مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه العقائد الاسلامیه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه عقاید اسلامی/ محمدی ری شهری، همکار رضا برنجکار ؛ مترجم مهدی مهریزی ؛ برای موسسه علمی و فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۵ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : مرکز تحقیقات دارالحدیث؛ ۱۰۲.

شابک : ۲۴۵۰۰۰ریال: دوره 964-493-117-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال: دوره، چاپ سوم 978-964-493-117-8 : ؛ ج.۱ 964-493-118-1 : ؛ ج.۱، چاپ دوم: 9789644931178 ؛ ج.۱، چاپ سوم 978-964-493-118-5 : ؛ ج.۲ 964-493-119-X : ؛ ج.۲، جاپ دوم: 978-964-493-119-2 ؛ ج.۳ 964-493-120-3 : ؛ ج.۳، چاپ دوم: 978-964-493-120-8 ؛ ج.۴ 964-493-121-1 : ؛ ج.۴، چاپ سوم 978-964-493-121-5 : ؛ ج.۵ 964-493-123-X : ؛ ج.۵، چاپ سوم 978-964-493-122-2 : ؛ ج.۶ 964-493-123-8 : ؛ ج.۶ 978-964-493-123-9 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال (دوره، چاپ دوم) ؛ ج.۷ 964-493-124-6 : ؛ ج.۷ 978-964-493-124-6 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال(ج.٬۷چاپ دوم٬دوره) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج. ۸) ؛ ج.۸، چاپ سوم 978-964-493-252-6 : ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج. ۹ 978-964-493-253-3 : ؛ ۵۵۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ دوم)

یادداشت : فارسی- عربی.

یادداشت : هر یک از جلد های این کتاب با همکاری و ترجمه افراد مختلف انجام شده است.

یادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۱تا ۷، ۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱، ۲، ۴ تا ۹ (چاپ سوم: ۱۳۸۷).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱-۳. معرفت شناسی.- ج.۴-۷. خداشناسی.- ج.۸ - ۹ عدالت خداوند

موضوع : اسلام -- عقاید -- احادیث

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : برنجکار، رضا، ۱۳۴۲ -

شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز تحقیقات

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۲۱۱/۵م۳۳۴م۸۰۴۱ ۱۳۸۵/

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۱۷۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۴۷۲۸۱

اشاره

۸ / ۴مَعنَی الاِستِطاعَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن جَعَلَ الاِستِطاعَةَ إلی نَفسِهِ فَقَد کَفَرَ . ⁽¹⁾

تاریخ دمشق عن عبد اللّه بن جعفر عن الإمام علیّ علیه السلام :أنَّهُ خَطَبَ الناسَ یوما ... فَقامَ إلَیهِ رَجُلٌ مِمَّن کانَ شَهِدَ مَعَهُ الجَمَلَ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أخبِرنا عَنِ القَدَرِ ؟ فَقالَ : بَحرٌ عَمیقٌ فَلا تَلِجهُ ، قالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ أخبِرنا عَنِ القَدَرِ ؟ قالَ : بَیتٌ مُظلِمٌ فَلا تَدخُلهُ ، قالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أخبِرنا عَنِ القَدَرِ ؟ قالَ : سِرُّ اللّهِ فَلا تَتَکَلَّفهُ ، قالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أخبِرنا عَنِ القَدَرِ ؟ قالَ : أمّا إذ أبَیتَ ، فَإِنَّهُ أمرٌ بَینَ أمرَینِ ؛ لا جَبرَ ولا تَفویضَ . قالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنَّ فُلانا یَقولُ بِالاِستِطاعَةِ وهُوَ حاضِرُکَ ، فَقالَ : عَلَیَّ بِهِ ، فَأَقاموهُ... . قالَ : قُل : أملِکُها بِاللّهِ الَّذی إن شاءَ مَلَّکَنیها . ⁽²⁾

الکافی عن علیّ بن أسباط :سَأَلتُ أبَا الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام عَنِ الاِستِطاعَةِ ، فَقالَ : یَستَطیعُ العَبدُ بَعدَ أربَعِ خِصالٍ : أن یَکونَ مُخَلَّی السَّربِ ، صَحیحَ الجِسمِ ، سَلیمَ الجَوارِحِ ، لَهُ سَبَبٌ وارِدٌ مِنَ اللّهِ عز و جل ، قالَ : قُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ ، فَسِّر لی هذا . قالَ : أن یَکونَ العَبدُ مُخَلَّی السَّربِ ، صَحیحَ الجِسمِ ، سَلیمَ الجَوارِحِ ، یُریدُ أن یَزنِیَ فَلا یَجِدُ امرَأَةً ثُمَّ یَجِدُها ، فَإِمّا أن یَعصِمَ نَفسَهُ فَیَمتَنِعَ کَمَا امتَنَعَ یوسُفُ علیه السلام ، أو یُخَلِّیَ بَینَهُ وبَینَ إرادَتِهِ فَیَزنِیَ فَیُسَمّی زانِیا ، ولَم یُطِعِ اللّهَ بِإِکراهٍ ولَم یَعصِهِ بِغَلَبَةٍ . ⁽³⁾

.

۸ / ۴ مقصود از توانمندی

۸ / ۴مقصود از توانمندیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس توانمندی را به خود نسبت دهد ، کفر ورزیده است.

تاریخ دمشقـ به نقل از عبد اللّه بن جعفر ـ: یکی از همراهان امام علی علیه السلام در جنگ جَمَل ، برخاست و گفت : ای امیر مؤمنان! ما را درباره قَدَر، آگاه فرما . فرمود: «دریای ژرفی است . در آن، وارد نشو» . گفت : ای امیر مؤمنان! ما را درباره قَدَر، آگاه فرما . فرمود: «خانه [ وحشت انگیز و] تاریکی است. وارد آن نشو» . گفت: ای امیر مؤمنان! ما را درباره قَدَر ، آگاه فرما . فرمود: «راز خداست . خود را درباره آن به زحمت نینداز» . گفت : ای امیر مؤمنان! ما را درباره قَدَر ، آگاه فرما. فرمود: «اکنون که نپذیرفتی [و پافشاری کردی] ، همانا آن، امری (چیزی) بین دو امر (دو چیز) است ؛ نه جبر است و نه تفویض» . گفت : ای امیر مؤمنان! فلانی قائل به توانمندی [خویش ]است و در محضر توست . فرمود: «او را به نزد من بیاورید» . پس ، او را بلند کردند ... . فرمود: «بگو: آن را به وسیله خدایی دارم که اگر بخواهد ، در اختیارم می گذارد» .

الکافیـ به نقل از علی بن اسباط ـ: از امام رضا علیه السلام درباره توانمندی پرسیدم . فرمود: «بنده با داشتن چهار ویژگی، توانمند می شود: راهش بدون مراقب (مانع) ، تنش و اعضای بدنش سالم باشند ، و از جانب خداوند عز و جلبرایش سببی فراهم باشد» . گفتم : فدایت شوم! این را برایم تفسیر کن. فرمود: «این که بنده بدون مراقب باشد ، جسم سالم داشته باشد و اعضای سالم داشته باشد ، [مثل این است که ]می خواهد زنا کند؛ ولی زنی نمی یابد . سپس آن را بیابد . آن گاه یا خودش را حفظ می کند و خودداری می کند ، همچنان که یوسف علیه السلام خودداری نمود ، یا میان خود و خواسته اش مانعی نمی بیند و زنا می کند و زناکار نامیده می شود ، در حالی که به اجبار، خدا را فرمان نبرده و با غلبه کردن هم نافرمانی نکرده است» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :الاِستِطاعَةُ قَبلَ الفِعلِ ، لَم یَأمُرِ اللّهُ عز و جل بِقَبضٍ ولا بَسطٍ إلّا وَالعَبدُ لِذلِکَ مُستَطیعٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ما کَلَّفَ اللّهُ العِبادَ کُلفَةَ فِعلٍ ولا نَهاهُم عَن شَیءٍ حَتّی جَعَلَ لَهُمُ الاِستِطاعَةَ ، ثُمَّ أمَرَهُم ونَهاهُم فَلا یَکونُ العَبدُ آخِذا ولا تارِکا إلّا بِاستِطاعَةٍ مُتَقَدِّمَةٍ قَبلَ الأَمرِ وَالنَّهیِ ، وقَبلَ الأَخذِ وَالتَّرکِ ، وقَبلَ القَبضِ وَالبَسطِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لا یَکونُ العَبدُ فاعِلاً ولا مُتَحَرِّکا إلّا وَالاِستِطاعَةُ مَعَهُ مِنَ اللّهِ عز و جل ، وإنَّما وَقَعَ التَّکلیفُ مِنَ اللّهِ بَعدَ الاِستِطاعَةِ ، فَلا یَکونُ مُکَلَّفا لِلفِعلِ إلّا مُستَطیعا . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لا یَکونُ مِنَ العَبدِ قَبضٌ ولا بَسطٌ إلّا بِاستِطاعَةٍ مُتَقَدِّمَةٍ لِلقَبضِ وَالبَسطِ . ⁽⁴⁾

التوحید عن عوف بن عبد اللّه الأزدی عن عمّه :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَنِ الاِستِطاعَةِ ، فَقالَ : وقَد فَعَلوا ؟ ⁽⁵⁾فَقُلتُ : نَعَم ، زَعَموا أنَّها لا تَکونُ إلّا عِندَ الفِعلِ وإرادَةٍ فی حالِ الفِعلِ لا قَبلَهُ . فَقالَ : أشرَکَ القَومُ . ⁽⁶⁾

.

امام صادق علیه السلام :توانمندی ، پیش از انجام دادن کار ست . خداوند عز و جل به انجام دادن و ندادنِ کاری فرمان نمی دهد ، مگر وقتی که بنده توانمندی آن را داشته باشد .

امام صادق علیه السلام :خداوند، بندگان را به انجام دادن تکلیفی موظّف نمی کند و از چیزی باز نمی دارد ، مگر این که [ابتدا ]برای آنان توانمندی قرار می دهد و سپس امر و نهیشان می نماید . پس، بنده انجام دهنده یا ترک کننده نیست، مگر این که پیش از امر و نهی ، و پیش از انجام دادن و ندادن ، و پیش از تنگنایی و گشایش، توانمندی ای داشته باشد.

امام صادق علیه السلام :بنده هیچ کار و حرکتی نمی کند، مگر این که توانمندی ای از جانب خداوند عز و جل همراه اوست ، و تکلیف از طرف خدا، تنها پس از توانمندی است . بنا بر این ، بنده به انجام دادن کار، موظّف نیست، جز وقتی که توانمند باشد.

امام صادق علیه السلام :هیچ انجام دادن و ندادنی به وسیله بنده اتّفاق نمی افتد، مگر این که توانمندی، پیش از انجام دادن و ندادن است .

التوحیدـ به نقل از عوف بن عبد اللّه ازدی، از عمویش ـ: از امام صادق علیه السلام درباره توانمندی پرسیدم . فرمود: «آیا [این گم راهی ها را در دین] پدید آورده اند؟» . گفتم : بله . آنان گمان برده اند که توانمندی، تنها در حال انجام دادن کار و [همزمان با] اراده همراه کار است و پیش تر از آن نیست . فرمود: «آن قوم، مشرک شده اند» .

.

الکافی عن صالح النیلیّ :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام : هَل لِلعِبادِ مِنَ الاِستِطاعَةِ شَیءٌ ؟ قالَ : فَقالَ لی : إذا فَعَلُوا الفِعلَ کانوا مُستَطیعینَ بِالاِستِطاعَةِ الَّتی جَعَلَهَا اللّهُ فیهِم . قالَ : قُلتُ وما هِیَ ؟ قالَ : الآلَةُ مِثلُ الزّانی إذا زَنی کانَ مُستَطیعا لِلزِّنا حینَ زَنی ، ولَو أنَّهُ تَرَکَ الزِّنا ولَم یَزنِ کانَ مُستَطیعا لِتَرکِهِ إذا تَرَکَ . قالَ : ثُمَّ قالَ : لَیسَ لَهُ مِنَ الاِستِطاعَةِ قَبلَ الفِعلِ قَلیلٌ ولا کَثیرٌ ، ولکِن مَعَ الفِعلِ وَالتَّرکِ کانَ مُستَطیعا . قُلتُ : فَعَلی ماذا یُعَذِّبُهُ ؟ قالَ : بِالحُجَّةِ البالِغَةِ وَالآلَةِ الَّتی رَکَّبَ فیهِم ، إنَّ اللّهَ لَم یُجبِر أحَدا عَلی مَعصِیَتِهِ . ⁽¹⁾

الکافی عن رجل من أهل البصرة :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَنِ الاِستِطاعَةِ فَقالَ ... : إنَّ اللّهَ خَلَقَ خَلقا فَجَعَلَ فیهِم آلَةَ الاِستِطاعَةِ ثُمَّ لَم یُفَوِّض إلَیهِم ، فَهُم مُستَطیعونَ لِلفِعلِ وَقتَ الفِعلِ مَعَ الفِعلِ إذا فَعَلوا ذلِکَ الفِعلَ ، فَإِذا لَم یَفعَلوهُ فی مُلکِهِ لَم یَکونوا مُستَطیعینَ أن یَفعَلوا فِعلاً لَم یَفعَلوهُ ؛ لِأَنَّ اللّهَ عز و جل أعَزُّ مِن أن یُضادَّهُ فی مُلکِهِ أحَدٌ . قالَ البَصرِیُّ ، فَالنّاسُ مَجبورونَ ؟ قالَ : لَو کانوا مَجبورینَ کانوا مَعذورینَ . قالَ : فَفَوَّضَ إلَیهِم ؟ قالَ : لا . قالَ : فَما هُم ؟ قالَ : عَلِمَ مِنهُم فِعلاً فَجَعَلَ فیهِم آلَةَ الفِعلِ ، فَإِذا فَعَلوا کانوا مَعَ الفِعلِ مُستَطیعینَ . ⁽²⁾

.

الکافیـ به نقل از صالح نیلی ـ: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا بندگان، بهره ای از توانمندی دارند؟ فرمود: «هنگامی که کاری انجام می دهند، با توانمندی ای که خداوند در آنان قرار داده ، توانمندند» . گفتم : آن چیست؟ فرمود: «وسیله است ، مانند زناکار که وقتی زنا می کند، برای انجام دادن آن توانمند است ، و اگر زنا را ترک کند و زنا نکند برای ترک آن هم ، توانمند است» . سپس فرمود: «[بنده] پیش از انجام دادن کار، چه اندک باشد و چه بسیار ، توانمندی ندارد ؛ لیکن همراه انجام دادن و ترک آن، توانمند است» . گفتم : پس بر چه اساس، [خداوند ،] بنده را کیفر می دهد؟ فرمود: «با حجّت رسایش و وسیله ای که در آنان قرار داده است . خداوند، کسی را بر نافرمانی خویش وادار نمی کند» .

الکافیـ به نقل از مردی از اهالی بصره ـ: از امام صادق علیه السلام درباره توانمندی پرسیدم . فرمود: « ... همانا خداوند، مردم را آفرید و وسیله توانمندی را در آنان قرار داد ؛ امّا به آنان واگذار نکرد . پس، آنان برای انجام دادن کار، در هنگام آن و همراه با آن ، توانمند هستند ، [البتّه ]هر گاه آن کار را انجام دهند . پس هر گاه در قلمرو فرمان روایی خداوند، کاری را انجام ندهند ، دیگر توانمند نیستند کاری را که انجام نداده اند ، انجام دهند ؛ زیرا خداوند عز و جلقدرتمندتر از آن است که کسی بتواند در فرمان روایی اش با او ضدّیت نماید» . مرد بصری گفت : پس مردم مجبورند؟ فرمود: «اگر مجبور بودند ، عذر داشتند» . گفت : پس خدا آنان را به خودشان واگذار نموده است؟ فرمود: «نه» . گفت : پس چگونه اند؟ فرمود: «[خداوند ، انجام دادن] کاری را از سوی آنان می داند . آن گاه وسیله آن را در اختیارشان قرار می دهد . پس وقتی کار را انجام دادند ، با انجام دادن آن، توانمند هستند» .

.

۸ / ۵ما یَدُلُّ عَلی بُطلانِ القَولِ بِالجَبرِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما عَرَفَ اللّهَ مَن شَبَّهَهُ بِخَلقِهِ ، ولا وَصَفَهُ بِالعَدلِ مَن نَسَبَ إلَیهِ ذُنوبَ عِبادِهِ . ⁽¹⁾

الإمام علی علیه السلام :یَابنَ آدَمَ ، أتَظُنُّ أنَّ الَّذی نَهاکَ دَهاکَ! وإنَّما دَهاکَ أسفَلُکَ وأعلاکَ وَاللّهُ بَریءٌ مِن ذلِکَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :کُلُّ مَا استَغفَرتَ اللّهَ تَعالی مِنهُ فَهُوَ مِنکَ ؛ وَکُلُّ ما حَمِدتَ اللّهَ تَعالی فَهُوَ مِنهُ . ⁽³⁾

نزهة الناظر :جَمَعَ الحَجّاجُ بنُ یوسُفَ أهلَ العِلمِ وسَأَلَهُم عَنِ القَضاءِ وَالقَدَرِ ، فَقالَ أحَدُهُم : سَمِعتُ أمیرَ المُؤمِنینَ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ علیه السلام یَقولُ : یَابنَ آدَمَ ، مَن وَسَّعَ لَکَ الطَّریقَ لَم یَأخُذ عَلَیکَ المَضیقَ . ⁽⁴⁾وقالَ آخَرُ : سَمِعتُهُ یَقولُ : إذا کانَتِ الخَطیئَةُ عَلَی الخاطِئِ حَتما کانَ القِصاصُ فِی القَضِیَّةِ ظُلما . وقالَ آخَرُ : سَمِعتُهُ یَقولُ : ما کانَ مِن خَیرٍ فَبِأَمرِ اللّهِ وبِعِلمِهِ ، وما کانَ مِن شَرٍّ فَبِعِلمِ اللّهِ لا بِأَمرِهِ . فَقالَ الحَجّاجُ : أ کُلُّ هذا مِن قَولِ أبی تُرابٍ ؟ لَقَدِ اغتَرَفوها مِن عَینٍ صافِیَةٍ ! ⁽⁵⁾

.

۸ / ۵ آنچه بر بطلان نظریّه جبر دلالت می کند

ر . ک : دانش نامه عقاید اسلامی : ج ۸ ص ۴۵۹ (تحلیلی درباره جبر و تفویض وامر بین الأمرین) .

۸ / ۵آنچه بر بطلان نظریّه جبر دلالت می کندپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدا را نشناخته است کسی که او را به آفریده اش تشبیه نماید ، و خدا را به دادگری توصیف نکرده است کسی که گناهان بندگانش را بدو نسبت دهد.

امام علی علیه السلام :ای فرزند آدم! آیا گمان می بری آن که تو را [از گناهان و پلیدی ها ]باز داشته ، گرفتارت ساخته است ، در حالی که تنها ، پایین و بالای توست که گرفتارت نموده و خداوند، از آن مبرّا است؟

امام علی علیه السلام :هر چه از خدای متعال آمرزش خواستی، از جانب توست و هر چه خدای متعال را ستودی، از جانب خداست.

نزهة الناظر :حَجّاج بن یوسف، دانشمندان را گرد آورد و درباره قضا و قدر از آنان پرسید . یکی از آنان گفت: از امیر مؤمنان ، علی بن ابی طالب ، شنیدم که می گفت : «ای فرزند آدم! کسی که راه را برای تو گسترده است ، بر تو سخت نمی گیرد» . دیگری گفت : از او شنیدم که می گفت : «اگر خطا برای خطاکار حتمی شود ، قصاص بر خطا ، ستم خواهد بود». و دیگری گفت: از او شنیدم که می گفت : «آنچه خیر است، به فرمان و دانش خداست و آنچه شر است، به دانش خداست؛ امّا به فرمان او نیست ». حَجّاج گفت: آیا همه اینها از سخنان ابو تُراب (علی علیه السلام ) است؟ همانا اینان آنها را از چشمه زلالی برداشته اند ! ⁽¹⁾

.

الإمام علیّ علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَنِ القَضاءِ وَالقَدَرِ ـ: لا تَقولوا : وَکَلَهُمُ اللّهُ إلی أنفُسِهِم فَتُوَهِّنوهُ ، ولا تَقولوا : أجبَرَهُم عَلَی المَعاصی فَتُظَلِّموهُ ، ولکِن قولوا : الخَیرُ بِتَوفیقِ اللّهِ ، وَالشَّرُّ بِخِذلانِ اللّهِ ، وکُلٌّ سابِقٌ فی عِلمِ اللّهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: جَلَّ اللّهُ أن یُریدَ الفَحشاءَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: لا تَحمِلوا ذُنوبَکُم وخَطایاکُم عَلَی اللّهِ ، وتَذَروا أنفُسَکُم وَالشَّیطانَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :کُن مُؤاخِذا نَفسَکَ ، مُغالِبا سوءَ طَبعِکَ ، وإیّاکَ أن تَحمِلَ ذُنوبَکَ عَلی رَبِّکَ . ⁽⁴⁾

الکافی عن سهل بن زیاد وإسحاق بن محمّد وغیرهما رفعوه ، قال :کانَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام جالِسا بِالکوفَةِ بَعدَ مُنصَرَفِهِ مِن صِفّینَ ، إذ أقبَلَ شَیخٌ فَجَثا بَینَ یَدَیهِ ، ثُمَّ قالَ لَهُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أخبِرنا عَن مَسیرِنا إلی أهلِ الشّامِ أبِقَضاءٍ مِنَ اللّهِ وقَدَرٍ ؟ فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : أجَل یا شَیخُ ، ما عَلَوتُم تَلعَةً ⁽⁵⁾ولا هَبَطتُم بَطنَ وادٍ إلّا بِقَضاءٍ مِنَ اللّهِ وقَدَرٍ . فَقالَ لَهُ الشَّیخُ : عِندَ اللّهِ أحتَسِبُ عَنائی یا أمیرَ المُؤمِنینَ . فَقالَ لَهُ : مَه یا شَیخُ ! فَوَاللّهِ لَقَد عَظَّمَ اللّهُ الأَجرَ فی مَسیرِکُم وأنتُم سائِرونَ ، وفی مَقامِکُم وأنتُم مُقیمونَ ، وفی مُنصَرَفِکُم وأنتُم مُنصَرِفونَ ، ولَم تَکونوا فی شَیءٍ مِن حالاتِکُم مُکرَهینَ ولا إلَیهِ مُضطَرّینَ . فَقالَ لَهُ الشَّیخُ : وکَیفَ لَم نَکُن فی شَیءٍ مِن حالاتِنا مُکرَهینَ ولا إلَیهِ مُضطَرّینَ ، وکانَ بِالقَضاءِ وَالقَدَرِ مَسیرُنا ومُنقَلَبُنا ومُنصَرَفُنا ؟ فَقالَ لَهُ : وتَظُنُّ أنَّهُ کانَ قَضاءً حَتما وقَدَرا لازِماً ؟ إنَّهُ لَو کانَ کَذلِکَ لَبَطَلَ الثَّوابُ وَالعِقابُ وَالأَمرُ وَالنَّهیُ وَالزَّجرُ مِنَ اللّهِ ، وسَقَطَ مَعنَی الوَعدِ وَالوَعیدِ ⁽⁶⁾، فَلَم تَکُن لائِمَةٌ لِلمُذنِبِ ولا مَحمَدَةٌ لِلمُحسِنِ ، ولَکانَ المُذنِبُ أولی بِالإِحسانِ مِنَ المُحسِنِ ، ولَکانَ المُحسِنُ أولی بِالعُقوبَةِ مِنَ المُذنِبِ ، تِلکَ مَقالَةُ إخوانِ عَبَدَةِ الأَوثانِ وخُصَماءِ الرَّحمنِ وحِزبِ الشَّیطانِ وقَدَرَیِّهِ هذِهِ الاُمَّةِ ومَجوسِها. إنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ کَلَّفَ تَخییرا ونَهی تَحذیرا ، وأعطی عَلَی القَلیلِ کَثیرا ، ولَم یُعصَ مَغلوبا ولَم یُطَع مُکرِها ولَم یُمَلِّک مُفَوِّضا ، ولَم یَخلُقِ السَّماواتِ وَالأَرضَ وما بَینَهُما باطِلاً ، ولَم یَبعَثِ النَّبِیّینَ مُبَشِّرینَ ومُنذِرینَ عَبَثا . ذلِکَ ظَنُّ الَّذینَ کَفَروا فَوَیلٌ لِلَّذینَ کَفَروا مِنَ النّارِ ، فَأَنشَأَ الشَّیخُ یَقولُ : أنتَ الإِمامُ الَّذی نَرجو بِطاعَتِهِ یَومَ النَّجاةِ مِنَ الرَّحمنِ غُفراناً أوضَحتَ مِن أمرِنا ما کانَ مُلتَبِسا ⁽⁷⁾جَزاکَ رَبُّکَ بِالإِحسانِ إحسانا ⁽⁸⁾

.

امام علی علیه السلامـ وقتی درباره قضا و قدر، مورد پرسش قرار گرفت ـ: نگویید: خداوند، آنان را به خودشان وا گذاشته است تا [بدین سخن ،] خدا را سبک شمارید ، و نگویید: خداوند ، آنان را بر انجام دادن گناهان، وادار ساخته تا [بدین گونه] خدا را ستمگر بدانید . بگویید: خیر ، با توفیق خداوند است و شر ، با نبودِ توفیق خداست ، و همه اینها در علم پیشین خدا بوده است.

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به وی ـ: خداوند، بزرگ تر از آن است که زشتی را اراده نماید.

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به وی ـ: گناهان و لغزش های خود را بر دوش خداوند، بار نکنید ، در حالی که خودتان و شیطان را رها نموده اید (نادیده گرفته اید) .

امام علی علیه السلام :خودت را مؤاخذه کن ، بر بدی سرشتت فائق شو ، و از این که گناهانت را به پروردگارت نسبت دهی، بپرهیز .

الکافیـ به نقل از سهل بن زیاد و اسحاق بن محمّد و غیر آن دو ، در حدیثی که به اهل بیت علیهم السلام نسبت داده ـ: امیرمؤمنان ، پس از بازگشت از جنگ صفّین ، در کوفه نشسته بود . در این هنگام ، پیرمردی آمد و در برابر ایشان ایستاد و سپس به ایشان گفت : ای امیر مؤمنان! ما را درباره رفتنمان به سوی شام . آگاه فرما که : آیا به قضا و قدر خدا بوده است ؟ امیر مؤمنان فرمود: «بله ، ای پیر! شما از تپّه ای بالا نرفتید و به درّه ای فرود نیامدید ، جز با قضا و قدر خداوند» . پیرمرد به امام علیه السلام گفت : ای امیر مؤمنان! پس سختی هایم را به حساب خدا می گذارم [ ، که اختیاری در آنها نداشته ام] . امام به او فرمود: «درنگ کن ، ای پیر! به خدا که همانا خداوند برای شما در راهی که پیمودید و در جایگاهی که ایستادید و در راهی که باز گشتید ، پاداش بزرگ قرار داد و شما در هیچ یک از کارهایتان مجبور و ناچار نبودید» . پیرمرد گفت : چگونه ما در هیچ یک از کارهایمان مجبور و ناچار نبودیم ، در حالی که رفتن ما و تغییر مسیر ما و بازگشت ما به قضا و قدر بوده است ؟ فرمود: «آیا تو گمان بردی که آن ، قضایی حتمی و قَدَری لازم است؟ اگر چنین بود ، پاداش و کیفر و امر و نهی و جلوگیری کردن خداوند ، بیهوده می شود و وعده و تهدید ، بی اعتبار می گشت . آن گاه، دیگر سرزنشی برای گناهکار و ستایشی برای نیکوکار نبود و [بلکه ]گناهکار از نیکوکار به پاداش نیک، و نیکوکار از گناهکار به کیفر ، سزاوارتر بود . این ، سخن همفکران بت پرستان و دشمنان خدای بخشنده و حزب شیطان و قَدَریّه و مجوس این امّت است . همانا خدای ـ تبارک و تعالی ـ [بندگان را] با وجود اختیار، مکلّف نمود و [آنان را] با برحذر داشتن ، نهی کرد و بر عمل اندک، پاداش بسیار بخشید و از روی شکست ، نافرمانی نگردید و از روی اجبار ، فرمانبری نشد و به صورت واگذاری ، چیزی را در اختیار کسی قرار نداد و آسمان ها و زمین و میان آن دو را بیهوده نیافرید و پیامبرانِ بشارت دهنده و انذار کننده را به جهت بازی و بیهوده برنینگیخت . آن ، گمان کسانی است که کفر ورزیدند و وای بر کسانی که کفر ورزیدند ، از آتش جهنّم!» . آن گاه پیرمرد ، این شعر را خواند: تو آن امامی هستی که به سبب پیروی اش در روز نجات (رستاخیز) از خداوند بخشنده ، امید آمرزش داریم از دین ما آنچه مُشتَبه بود ، روشن ساختی پروردگار تو در برابر این نیکویی ، پاداش نیک به تو عطا کند!

.

. .

. .

الکافی عن یونس بن عبد الرحمن عن غیر واحد عن الإمام الباقر والإمام الصادق علیهماالسلام :إنَّ اللّهَ أرحَمُ بِخَلقِهِ مِن أن یُجبِرَ خَلقَهُ عَلَی الذُّنوبِ ثُمَّ یُعَذِّبَهُم عَلَیها ، وَاللّهُ أعَزُّ مِن أن یُریدَ أمرا فَلا یَکونَ . قالَ : فَسُئِلا علیهماالسلام : هَل بَینَ الجَبرِ وَالقَدَرِ مَنزِلَةٌ ثالِثَةٌ ؟ قالا : نَعَم ، أوسَعُ مِمّا بَینَ السَّماءِ وَالأَرضِ . ⁽¹⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :إن کانَتِ المَعصِیَةُ مِنَ اللّهِ فَمِنهُ وَقَعَ الفِعلُ ، فَهُوَ أکرَمُ مِن أن یُؤاخِذَ عَبدَهُ بِما لا دَخلَ لَهُ فیهِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ وقَد سُئِلَ عَنِ القَضاءِ وَالقَدَرِ ـ: مَا استَطَعتَ أن تَلومَ العَبدَ عَلَیِه فَهُوَ مِنهُ ، وما لَم تَستَطِع أن تَلومَ العَبدَ عَلَیهِ فَهُوَ مِنَ فِعلِ اللّهِ . یَقولُ اللّهُ تَعالی لِلعَبدِ : لِمَ عَصَیتَ ؟ لِمَ فَسَقتَ ؟ لِمَ شَرِبتَ الخَمرَ ؟ لِمَ زَنَیتَ ؟ فَهذا فِعلُ العَبدِ ، ولا یَقولُ لَهُ : لِمَ مَرِضتَ ؟ لِمَ عَلَوتَ ؟ لِمَ قَصُرتَ ؟ لِمَ ابیَضَضتَ ؟ لِمَ اسوَدَدتَ ؟ لِأَنَّهُ مِن فِعلِ اللّهِ تَعالی . ⁽³⁾

.

الکافیـ به نقل از یونس بن عبد الرحمان ، از تعدادی ـ: امام باقر و امام صادق علیهماالسلامفرمودند : «خداوند به آفریدگانش مهربان تر از آن است که آنان را به انجام دادن گناهان وا دارد و سپس بر پایه آنها کیفرشان دهد ، و خداوند، برتر از آن است که کار ناشدنی را اراده کند» . آن دو امام علیهماالسلام مورد پرسش قرار گرفتند که : آیا بین جبر و قَدَر (تقدیر) ، مقام سومی نیز وجود دارد؟ فرمودند: «بله ؛ فراتر از آنچه میان آسمان و زمین است» .

امام کاظم علیه السلام :اگر گناه از جانب خدا باشد ، فعل هم از او صادر شده است . بنا بر این ، خداوند ، برتر از آن است که بنده اش را به خاطر چیزی که در آن دخالتی نداشته ، بازخواست نماید.

امام صادق علیه السلامـ وقتی درباره قضا و قدر ، مورد پرسش قرار گرفت ـ: آنچه توانستی بنده را به وسیله آن سرزنش کنی ، از جانب اوست ، و آنچه نتوانستی بنده را به جهت آن سرزنش کنی ، از جانب خداوند است. خدای متعال به بنده می فرماید: «چرا نافرمانی کردی؟ چرا گناه کردی؟ چرا می خوارگی کردی؟ چرا زنا کردی؟» . پس، اینها فعل بنده اند ؛ ولی به او نمی فرماید: «چرا بیمار شدی؟ چرا قد بلند شدی؟ چرا قد کوتاه شدی؟ چرا سفید شدی؟ چرا سیاه شدی؟» ؛ چرا که اینها از افعال خدای متعال اند .

.

الطرائف :رَوی کَثیرٌ مِنَ المُسلِمینَ عَنِ الإِمامِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ الصّادِقِ علیه السلام أنَّهُ قالَ یَوما لِبَعضِ المُجَبِّرَةِ : هَل یَکونُ أحَدٌ أقبَلَ لِلعُذرِ الصَّحیحِ مِنَ اللّهِ ؟ فَقالَ : لا . فَقالَ لَهُ : فَما تَقولُ فیمَن قالَ : ما أقدِرُ ، وهُوَ لا یَقدِرُ ؛ أیَکونُ مَعذورا أم لا ؟ فَقالَ المُجَبِّرُ : یَکونُ مَعذورا . قالَ لَهُ : فَإِذا کانَ اللّهُ یَعلَمُ مِن عِبادِهِ أنَّهُم ما قَدَروا عَلی طاعَتِهِ ، وقالَ لِسانُ حالِهِم أو مَقالِهِم للّهِِ یَومَ القِیامَةِ : یا رَبِّ ما قَدَرنا عَلی طاعَتِکَ لِأَنَّکَ مَنَعتَنا مِنها ، أما یَکونُ قَولُهُم وعُذرُهُم صَحیحا عَلی قَولِ المُجَبِّرَةِ ؟ قالَ : بَلی وَاللّهِ . قالَ : فَیَجِبُ عَلی قَولِکَ أنَّ اللّهَ یَقبَلُ هذَا العُذرَ الصَّحیحَ ولا یُؤاخِذُ أحَدا أبَدا ، وهذا خِلافُ قَولِ أهلِ المِلَلِ کُلِّهِم . فَتابَ المُجَبِّرُ مِن قَولِهِ بِالجَبرِ فِی الحالِ . ⁽¹⁾

التوحید عن محمّد بن عجلان :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : فَوَّضَ اللّهُ الأَمرَ إلَی العِبادِ ؟ فَقالَ : اللّهُ أکرَمُ مِن أن یُفَوِّضَ إلَیهِم . قُلتُ : فَأَجبَرَ اللّهُ العِبادَ عَلی أفعالِهِم ؟ فَقالَ : اللّهُ أعدَلُ مِن أن یُجبِرَ عَبدا عَلی فِعلٍ ثُمَّ یُعَذِّبَهُ عَلَیهِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ النّاسَ فِی القَدَرِ عَلی ثَلاثَةِ أوجُهٍ : رَجُلٌ یَزعُمُ أنَّ اللّهَ عز و جل أجبَرَ النّاسَ عَلَی المَعاصی ، فَهذا قَد ظَلَّمَ اللّهَ فی حُکمِهِ فَهُوَ کافِرٌ... . ⁽³⁾

.

الطرائف :بسیاری از مسلمانان از امام جعفر صادق علیه السلام روایت کرده اند که ایشان روزی به یکی از جبری ها فرمود: «آیا کسی هست که عذر صحیح را بهتر از خداوند بپذیرد؟». [جبری] گفت : نه. فرمود: «پس درباره کسی که می گوید: نمی توانم ، در حالی که واقعاً نمی تواند، چه می گویی؟ آیا او معذور است ، یانه؟» . گفت : معذور است. فرمود: «پس وقتی خداوند می داند که بندگانش از فرمانبری او ناتوان اند ، و زبان حال و یا وضعشان در روز رستاخیز ، به گونه ای است که می گویند: پروردگارا! ما بر فرمانبری ات توانا نبودیم ؛ چرا که ما را از آن باز داشتی ، آیا سخن و عذر آنها بر اساس نظر جبری ها صحیح نیست؟» . گفت : آری ، به خدا! فرمود: «بنا بر این ، بر پایه نظر تو لازم است که خداوند ، این عذر صحیح را بپذیرد و هرگز کسی را بازخواست ننماید، در حالی که این بر خلاف نظر همه آیین مداران و دینداران است» . آن گاه جبری ، بی درنگ از اعتقاد خود به جبر ، توبه کرد.

التوحیدـ به نقل از محمّد بن عجلان ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : آیا خداوند ، کار را به خود بندگان واگذار کرده است؟ فرمود: «خداوند ، گرامی تر از آن است که کار را به خودشان وا گذارد» . گفتم : آیا خداوند ، بندگان را بر کارهایشان وادار ساخته است؟ فرمود: «خداوند ، دادگرتر از آن است که بنده ای را بر کاری وا دارد و سپس بر پایه آن او را کیفر دهد» .

امام صادق علیه السلام :مردم درباره قَدَر بر سه دسته اند: کسی می پندارد که خداوند عز و جلمردم را بر انجام دادن گناهان، وادار ساخته است . این شخص، خدا را در داوری اش ستمگر دانسته و کافر است... .

.

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ أرحَمُ بِعبِادِهِ مِن أن یُجبِرَهُم عَلَی المَعاصی ثُمَّ یُعاقِبَهُم عَلَیها ، وهُوَ أیضا أجَلُّ وأعَزُّ وأرفَعُ وأجدَرُ وأعلَمُ مِن أن یُریدَ أمرا فَیَکونُ فِی استِطاعَةِ العِبادِ غَیرُهُ عَلی مَعنَی الکُرهِ وَالغَلَبَةِ ، بَل سَبَقَ عِلمُهُ فی خَلقِهِ ، ونَفَذَ تَقدیرُهُ فی بَرِیَّتِهِ وقَضاهُ فی عِبادِهِ قَبلَ أن یَخلُقَهُم کَیفَ یَخلُقُهُم . وعَلِمَ ما هُم عامِلونَ وإلی ما هُم صائِرونَ ، وعَلِمَ مَن أطاعَهُ مِمَّن عَصاهُ . فَخَلَقَهُم عَلی ذلِکَ لِیُثیبَهُم عَلَی الطّاعَةِ ویُعاقِبَهُم عَلَی المَعصِیَةِ ، ولَیسَ یُعاقِبُ عز و جل عَلی عِلمِهِ ولا قَضائِهِ ولا قَدَرِهِ ، بَل یُعاقِبُ عَلَی المَعاصی ویُثیبُ عَلَی الطّاعَةِ ... . ⁽¹⁾

الاحتجاج :مِن سُؤالِ الزِّندیقِ الَّذی سَأَلَ أبا عَبدِ اللّهِ عَن مَسائِلَ کَثیرَةٍ أن قالَ : ... فَأَخبِرنی عَنِ اللّهِ عز و جل کَیفَ لَم یَخلُقِ الخَلقَ کُلَّهُم مُطیعینَ مُوَحِّدینَ وکانَ عَلی ذلِکَ قادِرا ؟ قالَ علیه السلام : لَو خَلَقَهُم مُطیعینَ لَم یَکُن لَهُم ثَوابٌ ، لِأَنَّ الطّاعَةَ إذا ما کانَت فِعلَهُم لَم تَکُن جَنَّةٌ ولا نارٌ ، ولکِن خَلَقَ خَلقَهُ فَأَمَرَهُم بِطاعَتِهِ ونَهاهُم عَن مَعصِیَتِهِ ، وَاحتَجَّ عَلَیهِم بِرُسُلِهِ ، وقَطَعَ عُذرَهُم بِکُتُبِهِ ، لِیَکونوا هُمُ الَّذینَ یُطیعونَ ویَعصونَ ، ویَستَوجِبونَ بِطاعَتِهِم لَهُ الثَّوابَ وبِمَعصِیَتِهِم إیّاهُ العِقابَ . قالَ : فَالعَمَلُ الصّالِحُ مِنَ العَبدِ هُوَ فِعلُهُ ، وَالعَمَلُ الشَّرُّ مِنَ العَبدِ هُوَ فِعلُهُ ؟ قالَ : العَمَلُ الصّالِحُ مِنَ العَبدِ بِفِعلِهِ وَاللّهُ بِهِ أمَرَهُ ، وَالعَمَلُ الشَّرُّ مِنَ العَبدِ بِفِعلِهِ وَاللّهُ عَنهُ نَهاهُ . قالَ : ألَیسَ فِعلُهُ بِالآلَةِ الَّتی رَکَّبَها فیهِ ؟ قالَ : نَعَم ، ولکِن بِالآلَةِ الَّتی عَمِلَ بِهَا الخَیرَ ، قَدَرَ عَلَی الشَّرِّ الَّذی نَهاهُ عَنهُ . قالَ : فَإِلَی العَبدِ مِنَ الأَمرِ شَیءٌ ؟ قالَ : ما نَهاهُ اللّهُ عَن شَیءٍ إلّا وقَد عَلِمَ أنَّهُ یُطیقُ تَرکَهُ ، ولا أمَرَهُ بِشَیءٍ إلّا وقَد عَلِمَ أنَّهُ یَستَطیعُ فِعلَهُ ، لِأَنَّهُ لَیسَ مِن صِفَتِهِ الجَورُ وَالعَبَثُ وَالظُّلمُ وتَکلیفُ العِبادِ ما لا یُطیقونَ . قالَ : فَمَن خَلَقَهُ اللّهُ کافِرا ، أیَستَطیعُ الإِیمانَ ولَهُ عَلَیهِ بِتَرکِهِ الإِیمانَ حُجَّةٌ ؟ قالَ علیه السلام : إنَّ اللّهَ خَلَقَ خَلقَهُ جَمیعا مُسلِمینَ ، أمَرَهُم ونَهاهُم ، وَالکُفرُ اسمٌ یَلحَقُ الفِعلَ حینَ یَفعَلُهُ العَبدُ ، ولَم یَخلُقِ اللّهُ العَبدَ حینَ خَلَقَهُ کافِرا ، إنَّه إنَّما کَفَرَ مِن بَعدِ أن بَلَغَ وَقتا لَزِمَتهُ الحُجَّةُ مِنَ اللّهِ ، فَعَرَضَ عَلَیهِ الحَقَّ فَجَحَدَهُ ، فَبِإِنکارِهِ الحَقَّ صارَ کافِرا . ⁽²⁾

.

امام صادق علیه السلام :خداوند به بندگانش مهربان تر از آن است که آنان را بر انجام دادن گناهان وادار کند و سپس بر پایه آنها کیفرشان دهد . همچنین، او گرامی تر و پیروزمندتر و بلندمرتبه تر و شایسته تر و داناتر از آن است که کاری را بر پایه اجبار و زور، اراده کند، در حالی که غیر آن در توانایی بندگان است ؛ بلکه پیش از آفریدن آنها، دانش او درباره آفریدگان، پیشی گرفته و تقدیرش درباره مردمش و قضایش درباره بندگانش ثابت گردیده که چگونه آنان را بیافریند . او به آنچه آنان عمل می کنند و چه سرنوشتی دارند ، آگاه است و می داند که چه کسی از او فرمان می برد و چه کسی نافرمانی اش می کند. پس ، آنان را بدین سان آفرید تا بر فرمانبری، پاداش و بر نافرمانی، کیفرشان دهد و این چنین نیست که خداوند عز و جل بر پایه دانش و قضا و قدرش مجازات نماید ؛ بلکه بر پایه نافرمانی ها کیفر و بر پایه فرمانبری، پاداش می دهد ... .

الاحتجاج :از جمله پرسش های زندیق که درباره مسائل بسیاری از امام صادق علیه السلام پرسید ، این بود که گفت ... به من خبر بده که چرا خداوند عز و جل همه مردم را فرمان بردار و یکتاپرست نیافرید ، در حالی که بر آن توانا بود؟ [امام علیه السلام ] فرمود: «اگر آنان را فرمان بردار می آفرید ، پاداشی نداشتند ؛ چرا که وقتی کار آنان، پیوسته فرمانبری بود، دیگر بهشت و جهنّمی نبود ؛ لیکن مردم را آفرید و آنان را به فرمانبریِ خود امر کرد و از نافرمانی اش باز داشت و به وسیله فرستادگان خویش، بر ایشان استدلال نمود و به وسیله کتاب های آسمانی اش بهانه شان را برید تا آنان [اختیار داشته باشند که] فرمانبری و نافرمانی کنند و به خاطر طاعتشان در خور پاداش، و به خاطر گناهشان در خور کیفر گردند» . گفت : آیا عمل نیکوی بنده ، فعل خدا ، و عمل بد بنده نیز فعل خداست؟ فرمود: «عمل نیکوی بنده، فعل [خودِ ]اوست و خداوند، او را بِدان امر کرده ، و عمل بد بنده نیز فعل [خودِ ]اوست؛ ولی خداوند، او را از آن باز داشته است». گفت: آیا عمل بنده با وسیله ای نیست که خدا آن را در اختیارش قرار داده است؟ فرمود: «چرا ؛ لیکن او با همان وسیله ای که با آن عمل خیر انجام می دهد ، بر عمل بدی که [خدا] او را از آن باز داشته ، توانا می گردد» . گفت : آیا به بنده در انجام دادن کار، اختیاری داده شده است؟ فرمود: «خداوند، بنده را از چیزی باز نداشت، جز این که می داند او توان ترکش را دارد ، و به چیزی فرمانش نداد، جز این که می داند او توان انجام دادن آن را دارد ؛ زیرا جور و بیهودگی و ستم و تکلیف کردن بندگان به چیزی که توان انجام دادنش را ندارند ، از صفات خداوند نیست» . گفت : کسی که خداوند او را کافر آفریده، آیا توان ایمان آوردن دارد و در صورت ترک ایمان، آیا برای خدا علیه او دلیلی هست؟ [امام علیه السلام ] فرمود: «خداوند، همه مردم را تسلیم شده آفرید [و آن گاه] امر و نهیشان کرد . و کفر ، اسمی است که بر فعل بنده، هنگامی که آن را انجام می دهد، گذاشته می شود . خداوند، هنگام آفرینش، بنده را کافر نیافرید ؛ [بلکه ]او پس از آن که به رشد می رسد و حجّت از جانب خدا بر او تمام می شود ، کافر می گردد . خداوند، حق را به او عرضه می دارد و او انکار می کند و به سبب انکار حق ، کافر می شود.

.

الإمام الرضا علیه السلام :خَرَجَ أبو حَنیفَةَ ذاتَ یَومٍ مِن عِندِ الصّادِقِ علیه السلام ، فَاستَقبَلَهُ موسَی بنُ جعَفَرٍ علیه السلام فَقالَ لَهُ : یا غُلامُ مِمَّنِ المَعصِیَةُ ؟ قالَ : لا تَخلو مِن ثَلاثٍ : إمّا أن تَکونَ مِنَ اللّهِ عز و جل ولَیسَت مِنهُ ، فَلا یَنبَغی لِلکَریمِ أن یُعَذِّبَ عَبدَهُ بِما لا یَکتَسِبُهُ . وإمّا أن تَکونَ مِنَ اللّهِ عز و جل ومِنَ العَبدِ ولَیسَ کَذلِکَ ، فَلا یَنبَغی لِلشَّریکِ القَوِیِّ أن یَظلِمَ الشَّریکَ الضَّعیفَ . وإمّا أن تَکونَ مِنَ العَبدِ وهِیَ مِنهُ ، فَإِن عاقَبَهُ اللّهُ فَبِذَنبِهِ ، وإن عَفا عَنهُ فَبِکَرَمِهِ وجودِهِ . ⁽¹⁾

.

امام رضا علیه السلام :روزی ابو حنیفه از نزد امام صادق علیه السلام بیرون آمد و با امام کاظم علیه السلام رو به رو شد و به او گفت : ای جوان! گناه و نافرمانی از جانب کیست؟ فرمود: «از سه حالت، بیرون نیست: یا از جانب خداوند عز و جل است ، که چنین نیست . برای بخشنده سزاوار نیست که بنده اش را به خاطر کاری که نکرده، کیفر دهد . یا از جانب خداوند عز و جل و بنده است ، که چنین هم نیست . برای شریکِ نیرومند، شایسته نیست که بر شریک ناتوانش ستم روا بدارد . و یا از جانب بنده است ، که [البتّه] از جانب بنده است . پس اگر او را کیفر دهد ، به خاطر گناهش است و اگر از او درگذرد ، به خاطر کَرَم و جودش است» .

.

الکافی عن أبی طالب القمّی عن رجل عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال :قُلتُ : أجبَرَ اللّهُ العِبادَ عَلَی المَعاصی ؟ قالَ : لا . قُلتُ : فَفَوَّضَ إلَیهِمُ الأَمرَ ؟ قالَ : لا . قالَ : قُلتُ : فَماذا ؟ قالَ : لُطفٌ مَن رَبِّکَ بَینَ ذلِکَ . ⁽¹⁾

الکافی عن الحسن بن علیّ الوشّاء عن الإمام الرضا علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ ، فَقُلتُ : اللّهُ فَوَّضَ الأَمرَ إلَی العِبادِ ؟ قالَ : اللّهُ أعَزُّ مِن ذلِکَ . قُلتُ : فَجَبَرَهُم عَلَی المَعاصی ؟ قالَ : اللّهُ أعدَلُ وأحکَمُ مِن ذلِکَ . قالَ : ثُمَّ قالَ : قالَ اللّهُ : یَابنَ آدَمَ أنَا أولی بِحَسَناتِکَ مِنکَ ، وأنتَ أولی بِسَیِّئاتِکَ مِنّی ، عَمِلتَ المَعاصِیَ بِقُوَّتِیَ الَّتی جَعَلتُها فیکَ . ⁽²⁾

عیون أخبار الرضا علیه السلام عن إبراهیم بن أبی محمود :سَأَلتُ أبَا الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام : ... عَن اللّهِ عز و جل هَل یُجبِرُ عِبادَهُ عَلَی المَعاصی ؟ فَقالَ : بَل یُخَیِّرُهُم ویُمهِلُهُم حَتّی یَتوبوا . قُلتُ : فَهَل یُکَلِّفُ عِبادَهُ ما لا یُطیقونَ ؟ فَقالَ : کَیفَ یَفعَلُ ذلِکَ ، وهُوَ یَقولُ : «وَ مَا رَبُّکَ بِظَـلَّـمٍ لِّلْعَبِیدِ» ⁽³⁾؟! ⁽⁴⁾

.

الکافیـ به نقل از ابو طالب قمی، از مردی ـ: [به امام صادق علیه السلام ] گفتم : آیا خداوند، بندگان را بر انجام دادن گناهان، وادار ساخته است؟ فرمود: «نه» . گفتم : آیا کار را به خودشان وا نهاده است؟ فرمود: «نه» . گفتم : پس چگونه است؟ فرمود: «لطفی است از جانب پروردگار تو میان آن دو» .

الکافیـ به نقل از حسن بن علی وشّاء ـ: از امام رضا علیه السلام پرسیدم: آیا خداوند، کار را به بندگان، واگذار کرده است؟ فرمود: «خداوند، برتر از آن است» . گفتم : آیا آنان را بر انجام دادن گناهان، وادار نموده است؟ فرمود: «خداوند ، دادگرتر از آن است» و سپس فرمود: «خداوند فرمود: ای فرزند آدم! من به نیکی های تو از خودت شایسته ترم ، و تو به بدی هایت از من سزاوارتری . گناهان را به خاطر نیرویی که من در اختیار تو گذاشتم ، انجام دادی » .

عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از ابراهیم بن ابی محمود ـ: از امام رضا علیه السلام پرسیدم: ... آیا خداوند عز و جل بندگانش را بر انجام دادن گناهان، وادار می کند؟ فرمود: «[خیر ؛] بلکه آنان را مخیّر می کند و به ایشان مهلت می دهد که توبه نمایند» . گفتم : آیا بندگانش را به چیزی که در توانشان نیست، موظّف می کند؟ فرمود : «چه طور این کار را می کند ، در حالی که می فرماید: «و خدا بر بندگان [ خود ]، ستمکار نیست» » .

.

۸ / ۶وَضعُ الأَخبارِ فِی التَّشبیهِ وَالجَبرِالتوحید عن الحسین بن خالد عن الإمام الرضا علیه السلام ، قال :قُلتُ لَهُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، إنَّ النّاسَ یَنسُبونَنا إلَی القَولِ بِالتَّشبیهِ وَالجَبرِ لِما رُوِیَ مِنَ الأَخبارِ فی ذلِکَ عَن آبائِکَ الأَئِمَّةِ علیهم السلام . فَقالَ : یَابنَ خالِدٍ ، أخبِرنی عَنِ الأَخبارِ الَّتی رُوِیَت عَن آبائِی الأَئِمَّةِ علیهم السلام فِی التَّشبیهِ وَالجَبرِ أکثَرُ أمِ الأَخبارُ الَّتی رُوِیَت عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فی ذلِکَ ؟! فَقُلتُ : بَل ما رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فی ذلِکَ أکثَرُ . قالَ : فَلیَقولوا : إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ یَقولُ بِالتَّشبیهِ وَالجَبرِ إذا . فَقُلتُ لَهُ : إنَّهُم یَقولونَ : إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَم یَقُل مِن ذلِکَ شَیئا وإنَّما رُوِیَ عَلَیهِ . قالَ : فَلیَقولوا فی آبائی علیهم السلام : إنَّهُم لَم یَقولوا مِن ذلِکَ شَیئا وإنَّما رُوِیَ عَلَیهِم . ثُمَّ قالَ علیه السلام : مَن قالَ بِالتَّشبیهِ وَالجَبرِ فَهُوَ کافِرٌ مُشرِکٌ ونَحنُ مِنهُ بُرَآءُ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ . یَابنَ خالِدٍ ، إنَّما وَضَعَ الأَخبارَ عَنّا فِی التَّشبیهِ وَالجَبرِ الغُلاةُ الَّذینَ صَغَّروا عَظَمَةَ اللّهِ ، فَمَن أحَبَّهُم فَقَد أبغَضَنا ومَن أبغَضَهُم فَقَد أحَبَّنا ، ومَن والاهُم فَقَد عادانا ومَن عاداهم فَقَد والانا ، ومَن وَصَلَهُم فَقَد قَطَعَنا ومَن قَطَعَهُم فَقَد وَصَلَنا ، ومَن جَفاهُم فَقَد بَرَّنا ومَن بَرَّهُم فَقَد جَفانا ، ومَن أکرَمَهُم فَقَد أهانَنا ومَن أهانَهُم فَقَد أکرَمَنا ، ومَن قَبِلَهُم فَقَد رَدَّنا ومَن رَدَّهُم فَقَد قَبِلَنا ، ومَن أحسَنَ إلَیهِم فَقَد أساءَ إلَینا ومَن أساءَ إلَیهِم فَقَد أحسَنَ إلَینا ، ومَن صَدَّقَهُم فَقَد کَذَّبَنا ومَن کَذَّبَهُم فَقَد صَدَّقَنا ، ومَن أعطاهُم فَقَد حَرَمَنا ومَن حَرَمَهُم فَقَد أعطانا . یَابنَ خالِدٍ ، مَن کانَ مِن شیعَتِنا فَلا یَتَّخِذَنَّ مِنهُم وَلِیّا ولا نَصیرا . ⁽¹⁾

.

۸ / ۶ جعل احادیث درباره تشبیه و جبر

۸ / ۶جعل احادیث درباره تشبیه و جبرالتوحیدـ به نقل از حسین بن خالد ـ: به امام رضا علیه السلام گفتم : ای فرزند پیامبر خدا! مردم، ما را به قائلانِ به تشبیه و جبر، منسوب می کنند ، به دلیل احادیثی که در این باره از پدرانِ امام تو ، روایت شده است . فرمود: «ای پسر خالد! به من خبر بده آیا احادیثی که از پدرانِ امام من ، امامان علیهم السلام ، درباره تشبیه و جبر، روایت شده اند ، بیشترند ، یا اخباری که از پیامبر صلی الله علیه و آله در این باره روایت شده اند؟» . گفتم : بلکه اخباری که در این باره از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده، بیشترند . فرمود : «پس باید بگویند: پیامبر خدا به تشبیه و جبر، قائل بوده است» . گفتم : آنها می گویند: پیامبر خدا در این باره چیزی نفرموده است و تنها از او ، چنین روایت شده است. فرمود : «پس باید درباره پدران من علیهم السلام [نیز ]بگویند که : آنان در این باره چیزی نگفته اند و تنها از آنان ، چنین روایت شده است». سپس فرمود : «هر کس به تشبیه و جبر قائل باشد ، کافر و مشرک است و ما در دنیا و آخرت از او بیزاریم . ای پسر خالد! همانا احادیث نقل شده از ما درباره تشبیه و جبر را غُلات، جعل کرده اند ؛ آنانی که عظمت خداوند را کوچک شمردند . هر کس به آنان علاقه مند باشد ، به ما کینه ورزیده و هر کس به آنان کینه ورزد، به ما علاقه مند است و هر کس آنان را دوست بدارد، با ما دشمنی کرده و هر کس با آنان دشمنی کند ، با ما دوستی کرده است و هر کس با آنان پیوند داشته باشد ، از ما بریده و هر کس از آنان ببُرد ، با ما پیوند برقرار کرده است و هر کس با آنان جفا کند ، به ما نیکی کرده و هر کس به آنان نیکی کند، به ما جفا نموده است و هر کس آنان را گرامی بدارد ، ما را سبُک شمرده و هر کس آنان را سبُک شمارد ، ما را گرامی داشته است و هر کس آنان را بپذیرد، ما را انکار کرده و هر کس آنان را انکار کند، ما را پذیرفته است و هر کس به آنان نیکویی کند ، به ما بدی کرده و هر کس به آنان بدی کند ، به ما نیکویی نموده است و هر کس آنان را تصدیق کند، ما را تکذیب کرده و هر کس آنان را تکذیب کند ، ما را تصدیق نموده است و هر کس به آنان ببخشد، ما را محروم ساخته و هر کس آنان را محروم سازد ، به ما بخشیده است . ای پسر خالد! هر کس شیعه ماست ، نباید آنان را دوست و یاور بگیرد».

.

۸ / ۷ما یَدُلُّ عَلی بُطلانِ القَولِ بِالتَّفویضِالإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ، وقد سُئِلَ عَنِ القَدَرِ ـ: عَزَّ عَن أن یَکونَ لَهُ فِی المُلکِ إلّا ما یَشاءُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ وقَد سُئِلَ عَنِ القَضاءِ وَالقَدَرِ ـ: لا تَقولوا : وَکَلَهُمُ اللّهُ إلی أنفُسِهِم فَتُوَهِّنوهُ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ النّاسَ فِی القَدَرِ عَلی ثَلاثَةِ أوجُهٍ : ... ورُجُلٌ یَزعُمُ أنَّ الأَمر مُفَوَّضٌ إلَیهِم ، فَهذا قَد أوهَنَ اللّهَ فی سُلطانِهِ فَهُوَ کافِرٌ . ⁽³⁾

.

۸ / ۷ دلایل باطل بودن نظریّه تفویض

۸ / ۷دلایل باطل بودن نظریّه تفویضامام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به وی، وقتی درباره قَدَر، مورد پرسش قرار گرفت ـ: خداوند، برتر از آن است که در [قلمرو ]حکومتش، چیزی جز آنچه او بخواهد، باشد .

امام علی علیه السلامـ وقتی درباره قضا و قدر، مورد پرسش قرار گرفت ـ: نگویید: خداوند، آنان را به خودشان وا گذاشته است ، تا مبادا او را سبُک بشمارید .

امام صادق علیه السلام :همانا مردم درباره قَدَر ، سه گونه اند: ... و کسی گمان می برد که کار به آنان واگذار شده است . چنین کسی خدا را در سلطنتش سبُک شمرده است و او کافر است.

.

عنه علیه السلام :اللّهُ أعَزَّ مِن أن یَکونَ فی سُلطانِهِ ما لا یُریدُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ وقَد سَأَلَهُ سائِلٌ : هَل أمرُهُم مُفَوَّضٌ إلَیهِم ؟ ـ: اللّهُ أعَزُّ مِن أن یُجَوِّزَ فی مُلکِهِ ما لا یُریدُ . ⁽²⁾

تفسیر القمّی :سُئِلَ الصّادِقُ علیه السلام : أفَوَّضَ اللّهُ إلَی العِبادِ أمرا ؟ فَقالَ : اللّهُ أجَلُّ وأعظَمُ مِن ذلِکَ . ⁽³⁾

التوحید عن محمّد بن عجلان :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : فَوَّضَ اللّهُ الأَمرَ إلَی العِبادِ ؟ فَقالَ : اللّهُ أکرَمُ مِن أن یُفَوِّضَ إلَیهِم . ⁽⁴⁾

الکافی عن الحسن بن علیّ الوشّاء عن الإمام الرضا علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ ، فَقُلتُ : اللّهُ فَوَّضَ الأَمرَ إلَی العِبادِ ؟ قالَ : اللّهُ أعَزُّ مِن ذلِکَ . ⁽⁵⁾

الطرائف :رُوِیَ أنَّ الفَضلَ بنَ سَهلٍ سَأَلَ عَلِیَّ بنَ موسَی الرِّضا علیه السلام بَینَ یَدَیِ المَأمونِ ، فَقالَ : یا أبَا الحَسَنِ الخَلقُ مَجبورونَ ؟ فَقالَ : اللّهُ أعدَلُ مِن أن یُجبِرَ خَلقَهُ ثُمَّ یُعَذِّبَهُم . قالَ : فَمُطلَقونَ ؟ قالَ : اللّهُ أحکَمُ مِن أن یُهمِلَ عَبدَهُ ویَکِلَهُ إلی نَفسِهِ . ⁽⁶⁾

.

امام صادق علیه السلام :خداوند، برتر از آن است که در سلطنتش، چیزی را که نمی خواهد، وجود داشته باشد.

امام صادق علیه السلام ـ وقتی پرسشگری از او پرسید:ـ وقتی پرسشگری از او پرسید: آیاکارشان به خودشان واگذار شده است ؟ ـامام صادق علیه السلام ـ وقتی پرسشگری از او پرسید: آیاکارشان به خودشان واگذار شده است ؟ ـ : خداوند، برتر از آن است که در [قلمرو ]حکومتش، چیزی را که نمی خواهد ، روا بداند.

تفسیر القمّیـ به نقل از امام صادق علیه السلام ، وقتی پرسشگری از وی پرسید: آیا خدا کاری را به بندگان وا گذاشته است؟ ـ: خداوند ، برتر و بزرگ تر از آن است.

التوحیدـ به نقل از محمّد بن عجلان ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : آیا خدا کار را به بندگان سپرده است؟ فرمود: «خداوند، گرامی تر از آن است که [کار را] به آنان وا گذارد» .

الکافیـ به نقل از حسن بن علی وشّاء ـ: از امام رضا علیه السلام پرسیدم: آیا خدا کار را به بندگان سپرده است؟ فرمود: «خداوند، برتر از آن است».

الطرائف :روایت شده که فضل بن سهل در نزد مأمون از امام رضا علیه السلام پرسید و گفت : ای ابو الحسن! آیا مردم مجبورند؟ فرمود: «خداوند، دادگرتر از آن است که آفریدگانش را مجبور کند و سپس کیفرشان دهد» . گفت : پس رهایند؟ فرمود: «خداوند ، حکیم تر از آن است که بنده اش را رها کند و به خودش وا گذارد» .

.

۸ / ۸ذَمُّ القائِلینَ بِالجَبرِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :خَمسَةٌ لا تَطفَأُ نیرانُهُم ولا تَموتُ أبدانُهُم : رَجُلٌ أشرَکَ ، ورَجُلٌ عَقَّ ⁽¹⁾والِدَیهِ ، ورَجُلٌ سَعی بِأَخیهِ إلَی السُّلطانِ فَقَتَلَهُ ، ورَجُلٌ قَتَلَ نَفسا بِغَیرِ نَفسٍ ، ورَجُلٌ أذنَبَ وحَمَلَ ذَنبَهُ عَلَی اللّهِ عز و جل . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یَکونُ فی آخِرِ الزَّمانِ قَومٌ یَعمَلونَ المَعاصِیَ ، ویَقولونَ : إنَّ اللّهَ تَعالی قَد قَدَّرَها عَلَیهِم ، الرّادُّ عَلَیهِم کَالشّاهِرِ سَیفَهُ فی سَبیلِ اللّهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ أهلَ الجَبرِیَّةِ مِن بَعدِ موسی قاتَلوا أهلَ النُّبُوَّةِ فَظَهَروا عَلَیهِم فَقَتَلوهُم زَمانا طَویلاً ، ثُمَّ إنَّ اللّهَ بَعَثَ فِتیَةً فَهاجَروا إلی غَبَرِ ⁽⁴⁾آبائِهِم فَقاتَلَهُم ⁽⁵⁾فَقَتَلوهُم . ⁽⁶⁾

الطرائف عن محمّد بن علیّ المکّی بإسناده :إنَّ رَجُلاً قَدِمَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : أخبِرنی بِأَعجَبِ شَیءٍ رَأَیتَ ؟ قالَ : رَأَیتُ قَوما یَنکِحونَ اُمَّهاتِهِم وبَناتِهِم وأخَواتِهِم ، فَإِذا قیلَ لَهُم : لِمَ تَفعَلون ذلِکَ ؟ قالوا : قَضاهُ اللّهُ تَعالی عَلَینا وقَدَّرَهُ! فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : سَیَکونُ فی اُمَّتی أقوامٌ یَقولونَ مِثلَ مَقالَتِهِم ، اُولئِکَ مَجوسُ اُمَّتی . ⁽⁷⁾

.

۸ / ۸ سرزنش جبرگرایان

۸ / ۸سرزنش جبرگرایانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پنج گروه اند که آتش جهنّمشان خاموش نمی گردد و بدن هایشان نابود نمی شود: کسی که شرک ورزد ، کسی که پدر و مادرش را بیازارد ، کسی که درباره برادرش نزد پادشاه، بدگویی کند و [به خاطر آن، ]پادشاه او را بکشد ، کسی که به ناحق [و نه برای قصاص،] کسی را بکشد ، و کسی که گناه کند و بار گناهش را بر دوش خداوند عز و جلبیندازد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در آخر الزمان، مردمانی خواهند بود که گناه می کنند و می گویند که همانا خدای متعال، آن را بر آنان مقدّر نموده است . منکِر آنان ، مانند کسی است که در راه خدا شمشیر می کشد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پس از موسی علیه السلام جبرگرایان با خاندان نبوت به جنگ پرداختند و آنها را کشتند و برای مدّتی طولانی بر آنان چیره گشتند . سپس خداوند، جوانانی را فرستاد و آنان به سرزمین پدرانشان هجرت نمودند و با آنها جنگیدند و آنها را کشتند. ⁽¹⁾

الطرائفـ به نقل از محمّد بن علی مکّی، با اِسناد خود ـ: مردی به حضور پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: «درباره شگفت آورترین چیزی که دیده ای، به من خبر بده» . گفت : قومی را دیدم که با مادران و دختران و خواهرانشان ازدواج می کردند . وقتی به آنان گفته شد: «چرا چنین می کنید؟» ، گفتند: این را خدای متعال بر ما حُکم و تقدیر نموده است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «به زودی ، در میان امّت من نیز چنین قوم هایی پیدا خواهند شد که مثل آنان سخن می گویند . آنان، مجوس امّت من اند» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :مَن زَعَمَ أنَّ اللّهَ تَعالی یُجبِرُ عِبادَهُ عَلَی المَعاصی أو یُکَلِّفُهُم ما لا یُطیقونَ فَلا تَأکُلوا ذَبیحَتَهُ ، ولا تَقبَلوا شَهادَتَهُ ، ولا تُصَلّوا وَراءَهُ ، ولا تُعطوهُ مِنَ الزَّکاةِ شَیئا . ⁽¹⁾

الإمام الرضا علیه السلام :مَن قالَ بِالجَبرِ ، فَلا تُعطوهُ مِنَ الزَّکاةِ ، ولا تَقبَلوا لَهُ شَهادَةً ، إنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ لا یُکَلِّفُ نَفسا إلّا وُسعَها ، ولا یُحَمِّلُها فَوقَ طاقَتِها ، ولا تَکسِبُ کُلُّ نَفسٍ إلّا عَلَیها ، ولا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزرَ اُخری . ⁽²⁾

۸ / ۹ذَمُّ القائِلینَ بِالتَّفویضِالإمام الصادق علیه السلام :إنَّ النّاسَ فی القَدَرِ عَلی ثَلاثَةِ أَوجُهٍ : ... و رَجُلٌ یَزعُمُ أنَّ الأَمرَ مُفَوَّضٌ إلَیهِم ، فَهذا قَد أوهَنَ اللّهَ فی سُلطانِهِ فَهُوَ کافِرٌ . ⁽³⁾

.

۸ / ۹ سرزنش تفویض گرایان

امام صادق علیه السلام :کسی که گمان دارد خدای متعال، بندگانش را بر ارتکاب گناهان، مجبور می سازد، یا آنان را به آنچه در توانشان نیست، موظّف می کند ، ذبح شده او را نخورید و گواهی اش را نپذیرید و پشت سرش نماز نخوانید و به او چیزی از زکات ندهید.

امام رضا علیه السلام :به کسی که قائل به جبر است ، زکات ندهید و گواهی اش را نپذیرید . خداوند ـ تبارک و تعالی ـ کسی را جز به اندازه توانش موظّف نمی کند و بیشتر از توانش را بر او بار نمی نماید ، و هیچ کس جز به خودش بد نمی کند و هیچ کس گناه دیگری را بر دوش نمی کشد.

۸ / ۹سرزنش تفویض گرایانامام صادق علیه السلام :مردم درباره قدر سه دسته اند : ... و کسی می پندارد که کار به خود بندگان واگذار شده است . در حقیقت ، او خداوند را در سلطنتش سبُک شمرده است و کافر است.

.

الإمام الرضا علیه السلام :القائِلُ بِالتَّفویضِ مُشرِکٌ . ⁽¹⁾

۸ / ۱۰ذَمُّ القَدَرِیَّةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :صِنفانِ مِن اُمَّتی لَیسَ لَهُما فِی الإِسلامِ نَصیبٌ : المُرجِئَةُ ⁽²⁾، وَالقَدَرِیَّةُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :صِنفانِ مِن اُمَّتی لا تَنالُهُم شَفاعَتی یَومَ القِیامَةِ : المُرجِئَةُ ،وَالقَدَرِیَّةُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :صِنفانِ مِن اُمَّتی لا یَرِدانِ عَلَیَّ الحَوضَ ولا یَدخُلانِ الجَنَّةَ : القَدَرِیَّهُ وَالمُرجِئَةُ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :القَدَرِیَّةُ مَجوسُ هذِهِ الاُمَّةِ ، خُصَماءُ الرَّحمنِ وشُهَداءُ الزّورِ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :القَدَرِیَّةُ مَجوسُ هذِهِ الاُمَّةِ ، إن مَرِضوا فَلا تَعودوهُم ، وإن ماتوا فَلا تَشهَدوهُم . ⁽⁷⁾

.

۸ / ۱۰ سرزنش قَدَریّه

امام رضا علیه السلام :معتقد به تفویض ، مشرک است.

۸ / ۱۰سرزنش قَدَریّهپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دو گروه از امّت من هستند که برای آنان در اسلام ، بهره ای نیست: مُرجِئه ⁽¹⁾و قدریّه.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دو گروه از امّت من هستند که روز رستاخیز ، شفاعتم شامل آنها نمی گردد: مرجئه و قدریّه.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دو گروه از امّت من هستند که در حوض [کوثر] بر من وارد نمی شوند و به بهشت ، داخل نمی گردند: قدریّه و مرجئه.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قدریّه ، مَجوس این امّت اند . دشمنان خدای بخشنده و گواهی دهندگان به دروغ.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قدریّه ، مَجوس این امّت اند ؛ اگر بیمار شدند ، عیادتشان نکنید و اگر مُردند ، در تجهیز (تکفین و تشییع و تدفین) آنان حاضر نشوید.

.

عنه صلی الله علیه و آله :لِکُلِّ اُمَّةٍ مَجوسٌ ومَجوسُ هذِهِ الاُمَّةِ القَدَرِیَّةُ ، فَإِن مَرِضوا فَلا تَعودوهُم ، وإن ماتوا فَلا تَشهَدوهُم ، وإن لَقیتُموهُم فی طَریقٍ فَأَلجِئوهُم إلی ضیقِهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تُجالِسوا أهلَ القَدَرِ ولا تُفاتِحوهُم . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لُعِنَتِ القَدَرِیَّةُ عَلی لِسانِ سَبعینَ نَبِیّا . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ نادی مُنادٍ : ألا لِیَقُم خُصَماءُ اللّهِ ، ألا وهُمُ القَدَرِیَّةُ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :وَاللّهِ ما کَذَبتُ ولا کُذِبتُ ولَا ابتَدَعتُ ، ما نَزَلَت هذِهِ الآیَةُ إلّا فِی القَدَرِیَّةِ خاصَّةً : «إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی ضَلَـلٍ وَ سُعُرٍ * یَوْمَ یُسْحَبُونَ فِی النَّارِ عَلَی وُجُوهِهِمْ ذُوقُواْ مَسَّ سَقَرَ * إِنَّا کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقْنَـهُ بِقَدَرٍ» ⁽⁵⁾ألا إنَّهُم مَجوسُ هذِهِ الاُمَّةِ ، فَإِن مَرِضوا فَلا تَعودوهُم ، وإن ماتوا فَلا تَشهَدوا جَنائِزَهُم ، سُبحانَ اللّهِ عَمّا یَقولون عُلُوّا کَبیرا . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر امّتی ، مجوسی دارد و مجوس این امّت ، قدریّه هستند . اگر بیمار شدند ، عیادتشان نکنید و اگر مُردند ، بر مرده آنان حاضر نشوید و اگر در راهی به آنان برخوردید ، راه را بر آنان تنگ کنید.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :با قدریّه همنشینی ننمایید و کاری را با آنها شروع نکنید.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قدریّه بر زبان هفتاد پیامبر ، نفرین شده اند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه روز رستاخیز شود ، منادی ندا سر می دهد: «هان! دشمنان خدا بِایستند» . بدانید که آنان ، قدریّه هستند.

امام علی علیه السلام :به خدا سوگند ، دروغ نگفته ام و به من دروغ گفته نشده و بدعت هم نگذاشته ام . این آیه نازل نشد ، مگر در خصوص قدریّه: «قطعاً بزهکاران در گم راهی و جنون اند. روزی که در آتش به رو کشیده می شوند ، [ به آنان گفته می شود: ]«زبانه آتش را بچشید». ماییم که هر چیزی را به اندازه آفریده ایم» . آگاه باشید که آنان مجوس این امّت اند . پس اگر بیمار شدند ، عیادتشان نکنید و اگر مُردند ، بر [تشییع ]جنازه هایشان حاضر نشوید . خداوند از آنچه آنان می گویند ، منزّه و فراتر و بزرگ تر است.

.

صحیح مسلم عن أبی هریرة :جاءَ مُشرِکو قُرَیشٍ یُخاصِمونَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فِی القَدَرِ ، فَنَزَلَت : «یَوْمَ یُسْحَبُونَ فِی النَّارِ عَلَی وُجُوهِهِمْ ذُوقُواْ مَسَّ سَقَرَ * إِنَّا کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقْنَـهُ بِقَدَرٍ» . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لِکُلِّ اُمَّةٍ مَجوسٌ ، ومَجوسُ هذِهِ الاُمَّةِ الَّذینَ یَقولونَ بِالقَدَرِ ⁽²⁾. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :ما غَلا أحَدٌ فی القَدَر إلّا خَرَجَ مِنَ الإِیمانِ . ⁽⁴⁾

الإمام الباقر علیه السلام :مَا اللَّیلُ بِاللَّیلِ ولَا النَّهارُ بِالنَّهارِ أشبَهُ مِنَ المُرجِئَهِ بِالیَهودِیَّةِ ، ولا مِنَ القَدَرِیَّةِ بِالنَّصرانِیَّةِ . ⁽⁵⁾

تفسیر العیّاشی عن الحسن بن محمّد الجمّال عن بعض أصحابنا :بَعَثَ عَبدُ المَلِکِ بنُ مَروانَ إلی عامِلِ المَدینَةِ أن وَجِّه إلَیَّ مُحَمَّدَ بنَ عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ ولا تُهَیِّجهُ ولا تُرَوِّعهُ ، وَاقضِ لَهُ حَوائِجَهُ . وقَد کانَ وَرَدَ عَلی عَبدِ المَلِکِ رَجُلٌ مِنَ القَدَرِیَّهِ فَحَضَرَ جَمیعُ مَن کانَ بِالشّامِ فَأَعیاهُم جَمیعا ، فَقالَ : ما لِهذا إلّا مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ ، فَکَتَبَ إلی صاحِبِ المَدینَةِ أن یَحمِلَ مُحَمَّدَ بنَ عَلِیٍّ إلَیهِ ، فَأَتاهُ صاحِبُ المَدینَةِ بِکِتابِهِ . فَقالَ لَهُ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : إنّی شَیخٌ کَبیرٌ لا أقوی عَلَی الخُروجِ ، وهذا جَعفَرٌ ابنی یَقومُ مَقامی . فَوَجَّهَهُ إلَیهِ ، فَلَمّا قَدِمَ عَلَی الاُمَوِیِّ ازدَراهُ لِصِغَرِهِ وکَرِهَ أن یَجمَعَ بَینَهُ وبَینَ القَدَرِیِّ مَخافَةَ أن یَغلِبَهُ ، وتَسامَعَ النّاسُ بِالشّامِ بِقُدومِ جَعفَرٍلِمُخاصَمَةِ القَدَرِیِّ ، فَلَمّا کانَ مِنَ الغَدِ اجتَمَعَ النّاسُ بِخُصومَتِهِما . فَقالَ الاُمَوِیُّ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إنَّهُ قَد أعیانا أمرُ هذَا القَدَرِیِّ ، وإنَّما کَتَبتُ إلَیکَ لِأَجمَعَ بَینَکَ وبَینَهُ ، فَإِنَّهُ لَم یَدَع عِندَنا أحَدا إلّا خَصَمَهُ . فَقالَ : إنَّ اللّهَ یَکفیناهُ . قالَ : فَلَمَّا اجتَمَعوا ، قالَ القَدَرِیُّ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : سَل عَمّا شِئتَ . فَقالَ لَهُ : اِقرَأ سورَةَ الحَمدِ ، قالَ : فَقَرَأَها ، وقالَ الاُمَوِیُّ ـ وأنَا مَعَهُ ـ : ما فی سورَةِ الحَمدِ غُلِبْنا ⁽⁶⁾! إنّا للّهِِ وإنّا إلَیهِ راجِعونَ ! قالَ : فَجَعَلَ القَدَرِیُّ یَقرَأُ سورَةَ الحَمدِ حَتّی بَلَغَ قَولَ اللّهِ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ : «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» . فَقالَ لَهُ جَعفَرٌ علیه السلام : قِف! مَن تَستَعینُ وما حاجَتُکَ إلَی المَعونَةِ ؟ إنَّ الأَمرَ إلَیکَ ! «فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَاللَّهُ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّــلِمِینَ» ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

.

صحیح مسلمـ به نقل از ابو هریره ـ: مشرکان قریش با پیامبر صلی الله علیه و آله درباره قَدَر به نزاع پرداختند . آن گاه [ این آیه ]نازل شد: «روزی که در آتش به رو کشیده می شوند ، [ به آنان گفته می شود: ] «زبانه آتش را بچشید». ماییم که هر چیزی را به اندازه آفریده ایم» .

امام علی علیه السلام :برای هر امّتی ، مَجوسی هست و مجوس این امّت ، کسانی هستند که به قَدَر قائل اند .

امام علی علیه السلام :هیچ کس در قَدَر از حد تجاوز نکرد، مگر این که از ایمان، خارج شد.

امام باقر علیه السلام :شباهت شب به شب ، و روز به روز ، از شباهت مُرجئه به یهودیّت ، و قدریّه به نصرانیّت، بیشتر نیست .

تفسیر العیّاشیـ به نقل از حسن بن محمّد جمّال ، از برخی از شیعیان ـ: عبد الملک بن مروان ، پیکی را به سوی فرماندار مدینه روانه کرد که : «محمّد بن علی بن الحسین (امام باقر علیه السلام ) را به سوی من روانه کن و او را پریشان نکن و نترسان و نیازهایش را برآورده کن» ـ و این ، در حالی بود که مردی از قدریّه بر عبد الملک وارد شده بود و همه کسانی که در شام بودند ، حاضر شده بودند و او همه آنها را محکوم کرده بود ـ . عبد الملک گفت: جز محمّد بن علی (امام باقر علیه السلام ) کسی حریف این نمی شود . بدین خاطر ، نامه ای به فرماندار مدینه نوشت تا محمّد بن علی را نزد او بفرستد . فرماندار مدینه نامه عبد الملک را نزد امام علیه السلام آورد. امام باقر علیه السلام به او فرمود: «من پیری کهن سالم و توان سفر ندارم . این پسرم ، جعفر ، جانشین من است» . فرماندار مدینه ، او (امام صادق علیه السلام ) را به سوی عبد الملک ، روانه نمود . وقتی امام صادق علیه السلام نزد حاکم اموی (عبد الملک) آمد ، او ایشان را به خاطر کم سالی، تحقیر کرد و از ترس این که مَرد قَدَری بر او چیره گردد ، نپسندید که او را با قَدَری ، رو در رو قرار دهد . مردم شام از آمدن امام جعفر صادق علیه السلام برای منازعه (مناظره) با قَدَری ، باخبر شدند . فردا که شد ، مردم برای مناظره آنها گرد آمدند . حاکم اُموی (عبد الملک) به امام صادق علیه السلام گفت : این قَدَری ، ما را ناتوان ساخته است . به تو نامه نوشتم تا شما را در یک مکان، گرد آورم ؛ چرا که او کسی از ما را باقی نگذاشت ، مگر این که بر او پیروز شد. [امام علیه السلام ] فرمود: «خداوند، در مقابل او ما را بس است» . وقتی آن دو ، رو در رو قرار گرفتند ، قَدَری به امام صادق علیه السلام گفت : از هر چه می خواهی ، بپرس . [امام علیه السلام ] فرمود: «سوره حمد را تلاوت کن» . او آن را تلاوت کرد . حاکم اموی ـ در حالی که من در کنار او بودم ـ با شگفتی گفت: درباره موضوع ما ، چه چیزی در سوره حمد هست؟! ما شکست خوردیم! قَدَری ، شروع به تلاوت سوره حمد کرد تا این که به این سخن خداوند ـ تبارک و تعالی ـ رسید: «تنها تو را می پرستیم و تنها از تو یاری می جوییم» . امام صادق علیه السلام به او فرمود: «همین جا توقّف کن . از چه کسی یاری می جویی و تو چه نیازی به کمک داری ، در حالی که کار به تو واگذار شده است؟» . «پس کسی که کفر می ورزید ، مبهوت شد و البته خداوند ، قوم ستمکار را هدایت نمی کند» .

.

. .

. .

۸ / ۱۱مَعنَی القَدَرِیَّةِأ ـ ما یَدُلُّ عَلی أنَّ القَدَرِیَّةَ هُمُ المُفَوِّضَةُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :القَدَرِیَّةُ الَّذینَ یَقولونَ : الخَیرُ وَالشَّرُّ بِأَیدینا ؛ لَیسَ لَهُم فی شَفاعَتی نَصیبٌ ، ولا أنَا مِنهُم ولا هُم مِنّی . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لِکُلِّ اُمَّةٍ مَجوسٌ ، ومَجوسُ اُمَّتِی الَّذینَ یَقولونَ : لا قَدَرَ ، إن مَرِضوا فَلا تَعودوهُم ، وإن ماتوا فَلا تَشهَدوهُم . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ألا إنَّ لِکُلِّ اُمَّةٍ مَجوسا ، ومَجوسُ هذِهِ الاُمَّةِ ⁽³⁾الَّذینَ یَقولونَ : لا قَدَرَ ، ویَزعُمونَ أنَّ المَشیئَةَ وَالقُدرَةَ إلَیهِم ولَهُم . ⁽⁴⁾

رجال الکشّی عن ابن عبّاس :إنَّ خَلیلی رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ... أمَرَنی أن أبرَأَ مِن خَمسَةٍ ... مِنَ القَدَرِیَّةِ وهُمُ الَّذینَ ضاهُوا النَّصاری فی دینِهِم فَقالوا : لا قَدَرَ . ⁽⁵⁾

.

۸ / ۱۱ مراد از قدریّه

اشاره

الف ـ آنچه دلالت می کند بر این که قدریّه همان مفوّضه هستند

۸ / ۱۱مراد از قدریّهالف ـ آنچه دلالت می کند بر این که قدریّه همان مفوّضه هستندپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قدریّه ، کسانی هستند که می گویند: خیر و شر ، در اختیار ماست . آنان از شفاعت من بهره ای ندارند . نه من از آنان هستم و نه آنان از من اند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای هر امّتی ، مجوسی هست و مجوس امّت من ۱ ، کسانی هستند که می گویند: قَدَری وجود ندارد . اینان اگر بیمار شدند ، عیادتشان نکنید و اگر مُردند ، بر [جنازه] آنان حاضر نشوید.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هان! برای هر امّتی ، مجوسی هست و مجوس این امّت ، کسانی هستند که می گویند: «قَدَری وجود ندارد» و گمان می کنند که مشیّت و قدرت به آنان واگذار شده و از آنِ آنهاست.

رجال الکشّیـ به نقل از ابن عبّاس ـ: دوست من ، پیامبر خدا ... ، به من دستور داد که از پنج گروه ، بیزاری جویم : ... از قدریّه و آنان کسانی هستند که در دینشان همانند نصارا شدند و گفتند: قَدَری وجود ندارد .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّهُ سَیَکونُ فی اُمَّتی أقوامٌ یُکَذِّبونَ بِالقَدَرِ . ⁽¹⁾

سبل الهدی والرشاد عن ابن عباس عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :صِنفانِ مِن اُمَّتی لا سَهمَ لَهُم فِی الإِسلامِ : المُرجِئَةُ وَالقَدَرِیَّةُ . قیلَ : ومَا المُرجِئَةُ ؟ قالَ صلی الله علیه و آله : الَّذین یَقولونَ : الإِیمانُ قَولٌ ولا عَمَلٌ ⁽²⁾. قیلَ : فَمَا القَدَرِیَّةُ ؟ قالَ صلی الله علیه و آله : الَّذینَ یَقولونَ : لَم یُقَدَّرِ الشَّرُّ . ⁽³⁾

جامع الأحادیث عن أبی اُمامة :أشهَدُ بِاللّهِ لَسَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : إنَّ هذِهِ الآیَةَ نَزَلَت فِی القَدَرِیَّةِ : « إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی ضَلَـلٍ وَ سُعُرٍ * یَوْمَ یُسْحَبُونَ فِی النَّارِ عَلَی وُجُوهِهِمْ ذُوقُواْ مَسَّ سَقَرَ * إِنَّا کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقْنَـهُ بِقَدَرٍ» . ⁽⁴⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَعَنَ اللّهُ القَدَرِیَّةَ وقَد فَعَلَ ، لَعَنَ اللّهُ القَدَرِیَّةَ وقَد فَعَلَ ، لَعَنَ اللّهُ القَدَرِیَّةَ وقَد فَعَلَ . ما قالوا کَما قالَ اللّهُ ، ولا قالوا کَما قالَتِ المَلائِکَةُ ، ولا قالوا کَما قالَتِ الأَنبِیاءُ ولا قالوا کَما قالَت أهلُ الجَنَّةِ ، ولا قالوا کَما قالَت أهلُ النّارِ ، ولا قالوا کَما قالَ الشَّیطانُ . قالَ اللّهُ : «وَ مَا تَشَاءُونَ إِلَا أَن یَشَاءَ اللَّهُ» ⁽⁵⁾وقالَتِ المَلائِکَةُ : «لَا عِلْمَ لَنَا إِلَا مَا عَلَّمْتَنَا» ⁽⁶⁾وقالَتِ الأَنبِیاءُ فی قِصَّةِ نوحٍ : «وَ لَا یَنفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدتُّ أَنْ أَنصَحَ لَکُمْ إِن کَانَ اللَّهُ یُرِیدُ أَن یُغْوِیَکُمْ» ⁽⁷⁾وقالَت أهلُ الجَنَّةِ : «وَمَا کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ» ⁽⁸⁾وقالَت أهلُ النّارِ : «رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَیْنَا شِقْوَتُنَا» ⁽⁹⁾وقالَ الشَّیطانُ : «رَبِّ بِمَا أَغْوَیْتَنِی» ⁽¹⁰⁾. ⁽¹¹⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به زودی در میان امّت من ، اقوامی به وجود می آیند که قَدَر را تکذیب می کنند.

سبل الهدی و الرشادـ به نقل از ابن عبّاس ـ: پیامبر خدا فرمود : «دو گروه از امّت من هستند که در اسلام . سهمی ندارند: مُرجئه و قدریّه» . گفته شد: مرجئه کیان اند؟ فرمود: «آنان که می گویند: ایمان ، گفتار بدون رفتار است» . گفته شد: قدریّه کیان اند؟ فرمود: «آنان که می گویند: شر، مقدّر نشده است» .

جامع الأحادیثـ به نقل از ابو اُمامه ـ: خدا را گواه می گیرم که همانا از پیامبر خدا شنیدم که می فرمود: «این آیه درباره قدریّه نازل شده است: «قطعاً بزهکاران در گم راهی و جنون اند . روزی که در آتش به رو کشیده می شوند ، [ ، به آنان گفته می شود: ] «زبانه آتش را بچشید [ و احساس کنید]» . ماییم که هر چیزی را به اندازه آفریده ایم» » .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، قدریّه را لعنت کند و لعنت کرده است . خداوند ، قدریّه را لعنت کند و لعنت کرده است . خداوند ، قدریّه را لعنت کند و لعنت کرده است . آن طور که خدا فرمود ، نگفتند و آن طور که فرشتگان گفتند ، نگفتند و آن طور که پیامبران گفتند ، نگفتند و آن طور که بهشتیان گفتند ، نگفتند و آن طور که جهنّمیان گفتند ، نگفتند و آن طور که شیطان گفت ، نگفتند . خداوند فرمود: «و تا خدا نخواهد، [ شما ]نخواهید خواست» . و فرشتگان گفتند: «ما را جز آنچه [ خود ]به ما آموخته ای، هیچ دانشی نیست» . و پیامبران ـ چنان که در قصّه نوح آمده ـ گفتند: «و اگر بخواهم برای شما خیرخواهی [ و دلسوزی] کنم، در صورتی که خدا بخواهد شما را بی راه بگذارد، خیر خواهی من شما را سودی نمی بخشد» . و بهشتیان گفتند: «و اگر خدا ما را ره نمی نمود ، ما خود ، ره نمی یافتیم» . و جهنّمیان گفتند: «پروردگارا! شقاوتمان بر ما چیره شد» و شیطان گفت: «پروردگارا! به سبب آن که مرا گم راه ساختی» .

.

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ تَعالی : «إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ وَ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلَا مَرَدَّ لَهُ» ⁽¹⁾ـ: إنَّ القَدَرِیَّةَ یَحتَجّونَ بِأَوَّلِها ، ولَیسَ کَما یَقولونَ ، ألا تَری أنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ یَقولُ : «وَ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلَا مَرَدَّ لَهُ» وقالَ نوحٌ علیه السلام : «وَ لَا یَنفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدتُّ أَنْ أَنصَحَ لَکُمْ إِن کَانَ اللَّهُ یُرِیدُ أَن یُغْوِیَکُمْ» قالَ : الأَمرُ إلَی اللّهِ یَهدی مَن یَشاءُ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «کَمَا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ * فَرِیقًا هَدَی وَفَرِیقًا حَقَّ عَلَیْهِمُ الضَّلَــلَةُ» ⁽³⁾ـ: خَلَقَهُم حینَ خَلَقَهُم مُؤمِنا وکافِرا وشَقِیّا وسَعیدا وکَذلِکَ یَعودونَ یَومَ القِیامَةِ مُهتَدِیا وضالّاً یَقولُ : «إِنَّهُمُ اتَّخَذُواْ الشَّیَـطِینَ أَوْلِیَاءَ مِن دُونِ اللَّهِ وَیَحْسَبُون أَنَّهُم مُّهْتَدُونَ» ⁽⁴⁾وهُمُ القَدَرِیَّةُ الَّذینَ یَقولونَ : لا قَدَرَ ، ویَزعُمونَ أنَّهُم قادِرونَ عَلَی الهُدی وَالضَّلالَةِ ، وذلِکَ إلَیهِم إن شاؤُوا اهتَدَوا وإن شاؤوا ضَلّوا ، وهُم مَجوسُ هذِهِ الاُمَّةِ، وکَذَبَ أعداءُ اللّهِ، المَشیئَةُ وَالقُدرَةُ للّهِِ «کَمَا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ» مَن خَلَقَهُ اللّهُ شَقِیّا یَومَ خَلَقَهُ کَذلِکَ یَعودُ إلَیهِ شَقِیّا ، ومَن خَلَقَهُ سَعیدا یَومَ خَلَقَهُ کَذلِکَ یَعودُ إلَیهِ سَعیدا . قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : الشَّقِیُّ مَن شَقِیَ فی بَطنِ اُمِّهِ ، وَالسَّعیدُ مَن سَعِدَ فی بَطنِ اُمِّهِ . ⁽⁵⁾

.

امام زین العابدین علیه السلامـ درباره این گفته خدای متعال : «در حقیقت، خدا حال قومی را تغییر نمی دهد ، تا آنان حال خود را تغییر دهند. و چون خدا برای قومی آسیبی بخواهد، هیچ برگشتی برای آن نیست» ـ: قدریّه به قسمت اوّل آیه استدلال می کنند ، در حالی که آن گونه که آنها می گویند ، نیست . آیا نمی بینی که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ [در ادامه آیه ]می فرماید: «و چون خدا برای قومی آسیبی بخواهد، هیچ برگشتی برای آن نیست» و نوح علیه السلام گفت: «و اگر بخواهم برای شما خیرخواهی و [ دلسوزی] کنم، در صورتی که خدا بخواهد شما را بی راه بگذارد، خیرخواهی من شما را سودی نمی بخشد .» امر ، به دست خداست و هر که را بخواهد ، هدایت می کند .

امام باقر علیه السلام ـ درباره این گفته خدای متعال:ـ درباره این گفته خدای متعال: «همان گونه که شما را پدید آورد ، [ به سوی او ]برمی گردید . [ این، در حالی است که ]گروهی را هدایت نموده، و گروهی گم راهی برایشان ثابت شده است» ـامام باقر علیه السلام ـ درباره این گفته خدای متعال: «همان گونه که شما را پدید آورد ، [ به سوی او ]برمی گردید . [ این، در حالی است که ]گروهی را هدایت نموده، و گروهی گم راهی برایشان ثابت شده است» ـ : هنگام آفرینش ، آنان را مؤمن و کافر و بدبخت و خوش بخت آفرید و روز رستاخیز ، همین طور هدایت یافته و گم راه شده باز می گردند . می فرماید: «زیرا آنان شیاطین را به جای خدا، دوستان [ خود ]گرفته اند و می پندارند که راه یافتگان اند» و آنان همان قدریّه هستند که می گویند: «قَدَر وجود ندارد» و گمان می کنند که بر هدایت و گم راهی توانمندند ، و آن به ایشان واگذار شده که اگر خواستند ، هدایت یابند و اگر خواستند ، گم راه گردند . آنان ، مجوس این امّت اند ، و دشمنان خدا دروغ می گویند . مشیّت و قدرت ، از آنِ خداست . «همان گونه که شما را پدید آورد ، [ به سوی او ]برمی گردید» ، [یعنی] هر که را خداوند در روز آفریدنش بدبخت آفریده ، همان گونه بدبخت به سوی او بر می گردد ، و هر که را در روز آفریدنش خوش بخت آفریده ، همان گونه خوش بخت به سوی او بر می گردد. پیامبر خدا فرمود: «بدبخت در رَحِم مادرش بدبخت آفریده شده و خوش بخت در رَحِم مادرش خوش بخت آفریده شده است» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :یا وَیحَ ⁽¹⁾هذِهِ القَدَرِیَّةِ ! إنَّما یَقرَؤونَ هذِهِ الآیَةَ : «إِلَا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَـهَا مِنَ الْغَـبِرِینَ» ⁽²⁾وَیحَهُم مَن قَدَّرَها إلَا اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ تَعالی : «وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّیْطَـنَ إِلَا قَلِیلاً» ⁽⁴⁾ـ: إنَّکَ لَتَسأَلُ عَن کَلامِ القَدَرِ ⁽⁵⁾وما هُوَ مِن دینی ولا دینِ آبائی ، ولا وَجَدتُ أحَدا مِن أهلِ بَیتی یَقولُ بِهِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :إنَّ القَدَرِیَّةَ مَجوسُ هذِهِ الاُمَّةِ ، وهُمُ الَّذینَ أرادوا أن یَصِفُوا اللّهَ بِعَدلِهِ فَأَخرَجوهُ مِن سُلطانِهِ ، وفیهِم نَزَلَت هذِهِ الآیَةُ : «یَوْمَ یُسْحَبُونَ فِی النَّارِ عَلَی وُجُوهِهِمْ ذُوقُواْ مَسَّ سَقَرَ * إِنَّا کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقْنَـهُ بِقَدَرٍ» . ⁽⁷⁾

.

امام صادق علیه السلام :وای بر این قدریّه که این آیه را قرائت می کنند: «جز زنش (همسر لوط) را ، که مقدّر کردیم از باقی ماندگان در آن شهر باشد» ، وای بر آنان! جز خداوند ـ تبارک و تعالی ـ چه کسی آن را مقدّر نمود؟

امام صادق علیه السلامـ درجواب پرسش راوی، درباره این گفته خدای متعال : «و اگر فضل خدا و رحمتِ او بر شما نبود، مسلّماً جز [ شمارِ ]اندکی، از شیطان پیروی می کردید» ـ: تو از گفته های قدریّه می پرسی ، در حالی که آن از دین من و دین پدرانِ من نیست و هیچ یک از اهل بیتم را نیافتم که بِدان قائل باشد .

امام صادق علیه السلام :قدریّه ، مجوس این امّت اند . و آنان کسانی هستند که خواستند خدا را با دادگری اش توصیف نمایند ؛ ولی او را از سلطنتش بیرون کردند . درباره آنان این آیه نازل شده است : «روزی که در آتش به رو کشیده می شوند ، [ به آنان گفته می شود: ] «زبانه آتش را بچشید [ و احساس کنید]» . ماییم که هر چیزی را به اندازه آفریده ایم» .

.

الإمام الکاظم علیه السلام :مَساکینُ القَدَرِیَّةُ ، أرادوا أن یَصِفُوا اللّهَ عز و جل بِعَدلِهِ فَأَخرَجوهُ مِن قُدرَتِهِ وسُلطانِهِ . ⁽¹⁾

ب ـ ما یَدُلُّ عَلی أنَّ القَدَرِیَّةَ هُمُ الجَبرِیَّةُرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ حینَ قالَ : لُعِنَتِ القَدَرِیَّةُ عَلی لِسانِ سَبعینَ نَبِیّا ، فَقیلَ لَهُ : ومَنِ القَدَرِیَّةُ یا رَسولَ اللّهِ ؟ فَقالَ : ـقَومٌ یَزعُمونَ أنَّ اللّهَ سُبحانَهُ قَدَّرَ عَلَیهِمُ المَعاصِیَ وعَذَّبَهُم عَلَیها . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یَکونُ فی آخِرِ الزَّمانِ قَومٌ یَعمَلونَ المَعاصِیَ ، ویَقولونَ : إنَّ اللّهَ تَعالی قَد قَدَّرَها عَلَیهِم ، الرّادُّ عَلَیهِم کَالشّاهِرِ سَیفَهُ فی سَبیلِ اللّهِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی جَوابِ رَجُلٍ شامِیٍّ ـ: لَعَلَّکَ أرَدتَ قَضاءً لازِما وقَدَرا حَتما ، لَو کانَ ذلِکَ کَذلِکَ لَبَطَلَ الثَّوابُ وَالعِقابُ ، وسَقَطَ الوَعدُ وَالوَعیدُ ، وَالأَمرُ مِنَ اللّهِ وَالنَّهیُ ، وما کانَت تَأتی مِنَ اللّهِ لائِمَةٌ لِمُذنِبٍ ، ولا مَحمَدَةٌ لِمُحسِنٍ ، ولا کانَ المُحسِنُ أولی بِثَوابِ الإِحسانِ مِنَ المُذنِبِ ، ولَا المُذنِبُ أولی بِعُقوبَةِ الذَّنبِ مِنَ المُحسِنِ ، تِلکَ مَقالَةُ إخوانِ عَبَدَةِ الأَوثانِ ، وجُنودِ الشَّیطانِ ، وخُصَماءِ الرَّحمنِ ، وشُهَداءِ الزّورِ وَالبُهتانِ ، وأهلِ العَمی وَالطغُّیانِ ، هُم قَدَرِیَّةُ هذِهِ الاُمَّةِ ومَجوسُها . ⁽⁴⁾

أعلام الدین :رُوِیَ أنَّ طاووسَ الیَمانِیَّ دَخَلَ عَلی جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ الصّادِقِ علیه السلام ، وکانَ یَعلَمُ أنَّهُ یَقولُ بِالقَدَرِ ، فَقالَ لَهُ : یا طاووسُ ، مَن أقبَلُ لِلعُذرِ مِنَ اللّهِ مِمَّنِ اعتَذَرَ وهُو صادِقٌ فِی اعتِذارِهِ ؟ فَقالَ : لا أحَدَ أقبَلُ لِلعُذرِ مِنهُ . فَقالَ لَهُ : مَن أصدَقُ مِمَّن قالَ : لا أقدِرُ وهُوَ لا یَقدِرُ ؟ فَقالَ طاووسُ : لا أحَدَ أصدَقُ مِنهُ . فَقالَ لَهُ الصّادِقُ علیه السلام : یا طاووسُ ، فَما بالُ مَن هُوَ أقبَلُ لِلعُذرِ ، لا یَقبَلُ عُذرَ مَن قالَ : لا أقدِرُ ، وهُوَ لا یَقدِرُ ؟ فَقامَ طاووسُ وهُوَ یَقولُ : لَیسَ بَینی وبَینَ الحَقِّ عَداوَةٌ ، وَاللّهُ أعلَمُ حَیثُ یَجعَلُ رِسالاتِهِ ، فَقَد قَبِلتُ نَصیحَتَکَ . ⁽⁵⁾

.

ب ـ آنچه دلالت می کند که قدریّه همان جبرگرایان اند

امام کاظم علیه السلام :قدریّه بینوا ، خواستند خدا را به دادگری اش توصیف نمایند ؛ ولی او را از قدرت و سلطنتش بیرون کردند .

ب ـ آنچه دلالت می کند که قدریّه همان جبرگرایان اندالطرائف :پیامبر خدا فرمود : «قدریّه بر زبان هفتاد پیامبر ، نفرین شده اند» . گفته شد : ای پیامبر خدا! قدریّه کیان اند؟ فرمود : «قومی که می پندارند خدای سبحان ، گناهان را بر آنان مقدّر نموده و بر پایه آنها کیفرشان خواهد داد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در آخر الزمان ، قومی پیدا می شوند که مرتکب گناه می شوند و می گویند که خدای متعال ، آن را برایشان مقدّر نموده است . منکِر آنان ، همانند کسی است که در راه خدا شمشیر می کشد .

امام علی علیه السلامـ در پاسخ مرد شامی ـ: شاید منظور تو ، قضایی لازم و قَدَری حتمی است . اگر چنین باشد ، به یقین ، پاداش و کیفر بیهوده می شوند و وعده و تهدید و امر خدا و نهی [او] ، بی اعتبار می گردند . و [دیگر] از جانب خدا برای گناهکار ، سرزنش، و برای نیکوکار ، ستایشی نیست و نیکوکار به پاداش نیک از گناهکار، و گناهکار به کیفر از نیکوکار ، سزاوارتر نیست . آن ، سخن برادران بت پرستان و سپاه شیطان و دشمنان خدای بخشنده و گواهان بر دروغ و بهتان ، و کوران و طغیانگران است . آنان ، قدریّه و مجوس این امّت اند .

أعلام الدین :روایت شده که طاووس یمانی به حضور امام جعفر صادق علیه السلام رسید و امام علیه السلام می دانست که او به قَدَر معتقد است . پس به او فرمود : «ای طاووس! چه کسی عذرپذیرتر از خداست درباره آن که عذر بخواهد و در عذرخواهی اش راست باشد؟» . گفت : هیچ کسی عذرپذیرتر از خدا نیست . فرمود : «چه کسی راستگوتر از آنی است که نمی تواند و می گوید : نمی توانم؟ » . گفت : هیچ کس راستگوتر از او نیست» . امام صادق علیه السلام به او فرمود : «ای طاووس! چرا کسی که عذرپذیرترین است ، عذر کسی را که می گوید : نمی توانم و واقعا نمی تواند ، نپذیرد؟» . طاووس برخاست ، در حالی که می گفت : بین من و حق ، دشمنی وجود ندارد و خداوند ، داناتر است که رسالت هایش را کجا قرار دهد . من خیرخواهیِ تو را پذیرفتم .

.

راجع : دانش نامه عقاید اسلامی : ج ۸ ص ۸۰ (الاعتقاد بالجبر) .

.

ر . ک : دانش نامه عقاید اسلامی : ج ۸ ص ۸۱ (اعتقاد به جبر) .

.

الفصل التّاسِعُ : دور القضاء والقدر فی السَّعادة والشَّقاوة۹ / ۱السَّعیدُ سَعیدٌ فی بَطنِ اُمِّهِ وکَذلِکَ الشَّقِیُّالکتاب«وَ بَرَّا بِوَ لِدَتِی وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبَّارًا شَقِیًّا» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :السَّعیدُ مَن سَعِدَ فی بَطنِ اُمِّهِ ، وَالشَّقِیُّ مَن شَقِیَ فی بَطنِ اُمِّهِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ النُّطفَةَ إذَا استَقَرَّت فِی الرَّحِمِ فَمَضی لَها أربَعونَ یَوما ... جاءَ مَلَکُ الرَّحِمِ فَصَوَّرَ عَظمَهُ ولَحمَهُ ودَمَهُ وشَعرَهُ وبَشَرَهُ وسَمعَهُ وبَصَرَهُ ، فَیَقولُ : یا رَبِّ أذَکَرٌ أم اُنثی ؟ یا رَبِّ أشَقِیٌّ أم سَعیدٌ ؟ فَیَقضِی اللّهُ عز و جل ما شاءَ ویَکتُبُ ، ثُمَّ یَقولُ : أی رَبِّ أیُّ شَیءٍ رِزقُهُ ؟ فَیَقضِی اللّهُ ما شاءَ ، فَیَکتُبُ ، ثُمَّ یُطوی بِالصَّحیفَةِ فَلا تُنشَر إلی یَومِ القِیامَةِ . ⁽³⁾

.

فصل نهم : نقش قضا و قدر در خوش بختی و بدبختی

۹ / ۱ خوش بخت ، در رحم مادرش خوش بخت است و همچنین بدبخت

فصل نهم : نقش قضا و قدر در خوش بختی و بدبختی۹ / ۱خوش بخت ، در رحم مادرش خوش بخت است و همچنین بدبختقرآن«و مرا نسبت به مادرم نیکوکار کرده و زورگو و نافرمانم نگردانیده است» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خوش بخت ، کسی است که در رَحِم مادرش خوش بخت گشته است و بدبخت ، کسی است که در رَحِم مادرش بدبخت شده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :وقتی نطفه در رَحِم قرار گرفت و چهل روز از آن سپری شد... ، فرشته رَحِم می آید و استخوان و گوشت و خون و مو و پوست و گوش و چشم آن (جنین) را شکل می دهد و می گوید : «پروردگارا! آیا مرد است ، یا زن؟ پروردگارا! آیا بدبخت است ، یا خوش بخت؟» . آن گاه خداوند عز و جل آنچه را بخواهد ، حکم می کند و همان نوشته می شود . سپس می گوید : «پروردگارا! روزیِ او چیست؟» . آن گاه خدا آنچه را بخواهد ، حکم می کند . پس نوشته می شود و سپس در یک صفحه پیچیده می شود و تا روز رستاخیز ، گشوده نمی شود .

.

عنه صلی الله علیه و آله :فَرَغَ اللّهُ إلی کُلِّ عَبدٍ مِن خَمسٍ : مِن أجَلِهِ ورِزقِهِ وأثَرِهِ وشَقِیٌّ أم سَعیدٌ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی تَفسیرِ عِلمِ الغَیبِ ـ: یَعلَمُ اللّهُ سُبحانَهُ ما فِی الأَرحامِ مِن ذَکَرٍ أو اُنثی ، وقَبیحٍ أو جَمیلٍ ، وسَخِیٍّ أو بَخیلٍ ، وشَقِیٍّ أو سَعیدٍ ، ومَن یَکونُ فِی النّارِ حَطَبا أو فِی الجِنانِ لِلنَّبِیّینَ مُرافِقا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ داحِیَ المَدحُوّاتِ ⁽³⁾، وداعِمَ المَسموکاتِ ، وجابِلَ القُلوبِ عَلی فِطرَتِها ، شَقِیِّها وسَعیدِها ... . ⁽⁴⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی دُعائِهِ ـ: لَیتَ شِعری أَ لِلشَقاءِ وَلَدَتنی اُمّی أم لِلعَناءِ رَبَّتنی؟ فَلَیتَها لَم تَلُدنی وَلَم تَرَبَّنی وَلَیتَنی عَلِمتُ أمِن أهلِ السَّعادَةِ جَعَلتَنی ؟ وبِقُربِکَ وجِوارِکَ خَصَصتَنی ؟ فَتَقِرَّ بِذلِکَ عَینی وتَطمَئِنَّ لَهُ نَفسی . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعائِهِ ـ: مَن کانَ مِن أهلِ السَّعادَةِ خَتَمتَ لَهُ بِها ، ومَن کانَ مِن أهلِ الشَّقاوَةِ خَذَلتَهُ لَها . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند برای هر بنده ای ، پنج چیز را از پیش تعیین کرده است : اَجَلش را، روزی اش را، عملش را و بدبختی یا خوش بختی او را .

امام علی علیه السلامـ در تفسیر علم غیب ـ: خداوند سبحان ، آنچه را در رَحِم هاست (اعم از : مرد و زن ، زشت و زیبا ، سخاوتمند و بخیل ، بدبخت و خوش بخت ، و آن که هیزم آتش جهنّم است و یا در بهشت همراه پیامبران است)، می داند .

امام علی علیه السلام :خدایا! ای گستراننده زمین و برپادارنده آسمان ها و پدید آورنده دل ها (چه بدبخت آنها و چه خوش بخت آنها) بر پایه فطرتشان ... !

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعایش ـ: ای کاش می دانستم که مادرم مرا برای بدبختی به دنیا آورد یا برای رنج ، بزرگم کرد ! ای کاش مرا نمی زایید و بزرگم نمی کرد ! ای کاش می دانستم که آیا مرا از خوش بختان قرار دادی و مرا به قُرب و همجواری ات ویژه ساختی ، تا بِدان ، چشمم روشن شود و جانم آرام گیرد !

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعایش ـ: هر که از خوش بختان بود ، سعادت را سرانجام او قرار دادی و هر که از بدبختان بود ، به خاطر بدبختی ، او را خوار ساختی .

.

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ لَمّا خَلَقَ الخَلقَ مِن طینٍ أفاضَ بِها کَإِفاضَةِ القِداحِ ⁽¹⁾، فَأَخرَجَ المُسلِمَ فَجَعَلَهُ سَعیدا ، وجَعَلَ الکافِرَ شَقِیّا . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ خَلَقَ السَّعادَةَ وَالشَّقاءَ قَبلَ أن یَخلُقَ خَلقهُ ، فَمَن خَلَقَهُ اللّهُ سَعیدا لَم یُبغِضهُ أبَدا ، وإن عَمِلَ شَرّا أبغَضَ عَمَلَهُ ولَم یُبغِضهُ ، وإن کانَ شَقِیّا لَم یُحِبَّهُ أبَدا ، وإن عَمِلَ صالِحا أحَبَّ عَمَلَهُ وأبغَضَهُ لِما یَصیرُ إلَیهِ ، فَإِذا أحَبَّ اللّهُ شَیئا لَم یُبغِضهُ أبَدا ، وإذا أبغَضَ شَیئا لَم یُحِبَّهُ أبَدا ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :یُسلَکُ بِالسَّعیدِ فی طَریقِ الأَشقِیاءِ حَتّی یَقولَ النّاسُ : ما أشبَهَهُ بِهِم ، بَل هُوَ مِنهُم ثُمَّ یَتَدارَکُهُ السَّعادَةُ ، وقَد یُسلَکُ بِالشَّقِیِّ طَریقَ السُّعَداءِ حَتّی یَقولَ النّاسُ : ما أشبَهَهُ بِهِم بَل هُوَ مِنهُم ثُمَّ یَتَدارَکُهُ الشَّقاءُ ، إنَّ مَن کَتَبَهُ اللّهُ سَعیدا وإن لَم یَبقَ مِنَ الدُّنیا إلّا فُواقَ ⁽⁵⁾ناقَةٍ خَتَمَ لَهُ بِالسَّعادَةِ . ⁽⁶⁾

.

امام باقر علیه السلام :وقتی خداوند ـ تبارک و تعالی ـ مردم را از گِل آفرید ، مانند تیر قرعه ⁽¹⁾آن ها را انداخت . آن گاه مسلمان را بیرون آورد و او را خوش بخت قرار داد ، و کافر را بدبخت قرار داد .

امام صادق علیه السلام :خداوند ، پیش از آن که بندگانش را بیافریند ، خوش بختی و بدبختی را آفرید . خداوند ، هر که را خوش بخت آفریده ، هرگز دشمنش نمی دارد و اگر او کار بدی انجام دهد ، کارش را دشمن می دارد ، نه خودش را . و چنانچه [بنده اش] بدبخت باشد ، هرگز او را دوست نمی دارد و اگر او کار خوبی انجام دهد ، کارش را دوست می دارد ؛ ولی خودش را به خاطر سرانجامش دشمن می دارد . پس هر گاه خداوند عز و جلچیزی را دوست بدارد ، هرگز دشمنش نمی دارد و هر گاه چیزی را دشمن بدارد ، هرگز دوستش نمی دارد . ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام :[گاهی] خوش بخت را در طریق بدبختان می برند . به گونه ای که مردم می گویند : «او چه قدر شبیه آنان و بلکه از خود آنان است!» و سپس خوش بختی ، او را در می یابد ، و گاهی بدبخت را در راه خوش بختان می برند ، به گونه ای که مردم می گویند : «او چه قدر شبیه آنان و بلکه از خود آنان است!» و سپس بدبختی ، او را در می یابد . همانا خداوند ، برای هر که خوش بختی تقدیر کند ، هر چند از عمر دنیا جز به اندازه فاصله دو دوشیدنِ شتر باقی نمانده باشد، خوش بختی را فرجام او قرار خواهد داد .

.

۹ / ۲مَعنی سَعادَةِ المَولودِ وشَقاوَتِهِ قَبلَ وِلادَتِهِالتوحید عن محمّد بن أبی عمیر :سَأَلتُ أبَا الحَسَنِ موسَی بنَ جَعفَرٍ علیه السلام عَن مَعنی قَولِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «الشَّقِیُّ مَن شَقِیَ فی بَطنِ اُمِّهِ ، وَالسَّعیدُ مَن سَعِدَ فی بَطنِ اُمِّهِ» ، فَقالَ : الشَّقِیُّ مَن عَلِمَ اللّهُ وهُوَ فی بَطنِ اُمِّهِ أنَّهُ سَیَعمَلُ أعمالَ الأَشقِیاءِ ، وَالسَّعیدُ مَن عَلِمَ اللّهُ وهُوَ فی بَطنِ اُمِّهِ أنَّهُ سَیَعمَلُ أعمالَ السُّعَداءِ . قُلتُ لَهُ : فَما مَعنی قَولِهِ صلی الله علیه و آله : اِعمَلوا فَکُلٌّ مُیَسَّرٌ لِما خُلِقَ لَهُ . فَقال : إنَّ اللّهَ عز و جل خَلَقَ الجِنَّ وَالإِنسَ لِیَعبُدوهُ ولَم یَخلُقهُم لِیَعصوهُ ، وذلِکَ قَولُهُ عز و جل : «وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاءِنسَ إِلَا لِیَعْبُدُونِ» ⁽¹⁾فَیَسَّرَ کُلّاً لِما خُلِقَ لَهُ ، فَالوَیلُ ⁽²⁾لِمَنِ استَحَبَّ العَمی عَلَی الهُدی . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :کُنّا فی جِنازَةٍ فی بَقیعِ الغَرقَدِ ⁽⁴⁾، فَأَتانَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَقَعَدَ وقَعَدنا حَولَهُ ومَعَهُ مِخصَرَةٌ ⁽⁵⁾فَنَکَّسَ فَجَعَلَ یَنکُتُ بِمِخصَرَتِهِ ، ثُمَّ قالَ : ما مِنکُم مِن أحَدٍ ـ ما مِن نَفسٍ مَنفوسَةٍ ـ إلّا کُتِبَ مَکانُها مِنَ الجَنَّةِ وَالنّارِ ، وإلّا قَد کُتِبَ شَقِیَّةً أو سَعیدَةً . فَقالَ رَجُلٌ : یا رَسولَ اللّهِ ، أفَلا نَتَّکِلُ عَلی کِتابِنا ونَدَعُ العَمَلَ ، فَمَن کانَ مِنّا مِن أهلِ السَّعادَةِ فَسَیَصیرُ إلی عَمَلِ أهلِ السَّعادَةِ ، وأمّا مَن کانَ مِنّا مِن أهلِ الشَّقاوَةِ فَسَیَصیرُ إلی عَمَلِ أهلِ الشَّقاوَةِ . قالَ : أمّا أهلُ السَّعادَةِ فَیُیَسَّرونَ لِعَمَلِ السَّعادَةِ ، وأمّا أهلُ الشَّقاوَةِ فَیُیَسَّرونَ لِعَمَلِ الشَّقاوَةِ ، ثُمَّ قَرَأَ : «فَأَمَّا مَنْ أَعْطَی وَ اتَّقَی * وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنَی * فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْرَی» ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

.

۹ / ۲ معنای خوش بختی و بدبختی نوزاد ، پیش از تولّد

۹ / ۲معنای خوش بختی و بدبختی نوزاد ، پیش از تولّدنقش قضا و قدر در خوش بختی و بدبختیالتوحیدـ به نقل از محمّد بن ابی عمیر ـ: از امام کاظم علیه السلام درباره معنای این سخن پیامبر خدا که : «بدبخت ، کسی است که در رَحِم مادرش بدبخت گشته است و خوش بخت ، کسی است که در رَحِم مادرش خوش بخت شده است» پرسیدم . فرمود : «بدبخت ، کسی است که خدا در حالی که او در رَحِم مادرش است ، می داند که او کارهای بدبختان را خواهد کرد ، و خوش بخت ، کسی است که خدا در حالی که او در رَحِم مادرش است ، می داند که او کارهای خوش بختان را خواهد کرد» . به ایشان گفتم : پس معنای این سخن پیامبر خدا که : «عمل کنید ، که هر کس برای آنچه آفریده شده موفّق است» ، چیست؟ فرمود : «خداوند عز و جل جن و انس را آفرید تا او را بپرستند و آنان را نیافرید که نافرمانی اش کنند ، و این [به دلیل ]سخن خداوند عز و جل است که : «و جن و انس را نیافریدم ، جز برای آن که مرا بپرستند» . این چنین [خداوند ، راه رسیدن] هر کس را به فلسفه آفرینش خود ، هموار ساخته است . پس ، وای بر کسی که گم راهی را بر هدایت ترجیح دهد !

امام علی علیه السلام :در بقیع غَرقَد ⁽¹⁾کنار جنازه ای بودیم که پیامبر صلی الله علیه و آله ، در حالی که چوب دستی ای همراه داشت ، پیش ما آمد و نشست و ما نیز اطراف او نشستیم . [پیامبر صلی الله علیه و آله ]چوب دستی اش را سر و ته کرد و شروع به زمین زدن آن نمود و سپس فرمود : «هیچ یک از شما نیست (/ هیچ مولودی نیست) ، مگر این که مکان او در بهشت و جهنّم ، مقرّر شده است و بدبختی و خوش بختی او ، از پیش ، معیّن شده است» . مردی گفت : ای پیامبر خدا! [ بدین ترتیب ]آیا نباید به آنچه درباره ما تقدیر شده ، تکیه کنیم و عمل را رها نماییم؟! از میان ما ، آن که سعادتمند است ، به سمت عمل سعادتمندان خواهد رفت و از میان ما ، آن که بدبخت است ، به سمت عمل بدبختان خواهد رفت . فرمود : «سعادتمندان ، به عمل سعادت آمیز ، موفق می شوند و بدبختان ، به عمل بدبختانه» . آن گاه [این آیه را] قرائت فرمود : «امّا آن که [ حقّ خدا را ]داد و پروا داشت و [پاداش ]نیکوتر را تصدیق کرد، به زودی، راه آسانی را پیش پای او خواهیم گذاشت و امّا آن که بخل ورزید و خود را بی نیاز دید و [پاداش] نیکوتر را به دروغ گرفت، به زودی، راه دشواری را به او هموار خواهیم نمود» .

.

سنن الترمذی عن عمر بن الخطّاب :لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآیَةُ : «فَمِنْهُمْ شَقِیٌّ وَ سَعِیدٌ» ⁽¹⁾سَأَلتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقُلتُ : یا نَبِیَّ اللّهِ فَعلی ما نَعمَلُ ؟ عَلی شَیءٍ قَد فُرِغَ مِنهُ أو عَلی شَیءٍ لَم یُفرَغ مِنهُ ؟ قالَ : بَل عَلی شَیءٍ قَد فُرِغَ مِنهُ وجَرَت بِهِ الأَقلامُ یا عُمَرُ ، ولکِن کُلٌّ مُیَسَّرٌ لِما خُلِقَ لَهُ . ⁽²⁾

المعجم الکبیر عن ابن عبّاسـ فی قَولِهِ : «فَمِنْهُمْ شَقِیٌّ وَ سَعِیدٌ» ـ: إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ یَحرِصُ أن یُؤمِنَ جَمیعُ النّاسِ ویُتابِعوهُ عَلَی الهُدی ، فَأَخبَرَهُ اللّهُ أنَّهُ لا یُؤمِنُ إلّا مَن سَبَقَ لَهُ مِنَ السَّعادَةِ فِی الذِّکرِ الأَوَّلِ ، ولا یَضِلُّ إلّا مَن سَبَقَ لَهُ مِنَ الشَّقاءِ فِی الذِّکرِ الأَوَّلِ ، ثُمَّ قالَ عز و جل لِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله : «لَعَلَّکَ بَـخِعٌ نَّفْسَکَ أَلَا یَکُونُواْ مُؤْمِنِینَ» ⁽³⁾یَقولُ : «إِن نَّشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِم مِّنَ السَّمَاءِ ءَایَةً فَظَـلَّتْ أَعْنَـقُهُم لَهَا خَـضِعِینَ» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

.

سنن الترمذیـ به نقل از عمر بن خطّاب ـ: وقتی این آیه نازل شد : «پس، بعضی از آنان تیره بخت اند و [ برخی ] نیک بخت» ، از پیامبر خدا پرسیدم و گفتم : ای پیامبر خدا! بر چه اساسی عمل کنیم : بر اساس آنچه که [خدا] از تقدیر آن فراغت یافته است ، یا بر آنچه هنوز از تقدیرش فارغ نشده است ؟ فرمود : «ای عمر! بلکه بر چیزی که مقدّر شده و قلم ها آن را نوشته اند ؛ لیکن هر کس به آنچه برای آن آفریده شده ، موفق می شود» .

المعجم الکبیرـ به نقل از ابن عبّاس ، درباره این سخن خدا : «پس ، بعضی از آنان تیره بخت اند و [ برخی ]نیک بخت» ـ: همانا پیامبر خدا آرزو داشت تا همه مردم ایمان بیاورند و در راه هدایت ، از او پیروی نمایند . خداوند ، او را آگاه ساخت که جز کسی که در کتاب نخست (لوح محفوظ) پیشینه خوش بختی دارد ، ایمان نمی آورد و جز کسی که در کتاب نخست ، پیشینه بدبختی دارد ، گم راه نمی گردد . سپس به پیامبرش صلی الله علیه و آله فرمود : «شاید تو از این که [ مشرکان ]ایمان نمی آورند، جان خود را تباه سازی» . [نیز ]می فرماید : «اگر بخواهیم، معجزه ای از آسمان بر آنان فرود می آوریم تا گردن هایشان در برابر آن، خاضع گردد» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ یَنقُلُ العَبدَ مِنَ الشَّقاءِ إلَی السَّعادَةِ ولا یَنقُلُهُ مِنَ السَّعادَةِ إلَی الشَّقاءِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ : فَمَا السَّعادَةُ ومَا الشَّقاوَةُ ؟ ـ: السَّعادَةُ سَبَبُ خَیرٍ تَمَسَّکَ بِهِ السَّعیدُ فَیَجُرُّهُ إلَی النَّجاةِ ، وَالشَّقاوَةُ سَبَبُ خِذلانٍ تَمَسَّکَ بِهِ الشَّقِیُّ فَیَجُرُّهُ إلَی الهَلَکَةِ ، وکُلٌّ بِعِلمِ اللّهِ ⁽²⁾. ⁽³⁾

الکافی عن أبی بصیر :کُنتُ بَینَ یَدَی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام جالِسا وقَد سَأَلَهُ سائِلٌ فَقالَ : جُعِلتُ فِداکَ یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، مِن أینَ لَحِقَ الشَّقاءُ أهلَ المَعصِیَةِ حَتّی حَکَمَ اللّهُ لَهُم فی عِلمِهِ بِالعَذابِ عَلی عَمَلِهِم ؟ فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : أیُّهَا السّائِلُ ، حُکمُ اللّهِ عز و جل لا یَقومُ لَهُ أحَدٌ مِن خَلقِهِ بِحَقِّهِ ، فَلَمّا حَکَمَ بِذلِکَ وَهَبَ لِأَهلِ مَحَبَّتِهِ القُوَّةَ عَلی مَعرِفَتِهِ ، ووَضَعَ عَنهُم ثِقَلَ العَمَلِ بِحَقیقَةِ ما هُم أهلُهُ ، ووَهَبَ لِأَهلِ المَعصِیَةِ القُوَّةَ عَلی مَعصِیَتِهِم لِسَبقِ عِلمِهِ فیهِم ، ومَنَعَهُم إطاقَةَ القَبولِ مِنهُ ، فَوافَقوا ما سَبَقَ لَهُم فی عِلمِهِ ولَم یَقدِروا أن یَأتوا حالاً تُنجیهِم مِن عَذابِهِ ؛ لِأَنَّ عِلمَهُ أولی بِحَقیقَةِ التَّصدیقِ ، وهُوَ مَعنی شاءَ ما شاءَ وهُوَ سِرُّهُ . ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلام :همانا خداوند ـ تبارک و تعالی ـ بنده را از بدبختی به سوی خوش بختی می برد ؛ ولی او را از خوش بختی به سوی بدبختی نمی برد .

امام صادق علیه السلامـ وقتی از خوش بختی و بدبختی ، مورد پرسش قرار گرفت ـ: خوش بختی ، وسیله خیر است که سعادتمند بِدان چنگ می زند ، تا این که او را به رستگاری می برد ، و بدبختی ، سبب نابودی است که بدبخت بِدان چنگ می زند ، تا این که او را به نابودی می کشاند ، و همه اینها با علم خداست . ⁽¹⁾

الکافیـ به نقل از ابو بصیر ـ: در حضور امام صادق علیه السلام نشسته بودم که پرسشگری از ایشان پرسید : فدایت شوم ، ای فرزند پیامبر خدا! از کجا بدبختی به اهل گناه رسید که خداوند در علم خود ، به خاطر عمل آنان ، برایشان کیفر نوشت ؟ امام صادق علیه السلام فرمود : «ای پرسشگر! کسی از آفریدگان [از پیش خود ]نمی توانست به ادای حقّ خدای متعال در قبال حکمش به پا خیزد . پس وقتی حکم به ادای حقّ خویش فرمود ، به دوستدارانش نیرو می بخشد و از آنان سنگینی بار عمل کردن به حقیقت آنچه را سزاوار آن اند ، بر می دارد . [نیز ]به خاطر دانش پیشین خویش درباره گناهکاران ، برای ارتکاب گناه ، به آنان نیرو می بخشد و تاب [و روحیه ی ]پذیرش [حکم الهی] را از آنان دریج می نماید [با این که توان و لوازم تکلیف را بدانان می بخشد ]پس آنان مطابق همان می کنند که در علم او گذشت و تاب [روحیه ی] پدید آوردن وضعیتی را نیافتند که آنان را از کیفر خدا برهاند ؛ زیرا دانش او ، شایسته تر و برای تصدیق است ، [بی آن که جبری متوجّه بندگان نماید] و این است معنای : خواست آنچه را که خواست ؛ و این راز اوست» .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی دُعائِهِ ـ: یا ذَا المَنِّ لا مَنَّ عَلَیکَ ، یا ذَا الطَّولِ ⁽¹⁾لا إلهَ إلّا أنتَ ، ظَهرَ اللّاجینَ ومَأمَنَ الخائِفینَ ، وجارَ المُستَجیرینَ ، إن کانَ عِندَکَ فی اُمِّ الکِتابِ أنّی شَقِیٌّ أو مَحرومٌ أو مُقَتَّرٌ عَلَیَّ رِزقی ، فَامحُ مِن اُمِّ الکِتابِ شَقائی وحِرمانی وإقتارَ رِزقی ، وَاکتُبنی عِندَکَ سَعیدا مُوَفَّقا لِلخَیرِ ، مُوَسَّعا عَلَیَّ رِزقُکَ ، فَإِنَّکَ قُلتَ فی کِتابِکَ المُنزَلِ عَلی نَبِیِّکَ المُرسَلِ صَلَواتُکَ عَلَیهِ وآلِهِ : «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْکِتَـبِ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

التوحید عن عبد اللّه بن سلام :سَأَلتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقُلتُ : أخبِرنی أیُعَذِّبُ اللّهُ عز و جل خَلقا بِلا حُجَّةٍ ؟ فَقالَ صلی الله علیه و آله : مَعاذَ اللّهِ . قُلتُ : فَأَولادُ المُشرِکینَ فِی الجَنَّةِ أم فِی النّارِ ؟ فَقالَ صلی الله علیه و آله : اللّهُ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ أولی بِهِم ، إنَّهُ إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ وجَمَعَ اللّهُ عز و جل الخَلائِقَ لِفَصلِ القَضاءِ یَأتی بِأَولادِ المُشرِکینَ ، فَیَقولُ لَهُم : عَبیدی وإمائی مَن رَبُّکُم وما دینُکُم وما أعمالُکُم ؟ قالَ : فَیَقولونَ : اللّهُمَّ رَبَّنا أنتَ خَلَقتَنا ولَم نَخلُق شَیئا ، وأنتَ أمَتَّنا ولَم نُمِت شَیئا ، ولَم تَجعَل لَنا ألسِنَةً نَنطِقُ بها ولا أسماعا نَسمَعُ بِها ولا کِتابا نَقرَؤُهُ ولا رَسولاً فَنَتَّبِعَهُ ، ولا عِلمَ لَنا إلّا ما عَلَّمتَنا . قالَ : فَیَقولُ لَهُم عز و جل : عَبیدی وإمائی إن أمَرتُکُم بِأَمرٍ أتَفعَلوهُ ؟ فَیَقولونَ : السَّمعُ وَالطّاعَةُ لَکَ یا رَبَّنا . قالَ : فَیَأمُرُ اللّهُ عز و جل نارا یُقالُ لَهَا الفَلَقُ أشَدُّ شَیءٍ فی جَهَنَّمَ عَذابا ، فَتَخرُجُ مِن مَکانِها سَوداءَ مُظلِمَةً بِالسَّلاسِلِ وَالأَغلالِ ، فَیَأمُرُهَا اللّهُ عز و جل أن تَنفُخَ فی وُجوهِ الخَلائِقِ نَفخَةً ، فَتَنفُخُ ، فَمِن شِدَّةِ نَفخَتِها تَنقَطِعُ السَّماءُ وتَنطَمِسُ النُّجومُ وتَجمُدُ البِحارُ وتَزولُ الجِبالُ وتُظلِمُ الأَبصارُ وتَضَعُ الحَوامِلُ حَملَها ، ویَشیبُ الوِلدانُ مِن هَولِها یَومَ القِیامَةِ ، ثُمَّ یَأمُرُ اللّهُ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ أطفالَ المُشرِکینَ أن یُلقوا أنفُسَهُم فی تِلکَ النّارِ ، فَمَن سَبَقَ لَهُ فی عِلمِ اللّهِ عز و جل أن یَکونَ سَعیدا ألقی نَفسَهُ فیها ، فَکانَت عَلَیهِ بَردا وسَلاما کَما کانَت عَلی إبراهیمَ علیه السلام ، ومَن سَبَقَ لَهُ فی عِلمِ اللّهِ عز و جل أن یَکونَ شَقِیّا امتَنَعَ فَلَم یُلقِ نَفسَهُ فِی النّارِ ، فَیَأمُرُ اللّهُ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ النّارَ فَتَلتَقِطُهُ لِتَرکِهِ أمرَ اللّهِ وَ امتِناعِهِ مِنَ الدُّخولِ فیها ، فَیَکونُ تَبَعا لِابائِهِ فی جَهَنَّمَ وذلِکَ قَولُهُ عز و جل : «فَمِنْهُمْ شَقِیٌّ وَ سَعِیدٌ * فَأَمَّا الَّذِینَ شَقُواْ فَفِی النَّارِ لَهُمْ فِیهَا زَفِیرٌ وَ شَهِیقٌ * خَــلِدِینَ فِیهَا مَادَامَتِ السَّمَـوَ تُ وَ الْأَرْضُ إِلَا مَا شَاءَ رَبُّکَ إِنَّ رَبَّکَ فَعَّالٌ لِّمَا یُرِیدُ * وَ أَمَّا الَّذِینَ سُعِدُواْ فَفِی الْجَنَّةِ خَــلِدِینَ فِیهَا مَادَامَتِ السَّمَـوَ تُ وَ الْأَرْضُ إِلَا مَا شَاءَ رَبُّکَ عَطَـاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در دعایش ـ: ای صاحب منّت! که بر تو منّتی نیست . ای صاحب فضل! معبودی جز تو نیست . [ای ]پشتیبان پناهندگان و پناهگاه ترسندگان و پناه دهنده پناهجویان ! اگر من در اُمّ الکتاب (لوح محفوظ) ، نزد تو، بدبخت یا محرومم و یا روزی ام را بر من تنگ گرفته ای ، بدبختی و محرومیّت و تنگی روزی ام را از اُمّ الکتاب ، محو کن و مرا نزد خود ، خوش بخت و موفّق به نیکی و دارای روزیِ فراوان ، مقرّر فرما ؛ چرا که تو در کتاب نازل شده بر پیامبر فرستاده ات ـ که درود تو بر او و خاندانش باد ـ فرمودی : «خدا آنچه را بخواهد ، محو یا اثبات می کند، و اصل کتاب ، نزد اوست» .

التوحیدـ به نقل از عبد اللّه بن سلام ـ: از پیامبر خدا پرسیدم و گفتم : مرا آگاه ساز که آیا خداوند عز و جل بی دلیل، مردمی را کیفر می دهد؟ فرمود : «پناه بر خدا! [چنین نیست]» . گفتم : پس فرزندان مشرکان ، آیا در بهشت اند ، یا دوزخ ؟ فرمود : «خداوند ـ تبارک و تعالی ـ [ نسبت به مهربانی] به آنان سزاوارتر است . هر گاه روز رستاخیز شد و خداوند عز و جلمردمان را برای داوری گرد آورد ، فرزندان مشرکان را می آورد و به آنان می فرماید : بندگان و کنیزان من! پروردگار شما کیست؟ و آیین و اعمال شما چیست؟ می گویند : خدایا! پروردگار ما! تو ما را آفریدی و ما چیزی را نیافریده ایم ، و تو ما را میراندی و ما چیزی را نمیرانده ایم ، و برای ما زبانی که بِدان سخن بگوییم و گوشی که بِدان بشنویم و کتابی که آن را قرائت کنیم و فرستاده ای که از او پیروی نماییم ، قرار ندادی و البتّه ما، جز آنچه تو به ما آموخته ای ، دانشی نداریم . خداوند عز و جل به آنان می فرماید : بندگان و کنیزان من! آیا اگر شما را به کاری فرمان دهم ، آن را انجام می دهید؟ می گویند : گوش به فرمان توییم ، ای پروردگار ما! آن گاه خداوند عز و جل به آتشی که به آن ، فَلَق گفته می شود و سخت ترین کیفر در جهنّم است ، فرمان می دهد و آن از جایگاه خود به صورت سیاه و تاریک همراه با غل ها و زنجیرها بیرون می آید . خداوند عز و جل به آن دستور می دهد که در چهره مردمان ، دمی بدمد . آن هم می دمد و از شدّت دم آن ، آسمان ، پاره می گردد و ستارگان ، ناپدید می شوند و دریاها منجمد و کوه ها محو و دیدگان ، کور می گردند و زنان باردار [ اگر این صحنه را مشاهده کنند، از شدّت ترس] ، وضع حمل می نمایند و نوزادان از ترس آن در روز رستاخیز ، پیر می گردند . سپس خداوند ـ تبارک و تعالی ـ کودکان مشرکان را فرمان می دهد که خودشان را در این آتش بیفکنند . هر که در دانش خداوند عز و جلپیشینه نیک بختی داشته باشد ، خود را در آن می افکند ؛ ولی آن آتش برای او سرد و سلامت می شود ، همچنان که برای ابراهیم علیه السلام شد ، و هر که در دانش خداوند عز و جلپیشینه تیره بختی داشته باشد ، خودداری می کند و خود را در آن آتش نمی افکند . آن گاه خداوند ـ تبارک و تعالی ـ به آتش فرمان می دهد و آتش ، او را به خاطر این که فرمان خدا را ترک کرده و از وارد شدن در آن خودداری نموده است ، می بلعد . پس به دنبال پدرانش ، در جهنّم خواهد بود و این ، [معنای ]سخن خداوند عز و جلاست که : «آن گاه بعضی از آنان تیره بخت اند و [ برخی ] نیک بخت : کسانی که تیره بخت شده اند، در آتش، فریاد و ناله ای دارند [و] تا آسمان ها و زمین برجایند ، در آن ، ماندگار خواهند بود، مگر آن که پروردگارت چیزی [دیگر] بخواهد، که پروردگار تو ، همان می کند که بخواهد. و کسانی که نیک بخت شده اند، تا آسمان ها و زمین برجایند ، در بهشت ، جاودان خواهند بود ، مگر آن که پروردگارت چیزی [دیگر ]بخواهد ، که [این ، ] بخششی است که بریدنی نیست» » .

.

. .

. .

الکافی عن سهل بن زیاد عن غیر واحد رفعوه :إنَّهُ سُئِلَ عَنِ الأَطفالِ فَقالَ علیه السلام : إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ جَمَعَهُمُ اللّهُ وأجَّجَ لَهُم نارا وأمَرَهُم أن یَطرَحوا أنفُسَهُم فیها ، فَمَن کانَ فی عِلمِ اللّهِ عز و جل أنَّهُ سَعیدٌ رَمی بِنَفسِهِ وکانَت عَلَیهِ بَردا وسَلاما ، ومَن کانَ فی عِلمِهِ أنَّهُ شَقِیٌّ امتَنَعَ فَیَأمُرُ اللّهُ بِهِم إلَی النّارِ ، فَیَقولونَ : یا رَبَّنا ، تَأمُرُ بِنا إلَی النّارِ ولَم تُجرِ عَلَینَا القَلمَ ؟ فَیَقولُ الجَبّارُ : قَد أمَرتُکُم مُشافَهَةً فَلَم تُطیعونی ، فَکَیفَ ولَو أرسَلتُ رُسُلی بِالغَیبِ إلَیکُم . ⁽¹⁾

کتاب سلیم بن قیس عن سلیم :قُلتُ لِابنِ عَبّاسٍ : أخبِرنی بِأَعظَمِ ما سَمِعتُم مِن عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام ما هُوَ ؟ قالَ سُلَیمٌ : فَأَتانی بِشَیءٍ قَد کُنتُ سَمِعتُهُ أنَا مِن عَلِیٍّ علیه السلام . قالَ علیه السلام : دَعانی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وفی یَدِهِ کِتابٌ فَقالَ : یا عَلِیُّ دونَکَ هذَا الکِتابَ ، فَقُلتُ : یا نَبِیَّ اللّهِ وما هذَا الکِتابُ ؟ قالَ : کِتابٌ کَتَبَهُ اللّهُ ، فیهِ تَسمِیَةُ أهلِ السَّعادَةِ وأهلِ الشَّقاوَةِ مِن اُمَّتی إلی یَومِ القِیامَةِ ، أمَرَنی رَبّی أن أدفَعَهُ إلَیکَ . ⁽²⁾

.

الکافیـ به نقل از سهل بن زیاد ، از چند نفر ، در حدیثی که سند آن را به معصوم رسانده اند ـ: او درباره کودکان ، مورد پرسش قرار گرفت . فرمود : «وقتی روز رستاخیز شد ، خداوند ، آنان را گرد می آورد و آتشی را برای آنان شعله ور می نماید و به آنان دستور می دهد که خود را در آن بیفکنند . آن که در دانش خداوند عز و جل نیک بخت است ، خود را در آتش می اندازد ، در حالی که آتش برای او سرد و سلامت است ، و آن که در دانش خدا تیره بخت است ، خودداری می ورزد و خداوند ، فرمان می دهد که آنان را به سوی آتش دوزخ بَرند . آنان می گویند : ای پروردگار ما! فرمان می دهی که ما را به سوی آتشْ بَرند ، در حالی که بر ما قلم [تیره بختی] نرانده ای؟ [خداوندِ] جبّار می فرماید : «من شما را رو در رو فرمان دادم و مرا اطاعت نکردید . چه می کردید اگر فرستاده ای را از غیب برایتان می فرستادم؟» .

کتاب سلیم بن قیس به نقل از سلیم :به ابن عبّاس گفتم : مرا آگاه ساز که بزرگ ترین چیزی که از علی بن ابی طالب علیه السلام شنیده اید ، چیست. او چیزی را برایم گفت که خودم آن را از علی علیه السلام شنیده بودم . فرمود [ه بود] : «پیامبر خدا مرا در حالی که در دستش کتابی بود ، خواست و فرمود : ای علی! این کتاب را بگیر . گفتم : ای پیامبر خدا! این ، چه کتابی است ؟ فرمود : کتابی است که خدا نوشته است . در آن ، نام نیک بختان و تیره بختان امّت من تا روز رستاخیز ، هست . پروردگارم به من فرمان داد که آن را به تو بدهم » .

.

. .

پژوهشی پیرامون حدیث «خوش بخت در رحم مادرش خوش بخت است»

اشاره

پژوهشی پیرامون حدیث «خوش بخت در رحم مادرش خوش بخت است»از ظاهر این حدیث ، چنین برداشت می شود که خوش بختی و بدبختی ، مادرزادی اند و سعادت و شقاوت انسان ها ، پیش از آن که متولّد شوند ، مشخّص است . به سخن دیگر ، هر کسی در شکم مادرْ سعادتمند باشد ، زندگی او پس از تولّد نیز توأم با خوش بختی است و اگر در شکم مادرْ بدبخت رقم خورده باشد، پس از تولّد نیز بدبخت خواهد بود. بنا بر این برداشت ، این سؤال ، مطرح می شود که : آیا این حدیث ، بر مجبور بودن انسان ها در پیمودن راه سعادت و شقاوت ، دلالت ندارد؟ پیش از پاسخگویی به این سؤال ، توجّه به این نکته ضروری است که اعتقاد به جبر ـ چنان که پیش از این به تفصیل توضیح دادیم ـ به معنای انکار علم حضوری انسان به اختیار و آزادی خویش و نیز به معنای انتساب ظلم و فعل قبیح به خداوند متعال است و در صورت جبری بودن افعال انسان ، دین و شریعت و ارزش های اخلاقی بی معنا خواهند بود . بر اساس این نکته مسلّم و تردیدناپذیر، قضا و قدر الهی و از جمله تقدیر خوش بختی و بدبختی انسان ، حتما باید به گونه ای تفسیر شود که به مجبور بودن انسان در انتخاب راه زندگی نینجامد .

.

۱ . خداوند ، قبل از تولّد انسان ها ، به خوش بختی و بدبختی آنها علم دارد

با عنایت به این نکته، می توان گفت که این حدیث ، به یکی از معانی زیر ، اشاره دارد :

۱ . خداوند ، قبل از تولّد انسان ها ، به خوش بختی و بدبختی آنها علم داردخداوند متعال ، سرنوشت همه انسان ها را قبل از تولّد آنها می داند ؛ امّا روشن است که علم ازلی خداوند ، علّت صدور افعال انسان نیست . به سخن دیگر ، خداوند متعال می داند که هر انسانی با اراده و انتخاب خود ، چه راهی را در زندگی انتخاب می کند . با این فرض ، انسان در انتخاب راه خوب یا بد ، مجبور نیست . این تفسیر از حدیث ، عینا از امام کاظم علیه السلام روایت شده است : الشَّقیُّ مَن عَلِمَ اللّهُ وَهُوَ فی بَطنِ أُمِّهِ أَنَّهُ سَیَعمَلُ أَعمالَ الأَشقیاءِ ، وَالسَّعیدُ مَن عَلِمَ اللّهُ وَهُوَ فی بَطنِ أُمِّهِ أَنَّهُ سَیَعمَلُ أَعمالَ السُّعداء . ⁽¹⁾بدبخت ، کسی است که خداوند از همان زمانی که او در رحم مادرش است ، می داند که او کارهای بدبختان را خواهد کرد ؛ و خوش بخت ، کسی است که خداوند از همان زمانی که او در رحم مادرش است ، می داند که او کارهای خوش بختان را خواهد کرد . به بیان روشن تر ، اگر معنای حدیث مورد بحث ، این بود که خداوند متعال عدّه ای از مردم را فطرتا خوش بخت و مؤمن و عدّه ای دیگر را فطرتا بدبخت و کافر آفریده است ، انسان ها در پیمودن راه سعادت و شقاوت ، مجبور بودند ، حالْ آن که چنین نیست و آفریدگار جهان ، هیچ کس را بدبخت و کافر نیافریده و همه را فطرتا موحّد آفریده است ، چنان که در حدیثی از امام صادق علیه السلام آمده است :

.

۲ . خوش بختی برای مؤمن و بدبختی برای کافر ، تقدیر شده است

إنَّ اللّهَ خَلَقَ خَلقَهُ جَمیعا مُسلِمینَ ، أَمَرَهُم وَنَهاهُم ، وَالکُفرُ اسمٌ یَلحَقُ الفِعلَ حینَ یَفعَلُهُ العَبدُ ، وَلَم یَخلُقِ اللّهُ العَبدَ حینَ خَلَقَهُ کافِرا، إِنَّهُ إِنَّما کَفَرَ مِن بَعدِ أَن بَلَغَ وَقتا لَزِمَتهُ الحُجَّةُ مِنَ اللّهِ ، فَعَرَضَ عَلَیهِ الحَقَّ فَجَحَدَهُ ، فَبِإِنکارِهِ الحَقَّ صارَ کافِرا . ⁽¹⁾خداوند ، آفریده های خود را آفرید و به آنها دستور داد و نهیشان کرد . و کفر، آن زمانی که کافرْ کفر را انجام می دهد ، به کافر می پیوندد . خداوند ، وقتی بنده را آفرید ، او را کافر نیافرید . همانا بنده ، زمانی کافر گشت که حجّت از سوی خدا به او رسید و بر او عرضه شد ؛ ولی او آن را انکار نمود . پس به خاطر انکار کردن حق، کافر گردید .

۲ . خوش بختی برای مؤمن و بدبختی برای کافر ، تقدیر شده استمعنای دیگری که برای حدیث می توان نمود ، این است که خداوند متعال برای فرزندانی که می داند در آینده راه درست زندگی را انتخاب می کنند و ایمان می آورند ، در شکم مادرهایشان خوش بختی مقدّر کرده و برای فرزندانی که می داند در آینده راه نادرست را انتخاب می کنند و کفر می ورزند ، در شکم مادرهایشان بدبختی مقدّر نموده است ، چنان که در حدیثی ، از پیامبر خدا آمده است که : سَبَقَ العِلمُ وَجَفَّ القَلَمُ ، وَمَضی القَدَرُ بِتَحقیقِ الکِتابِ وَتَصدیقِ الرُّسُلِ ، وَبِالسَّعادَةِ مِنَ اللّهِ عز و جل لِمَن آمَنَ وَاتَّقی، وَبِالشَّقاءِ لِمَن کَذَّبَ وَکَفَرَ ، وَبِوَلایَةِ اللّهِ المُؤمِنینَ ، وَبَراءَتَهُ مِنَ المُشرِکینَ. ⁽²⁾علم ، پیشی گرفت و قلم ، رقم زد و قَدَر ، قطعی شد برای به حقیقت پیوستن کتاب [آسمانی] و تصدیق پیامبران و برای سعادتمندی هر مؤمن و تقواپیشه ای از جانب خدا و برای بدبختی هر تکذیب کننده و کافر و نیز برای

.

۳ . انتخاب انسان در عالم ذَر ، در خوش بختی و بدبختی او مؤثّر است

جمع بندی

ولایت خداوند بر مؤمنان و برائتش از مشرکان . بنا بر این ، سعادت و شقاوت ، گرچه به وسیله خداوند عز و جل تقدیر می شوند، امّا بر اساس ایمان و تقوا ، و کفر وانکار ـ که عمل اختیاری انسان اند ـ برای انسان ، رقم می خورند .

۳ . انتخاب انسان در عالم ذَر ، در خوش بختی و بدبختی او مؤثّر استسومین معنای ارائه شده برای حدیث مورد بحث، آن است که بر أساس شماری از احادیث، انتخاب انسان در عالَم ذر ـ که پیش از عالم کنونی بوده ـ در تکوین سرشت او مؤثّر بوده است ، بدین معنا که افرادی که در آن عالم ، راه درست را انتخاب کرده اند ، سرشتشان در این جهان نیز تمایل به انتخاب راه درست دارد که موجب خوش بختی آنها می شود و کسانی که راه نادرست را انتخاب کرده اند ، طبعا مایل به کارهای ناشایست هستند که موجب بدبختی آنها می شود ، هر چند آنها که تمایل به بدی دارند ، می توانند راه درست را انتخاب کنند و آنها که تمایل به نیکی دارند ، می توانند راه نادرست را انتخاب نمایند و در هر دو صورت ، اجباری در کار نیست .

جمع بندیبه نظر می رسد که معنای حدیث مورد بحث ، همان معنای نخست است که در کلام امام کاظم علیه السلام آمده است و معنای دوم نیز به همان معنا باز می گردد ؛ امّا معنای سوم ، علاوه بر این که مبتنی بر اعتقاد به عالَم ذر است و خودِ این مسئله ، نیاز به بررسی دارد ، انطباق آن با حدیث «خوش بخت ، در شکم مادرش خوش بخت است ...» مشکل است . گفتنی است که سایر احادیثی که در باب گذشته آمده اند ، هر چند به معنای

.

حدیث مورد بحث اشاره ندارند ، ولی در تفسیر و تبیین آن می توانند مورد بهره برداری قرار گیرند .

.

الفصل العاشِرُ : دور الإنسان فی القضاء والقدر۱۰ / ۱دَورُ العَمَلِ فی مَصیرِ الإِنسانِالکتاب«إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :کَما تَکونونَ یُوَلّی ـ أو یُؤَمَّرُ ⁽²⁾ـ عَلَیکُم . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا أرادَ اللّهُ بِقَومٍ سوءا جَعَلَ أمرَهُم إلی مُترَفیهِم . ⁽⁴⁾

الإرشاد :کَتَبَ [عَلِیٌّ] علیه السلام بِالفَتحِ إلی أهلِ الکوفَةِ [بَعدَ حَربِ الجَمَلِ] : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ : مِن عَبدِ اللّهِ عَلِیٍّ أمیرِ المُؤمِنینَ إلی أهلِ الکوفَةِ : سَلامٌ عَلَیکُم فَإِنّی أحمَدُ إلَیکُمُ اللّهَ الَّذی لا إلهَ إلّا هُوَ ، أمّا بَعدُ : فَإِنَّ اللّهَ حَکَمٌ عَدلٌ لا یُغَیِّرُ ما بِقَومٍ حَتّی یُغَیِّروا ما بِأَنفُسِهِم ، وإذا أرادَ اللّهُ بِقَومٍ سوءا فَلا مَرَدَّ لَهُ وما لَهُم مِن دونِهِ مِن والٍ . ⁽⁵⁾

.

فصل دهم : نقش انسان در قضا و قدر

۱۰ / ۱ نقش عمل در سرنوشت انسان

فصل دهم : نقش انسان در قضا و قدر۱۰ / ۱نقش عمل در سرنوشت انسانقرآن«در حقیقت، خدا حال قومی را تغییر نمی دهد تا این که آنان حال خود را تغییر دهند» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همان گونه که هستید ، بر شما سرپرستی (حکومت) می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، هر گاه برای قومی ، بدی اراده نماید ، کارشان را به ستمگرانِ خوش گذران (مُترِفینِ) آنها می سپارد .

الإرشاد :[علی علیه السلام ] به مردم کوفه نوشت : «به نام خداوند بخشنده مهربان . از بنده خدا ، علی امیر مؤمنان ، به مردم کوفه . درود بر شما ! همانا من خدایی را که جز او معبودی نیست ، در برابر شما می ستایم . امّا بعد ، خداوند ، داور دادگری است که حال (سرنوشت) قومی را تغییر نمی دهد تا این که خودشان وضعیّتشان را تغییر دهند ، و هر گاه خداوند ، بدیِ قومی را اراده نماید ، [اراده اش] برگشت پذیر نیست و آنان غیر از او فرمان روایی ندارند» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی صِفَةِ أهلِ الصَّبرِ وَالمُقاوَمَةِ مِنَ المُؤمِنینَ ـ: لَم یَمُنُّوا عَلی اللّهِ بِالصَّبرِ ، وَلَم یَستَعظِموا بَذلَ أنفُسِهِم فی الحَقِّ ، حَتّی إذا وافَقَ وارِدُ القَضاءِ انقِطاعَ مُدَّةِ البَلاءِ ، حَمَلوا بَصائِرَهُم عَلی أسیافِهِم ، ودانوا لِرَبِّهِم بِأَمرِ واعِظِهِم . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مِن کَلامِهِ فِی استِبطاءِ مَن قَعَدَ عَن نُصرَتِهِ ـ: ما أظُنُّ هؤُلاءِ القَومَ ـ یَعنی أهلَ الشّامِ ـ إلّا ظاهِرینَ عَلَیکُم ... أری اُمورَهُم قَد عَلَت ونیرانَکُم قَد خَبَت ، وأراهُم جادّینَ وأراکُم وانینَ ⁽²⁾، وأراهُم مُجتَمِعینَ وأراکُم مُتَفَرِّقینَ ، وأراهُم لِصاحِبِهِم مُطیعینَ وأراکُم لی عاصینَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :وَاللّهِ لَقَد خَشیتُ أن یُدالَ هؤُلاءِ القَومُ عَلَیکُم بِصَلاحِهِم فی أرضِهِم وفَسادِکُم فی أرضِکُم ، وبِأَدائِهِمُ الأَمانَةَ وخِیانَتِکُم ، وبِطَواعِیَتِهِم إمامَهُم ومَعصِیَتِکُم لَهُ ، وَاجتِماعِهِم عَلی باطِلِهِم وتَفَرُّقِکُم عَلی حَقِّکُم . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی خُطبَتِهِ بَعدَ فَراغِهِ مِن أمرِ الخَوارِجِ ـ: إنَّ اللّهَ قَد أحسَنَ نَصرَکُم ، فَتَوَجَّهوا مِن فَورِکُم هذا إلی عَدُوِّکُم مِن أهلِ الشّامِ ... «یَـقَوْمِ ادْخُلُواْ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ وَلَا تَرْتَدُّواْ عَلَی أَدْبَارِکُمْ فَتَنقَلِبُواْ خَـسِرِینَ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلامـ در توصیف مؤمنان اهل صبر و مقاومت ـ: بر خداوند به خاطر صبر و مقاومتشان منّتی نگذاردند ، و جانبازی در راه حق را بزرگ نشمردند تا این که وقتی قضا [و قدر] ، موافق پایان یافتن زمان بلا شد، آگاهی و بینایی خویش را بر شمشیرهایشان حمل کردند (با بصیرت، شمشیر زدند) و به فرمان پند دهنده شان (پیامبر صلی الله علیه و آله ) ، به پروردگارشان گردن نهادند .

امام علی علیه السلامـ از سخنانش درباره کُندی کسانی که او را یاری نکردند ـ: این قوم (أهل شام) را جز کسانی که بر شما پیروز می شوند ، نمی پندارم ... . آنها را می بینم که کارشان بالا گرفته ؛ ولی آتش شما خاموش گشته است . آنان را کوشا می بینیم شما را سُست . آنان را متّحد ، ولی شما را پراکنده می بینم . آنان را می بینم که از فرمانده شان فرمان می برند ؛ ولی شما از من نافرمانی می کنید .

امام علی علیه السلام :به خدا ، همانا می ترسم که [روزگار بچرخد و] این قوم [بر شما غلبه کنند و] به خاطر درستی شان در سرزمینشان و فساد شما در سرزمینتان و به جهت امانتداری شان و خیانتکاری شما ، و به جهت فرمانبری شان از رهبرشان و نافرمانی شما از رهبرتان ، و به خاطر همبستگی شان در [راه] باطلشان و پراکندگی شما در حقّتان، کار را به دست گیرند .

امام علی علیه السلامـ در خطبه اش پس از فراغت از غائله خوارج ـ: همانا خداوند ، خوب یاری تان کرد . پس هم اینک به سوی دشمن شامی تان راهی شوید ... «ای قوم من! به سرزمین مقدّسی که خداوند برای شما مقرّر داشته است ، در آیید و به عقب باز نگردید که زیانکار خواهید شد» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :مَن یَموتُ بِالذُّنوبِ أکثَرُ مِمَّن یَموتُ بِالآجالِ ، ومَن یَعیشُ بِالإِحسانِ أکثَرُ مِمَّن یَعیشُ بِالأَعمارِ . ⁽¹⁾

۱۰ / ۲دَورُ الجِهادِ فی حُسنِ القَضاءِالإمام علیّ علیه السلامـ فی صِفَةِ أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ: فَلَمّا رَأَی اللّهُ صِدقَنا أنزَلَ بِعَدُوِّنَا الکَبتَ ⁽²⁾وأنزَلَ عَلَینَا النَّصرَ ، حَتَّی استَقَرَّ الإِسلامُ مُلقِیا جِرانَهُ ⁽³⁾ومُتَبَوِّئا أوطانَهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ مِن کَلامِهِ یَومَ صِفّینَ ـ: لَقَد کانَ الرَّجُلُ مِنّا وَالآخَرُ مِن عَدُوِّنا یَتَصاوَلانِ تَصاوُلَ الفَحلَینِ ، یَتَخالَسانِ أنفُسَهُما أیُّهُما یَسقی صاحِبَهُ کَأسَ المَنونِ ، فَمَرَّةً لَنا مِن عَدُوِّنا ومَرَّةً لِعَدُوِّنا مِنّا ، فَلَمّا رَآنَا اللّهُ صُبُرا صُدُقا أنزَلَ اللّهُ بِعَدُوِّنَا الکَبتَ ، وأنزَلَ عَلَینَا النَّصرَ . ⁽⁵⁾

نهج السعادة عن الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الإِخبارِ عَمّا یَقَعُ بَعدَهُ ـ: ألا وإنَّهُ لا یَزالُ البَلاءُ بِکُم مِن بَعدی حَتّی یَکونَ المُحِبُّ لی وَالمُتَّبِعُ أذَلَّ فی أهلِ زَمانِهِ مِن فَرخِ الأَمَةِ ! قالوا : ولِمَ ذلِکَ ؟ قالَ : ذلِکَ بِما کَسَبَت أیدیکُم ، بِرِضاکُم بِالدَّنِیَّةِ فِی الدّینِ ، فَلَو أنَّ أحَدَکُم إذا ظَهَرَ الجَورُ مِن أئِمَّةِ الجَورِ باعَ نَفسَهُ مِن رَبِّهِ وأخَذَ حَقَّهُ مِنَ الجِهادِ لَقامَ دینُ اللّهِ ... . ⁽⁶⁾

.

۱۰ / ۲ نقش جهاد در سرنوشت نیک

امام صادق علیه السلام :کسانی که به خاطر گناهان می میرند ، بیش از کسانی هستند که به خاطر اَجَل ها [یشان ]می میرند ، و کسانی که به سبب نیکوکاری زندگی می کنند ، بیش از کسانی هستند که به خاطر عمرها[ی طبیعی ]زندگی می کنند .

۱۰ / ۲نقش جهاد در سرنوشت نیکامام علی علیه السلامـ در وصف یاران پیامبر خدا ـ: وقتی خداوند ، راستی ما را [در ایمان و فداکاری] دید ، بر دشمن ما خواری [و شکست] ، و برای ما یاری [و پیروزی ]فرو فرستاد ، تا این که اسلام ، همچون شتری که هنگام استراحت ، سینه و گردن خود را بر زمین می نهد ، استقرار یافت و در جایگاه خود قرار گرفت .

امام علی علیه السلامـ از سخنانش در روز صفّین ـ: همانا مردی از ما و مردی از دشمن ما ، همانند دو حیوان نر با هم گلاویز می شدند و به جان یکدیگر می افتادند تا یکی از آن دو ، دیگری را از جام مرگ، سیراب می کرد . گاهی ما پیروز می شدیم و گاهی دشمن ، چیره می گشت . وقتی خداوند عز و جل شکیب ها و راستی های ما را دید ، دشمن ما را خواری [و شکست] ، و ما را یاری [و پیروزی] نصیب کرد .

نهج السعادةـ به نقل از امام علی علیه السلام در پیشگویی آنچه پس از وی رخ می داد ـ: «هلا! پس از من ، بلا (گرفتاری و سختی) پیوسته دامنگیرتان خواهد بود ، به طوری که دوست و پیرو من ، در میان مردم روزگار خود ، از کنیززاده ، خوارتر می شود» . گفتند : چرا؟ فرمود : «این ، نتیجه عملکرد شماست ، به خاطر این که به پَستی در دین رضایت می دهید . اگر یکی از شما وقتی ستم ستمگران را دید ، جانش را به پروردگارش تقدیم بدارد و با جهاد ، حقّش را بستاند ، به یقین ، دین خدا پایدار می ماند ...» .

.

۱۰ / ۳دَورُ الأَعمالِ السَّیِّئَةِ فی سوءِ القَضاءِالإمام علیّ علیه السلامـ لَمّا خَرَجَ إلی صِفّینَ ومَرَّ بِخَرائِبِ المَدائِنِ ـ: إنَّ هؤُلاءِ القَومَ کانوا وارِثینَ فَأَصبَحوا مَوروثینَ ، وإنَّ هؤُلاءِ القَومَ استَحَلُّوا الحُرُمَ فَحَلَّت بِهِمُ النِّقَمُ ، فَلا تَستَحِلُّوا الحُرُمَ فَتَحِلَّ بِکُمُ النِّقَمُ . ⁽¹⁾

الکافی عن أبی حمزة الثمالی :قالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام فی خُطبَتِهِ : أعوذُ بِاللّهِ مِنَ الذُّنوبِ الَّتی تُعَجِّلُ الفَناءَ . فَقامَ إلَیهِ عَبدُ اللّهِ بنُ الکَوّاءِ الیَشکُرِیُّ ⁽²⁾فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أوَ تَکونُ ذُنوبٌ تُعَجِّلُ الفَناءَ ؟ فَقالَ : نَعَم وَیلَکَ ، قَطیعَةُ الرَّحِمِ ، إنَّ أهلَ البَیتِ لَیَجتَمِعونَ ویَتَواسَونَ وهُم فَجَرَةٌ فَیَرزُقُهُمُ اللّهُ ، وإنَّ أهلَ البَیتِ لَیَتَفَرَّقونَ ویَقطَعُ بَعضُهُم بَعضا فَیَحرِمُهُمُ اللّهُ وهُم أتقِیاءُ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ أبی علیه السلام یَقولُ : نَعوذُ بِاللّهِ مِنَ الذُّنوبِ الَّتی تُعَجِّلُ الفَناءَ وتُقَرِّبُ الآجالَ وتُخلِی الدِّیارَ ، وهِیَ قَطیعَةُ الرَّحِمِ وَالعُقوقُ وتَرکُ البِرِّ . ⁽⁴⁾

.

۱۰ / ۳ نقش کارهای زشت در سرنوشت بد

۱۰ / ۳نقش کارهای زشت در سرنوشت بدامام علی علیه السلامـ وقتی به مقصد صِفّین بیرون رفت و از ویرانه های مدائن گذشت ـ: همانا این قوم ، [خود ، روزگاری] ارث بر بودند و سپس ارث گذار شدند ! این قوم ، حرام ها را حلال شمردند تا این که بلاها بر آنها روا گشت . پس ، شما حرام ها را حلال نشمارید ، که عذاب ها بر شما [نیز] روا می گردند .

الکافیـ به نقل از ابو حمزه ثمالی ـ: امیر مؤمنان در خطبه اش فرمود : «از گناهانی که نابودی را سرعت می بخشند ، به خدا پناه می برم» . عبد اللّه بن کوّای یَشکُری (از بزرگان خوارج) برخاست و گفت : ای امیر مؤمنان! مگر گناهانی هستند که نابودی را سرعت ببخشند؟ فرمود : «آری ، وای برتو! بریدن پیوند خویشاوندی . همانا [گاهی] خانواده گرد هم می آیند و به همدیگر یاری می رسانند ، در حالی که گناهکارند ؛ ولی خداوند ، روزی شان می دهد ، و [گاهی] خانواده از هم پراکنده می شوند و از همدیگر می بُرند و خدا آنان را محروم می کند ، در حالی که پرهیزگارند» .

امام صادق علیه السلام :همواره پدرم علیه السلام می فرمود : «از گناهانی که نابودی را سرعت می بخشند و اَجَل ها را نزدیک می گردانند و سرزمین ها را [از ساکنانش ]تهی می کنند ، به خدا پناه می بریم ، و آنها عبارت اند از : قطع رَحِم ، بدرفتاری با پدر و مادر ، و ترک نیکی» .

.

الکافی عن حذیفة بن منصور عن الإمام الصادق علیه السلام :اِتَّقُوا الحالِقَةَ فَإِنَّها تُمیتُ الرِّجالَ ، قُلتُ : ومَا الحالِقَةُ ؟ قالَ : قَطیعَةُ الرَّحِمِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کَما أنَّ بادِئَ النِّعَمِ مِنَ اللّهِ عز و جل وقَد نَحَلَکُموهُ ، فَکَذلِکَ الشَّرُّ مِن أنفُسِکُم وإن جَری بِهِ قَدَرُهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ هذَا الأَمرَ لایَدَّعیهِ غَیرُ صاحِبِهِ إلّا تَبَّرَ ⁽³⁾اللّهُ عُمُرَهُ . ⁽⁴⁾

.

الکافیـ به نقل از حذیفة بن منصور ـ: امام صادق علیه السلام فرمود : «از حالِقه بپرهیزید ؛ چرا که مردان را می کُشد» . گفتم : حالقه چیست؟ فرمود : «قطع رَحِم» .

امام صادق علیه السلام :چنان که آغاز نعمت ها از جانب خداوند عز و جلاست و آنها را به شما بخشید ، همین طور شر از جانب خودتان است ، هر چند به تقدیر الهی است .

امام صادق علیه السلام :این کار (امامت) را کسی جز صاحبش ادّعا نمی کند ، مگر این که خداوند ، عمرش را کوتاه می کند .

.

الفصل الحادی عَشَرَ : الإیمان بالقضاء والقدر۱۱ / ۱مَعنَی الإِیمانِ بِالقَدَرِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَو کانَ لَکَ جَبَلُ اُحُدٍ ذَهَبا أنفَقتَهُ فی سَبیلِ اللّهِ ما قَبِلَهُ اللّهُ مِنکَ حَتّی تُؤمِنَ بِالقَدَرِ ، وتَعلَمَ أنّ ما أصابَکَ لَم یَکُن لِیُخطِئَکَ وأنَّ ما أخطَأَکَ لَم یَکُن لِیُصیبَکَ ، وأنَّکَ إن مِتَّ عَلی غَیرِ هذا دَخَلتَ النّارَ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یُؤمِنُ عَبدٌ حَتّی یُؤمِنَ بِالقَدَرِ خَیرِهِ وشَرِّهِ ، حَتّی یَعلَمَ أنَّ ما أصابَهُ لَم یَکُن لِیُخطِئَهُ ، وأنَّ ما أخطَأَهُ لَم یَکُن لِیُصیبَهُ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ أحَدَکُم لَن یَخلُصَ الإیمانُ إلی قَلبِهِ ، حَتّی یَستَیقِنَ یَقینا غَیرَ ظَنٍّ أنَّ ما أصابَهُ لَم یَکُن لِیُخطِئَهُ وما أخطَأَهُ لَم یَکُن لِیُصیبَهُ ، ویُقِرَّ بِالقَدَرِ کُلِّهِ . ⁽³⁾

.

فصل یازدهم : ایمان به قضا و قدر

۱۱ / ۱ معنای ایمان به قَدَر

فصل یازدهم : ایمان به قضا و قدر۱۱ / ۱معنای ایمان به قَدَرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر برای تو کوهی از طلا باشد و آن را در راه خدا انفاق کنی ، خداوند ، آن را از تو نمی پذیرد ، تا این که به قَدَر ، ایمان بیاوری و بدانی که آنچه به تو رسیده ، نباید از تو به خطا می رفته [و باید به تو می رسیده] و آنچه از تو به خطا رفته ، نباید به تو می رسیده است . تو اگر با غیر این اندیشه بمیری ، به جهنّم درمی آیی .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بنده، ایمان ندارد ، تا این که به خیر و شرّ قَدَر ، ایمان بیاورد و بداند که آنچه بدو رسیده ، ممکن نبوده به او نرسد و آنچه به او نرسیده، ممکن نبوده به او برسد .

امام علی علیه السلام :هیچ یک از شما ایمان خالص در دلش جای نمی گیرد ، تا این که یقین کامل کند که آنچه بدو رسیده ، ممکن نبوده به او نرسد و آنچه به او نرسیده، ممکن نبوده به او برسد ، و [تا این که ]به همه قَدَر (خیر و شرّ آن) ، اعتراف کند .

.

۱۱ / ۲وُجوبُ الإِیمانِ بِالقَدَرِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الإِیمانُ بِالقَدَرِ نِظامُ التَّوحیدِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ القَدَرَ نِظامُ التَّوحیدِ ، فَمَن وَحَّدَ اللّهَ وآمَنَ بِالقَدَرِ فَقَدِ استَمسَکَ بِالعُروَةِ الوُثقی . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یُؤمِنُ أحَدُکُم حَتّی یُؤمِنَ بِالقَدَرِ خَیرِهِ وشَرِّهِ وحُلوِهِ ومُرِّهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یُؤمِنُ عَبدٌ حَتّی یُؤمِنَ بِأَربَعَةٍ : حَتّی یَشهَدَ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، وأنّی رَسولُ اللّهِ بَعَثَنی بِالحَقِّ ، وحَتّی یُؤمِنَ بِالبَعثِ بَعدَ المَوتِ ، وحَتّی یُؤمِنَ بِالقَدَرِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ وقَد سُئِلَ عَنِ الإِیمانِ ـ: أن تُؤمِنَ بِاللّهِ ومَلائِکَتِهِ وکُتُبِهِ ورُسُلِهِ وَالیَومِ الآخِرِ ، وَالقَدَرِ خَیرِهِ وشَرِّهِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لایَجِدُ حَلاوَةَ الإِیمانِ حَتّی یُؤمِنَ بِالقَدَرِ خَیرِهِ وشَرِّهِ حُلوِهِ ومُرِّهِ . ⁽⁶⁾

.

۱۱ / ۲ واجب بودن ایمان به قَدَر

۱۱ / ۲واجب بودن ایمان به قَدَرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان به قَدَر ، شیرازه یکتاپرستی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا قَدَر ، شیرازه یکتاپرستی است . هر که خدا را یگانه بداند و به قَدَر ایمان آورد ، در حقیقت ، به ریسمان محکم ، چنگ زده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ یک از شما ایمان ندارد ، مگر این که به خیر و شر و شیرینی و تلخی قَدَر ، ایمان بیاورد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده ای ایمان ندارد ، مگر این که به چهار چیز ایمان آورد : گواهی دهد که معبودی جز خدای یگانه نیست و شریکی ندارد ، و [گواهی دهد که ]من فرستاده خدایم و به حق ، مبعوثم نموده است ، و به رستاخیزِ پس از مرگ ایمان آورد ، و به قَدَر ، ایمان آورد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ وقتی درباره ایمان ، مورد پرسش قرار گرفت ـ: این است که به خدا و فرشتگانش و کتاب هایش و فرستادگانش و روز آخرت و خیر و شرّ قَدَر ، ایمان بیاورد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی شیرینی ایمان را نمی چشد ، مگر این که به خیر و شر و شیرینی و تلخی قَدَر ، ایمان بیاورد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :ما بَلَغَ عَبدٌ حَقیقَةَ الإِیمانِ حَتّی یَعلَمَ أنَّ ما أصابَهُ لَم یَکُن لِیُخطِئَهُ ، وما أخطَأَهُ لَم یَکُن لِیُصیبَهُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَتَّقِی اللّهَ عَبدٌ حَقَّ تُقاتِهِ ، حَتّی یَعلَمَ أنَّ ما أصابَهُ لَم یَکُن لِیُخطِئَهُ ، وما أخطَأَهُ لَم یَکُن لِیُصیبَهُ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ حینَما ذُکِرَ عِندَهُ القَدَرُ وکَلامُ الاِستِطاعَةِ ـ: هذا کَلامٌ خَبیثٌ ، أنَا عَلی دینِ آبائی لا أرجِعُ عَنهُ ، القَدَرُ حُلوُهُ ومُرُّهُ مِنَ اللّهِ ، وَالخَیرُ وَالشَّرُّ کُلُّهُ مِنَ اللّهِ . ⁽³⁾

۱۱ / ۳تَحریمُ التَّکذیبِ بِالقَدَرِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن لَم یُؤمِن بِالقَدَرِ خَیرِهِ وشَرِّهِ فَأَنَا مِنهُ بَریءٌ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن کَذَّبَ بِالقَدَرِ ، فَقَد کَفَرَ بِما جِئتُ بِهِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :قالَ رَبُّ العِزَّةِ جَلَّ جَلالُهُ : مَن آمَنَ بی ولَم یُؤمِن بِالقَدَرِ خَیرِهِ وشَرِّهِ فَلیَلتَمِس رَبّا غَیری . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یَکونُ فی آخِرِ الزَّمانِ قَومٌ یُکَذِّبونَ بِالقَدَرِ ، ألا اُولئِکَ مَجوسُ هذِهِ الاُمَّةِ ، فَإِن مَرِضوا فَلا تَعودوا ⁽⁷⁾، وإن ماتوا فَلا تَشهَدوهُم . ⁽⁸⁾

.

۱۱ / ۳ تحریم تکذیب تقدیر

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده ای به حقیقت ایمان نمی رسد ، مگر این که بداند آنچه به او رسیده ، ممکن نبوده به او نرسد و آنچه به او نرسیده ، ممکن نبوده به او برسد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده ای به شایستگی ، از خدا پروا نمی کند ، مگر این که بداند آنچه به او رسیده ، ممکن نبوده به او نرسد و آنچه به او نرسیده ، ممکن نبوده به او برسد .

امام صادق علیه السلامـ هنگامی که از قَدَر و عقیده معتقدان به توانمندی مطلق، سخن به میان آمد ـ: این ، کلام پلیدی است . من بر دین پدرانم هستم و از آن ، باز نمی گردم . شیرینی و تلخی قَدَر ، از جانب خداست و همه خیر و شر ، از جانب خداست .

۱۱ / ۳تحریم تکذیب تقدیرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که به خیر و شرّ قَدَر ایمان نیاورد ، من از او بیزارم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که قَدَر را تکذیب نماید ، در حقیقت به آنچه من آورده ام ، کفر ورزیده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پروردگار عزّت عز و جل فرمود : «هر که به من ایمان آورد ، ولی به خیر و شرّ قَدَر ، ایمان نیاورد ، باید در پی پروردگاری غیر از من باشد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در آخر الزمان ، قومی خواهند بود که قَدَر را تکذیب می کنند . هان! آنان ، مجوس این امّت اند . اگر بیمار شدند ، عیادتشان نکنید و اگر مُردند ، بر [جنازه ]آنان حاضر نشوید .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ مَجوسَ هذِهِ الاُمَّةِ المُکَذِّبونَ بِأَقدارِ اللّهِ ، إن مَرِضوا فَلا تَعودوهُم ، وإن ماتوا فَلا تَشهَدوهُم ، وإن لَقیتُموهُم فَلا تُسَلِّموا عَلَیهِم . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ثَلاثَةٌ لا یُقبَلُ مِنهُم یَومَ القِیامَةِ صَرفٌ ولا عَدلٌ ⁽²⁾: عاقٌّ ، ومَنّانٌ ⁽³⁾، ومُکَذِّبٌ بِقَدَرٍ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أربَعَةٌ لا یَنظُرُ اللّهُ إلَیهِم یَومَ القِیامَةِ : عاقٌّ ، ومَنّانٌ ، ومُکَذِّبٌ بِالقَدَرِ ، ومُدمِنُ خَمرٍ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :سِتَّةٌ لَعَنَهُمُ اللّهُ وکُلُّ نَبِیٍّ مُجابٍ : الزّائِدُ فی کِتابِ اللّهِ ، وَالمُکَذِّبُ بِقَدَرِ اللّهِ ، وَالتّارِکُ لِسُنَّتی ، وَالمُستَحِلُّ مِن عِترَتی ما حَرَّمَ اللّهُ ، وَالمُتَسَلِّطُ بِالجَبَروتِ لِیُذِلَّ مَن أعَزَّهُ اللّهُ ویُعِزَّ مَن أذَلَّهُ اللّهُ ، وَالمُستَأثِرُ بِفَیءِ المُسلِمینَ المُستَحِلُّ لَهُ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا مجوس این امّت ، قَدَرهای خدای متعال را تکذیب می کنند . اگر بیمار شدند ، عیادتشان نکنید و اگر مُردند ، بر [جنازه] آنان حاضر نشوید و اگر به آنان برخوردید ، سلامشان ندهید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه کس اند که روز رستاخیز ، هیچ عمل واجب یا مستحبی از آنان ⁽¹⁾پذیرفته نمی شود : بدرفتار با پدر و مادر ، منّت گذار ، و تکذیب کننده قَدَر .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چهار کس اند که خداوند در روز رستاخیز ، به آنان نگاه نمی کند : بدرفتار با پدر و مادر ، منّت گذار ، تکذیب کننده قَدَر ، و می گسار .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شش کس اند که خداوند و هر پیامبرِ اجابت شده ای ، آنها را نفرین کرده اند : افزاینده به کتاب خدا ، تکذیب کننده قَدَر ، ترک کننده سنّت من ، حلال شمارنده چیزی که خدا آن را درباره خاندانم حرام نموده ، زورگویی که کسی را که خدا عزیزش کرده ، خوار می کند و کسی را که خدا ذلیلش کرده ، عزیز می گرداند و کسی که فَیْ ء ⁽²⁾را به انحصار خود درآورد و آن را بر خویشتن روا بشمارد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اُمَّتی لا تَزالُ مُستَمکِنَةً مِن دینِها ما لَم یُکَذِّبوا بِالقَدَرِ ، فَإِذا کَذَّبوا بِالقَدَرِ فَعِندَ ذلِکَ هَلاکُهُم . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما هَلَکَت اُمَّةٌ قَطُّ حَتّی تُشرِکَ بِاللّهِ ، وما أشرَکَت اُمَّةٌ بِاللّهِ حَتّی یَکونَ أوَّلُ شِرکِهَا التَّکذیبَ بِالقَدَرِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما هَلَکَت اُمَّةٌ قَطُّ إلّا بِالشِّرکِ بِاللّهِ عز و جل ، وما أشرَکَت اُمَّةٌ حَتّی یَکونَ بُدُوُّ شِرکِهَا التَّکذیبَ بِالقَدَرِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أخافُ عَلی اُمَّتی مِن بَعدی خَصلَتَینِ : تَکذیبا بِالقَدَرِ ، وتَصدیقا بِالنُّجومِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ثَلاثٌ أخافُ عَلی اُمَّتی : الاِستِسقاءُ بِالأَنواءِ ⁽⁵⁾، وحَیفُ ⁽⁶⁾السُّلطانِ ، وتَکذیبٌ بِالقَدَرِ . ⁽⁷⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لَیسَ مِنّا مَن لَم یُؤمِن بِالقَدَرِ خَیرِهِ وشَرِّهِ . ⁽⁸⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همواره امّت من در دینشان استوارند ، مادام که قَدَر را تکذیب نکنند . پس هر گاه قَدَر را تکذیب کردند، آن گاه زمان نابودی آنهاست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگز امّتی نابود نشد ، مگر این که به خدا شرک ورزید ، و هیچ امّتی به خدا شرک نورزید ، مگر این که آغاز شرکشان تکذیب قَدَر بود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرگز امّتی نابود نشد ، مگر با شرک ورزیدن به خداوند عز و جل ، و امّتی شرک نورزید ، مگر این که آغاز شرکشان تکذیب قَدَر بود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پس از خودم بر امّتم از دو چیز ، هراسانم : تکذیب قَدَر و تصدیق [پیشگویی با] ستارگان .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از سه چیز بر امّتم هراسانم : طلب باران با نَوء ، ⁽¹⁾ستمگری پادشاه ، و تکذیب قَدَر .

امام علی علیه السلام :کسی که به خیر و شرّ قَدَر ایمان ندارد ، از ما نیست .

.

الإمام الحسن علیه السلام :مَن لَم یُؤمِن بِالقَدَرِ خَیرِهِ وشَرِّهِ ، فَقَد فَجَر . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :یُحشَرُ المُکَذِّبونَ بِقَدَرِ اللّهِ مِن قُبورِهِم قَد مُسِخوا قِرَدَةً وخَنازیرَ . ⁽²⁾

۱۱ / ۴ما لا یُنافِی الإِیمانَ بِالقَدَرِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الدَّواءُ مِنَ القَدَرِ ، وقَد یَنفَعُ بِإِذنِ اللّهِ . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ وقیلَ لَهُ : یا رَسولَ اللّهِ رُقیً ⁽⁴⁾یُستَشفی بِها ، هَل تَرُدُّ مِن قَدَرِ اللّهِ ؟ فَقالَ ـ : إنَّها مِن قَدَرِ اللّهِ . ⁽⁵⁾

سنن الترمذی عن أبی خزامة عن أبیه :سَأَلتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، أرَأَیتَ رُقیً نَستَرقیها ودَواءً نَتَداوَی بِهِ وتُقاةً نَتَّقیها ، هَل تَرُدُّ مِن قَدَرِ اللّهِ شَیئا ؟ قالَ : هِیَ مِن قَدَرِ اللّهِ . ⁽⁶⁾

التوحید عن الأصبغ بن نباتة :إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ عَدَلَ مِن عِندِ حائِطٍ مائِلٍ إلی حائِطٍ آخَرَ ، فَقیلَ لَهُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ أتَفِرُّ مِن قَضاءِ اللّهِ ؟ فَقالَ : أفِرُّ مِن قَضاءِ اللّهِ إلی قَدَرِ اللّهِ عز و جل . ⁽⁷⁾

.

۱۱ / ۴ آنچه با ایمان به تقدیر ، منافات ندارد

امام حسن علیه السلام :کسی که به خیر و شرّ قَدَر ایمان ندارد ، فاسق است .

امام باقر علیه السلام :تکذیب کنندگان قَدَر خدا ، در حالی از قبرهایشان برانگیخته می شوند که به صورت بوزینه ها و خوک ها مسخ شده اند .

۱۱ / ۴آنچه با ایمان به تقدیر ، منافات نداردپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :درمان ، بخشی از تقدیر است و به اذن خدا سود می بخشد .

امام باقر علیه السلام :به پیامبر خدا گفته شد : ای پیامبر خدا! رُقْیه ای ⁽¹⁾که با آن طلب شفا می شود ، آیا قَدَر خدا را باز می گرداند؟ فرمود : «آن ، جزو قَدَر خداست» .

سنن الترمذیـ به نقل از ابو خزامه ، از پدرش ـ: از پیامبر خدا پرسیدم و گفتم : ای پیامبر خدا! آیا رُقیه هایی که آن را با خود همراه می کنیم و دوایی که بِدان مداوا می کنیم و حِرزی که خودمان را با آن حفاظت می کنیم ، آیا چیزی از قَدَر خدا را باز می گردانند؟ فرمود : «آن ، جزو قَدَر خداست» .

التوحیدـ به نقل از اصبغ بن نباته ـ: امیر مؤمنان از کنار دیوار کجی برخاست و به کنار دیوار دیگری رفت . به او گفته شد : ای امیر مؤمنان! آیا از قضای خدا فرار می کنی؟ فرمود : «از قضای خداوند به قَدَر خداوند ، فرار می کنم» .

.

التوحید عن علیّ بن سالم عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عَنِ الرُّقی أتَدفَعُ مِنَ القَدَرِ شَیئا ؟ فَقالَ : هِیَ مِنَ القَدَرِ . ⁽¹⁾

۱۱ / ۵ما یوهِمُ تَنافِیَ الإِیمانِ بِالقَدَرِ وَالتَّدبیرِالإمام علیّ علیه السلام :رُبَّ حَیاةٍ سَبَبُهَا التَّعَرُّضُ لِلمَوتِ ، ورُبَّ میتَةٍ سَبَبُهَا طَلَبُ الحَیاةِ . ⁽²⁾

الکافی عن زید الشحّام عن الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ـ جَلَسَ إلی حائِطٍ مائِلٍ یَقضی بَینَ النّاسِ ، فَقالَ بَعضُهُم : لا تَقعُد تَحتَ هذَا الحائِطِ فَإِنَّهُ مُعوِرٌ . فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ـ : حَرَسَ امرَءاً أجَلُهُ . فَلَمّا قامَ سَقَطَ الحائِطُ . قالَ : وکانَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام مِمّا یَفعَلُ هذا وأشباهَهُ ، وهذَا الیَقینُ . ⁽³⁾

الکافی عن سعید بن قیس الهمدانی :نَظَرتُ یَوما فِی الحَربِ إلی رَجُلٍ عَلَیهِ ثَوبانِ ، فَحَرَّکتُ فَرَسی فَإِذا هُوَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام فَقُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ فی مِثلِ هذَا المَوضِعِ ؟ فَقالَ : نَعَم یا سَعیدَ بنَ قَیسٍ ، إنَّهُ لَیسَ مِن عَبدٍ إلّا ولَهُ مِنَ اللّهِ حافِظٌ وواقِیَةٌ ، مَعَهُ مَلَکانِ یَحفَظانِهِ مِن أن یَسقُطَ مِن رَأسِ جَبَلٍ أو یَقَعَ فی بِئرٍ ، فَإِذا نَزَل القَضاءُ خَلَّیا بَینَهُ وبَینَ کُلِّ شَیءٍ . ⁽⁴⁾

.

۱۱ / ۵ آنچه مایه توهّم ناسازگاری بین تدبیر و ایمان به تقدیر است

التوحیدـ به نقل از علی بن سالم ـ: از امام صادق علیه السلام درباره رُقْیه پرسیدم که : آیا چیزی از قَدَر را دفع می کند ؟ فرمود : «آن ، جزو قَدَر است» .

۱۱ / ۵آنچه مایه توهّم ناسازگاری بین تدبیر و ایمان به تقدیر استامام علی علیه السلام :چه بسا زندگی ای که سبب آن ، در کام مرگ رفتن است ، و چه بسا مرگی که سبب آن ، در پی زندگی بودن است !

الکافیـ به نقل از زید شحّام ، از امام صادق علیه السلام ـ: امیر مؤمنان ـ که درود خدا بر او باد ـ نزد دیوار کجی نشسته بود و میان مردم ، داوری می کرد . کسی از آنان به امیر مؤمنان گفت : کنار این دیوار منشین ، که کج است . امیر مؤمنان ـ که درود خدا بر او باد ـ فرمود : «اَجَل ، از انسان ، پاسداری می کند» و وقتی برخاست ، دیوار فرو ریخت . امیر مؤمنان، همواره این کار و شبیه آن را انجام می داد و این ، همان یقین است .

الکافیـ به نقل از سعید بن قیس هَمْدانی ـ: روزی در جنگ ، نگاهم به مردی افتاد که تنها دو قطعه لباس بر تن داشت . اسبم را حرکت دادم . دیدم امیر مؤمنان است . گفتم : ای امیر مؤمنان! حتّی این جا هم [بدون زِره]؟ فرمود : «آری ، ای سعید بن قیس! هیچ بنده ای نیست ، مگر این که از جانب خدا ، پاسدار و نگه دارنده ای دارد و دو فرشته همراه اویند که او را از سقوط از بالای کوه یا افتادن در چاه ، حفظ می کنند . پس وقتی قضا فرود آمد ، میان او و هر چیز دیگر را خالی می کنند» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ مَعَ کُلِّ إنسانٍ مَلَکَینِ یَحفَظانِهِ ، فَإِذا جاءَ القَدَرُ خَلَّیا بَینَهُ وبَینَهُ . ⁽¹⁾

.

امام علی علیه السلام :همانا با هر انسانی ، دو فرشته ای است که مراقبتش می کنند و وقتی قَدَر آمد ، میان او و قَدَر را خالی می کنند .

.

. .

توضیحی درباره آنچه به ظاهر بر تعارض تقدیر و تدبیر ، دلالت دارد

توضیحی درباره آنچه به ظاهر بر تعارض تقدیر و تدبیر ، دلالت دارددر نگاهِ ابتدایی به احادیث این باب، به نظر می رسد که ایمان به تقدیر ، با برنامه ریزی و تدبیر برای زندگی ، منافات دارد ؛ امّا با تأمّل ، روشن می شود که این تنافی و تعارض ، ظاهری است . در حدیث اول آمده است : رُبَّ حَیاةٍ سَبَبُهَا التَّعَرُّضُ لِلمَوتِ ، ورُبَّ میتَةٍ سَبَبُهَا طَلَبُ الحَیاةِ . ⁽¹⁾چه بسا زندگی ای که سبب آن ، در کام مرگ رفتن است ! و چه بسا مرگی که سبب آن ، در پی زندگی رفتن است ! این سخن ، در مقام بیان این واقعیّت است که تدبیر، همیشه سودمند نیست ؛ بلکه گاه ، خلاف چیزی که تدبیر شده ، روی می دهد . بنا بر این ، مؤمن ، ضمن داشتن تدبیر و تلاش ، نباید تمام اعتماد خود را به اسباب ظاهری ، اختصاص دهد ؛ بلکه در کنار تدبیر ، باید با استمداد از خداوند متعال و توکّل به او، آینده خود را تضمین کند . در واقع ، این حدیث می گوید : توکّل ، متمّم و مکمّل تدبیر است و بدون آن ، چه بسا تدبیر ، نتیجه نداشته باشد و یا خلاف آنچه تدبیر شده ، نتیجه دهد . در حدیث دوم این باب ⁽²⁾نیز آمده که امام علی علیه السلام در کنار دیواری که کج شده

.

بود و احتمال می رفت فرو بریزد ، نشسته بود و قضاوت می کرد . هنگامی که به او گفتند از آن جا بلند شود، با این استدلال که اَجَل ، از انسانْ پاسداری می کند ، به سخن آنان اعتنا نکرد و به کار خود ادامه داد و دیوار ، پس از برخاستن ایشان فرو ریخت . در کنار این حدیث ، حدیث دیگری ⁽¹⁾روایت شده که امام علی علیه السلام در حادثه ای مشابه، این گونه عمل نکرد ؛ بلکه از کنار دیواری که احتمال فرو ریختن آن بود ، بلند شد و هنگامی که به اعتراض ، به او گفته شد : «ای امیر مؤمنان! آیا از قضای خدا می گریزی؟» ، فرمود : «از قضای خدا به قَدَر خدا می گریزم» ؛ یعنی : هم صدمه دیدن کسی که در زیر دیوارِ کج می نشیند ، قضای الهی است و هم مصدوم نشدن کسی که از آن می گریزد ، تقدیر اوست ؛ ولی هیچ یک قضای حتمی نیست و انسان ، موظّف است برای حفظ جان خود ، از یک قضا بگریزد و به قضایی دیگر پناه ببرد . بنا بر این ، بر فرض صحّت حدیث مخالفِ این حدیث، باید گفت که امام علیه السلام در آن حادثه خاص (همانند آنچه در حدیث سوم این باب ⁽²⁾آمده که امام علیه السلام در میدان جنگ ، بدون زره و تنها با لباس معمولی حضور یافت) ، به دلیل آن که می دانسته مشکلی برای او پیش نخواهد آمد، برای حفظ جان خود ، اقدام نکرده است . در مورد حدیث چهارم ⁽³⁾نیز ـ که بر این مطلب دلالت دارد که بر هر انسانی ، دو فرشته مأمور حفاظت از جان او هستند تا تقدیر الهی فرا رسد ـ ، ظاهرا مقصود از «تقدیر» در آن ، «تقدیرِ حتمی» است که با آن، هیچ تلاش و تدبیری سودمند

.

نیست، نه «تقدیر موقوف (معلّق)» که بَداپذیر است و انسان می تواند با تدبیر و توکّل و دعا، سرنوشت خود را تغییر دهد . البتّه از آن جا که انسان از مقدّرات قطعی و غیر قطعی خود آگاهی ندارد ، همیشه باید با تلاش و تدبیر در کنار استمداد از خداوند متعال ، از مشکلات احتمالی زندگی پیشگیری کند و سرنوشت بهتری را برای خود رقم زند .

.

الفصل الثّانی عَشَرَ : الرِّضا بالقضاء والقدر۱۲ / ۱الحَثُّ عَلَی الرِّضا بِالقَضاءِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مِن سَعادَةِ ابنِ آدَمَ رِضاهُ بِما قَضَی اللّهُ لَهُ ، ومِن شَقاوَةِ ابنِ آدَمَ تَرکُهُ استِخارَةَ اللّهِ ، ومِن شَقاوَةِ ابنِ آدَمَ سَخَطُهُ بِما قَضَی اللّهُ لَهُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مِن سَعادَةِ ابنِ آدَمَ رِضاهُ بِما قَسَمَ اللّهُ لَهُ . ⁽²⁾

معانی الأخبار عن أحمد بن أبی عبد اللّه عن أبیه رفعه :جاءَ جَبرَئیلُ علیه السلام إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ إنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ أرسَلَنی إلَیکَ بِهَدِیَّةٍ لَم یُعطِها أحَدا قَبلَکَ . قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : قُلتُ : وما هِیَ ؟ قالَ : الصَّبرُ وأحسَنُ مِنهُ . قُلتُ : وما هُوَ ؟ قالَ : الرِّضا . ⁽³⁾

.

فصل دوازدهم : خشنودی به قضا و قدر

۱۲ / ۱ تشویق به خُشنودی به قضا

فصل دوازدهم : خشنودی به قضا و قدر۱۲ / ۱تشویق به خُشنودی به قضاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از نیک بختی فرزند آدم ، خشنودی اوست به آنچه خداوند برای او حکم نموده است ، و از تیره بختی فرزند آدم ، ترک طلب خیر از خداوند است و [نیز ]از تیره بختی فرزند آدم ، ناخشنودی اش از حکم خداوند درباره اوست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از خوش بختی فرزند آدم ، خشنودی اوست به آنچه خداوند برایش قسمت نموده است .

معانی الأخبارـ به نقل از احمد بن ابی عبد اللّه ، از پدرش ، در حدیثی که آن را به معصوم رسانده است ـ: جبرئیل علیه السلام نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت : ای پیامبر خدا! خداوند ـ تبارک و تعالی ـ مرا با هدیه ای پیش تو فرستاده که آن را پیش از تو به کسی عطا ننموده است . پیامبر خدا فرمود : گفتم : آن چیست؟ گفت : شکیبایی و بهتر از آن . گفتم : آن (بهتر از شکیبایی) چیست؟ گفت : خُشنودی [به قضا] .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ناجی داوودُ رَبَّهُ ، فَقالَ : إلهی لِکُلِّ مَلِکٍ خِزانَةٌ ، فَأَینَ خِزانَتُکَ ؟ فَقالَ جَلَّ جَلالُهُ : لی خِزانَةٌ أعظَمُ مِنَ العَرشِ ، وأوسَعُ مِنَ الکُرسِیِّ ، وأطیَبُ مِنَ الجَنَّةِ ، وأزیَنُ مِنَ المَلَکوتِ ... لَها أربَعَةُ أبوابٍ : العِلمُ وَالحِلمُ وَالصَّبرُ وَالرِّضا ؛ ألا وهِیَ القَلبُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الإِیمانُ فی عَشَرَةٍ : المَعرِفَةِ وَالطّاعَةِ ، وَالعِلمِ وَالعَمَلِ ، وَالوَرَعِ وَالاِجتِهادِ ، وَالصَّبرِ وَالیَقینِ ، وَالرِّضا وَالتَّسلیمِ ؛ فَأَیَّها فَقَدَ صاحِبُهُ بَطَلَ نِظامُهُ . ⁽²⁾

شعب الإیمان عن عبادة بن الصلت :قالَ رَجُلٌ : یا رَسولَ اللّهِ أیُّ العَمَلِ أفضَلُ ؟ قالَ : الصَّبرُ وَالسَّماحَةُ . قالَ : اُریدُ أفضَلَ مِن ذلِکَ . قالَ : لا تَتَّهِمِ اللّهَ فی شَیءٍ مِن قَضائِهِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :کُن أبَدا راضِیا بِما یَأتی بِهِ القَدَرُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مِن أفضَلِ الإِیمانِ الرِّضا بِما یَأتی بِهِ القَدَرُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الإِیمانُ أربَعَةُ أرکانٍ : الرِّضا بِقَضاءِ اللّهِ ، وَالتَّوَکُّلُ عَلَی اللّهِ ، وتَفویضُ الأَمرِ إلَی اللّهِ ، وَالتَّسلیمُ لِأَمرِ اللّهِ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :داوود علیه السلام با پروردگارش مناجات کرد و گفت : بار الها! هر پادشاهی ، خزانه ای دارد . خزانه تو کجاست؟ خداوند عز و جل فرمود : «خزانه ای دارم که بزرگ تر از عرش ، گسترده تر از کرسی ، خوش بوتر از بهشت، و آراسته تر از ملکوت است ... و چهار دروازه دارد : دانش و بردباری و شکیبایی و خشنودی [به قضا] . بدان که آن [خزانه] ، قلب است» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان ، ده جزء دارد : شناخت و فرمانبری ، دانش و عمل ، پارسایی و تلاش ، شکیبایی و یقین ، و خشنودی [به قضا] و تسلیم . صاحب ایمان ، هر کدام از اینها را نداشته باشد ، ساختار ایمانش به هم می ریزد .

شعب الإیمانـ به نقل از عبادة بن صلت ـ: مردی گفت : ای پیامبر خدا! کدام عمل ، بهتر است؟ فرمود : «شکیبایی و بزرگ منشی» . گفت : بهتر از آن را می خواهم . فرمود : «خدا را در چیزی از قضایش ، متّهم نکن» .

امام علی علیه السلام :همیشه به آنچه قَدَر پیش می آورد ، خشنود باش .

امام علی علیه السلام :از بهترین ایمان ، خشنودی به چیزی است که قَدَر پیش می آورد .

امام علی علیه السلام :ایمان ، چهار رکن دارد : خشنودی به قضای خدا ، توکّل بر خدا ، واگذاری کار به خدا ، و تسلیم شدن در برابر امر خدا .

.

عنه علیه السلام :طوبی لِمَن ذَکَرَ المَعادَ ، وعَمِلَ لِلحِسابِ ، وقَنِعَ بِالکَفافِ ، ورَضِیَ عَنِ اللّهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :نِعمَ القَرینُ الرِّضا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّکَ لَن تَحمِلَ إلَی الآخِرَةِ عَمَلاً أنفَعَ لَکَ مِنَ : الصَّبرِ وَالرِّضا ، وَالخَوفِ وَالرِّجاءِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :غایَةُ الدّینِ الرِّضا . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الدّینُ شَجَرَةٌ أصلُهَا التَّسلیمُ وَالرِّضا . ⁽⁵⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :رَفَعَ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله قَومٌ فی بَعضِ غَزَواتِهِ ، فَقالَ : مَنِ القَومُ ؟ فَقالوا : مُؤمِنونَ یا رَسولَ اللّهِ . قالَ : وما بَلَغَ مِن إیمانِکُم ؟ قالوا : الصَّبرُ عِندَ البَلاءِ ، وَالشُّکرُ عِندَ الرَّخاءِ ، وَالرِّضا بِالقَضاءِ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : حُلَماءُ عُلَماءُ ، کادوا مِنَ الفِقهِ أن یَکونوا أنبِیاءَإن کُنتُم کَما تَصِفونَ ، فَلا تَبنوا ما لا تَسکُنونَ ، ولا تَجمَعوا ما لا تَأکُلونَ ، وَاتَّقُوا اللّهَ الَّذی إلَیهِ تُرجَعونَ . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :خوشا به حال کسی که به یاد رستاخیز است و برای حساب پس دادن ، عمل می کند و به اندازه کفاف ، قانع است و از خدا خشنود است!

امام علی علیه السلام :بهترین همراه ، خشنودی [ به قضای الهی] است .

امام علی علیه السلام :همانا تو هرگز عملی را به آخرت نمی بری که برایت سودمندتر از شکیبایی و خشنودی [به قضا] ، و بیم و امید باشد .

امام علی علیه السلام :کمال دین ، خشنودی [به قضا ]است .

امام علی علیه السلام :دین ، [مانند] درختی است که ریشه آن ، تسلیم و خشنودی است .

امام کاظم علیه السلام :در یکی از جنگ های پیامبر خدا ، گروهی ، خود را به ایشان عرضه داشتند . فرمود : «اینان کیان اند ؟» . گفتند : مؤمنان اند ، ای پیامبر خدا! فرمود : «ایمانشان به چه مرتبه ای رسیده است ؟» . گفتند : [به مرتبه] شکیبایی در گرفتاری ، و سپاس گزاری در آسایش ، و خشنودی به قضا . پیامبر خدا فرمود : «بردباران ، دانشمندند و در فقه (فهم) ، نزدیک به پیامبران . حال اگر چنانید که توصیف می کنید ، خانه هایی را که در آنها سکونت نخواهید کرد ، نسازید و دارایی هایی را که نخواهید خورد ، جمع نکنید و از خدایی که به سوی او باز خواهید گشت ، پروا نمایید» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :ما قَضَی اللّهُ سُبحانَهُ عَلی عَبدٍ قَضاءً فَرَضِیَ بِهِ ، إلّا کانَتِ الخِیَرَةُ لَهُ فیهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أغضِ ⁽²⁾عَلَی القَذی وَالأَلَمِ ، تَرضَ أبَدا . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :ثَلاثٌ مَن کُنَّ فیهِ فَقَد رُزِقَ خَیرَ الدُّنیا وَالآخِرَةِ ؛ هُنَّ : الرِّضا بِالقَضاءِ وَالصَّبرُ عَلَی البَلاءِ ، وَالشُّکرُ فِی الرَّخاءِ . ⁽⁴⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :الصَّبرُ وَالرِّضا عَنِ اللّهِ رَأسُ طاعَةِ اللّهِ ، ومَن صَبَرَ ورَضِیَ عَنِ اللّهِ فیما قَضی عَلَیهِ فیما أحَبَّ أو کَرِهَ ، لَم یَقضِ اللّهُ عز و جل لَهُ فیما أحَبَّ أو کَرِهَ إلّا ما هُوَ خَیرٌ لَهُ . ⁽⁵⁾

الکافی عن هاشم بن البرید :إنَّ رَجُلاً سَأَلَ عَلِیَّ بنَ الحُسَینِ علیه السلام عَنِ الزُّهدِ فَقالَ : عَشَرَةُ أشیاءَ فَأَعلی دَرَجَةِ الزُّهدِ أدنی دَرَجَةِ الوَرَعِ وأعلی دَرَجَةِ الوَرَعِ أدنی دَرَجَةِ الیَقینِ وأعلی دَرَجَةِ الیَقینِ أدنی دَرَجَةِ الرِّضا . ألا وإنَّ الزُّهدَ فی آیَةٍ مِن کِتابِ اللّهِ عز و جل : «لِکَیْلَا تَأْسَوْاْ عَلَی مَا فَاتَکُمْ وَلَا تَفْرَحُواْ بِمَا ءَاتَـاکُمْ» ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

الإمام الباقر علیه السلام :مَن رَضِیَ بِالقَضاءِ أتی عَلَیهِ القَضاءُ وعَظَّمَ اللّهُ أجرَهُ ، ومَن سَخِط القَضاءَ مَضی عَلَیهِ القَضاءُ وأحبَطَ اللّهُ أجرَهُ . ⁽⁸⁾

.

امام علی علیه السلام :خداوند سبحان برای بنده ای ، قضایی را مقدّر نکرد که بنده به آن خشنود باشد ، مگر این که خیر او در آن است .

امام علی علیه السلام :رنج و درد ⁽¹⁾را تحمّل کن تا همیشه خُرسند باشی .

امام علی علیه السلام :سه چیز در هر کس باشد ، در حقیقت ، خیر دنیا و آخرت نصیبش گشته است : خشنودی به قضا ، شکیبایی بر گرفتاری ، و سپاس گزاری در آسایش .

امام زین العابدین علیه السلام :شکیبایی و خشنودی از خداوند ، اساس فرمانبری خدا هستند . هر کس شکیبایی ورزد و به قضای خدا درباره خویش ـ در آنچه را می پسندد یا نمی پسندد ـ خشنود باشد ، خداوند عز و جل به آنچه او می پسندد یا نمی پسندد ، حکم نمی کند ، مگر این که برایش خیر باشد .

الکافیـ به نقل از هاشم بن برید ـ: مردی از امام زین العابدین علیه السلام درباره زهد (بی رغبتی به دنیا) پرسید . فرمود : «ده چیز است . بالاترین درجه زُهد ، پایین ترین درجه پارسایی (وَرَع) ، و بالاترین درجه پرهیزگاری ، پایین ترین درجه یقین ، و بالاترین درجه یقین ، پایین ترین درجه خشنودی است . بدانید که زهد ، در آیه ای از کتاب خداوند عز و جل است : «تا بر آنچه از دست شما رفته ، اندوهگین نشوید و به [ سبب ] آنچه به شما داده است ، شادمانی نکنید» » .

امام باقر علیه السلام :هر که به قضا خشنود باشد ، قضا او را در بر می گیرد و خداوند ، پاداشش را بزرگ می گرداند ، و هر که از قضا ناخشنود باشد ، قضا بر او جاری می شود ؛ ولی خداوند ، پاداشش را محو می کند .

.

عنه علیه السلام :العَبدُ بَینَ ثَلاثَةٍ : بَلاءٍ وقَضاءٍ ونِعمَةٍ ، فَعَلَیهِ فِی البَلاءِ مِنَ اللّهِ الصَّبرُ فَریضَةً وعَلَیهِ فِی القَضاءِ مِنَ اللّهِ التَّسلیمُ فَریضَةً ، وعَلَیهِ فِی النِّعمَةِ مِنَ اللّهِ عز و جل الشُّکرُ فَریضَةً . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی ذِکرِ ما فَرَضَ اللّهُ عَلَی الجَوارِحِ مِنَ الإِیمانِ ـ: أمّا ما فَرَضَ عَلَی القَلبِ مِنَ الإِیمانِ ، فَالإِقرارُ وَالمَعرِفَةُ وَالعَقدُ وَالرِّضا . ⁽²⁾

الکافی عن علاء بن کامل :کُنتُ جالِسا عِندَ أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام فَصَرَخَت صارِخَةٌ مِنَ الدّارِ ، فَقامَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام ثُمَّ جَلَسَ فَاستَرجَعَ ⁽³⁾، وعادَ فی حَدیثِهِ حَتّی فَرَغَ مِنهُ ، ثُمَّ قالَ : إنّا لَنُحِبُّ أن نُعافی فی أنفُسِنا وأولادِنا وأموالِنا ، فَإِذا وَقَعَ القَضاءُ فَلَیسَ لنا أن نُحِبَّ ما لَم یُحِبَّ اللّهُ لَنا . ⁽⁴⁾

الکافی عن أحمد بن عمر :دَخَلتُ عَلی أبِی الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام أنَا وحُسَینُ بنُ ثُوَیرِ بنِ أبی فاخِتَةَ ، فَقُلتُ لَهُ : جُعِلتُ فِداکَ ، إنّا کُنّا فی سَعَةٍ مِنَ الرِّزقِ وغَضارَةٍ ⁽⁵⁾مِنَ العَیشِ ، فَتَغَیَّرَتِ الحالُ بَعضَ التَّغییرِ ، فَادعُ اللّهَ عز و جل أن یَرُدَّ ذلِکَ إلَینا . فَقالَ : أیَّ شَیءٍ تُریدونَ تَکونونَ مُلوکا ؟ أیَسُرُّکَ أن تَکونَ مِثلَ طاهِرٍ وهَرثَمَةَ ⁽⁶⁾، وأنَّکَ عَلی خِلافِ ما أنتَ عَلَیهِ ؟ قُلتُ : لا وَاللّهِ ما یَسُرُّنی أنَّ لِیَ الدُّنیا بِما فیها ذَهَبا وفِضَّةً وأنّی عَلی خِلافِ ما أنَا عَلَیهِ . قالَ : فَقالَ : فَمَن أیسَرَ مِنکُم فَلیَشکُرِ اللّهَ ، إنَّ اللّهَ عز و جل یَقولُ : «لَـئِن شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ» ⁽⁷⁾وقالَ سُبحانَهُ وتَعالی : «اعْمَلُواْ ءَالَ دَاوُدَ شُکْرًا وَ قَلِیلٌ مِّنْ عِبَادِیَ الشَّکُورُ» ⁽⁸⁾وأحسِنُوا الظَّنَّ بِاللّهِ فَإِنَّ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام کانَ یَقولُ : مَن حَسُنَ ظَنُّهُ بِاللّهِ کانَ اللّهُ عِندَ ظَنِّهِ بِهِ ، ومَن رَضِیَ بِالقَلیلِ مِنَ الرِّزقِ قَبِلَ اللّهُ مِنهُ الیَسیرَ مِنَ العَمَلِ ، ومَن رَضِیَ بِالیَسیرِ مِنَ الحَلالِ خَفَّت مَؤُونَتُهُ وتَنَعَّمَ أهلُهُ ، وبَصَّرَهُ اللّهُ داءَ الدُّنیا ودَواءَها ، وأخرَجَهُ مِنها سالِما إلی دارِ السَّلامِ . ⁽⁹⁾

.

امام باقر علیه السلام :بنده در میان سه چیز قرار دارد : گرفتاری ، قضا و نعمت . در گرفتاری ای که از جانب خداست ، باید شکیبایی ورزد ، و در قضایی که از سوی خداوند است ، باید تسلیم باشد ، و در نعمتی که از جانب خداست ، باید سپاس بگزارد .

امام صادق علیه السلامـ در بیان وظایف ایمانی که خداوند بر عهده هر انسانی نهاده است ـ: ایمانی که بر دل انسان واجب نموده ، اقرار [به خدا] و شناخت و باور و خشنودی [به قضا ]است .

الکافیـ به نقل از علاء بن کامل ـ: نزد امام صادق علیه السلام نشسته بودم که ناگهان فریادی از خانه بلند شد . امام صادق علیه السلام برخاست . سپس نشست و «إنّا للّه و إنّا إلیه راجعون» گفت ⁽¹⁾و به سخن خود باز گشت ، تا این که از آن فارغ شد . سپس فرمود : «ما دوست داریم که در جانمان و فرزندانمان و دارایی هایمان عافیت (آسایش) داشته باشیم ؛ [امّا] وقتی قضا رخ داد ، [دیگر ]برای ما روا نیست که چیزی را که خدا برای ما نمی پسندد ، دوست داشته باشیم» .

الکافیـ به نقل از احمد بن عمر ـ: من به همراه حسین بن ثُوَیر بن ابی فاخته به حضور امام رضا علیه السلام رسیدم و گفتم : فدایت شوم ! ما در فراوانیِ روزی و آسایش به سر می بردیم که ناگهان وضعیّت ، اندکی دگرگون شد . از خداوند بخواه که آن [وضعیّت قبل] را به ما باز گرداند . فرمود : «چه می خواهید؟ آیا می خواهید پادشاه باشید؟ آیا خوش حال می شوی که مانند طاهر و هرثمه، ⁽²⁾امّا بر خلاف آنچه اکنون هستی (پیرو اهل بیت) باشی؟!» . گفتم : نه . به خدا سوگند که خوش حال نمی شوم دنیا با همه زر و سیمش برای من باشد و من غیر از آنی باشم که هستم» . فرمود : «پس ، هر یک از شما که در آسایش است ، باید خدا را سپاس بگزارد ، که خداوند عز و جل می فرماید : «اگر واقعاً سپاس گزاری کنید، [ نعمت ] شما را افزون خواهم کرد» و خدای پاک و والا فرمود : «ای خاندان داوود! شکرگزار باشید. و از بندگان من ، اندکی سپاس گزارند» . و به خدا خوش گمان باشید ؛ چرا که صادق علیه السلام می فرمود : هر کس به خدا خوش گمان باشد ، خداوند به تناسب گمان او ، با وی رفتار می کند ، و هر کس به روزیِ اندک خشنود باشد ، خداوندْ عمل اندک را از او می پذیرد ، و هر کس به روزیِ حلالِ اندک خشنود باشد ، مخارج زندگی اش سبُک و خانواده اش در نعمت خواهند بود و خداوند ، او را از بیماری و درمان دنیا آگاه می کند و او را به سلامت ، از دنیا به خانه سلامت (آخرت) بیرون می برد» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: اِصبِر عَلَی الدَّهرِ لا تَغضَب عَلی أحَدٍ فَلا تَری غَیرَ ما فِی اللَّوحِ مَحفوظُ ولا تُقیمَنَّ بِدارٍ لَا انتِفاعَ بِها فَالأَرضُ واسِعَةٌ وَالرِّزقُ مَبسوطُ ⁽¹⁾

.

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به او ـ: بر [سختی] روزگار ، شکیبایی کن و بر کسی خشم مگیر که غیر از آنچه در لوح محفوظ است ، نمی بینی و در خانه ای که سودی ندارد ، اقامت نکن که زمین ، پهناور است و روزی ، گسترده .

.

۱۲ / ۲التَّحذیرُ مِن عَدَمِ الرِّضا بِالقَضاءِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ جَلَّ جَلالُهُ : مَن لَم یَرضَ بِقَضائی ولَم یُؤمِن بِقَدَری ، فَلیَلتَمِس إلها غَیری . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ جَلَّ ثَناؤُهُ یَقولُ : وعِزَّتی وجَلالی ، ما خَلَقتُ مِن خَلقی خَلقا أحَبَّ إلَیَّ مِن عَبدِیَ المُؤمِنِ ، ولِذلِکَ سَمَّیتُهُ بِاسمی مُؤمِنا ، لَأَحرِمُهُ ما بَینَ المَشرِقِ وَالمَغرِبِ وهِیَ خِیَرَةٌ لَهُ مِنّی ، وإنّی لَاُمَلِّکُهُ ما بَینَ المَشرِقِ وَالمَغرِبِ وهِیَ خِیَرَةٌ لَهُ مِنّی ، فَلیَرضَ بِقَضائی ، وَلیَصبِر عَلی بَلائی ، وَلیَشکُر نَعمائی ، أکتُبهُ یا مُحَمَّدُ مِنَ الصِّدّیقینَ عِندی . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ مِمّا أوصی بِهِ عَلِیّا علیه السلام ـ: یا عَلِیُّ شَرُّ النّاسِ مَنِ اتَّهَمَ اللّهَ فی قَضائِهِ . ⁽³⁾

مسند ابن حنبل عن عبادة بن الصامت :إنَّ رَجُلاً أتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ : یا نَبِیَّ اللّهِ ، أیُّ العَمَلِ أفضَلُ ؟ قالَ : الإِیمانُ بِاللّهِ ، وتَصدیقٌ بِهِ ، وجِهادٌ فی سَبیلِهِ . قالَ : اُریدُ أهوَنَ مِن ذلِکَ یا رَسولَ اللّهِ . قالَ : السَّماحَةُ وَالصَّبرُ . قالَ : اُریدُ أهوَنَ مِن ذلِکَ یا رَسولَ اللّهِ . قال : لاتَتَّهِمِ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ فی شَیءٍ قَضی لَکَ بِهِ . ⁽⁴⁾

.

۱۲ / ۲ بر حذر داشتن از ناخشنودی به قضا

۱۲ / ۲بر حذر داشتن از ناخشنودی به قضاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل فرمود : «هر کس به قضای من خشنود نباشد و به قَدَر من ایمان نیاورد ، باید در پی خدایی غیر از من باشد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ـ که ثنایش والاست ـ می فرماید : «به عزّت و جلالم سوگند از میان آفریدگانم آفریده ای که نزد من محبوب تر از بنده مؤمنم باشد ، نیافریدم و بدین جهت ، او را به اسم خودم ، مؤمن ، نام نهادم . البته [گاه] او را از آنچه میان مشرق و مغرب است ، محروم می سازم و این انتخاب من برای اوست ، و او را از آنچه میان مشرق و مغرب است ، بهره مند می سازم و آن انتخاب من برای او است . پس باید به قضای من ، خشنود باشد و بر بلای من ، شکیبایی بورزد و نعمت های مرا سپاس بگزارد . ای محمّد! او را در شمار صدّیقین (بندگان راستین) درگاه خود می نویسم» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ از جمله سفارش هایش به علی علیه السلام ـ: ای علی! بدترینِ مردم ، کسی است که خداوند را در قضایش متّهم کند .

مسند ابن حنبلـ به نقل از عبادة بن صامت ـ: مردی به حضور پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و گفت : ای پیامبر خدا! کدام عمل ، بهتر است ؟ فرمود : «ایمان به خدا و تصدیق او و جهاد در راه او» . گفت : ای پیامبر خدا! آسان تر از این را می خواهم . فرمود : «بزرگ منشی و شکیبایی» . گفت : ای پیامبر خدا! آسان تر از این را می خواهم . فرمود : خداوند ـ تبارک و تعالی ـ را در قضایی که برایت مقدّر کرده ، متّهم نکن» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :إن کُنتَ غَیرَ قانِعٍ بِقَضائِهِ وقَدَرِهِ ، فَاطلُب رَبّا سِواهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أشَدُّ النّاسِ عَذابا یَومَ القِیامَةِ ، المُتَسَخِّطُ لِقَضاءِ اللّهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ألا فَالحَذَرَ الحَذَرَ مِن طاعَةِ ساداتِکُم وکُبَرائِکُم ، الَّذینَ تَکَبَّروا عَن حَسَبِهِم ، وتَرَفَّعوا فَوقَ نَسَبِهِم ، وألقَوُا الهَجینَةَ ⁽³⁾عَلی رَبِّهِم ، وجاحَدُوا ⁽⁴⁾اللّهَ عَلی ما صَنَعَ بِهِم ، مُکابَرَةً لِقَضائِهِ ، ومُغالَبَةً لِالائِهِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن أصبَحَ عَلَی الدُّنیا حَزینا ، فَقَد أصبَحَ لِقَضاءِ اللّهِ ساخِطا . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :مَن لَم یَرضَ بِالقَضاءِ دَخَلَ الکُفرُ دینَهُ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :لا تَتَوَلَّ أهلَ السَّخَطِ ، ولا تُسخِط أهلَ الرِّضا . ⁽⁸⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :حَدَّثَنی أبی أنَّ موسَی بنَ عِمرانَ قالَ : یا رَبِّ أیُّ عِبادِکَ شَرٌّ ؟ قالَ: الَّذی یَتَّهِمُنی . قالَ : یا رَبِّ ، وفی عِبادِکَ مَن یَتَّهِمُکَ ؟ قالَ : نَعَم الَّذی یَستَجیرُنی ، ثُمَّ لا یَرضی بِقَضائی ! ⁽⁹⁾

.

امام علی علیه السلام :اگر به قضا و قَدَر خدا قانع نیستی ، پروردگار دیگری بجوی .

امام علی علیه السلام :روز رستاخیز ، سخت کیفرترینِ مردم ، کسی است که به قضای خدا ناخشنود باشد .

امام علی علیه السلام :هان! از فرمانبری اشراف و بزرگانتان کناره بگیرید، کناره بگیرید ؛ آنان که به خاطر تبارشان تکبّر می کنند و خود را از اصل و نسبشان بالاتر می برند و بر پروردگارشان عیب می گذارند و [عملاً] در آنچه خداوند در حقّشان کرده [و از آنچه هستند ، بالاترشان نبرده] به انکار کار او برخاستند [و این] از سر گردن کشی از حکم خدا و ستیزه جویی در برابر نعمت های اوست [که به اهل فضل ، ارزانی داشته است] .

امام علی علیه السلام :هر کس به خاطر دنیا اندوهگین شود ، در حقیقت ، به قضای خدا ناخشنود است .

امام علی علیه السلام :هر کس به قضا خشنود نباشد ، کفر در دینش نفوذ کرده است .

امام علی علیه السلام :اهل خشم [به قضا] را دوست نگیر و با خشنودان [به قضا] ، خشم نکن .

امام کاظم علیه السلام :پدرم برایم نقل کرد که موسی بن عمران گفت : پروردگارا! کدام بندگانت شرّند؟ فرمود : «آن که مرا متّهم کند» . گفت : پروردگارا! آیا در میان بندگانت ، کسی تو را متّهم می کند؟ فرمود : «آری ؛ آن که به من پناه آورد و سپس به قضای من ، خشنود نگردد» .

.

۱۲ / ۳مَبادِئُ الرِّضا بِالقَضاءِأ ـ العَقلُالإمام علیّ علیه السلام :حَدُّ العَقلِ النَّظَرُ فِی العَواقِبِ ، وَالرِّضا بِما یَجری بِهِ القَضاءُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :کُلَّمَا ازدادَ عَقلُ الرَّجُلِ ، قَوِیَ إیمانُهُ بِالقَدَرِ . ⁽²⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :یَنبَغی لِمَن عَقَلَ عَنِ اللّهِ ألّا یَستَبطِئَهُ فی رِزقِهِ ، ولا یَتَّهِمَهُ فی قَضائِهِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :ما أعجَبَ هذَا الإِنسانَ مَسرورٌ بِدَرکِ ما لَم یَکُن لِیَفوتَهُ ، مَحزونٌ عَلی فَوتِ ما لَم یَکُن لِیُدرِکَهُ ، ولَو أنَّهُ فَکَّرَ لَأَبصَرَ وعَلِمَ أنَّهُ مُدَبَّرٌ ، وأنَّ الرِّزقَ عَلَیهِ مُقَدَّرٌ ، ولَاقتَصَرَ عَلی ما تَیَسَّرَ ، ولَم یَتَعَرَّض لِما تَعَسَّرَ . ⁽⁴⁾

.

۱۲ / ۳ عوامل خشنودی به قضا

الف ـ خرد

۱۲ / ۳عوامل خشنودی به قضاالف ـ خردامام علی علیه السلام :حدّ عقل (معیار سنجش خرد) ، عاقبت اندیشی و خشنودی به چیزی است که قضا به آن ، جریان یافته است .

امام علی علیه السلام :هر اندازه خرد مرد افزایش یابد ، ایمان او به قَدَر ، محکم تر می شود .

امام کاظم علیه السلام :سزاوار است کسی که خِرد از خدا دریافت کرده است ⁽¹⁾[ و دارای بصیرت الهی است] ، خدا را در روزی دادنش ، کُند نشمارد و او را در قضایش ، متّهم نسازد .

امام علی علیه السلام :چه شگفت آور است این انسان ، که به دریافت چیزی که هرگز ممکن نیست از دست بدهد ، شادمان است و به خاطر از دست دادن چیزی که هرگز ممکن نیست بِدو برسد ، اندوهناک . چنانچه می اندیشید ، می فهمید و می دانست که آن ، تدبیر شده و روزی برایش تقدیر شده است و در نتیجه ، بر آنچه در دسترس است ، اکتفا می کرد و آنچه را سخت به دست می آید ، دنبال نمی کرد .

.

ب ـ الیَقینُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَمّا أهبَطَ اللّهُ آدَمَ إلَی الأَرضِ قامَ وِجاهَ ⁽¹⁾الکَعبَةِ فَصَلّی رَکعَتَینِ ، فَأَلهَمَهُ اللّهُ هذَا الدُّعاءَ : . . . اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ إیمانا یُباشِرُ قَلبی ، ویَقینا صادِقا حَتّی أعلَمَ أنَّهُ لا یُصیبُنی إلّا ما کَتَبتَ لی ، ورِضا بِما قَسَمتَ لی . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الرِّضا ثَمَرَةُ الیَقینِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أصلُ الرِّضا حُسنُ الثِّقَةِ بِاللّهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :بِالرِّضا بِقَضاءِ اللّهِ یُستَدَلُّ عَلی حُسنِ الیَقینِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن قَوِیَ دینُهُ أیقَنَ بِالجَزاءِ ورَضِیَ بِمَواقِعِ القَضاءِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :إن عَقَدتَ إیمانَکَ فَارضَ بِالمَقضِیِّ عَلَیکَ ولَکَ ، ولا تَرجُ أحَدا إلَا اللّهَ ، وَانتَظِر ما أتاکَ بِهِ القَدَرُ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :کَیفَ یَرضی بِالقَضاءِ مَن لَم یَصدُق یَقینُهُ ؟! ⁽⁸⁾

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ أولِیاءِ اللّهِ سُبحانَهُ ـ: إن أوحَشَتهُمُ الغُربَةُ آنَسَهُم ذِکرُکَ ، وإن صُبَّت عَلَیهِمُ المَصائِبُ لَجَؤوا إلَی الاِستِجارَةِ بِکَ ، عِلما بِأَنَّ أزِمَّةَ ⁽⁹⁾الاُمورِ بِیَدِکَ ، ومَصادِرَها عَن قَضائِکَ . ⁽¹⁰⁾

.

ب ـ یقین

ب ـ یقینپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :وقتی خداوند ، آدم را به زمین فرو فرستاد، آدم رو به روی کعبه ایستاد و دو رکعت نماز به جا آورد. آن گاه خداوند ، این دعا را به او الهام فرمود: « ... خدایا! از تو ایمانی قلبی می خواهم و یقینی صادقانه ـ تا بدانم جز آنچه برایم مقرّر داشته ای ، به من نمی رسد ـ و [نیز] خشنودی ای به آنچه برایم تقسیم کرده ای» .

امام علی علیه السلام :خشنودی، نتیجه یقین است.

امام علی علیه السلام :ریشه خشنودی ، اعتماد کامل به خداست.

امام علی علیه السلام :بر نیکوییِ یقین ، با خشنودی به قضای خداوند ، پی برده می شود .

امام علی علیه السلام :هر که دینش محکم باشد، به پاداش [روز قیامت ،] یقین پیدا می کند و به جایگاه های قضا خشنود می گردد.

امام علی علیه السلام :اگر ایمانت را استوار کردی، به قضا ، چه بر زیان و چه به سود خود ، خشنود باش، و به کسی جز خدا امید نبند، و در انتظار چیزی باش که قَدَر برایت پیش می آورد .

امام علی علیه السلام :کسی که یقین راستین ندارد ، چگونه به قضا خشنود گردد؟!

امام علی علیه السلامـ در توصیف دوستان خداوند سبحان ـ: اگر تنهایی ، آنان را به وحشت اندازد، یاد تو با ایشان همدم است و اگر گرفتاری ها به آنان روی آورد، به تو پناه می برند ، بدین جهت که می دانند زمام امور ، به دست توست و ریشه آنها از جانب قضای تو .

.

الإمام الحسن علیه السلام :مَنِ اتَّکَلَ عَلی حُسنِ الاِختِیارِ مِنَ اللّهِ لَهُ ، لَم یَتَمَنَّ أنَّهُ فی غَیرِ الحالِ الَّتِی اختارَهَا اللّهُ لَهُ . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :الرِّضا بِمَکروهِ القَضاءِ أرفَعُ دَرَجاتِ الیَقینِ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلام :أحَقُّ خَلقِ اللّهِ أن یُسَلِّمَ لِما قَضَی اللّهُ عز و جل ، مَن عَرَفَ اللّهَ عز و جل . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ أعلَمَ النّاسِ بِاللّهِ ، أرضاهُم بِقَضاءِ اللّهِ عز و جل . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لَقِیَ الحَسَنُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام عَبدَ اللّهِ بنَ جَعفَرٍ فَقالَ : یا عَبدَ اللّهِ ، کَیفَ یَکونُ المُؤمِنُ مُؤمِنا وهُوَ یَسخَطُ قِسمَهُ ، ویُحَقِّرُ مَنزِلَتَهُ ، وَالحاکِمُ عَلَیهِ اللّهُ ؟! ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :اِعلَموا أنَّهُ لَن یُؤمِنَ عَبدٌ مِن عَبیدِهِ حَتّی یَرضی عَنِ اللّهِ فیما صَنَعَ اللّهُ إلَیهِ ، وصَنَعَ بِهِ عَلی ما أحَبَّ وکَرِهَ ، ولَن یَصنَعَ اللّهُ بِمَن صَبَرَ ورَضِیَ عَنِ اللّهِ إلّا ما هُوَ أهلُهُ ، وهُوَ خَیرٌ لَهُ مِمّا أحَبَّ وکَرِهَ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ إیمانا تُباشِرُ بِهِ قَلبی ، ویَقینا صادِقا حَتّی یَذهَبَ بِالشَّکِّ عَنّی ، حَتّی أعلَمَ أنَّهُ لَن یُصیبَنی إلّا ما کَتَبتَ لی ، وَالرِّضا بِما قَسَمتَ لی ، اللّهُمَّ إنّی أسأَلُک نَفسا طَیِّبَةً تُؤمِنُ بِلِقائِکَ ، وتَقنَعُ بِعَطائِکَ ، وتَرضی بِقَضائِکَ ... . ⁽⁷⁾

.

امام حسن علیه السلام :هر که بر بهتر بودنِ انتخاب خداوند برای خویش اعتماد کند، آرزو نمی کند که در غیر وضعیّتی باشد که خدا برای او اختیار کرده است.

امام زین العابدین علیه السلام :خشنودی به قضای ناخوشایند، بالاترین درجه یقین است.

امام باقر علیه السلام :شایسته ترین آفریده خدا برای تسلیم بودن به قضای خداوند ، کسی است که خداوند عز و جل را بشناسد .

امام صادق علیه السلام :داناترینِ مردم به خدا، خشنودترینِ آنان به قضای خداوند است .

امام صادق علیه السلام :حسن بن علی علیهماالسلام با عبد اللّه بن جعفر دیدار کرد و فرمود: «ای عبد اللّه ! چگونه کسی خود را مؤمن می داند ، در حالی که به قسمت خود ، ناخشنود است و جایگاه خود را تحقیر می کند ، با این که خدا بر او چنین حکم کرده است؟» .

امام صادق علیه السلام :بدانید که هرگز بنده ای از بندگان خدا مؤمن [حقیقی ]نخواهد شد ، مگر این که به آنچه خدا برای او و یا در حقّ او کرده ، خشنود باشد ، خوشایندش باشد یا نباشد . و البته خداوند عز و جلهرگز در حقّ کسی که شکیبایی ورزد و از او خشنود باشد، جز آنچه را که سزاوار [خداوندی] اوست ، انجام نمی دهد و این برای او از آنچه می پسندد و نمی پسندد، بهتر است .

امام صادق علیه السلام :خدایا! از تو ایمانی قلبی می خواهم و یقینی راستین که شک را از من بزداید، تا بدانم جز آنچه برایم مقرّر داشتی ای ، به من نمی رسد و به آنچه قسمتم نموده ای ، خشنود باشم . خدایا! از تو جانی پاک می خواهم که به دیدار تو ایمان داشته باشد و به بخشش تو قانع، و به قضای تو خشنود باشد... .

.

الکافی عن یونس :سَأَلتُ أبَا الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام : ... فَأَیُّ شَیءٍ الیَقینُ ؟ قالَ : التَّوَکُّلُ عَلَی اللّهِ ، وَالتَّسلیمُ للّهِِ ، وَالرِّضا بِقَضاءِ اللّهِ ، وَالتَّفویُض إلَی اللّهِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :بَینا موسی ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ـ یَمشی عَلی ساحِلِ البَحرِ ، إذ جاءَ صَیّادٌ فَخَرَّ لِلشَّمسِ ساجِدا وتَکَلَّمَ بِالشِّرکِ ، ثُمَّ ألقی شَبَکَتَهُ فَأَخرَجَها مَملُوَّةً ، ثُمَّ عادَ فَأَخرَجَ مِثلَ ذلِکَ حَتَّی اکتَفی ، ثُمَّ مَضی فَجاءَ آخَرُ فَتَوَضَّأَ ، ثُمَّ قامَ فَصَلّی وحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ، ثُمَّ ألقی شَبَکَتَهُ فَلَم یَخرُج لَهُ شَیءٌ ، ثُمَّ أعادَ فَخَرَجَت إلَیهِ سَمَکَةٌ صَغیرَةٌ فَحَمِدَ اللّهَ وَانصَرَفَ . فَقالَ موسی : یا رَبِّ ؛ جاءَ عَبدُکَ الکافِرُ فَأَلقی شَبَکَتَهُ ثَلاثا فَخَرَجَت لَهُ مَملُوَّةً ، ثُمَّ جاءَ عَبدُکَ المُؤمِنُ فَتَوَضَّأَ فَأَسبَغَ الوُضوءَ ، ثُمَّ صَلّی وحَمِدَکَ ودَعاکَ ، ثُمَّ ألقی شَبَکَتَهُ ثَلاثا فَخَرَجَت لَهُ سَمَکَةٌ صَغیرَةٌ فَحَمِدَکَ وَانصَرَفَ ! فَأَوحَی اللّهُ إلَیهِ یا موسی اُنظُر عَن یَمینِکَ ، فَنَظَرَ موسی فَکُشِفَ لَهُ الغِطاءُ عَمّا أعَدَّ اللّهُ لِعَبدِهِ المُؤمِنِ ، ثُمَّ قیلَ : یا موسی ! ، اُنظُر عَن یَسارِکَ ، فَنَظَرَ فَکُشِفَ لَهُ الغِطاءُ عَمّا أعَدَّ اللّهُ لِعَبدِهِ الکافِرِ . ثُمَّ قالَ : یا موسی ، ما ضَرَّ هذا ما صَنَعتُ بِهِ ، وما نَفَعَ هذا ما أعطَیتُهُ . فَقالَ موسی : یا رَبِّ حَقٌّ لِمَن عَرَفَکَ أن یَرضی بِما صَنَعتَ . ⁽²⁾

.

الکافیـ به نقل از یونس ـ: از امام رضا علیه السلام پرسیدم: ... . یقین چیست؟ فرمود: «توکّل بر خدا و تسلیم بودن در برابر خدا و خشنودی به قضای خدا و واگذاری [کارها ]به خدا» .

امام صادق علیه السلام :زمانی موسی ـ که درود خدا بر او باد ـ در ساحل دریا قدم می زد که صیّادی آمد و به خورشید ، سجده کرد و سخنان شرک آمیز گفت . سپس تور ماهیگیری اش را به دریا انداخت و آن را پر از ماهی بیرون آورد . سپس [کارش را ]تکرار کرد و هر بار، همانند مرتبه قبل، [تورش را پُر ]بیرون آورد ، تا این که راضی شد. سپس او رفت و دیگری آمد و وضو ساخت و ایستاد و نماز به جا آورد و خدا را ثنا نمود . سپس تور ماهیگیری اش را به دریا انداخت و چیزی برایش بیرون نیامد . او [کارش را] تکرار کرد و [تنها] ماهی کوچکی بیرون آمد . آن گاه ، خدا را ستود و رفت . موسی گفت : پروردگارا! بنده کافرت آمد و سه مرتبه تورش را انداخت و پُر بیرون آمد . سپس بنده مؤمنت آمد و به نیکی وضو ساخت و سپس نماز گزارد و تو را ستود و دعا کرد . سپس سه مرتبه تورش را انداخت و یک ماهی کوچک برای او بیرون آمد . آن گاه تو را ستود و باز گشت! خداوند به او وحی فرمود: «ای موسی! به راست خود ، بنگر» . موسی علیه السلام نگاه کرد . آن گاه پرده از روی آنچه برای بنده مؤمنش فراهم ساخته بود، کنار زده شد. سپس گفته شد: «ای موسی! به چپ خود ، بنگر» . موسی علیه السلام نگاه کرد . آن گاه پرده از روی آنچه برای بنده کافرش مهیّا ساخته بود، کنار زده شد. سپس فرمود: «ای موسی! این که با مؤمن کردم، زیان نرسانْد و آن که به کافر بخشیدم، سود نرسانْد» . موسی گفت : پروردگارا! [پس] شایسته است آن که تو را می شناسد ، به کار تو خشنود باشد.

.

ج ـ الدُّعاءُالإمام علیّ علیه السلام :أتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله رَجُلٌ فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله إنَّ نَفسی لا تَشبَعُ ولا تَقنَعُ . فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : قُلِ : اللّهُمَّ رَضِّنی بِقَضائِکَ ، وصَبِّرنی عَلی بَلائِکَ ، وبارِک لی فی أقدارِکَ ، حَتّی لا اُحِبَّ تَعجیلَ شَیءٍ أخَّرتَهُ ، ولا تَأخیرَ شَیءٍ عَجَّلتَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :جَلَستُ مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا أبا حَسَنٍ إنَّما أحَبُّ إلَیکَ خَمسُمِئَةِ شاةٍ ورُعاتُها أهَبُها لَکَ ، أو خَمسُ کَلِماتٍ اُعَلِّمُکَهُنَّ تَدعو بِهِنَّ ؟ فَقُلتُ لَهُ : بِأَبی أنتَ واُمّی ، أمّا مَن یُریدُ الدُّنیا فَیُریدُ خَمسَمِئَةِ شاةٍ ورُعاتَها ، وأمّا مَن یُریدُ الآخِرَةَ فَیُریدُ خَمسَ کَلِماتٍ ، قالَ : فَأَیَّهُما تُریدُ ؟ قُلتُ : الخَمسَ کَلِماتٍ . قالَ : فَقُلِ : اللّهُمَّ اغفِرلی ذَنبی ، وطَیِّب لی کَسبی ، ووَسِّع لی فی خُلُقی ، ومَتِّعنی بِما قَسَمتَ لی ، ولا تَذهَب بِنَفسی إلی شَیءٍ قَد صَرَفتَهُ عَنّی . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعاءٍ عَلَّمَهُ لِکُمَیلِ بنِ زِیادٍ النَّخَعِیِّ ـ: اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ سُؤالَ خاضِعٍ مُتَذَلِّلٍ خاشِعٍ ، أن تُسامِحَنی وتَرحَمَنی وتَجعَلَنی بِقِسمِکَ راضِیا قانِعا ، وفی جَمیعِ الأَحوالِ مُتَواضِعا . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعائِهِ ـ: اللّهُمَّ ... وأسأَلُکَ أن تَرزُقَنی شُکرَ نِعمَتِکَ ، وصَبرا عَلی بَلِیَّتِکَ ، ورِضیً بِقَدَرِکَ . ⁽⁴⁾

.

ج ـ دعا

ج ـ دعاامام علی علیه السلام :مردی به حضور پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و گفت : ای پیامبر خدا! جانم سیر و قانع نمی گردد. پیامبر خدا به او فرمود: «بگو: خدایا! مرا به قضایت خشنود کن و بر بلایت شکیباساز و تقدیرهایت را برایم مبارک گردان، تا جلو افتادن چیزی را که به تأخیر انداخته ای و تأخیر چیزی را که جلو انداخته ای ، دوست نداشته باشم» .

امام علی علیه السلام :با پیامبر خدا همنشین شدم . فرمود: «ای ابو الحسن! همانا دوست دارم پانصد گوسفند را همراه با شبانشان به تو ببخشم، یا پنج سخن به تو بیاموزم که به وسیله آنها خدا را بخوانی» . گفتم : پدر و مادرم ، به فدایت! هر کس دنیا را بخواهد ، پانصد گوسفند همراه با شبانشان را می خواهد، و هر کس آخرت را بخواهد ، پنج سخن را می خواهد . فرمود: «تو کدام را می خواهی؟» . گفتم : پنج سخن را . فرمود: «پس بگو: خدایا! گناهم را بیامرز و کسبم را پاک گردان و در اخلاقم گشایش عطا کن و از آنچه قسمتم نموده ای ، بهره مندم کن و جانم را در پی چیزی مبر که آن را از من دور گردانیده ای» .

امام علی علیه السلامـ در دعایی که به کمیل بن زیادِ نخعی آموخت ـ: خدایا! همانند درخواست فروتن و ذلیل و خاشع ، از تو می خواهم که بر من آسان بگیری و به من رحم کنی و مرا به قسمتت خشنود و قانع سازی و مرا در همه حالت ها متواضع قرار دهی.

امام علی علیه السلامـ در دعایش ـ: خدایا! ... و از تو می خواهم که سپاس گزاری بر نعمتت، و شکیبایی بر بلایت، و خشنودی به قَدَرت را روزی ام گردانی.

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ إذا فَرَغَ مِن صَلاتِهِ ـ: اللّهُمَّ ... وأسأَلُکَ الرِّضا بِالقَضاءِ . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :کانَ أمیرُ المُؤمِنینَ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ـ یَقولُ : اللّهُمَّ مُنَّ عَلَیَّ بِالتَّوَکُّلِ عَلَیکَ ، وَالتَّفویضِ إلَیکَ ، وَالرِّضا بِقَدَرِکَ ، وَالتَّسلیمِ لِأَمرِکَ ، حَتّی لا اُحِبَّ تَعجیلَ ما أخَّرتَ ولا تَأخیرَ ما عَجَّلتَ ، یا رَبَّ العالَمینَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وطَیِّب بِقَضائِکَ نَفسی ، ووَسِّع بِمَواقِعِ حُکمِکَ صَدری ، وهَب لِیَ الثِّقَةَ لِأُقِرَّ مَعَها بِأَنَّ قَضاءَکَ لَم یَجرِ إلّا بِالخِیَرَةِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، ووَفِّقنی لِقَبولِ ما قَضَیتَ لی وعَلَیَّ ، ورَضِّنی بِما أخَذتَ لی ومِنّی . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعائِهِ عِندَ المَرَضِ ـ: اللّهُمَّ فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وحَبِّب إلَیَّ ما رَضیتَ لی ، ویَسِّر لی ما أحلَلتَ بی . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وَارزُقنِی الحَقَّ عِندَ تَقصیری فِی الشُّکرِ لَک بِما أنعَمتَ عَلَیَّ فِی الیُسرِ وَالعُسرِ وَالصِّحَّةِ وَالسَّقَمِ ، حَتّی أتَعَرَّفَ مِن نَفسی رَوحَ الرِّضا وطُمَأنینَةَ النَّفسِ مِنّی بِما یَجِبُ لَکَ ، فیما یَحدُثُ فی حالِ الخَوفِ وَالأَمنِ وَالرِّضا وَالسُّخطِ وَالضَّرِّ وَالنَّفعِ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ هنگامی که از نمازش فراغت یافت ـ: خدایا! ... و خشنودی به قضا را از تو می خواهم .

امام زین العابدین علیه السلام :امیر مؤمنان ـ که درود خدا بر او باد ـ همواره می فرمود : «خدایا! به خاطر توکّل بر تو و واگذاری [کارها] به تو و خشنودی به قَدَر تو و تسلیم در برابر امر تو، بر من منّت نِه تا جلو افتادن آنچه را تأخیر انداخته ای و تأخیر آنچه را جلو انداخته ای ، دوست نداشته باشم، ای پروردگار جهانیان!» .

امام زین العابدین علیه السلام :خدایا! بر محمّد و خاندانش درود فرست و جانم را به قضایت خشنود گردان و سینه ام را برای جایگاه های حُکمت گشایش بده و به من اعتماد [بر خودت را] ببخشای تا با آن ، اقرار آورم که قضای تو ، جز به بهترین ، جریان نمی یابد.

امام زین العابدین علیه السلام :خدایا! بر محمّد و خاندانش درود فرست و مرا به پذیرش آنچه به سود و زیان من مقدّر نموده ای، موفّق گردان و مرا به هر آنچه نصیبم کردی یا از من گرفتی ، خشنود ساز .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعایش به هنگام بیماری ـ: خدایا! بر محمّد و خاندانش درود فرست و آنچه را که برای من رضایت داده ای، محبوبم گردان و آنچه را برایم حلال نموده ای ، در دسترسم قرار ده.

امام زین العابدین علیه السلام :خدایا! بر محمّد و خاندانش درود فرست و در هنگام کوتاهی ام در شکر تو از نعمت هایی که در حال راحتی و سختی ، تندرستی و بیماری ، به من ارزانی داشتی ، نیل به حقیقت را روزی ام فرما ، تا از جانم نسیم خشنودی و [شمیم تسلیم و] آرامش یافتن درونم را نسبت به آنچه برای [اطاعت و ادای حقّ] تو لازم است ، احساس نمایم ؛ خواه در حال ترس پدیدار گردد یا ایمنی ، خشنودی یا خشم ، زیان با سود .

.

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فِی الاِستِخارَةِ ـ: اللّهُمَّ إنّی أستَخیرُکَ بِعِلمِکَ، فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ، وَاقضِ لی بِالخِیَرَةِ وألهِمنا مَعرِفَةَ الاِختِیارِ، وَاجعَل ذلِکَ ذَریعَةً إلَی الرِّضا بِما قَضَیتَ لَنا وَالتَّسلیمِ لِما حَکَمتَ فأَزِح عَنّا رَیبَ الاِرتِیابِ، وأیِّدنا بِیَقینِ المُخلِصینَ. ولا تَسُمنا عَجزَ المَعرِفَةِ عَمّا تَخَیَّرتَ فَنَغمِطَ قَدرَکَ، ونَکرَهَ مَوضِعَ رِضاکَ، ونَجنَحَ إلَی الَّتی هِیَ أبعَدُ مِن حُسنِ العاقِبَةِ، وأقرَبُ إلی ضِدِّ العافِیَةِ . حَبِّب إلَینا ما نَکرَهُ مِن قَضائِکَ ، وسَهِّل عَلَینا ما نَستَصعِبُ مِن حُکمِکَ ، وألهِمنَا الاِنقِیادَ لِما أورَدتَ عَلَینا مِن مَشِیَّتِکَ حَتّی لا نُحِبَّ تَأخیرَ ما عَجَّلتَ ولا تَعجیلَ ما أخَّرتَ ولا نَکرَهَ ما أحبَبتَ ولا نَتَخَیَّرَ ما کَرِهتَ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :زارَ زَینُ العابِدینَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام قَبرَ أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام ووَقَفَ عَلَی القَبرِ فَبَکی ، ثُمَّ قالَ : ... اللّهُمَّ فَاجعَل نَفسی مُطمَئِنَّةً بِقَدَرِکَ ، راضِیَةً بِقَضائِکَ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ رَضِّنی بِقَضائِکَ وبارِک لی فی قَدَرِکَ ، حَتّی لا اُحِبَّ تَعجیلَ ما أخَّرتَ ولا تَأخیرَ ما عَجَّلتَ . ⁽³⁾

.

امام زین العابدین علیه السلامـ بخشی از دعایش در طلب خیر ـ: خدایا! به دانشت ، از تو خیر می خواهم . پس بر محمّد و خاندانش درود فرست و برایم خیر ، مقدّر فرما و شناخت انتخاب [صحیح] را به ما الهام کن و آن را وسیله ای جهت خشنودی به آنچه برای ما قضا (حکم) نموده ای و تسلیم شدن به آنچه حکم کرده ای، قرار ده و نگرانیِ شک و دو دلی را از ما دور کن و ما را با یقین مخلصان ، تأیید فرما و ما را به ناتوانی شناختِ آنچه اختیار نموده ای ، گرفتار مکن تا مبادا تقدیرت را سبُک بشماریم و جایگاه خشنودی ات را نپسندیم و به جایی برگردیم که از فرجام خوب، دورتر و به ضدّ آسایش ، نزدیک تر است. [خدایا!] آنچه را از قضای تو نمی پسندیم، محبوبمان گردان و هر حکم خودت را که بر ما سخت می آید، آسان گردان و فرمان برداری از مشیّتت را که بر ما جاری نموده ای، به ما الهام فرما تا تأخیر آنچه را که جلو انداخته ای و جلو انداختن آنچه را که به تأخیر انداخته ای ، دوست نداشته باشیم و آنچه را تو دوست داری، ناپسند نشماریم و آنچه را تو ناپسند می داری، انتخاب نکنیم.

امام صادق علیه السلام :زین العابدین ، علی بن الحسین علیهماالسلام ، قبر امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام را زیارت نمود و بر سر قبر ایستاد و گریست . سپس فرمود : « ... خدایا! جانم را به تقدیرت ، مطمئن، و به قضایت ، خشنود گردان» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدایا! مرا به قضایت خشنود کن و تقدیرت را برایم مبارک گردان تا جلو افتادن آنچه را تأخیر انداخته ای و تأخیر آنچه را جلو انداخته ای، دوست نداشته باشم.

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی دُعائِهِ ـ: اللّهُمَّ لابُدَّ مِن أمرِکَ ، ولابُدَّ مِن قَدَرِکَ ، ولابُدَّ مِن قَضائِکَ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِکَ ، اللّهُمَّ فَما قَضَیتَ عَلَینا مِن قَضاءٍ وقَدَّرتَ عَلَینا مِن قَدَرٍ فَأَعطِنا مَعَهُ صَبرا یَقهَرُهُ ویَدمَغُهُ ، وَاجعَلهُ لَنا صاعِدا فی رِضوانِکَ ، یَنمی فی حَسَناتِنا وتَفضیلِنا وسُؤدَدِنا وشَرَفِنا ومَجدِنا ونَعمائِنا وکَرامَتِنا فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ ، ولا تَنقُصهُ مِن حَسَناتِنا ... . ⁽¹⁾

د ـ فَضلُ اللّهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا أرادَ اللّهُ عز و جل بِعَبدٍ خَیرا أرضاهُ بِما قَسَمَ لَهُ وبارَکَ لَهُ فیهِ ، وإذا لَم یُرِد بِهِ خَیرا لَم یُرضِهِ بِما قَسَمَ لَهُ ولَم یُبارِک لَهُ فیهِ . ⁽²⁾

۱۲ / ۴مَوانِعُ الرِّضا بِالقَضاءِالإمام علیّ علیه السلام :کَیفَ یَقدِرُ عَلی إعمالِ الرِّضا ، القَلبُ المُتَوَلِّهُ ⁽³⁾بِالدُّنیا ؟! ⁽⁴⁾

.

د ـ فضل خدا

۱۲ / ۴ موانع خشنودی به قضا

امام صادق علیه السلامـ در دعایش ـ: خدایا! از امر تو ، از تقدیر تو و از قضای تو گریزی نیست ، و هیچ نیرو و توانی ، جز از تو نیست . خدایا! هر قضایی که بر ما مقدّر نموده ای و هر تقدیری که بر ما داری ، به همراه آن، شکیبایی ای عطا کن که بر قضا چیره شود و آن را درهم شکند ، و آن را برای ما وسیله صعود در خشنودی ات قرار ده ، به گونه ای که نیکی ها و برتری و بزرگی و شرف و عظمت و نعمت و کرامت ما را در دنیا و آخرت، افزون کند ، و آن را از نیکی های ما کم نکن... .

د ـ فضل خداپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل ، هر گاه برای بنده ای نیکی بخواهد، او را به آنچه برای او قسمت نموده ، خشنود می سازد و برایش در آن ، برکت قرار می دهد، و هنگامی که برای بنده ای نیکی نخواهد، او را به آنچه قسمتش نموده، خشنود نمی سازد و در آن ، برایش برکت قرار نمی دهد.

۱۲ / ۴موانع خشنودی به قضاامام علی علیه السلام :دلِ شیدا به دنیا، چگونه بر تحصیل خشنودی [به قضا] ، توانا می گردد؟!

.

عنه علیه السلام :مَن کَثُرَ مُناهُ قَلَّ رِضاهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الشَّرِهُ ⁽²⁾لا یَرضی . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لَن یُلقَی الشَّرِهُ راضِیا . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :سَمِعتُ أبی مُحَمَّدا الباقِرَ علیه السلام یَقولُ : تَعَلُّقُ القَلبِ بِالمَوجودِ شِرکٌ ، وبِالمَفقودِ کُفرٌ ، وهُما خارِجانِ عَن سُنَّةِ الرِّضا ، وأعجَبُ مِمَّن یَدَّعِی العُبودِیَّةَ للّهِِ ، کَیفَ یُنازِعُهُ فی مَقدوراتِهِ ؟ حاشَا الرّاضینَ العارِفینَ عَن ذلِکَ . ⁽⁵⁾

۱۲ / ۵آثارُ الرِّضا بِالقَضاءِأ ـ التَّقَرُّبُ إلَی اللّهِ ورِضوانُهُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أوحَی اللّهُ تَعالی إلی موسی علیه السلام : إنَّکَ لَن تَتَقَرَّبَ إلَیَّ بِشَیءٍ أحَبَّ إلَیَّ مِنَ الرِّضا بِقَضائی ، ولَن تَعمَلَ عَمَلاً أحبَطَ لِحَسَناتِکَ مِنَ الکِبرِ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن رَضِیَ عَنِ اللّهِ ، رَضِیَ اللّهُ عَنهُ . ⁽⁷⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ لَیَرضی عَنِ العَبدِ أن یَأکُلَ الأَکلَةَ فَیَحمَدَهُ عَلَیها ، أو یَشرَبَ الشَّربَة فَیَحمَدَهُ عَلَیها . ⁽⁸⁾

.

۱۲ / ۵ آثار خشنودی به قضا

الف ـ نزدیکی به خدا و خشنودی او

امام علی علیه السلام :هر که آرزویش بسیار باشد، خشنودی اش اندک است .

امام علی علیه السلام :آکنده از آز ، خشنود نمی شود .

امام علی علیه السلام :آکنده از آز ، روی خشنودی را نمی بیند.

امام صادق علیه السلام :از پدرم محمّد باقر علیه السلام شنیدم که می فرمود: «دل بستگی به موجود، شرک است و به مفقود، کفر، و آن دو ، از سنّت خشنودی ، خارج اند. از کسی که ادّعای بندگی خدا می کند ، در شگفتم که چگونه با خدا در تقدیرهایش در کشمکش است !. خشنودان دانا ، از چنان کشمکشی به دورند» .

۱۲ / ۵آثار خشنودی به قضاالف ـ نزدیکی به خدا و خشنودی اوپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدای متعال به موسی علیه السلام وحی فرمود: «تو هرگز با چیزی که محبوب تر از خشنودی به قضای من باشد، به من نزدیک نمی شوی و هرگز عملی را انجام نمی دهی که برای نیکی هایت، نابود کننده تر از تکبّر باشد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که از خدا خشنود باشد، خدا [نیز] از او خشنود است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا خداوند از بنده خشنود می گردد [آن گاه] که لقمه ای بخورد و او را به خاطر آن بستاید، یا جرعه ای بنوشید و او را به خاطر آن بستاید.

.

الإمام علیّ علیه السلام :تَحَرَّ رِضَا اللّهِ بِرِضاکَ بِقَدَرِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنَّکُم إن صَبَرتُم عَلَی البَلاءِ ، وشَکَرتُم فِی الرَّخاءِ ، ورَضیتُم بِالقَضاءِ ، کانَ لَکُم مِنَ اللّهِ سُبحانَهُ الرِّضا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :عَلامَةُ رِضَا اللّهِ سُبحانَهُ عَنِ العَبدِ ، رِضاهُ بِما قَضی بِهِ سُبحانَهُ لَهُ وعَلَیهِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ فیما ناجَی اللّهُ بِهِ موسَی بنَ عِمرانَ علیه السلام : أن یا موسی ، ما خَلَقتُ خَلقا هُوَ أحَبُّ إلَیَّ مِن عَبدِیَ المُؤمِنِ ، وإنّی إنَّما أبتَلیهِ لِما هُوَ خَیرٌ لَهُ ، وأزوی عَنهُ ما یَشتَهیهِ لِما هُوَ خَیرٌ لَهُ ، واُعطیهِ لِما هُوَ خَیرٌ لَهُ ، وأنَا أعلَمُ بِما یَصلُحُ عَبدی فَلیَصبِر عَلی بَلائی ، وَلیَشکُر نَعمائی ، وَلیَرضَ بِقَضائی ، أکتُبهُ فِی الصِّدّیقینَ عِندی إذا عَمِلَ بِما یُرضینی ، وأطاعَ أمری . ⁽⁴⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن رَضِیَ مِنَ اللّهِ بِالیَسیرِ مِنَ الرِّزقِ ، رَضِیَ اللّهُ مِنهُ بِالیَسیرِ مِنَ العَمَلِ . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلام :خشنودی خدا را با خشنودی ات به قَدَرِ او بجوی.

امام علی علیه السلام :اگر شما بر گرفتاری ، شکیبا، و در آسایش ، سپاس گزار، و به قضا خشنود باشید، از جانب خداوند سبحان هم از شما خشنود خواهد بود .

امام علی علیه السلام :نشانه خشنودی خداوند سبحان از بنده، خشنودی او (بنده) به آن چیزی است که خداوند سبحان به سود و زیان وی حکم کرده است.

امام صادق علیه السلام :در مناجات خداوند با موسی بن عمران علیه السلام آمده است : «ای موسی! هیچ آفریده ای را نیافریدم که نزد من ، محبوب تر از بنده مؤمنم باشد . همانا من او را به خاطر چیزی که برایش بهتر است ، گرفتار می سازم و چیزی را که می خواهد، به خاطر چیزی که برایش بهتر است، از او باز می دارم و به خاطر چیزی که برایش بهتر است، به او می بخشم ، و من به آنچه صلاح بنده ام است ، داناترم . پس باید بر بلای من شکیبا باشد و نعمت هایم را سپاس گزار و به قضایم خشنود باشد . آن گاه که به آنچه مرا خشنود می سازد ، عمل کرد ، و امرم را اطاعت نمود ، او را در شمار صدّیقین (بندگان راستینِ) درگاه خود می نویسم» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس به روزیِ اندک از جانب خدا خشنود باشد، خداوند [نیز ]به عمل اندکِ او خشنود می شود.

.

کنز الفوائد :قالَ لُقمانُ الحَکیمُ لِابنِهِ فی وَصِیَّتِهِ : یا بُنَیَّ ، أحُثُّکَ عَلی سِتِّ خِصالٍ ، لَیسَ مِنها خَصلَةٌ ، إلّا وهِیَ تُقَرِّبُکَ إلی رِضوانِ اللّهِ عز و جل ، وتُباعِدُکَ مِن سَخَطِهِ : الاُولی : أن تَعبُدَ اللّهَ ولا تُشرِکَ بِهِ شَیئا . وَالثّانِیَةُ : الرِّضا بِقَضاءِ اللّهِ فیما أحبَبتَ وکَرِهتَ . وَالثّالِثَةُ : أن تُحِبَّ فِی اللّهِ وتُبغِضَ فِی اللّهِ . وَالرّابِعَةُ : تُحِبُّ لِلنّاسِ ما تُحِبُّ لِنَفسِکَ ، وتَکرَهُ لَهُم ما تَکرَهُ لِنَفسِکَ . وَالخامِسَةُ : تَکظِمُ الغَیظَ ، وتُحسِنُ إلی مَن أساءَ إلَیکَ . وَالسّادِسَةُ : تَرکُ الهَوی ، ومُخالَفَةُ الرَّدی . ⁽¹⁾

ب ـ ذَهابُ الحُزنِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الإِیمانُ بِالقَدَرِ یُذهِبُ الهَمَّ وَالحَزَنَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ عز و جل بِحِکمَتِهِ وفَضلِهِ ، جَعَلَ الرَّوحَ وَالفَرَحَ فِی الیَقینِ وَالرِّضا ، وجَعَلَ الهَمَّ وَالحَزَنَ فِی الشَّکِّ وَالسَّخَطِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الرِّضا یَنفِی الحُزنَ . ⁽⁴⁾

.

ب ـ زدودن اندوه

کنز الفوائد :لقمان حکیم در سفارش خود به پسرش فرمود : «ای پسرم! تو را به شش خصلت ، تشویق می کنم . خصلتی از آنها نیست ، جز این که تو را به رضوان خداوند عز و جلنزدیک می سازد و تو را از خشم او دور می نماید: نخست : این که : خدا را بپرستی و چیزی را با او شریک نگردانی . دوم : خشنودی به قضای خدا در آنچه می پسندی و نمی پسندی . سوم : این که : در راه خدا ، دوستی و دشمنی کنی. چهارم : آنچه را برای خود می پسندی ، برای مردم بپسندی و آنچه را برای خود نمی پسندی ، برای آنان نیز نپسندی. پنجم : خشم را فرو ببری و به کسی که به تو بد کرده، نیکی نمایی. و ششم : ترک هوای نفْس و مخالفت با عوامل هلاکت بار» .

ب ـ زدودن اندوهپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ایمان به قَدَر، غم و اندوه را برطرف می سازد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل به واسطه حکمت و فضلش، آسایش و خوشی را در یقین و خشنودی [به قضا] ، و غم و اندوه را در تردید و خشم [بر قضا] ، قرار داده است.

امام علی علیه السلام :خشنودی، اندوه را برطرف می کند.

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :کانَ تَحتَ الجِدارِ الَّذی ذَکَرَهُ اللّهُ تَعالی فی کِتابِهِ : «وَ کَانَ تَحْتَهُ کَنزٌ لَّهُمَا» ⁽¹⁾لَوحٌ مِن ذَهَبٍ ، مَکتوبٌ فیهِ : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، عَجَبا لِمَن أیقَنَ بِالمَوتِ کَیفَ یَفرَحُ ، وعَجَبا لِمَن أیقَنَ بِالقَدَرِ کَیفَ یَحزَنُ ، وعَجَبا لِمَن أیقَنَ بِزَوالِ الدُّنیا وتَقَلُّبِها بِأَهلِها کَیفَ یَطمَئِنُّ قَلبُهُ إلَیها ، لا إلهَ إلَا اللّهُ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن رَضِیَ بِقِسمِ اللّهِ ، لَم یَحزَن عَلی ما فاتَهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن رَضِیَ بِما قَسَمَ اللّهُ لَهُ ، لَم یَحزَن عَلی ما فی یَدِ غَیرِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن أیقَنَ بِالقَدَرِ لَم یَکتَرِث بِما نابَهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :نِعمَ الطّارِدُ لِلهَمِّ ، الرِّضا بِالقَضاءِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :مَن رَضِیَ بِرِزقِ اللّهِ ، لَم یَحزَن عَلی ما فاتَهُ . ⁽⁷⁾

مصباح الشریعةـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ: إذَا انقادَ القَلبُ لِمَورِدِ قَضاءِ اللّهِ بِشَرطِ الرِّضا عَنهُ ، کَیفَ لا یَنفَتِحُ القَلبُ بِالسُّرورِ وَالرَّوحِ وَالرّاحَةِ ؟ ⁽⁸⁾

ج ـ طیبُ العَیشِمسند ابن حنبل عن أبی العلاء بن الشخیر :حَدَّثَنی أحَدُ بَنی سُلَیمٍ ، ولا أحسَبُهُ إلّا قَد رَأی رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ یَبتَلی عَبدَهُ بِما أعطاهُ ، فَمَن رَضِیَ بِما قَسَمَ اللّهُ عز و جل لَهُ بارَکَ اللّهُ لَهُ فیهِ ووَسَّعَهُ ، ومَن لَم یَرضَ لَم یُبارِک لَهُ . ⁽⁹⁾

.

ج ـ زندگی خوش

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زیر دیواری که خدای متعال ، آن را در کتابش ذکر کرده : «و زیر آن ، گنجی برای آن دو است» ، لوحی زرّین است که در آن ، نوشته شده است: «به نام خداوند بخشنده مهربان . شگفتا از کسی که به مرگْ باور دارد، چگونه شادی می کند، و شگفتا از کسی که قَدَر را باور دارد، چگونه اندوهگین می شود، و شگفتا از کسی که نابود شدنِ دنیا و دگرگونیِ [احوال] اهل آن را باور دارد، چگونه دلش به آن ، آرام می گیرد! هیچ معبودی جز خدا نیست» .

امام علی علیه السلام :هر کس به آنچه خداوند ، قسمت او نموده ، خشنود باشد، به خاطر چیزی که از دست داده، اندوهگین نمی شود.

امام علی علیه السلام :هر کس به آنچه خدا قسمتش نموده ، خشنود باشد، بر آنچه در دست دیگری است، غصّه نمی خورد.

امام علی علیه السلام :هر کس به قَدَرْ باور داشته باشد، به آنچه او را گرفتار می سازد ، اهمّیت نمی دهد.

امام علی علیه السلام :خشنودی به قضا، دور کننده نیکویی برای اندوه است!

امام علی علیه السلام :هر کس به روزیِ خدا خشنود باشد، بر چیزی که از دست داده، اندوه نمی خورد.

مصباح الشریعةـ در آنچه به امام صادق علیه السلام نسبت داده است ـ: هر گاه دل در برابر قضای الهی ـ [در رویدادها ، البتّه] به شرط خشنودی به آن ـ رام باشد ، چگونه [ممکن است] این دل ، با سرور و خوش حالی و راحتی ، گشایش نیابد؟!

ج ـ زندگی خوشمسند ابن حنبلـ به نقل از ابو العلاء بن شخیر : یکی از بنی سُلیم که تصور می کنم پیامبر خدا را دیده بود ، برای من روایت کرد : «خداوند ـتبارک و تعالی ـ بنده اش را با آنچه عطایش کرده، می آزماید. هر کس به آنچه خداوند عز و جلروزی اش نموده، خشنود باشد، خداوند برای او در آن، برکت و فراوانی قرار می دهد، و هر که خشنود نباشد، آن را برایش مبارک نمی کند» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :مَن رَضِیَ بِالقَضاءِ طابَ عَیشُهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنَّ أهنَأَ النّاسِ عَیشا مَن کانَ بِما قَسَمَ اللّهُ لَهُ راضِیا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّکُم إن رَضیتُم بِالقَضاءِ ، طابَت عیشَتُکُم وفُزتُم بِالغَناءِ . ⁽³⁾

د ـ الرّاحَةُرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی بَیانِ ما کانَ فی صَحیفَةِ موسی علیه السلام ـ: فیها : عَجِبتُ ... لِمَن یُؤمِنُ بِالقَدَرِ کَیفَ یَنصَبُ ⁽⁴⁾؟ ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الدُّنیا دُوَلٌ ، فَما کانَ لَکَ مِنها أتاکَ عَلی ضَعفِکَ ، وما کانَ مِنها عَلَیکَ لَم تَدفَعهُ بِقُوَّتِکَ ، ومَنِ انقَطَعَ رَجاؤُهُ مِمّا فاتَ استَراحَ بَدَنُهُ ، ومَن رَضِیَ بِما رَزَقَهُ اللّهُ قَرَّت عَینُهُ . ⁽⁶⁾

.