مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه العقائد الاسلامیه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه عقاید اسلامی/ محمدی ری شهری، همکار رضا برنجکار ؛ مترجم مهدی مهریزی ؛ برای موسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۵ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : مرکز تحقیقات دارالحدیث؛ ۱۰۲.

شابک : ۲۴۵۰۰۰ریال: دوره 964-493-117-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال: دوره، چاپ سوم 978-964-493-117-8 : ؛ ج.۱ 964-493-118-1 : ؛ ج.۱، چاپ دوم: 9789644931178 ؛ ج.۱، چاپ سوم 978-964-493-118-5 : ؛ ج.۲ 964-493-119-X : ؛ ج.۲، جاپ دوم: 978-964-493-119-2 ؛ ج.۳ 964-493-120-3 : ؛ ج.۳، چاپ دوم: 978-964-493-120-8 ؛ ج.۴ 964-493-121-1 : ؛ ج.۴، چاپ سوم 978-964-493-121-5 : ؛ ج.۵ 964-493-123-X : ؛ ج.۵، چاپ سوم 978-964-493-122-2 : ؛ ج.۶ 964-493-123-8 : ؛ ج.۶ 978-964-493-123-9 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال (دوره، چاپ دوم) ؛ ج.۷ 964-493-124-6 : ؛ ج.۷ 978-964-493-124-6 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال(ج.٬۷چاپ دوم٬دوره) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج. ۸) ؛ ج.۸، چاپ سوم 978-964-493-252-6 : ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج. ۹ 978-964-493-253-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ دوم)

یادداشت : فارسی- عربی.

یادداشت : هر یک از جلد های این کتاب با همکاری و ترجمه افراد مختلف انجام شده است.

یادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۱تا ۷، ۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱، ۲، ۴ تا ۹ (چاپ سوم: ۱۳۸۷).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱-۳. معرفت شناسی.- ج.۴-۷. خداشناسی.- ج.۸ - ۹ عدالت خداوند

موضوع : اسلام -- عقاید -- احادیث

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : برنجکار، رضا، ۱۳۴۲ -

شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز تحقیقات

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۲۱۱/۵م۳۳۴م۸۰۴۱ ۱۳۸۵/

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۱۷۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۴۷۲۸۱

اشاره

الفصل الستون: الکریم ، الأکرمالکریم ، الأَکرم لغةً«الکریم» فعیل بمعنی فاعل من مادّة «کرم» ، و«الأَکرم» أَفعل التفضیل . قال ابن فارس : «کرم» یدلّ علی شرف فی الشیء فی نفسه أَو شرف فی خلق من الأَخلاق . والکرم فی الخلق یقال هو الصفح عن ذنب المذنب. قال عبد اللّه بن مسلم بن قتیبة: الکریم : الصفوح واللّه تعالی هو الکریم الصفوح عن ذنوب عباده المؤمنین ⁽¹⁾. قال الفیومیّ : کَرُمَ الشیء کرما: نَفُسَ وعَزَّ فهو کریم ... ویطلق الکرم علی الصفح ⁽²⁾. وقال الجوهریّ : الکَرَم : ضد اللؤم ... والکریم: الصفوح ⁽³⁾. قال ابن الأَثیر : فی أَسماء اللّه تعالی «الکریم» هو الجواد المعطی الذی لا ینفد عطاؤه وهو الکریم المطلق ، والکریم الجامع لأَنواع الخیر والشرف والفضائل ⁽⁴⁾.

.

فصل شصتم : کریم، اَکرم

واژه شناسی «کریم» و «اَکرم»

فصل شصتم : کریم، اَکرمواژه شناسی «کریم» و «اَکرم»صفت «کریم (بزرگوار) » ، بر وزن فعیل، به معنای فاعل و از ریشه «کَرَمَ» است و «اَکرم (بزرگوارترین ) » ، صفت برترین از همین ریشه است . ابن فارس می گوید: کَرَم ، بر شرافت ذاتی یک چیز یا شرافت در خُلقی از اخلاق ، دلالت می کند و کَرَم ، در اخلاق به گذشت از گناه گناهکار گفته می شود. عبد اللّه بن مسلم بن قتیبه گفته است: کریم، گذشت کننده است و خدای متعال ، کریمی است که از گناهان بندگان مؤمنش می گذرد. فیّومی می گوید: «کَرُمَ الشی ء کرماً» ، در معنای مرغوب و کمیاب به کار رفته و اسم فاعلش کریم است... و «کَرَم» ، در مورد گذشت نیز به کار می رود. جوهری می گوید: کَرَم، متضادّ ملامت است... و کریم ، بسیار گذشت کننده است . ابن اثیر معتقد است: در اسامی خدای متعال، کریم ، به معنای بخشنده عطاکننده ای است که عطای او تمام نمی شود و اوست کریمِ مطلق که دارای همه انواع خیر و شرف و ارزش هاست .

.

الکریم ، الأَکرم فی القرآن والحدیثلقد وردت صفة «الکریم» فی القرآن الکریم مرّةً واحدةً مع صفة «الغنیّ» ⁽¹⁾، ومرّةً واحدةً مع صفة «الرب» ⁽²⁾. و وردت صفة «الأَکرم» مرّة بشکل «رَبُّکَ الْأَکْرَمُ» ⁽³⁾ومرّتین بشکل «ذُو الْجَلَـلِ وَ الاْءِکْرَامِ» ⁽⁴⁾. وکما لاحظنا فی المعنی اللغویّ فإنّ الکرم ورد بمعنیین هما: الشرف ، والصفح عن الذنب ، وقد ورد فی الأَحادیث أَیضا بمعنیین هما: الشریف ، والصفوح عن ذنوب العباد ، ولفظ «فَإنَّهُ أعَزُّ وأَکرَمُ وأَجَلُّ وأَعظَمُ مِن أَن یَصِفَ الواصِفونَ کُنهَ جَلالِهِ ، أَو تَهتَدِی القُلوبُ إِلی کُنهِ عَظَمَتِهِ» ⁽⁵⁾یشیر إِلی المعنی الأَوّل . وتعابیر أُخری مثل: «وَاعفُ عَنّی وتَجاوَز یا کَریمُ» ⁽⁶⁾، و«اللّهُمَّ فَجُد عَلَیَّ بِکَرَمِکَ وفَضلِکَ» ⁽⁷⁾تشیر إِلی المعنی الثانی . والظاهر أَنّ الکرم إِذا نُسب إِلی الذات جاء بمعنی الشرف ، وإِذا نُسب إِلی الفعل جاء بمعنی الصفح والعطاء .

.

کریم و اَکرم ، در قرآن و حدیث

کریم و اَکرم ، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم ، صفت «کریم» ، یک بار همراه با صفت «غنی» و یک بار همراه با صفت «ربّ» به کار رفته است و صفت «اکرم» ، یک بار به صورت «پروردگارت کریم ترین است» و دو بار به صورت «دارای شکوه و کرم» به کار رفته است. همان طور که در واژه شناسی دیدیم ، کَرَم ، به دو معنای «شرف» و «گذشت از گناه» به کار رفته است. در احادیث نیز «کریم» به دو معنای شریف و گذشت کننده از گناهان بندگان ، آمده است. عبارت «پس او عزیزتر و کریم تر و ارجمندتر و بزرگ تر از آن است که توصیفگران ، نهایت ارجمندی اش را توصیف کنند، یا دل ها به نهایتِ بزرگی اش راه یابند»، به معنای اوّل اشاره دارد و تعابیر دیگر ، مانند : «مرا عفو کن و از من درگذر، ای کریم!» و «خدایا! به واسطه کَرَم و فزون بخشی، بر من نیکیِ بدون عوض کن» ، در معنای دوم به کار رفته است. به نظر می رسد که کَرَم ، وقتی به ذات نسبت داده می شود، به معنای شرف است و هنگامی که به فعل نسبت داده می شود ، به معنای گذشت و بخشش است .

.

۶۰ / ۱الغَنِیُّ الکَریمُ«قالَ الَّذِی عِندَهُ عِلْمٌ مِّنَ الْکِتَـبِ أَنَا ءَاتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَن یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ فَلَمَّا رَءَاهُ مُسْتَقِرًّا عِندَهُ قَالَ هَـذَا مِن فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی ءَأَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَن شَکَرَ فَإِنَّمَا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَن کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَرِیمٌ » . ⁽¹⁾

۶۰ / ۲الکَریمُ الأَکرَمُالکتاب«اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ * الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ » . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فِی الدُّعاءِ ـ: أَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الکَریمِ الأَکرَمِ ، یا أَکرَمَ الأَکرَمینَ یا أللّهُ. ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ یَومَ عَرَفَةَ ـ: أَنتَ اللّهُ لا إِلهَ إِلاّ أَنتَ ، الکَریمُ الأَکرَمُ. ⁽⁴⁾

الإقبالـ مِمّا یُدعی بِهِ فی غُرَّةِ رَبیعِ الآخَرِ ـ: واِنعَشنی بِعِزِّ جَلالِکَ الکَریمِ الأَکرَمِ. ⁽⁵⁾

.

۶۰ / ۱ بی نیاز و کریم

۶۰ / ۲ کریم و کریم تر از همه

۶۰ / ۱بی نیاز و کریم«کسی که نزد او دانشی از کتاب [الهی] بود ، گفت: من ، آن را پیش از آن که چشم خود را بر هم بزنی ، برایت می آورم . پس چون [سلیمان ]آن [تخت] را نزد خود ، پابرجا دید، گفت: این ، از فضل پروردگار من است، تا مرا بیازماید که آیا سپاس می گزارم یا ناسپاسی می کنم؛ و هرکس سپاس گزارد، تنها به سود خویش ، سپاس می گزارد ، و هرکس ناسپاسی کند، بی گمان ، پروردگارم بی نیاز و بزرگوار است» .

۶۰ / ۲کریم و کریم تر از همهقرآن«بخوان، که پروردگارت کریم ترین است ؛ همان که به وسیله قلم آموخت» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ: از تو می خواهم ، به واسطه نام کریم و کریم ترینت ، ای کریم ترینِ کریم ترها، ای خدا!

امام زین العابدین علیه السلامـ در بخشی از دعایش در روز عرفه ـ: تو همان خدایی هستی که معبودی جز تو نیست . تو کریم و کریم ترینی.

الإقبالـ از دعایی که در آغاز ربیع ثانی خوانده می شود ـ: و به واسطه عزّت ارجمندی ات، ای کریم و کریم ترین! دست مرا بگیر.

.

۶۰ / ۳الأَعَزُّ الأَکرَمُالإمام الصادق علیه السلام :اللّهُمَّ اغفِر وَارحَم وتَجاوَز عَمّا تَعلَمُ ، وأَنتَ الأَعَزُّ الأَکرَمُ. ⁽¹⁾

مصباح المتهجّدـ فِی الدُّعاءِ المَعروفِ بِدُعاءِ الحَریقِ ـ: إِنّی أَشهَدُ .. . أَنَّ کُلَّ مَعبودٍ .. . باطِلٌ مُضمَحِلٌّ ، ما خَلا وَجهِکَ الکَریمِ ؛ فَإِنَّهُ أَعَزُّ وأَکرَمُ وأَجَلُّ وأَعظَمُ مِن أَن یَصِفَ الواصِفونَ کُنهَ جَلالِهِ ، أَو تَهتَدِیَ القُلوبُ إِلی کُنهِ عَظَمَتِهِ. ⁽²⁾

۶۰ / ۴أَکرَمُ الأَکرَمینَرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا أَبصَرَ النّاظِرینَ ، یا أَشفَعَ الشّافِعینَ ، یا أَکرَمَ الأَکَرمینَ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فِی الدُّعاءِ ـ: یا مَن یَأمُرُ بِالعَفوِ وَالتَّجاوُزِ ، صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وَاعفُ عَنّی وتَجاوَز یا کَریمُ یا کَریمُ ، یا أَکرَمَ مِن کُلِّ کَریمٍ ، وأَرأَفَ مِن کُلِّ رَؤوفٍ ، وأعطَفَ مِن کُلِّ عَطوفٍ ، صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وأَنعِم عَلَیَّ بِالعَفوِ وَالعافِیَةِ وَالمَغفِرَةِ وَالرَّحمَةِ. ⁽⁴⁾

.

۶۰ / ۳ عزیزترین و کریم ترین

۶۰ / ۴ کریم ترینِ کریم ترین ها

۶۰ / ۳عزیزترین و کریم ترینامام صادق علیه السلام:خدایا! [مرا] بیامرز و رحم کن و از آنچه [درباره من ]می دانی ، درگذر، ای عزیزترین و کریم ترین!

مصباح المتهجّدـ در دعای معروف به «دعای حریق (آتش سوزی) » ـ: گواهی می دهم... که هر پرستش شده ای... جز وجه کریمت، باطل و نابود است ، که او عزیزتر و کریم تر و ارجمندتر و بزرگ تر از آن است که توصیفگران ، نهایت ارجمندی اش را توصیف کنند، یا دل ها به نهایت بزرگی اش راه یابند.

۶۰ / ۴کریم ترینِ کریم ترین هاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله:ای بیناترین نگاه کننده ها، ای شفاعت کننده ترین شفاعت کنندگان، ای کریم ترینِ کریم ترین ها!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ: ای کسی که به بخشایش و گذشت ، دستور می دهی! بر محمّد و خاندان محمّد ، درود فرست و مرا عفو کن و از من درگذر، ای کریم، ای کریم، ای کریم تر از هر کریم، و مهرورزتر از هر مهرورز و دلسوزتر از هر دلسوزی! بر محمّد و خاندان محمّد ، درود فرست و مرا از عفو و سلامت و آمرزش و رحمت ، بهره مند ساز.

.

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ عِندَ رُؤیَةِ هِلالِ شَهرِ رَمَضانَ ـ: اللّهُمَّ اجعَلنا مِن أَرضی مَن طَلَعَ عَلَیهِ ، وأَزکی مَن نَظَرَ إِلَیهِ، وأَسَعدِ مَن تَعَبَّدَ لَکَ فیهِ ، وَوفِّقنَا اللّهُمَّ فیهِ لِلطَّاعَةِ وَالتَّوبَةِ ، وَاعصِمنا فیهِ مِنَ الآثامِ وَالحَوبَةِ، وأَوزِعنا شُکرَ النِّعمَةِ ، وَاجعَل لَنا فیهِ عَونا مِنکَ عَلی ما نَدَبتَنا إِلَیهِ مِن مُفتَرَضِ طاعَتِکَ ونَفِلها، إِنَّکَ الأَکرَمُ مِن کُلِّ کَریمٍ، وَالأَرحَمُ مِن کُلِّ رَحیمٍ. ⁽¹⁾

۶۰ / ۵التَّوَسُّلُ بِکَرَمِهِالإمام علیّ علیه السلام :إِلهی إِن کُنتُ غَیرَ مَستَوجِبٍ لِما أَرجو مِن رَحمَتِکَ ، فَأَنتَ أَهلُ التَّفَضُّلِ عَلَیَّ بِکَرَمِکَ ، فَالکَریمُ لَیسَ یَصنَعُ کُلَّ مَعروفٍ عِندَ مَن یَستَوجِبُهُ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إِلهی لَولا مَا اقتَرَفتُ مِنَ الذُّنوبِ ما خِفتُ عِقابَکَ ، ولَولا ما عَرَفتُ مِن کَرَمِکَ ما رَجَوتُ ثَوابَکَ ، وأَنتَ أَکرَمُ الأَکرَمینَ بِتَحقیقِ آمالِ الآمِلینَ ، وأَرحَمُ مَنِ استُرحِمَ فِی تَجاوزِهِ عَنِ المُذنِبینَ. ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ .. . هذا مَقامُ مَن تَداوَلَتهُ الذُّنوبُ ... وَاستَغاثَ بِکَ مِن عَظیمِ ما وَقَعَ بِهِ فی عِلمِکَ ، و قَبیحِ ما فَضَحَهُ فی حُکمِکَ ؛ مِن ذُنوبٍ أَدبَرَت لَذّاتُها فَذَهَبَت ، وأَقامَت تَبِعاتُها فَلَزِمَت ، لا یُنکَرُ یا إِلهی عَدلُکَ إِن عاقَبتَهُ ، ولا یُستَعظَمُ عَفوُکَ إِن عَفَوتَ عَنهُ ورَحِمتَهُ ، لِأَنَّکَ الرَّبُّ الکَریمُ الَّذی لا یَتَعاظَمُهُ غُفرانُ الذَّنبِ العَظیمِ. ⁽⁴⁾

.

۶۰ / ۵ تقرّب جستن به کَرَم خدا

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعای خود ، هنگام دیدن هلال ماه رمضان ـ: خدایا! مرا خشنودترین کسی که [ ماه رمضان ] بر او طلوع کرده و پاک ترین کسی که به آن نگریسته و خوش بخت ترین کسی که تو را در آن پرستش می کند ، قرار بده. خدایا! به ما در ماه رمضان ، توفیق اطاعت و توبه بده و ما را از گناهان و لغزش ، نگه دار، به ما سپاس نعمت الهام کن و در این ماه ، برای انجام دادن دستورهای واجب و مستحب، کمک خود را بر ما ارزانی دار، که تو ای کریم تر از هر کریم و مهربان تر از هر مهربان!

۶۰ / ۵تقرّب جستن به کَرَم خداامام علی علیه السلام:خدای من! اگر مستحقّ آنچه از رحمت تو امید دارم، نیستم، امّا تو به واسطه کَرَمت، بدون استحقاق بر من بخششگری؛ چرا که کریم ، هر نیکی ای را به کسی که مستحقّ آن است، نمی کند.

امام علی علیه السلام:خدای من! اگر مرتکب گناهان نشده بودم ، از کیفر تو نمی ترسیدم و اگر کَرَم تو را نشناخته بودم ، به پاداش تو امید نمی بستم و تو برای برآوردن آرزوهای آرزومندان، کریم ترینِ کریم ترین هایی ، و در مورد گذشت از گناهکاران، رحیم ترین کسی هستی که از او رحمت خواسته شده است.

امام زین العابدین علیه السلام:ای خدا !... این، جایگاه کسی است که گناهان ، او را دست به دست گردانده اند... و از بزرگی گناهانش در علم تو، و از کارهای زشتی که او را در داوری تو رسوا کرده، به تو پناه آورده است؛ گناهانی که لذّتشان تمام شده و ناپدید شده اند، در حالی که لوازم آنها بر جای مانده و همراه شده است. ای خدای من! اگر کیفر دهی، دادگری ات انکار نمی شود و اگر از آن درگذشته، رحمت آوری، گذشتِ تو گران شمرده نمی شود؛ زیرا تو پروردگار کریمی هستی که آمرزش گناه بزرگ ، بر او گران نمی آید.

.

الإمام الصادق علیه السلام :سَیِّدی .. . عَلی کَرَمِکَ یُعَوِّلُ المُستَقیلُ ⁽¹⁾التَّائِبُ ، أَدَّبتَ عِبادَکَ بِالتَّکَرُّمِ وأَنتَ أَکرَمُ الأَکرَمینَ. ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی لَیلَةِ النِّصفِ مِن شَعبانَ ـ: اللّهُمَّ فَجُد عَلَیَّ بِکَرَمِکَ وفَضلِکَ ... وتَغَمَّدنی فی هذِهِ اللَّیلَةِ بِسابِغِ کَرامَتِکَ ... اللّهُمَّ فَلا تَحرِمنی ما رَجَوتُ مِن کَرَمِکَ .. . رَبِّ إِن لَم أَکُن مِن أَهلِ ذلِکَ فَأَنتَ أَهلُ الکَرَمِ وَالعَفوِ وَالمَغفِرَةِ ، وجُد عَلَیَّ بِما أَنتَ أَهلُهُ لا بِما أَستَحِقُّهُ ، فَقَد حَسُنَ ظَنّی بِکَ ، وتَحَقَّقَ رَجائی لَکَ ، وعَلِقَت نَفسی بِکَرَمِکَ ، فَأَنتَ أَرحَمُ الرّاحِمینَ وأَکرَمُ الأَکرَمینَ. ⁽³⁾

.

امام صادق علیه السلام:آقای من!... بخشایش خواه و توبه کننده ، بر کَرَم تو اعتماد می کند . تو بندگانت را با کَرَم ورزی تربیت کرده ای و تو کریم ترینِ کریم ترین هایی.

امام صادق علیه السلامـ در دعای خود در شب نیمه شعبان ـ: خدایا! به واسطه کَرَم و فزون بخشی ات، بر من نیکی [بدون عوض] کن... و در این شب ، مرا با کرامت کاملت فرو پوشان... . خدایا! مرا از کَرَم خود ـ که بدان امید بسته ام ـ ، محروم نگردان... . ای پروردگار من! اگر من سزاوار این کَرَم نیستم، تو دارای کَرَم و گذشت و آمرزش هستی. پس به آنچه تو شایسته آنی ـ نه به آنچه من مستحقّ آنم ـ ، به من نیکی کن، که من به تو خوش گمانم و به تو امید بسته ام و نفْسم به کَرَمت وابسته شده است . تو مهربان ترینِ مهربانان و کریم ترینِ کریم ترین هایی!

.

الفصل الحادی والستون: اللّطیفاللطیف لغةً«اللطیف» فعیل بمعنی فاعل من مادّة «لطف» وهو یدلّ علی رفق ، ویدلّ علی صغر فی الشیء ⁽¹⁾. لَطُفَ الشیء فهو لطیف: صغر جسمه ، وهو ضدّ الضخامة ، ولطف اللّه بنا لطفا: رَفَقَ بنا ، فهو لطیفٌ بنا ⁽²⁾.

اللطیف فی القرآن والحدیثلقد جاءت صفة «اللطیف» إِلی جانب صفة «الخبیر» خمس مرّات فی القرآن الکریم ⁽³⁾، وجاءت بشکل «لطیف لما یشاء» ⁽⁴⁾وبشکل «لطیف بعباده» ⁽⁵⁾مرّة واحدة فی کلّ منهما . وقیل فی البحث اللغویّ أَنّ اللطیف یستعمل بمعنی «الرفیق» ، و«الصغیر». والمعنی الأَوّل الذی هو صفة فعلیّة یُوصف به اللّه سبحانه فی القرآن والأَحادیث إِذ أنـّه تعالی یلطف بعباده ویتکرّم علیهم. أَمّا المعنی الثانی فلا یستعمل فی اللّه ـ جلّ شأنه ـ لأَنّه لیس بجسم فیکون صغیرا، من هنا إِذا دار الکلام حول المعنی الثانی للطیف فی الأَحادیث فقد صُرّح بأنّه إِذا قیل للّه لطیف فمن حیث إنّه خلق المخلوقات اللطیفة والصغیرة وهو یعلم بها . ⁽⁶⁾

.

فصل شصت و یکم : لطیف

واژه شناسی «لطیف»

لطیف ، در قرآن و حدیث

فصل شصت و یکم : لطیفواژه شناسی «لطیف»صفت «لطیف» ، بر وزن فعیل، به معنای فاعل و از ریشه «لطف» است که بر همراهی و نرمی و نیز خُردی چیزی دلالت می کند. جمله «لَطُفَ الشی ء» ، به این معناست که : «جسم آن چیز ، ظریف است» و مقصود از آن ، سِتَبر و بزرگ نبودن است. جمله «لَطَف اللّه بنا لطفاً» ، به این معناست که : «خدا با ما همراهی و مدارا کرد، و او با ما دوست و همراه است» .

لطیف ، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم ، صفت «لطیف» ، پنج بار همراه با صفت «خبیر» آمده است و یک بار به صورت : «لطیف است در هر آنچه بخواهد» و یک بار به صورت : «لطیف است به بندگانش» . در بحث واژگانی، گفته شد که لطیف ، به دو معنای «رفیق» و «صغیر (کوچک) » به کار می رود. در قرآن و احادیث ، معنای نخست، که صفتی فعلی است، درباره خدا به کار رفته است؛ زیرا او به بندگانش لطف و کَرَم می کند. امّا معنای دوم در مورد خدا صادق نیست؛ زیرا او جسم نیست تا خُرد باشد. از این رو ، در احادیث، وقتی درباره معنای دوم لطیف سخن به میان آمده، تصریح شده است که اگر به خدا لطیف گفته می شود ، از این جهت است که او آفریده های ظریف و صغیر را آفریده و به آنها علم دارد. ⁽¹⁾

.

۶۱ / ۱مَعنی لُطفِهِالإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ لِلّهِ الکَریمِ فی مُلکِهِ ، القاهِرِ لِمَن فیهِ ، القادِرِ عَلی أَمرِهِ ، المَحمودِ فی صُنعِهِ ، اللَّطیفِ بِعِلمِهِ ، الرَّؤوفِ بِعِبادِهِ ، المُستَأثرِ فی جَبَروتِهِ فی عِزِّ جَلالِهِ وهَیبَتِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ وتَعالی لا یَخفی عَلَیهِ ما العِبادُ مُقتَرِفونَ فی لَیلِهِم ونَهارِهِم ، لَطُفَ بِهِ خُبرا وأَحاطَ بِهِ عِلما . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لا إِلهَ إِلاّ اللّهُ اللَّطیفُ بِمَن شَرَدَ عَنهُ مِن مُسرِفی عِبادِهِ ، لِیرَجِعَ عَن عُتُوِّهِ وعِنادِهِ . ⁽³⁾

.

۶۱ / ۱ معنای لطف خدا

۶۱ / ۱معنای لطف خداامام علی علیه السلام:سپاس و ستایش ، برای خدایی است که در فرمان روایی اش کریم و بر اهل مملکتش چیره و بر فرمانش تواناست؛ کسی که در صُنعش ستوده، در علمش باریک بین و به بندگانش مهرورز است؛ او که قدرت مطلقش و عزّت باشکوه و هیبتش را به خود اختصاص داده است.

امام علی علیه السلام:آنچه بندگان در شب و روزشان انجام می دهند ، ـ بر خدای که پاک و والاست ـ پوشیده نیست و او نسبت به این اعمال ، باریک بین است و احاطه علمی دارد.

امام علی علیه السلام:خدایی جز اللّه نیست؛ او که نسبت به بندگانِ اسرافکاری که از او می گریزند ، مهربان است، تا از سرکشی و ستیزه جویی باز گردند.

.

عنه علیه السلام :یُجیبُ دَعوَةَ منَ یَدعوهُ ، ویَرزُقُ عَبدَهُ ویَحبوهُ ، ذو لُطفٍ خَفِیٍّ وبَطشٍ قَوِیٍّ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدِّیوانِ المَنسوبِ إِلَیهِ ـ: وکَم لِلّهِ مِن لُطفٍ خَفِیِّیَدِقُّ خِفاهُ عَن فَهمِ الذَّکِیِّ وکَم یُسرٍ أَتی مِن بَعدِ عُسرٍ! وفَرَّجَ کُربَةَ القَلبِ الشَّجِیِّ وکَم أَمرٍ تُساءُ بِهِ صَباحا وتَأتیکَ المَسَرَّةُ بِالعَشِیِّ ولا تَجزَع إِذا ما نابَ خطبٌ فَکَم للّهِِ مِن لُطفٍ خَفِیِّ ⁽²⁾

الإمام الحسن علیه السلام :رَبُّنَا اللَّطیفُ بِلُطفِ رُبوبِیَّتِهِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :سَمَّیناهُ لَطیفا لِلخَلقِ اللَّطیفِ ، ولِعِلمِهِ بِالشَّیءِ اللَّطیفِ مِمّا خَلَقَ مِنَ البَعوضِ وَالذَّرَّةِ ، ومِمّا هُوَ أَصغَرُ مِنهُما لا یَکادُ تُدرِکُهُ الأَبصارُ وَالعُقولُ ؛ لِصِغَرِ خَلقِهِ مِن عَینِهِ وسَمعِهِ وصورَتِهِ ، لا یُعرَفُ مِن ذلِکَ لِصغَرِهِ الذَّکَرُ مِنَ الاُنثی ، ولاَ الحَدیثُ المَولودُ مِنَ القَدیمِ الوالِدِ ، فَلَمّا رَأَینا لُطفَ ذلِکَ فی صِغَرِهِ ومَوضِعَ العَقلِ فیهِ وَالشَّهوَةَ لِلسِّفادِ ، وَالهَرَبَ مِنَ المَوتِ ، وَالحَدَبَ عَلی نَسلِهِ مِن وَلَدِهِ ، ومَعرِفَةَ بَعضِها بَعضا ، وما کانَ مِنها فی لُجَجِ البِحارِ ، وأَعنانِ السَّماءِ ، وَالمَفاوِزِ وَالقِفارِ ، وما هُوَ مَعَنا فی مَنزِلِنا ، ویَفهَمُ بَعضُهُم بَعضا مِن مَنطِقِهِم ، وما یَفهَمُ مِن أَولادِها ، ونَقلِهَا الطَّعامَ إِلَیها وَالماءَ ، عَلِمنا أَنَّ خالِقَها لَطیفٌ ، وأَنَّهُ لَطیفٌ بِخَلقِ اللَّطیفِ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام:[خدا] به دعای کسی که او را می خوانَد ، پاسخ می دهد و به بنده اش روزی می رساند و به او مهر می ورزد و دارای لطف و مهربانیِ پنهان و غلبه نیرومند است.

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به ایشان ـ: خدای را چه مِهرهاست نهان که / نهانش از فهم زیرک ، پوشیده است. و چه بسیار آسانی که در پیِ دشواری است / و اندوه دل دردمند ، بگشوده است. و چه بسیار کاری که صبح تو را بیازارد / و در شام به تو شادمانی آورَد . و چون حادثه سختی روی داد ، بی تابی مکن / که خدای راست بسی لطفِ پنهان .

امام حسن علیه السلام:پروردگار ما با لطف پرورگاری اش لطیف است.

امام صادق علیه السلام:ما خدا را از این رو «لطیف» می نامیم که موجود ریز آفریده است و بدان ، آگاهی دارد؛ موجودی همچون پشه و مورچه و کوچک تر از آن دو که به خاطر کوچکیِ چشم و گوش و پیکرش، با چشم و عقل ، درک نمی شود و از کوچکی آن، نر از ماده، و نوزاد از پدر پیر ، تشخیص داده نمی شود. پس چون ظرافت چنین موجودی را در کوچکی اش، و دارا بودن عقل و شهوت ، جفتگیری، گریز از مرگ، مراقبت از فرزند ، و شناخت یکدیگر می بینیم، و نیز ظرافت موجوداتی را که در قعر دریاها و پهنه آسمان و دشت ها و بیابان هایند ، و موجودات ریزی که در منازل ماست، و این که سخنان یکدیگر را می فهمند و مقصود فرزندانشان را فهمیده ، برای آنها غذا و آب می برند، می بینیم ، پی می بریم که آفریدگار اینها ، لطیف است و لطیف بودن او به معنای آفریدن موجودات لطیف و ریز [و به کار بردن ظرافت در آفرینش آنها] است.

.

الإمام الرضا علیه السلام :وأَمَّا اللَّطیفُ فَلَیسَ عَلی قِلَّةٍ وقَضافَةٍ ⁽¹⁾وصِغَرٍ ، ولکِن ذلِکَ عَلَی النَّفاذِ فِی الأَشیاءِ، وَالاِمتِناعِ مِن أَن یُدرَکَ ، کَقَولِکَ لِلرَّجُلِ : لَطُفَ عَنّی هذَا الأَمرُ ، ولَطُفَ فُلانٌ فی مَذهَبِهِ ، وقَولِهِ یُخبِرُکَ أَنَّهُ غَمَضَ فیهِ العَقلُ وفاتَ الطَّلَبُ وعادَ مُتَعَمِّقا مُتلَطِّفا لا یُدرِکُهُ الوَهمُ ، فَکَذلِکَ لُطفُ اللّهِ تَبارَکَ وتَعالی عَن أَن یُدرَکَ بِحَدٍّ أَو یُحَدَّ بَوَصفٍ ، وَاللَّطافَةُ مِنَّا الصِّغَرُ وَالقِلَّةُ ، فَقَد جَمَعَنا الاِسمُ وَاختَلَفَ المَعنی . ⁽²⁾

عیون أخبار الرضا عن محمّد بن عبد اللّه الخراسانی خادم الرضا علیه السلام :دَخَلَ رَجُلٌ مِنَ الزَّنادِقَةِ عَلَی الرِّضا علیه السلام وعِندَهُ جَماعَةٌ ، فَقالَ : . . . أَخبِرنی عَن قَولِکُم : إِنَّهُ لَطیفٌ وسَمیعٌ وحَکیمٌ وبَصیرٌ وعَلیمٌ ، أَیَکونُ السَّمیعُ إِلاّ بِأُذُنٍ ، وَالبَصیرُ إِلاّ بِالعَینِ ، وَاللَّطیفُ إِلاّ بِالعَمَلِ بِالیَدَینِ ، وَالحَکیمُ إِلاّ بِالصَّنعَةِ ؟ فَقالَ أَبُو الحَسَنِ علیه السلام : إِنَّ اللَّطیفَ مِنّا عَلی حَدِّ اتِّخاذِ الصَّنعَةِ ، أَوَما رَأَیتَ الرَّجُلَ یَتَّخِذُ شَیئا یَلطُفُ فِی اتِّخاذِهِ ؟ فَیُقالَ : ما أَلطَفَ فُلانا! فَکَیفَ لا یُقالُ لِلخالِقِ الجَلیلِ: لَطیفٌ؟ إِذ خَلَقَ خَلقا لَطیفا وجَلیلاً، ورَکَّبَ فِی الحَیَوانِ مِنهُ أَرواحَها ، وخَلَقَ کُلَّ جِنسٍ مُتَبایِنا من جِنسِهِ فِی الصّورَةِ ، لا یُشبِهُ بَعضُهُ بَعضا ، فَکُلٌّ لَهُ لُطفٌ مِنَ الخالِقِ اللَّطیفِ الخَبیرِ فی تَرکیبِ صورَتِهِ . ثُمَّ نَظَرنا إِلَی الأَشجارِ وحَملِها أَطایِبَها المَأکولَةَ ، فَقُلنا عِندَ ذلِکَ : إِنَّ خالِقَنا لَطیفٌ لا کَلُطفِ خَلقِهِ فی صَنعَتِهِم . ⁽³⁾

.

امام رضا علیه السلام:و امّا لطیف بودن خدا ، به معنای کمی و نازکی و خُردی نیست؛ بلکه به معنای نفوذ [علمی ]در چیزها و امتناع از درک شدن است؛ مانند این که به کسی می گویی: «این کار لطیف ، از من سر زد» و «فلانی در مذهبش لطیف است». این سخن ، بدان معناست که عقل در آن چیز یا مذهب ، در مانده است و خواستنِ آن ، بی نتیجه است و آن موضوع ، عمیق و ظریف است و وهم ، آن را درک نمی کند. در مورد لطف خدا نیز به همین صورت است. او برتر و بالاتر از درک شدن به صورت امری محدود یا محدود شدن به واسطه توصیف است ، در حالی که لطافت در ما به معنای کوچکی و کمی است. پس ما و خدا در نام «لطیف» مشترکیم، امّا در معنای لطیف ، تفاوت وجود دارد.

عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از محمّد بن عبد اللّه خراسانی، خدمت گزار امام رضا علیه السلامـ: در حالی که گروهی در نزد امام رضا علیه السلام بودند ، ملحدی وارد شد و پرسید :... معنای سخن شما که می گویید: خدا ، لطیف و شنوا و فرزانه و بینا و داناست، چیست؟ آیا شنوا بودن با گوش، و بینا بودن با چشم، و لطیف بودن با کار دو دست ، و فرزانه بودن با فرآورده نیست؟ امام علیه السلام پاسخ داد: «لطیف بودن ما در فرآوری است. آیا ندیده ای که وقتی کسی در کاری ظریفکاری می کند، گفته می شود: فلانی چه قدر لطیف است ؟! پس چگونه به آفریدگار ارجمند، لطیف گفته نشود، در حالی که آفریده لطیف (ریز) و جلیل (درشت) را آفریده است و در حیوان از آفریده[ ها ] روحی قرار داده است و پیکره هر جنس را با جنس دیگر ، متفاوت آفریده، به گونه ای که شبیه یکدیگر نیستند؟ پس همه این آفریده ها ، در ترکیب پیکره شان لُطفی از آفریدگار لطیف و آگاه هست. پس از این ، به درختان و بار میوه های پاکیزه خوردنی آنها نگاه می کنیم و می گوییم: به راستی که آفریدگار ما سراسر لطف است؛ امّا نه مثل لطفِ سر زده از آفریدگان در فرآورده هایشان.

.

الکافیعن أبی الحسن علیه السلام ⁽¹⁾ـ لِلفَتحِ بنِ یَزیدَ الجُرجانِیِّ ـ : یا فَتحُ إِنَّما قُلنا : اللَّطیفُ لِلخَلقِ اللَّطیفِ [ و] لِعِلمِهِ بِالشَّیءِ اللَّطیفِ ، أَوَلا تَری ـ وَفَّقَکَ اللّهُ وثَبَّتَکَ ـ إِلی أَثَرِ صُنعِهِ فِی النَّباتِ اللَّطیفِ وغَیرِ اللَّطیفِ ، ومِنَ الخَلقِ اللَّطیفِ ، ومِنَ الحَیَوانِ الصِّغارِ ، ومِنَ البَعوضِ وَالجِرجِسِ ⁽²⁾وما هُوَ أَصغَرُ مِنها ما لا یَکادُ تَستَبینُهُ العُیونُ ، بَل لا یَکادُ یُستَبانُ لِصِغَرِهِ الذَّکَرُ مِنَ الأُنثی ، وَالحَدَثُ المَولودُ مِنَ القَدیمِ ، فَلَمّا رَأَینا صِغَرَ ذلِکَ فی لُطفِهِ ، وَاهتِداءَهُ لِلسِّفادِ وَالهَرَبَ مِنَ المَوتِ ، وَالجَمعَ لِما یُصلِحُهُ ، وما فِی لُجَجِ البِحارِ ، وما فی لِحاءِ الأَشجارِ وَالمَفاوزِ والقِفارِ ، وإِفهامَ بَعضِها عَن بعضٍ مَنطِقَها ، وما یَفهَمُ بِهِ أَولادُها عَنها ، ونَقلَهَا الغِذاءَ إِلَیها ، ثُمَّ تَألیفَ أَلوانِها؛ حُمرَةٍ مَعَ صُفرَةٍ ، وبَیاضٍ مَعَ حُمرَةٍ ، وأَنَّهُ ما لا تَکادُ عُیونُنا تَستَبینُهُ لِدَمامَةِ خَلقِها ، لا تَراهُ عُیونُنا ولا تَلمِسُهُ أَیدینا ، عَلِمنا أَنَّ خالِقَ هذَا الخَلقِ لَطیفٌ لَطُفَ بِخَلقِ ما سَمّیناهُ ، بِلا عِلاجٍ ولا أَداةٍ ولا آلَةٍ . ⁽³⁾

الإمام الجواد علیه السلام :سَمَّیناهُ لَطیفا لِعِلمِهِ بِالشَّیءِ اللَّطیفِ ، مِثلِ البَعوضَةِ وأَخفی مِن ذلِکَ ، ومَوضِعِ النُّشوءِ مِنها ، وَالعَقلِ وَالشَّهَوةِ لِلسِّفادِ والحَدَبِ عَلی نَسلِها ، وإِقامِ بَعضِها عَلی بَعضٍ ، ونَقلِهَا الطَّعامَ وَالشرّابَ إِلی أَولادِها فِی الجِبالِ وَالمفاوِزِ وَالأَودِیَةِ وَالقِفارِ ، فَعَلِمنا أَنَّ خالِقَها لَطیفٌ بِلا کَیفٍ ، وإِنَّمَا الکَیفِیَّةُ لِلمَخلوقِ المُکَیَّفِ . ⁽⁴⁾

.

الکافیـ به نقل از فتح بن یزید جرجانی ـامام رضا علیه السلام فرمود: «ای فتح! از آن رو به خدا لطیف می گوییم که موجود لطیف و ریز آفریده و به جهت آگاهی او به چیز خُرد؛ خدا به تو توفیق و استواری دهد ، مگر اثر آفرینش خدا را در گیاهان ریز و درشت ، آفریده های خُرد ، حیوان کوچک و پشه و پشه ریز و کوچک تر از آن که به چشم نمی آید، بلکه از کوچکی آن نَر و ماده ، و نوزاد و پیر بودنش معلوم نیست، نمی بینی؟ پس چون به کوچکی این موجودات در لطافتشان و راهیابی شان به جفتگیری و گریز از مرگ، و گِردآوردن منافعشان و جاندارانی که در قعر دریاها و پوست درختان و دشت ها و بیابان ها ، و فهماندن سخنانشان به یکدیگر و صداهایی که بچّه ها به واسطه آن ، مقصود والدین را می فهمند و غذا بردن والدین برای بچّه ها، همین طور ترکیب رنگ هایشان : سرخی با زردی، سفیدی با سرخی می نگریم ، و چون از خُردی آفرینش آنها چشم های ما آنها را باز نمی شناسد و چشم هایمان آنها را نمی بینند و دست هایمان لمسشان نمی کنند، پی می بریم که آفریدگارِ این آفریده ها لطیف است و در آفرینش آنچه نام بردیم، بدون چاره جویی و ابزار و آلت، ظرافت و لطافت به خرج داده است.

امام جواد علیه السلام:خدا را به دلیل آگاهی اش از چیز خُرد ، لطیف می نامیم، همچون آگاهی اش از پشه و پنهان تر از پشه، و محلّ پیدایش آن، و عقل و شهوت جفت گیری و مراقبت از فرزندش، و پرداختن به امور یکدیگر، و بردن غذا و آب برای فرزندانشان در کوه ها و بیابان ها و درّه ها و سرزمین های متروک. پس [وقتی به این امور نگریستیم] دانستیم که آفریدگار اینها بدون آن که ذاتش کیفیت و یک رنگی داشته باشد، لطیف است؛ بلکه کیفیت ، تنها از آنِ آفریده دارای چگونگی است.

.

۶۱ / ۲ما لا یُوصَفُ لُطفُهُ بِهِالإمام علیّ علیه السلام :لَطیفٌ لا یُوصَفُ بِالخَفاءِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إِنَّ ربّی لَطیفُ اللَّطافَةِ ، لا یُوصَفُ بِاللُّطفِ ⁽²⁾. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لَطیفٌ لا بِتَجَسُّمٍ . ⁽⁴⁾

.

۶۱ / ۲ آنچه لطف خدا ، بدان وصف نمی شود

۶۱ / ۲آنچه لطف خدا ، بدان وصف نمی شودامام علی علیه السلام:[ خداوند عز و جل ] لطیف است و به نهان بودن ، ⁽¹⁾وصف نمی شود.

امام علی علیه السلام:پروردگار من به ظرافت ، لطیف است [و موجودات ریز و ظریف را با ظرافت آفریده است]؛ امّا ذاتش به خُردی (ریزی) توصیف نمی شود.

امام علی علیه السلام:لطیف است ، نه از آن رو که تجسّم یابد.

.

الفصل الثانی والستّون: المالک ، الملک ، الملیکالمالک والمَلِک والملیک لغةً«المالک» اسم فاعل ، و«الملک» صفة مشبهة ، و«الملیک» صفة مشبهة أَو صیغة مبالغة ، کلّها مشتقّ من مادّة «ملک» وهو یدلّ علی قوّة فی الشیء وصحّة ، قیل: مَلَکَ الإنسان الشیء یملکه ملکا ، والاسم المِلک ؛ لأَنّ یده فیه قویّة صحیحة ⁽¹⁾. قال ابن منظور : المَلْک والمُلک والمِلک : احتواء الشیء والقدرة علی الاستبداد به ⁽²⁾. قال الجوهریّ : کأنّ المَلْک مخفَّف من مَلِک ، والملِک مقصور من مالک أَو ملیک. والجمع الملوک والأَملاک ، والاسم المُلک ، والموضع مملکة ⁽³⁾. قال الفیومیّ : ملک علی النَّاس أَمرهم إِذا تولّی السلطنة فهو مَلِک بکسر اللام وتُخفّف بالسکون ، والجمع ملوک ⁽⁴⁾. والسؤال الذی یُثار حول هذه الصفات هو: ما الفرق بین هذه الصفات الثلاث؟ ولمّا کانت مادّة هذه الصفات «ملک» فالأَوصاف المذکورة تدلّ علی القوّة والاقتدار والاستبداد والسلطنة ، وفی الفرق بین هذه الصفات الثلاث نقول: إِنّ أَغلب الظنّ هو أَنّ المَلِک والملیک لمّا کانا صفتین مشبهتین أَو صیغتین للمبالغة فدلالتهما علی السلطنة أَکثر من المالک الذی هو اسم فاعل . لکنّ المَلِک والملیک لمّا أُطلقا علی «المَلِک» طوال الزمن ، فإنّ بعض المفسّرین قد ذهب إِلی أنّ المالک هو مالک العین ، والمَلِک والملیک هو مالک التدبیر. ⁽⁵⁾بید أَنّ فریقا منهم أَنکر مثل هذا التفاوت بالنسبة إِلی اللّه سبحانه. ⁽⁶⁾وسنذکر فی الحدیث عن استعمالات هذه الصفات فی القرآن والأَحادیث فهرسا لإطلاقات هذه الصفات ، وهو مفید للحکم وإِبداء الرأَی فی هذا المجال .

.

فصل شصت و دوم : مالک، مَلِک ، مَلیک

واژه شناسی «مالک» ، «مَلِک» و«مَلیک»

فصل شصت و دوم : مالک، مَلِک ، مَلیکواژه شناسی «مالک» ، «مَلِک» و«مَلیک»صفت «مالک (دارا) » ، اسم فاعل است و «مَلِک (فرمان روا) » ، صفت مشبّهه و «مَلیک (صاحب) » ، صفت مشبّهه یا صیغه مبالغه است و البته هر سه ، برگرفته از ریشه «ملک»اند که بر نیرومندی و درستی چیزی دلالت می کند. گفته می شود: «مَلَک الإنسان الشی ء یملکه ملکاً، والإسم المِلک» ، از آن رو که نفوذ و تصرّف انسان در آن چیز ، نیرومند و درست است. ابن منظور گفته است: مَلْک و مُلک و مِلْک ، به معنای در تصرّف داشتن چیزی و توانایی در به خود اختصاص دادن آن است. جوهری می گوید: گویا مَلْک ، مخفّف مَلِک بوده و مَلِک ، کوتاه شده مالک یا ملیک است و جمعِ مَلْک، ملوک و املاک بوده و اسم آن مُلک و اسم مکانش «مملکة» است. فیّومی می گوید: وقتی درباره کسی گفته می شود : «ملک علی الناس أمرهم» که سلطه بر آنها را بر عهده بگیرد. در این صورت ، او مَلِک و مَلْک است و جمع آن دو ، ملوک است. پرسشی که درباره این صفات مطرح می شود ، این است که چه تفاوتی میان این سه صفت وجود دارد؟ از آن جا که ریشه هر سه صفتْ «ملک» است، اوصاف یاد شده ، بر نیرومندی و توانایی و در انحصار خود گرفتن و سلطه دلالت می کنند؛ امّا در مورد تفاوت این سه صفت، گمان غالب ، این است که چون مَلِک و ملیک ، صفّت مشبّهه یا صیغه مبالغه هستند، دلالتشان بر سلطه ، از مالک ـ که اسم فاعل است ـ بیشتر است؛ امّا از آن جا که در طول زمان ، مَلِک و ملیک بر پادشاه و فرمان روا اطلاق شده اند ، برخی مفسّران ، مالک را دارنده عین و ذات چیزی، و مَلِک و ملیک را صاحب تدبیر دانسته اند. در مقابل، برخی دیگر از مفسّران در مورد خداوند سبحان ، منکر چنین تفاوتی هستند. در بحث از موارد استعمال این صفات در قرآن و احادیث، فهرستی از کاربردهای این صفات ذکر خواهد شد که برای داوری و اظهار نظر در این باره ، مفید است.

.

المالک والمَلِک والملیک فی القرآن والحدیثأُسند القرآن الکریم مشتقّات مادّة «ملک» إِلی اللّه تعالی خمسا وأَربعین مرّةً ، فقد وردت صفة «الملک» خمس مرّات، ⁽¹⁾وصفة «المالک» مرّتین، ⁽²⁾وصفة «الملیک» مرّة واحدة . ⁽³⁾وقد ذُکرت صفة «الملک» مع صفة «الحقّ» مرّتین، ⁽⁴⁾ومع صفة «القدّوس» مرّتین أَیضا. ⁽⁵⁾ومن استعمالات صفة «الملک» و«المالک» و «الملیک» فی القرآن والأَحادیث : «مَلِکِ النَّاسِ» ⁽⁶⁾، «عِندَ مَلِیکٍ مُّقْتَدِرِ» ⁽⁷⁾، «ملک الآخرة والدنیا» ⁽⁸⁾، «ملک العطایا» ⁽⁹⁾، «ملک المحیا والممات» ⁽¹⁰⁾، «ملک الملکوت بقدرته» ⁽¹¹⁾، «ملک الملوک» ⁽¹²⁾، «ملک من فی السَّماوات وملک من فی الأَرض ، لا ملک فیهما غیرک» ⁽¹³⁾، «ملک السَّماوات والأَرض» ⁽¹⁴⁾، «مَــلِکِ یَوْمِ الدِّینِ» ⁽¹⁵⁾، «مالک نفوسهم» ⁽¹⁶⁾، «إِنّ مالک الموت هو مالک الحیاة» ⁽¹⁷⁾، «مالک العطایا» ⁽¹⁸⁾؛ «مالک الملوک» ⁽¹⁹⁾، «مالک الملک» ⁽²⁰⁾، «مالک کلّ شیء» ⁽²¹⁾، «ملیک الحقّ» ۲۲ . وکما نلاحظ فإنّ کثیرا من مواضع إِطلاق الملک والمالک یمکن أَن یکون عینا ، ویمکن أَن یکون تدبیرا أَیضا ، علی سبیل المثال یتیسّر لنا أن نفسّر «ملک النَّاس» بـ«مالک أَعیان النَّاس» لأَنّ اللّه سبحانه مالک أَعیان کلّ شیء بما فیها النَّاس ، ویتیسّر لنا أَیضا أن نفسّره بـ«مالک تدبیر النَّاس» ، أو «مالک العطایا» فیتسنّی تفسیره بـ«مالک أَعیان العطایا» وکذلک «مالک تدبیر العطایا» ، حتّی فی بعض المواضع مثل «یوم الدین» ورد استعمال مالک وملک علی حدّ سواء . والملاحظة المهمّة هی أَنّ ملکیّة التدبیر شرط فی الملکیّة الحقیقیّة للعین ، ولا تنفصل هاتان الملکیّتان ، ولمّا کان للّه تعالی الملکیّة الحقیقیّة لجمیع الموجودات فله أَیضا ملکیّة تدبیرها ، فی حین أنّ ملکیّة غیره اعتباریّة سواءٌ کانت ملکیّة عین أَم ملکیّة تدبیر ، لذا فإنّهما قابلتان للانفصال ، ویمکن أَن یملک شخص شیئا لکنّ التصرّف فیه غیر مأذون له ، أَو یملک تدبیر شیء ولا یملک عینه .

.

مالک و مَلِک ومَلیک ، در قرآن و حدیث

مالک و مَلِک ومَلیک ، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم، برگرفته های از ریشه «ملک» ، ۴۵ بار به خدا نسبت داده شده است. صفت مَلِک ، پنج بار، و صفت مالک ، دو بار و صفت ملیک ، یک بار در قرآن به کار رفته است . و صفت مَلِک ، دو بار همراه با صفت «حق» ، و دو بار همراه با صفت «قدّوس» ذکر شده است. برخی موارد به کار رفته صفات «ملک» و «مالک» و «ملیک» در قرآن و احادیث ، عبارت اند از: «مَلِکِ النَّاسِ» ، «عندَ مَلِیکٍ مُّقْتَدِر» ، مَلِک الآخره والدنیا، مَلِک العطایا، مَلِک المحیا و الممات، مَلِک الملکوت بقدرته، مَلِک الملوک، مَلِک من فی السموات و مَلِک من فی الأرض، لا مَلِک فیهما غیرک، مَلِک السموات و الأرض، «مَــلِکِ یَوْمِ الدِّینِ» ، مالِک نفوسهم، إنّ مالِک الموت هو مالِک الحیاة، مالِک العطایا، مالِک الملوک، مالِک الملک، مالِک کلّ شی ء و مَلِیک الحق. همان طور که می بینیم ، بسیاری از مواردی که مَلِک و مالک درباره آنها به کار رفته ، هم می توانند عین باشند و هم تدبیر. برای مثال، «مَلِک الناس» را هم می توان «مالک اعیان مردم» معنا کرد زیرا خدا مالک ذات همه چیز، از جمله انسان هاست و هم می توان «مالک تدبیر مردم» تفسیر کرد. یا«مالک بخشش ها» را هم می توان«مالک اعیان بخشش ها»تفسیر کرد و هم«مالک تدبیر بخشش ها».حتّی درباره برخی موارد ، مثل «یوم الدین»، هم تعبیر مالک به کار رفته و هم مَلِک. نکته مهم ، این است که مالکیت تدبیر، لازمه مالکیت حقیقی عین است ، و این دو مالکیت ، قابل تفکیک نیستند و چون خدا ، مالک حقیقی همه موجودات است، مالک تدبیر آنها نیز خواهد بود ، در حالی که در مورد غیر خدا، چون مالک بودن عین و تدبیر ، هر دو اعتباری است، این دو نوع مالکیت ، قابل تفکیک است و ممکن است کسی مالک چیزی باشد، امّا اجازه تصرّف در آن چیز را نداشته باشد؛ یا مالک تدبیر چیزی باشد، امّا مالک ذات آن چیز نباشد.

.

. .

. .

۶۲ / ۱صِفَةُ مُلکِهِ وَمالِکِیَّتِهِالإمام علیّ علیه السلام :کُلُّ مالِکٍ غَیرُهُ مَملوکٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی أَسمائِهِ تَعالی ـ: أَمّا وَضعُ الأَسماءِ ، فَإِنَّهُ ـ تَبارَکَ وتَعالَی ـ اختارَ لِنَفسِهِ الأَسماءَ الحُسنی فَسَمّی نَفسَهُ : «الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلَـمُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکَبِّرُ» ⁽²⁾وغَیرَ ذلِکَ ، وکُلُّ اسمٍ یُسَمّی بِهِ فَلِعِلَّةٍ ما ، ولَمّا تَسَمّی بِالمَلِکِ : أَرادَ تَصحیحَ مَعنَی الاِسمِ لِمُقتَضَی الحِکمَةِ ، فَخَلَقَ الخَلقَ وأَمَرَهُم ونَهاهُم لِیَتَحَقَّقَ حَقیقَةَ الاِسمِ ومَعنَی المُلکِ . وَالمُلکُ لَهُ وُجوهٌ أَربَعَةٌ : القُدرَةُ وَالهَیبَةُ وَالسَّطوَةُ وَالأَمرُ وَالنَّهیُ . فَأَمَّا القُدرَةُ فَقَولُهُ تَعالی : «إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَیْ ءٍ إِذَآ أَرَدْنَـهُ أَن نَّقُولَ لَهُ کُن فَیَکُونُ » ⁽³⁾فَهذِهِ القُدرَةُ التّامَّةُ الَّتی لا یَحتاجُ صاحِبُها إِلی مُباشَرَةِ الأَشیاءِ ، بَل یَختَرِعُها کَما یَشاءُ سُبحانَهُ ولا یَحتاجُ إِلَی التَّرَوّی فی خَلقِ الشَّیء ، بَل إِذا أَرادَهُ صارَ عَلی ما یُریدُهُ مِن تَمامِ الحِکمَةِ ، وَاستَقامَ التَّدبیرُ لَهُ بِکَلِمَةٍ واحِدَةٍ ، وقُدرَةٍ قاهِرَةٍ بانَ بِها مِن خَلقِهِ . ثُمَّ جَعَلَ الأَمرَ وَالنَّهیَ تَمامَ دَعائِمِ المُلکِ ونِهایَتَهُ ، وذلِکَ أَنَّ الأَمرَ وَالنَّهیَ یَقتَضِیانِ الثَّوابَ وَالعِقابَ وَالهَیبَةَ وَالرَّجاءَ وَالخَوفَ ، وبِهِما بَقاءُ الخَلقِ ، وبِهِما یَصِحُّ لَهُمُ المَدحُ وَالذَّمُّ ، ویُعرَفُ المُطیعُ مِنَ العاصی ، ولَو لَم یَکُنِ الأَمرُ وَالنَّهیُ لَم یَکُن لِلمُلکِ بَهاءٌ ⁽⁴⁾ولا نِظامٌ ، ولَبَطَلَ الثَّوابُ وَالعِقابُ ، وکَذلِکَ جَمیعُ التَّأویلِ فیما اختارَهُ سُبحانَهُ لِنَفسِهِ مِنَ الأَسماءِ. ⁽⁵⁾

.

۶۲ / ۱ ویژگی فرمان روایی و مالکیت خدا

۶۲ / ۱ویژگی فرمان روایی و مالکیت خداامام علی علیه السلام:هر مالکی جز او ، مملوک است.

امام علی علیه السلامـ در مورد ، نام های خدای متعال ـ: امّا وضع نام ها این گونه بود که خدای والا و بلند مرتبه ، برای خود ، نام های نیکو برگزید و خود را : «فرمان روا، بسیار آشتی جو ، سلام، ایمنی بخش، نگاهبانِ ، شکست ناپذیر، چیره، بسیار بزرگ» و جز اینها نامید؛ و هر نامی که خدا با آن نامیده می شود ، دلیلی دارد . وقتی مَلِک نام گرفت، مقصودش درست کردن معنای نام بر اساس حکمت و فرزانگی است . پس آفریده ها را آفرید و به آنها امر و نهی کرد تا حقیقت این نام و معنای فرمان روایی واقعیت یابد. مُلک هم چهار وجه دارد: توانایی، هیبت، سلطه ، و امر و نهی. امّا در مورد توانایی [ خداوند متعال ] این سخن اوست : «همانا گفتار ما برای چیزی ، چون آن را بخواهیم ، این است که به آن می گوییم: «باش!» ، پس به وجود می آید» . این ، تواناییِ کاملی است که دارنده آن نیازی به تماس مستقیم با چیزها ندارد؛ بلکه آنها را همان طور که می خواهد ، ایجاد می کند و برای آفرینش چیزی نیازمند اندیشیدن نیست، بلکه هرگاه چیزی را بخواهد، همان طور که خواسته ، با حکمت تمام پدید می آید و با یک سخن و با توانایی چیره ـ که به واسطه آن از آفریده هایش متفاوت است ـ تدبیر برای او استوار می گردد. سپس ، امر و نهی را کامل کننده و نهایت پایه های فرمان روایی قرار داد؛ چرا که امر و نهی ، مقتضی پاداش و کیفر و ترس و امید و هراس است و بقای انسان ها از راه امر و نهی است و به واسطه این دو ستایش و نکوهش ایشان ، درست می شود و فرمان بُردار از نافرمان ، باز شناخته می شود و اگر امر و نهی نبودند ، فرمان روایی، شُکوه و زیبایی و نظام مندی نداشت، و پاداش و کیفر ، لغو و بی اعتبار می شد. چنین است تفسیر همه نام هایی که خدای سبحان برای خویش برگزیده است.

.

عنه علیه السلامـ فی بَیانِ مَعنی قَولِ المُؤَذِّنِ «حَیَّ عَلَی الصَّلاةِ» ـ: أَی هَلُمّوا إِلی خَیرِ أَعمالِکُم ودَعوَةِ رَبِّکُم ، و سارِعوا إِلی مَغفِرَةٍ مِن رَبِّکُم ، وإِطفاءِ نارِکُمُ الَّتی أَوقَدتُموها عَلی ظُهورِکُم ، وفِکاکِ رِقابِکُمُ الَّتی رَهَنتُموها بِذُنوبِکُم ، لِیُکَفِّرَ اللّهُ عَنکُم سَیِّئاتِکُم ، ویَغفِرَ لَکُم ذُنوبَکُم ، ویُبَدِّلَ سَیِّئاتِکُم حَسَناتٍ ؛ فَإِنَّهُ مَلِکٌ کَریمٌ ، ذُو الفَضلِ العَظیمِ. ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: یا مَن لا تَنتَهی مُدَّةُ مُلکِهِ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلام :اللّهُمَّ أَنتَ الحَقُّ ، وقَولُکَ الحَقُّ ، ووَعدُکَ الحَقُّ ، وأَنتَ مَلیکُ الحَقِّ ، أَشهَدُ أَنَّ لِقاءَکَ حَقٌّ ، وأَنَّ الجَنَّةَ حَقٌّ وَالنَّارَ حَقٌّ ، وَالسّاعَةَ حَقٌّ آتِیَةٌ لا رَیبَ فیها. ⁽³⁾

.

امام علی علیه السلامـ در شرح معنای سخن اذان گو: «حَیَّ عَلَی الصلاة» ـ: یعنی بیایید به سوی بهترینِ کارهایتان و به سوی فراخوان پروردگارتان، و بشتابید به سوی آمرزش پروردگارتان، و خاموش کردن آتشی ( آتش گناهی ) که بر خود افروخته اید و آزادی خودتان که آن را با گناهانتان در بند کشیده اید، تا خدا بدی هایتان را از شما بپوشانَد و گناهانتان را بیامرزد و بدی هایتان را به خوبی ها تبدیل کند، که اوست فرمان روای کریم و دارای فزون بخشی سِتُرگ.

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعا ـای کسی که زمان فرمان روایی ات را نهایتی نیست!

امام باقر علیه السلام:خدایا! تو حقّی و سخن تو حق و وعده ات حقّ است و تو مالک و فرمان روای حقّی . گواهی می دهم که دیدار تو حق است و بهشت و جهنّم ، حقّ است و رستاخیز ، حقّ است و خواهد آمد و تردیدی در آن نیست.

.

عنه علیه السلام :قالَ اللّهُ عز و جل لاِدَمَ علیه السلام : أَنَا اللّهُ المَلِکُ القادِرُ ولی أَن أُمضِیَ جَمیعَ ما قَدَّرتُ عَلی ما دَبَّرتُ ، ولی أَن أُغَیِّرَ مِن ذلِکَ ما شِئتُ إِلی ما شِئتُ ، وأُقَدِّمَ مِن ذلِکَ ما أَخَّرتُ وأُؤَخِّرَ مِن ذلِکَ ما قَدَّمتُ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إِنَّ رَبّی تَبارَکَ وتَعالی .. . لَم یَزَل حَیّا بِلا حَیاةٍ ، ومَلِکا قادِرا قَبلَ أَن یُنشِئَ شَیئا ، ومَلِکا جَبّارا بَعدَ إِنشائِهِ لِلکَونِ ، فَلَیسَ لِکونِهِ کَیفٌ ، ولا لَهُ أَینٌ ، ولا لَهُ حَدٌّ ، ولا یُعرَفُ بِشَیءٍ یُشبِهُهُ ، ولا یَهرَمُ لِطولِ البَقاءِ ، ولا یَصعَقُ ⁽²⁾لِشَیءٍ ، بَل لِخَوفِهِ تَصعَقُ الأَشیاءُ کُلُّها . کانَ حَیّا بِلا حَیاةٍ حادِثَةٍ ، ولا کونٍ مَوصوفٍ ، ولا کَیفٍ مَحدودٍ ، ولا أَینٍ مَوقوفٍ عَلَیهِ ، ولا مَکانٍ جاوَرَ شَیئا ، بَل حَیٌّ یُعرَفُ ومَلِکٌ لَم یَزَل لَهُ القُدرَةُ وَالمُلکُ ، أَنشَأَ ما شاءَ حینَ شاءَ بِمَشیئَتِهِ. ⁽³⁾

۶۲ / ۲لا مالِکَ إلاّ هُوَالکتاب«قُلِ اللَّهُمَّ مَــلِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی الْمُلْکَ مَن تَشَاءُ وَتَنزِعُ الْمُلْکَ مِمَّن تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَن تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَن تَشَاءُ بِیَدِکَ الْخَیْرُ إِنَّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ» . ⁽⁴⁾

.

۶۲ / ۲ مالکی جز او نیست

امام باقر علیه السلام:خدا به آدم علیه السلام فرمود : «منم خدای فرمان روای توانا و اجرای همه تقدیرات ، بر طبق تدبیر خود ، از آنِ من است و نیز تغییر دادن آنچه از این تقدیرات بخواهم، به صورت دیگری که بخواهم،وجلوانداختن تقدیرهایی که عقب انداخته بودم و عقب انداختن تقدیرهایی که جلو انداخته بودم، با من است» .

امام باقر علیه السلام:پروردگار والا و بلند مرتبه من... همیشه بدون زندگی [حادث یا زاید بر ذات ]زنده است، قبل از ایجاد چیزی ، فرمان روای تواناست و بعد از ایجاد آن چیز ، فرمان روای چیره است . پس وجودش چگونگی و حالت ندارد و دارای مکان و اندازه نیست و از راه چیزی که شبیه او باشد ، شناخته نمی شود و به جهت طولانی بودن جاودانگی اش فرتوت نمی شود و به خاطر صدای شدید چیزی مدهوش نمی شود؛ بلکه همه اشیا از هراس او بی هوش می شوند. بدون زندگی ای نو پدید ، و وجودی قابل توصیف ، و چگونگی ای اندازه دار، و مکانی که بر آن بِایستد ، و مکانی که در آن نزدیک چیزی باشد، زنده است؛ بلکه زنده ای است که شناخته می شود و فرمان روایی است که همیشه توانایی و فرمان روایی دارد و آنچه را خواست ، در زمانی که خواست، پدید آورد.

۶۲ / ۲مالکی جز او نیستقرآن«بگو : خدایا! [ای ] مالک فرمان روا! به هرکه بخواهی ، فرمان روایی می دهی و از هرکه بخواهی ، فرمان روایی را باز می ستانی . هرکه را بخواهی ، عزیز می کنی و هرکه را بخواهی ، خوار می کنی. همه خوبی ها به دست توست . تو بر همه چیز ، توانایی» .

.

«وَلِلَّهِ مُلْکُ السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَیْنَهُمَا» . ⁽¹⁾

«لِلَّهِ مُلْکُ السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضِ وَمَا فِیهِنَّ» . ⁽²⁾

«وَ لَمْ یَکُن لَّهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ» . ⁽³⁾

«ذَ لِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ» . ⁽⁴⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی صِفَةِ اللّهِ سُبحانَهُ وتَعالی ـ: وَالمالِکُ لِما مَلَّکَهُم إِیّاهُ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یَقولُ ابنُ آدَمَ : مالی مالی ! وهَل لَکَ یَا ابنَ آدَمَ مِن مالِکَ إِلاّ ما أَکَلتَ فَأَفنَیتَ ، أَو لَبِستَ فَأَبلَیتَ ، أَو تَصَدَّقتَ فَأَمضَیتَ . ⁽⁶⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ وقَد سُئِلَ عَن مَعنی قَولِهِم : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إِلاّ بِاللّهِ ـ: إِنّا لا نَملِکُ مَعَ اللّهِ شَیئا ، ولا نَملِکُ إِلاّ ما مَلَّکَنا ، فَمَتی مَلَّکَنا ما هُوَ أَملَکُ بِهِ مِنّا کَلَّفَنا ، ومَتی أَخَذَهُ مِنّا وَضَعَ تَکلیفَهُ عَنّا . ⁽⁷⁾

.

«فرمان رواییِ آسمان ها و زمین و آنچه میان آن دو است ، از آنِ خداست» .

«فرمان روایی آسمان ها و زمین و آنچه در آنهاست ، از آنِ خداست» .

«و برای او شریکی در فرمان روایی نبوده است» .

«این است خدا، پروردگار شما! فرمان روایی ، از آنِ اوست» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در مقام توصیف خدای پاک و متعال ـ: و [خدا] مالک آن چیزی است که بندگان را مالک آن کرده است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله:آدمیزاد می گوید: «مالِ من ، مالِ من!» ای آدمیزاد! آیا از دارایی تو چیزی جز آنچه می خوری و نابود می کنی، یا می پوشی و کهنه می کنی، یا صدقه می دهی و تمام می کنی، از آنِ توست؟

امام علی علیه السلامـ در پاسخ به این سؤال که معنای: «لاحول ولا قوة إلاّ باللّه » چیست؟ ـ: ما با خدا [و در عرض او] مالک چیزی نیستیم و چیزی نداریم ، جز آنچه او به ما داده است . پس هرگاه ما را مالک چیزی کرد که خود بِدان مالک تر از ماست، تکلیفی بر عهده مان گذاشته است و هرگاه آن را از ما گرفت، تکلیف خود را از ما برداشته است.

.

جامع الأخبار :قالَ اللّهُ تَعالی : المالُ مالی ، وَالفُقَراءُ عِیالی ، وَالأَغنیاءُ وُکَلائی ، فَمَن بَخِلَ بِمالی عَلی عِیالی أُدخِلهُ النَّارَ ولا أُبالی . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :المالُ مالُ اللّهِ عز و جل ، جَعَلَهُ ودائِعَ عِندَ خَلقِهِ ، وأَمَرَهُم أَن یَأکُلوا مِنهُ قَصدا ویَشرَبوا مِنهُ قَصدا ، ویَلبَسوا مِنهُ قَصدا ، ویَنکَحوا مِنهُ قَصدا ، ویَرکَبوا مِنهُ قَصدا ، ویَعودوا بما سِوی ذلِکَ عَلی فُقَراءِ المُؤمِنینَ ، فَمَن تَعَدّی ذلِکَ کانَ أَکلُهُ مِنهُ حَراما ، وما شَرِبَ مِنهُ حَراما ، وما لَبِسَهُ مِنهُ حَراما ، وما نَکَحَهُ مِنه حَراما ، وما رَکِبَهُ مِنهُ حَراما . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا قیلَ لَهُ : ما حَقیقَةُ العُبودِیَّةِ ؟ قالَ ـ: ثَلاثَةُ أَشیاءَ : ألاّ یَری العَبدُ لِنَفسِهِ فیما خَوَّلَهُ اللّهُ إِلَیهِ مُلکا ؛ لِأَنَّ العَبیدَ لا یَکونُ لَهُم مُلکٌ یَرَونَ المالَ مالَ اللّهَ یَضَعونَهُ حَیثُ أَمَرَهُمُ اللّهُ تَعالی بِهِ . . . فَإِذا لَم یَرَ العَبدُ لِنَفسِهِ فیما خَوَّلَهُ اللّهُ تَعالی مُلکا هانَ عَلَیهِ الإِنفاقُ فیما أَمَرَهُ اللّهُ تَعالی أَن یُنفِقَ فیهِ . ⁽³⁾

۶۲ / ۳لا مَلِکَ إلاّ هُوَالکتاب«هُوَ اللَّهُ الَّذِی لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ» . ⁽⁴⁾

.

۶۲ / ۳ فرمان روایی جز او نیست

جامع الأخبار:خدای متعال فرمود: «همه دارایی ها مالِ من است و نیازمندان ، نانخوران من و ثروتمندان ، کارگزاران من هستند . پس کسی که در مورد دارایی من نسبت به اهل خانه من دریغ کند، او را وارد آتش خواهم کرد و باکی ندارم».

امام صادق علیه السلام:همه دارایی ها ، دارایی خدای عز و جل است . آن را در نزد بندگانش امانت نهاده است و به آنها فرمان داده که با میانه روی از آن بخورند و با میانه روی از آن بیاشامند و با میانه روی از آن بپوشند و با میانه روی با آن ازدواج کنند و با میانه روی به آن [ بر مرکب ] سوار شوند و غیر از این نیازها [هرچه اضافه بمانَد ]را به مؤمنانِ نیازمند برگردانند . پس کسی که از این فرمان تجاوز کند، خوردن و آشامیدن و پوشیدن و وصلت کردن و سواری کردن از طریق این دارایی ها برای او حرام خواهد بود.

امام صادق علیه السلامـ چون به ایشان گفته شد : حقیقت پرستش چیست؟ ـ: سه چیز است: بنده ، آنچه را خدا به او بخشیده، دارایی خود نداند ؛ چرا که بندگان ، دارایی ندارند و همه دارایی ها را از آنِ خدا می دانند و آن را در همان مواردی که خدای متعال به ایشان فرمان داده ، مصرف می کنند... پس هنگامی که بنده ، آنچه را خدای متعال به او سپرده ، دارایی خود نداند، خرج کردن در مواردی که خدای متعال فرمان داده ، بر او آسان خواهد شد.

۶۲ / ۳فرمان روایی جز او نیستقرآن«اوست خدایی که جز او خدایی نیست؛ فرمان روای پاک» .

.

«فَتَعَــلَی اللَّهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فیما عَلَّمَهُ جَبرَئیلُ علیه السلام مِنَ الدُّعاءِ ـ: أَنتَ مَلِکُ مَن فِی السَّماواتِ ، ومَلِکُ مَن فِی الأَرضِ ، لا مَلِکَ فیهِما غَیرُکَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله:اِشتَدَّ غَضَبُ اللّهِ عَلی رَجُلٍ تَسَمّی بِمَلِکِ الأملاکِ ، لا مُلکَ إلاَّ لِلّهِ عز و جل. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله:أَغیَظُ رجُلٍ عَلَی اللّهِ یَومَ القِیامَةِ وأَخبَثُهُ وأَغیَظُهُ عَلَیهِ رَجُلٌ کانَ یُسمَّی مَلِکَ الأَملاکِ ، لامَلِکَ إِلاّ اللّهُ عز و جل . ⁽⁴⁾

.

«پس بلند مرتبه است خدا؛ فرمان روای برحق» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ از جمله دعایی که جبرئیل علیه السلام به او آموخت ـ: تویی فرمان روای هر که در آسمان هاست و فرمان روای هر که در زمین است . در آن دو ، فرمان روایی جز تو نیست.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله:خدا بر مردی که فرمان روایِ فرمان روایان (شاهنشاه) نامیده می شود ، سخت خشمناک است. فرمان روایی جز برای خدا نیست.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله:مغضوب ترین و خبیث ترین مرد در روز قیامت نزد خدا ، مردی است که فرمان روایِ فرمان روایان (شاهنشاه) نامیده می شود. فرمان روایی جز خدا نیست.

.

الفصل الثالث والستون: المؤمنالمؤمن لغةً«المؤمن» اسم فاعل من آمن ، یُؤمن ، من مادّة «أَمن» وهو أَصلان متقاربان : أَحدهما الأَمانة التی ضدّ الخیانة ومعناها سکون القلب ، والآخر التصدیق ⁽¹⁾. أَمِنَ منه مثل سَلِمَ منه وزنا ومعنیً . والأَصل أَن یُستعمَل فی سکون القلب ⁽²⁾. والأَمن : ضدّ الخوف ⁽³⁾. قال ابن الأَثیر : فی أَسماء اللّه تعالی «المؤمن» هو الذی یصدق عبادَه وعده ، فهو من الإیمان : التصدیق؛ أَو یؤمِّنهم فی القیامة من عذابه ، فهو من الأَمان ، والأَمن ضدّ الخوف ⁽⁴⁾.

المؤمن فی القرآن والحدیثلقد أُسندت مشتقّات «الأَمن» إِلی اللّه سبحانه فی القرآن الکریم أَربع مرّات ⁽⁵⁾، وقد وردت صفة «المؤمن» مرّةً واحدةً فی قوله تعالی : «هُوَ اللَّهُ الَّذِی لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلَـمُ الْمُؤْمِنُ» ⁽⁶⁾، کما رأَینا فی البحث اللغویّ أَنّ المؤمن یمکن أَن یکون بمعنی المصدِّق ، وبمعنی المؤمن الذی یُعطی الأَمان ، وهذا المعنی هو المقصود فی الآیات والأَحادیث . وقد جاء فی الحدیث : «سُمِّیَ الباری عز و جلمُؤمِنا لِأَنَّهُ یُؤمِنُ مِن عَذابِهِ مَن أَطاعَهُ» ⁽⁷⁾.

.

فصل شصت و سوم : مؤمن

واژه شناسی «مؤمن»

مؤمن ، در قرآن و حدیث

فصل شصت و سوم : مؤمنواژه شناسی «مؤمن»صفت «مؤمن (ایمنی بخش) » ، اسم فاعل از «آمَنَ، یُؤمِن»، از ریشه «أَمن» است که دو معنای اصلی نزدیک به هم دارد: یکی «امانت» که ضدّ خیانت است و معنایش آرامش قلب است و معنای دیگر آن ، «تصدیق» و «پذیرفتن» است. جمله «أمِنَ منه» از لحاظ وزن و معنا ، مانند جمله «سَلِمَ منه» و به معنای «از او در امان مانَد » است. معنا و کاربرد اصلی این واژه ، آرامش قلب است و در واقع، اَمن در مقابل بیم و اضطراب است . ابن اثیر می گوید: مؤمن، در نام های خدای متعال ، به معنای کسی است که به وعده ای که به بندگانش داده ، عمل می کند. در این صورت ، مؤمن از ایمان به معنای تصدیق و پذیرفتن ، مشتق شده است یا معنای مؤمن در مورد خدا این است که خدا در روز قیامت ، به بندگانش از عذاب خود ایمنی می بخشد . در این صورت ، مؤمن از امان و ایمنی گرفته شده است و اَمن ، در مقابل ترس و اضطراب است.

مؤمن ، در قرآن و حدیثبرگرفته های ریشه «أمن» ، چهار بار در قرآن کریم به خدا نسبت داده شده است و صفت «مؤمن» ، یک بار به معنای ، «ایمنی بخش» در این سخن خدای متعال : «اوست خدایی که جز او خدایی نیست؛ فرمان روای بسیار پاک، و آشتی جو و ایمنی بخش» ، به کار رفته است. در بحث لغوی دیدیم که «مؤمن» ، می تواند به معنای «تصدیق کننده» و همچنین «امان دهنده» باشد. در آیات و احادیث ، همین معنای دوم قصد شده است. در حدیثی آمده : «آفریننده عز و جل ، از آن رو مؤمن نامیده می شود که به پیروی کنندگان از فرمان هایش، ایمنی از عذاب می بخشد».

.

۶۳ / ۱مَعنی إیمانِهِالإمام علیّ علیه السلام:إِنَّ رَبّی... رَؤوفُ الرَّحمَةِ لا یُوصَفُ بِالرِّقَّةِ، مُؤمِنٌ لا بِعِبادَةٍ، مُدرِکٌ لا بِمِجَسَّةٍ ، قائِلٌ لا بِاللَّفظِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :سُمِّیَ البارِی عز و جل مُؤمِنا ؛ لِأَنَّهُ یُؤمِنُ مِن عَذابِهِ مَن أَطاعَهُ، وسُمِّیَ العَبدُ مُؤمِنا ؛ لِأَنَّهُ یُؤمِنُ عَلَی اللّهِ عز و جل فَیُجیزُ اللّهُ أَمانَهُ . ⁽²⁾

۶۳ / ۲یُؤمِنُ الخائِفینَالکتاب«لاِءِیلَـفِ قُرَیْشٍ * إِیلَـفِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتَاءِ وَ الصَّیْفِ * فَلْیَعْبُدُواْ رَبَّ هَـذَا الْبَیْتِ * الَّذِی أَطْعَمَهُم مِّن جُوعٍ وَ ءَامَنَهُم مِّنْ خَوْفِ » . ⁽³⁾

.

۶۳ / ۱ معنای مؤمن بودن خدا

۶۳ / ۲ ایمنی بخشِ بیمناکان

۶۳ / ۱معنای مؤمن بودن خداامام علی علیه السلام:همانا پروردگار من... مهروزی است که به نازکْ دلی توصیف نمی شود . مؤمن است، نه از راه پرستش کردن؛ ادراک کننده است، نه به وسیله لمس و خبرجویی؛ گوینده است، نه با تلفّظ .

امام صادق علیه السلام:آفریننده عز و جل ، از آن رو مؤمن نامیده شده که به پیروی کنندگان از دستوراتش، ایمنی از عذاب می بخشد، در حالی که بنده ، از آن رو مؤمن نامیده می شود که از سوی خداوند عز و جلامان می دهد و خداوند ، امان او را روا می دارد.

۶۳ / ۲ایمنی بخشِ بیمناکانقرآن«به خاطر الفت گرفتن قریش؛ الفت و صمیمیت آنها در سفر زمستان و تابستان. پس باید پروردگارِ این خانه را بپرستند؛ آن که ایشان را از گرسنگی [رهانید و] طعام داد و از بیم ، ایمنشان ساخت» .

.

الحدیثالإمام الکاظم علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِهِشامٍ ـ: اِعلَم أَنَّ اللّهَ . . . لَم یُؤمِنِ الخائِفینَ بِقَدرِ خَوفِهِم ، ولکِن آمَنَهُم بِقَدرِ کَرَمِهِ وجودِهِ . ⁽¹⁾

۶۳ / ۳یُؤمِنُ أَولِیاءَهُالکتاب«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ مِنکُمْ وَ عَمِلُواْ الصَّــلِحَـتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضَی لَهُمْ وَلَیُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا یَعْبُدُونَنِی لاَ یُشْرِکُونَ بِی شَیْـئا وَمَن کَفَرَ بَعْدَ ذَ لِکَ فَأُوْلَئِِکَ هُمُ الْفَـسِقُونَ» . ⁽²⁾

راجع : آل عمران : ۱۵۴ ، الأنفال : ۱۱ .

الحدیثالإمام الصادق علیه السلام :اللّهُمَّ . . . یا مُؤمِنَ أَولِیائهِ مِنَ العَذابِ المُهینِ . ⁽³⁾

.

۶۳ / ۳ ایمنی بخشِ دوستان و پیروانش

حدیثامام کاظم علیه السلامـ در سفارش خود به هشام ـ: بدان که خدا... بیمناکان را به اندازه بیمشان ایمنی نمی دهد؛ بلکه به اندازه کَرَم و نیکی بدون عوض خود ، ایمنی می بخشد.

۶۳ / ۳ایمنی بخشِ دوستان و پیروانشقرآن«خدا به کسانی از شما که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند ، وعده داده که حتماً آنان را در زمین جانشین کند، همان گونه که کسانی را که پیش از آنان بودند ، جانشین کرد و دینشان را که برایشان پسندیده است ، برایشان پابرجا و محکم کند، و البته بیمشان را به ایمنی تبدیل کند که مرا پرستند و چیزی را با من شریک نگردانند، و هرکه پس از این کفر ورزد، آنان اند بدکارانِ نافرمان» .

ر . ک : آل عمران: آیه ۱۵۴، انفال: آیه ۱۱.

حدیثامام صادق علیه السلام:خدایا! ... ای کسی که به دوستان و پیروانش، از عذاب خوارکننده، ایمنی می بخشی!

.

الفصل الرابع والستون: المبین ، المبیِّنالمُبین والمبیّن لغةً«المبین» اسم فاعل من أَبان ، یُبینُ ، إِبانةً . «المُبیِّن» اسم فاعل من بیّن ، یُبیّن ، تبیینا ، کلاهما مشتقٌ من مادّة «بین» وهو یدلّ علی الفراق والوصل ، وهو من الأَضداد ⁽¹⁾. «المُبین» و«المبیِّن» یستعملان لازمین ومتعدّیین بمعنی الواضِح والموضِح ⁽²⁾. کلاهما مشتقّ من المعنی الثانی ، أَی : الوصل ؛ لأَنّ البیان الواضح والشخص الموضِح یوصلان المخاطب إِلی مقصوده وکشف مراده .

المبین والمبیّن فی القرآن والحدیثلقد وردت صفة «المبین» للّه تعالی مرّةً واحدةً فی القرآن الکریم بقوله سبحانه : «أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ» ⁽³⁾، ولم تُنسب صفة «المبیّن» إِلیه ـ جلّ شأنه ـ ولکنّه استعمل کثیرا فی هیئة الفعل من بیّن ، یبیّن . وکما قیل فی البحث اللغویّ فإنّ المبین والمبیّن وأَفعالهما تستعمل بصیغة اللازم وبصیغة المتعدّی ، لکنّ الذی یبدو من استعمالات القرآن والأَحادیث هو أَنّ المبین ورد بصیغة اللازم والمبیّن وأَفعاله بصیغة المتعدّی . لقد قال الإمام علیّ علیه السلام فی تفسیر صفة «المبین» الواردة مرّةً واحدةً فی القرآن الکریم : «هُوَ اللّهُ الحَقُّ المُبینُ ، أَحَقُّ وأَبیَنُ مِمّا تَرَی العُیونُ» ⁽⁴⁾. والمبین فی هذا الحدیث الذی یفسّر الآیة أَیضا ، بصیغة اللازم ، وقد ورد تبیین اللّه متعدّیا فی الآیات القرآنیّة بصورة «یبیّن الآیات»، و «یبیّن الحدود» ، و «یبیّن سنن الذین من قبل» ، و «تبیّن للناس ما یتّقون».

.

فصل شصت و چهارم : مُبین، مُبَیِّن

واژه شناسی «مبین» و «مبیِّن»

مبین و مبیّن ، در قرآن و حدیث

فصل شصت و چهارم : مُبین، مُبَیِّنواژه شناسی «مبین» و «مبیِّن»صفت «مُبین (روشن) » ، اسم فاعل از «أبان ، یُبین، إبانةً» است و صفت «مبیِّن (روشنگر) » ، اسم فاعل از فعل ثلاثی مزید باب تفعیل، یعنی: «بیَّن، یُبَیِّن، تبیینا». هر دو صفت ، از ریشه «بین» مشتق شده اند و این ریشه بر دو معنایِ ضدّ هم، دوری و پیوند ، دلالت می کند. این دو صفت ، به صورت لازم و متعدی، به معنای روشن و روشنگر به کار می روند. هر دو صفت از معنای دوم ریشه «بین» ، یعنی پیوند مشتق شده اند؛ چرا که بیان روشن و شخص روشنگر ، مخاطب را به مقصود می رساند.

مبین و مبیّن ، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم ، صفت «مبین» یک بار به معنای «روشن» در این سخن خدای پاک : «خدا ، همان حقّ روشن است » به خدا نسبت داده شده است و صفت «مبیِّن» به او نسبت داده نشده است، امّا به صورت فعلی «بیّن، یبیِّن» ، در موارد بسیاری به کار رفته است. همان طور که در بحث واژه شناسی گفته شد ، صفات مبین و مبیِّن و افعالشان ، هم به صورت لازم به کار می روند، هم به صورت متعدّی؛ امّا به نظر می رسد که در قرآن و احادیث، صفت مبین به صورت لازم به کار می رود و صفت مبیِّن و افعال مربوط به آن ، به صورت متعدّی. امام علی علیه السلام در تفسیر صفت «مبین» ـ که تنها یک بار در قرآن کریم به کار رفته ـ می فرماید: «اوست خدایی که حقّ روشن است . حقیقی تر و روشن تر است از آنچه دیدگان می بینند». در این حدیث که تفسیر کننده آیه یاد شده نیز هست، صفت مبین به صورت لازم به کار رفته است. در آیات قرآن ، مبیِّن بودن خدا ، به معنای متعدّی به صورت های : «نشانه ها را روشن می کند » ، «حدود خدا (احکام الهی) را روشن می کند» ، «سنّت های پیشینیان را روشن می سازد» و « برای مردم، آنچه را باید از آن بپرهیزند ، روشن می کند » به کار رفته است.

.

۶۴ / ۱هُوَالحَقُّ المُبینُالکتاب«یَوْمَئِِذٍ یُوَفِّیهِمُ اللَّهُ دِینَهُمُ الْحَقَّ وَ یَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذِی انحَسَرَتِ الأَوصافُ عَن کُنهِ ⁽²⁾مَعرِفَتِهِ ، ورَدَعَت عَظَمَتُهُ العُقولَ فَلَم تَجِد مَساغا إِلی بُلوغِ غایَةِ مَلَکوتِهِ ⁽³⁾؛ هُوَ اللّهُ الحَقُّ المُبینُ ، أَحَقُّ وأَبیَنُ مِمّا تَرَی العُیونُ ، لَم تَبلُغهُ العُقولُ بِتَحدیدٍ فَیَکونَ مُشَبَّها ، ولَم تَقَع عَلَیهِ الأَوهامُ بِتَقدیرٍ فَیَکونَ مُمَثَّلاً. ⁽⁴⁾

.

۶۴ / ۱ اوست حقّ روشن

۶۴ / ۱اوست حقّ روشنقرآن«آن روز خدا ، پاداش کامل آنان را می دهد ، و می دانند که خدا ، همان حقّ روشن است» .

حدیثامام علی علیه السلام:ستایش ، از آن خدایی است که توصیف ها از رسیدن به کُنه معرفتش باز مانْد و سترگی او ، دست رد به سینه عقل زد و در نتیجه، عقل ، راهی برای رسیدن به نهایت ملکوت او نیافت. اوست خدای حقّ روشن، حقیقی تر و روشن تر از آنچه دیده ها می بینند و خِرَدها به وسیله معیّن کردن حدود به او نمی رسند تا همانندی داشته باشد و اوهام ، از راه مشخّص کردن اندازه بر او واقع نمی شوند تا همانندی برای او انگاشته شود.

.

۶۴ / ۲مُبَیِّنُ الآیاتِ«وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلاَ تَفَرَّقُواْ وَاذْکُرُواْ نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَ نًا وَکُنتُمْ عَلَی شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَکُم مِّنْهَا کَذَ لِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ ءَایَـتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ» . ⁽¹⁾

«یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ بِطَانَةً مِّن دُونِکُمْ لاَ یَأْلُونَکُمْ خَبَالاً وَدُّواْ مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَ هِهِمْ وَمَا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنَّا لَکُمُ الاْیَـتِ إِن کُنتُمْ تَعْقِلُونَ» . ۲

.

۶۴ / ۲ روشن کننده نشانه ها

۶۴ / ۲روشن کننده نشانه ها«و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید، و نعمت خدا را بر خود یاد کنید، آن گاه که با یکدیگر دشمن بودید، پس میان دل های شما پیوند داد تا به وسیله نعمت او باهم برادر شدید ، و بر لبه پرتگاهی از آتش بودید، پس شما را از آن رهانید. این گونه ، خدا ، نشانه های خود را برای شما روشن می کند تا راه یابید. ای کسانی که ایمان آورده اید! از غیرِ خودتان همراز مگیرید، که در کار شما از هیچ تباهی ای فروگذار نکنند . دوست دارند شما در رنج باشید . دشمنی از دهانشان پیداست، و البته آنچه دل هایشان پنهان می کند ، بزرگ تر است. به راستی که برای شما ، نشانه ها را روشن کردیم ، اگر خِردورزی کنید» .

.

الفصل الخامس والستون: المتکلّمالمتکلّم لغةً«المتکلّم» اسم فاعل من تکلّم ، یتکلّم ، تکلُّما ، من مادة «کلم» وهو یدلّ علی نطق مُفهم ⁽¹⁾.

المتکلّم فی القرآن والحدیثلم ترد صفة «المتکلّم» فی القرآن الکریم ، لکنّ الصیغة الفعلیّة لـ «کلّم ، یکلّم» نُسبت إِلی اللّه تعالی تسع مرّات ، کماورد الکلام والکلمة والکلمات الإلهیّة ثمانٍ وعشرین مرّةً . ومن ذلک وصف القرآن الکریم عیسی علیه السلام بکلمة اللّه فی ثلاثة مواضع ⁽²⁾، ووصف کلمة اللّه بالحسنی فی موضع واحدٍ ⁽³⁾، ووصفها بالصّدق والعدل فی موضع واحدٍ ⁽⁴⁾، ووصفها بالعلیا فی موضع واحدٍ أَیضا ⁽⁵⁾، ووصف کلمات اللّه فی أَربعة مواضعَ بعدم التبدیل ⁽⁶⁾، ووصفها بالکثرة فی موضعین ⁽⁷⁾، وأَشار فی موضع واحدٍ إِلی تلقّی آدم علیه السلام لکلمات اللّه ⁽⁸⁾، وتحدّث فی موضعٍ واحدٍ عن امتحان النبیّ ابراهیم علیه السلام بکلمات اللّه ⁽⁹⁾. إِنّ صفة «المتکلّم» للّه من الصفات المثیرة للنقاش والجدل ، فقد ذهب أَهل الحدیث إِلی أَنّ الکلام الإلهیّ قدیم ، فی حین قال المعتزلة : إِنّه حادث ، أَمّا الأَشاعرة فقد فصلوا بین الکلام النفسیّ واللفظیّ فعدّوا الأَوّل قدیما ، والثانی حادثا ، والکلام الإلهیّ فی الأَحادیث صفة حادثة غیر أَزلیّة تطلق علی أَصل الفعل الإلهیّ تارةً ، وعلی ما یحصل من الفعل الإلهیّ ، أَی : المخلوق تارةً أُخری ، ویراد من الکلام فی الإطلاق الثانی الکلام اللفظیّ حینا ، وغیر اللفظیّ حینا آخر کإطلاق الکلمة علی عیسی بن مریم علیهماالسلام ، وجاءت الکلمة فی بعض الآیات القرآنیّة بمعنی الحکم والقضاء الإلهیّ کقوله تعالی: «وَتَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنَی عَلَی بَنِی إِسْرَ ءِیلَ بِمَا صَبَرُواْ» ⁽¹⁰⁾. لقد ذُکرت وجوه مختلفة فی سبب إِطلاق الکلمة علی عیسی بن مریم علیهماالسلام ، أَشهرها هو أَنّه خُلق بکلمة اللّه ، وهو قوله: (کُن) من غیر واسطة الأَب ، فلمّا کان تکوینه بمحض قول اللّه : (کُنْ) وبمحض تکوینه وتخلیقه من غیر واسطة الأَب والبذر ، لا جرم سُمیّ: کلمة ، کما یُسمّی المخلوق خلقا ، والمقدر قدرةً ⁽¹¹⁾.

.

فصل شصت و پنجم : متکلّم

واژه شناسی «متکلّم»

متکلّم ، در قرآن و حدیث

فصل شصت و پنجم : متکلّمواژه شناسی «متکلّم»صفت «متکلّم (گویا) » ، اسم فاعل از «تکلّم، یتکلّم، تکلّما»، از ریشه «کلم» است که به گویاییِ رسا دلالت می کند.

متکلّم ، در قرآن و حدیثصفت «متکلّم (گویا) » ، در قرآن کریم به کار نرفته است؛ امّا حالت فعلی «کَلَّم، یُکَلِّمُ» ، نُه بار به خدا نسبت داده شده است. همچنین ، ۲۸ بار از کلام، کلمه و کلمات الهی سخن به میان آمده است. از این میان ، قرآن کریم، عیسی علیه السلامرا در سه مورد با «کلمه خدا بودن» توصیف کرده است و «کلمه خدا» را با واژه «حُسنی (نیک) » در یک مورد، و همراه با واژه «صدق» و «عدل» ، در یک مورد و همراه با واژه «عُلیا (والا / برتر) » نیز در یک مورد وصف نموده است و کلمات خدا با وصف «تغییرناپذیری» ، در چهار مورد و «بسیاری» ، در دو مورد ، توصیف شده است. در یک مورد ، به دریافت کردن کلمات خدا از سوی آدم علیه السلاماشاره شده است و در یک مورد نیز از امتحان ابراهیم علیه السلام با کلمات خدا ، سخن رفته است. یکی از صفات بحث انگیز خدا ، صفت متکلّم است. اهل حدیث ، کلام الهی را قدیم و معتزله ، آن را حادث می دانند. اشاعره ، با تفکیک میان کلام نفسی و لفظی، اوّلی را قدیم و دومی را حادث می دانند. در احادیث ، کلام الهی ، صفتی حادث و غیر ازلی دانسته شده که گاه بر اصل فعل الهی اطلاق می شود و گاه بر حاصل فعل الهی ، یعنی آفریده. در کاربرد دوم (حاصل فعل الهی) نیز گاه مقصود از کلام، کلام لفظی است و گاه کلامِ غیر لفظی؛ همچون به کاربردن «کلمه» در مورد عیسی بن مریم علیهماالسلام . در برخی آیات قرآن، «کلمه» به معنای «حکم و قضای الهی» آمده است ، مثل آیه شریف: «و کلمه نیک ( وعده ) پروردگارت بر بنی اسرائیل، به سبب شکیبایی آنان تمام شد » . در مورد علّت به کاربردن «کلمه» در مورد عیسی علیه السلام، وجوه مختلفی ذکر شده است که مشهورترینِ آنها این است که عیسی علیه السلام ، چون به وسیله کلمه خدا ( یعنی «کُن» ) و بدون واسطه پدر، آفریده شد، کلمه نامیده می شود، همان طور که مخلوق، خلق نامیده می شود و به مقدور، قدرت می گویند.

.

. .

. .

۶۵ / ۱یَتَکَلَّمُ مَعَ الأَنبِیاءِ وَالأَولِیاءِالکتاب«وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْنَـهُمْ عَلَیْکَ مِن قَبْلُ وَرُسُلاً لَّمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیْکَ وَکَلَّمَ اللَّهُ مُوسَی تَکْلِیمًا » . ⁽¹⁾

«تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ مِّنْهُم مَّن کَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَـتٍ» . ⁽²⁾

«وَ مَا کَانَ لِبَشَرٍ أَن یُکَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْیًا أَوْ مِن وَرَایءِ حِجَابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مَا یَشَاءُ إِنَّهُ عَلِیٌّ حَکِیمٌ » . ⁽³⁾

«وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی أَنْ أَرْضِعِیهِ» . ⁽⁴⁾

الحدیثالإمام الرضا علیه السلام :إِنَّ کَلیمَ اللّهِ موسَی بنَ عِمرانَ علیه السلام عَلِمَ أَنَّ اللّهَ تَعالی عَن أَن یُری بِالأَبصارِ ، ولکِنَّهُ لَمّا کَلَّمَهُ اللّهُ عز و جل وقَرَّبَهُ نَجِیّا رَجَعَ إِلی قَومِهِ فَأَخبَرَهُم أَنَّ اللّهَ عز و جلکَلَّمَهُ وقَرَّبَهُ وناجاهُ ، فَقالَوا : لَن نُؤمِنَ لَکَ حَتّی نَسمَعَ کَلامَهُ کَما سَمِعتَ ، وکانَ القَومُ سَبعَمِئةِ أَلفِ رَجُلٍ ، فَاختارَ مِنهمُ سَبعینَ أَلفا ، ثُمَّ اختارَ مِنهُم سَبعَةَ آلافٍ ، ثُمَّ اختارَ مِنهُم سَبعَمِئَةٍ ، ثُمَّ اختارَ مِنهُم سَبعینَ رَجُلاً لِمیقاتِ رَبِّهِ ، فَخَرَجَ بِهِم إِلی طورِ سینا ، فَأَقامَهُم فی سَفحِ الجَبَلِ ، وصَعِدَ موسی علیه السلام إِلَی الطّورِ ، وسَأَلَ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ أَن یُکَلِّمَهُ ویُسمِعَهُم کَلامَهُ ، فَکَلَّمَهُ اللّهُ تَعالی ذِکرُهُ وسَمِعوا کَلامَهُ مِن فَوقٍ وأَسفَلَ ویَمینٍ وشِمالٍ وورَاءٍ وأَمامٍ ؛ لِأَنَّ اللّهَ عز و جل أَحدَثَهُ فِی الشَّجَرَةِ ، ثُمَّ جَعَلَهُ مُنبَعِثا مِنها حَتّی سَمِعوهُ مِن جَمیعِ الوُجوهِ . ⁽⁵⁾

.

۶۵ / ۱ سخن گوینده با پیامبران و اولیا

۶۵ / ۱سخن گوینده با پیامبران و اولیاقرآن«و فرستادگانی که [سرگذشت] آنها را پیش از این برای تو بازگو کردیم و فرستادگانی که [سرگذشت ]آنها را برای تو نگفته ایم، و خدا با موسی به گونه ای خاص سخن گفت» .

«برخی از آن فرستادگان را بر برخی دیگر ، برتری دادیم. از آنان کسی بود که خدا با او سخن گفت و برخی شان را درجاتی بالا برد» .

«هیچ بشری را نرسد که خدا با او سخن بگوید ، مگر به وحی یا از پسِ پرده، یا فرستاده ای بفرستد . پس به اذن او هرچه بخواهد ، وحی کند. همانا او بلند پایه فرزانه است» .

«و به مادر موسی وحی کردیم که : او را شیر ده» .

حدیثامام رضا علیه السلام:هم سخن خدا، موسی بن عمران علیهماالسلاممی دانست که خدا ، برتر از این است که با چشم ها دیده می شود؛ ولی چون خداوند عز و جل با او سخن گفت و به رازگویی ، نزدیکش ساخت، به سوی قومش بازگشت و به آنان خبر داد که خدا با او سخن گفت و او را به خود ، نزدیک کرد و با او نجوا کرد . پس آنان گفتند: به تو ایمان نمی آوریم، مگر این که ما هم مثل تو سخن خدا را بشنویم، و قوم موسی علیه السلامهفتصد هزار مرد بودند . پس، از میان آنها موسی علیه السلامهفتاد هزار نفر را برگزید و سپس، هفت هزار نفر و پس از آن، هفتصد نفر و سپس هفتاد نفر را برای موعدی که خدا معیّن کرده بود ، برگزید. پس موسی علیه السلام آنان را به سوی کوه سینا بیرون برد و در پایین کوه ، آنها را متوقّف کرد و خود به بالای کوه طور رفت و از خدای والا و بلند پایه ، خواست تا با او سخن بگوید و سخنش را به گوش آنان برساند . پس خدا ـ که یاد او والاست ـ با او سخن گفت و آنها ، سخن خدا را از بالا و پایین ، راست و چپ ، و پشت و جلو شنیدند؛ زیرا خدا سخنش را در درخت ایجاد کرد و آن گاه ، از درخت پراکنده کرد تا این که از هر طرف ، آن را شنیدند.

.

الإمام علیّ علیه السلام :وما بَرِحَ للّهِِ ـ عَزَّت آلاؤُهُ ـ فِی البُرهَةِ بَعدَ البُرهَةِ ، وفی أَزمانِ الفَتَراتِ ، عِبادٌ ناجاهُم فی فِکرِهِم ، وکَلَّمَهُم فی ذاتِ عُقولِهِم ، فَاستَصبَحوا بِنورِ یَقَظَةٍ فِی الأَبصارِ وَالأَسماعِ وَالأَفئِدَةِ ، یُذَکِّرونَ بِأیّامِ اللّهِ ، ویُخَوِّفونَ مَقامَهُ ، بِمَنزِلَةِ الأَدِلَّةِ فِی الفَلَواتِ ، مَن أَخَذَ القَصدَ حَمِدوا إِلَیهِ طَریقَهُ وبَشَّروهُ بِالنَّجاةِ ، ومَن أَخَذَ یَمینا وشِمالاً ذَمّوا إِلَیهِ الطَّریقَ وحَذَّروهُ مِنَ الهَلَکَةِ ، وکانوا کَذلِکَ مَصابیحَ تِلکَ الظُّلُماتِ ، وأَدِلَّةَ تِلکَ الشُّبُهاتِ . ⁽¹⁾

۶۵ / ۲صِفَةُ کَلامِهِالإمام علیّ علیه السلام :یُخبِرُ لا بِلِسانٍ ولَهَواتٍ ، ویَسمَعُ لا بِخُروقٍ وأَدَواتٍ ، یَقولُ ولا یَلفِظُ ، ویَحفَظُ ولا یَتَحَفَّظُ . . . یَقولُ لِمَن أَرادَ کونَهُ : «کُن» فَیَکونُ ؛ لا بِصوتٍ یُقرَعُ ، ولا بِنِداءٍ یُسمَعُ ، وإِنَّما کَلامُهُ سُبحانَهُ فِعلٌ مِنهُ ، أَنشَأَهُ ومَثَّلَهُ ، لَم یَکُن مِن قَبلِ ذلِکَ کائِنا ، ولَو کانَ قَدیما لَکانَ إِلها ثانِیا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ما بَرحَ للّهِِ ـ عَزَّت آلاؤُهُ ـ فِی البُرهَةِ بَعدَ البُرهَةِ ، وفی أَزمانِ الفَتَراتِ ، عِبادٌ ناجاهُم فی فِکرِهِم ، وکَلَّمَهُم فی ذاتِ عُقولِهِم . ⁽³⁾

.

۶۵ / ۲ ویژگی سخن خدا

امام علی علیه السلام:همواره خدا را ـ که نعمت هایش گران قدر است ـ در روزگاری پس از روزگاری، و در روزگارانی که پیامبری نبوده، بندگانی هست که با آنان در فکر و اندیشه شان راز می گوید و در خِردهایشان با ایشان سخن می گوید و آنها به نور بیداری ای که در گوش ها و چشم ها و دل هایشان هست ، چراغ هدایت را روشن می کنند، روزهای خدا را [به مردم] یادآور می شوند و آنان را از مقام خدا ، بیم می دهند. اینان ، همانند راهنمایان در بیابان ها هستند . هرکه از راه میانه برود ، راهش را بستانید و او را به رهایی مژده دهند و هرکه به راه راست یا چپ برود ، راهش را نکوهش کنند و از هلاکت برحذر دارند، و این چنین ، چراغ های آن تاریکی ها هستند و راهنمایان در آن شبهه ها.

۶۵ / ۲ویژگی سخن خداامام علی علیه السلام:[خداوند] خبر می دهد ، نه با زبان یا زبانک تهِ گلو؛ می شنود ، نه با سوراخ های گوش و ابزارها؛ می گوید ، ولی با زبان تلفّظ نمی کند؛ حفظ می کند ولی نه با رنج به خاطر سپردن... . بودن هر چه را بخواهد ، گوید: «باش!» ، پس هست می گردد، ولی نه به آوازی که به گوش بخورد و نه به بانگی که شنیده شود؛ بلکه سخن خدای پاک ، فعلی است از او که آن را ایجاد کرده و بدان ، شکل داده است و پیش از این ، موجود نبوده است، و اگر سخن خدا قدیم بود، خدای دوم می شد.

امام علی علیه السلام:همواره خدا را ـ که نعمت هایش گران قدر است ـ در روزگاری پس از روزگاری، و در روزگارانی که پیامبری نبوده، بندگانی هست که در اندیشه آنها با ایشان راز می گوید و با ایشان از طریق خِردهایشان سخن می گوید.

.

الإمام الصادق علیه السلام :إِنَّ الکَلامَ صِفَةٌ مُحدَثَةٌ لَیسَت بِأَزَلِیَّةٍ ، کانَ اللّهُ عز و جلولا مُتَکَلِّمَ . ⁽¹⁾

۶۵ / ۳ما لا یُوصَفُ کلاَمُهُ بِهِالإمام علیّ علیه السلام :کَلَّمَ موسی تکَلیما ، بِلا جِوارِحَ وأَدَواتٍ ، ولا شَفَةٍ ولا لَهَواتٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الَّذی کَلَّمَ موسی تَکلیما ، وأَراهُ مِن آیاتِهِ عَظیما ، بِلا جَوارِحَ ولا أَدَواتٍ، ولا نُطقٍ ولا لَهَواتٍ . ⁽³⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :لا أَحُدُّهُ بِلَفظِ شَقِّ فَمٍ ، ولکِن کَما قالَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ : «کُن فَیَکُونُ» بِمَشیئَتِهِ ، مِن غَیرِ تَرَدُّدٍ فی نَفسٍ ، صَمَدا فَردا لَم یَحتَج إِلی شَریکٍ یَذکُرُ لَهُ مُلکَهُ ، ولا یَفتَحُ لَهُ أَبوابَ عِلمِهِ . ⁽⁴⁾

الاحتجاج عن صفوان بن یحیی :سَأَلَنی أَبو قُرَّةَ المُحَدِّثُ صاحِبُ شُبرُمَةَ أن أُدخِلَهُ عَلی أَبِی الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام ، فَاستَأذَنَهُ فَأَذِنَ لَهُ ، فَدَخَلَ فَسَأَلَهُ عَن أَشیاءَ مِنَ الحَلالِ وَالحَرامِ وَالفَرائِضِ وَالأَحکامِ حَتّی بَلَغَ سُؤالُهُ إِلَی التَّوحیدِ . فَقالَ لَهُ : أَخبِرنی ـ جَعَلَنِی اللّهُ فِداکَ ! ـ عَن کَلامِ اللّهِ لِموسی ؟ فَقالَ : اللّهُ أَعلَمُ ورسَولُهُ بِأَیِّ لِسانٍ کَلَّمَهُ ، بِالسُّریانِیَّةِ أَم بِالعِبرانِیَّةِ . فَأَخَذَ أَبو قُرَّةَ بِلِسانِهِ فَقالَ : إِنَّما أسَأَ لُکَ عَن هذَا اللِّسانِ! فَقالَ أَبُو الحَسَنِ : سُبحانَ اللّهِ عَمّا تَقولُ! ومَعاذَ اللّهِ أَن یُشبِهَ خَلقَهُ ، أَو یَتَکَلَّمَ بِمِثلِ ما هُم بِهِ مُتَکَلِّمونَ ، ولکِنَّهُ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ ، ولا کَمِثلِهِ قائِلٌ ولا فاعِلٌ . قالَ : کَیفَ ذلِکَ ؟ قالَ : کَلامُ الخالِقِ لِمَخلوقٍ لَیسَ کَکَلامِ المَخلوقِ لِمَخلوقٍ ، ولا یَلفِظُ بِشقِّ فَمٍ ولِسانٍ ، ولکن یَقولُ لَهُ : «کُن» فَکانَ بِمَشیئَتِهِ ما خاطَبَ بِهِ موسی علیه السلام مِنَ الأَمرِ وَالنَّهیِ مِن غَیرِ تَرَدُّدٍ فی نَفسٍ . ⁽⁵⁾

.

۶۵ / ۳ آنچه سخن خدا با آنها توصیف نمی شود

امام صادق علیه السلام:کلام خدا ، صفتی پدید آمده بوده و ازلی نیست . خداوند عز و جلوجود داشت ، در حالی که گویا و متکلّم نبود.

۶۵ / ۳آنچه سخن خدا با آنها توصیف نمی شودامام علی علیه السلام:خدا با موسی علیه السلام به گونه ای خاص سخن گفت: بدون اندام های بدن و ابزارها ، و نه با لب ، و نه با زبان کوچک.

امام علی علیه السلام:خدایی که با موسی علیه السلام به گونه ای خاص سخن گفت و نشانه های بزرگ خود را به او نمایاندْ، بدون اندام های بدن ، نه با ابزارها ، نه با تلفّظ زبانی ، و نه با زبان کوچک.

امام کاظم علیه السلام:او (خداوند) را با تلفّظ از راه گشودن دهان، تعریف و تحدید نمی کنم؛ بلکه چنان که خود گفته: «باش، پس به وجود می آید» ، با خواستش، بدون تردیدی در نفس. او بی نیاز و یگانه است و نیازمند شریکی که فرمان روایی اش را به یاد او آورد و درهای دانایی اش را برای او بگشاید ، نیست.

الاحتجاجـ به نقل از صفوان بن یحیی ـ: ابو قُرّه مُحدّث (صاحب شُبرُمه) از من خواست تا او را به خدمت امام رضا علیه السلامببرم. از امام علیه السلاماجازه خواست و ایشان ، اجازه داد . آن گاه، وارد شد و چیزهایی در مورد حلال و حرام و واجبات و احکام پرسید تا این که سؤالش به توحید رسید. ابو قُرّه به امام علیه السلام گفت: خدا ، مرا فدایت کند! مرا از سخن گفتن خدا با موسی علیه السلام آگاه کن . امام علیه السلام فرمود: «خدا و پیامبرش داناترند که خدا با کدام زبان با موسی علیه السلام سخن گفت : سُریانی یا عِبری» . ابو قُرّه ، زبانش را [با دست] گرفت و گفت : من در مورد این زبان از شما پرسش کردم! امام رضا علیه السلام فرمود: «خدا از آنچه می گویی ، منزّه است . پناه بر خدا که او شبیه آفریده اش باشد، یا همانند آنچه آفریدگان با آن سخن می گویند، سخن بگوید؛ بلکه چیزی شبیه او نیست و گوینده و کننده ای همچون او وجود ندارد» . ابو قُره گفت: چه طور؟ امام علیه السلام فرمود: «سخن آفریدگار [خطاب] به آفریده ، همچون سخن آفریده به آفریده نیست و او با گشودن دهان و زبان ، تلفّظ نمی کند؛ بلکه به آن می گوید: باش ! . پس با خواست او ، آنچه از امر و نهی به موسی علیه السلامخطاب کرد، به وجود آمد ، بدون خَلَجانی در نفس» .

.

. .

. .

الفصل السادس والستون: المتوفّی ، الموفی ، الموفّیالمتوفّی و الموفی والموفّی لغةً«المتوفّی» اسم فاعل من توفّی ، یتوفّی؛ و«المُوفی» اسم فاعل من أَوفی ، یُوفی؛ والموفّی اسم فاعل من وفّی ، یوفّی . کلّها مشتقّ من مادّة «وفی» وهو یدلّ علی إِکمال وإِتمام. منه الوفاء : إِتمام العهد وإِکمال الشرط . توفّیتَ الشیء واستوفیتَه ، إِذا أَخذتَ کلّه حتّی لم تترک منه شیئا ، ومنه یقال للمیت: توفّاه اللّه ⁽¹⁾. أَوفاه حقّه ووفّاه بمعنیً ، أَی : أَعطاه وافیا ⁽²⁾.

المتوفِّی والموفی والموفّی فی القرآن والحدیثلقد وردت مشتقّات مادّة «وفی» فی القرآن الکریم و نسبت إلی اللّه تعالی اثنتین وعشرین مرّةً ، ووردت صفة «متوفّی» مرّة واحدة ⁽³⁾، وصفة «موفّی» مرّة واحدة بصیغة الجمع ⁽⁴⁾. إِنّ توفّی اللّه تعالی تستعمل فی القرآن الکریم بالنسبة إِلی النفس حین الوفاة ⁽⁵⁾وحین النوم ⁽⁶⁾، وتستعمل أَیضا بالنسبة إِلی عیسی بن مریم علیه السلامونجاته من أیدی المخالفین ⁽⁷⁾؛ والظاهر أَنّ المراد فیجمیع الموارد أَخذ مورد التوفّی بتمامه وحفظه. وجاء إِیفاء اللّه وتوفّیه فی القرآن الکریم بالنسبة إِلی العهد ، والأَعمال ، والأُجور ، والأرزاق ، والحساب. ویبدو أَنّ المقصود فی جمیع هذه الموارد إِعطاؤها وافیةً . علی سبیل المثال عندما یقول القرآن الکریم : «أَوْفُواْ بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ» ۸ فإنّ القصد منها هو أَنّ النَّاس إِذا عملوا بعهدهم فإنّ اللّه سبحانه یعمل بعهده تماما ویفی بوعده وفاءً .

.

فصل شصت و ششم : مُتَوفّی، موُفی، مُوَفّی

واژه شناسی «مُتوفّی»، «مُوفی» و «مُوَفّی»

مُتوفّی و مُوفی و مُوفّی ، در قرآن و حدیث

فصل شصت و ششم : مُتَوفّی، موُفیُ، مُوَفّیواژه شناسی «مُتَوفّی»، «مُوفی» و «مُوَفّی»صفت «مُتوفّی (تمام گیرنده) » ، اسم فاعل از «توفّی، یتوفّی» و صفت «مُوفی (وفا کننده) » ، اسم فاعل از «أوفی، یُوفی» و صفت «مُوَفّی (تمام دهنده) » ، اسم فاعل از «وفّی، یوفّی» است. هر سه واژه ، از ریشه «وفی» برگرفته شده اند که بر کامل کردن و تمام کردن دلالت می کند. واژه «وفاء» ، به معنای تمام کردن پیمان و کامل کردن شرط، از همین ریشه است. وقتی گفته می شود: «توفّیتُ الشی ء و استوفیتُه» ، که تمام چیزی را برداشته باشی ، به گونه ای که چیزی از آن را رها نکرده باشی . از همین ریشه است که در مورد مُرده می گویند: «توفّاه اللّه ؛ خدا [روح] او را به تمامی گرفت» . دو جمله «أوفاه حقّه» و «وفّاه» به یک معناست؛ یعنی: حقّ او را به طور کامل به او داد.

مُتوفّی و مُوفی و مُوفّی ، در قرآن و حدیثمشتقّات ریشه «وفی» ، ۲۲ بار در قرآن کریم آمده و به خدای متعال ، نسبت داده شده است، و صفت «مُتوفّی» یک بار و صفت «موفّی» یک بار به صورت جمع، به کار رفته است. در قرآن کریم ، تَوَفّیِ خدا در مورد نفس انسان ، هنگام مرگ و خواب ، و نیز در مورد عیسی بن مریم علیهماالسلام و رهایی او از دست مخالفان ، به کار رفته است. به نظر می رسد در همه این موارد ، منظور ، گرفتن و برداشتنِ مورد توفّی به صورت کامل و حفظ آن از آفات است. در قرآن کریم ، مُوفی بودن و مُوَفّی بودن خدا نسبت به پیمان، اعمال، پاداش ها، روزی ها و حساب ، آمده است. چنین می نماید که در همه این موارد ، مقصود ، بخشیدن موارد یاد شده به صورت کامل است. برای مثال ، وقتی قرآن کریم می گوید: « وَ أَوْفُواْ بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ؛ به پیمان من وفا کنید تا به پیمان شما وفا کنم» ، مقصود این است که اگر انسان ها به پیمان خود عمل کنند ، خدا نیز به طور کامل به پیمان خود عمل می کند و به وعده اش به طور کامل ، عمل خواهد کرد.

.

۶۶ / ۱موفِی العَهدِالکتاب«أَوْفُواْ بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِیَّـیَ فَارْهَبُونِ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ: یا فارِجَ الهَمِّ ، یا کاشِفَ الغَمِّ ، یا غافِرَ الذَّنبِ، یا قابِلَ التَّوبِ، یا خالِقَ الخَلقِ، یا صادِقَ الوَعدِ، یا موفِیَ العَهدِ. ⁽²⁾

.

۶۶ / ۱ وفا کننده به پیمان

۶۶ / ۱وفا کننده به پیمانقرآن«به پیمان من وفا کنید تا به پیمان شما وفا کنم ، و تنها از من بترسید» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دُعای جوشن کبیر ـ: ای از بین برنده نگرانی و غصّه، ای دور کننده غم و اندوه، ای آمرزنده گناه، ای پذیرنده توبه، ای آفریننده آفریدگان، ای راست وعده، ای وفاکننده به پیمان!

.

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ: یا کافِیَ مَنِ استَکفاهُ ، یا هادِیَ مَنِ استَهداهُ ، یا کالِیَ ⁽¹⁾مَنِ استَکلاهُ ، یا راعِیَ مَنِ استَرعاهُ ، یا شافِیَ مَنِ استَشفاهُ، یا قاضِیَ مَنِ استَقضاهُ، یا مُغنِیَ مَنِ استَغناهُ، یا موفِیَ مَنِ استَوفاهُ ⁽²⁾.

۶۶ / ۲یُوَفِّی الأَعمالَ«وَ إِنَّ کُلاًّ لَّمَّا لَیُوَفِّیَنَّهُمْ رَبُّکَ أَعْمَــلَهُمْ إِنَّهُ بِمَا یَعْمَلُونَ خَبِیرٌ» .

«مَن کَانَ یُرِیدُ الْحَیَوةَ الدُّنْیَا وَ زِینَتَهَا نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمَــلَهُمْ فِیهَا وَ هُمْ فِیهَا لاَ یُبْخَسُونَ» . ⁽³⁾

۶۶ / ۳یُوَفِّی الأُجورَ«وَأَمَّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّــلِحَـتِ فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللَّهُ لاَ یُحِبُ الظَّــلِمِینَ» . ⁽⁴⁾

۶۶ / ۴یُوَفِّی الحِسابَ«وَ الَّذِینَ کَفَرُواْ أَعْمَــلُهُمْ کَسَرَابِ بِقِیعَةٍ یَحْسَبُهُ الظَّمْـئانُ مَاءً حَتَّی إِذَا جَاءَهُ لَمْ یَجِدْهُ شَیْـئا وَ وَجَدَ اللَّهَ عِندَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَ اللَّهُ سَرِیعُ الْحِسَابِ» . ⁽⁵⁾

.

۶۶ / ۲ تمام دهنده پاداشِ اعمال

۶۶ / ۳ تمام دهنده پاداش ها

۶۶ / ۴ تمام دهنده حساب

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای جوشن کبیر ـ: ای کفایت کننده آن که از او کفایت خواهد، ای راهنمای کسی که از او راهنمایی خواهد، ای مراقبت کننده کسی که از او مراقبت خواهد، ای نگه دارنده کسی که از او نگهداری خواهد، ای شفابخش کسی که از او شفا خواهد، ای برآورنده خواسته کسی که از او خواسته ای دارد، ای بی نیاز کننده کسی که از او بی نیازی خواهد، ای وفا کننده به کسی که از او وفا خواهد!

۶۶ / ۲تمام دهنده پاداشِ اعمال«و بی گمان ، پروردگار تو [پاداشِ] کارهای همه آنان را تمام می دهد، که او به آنچه می کنند ، آگاه است» .

«هرکه زندگی دنیا و آرایش آن را بخواهد، در این دنیا [پاداش] کارهایشان را به آنها تمام می دهیم و به آنان ، در این دنیا کم داده نمی شود» .

۶۶ / ۳تمام دهنده پاداش ها«وامّا آنان که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، پس [خدا] پاداششان را تمام می دهد ، و البته خدا ستمکاران را دوست نمی دارد» .

۶۶ / ۴تمام دهنده حساب«و کسانی که کافر شدند ، کارهایشان چون سرابی است در زمین هموار ، که تشنه آن را آب پندارد تا چون بدان جا رسد ، آن را چیزی نیابد و خدا را نزد آن یابد . پس خدا حساب او را تمام به او می دهد ، ⁽¹⁾و البته خدا ، زودْ حساب است» .

.

۶۶ / ۵یوفِی الأَرزاقَرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أَیُّهَا النَّاسُ ، إِنَّ اللّهَ موفی کُلِّ عَبدٍ ما کَتَبَ لَهُ مِنَ الرِّزقِ ، فَأَجمِلوا ⁽¹⁾فِی الطَّلَبِ ، خُذوا ما حَلَّ ودَعوا ما حَرَّمَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إِنَّ اللّهَ عز و جل یوفی عَبدَهُ ما کَتَبَ لَهُ مِنَ الرِّزقِ ، فَأَجمِلوا فِی الطَّلَبِ ، خُذوا ما حَلَّ ودَعوا ما حَرَّمَ . ⁽³⁾

۶۶ / ۶یَتَوَفَّی الأَنفُسَ«إِذْ قَالَ اللَّهُ یَـعِیسَی إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَرَافِعُکَ إِلَیَّ وَمُطَهِّرُکَ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُواْ وَجَاعِلُ الَّذِینَ اتَّبَعُوکَ فَوْقَ الَّذِینَ کَفَرُواْ إِلَی یَوْمِ الْقِیَـمَةِ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأَحْکُمُ بَیْنَکُمْ فِیمَا کُنتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ» . ⁽⁴⁾

«اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنفُسَ حِینَ مَوْتِهَا وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنَامِهَا فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضَی عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَ یُرْسِلُ الْأُخْرَی إِلَی أَجَلٍ مُّسَمًّی إِنَّ فِی ذَ لِکَ لاَیَـتٍ لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ» . ⁽⁵⁾

«وَهُوَ الَّذِی یَتَوَفَّاکُم بِالَّیْلِ وَیَعْلَمُ مَا جَرَحْتُم بِالنَّهَارِ ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ لِیُقْضَی أَجَلٌ مُّسَمًّی ثُمَّ إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ ثُمَّ یُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ» . ⁽⁶⁾

.

۶۶ / ۵ تمام دهنده روزی ها

۶۶ / ۶ تمام گیرنده جان ها

۶۶ / ۵تمام دهنده روزی هاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله:ای مردم! خدا به هر بنده ای ، آن روزی ای را که برایش نوشته ، به تمام می دهد . پس در جستجو[ی روزی] ، میانه روی کنید . آنچه را حلال کرده ، بردارید و آنچه را حرام کرده ، رها کنید.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله:خداوند عز و جل به بنده اش آن روزی ای را که برایش نوشته ، به تمام می دهد . پس در جستجوی [روزی] میانه روی کنید . آنچه را حلال کرده ، بردارید و آنچه را حرام کرده ، رها کنید.

۶۶ / ۶تمام گیرنده جان ها«[ یاد کن ] هنگامی [ را ] که خدا گفت : «ای عیسی! من تو را بر می گیرم و به سوی خویش بالا می برم ، و تو را از [ آلایش ] کسانی که کفر ورزیده اند ، پاک می گردانم ، و تا روز رستاخیز ، کسانی را که از تو پیروی کرده اند ، فرادست کسانی که کافر شده اند ، قرار خواهم داد . آن گاه ، فرجام شما به سوی من است . پس در آنچه بر سرِ آن اختلاف می کردید ، میان شما داوری خواهم کرد» » .

«خداست که جان ها را هنگام مرگشان می گیرد و نیز آن [ روحی ] را که در خواب است و نمرده است. پس آن [ روحی ]را که بر آن حکم مرگ کرده ، نگاه می دارد و آن [روح ]دیگر را [که در خواب است] ، تا سرآمدی معیّن ، باز می فرستد. هر آینه ، در این [امر] ، برای مردمی که می اندیشند . نشانه هاست» .

«و اوست که [روح ] شما را به شب بر می گیرد و آنچه در روز مرتکب آن شدید ، می داند . پس شما را در روز بر می انگیزد تا سرآمدی نامبرده فرا رسد . سپس ، بازگشت شما به سوی اوست . پس از آن ، شما را از آنچه می کردید ، آگاه می کند» .

.

الفصل السابع والستون: المجیبالمجیب لغةً«المجیب» اسم فاعل من أَجاب ، یُجیب من مادّة «جوب» وهو مراجعة الکلام ⁽¹⁾. یقال: أَجاب عن سؤاله ⁽²⁾. ولا یُسمّی جوابا إِلاّ بعد طلب ⁽³⁾. المجیب ، هو الذی یقابل الدعاء والسؤال بالقبول والعطاء ⁽⁴⁾.

المجیب فی القرآن والحدیثلقد وردت مشتقّات مادّة «جوب» أربع عشرة مرّةً بالنسبة إلی اللّه تعالی فی القرآن الکریم؛ وجاءت صفة «المجیب» مرّةً واحدةً فی الآیة الکریمة : «إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُّجِیبٌ» ⁽⁵⁾. وقد استعمل القرآن والأحادیث صفة «المجیب» والأفعال المتعلّقة به فی الدعاء والطلب ، واللّه یُجیب الداعین والمحتاجین والمضطرّین والتوّابین ویقضی حوائجهم .

.

فصل شصت و هفتم : مُجیب

واژه شناسی «مُجیب»

مجیب ، در قرآن و حدیث

فصل شصت و هفتم : مُجیبواژه شناسی «مُجیب»صفت «مُجیب (اجابت کننده / پاسخ دهنده) » ، اسم فاعل از «أجابَ، یُجیبُ» و از ریشه «جوب» به معنای «باز گرداندن سخن» است. گفته می شود: «جواب پرسش او را داد»؛ امّا سخن ، «جواب» نامیده نمی شود ، مگر این که پس از پرسش و درخواست باشد. مُجیب، کسی است که در برابر دعا و درخواست، قبول و بخشش می کند.

مجیب ، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم ، برگرفته از ریشه «جوب» ، چهارده بار در مورد خدای متعال به کار رفته است و صفت «مُجیب» ، یک بار در این آیه کریم آمده است : «إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُّجِیبٌ؛ پروردگار من ، نزدیک و پاسخ دهنده است» . در قرآن و احادیث ، صفت «مجیب» و افعال هم ریشه آن ، در مورد دعا و درخواست به کار رفته است ، و خداوند است که به دعاکنندگان و نیازمندان و درماندگان و توبه کنندگان ، پاسخ مثبت می دهد و نیازهایشان را برآورده می سازد.

.

۶۷ / ۱مُجیبُ الدَّعَواتِالکتاب«إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُّجِیبٌ» . ⁽¹⁾

«وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْیَسْتَجِیبُواْ لِی وَلْیُؤْمِنُواْ بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ» . ⁽²⁾

«وَ قَالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ» . ⁽³⁾

«إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ فَاسْتَجَابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُم بِأَلْفٍ مِّنَ الْمَلَئِِکَةِ مُرْدِفِینَ» . ⁽⁴⁾

«فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ کَیْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» . ⁽⁵⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا مَن هُوَ لِمَن دَعاهُ مُجیبٌ. ⁽⁶⁾

.

۶۷ / ۱ اجابت کننده دعاها

۶۷ / ۱اجابت کننده دعاهاقرآن«پروردگار من ، نزدیک و اجابت کننده است» .

«و چون بندگانم درباره من از تو پرسیدند ، [بگو:] «همانا من نزدیکم؛ دعای دعاکننده را، آن گاه که مرا بخواند، اجابت می کنم» . پس باید دعوت مرا بپذیرند و به من ایمان آورند؛ باشد که راه یابند» .

«و پروردگارتان گفت: مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم . کسانی که از پرستش من سرپیچی می کنند ، خوار به دوزخ وارد خواهند شد» .

«آن گاه که از پروردگارتان فریادرسی می خواستید، شما را [ چنین ] اجابت کرد که: من ، شما را با هزار فرشته که از پیِ یکدیگر درمی آیند ، یاری کننده ام» .

«پس ، پروردگارش او را اجابت کرد و نیرنگشان را از او بگردانید . اوست شنوای دانا» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله:ای کسی که به فردی که او را می خواند ، پاسخ دهنده ای!

.

الإمام علیّ علیه السلام :اللّهُمَّ لَکَ الحَمدُ رَفیعَ الدَّرَجاتِ ، مُجیبَ الدَّعواتِ ، مُنزِلَ البَرَکاتِ ، مِن فَوقِ سَبعِ سَماواتٍ ، مُعطِیَ السُّؤالاتِ ، ومُبَدِّلَ السَّیِّئاتِ بِالحَسَناتِ ، وجاعِلَ الحَسَناتِ دَرَجاتٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ المُجیبُ لِمَن ناداهُ بِأَخفَضِ صَوتِهِ ، السَّمیعُ لِمَن ناجاهُ لِأَغمَضِ سِرِّهِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اللّهُمَّ إِنّی أَسأَ لُکَ . . . یا مَن عَلی کُلِّ شَیءٍ رَقیبٌ ، وعَلی کُلِّ شَیءٍ حَسیبٌ ، ومِن کُلِّ عَبدٍ قَریبٌ ، ولِکُلِّ دَعوَةٍ مُستَجیبٌ . ⁽³⁾

۶۷ / ۲مُجیبُ المُضطَرّینَالکتاب«أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ» . ⁽⁴⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ مِن دُعائِهِ لَیلَةَ الأَحزابِ ـ: یا صَریخَ المَکروبینَ ⁽⁵⁾، ویا مُجیبَ المُضطَرّینَ ، ویا کاشِفَ الکَربِ العَظیمِ . ⁽⁶⁾

.

۶۷ / ۲ اجابت کننده درماندگان

امام علی علیه السلام:خدایا! ستایش برای توست که بالا برنده مقام ها، پاسخ دهنده دعاها، فرو آورنده برکت ها از فراز هفت آسمان، بخشنده درخواست ها، تبدیل کننده بدی ها به خوبی ها، ترفیع دهنده درجه[بنده در بهشت به واسطه ]خوبی هایی .

امام علی علیه السلام:خدایی جز اللّه نیست؛ آن پاسخ دهنده به کسی که با ضعیف ترین صدایش او را می خواند؛ آن شنوا برای کسی که پوشیده ترین رازش را با او نجوا می کند.

امام صادق علیه السلام:خدایا! ای کسی که بر هر چیز ، نگاهبانی و بر هر چیز ، شمارشگری و به هر بنده ای ، نزدیکی و به هر درخواستی ، پاسخ دهنده ای! من از تو می خواهم... .

۶۷ / ۲اجابت کننده درماندگانقرآن«یا کیست آن که درمانده را ـ چون او را بخواند ـ اجابت می کند و بدی را برطرف می سازد؟» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعایش در شب جنگ احزاب ـ: ای فریادرس اندوهگینان، و ای پاسخ دهنده درماندگان، و ای برطرف کننده اندوه بزرگ!

.

عنه صلی الله علیه و آله :یا مُجیبَ مَن لا مُجیبَ لَهُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :هُوَ اللّهُ أَسرَعُ الحاسِبینَ وأَجوَدُ المُفضِلینَ ، المُستَجیبُ دَعوَةَ المُضطَرّینَ وَالطَّالِبینَ إِلی وَجهِهِ الکَریمِ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلام :کانَ دُعاءُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله لَیلَةَ الأَحزابِ : یا صَریخَ المَکروبینَ ویا مُجیبَ دَعوَةِ المُضطَرّینَ . ⁽³⁾

۶۷ / ۳مُجیبُ التَّوّابینَالإمام علیّ علیه السلام :یا غِیاثَ المُستَغیثینَ أَغِثنی ، یا مُعینَ المُؤمِنینَ أَعِنّی ، یا مُجیبَ التَّوّابینَ تُب عَلَیَّ ، إِنَّکَ أَنتَ التَّوّابُ الرَّحیمُ . ⁽⁴⁾

۶۷ / ۴مُجیبٌ ما أَسمَعَهُالإمام زین العابدین علیه السلام :سُبحانَهُ مِن خالِقٍ ما أَصنَعَهُ ، ورازِقٍ ما أَوسَعَهُ ، وقَریبٍ ما أَرفَعَهُ ، ومُجیبٍ ما أَسمَعَهُ ، وعَزیزٍ ما أَمنَعَهُ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

۶۷ / ۳ پذیرنده توبه کنندگان

۶۷ / ۴ اجابت کننده ای که چه شنواست!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله:ای پاسخ دهنده به کسی که پاسخ دهنده ای ندارد!

امام علی علیه السلام:اوست اللّه ؛ آن که سریع ترینِ حسابرسان و بخشنده ترینِ بخشندگان است ؛ آن که پاسخ دهنده به درخواستِ درماندگان و درخواست کنندگانِ جلوه کریم اوست .

امام باقر علیه السلام:دعای پیامبر صلی الله علیه و آله در شب جنگ احزاب ، چنین بود: «ای فریادرس اندوهگینان و ای پاسخ دهنده به درخواست درماندگان!» .

۶۷ / ۳پذیرنده توبه کنندگانامام علی علیه السلام:ای فریادرس فریادخواهان! به دادَم برس، ای یاریگر مؤمنان! دستم را بگیر، ای پاسخ دهنده توبه کنندگان! توبه ام را بپذیر، که تنها تویی توبه پذیر مهربان.

۶۷ / ۴اجابت کننده ای که چه شنواست!امام زین العابدین علیه السلام:پاک است آفریدگار ، که چه سازنده است! و روزی رسان است ، که چه گشاینده است! و نزدیک است ، که چه والاست! و پاسخ دهنده است ، که چه شنواست! و شکست ناپذیر است ، که چه تسخیر ناشدنی است!

.

۶۷ / ۵مُجیبٌ لا یَسأَمُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ إِنَّکَ حَیٌّ لا تَموتُ ، وصادِقٌ لا تَکذِبُ ، وقاهِرٌ لا تُقهَرُ ، وبَدیءٌ لاتَنفَدُ ، وقَریبٌ لا تَبعُدُ ، وقادِرٌ لا تُضادُّ ، وغافِرٌ لا تَظلِمُ ، وصَمَدٌ لا تَطعَمُ ، وقَیّومٌ لاتَنامُ ، ومُجیبٌ لا تَسأَمُ ، وجَبّارٌ لا تُعانُ . ⁽¹⁾

.

۶۷ / ۵ اجابت کننده ای که خسته نمی شود

۶۷ / ۵اجابت کننده ای که خسته نمی شودپیامبر خدا صلی الله علیه و آله:خدایا! تویی زنده ای که نمی میری، و راستگویی که دروغ نمی گویی، و غالبی که مغلوب نمی شوی، و آغازگری که تمام نمی شوی، و نزدیکی که دور نمی شوی، و توانایی که با او مخالفت نمی شود، و آمرزنده ای که ستم نمی کنی، و بی نیازی که تغذیه نمی کنی ، و پاینده ای که نمی خوابی ، و اجابت کننده ای که خسته نمی شوی، و چیره ای که یاری نمی شوی .

.

الفصل الثامن والستون: المحیطالمحیط لغةً«المحیط» اسم فاعل من أَحاط ، یُحیط ، من مادّة «حوط» وهو الشیء یُطیف بالشیء. الحوط : شیء مستدیر تعلّقه المرأَة علی جبینها ، من فضّة ⁽¹⁾. الحائط : الجدار ؛ لأَنّه یحوط مافیه ⁽²⁾. أَحاط القوم بالبلد إِحاطةً: استداروا بجوانبه ⁽³⁾، ثمّ یستعمل فی الحفظ والصیانة . قال ابن الأَثیر : حاطه ، یحوطه حوطا وحیاطةً : إِذا حفظه وصانه وذبّ عنه وتوفّر علی مصالحه ⁽⁴⁾. والمناسبة بین الإطافة والاستدارة وبین الحفظ والصیانة واضحة؛ کأنّ الحافظ بإطافته واستدراته بالشیء یحفظه من الآفات و الأَخطار . أَحطتُ به علما ، أَی : أَحدق علمی به من جمیع جهاته وعرفته ⁽⁵⁾، ولم یفته شیء منها ۶ .

.

فصل شصت و هشتم : مُحیط

واژه شناسی «مُحیط»

فصل شصت و هشتم : مُحیطواژه شناسی «مُحیط»صفت «مُحیط (فراگیرنده) » ، اسم فاعل از «أحاطَ ، یُحیطُ» و از ریشه «حوط» به معنای «حلقه زدن چیزی بر چیز دیگر» است. حوُط ، چیز گردی از نقره است که زن بر پیشانی خود می بندد. حائط ، به معنای دیوار است؛ چون دیوار ، اشیای درون خود را فرا می گیرد. جمله «أحاط القوم بالبلد إحاطةً» ، به این معناست که : «مردم از همه طرف به دور شهر ، حلقه زدند». از سوی دیگر، حَوَطَ ، در نگهداری و مراقبت نیز به کار می رود. ابن اثیر گفته است: حاطه، یحوطه ، حوطاً و حیاطةً ، وقتی به کار می رود که کسی چیزی را نگهداری و مراقبت ، و از آن دفاع کند و همه توجّه خود را معطوف بر مصالح (منافع) آن نماید . و مناسبت میان حلقه زدن و دور چیزی چرخیدن، و نگهداری و مراقبت، روشن است. گویا نگهداری کننده از چیزی ، با حلقه زدن و دور آن چیز چرخیدن ، آن را از آسیب ها و خطرها حفظ می کند. جمله «أَحطتُ به علماً» ، بدین معناست که دانش من ، آن را از هر سو فرا گرفته (بدان احاطه یافته) است و به آن آگاهی دارم و چیزی از آن ، از دست نرفته است.

.

المحیط فی القرآن والحدیثلقد وردت مشتقّات مادّة «حوط» منسوبةً إِلی اللّه سبحانه فی القرآن الکریم ثلاث عشرة مرّةً ، فقد جاءت صفة «المحیط» ثلاث مرّات فی قوله: «بِمَا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ» ⁽¹⁾، ومرّتین بقوله: «بِکُلِّ شَیْ ءٍ مُّحِیطُ» ⁽²⁾، ومرّة واحدة بلفظ «بِمَا تَعْمَلُونَ مُحِیطٌ» ⁽³⁾، ومرّة واحدة أَیضا بلفظ «وَ اللَّهُ مُحِیطُ بِالْکَـفِرِینَ» ⁽⁴⁾، ومرّة واحدة بلفظ «مِن وَرَائِهِم مُّحِیطُ » ⁽⁵⁾، وقد وصف القرآن والأَحادیث اللّه بأنّه محیط بکلّ شیء بما فی ذلک النَّاس ، وهذه الإحاطة من حیث العلم والقدرة ، کما فی قوله تعالی «وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عِلْمَا » ⁽⁶⁾لا بالذات ، لأَنّ الأَماکن محدودة تحویها حدود أَربعة ، فإذا کان بالذات لزمها الحوایة. ⁽⁷⁾

.

محیط ، در قرآن و حدیث

محیط ، در قرآن و حدیثبرگرفته ها از ریشه «حوط» ، سیزده بار در قرآن کریم به خداوند نسبت داده شده است. صفت «مُحیط» سه بار به صورت «بِمَا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ ؛ به آنچه می کنند ، فراگیرنده است» دو بار به صورت «بِکُلِّ شَیْ ءٍ مُحِیطُ ؛ همه چیز را فراگیرنده است» ، یک بار به صورت «بِمَا تَعْمَلُونَ مُّحِیطٌ ؛ به آنچه می کنید ، فراگیرنده است» ، یک بار به صورت «واللّهُ مُحِیطُ بِالْکَـفِرِینَ ؛ و خدا فراگیرنده کافران است» ، و یک بار به صورت «مِن وَرَائِهِم مُّحِیطُ ؛ از هر سو ، آنان را فراگیرنده است» به کار رفته است. در قرآن و احادیث ، خداوند ، محیط بر هر چیزی از جمله انسان ها دانسته شده است و این احاطه، از جهت علم و قدرت اوست ـ چنان که در آیه : «وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عِلْمَا ؛ و خداوند به همه چیز ، احاطه علمی دارد » آمده است ـ نه با ذاتش ⁽¹⁾؛ چون مکان ها محدودند و جهت های چهارگانه آنها را در برگرفته اند و اگر [احاطه خدا] با ذاتش بود ، ذات خدا الزاما دارای جهت های چهارگانه می شد [؛ یعنی خدا، بالا و پایین و چپ و راست پیدا می کرد ] .

.

۶۸ / ۱مُحیطٌ بِکُلِّ شَیءٍالکتاب«أَلاَ إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْ ءٍ مُّحِیطُ» . ⁽¹⁾

«وَلِلَّهِ مَا فِی السَّمَـوَ تِ وَمَا فِی الْأَرْضِ وَکَانَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْ ءٍ مُّحِیطًا» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :حَدَّ الأَشیاءَ کُلَّها عِندَ خَلقِهِ إِبانَةً ⁽³⁾لَها مِن شِبهِهِ وإِبانَةً لَهُ مِن شِبهِها ، لَم یَحلُل فیها فَیُقالَ : هُوَ فیها کائِنٌ ، ولَم یَن ءَ عَنها فَیُقالَ : هُوَ مِنها بائِنٌ ⁽⁴⁾، ولَم یَخلُ مِنها فَیُقالَ لَهُ : أَینَ ، لکِنَّهُ سُبحانَهُ أَحاطَ بِها عِلمُهُ وأَتقَنَها صُنعُهُ وأَحصاها حِفظُهُ ، لَم یَعزُب ⁽⁵⁾عَنهُ خَفِیّاتُ غُیوبِ الهَواءِ ولا غَوامِضُ مَکنونِ ظُلَمِ الدُّجی ولا ما فِی السَّماواتِ العُلی إِلَی الأَرَضینَ السُّفلی ، لِکُلِّ شَیءٍ مِنها حافِظٌ ورَقیبٌ ، وکُلُّ شَیءٍ مِنها بِشَیءٍ مُحیطٌ ، وَالمُحیطُ بِما أَحاطَ مِنهَا الواحِدُ الأَحَدُ الصَّمَدُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ فی خُطبَةٍ لَهُ یَذکُرُ فیها خَلقَ اللّهِ عز و جلالعالَمَ ـ: أَحالَ الأَشیاءَ لأَوقاتِها ، ولَأَمَ ⁽⁷⁾بَینَ مُختَلِفاتِها ، وغَرَّزَ غَرائِزَها ⁽⁸⁾، وأَلزَمَها أَشباحَها ، عالِما بِها قَبلَ ابتِدائِها ، مُحیطا بِحُدودِها وَانتِهائِها ، عارِفا بِقَرائِنِها وأَحنائِها ⁽⁹⁾. ⁽¹⁰⁾

.

۶۸ / ۱ فراگیرنده هر چیز است

۶۸ / ۱فراگیرنده هر چیز استقرآن«آگاه باش که او همه چیز را [به علم و قدرت خود ،] فراگیرنده است» .

«و آنچه در آسمان ها و آنچه در زمین است ، از آنِ خداست، و خدا همه چیز را فراگیرنده است» .

حدیثامام علی علیه السلام:[ خداوند ، ] همه چیز را هنگام آفرینش ، محدود (معیّن) ساخته تا از همانندی آنها به خود و از همانندی خود به آنها جدا شود . در اشیا حلول نکرده تا گفته شود: «او در اشیاست» ، و از اشیا دور نشده تا گفته شود: «او از اشیا فاصله دارد»، و از اشیا کنار نکشیده تا گفته شود : «کجاست؟»؛ بلکه آگاهی خدای پاک ، اشیا را فرا گرفته و سازندگی او ، اشیا را استوار ساخته و نگهداری (مراقبت) او اشیا را شماره کرده است . امور پنهانِ اسرار جَو ، و امور پیچیده و پوشیده تاریک های شب ، و آنچه در آسمان های برین تا زمین های فرودین وجود دارد ، از او پوشیده نیست؛ برای هر چیزی از آنها، نگاهبان و مراقبی است و هر چیزی از آنها چیزی را فراگیرنده است، و موجودی که فراگیرنده های اشیا را فراگرفته است ، یگانه بی همتای بی نیاز است.

امام علی علیه السلامـ در خطبه ای که آفرینش جهان به وسلیه خداوند عز و جل را ذکر می کند ـ: به اشیا در زمان معیّنشان پرداخت، و میان امور گوناگون ، سازواری داد، و طبیعت اشیا را در درونشان نهاد ، و آنها را با حالت بدون تعیّنشان ، همراه ساخت [و با پذیرش این طبیعت ها، اشیا تعیّن یافتند]، در حالی که پیش از آغاز پیدایش آفریدگان ، به آنها آگاه بود و اندازه ها و نهایت آنها را فراگیرنده بود و پیوستگی ها و کرانه های آنها را می شناخت .

.

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی لا مِن شَیءٍ کانَ ، ولا مِن شَیءٍ کَوَّنَ ما قَد کانَ ... مُستَشهِدٌ بِکُلِّیَّةِ الأَجناسِ عَلی رُبوبِیَّتِهِ ، وبِعَجزِها عَلی قُدرَتِهِ ، وبِفُطورِها ⁽¹⁾عَلی قِدمَتِهِ ، وبِزَوالِها عَلی بَقائِهِ ، فَلا لَها مَحیصٌ عَن إِدراکِهِ إِیّاها ، ولا خُروجٌ مِن إِحاطَتِهِ بِها ، ولاَ احتِجابٌ عَن إِحصائِهِ لَها ، ولاَ امتِناعٌ مِن قُدرَتِهِ عَلَیها . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ إِنّی أَسأَ لُکَ . . . بِالاِسمِ الأَعظَمِ الأَعظَمِ الأَعظَمِ ، المُحیطِ بِمَلَکوتِ السَّماواتِ وَالأَرضِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :سُبحانَ مَن هُوَ عالِمٌ لا یَسهو ⁽⁴⁾، سُبحانَ مَن هُوَ مُحیطٌ بِخَلقِهِ لا یَغیبُ ، سُبحانَ مَن هُوَ مُحتَجِبٌ لا یُری . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ : مَا الفَرقُ بَینَ أَن تَرفَعوا أَیدِیَکُم إِلَی السَّماءِ وبَینَ أَن تَخفِضوها نَحوَ الأَرضِ؟ ـ: ذلِکَ فی عِلمِهِ وإِحاطَتِهِ وقُدرَتِهِ سَواءٌ ، ولکِنَّهُ عز و جل أَمَرَ أَولیاءَهُ وعِبادَهُ بِرَفعِ أَیدیهِم إِلَی السَّماءِ نَحوَ العَرشِ ؛ لِأَنَّهُ جَعَلَهُ مَعدِنَ الرِّزقِ ، فَثَبَّتنا ما ثَبَّتَهُ القُرآنُ . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام:ستایش ، برای خدایی است که از چیزی به وجود نیامده، و آنچه را موجود است ، از چیزی به وجود نیاورده است... . [ او ]همه گروه های موجودات را بر پروردگار بودنش، ناتوانی آنها را بر توانایی اش، آغازْ داشتنِ آنها را بر بی آغازی اش، و نابودی آنها را بر پایداری اش، گواه گرفته است . پس موجودات ، گریزی از ادراک شدنشان به وسیله خدا ندارند ، و از فراگیری خدا بر خویش گریزی ندارند ، و نمی توانند از حسابگری خدا پوشیده باشند و مانع چیرگی خدا بر خویش شوند.

امام زین العابدین علیه السلام:خدایا! از تو می خواهم... به بزرگ ترین و بزرگ ترین و بزرگ ترین نامت ، که ملکوت آسمان ها و زمین را فراگرفته است... .

امام صادق علیه السلام:پاک است خدایی که داناست و غفلت نمی کند ، پاک است خدایی که فراگیرنده آفریدگان است، بدون غیبت ، پاک است خدایی که پوشیده است و دیده نمی شود!

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به این سؤال که : چه فرقی است میان این که [ هنگام دعا ]دست های خود را به سوی آسمانْ بلند کنید ، یا به سمت زمین ، پایین بیاورید؟ ـ: این دو حالت در دانش و احاطه و توانایی خدا فرقی نمی کند؛ امّا خداوند عز و جل به دوستان و بندگان خود ، دستور داده که دستانشان را به سمت آسمان به سوی عرش ، دراز کنند؛ چون آسمان را معدن روزی قرار داده است . پس ما همان مطلب را که قرآن مقرّر کرده، مقرّر کرده ایم.

.

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَنِ التّکبیرِ فِی العیدَینِ ـ: تَقولُ : اللّهُ أَکبَرُ أَحاطَ بِکُلِّ شَیءٍ حِفظُکَ ، وقَهَرَ کُلَّ شَیءٍ عِزُّکَ . ⁽¹⁾

الإمام الرضا علیه السلام :أَنتَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ ، وبِکُلِّ شَیءٍ مُحیطٌ ، وبِعِبادِکَ خَبیرٌ بَصیرٌ . ⁽²⁾

الإمام الجواد علیه السلام :أَسأَ لُکَ بِالعَینِ الَّتی لا تَنامُ ، وبِالحَیاةِ الَّتی لا تَموتُ ، وبِنورِ وَجهِکَ الَّذی لا یَطفَأُ ، وبِالاِسمِ الأَکبَرِ الأَکبَرِ الأَکبَرِ ، وبِالاِسمِ الأَعظَمِ الأَعظَمِ الأَعظَمِ الَّذی هُوَ مُحیطٌ بِمَلَکوتِ السَّماواتِ وَالأَرضِ . ⁽³⁾

الإمام الهادی علیه السلامـ لَمّا قیلَ لَهُ : رُوِیَ لَنا أَنَّ اللّهَ فی مَوضِعٍ دونَ مَوضِعٍ ـ: اِعلَم أَنَّهُ إِذا کانَ فِی السَّماءِ الدُّنیا فَهُوَ کَما هُوَ عَلَی العَرشِ ، وَالأَشیاءُ کُلُّها لَهُ سَواءٌ عِلما وقُدرَةً ومُلکا وإِحاطَةً . ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از «اللّه أکبر» گفتن در عیدهای فطر و قربان ـ: می گویی: «اللّه أکبر (خدا بزرگ تر است ) » . نگهداریِ (مراقبتِ) تو ، هر چیزی را فرا گرفته است، و عزّت تو بر همه چیز ، چیره گشته است» .

امام رضا علیه السلام:تو بر همه چیز توانایی، و همه چیز را فراگیرنده ای، و به بندگانت آگاه و بینایی.

امام جواد علیه السلام:از تو می خواهم، به چشمی که نمی خوابد، و به زندگی ای که نمی میرد، و به نور تجلّی ات که خاموش نمی شود، و به بزرگ ترین ، بزرگ ترین و بزرگ ترین نامت ، و به سترگ ترین ، سترگ ترین ، و سترگ ترین نامت که ملکوت آسمان ها و زمین را فراگیرنده است... .

امام هادی علیه السلامـ آن گاه که به ایشان گفته شد: برای ما روایت شده که خدا در جایی هست و در جایی نیست ـ: بدان که خداوند ، چون در آسمان دنیا هست ، همان سان بر عرش نیز هست و همه اشیا به یک اندازه در دانایی و توانایی و فرمان روایی و احاطه او قرار دارند .

.

۶۸ / ۲مُحیطٌ بِالنَّاسِالکتاب«وَ إِذْ قُلْنَا لَکَ إِنَّ رَبَّکَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ وَ مَا جَعَلْنَا الرُّءْیَا الَّتِی أَرَیْنَـکَ إِلاَّ فِتْنَةً لِّلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْءَانِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَمَا یَزِیدُهُمْ إِلاَّ طُغْیَـنًا کَبِیرًا» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلامـ لَمّا قالَ لَهُ یَهودِیٌّ : فَأَخبِرنی عَنِ اللّهِ عز و جل أَینَ هُوَ؟ ـ: هُوَ هاهُنا وهاهُنا وفَوقُ وتَحتُ ومُحیطٌ بِنا ومَعَنا ، وهُوَ قَولُهُ : «مَا یَکُونُ مِن نَّجْوَی ثَلَـثَةٍ إِلاَّ هُوَ رَابِعُهُمْ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أَمّا قَولُهُ : «لاَّ تُدْرِکُهُ الْأَبْصَـرُ وَهُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصَـرَ» ⁽⁴⁾فَهُوَ کَما قالَ ؛ «لاَّ تُدْرِکُهُ الْأَبْصَـرُ» یَعنی لا تُحیطُ بِهِ الأَوهامُ ، «وَهُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصَـرَ» یَعنی یُحیطُ بِها «وَهُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ» . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :قَد أَحاطَ عِلمُ اللّهِ سُبحانَهُ بِالبَواطِنِ وأَحصی الظَّواهِرَ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :خَرَقَ عِلمُهُ باطِنَ غَیبِ السُّتُراتِ ، وأَحاطَ بِغُموضِ عَقائِدِ السَّریراتِ . ⁽⁷⁾

.

۶۸ / ۲ فراگیرنده مردم است

۶۸ / ۲فراگیرنده مردم استقرآن«و هنگامی [ را یاد کن ] که به تو گفتیم: «همانا پروردگارت بر مردم ، احاطه دارد» . و خوابی که به تو نمودیم و درخت نفرین شده در قرآن را جز برای آزمایش مردم قرار ندادیم، و ما آنان را بیم می دهیم؛ ولی آنان را جز سرکشی ای بزرگ نمی افزاید» .

حدیثامام علی علیه السلامـ چون یک یهودی به ایشان گفت: از خداوند عز و جل آگاهم کن که کجاست؟ ـ: او ، این جا و آن جا و بالا و پایین است و ما را فرا گرفته و همراه ماست، و این ، همان سخن خداست که : «راز گفتنِ هیچ سه تنی نیست ، مگر آن که او چهارمینِ آنان است» .

امام علی علیه السلام:امّا سخن خدا: «دیده ها او را در نمی یابند و او دیده ها را درمی یابد» ، حقیقت ، همان است که خدا گفته است . «دیده ها او را درنمی یابند» ، یعنی اندیشه ها او را فرا نمی گیرند . «و او دیده ها را درمی یابد» ، یعنی خدا چشم ها را فرا می گیرد، «و اوست ریزبینِ آگاه» .

امام علی علیه السلام:دانش خدای پاک ، درون اشیا را فرا گرفته و پدیدارها را برشمرده است.

امام علی علیه السلام:دانش او ، درونِ پرده های نهان را شکافت و پیچیدگی باورهای پنهان را فرا گرفت.

.

الإمام الکاظم علیه السلام :اللّهُمَّ إِنّی وفُلانُ بن فُلانٍ عَبدانِ مِنَ عَبیدِکَ ، نَواصینا ⁽¹⁾بِیَدِکَ ، تَعلَمُ مُستَقَرَّنا ومُستَودَعَنا ، ومُنقَلَبَنا ومَثوانا ، وسِرَّنا وعَلانِیَتَنا ، تَطَّلِعُ عَلی نِیّاتِنا وتُحیطُ بِضَمائِرِنا ، عِلمُکَ بِما نُبدیهِ کَعِلمِکَ بِما نُخفیهِ . ⁽²⁾

۶۸ / ۳مُحیطٌ بِالکافِرینَ«أَوْ کَصَیِّبٍ مِّنَ السَّمَاءِ فِیهِ ظُـلُمَـتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصَـبِعَهُمْ فِی ءَاذَانِهِم مِّنَ الصَّوَ عِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَ اللَّهُ مُحِیطُ بِالْکَـفِرِینَ» . ⁽³⁾

«بَلِ الَّذِینَ کَفَرُواْ فِی تَکْذِیبٍ * وَ اللَّهُ مِن وَرَائِهِم مُّحِیطُ » . ⁽⁴⁾

۶۸ / ۴مُحیطٌ بکلِّ شیءٍ عِلماالکتاب«اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمَـوَ تٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عِلْمَا» . ⁽⁵⁾

«ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا * حَتَّی إِذَا بَلَغَ مَطْـلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْـلُعُ عَلَی قَوْمٍ لَّمْ نَجْعَل لَّهُم مِّن دُونِهَا سِتْرًا * کَذَ لِکَ وَ قَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَیْهِ خُبْرًا» . ⁽⁶⁾

.

۶۸ / ۳ فراگیرنده کافران است

۶۸ / ۴ دانش خدا هر چیزی را فراگیرنده است

امام کاظم علیه السلام:خدایا! من و فلانی فرزند فلانی ، دو بنده از بندگان توییم . پیشانی (زمام) ما در دست توست . قرارگاه و ودیعتگاه (اصلاب و ارحام) ما و بازگشتگاه و اقامتگاه ما و راز آلودی و هویداییِ ما را می دانی و بر نیتّ های ما آگاهی و اندرون ما را فراگرفته ای، و دانش تو به آنچه آشکار می کنیم ، همچون دانش توست به آنچه پنهان می کنیم.

۶۸ / ۳فراگیرنده کافران است«یا چون [ کسانی که در معرض ] ابر باران زای آسمان ـ که در آن ، تاریکی هایی و تندر و آذرخشی است ـ [ قرار گرفته اند ]؛ از بیم مرگ [بر آمده] از صاعقه ها، انگشتان خود را در گوش هایشان می کنند، و خدا فراگیرنده کافران است» .

«بلکه آنها که کافر شدند ، در دروغ انگاری اند ، و خدا از هر سو ، آنان را فراگیرنده است» .

۶۸ / ۴دانش خدا هر چیزی را فراگیرنده استقرآن«خدا ، همان است که هفت آسمان ، و از زمین ، همانند آن را آفرید. فرمان [او ، ]در میان آنها فرو می آید تا بدانید که خدا بر هر چیزی تواناست و دانش خدا همه چیز را فرا گرفته است» .

«سپس [ ذو القرنین ] وسیله ای [دیگر] را پی گرفت ، تا چون به گاه برآمدن خورشید رسید، آن را یافت که بر قومی طلوع می کند که برای آنان در برابر آن ، پوششی قرار نداده بودیم. چنین بود، و ما قطعا به آنچه نزد او بود ، احاطه داشتیم» .

.

«إِلاَّ مَنِ ارْتَضَی مِن رَّسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا * لِّیَعْلَمَ أَن قَدْ أَبْلَغُواْ رِسَــلَـتِ رَبِّهِمْ وَ أَحَاطَ بِمَا لَدَیْهِمْ وَ أَحْصَی کُلَّ شَیْ ءٍ عَدَدَا» . ⁽¹⁾

«إِن تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِن تُصِبْکُمْ سَیِّئَةٌ یَفْرَحُواْ بِهَا وَإِن تَصْبِرُواْ وَتَتَّقُواْ لاَ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْـئا إِنَّ اللَّهَ بِمَا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ» . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الحَمدُ للّهِِ الَّذی عَلا فی تَوَحُّدِهِ ، ودَنا فی تَفَرُّدِهِ ، وجَلَّ فی سُلطانِهِ ، وعَظُمَ فی أَرکانِهِ ، وأَحاطَ بِکُلِّ شَیءٍ عِلما وهُوَ فی مَکانِهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أَشهَدُ أَنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ ، وأَنَّ اللّهَ قَد أَحاطَ بِکُلِّ شَیءٍ عِلما ، وأَحصی کُلَّ شَیءٍ عَدَدا ، وأَحاطَ بِالبَرِیَّةِ خُبرا . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ إِنّی أَسأَ لُکَ بِرَحمَتِکَ الَّتی وَسِعَت کُلَّ شَیءٍ ، وبِعِزَّتِکَ الَّتی قَهَرَت کُلَّ شَیءٍ ، وبِعِزَّتِکَ ⁽⁵⁾الَّتی ذَلَّ لَها کُلُّ شَیءٍ ، وبِقُوَّتِکَ الَّتی لا یَقومُ لَها شَیءٌ، وبِسُلطانِکَ الَّذی عَلا کُلَّ شَیءٍ ، وبِعِلمِکَ الَّذی أَحاطَ بِکُلِّ شَیءٍ . ⁽⁶⁾

.

« [و کسی را بر غیب خود ، آگاه نمی کند ،] مگر آن فرستاده ای را که از او خشنود باشد ، که برای او از پیش رو و از پشت سرش ، نگاهبانانی گسیل می دارد تا معلوم بدارد که رسالت های پروردگارشان را رسانده اند، و البته [خدا ]آنچه را نزد آنان است ، فرا گرفته است و عدد هر چیزی را شماره کرده است» .

«اگر نیکی ای به شما برسد، آنان را ناخشنود می کند، و اگر بدی ای به شما برسد، بدان شاد می شوند، و اگر شکیبایی و پرهیزگاری کنید، نیرنگشان هیچ زیانی به شما نمی رساند، که خدا به آنچه می کنند، فراگیرنده است» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله:ستایش ، خدایی راست که در یگانگی اش بلندمرتبه، و در یکتایی اش نزدیک، و در سلطنتش شکوهمند، و در ارکانش بزرگ است، و دانش او همه چیز را فراگرفته و او در جایگاه خویش است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله:گواهی می دهم که خدا بر هر چیزی تواناست ، و این که دانش خدا هر چیزی را فرا گرفته است، و عدد هر چیز را شمار کرده است، و آگاهی اش آفریدگان را فراگرفته است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله:خدایا! از تو می خواهم به رحمتت که هر چیزی را فراگرفته است، و به عزّتت که بر هر چیزی چیره است، و به عزّتت که هر چیزی در برابرش خوار است، و به نیرومندی ات که چیزی با آن برابری نمی کند ، و به سلطنتت که بر هر چیزی برتری دارد، و به دانشت که هر چیزی را فرا گرفته است... .

.

الإمام علیّ علیه السلام :تَعالَی اللّهُ العَلِیُّ الأَعلی ، عالِمُ کُلِّ خَفِیَّةٍ ، وشاهِدُ کُلِّ نَجوی، لا کَمُشاهَدَةِ شَیءٍ مِنَ الأَشیاءِ ، عَلاَ ⁽¹⁾السَّماواتِ العُلی إِلَی الأَرَضینَ السُّفلی ، وأَحاطَ بِجَمیعِ الأَشیاءِ عِلما ، فَعَلاَ الَّذی دَنا ودَنَا الَّذی عَلا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ بِما حَمِدَهُ بِهِ کُرسِیُّهُ ⁽³⁾وکُلُّ شَیءٍ أَحاطَ بِهِ عِلمُهُ ، وسُبحانَ اللّهِ بِما سَبَّحَهُ بِهِ کُرسِیُّهُ وکُلُّ شَیءٍ أَحاطَ بِهِ عِلمُهُ ، ولا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ بِما هَلَّلَهُ بِهِ کُرسِیُّهُ وکُلُّ شَیءٍ أَحاطَ بِهِ عِلمُهُ ، وَاللّهُ أَکبَرُ بِما کَبَّرَهُ بِهِ کُرسِیُّهُ وکُلُّ شَیءٍ أَحاطَ بِهِ عِلمُهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :کُلُّ عالِمٍ فَمِن بَعدِ جَهلٍ تَعَلَّمَ ، وَاللّهُ لَم یَجهَل ولَم یَتَعَلَّم ، أَحاطَ بِالأَشیاءِ عِلما قَبلَ کَونِها فَلَم یَزدَد بِکَونِها عِلما ، عِلمُهُ بِها قَبلَ أَن یُکَوِّنَها کَعِلمِهِ بَعدَ تَکوینِها . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ . . . الجَلیلِ ثَناؤُهُ ، الصّادِقَةِ أَسماؤُهُ ، المُحیطِ بِالغُیوبِ وما یَخطُرُ عَلَی القُلوبِ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اللّهُمَّ أَنتَ اللّهُ لا إِلهَ إِلاّ أَنتَ . . . أَحَطتَ کُلَّ شَیءٍ بِعِلمِکَ ، وأَحصَیتَ کُلَّ شَیءٍ عَدَدا . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام:والاست خدای بلندمرتبه برتر ، دانا به هر پنهان ، و گواه بر هر راز و نیاز، نه همچون دیدن چیزی از چیزها، والایی یافته بر آسمان های برین تا زمین های فرودین، و دانش او همه اشیا را فراگرفته است . پس ، آن که نزدیک شده ، والا گشته و آن که والا شده ، نزدیک گشته است .

امام علی علیه السلام:ستایش ، برای خداست همچون پاک دانستن کرسی او ⁽¹⁾و هر آنچه که دانش او فراگرفته است، و پاک است خدا ، همچون پاک دانستن کرسی او، و هر آنچه که دانش او فراگرفته است، و خدایی غیر از اللّه نیست ، همچون تهلیلِ ( « لا إله إلاّ اللّه » گفتنِ ) کرسی خدا و هر آنچه که دانش او فراگرفته است، و خدا بزرگ تر است ، همچون بزرگ شمرده شدنش از جانب کُرسی اش و هر آنچه دانش او فرا گرفته است.

امام علی علیه السلام:هر دانایی ، از پسِ نادانی ، دانش می آموزد؛ امّا خدا ، هیچ گاه نادان نبوده و هیچ گاه دانشی نیاموخته است . دانش او ، اشیا را پیش از به وجود آمدنشان، فراگرفته است . پس با به وجود آمدن آنها دانش خدا افزایش نیافته است . دانش او به اشیا پیش از آفریدن آنها ، همچون دانش او پس از آفریدن آنهاست .

امام علی علیه السلام:ستایش ، از آنِ خداست... که ثنای او باشُکوه است، نام هایش راست است، و امور پنهان و آنچه را به دل ها خطور می کند، فراگیرنده است.

امام صادق علیه السلام:خدایا! تویی اللّه ، که خدایی جز تو نیست... . با دانشت ، همه چیز را فراگرفته ای و عدد هر چیزی را شماره کرده ای.

.

الإمام الکاظم علیه السلام:إِنَّ اللّهَ قَد أَحاطَ بِکُلِّ شَیءٍ عِلما وأَحصی کُلَ شَیءٍ عَدَدا. ⁽¹⁾

الإمام المهدیّ علیه السلامـ فی قُنوتِهِ ـ: یا مَن أَحاطَ بِکُلِّ شَیءٍ عِلما ، یا مَن أَحصی کُلَّ شَیءٍ عَدَدا . ⁽²⁾

المزار الکبیرـ فِی الدُّعاءِ بِمَسجِدِ قُبا ـ: . . . لا لَکَ حالٌ سَبَقَ حالاً فَتَکونَ أَوَّلاً قَبلَ أَن تَکونَ آخِرا ، وتَکونَ ظاهِرا قَبلَ أَن تَکونَ باطِنا ، أَحاطَ بِکُلِّ شَیءٍ عِلمُکَ ، وأَحصی کُلَّ شَیءٍ غَیبُکَ . ⁽³⁾

۶۸ / ۵مُحیطٌ بکلِّ شیءٍ قُدرَةًالکتاب«وَ أُخْرَی لَمْ تَقْدِرُواْ عَلَیْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا وَ کَانَ اللَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرًا» . ⁽⁴⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ بِما وارَتِ ⁽⁵⁾الحُجُبُ مِن جَلالِکَ وجَمالِکَ ، وبِما أَطافَ بِهِ العَرشُ مِن بَهاءِ کَمالِکَ ، وبِمَعاقِدِ العِزِّ مِن عَرشِکَ ، وبِما تُحیطُ بِهِ قُدرَتُکَ مِن مَلَکوتِ سُلطانِکَ ... ⁽⁶⁾

.

۶۸ / ۵ توانایی خدا فراگیرنده همه چیز است

امام کاظم علیه السلام:دانش خدا ، هر چیزی را فرا گرفته است و عدد هر چیزی را شماره کرده است.

امام مهدی علیه السلامـ در قنوتش ـ: ای کسی که دانشت ، هر چیزی را فرا گرفته است ، ای کسی که عدد هر چیزی را شماره کرده ای!

المزار الکبیرـ در دعایی که در مسجد قُبا خوانده می شود ـ: برای تو حالتی نیست که بر حالتی دیگر پیشی گرفته باشد تا پیش از آن که آخر شوی ، نخستین گردی، و پیش از آن که باطن شوی ، ظاهر گردی . دانش تو هر چیزی را فرا گرفته است و آگاهی تو از غیب ، هر چیزی را شماره کرده است.

۶۸ / ۵توانایی خدا فراگیرنده همه چیز استقرآن«و [ نیز غنایم و فتوحات]دیگری [ نصیبتان می کند ] که شما توانایی آن را ندارید ؛ ولی [ قدرت ] خدا به آن احاطه دارد ، و خدا بر همه چیز ، تواناست» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله:خدایا! به آنچه پوشش ها از شُکوه و زیبایی تو پنهان کرده اند ، و به آنچه از درخشش کمال تو که عرش را احاطه کرده است ، و به جایگاه عزّتمند عرشت، و به آنچه توانایی تو از ملکوت سلطنتت فرا گرفته است ... .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «مَا یَکُونُ مِن نَّجْوَی ثَلَـثَةٍ إِلاَّ هُوَ رَابِعُهُمْ وَ لاَ خَمْسَةٍ إِلاَّ هُوَ سَادِسُهُمْ» ⁽¹⁾ـ: هُوَ واحِدٌ وأَحَدِیُّ الذَّاتِ ، بائِنٌ مِن خَلقِهِ وبِذاکَ وَصَفَ نَفسَهُ ، وهُوَ بِکُلِّ شَیءٍ مُحیطٌ بِالإِشرافِ وَالإِحاطَةِ وَالقُدرَةِ «لاَ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمَـوَ تِ وَ لاَ فِی الْأَرْضِ وَ لاَ أَصْغَرُ مِن ذَ لِکَ وَ لاَ أَکْبَرُ» ⁽²⁾بِالإِحاطَةِ وَالعِلمِ لا بِالذَّاتِ ، لِأَنَّ الأَماکِنَ مَحدودَةٌ تَحویها حُدودٌ أَربَعَةٌ ، فَإذا کانَ بِالذَّاتِ لَزِمَهَا الحَوایَةُ . ⁽³⁾

۶۸ / ۶مُحیطٌ غَیرَ مُحاطٍرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی حِرزٍ لَهُ ـ: أَعوذُ بِاللّهِ المُحیطِ بِکُلِّ شَیءٍ ولا یُحیطُ بِهِ شَیءٌ ، وهُوَ بِکُلِّ شَیءٍ مُحیطٌ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی لا إِلهَ إِلاّ هُوَ . . . لا تُدرِکُهُ حَدَقُ ⁽⁵⁾النّاظِرینَ ، ولا یُحیطُ بِسَمعِهِ سَمعُ السّامِعینَ . ⁽⁶⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی قُنوتِهِ ـ: ثَنَتِ الأَلبابُ ⁽⁷⁾عَن کُنهِکَ ⁽⁸⁾أَعِنَّتَها ⁽⁹⁾، فَأَنتَ المُدرِکُ غَیرَ المُدرَکِ ، وَالمُحیطُ غَیرَ المُحاطِ . ⁽¹⁰⁾

.

۶۸ / ۶ فراگیرنده فراناگرفته است

امام صادق علیه السلامـ در تفسیر این سخن خدای متعال: «راز گفتنِ هیچ سه تنی نیست ، مگر آن که او چهارمین آنان است، و نه هیچ پنج تنی ، مگر آن که او ششمین آنان است» ـ: او یکتا و یگانه حقیقت است، از آفریده اش جداست و خود را چنین معرّفی کرده است، و او هر چیزی را به نظارت و احاطه و توانایی، فراگرفته است . «در آسمان ها و در زمین ، همسنگ ذرّه ای ، از او دور (نهان) نیست و نه خُردتر از آن و نه بزرگ تر» ، [ البتّه ]به احاطه و دانش ، نه با ذات؛ چون مکان ها محدودند و جهت های چهارگانه آنها را در برگرفته است . پس اگر [ ـِ احاطه خدا ]با ذات [خدا] می بود، دربرگیرندگی [ِ جهت های چهارگانه ]بر ذات او لازم می آمد.

۶۸ / ۶فراگیرنده فراناگرفته استپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در حِرزش ⁽¹⁾ـ: به خدایی پناه می برم که هر چیزی را فرا گرفته و چیزی او را فرا نگرفته است و او همه چیز را فراگیرنده است.

امام علی علیه السلام:ستایش ، برای خدایی است که خدایی جز او نیست... . دیده نگرندگان ، او را در نمی یابد، و گوش شنوندگان ، شنواییِ او را فرا نمی گیرد.

امام زین العابدین علیه السلامـ در قنوتش ـ: خِردها لگام خود را از [اندیشیدن در ]ذات تو باز گردانده اند . پس ، تویی درک کننده ای که درک نمی شوی و فراگیرنده ای که فراگرفته نمی شوی.

.

التوحید عن یعقوب السرّاج :قُلتُ لِأَبی عَبدِاللّهِ علیه السلام : إِنَّ بَعضَ أَصحابِنا یَزعُمُ أَنَّ للّهِِ صورَةً مِثلَ صورَةِ الإِنسانِ ، وقالَ آخَرُ : إِنَّهُ فی صورَةِ أَمرَدَ ⁽¹⁾جَعدٍ ⁽²⁾قَطَطٍ ⁽³⁾، فَخَرَّ أَبو عَبدِاللّهِ ساجِدا ، ثُمَّ رَفَعَ رَأسَهُ . فَقالَ : سُبحانَ اللّهِ الَّذی لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ ولا تُدرِکُهُ الأَبصارُ ولا یُحیطُ بِهِ عِلمٌ ، لَم یَلِد لِأَنَّ الوَلَدَ یُشبِهُ أَباهُ ، ولَم یولَد فَیُشبِهَ مَن کانَ قَبلَهُ ، ولَم یَکُن لَهُ مِن خَلقِهِ کُفُوا أَحَدٌ ، تَعالی عَن صِفَةِ مَن سِواهُ عُلُوّا کَبیرا . ⁽⁴⁾

الکافی عن علیّ بن أبی حمزة :قُلتُ لِأَبی عَبدِاللّهِ علیه السلام : سَمِعتُ هِشامَ بنَ الحَکَمِ یَروی عَنکُم : إِنَّ اللّهَ جِسمٌ ، صَمَدِیٌّ نورِیٌّ ، مَعرِفَتُهُ ضَرورَةٌ ، یَمُنُّ بِها عَلی مَن یَشاءُ مِن خَلقِهِ . فَقالَ علیه السلام : سُبحانَ مَن لا یَعلَمُ أَحَدٌ کَیفَ هُوَ إِلاّ هُوَ ، لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ وهُوَالسَّمیعُ البَصیرُ ، لا یُحَدُّ ولا یُحَسُّ ولا یُجَسُّ ⁽⁵⁾ولا تُدرِکُهُ الأَبصارُ ولاَ الحَواسُّ ولا یُحیطُ بِهِ شَیءٌ ، ولا جِسمٌ ولا صورَةٌ ولا تَخطیطٌ ولا تَحدیدٌ . ⁽⁶⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :إِنَّ اللّهَ تَعالی واحِدٌ أَحَدٌ صَمَدٌ لَم یَلِد فَیورَثَ ولَم یُولَد فَیُشارَکَ ، ولَم یَتَّخِذ صاحِبَةً ولا وَلَدا . . . ولا تَقَعُ عَلَیهِ الأَوهامُ ولا تُحیطُ بِهِ الأَقطارُ ، ولا یَحویهِ مَکانٌ ولا تُدرِکُهُ الأَبصارُ ، وهُوَ یُدرِکُ الأَبصارَ وهُوَ اللَّطیفُ الخَبیرُ . ⁽⁷⁾

.

التوحیدـ به نقل از یعقوب سرّاج ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم: برخی یاران ما گمان می کنند که برای خدا صورتی همچون صورت انسان است و برخی دیگر گفته اند: او در چهره جوانی ، بی ریش و دارای موی فرفریِ زیباست . امام صادق علیه السلام به سجده افتاد . سپس سرش را بالا آورد و گفت: «پاک است خدایی که چیزی همانند او نیست و دیده ها او را در نمی یابند و دانشی او را فرا نمی گیرد . نزاده است؛ چرا که فرزند ، شبیه پدرش می شود، و زاده نشده است تا همانند کسی گردد که پیش از او بوده است ، و از آفریدگان ، او را هیچ همتایی نیست . از ویژگی های غیر خود ، بسی والاتر است».

الکافیـ به نقل از علی بن ابی حمزه ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم: شنیدم که هِشام بن حَکَم ، از شما نقل می کند که: خدا جسمی است ربّانی و نورانی . شناخت او ضروری است و به هر یک از آفریدگانش که بخواهد ، بخشش می کند. پس امام علیه السلام فرمود: «پاک است خدایی که جز او ، کسی نمی داند که او چگونه است . چیزی همانند او نیست و اوست شنوا و بینا . محدود و محسوس و ملموس نمی شود و دیده ها و حواس ، او را در نمی یابند و چیزی او را فرا نمی گیرد، و نه جسم است و نه صورت و نه [ قابل ]مرزبندی و نه محدودسازی» .

امام کاظم علیه السلام:خدای متعال ، یگانه و یکتا و بی نیاز است، نزاده است تا از او ارث برند، و زاده نشده است تا دیگری با او شریک گردد، و همسر و فرزندی بر نگزیده است... . اندیشه ها به او راه نمی یابند و کرانه ها او را فرا نمی گیرند و مکانی او را در بر نمی گیرد و دیده ها او را در نمی یابند و او دیده ها را در می یابد ، و اوست ریزبین آگاه .

.

الإمام الرضا علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ فاطِرِ الأَشیاءِ إِنشاءً . . . لا تَضبِطُهُ العُقولُ ولا تَبلُغُهُ الأَوهامُ ، ولا تُدرِکُهُ الأَبصارُ ولا یُحیطُ بِهِ مِقدارٌ . ⁽¹⁾

.

امام رضا علیه السلام:ستایش ، برای خدایی است که نوپدید آورنده اشیاست... . خِردها بر او دست نمی یابند و اندیشه ها به او نمی رسند و دیده ها او را در نمی یابند و اندازه، او را فرا نمی گیرد.

.

الفصل التاسع والستون: المحیی ، الممیتالمحیی و الممیت لغةً«المحیی» اسم فاعل من أَحیا ، یُحیی، من مادّة «حیّ» وهو یدلّ علی خلاف الموت ⁽¹⁾. «الممیت» اسم فاعل من أَمات ، یُمیت ، من مادّة «موت» وهو یدلّ علی ذهاب القوّة من الشیء. منه الموت خلاف الحیاة ⁽²⁾. فالمحیی والممیت هو الذی أَعطی الحیاة والموت .

المحیی والممیت فی القرآن والحدیثوردت صفة «المحیی» فی القرآن الکریم مرّتین ، ولفظها «لَمُحْیِ الْمَوْتَی» ⁽³⁾، ونُسبت صفة الإحیاء إِلی اللّه بشکل فعلیّ سبعا وأَربعین مرّةً ، ولم ترد صفة «الممیت» فی القرآن الکریم، أَمّا صفة الإماتة فقد نُسبت إِلی اللّه سبحانه بشکل فعلیّ عشرین مرّةً. وقد تکرّرت عبارة «یُحیی ویُمیت» فی القرآن الکریم تسع مرّات ⁽⁴⁾، وجاء مضمون جملة «یُحیی اللّه الموتی» سبع مرّات ⁽⁵⁾، ومعنی «إِخراج الحیّ من المیّت» وبالعکس فی أَربع آیات ⁽⁶⁾، ومعنی «إِحیاء الأَرض بعد موتها» تسع مرّات ⁽⁷⁾. لقد ذکر القرآن الکریم والأَحادیث أَنّ اللّه تعالی مصدر الحیاة والموت ، لکنّ الحیاة والموت وردا بمعنیین ظاهریّ ومعنویّ ، والقصد من الحیاة والموت الظاهریّین حیاة الأَرض والنبات والحیوان والإنسان وموتها ، ومن آثار هذه الحیاة التغذّی ، والنموّ ، والإدراک ، والقدرة ، ومن آثار الموت الظاهریّ انعدام آثار الحیاة الظاهریّة. أَمّا الحیاة والموت المعنویّان فهما حیاة القلوب وموتها إِذ إِنّ مصدر الحیاة المعنویّة الحکمة والفضائل الأَخلاقیّة وعنایة اللّه ومصدر الموت المعنویّ اتّباع الأَهواء ، والمعاصی ، والجهل . إِنّ اللّه ـ جلّ شأنه ـ منشئ الحیاة والموت الظاهریّین ، وکذلک منشئ الحیاة المعنویّة. أَمّا مصدر الموت المعنویّ فالإنسان نفسه وإِرادته للسوء .

.

فصل شصت و نهم : مُحیی، مُمیت

واژه شناسی «مُحیی» و «مُمیت»

محیی و ممیت ، در قرآن و حدیث

فصل شصت و نهم : مُحیی، مُمیتواژه شناسی «مُحیی» و «مُمیت»صفت «مُحیی (زنده کننده) » ، اسم فاعل از «أحیا، یُحیی» و از ریشه «حیی» است که بر متضادّ مرگ ، دلالت می کند . صفت «مُمیت (میراننده) » نیز اسم فاعل از «أماتَ ، یُمیتُ» و از ریشه «موت» به معنای از دست رفتن توانایی چیزی است . از همین ریشه است واژه «مَوت» که به معنای متضادّ زندگی است. پس «مُحیی» ، بخشنده زندگی و «مُمیت» ، مرگ دهنده است .

محیی و ممیت ، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم ، صفت «مُحیی» دو بار به صورت «قطعا زنده کننده مردگان است» به کار رفته است، و «اِحیاء (زنده کردن) » به صورت فعلی ، ۴۷ بار به خدا نسبت داده شده است. صفت «مُمیت» در قرآن کریم به کار نرفته؛ امّا «اِماته (میراندن) » ، بیست بار به صورت فعلی به خدا نسبت داده شده است. در قرآن کریم عبارت «زنده می کند و می میراند» ، نُه بار تکرار شده است، و مضمون «خدا مردگان را زنده می کند» هفت بار ، و معنای «بیرون آوردن زنده از مرده» و عکس آن ، چهار بار، و معنای «زنده کردن زمین پس از مرگ آن»، نُه بار آمده است. قرآن و احادیث ، خدا را سرچشمه زندگی و مرگ ، ذکر کرده اند؛ امّا زندگی و مرگ ، به دو معنای ظاهری و معنوی آمده است : منظور از «زندگی و مرگ ظاهری» ، زندگی و مرگ زمین و گیاه و حیوان و انسان است. از آثار این زندگی ، تغذیه ، رشد ، ادراک و توانایی است و از آثار مرگ ظاهری ، نابودی آثار زندگی ظاهری است . مقصود از «زندگی و مرگ معنوی» ، زندگی و مرگ دل هاست؛ زیرا سرچشمه زندگی معنوی، حکمت، فضایل اخلاقی و عنایت خداوند ، و سرچشمه مرگ معنوی ، پیروی از تمایلات نفْسانی و گناهان و نادانی است. خدا ، سرچشمه زندگی و مرگ ظاهری، و نیز سرچشمه زندگی معنوی است؛ امّا سرچشمه مرگ معنوی ، خود انسان و اراده سوء اوست.

.

راجع : ج ۶ ص ۲۴ (الفصل الحادی والعشرون : الحیّ) .

۶۹ / ۱یُحیی ویُمیتُالکتاب«لَهُ مُلْکُ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ یُحْیِ وَ یُمِیتُ وَ هُوَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ» . ⁽¹⁾

«أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرَ هِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ ءَاتَاهُ اللَّهُ الْمُلْکَ إِذْ قَالَ إِبْرَ هِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِ وَیُمِیتُ قَالَ أَنَا أُحْیِ وَ أُمِیتُ قَالَ إِبْرَ هِیمُ فَإِنَّ اللَّهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَاللَّهُ لاَ یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّــلِمِینَ * أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلَی قَرْیَةٍ وَهِیَ خَاوِیَةٌ عَلَی عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّی یُحْیِ هَـذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِاْئَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ کَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ یَوْمًا أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قَالَ بَل لَّبِثْتَ مِاْئَةَ عَامٍ فَانظُرْ إِلَی طَعَامِکَ وَشَرَابِکَ لَمْ یَتَسَنَّهْ وَانظُرْ إِلَی حِمَارِکَ وَلِنَجْعَلَکَ ءَایَةً لِّلنَّاسِ وَانظُرْ إِلَی الْعِظَامِ کَیْفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَکْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَیَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ * وَإِذْ قَالَ إِبْرَ هِیمُ رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتَی قَالَ أَوَ لَمْ تُؤْمِن قَالَ بَلَی وَلَـکِن لِّیَطْمَئِِنَّ قَلْبِی قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِّنَ الطَّیْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَیْکَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَی کُلِّ جَبَلٍ مِّنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ یَأْتِینَکَ سَعْیًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ» . ⁽²⁾

.

۶۹ / ۱ زنده می کند و می میرانَد

ر . ک : ج ۶ ص ۲۵ (فصل بیست و یکم : حیّ) .

۶۹ / ۱زنده می کند و می میرانَدقرآن«فرمان رواییِ آسمان ها و زمین ، از آنِ اوست؛ زنده می کند و می میراند ، و او بر هر کاری تواناست» .

«آیا آن کسی را که خدا به او فرمان روایی داده بود، ندیدی که با ابراهیم درباره پروردگارش احتجاج کرد، آن گاه که ابراهیم گفت: «پروردگار من ، کسی است که زنده می کند و می میراند»؟ او گفت: من [هم] زنده می کنم و می میرانم. ابراهیم گفت: «همانا خدا خورشید را از سوی خاور بر آورد . تو آن را از سوی باختر برآور». پس ، آن که کفر ورزیده بود ، سرگشته ماند. و البته خدا ، مردمِ ستمکار را هدایت نمی کند. یا مانند آن کس که بر دهکده ای که کاملاً ویران شده بود ، گذر کرد . گفت: خدا چگونه [اهل] این [دهکده ]را پس از مردنشان زنده می کند؟ پس ، خدا او را صد سال میرانْد . آن گاه او را برانگیخت و [به او] گفت: «چه قدر درنگ کردی؟». گفت: روزی یا بخشی از روزی درنگ کردم. گفت: «بلکه صد سال درنگ کرده ای . به خوراک و آشامیدنی ات بنگر که دگرگون نشده است، و به درازگوشِ خود بنگر [که متلاشی شده است] ـ و [ این کار را کردیم تا تو پاسخت را بیابی و] تا این که تو را برای مردم ، نشانه ای قرار دهیم ـ و به استخوان ها بنگر که چگونه آنها را برمی داریم و به هم پیوند می دهیم و سپس ، گوشت بر آنها می پوشانیم». پس چون [این مطلب ]برای او روشن شد، گفت: می دانم که خدا بر هر کاری تواناست. و آنگاه که ابراهیم گفت: پروردگار من! به من نشان بده که چگونه مردگان را زنده می کنی . گفت: «مگر ایمان نیاورده ای؟». گفت: چرا؛ ولی تا دلم آرامش یابد . گفت: چهار پرنده بر گیر و آنها را نزد خود ، پاره پاره کن . پس از آن ، بر هر کوه ، مقداری از آنها را قرار بده . سپس آنها را بخوان؛ شتابان به سوی تو می آیند. بدان که خدا شکست ناپذیر و فرزانه است» .

.

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا مُنشِئَ کُلِّ شَیءٍ ومُقَدِّرَهُ ، یا مُکَوِّنَ کُلِّ شَیءٍ ومُحَوِّلَهُ ، یا مُحیِیَ کُلِّ شَیءٍ ومُمیتَهُ ، یا خالِقَ کُلِّ شِیءٍ ووارِثَهُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فِی الدُّعاءِ ـ: یا مُمیتَ کُلِّ شَیءٍ ووارِثَهُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ أَنتَ المُحیی لِلأَمواتِ ، وَالمُمیتُ لِلأَحیاءِ ، وَالقادِرُ عَلی ما تَشاءُ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن وَصِیَّتِهِ لِوَلَدِهِ الحَسَنِ علیه السلام ـ: اِعلَم أَنَّ مالِکَ المَوتِ هُوَ مالِکُ الحَیاةِ ، وأَنَّ الخالِقَ هُوَ المُمیتُ ، وأَنَّ المُفنِیَ هُوَ المُعیدُ . ⁽⁴⁾

.

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله:ای نوپدید آورنده و تقدیر کننده هر چیز ، ای به وجود آورنده و دگرگون کننده هر چیز ، ای زنده کننده و میراننده هر چیز ، ای آفریدگار و میراثدار هر چیز!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ: ای میراننده و میراثدار هر چیز!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله:خدایا! تویی زنده کننده مردگان، و میراننده زندگان، و توانا بر هر چه خواهی.

امام علی علیه السلامـ در سفارش خود به فرزندش حسن علیه السلامـ: بدان که مالک مرگ ، همان مالک زندگی است و آفریدگار ، همان میراننده است، و از بین برنده ، همان باز گرداننده است.

.

۶۹ / ۲یُحیِی الأَرضَ«فَانظُرْ إِلَی ءَاثَـرِ رَحْمَتِ اللَّهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَ لِکَ لَمُحْیِ الْمَوْتَی وَ هُوَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ» . ⁽¹⁾

«وَ اللَّهُ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْیَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ فِی ذَ لِکَ لَأَیَةً لِّقَوْمٍ یَسْمَعُونَ» . ⁽²⁾

راجع : البقرة : ۱۶۴ ، الفرقان : ۴۹ ، العنکبوت : ۶۳ ، الروم : ۱۹ و ۲۴ ، فاطر : ۹ ، یس : ۳۳ ، الجاثیة : ۵ ، الحدید : ۱۷ .

۶۹ / ۳یُحیِی المَوتیالکتاب«ذَ لِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتَی وَ أَنَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ» . ⁽³⁾

«وَ ضَرَبَ لَنَا مَثَلاً وَ نَسِیَ خَلْقَهُ قَالَ مَن یُحْیِ الْعِظَـمَ وَ هِیَ رَمِیمٌ * قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ» . ⁽⁴⁾

«اللَّهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ ثُمَّ رَزَقَکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ هَلْ مِن شُرَکَائِکُم مَّن یَفْعَلُ مِن ذَ لِکُم مِّن شَیْ ءٍ سُبْحَـنَهُ وَ تَعَـلَی عَمَّا یُشْرِکُونَ» . ⁽⁵⁾

«وَ هُوَ الَّذِی أَحْیَاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ إِنَّ الاْءِنسَـنَ لَکَفُورٌ» . ⁽⁶⁾

.

۶۹ / ۲ زمین را زنده می کند

۶۹ / ۳ مردگان را زنده می کند

۶۹ / ۲زمین را زنده می کند«به نشانه های رحمت خدا بنگر که چگونه زمین را پس از مرگش زنده می کند . همانا آن [خدا ، ]زنده کننده مردگان است، و او بر هر کاری تواناست» .

«و خدا از آسمان ، آبی فرو فرستاد . پس با آن، زمین را پس از مرگش زنده کرد. همانا در آن ، برای مردمی که می شنوند ، نشانه ای است » .

ر . ک : بقره: آیه ۱۶۴، فرقان : آیه ۴۹، عنکبوت : آیه ۶۳ ، روم : آیه ۱۹ و ۲۴، فاطر: آیه ۹ ، یس : آیه ۳۳ ، جاثیه: آیه ۵ ، حدید : آیه ۱۷ .

۶۹ / ۳مردگان را زنده می کندقرآن«این [مطالب]، از آن روست که خدا حق است و این که او مردگان را زنده می کند و این که او بر هر کاری تواناست» .

«و برای ما مَثَلی زد و آفرینش خود را فراموش کرد . گفت: کیست که استخوان ها را در حالی که پوسیده (خاک شده)اند ، زنده می کند؟ بگو: همان کسی که نخستین بار ، آن را آفرید ، زنده اش می کند و او به هر آفرینشی داناست» .

«خدا کسی است که شما را آفرید ، سپس روزی تان داد، سپس شما را می میراند، آن گاه زنده تان می کند . آیا از شریکان شما ، کسی هست که کاری از این کارها بکند؟ او از آنچه شریک می گردانند، فراتر است» .

«و اوست آن که شما را زنده کرد، سپس شما را می میرانَد ، سپس زنده تان می کند. همانا انسان ، بسیار ناسپاس است» .

.

«وَ قَالُواْ مَا هِیَ إِلاَّ حَیَاتُنَا الدُّنْیَا نَمُوتُ وَ نَحْیَا وَ مَا یُهْلِکُنَا إِلاَّ الدَّهْرُ وَ مَا لَهُم بِذَ لِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ یَظُنُّونَ * وَ إِذَا تُتْلَی عَلَیْهِمْ ءَایَـتُنَا بَیِّنَـتٍ مَّا کَانَ حُجَّتَهُمْ إِلاَّ أَن قَالُواْ ائْتُواْ بِـئابَائِنَا إِن کُنتُمْ صَـدِقِینَ * قُلِ اللَّهُ یُحْیِیکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یَجْمَعُکُمْ إِلَی یَوْمِ الْقِیَـمَةِ لاَ رَیْبَ فِیهِ وَلَـکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لاَ یَعْلَمُونَ» . ⁽¹⁾

«کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ کُنتُمْ أَمْوَ تًا فَأَحْیَـکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ» . ⁽²⁾

«قَالُواْ رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَی خُرُوجٍ مِّن سَبِیلٍ» . ⁽³⁾

الحدیثفاطمة علیهاالسلامـ مِن دُعائِها عَقیبَ الصَّلَواتِ ـ: تَبارَکتَ یا مُحصِیَ قَطرِ المَطَرِ ، ووَرَقِ الشَّجَرِ ، ومُحیِیَ أَجسادِ المَوتی لِلحَشرِ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :هَب لی یا إِلهی فَرَجا بِالقُدرَةِ الَّتی بِها تُحیی أَمواتَ العِبادِ ، وبِها تَنشُرُ ⁽⁶⁾مَیتَ البِلادِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :أَسأَ لُکَ اللّهُمَّ بِاسمِکَ الَّذی تَقومُ بِهِ السَّماواتُ وتَقومُ بِهِ الأَرَضونَ ، وبِهِ أَحصَیتَ کَیلَ البُحورِ ووَزنَ الجِبالِ ، وبِهِ تُمیتُ الأَحیاءَ وبِهِ تُحیِی المَوتی ، وبِهِ تُنشِئُ السَّحابَ . ⁽⁸⁾

.

«و [کافران] گفتند: «غیر از زندگی دنیاییِ ما چیزی نیست . می میریم و زنده می شویم، و ما را جز طبیعت ، از بین نمی برد» و آنان را هیچ دانشی به آن نیست و آنها تنها گمان می کنند. و چون آیات روشن ما بر آنها خوانده شود ، دلیلشان جز این نیست که می گویند : «اگر راست می گویید ، پدران ما را بیاورید». بگو: خدا شما را زنده می کند . سپس شما را می میراند . سپس شما را به روز رستاخیز ـ که شکّی در آن نیست ـ فراهم می آورد؛ ولی بیشتر مردم نمی دانند» .

«چگونه به خدا کفر می ورزید ، در حالی که مرده بودید ، پس شما را زنده کرد سپس شما را می میراند، سپس زنده تان می کند، سپس به سوی او باز می گردید؟ » .

«می گویند: [ای] پروردگار ما! ما را دو بار میراندی و دو بار زنده مان کردی، پس به گناهانمان اعتراف کردیم . آیا برای بیرون شدن [از دوزخ] ، راهی هست؟» .

حدیثفاطمه علیهاالسلامـ در دعایش پس از نمازها ـ: والایی ، ای شمارشگرِ قطره های باران و برگ های درختان ، و ای زنده کننده بدن های مردگان برای همایش رستاخیز!

امام صادق علیه السلام:ای خدای من! با آن توانایی ای که با آن ، بندگان مرده را زنده می کنی و با آن ، سرزمین های مرده را حیات می بخشی، گشایشی به من عنایت کن .

امام صادق علیه السلام:خدایا! به آن نامت که با آن ، آسمان ها و زمین ها استوار می شوند و با آن ، حجم دریاها و وزن کوه ها را بر شمرده ای و با آن ، زندگان را می میرانی و مردگان را زنده می کنی و ابرها را پدید می آوری ، از تو می خواهم .

.

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ إِنَّکَ تُبرِئُ الأَکمَهَ ⁽¹⁾وَالأَبرَصَ ⁽²⁾، وتُحیِی العِظامَ وهِیَ رَمیمٌ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أَماتَ اللّهُ إِرمِیا النَّبِیَّ علیه السلام الَّذی نَظَرَ إِلی خَرابِ بَیتِ المَقدِسِ وما حَولَهُ حینَ غَزاهُم بُختُ نُصَّرُ ⁽⁵⁾وقالَ : «أَنَّی یُحْیِ هَـذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِاْئَةَ عَامٍ» ⁽⁶⁾، ثُمَّ أَحیاهُ ، ونَظَرَ إِلی أَعضائِهِ کَیفَ تَلتَئِمُ وکَیفَ تَلبَسُ اللَّحمَ ، وإِلی مَفاصِلِهِ وعُروقِهِ کَیفَ توصَلُ! فَلَمَّا استَوی قاعِدا قالَ : «أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ» ⁽⁷⁾. وأَحیَا اللّهُ قَوما خَرَجوا عَن أَوطانِهِم هارِبینَ مِنَ الطّاعونِ لا یُحصی عَدَدُهُم ، فَأَماتَهُمُ اللّهُ دَهرا طَویلاً حَتّی بَلِیَت عِظامُهُم وتَقَطَّعَت أَوصالُهُم وصاروا تُرابا ، فَبَعَثَ اللّهُ تَعالی ـ فی وَقتٍ أَحَبَّ أَن یُرِیَ خَلقَهُ قُدرَتَهُ ـ نَبِیّا یُقالُ لَهُ: حِزقیلُ ، فَدَعاهُم فَاجتَمَعَت أَبدانُهُم ورَجَعَت فیها أَرواحُهُم ، وقاموا کَهَیئَةِ یَومٍ ماتوا لا یَفقِدونَ مِن أَعدادِهِم رَجُلاً ، فَعاشوا بَعدَ ذلِکَ دَهرا طَویلاً . وإِنَّ اللّهَ أَماتَ قَوما خَرَجوا مَعَ موسی علیه السلامحینَ تَوَجَّهَ إِلَی اللّهِ عز و جل فَقالوا : «أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً» ⁽⁸⁾فَأَماتَهُمُ اللّهُ ثُمَّ أَحیاهُم. ۹

.

امام صادق علیه السلام:خدایا! تویی که کور مادرزاد و پیس و جذامی را بهبود می بخشی و استخوان های پوسیده (خاک شده) را زنده می کنی.

امام صادق علیه السلام:آن گاه که ارمیای پیامبر ، پس از تاخت و تاز بُختُ نَصَّر ، ⁽¹⁾به ویرانه های بیت المقدّس و اطرافش نگریست و گفت: «خدا چگونه [اهل] این [دهکده] را پس از مردنشان زنده می کند؟» ، خدا او را صد سال میراند، سپس زنده اش کرد، و او به اندام هایش نگریست که چگونه به هم جوش می خورند و چگونه از گوشت ، پوشیده می شوند، و به بندها و رگ هایش نگریست که چگونه به هم می پیوندند . پس چون کامل شد و نشست ، گفت: «می دانم که خدا بر هر کاری تواناست» . و خدا به گروهی که از ترس طاعون ، از وطن هایشان گریخته بودند و تعدادشان به شماره نمی آمد ، زندگی داد . پس از آن ، دیرزمانی ، آنان را میراند ، تا این که استخوان هایشان پوسید و مفاصلشان از هم جدا شد و به خاک تبدیل شدند . پس خدای متعال ، در زمانی که دوست داشت توانایی اش را به آفریدگانش نشان دهد، پیامبری را ـ که به او حِزقیل می گفتند ـ برانگیخت . پس ، آن گروه را فرا خواند . پس بدن های آنها جمع شدند و ارواحشان به بدن هایشان باز گشت و همچون روزی که مرده بودند ، ایستادند، به گونه ای که حتّی یکی از تعداد آنها کم نشد . پس از آن ، دیرزمانی در دنیا زیستند. و خدا گروهی را که با موسی علیه السلام ـ آن گاه که به سوی خداوند عز و جل روی آورد ـ بیرون شده بودند، میراند. گفتند: «خدا را آشکارا به ما نشان بده » . خدا ، آنان را میراند و سپس زنده شان کرد.

.

۶۹ / ۴یَحیِی القُلوبَ المَیتَةَالکتاب«یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اسْتَجِیبُواْ لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاکُمْ لِمَا یُحْیِیکُمْ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ» . ⁽¹⁾

«مَنْ عَمِلَ صَــلِحًا مِّن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَوةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ» . ⁽²⁾

«أَوَ مَن کَانَ مَیْتًا فَأَحْیَیْنَـهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا یَمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ کَمَن مَّثَلُهُ فِی الظُّـلُمَـتِ لَیْسَ بِخَارِجٍ مِّنْهَا کَذَ لِکَ زُیِّنَ لِلْکَـفِرِینَ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ» . ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إِنَّ لُقمانَ قالَ لاِبنِهِ : یا بُنَیَّ عَلَیکَ بِمَجالِسِ العُلَماءِ وَاستَمِع کَلامَ الحُکَماءِ ، فَإِنَّ اللّهَ یُحیِی القَلبَ المَیِّتَ بِنورِ الحِکمَةِ کَما یُحیِی الأَرضَ المَیتَةَ بِوابِلِ المَطَرِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا مُحیِیَ کُلِّ نَفسٍ بَعدَ المَوتِ . ⁽⁵⁾

.

۶۹ / ۴ دل های مرده را زنده می کند

۶۹ / ۴دل های مرده را زنده می کندقرآن«ای کسانی که ایمان آورده اید! خدا را و پیامبر را ، آن گاه که شما را به چیزی خواندند که زنده تان می سازد، پاسخ بگویید ، و بدانید که خدا میان آدمی و دل او ، حایل می شود، و همانا به سوی او گرد آورده می شوید» .

«هر کس (از مرد و زن) ، کار شایسته کند و مؤمن باشد، بی گمان ، او را به زندگانی ای پاک ، زنده می داریم و حتماً پاداش آنها را بهتر از آنچه می کردند ، خواهیم داد» .

«آیا کسی که مرده بود، پس زنده اش کردیم و برای او نوری قرار دادیم که بِدان در میان مردم راه می رود، همانند کسی است که گویی در تاریکی هاست و از آن ، بیرون آینده نیست؟ این گونه برای کافران ، آنچه می کردند ، آرایش یافته است» .

حدیثپیامبر خدا علیه السلام:لقمان به پسرش گفت: «ای فرزندم! به مجالس دانشمندان برو و سخن فرزانگان را گوش بده؛ چرا که خدا ، دلِ مرده را با نور فرزانگی زنده می کند، همان طور که زمین مرده را با باران فراوان ، زنده می سازد».

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله:ای زنده کننده هر نفْس ، پس از مرگ!

.

عنه صلی الله علیه و آله :یا مُثبِتَ أَهلِ السَّماواتِ وَالأَرضِ یا أللّهُ ، یا مُحیِیَ أهلِ السَّماواتِ وَالأَرضِ یا أللّهُ ، یا مُمیتَ أهلِ السَّماواتِ وَالأَرضِ یا أللّهُ . ⁽¹⁾

یوسف علیه السلام :یا مَن یُحیِی المَوتی وهُوَ عَلَیهِ یَسیرٌ . ⁽²⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله:ای استوار دارنده اهل آسمان ها و زمین، ای خدا! ای زنده کننده اهل آسمان ها و زمین، ای خدا! ای میراننده اهل آسمان ها و زمین، ای خدا!

یوسف علیه السلام:ای کسی که مردگان را زنده می کند و این کار بر او آسان است!

.

الفصل السبعون: المخرجالمُخرِج لغةً«المخرِج» اسم فاعل من أَخرج ، یُخرج ، من مادّة «خرج» نقیض «دخل» ، فالخروج نقیض الدخول ⁽¹⁾؛ المخرج هو الذی أَخرج الشیء من الشیء.

المُخرِج فی القرآن والحدیثلقد نسب القرآن الکریم مشتقّات «خرج» إِلی اللّه اثنتین وخمسین مرّة ، و وردت صفة «المخرج» ثلاث مرّات فی قوله تعالی : «وَ اللَّهُ مُخْرِجٌ مَّا کُنتُمْ تَکْتُمُونَ» ⁽²⁾، وقوله: «إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَّاتَحْذَرُونَ» ⁽³⁾، وقوله: «مُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ» ⁽⁴⁾، وقد نسب القرآن والأَحادیث إِلی اللّه سبحانه إِخراج الشیء من الشیء بأَشکال مختلفة ، یمکننا فی تقسیم عام أَنّ نقسّم هذه الصور إِلی قسمین هما: الإخراج المادّی ، والإخراج المعنویّ ، ومن القسم الأَوّل لنا أَن نشیر إِلی الآیة الکریمة: «مُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ» ، والحدیث: «مُخرِجُ المَوجودِ مِنَ العَدَمِ» ⁽⁵⁾، ومن القسم الثانی لنا أَن نشیر إِلی الآیة الکریمة : «هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلَی عَبْدِهِ ءَایَـتِ بَیِّنَـتٍ لِّیُخْرِجَکُم مِّنَ الظُّـلُمَـتِ إِلَی النُّورِ» ⁽⁶⁾، والنوع الأَخیر مشروط باختیار العبد وتقواه .

.

فصل هفتادم : مُخرِج

واژه شناسی «مُخْرِج»

مُخرِج ، در قرآن و حدیث

فصل هفتادم : مُخرِجواژه شناسی «مُخْرِج»صفت «مُخرج (بیرون آورنده) » ، اسم فاعل از «أخْرَجَ ، یُخْرِجُ»، و از ریشه «خرج» ( نقیض «دخل» ) است پس ، خروج ، نقیض دخول است، و مُخرِج ، کسی است که چیزی را از چیزی بیرون می آورد.

مُخرِج ، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم ، برگرفته ها از مادّه «خرج» ، ۵۲ بار به خدا نسبت داده شده اند و صفت «مُخرِج» ، سه بار در این آیات به کار رفته است: «وَ اللَّهُ مُخْرِجٌ مَّا کُنتُمْ تَکْتُمُونَ؛ و خدا ، آنچه را پنهان می داشتید ، بیرون آورنده است » ، «إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَّاتَحْذَرُونَ ؛ خدا ، آنچه را که از آن می پرهیزید ، بیرون آورنده است » ، و «وَمُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ ؛ بیرون آورنده مرده از زنده است » . در قرآن و احادیث، بیرون آوردن چیزی از چیزی ، به گونه های مختلف به خدا نسبت داده شده است. در یک تقسیم ، می توان این گونه ها را به دو قسمِ : بیرون آوردن مادّی (تکوینی) و بیرون آوردن معنوی (تشریعی) تقسیم کرد. از قسم نخست ، می توان به آیه کریم: «بیرون آورنده مرده از زنده است» و حدیث: «مُخرج الموجود من العدم؛ بیرون آورنده هستی از نیستی است» ، و از قسم دوم ، می توان به آیه کریم : «اوست آن که بر بنده خود ، آیات روشنی فرو می فرستد تا شما را از تاریکی ها به روشنایی در آورد» ، اشاره کرد. نوع اخیر ، مشروط به خواست بنده و پرهیزگاری اوست.

.

۷۰ / ۱یُخرِجُ الخَب ءَ فِی السَّماواتِ وَالأَرضِ«أَلاَّ یَسْجُدُواْ لِلَّهِ الَّذِی یُخْرِجُ الْخَبْ ءَ فِی السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضِ وَ یَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَ مَا تُعْلِنُونَ» . ⁽¹⁾

۷۰ / ۲الکتابیُخرِجُ الحَیَّ مِنَ المَیِّتِ ویُخرِجُ المَیِّتَ مِنَ الحَیِّ ومخرج النفس من النفس؟؟؟«تُولِجُ الَّیْلَ فِی النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِی الَّیْلِ وَتُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَتَرْزُقُ مَن تَشَاءُ بِغَیْرِ حِسَابٍ» . ⁽²⁾

«إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَی یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ ذَ لِکُمُ اللَّهُ فَأَنَّی تُؤْفَکُونَ» . ⁽³⁾

راجع : یونس : ۳۱ ، الروم : ۱۹ .

.

۷۰ / ۱ نهان را ، در آسمان ها و زمین ، بیرون می آورد

۷۰ / ۲ زنده را از مرده و مرده را از زنده بیرون می آورد و بیرون آورنده نفسْ از نفسْ است

۷۰ / ۱نهان را ، در آسمان ها و زمین ، بیرون می آورد« [ شیطان ، چنین کرده بود ] تا برای خدایی سجده نکنند که نهان را در آسمان ها و زمین ، بیرون می آورد و آنچه را پنهان می دارید و آنچه را آشکار می نمایید ، می داند» .

۷۰ / ۲زنده را از مرده و مرده را از زنده بیرون می آورد و بیرون آوردنده نفْس از نفْس استقرآن«شب را در روز در می آوری و روز را در شب در می آوری، و زنده را از مرده بیرون می آوری و مرده را از زنده بیرون می آوری ، و به هر که بخواهی ، بی شمارْ روزی می دهی» .

«خدا شکافنده دانه و هسته است، زنده را از مرده بیرون می آورد و بیرون آورنده مرده از زنده است. این است خدا . پس چگونه بیراهه می روید؟» .

ر . ک : یونس : آیه ۳۱ ، روم : آیه ۱۹ .

.

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فِی الدُّعاءِ ـ: أَنتَ سَیِّدی ... فالِقُ الحَبِّ وَالنَّوی ، مولِجُ اللَّیلِ فِی النَّهارِ ومولِجُ النَّهارِ فِی اللَّیلِ ، ومُخرِجُ الحَیِّ مِنَ المَیِّتِ ومُخرِجُ المَیِّتِ مِنَ الحَیِّ . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ مُخرِجَ الوَلَدِ مِنَ الرَّحِمِ ، ورَبَّ الشَّفعِ ⁽²⁾وَالوَترِ ، سَخِّر لی ما أُریدُ مِن دُنیایَ وآخِرَتی . ⁽³⁾

عیسی علیه السلام :اللّهُمَّ خالِقَ النَّفسِ مِنَ النَّفسِ ، ومُخرِجَ النَّفسِ مِنَ النَّفسِ ، ومُخَلِّصَ النَّفسِ مِنَ النَّفسِ ، فَرِّج عَنّا وخَلِّصنا مِن شِدَّتِنا . ⁽⁴⁾

۷۰ / ۳یُخرِجُ الأَمواتَ مِنَ الأَرضِ«وَ اللَّهُ أَنبَتَکُم مِّنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا * ثُمَّ یُعِیدُکُمْ فِیهَا وَ یُخْرِجُکُمْ إِخْرَاجًا» . ⁽⁵⁾

۷۰ / ۴یُخرِجُ ما فِی الصُّدورِ«یَحْذَرُ الْمُنَـفِقُونَ أَن تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُم بِمَا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِءُواْ إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَّاتَحْذَرُونَ» . ⁽⁶⁾

.

۷۰ / ۳ مردگان را از زمین ، بیرون می آورد

۷۰ / ۴ آنچه را در سینه هاست ، بیرون می آورد

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ: تو ، آقای منی... ای شکافنده دانه و هسته ، درآورنده شب در روز و درآورنده روز در شب، و بیرون آورنده زنده از مرده و بیرون آورنده مرده از زنده!

امام زین العابدین علیه السلام:خدایا! ای بیرون آورنده فرزند از رَحِم، و ای پروردگار زوج و فرد! آنچه از دنیا و آخرتم می خواهم ، به خدمت من در آور.

عیسی علیه السلام:خدایا! ای آفریدگار نفْس از نفْس، و بیرون آورنده نفْس از نفْس، و رهاکننده نفْس از نفْس! آسوده مان کن و از سختی هایمان رهایی مان ده.

۷۰ / ۳مردگان را از زمین ، بیرون می آورد«و خدا شما را از زمین برویانید، روییدنی [چون گیاه]. سپس ، شما را به آن ، باز می گرداند و بیرون می آورد، بیرون آوردنی! » .

۷۰ / ۴آنچه را در سینه هاست ، بیرون می آورد«منافقان ، بیم دارند که سوره ای بر آنان فرو آید که ایشان را به آنچه در دل هایشان دارند ، آگاه سازد. بگو : مسخره کنید ، که خدا بیرون آورنده آن چیزی است که از آن ، بیمناکید!» .

.

«وَ إِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّ رَءْتُمْ فِیهَا وَ اللَّهُ مُخْرِجٌ مَّا کُنتُمْ تَکْتُمُونَ» . ⁽¹⁾

۷۰ / ۵یُخرِجُ المَرعی«سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی * الَّذِی خَلَقَ فَسَوَّی * وَ الَّذِی قَدَّرَ فَهَدَی * وَ الَّذِی أَخْرَجَ الْمَرْعَی» . ⁽²⁾

۷۰ / ۶یُخرِجُ الماءَ مِنَ الأَرضِ«ءَأَنتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا * رَفَعَ سَمْکَهَا فَسَوَّاهَا * وَ أَغْطَشَ لَیْلَهَا وَ أَخْرَجَ ضُحَاهَا * وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذَ لِکَ دَحَاهَا * أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَ مَرْعَاهَا» . ⁽³⁾

۷۰ / ۷یُخرِجُ الزِّینَةَ«قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَ الطَّیِّبَـتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ ءَامَنُواْ فِی الْحَیَوةِ الدُّنْیَا خَالِصَةً یَوْمَ الْقِیَـمَةِ کَذَ لِکَ نُفَصِّلُ الاْیَـتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ» . ⁽⁴⁾

۷۰ / ۸یُخرِجُ الثَّمَراتِالکتاب«الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِرَ شًا وَالسَّمَاءَ بِنَـاءً وَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَ تِ رِزْقًا لَّکُمْ فَلاَ تَجْعَلُواْ لِلَّهِ أَندَادًا وَ أَنتُمْ تَعْلَمُونَ» . ⁽⁵⁾

.

۷۰ / ۵ چراگاه را بیرون می آورد

۷۰ / ۶ آب را از زمین ، بیرون می آورد

۷۰ / ۷ زینت را بیرون می آورد

۷۰ / ۸ میوه ها را بیرون می آورد

«و [ ای بنی اسرائیل !] آن گاه که کسی را کشتید ، درباره [قاتل] او با یکدیگر به ستیزه برخاستید، و حتما خدا ، آنچه را پنهان می داشتید ، بیرون خواهد آورد» .

۷۰ / ۵چراگاه را بیرون می آورد« نام والاترِ پروردگارت را به پاکی بستای؛ آن که آفرید ، و نظم و کمال بخشید؛ و آن که اندازه کرد ، پس راه نمود؛ و آن که [گیاهِ ]چراگاه را بیرون آورد » .

۷۰ / ۶آب را از زمین ، بیرون می آورد« آیا آفرینش شما دشوارتر است ، یا آفرینش آسمان؟ آن را بنا نهاد ، سقفش را برافراشت ، سپس آن را سامان داد ، و شبش را تاریک کرد و روزش را بیرون آورد، و زمین را پس از آن بگسترانید. از آن ، آب زمین و [گیاه] چراگاهش را بیرون آورد » .

۷۰ / ۷زینت را بیرون می آورد« بگو : چه کسی زینت هایی را که خدا برای بندگانش بیرون آورده است و روزی های پاکیزه را حرام کرده است؟ بگو: اینها در زندگی دنیا برای مؤمنان است [هرچند کافران نیز از آنها بهره می برند]، در حالی که در روز رستاخیز ، ویژه آنان است. بدین گونه ، آیات [ خود ]را برای گروهی که آگاه اند ، به روشنی بیان می کنیم » .

۷۰ / ۸میوه ها را بیرون می آوردقرآن«آن که زمین را برای شما بستری [گسترده ، ] و آسمان را بنایی [افراشته ]قرار داد، و از آسمان ، آبی فرود آورد ، پس بِدان ، از میوه ها برای شما روزی بیرون آورد . پس برای خدا ، دانسته ، همتایانی قرار مدهید» .

.

«یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ أَنفِقُواْ مِن طَیِّبَـتِ مَا کَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَکُم مِّنَ الْأَرْضِ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ إِنّی أَسأَ لُکَ ... یا مُنبِتَ الأَشجارِ فِی الأَرضِ القِفارِ ⁽²⁾، یا مُخرِجَ النَّباتِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :سُبحانَکَ اللّهُمَّ وبِحَمدِکَ لا إِلهَ إِلاّ أَنتَ ، أَستَغفِرُکَ وأَتوبُ إِلَیکَ ، أَنتَ الرَّؤوفُ وإِلَیکَ المَرغَبُ ، تُنزِلُ الغَیثَ بِقَدرِ الأَقواتِ ، وأَنتَ قاسِمُ المَعاشِ ، قاضِی الآجالِ ، رازِقُ العِبادِ ، مُروِی البِلادِ ، مُخرِجُ الثَّمَراتِ ، عَظیمُ البَرَکاتِ . ⁽⁴⁾

۷۰ / ۹یُخرِجُ المُؤمِنینَ مِنَ الظُّلُماتِ إلَی النُّورِ«هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلَی عَبْدِهِ ءَایَـتِ بَیِّنَـتٍ لِّیُخْرِجَکُم مِّنَ الظُّـلُمَـتِ إِلَی النُّورِ وَ إِنَّ اللَّهَ بِکُمْ لَرَءُوفٌ رَّحِیمٌ» . ⁽⁵⁾

«هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلَئِِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُم مِّنَ الظُّـلُمَـتِ إِلَی النُّورِ وَ کَانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیمًا» . ⁽⁶⁾

«قَدْ أَنزَلَ اللَّهُ إِلَیْکُمْ ذِکْرًا * رَّسُولاً یَتْلُواْ عَلَیْکُمْ ءَایَـتِ اللَّهِ مُبَیِّنَـتٍ لِّیُخْرِجَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّــلِحَـتِ مِنَ الظُّـلُمَـتِ إِلَی النُّورِ» . ⁽⁷⁾

.

۷۰ / ۹ مؤمنان را از تاریکی ها به روشنایی ، بیرون می آورد

«ای کسانی که ایمان آورده اید! از چیزهای پاکی که به دست آورده اید و از آنچه از زمین برای شما بیرون آورده ایم، انفاق کنید» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله:خدایا! ... ای رویاننده درختان در زمینِ تهی از آب و گیاه، ای بیرون آورنده گیاه! من از تو می خواهم .

امام علی علیه السلام:خدایا! پاکی ، و من به ستایش تو می پردازم . خدایی جز تو نیست . از تو آمرزش می خواهم و به سوی تو باز می گردم . تو مهرورزی و رغبتْ به توست . باران را به اندازه روزی ها فرو می فرستی، و تو ، تقسیم کننده روزی ها ، به سر آورنده مهلت ها[ی زندگی] ، روزی دهنده بندگان، سیراب کننده سرزمین ها، بیرون آورنده میوه ها، و آفریننده برکت های سترگی .

۷۰ / ۹مؤمنان را از تاریکی ها به روشنایی ، بیرون می آورد«اوست آن که بر بنده خود ، آیات روشنی فرو می فرستد تا شما را از تاریکی ها به روشنایی بیرون آورد، و هر آینه خدا به شما مهربان است» .

«اوست آن که بر شما درود می فرستد و فرشتگان او [نیز]، تا شما را از تاریکی ها به روشنایی بیرون آورد، و او به مؤمنان ، مهربان است» .

«همانا خدا به سوی شما پندآموزی را فرو فرستاده است؛ پیامبری که آیات روشنگر خدا را بر شما می خواند تا کسانی را که ایمان آورده اند و کارهای شایسته کرده اند، از تاریکی ها به روشنایی بیرون آورد» .

.

«یَهْدِی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَ نَهُ سُبُلَ السَّلَـمِ وَیُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّـلُمَـتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَیَهْدِیهِمْ إِلَی صِرَ طٍ مُّسْتَقِیمٍ» . ⁽¹⁾

۷۰ / ۱۰یُخرِجُ لِلإِنسانِ کِتابَ أَعمالِهِ«وَ کُلَّ إِنسَـنٍ أَلْزَمْنَـهُ طَئِِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیَـمَةِ کِتَـبًا یَلْقَاهُ مَنشُورًا» . ⁽²⁾

۷۰ / ۱۱یُخرِجُ الشَّیءَ مِن حَدِّ العَدَمِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ: یا مَن خَلَقَ الأَشیاءَ مِنَ العَدَمِ . ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ خالِقِ أَمشاجِ النَّسَمِ ، ومولِجِ الأَنوارِ فِی الظُّلَمِ ، ومُخرِجِ المَوجودِ مِنَ العَدَمِ ، وَالسَّابِقِ الأَزَلِیَّةِ بِالقِدَمِ . ⁽⁴⁾

۷۰ / ۱۲یُخرِجُ البَرَکاتِالإمام المهدی علیه السلامـ مِن دُعائِهِ عِندَ ظُهورِهِ ـ: لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ حَقّا حَقّا ... یا مُنشِرَ الرَّحمَةِ مِن مَواضِعِها ومُخرِجَ البَرَکاتِ مِن مَعادِنِها . ⁽⁵⁾

.

۷۰ / ۱۰ برای انسان ، کارنامه اعمالش را بیرون می آورد

۷۰ / ۱۱ شی ء را از مرز نیستی بیرون می آورد

۷۰ / ۱۲ برکات را بیرون می آورد

«خدا به وسیله آن (قرآن) ، کسی را که از خشنودی خدا پیروی کرده، به راه های سلامت راه می نماید و آنان را به خواست خود ، از تاریکی ها به روشنایی بیرون می آورد و به راهی راست ، راه می نماید» .

۷۰ / ۱۰برای انسان ، کارنامه اعمالش را بیرون می آورد« و [ کارنامه ] کردار هر انسانی را به گردنش پیوسته ایم و روز رستاخیز ، برای او نوشته ای بیرون می آوریم که آن را گشوده می بیند » .

۷۰ / ۱۱شی ء را از مرز نیستی بیرون می آوردپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای جوشن کبیر ـ: ای کسی که اشیا را از نیستی آفرید!

امام زین العابدین علیه السلام:ستایش ، برای خدایی است که آفریننده نطفه های آمیخته انسان ها ، وارد کننده روشنایی ها در تاریکی ها، و بیرون آورنده هستی از نیستی است ، و به واسطه قدیم بودنش از ازل ، [بر همه چیز ، ] پیشی گیرنده است.

۷۰ / ۱۲برکات را بیرون می آوردامام مهدی علیه السلامـ در دعای ایشان به هنگام ظهورش ـ: به راستی، به راستی که خدایی جز اللّه نیست... ، ای گستراننده رحمت از جایگاه هایش و بیرون آورنده برکت ها از معادنش!

.

الفصل الحادی والسبعون: المخزیالمُخزی لغةً«المخزی» اسم فاعل من أَخزی ، یُخزی من مادّة «خزی» وهو یدلّ علی الإبعاد ⁽¹⁾. خَزِیَ ، یَخزَی خزیا ، أَی : ذلّ وهان ووقع فی بلیّةٍ ، وأَخزاه اللّه : أَبعده ومَقَته وأَذلّه وأَهانَه وقهَره ⁽²⁾. ومن هذا الباب قولهم : خَزِی الرجل : استحیا من قُبح فعله ، خزایةً ، فهو خزیان ، وذلک أَنّه إِذا فعل ذلک واستحیا ، تباعد ونأی ⁽³⁾.

المخزی فی القرآن والحدیثنُسبت مشتقّات «خزی» إِلی اللّه تعالی فی القرآن الکریم تسع مرّات صراحة ⁽⁴⁾، وإثنا عشر مرّة تلویحا. ⁽⁵⁾لقد وردت صفة «المخزی» مرّةً واحدةً فی قوله سبحانه : «وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِی الْکَـفِرِینَ» ۶ ومن الحریّ بالذکر أَنّ «الخزی» فی الحقیقة انعکاس لعمل غیر صالح فی النظام التشریعیّ أَو التکوینیّ ، وهو یحیق بالخاطئین فی الدنیا أَو الآخرة ، لذا نلاحظ فی القرآن والأَحادیث فی سیاق وصف اللّه بصفة «المخزی» ـ أَنّها تشیر إِلی سبب صدور فعل الإخزاء من اللّه أَیضا مثل: «مُخْزِی الْکَـفِرِینَ» ، و مخزی الظالمین ، و مخزی الفاسقین، و مخزی المعاندین .

.

فصل هفتاد و یکم : مُخزی

واژه شناسی «مُخْزی»

مُخزی ، در قرآن و حدیث

فصل هفتاد و یکم : مُخزیواژه شناسی «مُخْزی»صفت «مُخزی (خوار کننده) » ، اسم فاعل از «أخزی، یُخزی» و از ریشه «خزی» است که بر دور کردن ، دلالت می کند. «خَزِیَ، یَخزَی، خزیاً» یعنی : ذلیل و خوار شد و در بدبختی گرفتار آمد، و «أخزاه اللّه » ، یعنی خدا او را دور کرد و از او بیزار شد و او را خوار کرده، فرو کوفت . از همین ریشه است این سخن عرب: «خَزِی الرجل خزایةً، فهو خزیان؛ از زشتی عملش شرمنده شد» و این ، از آن روست که او وقتی آن کار زشت را کرد و خجالت کشید، دور شد و کناره گرفت.

مُخزی ، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم ، برگرفته های از «خزی» ، نُه بار با صراحت و دوازده بار به اشاره به خدا نسبت داده شده است. صفت «مُخزی» نیز یک بار در این آیه آمده است: «وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِی الْکَـفِرِینَ؛ و خدا ، خوار کننده کافران است » . گفتنی است که «خزی» ، در واقع ، بازتاب کردار ناشایسته افراد خطاکار درنظام تشریعی و یا تکوینی است که در دنیا و یا آخرت ، دامنگیر آنان می شود. از این رو، در قرآن واحادیث، ضمن توصیف خدا با صفت«مُخزی»، به علّت صدور فعل «خوار کردن» از ناحیه خدا نیز اشاره شده است ، مثل: «خوار کننده کافران» و «خوار کننده ستمکاران»، «خوارکننده بدکاران»، «خوارکننده ستیزه جویان». ⁽¹⁾

.

۷۱ / ۱مُخزِی الکافِرینَ«بَرَاءَةٌ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عَـهَدتُّم مِّنَ الْمُشْرِکِینَ * فَسِیحُواْ فِی الأَْرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَاعْلَمُواْ أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللَّهِ وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِی الْکَـفِرِینَ» . ⁽¹⁾

۷۱ / ۲مُخزِی المکذِّبِین«کَذَّبَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ فَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَشْعُرُونَ * فَأَذَاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْیَ فِی الْحَیَوةِ الدُّنْیَا وَ لَعَذَابُ الاْخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کَانُواْ یَعْلَمُونَ» . ⁽²⁾

۷۱ / ۳مُخزِی الْمُسْتَکْبِرین«فَأَمَّا عَادٌ فَاسْتَکْبَرُواْ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ قَالُواْ مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً أَوَ لَمْ یَرَوْاْ أَنَّ اللَّهَ الَّذِی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ کَانُواْ بِـئایَـتِنَا یَجْحَدُونَ * فَأَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ رِیحًا صَرْصَرًا فِی أَیَّامٍ نَّحِسَاتٍ لِّنُذِیقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیَوةِ الدُّنْیَا وَ لَعَذَابُ الْأَخِرَةِ أَخْزَی وَ هُمْ لاَ یُنصَرُونَ» . ⁽³⁾

.

۷۱ / ۱ خوار کننده کافران

۷۱ / ۲ خوار کننده دروغ انگاران

۷۱ / ۳ خوار کننده بزرگی فروشان

۷۱ / ۱خوار کننده کافران« [این آیات ، اعلامِ] بیزاری است از جانب خدا و پیامبرش ، به کسانی از مشرکان که با آنان پیمان بسته اید. پس [ای مشرکان! ]چهار ماه [دیگر] در زمین بگردید و بدانید که شما ، ناتوان کننده خدا نیستید ، و خدا خوار کننده کافران است» .

۷۱ / ۲خوار کننده دروغ انگاران«کسانی که پیش از آنان بودند ، دروغ انگاشتند . پس عذاب ، از جایی که نمی دانستند ، بر آنان آمد. سپس خدا خواری را در زندگی دنیا بدانها چشانید، و بی گمان ، عذاب آخرت ـ اگر می دانستند ـ بزرگ تر است» .

۷۱ / ۳خوار کننده بزرگی فروشان«امّا [قوم] عاد، در زمین ، به ناروا خود را بزرگ پنداشتند و گفتند: «نیرومندتر از ما کیست؟» . آیا ندیدند که خدایی که آنان را آفرید، از آنان نیرومندتراست؟وآنهاآیات ماراانکارمی کردند. پس بر آنان تندبادی سرد در روزهایی شوم فرستادیم تا در زندگی دنیا عذابِ خواری را به آنان بچشانیم ، و هر آینه عذاب آخرت، خوار کننده تر است و آنها یاری نمی شوند» .

.

۷۱ / ۴مُخزِی الْمُضِلّین«وَ مِنَ النَّاسِ مَن یُجَـدِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاَ هُدًی وَ لاَ کِتَـبٍ مُّنِیرٍ * ثَانِیَ عِطْفِهِ لِیُضِلَّ عَن سَبِیلِ اللَّهِ لَهُ فِی الدُّنْیَا خِزْیٌ وَ نُذِیقُهُ یَوْمَ الْقِیَـمَةِ عَذَابَ الْحَرِیقِ» . ⁽¹⁾

۷۱ / ۵مُخزِی الفاسِقینَالکتاب«مَا قَطَعْتُم مِّن لِّینَةٍ أَوْ تَرَکْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَی أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَ لِیُخْزِیَ الْفَـسِقِینَ» . ⁽²⁾

الحدیثالاحتجاج عن سعد بن عبداللّه القمّیـ فی أَسئِلَتِهِ لِلإِمامِ المَهدِیِّ علیه السلامـ: قُلتُ: أَخبِرنی عَنِ الفاحِشَةِ المُبَیَّنَةِ الَّتی إِذا فَعَلَتِ المَرأَةُ تِلکَ ، یَجوزُ لِبَعلِها أن یُخرِجَها مِن بَیتِهِ فی أَیّامٍ عِدَّتِها؟ فَقالَ علیه السلام : تِلکَ الفاحِشَةُ السَّحقُ ... فَیَجِبُ عَلَیهَا الرَّجمُ ، وَالرَّجمُ هُوَ الخِزیُ ، ومَن أَمَرَ اللّهُ تَعالی بِرَجمِها فَقَد أَخزاها ، لَیسَ لِأَحَدٍ أَن یُقَرِّبَها . ⁽³⁾

.

۷۱ / ۴ خوار کننده گم راه کنندگان

۷۱ / ۵ خوار کننده بدکاران

۷۱ / ۴خوار کننده گم راه کنندگان«و از مردم ، کسی هست که بی هیچ دانش و هدایت و کتاب روشنگری، درباره خدا ستیزه می کند، [و از خدا] روی می گرداند، تا [مردم را ]از راه خدا گم راه کند. برای او در دنیا خواری است و در روز رستاخیز ، عذاب آتش سوزان را به او می چشانیم» .

۷۱ / ۵خوار کننده بدکارانقرآن«[ در غزوه بنی نضیر ، ] هر درخت خرمایی را که بریدید، یا آن را که ایستاده بر پای خود وا گذاشتید، با اجازه خدا بود، و تا بدکاران را خوار کند» .

حدیثالاحتجاجـ به نقل از سعد بن عبد اللّه قمی ، در پرسشی از پرسش های او از امام مهدی علیه السلامـ: گفتم: مرا از آن کار بسیار زشتِ آشکار شده ای آگاه کن که اگر زنی آن را انجام دهد ، برای شوهرش رواست که او را در ایّام عدّه اش از منزل خود بیرون کند . امام علیه السلام فرمود: «آن کار پلید ، سَحق ⁽¹⁾است... . پس ، آن زن [که مرتکب سَحق شده است ، ]باید سنگسار شود، و این سنگسار شدن، خوار شدن است، و خدا کسی را که فرمان به سنگساری اش دهد ، خوار کرده است، و برای کسی روا نیست که او را به خود ، نزدیک سازد (عزیزش شمارد) » .

.

۷۱ / ۶مخزی الظالمین«وَ مَنْ أَظْـلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مَسَـجِدَ اللَّهِ أَن یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَ سَعَی فِی خَرَابِهَا أُوْلَئِِکَ مَا کَانَ لَهُمْ أَن یَدْخُلُوهَا إِلاَّ خَائِفِینَ لَهُمْ فِی الدُّنْیَا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الاْخِرَةِ عَذَابٌ عَظِیمٌ» . ⁽¹⁾

«رَبَّنَا إِنَّکَ مَن تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ وَمَا لِلظَّــلِمِینَ مِنْ أَنصَارٍ» . ⁽²⁾

۷۱ / ۷مخزی المحاربین«إِنَّمَا جَزَ ؤُاْ الَّذِینَ یُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَیَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسَادًا أَن یُقَتَّلُواْ أَوْ یُصَلَّبُواْ أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَأَرْجُلُهُم مِّنْ خِلَـفٍ أَوْ یُنفَوْاْ مِنَ الْأَرْضِ ذَ لِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیَا وَلَهُمْ فِی الاْخِرَةِ عَذَابٌ عَظِیمٌ» . ⁽³⁾

۷۱ / ۸لا یُخزِی النَّبِیَّ وَالَّذینَ آمَنوا«یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ تُوبُواْ إِلَی اللَّهِ تَوْبَةً نَّصُوحًا عَسَی رَبُّکُمْ أَن یُکَفِّرَ عَنکُمْ سَیِّـئاتِکُمْ وَ یُدْخِلَکُمْ جَنَّـتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَـرُ یَوْمَ لاَ یُخْزِی اللَّهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعَی بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمَـنِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَ اغْفِرْ لَنَا إِنَّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ» . ⁽⁴⁾

.

۷۱ / ۶ خوارکننده بیدادگران

۷۱ / ۷ خوارکننده ستیزه جویان

۷۱ / ۸ پیامبر را و کسانی را که ایمان آورده اند ، خوار نمی کند

۷۱ / ۶خوارکننده بیدادگران«و کیست بیدادگرتر از آن کس که نگذارد در مساجد خدا، نام وی برده شود و در ویرانی آنها بکوشد؟ آنان، حق ندارندجز ترسان و لرزان در آن [ مسجدها ]درآیند. در این دنیا ایشان را خواری ، و در آخرت، عذابی بزرگ است» .

«پروردگارا! هر که را تو در آتش درآوری، یقینا رسوایش کردی، و برای بیدادگران، یاورانی نیست» .

۷۱ / ۷خوارکننده ستیزه جویان«سزای کسانی که با خدا و پیامبر او می ستیزند و در زمین به فساد می کوشند، جز این نیست که کشته شوند یا بر دار آویخته گردند یا دست و پایشان در خلافِ جهت یکدیگر، بُریده شود یا از آن سرزمین، تبعید گردند. این، رسواییِ آنان در دنیاست و در آخرت ، عذابی بزرگ خواهند داشت» .

۷۱ / ۸پیامبر را و کسانی را که ایمان آورده اند ، خوار نمی کند«ای کسانی که ایمان آورده اید! به سوی خدا باز گردید، بازگشتی از روی صدق و اخلاص . امید است پروردگارتان بدی هایتان را از شما بزداید و شما را به بهشت هایی که از زیر آنها جوی ها روان اند ، در آورد، در روزی که خدا، پیامبر را و کسانی را که با او ایمان آورده اند ، خوار نمی کند. نورشان ، پیشاپیش آنان و از سوی راستشان می شتابد، و می گویند: ای پروردگار ما! روشنایی ما را برایمان کامل ساز و ما را بیامرز، که تو بر هر چیزی توانایی» .

.

الفصل الثانی والسبعون: المدبّرالمُدبِّر لغةً«المدبّر» اسم فاعل من دبّر ، یدبّر من مادّة «دبر» وهو آخر الشیء وخلفه خلاف قبله ، والتدبیر : أَن یدبّر الإنسان أَمرَه ، وذلک أَنّه ینظر إِلی ما تصیر عاقبته وآخره ، وهو دبره ⁽¹⁾.

المُدبِّر فی القرآن والحدیثنسب القرآن الکریم التدبیر إِلی اللّه سبحانه بشکل فعلیّ أَربع مرّات : «یَدَبِّرُ الْأَمْرَ» ⁽²⁾. لکنّ صفة «المدبّر» لم ترد فیه . وجاء فی القرآن والأَحادیث أَنّ تدبیر السَّماوات والأرض والدنیا والآخرة ، وبعامّة کلّ شیء باللّه تعالی ، ویدلّ هذا الموضوع علی أَنّ اللّه سبحانه یلاحظ مصلحة کلّ شیء وعاقبته فی خلقه وإِدارته .

.

فصل هفتاد و دوم : مدبّر

واژه شناسی «مُدبّر»

مُدبّر ، در قرآن و حدیث

فصل هفتاد و دوم : مدبّرواژه شناسی «مُدبّر»صفت «مُدبّر (تدبیرکننده) » ، اسم فاعل از «دَبَّرَ ، یُدَبِّر» است. ریشه «دبر» ، به معنای انتهای چیزی و پشت آن است، در مقابلِ جلوی آن . تدبیر هم ، یعنی این که انسان ، کارش را ساماندهی و مدیریت کند، به این صورت که به فرجام و انتهای آن کار، یعنی آثاری که پشت سرِ آن کار رخ می دهد ، توجّه کند.

مُدبّر ، در قرآن و حدیثتدبیر ، در قرآن کریم به صورت فعلی: «یُدبّر الأمر؛ کار را تدبیر می کند» ، چهار بار به خدا نسبت داده شده است؛ امّا صفت «مُدبّر» ، در قرآن نیامده است. در قرآن و احادیث، تدبیر آسمان ها و زمین و دنیا و آخرت، و به طور کلّی همه چیز، با خداست. این مطلب ، بیانگر آن است که خداوند ، مصلحت و عاقبتِ همه چیز را در آفرینش و اداره آنها رعایت کرده است.

.

۷۲ / ۱مُدَبِّرُ خَلقِ السَّماواتِ وَالأَرضِالکتاب«یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ» . ⁽¹⁾

«إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَی عَلَی الْعَرْشِ یَدَبِّرُ الْأَمْرَ مَا مِن شَفِیعٍ إِلاَّ مِن بَعْدِ إِذْنِهِ ذَ لِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ أَفَلاَ تَذَکَّرُونَ» . ⁽²⁾

راجع : الرعد: ۲ ، یونس : ۳۲ .

الحدیثالإمام زین العابدین علیه السلام :أَنتَ الَّذی قَدَّرتَ کُلَّ شَیءٍ تَقدیرا ، ویَسَّرتَ کُلَّ شَیءٍ تَیسیرا ، ودَبَّرتَ ما دونَکَ تَدبیرا . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ بارِئِ خَلقِ المَخلوقینَ بِعِلمِهِ ، ومُصَوِّرِ أَجسادِ العِبادِ بِقُدرَتِهِ ، ومُخالِفِ صُوَرِ مَن خَلَقَ مِن خَلقِهِ ، ونافِخِ الأَرواحِ فی خَلقِهِ بِعِلمِهِ ، ومُعَلِّمِ مَن خَلَقَ مِن عِبادِهِ اسمَهُ ، ومُدَبِّرِ خَلقِ السَّماواتِ وَالأَرضِ بِعَظَمَتِهِ ، الَّذی وَسِعَ کُلَّ شَیءٍ خَلقُ کُرسِیِّهِ ، وعَلا بِعَظَمَتِهِ فَوقَ الأَعلَینَ . ⁽⁴⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ فی صِفَةِ اللّهِ جَلَّ وعَلا ـ: إِنَّهُ مُدَبِّرٌ لِکُلِّ ما بَرَأَ . ⁽⁵⁾

.

۷۲ / ۱ تدبیرکننده آفرینش آسمان ها و زمین

۷۲ / ۱تدبیرکننده آفرینش آسمان ها و زمینقرآن«کار را از آسمان تا زمین ، تدبیر می کند» .

«پروردگار شما ، خدایی است که آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید، پس از آن ، بر عرش استیلا یافت. کار را تدبیر می کند. شفاعت کننده ای نیست ، مگر پس از اذن او. این است خدا، پروردگارتان . پس او را بپرستید. آیا متذکّر نمی شوید؟!» .

ر . ک : رعد : آیه ۲ ، یونس : آیه ۳۲ .

حدیثامام زین العابدین علیه السلام:تو کسی هستی که هر چیزی را به اندازه ای تقدیر کردی و هر چیزی را به آسانی ، رو به راه کردی و غیرِ خودت را به اداره کردنی [ ویژه ]، تدبیر کردی.

امام صادق علیه السلام:ستایش ، برای خدایی است که با دانش خود ، آغاز کننده آفرینش آفریدگان است ، و با توانایی اش صورتگر بدن های بندگان است ، و با دانش خود ، جان ها را در آفریده ها دمیده است ، و آموزگارِ نام خود به بندگانی است که آنان را آفرید و با سترگی اش ، تدبیرکننده آفرینش آسمان ها و زمین است؛ او که آفرینش کرسی اش ، همه چیز را فراگرفته است و با سترگی اش ، بر فراز بالاترین ها برتری یافته است.

امام رضا علیه السلامـ در توصیف خدای با شکوه بلندْ مرتبه ـ: به درستی که او تدبیرکننده همه چیزهایی است که آفریده است .

.

۷۲ / ۲مُدَبِّرُ أمرِ الدُّنیا وَالآخِرَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا دَیّانَ ⁽¹⁾العِبادِ ، ومُدَبِّرَ أُمورِهِم بِتَقدیرِ أَرزاقِهِم . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الوَلِیِّ الحَمیدِ ، الحَکیمِ المَجیدِ ، الفَعّالِ لِما یُریدُ ، عَلاّمِ الغُیوبِ ، وخالِقِ الخَلقِ ، ومُنزِلِ القَطرِ ، مُدَبِّرِ أَمرِ الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽³⁾

۷۲ / ۳لا یُجاوَزُ المَحتومُ مِن تَدبیرِهِالإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ ... لا یُغالَبُ أَمرُکَ ، ولا یُجاوَزُ المَحتومُ مِن تَدبیرِکَ ، کَیفَ شِئتَ وأَنّی شِئتَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ ... أَصبَحنا فی قَبضَتِکَ ، یَحوینا مُلکُکَ وسُلطانُکَ ، وتَضُمُّنا مَشیئَتُکَ ، ونَتَصَرَّفُ عَن أَمرِکَ ، ونَتَقَلَّبُ فی تَدبیرِکَ . ⁽⁵⁾

.

۷۲ / ۲ تدبیرکننده کار دنیا و آخرت

۷۲ / ۳ ناگزیری از تدبیر حتمی او

۷۲ / ۲تدبیرکننده کار دنیا و آخرتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله:ای حاکم و حسابگر و جزا دهنده بندگان، و کسی که با اندازه نهادنِ روزی های بندگان، کارهای آنها را تدبیر می کنی!

امام علی علیه السلام:ستایش ، برای خدایی است که سرپرست، ستوده، فرزانه، ارجمند، کننده هرچه خواهد، بسیار داننده نهان ها، آفریدگارِ آفریدگان، فروآورنده باران، و تدبیرکننده کار دنیا و آخرت است.

۷۲ / ۳ناگزیری از تدبیر حتمی اوامام زین العابدین علیه السلام:خدایا ! ... فرمان تو مغلوب نمی گردد و از تدبیر حتمیِ تو، هر گونه خواسته باشی و هر جا که خواسته باشی، نمی توان گذشت.

امام زین العابدین علیه السلام:خدایا ! ... در دست قدرت تو صبح کردیم، فرمان روایی و سلطنت تو ، ما را فرا گرفته است، و خواست تو ، ما را در برگرفته، و به فرمان تو عمل می کنیم و در تدبیر تو دگرگون می شویم.

.

۷۲ / ۴ما لا یَکونُ فی تَدبیرِهِالإمام الرضا علیه السلامـ فی صِفَةِ اللّهِ ـ: مُدَبِّرٌ لا بِحَرکَةٍ . ⁽¹⁾

راجع : ج ۵ ص ۹۲ (التوحید فی التدبیر) .

.

۷۲ / ۴ آنچه در تدبیر خدا نیست

۷۲ / ۴آنچه در تدبیر خدا نیستامام رضا علیه السلامـ در توصیف خدا ـ: تدبیر کننده است، [امّا] نه با حرکت و جنبش.

ر . ک : ج ۵ ص ۹۳ (توحید در تدبیر)

.

الفصل الثالث والسبعون: المریدالمُرید لغةًإِنّ «المرید» اسم فاعل من أَراد ، یرید من مادّة «رود» وهو یدلّ علی مجیء وذهاب من انطلاق فی جهةٍ واحدةٍ ، یقال : بعثنا رائدا یرود الکلأ ، أَی : ینظر ویطلب ⁽¹⁾، وفی هذا الضوء الإرادة بمعنی الطلب ، یسبقها العلم والاطّلاع ودراسة الموضوع وإِمکان الإرادات المتنوّعة .

المرید فی القرآن والحدیثلقد نسب القرآن الکریم مشتقّات «إِرادة» إِلی اللّه سبحانه زُهاء إِحدی وأَربعین مرّةً ⁽²⁾، لکنّ صفة «المرید» لم تُذکَر فیها ، وقد ذهبت الأَحادیث إِلی أَنّ الإرادة مرحلة من مراحل الفعل الإلهیّ المسبوق بالعلم ، وفی الآن ذاته أَکّدت أَنّ الإرادة الإلهیّة هی غیر إِرادة الإنسان التی لها أُصولها الخاصّة بها ، ومن أَهمّ النقاط التی رکّزت علیها الأَحادیث هی أَنّ الإرادة لیست کالعلم الذی هو صفة ذاتیّة ، بل هی من صفات الفعل ، وحادثة . لقد قسّمت الأَحادیثُ الإرادةَ الإلهیّةَ قسمین هما : إِرادة حتمیّة ؛ وإِرادة غیر حتمیّة ـ فالإرادة الحتمیّة هی الإرادة التی لا تقبل النقض ولا مناص من تحقّقها ، أَمّا الإرادة غیر الحتمیّة فهی الإرادة التی تقبل البداء والتغییر ، وسنتوفّر علی دراسة هذا الموضوع فی مبحث «البداء» الذی هو من المباحث المتعلّقة بالعدل الإلهیّ .

.

فصل هفتاد و سوم : مُرید

واژه شناسی «مرید»

مرید ، در قرآن و حدیث

فصل هفتاد و سوم : مُریدواژه شناسی «مرید»صفت «مرید (اراده کننده) » ، اسم فاعل از «أراد، یُریدُ»، از ریشه «رَوَدَ» است که بر آمد و رفت یا روانه شدن در یک جهت ، دلالت می کند . «بعثنا رائداً یرود الکلأ» ، یعنی : راهنمایی فرستادیم تا در پیِ چراگاه برود (دقّت و جستجو کند) . بر این اساس، اراده ، یعنی جستجو و خواستن، و پیشْ فرض آن، علم و آگاهی و بررسی موضوع و امکان خواست های گوناگون است .

مرید ، در قرآن و حدیثقرآن کریم ، برگرفته های اراده را ۴۱ بار به خدا نسبت داده است؛ امّا صفت «مرید» ، در قرآن ذکر نشده است. احادیث ، اراده را یکی از مراحل فعل الهی که مسبوق به علم است ، مطرح می کنند. در عین حال، بر این نکته تأکید دارند که اراده الهی ، همچون اراده انسان نیست که مبادی خاصّ خود را دارد . از مهم ترین نکاتی که احادیث بر آن تأکید می کنند ، این است که اراده ، صفتی ذاتی همچون علم نیست ؛ بلکه از صفات فعلی خدا و حادث است. در احادیث ، اراده الهی به دو قِسم حتمی و غیر حتمی ، تقسیم شده است. اراده حتمی، تخلّف ناپذیر است و حتماً واقع خواهد شد؛ امّا در اراده غیر حتمی ، امکان تغییر وجود دارد. این مطلب را در بحث «بَداء» که از مباحث مربوط به عدل الهی است ، بررسی خواهیم کرد.

.

۷۳ / ۱صِفَةُ إرادَتِهِالکافی عن معلّی بن محمّد :سُئِلَ العالِمُ علیه السلام : کَیفَ عِلمُ اللّهِ ؟ قالَ : عَلِمَ وشاءَ وأَرادَ وقَدَّرَ وقَضی وأَمضی ؛ فَأَمضی ما قَضی ، وقَضی ما قَدَّرَ ، وقَدَّرَ ما أَرادَ ، فَبِعِلمِهِ کانَتِ المَشیئَةُ ، وبِمَشیئَتِهِ کانَت الإِرادَةُ ، وبِإِرادَتِهِ کانَ التَّقدیرُ ، وبِتَقدیرِهِ کانَ القَضاءُ ، وبِقَضائِهِ کانَ الإِمضاءُ ، وَالعِلمُ مُتَقَدِّمٌ عَلَی المَشیئَةِ ، وَالمَشیئَةُ ثانِیَةٌ ، وَالإِرادَةُ ثالِثَةٌ ، وَالتَّقدیرُ واقِعٌ إِلَی القَضاءِ بِالإِمضاءِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام لَمّا سُئِلَ :لَم یَزَلِ اللّهُ مُریدا ؟ قالَ : إِنَّ المُریدَ لا یَکونُ إِلاّ لِمُرادٍ مَعَهُ ، لَم یَزَلِ اللّهُ عالِما قادِرا ثُمَّ أَرادَ . ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلام :المَشِیئَةُ وَالإِرادَةُ مِن صِفات الأَفعالِ ؛ فَمَن زَعَمَ أَنَّ اللّهَ تَعالی لَم یَزَل مُریدا شائِیا فَلَیسَ بِمُوَحِّدٍ . ⁽³⁾

.

۷۳ / ۱ ویژگی اراده خدا

۷۳ / ۱ویژگی اراده خداالکافیـ به نقل از معلّی بن محمّد ـ: از امام کاظم علیه السلام پرسیده شد: علم خدا چگونه است؟ فرمود: «دانست و خواست و اراده کرد ⁽¹⁾و اندازه نهاد و حکم کرد و به اجرا گذاشت. پس به اجرا گذاشت آنچه را حکم کرد، و حکم کرد آنچه را اندازه نهاد ، و اندازه نهاد آنچه را اراده کرد . پس به علمش، خواستْ موجود شد و به خواستش، اراده پدید آمد و به اراده اش، تقدیرْ هستی یافت و به تقدیرش، حکمْ تحقّق پیدا کرد و با حکمش، به اجرا گذاشتن به وجود آمد و علم ، بر خواستْ پیشی گرفته است و خواست ، در رتبه دوم است و اراده ، در رتبه سوم، و تقدیر به حکم ، با امضا به اجرا می رسد».

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به این سؤال که : آیا خدا همیشه مرید بوده است؟ ـ: اراده کننده وجود ندارد ، مگر برای اراده شده ای همراه با آن، خدا همیشه عالم و قادر بوده و پس از آن ، اراده کرده است .

امام رضا علیه السلام:خواستن و اراده ، از صفات افعال اند . پس هر کس که گمان کند خدای والا همیشه اراده کننده و خواهنده بوده است، موحّد نیست.

.

الإمام الصادق علیه السلام :إِنَّ الإِرادَةَ مِنَ العِبادِ الضَّمیرُ وما یَبدو بَعدَ ذلِکَ مِنَ الفِعلِ ، وأَمّا مِنَ اللّهِ عز و جلفَالإِرادَةُ لِلفِعلِ إِحداثُهُ ، إِنَّما یَقولُ لَهُ : کُن فَیَکونُ بِلا تَعَبٍ ولا کَیفٍ . ⁽¹⁾

الکافی عن صفوان بن یحیی :قُلتُ لِأَبِی الحَسَنِ علیه السلام : أَخبِرنی عَنِ الإِرادَةِ مِنَ اللّهِ ومِنَ الخَلقِ ؟ قالَ : فَقالَ : الإِرادَةُ مِنَ الخَلقِ الضَّمیرُ وما یَبدو لَهُم بَعدَ ذلِکَ مِنَ الفِعلِ ، وأَمّا مِنَ اللّهِ تَعالی فَإِرادَتُهُ إِحداثُهُ لا غَیرُ ؛ ذلِکَ لِأَنَّهُ لا یُرَوّی ولا یَهُمُّ ولا یَتَفَکَّرُ ، وهذِهِ الصِّفاتُ مَنفِیَّةٌ عَنهُ وهِیَ صِفاتُ الخَلقِ ، فَإِرادَةُ اللّهِ الفِعلُ لا غَیرُ ذلِکَ ، یَقولُ لَهُ : کُن فَیَکونُ ، بِلا لَفظٍ ولا نُطقٍ بِلِسانٍ ولا هِمَّةٍ ولا تَفَکُّرٍ ولا کَیفَ لِذلِکَ ، کَما أَنَّهُ لا کَیفَ لَهُ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لَمّا صَعِدَ موسی علیه السلام إِلَی الطّورِ فَناجی رَبَّهُ عز و جل قالَ : یا رَبِّ ، أَرِنی خَزائِنَکَ . فَقالَ : یا موسی ، إِنَّما خَزائِنی إِذا أَرَدتُ شَیئا أَن أَقولَ لَهُ : «کُن» فَیَکونُ . ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ یَومَ عَرَفَةَ ـ: أَنتَ الَّذی أَرَدتَ فَکانَ حَتما ما أَردَتَ ، وقَضَیتَ فَکانَ عَدلاً ما قَضَیتَ ، وحَکَمتَ فَکانَ نَصَفا ما حَکَمتَ . ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلام:اراده بندگان ، عبارت است از همان چیزی که در درون می گذرد و آن افعالی که پس از آن ، ظاهر می شوند، و امّا در مورد خداوند عز و جل، اراده کار، ایجاد آن است. همانا به آن فعل می گوید: «باش!» ، پس بدون دشواری و چگونگی، به وجود می آید .

الکافیـ به نقل از صفوان بن یحیی ـ: به امام رضا علیه السلام گفتم: از اراده خدا و آفریدگان ، آگاهم کن. امام علیه السلام فرمود: «اراده آفریدگان ، همان چیزی است که در درون می گذرد و آن افعالی که پس از آن برایشان آشکار می گردد. و امّا در مورد خدای والا، اراده او ایجاد کردنِ اوست ، نه جز این؛ چرا که خدا ، تأمّل و کوشش و اندیشه نمی کند و این ویژگی ها ، از او برکنار است. اینها ویژگی های آفریدگان است. پس اراده خدا ، فعل است ، نه جز آن . به آن [ چه بخواهد ، ] می گوید: «باش!» ، پس به وجود می آید، بدون تلفّظ و سخن گفتن با زبان و آهنگ کردن و تفکّر، و برای اراده خدا چگونگی وجود ندارد، همان طور که ذات خدا چگونگی ندارد.

امام صادق علیه السلام:آن گاه که موسی علیه السلام بالای کوه طور رفت و با پروردگارش راز و نیاز کرد ، گفت: پروردگارا! گنجینه ها و اندوخته هایت را به من نشان ده. پس خدا فرمود: «ای موسی! خزائن من ، تنها این است که وقتی چیزی را اراده کنم ، به آن می گویم: باش! پس به وجود می آید».

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعای روز عرفه ـ: تویی که اراده کردی ، پس اراده ات حتمی است ، و حکم کردی، پس حُکمت عادلانه است ، و داوری کردی، پس داوری ات منصفانه است .

.

راجع : ج ۵ ص ۵۴ (الفرق بین صفات ذاته وصفات فعله).

۷۳ / ۲ما لا تُوصَفُ إرادَتُهُ بِهِالإمام علیّ علیه السلام :شاءَ الأَشیاءَ لا بِهِمَّةٍ . . . مُریدٌ لا بِهَمامَةٍ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مُریدٌ لا بِهِمَّةٍ ، صانِعٌ لا بِجارِحَةٍ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :ولا لاِءِرادَتِهِ فَصلٌ . ⁽⁴⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :إِنَّما تَکونُ الأَشیاءُ بِإِرادَتِهِ ومَشیئَتِهِ مِن غَیرِ کَلامٍ ، ولا تَرَدُّدٍ فی نَفسٍ ، ولا نُطقٍ بِلِسانٍ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :یَقولُ ولا یَلفِظُ . . . ویُریدُ ولا یُضمِرُ . ⁽⁶⁾

.

۷۳ / ۲ آنچه اراده خدا با آن ، توصیف نمی شود

ر . ک : ج ۵ ص ۵۵ (تفاوت میان صفات ذات و صفات فعل) .

۷۳ / ۲آنچه اراده خدا با آن ، توصیف نمی شودامام علی علیه السلام:چیزها را خواست، نه با آهنگ... اراده کننده است، نه با دودلی.

امام علی علیه السلام:اراده کننده است، نه با آهنگ؛ سازنده است، نه با اندام.

امام صادق علیه السلام:برای اراده او ، جدایی [بین اراده و عمل] نیست.

امام کاظم علیه السلام:همانا چیزها با اراده و خواست او، بدون گفتاری، و بدون دودلی ای در نفس، و بدون سخن گفتنی با زبان، موجود می شوند.

امام علی علیه السلام:[ خداوند ] می گوید و [با زبان ، ] تلفّظ نمی کند... اراده می کند و در خاطر نمی گذراند.

.

الإمام الرضا علیه السلام :مُریدٌ لا بِعَزیمَةٍ ، شاءَ لا بِهِمَّةٍ . ⁽¹⁾

۷۳ / ۳أَقسامُ مَشِیئَتهِ وإرادَتِهِالإمام علیّ علیه السلام :إِنَّ للّهِِ مَشیئَتَینِ : مَشیئَةَ حَتمٍ ، ومَشیئَةَ عَزمٍ ، وکَذلِکَ إِنَّ للّهِِ إِرادَتَینِ : إِرادَةَ عَزمٍ ، وإِرادَةَ حَتمٍ لا تُخطِئُ ، وإِرادَةَ عَزمٍ تُخطِئُ وتُصیبُ ⁽²⁾، ولَهُ مِشیئَتانِ : مَشیئَةٌ یَشاءُ ، ومَشیئَةٌ لا یَشاءُ ، یَنهی وهُوَ ما یَشاءُ ، ویَأمُرُ وهُوَ لا یَشاءُ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :شاءَ وأَرادَ ولَم یُحِبَّ ولم یَرضَ ؛ شاءَ ألاّ یَکونَ شَیءٌ إِلاّ بِعِلمِهِ وأَرادَ مِثلَ ذلِکَ ولَم یُحِبَّ أَن یُقالَ : ثالِثُ ثَلاثَةٍ ولَم یَرضَ لِعِبادِهِ الکُفرَ . ⁽⁴⁾

الإمام الرضا علیه السلام :إِنَ للّهِِ إِرادَتَینِ ومَشیئَتَینِ ؛ إِرادَةَ حَتمٍ وإِرادَةَ عَزمٍ ، یَنهی وهُوَ یَشاءُ ، ویَأمُرُ وهُوَ لا یَشاءُ ، أَوَما رَأَیتَ أنَّهُ نَهی آدَمَ وزَوجَتَهُ أن یَأکُلا مِنَ الشَّجَرَةِ وشاءَ ذلِکَ ؛ ولَو لَم یَشَأ أَن یَأکُلا لَما غَلَبَت مَشیئَتُهُما مَشیئَةَ اللّهِ تَعالی ، وأَمَرَ إِبراهیمَ أَن یَذبَحَ إِسحاقَ ⁽⁵⁾ولَم یَشَأ أَن یَذبَحَهُ ، ولَو شاءَ لَما غَلَبَت مَشیئَةُ إِبراهیمَ مَشیئَةَ اللّهِ تَعالی . ⁽⁶⁾

.

۷۳ / ۳ اقسام خواست و اراده خدا

امام رضا علیه السلام:[ خداوند ] اراده کننده است، نه با عزمِ جزم؛ خواهنده است، نه با آهنگ کردن .

۷۳ / ۳اقسام خواست و اراده خداامام علی علیه السلام:خدا ، دو گونه خواست دارد: خواست حتمی، و خواست عزمی؛ و همچنین ، خدا دو گونه اراده دارد: اراده عزمی، و اراده حتمی که تخلّف نمی پذیرد، و اراده عزمی که [گاه ]تخلّف می پذیرد، و [گاه] واقع می شود؛ و دو گونه خواست دارد: خواستی که می خواهد، و خواستی که نمی خواهد . نهی می کند، در حالی که می خواهد، و فرمان می دهد، در حالی که نمی خواهد [به خواست تکوینی].

امام صادق علیه السلام:[خدا] خواست و اراده کرد، و دوست نداشت و نپسندید. خواست که چیزی موجود نشود ، مگر با علمش، و مثل همین را اراده کرد، در حالی که دوست نمی داشت که گفته شود: [خدا ]سومینِ سه (اُقنوم: روح القدس، پدر ، پسر) است ، و کفر را برای بندگانش نپسندید.

امام رضا علیه السلام:خدا ، دو گونه اراده و خواست دارد : اراده حتمی و اراده عزمی . نهی می کند، در حالی که می خواهد، و فرمان می دهد، در حالی که نمی خواهد. آیا ندیدی که آدم علیه السلام و همسرش را از این که از [میوه ]درخت بخورند، نهی کرد، در حالی که این عمل را خواست؛ و اگر خوردنِ آن دو را نخواسته بود، هرگز خواست آن دو ، بر خواست خدای متعال چیره نمی شد؛ و ابراهیم علیه السلام را به ذبح اسحاق ⁽¹⁾فرمان داد، در حالی که ذبح او را نخواسته بود، و اگر خواسته بود ، هرگز خواست ابراهیم علیه السلامبر خواست خدا چیره نمی شد؟!

.

الفصل الرابع والسبعون: المستعانالمستعان لغةً«المستعان» اسم مفعول من استعان ، یستعین ، من مادّة «عون» ، والعَون : الظهیر علی الأَمر ⁽¹⁾، والمستعان هو من یُعتمَد علیه ویُطلَب منه العون .

المستعان فی القرآن والحدیثنُسبت صفة «المستعان» إِلی اللّه سبحانه مرّتین فی القرآن الکریم ⁽²⁾، و وردت الاستعانة باللّه بشکلٍ فعلی أَیضا مرّتین ⁽³⁾. لقد جاء فی القرآن والحدیث أَنّ اللّه تعالی هو المستعان علی الأُمور کلّها وعلی کلّ حال ، بل الاستعانة کلّها منه وترجع إِلیه ؛ لأَنّ الحول والقوّة والعون کلّها للّه تعالی ، ولهذا السبب یلزم علی عباد اللّه أَن یستعینوا باللّه وحده ، کما جاء فی سورة الحمد قوله سبحانه: «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» ⁽⁴⁾، علما أَنّ هذا الموضوع لا ینافی الاستعانة بالآخرین علی شرط أَن نعتقد أَنّ کلّ استعانة ترجع إِلی اللّه فی آخر الأَمر ، ولولا عون اللّه ، ما نفعت إِعانات غیره .

.

فصل هفتاد و چهارم : مُستَعان

واژه شناسی مُستعان

مُستعان ، در قرآن و حدیث

فصل هفتاد و چهارم : مُستَعانواژه شناسی مُستعانصفت «مستعان (یاری خواسته شده) » اسم مفعول از «اِسْتَعانَ، یَسْتَعِینُ» ، از ریشه «عون» به معنای تکیه گاه و پشتیبان است. «مستعان» ، کسی است که به او تکیه می کنند و از او یاری می خواهند.

مُستعان ، در قرآن و حدیثصفت «مُستعان» ، دو بار در قرآن کریم به خدا نسبت داده شده است و «استعانت» به صورت فعلی نیز دو بار درباره خدا به کار رفته است. در قرآن و حدیث آمده است که خدای متعال ، در همه امور و در هر حال ، یاری خواسته شده است؛ بلکه هر استعانتی ، از اوست و به او باز می گردد؛ زیرا هر توان و نیرو و یاری ای ، از آنِ خدای متعال است. از این رو ، لازم است که بندگان خدا ، تنها از او یاری بخواهند، همان طور که در سوره حمد آمده است: «فقط تو را می پرستیم و تنها از تو یاری می خواهیم» . البته باید توجه داشت که این مطلب ، با یاری خواستن از دیگران منافات ندارد، مشروط بر این که معتقد باشیم در نهایت، همه یاری ها ، به خدا بر می گردند و اگر پشتیبانیِ خدا نباشد، کمک های دیگران ، سودی نخواهد بخشید.

.