فَأَدنی نَفعِهِ الزِّیادَةُ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :ثَمَرَةُ الشُّکرِ زِیادَةُ النِّعَمِ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :النِّعَمُ تَدوم بِالشُّکرِ . ⁽⁹⁾

عنه علیه السلام :اُشکُر مَن أنعَمَ عَلَیکَ ، وأنعِم عَلی مَن شَکَرَکَ ؛ فَإِنَّهُ لا زَوالَ لِلنِّعمَةِ إذا شُکِرَت ولا بَقاءَ لَها إذا کُفِرَت ⁽¹⁰⁾. ⁽¹¹⁾

.

امام علی علیه السلام :شکر نعمت ها موجب افزایش آن ها ؛ و ناسپاسیِ آن ها نشانه نادیده گرفتنشان است .

امام علی علیه السلام :بهره ای که شکر آن گزارده شود ، پایان نپذیرد ؛ و نعمتی که سپاسش به جای آورده نشود ، پایدار نماند .

امام علی علیه السلام :شکر نعمت ها سبب افزایش آن ها می شود و تازگی شان می بخشد .

امام علی علیه السلام :شکر نعمت سزای موهبت گذشته ؛ و جلب کننده موهبت آینده است .

امام علی علیه السلام :هر که در پایان نعمت ، سپاس به جای آورد ، خداوند سبحان سپاس وی را کلید افزون بخشی به او قرار دهد .

امام علی علیه السلام :شکر خداوند نعمت ها را سرازیر کند .

امام علی علیه السلام :شکر را غنیمت شمارید ؛ که کم ترین بهره آن افزایش نعمت است .

امام علی علیه السلام :فایده شکر فزونی نعمت است .

امام علی علیه السلام :نعمت ها با شکر پایدار شوند .

امام علی علیه السلام :هر که را به تو نعمتی رساند ، سپاس به جای آور ؛ و آن را که سپاست گوید ، از نعمت بهره مند ساز ؛ زیرا نعمتی که شکرش گزارده شود ، نابود نگردد و آن که ناسپاسی شود ، پایدار نماند .

.

عنه علیه السلام :إذا نَزَلَت بِکَ النِّعمَةُ فَاجعَل قِراهَا الشُّکرَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أحسَنُ النّاسِ حالاً فِی النِّعَمِ مَنِ استَدامَ حاضِرَها بِالشُّکرِ ، وَارتَجَعَ فائِتَها بِالصَّبرِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :أحَقُّ النّاسِ بِزِیادَةِ النِّعمَةِ أشکَرُهُم لِما اُعطِیَ مِنها . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لَن یَقدِرَ أحَدٌ أن یُحَصِّنَ النِّعَمَ بِمِثلِ شُکرِها . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الشُّکرُ زینَةُ الغِنی . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :إنَّ المُؤمِنَ . . . إذَا استَغنی شَکَرَ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :لا تَکُن مِمَّن . . . یَعجِزُ عَن شُکرِ ما اُوتِیَ ویَبتَغِی الزِّیادَةَ فی ما بَقِیَ . ⁽⁷⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِبَعضِ وُلدِهِ ـ: یا بُنَیَّ ، اشکُرِ اللّهَ فی ما أنعَمَ عَلَیکَ ، وأنعِم عَلی مَن شَکَرَکَ ؛ فَإِنَّهُ لا زَوالَ لِلنِّعمَةِ إذا شَکَرتَ عَلَیها ، ولا بَقاءَ لَها إذا کَفَرتَها ، وَالشّاکِرُ بِشُکرِهِ أسعَدُ مِنهُ بِالنِّعمَةِ الَّتی وَجَبَ عَلَیهِ الشُّکرُ بِها ، وتَلا ـ یَعنی عَلِیَّ بنَ الحُسَینِ علیهماالسلام ـ قَولَ اللّهِ تَعالی : «وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَـئِن شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ ... ⁽⁸⁾» إلی آخِرِ الآیَةِ . ⁽⁹⁾

.

امام علی علیه السلام :هر گاه نعمت بر تو فرود آید ، از پس آن شکر به جای آور .

امام علی علیه السلام :نیکو حال ترین مردم در برخورداری از نعمت ها کسی است که نعمت موجود را شکر گوید و بر نعمت از دست رفته صبر کند .

امام علی علیه السلام :سزاوارترین کس برای بهره بردن از نعمتِ افزون ، آن است که نعمت های عطا شده را بیش تر شکر گوید .

امام علی علیه السلام :آن قدر که با شکر می توان نعمت ها را پایداری بخشید ، با روش دیگر نتوان! .

امام علی علیه السلام :شکر آراینده توانگری است .

امام علی علیه السلام :هر آینه مؤمن . . . چون توانگر شود ، شکر به جای آورد .

امام علی علیه السلام :همچون کسی مباش که . . . از شکر آن چه به وی عطا شده ، درمانده و باز در جست و جوی فزونی نعمت باقی مانده است .

امام سجاد علیه السلامـ در سفارش به یکی از فرزندانش ـ: پسر عزیزم! برای نعمتی که خدا به تو بخشیده ، او را شکر کن و کسی را که سپاست می گوید ، نعمت بخش ؛ که نعمت را چون سپاسش گویی ، نیستی نباشد و چون ناسپاسی اش کنی ، پایدار نماند . و شکر کننده در حال شکرگزاری اش سعادتمندتر از حال برخورداری اش از آن نعمتی است که شکرش بر وی واجب گشته است . ـ سپس امام این آیه را تا پایان تلاوت فرمود : ـ «و به یاد آور آن گاه را که پروردگارتان آگاهی داد که چون شکر گویید ، نعمتتان را افزون سازم» .

.

الإمام الباقر علیه السلام :لا وَاللّهِ ما أرادَ اللّهُ تَعالی مِنَ النّاسِ إلاّ خَصلَتَینِ : أن یُقِرّوا لَهُ بِالنِّعَمِ فَیَزیدَهُم ، وبِالذُّنوبِ فَیَغفِرَها لَهُم . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَکتوبٌ فِی التَّوراةِ : اُشکُر مَن أنعَمَ عَلَیکَ وأنعِم عَلی مَن شَکَرَکَ ؛ فَإِنَّهُ لا زَوالَ لِلنَّعماءِ إذا شُکِرَت ، ولا بَقاءَ لَها إذا کُفِرَت . الشُّکرُ زِیادَةٌ فِی النِّعَمِ وأمانٌ مِنَ الغِیَرِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الغَنِیُّ الشّاکِرُ ؛ لَهُ مِنَ الأَجرِ کَأَجرِ المَحرومِ القانِعِ . ⁽³⁾

مکارم الأخلاق عن إسحاق بن عمّار :خَرَجتُ مَعَ أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلاموهُوَ یُحَدِّثُ نَفسَهُ ، ثُمَّ استَقبَلَ القِبلَةَ فَسَجَدَ طَویلاً ، ثُمَّ ألزَقَ خَدَّهُ الأَیمَنَ بِالتُّرابِ طَویلاً ، قالَ : ثُمَّ مَسَحَ وَجهَهُ ثُمَّ رَکِبَ ، فَقُلتُ لَهُ : بِأَبی أنتَ واُمّی! لَقَد صَنَعتَ شَیئا ما رَأَیتُهُ قَطُّ! قالَ : یا إسحاقُ ، إنّی ذَکَرتُ نِعمَةً مِن نِعَمِ اللّهِ عز و جلعَلَیَّ ، فَأَحبَبتُ أن اُذَلِّلَ نَفسی . ثُمَّ قالَ : یا إسحاقُ ، ما أنعَمَ اللّهُ عَلی عَبدِهِ بِنِعمَةٍ فَشَکَرَها بِسَجدَةٍ یَحمَدُ اللّهَ فیها فَفَرَغَ مِنها حَتّی یُؤمَرَ لَهُ بِالمَزیدِ مِنَ الدّارَینِ . ⁽⁴⁾

.

امام باقر علیه السلام :به خدا سوگند که او از مردم جز دو ویژگی نخواسته است : نزد وی به نعمت هایش زبان اقرار گشایند تا آن را افزایش دهد ؛ و به گناهانشان اعتراف نمایند تا ایشان را بیامرزد .

امام صادق علیه السلام :در تورات نوشته شده: «آن کس را که به تو نعمتی دهد ، شکر کن و آن کس را که سپاست گوید ، نعمت بخش ؛ که نعمت ها چون شکرشان به جای آید ، فنا نپذیرند و چون ناسپاسی گردند ، پایداری نیابند . شکر نعمت را می افزاید و آن را از زوال در امان می دارد» .

امام صادق علیه السلام :توانگرِ شکرگزار همان پاداشی را دارد که محرومِ قناعت پیشه .

مکارم الاخلاق از اسحاق بن عمار :همراه امام صادق علیه السلام روان گشتم ، در حالی که با خود سخن می گفت . سپس روی به قبله نهاد و دیرزمانی سجده کرد . سپس دیرگاهی گونه راستش را بر خاک چسباند و آن گاه خاک را از چهره اش زدود و بر مرکبش سوار شد . به وی گفتم: «پدر و مادرم فدایت! کاری کردی که تاکنون ندیده بودم» . فرمود: «ای اسحاق! نعمتی از نعمت های خدا بر خویش را به یاد آوردم ؛ پس خواستم که خود را برای خدا کوچک سازم .» سپس فرمود: «ای اسحاق! خداوند به بنده ای نعمتی نداده که وی آن را با سجده ای شکر گوید و خدای را در آن سجده سپاس گزارد ، مگر این که پس از فراغت از آن ، خداوند فرمان دهد که نعمت افزون در هر دو سرای به وی عطا کنند» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: وکَم رَأَینا مِن ذَوی ثَروَةٍلَم یُقبِلوا بِالشُّکرِ إقبالَها تاهوا عَلَی الدُّنیا بِأَموالِهِموقَیَّدوا بِالبُخلِ أقفالَها لَو شَکَرُوا النِّعمَهَ جازاهُمُمَقالَةَ الشُّکرِ الَّتی قالَها لَئِن شَکَرتُم لَأَزیدَنَّکُملکِنَّما کُفرُهُم غالَها ⁽¹⁾

۳ / ۹القَصدرسول اللّه صلی الله علیه و آله :عَلَیکُم بِالاِقتِصادِ ؛ فَمَا افتَقَرَ قَومٌ قَطُّ اقتَصَدوا . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما عالَ مَنِ اقتَصَدَ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لاِبنِهِ مُحَمَّدِ بنِ الحَنَفِیَّةِ ـ: الاِقتِصادُ یُنمِی الیَسیرَ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۹ میانه روی

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به وی ـ: و بسا دیدیم ثروتمندانی راکه به شکرگزاری روی نیاورند ؛ و به اموال خویش در دنیا کبر فروختندو بر آن قفل خسّت زدند . اگر آن نعمت را شکر می نهادند ،خداوند چنان که خود فرموده ، پاداششان می داد: اگر شکر به جای آورید ، هر آینه نعمتتان را بیفزایم .اما کفر ایشان آن نعمت را از میان برد .

۳ / ۹میانه رویپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بر شما باد میانه روی ؛ که هیچ گروه میانه روی فقیر نشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که میانه رو باشد ، نیازمند نگردد .

امام علی علیه السلامـ در وصیتش به پسرش محمّد بن حنفیه ـ: میانه روی مال اندک را افزایش می دهد .

.

عنه علیه السلام :مَن صَحِبَ الاِقتِصادَ دامَت صُحبَةُ الغِنی لَهُ ، وجَبَرَ الاِقتِصادُ فَقرَهُ وخَلَلَهُ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :ضَمِنتُ لِمَنِ اقتَصَدَ أن لا یَفتَقِرَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ القَصدَ یورِثُ الغِنی . ⁽³⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :ما عالَ امرُؤٌ فِی اقتِصادٍ . ⁽⁴⁾

۳ / ۱۰الرِّضارسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن رَضِیَ بِما رَزَقَهُ اللّهُ قَرَّت عَینُهُ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أشرَفُ الزُّهدِ أن یَسکُنَ قَلبُکَ عَلی ما رُزِقتَ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ألا وإنَّ لِکُلِّ امرِئٍ رِزقا هُوَ یَأتیهِ لا مَحالَةَ ؛ فَمَن رَضِیَ بِهِ بورِکَ لَهُ فیهِ ووَسِعَهُ ، ومَن لَم یَرضَ لَم یُبارَک لَهُ فیهِ ولَم یَسَعهُ . ⁽⁷⁾

.

۳ / ۱۰ رضایتمندی

امام علی علیه السلام :هر که با میانه روی همدمی کند ، توانگری با وی همراه است و میانه روی ، فقر و کاستی هایش را جبران می کند .

امام صادق علیه السلام :من تضمین می کنم که هر کس میانه روی پیشه کند ، به فقر دچار نگردد .

امام صادق علیه السلام :همانا میانه روی توانگری را به دنبال دارد .

امام کاظم علیه السلام :کسی که در میانه روی به سر برد ، نیازمند نگردد .

۳ / ۱۰رضایتمندیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که به آن چه خداوند روزی اش فرماید ، خشنود باشد ، شادمان گردد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برترین پارسایی آن است که قلبت به آن چه روزی ات گشته ، آرام باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هلا که هر کسی را روزی ای است که خواه ناخواه به وی خواهد رسید ؛ پس هر کس بدان خشنود باشد ، روزی اش برکت و گشایش می یابد ؛ و هر که بدان خشنود نباشد ، روزی اش برکت و گشایش نیابد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ یَبتَلی عَبدَهُ بِما أعطاهُ ؛ فَمَن رَضِیَ بِما قَسَمَ اللّهُ عز و جل لَهُ بارَکَ اللّهُ لَهُ فیهِ ووَسَّعَهُ ، ومَن لَم یَرضَ لَم یُبارِک لَهُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اِرضَ مِنَ الرِّزقِ بِما قُسِمَ لَکَ تَعِش غَنِیّا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن رَضِیَ بِرِزقِ اللّهِ لَم یَأسَف عَلی ما فی یَدِ غَیرِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن رَضِیَ بِرِزقِ اللّهِ لَم یَحزَن عَلی ما فاتَهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لا مالَ أذهَبُ لِلفاقَةِ مِنَ الرِّضا بِالقوتِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن رَضِیَ مِنَ الدُّنیا بِما یُجزِئُهُ کانَ أیسَرُ ما فیها یَکفیهِ ، ومَن لَم یَرضَ مِنَ الدُّنیا بِما یُجزِئُهُ لَم یَکُن فیها شَیءٌ یَکفیهِ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَکتوبٌ فِی التَّوراةِ : اِبنَ آدَمَ! . . . مَن رَضِیَ بِالیَسیرِ مِنَ الحَلالِ خَفَّت مَؤونَتُهُ ، وزَکَت مَکسَبَتُهُ ، وخَرَجَ مِن حَدِّ الفُجورِ . ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا خدای خجسته بلندرتبه بنده اش را با آن چه به وی عطا فرماید ، بیازماید ؛ پس هر که به آن چه خداوند قسمتش فرموده ، راضی باشد ، خدا به وی برکت و گشایش دهد و هر که راضی نباشد ، خدا به وی برکت ندهد .

امام علی علیه السلام :به روزی ای که قسمتت گشته راضی باش تا توانگرانه زندگی کنی .

امام علی علیه السلام :هر کس به روزیِ خداداده راضی باشد ، از آن چه در اختیار دیگران است ، اندوهگین نگردد .

امام علی علیه السلام :هر که به روزی خداداده رضایت دهد ، بر آن چه از دست رود ، اندوه نخورَد .

امام علی علیه السلام :هیچ چیز به اندازه رضایتمندی از روزی ، فقر را از میان نمی برد .

امام علی علیه السلام :هر کس به آن چه از دنیا که کفایتش کند ، راضی شود ، کم ترین بهره دنیا برای او بس است ؛ و آن کس که به آن چه از دنیا که کفایتش کند ، راضی نشود ، هیچ چیزِ دنیا وی را کفایت نکند .

امام صادق علیه السلام:در تورات نوشته شده است: «ای فرزند آدم! . . . هر کس به حلال اندک راضی شود ، سبکبار می شود و درآمدش پاک می گردد و از قلمرو بدکاری بیرون می آید» .

.

عنه علیه السلام :رَبِّ! خَوَّفتَنی وشَوَّقتَنی ، وَاحتَجَجتَ عَلَیَّ بِرِقّی ، وکَفَلتَ لی بِرِزقی ؛ فَأَمِنتُ (مِن) خَوفِکَ ، وتَثَبَّطتُ عَن تَشویقِکَ ، ولَم أتَّکِل عَلی ضَمانِکَ ، وتَهاوَنتُ بِاحتِجاجِکَ . اللّهُمَّ فَاجعَل أمنی مِنکَ فی هذِهِ الدُّنیا خَوفا ، وحَوِّل تَثَبُّطی شَوقا وتَهاوُنی بِحُجَّتِکَ فَرَقا مِنکَ ، ثُمَّ رَضِّنی بِما قَسَمتَ لی مِن رِزقِکَ ، یا کَریمُ . ⁽¹⁾

الإمام الرّضا علیه السلام :مَن رَضِیَ بِالقَلیلِ مِنَ الرِّزقِ قَبِلَ اللّهُ مِنهُ الیَسیرَ مِنَ العَمَلِ ؛ ومَن رَضِیَ بِالیَسیرِ مِنَ الحَلالِ خَفَّت مَؤونَتُهُ وتَنَعَّمَ أهلُهُ ، وبَصَّرَهُ اللّهُ داءَ الدُّنیا ودَواءَها ، وأخرَجَهُ مِنها سالِما إلی دارِ السَّلامِ . ⁽²⁾

۳ / ۱۱القَناعَةالکتاب :«مَنْ عَمِلَ صَــلِحًا مِّن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَوةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ . ⁽³⁾»

الحدیث :نهج البلاغة :سُئِلَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام عَن قَولِهِ تَعالی : «فَلَنُحْیِیَنَّهُو حَیَوةً طَیِّبَةً» فَقالَ : هِیَ القَناعَةُ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۱ قناعت

امام صادق علیه السلام :پروردگارم! مرا بیم و امید دادی و با سستی و ناتوانی ام بر من حجت آوردی و روزی مرا تضمین فرمودی . پس از بیمت خود را ایمن یافتم و از امیدت [در کار نیک] به درنگ افتادم و به تضمین تو توکّل نکردم و حجت آوری ات را سبک شمردم . بار خدایا! در این دنیا احساس ایمنی ام از خودت را به بیمناکی ، درنگم را به شوق ، و سبک شمردن حجتت را به بندگی و گردن سپاری ام تبدیل فرما و مرا به آن چه قسمتم فرموده ای ، راضی ساز ؛ ای کرامت پیشه!

امام رضا علیه السلام :هر که به روزی اندک رضایت دهد ، خداوند نیز به عمل اندک او راضی می شود ؛ و هر که به حلال اندک خشنود باشد ، سبکبار است و خانواده اش از نعمت بهره می برند و خداوند او را به درد و درمان دنیا بینا می سازد و به سلامت از دنیا به سوی آخرت می برد .

۳ / ۱۱قناعتقرآن:«هر کس از مرد و زن که کاری نیک کند در حالی که مؤمن باشد ، هر آینه او را به زندگانی پاک و خوشی زنده بداریم و مزد چنین کسانی را بر پایه نیکوترین کاری که می کرده اند ، پاداش دهیم .»

حدیث:نهج البلاغه :درباره این سخن خدای تعالی : «هر آینه او را به زندگانی پاک و خوشی زنده بداریم» ، از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام سؤال شد . وی فرمود : «آن زندگانی قناعت است» .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَوةً طَیِّبَةً» ـ: القُنوعُ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :القَناعَةُ بَرَکَةٌ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :القَناعَةُ بَحرُ مالٍ لا یَنفَدُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :عَلَیکُم بِالقَناعَةِ ؛ فَإِنَّ القَناعَةَ مالٌ لا یَنفَدُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :کُن قَنِعا تَکُن مِن أغنَی النّاسِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :القَناعَةُ مُلکٌ لا یَزولُ ، وهِیَ مَرکَبُ رِضَا اللّهِ تَعالی تَحمِلُ صاحِبَها إلی دارِهِ . ⁽⁶⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لا مالَ أذهَبُ بِالفاقَةِ مِنَ الرِّضا بِالقَناعَةِ ، ولا کَنزَ أغنی مِنَ القُنوعِ ، ومَنِ اقتَصَرَ عَلی بُلغَةِ الکَفافِ فَقَدِ انتَظَمَ الرّاحَةَ وتَبَوَّأَ خَفضَ الدَّعَةِ . ⁽⁷⁾

.

امام صادق علیه السلامـ درباره این سخن خدای تعالی: «هر آینه او را به زندگانی پاک و خوشی زنده بداریم» ـ: مراد ، قناعت است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قناعت ، برکت است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قناعت دریایی است از مال که کرانه ندارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بر شما باد قناعت ؛ که هر آینه قناعت مالی است که تمام نمی شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قانع باش تا از توانگرترین مردم باشی .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قناعت ، قدرت و دارایی بی پایان است و سواری دهنده ای است که رضایت خدای تعالی را به همراه دارد و سوار خویش را به سرای خدا می رساند .

امام علی علیه السلام :هیچ مالی به اندازه قناعت رضایتمندانه ، فقر را نمی زداید و هیچ گنجی ارزشمندتر از قناعت نیست . هر کس به قدر کفایت بسنده کند ، به آسودگی سامان یابد و در فراخیِ رفاه جای گیرد .

.

عنه علیه السلام :مَن قَنِعَ بِرِزقِ اللّهِ استَغنی عَنِ الخَلقِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إذا طَلَبتَ الغِنی فَاطلُبهُ بِالقَناعَةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :طَلَبتُ الغِنی فَما وَجَدتُ إلاّ بِالقَناعَةِ ؛ عَلَیکُم بِالقَناعَةِ تَستَغنوا . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّکُم إن قَنِعتُم حُزتُمُ الغَناءَ ، وخَفَّت عَلَیکُم مُؤَنُ الدُّنیا . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :ثَمَرَةُ القَناعَةِ الغَناءُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :القَناعَةُ تُغنی . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :کُلُّ الغِنی فِی القَناعَةِ وَالرِّضا . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :مَن قَنِعَ عَزَّ وَاستَغنی . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :القَناعَةُ عِزٌّ وغَناءٌ . ⁽⁹⁾

عنه علیه السلام :القَناعَةُ وَالطّاعَةُ توجِبانِ الغِنی وَالعِزَّةَ . ⁽¹⁰⁾

.

امام علی علیه السلام :هر که به روزی خدا قانع باشد ، از مردم بی نیاز گردد .

امام علی علیه السلام :اگر در پی توانگری هستی ، آن را با قناعت بجوی .

امام علی علیه السلام :توانگری را جستم و آن را جز در قناعت نیافتم ؛ بر شما باد قناعت تا بی نیاز گردید .

امام علی علیه السلام :همانا اگر قناعت در پیش گیرید ، به بی نیازی دست یابید و بارهای دنیا بر شما سبک گردد .

امام علی علیه السلام :نتیجه قناعت ، توانگری است .

امام علی علیه السلام :قناعت ، بی نیازی بخشد .

امام علی علیه السلام :همه توانگری در قناعت و رضایتمندی است .

امام علی علیه السلام :هر کس قناعت پیشه کند ، عزت و توانگری یابد .

امام علی علیه السلام :قناعت ، عزت است و توانگری .

امام علی علیه السلام :قناعت و اطاعت مایه توانگری و عزتند .

.

عنه علیه السلام :إنَّکُم إلَی القَناعَةِ بِیَسیرِ الرِّزقِ أحوَجُ مِنکُم إلَی اکتِسابِ الحِرصِ فِی الطَّلَبِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أهنَأُ الأَقسامِ : القَناعَةُ ، وصِحَّةُ الأَجسامِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :جَمالُ العَیشِ القَناعَةُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أطیَبُ العَیشِ القَناعَةُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أنعَمُ النّاسِ عَیشا : مَن مَنَحَهُ اللّهُ سُبحانَهُ القَناعَةَ ، وأصلَحَ لَهُ زَوجَهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :القَناعَةُ أهنَأُ عَیشٍ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :مَن کانَ بِیَسیرِ الدُّنیا لا یَقنَعُ ، لَم یُغنِهِ مِن کَثیرِها ما یَجمَعُ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :اِبنَ آدَمَ! إن کُنتَ تُریدُ مِنَ الدُّنیا ما یَکفیکَ فَإِنَّ أیسَرَ ما فیها یَکفیکَ ، وإن کُنتَ إنَّما تُریدُ ما لایَکفیکَ فَإِنَّ کُلَّ ما فیها لا یَکفیکَ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :اِلزَمِ الرِّضا ؛ یَلزَمکَ الغَناءُ وَالکَرامَةُ . ⁽⁹⁾

عنه علیه السلام :مَن لَزِمَ القَناعَةَ زالَ فَقرُهُ . ⁽¹⁰⁾

.

امام علی علیه السلام :همانا شما به قناعت بر روزی اندک محتاج ترید تا به حرص ورزیدن در جست و جوی روزی .

امام علی علیه السلام :گواراترین قسمت ها قناعت و تندرستی است .

امام علی علیه السلام :زیبایی زندگی ، قناعت است .

امام علی علیه السلام :خوش ترین مایه زیستن ، قناعت است .

امام علی علیه السلام :نیک زندگانی ترین مردم کسی است که خدای سبحان به وی قناعت بخشیده و همسر شایسته عطا کرده باشد .

امام علی علیه السلام :قناعت گواراترین مایه زندگی است .

امام علی علیه السلام :هر که به اندک دنیا قانع نباشد ، آن چه از بسیارِ آن گرد آورَد ، وی را بی نیاز نسازد .

امام علی علیه السلام :ای زاده آدم! اگر از دنیا خواهانِ چیزی هستی که بی نیازت کند ، اندک آن تو را بس است ؛ و اگر چیزی می خواهی که فراتر از کفایتت باشد ، همه دنیا نیز تو را بس نباشد .

امام علی علیه السلام :پیوسته رضایتمند باش تا توانگری و کرامت همواره با تو همراه باشد .

امام علی علیه السلام :هر که همواره قانع باشد ، فقرش از میان رود .

.

الإمام الباقر علیه السلام :القَناعَةُ لَذَّةُ العَیشِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : یا بُنَیَّ . . . اِقنَع بِقَسمِ اللّهِ لَکَ یَصفُ عَیشُکَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی ما یُنسَبُ إلَیهِ فی مِصباحِ الشَّریعَةِ ـ: مَن قَنِعَ بِالمَقسومِ استَراحَ مِنَ الهَمِّ وَالکَربِ وَالتَّعَبِ ، وکُلَّما نَقَصَ مِنَ القَناعَةِ زادَ فِی الرَّغبَةِ وَالطَّمَعِ ، وَالطَّمَعُ وَالرَّغبَةُ فِی الدُّنیا أصلانِ لِکُلِّ شَرٍّ ، وصاحِبُهُما لا یَنجو مِنَ النّارِ إلاّ أن یَتوبَ عَن ذلِکَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی ما یُنسَبُ إلَیهِ فی مِصباحِ الشَّریعَةِ ـ: لَو حَلَفَ القانِعُ بِتَمَلُّکِهِ الدّارَینِ لَصَدَّقَهُ اللّهُ عز و جل بِذلِکَ ولَأَبَرَّهُ ؛ لِعِظَمِ شَأنِ مَرتَبَةِ القَناعَةِ . ⁽⁴⁾

۳ / ۱۲الصَّبرالإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصفِ الاُمَمِ السّابِقَةِ ـ: حَتّی إذا رَأَی اللّهُ سُبحانَهُ جِدَّ الصَّبرِ مِنهُم عَلی الأَذی فی مَحَبَّتِهِ ، وَالاِحتِمالَ لِلمَکروهِ مِن خَوفِهِ ، جَعَلَ لَهُم مِن مَضایِقِ البَلاءِ فَرَجا ، فَأَبدَلَهُمُ العِزَّ مَکانَ الذُّلِّ ، وَالأَمنَ مَکانَ الخَوفِ ، فَصاروا مُلوکا حُکّاما ، وأئِمَّةً أعلاما ، وقَد بَلَغَتِ الکَرامَةُ مِنَ اللّهِ لَهُم ما لَم تَذهَبِ الآمالُ إلَیهِ بِهِم . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۱۲ صبر

امام باقر علیه السلام :قناعت لذت زندگانی است .

امام صادق علیه السلام :لقمان به پسرش فرمود: «ای پسر عزیزم! . . . به قسمت خدای قانع باش تا زندگانی ات پاک و ناب گردد» .

امام صادق علیه السلامـ در زمره آن چه در مصباح الشریعه به وی منسوب است ـ: هر که به روزی تقسیم شده قانع باشد ، از اندوه و رنج و سختی رها گردد ؛ و هر چه قناعت کم شود ، میل و طمع فزونی یابد ؛ و میل و طمع به دنیا دو سرچشمه هر شرند و کسی که چنین باشد ، از آتش نجات نپذیرد مگر آن که از این کار بازگردد .

امام صادق علیه السلامـ در زمره آن چه در مصباح الشریعه به وی منسوب است ـ: اگر انسان قانع سوگند خورد که هر دو سرای را صاحب گردد ، خداوند سخنش را درست شمارد و سوگندش را راست گردانَد .

۳ / ۱۲صبرامام علی علیه السلامـ در وصف امت های پیشین ـ: آن گاه که خدای سبحان دید که ایشان در آزار کشیدن در راه محبت او بسیار صبورند و از بیم او آن چه را خوش نمی دارند ، تحمل می کنند ، از تنگناهای بلا گشایشگاهی برایشان پدید آورد و سرافرازی را جایگزین خواری شان فرمود و امنیت را به جای بیمشان نشاند ؛ پس تبدیل به راهبران حکم گزار و پیشوایان راهنما گشتند و نزد خدا چندان کرامت یافتند که در دسترسِ هیچ آرزویی نیاید .

.

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: لِکُلِّ نِعمَةٍ مِفتاحٌ ومِغلاقٌ ؛ فَمِفتاحُهَا الصَّبرُ ، ومِغلاقُهَا الکَسَلُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :اِستَتِمّوا نِعَمَ اللّهِ عَلَیکُم بِالصَّبرِ عَلی طاعَتِهِ وَالمُجانَبَةِ لِمَعصِیَتِهِ ؛ فَإِنَّ غَدا مِنَ الیَومِ قَریبٌ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :اِستَتِمّوا نِعمَةَ اللّهِ عَلَیکُم بِالصَّبرِ عَلی طاعَةِ اللّهِ ، وَالمُحافَظَةِ عَلی مَا استَحفَظَکُم مِن کِتابِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :اِستَتِمّوا نِعَمَ اللّهِ عَلَیکُم بِالصَّبرِ لِأَنفُسِکُم عَلی طاعَةِ اللّهِ ، وَالذُّلِّ لِحُکمِهِ جَلَّ ثَناؤُهُ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ تَعالی أنعَمَ عَلی قَومٍ فَلَم یَشکُروا ؛ فَصارَت عَلَیهِم وَبالاً ، وَابتَلی قَوما بِالمَصائِبِ فَصَبَروا ؛ فَصارَت عَلَیهِم نِعمَةً . ⁽⁵⁾

۳ / ۱۳إیثارُ الآخِرَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن آثَرَ الدُّنیا عَلَی الآخِرَةِ حُرِمَهُما جَمیعا ، ومَن آثَرَ الآخِرَةَ عَلَی الدُّنیا أصابَهُما جَمیعا . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۱۳ ترجیح دادن آخرت

امام علی علیه السلامـ در کلمات حکیمانه منسوب به وی ـ: برای هر نعمتی کلیدی و کُلونی است ؛ کلید آن صبر است و کلون آن سستی .

امام علی علیه السلام :با صبر بر اطاعت خدا و پرهیز از نافرمانی اش ، نعمت های او را بر خود تمام سازید ؛ که فردا از پسِ امروز نزدیک است .

امام علی علیه السلام :با صبر بر اطاعت خدا و مراقبت بر آیات کتابش که شما را بدان خوانده ، نعمت های او را بر خود تمام سازید .

امام علی علیه السلام :با صبر خویشتن بر اطاعت خدا و رام گشتن در برابر فرمانش ، نعمت های او را بر خود تمام سازید .

امام صادق علیه السلام :همانا خدای تعالی به گروهی نعمت بخشید و ایشان شکر نکردند ، پس آن نعمت برایشان بار گران شد ؛ و گروهی را به مصیبت ها گرفتار فرمود و ایشان صبر ورزیدند ، پس آن مصیبت ها برایشان نعمت شد .

۳ / ۱۳ترجیح دادن آخرتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس دنیا را بر آخرت ترجیح دهد ، از هر دو محروم گردد و هر کس آخرت را بر دنیا ترجیح دهد ، به هر دو دست می یابد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :تَفَرَّغوا مِن هُمومِ الدُّنیا مَا استَطَعتُم ؛ فَإِنَّهُ غَیرُ نَصیبِهِ المَکتوبِ لَهُ ، ومَن کانَتِ الآخِرَةُ هِمَّتَهُ جَمَعَ اللّهُ لَهُ أمرَهُ ، وجَعَلَ غِناهُ فی قَلبِهِ ، وأتَتهُ الدُّنیا راغِمَةً . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن عَمِلَ لاِخِرَتِهِ کَفاهُ اللّهُ أمرَ دُنیاهُ . ⁽²⁾

عدّة الداعی عن أبو سعید الخدریّ :سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آلهیَقولُ ـ عِندَ مُنصَرَفِهِ مِن اُحُدٍ ، وَالنّاسُ مُحدِقونَ بِهِ ، وقَد أسنَدَ ظَهرَهُ إلی طَلحَةٍ هُناکَ ـ : أیُّهَا النّاسُ ، أقبِلوا عَلی ما کُلِّفتُموهُ مِن إصلاحِ آخِرَتِکُم ، وأعرِضوا عَمّا ضُمِنَ لَکُم مِن دُنیاکُم ، ولا تَستَعمِلوا جَوارِحَ غُذِّیَت بِنِعمَتِهِ فِی التَّعَرُّضِ لِسَخَطِهِ بِمَعصِیَتِهِ ، وَاجعَلوا شُغلَکُم فِی التِماسِ مَغفِرَتِهِ ، وَاصرِفوا هِمَّتَکُم بِالتَّقَرُّبِ إلی طاعَتِهِ . مَن بَدَأَ بِنَصیبِهِ مِنَ الدُّنیا فاتَهُ نَصیبُهُ مِنَ الآخِرَةِ ، ولَم یُدرِک مِنها ما یُریدُ ، ومَن بَدَأَ بِنَصیبِهِ مِنَ الآخِرَةِ وَصَلَ إلَیهِ نَصیبُهُ مِنَ الدُّنیا ، وأدرَکَ مِنَ الآخِرَةِ ما یُریدُ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن عَمِلَ لِدینِهِ کَفاهُ اللّهُ أمرَ دُنیاهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن أصلَحَ أمرَ آخِرَتِهِ أصلَحَ اللّهُ لَهُ أمرَ دُنیاهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :عَلَیکَ بِالآخِرَةِ تَأتِکَ الدُّنیا صاغِرَةً . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چندان که می توانید ، غم دنیا را مخورید ؛ زیرا آن بهره نانوشته انسان است . هر کس همه همتش را صرف آخرت کند ، خداوند کارش را به سامان آورَد و توانگری را در قلبش بنهد و دنیا ، خود ، به او روی کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که برای آخرتش کار کند ، خداوند گذرانِ دنیایش را کفایت فرماید .

عدّة الداعی از ابوسعید خدری :از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که به هنگام بازگشت از اُحد ، در حالی که مردم پیرامونش را گرفته بودند و او به طلحه تکیه داده بود ، فرمود: «ای مردم! به وظیفه خویش برای اصلاح آخرتتان روی آورید و از دنیایتان که برای شما ضمانت گشته ، روی گردانید ؛ و با اعضایتان که از نعمت خداوند تغذیه می گردد ، در روی آوردن به خشم او با انجام گناه ، استفاده نکنید ؛ و همواره از خداوند آمرزش طلبید ؛ و همت خود را صرف نزدیک شدن به خدا از طریق بندگی اش سازید . هر کس نخست به نصیب خود از دنیا پردازد ، بهره آخرتش از کف وی می رود و از دنیا نیز آن چه را می خواهد به دست نمی آورد ؛ و هر که نخست به بهره آخرتش پردازد ، نصیب دنیایی اش نیز به وی رسد و از آخرت آن چه را خواهد ، به دست آورد .

امام علی علیه السلام :هر که برای دینش کار کند ، خداوند کار دنیایش را کفایت فرماید .

امام علی علیه السلام :هر کس کار آخرتش را به سامان آورد ، خداوند کار دنیایش را سامان بخشد .

امام علی علیه السلام :بر تو باد پرداختن به آخرت تا دنیا فروتنانه به سوی تو آید .

.

عنه علیه السلام :طالِبُ الآخِرَةِ یُدرِکُ مِنها أمَلَهُ ، ویَأتیهِ مِنَ الدُّنیا ما قُدِّرَ لَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :النّاسُ فِی الدُّنیا عامِلانِ : عامِلٌ عَمِلَ فِی الدُّنیا لِلدُّنیا ، قَد شَغَلَتهُ دُنیاهُ عَن آخِرَتِهِ ، یَخشی عَلی ما یُخَلِّفُهُ الفَقرَ ، ویَأمَنُهُ عَلی نَفسِهِ ، فَیُفنی عُمُرَهُ فی مَنفَعَةِ غَیرِهِ ؛ وعامِلٌ عَمِلَ فِی الدُّنیا لِما بَعدَها ، فَجاءَ الَّذی لَهُ مِنَ الدُّنیا بِغَیرِ عَمَلٍ ، فَأَحرَزَ الحَظَّینِ مَعا ، ومَلَکَ الدّارَینِ جَمیعا ، فَأَصبَحَ وَجیها عِندَ اللّهِ لا یَسأَلُ اللّهَ حاجَةً فَیَمنَعُهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إن جَعَلتَ دُنیاکَ تَبَعا لِدینِکَ أحرَزتَ دینَکَ ودُنیاکَ ، وکُنتَ فِی الآخِرَةِ مِنَ الفائِزینَ . ⁽³⁾

الکافی عن عبد اللّه بن أبی یعفور :قالَ رَجُلٌ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : وَاللّهِ ، إنّا لَنَطلُبُ الدُّنیا ونُحِبُّ أن نُؤتاها! فَقالَ : تُحِبُّ أن تَصنَعَ بِها ماذا؟ قالَ : أعودُ بِها عَلی نَفسی وعِیالی ، وأصِلُ بِها ، وأتَصَدَّقُ بِها ، وأحُجُّ وأعتَمِرُ . فَقالَ : لَیسَ هذا طَلَبُ الدُّنیا ؛ هذا طَلَبُ الآخِرَةِ . ⁽⁴⁾

۳ / ۱۴النَّظَرُ إلَی الأَدنی مَعیشَةًرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا نَظَرَ أحَدُکُم إلی مَن فُضِّلَ عَلَیهِ فِی المالِ وَالخَلقِ ، فَلیَنظُر إلی مَن هُوَ أسفَلَ مِنهُ . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۱۴ نگریستن به آن که زندگی فروتری دارد

امام علی علیه السلام :جوینده آخرت به خواسته خود از آن دست می یابد و آن چه از دنیا برایش مقدر شده نیز به وی می رسد .

امام علی علیه السلام :مردم در دنیا دو گونه کار می کنند: یکی در دنیا برای دنیا کار می کند و دنیایش او را از آخرتش باز می دارد ؛ وی بیم دارد که بازماندگانش فقیر شوند ، اما از فقر خویش بیمی ندارد! پس عمر خود را برای نفع دیگران فنا می کند . و دیگری کسی است که در دنیا برای آخرت کار می کند ؛ پس آن چه از دنیا قسمت او است ، بدون کار نصیبش می شود و از هر دو بهره می گیرد و هر دو سرای را به کف می آورد و نزد خدا آبرو می یابد ، به گونه ای که از خدا حاجتی نمی خواهد مگر آن که برآورده شود .

امام علی علیه السلام :اگر دنیا را پیرو دینت سازی ، هم به دینت دست می یابی و هم به دنیایت ؛ و در آخرت نیز از رستگاران خواهی بود .

الکافی از عبداللّه بن ابی یعفور :مردی به امام صادق علیه السلام گفت: «به خدا سوگند! هر آینه ما در طلب دنیاییم و دوست می داریم که به آن دست یابیم» . امام فرمود: «می خواهی به آن دست یابی که چه کنی؟» گفت: «می خواهم خود و خانواده ام را تأمین کنم و با خویشانم پیوند برقرار نمایم و با آن صدقه دهم و حج و عمره گزارم» . امام فرمود: «این دنیا خواهی نیست ، بلکه آخرت خواهی است» .

۳ / ۱۴نگریستن به آن که زندگی فروتری داردپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه یکی از شما به فردی فراتر در مال و خلقت نگریست ، باید [ در کنار آن ] به کسی نظر کند که از او فروتر است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :اُنظُروا إلی مَن أسفَلَ مِنکُم ، ولا تَنظُروا إلی مَن هُوَ فَوقَکُم ؛ فَهُوَ أجدَرُ أن لا تَزدَروا نِعمَةَ اللّهِ . ⁽¹⁾

الخصال عن أبو ذرّ :أوصانی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ... أن أنظُرَ إلی مَن هُوَ دونی ولا أنظُرَ إلی مَن هُوَ فَوقی . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ عز و جل : إنَّ مِن أغبَطِ أولِیائی عِندی عَبدا مُؤمِنا ذا حَظٍّ مِن صَلاحٍ ، أحسَنَ عِبادَةَ رَبِّهِ ، وعَبَدَ اللّهَ فِی السَّریرَةِ ، وکانَ غامِضا فِی النّاسِ فَلَم یُشَر إلَیهِ بِالأَصابِعِ ، وکانَ رِزقُهُ کَفافا فَصَبَرَ عَلَیهِ ، فَعَجِلَت بِهِ المَنِیَّةُ ، فَقَلَّ تُراثُهُ وقَلَّت بَواکیهِ . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ لِعَمرِو بنِ هِلالٍ ـ: إیّاکَ أن تُطمِحَ بَصَرَکَ إلی مَن هُوَ فَوقَکَ! فَکَفی بِما قالَ اللّهُ عز و جل لِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله : «فَلاَ تُعْجِبْکَ أَمْوَ لُهُمْ وَ لآَ أَوْلَـدُهُمْ ، ⁽⁴⁾» وقالَ : «وَ لاَ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَ جًا مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیَوةِ الدُّنْیَا ؛ ⁽⁵⁾» فَإِن دَخَلَکَ مِن ذلِکَ شَیءٌ فَاذکُر عَیشَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؛ فَإِنَّما کانَ قوتُهُ الشَّعیرَ وحَلواهُ التَّمرَ ووَقودُهُ السَّعَفَ إذا وَجَدَهُ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به کسی بنگرید که فروتر از شما است نه به آن که فراتر از شما است ؛ این برای آن که نعمت خدا را کوچک مشمارید ، شایسته تر است .

الخصال از ابوذر :رسول خدا مرا وصیت فرمود که به آن که فروتر از من است ، بنگرم و نه به آن که برتر از من است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند فرموده است: «همانا نزد من در میان دوستانم آن کس نیکوحال تر است که بهره ای از شایستگی داشته باشد ؛ عبادت پروردگارش را به نیکی به جای آورد ؛ خدای را نهانی عبادت کند ؛ در میان مردم بی نام و نشان باشد ، چنان که به وی با انگشت اشاره نکنند ؛ روزی اش در حد کفاف باشد و بر آن صبر ورزد ؛ و مرگ شتابان به سراغ وی آید ، حال آن که میراثش کم باشد و آنان که بر وی می گریند ، اندک باشند» .

امام باقر علیه السلامـ خطاب به عمرو بن هلال ـ: مبادا به کسی چشم بدوزی که فراتر از تو است . بسنده است این سخن خدای تعالی به پیامبرش: «اموال و فرزندانشان تو را نفریبد!» و نیز خداوند فرموده است: «و دیدگانت را مدوز بدانچه برخورداری داده ایم گروه هایی از آن ها را از آرایش زندگی دنیا» . پس اگر بدین گونه تو را رنجی رسد ، زندگانی رسول خدا صلی الله علیه و آله را به یاد آور که غذایش نان جو بود و حلوایش خرما و سوختش شاخه خرمابُن ، اگر می یافت .

.

الإمام الصادق علیه السلام :یا حُمرانُ ، اُنظُر إلی مَن هُوَ دونَکَ فِی المَقدُرَةِ ، ولا تَنظُر إلی مَن هُوَ فَوقَکَ فِی المَقدُرَةِ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ أقنَعُ لَکَ بِما قُسِمَ لَکَ ، وأحری أن تَستَوجِبَ الزِّیادَةَ مِن رَبِّکَ . ⁽¹⁾

۳ / ۱۵العِفَّةالإمام علیّ علیه السلام :لا تَکونُ غَنِیّا حَتّی تَکونَ عَفیفا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :المُؤمِنُ عَفیفٌ فِی الغِنی ، مُتَنَزِّهٌ عَنِ الدُّنیا . ⁽³⁾

راجع : ص ۸۳۸ ، ح ۱۵۶۵ .

.

۳ / ۱۵ پاکدامنی

امام صادق علیه السلام :ای حمران! به کسی بنگر که توانش کم تر از تو است و نه آن که توانش بیش از تو است . این شیوه تو را به آن چه قسمتت گشته ، بیش تر خرسند می سازد و شایسته افزونی نعمت پروردگارت می کند .

۳ / ۱۵پاکدامنیامام علی علیه السلام :تا پاکدامن نباشی ، توانگر نخواهی گشت .

امام علی علیه السلام :مؤمن در توانگری پاکدامن است و از دنیا دامن شسته است .

ر .ک : ص۸۳۹ ، ح ۱۵۶۵.

.

۳ / ۱۶عَدُّ المالِ عارِیَةًالإمام علیّ علیه السلام :المالُ عارِیَةٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :کَم مِن ذی ثَروَةٍ خَطیرٍ صَیَّرَهُ الدَّهرُ فَقیرا حَقیرا ! ⁽²⁾

عنه علیه السلام :اُذکُر مَعَ کُلِّ لَذَّةٍ زَوالَها ، ومَعَ کُلِّ نِعمَةٍ اِنتِقالَها ، ومَعَ کُلِّ بَلِیَّةٍ کَشفَها ؛ فَإِنَّ ذلِکَ أبقی لِلنِّعمَةِ ، وأنفی لِلشَّهوَةِ ، وأذهَبُ لِلبَطَرِ ، وأقرَبُ إلَی الفَرَجِ ، وأجدَرُ بِکَشفِ الغُمَّةِ ودَرکِ المَأمولِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اِجعَل مالَکَ عارِیَةً تَرُدُّها . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۶ امانت شمردنِ دارایی

۳ / ۱۶امانت شمردنِ داراییامام علی علیه السلام :مال امانت است .

امام علی علیه السلام :بسا ثروتمند بلندرتبه که روزگار او را فقیر فرومایه گرداند .

امام علی علیه السلام :با هر لذت ، نیست شدنش را به یاد آور ؛ و با هر نعمت ، از کف شدنش را ؛ و با هر بلا ، رخت بربستنش را ؛ که این ، برای پایداری نعمت ، نابودی شهوت ، راندن غرور ، نزدیک شدن به گشایش ، و برطرف شدن اندوه و دست یافتن به آرزو بهتر است .

امام صادق علیه السلام :مال خود را امانتی بدان که باید بازگردانی .

.

الفصل الرابع: المبادئ العبادیّة۴ / ۱الاِستِغفارالکتاب :«وَ أَنِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُم مَّتَـعًا حَسَنًا إِلَی أَجَلٍ مُّسَمًّی وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ . ⁽¹⁾»

«وَیَـقَوْمِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّمَآءَ عَلَیْکُم مِّدْرَارًا وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلَی قُوَّتِکُمْ وَ لاَ تَتَوَلَّوْاْ مُجْرِمِینَ . ⁽²⁾»

«فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّارًا * یُرْسِلِ السَّمَآءَ عَلَیْکُم مِّدْرَارًا * وَ یُمْدِدْکُم بِأَمْوَ لٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَل لَّکُمْ جَنَّـتٍ وَ یَجْعَل لَّکُمْ أَنْهَـرًا . ⁽³⁾»

.

فصل چهارم : اصول عبادی

۴ / ۱ آمرزش خواستن

فصل چهارم: اصول عبادی۴ / ۱آمرزش خواستنقرآن :« ... و این که از پروردگارتان آمرزش بخواهید و آن گاه به او باز گردید تا شما را به بهره ای نیکو تا سرآمدی معین برخورداری دهد و هر بافضیلتی را فزونی بخشد .»

«و ای قوم من! از پروردگارتان آمرزش بخواهید؛ آن گاه به او بازگردید تا باران را بر شما پیاپی و فراوان فرو فرستد و نیرویی بر نیرویتان بیفزاید . و بزهکارانه روی مگردانید .»

«پس گفتم : از پروردگارتان آمرزش بخواهید * که او همواره آمرزگار است * تا آسمان را بر شما بارنده فرستد * و شما را با مال ها و پسران یاری کند و به شما بوستان ها دهد و برایتان جوی ها پدید آورد .»

.

الحدیث :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أکثِرُوا الاِستِغفارَ ؛ فَإِنَّهُ یَجلِبُ الرِّزقَ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أنعَمَ اللّهُ تَعالی عَلَیهِ نِعمَةً فَلیَحمَدِ اللّهَ ، ومَنِ استَبطَأَ الرِّزقَ فَلیَستَغفِرِ اللّهَ . ⁽²⁾

تنبیه الغافلین عن ابن عمر :شَهِدتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله وقَد أتاهُ رَجُلٌ فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، قَلَّت ذاتُ یَدی ، قالَ : فَأَینَ أنتَ مِن صَلاةِ المَلائِکَةِ ، وتَسبیحِ الخَلائِقِ وما بِهِ یُرزَقونَ!؟ قالَ : ما هُوَ یا رَسولَ اللّهِ؟ قالَ : «سُبحانَ اللّهِ وبِحَمدِهِ ، سُبحانَ اللّهِ العَظیمِ ، أستَغفِرُ اللّهَ» مِائَةَ مَرَّةٍ ما بَینَ طُلوعِ الفَجرِ إلی أن تُصَلِّیَ صَلاةَ الغَداةِ ، تَأتیکَ الدُّنیا صاغِرَةً راغِمَةً . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :قَد جَعَلَ اللّهُ سُبحانَهُ الاِستِغفارَ سَبَبا لِدُرورِ الرِّزقِ ورَحمَةِ الخَلقِ ، فَقالَ سُبحانَهُ : «اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّارًا* یُرْسِلِ السَّمَآءَ عَلَیْکُم مِّدْرَارًا* وَ یُمْدِدْکُم بِأَمْوَلٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَل لَّکُمْ جَنَّـتٍ وَ یَجْعَل لَّکُمْ أَنْهَـرًا ⁽⁴⁾» . ⁽⁵⁾

.

حدیث:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فراوان آمرزش خواهید ؛ که مایه جلب روزی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که خدای تعالی به او نعمت دهد ، باید خدا را شکر کند ؛ و هر که روزی اش کُند رسد ، باید از خدا آمرزش خواهد .

تنبیه الغافلین از ابن عمر :شاهد بودم که مردی نزد رسول خدا صلی الله علیه و آلهآمد و گفت: «ای رسول خدا! سرمایه ام اندک است» . پیامبر فرمود: «چرا درود فرشتگان و تسبیح آفریدگان و مایه روزی مردم را به یاری نمی گیری؟» گفت: «آن چیست ای رسول خدا؟» فرمود: «منزه است خداوند و ستودنی ؛ منزه است خدای بزرگ ؛ از او آمرزش می جویم» ؛ این ذکر را صد بار از سر بر زدن سپیده تا [پایان یافتن وقت ]نماز صبح ادا کن تا دنیا فروتنانه و ناگزیر به سویت آید» .

امام علی علیه السلام :خدای سبحان آمرزش خواستن را مایه افزونی روزی و رحمت آفریدگان ساخته است . خداوند سبحان فرماید: «از پروردگارتان آمرزش بخواهید که او همواره آمرزگار است * تا آسمان را بر شما بارنده فرستد * و شما را با مال ها و پسران یاری کند و به شما بوستان ها دهد و برایتان جوی ها پدید آورد .»

.

عنه علیه السلام :اِستَغفِر تُرزَق . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ لِکُمَیلِ بنِ زِیادٍ ـ: إذا أبطَأَتِ الأَرزاقُ عَلَیکَ فَاستَغفِرِ اللّهَ یُوَسِّع عَلَیکَ فیها . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لَو أنَّ النّاسَ حینَ تَنزِلُ بِهِمُ النِّقَمُ وتَزولُ عَنهُمُ النِّعَمُ فَزِعوا إلی رَبِّهِم بِصِدقٍ مِن نِیّاتِهِم ووَلَهٍ مِن قُلوبِهِم ، لَرَدَّ عَلَیهِم کُلَّ شارِدٍ ، وأصلَحَ لَهُم کُلَّ فاسِدٍ . ⁽³⁾

الفرج بعد الشدّة عن أیّوب بن العبّاس بن الحسنـ بِإِسنادٍ کَثیرٍ ـ: إنَّ أعرابِیّا شَکا إلی أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیٍّ علیه السلامشَکویً لَحِقَتهُ ، وضیقا فِی الحالِ ، وکَثرَةً مِنَ العِیالِ ، فَقالَ لَهُ : عَلَیکَ بِالاِستِغفارِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ عز و جل یَقولُ : «اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّارًا . . .» . فَمَضَی الرَّجُلُ وعادَ إلَیهِ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنّی قَدِ استَغفَرتُ اللّهَ کَثیرا ولَم أرَ فَرَجا مِمّا أنَا فیهِ!؟ فَقالَ لَهُ : لَعَلَّکَ لا تُحسِنُ الاِستِغفارَ!؟ قالَ : عَلِّمنی ، فَقالَ : أخلِص نِیَّتَکَ وأطِع رَبَّکَ وقُل : «اللّهُمَّ إنّی أستَغفِرُکَ مِن کُلِّ ذَنبٍ قَوِیَ عَلَیهِ بَدَنی بِعافِیَتِکَ ، أو نالَتهُ قُدرَتی بِفَضلِ نِعمَتِکَ ، أو بَسَطتُ إلَیهِ یَدی بِسابِغِ رِزقِکَ ، وَاتَّکَلتُ فیهِ عِندَ خَوفی مِنهُ عَلی أمانِکَ ، ووَثِقتُ فیهِ بِحِلمِکَ ، وعَوَّلتُ فیهِ عَلی کَریمِ عَفوِکَ . اللّهُمَّ إنّی أستَغفِرُکَ مِن کُلِّ ذَنبٍ خُنتُ ⁽⁴⁾فیهِ أمانَتی ، أو بَخَستُ فیهِ نَفسی ، أو قَدَّمتُ فیهِ لَذَّتی ، أو آثَرتُ فیهِ شَهوَتی ، أو سَعَیتُ فیهِ لِغَیری ، أوِ استَغوَیتُ إلَیهِ مَن تَبِعَنی ، أو غَلَبتُ فیهِ بِفَضلِ حیلَتی ، أو أحَلتُ فیهِ عَلی مَولایَ فَلَم یُعاجِلنی عَلی فِعلی ، إذ کُنتَ سُبحانَکَ کارِها لِمَعصِیَتی غَیرَ مُریدِها مِنّی ، لکِن سَبَقَ عِلمُکَ فِیَّ بِاختِیاری وَاستِعمالِ مُرادی وإیثاری ، فَحَلُمتَ عَنّی ، ولَم تُدخِلنی فیهِ جَبرا ، ولَم تَحمِلنی عَلَیهِ قَهرا ، ولَم تَظلِمنی عَلَیهِ شَیئا ، یا أرحَمَ الرّاحِمینَ . یا صاحِبی فی شِدَّتی ، یا مُؤنِسی فی وَحدَتی ، یا حافِظی فی غُربَتی ، یا وَلِیِّی فی نِعمَتی ، یا کاشِفَ کُربَتی ، یا مُستَمِعَ دَعوَتی ، یا راحِمَ عَبرَتی ، یا مُقیلَ عَثرَتی . یا إلهی بِالتَّحقیقِ ، یا رُکنِیَ الوَثیقَ ، یا رَجایَ لِلضّیقِ ، یا مَولایَ الشَّفیقَ ، یا رَبَّ البَیتِ العَتیقِ ، أخرِجنی مِن حَلقِ المَضیقِ إلی سَعَةِ الطَّریقِ بِفَرَجٍ مِن عِندِکَ قَریبٍ وَثیقٍ ، وَاکشِف عَنّی کُلَّ شِدَّةٍ وضیقٍ ، وَاکفِنی ما اُطیقُ وما لا اُطیقُ . اللّهُمَّ فَرِّج عَنّی کُلَّ هَمٍّ وغَمٍّ ، وأخرِجنی مِن کُلِّ حُزنٍ وکَربٍ ، یا فارِجَ الهَمِّ ، ویا کاشِفَ الغَمِّ ، ویا مُنزِلَ القَطرِ ، ویا مُجیبَ دَعوَةِ المُضطَرِّ ، یا رَحمنَ الدُّنیا وَالآخِرَةِ ورَحیمَهُما ، صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ خِیَرَتِکَ مِن خَلقِکَ وعَلی آلِهِ الطَّیِّبینَ الطّاهِرینَ ، وفَرِّج عَنّی ما ضاقَ بِهِ صَدری ، وعیلَ مَعَهُ صَبری ، وقَلَّت فیهِ حیلَتی ، وضَعُفَت لَهُ قُوَّتی ، یا کاشِفَ کُلِّ ضُرٍّ وبَلِیَّةٍ ، یا عالِمَ کُلِّ سِرٍّ وخَفِیَّةٍ ، یا أرحَمَ الرّاحِمینَ . واُفَوِّضُ أمری إلَی اللّهِ إنَّ اللّهَ بَصیرٌ بِالعِبادِ ، وما تَوفیقی إلاّ بِاللّهِ ، عَلَیهِ تَوَکَّلتُ وهُوَ رَبُّ العَرشِ العَظیمِ» . قالَ الأَعرابِیُّ : فَاستَغفَرتُ بِذلِکَ مِرارا ، فَکَشَفَ اللّهُ عَنِّی الغَمَّ وَالضّیقَ ، ووَسَّعَ عَلَیَّ فِی الرِّزقِ ، وأزالَ المِحنَةَ . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلام :آمرزش بخواه تا روزی یابی .

امام علی علیه السلامـ خطاب به کمیل بن زیاد ـ: هر گاه روزی ات به تنگنا افتاد ، از خداوند آمرزش بخواه تا آن را بر تو گشاده فرماید .

امام علی علیه السلام :اگر مردم به هنگام فرو رسیدن بلاها و زوال نعمت ها ، با نیت راستین و شوق درونی نزد خدا تضرع کنند ، خداوند نعمت دور شده را به ایشان باز گرداند و هر گونه خرابی و تباهی را برایشان به سامان آورد .

الفرج بعد الشدّة از ایوب بن عباس بن حسنـ با ذکر سند فراوان ـ: از بیابان نشینان عرب ، کسی نزد امیرالمؤمنین از مشکلی که به وی روی آورده بود و تنگنای احوال و عیالواری شکایت آورد . امام به وی فرمود: «بر تو باد آمرزش خواهی ؛ که خداوند می فرماید : از پروردگارتان آمرزش جویید ؛ که هر آینه او آمرزنده است . . . » . آن مرد برفت و دیگر بار باز آمد و گفت: «ای امیرالمؤمنین! من بسیار از خدا آمرزش خواستم ، اما از حال خویش گشایشی نیافتم» . امام به وی فرمود: «شاید به نیکی آمرزش نخواسته ای» . گفت: «مرا بیاموز» . فرمود: «نیت خود را خالص کن و با فرمانبری از پروردگارت ، بگو : بار خدایا! از تو آمرزش می خواهم برای هر گناهی که با این تن که تو سالمش ساخته ای ، انجام داده ام ؛ یا با توانی که تو به نعمت بخشی خویش نصیبم فرموده ای ، مرتکب شده ام ؛ یا با فراخ روزی ای که عطایم فرموده ای ، بدان دست زدم ؛ و در عین بیم از آن گناه ، به پناه دهی تو توکّل کردم و به شکیبایی ات دل بستم و به بخشایش کریمانه ات اتکا نمودم . بار خدایا! از تو آمرزش می خواهم برای هرگناهی که با ارتکاب آن ، به امانتم خیانت کردم یا حق نفسم را پایمال کردم یا لذتم را مقدم شمردم یا شهوتم را ترجیح دادم یا برای غیر خود [و به زیان خویش ]کوشیدم یا با آن ، دنباله روان خویش را گمراه ساختم یا به یاری تدبیرم بر انجام آن گناه پیروز گشتم یا آن را به مولای خود واگذاردم ولی او در کار من شتاب نفرمود ؛ که تو ای خدای سبحان از گناه من بیزاری و آن را از من نمی خواهی ، اما از پیش می دانستی که من به اختیار و خواست و گزینش خود ، چنان می کنم ؛ پس بر من شکیب ورزیدی و مرا به ناچاری در آن درنیاوردی و به اجبار بدان وانداشتی و در آن هیچ ستمی بر من نکردی ، ای مهرورزترینِ مهرورزان! ای یار من در سخت حالی ام ؛ ای مونس من در تنهایی ام ؛ ای نگهدارنده من در بی کسی ام ؛ ای صاحب اختیار من در نعمتم ؛ ای زداینده اندوهم ؛ ای شنوای دعایم ؛ ای رحم کننده به اشک روانم ؛ ای درگذرنده از لغزشم ؛ ای معبود حقیقی من ؛ ای بنیاد استوار من ؛ ای امید من در تنگناها ؛ ای مولای مهربانم ؛ ای پروردگار خانه آزاد ؛ مرا از گلوگاه تنگنا به فراخنای گشایش درآور با گشایشی از سوی خود که نزدیک و قابل اعتماد است ؛ و هر گونه سختی و تنگنا را از من بزدای ؛ و در آن چه توان دارم و ندارم ، مرا کفایت فرما . بار خدایا! هر اندوه و غصه را از من واگشا ؛ و از هر غم و رنج بیرونم آور ؛ ای گشاینده اندوه و ای زداینده غم و ای فروفرستنده باران و ای اجابت کننده دعای گرفتار و ای رحمت آور و مهرورز در دنیا و آخرت! بر محمّد که بهترینِ آفریدگان تو است و بر خاندان پاک و پاک نهادش درود فرست و واگشای از من آن چه سینه ام را تنگ کرده و صبرم را بر هم زده و تدبیرم را اندک نموده و نیرویم را کم کرده ؛ ای زداینده هر سختی و بلا ؛ ای داننده هر پنهان و ناپیدا ؛ ای مهرورزترینِ مهرورزان! کارم را یکسره به خدا وا می نهم ؛ که خدا به بندگانش بینا است و توفیق من جز از او نیست ؛ بر وی توکّل می کنم و او است پروردگار عرش بزرگ » . آن مرد بادیه نشین گوید: «بارها به این شیوه آمرزش خواستم و خدا اندوه و تنگنا را از من واگشود و روزی ام را وسعت بخشید و غم را زدود» .

.

. .

. .

الإمام الباقر علیه السلام :إذا أبطَأَ عَلَیکَ رِزقٌ فَقُل : أستَغفِرُ اللّهَ . ⁽¹⁾

الکافی عن أبو بصیر :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : لَقَدِ استَبطَأتُ الرِّزقَ ، فَغَضِبَ ، ثُمَّ قالَ لی : قُل : «اللّهُمَّ إنَّکَ تَکَفَّلتَ بِرِزقی ورِزقِ کُلِّ دابَّةٍ ، یا خَیرَ مَدعُوٍّ ، ویا خَیرَ مَن أعطی ، ویا خَیرَ مَن سُئِلَ ، ویا أفضَلَ مُرتَجیً ؛ اِفعَل بی کَذا وکَذا» . ⁽²⁾

الزهد لابن حنبل عن أبو الجلد :إنَّ النَّبِیَّ داودَ علیه السلام أمَرَ مُنادِیا فَنادی : الصَّلاةَ جامِعَةً ، فَخَرَجَ النّاسُ وهُم یَرَونَ أنَّهُ سَیَکونُ مِنهُ یَومَئِذٍ مَوعِظَةٌ وتَأدیبٌ ودُعاءٌ ، فَلَمّا وافی مَکانَهُ قالَ : «اللّهُمَّ اغفِر لَنا» وَانصَرَفَ ، فَاستَقبَلَ آخِرُ النّاسِ أوائِلَهُم فَقالوا : ما لَکُم؟ قالوا : إنَّ نَبِیَّ اللّهِ علیه السلام إنَّما دَعا بِدَعوَةٍ واحِدَةٍ ثُمَّ انصَرَفَ . قالوا : سُبحانَ اللّهِ! کُنّا نَرجو أن یَکونَ هذَا الیَومُ یَومَ عِبادَةٍ ودُعاءٍ ومَوعِظَةٍ وتَأدیبٍ ، فَما دَعا إلاّ بِدَعوَةٍ واحِدَةٍ!! قالوا: فَأَوحَی اللّهُ ] تَعالی [إلَیهِ أن أبلِغ عَنّی قَومَکَ ـ فَإِنَّهُم قَدِ استَقَلّوا دُعاءَکَ ـ أنّی مَن أغفِر لَهُ اُصلِح لَهُ أمرَ آخِرَتِهِ ودُنیاهُ . ⁽³⁾

راجع : ص ۸۲۰ (الموانع العملیة / السیّئات) .

۴ / ۲الصَّلاةنثر الدرّ :کانَ ] رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ] إذا نَزَلَ بِهِ الضّیقُ فِی الرِّزقِ أمَرَ أهلَهُ بِالصَّلاةِ ، ثُمَّ تَلا هذِهِ الآیَةَ : «وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَوةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهَا لاَنَسْـئلُکَ رِزْقًا نَّحْنُ نَرْزُقُکَ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾»

.

۴ / ۲ نماز

امام باقر علیه السلام :هر گاه روزی ات به تأخیر افتاد ، بگو : از خدا آمرزش می جویم .

ابوبصیر :به امام صادق علیه السلام گفتم: «روزی من به تأخیر افتاده است» . امام خشمناک گشت و سپس مرا فرمود: «بگو : بار خدایا! تو روزی من و هر جنبنده ای را ضمانت فرموده ای ؛ ای بهترین فراخوانده شده ؛ ای بهترین بخشاینده ؛ ای بهترین درخواست شونده ؛ ای برترین امیدگاه ؛ با من چنین و چنان فرما » .

الزهد ابن حنبل از ابو جلد :داوود علیه السلام ، پیامبر خدا ، به نداگری فرمان داد که ندای نماز جماعت در دهد . پس مردم بیرون شدند ، حال آن که می دانستند آن روز وی ایشان را پند و ادب و دعا خواهد آموخت . چون او به جایگاه خود درآمد ، گفت: «بار خدایا! ما را بیامرز» . سپس بازگشت . مردمی که واپس بودند ، به مردم پیشین روی کرده ، گفتند: «شما چه دریافتید؟» گفتند: «پیامبر خدا تنها یک دعا کرد و بازگشت» . گفتند: «منزه است خدای! ما امید داشتیم که امروز هنگامه عبادت و دعا و پند و ادب باشد . او جز یک دعا نفرمود!» گفتند: «خدای [تعالی] به وی وحی فرمود که به قوم خود که دعای تو را کوچک شمرده اند ، از سوی من ابلاغ کن که هر کس را بیامرزم ، کار آخرت و دنیایش را به سامان آورم» .

ر .ک : ص۸۲۱ (موانع عملی / گناهان).

۴ / ۲نمازنثر الدر :رسول خدا صلی الله علیه و آله هرگاه دچار تنگنای روزی می شد ، خانواده اش را به نماز فرمان می داد و سپس این آیه را می خواند : «و خاندان خویش را به نماز فرمان ده و بر آن شکیبا باش ؛ از تو روزی نمی خواهیم ، ما خود به تو روزی می دهیم» .

.

تنبیه الخواطر :یُروی عَن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله أنَّهُ کانَ إذا أصابَ أهلَهُ خَصاصَةٌ قالَ : قوموا إلَی الصَّلاةِ ، ویَقولُ : بِهذا أمَرَنی رَبّی ؛ قالَ اللّهُ تَعالی : «وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَوةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهَا لاَنَسْـئلُکَ رِزْقًا نَّحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعَـقِبَةُ لِلتَّقْوَی . ⁽¹⁾»

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن صَلّی رَکعَتَینِ إذا دَخَلَ إلی رَحلِهِ ؛ نَفَی اللّهُ تَعالی عَنهُ الفَقرَ ، وکَتَبَهُ فِی الأَوّابینَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لِلمُصَلّی حُبُّ المَلائِکَةِ . . . وبَرَکَةٌ فِی الرِّزقِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :خَیرُ الدُّنیا وَالآخِرَةِ فِی الصَّلاةِ ، وبِها یَتَبَیَّنُ الکافِرُ مِنَ المُؤمِنِ ، وَالمُخلِصُ مِنَ المُنافِقِ ، وهِیَ عِمادُ الدّینِ ، ومَلاذُ الجَسَدِ ، وزَینُ الإِسلامِ ، ومُناجاةُ الحَبیبِ لِلحَبیبِ ، وقَضاءُ الحاجَةِ ، وتَوبَةُ التّائِبِ ، وتَذکِرَةُ المَنِیَّةِ ، وَالبَرَکَةُ فِی المالِ ، وسَعَةُ الرِّزقِ ، ونورُ الوَجهِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا رَأَیتَ فی مَعاشِکَ ضیقا وفی أمرِکَ التِیاثاً ، فَأَنزِل حاجَتَکَ بِاللّهِ عز و جل ، ولا تَدَع صَلاةَ الاِستِغفارِ ـ وهِیَ رَکعَتانِ : تَفتَتِحُ الصَّلاةَ وتَقرَأُ الحَمدَ وإنّا أنزَلناهُ مَرَّةً واحِدَةً فی کُلِّ رَکعَةٍ ، ثُمَّ تَقولُ بَعدَ القِراءَةِ : «أستَغفِرُ اللّهَ» خَمسَ عَشرَةَ مَرَّةً ، ثُمَّ تَرکَعُ فَتَقرَأُها عَشرا عَلی هَیئَةِ صَلاةِ جَعفَرٍ ـ یُصلِحِ اللّهُ لَکَ شَأنَکَ کُلَّهُ ، إن شاءَ اللّهُ . ⁽⁵⁾

.

تنبیه الخواطر :از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که هرگاه خانواده پیامبر نیازمند می گشتند ، وی می فرمود : «به نماز برخیزید» ؛ و می فرمود : «پروردگارم مرا چنین امر فرموده است . خدای تعالی می فرماید: «و خاندان خویش را به نماز فرمان ده و بر آن شکیبا باش ؛ از تو روزی نمی خواهیم ، ما خود به تو روزی می دهیم ؛ و سرانجام از آنِ پرهیزگاران است» » .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس به هنگام وارد شدن به خانه اش دو رکعت نماز بگزارد ، خدا فقر را از او بزداید و وی را در زمره توبه کنندگان به شمار آورد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نمازگزار را فرشتگان دوست می دارند و . . . روزی اش برکت مند است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خیر دنیا و آخرت در نماز است و با آن ، کافر از مؤمن ، و اخلاص پیشه ، از منافق شناخته می شود . نماز ستون دین ، و پناهگاه تن ، و زینت اسلام ، و مناجات دو دوست ، و مایه برآمدن نیاز ، و بازگشت توبه کار ، و یاد مرگ ، و برکت در مال ، و گشایش روزی ، و نور چهره است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگاه در زندگانی ات تنگنا و در کارت پیچشی یافتی ، نیازت را نزد خداوند عرضه کن و نمازِ آمرزش را وامگذار ؛ و آن دو رکعت است . در هر رکعت ، سوره های حمد و قدر را یک بار قراءت کن و سپس پانزده بار «استغفراللّه » بگو و آن گاه در رکوع ده بار «استغفراللّه » بگو ، به گونه نماز جعفر . خداوند همه کارهایت را به سامان می آورد ، اگر خدا خواهد .

.

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی بَیانِ آثارِ التَّهاوُنِ بِالصَّلاهِ ـ: . . . أمَّا اللَّواتی تُصیبُهُ فی دارِ الدُّنیا : فَالاُولی یَرفَعُ اللّهُ البَرَکَةَ مِن عُمُرِهِ ، ویَرفَعُ اللّهُ البَرَکَةَ مِن رِزقِهِ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :جاءَ رَجُلٌ إلَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ إنّی ذو عِیالٍ وعَلَیَّ دَینٌ وقَدِ اشتَدَّت حالی ، فَعَلِّمنی دُعاءً أدعُو اللّهَ عز و جل بِهِ لِیَرزُقَنی ما أقضی بِهِ دَینی وأستَعینُ بِهِ عَلی عِیالی ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا عَبدَ اللّهِ ، تَوَضَّأ وأسبِغ وُضوءَکَ ، ثُمَّ صَلِّ رَکعَتَینِ تُتِمُّ الرُّکوعَ وَالسُّجودَ ، ثُمَّ قُل : یا ماجِدُ یا واحِدُ یا کَریمُ یا دائِمُ ، أتَوَجَّهُ إلَیکَ بِمُحَمَّدٍ نَبِیِّکَ نَبِیِّ الرَّحمَةِ صلی الله علیه و آلهـ یا مُحَمَّدُ یا رَسولَ اللّهِ، إنّی أتَوَجَّهُ بِکَ إلَی اللّهِ رَبِّکَ ورَبّی وَربِّ کُلِّ شَیءٍ ـ أن تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وأهلِ بَیتِهِ ، وأسأَلُکَ نَفحَةً کَریمَةً مِن نَفَحاتِکَ ، وفَتحا یَسیرا ورِزقا واسِعا ، ألُمُّ بِهِ شَعَثی وأقضی بِهِ دَینی وأستَعینُ بِهِ عَلی عِیالی . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لا تَترُکوا رَکعَتَینِ بَعدَ العِشاءِ الآخِرَةِ ؛ فَإِنَّها مَجلَبَةٌ لِلرِّزقِ . ⁽³⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در بیان آثار سبک شمردن نماز ـ: . . . اما آثار دنیایی آن از این قرارند : نخست این که خدا برکت را از عمر و روزی انسان می زداید .

امام باقر علیه السلام :مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت: «ای رسول خدا! من عیالوار و بدهکار و سخت احوالم . مرا دعایی آموز که با آن خدا را فراخوانم تا مرا چندان روزی دهد که هم وامم را بپردازم و هم خانواده ام را تأمین کنم» . پیامبر فرمود : «ای بنده خدا! وضو ساز و حقِّ هر اندام را در وضویت به خوبی ادا کن و سپس دو رکعت نماز بگزار و در آن رکوع و سجده ای کامل به جای آور و آن گاه بگو : «ای بزرگوار ، ای یگانه ، ای کرامت بخش ، ای جاودانه! به تو روی می آورم به واسطه محمّد ، پیامبرت ، که پیامبر رحمت است ـ ای محمّد ، ای رسول خدا! هر آینه به واسطه تو به خدا روی می آورم که پروردگار تو و من و هر چیز است ـ که بر محمّد و خاندانش درود فرستی ؛ و از تو بخششی کریمانه از بخشش هایت و گشایشی آسان بخش و روزی ای گسترده خواهانم تا با آن ، آشفتگی ام را سامان دهم و وامم را بپردازم و نیاز خانواده ام را تأمین کنم .

امام صادق علیه السلام :دو رکعتِ پس از نماز عشا را ترک مکنید ؛ که آن جلب کننده روزی است .

.

۴ / ۳صَلاةُ اللَّیلِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :صَلاةُ اللَّیلِ مَرضاةٌ لِلرَّبِّ ، . . . وبَرَکَةٌ فِی الرِّزقِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :صَلاةُ اللَّیلِ تُبَیِّضُ الوُجوهَ ، وتُطَیِّبُ الرّیحَ ، وتَجلِبُ الرِّزقَ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :صَلاةُ اللَّیلِ تُحَسِّنُ الوَجهَ ، وتُحَسِّنُ الخُلُقَ ، وتُطَیِّبُ الرّیحَ ، وتُدِرُّ الرِّزقَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :صَلاةُ اللَّیلِ تَجلِبُ الرِّزقَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :کَذَبَ مَن زَعَمَ أنَّهُ یُصَلّی بِاللَّیلِ ویَجوعُ بِالنَّهارِ ! إنَّ اللّهَ تَعالی ضَمِنَ بِصَلاةِ اللَّیلِ قوتَ النَّهارِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :إنَّ الرَّجُلَ لَیَکذِبُ الکَذبَةَ فَیُحرَمُ بِها صَلاةَ اللَّیلِ ؛ فَإِذا حُرِمَ صَلاةَ اللَّیلِ حُرِمَ بِهَا الرِّزقَ . ⁽⁶⁾

.

۴ / ۳ نماز شب

۴ / ۳نماز شبپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نماز شب مایه خشنودی پروردگار . . . و برکت روزی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نماز شب روی ها را سپید گرداند ، عطر خوش بخشد ، و روزی را جلب کند .

امام صادق علیه السلام :نماز شب چهره را زیبا سازد ، خوی را نیکو کند ، عطر خوش بخشد ، و روزی را فراوان نماید .

امام صادق علیه السلام :نماز شب روزی را جلب کند .

امام صادق علیه السلام :هر که پندارد به شب نماز خوانَد و در روز گرسنه مانَد ، دروغ گوید . همانا خدای تعالی بانماز شب ، روزیِ روز را تضمین فرموده است .

امام صادق علیه السلام :گاه انسان دروغی گوید و به سبب آن ، از نماز شب محروم گردد ؛ و چون از نماز شب محروم گردد ، از روزی بی نصیب شود .

.

۴ / ۴صَلاةُ الاِستِسقاءِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ مِن دُعائِهِ فِی الاِستِسقاءِ ـ: اللّهُمَّ اسقِنا سَقیا . . . تُرخِصُ بِهِ الأَسعارَ فی جَمیعِ الأَمصارِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اللّهُمَّ انشُر عَلَینا غَیثَکَ وبَرَکَتَکَ ، ورِزقَکَ ورَحمَتَکَ ، وَاسقِنا سُقیا ناقِعَةً مُروِیَةً مُعشِبَةً ، تُنبِتُ بِها ما قَد فاتَ ، وتُحیی بِها ما قَد ماتَ ، نافِعَةَ الحَیا ، کَثیرَةَ المُجتَنی ، تُروی بِهَا القیعانَ ، وتُسیلُ البُطنانَ ، وتَستَورِقُ الأَشجارَ ، وتُرخِصُ الأَسعارَ ؛ إنَّکَ عَلی ما تَشاءُ قَدیرٌ . ⁽²⁾

الإمام الحسن علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی صَلاةِ الاِستِسقاءِ ـ: اِسقِ سَهلَنا وجَبَلَنا ، وبَدوَنا وحَضَرَنا ؛ حَتّی تُرخِصَ بِهِ أسعارَنا ، وتُبارِکَ بِهِ فی ضِیاعِنا ومُدُنِنا ؛ أرِنَا الرِّزقَ مَوجودا وَالغَلاءَ مَفقودا . ⁽³⁾

۴ / ۵قِراءَةُ القُرآنِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اِجعَلوا فی بُیوتِکُم مِن صَلاتِکُم ، وَاعمُروها بِالقُرآنِ ؛ فَإِنَّ أفقَرَ البُیوتِ بَیتٌ لا یُقرَأُ فیهِ کِتابُ اللّهِ عز و جل . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۴ نماز باران

۴ / ۵ خواندن قرآن

۴ / ۴نماز بارانپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ از دعای وی در طلب باران ـ: بار خدایا! ما را سیرابی بخش . . . تا با آن ، نرخ ها را در همه جا ارزان سازی .

امام علی علیه السلام :بار خدایا! باران و برکت و روزی و رحمتت را بر ما جاری ساز و آبی عطا فرما که سود دهد و سیرابی آورد و سرسبزی ایجاد کند ؛ تا با آن ، خشک شده ها را برویانی و مرده ها را زنده سازی ، چندان که تشنگی را بزداید و میوه فراوان پدید آورد و زمین های هموار را با آن سیراب سازی و در زمین های پرنشیب جاری اش گردانی و درختان را پر برگ و بار نمایی و نرخ ها را ارزان فرمایی ؛ که تو بر هر چه خواهی ، توانایی .

امام حسن علیه السلامـ از دعایش در نماز باران ـ: دشت و کوه و بیابان و شهر ما را سیراب گردان تا بدان ، نرخ هامان را ارزان سازی و کشتگاه ها و شهرهامان را برکت دهی . روزی را به ما بنمایان و گرانی را از ما نهان دار .

۴ / ۵خواندن قرآنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بخشی از نمازتان را در خانه هاتان بگزارید و آن ها را با قرآن آباد کنید ؛ که همانا فقیرترین خانه ها خانه ای است که در آن ، کتاب خدا خوانده نشود .

.

عنه صلی الله علیه و آله :أکثِروا مِن قِراءَةِ القُرآنِ فی بُیوتِکُم ؛ فَإِنَّ البَیتَ الَّذی لا یُقرَأُ فیهِ القُرآنُ یَقِلُّ خَیرُهُ ، ویَکثُرُ شَرُّهُ ، ویَضیقُ عَلی أهلِهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اِجعَلوا لِبُیوتِکُم نَصیبا مِنَ القُرآنِ ؛ فَإِنَّ البَیتَ إذا قُرِئَ فیهِ تَیَسَّرَ عَلی أهلِهِ ، وکَثُرَ خَیرُهُ ، وکانَ سُکّانُهُ فی زِیادَةٍ ، وإذا لَم یُقرَأ فیهِ القُرآنُ ضُیِّقَ عَلی أهلِهِ ، وقَلَّ خَیرُهُ ، وکانَ سُکّانُهُ فی نُقصانٍ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :نَوِّروا بُیوتَکُم مَا استَطَعتُم ؛ فَإِنَّ البَیتَ الَّذی یُقرَأُ فیهِ القُرآنُ یَتَّسِعُ عَلی أهلِهِ ، ویَکثُرُ خَیرُهُ ، وتَحضُرُهُ المَلائِکَةُ ، وتَهجُرُهُ الشَّیاطینُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :نَوِّروا بُیوتَکُم بِتِلاوَةِ القُرآنِ ، ولا تَتَّخِذوها قُبورا کَما فَعَلَتِ الیَهودُ وَالنَّصاری صَلَّوا فِی الکَنائِسِ وَالبِیَعِ وعَطَّلوا بُیوتَهُم ؛ فَإِنَّ البَیتَ إذا کَثُرَ فیهِ تِلاوَةُ القُرآنِ کَثُرَ خَیرُهُ ، وَاتَّسَعَ أهلُهُ ، وأضاءَ لِأَهلِ السَّماءِ کَما تُضیءُ نُجومُ السَّماءِ لِأَهلِ الدُّنیا . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ أصفَرَ البُیوتِ لَبَیتٌ أصفَرَ مِن کِتابِ اللّهِ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در خانه هاتان فراوان قرآن بخوانید ؛ که همانا خانه ای که در آن قرآن خوانده نشود ، خیرش کم و شرش بسیار است و بر ساکنانش تنگی می کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای خانه هاتان بهره ای از قرآن قرار دهید ؛ که همانا خانه ای که در آن قرآن خوانده شود ، برای ساکنانش آسایش فراهم آید و خیرش بسیار باشد و اهلش از افزونی برخوردار گردند ؛ و هر گاه در آن قرآن خوانده نشود ، بر ساکنانش تنگ گردد و خیرش اندک شود و اهلش در کمبود به سر برند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چندان که می توانید ، خانه هاتان را نور بخشید ؛ که هر آینه خانه ای که قرآن در آن خوانده شود ، بر ساکنانش گشاده گردد و خیرش فراوان شود و فرشتگان در آن حضور یابند و شیطان ها از آن دوری گزینند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خانه هاتان را به تلاوت قرآن نور بخشید و آن ها را مقبره نکنید ـ همانند یهودیان و مسیحیان که در کنیسه ها و دیرها نماز می گزارند و خانه هاشان را وامی نهند ـ ؛ زیرا هرگاه در خانه ای بسیار قرآن تلاوت شود ، خیرش فراوان گردد و ساکنانش از گشایش بهره یابند و برای آسمانیان نور پراکنند ، همان گونه که ستارگان آسمان به ساکنان دنیا نور می بخشند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر آیه فقیرترین خانه ، خانه ای است که از کتاب خدا تهی باشد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :مَن قَرَأَ «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» حینَ یَدخُلُ مَنزِلَهُ ، نَفَتِ الفَقرَ عَن أهلِ ذلِکَ المَنزِلِ وَالجیرانِ . ⁽¹⁾

مستدرک الوسائل عن سهل بن سعد الساعدیّ :جاءَ رَجُلٌ مِنَ الأَنصارِ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، فَشَکا إلَیهِ الفَقرَ وضیقَ المَعاشِ ، فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إذا دَخَلتَ بَیتَکَ فَسَلِّم إن کانَ فیهِ أحَدٌ ، وإن لَم یَکُن فیهِ أحَدٌ فَصَلِّ عَلَیَّ وَاقرَأ «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» مَرَّةً واحِدَةً . فَفَعَلَ الرَّجُلُ ، فَأَفاضَ اللّهُ عَلَیهِ رِزقا ، ووَسَّعَ عَلَیهِ حَتّی أفاضَ عَلی جیرانِهِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام: ... وَلِیَقرَأ «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» حینَ یَدخُلُ مَنزِلَهُ ؛ فَإِنَّهُ یَنفِی الفَقرَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :البَیتُ الَّذی یُقرَأُ فیهِ القُرآنُ ویُذکَرُ اللّهُ عز و جل فیهِ تَکثُرُ بَرَکَتُهُ ، وتَحضُرُهُ المَلائِکَةُ ، وتَهجُرُهُ الشَّیاطینُ ، ویُضیءُ لِأَهلِ السَّماءِ کَما تُضیءُ الکَواکِبُ لِأَهلِ الأَرضِ ؛ وإنَّ البَیتَ الَّذی لا یُقرَأُ فیهِ القُرآنُ ولا یُذکَرُ اللّهُ عز و جل فیهِ تَقِلُّ بَرَکَتُهُ ، وتَهجُرُهُ المَلائِکَةُ وتَحضُرُهُ الشّیاطینُ . ⁽⁴⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس هنگام ورود به خانه اش سوره توحید را بخواند ، فقر از ساکنان آن و نیز همسایگانش رخت بربندد .

مستدرک الوسائل از سهل بن سعد ساعدی :یکی از انصار نزد پیامبر صلی الله علیه و آلهآمد و از فقر و تنگدستی به وی شکایت آورد . رسول خدا صلی الله علیه و آله به وی فرمود : «هر گاه به خانه درآیی ، اگر کسی در آن باشد ، سلام ده ؛ و اگر کسی نباشد ، بر من درود فرست و سوره توحید را یک بار بخوان» . آن مرد چنین کرد و خداوند بر وی روزی فراوان فرو فرستاد و چندان برایش گشایش فراهم آورد که همسایگانش را نیز بهره مند کرد .

امام علی علیه السلام :. . . و باید هنگام ورود به خانه اش سوره توحید را بخواند ؛ که همانا این کار فقر را می راند .

امام علی علیه السلام :خانه ای که در آن قرآن خوانده شود و از خدا یاد گردد ، برکتش افزون گردد و فرشتگان در آن حضور یابند و شیطان ها از آن دور گردند و آن خانه برای آسمانیان پرتو افشاند ، همان گونه که ستارگان برای زمینیان نورافشانی کنند ؛ و خانه ای که در آن قرآن خوانده نشود و از خدا یاد نگردد ، برکتش اندک شود و فرشتگان از آن دوری گزینند و شیطان ها در آن حضور یابند .

.

۴ / ۶الاِشتِغالُ بِالذِّکرِ وَالدُّعاءِ بَینَ الطُّلوعَینِالإمام علیّ علیه السلام :الجُلوسُ فِی المَسجِدِ مِن بَعدِ طُلوعِ الفَجرِ إلی حینِ طُلوعِ الشَّمسِ لِلاِشتِغالِ بِذِکرِ اللّهِ سُبحانَهُ ، أسرَعُ فی تَیسیرِ الرِّزقِ مِنَ الضَّربِ فی أقطارِ الأَرضِ . ⁽¹⁾

تفسیر العیّاشی عن الحسین بن مسلم :قُلتُ لَهُ [أی لِلإِمامِ الباقِر علیه السلام] : جُعِلتُ فِداکَ ! إنَّهُم یَقولونَ : إنَّ النَّومَ بَعدَ الفَجرِ مَکروهٌ ؛ لِأَنَّ الأَرزاقَ تُقَسَمُ فی ذلِکَ الوَقتِ، فَقالَ: الأَرزاقُ مَوظوفَةٌ مَقسومَةٌ، وللّهِِ فَضلٌ یَقسِمُهُ مِن طُلوعِ الفَجرِ إلی طُلوعِ الشَّمسِ؛ وذلِکَ قَولُهُ: «وَسْـئلُواْ اللَّهَ مِن فَضْلِهِ . ⁽²⁾» ثُمَّ قالَ : وذِکرُ اللّهِ بَعدَ طُلوعِ الفَجرِ أبلَغُ فی طَلَبِ الرِّزقِ مِنَ الضَّربِ فِی الأَرضِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :الجُلوسُ بَعدَ صَلاةِ الغَداةِ فِی التَّعقیبِ وَالدُّعاءِ حَتّی تَطلُعَ الشَّمسُ ، أبلَغُ فی طَلَبِ الرِّزقِ مِنَ الضَّربِ فِی الأَرضِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لَجُلوسُ الرَّجُلِ فی دُبُرِ صَلاةِ الفَجرِ إلی طُلوعِ الشَّمسِ أنفَذُ فی طَلَبِ الرِّزقِ مِن رُکوبِ البَحرِ . فَقُلتُ : یَکونُ لِلرَّجُلِ الحاجَةُ یَخافُ فَوتَها؟ فَقالَ: یُدلِجُ فیها ، وَلیَذکُرِ اللّهَ عز و جل ؛ فَإِنَّهُ فیتَعقیبٍ مادامَ عَلی وُضوءٍ . ⁽⁵⁾

راجع : ص ۸۴۰ (الموانع العملیّة / النوم قبل طلوع الشمس) .

.

۴ / ۶ پرداختن به ذکر و دعا از سپیده دم تا طلوع خورشید

۴ / ۶پرداختن به ذکر و دعا از سپیده دم تا طلوع خورشیدامام علی علیه السلام :نشستن در سجده گاه پس از سپیده دم تا طلوع خورشید برای پرداختن به ذکر خدای سبحان ، بیش از جست و جوی روزی در همه سوی زمین ، مایه گشایش روزی است .

تفسیر العیاشی از حسین بن مسلم: به امام باقر علیه السلامتفسیر العیاشی از حسین بن مسلم: به امام باقر علیه السلام گفتم: «فدایت گردم! می گویند که خواب پس از سپیده دم مکروه است ؛ زیرا روزی ها در آن هنگام تقسیم می شود» . امام فرمود: «روزی ها معین و تقسیم شده اند ؛ و خدای را بخشایشی است که آن را از سپیده دم تا طلوع خورشید تقسیم می کند ؛ و همین است که فرموده: «و از بخشایش خدا درخواست کنید» » . سپس فرمود : «پس از سپیده دم ذکر خدای را گفتن بیش از جست و جوی روزی در زمین ، در دستیابی به آن مؤثر است» .

امام صادق علیه السلام :به دنباله های مستحب و دعا پرداختن پس از نماز صبح تا طلوع خورشید ، بیش از تلاش کردن در پی روزی در زمین ، برای کسب آن مؤثر است» .

امام صادق علیه السلام :هر آینه [به عبادت] نشستنِ انسان پس از نماز صبح تا طلوع خورشید ، برای طلب روزی مؤثرتر از پیمودن دریا [برای تجارت ]است . گفتم: «اگر انسان کار ضرور داشته باشد که نتواند آن را به تأخیر افکند ، چه کند؟» فرمود: «پس از نماز صبح در پی آن کار رود ، اما همچنان به ذکر مشغول باشد ؛ زیرا مادام که با وضو باشد ، در حال پرداختن به دنباله های مستحب است» .

ر .ک : ص۸۴۱ (موانع عملی / خواب پیش از طلوع خورشید).

.

۴ / ۷الحَجُّ وَ العُمرَةُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :حُجّوا تَستَغنوا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :حُجّوا لَن تَفتَقِروا . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَعاشِرَ النّاسِ ، حُجُّوا البَیتَ ؛ فَما وَرَدَهُ أهلُ بَیتٍ إلاَّ استَغنَوا ، ولا تَخَلَّفوا عَنهُ إلاَّ افتَقَروا . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الحَجُّ وَالعُمرَةُ یَنفِیانِ الفَقرَ وَالذُّنوبَ کَما یَنفِی الکیرُ خُبثَ الحَدیدِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تابِعوا بَینَ الحَجِّ وَالعُمرَةِ ؛ فَإِنَّهُما یَنفِیانِ الفَقرَ وَالذُّنوبَ کَما یَنفِی الکیرُ خُبثَ الحَدیدِ . ⁽⁵⁾

.

۴ / ۷ حج و عمره

۴ / ۷حج و عمرهپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حج به جای آورید تا توانگر گردید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حج گزارید تا فقیر نشوید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای گروه های مردم! حج خانه خدا را به جای آورید ؛ که هیچ خانواده ای حج ننهاد مگر آن که توانگری یافت و از حج سرباز نزد مگر آن که فقیر گشت .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حج و عمره فقر و گناهان را می رانند ، همان گونه که دَمه آتش چرک را از آهن بزداید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پیاپی حج و عمره بگزارید ؛ زیرا حج و عمره فقر و گناهان را می رانند ، همان گونه که دَمه آتش چرک را از آهن بزداید .

.

عنه صلی الله علیه و آله :لا یُحالِفُ الفَقرُ وَالحُمّی مُدمِنَ الحَجِّ وَالعُمرَةِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :حِجَجٌ تَتری وعُمَرٌ نَسقا ، تَدفَعُ میتَةَ السّوءِ وعَیلَةَ الفَقرِ . ⁽²⁾

المعجم الأوسط عن محمّد بن المُنکَدِر عن جابر بن عبد اللّه رفعه :ما أمعَرَ حاجٌّ قَطُّ . قیلَ لِجابِرٍ : مَا الإِمعارُ؟ قالَ : مَا افتَقَرَ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ أفضَلَ ما تَوَسَّلَ بِهِ المُتَوَسِّلونَ إلَی اللّهِ ـ سُبحانَهُ وتَعالی ـ الإِیمانُ بِهِ وبِرَسولِهِ ... وحَجُّ البَیتِ وَاعتِمارُهُ ؛ فَإِنَّهُما یَنفِیانِ الفَقرَ ویَرحَضانِ الذَّنبَ . ⁽⁴⁾

علل الشرایع عن إبراهیم بن عمر بإسناده یرفعه إلی علیّ بن أبی طالب علیه السلام :أنَّهُ کانَ یَقولُ : إنَّ أفضَلَ ما تَوَسَّلَ بِهِ المُتَوَسِّلونَ الإِیمانُ بِاللّهِ ورَسولِهِ ، وَالجِهادُ فی سَبیلِ اللّهِ ، وکَلِمَةُ الإِخلاصِ فَإِنَّهَا الفِطرَةُ ، وتَمامُ الصَّلاةِ فَإِنَّهَا المِلَّةُ ، وإیتاءُ الزَّکاةِ فَإِنَّها مِن فَرائِضِ اللّهِ عز و جل ، وصَومُ شَهرِ رَمَضانَ فَإِنَّهُ جُنَّةٌ مِن عَذابِهِ ، وحَجُّ البَیتِ فَإِنَّهُ مَنفاةٌ لِلفَقرِ ومَدحَضَةٌ لِلذَّنبِ ، وصِلَةُ الرَّحِمِ فَإِنَّها مَثراةٌ لِلمالِ ومَنسَأَةٌ لِلأَجَلِ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فقر و تب با کسی که پیوسته حج و عمره گزارد ، همراه نگردد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حج های پیوسته و عمره های مرتب ، مرگ ناگوار و گرانباریِ فقر را می رانند .

المعجم الاوسط از محمّد بن منکدر از جابر بن عبداللّه در حدیث مرفوع :«حج گزارنده بی توشه نماند» . از جابر پرسیده شد: «مراد از این سخن چیست؟» گفت: «یعنی فقیر نگردد» .

امام علی علیه السلام :برترین مایه توسل به خدای منزه بزرگ ، ایمان به او و رسولش . . . و حج و عمره خانه خدایند ؛ همانا این دو فقر را دور می کنند و گناه را می شویند .

علل الشرایع از ابراهیم بن عمر با ذکر سند که به علی بن ابی طالب علیه السلاممی رسد :او می فرمود : «برترین وسیله نزدیکی جستن به خدا ، این ها است: ایمان به خداوند و رسولش و جهاد در راه او و سخن مخلصانه ـ و آن ، فطرت است ـ و کامل گزاردن نماز ـ و آن ، آیین است ـ و پرداخت زکات ـ و آن ، از واجبات خداوند است ـ و روزه ماه رمضان ـ و آن ، سپری است از عذاب خدای ـ و حج خانه خدا ـ و آن ، دور کننده فقر و ابطالگر گناه است ـ و پیوند با خویشان ـ و آن ، افزاینده مال و پس افکننده مرگ است ـ» .

.

الإمام زین العابدین علیه السلام :حُجّوا وَاعتَمِروا ، تَصِحَّ أبدانُکُم وتَتَّسِع أرزاقُکُم . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :ما رَأَیتُ شَیئا أسرَعَ غِنیً ولا أنفی لِلفَقرِ مِن إدمانِ حَجِّ هذَا البَیتِ . ⁽²⁾

الکافی عن إسحاق بن عمّار :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إنّی قَد وَطَّنتُ نَفسی عَلی لُزومِ الحَجِّ کُلَّ عامٍ بِنَفسی أو بِرَجُلٍ مِن أهلِ بَیتی بِمالی ، فَقالَ : وقَد عَزَمتَ عَلی ذلِکَ؟ قُلتُ : نَعَم . قالَ : إن فَعَلتَ ذلِکَ فَأَبشِر بِکَثرَةِ المالِ . ⁽³⁾

تفسیر العیّاشی عن إسحاق بن عمّار عن الصادق علیه السلام :الحاجُّ لا یُملِقُ أبَدا . قالَ : قُلتُ : ومَا الإِملاقُ؟ قالَ : الإِفلاسُ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَن أرادَ أن یَکثُرَ مالُهُ فَلیُطِلِ الوُقوفَ عَلَی الصَّفا وَالمَروَةِ .

عنه علیه السلام :⁽⁵⁾إن أرَدتَ أن یَکثُرَ مالُکَ فَأَکثِرِ الوُقوفَ عَلَی الصَّفا . ⁽⁶⁾

.

امام سجاد علیه السلام :حج و عمره بگزارید تا بدن هاتان سالم ماند و روزی هاتان گشایش یابد .

امام صادق علیه السلام :هیچ چیز را نیافته ام که به اندازه حج مرتبِ این خانه ، زود توانگری آورد و فقر را بزداید .

الکافی از اسحاق بن عمار :به امام صادق علیه السلام گفتم: «بر خویشتن لازم کرده ام که هر سال یا خود به حج روم و یا مردی از خاندانم را با مال خود به حج فرستم» . فرمود: «آیا بر این تصمیم استواری؟» گفتم : «آری» . فرمود: «اگر چنین کنی ، به مال فراوان مژده ات باد!» .

تفسیر العیاشی از اسحاق بن عمار از امام صادق علیه السلام :حج گزارنده هرگز به فقر دچار نگردد . راوی گوید: «گفتم: مراد چیست ؟» . فرمود: «تنگدستی» .

امام صادق علیه السلام :هر که خواهد مالش افزون گردد ، باید بر صفا و مروه زمانی دراز توقف کند .

امام صادق علیه السلام :اگر خواهی دارایی ات فراوان گردد ، بر صفا بسیار توقف کن .

.

۴ / ۸زِیارَةُ الحُسَینِ علیه السلامالإمام الباقر علیه السلام :مُروا شیعَتَنا بِزِیارَةِ قَبرِ الحُسَینِ علیه السلام ؛ فَإِنَّ إتیانَهُ یَزیدُ الرِّزقَ ویَمُدُّ فِی العُمُرِ ، ویَدفَعُ مَدافِعَ السّوءِ ، وإتیانُهُ مُفتَرَضٌ عَلی کُلِّ مُؤمِنٍ یُقِرُّ لَهُ بِالإِمامَةِ مِنَ اللّهِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی زِیارَةِ قَبرِ الحُسَینِ علیه السلام ـ: مَن زارَهُ کانَ اللّهُ لَهُ مِن وَراءِ حَوائِجِهِ ، وکَفی ما أهَمَّهُ مِن أمرِ دُنیاهُ ، وإنَّهُ یَجلِبُ الرِّزقَ عَلَی العَبدِ ، ویُخلِفُ عَلَیهِ ما یُنفِقُ ، ویَغفِرُ لَهُ ذُنوبَ خَمسینَ سَنَةً ... وإن سَلِمَ فَتَحَ لَهُ البابَ الَّذی یَنزِلُ مِنهُ رِزقُهُ ، ویَجعَلُ لَهُ بِکُلِّ دِرهَمٍ أنفَقَهُ عَشَرَةَ آلافِ دِرهَمٍ وذَخَرَ ذلِکَ لَهُ ، فَإِذا حُشِرَ قیلَ لَهُ : لَکَ بِکُلِّ دِرهَمٍ عَشَرَةُ آلافِ دِرهَمٍ ؛ إنَّ اللّهَ نَظَرَ لَکَ فَذَخَرَها لَکَ عِندَهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :زورُوا الحُسَینَ [ علیه السلام ] ولَو کُلَّ سَنَةٍ ؛ فَإِنَّ کُلَّ مَن أتاهُ عارِفا بِحَقِّهِ غَیرَ جاحِدٍ ، لَم یَکُن لَهُ عِوَضٌ غَیرُ الجَنَّةِ ، ورُزِقَ رِزقا واسِعا ، وأتاهُ اللّهُ بِفَرَجٍ عاجِلٍ . ⁽³⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :مَن أتی قَبرَ الحُسَینِ علیه السلام فِی السَّنَةِ ثَلاثَ مَرّاتٍ أمِنَ مِنَ الفَقرِ . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۸ زیارت امام حسین

۴ / ۸زیارت امام حسینامام باقر علیه السلام :پیروان ما را به زیارت مزار حسین علیه السلامفراخوانید ؛ زیرا زیارت وی روزی را فراوان کند و عمر را دراز گرداند و از ناگواری ها بازدارد و بر هر مؤمن که امامت او از جانب خدا را باور دارد ، واجب است .

امام صادق علیه السلامـ در زیارت مزار حسین علیه السلام ـ: هر که او را زیارت کند ، خداوند نیازهایش را برآورد و کار دنیایش که او را دلمشغول داشته ، کفایت فرماید . زیارت او روزی را به سوی بنده جلب کند و آن چه را هزینه کند ، جایگزین نماید و سبب آمرزش گناهان پنجاه سال وی شود . . . و چون به سلامت مانَد ، خداوند آن دری را که روزی اش از آن فرود آید ، بر وی بگشاید و به ازای هر درهم که انفاق کند ، ده هزار درهم به او بخشد و آن را برایش ذخیره فرماید . پس چون برانگیخته شود ، به وی گویند : به ازای هر درهم ، تو را ده هزار درهم بوده که خداوند به تو مهر ورزید و آن را نزد خویش برایت ذخیره نمود .

امام صادق علیه السلام :حسین [ علیه السلام] را ، اگرچه سالی یک بار ، زیارت کنید ؛ که هر کس با شناخت حق وی و بدون ناسپاسی قدر او ، به زیارتش رود ، هیچ پاداشی جز بهشت در خور وی نباشد و روزی ای گشاده یابد و خداوند گشایشی نزدیک برایش پیش آورد .

امام کاظم علیه السلام :هر که سالی سه بار به زیارت حسین علیه السلام رود ، از فقر در امان باشد .

.

۴ / ۹الدَّوامُ عَلَی الطَّهارَةِعوالی اللآلی :فِی الحَدیثِ : أنَّهُ صلی الله علیه و آله شَکا إلَیهِ رَجُلٌ قِلَّةَ الرِّزقِ ، فَقالَ علیه السلام : أدِمِ الطَّهارَةَ یَدُم عَلَیکَ الرِّزقُ . فَفَعَلَ الرَّجُلُ ذلِکَ فَوُسِّعَ عَلَیهِ الرِّزقُ . ⁽¹⁾

راجع : ص ۷۷۴ (المبادئ الصّحّیّة) .

۴ / ۱۰الدُّعاءالإمام الصادق علیه السلام :قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : ألا أدُلُّکُم عَلی سِلاحٍ یُنجیکُم مِن أعدائِکُم ویُدِرُّ أرزاقَکُم ؟ قالوا : بَلی . قالَ : تَدعونَ رَبَّکُم بِاللَّیلِ وَالنَّهارِ ؛ فَإِنَّ سِلاحَ المُؤمِنِ الدُّعاءُ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :أستَعینُهُ فاقَةً إلی کِفایَتِهِ ؛ إنَّهُ لا یَضِلُّ مَن هَداهُ ، ولا یَئِلُ مَن عاداهُ ، ولا یَفتَقِرُ مَن کَفاهُ . ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ عِندَ الشِّدَّةِ ـ: اللّهُمَّ لا طاقَةَ لی بِالجَهدِ ، ولا صَبرَ لی عَلَی البَلاءِ ، ولا قُوَّةَ لی عَلَی الفَقرِ ، فَلا تَحظُر عَلَیَّ رِزقی ، ولا تَکِلنی إلی خَلقِکَ ، بَل تَفَرَّد بِحاجَتی وتَوَلَّ کِفایَتی . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۹ همواره با طهارت بودن

۴ / ۱۰ دعا

۴ / ۹همواره با طهارت بودنعوالی اللآلی :در حدیث است که مردی نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله از اندکیِ روزی شکوه آورد . فرمود: «همواره با طهارت باش تا روزی ات پیوسته باشد» . آن مرد چنین کرد و روزی اش گشایش یافت .

ر .ک : ص۷۷۵ (اصول بهداشتی).

۴ / ۱۰دعاامام صادق علیه السلام :پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده است: «آیا رهنمودتان ندهم به سلاحی که شما را از دشمنانتان رهایی بخشد و روزی هاتان را فراوان سازد؟» گفتند: «آری» . فرمود: «پروردگارتان را شب و روز بخوانید ؛ که سلاح مؤمن دعا است» .

امام علی علیه السلام :در عین نیاز به کفایت بخشی او ، از او یاری می جویم ؛ که همانا هر کس او هدایتش کرده باشد ، گمراه نگردد و هر کس او با وی دشمنی ورزد ، نجات و پناه نیابد و هر کس او کفایتش کند ، فقیر نگردد .

امام سجاد علیه السلامـ از دعای او به گاه سختی ـ: بار خدایا! مرا بر رنج ، توانایی ؛ و بر بلا ، شکیبایی ؛ و بر فقر ، توان تحمل نباشد . پس روزی ام را از من مستان و به خَلقت وامگذار ؛ بلکه خود ، نیازم را برآور و مرا کفایت فرما .

.

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فِی المَعونَةِ عَلی قَضاءِ الدَّینِ ـ: وأجِرنی مِنهُ بِوُسعٍ فاضِلٍ ، أو کَفافٍ واصِلٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی مَکارِمِ الأَخلاقِ ـ: اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ . . . وأغنِنی ، وأوسِع عَلَیَّ فی رِزقِکَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی مَکارِمِ الأَخلاقِ ـ: اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وَاکفِنی مَؤونَةَ الاِکتِسابِ ، وَارزُقنی مِن غَیرِ احتِسابٍ ؛ فَلا أشتَغِلَ عَن عِبادَتِکَ بِالطَّلَبِ ، ولا أحتَمِلَ إصرَ تَبِعاتِ المَکسَبِ ، اللّهُمَّ فَاطلُبنی بِقُدرَتِکَ ما أطلُبُ ، وأجِرنی بِعِزَّتِکَ مِمّا أرهَبُ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :شَکا رَجُلٌ مِنَ الأَنصارِ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آلهأنَّ الدّورَ قَدِ اکتَنَفَتهُ ، فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: اِرفَع صَوتَکَ مَا استَطَعتَ ، وسَلِ اللّهَ أن یُوَسِّعَ عَلَیکَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ بَعدَ الصَّلاةِ المُسَمّاةِ بِالکامِلَةِ ـ: اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وما قَسَمتَ لی مِن قَسمٍ أو رَزَقتَنی مِن رِزقٍ فَاجعَلهُ حَلالاً طَیِّبا ، واسِعا مُبارَکا ، قَریبَ المَطلَبِ ، سَهلَ المَأخَذِ ، فی یُسرٍ مِنکَ وعافِیَةٍ ، وسَلامَةٍ وسَعادَةٍ ؛ إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . ⁽⁵⁾

.

امام سجاد علیه السلامـ از دعای او در یاری خواستن برای پرداخت وام ـ: و مرا با توانگریِ بسیار یا روزیِ به قدر نیاز و پیوسته ، از آن برهان .

امام سجاد علیه السلامـ از دعای او در خوی های نیکو ـ: بار خدایا! بر محمّد و خاندانش درود فرست ، و مرا بی نیاز کن و در روزی ای که به من می دهی گشایش ده .

امام سجاد علیه السلامـ از دعای او در خوی های نیکو ـ: بار خدایا! بر محمّد و خاندانش درود فرست و مرا از رنج بردن در کسب روزی ای ، بی نیاز ساز و روزیِ بی حسابم ده تا با طلب کردن روزی از عبادتت بازنمانم و بار سنگین کسب و کار را بر دوش نکشم . بار خدایا! به قدرت خویش ، آن چه را طلب می کنم ، برآور و به سرافرازی ات ، مرا از آن چه بیم دارم ، وا رهان .

امام صادق علیه السلام :مردی از انصار نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله شکایت برد که خانه اش تنگ است . پیامبر فرمود : «چندان که می توانی ، صدایت را بلند کن و از خدا بخواه که تو را گشایش عطا کند» .

امام صادق علیه السلامـ در دعای پس از نماز کامل ـ: بار خدایا! بر محمّد و خاندانش درود فرست و آن چه را قسمت و روزی من ساخته ای ، حلال و پاک و گشاده و مبارک و در دسترس و آسان یاب قرار ده و آن را فراوان و همراه خرمی و سلامت و خوشبختی ساز ؛ که تو بر هر چیز توانایی .

.

الکافی عن جعفر بن محمّد بن یقظان رفعه إلیهم علیهم السلام: یَقولُ الرَّجُلُ إذا فَرَغَ مِنَ الأَذانِ وجَلَسَ : اللّهُمَّ اجعَل قَلبی بارّا (وعَیشی قارّا) ورِزقی دارّا ، وَاجعَل لی عِندَ قَبرِ نَبِیِّکَ صلی الله علیه و آلهقَرارا ومُستَقَرّا . ⁽¹⁾

۴ / ۱۱الدُّعاءُ لِلإِخوانِ بِظَهرِ الغَیبِالإمام الصادق علیه السلام :دُعاءُ المُؤمِنِ لِلمُؤمِنِ یَدفَعُ عَنهُ البَلاءَ ، ویُدِرُّ عَلَیهِ الرِّزقَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :دُعاءُ المَرءِ لِأَخیهِ بِظَهرِ الغَیبِ یُدِرُّ الرِّزقَ ، ویَدفَعُ المَکروهَ . ⁽³⁾

الکافی عن حفص بن عمران البجلّیّ :شَکَوتُ إلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلامحالی وَانتِشارَ أمری عَلَیَّ، قالَ: فَقالَ لی : إذا قَدِمتَ الکوفَةَ فَبِع وِسادَةً مِن بَیتِکَ بِعَشَرَةِ دَراهِمَ ، وَادعُ إخوانَکَ وأعِدَّ لَهُم طَعاما ، وسَلهُم یَدعونَ اللّهَ لَکَ . قالَ : فَفَعَلتُ ، وما أمکَنَنی ذلِکَ حَتّی بِعتُ وِسادَةً ، وَاتَّخَذتُ طَعاما کَما أمَرَنی ، وسَأَلتُهُم أن یَدعُوا اللّهَ لی ، قالَ : فَوَاللّهِ ما مَکَثتُ إلاّ قَلیلاً حَتّی أتانی غَریمٌ لی فَدَقَّ البابَ عَلَیَّ وصالَحَنی مِن مالٍ لی کَثیرٍ کُنتُ أحسِبُهُ نَحوا مِن عَشَرَةِ آلافِ دِرهَمٍ ، قالَ : ثُمَّ أقبَلَتِ الأَشیاءُ عَلَیَّ . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۱۱ دعای پنهان برای برادران [مؤمن]

الکافی از جعفر بن محمّد بن یقظان که حدیث را به امامان معصوم علیهم السلامرسانده است:انسان باید پس از اذان و برجای نشستن بگوید : «بار خدایا! قلب مرا نیک ، زندگی ام را آرام ، و روزی ام را سرشار ساز ؛ و مرا نزد مزار پیامبرت صلی الله علیه و آله آرامش و آسودگی نصیب فرما .

۴ / ۱۱دعای پنهان برای برادران مؤمنامام صادق علیه السلام :دعای مؤمن برای مؤمن ، بلا را از او دور می کند و روزی وی را فراهم می سازد .

امام صادق علیه السلام :دعای انسان برای برادر [مؤمن] خود ، روزی را فراوان و ناخوشایندها را دور می کند .

حفص بن عمران بجلی :به امام صادق علیه السلام از حال خود و گسسته شدن رشته کارهایم شکایت بردم . مرا فرمود : «چون به کوفه بازگشتی ، بالشی از خانه ات به ده درهم بفروش و برادران [مؤمن] خود را فراخوان و غذایی برایشان آماده ساز و از ایشان بخواه که برایت نزد خداوند دعا کنند» . من چنین کردم و انجام دادن آن به این شکل برایم میسر شد که بالشی فروختم و غذایی فراهم آوردم ، همان گونه که او فرمان داده بود . آن گاه از آنان خواستم که نزد خدا برایم دعا کنند . به خدا سوگند! دیری نگذشت که یکی از بدهکارانم فرا آمد و درِ خانه ام را کوفت و مالی فراوان که مربوط به خودم بود ـ گمان دارم در حدود ده هزار درهم ـ را با من مصالحه کرد و از آن پس ، روزگار به من روی آورد .

.

۴ / ۱۲الأَدعِیةُ المَأثورَةُ فی طَلَبِ الرِّزقِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا سَلمانُ ، أکثِر أن تَقولَ : رَبِّ اقضِ عَنِّی الدَّینَ ، وأغنِنی مِنَ الفَقرِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن عَبدٍ یَخافُ زَوالَ نِعمَةٍ ، أو فُجاءَةَ نِقمَةٍ ، أو تَغَیُّرَ عافِیَةٍ ویَقولُ : «یا حَیُّ یا قَیّومُ ، یا واحِدُ یا مَجیدُ ، یا بَرُّ یا کَریمُ ، یا رَحیمُ یا غَنِیُّ ، تَمِّم عَلَینا نِعمَتَکَ ، وهَب لَنا کَرامَتَکَ ، وألبِسنا عافِیَتَکَ» ، إلاّ أعطاهُ اللّهُ تَعالی خَیرَ الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽²⁾

الکافی عن إسماعیل بن عبد الخالق :أبطَأَ رَجُلٌ مِن أصحابِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آلهعَنهُ ثُمَّ أتاهُ ، فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : ما أبطَأَ بِکَ عَنّا؟ فَقالَ : السُّقمُ وَالفَقرُ ، فَقالَ لَهُ : أفَلا اُعَلِّمُکَ دُعاءً یَذهَبُ اللّهُ عَنکَ بِالسُّقمِ وَالفَقرِ؟ قالَ : بَلی یا رَسولَ اللّهِ ، فَقالَ : قُل : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ (العَلِیِّ العَظیمِ) ، تَوَکَّلتُ عَلَی الحَیِ الَّذی لا یَموتُ ، وَالحَمدُ للّهِِ الَّذی لَم یَتَّخِذ (صاحِبَةً ولا) وَلَدا ، ولَم یَکُن لَهُ شَریکٌ فِی المُلکِ ، ولَم یَکُن لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ وکَبِّرهُ تَکبیرا . قالَ : فَما لَبِثَ أن عادَ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، قَد أذهَبَ اللّهُ عَنِّی السُّقمَ وَالفَقرَ . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلام :کانَ [الحَسَنُ بنُ عَلِیٍّ علیهماالسلام] یَقولُ لِوُلدِهِ: یا بَنِیَّ ، إذا أصابَتکُم مُصیبَةٌ مِنَ الدُّنیا أو نَزَلَ بِکُم فاقَةٌ ، فَلیَتَوَضَّاَ? الرَّجُلُ فَیُحسِنَ وُضوءَهُ ، وَلیُصَلِّ أربَعَ رَکَعاتٍ أو رَکعَتَینِ ، فَإِذَا انصَرَفَ مِن صَلاتِهِ فَلیَقُل : «یا مَوضِعَ کُلِّ شَکوی ، یا سامِعَ کُلِّ نَجوی ، یا شافِیَ کُلِّ بَلاءٍ ، ویا عالِمَ کُلِّ خَفِیَّةٍ ، ویا کاشِفَ ما یَشاءُ مِن بَلِیَّةٍ ، ویا مُنجِیَ موسی ، ویا مُصطَفِیَ مُحَمَّدٍ ، ویا خَلیلَ إبراهیمَ ، أدعوکَ دُعاءَ مَنِ اشتَدَّت فاقَتُهُ وضَعُفَت قُوَّتُهُ وقَلَّت حیلَتُهُ ، دُعاءَ الغَریبِ الغَریقِ الفَقیرِ الَّذی لا یَجِدُ لِکَشفِ ما هُوَ فیهِ إلاّ أنتَ ، یا أرحَمَ الرّاحِمینَ ، سُبحانَکَ إنّی کُنتُ مِنَ الظّالِمینَ» . قالَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیهماالسلام : لا یَدعو بِهذا رَجُلٌ أصابَهُ بَلاءٌ إلاّ فَرَّجَ اللّهُ تَعالی عَنهُ . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۱۲ دعاهای روایت شده در طلب روزی

۴ / ۱۲دعاهای روایت شده در طلب روزیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای سلمان! فراوان بگو : «پروردگارم! وام مرا ادا کن و از فقر رهایم فرما» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر بنده ای که از نیستیِ نعمتی یا رخ دادن عذابی ناگهانی یا رخت بربستن سلامتی بیم داشته باشد و این ذکر را بگوید ، خدای تعالی خیر دنیا و آخرت را به وی عطا فرماید: «ای زنده ، ای پابرجا ، ای یگانه ، ای باشکوه ، ای نیکو ، ای کرامت پیشه ، ای مهرورز ، ای توانگر! نعمت خویش را بر ما تمام فرما و کرامتت را به ما نصیب گردان و جامه سلامتت را بر ما بپوشان» .

الکافی از اسماعیل بن عبدالخالق :یکی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آلهچندی به دیدار وی نیامد . پس از چندی که به دیدار آمد ، پیامبر فرمود: «این تأخیر را سبب چه بود؟» گفت: «بیماری و فقر» . فرمود: «آیا دعایی نیاموزمت که با آن ، خداوند بیماری و فقر را از تو دور دارد؟» گفت: «آری ؛ ای رسول خدا» . فرمود: بگو : هیچ نیرو و توانی جز از خدای والای بزرگ نیست . توکّل می کنم بر زنده ای که هرگز نمیرد . و سپاس خدای را که همنشین و فرزندی نگیرد و در حکمرانی شریکی ندارد و از سرِ فروتری یاری نگیرد . و او را بسی بزرگ بشمار » . راوی گوید: «دیری نگذشت که او نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بازگشت و گفت: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله! همانا خداوند بیماری و فقر را از من زدود » .

امام باقر علیه السلام :حسن بن علی علیهماالسلام به فرزندانش می فرمود : «فرزندانم! هر گاه مصیبتی دنیایی یا تنگنایی به شما روی آورد ، انسان باید نیک وضو گیرد و چهار یا دو رکعت نماز بگزارد و پس از پایان نماز بگوید : ای آن که هر شکایت را نزد وی برند ؛ ای شنونده هر نجوا ؛ ای از میان برنده هر بلا ؛ ای دانای هر نهان ؛ ای زداینده هر بلا که خود خواهد ؛ ای نجات بخش موسی ؛ ای برگزیننده محمّد ؛ ای دوست ابراهیم! تو را به گونه کسی می خوانم که تنگنای او شدت گرفته و نیرویش کاستی پذیرفته و تدبیرش اندک شده ؛ به گونه غریب غرق شده فقیری که برای رهایی از این حال ، هیچ کس را جز تو نیابد ؛ ای مهرورزترینِ مهرورزان ؛ منزهی تو و من از ستمگرانم » . امام سجاد فرموده است: «هیچ گرفتار بلایی بدین گونه دعا نکند ، مگر آن که خدای تعالی برایش گشایش فراهم آورد» .

.

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی دُعائِهِ إذا قُتِّرَ عَلَیهِ الرِّزقُ ـ: اللّهُمَّ إنَّکَ ابتَلَیتَنا فی أرزاقِنا بِسوءِ الظَّنِّ ، وفی آجالِنا بِطولِ الأَمَلِ ؛ حَتَّی التَمَسنا أرزاقَکَ مِن عِندِ المَرزوقینَ ، وطَمِعنا بِآمالِنا فی أعمارِ المُعَمَّرینَ ، فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وهَب لَنا یَقینا صادِقا تَکفینا بِهِ مِن مَؤونَةِ الطَّلَبِ ، وألهِمنا ثِقَةً خالِصَةً تُعفینا بِها مِن شِدَّةِ النَّصَبِ ، وَاجعَل ما صَرَّحتَ بِهِ مِن عِدَتِکَ فی وَحیِکَ وأتبَعتَهُ مِن قَسَمِکَ فی کِتابِکَ ، قاطِعا لاِهتِمامِنا بِالرِّزقِ الَّذی تَکَفَّلتَ بِهِ ، وحَسما لِلاِشتِغالِ بِما ضَمِنتَ مِنَ الکِفایَةِ لَهُ ، فَقُلتَ وقَولُکَ الحَقُّ الأَصدَقُ ، وأقسَمتَ وقَسَمُکَ الأَبَرُّ الأَوفی: «وَفِی السَّمَآءِ رِزْقُکُمْ وَ مَا تُوعَدُونَ» ، ثُمَّ قُلتَ : «فَوَرَبِّ السَّمَآءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِّثْلَ مَآ أَنَّکُمْ تَنطِقُونَ ⁽¹⁾. ⁽²⁾»

.

امام سجاد علیه السلامـ در دعایش به گاه تنگیِ روزی ـ: بار خدایا! همانا ما را در روزی هامان ، به بدگمانی ؛ و در سرآمد عمرمان ، به دراز آرزویی آزموده ای ؛ چندان که روزی های تو را از روزی داده شدگان طلب کردیم و با آرزوهای خویش ، در عمرهای دیرینه عُمران طمع ورزیدیم . پس بر محمّد و خاندان وی درود فرست و ما را یقینی صادقانه بخش که با آن ، از رنج طلب رهایی مان دهی ؛ و اعتمادی خالصانه در دلمان افکن که با آن ، از سختیِ رنج نجاتمان بخشی ؛ و نویدهایی را که در وحی خویش آورده ای و با سوگندهایت در کتابت همراه فرموده ای ، مایه دست کشیدن ما از تلاش بیهوده برای کسب روزی ای ساز که خود برعهده گرفته ای و نیز آن را سبب ترک مشغولیت ما به چیزی گردان که خود برآوردنش را تضمین فرموده ای . تو گفته ای ـ و گفته ات حق است و راست ترین ـ و سوگند خورده ای ـ و سوگندت نیکوترین است و صادقانه ترین ـ : «و روزی تان و آن چه بدان وعده داده شده اید ، در آسمان است» و آن گاه فرموده ای: «پس سوگند به پروردگار آسمان و زمین که همانا سخن وی حق است ، چنان که شما سخن می گویید [و آن را حق می شمرید]» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :مَن قالَ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلاّ بِاللّهِ ، تَوَکَّلتُ عَلَی الحَیِّ الَّذی لا یَموتُ ، وَالحَمدُ للّهِِ الَّذی لَم یَتَّخِذ ( صاحِبَةً ولا ) وَلَدا ، ولَم یَکُن لَهُ شَریکٌ فِی المُلکِ ، ولَم یَکُن لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ وکَبِّرهُ تَکبیرا» أذهَبَ اللّهُ عَنهُ السُّقمَ وَالفَقرَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إذا غَدَوتَ فی حاجَتِکَ بَعدَ أن تَجِبَ الصَّلاةُ ، فَصَلِّ رَکعَتَینِ ، فَإِذا فَرَغتَ مِنَ التَّشَهُّدِ قُلتَ : «اللّهُمَّ إنّی غَدَوتُ ألتَمِسُ مِن فَضلِکَ کَما أمَرتَنی ، فَارزُقنی رِزقا حَلالاً طَیِّبا ، وأعطِنی فی ما رَزَقتَنِی العافِیَةَ» تُعیدُها ثَلاثَ مَرّاتٍ ، ثُمَّ تُصَلّی رَکعَتَینِ اُخراوَینِ ، فَإِذا فَرَغتَ مِنَ التَّشَهُّدِ قُلتَ : «بِحَولِ اللّهِ وقُوَّتِهِ غَدَوتُ بِغَیرِ حَولٍ مِنّی ولا قُوَّةٍ ولکِن بِحَولِکَ یا رَبِّ وقُوَّتِکَ ، وأبرَأُ إلَیکَ مِنَ الحَولِ وَالقُوَّةِ . اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ بَرَکَةَ هذَا الیَومِ وبَرَکَةَ أهلِهِ ، وأسأَلُکَ أن تَرزُقَنی مِن فَضلِکَ رِزقا واسِعا طَیِّبا حَلالاً ، تَسوقُهُ إلَیَّ بِحَولِکَ وقُوَّتِکَ وأنَا خافِضٌ فی عافِیَتِکَ» تَقولُها ثَلاثا . ⁽²⁾

تفسیر العیّاشی عن عبد اللّه بن سنان :شَکَوتُ إلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام ، فَقالَ : ألا اُعَلِّمُکَ شَیئا إذا قُلتَهُ قَضَی اللّهُ دَینَکَ وأنعَشَکَ وأنعَشَ حالَکَ؟ فَقُلتُ : ما أحوَجَنی إلی ذلِکَ! فَعَلَّمَهُ هذَا الدُّعاءَ ، قُل فی دُبُرِ صَلاةِ الفَجرِ : «تَوَکَّلتُ عَلَی الحَیِّ الَّذی لا یَموتُ ، وَالحَمدُ للّهِِ الَّذی لَم یَتَّخِذ وَلَدا ، ولَم یَکُن لَهُ شَریکٌ فِی المُلکِ ، ولَم یَکُن لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ وکَبِّرهُ تَکبیرا . اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ مِنَ البُؤسِ وَالفَقرِ ، ومِن غَلَبَةِ الدَّینِ وَالسُّقمِ ، وأسأَلُکَ أن تُعینَنی عَلی أداءِ حَقِّکَ إلَیکَ وإلَی النّاسِ» . ⁽³⁾

.

امام صادق علیه السلام :هر که گوید: «هیچ نیرو و توانی جز از خدای نیست . توکّل می کنم بر زنده ای که هرگز نمیرد . و سپاس خدای را که همنشین و فرزندی نگیرد و در حکمرانی شریکی ندارد و از سرِ فروتری یاری نگیرد . و او را بسی بزرگ بشمار» ، خداوند بیماری و فقر را از وی بزداید .

امام صادق علیه السلام :بامدادان که در پی حاجتی می روی ، پس از نماز واجب دو رکعت نماز بگزار و بعد از تشهد ، سه بار بگو : «بار خدایا! بامدادان همان گونه که فرمانم داده ای ، در پی نعمت تو روان می شوم . پس مرا از روزی حلال و پاکت نصیب فرما و در آن چه روزی ام می سازی ، سلامت مقرر فرما» . سپس دو رکعت دیگر بگزار و بعد از تشهد ، سه بار بگو: «به توان و نیروی خدا ، حرکت کردم و نه به نیرو و توان خود ، بلکه به نیرو و توان تو ای پروردگارم ؛ و از هر نیرو و توانی به سوی تو می گرایم . بار خدایا! از تو برکت این روز و اهلش را خواهانم و درخواست می کنم که از فضل خویش ، روزی گسترده پاک حلالی نصیبم فرمایی که با نیرو و توان خود ، آن را به سوی من می کشانی ، حال آن که من در سلامت تو آرمیده ام» .

تفسیر العیاشی از عبداللّه بن سنان :به امام صادق علیه السلام شکایت بردم . فرمود: «آیا چیزی نیاموزمت که هرگاه بگویی ، خداوند وامت را ادا فرماید و نشاطت بخشد و حالت را خوش گرداند؟» گفتم: «به چنین چیزی بسیار نیازمندم» . امام این دعا را آموخت که بعد از نماز صبح بخوانم: «توکّل می کنم بر زنده ای که هرگز نمیرد . و سپاس خدای را که همنشین و فرزندی نگیرد و در حکمرانی شریکی ندارد و از سرِ فروتری یاری نگیرد . و او را بسی بزرگ بشمار . بار خدایا! به تو پناه می برم از بدحالی و فقر و از غالب شدن قرض و بیماری . و از تو درخواست می کنم که یاری ام فرمایی تا حق تو و مردم را ادا کنم» .

.