مشخصات کتاب

سرشناسه : واعظ کجوری، محمد باقر بن اسماعیل، 1255-1313ق.

عنوان و نام پدیدآور : روح و ریحان، یا، جنه النعیم والعیش السلیم فی احوال السید عبدالعظیم الحسینی علیه السلام والتکریم/ تالیف محمدباقر واعظ طهرانی کجوری مازندرانی؛ تحقیق سیدصادق حسینی اشکوری.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، 1382 .

مشخصات ظاهری : 5 ج.

فروست : مجموعه آثار کنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظیم علیه السلام؛3،4.

شابک : 100000 ریال (دوره)

یادداشت : عنوان عطف: روح و ریحان (جنه النعیم والعیش السلیم).

یادداشت : کتابنامه.

عنوان عطف : روح و ریحان (جنه النعیم والعیش السلیم).

عنوان دیگر : جنه النعیم و العیش السلیم فی احوال السید عبدالعظیم الحسینی علیه السلام والتکریم.

موضوع : عبدالعظیم بن عبدالله(ع)، 173 - 250؟ق.

شناسه افزوده : حسینی اشکوری، سیدصادق، 1351 -

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP53/5 /ع2 و2 1382

رده بندی دیویی : 297/984

شماره کتابشناسی ملی : 1632690

اشاره

روح و ریحان، یا، جنه النعیم والعیش السلیم فی احوال السید عبدالعظیم الحسینی علیه السلام والتکریم

تألیف:

محمدباقر واعظ طهرانی کجوری مازندرانی

جلد دوم

تحقیق سید صادق حسینی اشکوری

السلام

مجموعه آثار کنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظیم علیه السلام

روح و ریحان: التاسعة

در شرح عرض دین حضرت عبدالعظیم بر حضرت ابا الحسن ثالث هادی علیه الصلاة والسلام و تصدیق بر قبول او

مخفی و پوشیده نیست بر اهل دین و صاحبان ایمان و یقین که زائر حضرت عبدالعظیم در زیارت آن جناب میخواند : « وَعَرَضْتَ دینکَ عَلی إمامِ زَمانِکَ فَصَدَّقَکَ وَدَعا لَکَ » یعنی عرضه داشتی دین خودت را بر امام زمانت پس تصدیق فرمود تو را و دعا کرد از برای تو .

و این فقره که عرض دین حضرت عبدالعظیم است بر کافّه عوام مخفی است ، بلکه جمعی از خواص هم از مأخذ آن اطلاعی ندارند ؛ از آنکه در مجالس و محافل که از این مطلب ذکر شده است جماعتی را از تفصیل آن بیخبر یافتم ، پس آن چه از فضل این حدیث دانستم شفاهاً خبر دادم ، و مستدعی از کافه اهل اسلام و ایمان گردیدم که این حدیث را فارسی کرده به اطفال خودشان تعلیم نمایند ، و در هر صباح و مساء مانند دعاء عدیله این حدیث را بخوانند که تمام عقاید حقّه و قواعد دینیّه و اصول و فروع اسلامیّه در این حدیث شریف جمع است ، و در ماه مبارک رمضان که مردمان بر حسب عادت و میل نفوس رغبت به اطاعت و عبادت بیشتر دارند و مساجد غالباً مجامع اکابر و اصاغر رجال و نساء از امّت مرحومه شیعه و امامیّه است مکرّراً استدعا بر استنساخ مضمون بلاغت مشحون این حدیث بعینه نمودم ، بحمد اللّه تعالی جمعی کثیر و جمّی غفیر دعوت و مسألت داعی را اجابت نمودند و ثمرات کلیّه یافتند .

لَعَمْری لَقَد أَیْقَضْتُ مَن کانَ نائماً ***وَأَسْمَعْتُ مَن کانَتْ لَهُ اُذُنانِ⁽¹⁾

و اکنون هم موفق در شرح آن شدهام ، خداوند رؤوف عطوف را بر این نعمت که متنعّم گردیدهام شاکرم ، اگر چه از اَداء شُکر یک از نعمتهای مُنعم حقیقی این بنده ذلیل عاجز و قاصر است ، مگر اقرار به عجزِ شکر نعماء و آلاء الهیّه ، خود شکری مفید و ستایشی حمید باشد ، بلکه تمام این مقدمات برای نقل و توضیح این حدیث مبارک است .

و بدان که تمام انبیاء بر خلائق مبعوث نشدند مگر برای تکلیف خاص و تشریع شریعت مخصوصه ، و تمام دین و شریعت و مذهب و ملّت مکلّفین این امّت مرحومه در این حدیث شریف مندرج است .

ونعم ما قیل :

تَرَکْتُ فیکَ المُنی مُفرقةً***وَاَنْتَ مِنْها بِمَجْمِع الطُّرقِ⁽²⁾

یعنی : هر آنچه ما جاء به النبی صلیاللهعلیهوآله وما أتی به الشّارع است ، در حدیث عرض دین حضرت عبدالعظیم علیهالسلام موجزاً و مفیداً ، تصریحاً أو تلویحاً برای اهل اسلام و مکلّفین بیان شده است ، پس بخوان و بدان و غفلت مکن .

در اینکه وجه خدا دین اوست که به توسط پیغمبر به خلق رسید

اکنون قبل از شروع به مقصود زحمت میدهم که در کتاب « توحید »⁽³⁾صدوق علیه الرّحمة مذکور است که : ابا حمزه از حضرت باقر علیهالسلام روایت کرده است که آن جناب در

معنی آیه کریمه « کُلُّ شَیْءٍ هَالِکٌ إِلاَّ وَجْهَهُ »⁽¹⁾فرمودند : « خداوند متعال ـ جلّ مجدُه ـ اجلّ است از اینکه به وجه موصوف شود بلکه معنای وجه همان دینی است که به توسّط .

حضرت ختمی مآب بر خلق عرض شد » .

پس مراد از وجه ، دین خداست که فناء و هلاکتی از برای آن نیست ، و سالک باید از این طریق به سوی مقصود خود که معبود اعظم است سلوک نماید ، و آن بابی است که از آن بر حق وارد میشود و وجهی است که به جهت او تقرّب به پروردگار خود میجوید .

و آیه « هذِهِ سَبیلی فَاتَّبِعُوهُ وَلاَتَتَّبِعُوا السُّبُلَ »⁽²⁾همانا این دین است ، « أَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ »⁽³⁾نیز اشاره به همین است .

پس به کسی که در این طریق ـ که اقوم سُبُل است و اقوی طرق ـ قدم نهاد و بالکلیّه توجّه به سوی حق کرد به طریق تحقیق به کعبه مقصود میرسد ، و این بیان را برهان دیگر لازم است .

نعم ما قیل :

وَلَیْسَ یَصِحُّ فیِ الافهَامِ شَیءٌ***اِذا احتاجَ النّهارُ اِلیَ الدّلیلِ

پس عوام از این امّت را لازم است معنی دین را بدانند و تمیز بین عباداتی که متداول بین ایشان است بدهند تا در مقام اخذ آن بصیر و خبیر بوده باشند ، و عبارات و اصطلاحات مشهوره معروفه که در کتاب و سنّت است و در حین تحریر برای دفع شبهه به نظر میرسد ، و توضیح مینماید از این قرار است :

اوّل : دین .

دوّم : ملّت .

سوّم : مذهب .

چهارم : شریعت .

پنجم : سنّت .

ششم : منهاج .

هفتم : ایمان . .

هشتم : اسلام است .

و بدان که از برای هر یک از این عبارات ، معنی مخصوصی و بیان جامعی است که راجع به سلوک و سیر الی اللّه و مشی الی رضاء اللّه است ، و در هر یک از این کلمات و عبارات بر حسب مورد و استعمال ، جهت جامعهای است که شرع اقدس و نبیّ مقدّس از هر کس بخصوصه خواسته است و خلاف آن جائز نیست .

در شرح معنی «دین» است و معانی مختلفه آن از آیات کریمه

امّا دین جمع آن ادیان است ، و در تعریف دین میگویند : هوالشَّریعَةُ الصّادِرَةُ بِوَاسِطَةِ الرُّسُل .

و در کتاب « مجمع البحرین »⁽¹⁾است : هو وَضعٌ الهی لاُِولیِ الاَلبابِ یَتَناوَلُ الاُصُولَ وَالفُرُوعَ ، یعنی : دین وضع و طرزی است که از خداوند سبحان به واسطه پیغمبران بر بندگان که صاحبان عقل و شعورند از اصُول و فروع فرض و حتم شده است که اگر به جای آورند نجات یابند از عقوبات روز قیامت که روز جزا و اجر است .

و دین در آیات و روایات به معانی کثیره اراده شده است :

اوّل : به معنی اسلام است ، چنانکه حق تعالی فرمود : « إِنَّ الدِّینَ عِندَ اللّهِ الاْءِسْلاَمُ »⁽²⁾.

و میت هم در قبر میگوید : و الاسلام دینی .

دوّم : به معنی طریقه است ، چنانکه حق سبحانه و تعالی فرمودند : « لَکُمْ دِینُکُمْ وَلِیَ دِینِ »⁽¹⁾، یعنی : از برای شماست طریقه شما و از برای من است طریقه من .

سیم : به معنی جزاء است ، چنانکه حق تعالی فرمود : « مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ »⁽²⁾. .

و ایضاً فرمود : « یُوَفِّیهِمُ اللّهُ دِینَهُم »⁽³⁾.

و ایضاً فرمود : « وَإِنَّ الدِّینَ لَوَاقِعٌ »⁽⁴⁾.

چهارم : به معنی طاعت است ، چنانکه حق تبارک و تعالی فرمود : « وَلاَ یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ »⁽⁵⁾، یعنی : دین حق را اطاعت نمینمایند .

پنجم : به معنی توحید است ، چنانکه حق تعالی فرمود : « أَلاَ للّهِِ الدِّینُ الْخَالِصُ »⁽⁶⁾.

و در این کلمه شریفه جمیع معانی مختّصه جمع است .

ششم : به معنی حساب است ، چنانکه حضرت احدیّت جلّ برهانه فرمود : « ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ »⁽⁷⁾.

هفتم : به معنی حکم اللّه است ، چنانکه خداوند مجید فرمود : « وَلاَ تَأْخُذْکُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللّهَ »⁽⁸⁾یعنی : محبّت والدین موجب تعطیل حکم اللّه و امر حق نشود .

به عبارت دیگر عرض مینمایم : خداوند عالمیان راهی به سوی تقرّب به خود قرار داده است ، و اسم آن را دین نهاده چنانکه حق تعالی فرموده است : « شَرَعَ لَکُم مِنَ الدِّینِ مَا وَصَّی بِهِ نُوحاً وَالَّذِی أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ وَمَا وَصَّیْنَا بِهِ إِبْرَاهِیمَ وَمُوسَی وَعِیسَی أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَلاَ

تَتَفَرَّقُوا فِیهِ کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ اللّهُ یَجْتَبِی إِلَیْهِ مَن یَشَاءُ وَیَهْدِی إِلَیْهِ مَن یُنِیبُ »⁽¹⁾.

پس دینی که خداوند وصیّت به هر یک از پیغمبران فرمود آن است که عبادت الهی نمایند و از او بترسند و احکام و حدود او را نگاه دارند و تصدیق به کلیّه او نمایند و به وحدانیّت او قائل شوند و نفی شریک و خلع انداد از او کنند .

و تمام مراتب دین و توحید را از عبارات حضرت شاه ولایت توان دانست که فرموده .

است : « اوّل الدّین معرفته وکمال معرفته توحیده ، و کمال توحیده نفی الصفات عنه »⁽²⁾.

در شرح معنی «ملّت» است

اما در معنی ملّت میگوئیم : تقریر و جعل آن از خداوند منّان است ، ولیکن نسبت وی را به حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله باید داد ، و از آنکه منطق ایشان از وحی الهی است و از آنکه در عرف ناس ملّت خدا نمیگویند بلکه ملّت رسول صلیاللهعلیهوآله میگویند .

و در تعریف آن نقل کردهاند : هی الطّریق الّتی یَدعُو النّبی صلیاللهعلیهوآله بِهِ اِلَی اللّه⁽³⁾، پس هر چه را خداوند دعوت کرد دین است ، و هر چه حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله دعوت به خدا کرد آن ملّت است لیکن به طریق تحقیق دین عین ملّت و ملّت عین دین است ، و از این جهت در قرآن مجید ملّت به معنی دین آمده است کما قال اللّه تعالی : « مَا سَمِعْنَا بِهذَا فِیالْمِلَّةِ الاْآخِرَةِ »⁽⁴⁾که مراد تدیّن نصاری است به تثلیث .

و همچنین فرموده است : « مِلَّةَ أَبِیکُمْ إِبْرَاهِیمَ »⁽⁵⁾ای دینِه .

و ایضاً فرموده است : « قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِیمَ حَنِیفاً »⁽¹⁾.

و ایضاً : « وَمَن یَرْغَبُ عَن مِلَّةِ إِبْرَاهِیمَ إِلاَّ مَن سَفِهَ نَفْسَهُ »⁽²⁾.

و حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله فرمودند : « بُعِثْتُ عَلَی المِلَّةِ السَّمْحَةِ السَّهْلَةِ » . .

و از این جهت است اهل لغت میگویند : ملّت از املاء است ، چون حضرت ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله بر مردم املاء کرد و ابلاغ فرمود ، و امر نمود آن را حفظ و ضبط نمایند ، لهذا ملّت خواندند . .

پس به لسان دیگر : دین را خداوند اجمالاً بیان فرمود ، و ملّت را حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله مفصّلاً عرضه داشت .

بناءً علی هذا ، بین دین و ملّت عموم و خصوص مطلق است که در مادّهای مجتمع و در مادّهای افتراق دارند ، یعنی هر ملّتی دین است و هر دینی ملّت نیست ، اگر چه اطلاق دین بر ملّت شایع است چنانکه گویند : بسم اللّه علی دین اللّه ورسوله صلیاللهعلیهوآله ، و در بسیاری هم از اخبار آتیه خواهی دانست که ائمه طاهرین علیهمالسلام و شیعیان کاملین گفتهاند : « دینی و دین ملائِکتهِ » و نگفتهاند : مِلّتی و ملّة ملائکتِهِ .

در شرح معنی «مذهب» است

امّا مذهب را نسبت به امام علیهالسلام میدهند ، چنانچه دین از خدا و ملّت از رسول صلیاللهعلیهوآله است ، مذهب منسوب به امام علیهالسلام است که مشروحاً امام علیهالسلام بیان فرموده است به الهام الهی و تعلیم حضرت رسالت پناهی صلیاللهعلیهوآله ، و مذهب شیعه هم از دین و ملّت است و از اینجا اصول دین جدا با اصول مذهب میشود ، و این مطلب را کتابی دیگر درخور است و در این اوراق با ملاحظه اجمال نگنجد .

و جهت اینکه میگویند : مذهب جعفری است برای آن است که در عهد و زمان حضرت

جعفر بن محمّد علیهماالسلام اخبار و احکام بسیار نشر یافت و مردم بهرهمند شدند به نحوی که در ازمنه سایر ائمه هدی علیهمالسلام نشر و انفاذ نیافت .

در شرح معنی «شریعت» است

امّا شریعت معانی عدیده دارد⁽¹⁾: از آن جمله فتح و خضوع و ظهور و وضوح و دین و طریق و مشرعه و محلّ گرفتن آب است .

و جمیع این معانی مناسب است با مَرام و مُراد ، زیرا که راه راستِ واضحِ روشن با .

خضوع و انقیاد و اطاعت و عبادت همان راه و طریقه و عملیّات و اعتقادات اهل شرع است که واضع او یا خداست یا رسول صلیاللهعلیهوآله ، پس شریعت همان شاهراه به سوی حضرت حق است .

در شرح معنی «منهاج» است

امّا منهاج هم همین معنی دارد⁽²⁾، یعنی طریق الی اللّه است چنانچه حضرت احدّیت عزّ ذکره فرمود : « شِرْعَةً وَمِنْهَاجاً »⁽³⁾.

و ایضاً فرموده است : « عَلَی شَرِیعَةٍ مِنَ الاْءَمْرِ »⁽⁴⁾همانا مراد سنّت و طریقه و سیرت است . و همه این الفاظ مذکوره به یک معنی آمده است ، لیکن بر حسب اختلاف موارد به الفاظ مختلفه استعمال میشود .

در شرح معنی «سنّت» است

اما سنّت معنی آن نیز طریقه است⁽¹⁾، و در اصطلاح اهل شرع : ما یَحکی عَن قَول المعَصُوم أو فِعْلهِ أو تقریرِه بالأَصالة أو بالنِّیابة⁽²⁾، و خداوند عزّ ذکره فرموده است : « وَقَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الاْءَوَّلِینَ »⁽³⁾معنی آن طریقه است .

در شرح معنی «اسلام» است .

امّا اسلام معنی آن بسیار است⁽⁴⁾، و آن بر دو قسم است :

اوّل : اسلام مقابل کفر .

دوّم : اسلام مقابل ایمان .

اما اول : همان شهادت به وحدانیّت و رسالت است ، و او متحقّق میشود به گفتن کلمه طیّبه « لا اله الاّ اللّه محمّد رسول اللّه صلیاللهعلیهوآله » ، که به همین واسطه محقون الدّم و جائز النّکاح و آخذ المیراث و طاهر البدن میشود .

دوّم : همان اعتقاد نمودن بما جاء به النبی صلیاللهعلیهوآله و اقرار نمودن است به آنها اجمالاً ، پس ثوابی در آخرت از برای قسم اوّل نخواهد بود ، بلکه ثواب اخروی مخصوص است به قسم ثانی ، یعنی : مؤمن باید اقرار به لسان و اعتقاد به جنان و عمل به ارکان نماید .

پس نسبت بین اسلام و ایمان همان ملّت و دین است یعنی مؤمن مُسلم است اما مسلم مؤمن نیست ، نظیر دیگر ایمان به مثابه خانه کعبه است و اسلام به منزله مسجدالحرام است . پس هر کس در خانه کعبه باشد در حرم هم میباشد و کسی که در مسجد است لازم

ندارد که در خانه کعبه باشد . و از برای ایمان مراتب و درجات کثیره است که شرع انور تشبیه به نردبام فرموده است .

[در اینکه بیانات مرحوم مجلسی مطابق دین و سنت است]

پس بر خواص از اهل علم لازم است جلد پانزدهم⁽¹⁾« بحار الانوار » که در ایمان و کفر ، علاّمه مجلسی طاب ثراه شرح دادهاند بخوانند و از اخبار متفرقه آن آگاه شوند ، و بر عوام هم فرض است اواخر کتاب « حقّ الیقین » را که در باب ایمان احادیثی به فارسی ترجمه فرمودهاند مراجعه کرده عمل خودشان را بر آن قرار دهند ، که هر کسی بر دین مرحوم مجلسی طاب ثراه زیست و مُرد همان دین و ملّت و مذهب و شریعت و منهاج و سنّت و اسلام و ایمان است .

و عجب است از بعضی ابناء زمان که طریقه حقّه را جز دین متین پیغمبر آخر الزمان صلیاللهعلیهوآله یافتهاند ، و از مشرب و مذهب مرحوم مجلسی علیه الرّحمة که مُجدّد و مُشیِّد شریعت غرّا و ملّت بیضا بوده است ، به مذهب و مشرب دیگران که راهی به مقصود نداشتهاند و بهره و حظّی از این نیافتهاند توجّه نمودهاند .

الحق این طایفه بیخبرانند ، همانا وسوسه شیطانی و تسویلات نفسانی ایشان را از طریق صواب دور دارد ، پس باید دعائی که حضرت رضا علیهالسلام در حق برادر یزید بن اسحاق عفوی⁽²⁾در وقتی که واقف در مذهب واقفیّه شد و از آن دعای شریف منصرف گردید و هدایت یافت بر این مردمان خواند : « اللّهمَّ فَخُذْ بِسَمْعِهِ وَبَصَرِهِ ومجامِعِ قَلْبِه حتّی یُرَدَّ اِلَی الْحَقِّ »⁽³⁾، والاّ این قلوب قاسیه و این نفوس شریره را جز نظرات و توجّهات ائمه

هدی علیهمالسلام چیزی نتواند منقلب نماید .

و در « رجال » مرحوم میرزای استرآبادی است که : حضرت امیرمؤمنان علیهالسلام فرمودند به براء بن عازب انصاری خزرجی که مکّنی به ابو عامر است : « این دین را چگونه یافتی ؟ » عرض کرد : وقتی که متابعت شما را نکرده بودیم عبادت بر ما سهل و آسان بود ، و چون به دایره اسلام آمدیم و متابعت شما نمودیم و حقایق ایمان در دلهای ما واقع شد عبادات بر ابدان و اجساد ماها سنگین شده است . حضرت امیر علیهالسلام فرمودند : « از این جهت است در روز قیامت مردمان به صورت خرها محشور میشوند و شماها تنها و فرادی محشور میشوید و به سوی بهشت میروید »⁽¹⁾.

و از این حدیث باید مردمان وضع احوال خودشان را در عبادات بدانند و وساوس شیطانیّه را از خودشان دور نمایند و به همین طریق حق و صراط مستقیم بروند که به .

زودی به جنّات النعیم و دارُالخُلود و دارالسّلام ، خدمت سیّد انام صلیاللهعلیهوآله و ائمه کرام علیهمالسلام مشرَّف خواهند گردید .

پس داعی عاصی گناه کرده شرمسار عرض مینماید : بر این دین گریهها باید کرد و نوحهها باید نمود که از هر طرف جنود ابلیس و جیوش نفس خبیث صف زدهاند و هر دقیقه و هر ساعت و زمان رخنهها میکنند و حملهها مینمایند و غارتها کرده غنیمتها میبرند .

پس خوب است خدمت حضرت ختمی مآب در این اوقات از ابیات هند دختر اثامه عرض شود :

قد کانَ بَعْدَکَ اَنْبَاءٌ وهَنْبَثَةٌ***لو کُنتَ شاهِدَها لَمْ یُکبَرِ الخَطْبُ

اِنّا فَقَدْناکَ فَقَدَ الاَْرْضِ وابِلَها***وَاخْتَلَّ قَومُکَ لَمّا غِبْتَ وَانْقَلَبُوا⁽²⁾

فرمایش صدیقه طاهره علیهاالسلام در مسجد رسول خدا صلیاللهعلیهوآله

هان هان ! ای دین خواهان ! اگر فردای قیامت این وضع الهی و دین حضرت رسالت پناهی صلیاللهعلیهوآله با شماها مخاصمه و محاجّه کند و بفرماید آنچه را که صدّیقه طاهره علیهاالسلام در مسجد پدر بزرگوارش فرمود : « یا مَعشَر البَقیّة ویا عِمادَ المِلّة وحَضَنَة الاِسلام ! ما هذهِ الفِترةُ فی حقّی والسِنّةُ عن ظُلامَتی ؟ مَتی ماتَ رسول اللّه صلیاللهعلیهوآله وَهَمَّم دینه » . . الی آخر ما قالت فی خطبتها⁽¹⁾، جواب چه خواهید گفتن ؟

و حضرت شاه ولایت علیهالسلام در نهج البلاغه از بیدینی خلق زمان از خداوند ، مرگ تمنّا کرد و فرمود : « وَلَوَدَدْتُ أنّ اللّهَ فَرَّق بینی وَبَیْنَکُم وَاَلْحَقَنی بِمَن هُوَ أَحَقُّ بی مِنکُمْ ، واللّه ! مَیامینُ الرّأیِ مراجیحُ الحُلم مقاویلُ للحق مَتاریکُ لِلبَغْی مَضَوا قدماً عَلَی الطِّریقة واَوْجَفُوا عَلَی المَحَجَّةِ .

فَظَفرُوا بالعُقبی الدائِمة وَالکَرَامَةِ الباردة⁽²⁾»⁽³⁾.

پس غافلیم که هر صباح این دهر عنود و زمان کنود با محسن و مُسیءِ ما چهها مینماید ، پس چارهای جز التجاء به حبل المتین دین و عروة الوثقای ولایت امیرالمؤمنین علیهالسلام و عترت طاهرین ایشان نیست که باید در عین خذلان و خسران چنگ زد و خود را نجات داد .

والحق کمال و تمام آن در عرض دین حضرت عبدالعظیم علیهالسلام است .

[در شکوه از اهل زمان و شکایت از بیدینان]

علی ایّ حال ، از این دین و اهلش باید به فریاد آمد برای شکستها و رخنههائی که بر وی رسیده است ، پس علاج و اصلاحی باید نمود و چارهای باید کرد بلکه بر موت و فوت وی هم لوای عزا باید افراشت و استمداد از امام عصر علیهالسلام که سلطان زمان است باید نمود تا از خدای مهربان بخواهد و تعجیل در ظهور خویش نماید ، و مایه مسرت و بهجت گردد و این دین مرده را احیا فرماید .

خوش است کتابی در تحسّر و تأسّف دین برای کافّه اهل ایمان و قاطبه مُسلمین نوشته شود تا بنشینند و بخوانند و بگریند که گریه بر این مُصیبت عظمی اولی است از مصیبت جناب خامس آل عبا علیه آلاف التحیّة والثناء ؛ از آنکه آن جناب علیهالسلام برای حفظ دین جدّ بزرگوارش خود را با فرزندان و برادران و یاران شهید خواست با قدرتی که داشت و نصرتی که بر سرش سایه افراشت ، بلکه هر یک از انبیاء مرسلین که به درجه شهادت فائز شدند ، و هر یک از اولیاء کاملین که کسوت حیات را از خود قهراً و جوراً خلع نمودند همانا برای دین بود ، خواستند خودشان نمانند و دین الهی بماند . .

پس این شریعت بیضا و ملّت سمحت عُلیا چندین هزار سال است به توسط سفراء اللّه و بندگان حق که امینان بارگاه کبریائی بودند به وضع تازه و طرز خوشی در هر زمانی به مقتضای وقت جلوه کرد ، و این مردمان نادان را به سوی خداوند سبحان دعوت نمود ، پس این مردم گاهی از راه غفلت و جهل و گاهی از روی کبر و غرور وی را نزار خواستند و بر وعد و وعید و تهدیدش اعتمادی نکردند و اعتنائی ننمودند ، و هر آنچه از شکنجه و آزار توانستند بر شخص شریف دین به قدر مقدور وارد آوردند ، و هر چند حضرت احدیّت که منتقم حقیقی است عقوبتهای کثیره بر قرون ماضیه برای هتک حرمت و جسارت به حضرت وی نازل فرمود برای آیندگان عبرتی و ندامتی حاصل نیامد .

عجب است از این قلوب قاسیه و نفوس خبیثه که قدر دیدند و شنیدند که بر ابناء جنس

ایشان چه رسید جز مخالفت امر و اصرار بر ایذاء وی که عین اذیّت خداوند متعال است چیزی افزوده نشد ، البته این ذهول و غفلت و این نحو تجرّی و معصیت را داعی و محرّکی است که مانع از توسّل و ترحّم به اوست و آن داعی دنی جز شیطان لعین که خصم قدیم و عدوّ لئیمِ بنی آدم است نیست .

پس از شرور این دشمن بزرگ استعاذه به پروردگار خود بجوی و توفیق متابعت اوامر این دین متین را بخواه تا جانِ روانی بر هیکل این تن مرده دوانی .

پس این بنده که از اهل منبرم و در امور دینیّه اقطع و ابتر ، تا چند ندای « وا دینا ! »⁽¹⁾زنم و تا چند در ملأ آواز «واغفلتاه !» و «واخجلتاه !» برآورم ، و کسی به فریادم نرسید ، و از بانگ بلند من جز رنجش خواطر حاصل نیامد !

حضرت رضا علیهالسلام از حضرت عبدالمطلب سه بیت خوش استشهاد فرمود :

یَعیبُ النّاسُ کُلُّهُمُ زَمانا***وَمَا لِزَمانِنا عَیْبٌ سِوانا

نَعیِبُ زَمانَنَا وَالْعَیْبُ فینا***وَلَوْ نَطَقَ الزَّمانُ بِنا هَجانا

فَاِنَّ الذِّئْبَ یَتْرُکُ لَحْمَ ذِئْبٍ***وَیَأْکُلُ بَعْضُنا بَعْضاً عِیانا⁽²⁾

لبسنا للخداع مسوک طیب***وویل للغریب إذا أتانا

نیز بنگرید به : کشف الغمة 2/329 .

و گویا همه وقت ابناء زمان از وضع زمان خویش شاکی بودند و شاکری نیست .

نعم ما قیل :

تَوَلّی زَمانٌ لَعِبْنا بِه***وهذا زَمانٌ بِنا یُلْعَبُ

در بیان حکایت شیخ معمّر از ابناء هر زمان به محضر عبدالملک

در بیان حکایت شیخ معمّر از ابناء هر زمان⁽¹⁾به محضر عبدالملک

معروف است : یکی از معمّرین که در زمان جاهلیّت متولد شده و دویست و پنجاه سال از عمرش گذشته بود و ادراک زمان عبدالملک بن مروان را نمود پسری هم مانند خودش پیر و خمیده و ناتوان داشت . در روز عیدی خواستند به محضر عبدالملک روند و برای دفع احتیاج خویش جایزه وصله گیرند . چون به در قصرش رسیدند دربانان مزاحمت کردند . پس پسر آن شیخ معمّر هر نحوی بود وارد بر عبدالملک⁽²⁾شد ، پس عبدالملک بر شکستگی و کثرت عمرش ترّحم کرده ، خواست او را در جوار خود بنشاند . گفت : مرا پدری است بر در ایستاده . تعجب کرده امر به احضارش نمود . این پدر و پسر را در یمین و یسار خود جای داد و از حال ایشان جویا شد ، و ایشان را به نحو نیکی پذیرائی نمود ، و از عَبادله اربعه ـ یعنی : عبداللّه بن عبّاس و عبداللّه بن زبیر و عبداللّه بن عمر و عبداللّه بن جعفر طیّار ـ سؤال کرد و گفت : این زمانهای گذشته را چه قسم یافتی ؟ آن شیخ فرمود : به هر زمانی .

وارد شدم یافتم اهل آن زمان شکایت دارند از اطوار و ادوار وی .

نمیدانم این مثل و نظیر برای چه بوده است ؟ برای آن است که بدانی وضع روزگار بر تجدّد و حدوث است ، دوام و قوامی ندارد ، میگذارد و میگذرد ، و میرود و نمیماند ، آنچه باقی است خداست و دینش .

بلی کسانی که مظاهر و مجالیِ این دین بودهاند و با خداوند باقیاند ، همانا انبیاء مکرّمین و حضرت خاتم النبیّین و ائمه طاهرین علیهمالسلام اند که در اعلی علیّین در جوار پروردگار خود روزی میخورند و نمیمیرند .

و از ملخّص این عبارات و اشارات قدری ملتفت شو که ارتکاب معاصی ماها صدمهاش بر نبی اکرم و رسول مکرّم صلیاللهعلیهوآله است ، و به پیشوایان دین و هم به قاطبه علما و مجتهدین که حافظین حدود اللّه میباشند ، لیکن گناه کار از پروردگار خود زمان ارتکاب گناه پروا و اندیشه ندارد ، و اگر خوفی میداشت نمیکرد چه رسد خوف از انبیاء و اوصیاء .

پس شبهه نباشد چنانکه خداوند بینا است به اعمال عباد ، پیغمبر و امام هم مطّلع و آگاه میباشند ، پس به مفاد کریمه « فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ »⁽¹⁾خداوند و رسول صلیاللهعلیهوآله و ائمه طاهرین علیهمالسلام اعمال صادره از شما را میبینند ، مگر باز به دعاء ایشان و ملائکه مستغفرین ، خداوند رحیم از عثرات و خطرات ما مذنبین بگذرد و عفو فرماید ، و به واسطه توسّل به حضرت عبدالعظیم علیهالسلام و تدیّن به دین متین آن بزرگوار از غفلات سابقه ما را نجات دهد ، بهتر آن است بنان قلم را از شرح این گونه ناملایمات که با طبع هر مذنب عاصی و مجرم عاتی موافق نیست نگاهدارم و لب فروبندم ، و در مقام اصلاح حال خود برایم و قدری بر خویش بنگرم ، و ملکات نفسانیّهام را بشمرم و هر یک را متدرّجا به اضداد آنها معالجه نمایم تا کردار با گفتارم مطابق و صورت ظاهریّهام با سریرت باطنیّه موافق آید .

پس از تصفیه دل و صفاء خاطر و تهذیب اخلاق ، آن وقت بر منبر از این گونه نصایح و مواعظ اشاعه نمایم تا احکام مسائل حلال و حرام از قلوب بندگان مانند قطرات باران از صخره صمّاء نلغزد ، اگر چه آیه کریمه « وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْواً انفَضُّوا إِلَیْهَا وَتَرَکُوکَ قَائِماً قُلْ مَا عِندَ اللّهَ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ »⁽²⁾منظور نظر دارم و جبلّت و استعداد هر مَجبُول مُستعدّی را بر حسب آیات کریمه و روایات عظیمه خواندهام ، امّا خداوند عطوف مقلّب القلوب و مفرّج الکُروب است ، شاید به تذکرهای از داعی و بهانهای از این عاصی ، بندهای از بندگان خدا ساعی در عمل خیر و مُقبل به طاعت شود .

پس از داعی گفتن است که « هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَی تِجَارَةٍ تُنجِیکُم مِنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ »⁽¹⁾، و بر آحاد این امّت استماع نمودن و عمل کردن است و بر خداست هر بندهای که گامی به سویش بردارد او را به خودش وا نگذارد و « نَحْنُ نَحکُمُ بالظّاهِر وَاللّهُ یَتَولّی السَّرائِرَ »⁽²⁾.

و افسوس و حسرت باید خورد از وضع و طرز ابناء این زمان که اگر در مجلسی ذکری از قرآن و احادیث خاتم پیغمبران صلیاللهعلیهوآله وائمّه انام علیهمالسلام شود ، طباع از شنیدن آنها کمال انزجار دارد ، اما اگر ذکری از شرک و کفر و آداب سیاساتِ شیطانیّه نفسانیّه شود ایشان را با نهایت میل و رغبت مستمع و متوجّه میشوند .

در حکایت فضل بن یحیی برمکی و ابو الهول شاعر

همانا حکایت دو بیت ابوالهول شاعر است که در نهروان فضل بن یحیی بن خالد برمکی محضری از شعراء آراست ، پس در ابتداء توجّه به ابوالهول شاعر کرده گفت : مدائح تو را نمیشنوم مگر آنکه بخوانی اشعاری که در هجاء ما گفتهای . هر قدر استعفاء کرد فائده نبخشید ، پس این دو بیت خواند و وی را تحسین کردند :

اِذا ذُکِرَ الشِّرکُ فی مَجلِسٍ***اَضآءَتْ وُجُوهُ بَنی بَرمَکِ

یعنی : وقتی که در مجلسی یاد از دأب شرک میشود اولاد برمک خوش وقت میشوند ، این فقره اشارهای است به کفر و شرک قدیم برامکه .

وَاِن تُلِیتْ عِندَهُم سُورَةٌ***اَتَوْا بِالاَحادیثِ مِن مَزْدَکِ⁽³⁾

و اگر سورهای از قرآن بر این طایفه خوانده شود از احادیث مزدک ـ که مجوس بر مذهب او بودهاند ـ نقل مینمایند ، پس حکم کرد وی را از این هجاء بیست هزار درهم دادند .

پس عرض میکنم : « هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ »⁽¹⁾.

خلاصه سخن طول کشید و به اطناب انجامید ، باز عرض میکنم تا دوستداران بدانند عرض دین حضرت عبدالعظیم حدیثی شریف است ، و از تشریح و توضیح آن به قدر امکان میخواهم تقصیری نشود ، اگر در بعضی مواقف و موارد غفلتی پدید آید و به نحو اجمال بگذرم برای اخذ نتیجه و اعطاء فائده است ، و الاّ این حدیث شرحی اوفی میخواهد ، و بیانی اوضح .

در عرض دین نُه نفر دیگر از اخیار به خدمت ائمه اطهار علیهمالسلام

پس بحول اللّه وقوّته برای تهیه خیال و تثبیت مقصود و انس کامل و تأکید مراد نه نفر از اخیار و صحابه خواص که به خدمت ائمه اطهار علیهمالسلام عرض ادیان خودشان را نمودند عربیّاً و فارسیّاً از کتب صحیحه نقل مینمایم تا عرض دین ده نفر را یاد کرده باشم ، و تا وضع عرض دین سائرین از کُمّلین و عرض دین حضرت عبدالعظیم بر خوانندگان معلوم شود .

پس بیانات حِکَمیّهاش را ملاحظه نما و مقالات صحیحهاش را مُلاقه کن و ببین به چه قسم و به چه تفصیل آن جناب معروض داشت ، و حضرت هادی علیهالسلام به چه قِسم قَسَم یاد فرمود و اظهار التفات و مرحمت به وی نمود .

پس از اطّلاع به عرایض سائرین از تابعین خواهی دانست که عرض دین حضرت عبدالعظیم اختصاص دیگری دارد و هر آنکس بر آن معتقد شد و ثابت گردید وفات کرد ، البته با آن بزرگوار در درجات عالیه جنّات خواهد بود .

و خوب است این پنج شعر را از مرحوم سیّد حمیری بنویسم :

فالتَمَسُوا دُونَکُمُ مَنْهلاً***یَرویکُمُ أو مَطْعَماً یَشْبُع

هذا لِمَنْ والی بَنی اَحْمَدٍ***ولَمْ یَکُنْ غَیْرَهُمُ یَتْبَعُ

فاَلْفَوْزُ لِلشّارِبِ مِنْ حَوْضِهِمْ***فَالْوَیْلُ وَالذُّلُّ لِمَنْ یَمنَعُ

اَلْحِمْیَرِی مادِحُکُمْ لَمْ یَزَلْ***وَلَوْ تُقَطَّع اَصْبَعٌ اَصْبَعُ

وَبَعْدَها صَلُّوا عَلَی الْمُصْطفی***وَصِنْوه حَیْدَرَة الاْصْلَعُ⁽¹⁾

اوّل :اوّل در عرض دین خالد بن جریر بجلی است

پس عرض میکنم : از این نه نفر که دین خودشان را عرضه داشتند غیر از حضرت عبدالعظیم علیهالسلام :

خالد بن جریر بجلی است .

کشی در « رجال »⁽²⁾خود از جعفر بن احمد و وی از جعفر بن بشیر⁽³⁾و وی از ابی سلمه جمّال روایت کرد که گفت : من خدمت حضرت صادق علیهالسلام بودم که خالد بجلی وارد شد عرض کرد : جعلت فداک ! من اراده کردم وصف کنم از برای شما دین خود را که الحال بدان .

متدّین میباشم و دین خدای تعالی میدانم ، و چندی قبل هم از آن جناب سؤال کرده بود . فرمودند : « سؤال کن ، واللّه از هر چه سؤال نمائی ، میگویم ، و کتمان نمیکنم و تو را خبر میدهم » .

خالد عرض کرد : اول چیزی که ابتدا مینمایم میگویم : اشهد ان لا اله الاّ اللّه وحده لا شریک له لیس الهٌ غیرُه .

حضرت صادق علیهالسلام فرمودند : « کذلک ربُّنا لَیْسَ مَعَهُ اِلهٌ غَیْرُه » یعنی : « چنین است پروردگار ما نیست خدائی غیر از او » .

بعد از آن عرض کرد : واشهد انّ محمّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُه (ص) .

پس حضرت صادق علیهالسلام فرمودند : «کَذلِکَ مُحمَّد صلیاللهعلیهوآله عَبْدُاللّهِ مُقِرٌّ لَهُ بِالْعُبُودیّةِ وَرَسُولُه الی خَلْقِه » ، یعنی : چنین است حضرت محمد صلیاللهعلیهوآله بنده خداست و اقرار کننده است به بندگی خدا و پیغامآور است از جانب پروردگارش به سوی بندگان .

[ عرض کرد : ] وَاَشْهَدُ اَنَّ علیّاً کانَ لَهُ مِنَ الطّاعَةِ الْمَفْرُوضَةِ عَلَی الْعِبادِ مِثْلَ ما کانَ لِمُحمّدٍ صلیاللهعلیهوآله عَلَی النّاسِ ، یعنی : شهادت میدهم که علی علیهالسلام اطاعتش واجب است بر مردمان مانند وجوب اطاعت پیغمبر آخرالزّمان .

حضرت صادق علیهالسلام فرمودند : « بلی چنین است » .

عرض کرد : همان نحوی که اطاعت حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله و جناب امیر علیهالسلام بر خلق لازم است همان نحو هم امام حسن علیهالسلام مُطاع است ، و شهادت میدهم که امام حسین علیهالسلام همان قسم است در مُطاعیّت و طاعتش واجب است بر خلق بعد از برادرش ، پس شهادت میدهم به همین نحو بر امامت علیّ بن الحسین و حضرت باقر علیهمالسلام .

حضرت صادق علیهالسلام فرمودند : « چنین است » .

عرض کرد : شهادت میدهم خداوند سبحان به شما ارث داده است تمام این امر را .

آنگاه حضرت صادق علیهالسلام فرمودند : « حَسبُک اُسْکُتِ الآنَ فَقَد قُلْتَ حقّاً » ، یعنی : « کفایت است تو را ساکت شو الآن حق گفتهای » .

پس خالد بن جریر بجلی ساکت شد ، و حضرت صادق علیهالسلام خدا را ستایش و ثنا گفت و فرمود : « خداوند مجید مبعوث نکرد پیغمبری را که از برای او عقب و ذریّه باشد مگر آنکه جاری فرمود از برای آخر ایشان آنچه را که از برای اوّلشان جاری کرد ، و برای آخر

ما ـ ذریّه محمّد صلیاللهعلیهوآله ـ خداوند جاری نمود آنچه برای اول ما جاری فرمود ، و نَحنُ علی مِنهاجِ نبیِّنا صلیاللهعلیهوآله ، لَنا مِثلُ ما لَهُ مِن الطّاعَةِ الْواجِبَةِ » ، پس ما بر طریقه نبویّه و منهاج مستقیم جناب ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله هستیم همان نحوی که آن جناب طاعتش بر خلق فرض بود همین نحو طاعات ماها بر مردمان فرض و واجب است .

و بعضی از علماء رجال این خالد بجلی را غیر از خالد بن جریر دانستند ، و از آخر حدیث معلوم میشود که آن جناب علیهالسلام در مقام تقیّه امر به سکوت فرمود ؛ از آنکه زمان خلفاء جور از بنی عبّاس بود ، و آن محفل اقتضاء نمیکرد که خالد بجلی فقره اخیره را اذعان نماید ، یا شاید در آن زمان کسی وارد شد که آن جناب فرمودند : « بس است ساکت شو » ، و بعد از آن ، آن کلمات را بیان فرمودند به نحوی که مذکور شد .

و در حدیث منصور بن حازم که مذکور میشود نیز سیاق آن امر به تقیّه است .

دوم :در شرح عرض دین حسن بن زیاد است

دوم : حسن بن زیاد طائی⁽¹⁾ضبّی مولی بنی ضبة است .

و نجاشی فرمود : حسن بن زیاد ثقةٌ ، و اخباری کثیره از حضرت صادق علیهالسلام شنید و روایت کرد⁽²⁾.

و در کتاب « کشی »⁽³⁾و در « منهج المقال » مرحوم میرزای استرآبادی است که : حسن بن زیاد گفت : بر حضرت ابی عبداللّه جعفر بن محمّد علیهماالسلام وارد شدم و عرض کردم : انّی اُرید اَن اَعرَض عَلَیْکَ دینی ، یعنی : من اراده کردهام دین خود را عرضه بدارم بر شما اگر حق است

بفرمائید تا بر آن باقی مانم .

آن جناب فرمود : « هاتِهِ » .

قال : قلت : فاِنّی اَشْهَدُ ان لا اله الاّ اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَه وَاَنَّ محمّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُه صلیاللهعلیهوآله وَاُقِرَّ بما جاء بِهِ لی مِن عِندِاللّه وَاَنَّ عَلیّاً علیهالسلام اِمامی فَرَضَ اللّهُ طاعَتَه ، مَن عَرَفه کان مُؤمِناً وَمَن جَهِلَه کان ضالاًّ وَمَن ردَّ عَلَیه کانَ کافِراً ، ثُمَّ وَصَفتُ الأئِمّةَ علیهمالسلام حَتّی انتَهَیتُ اِلیهَ .

فقال : « مَا الذی تُریدُ اَن اَتَوَلاّکَ عَلی هذا ؟ » .

یعنی : آن جناب فرمودند : « بیاور دین خود را » ، پس بعد از ذکر شهادتین عرض کردم : اقرار مینمایم به حقّیّت آنچه را که حضرت نبوی صلیاللهعلیهوآله از برای من آورده است از جانب خدا ، و حضرت امیر مؤمنان علیهالسلام اطاعتش فرض است ، هر کس او را بشناسد مؤمن است ، و هر کس جاهل به مقام او باشد گمراه است ، و هر کس ردّ کند او را کافر است ، پس هر یک از ائمه علیهمالسلام را به مانند آن بزرگوار مدح و وصف کردم تا آنکه منتهی نمودم امامت را به آن بزرگوار .

حضرت صادق علیهالسلام فرمودند : « چه اراده داری ؟ آیا میخواهی تو را بر آنچه عرضه داشتی دوست بِدارم ؟ پس تو را دوست دارم » .

و فقره اخیره که در اثبات امامت و اقرار به خلافت حضرت صادق علیهالسلام است نیز مانند خبر سابق است ، أیضاً در مقام تقیّه آن جناب فرمودند : « ساکت شو » .

سوم: در شرح عرض دین عمرو بن حُریْث است

سوم کسی که بر امام زمان ، دین متبوعِ مرضیّ خود را عرضه داشت و امام علیهالسلام قسم یاد کرد بر حقّیت و حجّیت آن دین ، و تصدیق بر آن فرمود ، عمرو بن حریث است ، و وی غیر از عمرو بن حریث مصاحب امیر مؤمنان علیهالسلام است ، و وی در نزد کشی و نجاشی و کلینی

و علاّمه رضوان اللّه علیهم موثق است⁽¹⁾و کنیهاش ابو احمد صیرفی است . .

در کتاب مستطاب « اصول کافی »⁽²⁾در باب دعائم اسلام مروی است از عمرو بن حریث که گفت : خدمت حضرت صادق علیهالسلام مشرف شدم در وقتی که خانه عبداللّه بن محمد برادرش تشریف داشت ـ و شرح حال عبداللّه بن محمّد در ذیل احوال عبادله مذکور میشود ـ پس عرض کردم : چه چیز شما را به این منزل آورد ؟

فرمود : « برای تنزّه و گردش » .

عرض کردم : فدایت شوم ! آیا دین خودم را برای شما نقل کنم ؟

فرمود : « بلی » .

پس عرض کردم : دین من شهادت به وحدانیت خداست ، و بر اینکه شریک ندارد ، و پیغمبر صلیاللهعلیهوآله بنده و رسول اوست ، و قیامت میآید ، و مردم از قبرهایشان برانگیخته میشوند ، و بر اینکه نماز کردن و زکات دادن و روزه ماه رمضان گرفتن و به حجّ خانه خدا رفتن فرض است ، و ولایت امیر مؤمنان علیهالسلام بعد از رسول اللّه صلیاللهعلیهوآله و ولایت حسن و حسین و ولایت علی بن الحسین و محمّد بن علی علیهمالسلام و ولایت شما را داشتن بعد از ایشان واجب است ، و شماها پیشوایان من هستید ، بر این دین زنده بمانم تا بمیرم ، عقیدهام همین است که عرض کردم .

آن جناب فرمود : « یا عَمرو ! هذا ـ وَاللّهِ ! ـ دینُ اللّه وَدَینُ آبائی الَذی أَدینُ اللّهَ بِه فی السِّرِّ والعَلانیة » یعنی : « ای عمرو ! قسم به خدا ! این دین که ذکر کردی دین خدا و دین پدران من است و همان دینی است که من در آشکارا و پنهان بر آنم » . بعد فرمود : « ای عمر ! از خدا بترس و زبانت را نگاهدار مگر برای خیر و نیکوئی ، من خود هدایت نکردهام تو را بلکه خدا هدایت کرده است تو را ، پس از این هدایت ، نعمت شکر خدا را به جای بیاور که مرحمت به تو شده است ، و نباش از آنچه در وقتی که اقبال و رو کرده بر چشم وی طعن

رسد ، چون پشت کرد قفایش مطعون شود ، و مردم را بر دوش خود بار مکن ، و تو سزاواری از آنکه مردم را بر دوش خود بار نمائی اگر اصلاح شود بین شکاف دو کتف تو » . .

این فقره اخیره استعاذه است به اینکه حقوق و دیون مردم را بر کتف خودت بار مکن که متحمّل نمیتوانی شوی چنانکه فرمودند به عنوان بصری در باب فتوی : « ولا تَجْعَل رَقَبَتَکَ جِسراً لِلناسِ »⁽¹⁾.

و این حدیث را به فارسی ترجمه کردم برای فهم عوام که بدانند تکلیف علم و عمل خودشان را .

چهارم :در شرح عرض دین ابو الجارود است

چهارم : ابی الجارود است .

و هم چنین در کتاب « اصول کافی »⁽²⁾از همین باب مروی است از ابی الجارود که خدمت حضرت اباجعفر امام محمّد باقر علیهالسلام شرفیاب شد و عرض کرد : معرفت و موالات و دوستی مرا نسبت به خودتان میدانید . فرمود : « بلی چنین است » .

عرض کرد : من مردی عاجزم و نمیتوانم زیاد خدمت شما بیایم ، به واسطه پیری قوت راه رفتن ندارم تا همه وقت حاضر باشم .

فرمود : « حاجت خود را بخواه » .

عرض کرد : خبر ده مرا از دین خودت که دین خدا و دین اهل بیت تو است و من بر آن باشم .

پس فرمود : « مسأله بزرگی سؤال کردی » ، و این کلمات شریفه را برای وی بیان کرد از برای اختصارش که مفید است بعینها مینویسم : « وَاللّه ! لاَءُعْطِیَنَّکَ دینی وَدینَ آبائی الذین

تَدینُ اللّه عزَّوجلّ بها : شَهادَةُ اَن لا اِله اِلاّ اللّه واَنَّ محمّداً رسُولُ اللّه والاقرارُ بما جاءَ بِه مِن عِنداللّهِ وَالولایةُ لِوَلیِّنا وَالبَراءَةُ مِن عَدُوِّنا وَالتَسلیمُ لاَِمرِنا وَانْتِظارُ قائِمِنا والاِجْتِهادُ والوَرَعُ »⁽¹⁾. .

ترجمه این فقرات آن است : « قسم به خدا ! هر آینه عطا مینمایم به تو دین خودم را و دین پدران خودم را که بدان متدین شوی ، و آن دین شهادت به وحدانیّت حق و به رسالت رسول صلیاللهعلیهوآله و اقرار به آنچه آن بزرگوار آورده است از جانب خدا ، و تولاّی اولیا و تبرّای اعدا و تسلیم به امر ما ائمه هدی علیهمالسلام و منتظر بودن ظهور قائم ما و اجتهاد در عبادت و احتراز از معصیت کردن است » .

پس آن بزرگوار قسم خورد : « واللّه ! این دین است که به تو گفتم » .

در شرح عرض دین یوسف است

پنجم کسی که دین خود را عرضه داشت بر امام زمان و مطبوع شد یوسف است ، که در « رجال »⁽²⁾کشی ، و « رجال » مرحوم میرزا محمد علی استر آبادی در باب حرف یاء یوسف نام از اصحاب حضرت صادق علیهالسلام بدون ذکر والدش و قبیلهاش شده .

منقول است که گفت : خدمت حضرت صادق علیهالسلام مشرف شدم و عرض کردم : اَصِفُ لک دینی الَذی ادَیُن اللّهَ بِهِ فَاِن اَکُن عَلی حقٍّ فَثَبِّتْنی وَاِن اَکُن عَلی غَیرِالحَقِّ فَرُدَّنی اِلیَ الحَقِّ .

فَقال : « هات » .

یعنی : عرض کردم : میخواهم دین خودم را وصف کنم از برای شما ، اگر حق است مرا بر آن ثابت بدارید و اگر بر باطل است مرا رد کن به سوی حق ، ـ و مراد از کلمه « اَدِیْن اللّه »

یعنی : اطاعت کنم خدا را از آنکه یک معنی دین اطاعت است ـ .

فرمود : «بیاور» .

پس گفتم : اَشْهَدُ ان لا اِله إلاّ اللّه وَحْدَهُ لا شَریکَ لَه وَانَ محمّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُه وَاَنَّ عَلیاً علیهالسلام کانَ اِمامی وَأنَّ الحَسَن علیهالسلام کانَ اِمامی وَأنَّ الحُسَیْن علیهالسلام کانَ اِمامی وَاَنَّ عَلی بن الحُسین علیهالسلام کانَ .

اِمامی وَاَنَّ محمّدَ بن علی علیهالسلام کانَ اِمامی وَاَنتَ ـ جُعلتُ فِداکَ ! ـ عَلی مِنهاجِ آبائِکَ .

قالَ : فَقالَ عِندَ ذلِک مِراراً : « رَحِمَکَ اللّه ! » ثمّ قالَ : « هذا واللّهِ دینُ اللّه وَدین مَلائکتِهِ وَدینی ودین آبائِی الذی لا یَقْبَلُ اللّهُ غَیْرَهُ » .

و ملخص از ترجمه حدیث آن است که : بعد از عرض شهادتین و اقرار به امامت امامان تا زمان حضرت صادق علیهالسلام آن بزرگوار بر وی چند مرتبه رحمت فرستاد ، و ایضاً مثل خبر سابق قسم خورد که این دین خدا و دین ملائکه و پدران من است ، و خداوند سبحان جز آن قبول نمیفرماید .

در شرح عرض دین حمران بن اعین و بیان حال وی و آل اعین

ششم : حمران بن اعین شیبانی است ، و خوب است در این مورد قدری از حال حمران از کتب رجال ذکر شود تا آنچه عرض میشود از عرض دین وی معظّم باشد ، و معرفتی برای خواننده پیدا گردد .

بدان که مرحوم سید بحر العلوم طاب ثراه در کتاب « رجال »⁽¹⁾خود فرموده است : آل اَعْیَنَ اَکْبَرُ بیتٍ فی الکُوفَة مِن شیعةِ اَهلِ البَیت وَاَعْظَمُهُم شأناً واَکثَرُهُم رِجالاً وَاَعْیاناً وَاَطوَلُهُم مدّةً وَزَماناً ، اَدرَکَ اَوَّلُهُم السَّجادَ علیهالسلام والباقِرَ علیهالسلام والصّادِقَ علیهالسلام وبَقِیَ آخِرُهُمْ اِلی اوائِلِ الغَیْبةِ الکُبری

فِیهِمُ العُلماءُ وَالفُقَهاءُ وَالقرّاءُ والاُدباءُ وَرُواةُ الحَدیث .

ومِن مَشاهِیرهِم : حمران وزرارة وعبدالملک وبُکیر بنو اعْیَن ، وَحَمزة بن حمران وعبید بن زراره و ضریس بن عبدالملک و عبداللّه بن بکیر و الحسن بن الجهم بن بکیر و سلیمان بن الحسن بن الجهم و ابو طاهر محمّد بن سلیمان بن الحسن و ابو غالب احمد بن محمد بن سلیمان.. الی آخره . .

ملخّص از این عبارات آن است که : اولاد اَعْیَن ادراک زمان حضرت سیّد سجّاد علیهالسلام را کردند تا اوایل غیبت کبری ، و همگی اهل علم و فقه و حدیث و قرائت و فضیلت بودند ، و تماماً از خواصّ اهل بیت رسالت علیهمالسلام ، و افضل ایشان حمران است و وی از اکابر مشایخ بود و یکی از حَمَله قرآن است ، و حمزه و محمد فرزندان ویاند ، و خانهها داشتند ، و مسجد آل اَعْیَن مشهور است ، و حضرت صادق علیهالسلام در آن نمازگزارد ، و ابو غالب که شیخ علماء عصر خود بوده است و بقیّه آل اعین است و در بیان احوال رجال آل عین رسالهای نوشته است در آن نقل کرده : پدر حمران که اعین است غلام رومی بود ، مردی از بنی شیبان او را خرید و تربیت کرد ، او را فرزند خود میدانست و قرآن را حفظ نمود ، بعد از زمانی ادیب و بارع شد ، و پدرش سُنْسُن به ضم دوسین است ، بعد از زمانی از روم آمد و او را ملاقات کرد .

و کنیه حمران اباحمزه است ، و حمران نُه برادر داشته است : زراره و بکیر و عبدالملک و عبدالرحمن و مالک و موسی و ضریس و ملیک و قعنب ، و تمام ایشان از ثقات اخبار ائمه اطهارند .

در شرح حال اعین والد ماجد حمران و برادران وی که اجلاء اصحاب بودند

و ایضاً در کتاب مذکور مسطور است که : اعیَن پدر حمران از اهل فارس بود ، قصد کرد خدمت امیر مؤمنان علیهالسلام مشرف شود و اسلام نیاورد . پس در راه بنی شیبان به وی رسیدند ،

او را دعوت نکردند . پس بر ایشان والی شد ، و حکایت بنی شیبان با ایشان مشروح است ، کشی در کتاب خود فرموده است که : حضرت باقر علیهالسلام به حمران بن اعین فرمود : « اَنْتَ مِن شیعَتِنا حقّاً فِی الدُّنیا وَالآخِرة »⁽¹⁾. .

و حضرت صادق علیهالسلام بعد از موت وی فرمودند : « مات واللّهِ مؤمناً »⁽²⁾.

و روایتی دارد که حمران ابن اعین تا زمان حضرت موسی بن جعفر علیهالسلام بوده است .

و ایضاً حضرت صادق علیهالسلام فرمودند : « انه رَجُلٌ مِن اَهلِ الجَنّة »⁽³⁾.

و ایضاً حضرت صادق علیهالسلام فرمودند : « حمران بن اعین مؤمنٌ لا یَرتَدّ »⁽⁴⁾.

و ایضاً در « رجال » مرحوم استرآبادی است که : حمران بن اعین خدمت حضرت صادق علیهالسلام عرض کرد : من قسم خوردهام از مدینه بیرون نروم مگر آنکه بدانم من کیستم . فرمود : « ای حمران چه اراده کردهای ؟ » .

عرض کرد : میخواهم خبر دهید که من چیستم ، یعنی : موافق هستم یا مخالف ؟ فرمودند : « اَنْتَ لنا شیعةٌ فیِ الدُّنیا والآخِرة »⁽⁵⁾.

و ایضاً زید شحّام گفت : حضرت صادق علیهالسلام فرمودند : « نیافتم احدی را که قول مرا اخذ کند و اطاعت امر من نماید و بر آنچه اصحاب من و اصحاب پدر من رفتهاند متابعت نماید مگر دو نفر : اوّل : عبداللّه بن یعفور ، دوّم : حمران بن اعین ، این دو نفر مؤمن خالص

ما هستند ، و اسم ایشان در کتاب اصحاب یمین که به حضرت ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله عطا شد نوشته شده است »⁽¹⁾.

و ایضاً هشام بن حکم گفت : حضرت صادق علیهالسلام فرمودند : « حمران مؤمنی است مرتد نمیشود هرگز » . بعد فرمودند : « من و پدران من خوب شفیعان هستیم برای حمران بن اعین ، در روز قیامت دست او را گرفته از او جدا نمیشویم تا آنکه او را داخل بهشت نمائیم »⁽²⁾. .

و ایضاً در حدیث است که : « حمران بن اعین از حواریین حضرت باقر علیهالسلام است »⁽³⁾.

و ایضاً در آن کتاب است⁽⁴⁾: زرارة بن اعین گفت : من وارد مکه شدم و من جوان اَمْرَدی بودم ، پس داخل خیمه حضرت باقر علیهالسلام شدم زمانی که به منی رفتم . وقت اداء حج جماعتی را دیدم در آن خیمه نشستهاند لیکن در صدر مجلس احدی نیست ، اما مردی در ناحیه آن خیمه حجامت مینماید . دانستم حضرت باقر علیهالسلام است . پس به حضور مبارکش رفتم و سلام کردم .

جواب دادند و فرمودند : « از اولاد اعین هستی ؟ » .

عرض کردم : بلی .

فرمودند : « من تو را به شبه شناختم ، آیا حمران حجگزارد ؟ » .

عرض کردم : نه ، و به شما حمران سلام میرساند .

فرمود : « حمران از مؤمنین است ، هرگز از ما رجوع نمینماید ، به وی سلام مرا برسان و بگو : از برای چه حدیث نمودی و خبر دادی حکم بن عیینه را که اوصیاء محدّثین هستند ؟ خبر به وی و اشباه وی نده از این گونه احادیث و اخبار ما » .

پس زراره گفت : خداوند را حمد کردم ، گفتم : اَلْحَمْدُ للّهِ . آن بزرگوار هم فرمود : « الْحَمْدُ للّهِ » .

پس گفتم : اَحْمَدُهُ وَاَسْتَعینُهُ . پس آن بزرگوار فرمود : « اَحْمَدُهُ واَسْتَعینُه » ، و هر آنچه این کلمات میگفتم آن بزرگوار هم میفرمودند تا آنکه فارغ شدم از کلام خود .

و این اخبار موجزه را در فضایل حمران بن اعین شیبانی ، داعی در این محل نقل کردم برای آن است که خوانندگان جلالت مقام وی را بدانند ، و بر این حدیث که عرض دین اوست خدمت امام علیهالسلام به نظر تحقیق بنگرند ، فواید کثیره خواهند یافت .

و این حدیث شریف را فرزندان حمران ، حمزه و محمد ، که ثقتین جلیلیناند و معاصر زمان حضرت باقر و صادق علیهماالسلام بودند روایت کردهاند .

در حدیث شریف معانی الاخبار از عرض دین حمران است

و چون بعضی فقرات عرض دین حضرت عبدالعظیم علیهالسلام در این حدیث است برای تهیّه و مقدمه به ملاحظه و مطالعه دقایق و حقایق حدیث آتی خوب است شرح آن را از کتاب مرحوم سید جلیل اشرف سید محمّد حسینی که موسوم به « فضائل السادات » است بعینها و عبارتها نقل نمایم که حلّ اغلب معضلات و مشکلات مسائل توحید و غیره از دانستن این حدیث صحیح السند انشاء اللّه تعالی میشود :

عن « معانی الاخبار »⁽¹⁾فی باب مَعنی قَولِ الصّادِق علیهالسلام « التُرتُر حمرانٌ » وَمَعنی المِطمَر :

حَدَّثَنا ابی رضیاللهعنه ، قال : حدثنا سَعْدُ بن عبدِاللّه قالَ : حَدَّثَنی مُحَمّدُ بن الحُسَین بن ابی الخَطّاب ، عَن مُحمَّد بن سنان ، عَن حَمزة ومحمد إبْنَی⁽²⁾حمران ، قالا : اِجتَمَعنا عِندَ ابی عبداللّه علیهالسلام فی جماعةٍ مِنْ اَجلِّةِ مَوالیهِ وَفینا حَمرانُ بنُ اعْیَنَ ، فخصَّنا⁽³⁾بِالمُناظِرة وَحَمران ساکتُ . فقال له ابو

عبداللّه علیهالسلام : «ما لَکَ لا تَتَکَلَّمَ یا حمران ؟ »

فَقال : یا سیِّدی ! آلیتُ علی نفسی اَن لا اَتَکَلَّمُ فی مَجلِسٍ تَکُون فیهِ .

فَقال ابو عبداللّه علیهالسلام : « اِنّی قد اَذِنتُ لَکَ فیِ الکَلامِ فَتَکَلَّمْ یا حمران ! » .

فَقال حَمرانُ : اَشْهَدُ اَن لا اِلهَ اِلاّ اللّهُ وَحْدهُ لا شَریکَ لَه لَم یَتَخِذ صاحِبَةً ولا وَلَداً خارِجٌ مِنَ الحدَّیَن حَدَّ التَعطیلِ وَحَدُّ التَشبیهِ وان الحقّ بَینَ القَولَین لاَجبَر ولا تَفویض واَنّ مُحمداً عبدُهُ وَرَسُولُه ارسلهُ بالهُدی وَدینِ الحَق لیُظهِرَه عَلی الدینِ کُلِّهِ وَلو کَرِه المُشرِکُون ، وَاَشْهَدُ انَ الجَنَّةَ حَقٌ وَاَن البَعثَ بَعد المَوتِ حَقٌ وَاَشْهَد انَ عَلیّاً حُجةُ اللّه عَلی خَلقِه لا یَسَعُ الناس جَهْله⁽¹⁾، وأن حَسَناً بعدَهُ وَانَ الحُسَین مِن بَعدِهِ ثُمَّ عَلیّ بن الحُسینَ ثُمّ محمد بن علی ثُمّ اَنتَ یا سَیِّدی مِن بَعدِهِم . .

فقال : « التُرتُرحمرانٌ » ، ثمّ قالَ : « یا حمران ! مُدَّ المطمر بینَکَ وَبَین العالِم » .

قلت : یا سَیِّدی! وَمَا المَطمِرأ

قالَ : فقالَ : « اَنتُم تُسَمُّونَهُ خَیْطَ الْبناءِ ، فَمَن خالَفَکَ عَلی هذا الاَمرِ فَهُو زِندیقٌ » .

فقال حمرانُ : وَإن کانَ عَلَویّاً فاطِمیّاً ؟

فقال ابو عبداللّه علیهالسلام : وَاِن کانَ محمدیّاً عَلَویّاً فاطِمیّاً »⁽²⁾.

یعنی : مروی است از حمزه و محمّد پسران حمران که گفتند : ما هر دو نزد امام جعفر صادق علیهالسلام بودیم با جماعتی از بزرگان دوستان آن حضرت ، و در میان ما بود حمران بن اعین ، پس مخصوص ساخت ـ بنا بر نسخهای حَضَّنا به خاء مهمله و ضاد معجمه : ترغیب فرمود ، و رتبه داد ـ ما همه را آن حضرت علیهالسلام در مرتبه سخن گفتن ، و اظهر آن است که فخُضْنا ـ به خاء وضاد معجمتین ـ باشد از خوض به معنی فرو رفتن یعنی : فرو رفتیم ما در مناظره و مباحثه و حمران ساکت بود .

پس گفت مر حمران را ابو عبداللّه علیهالسلام : « چیست تو را که تکلّم نمیکنی ای حمران ؟ »

گفت : ای سیّد من ! لازم کردهام به عنوان قسم بر نفس خود که حرف نزنم در مجلسی که تو در آن مجلس بوده باشی . پس فرمودند حضرت امام جعفر صادق علیهالسلام : « به تحقیق که اذن دادم من تو را در تکلّم ، سخن کن و متکلّم شو » . پس گفت حمران : شهادت میدهم که نیست خدایی مگر خدای واحد یگانه که نیست از برای او شریکی ، نگرفت زنی و نه فرزندی ، بیرون است از دو حد تعطیل که هیچ صفتی از برای او اثبات نکنند و از حدّ تشبیه ، یعنی از مشابهت بودن صفات او به صفات مخلوقین ، و به درستی که حق قول بین القولین است که : لاَجْبَر ولا تَفویضَ.. الی آخره .

و این کلام حمران موافق حدیث شریف حضرت ابی عبداللّه علیهالسلام است که : « لا جبر ولا تفویضَ ولکن الاَمر بَین الاَمرینَ »⁽¹⁾واکثر علماء محقّقین در کتب و مصنّفات از خود مرتکب حلّ آن شدهاند .

در معنی حدیث « لا جبر ولا تفویض » وبیان مرحوم میرداماد طاب ثراه

چنانچه سیّد العلماء و المحقّقین ثالث المعلّمین میر محمد باقر الشهیر بداماد قدسسره جدّ امجد داعی در کتاب « ایقاظات » که در باب قضا و قدر تألیف نموده حلّ این حدیث را به عبارتی نموده که ملخّص آن این است که : در افعال عباد جبر به نحوی که اشاعره قائلند نیست به این معنی که اختیاری با ایشان نباشد و حضرت حق سبحانه و تعالی این امور را بیاختیار و بیواسطه عباد به قدرت کامله خود بر دست ایشان جاری سازد و تفویض که جمیع افعال عباد با عباد باشد ، و به هیچ وجه قادر حقیقی را دخل نباشد ، چنانچه مذهب اکثر معتزله است ایضاً نیست ، بلکه حق و صواب امر میان دو امر است که علل و اسباب اول با حضرت بیمثال عزّ اسمه است ، و او مسبّب الاسباب و منشأ علل سابقه و مبدأ

المبادی است ، و آنچه به اراده عباد صادر میشود فعل عبادات است ، پس جبر نیست که عباد در افعال خود مجبور باشند و هیچ نحو اختیاری با ایشان نباشد ، و تفویض نیست که جمیع با ایشان باشد و حضرت حق سبحانه و تعالی را در افعال عباد فعلی نباشد ، بلکه مبدأ اسباب با خدای تعالی است و آنچه از اراده عباد به فعل آید فعل ایشان است .

پس این است واسطه و امر بین امرین ، چنانچه نهال تاک را به قدرت کامله از دل خاک نشو و نما نموده و ثمر داد ، که به عنوان حلال عباد منتفع شوند ، و قوّه فعلیّه امور خیر به آن بالذّات و شر بالعرض کرامت فرمود ، و سبب مبادی بعیده او گشت .

پس اگر عباد در اسباب اخیره که به اراده ایشان متعلّق است منشأ انتزاع و اخراج خمر از او شوند و به اراده خود به شرب آن مشغول گردند در این امر بلاشک مجبور نیستند چنانچه در کلام الهی ـ عزّ سلطانه ـ این معنی عزّ صدور یافته که « مَا أَصَابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّهِ وَمَا أَصَابَکَ مِن سَیِّئَةٍ فَمِن نَفْسِکَ »⁽¹⁾.

و در کتاب « ایقاظات » به جهت تأیید این حمل ، کلام امام المحققین نصیر⁽²⁾الملّة والدین محمّد بن الحسن الطّوسی ـ قدّس اللّه نَفسه القدسیّ ـ را نقل فرموده که او نیز به این عنوان بیان نموده معنی این حدیث را ، و غریق بحر رحمتِ سحابِ سبحان ، ملاّ عبدالرّزاق لاهیجانی ، از رشحات فیض بحر تحقیق مبدأ فیاض فایض شده به این معنی نیز در « گوهر مراد » که از مصنّفات اوست سر رشته حل و عقد نظم جبر کسر و تفویض امر خالق خیر و شر این مطلب را به این دستور در مسلک تحریر منتظم ساخته ، و مؤیّد این معنی کلام امام المتقین علیهالسلام را نقل نموده است .

لیکن چون از فقره حدیث مسطور معلوم نمیشود که در قضا و قدر وارد باشد این حدیث ، احتمال دارد که در باب امر و نهی الهی و شریف مصطفوی صلیاللهعلیهوآله و سایر انبیاء علیهمالسلام شرف صدور یافته باشد ، و کلام حمران که در این کتاب مرقوم گشته ایضاً دلالت بر آن

ندارد که در باب قضا و قدر و امور مکنونیّه مذکور شده باشد .

در معنی دیگر جبر و تفویض است

پس بناءً علی ذلک ، ممکن است مراد این باشد که : در امور تکلیفیّه و احکامی که عباد به فعل و ترک آن مأمور شدهاند موافق مصلحت کامله خدای تعالی جبر به عباد نکرده است و وا نگذاشته است به ایشان نیز ، بلکه آنچه از جناب مقدس ایزدی مقررّ شده امر میان دو امر است و تعدیل نموده به اینکه رسول فرستاد و احکام مقرّر فرمود ، لیکن جبر نکرد به این معنی که مجبور باشند عباد در نماز مثلاً که بدون اختیار از ایشان ناشی شود ، بلکه امر فرمود که به اختیار خود نماز را به فعل آوریم ، و تفویض نکرد که در اصل متوجّه عباد نشود و ارسال رسل و انزال کتب و احکام مقرّر نفرماید ، و جمیع را به اختیار ما واگذارد .

این است مختصری در بیان این حدیث که به خاطر رسید ، واللّه اعلم بحقایق الآثار فی البین ، وحق القول بین القولین⁽¹⁾.

در معنای جبر و تفویض به بیان شیخ مفید

مؤید این معنی بعد از آنکه صورت ترقیم یافته بود که بنظر رسید در تعلیقات شیخنا الکامل الفاضل شیخ مفید رحمه اللّه تعالی که در باب اعتقادات⁽²⁾و عقاید این بابویه رحمه اللّه تعالی افاده نموده به این عبارت :

فَصل والتفویضُ هُو القَولُ بِرَفعِ الحَظرِ عَنِ الخَلقِ والاَفعالِ والاِباحَةِ لَهُم مَعَ ما شاؤُوا مِنَ الاَعمالِ ، وَهذا قَولُ الزَّنادقةِ واصحابِ الاِباحاتِ ، والواسِطَةُ بَینَ هذَین القَولَین انّ اللّهَ اَقْدَرَ الخَلقَ عَلی

افعالِهِم وَمَکَّنَهُمْ مِنْ اعمالِهِمْ وَحَدَّ لهم الحُدُود فی ذلِکَ وَرَسَم لَهُم الرَّسُومَ⁽¹⁾وَنَبّهَهُمْ عَنِ القَبایحِ بِالزَّجرِ وَالتَخویفِ وَالوَعدِ وَالوعیدِ فَلَمْ یُمَکِّنْهُم مِنَ الاعمال ضَجراً لَهُم عَلَیها وَلَم یُفوِّضْ إلَیْهِمُ الاَعمالِ لِمَنْعِه⁽²⁾مِن اَکثَرِهِم وَوضَعِ الحُدودِ لَهُمْ فیها ، وَاَمَرَهُم بِحَسَنِها وَنَهاهُم عَن قَبیحِها ، فَهذا هُو الفَصلُ بَینَ الجَبرِ وَالتَّفویضِ عَلی ما بَیَّنّاهُ .

این کلام مؤیّد آنچه مذکور شد میشود ، و بدون تأیید گاه باشد که قبول نکند و با تأیید به خاطر میرسد که از آن منتزع شده .

و حق آن است که اگر کلام حق است الحَقُّ اَحقُّ بالاتّباع باید قبول نمود از هر کس که باشد ، و هرگاه امر بینالامرین محکومٌ به شد و جبر نیست پس در طینت بد ممکن است نطفه ردیّه از مأکولات و مناکح غیر مرضیّه و اوقات و حالات حسنه که مجبور و ممنوع نیست با عدم علم به اختیار منعقد شود و آنچه در حدیث وارد شده که : « خُلِقَ عدّوُنا مِن سِجّیل »⁽³⁾. .

و در بیان « سجیل » واقع است که : « قالوا : هِیَ حِجارةٌ مِن طینٍ طُبِخَت مِن نارِ جهنّم » ممکن است به این معنی باشد که : من طین رَدیٍّ کالسّجیل اَو یَکونُ فیِ القِیامةِ جزءً مِنَ السّجیلِ⁽⁴⁾.

و در این صورت دفع توهّمات و شبهات میشود ، واللّه اعلم .

و ممکن است که در ماده واصل نطفه جزئی از سجّیل باشد ، چنانچه وارد است که : « میاه حارّه جبال از قیح جهنّم است » .

و ایضاً محقّقین به جعل مرکب قائل نیستند ، پس هرگاه این محقّق باشد خدای تعالی

شیطان را خلق کرد ، امّا شیطان را شیطان نکرد ، و شخص بد را او خلق کرد اما بد را او نکرد .

حاصل کلام آنکه این نحو توهّمات غیر مرضیّه را به چندین وجه جواب میتوان گفت ، واللّه اعلم بالصّواب .

بعد از این مراتب پس گفت حمران : شهادت میدهم که محمّد صلیاللهعلیهوآله بنده او و رسول او است ، فرستاد او را به هدایت کردن مردمان و به دین حق تا آنکه اظهار کند آن را و غلبه دهد بر جمیع ادیان ، اگر چه راضی نباشند و مکروه داشته باشند مشرکان ، و شهادت میدهم این را که بهشت حق است و آتش حق است ، و شهادت میدهم این را که برانگیختن از قبر بعد از مرگ حق است ، و شهادت میدهم که علی بن ابی طالب علیهالسلام حجت خدا و امام است بر خلق خدا ، نمیتوانند مردم که جاهل باشند در حقّ او ، شهادت میدهم که حسن علیهالسلام بعد از او حجت خدا و امام است ، و حسین علیهالسلام بعد از او حجّت خدا و امام است ، پس علی بن الحسین علیهالسلام امام زین العابدین بعد از او امام است ، و محمد بن علی الباقر علیهالسلام بعد از او امام است ، و تو ـ ای سیّد من ! ـ حجّت خدا و امامی بر خلق خدا بعد از ایشان .

پس فرمود ابو عبداللّه علیهالسلام : « التُرتُر حَمْران » یعنی : « طریقه مستقیمه طریقه حمران است » .

پس فرمود : « ای حمران بدست بگیر و بکش مطمر را » یعنی : ریسمان مستقیم حق را میان خود و میان عالم اگر مخالف باشد با تو در دین ترک کن با او آشنائی را » .

و به معنی مجهول نیز میتوان معنی نمود ، یعنی کشیده است ریسمان چنینی در عالم هرگاه مخالف باشد کسی با تو در ایمان ترک او کن .

حمران میگوید : گفتم : ای سیّد من ! چیست مطمر ؟ آن حضرت فرمود : « حبال است که شما نام میگذارید آن را ریسمان بنائی ، پس کسی که مخالفت کند در این امر امامت با تو ـ یعنی : شیعه اثنا عشری نباشد ـ پس او زندیق و رهزن دین است » .

پس گفت حمران : اگر علوی و فاطمی باشد ؟ یعنی : از فرزندان علوی و فاطمه باشد ، حضرت صادق علیهالسلام فرمود که : « هر چند آن شخص محمدی علوی فاطمی باشد » .

و از این حدیث و احادیث سابقه مثل آنچه در « اعتقادات »⁽¹⁾ابن بابویه رحمه اللّه گذشت که : « فمن خالَفَکُم وجازَه فابرؤوا منه » مستفاد میشود که تا علوی به مرتبه انکار امامت در فسق نبوده باشد زندیق ، و منشأبرائت و تبرّی نمیشود اعمال و امور دیگر او ، و آنچه از آیه اصطفاء⁽²⁾معلوم میشود و حدیثی نیز وارد شد که « کُلُّهُم مَغْفُورٌ لَهُم »⁽³⁾دالّ است بر مغفرت جمیع هر چند عارف به حقّ امام علیهالسلام نباشند .

و ممکن است جمع بینهما به اینکه عدم معرفت حقّ امامت محمول شود بر عدم معرفت حقّ تعظیم و توقیر و رعایت ایشان چنانچه سِمت ذکر یافت که « کُلُّهُم مغفور » شامل معتقد امامت ائمه علیهمالسلام نباشد ، و لفظ محمول شود بر اضافی نه حقیقی ، و تبرّی از آنها که معتقد امامت نیستند لازم باشد .

و توجیهات دیگر در جمع بین الاخبار نیز گذشت ، فتذکر ، تمام شد .

هفتم :در عرض دین ابراهیم بن زیاد خارقی است

هفتم : ابراهیم زیاد خارقی است ، و در بعضی از کتابها مخارقی است .

در کتاب مستطاب « امالی »⁽⁴⁾ابن الشیخ مروی است از ابراهیم بن زیاد خارقی که گفت : وصف کردم از برای جعفر بن محمّد علیهماالسلام دین خود را و عرض کردم : اَشْهَدُ اَنْ لا اِله اِلاّ اللّه وَحْدَهُ لا شَریکَ لَهُ وَاَنَّ مُحَمَّداً صلیاللهعلیهوآله رَسُولُ اللّه وَاَنَّ عَلیّاً امام عَدلٌ بَعْدَه ثُمّ الحَسَن ثُمّ الحُسَیْن ثُمّ

مُحَمّد بن علی ثُمّ اَنْتَ .

فَقالَ علیهالسلام : « رَحِمَکَاللّه! » ثُمّ قال : « اِتَّقُوا اللّهَ ، اِتَّقُوا اللّه ، اِتَّقُوا اللّه . عَلَیکُم بِالوَرعِ وَصِدق الحَدِیثِ وَاداءِ الاَمانةِ وَعِفَّةِ البَطنِ وَالفَرْجِ تَکونُوا مَعَنا فی الرَفیقِ الأَعْلی » .

پس خلاصه از ذیل حدیث به فارسی آن است که امام علیهالسلام بر او رحمت میفرستد و سه مرتبه امر به پرهیزکاری مینماید و ورع و راستی گفتار و اداء امانت و نگاهداری شکم و فرج را از ممرّ حرام ضمیمه میفرماید ، آنگاه فرمود : « اگر چنین باشی با ما در رفیق اعلی خواهی بود .

مخفی نماناند : در کتب رجال هم ابراهیم خارقی ضبط است وهم مُخارقی⁽¹⁾، مرحوم سید ابن طاوس به خطّ شریف ، ابراهیم خارقی نوشته است ، و وصف و عرض دین را به وی نسبت داده است ، اما کشی تصریح به مخارقی فرمود⁽²⁾، و وی از اصحاب حضرت صادق علیهالسلام است .

و در شرح حال ابراهیم خارقی دیدهام خارق شعبهای از قبیله همدان است یا اسم محلّه اوست⁽³⁾.

هشتم :در عرض دین اسماعیل بن جابر جعفی است

هشتم : اسماعیل بن جابر جعفی است .

در کتاب مستطاب « کافی »⁽¹⁾در باب فرض طاعت امام در حدیث سیزدهم به حذف اسناد از اسماعیل بن جابر جعفی مروی است که گفت : خدمت حضرت أبو جعفر امام محمد باقر علیهالسلام مشرف شدم و عرض کردم : اَعْرِضُ عَلَیْکَ دِینی الَّذی ادینُ اللّهَ عزَّ وجلَّ به ؟

قال : فقال : « هاتِ » .

قُلتُ : اشهَدُ أن لا إلهَ إلاّ اللّه وَحْدَهُ لا شَریکَ لَهُ وأشْهَدُ أنَّ مُحمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ والاقرار بما جاءَ مِنْ عِنْدِ اللّه وأنَّ علیّاً علیهالسلام کانَ إماماً فَرضَ اللّهُ طاعَتَهُ ثُمَّ کانَ بَعْدَهُ الحَسَن اماماً فرضَ اللّهُ طاعتَهُ ثُمَّ کان الحسین علیهالسلام بَعْدَهُ اماماً فَرَضَ اللّهُ طاعَتَهُ ثُمَّ کانَ علی بن الحُسَین بَعدَهُ اماماً حتّی انتهی الأمرُ إلیه ، ثمّ قال : قلت : أنت .

فقال : « یَرْحَمُکَ اللّهُ ! هذا دینُ اللّهِ ودینُ ملائِکَتِهِ » .

بیان در دعاء حضرت باقر علیهالسلام برای رفع لقوه

مراد از اسماعیل ، اسماعیل بن جابر جعفی است که کوفی بوده است ، و از اصحاب باقر علیهالسلام وموثق و ممدوح و معتمد است در نزد اصحاب حدیث⁽²⁾.

ونجاشی فرمود⁽³⁾: از اصحاب حضرت باقر و حضرت صادق [ علیهما السلام ] است و اوست راوی حدیث اذان⁽⁴⁾، و او راست کتابی ، وعلاّمه اعلی اللّه مقامه در « فهرست » خود چنین فرمود⁽⁵⁾.

در دعاء حضرت صادق علیهالسلام برای رفع لقوه⁽¹⁾

وکشی در شرح حال اسماعیل مذکور نوشته است که : اسماعیل گفت : در صورت من لَقوه پیدا شد . چون وارد مدینه شدم خدمت حضرت صادق علیهالسلام شرفیاب گردیدم ، فرمودند : « چه چیز است آنچه در صورت تو میبینم ؟ » عرض کردم : باد فاسدی است حادث و عارض شده . فرمود : « برو در نزد قبر پیغمبر صلیاللهعلیهوآله ، و دو رکعت نماز کن ، آنگاه بگذار دست خود را بصورت خود و بخوان : بِسْمِ اللّهِ وَبِاللّهِ . هذا اجْتُرِحَ عَلَیْکَ مِنْ عَیْنِ انسٍ أو عَینِ جِنٍّ أو وَجَع عَلَیْکَ بالذی اتَّخَذَ إبراهیمَ خَلیلاً وَکَلَّمَ مُوسی تَکلیماً وَخَلَقَ عیسی مِنْ روحِ القُدُسِ لما هدأتَ وَطَفِأتَ کَما طفیت نار إبراهیمَ اِطْفاءً بِاِذنِ اللّهِ » .

اسماعیل بن جابر گفت : دو مرتبه این دعا را خواندم ، صورتم به حالت اولیّه برگشت و تاکنون عود نکرده است⁽²⁾.

و این حدیث را اسماعیل بن جابر مذکور روایت کرده است که حضرت صادق علیهالسلام فرمودند : « حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله فرمود : یَحْمِلُ هذا الدین فی کُلِّ قرنٍ عدولٌ یَنفون عَنهُ تأویل المبطلین وَتحریفَ الغالین وَانتِحالَ الجاهِلین کَما یُنفی⁽³⁾الکیرُ خُبثَ الحدید »⁽⁴⁾. .

نهم :در عرض دین منصور بن حازم است

نهم : منصور بن حازم است .

در کتاب « کافی »⁽¹⁾از باب مسطور در حدیث پانزدهم مروی است : منصور بن حازم گفت : خدمت حضرت صادق علیهالسلام عرض کردم : خداوند اجل و اکرم است از اینکه شناخته شود به جهت خلق بلکه خلق شناخته میشوند به سبب خدا ، فرمود : « راست گفتی » .

عرض کردم : کسی که شناخت پروردگاری دارد پس سزاوار است از برای پروردگار خود رضا و سخطی بداند و رضا و سخط پروردگار را شخص نمیداند مگر آنکه به وحی آسمانی باشد یا بوی رسول اکرم خبر دهد ، پس آنکه وحی بر او نمیآید سزاوار است خدمت پیغمبر برسد چون خدمت پیغمبر رسید میداند آن بزرگوار حجة است و مفترض الطاعة ، پس گفتم به مردمان : آیا رسول خدا حجة بود از جانب خدا بر خلق ؟ گفتند : بلی ، گفتم : این پیغمبر که از دنیا رفت کیست به جای او ؟ گفتند : قرآن به جای پیغمبر است . چون در قرآن نظر کردم دیدم مُرجئه و قَدَریّه با یکدیگر در آن نزاع دارند ، و زندیق که خارج از ایشان است مخاصمه میکند و غالب میشود بر خصماء خودش دانستم بالاستقلال قرآن حجت نیست ، پس قیّم و مُبیّن میخواهد تا حقّ و باطل را بشکافد و بیان کند آن گاه از مردم سؤال کردم آن قیّم کیست ؟ گفتند : ابن مسعود و عمر و حذیفه است یعنی این چند نفر میدانند معانی قرآن را ، چون از ایشان سؤال کردم تمام معانی قرآن را گفتند : تمام آن را نمیدانیم ، اما علم تمام معانی قرآن خدمت حضرت امیرمؤمنان علیهالسلام است .

وهمگی اعتراف کردند که : لا أدری ، پس رجوع به آن جناب نمودم فرمودند : « تمام معضلات و مشکلات و معانی قرآن در نزد من است » .

پس دانستم قیّم قرآن که طاعت وی مفترضه است حضرت شاه ولایت علیهالسلام است و او است بعد از حضرت رسول خدا صلیاللهعلیهوآله حجت بر تمام خلایق و هر چه از قرآن میگوید حق است .

پس آن جناب فرمودند : « رحمکَ اللّه تعالی! » .

پس آن بزرگوار حجّت است بعد از رسول اکرم صلیاللهعلیهوآله و بعد از آن بزرگوار امام حسن علیهالسلام و بعد از آن جناب امام حسین علیهالسلام است و شهادت میدهم امام حسن علیهالسلام از دنیا نرفت مگر آن که حجّتی گذارد مثل جدّ و پدرش و حجّت بعد از حضرت امام حسن و حضرت امام حسین که طاعتش واجب است علی بن الحسین علیهماالسلام است .

فرمود : « رحمکَ اللّه! » .

پس برخاستم و بوسیدم سر مبارک آن جناب را و عرض کردم : حجت اللّه بعد از علی بن الحسین علیهماالسلام ابا جعفر محمد بن علی است و طاعت وی نیز واجب است .

فرمود : « رَحِمَکَ اللّه! » .

بعد از آن عرض کردم بگذار سرت را ببوسم ، پس حضرت صادق علیهالسلام خندیدند . عرض کردم : أصلَحَکَ اللّه! پدرت از دنیا رفت تا آنکه حجّتی گذارد مانند پدرش ، وأَشْهَدُ باللّهِ انَّکَ أنتَ الحُجَّة فإنَّ طاعَتَکَ مُفتَرضَةً .

پس فرمود : « هکذا رَحمَکَ اللّه تعالی! » .

قلتُ : أعطنی رأسَکَ اُقَبِّلْهُ فَقَبَّلْتُ رأسَهُ وَضَحِکَ ، ثمّ قال : « سَلْنی عمّا شئتَ فلا انکرک بَعد الیوم أبداً » . تمّ الحدیث⁽¹⁾.

مخفی نماناد : این منصور بن حازم کنیهاش أبو أیّوب بجلی کوفی است و بسیار موثق و از اجلّه اصحاب و فقهاء عظام بوده و از حضرت صادق علیهالسلام و حضرت موسی بن جعفر علیهالسلام روایت میکرد و یونس بن عبداللّه از وی روایت مینمود ، و کتاب « اصول الشرایع » و کتاب « حج » از منصور بن حازم است⁽²⁾.

وعلاّمه فرمود در « فهرست » خود : ولَهُ کتابٌ⁽³⁾. .

در حدیث عرض دین حضرت عبدالعظیم علیهالسلام

بدان حدیث عرض دین حضرت عبدالعظیم در تمام کتب و اخبار صحیحه معتبره مُسنداً مذکور است⁽¹⁾و آن چه عجالةً از کتاب معتبری منظور نظر دارم از کتاب « توحید »⁽²⁾صدوق علیه الرحمه است ، چنانکه در اول روایت اسم سامی ایشان مذکور است .

و مرحوم قاضی ابو سعید قمی بر این حدیث در شرح مبسوط خود به بیان ملیح حسن بسط داده است ، و داعی برای سهولت خوانندگان فصول این حدیث را به چهار عرض آغاز و عنوان قرار میدهم :

عرض اول : در توحید .

عرض دوّم : در نبوت و امامت .

عرض سوّم : در اعتقاد به معراج و قبر و مسائله نکیرین و جنّت و نار و صراط و میزان و بعث.

عرض چهارم : در احکام تکلیفیّه فرضیّه از نماز و امثال آن .

عرض اوّل در بیان توحید است

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

عَنِ الصَّدُوق طابَ ثَراهُ ، عَن الدَّقّاقِ والوَرّاقِ⁽³⁾مَعاً ، عَنِ الصُّوفی ، عَنِ الرویانی ، عن عَبْدِ

العَظیمِ بنِ عَبداللّه الحَسَنی ، قال : دَخَلْتُ عَلی علیِّ بنِ مُحمَّدِ بنِ علیّ بن مُوسی بنِ جَعْفَر بن مُحمَّد بن عَلی بن حُسَین بن علی بن أبی طالب علیهمالسلام ، فلمّا بَصَر بی قال : «مَرحَباً بِکَ یا أبا القاسِم ! أنتَ وَلِیُّنا حَقّاً» .

قال : فَقُلْتَ لَهُ : یابنَ رَسُولِ اللّه ! إنّی اُریدُ أن أعرِضَ عَلَیْکَ دینی فانْ کانَ مَرضیّاً ثَبِّتْ عَلیه حتی ألقَی اللّهَ تَعالی عَزَّ وَجَلَّ .

فَقال : « هاتها یا أبا القاسِم! » .

فَقُلتُ : إنّی أقُولُ : إنَّ اللّهَ واحدٌ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شیءٌ ، خارجٌ عَن الحَدّین حَدِّ الاِبطالِ وَحَدِّ التشبیهِ ، وإنَّه لَیْسَ بِجسمٍ وَلا صُورةٍ وَلا عَرَضٍ وَلا جَوْهَرٍ بَل هُوَ مُجسِّمُ الأجسامِ وُمُصَوِّرُ الصُّوَرِ وَخالِقُ الأعراضِ وَالجَواهِرِ وَربُّ کُلِّ شیءٍ وَمالِکُهُ وَجاعِلُهُ وَمُحْدِثُهُ .

یعنی : حضرت عبدالعظیم علیهالسلام فرمودند : بر حضرت ابا الحسن امام علی النقی الهادی علیهالسلام وارد شدم ، چون مرا دیدند فرمودند : « مرحبا به تو ای ابوالقاسم ! تو دوست ما هستی از روی حقیقت » .

پس عرض کردم خدمت آن بزرگوار : ای فرزند رسول خدا ! من میخواهم دین خود را بر شما عرضه دارم اگر مرضی و پسندیده است در نزد خدا و رسول صلیاللهعلیهوآله و شما بر آن ثابت بدارید و نگاه دارید تا خداوند را به همان دین ملاقات نمایم .

فرمود : « ای أبو القاسم ! بیاور آن دین را » .

پس عرض کردم : من میگویم : خداوند یکی است ، و مثلی برای او نیست ، و چیزی مثل او نیست ، و از حدّ ابطال و تشبیه خارج است ، و خداوند سبحان جسم و صورت و عرض نیست ، بلکه خداوند تجسیم اجسام مینماید ، و تصویر صور میفرماید ، و خلق کننده عرضها و جوهرهاست ، و پروردگار هر چیزی است ، و هر چیزی را حتی احداث و جعل کرده است ، و مالک هر چیزی نیز خداوند سبحان است .

در مدح روات این حدیث شریف

خوب است اولاً از این چهار نفر که روات این حدیث شریفاند بیانی شود : اوّل دقاق ، دوم : ورّاق ، سوم : صوفی ، چهارم : رویانی .

اما دقاق لقب علی بن احمد بن محمد است که طریق روایت صدوق طاب ثراه از او است ، و احادیث کثیره از وی روایت کرده است چنانکه در کتاب « عیون أخبار الرضا »⁽¹⁾فرمود در باب ما جاء عن الرضا فی التوحید : حدّثنا علی بن أحمَد بنِ مُحَمَّدِ بنِ عمران الدقّاق رضیاللهعنه ، قال : حَدَّثنی مُحَمَّد بن هارون الصوفی .

و در بعضی از کتب رجال علی بن أحمد بن موسی ضبط است ، و مرحوم صدوق در اواخر کتاب « من لا یحضره الفقیه »⁽²⁾در طریق اسانید و روایت خود بدین گونه مرقوم فرمود : و ما کانَ فیه ممّا کَتَبَه الرضا إلی محمد بن سنان فیما کتب مِن جَوابِ مسائلِهِ فی « العلل » فَقَد رَوَیتُه عَن علیِّ بنِ أحمَد بنِ الدّقاق وَمُحَمَّد بنِ احمَدَ السنانی وَالحُسَین بن ابراهیم بن احمَدَ بنِ هُشام المکتب رَضی اللّهُ عَنهم . . إلی آخره .

و در احادیث مرویّه از حضرت عبدالعظیم علیهالسلام از کتاب « اکمال الدین »⁽³⁾چند حدیث مذکور میشود که دقاق مذکور از صوفی و وی از رویانی روایت کرده است ، وایضاً دقاق از محمد بن یعقوب کلینی ومحمّد بن أبی عبداللّه و جماعتی از ثقات روایت مینمود ، و او حسن الطریقه و عظیم المنزله است و ممدوح و معتمد و موثق و عدل و مرضیّ است در نزد اعلام از علماء و رجال .

و أیضاً دقّاق حسن بن مُتَیّل⁽⁴⁾است که یک طریق روایت صدوق از اوست .

امّا ورّاق لقب چند نفر است : یکی جعفر ورّاق⁽¹⁾.

و دیگر جعفر بن جعفر ورّاق .

و دیگری ابو طاهر محمد بن تسنیم حضرمی کوفی است که بدون واسطه از امام علیهالسلام روایت نکرده است⁽²⁾.

و دیگری محمد بن هارون مکنّی به أبو عیسی أیضاً مشهور به ورّاق است ، و له کتاب « الامامة » وکتاب « السقیفة » وکتاب « الحکم علی سورة لم یکن » و کتاب « اختلاف الشیعة » و « المقالات »⁽³⁾.

و دیگری علی بن عبداللّه مشهور به ورّاق است⁽⁴⁾.

و در این حدیث مراد علی بن عبداللّه است که با علی بن احمد دقّاق روایت کردهاند ، و معنی ورّاق کما فی « المجمع »⁽⁵⁾کسی است درهم بسیار داشته باشد از آنکه وَرِق بفتح واو وکسر راء نقره و درهم مضروب است ، و جماعتی از رُواة اخبار بدین لقب موصوف معروف شدند .

اما صوفی محمد بن هارون است⁽⁶⁾.

و رویانی عبیداللّه بن موسی است که کنیهاش ابو تراب است .

و در شرح احادیث آتیه مفصّلاً از حسن حال ایشان زحمت میدهد .

مخفی نماند از بیان حدیث در ابتداء ورود حضرت عبدالعظیم بر امام علیهالسلام معلوم است آن بزرگوار چقدر از وی احترام فرمود و به کنیهاش در مقام تعظیم و تجلیل خواند و فرمود : « تو دوست ما هستی » از آنکه برای « ولی » معانی عدیده است ، و در این مورد دوستی مراد است .

در معنی کلمه «مرحبا»

و أیضاً به حضرت عبدالعظیم فرمودند « مرحبا بک » و این کلمه مشتق از « رحب » است بر وزن کرم به معنی توسعه است⁽¹⁾، و در زمان قبل برای استیناس اعراب استعمال میکردند ، سیما کسی که بر کسی وارد میشد مثل تحیّات اهل جاهلیت که « مساء الخیر » و « صباح الخیر » و « انعم صباحک » و « انعم مساءَک » و « أنعِم صباحاً »⁽²⁾به یکدیگر میگفتند ، و تمام آنهابه تحیّت خاصه که سلام کردن است منسوخ شد ، و آیه « وَإِذَا حُیِّیتُم بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا »⁽³⁾مؤیّد مراد است .

اما کلمه « مرحبا » در کتاب « اصول کافی » منصوص است : « دو برادر مؤمن به یکدیگر میرسند مرحبا بگویند »⁽⁴⁾و آن دعائی است در توسعه احوال هر یک از اخوین بر دیگری ، و عمل ائمه علیهمالسلام بر این بوده است .

و در حین تحریر به خاطرم آمد وقتی که ابو یعقوب یوسف بن محمد بن زیاد و ابو الحسن علی بن محمد بن سیّار که از کبار شیعه امامیه بودهاند و پدران ایشان هم امامی

بودند و در استرآباد در زمان داعی الی الحق حسن بن زید علوی از دست زیدیّه مغلوب شدند ، و خدمت امام حسن عسکری علیهالسلام در سرّ من رأی آمدند ، آن جناب این عبارات فرمودند : « مرحباً بالأوّابَیْنِ⁽¹⁾إلَینا المُلْتَجِئَیْنِ إلی کَنَفِنا ، قَدْ تقبَّل اللّه سَعْیَکما وآمَنَ رَوْعَکما وَکَفاکُما أعداکُما ، فانْصَرِفَا آمِنَیْنِ علی أنفُسِکُما وَأمْوالِکُما »⁽²⁾.

به فدای مهربانیها و محبتهای شما خانواده رحم و مروّت و کرم شوم که به چه نحو بر واردین خودتان از شیعیان حیّاً و میتاً نظرات و عنایات دارید ، و احدی را مأیوس نمیفرمائید .

در معنی «هات» و «هیت»

و خوب است معنی کلمه « هات » که در این حدیث و احادیث سابقه مذکوره بود مجملاً بنویسم :

جوهری در کتاب « صحاح اللغة »⁽³⁾گفته است : هاتِ یا رجل بکسر تاء یعنی اعطنی ، معنی آن به فارسی بده به من و تثنیه آن « هاتیا » است مثل « آتیا » ، و جمع آن « هاتوا » است و زن را « هاتی » میگویند ، و « هیت » ماده اشتقاقش از « هات » است و آن به معنی هَلُمَّ وَاَقْبِل است ، و کلمه « هَیْتَ لَکَ »⁽⁴⁾در سوره مبارکه یوسف که زلیخا عرض کرد بعضی نوشتهاند این به معنی « هَیَّئتُ » میباشد یعنی برای تو مهیّا میباشم ، و شاعر گفته است :

اَبلِغ اَمیرالمؤمنین***اَخَا العراقِ اِذا أتیتا⁽⁵⁾

اِن العِراقَ واَهله***سِلمٌ [ الیک ] هَیت هَیتا⁽⁶⁾⁽⁷⁾

و این کلمه « هات » برای تلطّف به دوست است ووصول به مقصود .

پس حضرت هادی علیهالسلام میفرماید به حضرت عبدالعظیم با کمال لطف و تعظیم : که از برای تو نیل مقصد است ، چنانکه به سائرین از محبّین فرمودند به همین کلمه چنانکه در اخبار مسطوره سابقه معلوم و واضح گردید .

در معنی «عرض دین» است

و چون داعی در این حدیث همّت گماشتهام غالب خصوصیّات آن را متعرّض شوم چه قدر مناسب است معنی عرض دین را هم بنویسم : .

بدان « عرض » [ به ] معنی ظهور است ، میگویند اهل اصطلاح⁽¹⁾: عَرضَت الشَیءَ فَاَعْرَض یعنی ظاهر نمودم فلان چیز را پس ظاهر کرد ، و معنی دیگر آن « مقابله » و « مدارسه » است ، میگویند : عارضت الکتابَ بِالکتابِ ، یعنی : کتاب را با یکدیگر مقابله کردم .

و در حدیث است : « اِنّ جبرئیل کانَ یُعارضهُ القرآنَ فی کلِّ سنةٍ مرّةً واحِدةً وانَّه عارَضَهُ فی العامِ مرَّتَین »⁽²⁾.

و اینجا مراد مقابله کردن است قرآن را بر خاتم پیغمبران صلیاللهعلیهوآله از آنچه میدانست ، و مراد از عرض دین ، اظهار عقیده است از باطن به ظاهر تا آنکه امام علیهالسلام تصدیق بر حقّیّت ما فی الضمیر وی کند .

و غرض از مقابله دو کتاب تصحیح است یعنی : غلط و سقم آنچه در کتابی است با

کتاب اصل صحیح بشود ، پس عرض دین برای رفع خلط و غِشّ است .

خوشا به حال آن عقاید حقّهای که با لوح مبین و کتاب متین تکوین الهی ـ یعنی : امام علیهالسلام ـ معارضه و مقابله شود و مطابق و موافق آید و بر وی تصدیق نماید و تثبیت بر آن کند همانا ثمره تکلیف تحسین عقیده و تصحیح ما فی الضمیر است که نتیجه آن غفران گناهان و دخول به جنان است .

در مراتب روایات و فرق بین سماع و اسماع

و مرحوم مجلسی طاب ثراه در جلد اوّل « بحارالانوار »⁽¹⁾در باب صحّت احادیث واَعلا واَقوی واَصحّ مراتب و درجات آنها را ذکر فرمودهاند ، از آن جمله اعلای از اسماع راوی دانستهاند یعنی اینکه راوی است بدون واسطه از امام علیهالسلام روایت و حدیث را بشنود ، یا آنکه امام علیهالسلام به راوی حدیث که از وی مروی است بدون واسطه بشنواند مخصوصاً .

بعبارة اخری : فرق است بین سماع و اِسماع یعنی : شنیدن و شنوانیدن .

یا آنکه راوی حدیث حدیثی را به عینه در محضر امام علیهالسلام بخواند و به امام بشنواند و امام علیهالسلام تصدیق کند او را ، و این قسم شبیه است به عرض دین عارضین از آنچه مکلّفین اعتقاد دارند و بر آن مکلّفاند از عقاید یقینیّه و قواعد شرعیّه فرعیّه ، یعنی : مراد همان اسماع و عرض دین است مانند اسماع حدیث از راوی بر امام .

در معنی «فثَبِّتْنی»

پس برای ایضاح مراد به این نظیر برای بعضی تنظیر نمودم تا رفع شبهه بشود و معنی

فقره : « وعرضت دینک علی امامِ زَمانِکَ فَصَدّقک وَدَعا لَکَ » واضح گردد .

در شرح عرض دین حضرت ابوطالب بر حضرت ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله و اشعار او

مخفی نماناد : زمخشری در کتاب « کشّاف » نقل کرده است : حضرت ابوطالب در وقتی که دین خود را بر خاتم انبیاء حضرت ختمی مآب علیهالسلام عرضه داشت این ابیات را بداهةً گفت ، مناسب با عرض دین حضرت عبدالعظیم دانستم ، اجمالی از آن را مینویسم :

فَاصْدَعْ بِأمْرِکَ ما عَلَیْکَ غَضَاضَةٌ***وَابْشِرْ بِذاکَ وَقِرّ مِنْهُ عُیُونا

وَدَعَوْتَنی وَزَعَمْتَ أنَّکَ ناصِحٌ***وَلَقَدْ نَصَحْتَ وَکُنْتَ قَبْلُ أَمِینا

وَعَرَضْتَ دیناً لا مُحالَةَ إِنَّهُ***مِنْ خَیْرِ أَدْیانِ الْبَرِیَّةِ دینا⁽¹⁾

و حدیث : « اَسْلَمَ اَبُو طالب بحساب الجُملَ ، وَعَنی بذلک إله واحد⁽²⁾جواد⁽³⁾» همان عرض دین او است در حین رحلت .

و مراد از عقد اَنامِل وَاصَابع که در حدیث است « عَقَدَ بیَدِه ثَلاثاً وَسِتّین » بستن خِنصر و بِنصِر ووُسطی است و رها کردن انگشت سبّابه و ابهام است به سوی قبله چنانکه در این اوقات مرسوم است ، و عدد « الهٌ واحَدٌ جوادٌ » شصت و سه است ، و قید « جَوادٌ » ظاهراً اشاره به عفو و صفح حق است .

و داعی بر حسب حساب عقود عرض میکند و جهی دیگر که مطابق با عدد این کلمات ثلاثه است به نظر میرسد یعنی : خنصر ده و بنصر بیست و وسطی سی عدد است که تماماً شصت میشود ، و انگشت سبّابه سه عدد بر حسب سه انمله و عقد تماماً شصت و سه عدد

است ، و این قسم از عقود در زمان حضرت ابوطالب علیهالسلام معمول بود .

و بر این حدیث شریف شروح کثیره و رسائل مفصّله نوشته شده است برای اطّلاع خوانندگان مقتضی دیدم اشاره کردم .

خلاصه مراد از تثبیت در فقره « و ثبّت علیه » همان دوام و استقرار است با طمأنینه .

و در حدیث است : ملکین ونکیرین بعد از اینکه در قبر از میّت سؤال کردند و عقاید خود را بیان نمود آن دو ملک میگویند : « ثَبَّتکَ اللّهُ فیما یُحِّبُ وَیَرضی »⁽¹⁾⁽²⁾.

یعنی : خداوند تو را ثابت داشت در چیزی که دوست میداشت و راضی بود ، به لفظ ماضی میگویند برای آنکه اشاره به دوام و ثبات است که « اَصْلُهَا ثابِتُ وَفَرعُها فیِ السَّماءِ »⁽³⁾.

و در فقره دعا امام علیهالسلام عرض میکند : « صلِّ علی محمدٍ وَآلِه وثَبِّتنی عَلی دینِک ودَینِ نَبِیک ولا تُزغ قلَبی بَعد اِذ هَدَیتَنی وَهَب لی مِن لَدُنکَ رَحمَةً اِنّکَ اَنتَ الوَّهّابُ »⁽⁴⁾. .

و ایضاً مضمون این بیان است که امام علیهالسلام فرمود : « وَأَزلِقنی بقُدرَتِکَ عَنِ الطَّریق الاَعْوَجِ وَخَلِّصْنی مِنَ السِّجنِ الکَربِ⁽⁵⁾بِاقالَتِکَ »⁽⁶⁾.

غرض از بیان و شرح اثبات و تثبیت است تا بدانی از آنچه معتقدی در قبر مسؤول خواهی شد ، و به واسطه اظهار و اذعان آن از برای تو نجات و خلاص است .

پس چنانکه حضرت عبدالعظیم عرض دین خود را بر امام زمان علیهالسلام نمود و بر آن ثابت بود و ماند و وفات یافت ، تو نیز هر وقت به زیارتش مشرف میشوی همین مضامین را عرضه کن و آن بزرگوار را شاهد بخواه تا در تثبیت این دین باقی بمانی .

در معنی «واحد» و «أَحَد» است و «أنَّ اللّه واحدٌ»

قوله : وانّی اَقُول : اِنَّ اللّهَ واحِدٌ بدان که برای موحّدین از اهل ایمان و یقین در شرح این کلام مبارک « وَإِلهُکُمْ إِلهٌ وَاحِدٌ لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِیمُ »⁽¹⁾این حدیث شریف کفایت است که : حضرت ولایت مآب علیهالسلام در جنگ جمل وقتی که شمشیر آتشبار بدست گرفته و قطرات خون از آن میچکید و سرها را مانند برگ درختان میریخت ، اعرابی به خدمت آن جناب شرفیاب گردید و از معنی واحد سؤال کرد . مردم جمع شدند و او را ملامت کردند و گفتند : آیا نمیبینی صفوف لشکر و حالت آن سرور را ؟ ! و مشاهده نمیکنی پریشانی و اغتشاش قلب امیر مؤمنان علیهالسلام را ؟ ! پس آن حضرت عنان مرکب را نگاهداشت فرمود : بگذارید ـ واللّه ! ـ علی را باز نداشته به این جنگ و جدال و خونریزی و قتال الاّ معنی اللّه واحدٌ ؛ بدان ـ ای برادر عرب ! ـ واحد به چهار معنی آمده است . دو معنی از آن بر خدا رواست و دو معنی دیگر روا نیست :

اول : آن است که بگویی خدا واحد است یعنی یکی است و از باب اعداد اراده کنی وی را که واحدِ عَدَدی لازم دارد ، ثانی را هم چنانکه نمیتوان گفت : خدا اوّلِ دوّمین است به جهت آنکه اول ، دوّمی را لازم دارد ، دیگر نمیتوان گفت واحد⁽²⁾؛ زیرا که لازم دارد ثانی را .

دوم : آن است که بگوئی خداوند واحد است یعنی : یکی از ناس است که وحدت صِفتی قائل شویم چنانکه میگویند فلان کس یکی از مردم است ، و این معنی هم بر خدا اطلاق نمیشود و باعث اندراج در تحت نوع و جنس خواهد بود .

و آن دو معنی که بر خدای تعالی رواست :

اوّل : آن است که : بگوئی : خدا واحد است در ذات و صفات ، و یگانه است چنانکه

میگویند : فلان کس طاق است یعنی نظیر و شبیه ندارد .

دوّم آنکه : بگوئی خدا واحد است ، یعنی : احدی المعنی است ، منقسم نمیشود نه در حقیقت و نه در اعتبار و نه در خارج و نه در عقل و نه در وهم .

الحال بدان که بر هر مکلف واجب است که اعتقاد کند خداوند یکی است و شریک ندارد⁽¹⁾.

و دلیل بر یگانگی پروردگار بسیار است ، از آن جمله دلیل فرجه است ، و دلیل تمانع ، و دلیل تعطیل است ، و اگر کسی غور کند در فحاوی کلمات اهل مِلل و ارباب نِحَل میداند که تمام آراء و عقاید ایشان متّفق است بر یگانگی خداوند ، و آیه کریمه : « وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالاْءَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّهُ »⁽²⁾شاهد است برای دعوی مدّعی و یگانگی حق تعالی بدلیل عقل و نقل واضح و ثابت است :

نقل قوله تعالی : « قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ »⁽³⁾وقوله « إِلهُکُمْ إِلهٌ وَاحِدٌ »⁽⁴⁾.

أما دلیل عقل به نحو اجمال گفته میشود : اگر عالم امکان را دو خدای واجب الوجود باشد لازم میآید یکی از این دو خدا اراده کند و دیگری نقیض آن را بخواهد . اگر اراده هر دو حاصل شود لازم میآید اجتماع نقیضین ، و اگر اراده هر دو حاصل نشود ارتفاع هر دو نقیض لازم میآید ، و اگر مراد یکی حاصل شود و از دیگری حاصل نشود ترجیح یکی از این دو واجب الوجود بر دیگری لازم میآید بدون مرجّح ، و تمام آنها بالضرورة باطل است ، سیّما آنکه مرادش حاصل نشده عاجز است ، و عجز خدا را نشاید .

پس واجب الوجود یکی است نه دو .

و براهین دیگر میتوان استشهاد کرد و خوشتر استدلال از کلمات ائمه طاهرین

علیهم السلام است .

و از حضرت جواد علیهالسلام در معنی واحد سؤال کردند فرمودند : « اجماع الاَلسُنِ عَلیهِ بالوحدانیّةِ »⁽¹⁾.

و ایضاً : الواحِدُ تَعالی : الفَردُ الَذی لَمْ یَزَلْ وَحْدَهُ وَلَم یَکُن مَعَهُ آخَرُ⁽²⁾.

و ایضاً : الواحِدُ الحَقیقیُّ ما یَکونُ مُنزّهَ الذّاتِ عَنِ التَّرکیبِ الخارِجیِّ والذِهْنیِّ⁽³⁾.

در فرق بین «واحد» و «أَحَد»

و گویند : واحد اول اعداد است و جمع آن « اُحدان » و « وُحدان » بضمّ همزه است مثل راکب و رکبان⁽⁴⁾.

و صاحب « مجمع البحرین »⁽⁵⁾و غیر آن در فرق بین واحد و اَحَد سه وجه نوشتهاند⁽⁶⁾

رجوع کنید به : مجمع البحرین 4/475 .

اوّل : واحد متفرّد بالذّات است ، و اَحَد متفرد بالمعنی است .

دوّم : واحد اطلاق بر ذوی العقول و غیره میشود ، ولی احد بر ذوی العقول فقط اطلاق میشود . پس واحد اعم است و اَحَد اخصّ .

سوّم : واحد اول عدد است ولی احد را در اول اعداد نمیشمارند .

و سوره کریمه توحید و آیه مبارکه « لَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلاَّ اللّهُ لَفَسَدَتَا »⁽⁷⁾اقوی دلیلی

است بر اثبات مراد و مدّعا به .

پس بعبارة اخری میگوئیم در ترجمه این کلمه مبارکه « اِنّ اللّه واحدٌ » : خداوند احد و یگانه است که زبانها و عقلها بر یگانگی وی مُقرّ و معتقدند و یکتائی است که همیشه بوده ، و کسی از وی انتزاع نشده یعنی : منشأ انتزاع نمیشود ، و ذات شریفش از ترکیب ذهنی و خارجی منزّه است .

ویکی از مخلوقات نیست و تمام موجودات از اوست .

و معنی احد هم واحد است ، و همان معنی سابق که در واحد ذکر شد در احد هم ذکر توان کرد ، والاَحَدُ هُو الفَردُ الّذی لَم یَزل وَحْده وَلَم یَکُن مَعَه آخرُ .

و در سوره توحید خداوند مجید « قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ »⁽¹⁾فرمود ، نه قل هو اللّه واحد ، برای آنکه نفی عدد و اثنینیّت و کثرت کرده باشد ، و مناط هم همین است .

و علماء میگویند که : احَد در آیه مبارکه نَکِره است که بَدل برای مَعرفه واقع شده است که اسم مبارک اللّه باشد . نظامی خوش گفت :

تعالی یکی بیمثل و مانند***که خوانندش خداوندان خداوند

بری از خویش و از پیوند و از کس***صفاتش قل هو اللّه احد بس

زهر شمعی که بینی روشنائی***به وحدانیّتش باشد گواهی⁽²⁾

و این بیت نیز از « منطق الطیر » خاطر دارم بنویسم :.

در یکی پوی و ز دو یکسو باش***یک دل و یک قبله و یک رو باش

پس حضرت عبدالعظیم علیهالسلام عنوان عقیده خودش را زمان اظهار دین بر نفی کثرت و اثبات وحدت قرار داد که اصل اصیل در ایمان و رکن رکین همان است و اقرار به وی اوّلاً اَلزَم واَوجَب است ، بعد تاکیداً عرض کرد : قوله : « لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ »⁽³⁾.

در معنی «لیس کمثله شیء»

اما معنی « شیء » را گفتهاند علماء اعلام : ما صَحَّ اَنْ یُعلَم و یُخبَر عَنهُ .

به عبارت دیگر : شیء آن چیزی است که موجود است ، و آن دو قسم است : حسّی و قَولی ، اما حِسّی مثل اجسام و مادیّات ، اما قولی آن چیزهائی است که به لسان جاری میشود و گفته میشود چنانکه میگویند من چیزی گفتهام .

پس اقوال را هم شیء مینامند ، کلام در آن است که آیا خداوند را که مشیّء الاشیاء است میتوان شیء گفت : یا نه ؟ بلی در حدیث است : « شیءٌ لا کالاشیاء »⁽¹⁾.

و از این فقره شریفه معلوم میشود که خداوند مثل سایر معلومات نیست یعنی : به نحوی شیء موجود باشد که عقول و اوهام و افهام او را درک کند محال است بلکه شیئی است که مشابه با اجسام حِسّیه و ماهیّات صرفه مُدرکه و مُمکِنات مُستَحدَثه نیست . هیچ چیز از وی انتزاع نشد و از هیچ چیز هم بیرون نیامد از آنکه هر چیزی از چیزها مُحَدْث و مخلوق است و نبوده است و اصلی نداشته است مگر وجود مبارک حضرت احدیّت که همیشه بوده است .

پس معنی این کلمه مبارکه آن است که هیچ چیز مثل خدا نیست . .

و به معنی دیگر هیچ چیز مثل مثل خدا نیست ، ولیکن مشهور است و صحیح که کاف در کلمه « کَمثله » زائده است⁽²⁾.

مرحوم آخوند در معنی « لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ » فرموده است : کاف در کمثله شیء اگر زائده

باشد بنا بر مشهور است ، و در آن اشکالی نیست و اگر زایده نباشد مبالغه در نفی مثلیّت است از خداوند ، أیْ : لیس کَمِثلِ مِثلِ وجودهِ شیءٌ فَکَیفَ لِمِثلِه ، اَو لَیسَ کَمِثلِهِ مِثل فَکَیفَ لِذاتِهِ وَالمُرادُ مِنَ المِثل الذّات کقولِهِ : « مِثلُک لا نَظیرَ لَهُ فی العالَم » .

در تک این بحر بیپایان بسی***غرقه گشتند [و] برون نامد کسی

خلاصه : این کلمات شریفه اثبات وحدت و نفی کثرت میکند یعنی : خدا یکی است که مثل وی ما سوای وی نیست در همه عالم و نشأت حقیقتاً و مجازاً و حسّاً و اعتباراً ، ذهناً و خارجاً ، وَهْماً و عقلاً ، تصوّراً وخیالاً ، کقوله تعالی « لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ » .

و اگر داعی در بسط و تفصیل و شرح و تطویل زیاده از این برآید خارج از مراد میشود .

در معنی «خارج عن الحّدین» و حدیث مبارک

قوله : خارج عن الحدین « حد الابطال وحدّ التشبیه » . بدان که صاحب « مجمع »⁽¹⁾فرموده است : والحد الحاجز بین الشیئین ومنه حدّ عرفات ، وهو المأزمین إلی أقصی الموقف .

پس از این بیان معلوم میشود حد که جمع آن حدود است آن است که بین دو چیز حاجب باشد که از آن به غیر آن تمیز داده میشود مثل آنکه برای هر مملکتی حدی معیّن و معلوم کردهاند که از آن حدّ تخطّی ننمایند ، و امام علیهالسلام فرموده است : « منْفی عَنهُ الاَقطارُ مُبَعَّدٌ عَنه الحُدودُ »⁽²⁾یعنی : به حدّی موصوف نمیشود تا از آن تمیز داده شود . .

اما مراد از حدّین که ابطال و تشبیه است علی ما هو المعلوم در زمانهای گذشته جماعتی اراده کردند خداوند را تنزیه کنند از مشابهت مخلوقات ، پس افتادند در ابطال و تعطیل و صفاتی که مخصوص حق بود نفی کردند ، و جماعت دیگر خواستند خدا را به

صفات علیا و اسماء حسنی توصیف نمایند ، صفات زایده برای وی ثابت کردند و خدا را تشبیه با خلق کردند .

پس اغلب ناس را که ملاحظه مینمائی بین تعطیل و تشبیهاند « تعالی عمّا یقولون⁽¹⁾المُشبّهون والواصفُون » .

و دلیل بر مراد حدیث اوّل از باب توحید « اصول کافی »⁽²⁾است که شخصی خدمت حضرت صادق علیهالسلام نوشت ، سؤال کرد : قومی هستند در عراق خداوند را به صورت و شکل وصف میکنند آنچه مذهب صحیح است در توحید مرقوم دارید .

آن جناب در جواب نوشت : « [ سألتَ ] رَحِمَکَ اللّهُ عَنِ التّوحیدَ وَما ذَهب اِلیهَ مِن قبلِک ، فَتَعالیَ اللّهُ الذّی لَیسَ کَمِثلِه شیءٌ وَهُوَ السَّمیعُ البَصیر عمَّا یَصِفهُ الواصِفُون المُشبّهونَ اللّه بِخَلقِهِ المُفتَرون عَلَی اللّهِ ، فَاعْلَمْ ـ رَحِمَکَ اللّهُ! ـ اَنَّ المَذهَبَ الصّحیحَ فِی التَوحیدِ ما نَزَل بهِ القُرآنُ عَن صِفاتِ اللّهِ فَانْفِ عنِ اللّهِ البُطلانَ والتَشبیهَ فَلا نَفْیَ وَلا تَشْبیهَ ، هُوَ اللّهُ الثابِتُ الموجُودُ ، تعالی عَمّا وَصَفهُ الواصِفُون وَلا تُعَدّوا القُرآنَ فتَضِلُّوا⁽³⁾بَعْدَ الْبَیَانِ »⁽⁴⁾.

در معنی « و انّه لیس بجسم » و فرق بین جسم و جسد

پس برای ردّ عقیده فاسده اهل تعطیل و ابطال این آیه کریمه « لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ »⁽⁵⁾را توان استشهاد کرد ، و برای نفی شبهه اهل تشبیه که حقیقت تنزیه است نیز این آیه کافی

است : « سُبْحَانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ »⁽¹⁾و قوله : « انّه لیس بجسمٍ » یعنی : خداوند جسم نیست ، و جسد را بعضی همان جسم دانند ، و جسم در عرف و اصطلاح کلام آن چیزی است که قابل ابعاد ثلاثه باشد از طول و عرض و عمق ، و سطح آن است که قبول قسمت از جهت طول و عرض کند ، و خط آن است که قبول قسمت از جهت طول نماید ، و نقطه آن است که قابل قسمت از هیچ جهتی نبوده باشد .

پس سطح طرف جسم است و خط طرف سطح و نقطه طرف خط .

و بعضی در تعریف جسم گفتهاند : هر شخصی که مُدرک است آن جسم است . و عن « القاموس »⁽²⁾: الجسم جماعةٌ مِنَ البَدَن .

حال بدان که خداوند جسم نیست از آنکه جسم بدین وصف مرکّب است از طول و عرض و عمق ، و جسم محتاج به این سه جزو و سه صفت است ، و احتیاج از صفت حادث است نه قدیم ، و خداوند متعال نباید مرکّب و محتاج باشد بلکه غنیّ بالذات است .

و در کتاب مستطاب « اصول کافی »⁽³⁾از محمد بن هلال مروی است که گفت : خدمت ابا الحسن علیهالسلام عریضه نوشتم که : هشام بن حکم میگوید : خداوند جسم است ! و هشام بن سالم جوالیقی میگوید : از برای خداوند صورت است !

پس آن جناب در جواب نوشت : « دَع عَنکَ حیرةَ الحَیرانِ واستَعِذْ باللّهِ مِن الْشَیطانِ لَیسَ القَولُ ما قالَ الهشَامان »⁽⁴⁾.

و این قول یا مقام تقیّه و حفظ دم است برای تبرّی از هشامان که از دوستانشان ندانند یا ردّ بر قول قائل است چه کلام فاسدی از شخص صحیح الاعتقادی جاری میشود .

و أیضاً فرمودهاند در حدیث دیگر : « أیُّ فُحشٍ اَوْ خِناءٍ اَعظَمُ مِن قَولِ مَن یَصِفُ خالِقَ الأشیاءِ بجسمٍ أو صُورةٍ أو بخَلقِه اَو بتَحدیدِ اَعضاءٍ ؟! تَعالَی اللّه عَن ذلِکَ عُلوّاً کبیراً »⁽¹⁾.

بدان که صاحب کتاب « مِلل ونِحَل » از هشام بن حَکَم مقالات سخیفه ذکر کرده و هشام بن سالم را هم با وی موافق دانسته است ، از آن جمله گفته است : خداوند هفت شبر است به شبر خودش و مکان وجهت خاصّه دارد ، و ابو عیسی ورّاق از هشام بن حکم نقل کرده است که : خداوند چسبیده به عرش است ، و چیزی از عرش به جهت چسبیدن وی جدا نمیشود ، و خداوند جزء عالم است و علم خدا به اشیاء بعد از ایجاد آنهاست .

بعضی از هشام بن حکم نقل کردهاند که گفته است : خداوند به صورت انسان است : بالای او مجوّف است ، و اسفل او مُصمّت ، و خداوند درخشنده است ، و حواسّ خمسه دارد : دست و پا و گوش و دهان دارد ، و موی سیاه در سر او است که نور سیاهی است ، اما گوشت و خون در خداوند نیست⁽²⁾.

البته تمام این اقوال و آراء سخیفه متناقضه و مقالات منسوبه به هشامان محلّ تأمّل و نظر است ، و علماء رجال اخباری که در مدح ایشان ذکر فرمودهاند بر خلاف آنهاست مگر اینکه تقیّه در تمام تأویلات و محامل چند بر آنها قرار دهیم⁽³⁾، والسّلام خیر ختام .

در معنی « ولا صورة » و اخبار صحیحه دیگر

قوله : « ولا صورة » یعنی : خداوند صورت نیست⁽⁴⁾. .

بدان که صورت بر دو قسم است : محسوسه و معقوله ، امّا محسوسه آن ترتیب اشکالی است که بعضی با بعضی دیگر دارد با اختلافی که در آن دیده میشود ، امّا معقوله معنویّه آن است که انسان معانی الفاظی را ترتیب و ترکیب کند در ذهن که دیده نشود و از امور باطنه باشد چنانکه از برای صُور حسیّه ترکیبی است از برای صور مَعنویّه عقلانیّه هم ترتیب و ترکیبی است .

و مصطلح است که گویند : صورت مسألهای این است .

و همچنین تعبیرات دیگر اهل معنی از برای صورت کردهاند که از مراد ما دور است .

حال به هیچ یک از دو معنی اعتقاد نتوان کرد : برای خداوند صورت خاصه ؛ از آنکه هر صورت مؤلّف را مصوّری لازم است که از اشکال مختلفه تشکیل نماید ، و خداوند مصوّر جمیع موجودات است که به هر چیزی صورت خاصه و هیئت مفرده داده است ، و بعضی صورت را تعبیر به جسم کردهاند .

وفی الحدیث : « اِنَّ قوماً مِنَ العِراقِ یُوصِفون⁽¹⁾اللّه بالصورةِ والتَخطیطِ »⁽²⁾مراد از صورت در این مورد همان جسم است .

و در کتاب « اصول کافی »⁽³⁾است که شخصی خدمت حضرت امام محمد باقر علیهالسلام عرض کرد : گاهی خداوند را در ذهن چیزی خیال میکنم فرمود : « نعَم غیر معَقولٍ ولا مَحدوُد ، فَما وَقَع وَهْمُک عَلَیه شَیءٌ فهو خِلافٌ لا یُشبِهُهُ شیَءٌ ولا تُدرِکه الأوهام وکَیف تُدرِکُه الأوهامُ وهُوَ خِلافُ ما یُعْقَل وخِلافُ ما یُتصوّرُ فی الاَوهامِ إنّما یُتَصوَّر شیءٌ غیرُ مَعقولٍ ولا مَحدودٍ »⁽⁴⁾.

پس هر آنچه عند الذهن وجود حق تصوّر و تعقل شود حق بر خلاف آن است بلکه توهم آن در امور باطله است و خداوند را صورتی حسیّاً و عقلیّاً نیست و مرحوم آخوند فرموده است : و الباری اسمه فی جهة تحصّله ونورانیّته لا صورةَ له فی العقل فالبرهان یحکم بأنَّ مبدأَ سِلسِلةِ الممکناتِ ذاتُ احدیّةٍ لا یُعقلُ ولا یُتصّوَرُ واِنَّما المعقول⁽¹⁾منه انه لیس بمعقول والمتصور انه للیس بمتصوّر .

ایضاً علماء اعلام فرمودهاند : وکلّما تَصَوَّرهُ الفهمُ الراسخُ فهو عن حرم الکبریاء بفَرَاسِخَ .

بلی بنا بر مذهب افلاطون و اتباع وی اگر قائل به وجود انسان عقلی شویم و گوئیم عالم عقلی بالکلیّه مثال حق است و عالم طبیعی با هر آنچه در اوست مثال آن دانیم به بیان مبسوط مشروحی که ذکر فرمودهاند شاید مطابق شود با حدیث « مَن رآنی رَأی الحقَّ »⁽²⁾

بهر حال مراد از روایت فوق رؤیت در خواب میباشد ، و روایت در بعض مصادر تتمهای نیز دارد : « فان الشیطان لا یتراءی بی» چنانچه در بحار 58/234 آمده . مرحوم مجلسی روایت فوق را از نهایه نیز نقل کرده است . در سنن دارمی 2/124 حدیث بدین گونه نقل شده : « من رآنی فی المنام رأی الحق » .

همچنین رجوع کنید به : صحیح بخاری 8/72 ، شرح نووی بر صحیح مسلم 15/24 ـ 25 .

و شارح « مواقف » در معنی اسم مُصوّر گفته است : انَّ اللّهَ یُرَتِّبُ صُورَ المخترَعاتِ اَحسَنَ تَرتیبٍ [و] یزُیِّنُها باَکمَلِ تَزیینٍ ، فَهُوَ الخالِقُ البارِئُ المصوِّرُ له الاسماءُ الحسنی .

معنی قوله : « و لا عرض »

قوله : و لا عرض ، یعنی : خداوند عرض نیست زیرا که عرض محتاج به محل است پس اگر در محلّ و مکان مکث نماید ساکن است و اگر اختلاف نماید متحرک است و این دو صفت ، صفت حدوث است نه قدیم و با وجود این مستلزم تحدید و حصر و موجب اشتغال به جهتی و تعطیل و خلّو از جهتی دیگر میشود تعالی اللّه عن ذلک علواً کبیراً .

وَعَرَضَ بتحریک آن چیزی است که در جسم حلول کند ، و خود ، وجود و شخصیّتی نداشته باشد و حضرات اهل کلام بدین گونه تعبیر کردهاند : « ما لا یَقومُ بِنَفسِهِ وَلا یُوجَدُ إلاّ فی محلٍّ یَقومُ بِهِ وَهُوَ خِلافُ الجَوْهَرِ وَذلِک نَحْوَ الحُمْرَةِ والصُفْرَة »⁽¹⁾.

پس عَرَض مانند رنگهای سرخ و زرد و سیاه است که در جامه حلول کند و خداوند منزّه است از این صفت از آنکه قوام و قیامش به وجود غیر باشد و این فقره مستلزم افتقار و احتیاج است ، و ساحت قدس حق از فقر و احتیاج مستغنی است و این عقیده فاسده مستلزم حلول است چنانکه حلولیّه قائلاند ؛ زیرا که حلول عبارت است از قیام موجودی به وجودی دیگر بر سبیل تبعیّت ، و همین معنی عرض است که ذکر شد .

و معنی دیگر حلول هم که قیام ارواح است به اجسام جائز نیست ، پس اگر حلول بکند لازم آید که در تحقّق و ظهور محتاج باشد به آن چیز و مظروف و محاط و محتاج به ظرف شود ، و ظرف محیط او هر مظروف و محاط محتاجِ جسم است ، و خداوند از جسمیّت عری و بری است .

معنی قوله : « و لا جوهر »

قوله : ولا جوهر ، یعنی : خداوند جوهر نیست حضرت امیر علیهالسلام فرمود « وبِتَجهیرهِ

الجَواهر عُرِفَ أن لا جَوْهَرَ لَه »⁽¹⁾.

وقال صاحب « المواقف » : إنّه لَیسَ جَوهراً ولا عَرَضاً ، أما الجَوهرُ عِندَ المُتِکلّم فَلأنّهُ المُتَحَیّز وَقَد أبطَلنا ، وأما عِندَ الحَکیم فَلأنّهُ إذا وُجِدَتْ کانت لا فِی الموضوعِ وذلِکَ إنّما یُتَصوّر فیما وجُودُه غَیر ماهیّتهِ ، ووجُودُ الواجب نَفْسُ ماهیّتِه ، اَما العَرَضُ فَلاحتیاجِه إلی مَحلّه . .

و اهل لغت میگویند : جوهرُ الشیء جبلَّتُه المخلوقُ علیها⁽²⁾، و از این جهت بعضی از جوهر اراده کردهاند جزء لا یتجزّی را ، و در نزد اهل حکمت جوهر منحصر است به پنج قسم : هیولی و صورت و جسم [ و نفس ⁽³⁾] و عقل .

و گفتهاند : اگر جوهر محل واقع شود هیولی است و اگر حالّ واقع شود صورت است واگر مرکب از حالّ و محلّ باشد جسم است و اگر مرکب از هیچ یک نباشد آن مفارق است و اگر جوهر تعلق به بدن گیرد از روی تدبیر نفس است و اگر تعلق وی از روی تدبیر نباشد عقل است ، و جوهر شیء حقیقت شیء را گویند⁽⁴⁾.

و صاحب « مجمع البحرین »⁽⁵⁾از بعضی محققین ذکر فرموده است اسمائی که نسبت به ذات حق میدهند سه قسم است :

اوّل : ممنوع است که دلالت بر جسمانیّت حق میکند .

دوّم: اسمائی است که از شرع رسیده است و در کتاب خدا نوشته شده است آن مجوّز است .

سوّم : عقلاً جایز است ولی از شرع وارد نشده مثل جوهر که یک معنی او این است : قائم بذاتهِ وَغیرُ مُفتَقِرٍ إلی غَیرِه .

در معنی « بل هو مجسم الاجسام » الی آخره

قوله : « بَل هُوَ مُجَسِمُ الاَجسامِ وَمُصوِّرُ الصُّوَر وخالِقُ الاَعراضِ والجَواهِر ورَبُّ کُلِّ شَیءٍ وَمالِکُهُ وجاعِلهُ وَمُحدِثُه »⁽¹⁾. .

بعد از اینکه صفات امکانیّه را از خداوند سلب فرمود از جسمیّت و صورت و جوهر و عرض آنگاه عرض کرد هر جسمی را مجسِّمی و هر صورتی را مصوّری و هر جوهر و عرضی را خالقی و هر چیزی را مربّی لازم است که هر یک را به حدّ کمال وی برساند ونگاهداری از وی کند و جعل و احداث هم به عهده کفایت او باشد و آن وجود حق است که مجسّم الاجسام و مصوّر الصّور وربّ الارباب ومالک الملوک است .

و بدان در این فقرات شریفه و کلمات لطیفه حضرت عبدالعظیم علیهالسلام اظهار عقیده حقّه خود کرده اقتباس از کتاب و سنت و اخبار مرویّه و الفاظ حکمیّه از ائمه علیهمالسلام بود چنانچه حضرت صادق علیهالسلام فرمود : « إنَّ الجِسمَ مَحدودٌ والصُورَةَ مَحدودةٌ مُتناهِیَةٌ فإذا احتَمَلَ الحَدَّ احتَمَلَ الزیادةَ والنُقصانَ کانَ مَخلوُقاً وَلا جِسم وَلا صورةَ وهُوَ مُجَسِّمُ الاَجسام وَمُصوِّر الصُّورِ وَلَم یَتَجَزَّأ وَلَمْ یَتناهَ وَلَم یَتَزایدْ وَلَمْ یَتَناقَص لَو کانَ کما یَقُولون لَمْ یَکُن بَینَ الخالِق والمَخلُوق فرق وَلا بَینَ المُنشئ وَالمَنشأ فَرقٌ وَلا بَینَ مَن جَسَّمَهُ وَصوَّرهُ وأنشأهُ إذا کانَ لا یُشبِهُهُ شَیء وَلا یَشبَه هُو شیئاً »⁽²⁾.

و در این اوراق بیش از این تفصیل مقتضی نیست .

و فی الحدیث : « یا فَتحُ ! کُلُّ جِسمٍ مُغْتَذٍ بِغذاءٍ إلاّ الخَالِقَ الرازِقَ فإنَّه مُجَسِّمُ الاَجْسام ، وَهُوَ

لَیسَ بِجِسْمٍ وَلا صُورَةٍ لَمْ یَتجزَّأْ وَلَمْ یَتَناهَ وَلَمْ یَتَزایَدْ وَلَمْ یَتَناقَصْ »⁽¹⁾.

یعنی : « ای فتح ! هر جسمی تغذیه به غذائی مینماید احتیاج به خوردنی دارد مگر خداوند که جسم نیست و خالق مخلوقات و رازق بریّات است و هر جسمی را مجسّم و هر صورتی را مصوّر و ذاتش تجزیه نمیشود و متناهی نیست از برای حقیقتش و زیاده و نقصانی هم به ساحت کبریائی حق راهی ندارد » .

و میگویند خدا جسم نیست یعنی به جمیع انحاء جسمیّت نه لطیف و نه کثیف و نه مجرّد .

در صفات حضرت احدیّت و منع از تفکّر در ذات حق

و البته دانستهاید که خداوند را دو قسم صفات است :

قسم اول : صفات ثبوتیه مثل علم و بصر⁽²⁾و قدرت .

قسم دوّم : سلبیّه است مثل اینکه لیس بجسم ولا جوهر و لاعرض ولا صورة .

وبدان تفکّر در صفات الهیّه مانند تفکّر در ذات حق است جز اینکه منجرّ به زندقه شود و سرگردانی چاره نیست پس به طریق ایجاز و اجمال همان است که حضرت عبدالعظیم علیهالسلام عرض کرده است .

همانا در این عرض بهتر آن است عنان قلم را نگاهدارم و خوانندگان را بیشتر از این زحمت ندهم ، و استدراک مضامین ائمه طاهرین را به اهل علم و فضل حواله نمایم که از داعی ابصرند و به اخبار اهل بیت عصمت و طهارت اخبر ، و استیناس ایشان بیشتر ، جز اینکه در ذیل این عنوانی که عرض توحید است با کمال عجز و ناتوانی این اشعار بنویسد

و عذر بخواهد چاره نیست⁽¹⁾

زمان مقابله این بیت در این هامش نوشته شد . ( حاشیه مؤلف رحمهالله ) .

وَاللّهِ لا مُوسی وَلا عیـ***ـسی المسیح ولا مُحمّدْ

عَلِموا ولا جبریل وَهـ***ـو الی مَحَلَّ القدُس یَصعَدْ

کَلاّ ولا النفسّ البَسیطة***لا وَلا العَقلُ المُجرّدْ

مِن کُنهِ ذاتِکَ غَیر اَنّکَ***اوحَدیُ الذاتِ سَرمَدْ

وَجَدوا اضافاتٍ وَسَلباً***والحَقیقَة لَیسَ تُوجُدْ

وَرأوَ وجُوداً واجِباً یُفنِی***الزَّمانَ وَلیسَ یُنفَدْ .

تاه الاَنامُ بِسُکرِهِم***فَلِذلِک صاحَ القَومُ عَربَدْ

وَنَجی مِنَ الشِّرکِ الکَثیفِ***مُجرّدَ العَرفات مُفرَدْ

فَلیَخسأ⁽²⁾الحَکَماءٍ عَن***حَرَمٍ لَهُ الاَملاک سُجَّدْ⁽³⁾

مَن اَنْتَ یا رَسْطُو وَمَن***اَفلاطُ قَبلَکَ یا مُبلدْ

وَمَن ابن سُینا حَین قَـ***ـررَّ ما نَبّاهُ⁽⁴⁾وشَیّدْ

ما⁽⁵⁾أنتم الاّ الفِراش رأیَ السِّراجَ⁽⁶⁾وَقَد تَوقَّدْ

فَدَنَا فَاَحْرَقَ نَفسَه وَلو اهتدی رُشداً لاَبعَدْ⁽⁷⁾

بدان که این ابیات فصیحه در این مورد برای هوشمندان به جهت اجمالی که در تحریر

مراتب توحید متصدیّ گردیدم نگاشتم والاّ دامان این عنوان از این بیانات موجزه بلندتر بوده است و زبان داعی هم درازتر ، اما چه میتوان گفت از مجهول مطلق غیر محسوسی که معقول و متصوّر و متوهّم نیست نه رسمی و نه اسمی که به وی دلالت کند و نه مثلی که از او به وی پی بریم و نه ضدّی که از ضدّ وی او را شناسیم پس عرض میکنم :

شرح این معنی مپرس ای بوالهوس***موج این دریا همه خون است و بس

بوالعجب دریای بیساحل نگر***کشتی و ملاّح نه مشکلنگر

قطعههای ابر خون بار اندر او***صد نهنگ آدمی خوار اندر او

بلی ، مردان راه با ناله و آه گویند : « ما عَرَفْناکَ حَقَّ معرفتِک »⁽¹⁾.

« اللّهمَّ وقَد أکدی⁽²⁾الطَلَب وأعیت الحَیلةُ وَالمَذهَبُ وَدَرَسَتِ الآمالُ وَانقَطعَ الرَّجاءُ اِلاّ مِنکَ وَحْدَک لا شَریکَ لَکَ »⁽³⁾.

وَقال الصادق علیهالسلام : « تَکَلَّموا فی خَلقِ اللّهِ وَلا تَتکلَّمُوا فیِ اللّهِ »⁽⁴⁾.

وَ« اِنَّ اِلی رَبِّک المُنتهی فاِذا انتهی الکلامُ اِلی اللّهِ فاَمسِکُوا »⁽⁵⁾.

أَعَاذَنَا اللّه من التفکر فی ذاته وَالزَّلل فی صفاته .

« اللهمّ لا اَصفِکُ الاّ بِما وَصَفْتَ بِهِ نَفسَکَ ولا اشبهُکَ لِخَلْقِکَ »⁽⁶⁾اَنتَ اهلٌ لِکُلِّ خَیْرٍ فلا تَجْعَلنی

مِنَ القَوْمِ الظّالِمینَ »⁽¹⁾.

چه قدر این بیت در نظر موحّد عارف خوش میآید :

جُنونی فیکَ⁽²⁾لا یَخفی***وَناری منک لا تخبو⁽³⁾

فَاَنتَ السَمعُ والاَبصا رُ وَالارکانُ وَالقَلبُ⁽⁴⁾

وأنت السمع والناظر***والمهجة والقلب

یعنی : جز اینکه خداوند سبحان را اجلای موجودات دانیم اعتقادی نداریم و غیر آنکه خود را مانند خفّاش پنداریم عقیده بهتر از آن نپنداریم .

تا به جائی رسیده دانش من***که بدانستهام که نادانم

پس به عرض دوّم داعی برسند که نبوّت و امامت است .

عرض دوم در نبوت و امامت است

و شرح صدق ادّعاء سیّد انبیاء در نبوت

قوله علیهالسلام : « وَاَنّ محمداً عَبدُهُ وَرَسُولهُ وَخاتمُ النبیین ولا نَبی بَعدُه اِلی یَومِ القیامةِ » .

چون حضرت عبدالعظیم علیهالسلام ابتداءً تشبیه رکن رکین ایمان را به اقرار توحید و نفی انداد و اضداد فرمود به کلمات موجزه مفیده مسطوره آنگاه در تلو آن به اتفاق رکن دیگر پرداخت و اقرار نبوّت حضرت ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله را لازم و متحتّم دانست و عرض کرد که عقیده من آن است که محمّد بن عبداللّه صلیاللهعلیهوآله بنده خداست و از جانب حق بر خلق پیغمبر

است و نبوّت به وی تمام شد که تا روز قیامت بعد از وی پیغامبری نخواهد آمد ، پس در این مقام در اثبات نبوّت مطلقه و نبوّت خاصه که عامّه مردمان را لغزش و توغّل است شرحی لازم میشود .

بعد از اینکه ثابت شد برای عالم ، صانع و موجد و مؤثری است که متّصف به صفات جمالیّه و جلالیّه است و یکی از آن صفات عدالت است و عدم جور ، و عمل لغو که بیفایده باشد از وی نباید صادر شود و غرض و فایده در ایجاد هم برای انتفاع خود نبوده است از آنکه احتیاج ندارد و الاّ مانند سائرین است ، پس فائده ایجاد راجع به حال بندگان است و به آن میرساند بندگان را به نعمت ابدی و عنایت سرمدی و دوری جستن از عقوبات و نقمات دائمه باقیه .

من نکردم خلق تا سودی کنم . . الی آخره .

در ابلاغ احکام است که خارج از دو قسم نیست

پس راه وصول بدان مقام را به حکمت کامله و مصلحت شامله اتیان به تکالیف خاصه دانست که مردم به عمل بیاورند از اوامر و نواهی فعلاً و ترکاً ، و معنی لطف همین است که حضرت لطیف خبر داده .

حال تکالیفی که خداوند بر مکلّفین فرموده است که دواعی موصله به سعادت اخرویهاند به چه قسم باید تحصیل کرد که فی الواقع رضاء خداوندی در آن بوده باشد و ترک آنها موجب سخط و شقاوت ابدی نشود وبالوجدان هم میدانم از این دو قسم خارج نیست : یا آن است که خداوند خود بر مکلّفین جلوه میفرماید و بدون واسطه و رابطه احکام و فرائض تکلیفیّه را میرساند و راه وصول به مقصود را مینماید یا آنکه کسی را از سلسله مخلوقات برمیانگیزاند و به توسط وی ارائه طریق میفرماید .

اما قسم اوّل به اتفاق آراء مذاهب و مِلل محال و ممتنع است از آنکه وجود مقدس حق و ذات منزّهاش اجلّ است از این خیال که بعد از شناسائی صفات و اسماء و افعال حقّه از

مرتبه قدم تنزّل کرده کسوت حدوث بر خود بپوشاند و یکی از آحاد مخلوقین به شمار آید ، بلکه عجز بر وی لازم آید اگر نتواند کسی را برای ارشاد عباد و تکمیل نفوس بفرستد .

پس به حکومت عقل و نقل کسی را باید برانگیزاند که ذوجنبتین باشد یعنی : جنبه تجرّد و ملکوتی داشته باشد و جنبه تجسّد و بشری ، از جهتی استفاضه کند و از جهتی افاضه نماید ، از رضاء و سخط حق کما ینبغی آگاه باشد ، و حقوق موظّفه حق را به طریق کمال ، اخبار به مردمان کند ، و لابد است که چنین کسی به جهت جنبه ملکوتی که دارد لسانش صدق و قولش حق بوده باشد ، بلکه اعضاء و جوارحش مستوعب و مستغرق در احکام الهیّه شود ، و اگر این قسم نباشد آن ثمرهای که از ارسال و بعث وی خواستهاند مرفوع میشود .

و لهذا از بدو ایجاد عالم خداوند عطوف رؤوف ، انبیاء و رسل و حجج چند فرستاد و به مقتضای هر عهد و زمان به ابناء آن زمان تا آنکه بدانند مکلّفند و فایده و ثمرهای هم بر تکلیفات ایشان مترتب است ، و آن فایده راجع به ماهاست مانند رسیدن به رضاء حق و رستن از سخط حق یا از برای حفظ نظام و دماء نفوس و اموال بندگان که هرج و مرج نشود و ظلم به یکدیگر روا ندارند .

و این فایده ثانیه هم راجع به مطلب اوّل است از آنکه نظم امور متفرّع بر تکلیف است و اداء تکلیف موجب خوشنودی و رضاء حضرت واجب الوجود است و همان موجب استنقاذ از مهالک است .

پس میگوئیم : همه عباد قابل برای تلقّی احکام از ملک علاّم نبودهاند و شایسته به تبلیغ و ابلاغ اوامر الهیّه بر انام نداشتهاند مگر آن کسان را که خداوند خواست و برانگیخت و حُلل اصطفا بر ایشان پوشانید ، و آن شخص شریف نبی است که وجوه خیر و شر و نظام و قوام بقاء و دوام معایش خلایق به تدبیر و تنسیق اوست .

به عبارت دیگر انسان چون مدنیّ بالطبع است لابد است در بقاء خود مشارکت بکند

و معاونت نماید از مأکل و ملبس و مسکن خود از آنکه خود انسان بالانفراد تمام آن را نتواند بدون اعانت غیر انجام دهد .

پس در این معاونت و مشارکت که بین اثنین است سُنّت خاصّه و قانون مُتقنی میخواهد که از فساد دور باشد ، و آن قانون ، مقنِّنی و مؤسِّسیِ وَمُعدِّلی لازم دارد که آگاه و بصیر باشد و غرض هم نداشته باشد الاّ تعدیل و تسویه ، و اگر مر ایشان را به آراء خودشان گذارد البته برای جلب نفع و دفع ضرر ظلمها کنند و آنچه مقصود کلّی در بدو ایجاد بوده است باطل و عاطل شود .

و هر یک از این بیانات موجزه اشاره به اخبار صحیحه است که مستفاد از آثار ائمه اطهار است ، و اثبات نبوت مطلقه نزد عارف دقیق بصیر در کمال سهولت است ، کلام در اثبات نبوّت خاصّه است که وعده کردهام .

در اینکه حضرت ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله در مکّه ظاهر گردید و دعوی نبوت کرد و بر حسب ادّعاء خود معجزه آورد

مجملاً بدان : بعد از ثبوت نبوّت انبیاء و بعثت ایشان باید دانست که آیا در مکه محترمه پیغمبری محمد نام صلیاللهعلیهوآله پیدا شد یا نه ؟ و دعوی نبوت نمود یا نه ؟ و بر طبق دعوای خود آیا برهانی و بینّهای اقامه کرد یا نه ؟ و اگر معجزه باهره و برهان قاطع آورد به چه نحو بوده است ؟

پس از تمهید این مقدّمه عرض میکنم که : عقیده شیعه اثناعشریّه و امّت مرحومه محقّه عموماً آن است که محمد بن عبداللّه بن عبدالمطلب علیهمالسلام بعد از مضیّ پنجاه و پنج روز از عام الفیل در روز دوشنبه هفدهم ربیع الأول در محلّ معروف به ارقاق المَولِد در مکّه معظّمه که أمّ القُری است از آمنه بنت وهب وقت صبح متولّد گردید ، کما قیل :

فَمولدِ النبی عامُ الفیل***بِمَکّة والحَرمِ الجَلیل⁽¹⁾

قال ابو هاشم فی بیانه***ولفظه یخبر عن جنانه

الحمد للّه علی الایمان***بالمصطفی والآل والقرآن

رجوع کنید به : الصراط المستقیم 2/215 ، الاربعین ، قمی شیرازی : 336 .

و بعد از انقضاء چهل سال از سنّ مبارکش هم دعوی رسالت کرد و در این مدت هم نبیّ بود ولی مأموریت نداشت که به سوی مردمان بیاید و شریعت الهیّه را بیاورد ، و در این مدت چهل سال هم در کنف حمایت و اتقان دین از ایشان ظاهر کرد تا القاء حجت از هر جهت نموده باشد و بر خدا بحثی نکنند ، پس هر که قابل نیست هر گونه معجزات ساطعه لامعه از وی بروز و ظهور نکند ، یعنی : معجزه واقعه الهیّه از دست کاذب ظاهر نمیشود بلکه عقلاً ممنوع است اگر چه در نزد اشاعره ممکن است ، و معتزله میگویند : ایجاد معجزه در دست دروغگو مقدور خداست به جهت آنکه قدرت حقّه عام است ولیکن وقوعش از روی حکمت ممتنع است .

و بعضی رفتهاند که : خلق معجزه به دست کاذب غیر مقدور است فی نفسه از آنکه معجزه باید دلیل صدق باشد نه کذب ، و دلالتش قطعیه است که تخلّف از آن روا نیست والاّ کاذب صادق میشود .

در مذهب امامیّه و انکار ظهور معجزه از ید کاذب

اما در نزد امامیّه محال است که معجزه از دست شخص کاذب ظاهر شود از آنکه منافی با حکمت و معارض با مصلحت است ، پس احتمال میرود که به انبیاء عظام احتمال کذب دادن اگر چه معجزه از ایشان ظاهر شده باشد و اگر به فردی از افراد انبیاء این احتمال رود .

هر آینه در جمیع ایشان میرود ، پس میگوئیم : صدق معجزات انبیاء بدین مثال مبرهن میشود که : اگر مردی در حضور سلطانی مدعی شود بر جمعی از ارکان و اعیان و رجال

دولتش که من وزیر این پادشاه هستم و دلیل بر صدق قول من آن است که من به سلطان میگویم بر خلاف عادت برخیزد و به جائی که هرگز ننشسته است بنشیند . بعد ازاشاره آن مرد سلطان امتثال کند . معنی عمل سلطان همان تصدیق است و قرینه حالیّه مفید صدق قول وزیر است ، و البته از برای مردمان علم ضروری عادی حاصل میشود . انبیاء مرسلین هم به طبق مراد مردمان معجزات باهرات آوردند .

و این مثل را که تقریر کردم برای تفهیم مراد بوده است از این جهت که بدانی برای تصدیق قول انبیاء این گونه معجزه را خداوند جاری میفرماید ، پس معلوم میشود خداوند از ایشان راضی است که به میل و ارادهشان هر چه بخواهند بر خلاف عادت جاری میکند و اگر برای کاذب فاسقی ظاهر نماید آنچه را که برای نبیّ صادق ظاهر است لازم میآید بر حکیم عمل قبیح و عمل زشت و بیجا ، و قبیح بر حکیم بصیر دانا جایز نیست ، و اگر کسی شبیه به عمل نبی معجزه ظاهر ساخت و امر غریبی اظهار نمود ، خداوند سبحان دعوی کذب وی را بر مردمان ظاهر سازد تا مردمان گمراه نشوند و اطوار و کردار آن کس هم خبر بر کذبش میدهد و از خداوند هم توفیقی نمییابد ، اگر چه ادّعا نبوّت و رسالت ننماید مانند سحر و کهانت ؛ از آنکه علماء اعلام و حکماء ذوی الاحترام گویند : یک فرق بین معجزه و سحر⁽¹⁾آن است که نبی به قوّه نفیس خویش که مرتبط به عالم قدس است در هیولای وجود امکانی متصرّف است و تماماً فرمان بردار او هستند بدون حیله و آلات و ادوات ، یعنی : اگر خواهد هوا را به یک اشاره ابر میکند و ابر را بارنده مینماید ، مرده را زنده و زنده را مرده ، مریض را شفا و تشنه را سیرآب ، و گرسنه را سیر مینماید ، مانند اطاعتی که مملکت بدن مر نفس را دارند . .

در آثار و علایم معجزه که دلالت بر صدق نبوّت میکند

از این جهت است صاحب « مقاصد » این بیان را در علایم نبی ذکر کرده است :

الثانی : ان یَظهَر منهُ الاَفعالُ الخارِقةُ لِلعادَةِ لِیَکُونَ هَیولی عالَمِ العَناصِرِ مُطابقةً لَهُ مُنقادةً لِتَصرّفاتِه انقیادَ بَدنِه لِنَفسه .

بعد میگوید : فاِنَّ النّفوسَ الاِنسانیّةَ بِتَصوُّراتِها مؤثِّرةٌ فی الموادِّ البَدَنیّة کما یُشاهَدُ مِنَ الاِحمِرارِ وَالاِصْفِرار .

بعد میگوید : فلا یَبعُدُ ان یَقوی نَفس النّبی حَتّی یَحْدُثَ بِاِرادَتِهِ فیِ الأرضِ ریاحٌ وزلازلُ وَحَرقٌ وَغَرقٌ وهلاکُ اشخاصٍ ظالِمةٍ وَخَرابُ ابدانٍ فاسِدةٍ . . إلی ما قال : امّا ساحر هر آنچه میکند در معرض زوال و اضمحلال است و متوسّل به اسباب و حِیَل و آلات و اداوات میشود مثل سحره زمان موسی علیهالسلام ، و آنچه از ریسمان و عصا کردند از قراری است که در کتب تواریخ و سیر محرّر است ، و تخیّلات صرفه که ممّا لا وجود لها است از سلسله سحره که تبعه شیاطیناند عموماً در مؤلفات کثیره عامه مدوّن است .

و عجب آن عارف بصیر را تمثیل خوشی است که : روح القدس مانند آتش است و نفوس قدسیّه مانند کبریت احمر ، به مجرّد مجاورت با آتش ، صورت آتشی از آن احداث میشود .

البته بین این دو مناسبت من حیث الجنسیّة والمادة هست که به زودی آتش او را به صورت خود میکند و هر چه از آتش دورتر است کمتر قبول اثر از وی مینماید تا دوری بجائی میرسد که مثل آب و آتش مناسبت برداشته میشود و مباینت کلیّه حاصل میگردد .

و اگر حواریین حضرت عیسی علیهالسلام دارنده کرامات بودهاند یا اولیاء و اصحاب ائمه هدی علیهمالسلام ، برای مجاورت به روح مقدس عیسویّه و محمدیّه علیهماالسلام بوده به قدر صفا و صقالت جوهر ذاتی خودشان و به مقدار قربی که داشتند تناسب پیدا کردهاند ملکات

حمیده و افعال پسندیده از ایشان مانند نفوس قدوّسیّه انبیاء ظاهر و آشکار گردید .

و نظیر این بیان به جهتی در اطاعت حق مَثَل حدید محماة است که گفتهاند :

گوید آتش این به آهن تو منم***من تو ولیکن تو توئی من منم

ذات ما باشد زیکدیگر جدا***فعل ما فعلی است واحد بیدوتا

چونکه خود را در اطاعت سوختی***آتش حبّم به دل افروختی⁽¹⁾

اوصیا چون انبیا نور حقند***در بحار نور حق مستغرقند

هم مقرّب هم مقرّب زادهاند***قرب دیده ، قرب رو ، آمادهاند

(حاشیه مؤلف رحمهالله ) .

ولیکن مباینت حقیقیه آهن با آتش معلوم است .

و صاحب « مقاصد » گفته است : ویُشاهَدُ مِثلُها مِن اَهلِ الرِیّاضَةِ والإخلاص یعنی مِثل مُعجِزاتِ الأنبیاء .

پس هر آنکه از ساحت قدس غیب الغیوبی و از حضرت اقدس روح القدسی دور و مهجور است منشأ آثار و مظهر انوار حق نمیشود ، و در عنوان این آیه کریمه است : « لَهُمْ قُلُوبٌ لاَیَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْیُنٌ لاَیُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لاَیَسْمَعُونَ بِهَا أُولئِکَ کَالاْءَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ »⁽²⁾.

خلاصه دامنه این گفتگو بسیار طویل است ، غرض اصلی احقر به نحو اجمال و ایجاز ، ثبوت نبوّت حضرت ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله بود خاصّةً نه به طریق عموم و اطلاق ؛ از آنکه براهین قاطعه ، اساطین و اساتید حکماء در این خصوص اقامه کردهاند ، و در نبوّت خاصّه شُروح و فصولی از ایشان در کُتُب کثیره منضبط است ، این اقل هم بضاعة مزجاتی از معرفت و دانش اندک خود اهداء حضور موفور السّرور خوانندگان مینماید ، و استدعای تأمّل و تعقّل در آن مینماید .

در معنی « نبی » و « رسول » است .

بدان که « نبیّ » بر وزن فعیل معنی فاعل دارد یعنی مُنبئ و مُخبر ، و اشتقاق وی از نَبَأ است .

و معنی فارسی رسول که پیغامبری باشد نزدیک با معنی انباء و اخبار است ، و حضرت احدیّت فرموده است : « یَاأَیُّهَا النَّبِیُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاکَ شَاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِیراً »⁽¹⁾یعنی : ای خبر دهنده ! بدرستی که ما فرستادیم تو را برای گواه و بشارت و انذار .

و بعضی نبی را از نبوَة ونَباوَة که مکان مرتفع از زمین است نیز گرفتهاند ، و این معنی هم منافی مقصود نیست از آنکه نبی برتر است در زمان خود از ما سوی اللّه تعالی ، و مراتب و درجات نبوّتی که منقسم به چهار قسم است از حدیث اصول کافی باید یافت که طبقه چهارم دارنده دین مستقل و شریعت خاصّه است ، و از علامت وی آن است که تابع دین پیغمبر دیگر نیست مثل پنج نفر انبیاء اولوالعزم یعنی : نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و خاتم الأنبیاء علیهمالسلام ⁽²⁾

رجوع کنید به : مجمع البحرین 4/259 ـ 260 ، شرح الزیارة الجامعة ، سید عبداللّه بشر : 41 ، النکت الاعتقادیة : 34 .

پس به عقیده حقّه امامیّه افضل از مردمان پیغمبرانند ، و افضل پیغمبران اولوالعزم ، و افضل اولوالعزم ، حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله است که بر مذهب صحیح ، دارنده تمام مراتب و کمالات صوریّه و معنویّه تمام انبیاء و مرسلین و غیرهم بوده و عبودیّت حقیقیّه که آن فقر کلّی و احتیاج تمام است و اشرف صفات و اقدم کمالات به نحو اشرف از وی کاملاً ظاهر شد به قسمی که قاطبه سَکَنه بقعه امکان از آن مرآة مجلوّه ومَظهر کلّی اسم رَحمان در

نهایت عجز بودند و عجب داشتند ، و آحاد رُسُل از آن صاحب دائره رساله جامعه کلیّه در شگفت بودند ، چنانکه در معنی خاتم النبیین ان شاء اللّه ذکر میشود . .

در اینکه این دین و قرآن شریف اعظم برهان است برای حقیّت دعوی پیغمبر اکرم صلیاللهعلیهوآله

خلاصه ادلّه و براهین حالیّه که داعی اقامه مینماید برای منکر مخالف و خصم غیر مؤالف به شرط انصاف دادن و از اعتساف تجاوز نمودن و درست غور کردن در آن از این قرار معلوم است ماها امامیه متشرّع به شریعت و متدیّن به دینی هستیم که میگوئیم آن دین تماماً از خداست و به توسط محمد بن عبداللّه صلیاللهعلیهوآله به ماها رسیده است ، و منشأ این شریعت هم از کتابی است موسوم به قرآن که به عقیده ماها به توسط جبرئیل روح الامین علیهالسلام جبرئیل بر آن بزرگوار نازل نمود .

و معنی شریعت هم وضع الهی است که برای رفع فساد و اصلاح حال عباد و طلب نفع و دفع ضرر⁽¹⁾مقرّر شده است که خواص آن برای عامّه بندگان در دنیا و آخرت میرسد ، چه از تعریف عقلیّات و چه از چه تعلیم شرعیّات .

بعبارة أخری : این عبادات موظّفه اقتباس از تقریر پیغمبری است که در قرآن تحریر یافته است که من حیث المجموع از خداوندِ مهربان است که « وَمَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی * إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْیٌ یُوحَی »⁽²⁾.

پس میگوئیم به یهود : آیا شما معتقد نبوّت حضرت ابراهیم علیهالسلام هستید که قبل از حضرت موسی علیهالسلام بود یا نه ؟ و شریعت و کتابی هم داشت یا نه ؟ البته یهود به نبوّت حضرت خلیل معتقدند .

بعد به نصاری میگوئیم : آیا شما معتقد به نبوت حضرت موسی علیهالسلام هستید که صاحب

و شریعت بود ؟ البته نصاری هم در این فقره اذعان مینمایند و کتمان نمیکنند .

آنگاه میگوئیم : در هر عصر و زمانی پیغمبری بعد از پیغمبر دیگر مبعوث شده است ؟ میگویند : یک مصلحت کلیّة اندراس و انطماس شریعت سابقه است ، پس مادامی که تکلیف باقی است ، به حکومت عقل ، بعث نبی و رسول لازم است تا ثمرات تکلیفه از عباد مرتفع نشود .

پس در زمان بنی اسرائیل تخلخلی در تکالیف بندگان پیدا شد که حضرت موسی علیهالسلام برانگیخته شد ، یعنی : فرعون که ملّقب به قابوس بود ظاهر شد ، و مردم را به عبادت خود خواند و شریعت خلیلیّه مندرس گردید ، و مردم به چاه غوایت و ضلالت افتادند و بالمرّة روی دلشان از خدا برگشت و جنود شیطانی و تسویلات نفسانی کمال قوّت و قدرت یافته ، پس تجدید دین متینِ حق به واسطه ظهور وجود موسی علیهالسلام با ید بیضا گردید .

و هم چنین در زمان حضرت عیسی علیهالسلام مردمان بالمره از شریعت حقّه موسویّه فراموش کردند و فتنه بخت النّصر ایشان را از توجّه به خدا منصرف کرد . پس ذهول و غفلت ، طایفه بنی اسرائیل را فرا گرفت و طبقات سابقین از اولیاء نبی هم در معرض هلاک افتادند اَخلاف ایشان به خلاف اَسلاف ، سیرت و طریقه شیطنت و غوایت را پیش نهاد خود کردند ، پس بنا [ بر ] حکمت کامله حضرت عیسی علیهالسلام روح اللّه مانند موسی بن عمران از ابتداء تولد ، آیات بیّنات و معجزات باهرات ظاهره⁽¹⁾فرمود برای آنکه متدرّجاً مردم را از این آثار غریبه و اطوار عجیبه الهیّه روی به خود کنند که زمان بعث و تبلیغ احکام دیگر ایشان را محلّ انکار نباشد ، و برای متابعت اوامر الهیّه مهیّا و موجود باشند .

و شاید یک جهت امتداد نبوّتِ حضرت ختمی مآب تا چهل سال همین باشد که صیت نبوّت وی از این کرامات مشهوره بر تمام عالمیان برسد تا زمان ابلاغ ، ادّعاء جهل نکنند و نگویند ما مطلّع نشدیم .

و این مطلب واضح است که اگر از کسی امر عجیبی و خارق عادتی در بلدی ظاهر شود به فاصله اندکی بر تمام ممالک و اهل آنها میرسد . پس به اعتقاد امامیّه از زمان تولد حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله تا زمان رسالتش چه قدر معجزات ساطعه ظاهر شد ، و همچنین از حضرت ابراهیم علیهالسلام و حضرت موسی علیهالسلام و حضرت عیسی علیهالسلام .

خلاصه بعد از مضیّ ششصد سال از عروج و صُعود حضرت عیسی علیهالسلام به عالم اعلی در مکّه معظمه نبی مکّی مدنی مبعوث شد برای آنکه تمام شرایع یهود و نصاری و مجوس در معرض انمحاء و انطماس بوده بلکه بر حسب واقع غالب ناس مشرک و بتپرست بودند ، خصوص در مکّه و اطراف آن مثل زمان بعث حضرت خلیل علیهالسلام که بسیار مشابه به زمان آن بزرگوار است ، پس اهل آن زمان احتیاجشان به نبی بیش از ازمنه دیگر بوده از آنکه زمان فترت رسل و تفرّق سبل و انحراف ملل و اختلاف دول ، و نائره ضلال مشتعل بود و مردمان به امور باطله مشتغل ، شغل اعراب عبادت اوثان ، و کار عجم تعظیم نیران ، و سعی اتراک تخریب بلاد ، و عمل تاجیک تعذیب حجاد ، و دأب هنود عبادت بقر ، و عادت ارمنیّه پرستش صنوبر و سجود شجر ، و سنّت اکراد تعظیم حجر ، یهود در جُحود ، و نصاری حیاری ، و سایر فرق در بوادی ضلال ، و جمهور امم در اودیه خیال حیران و سرگردان ؛ پس بر خداوند لازم بود ارسال نبی و بعث رسولی مانند محمد که کسر اصنام و ابطال مذهب عَبَده کواکب و اجرام و اجسام نماید ، و جز خدا نگوید ، و قدم جز در راه خدا نگذارد .

پس چنانکه انبیاء اولوالعزم بدون آلایش با کمال فقر بر تمام خلق مبعوث شدند و بر همگی غالب گردیدند از نوح و ابراهیم و موسی و عیسی علیهمالسلام ، آن جناب هم بدون پدر و مادری با کمال پریشانی با کثرت اعداء و کُفّارِ خارج و داخل از خویش و بیگانه ، در مدت قلیله بدون معین و معاون ، غلبه بر تمام ملوک و سلاطین روی زمین یافت ، و حال آنکه لشکرش محصور و معدود بود ، مع هذا مقاومت با آلاف و الوف جیوش دول و پادشاهان روی زمین داشت .

با وجود این قیصر در قصرش متزلزل ، کسری از هیبتش منکسر ، نجاشی در طاعتش بهر ضِراعت⁽¹⁾به زیر ، خاقان بندهوار به درگاهش مستجیر ، و اکنون هزار و دویست و نود و شش از هجرتش گذشته است ، از مشارق و مغارب ارض اسم مبارکش به اصقاع⁽²⁾و اسماع ملکوتیان عالم اعلی میرسد ، و با کمال عظمت در تلو نام نامی حضرت احدیت اسم گرامی او را میبرند .

پس میگوئیم : چنین کسی در آن زمان وجودش لزوم داشته ، بعد از تثبیت این مطلب که وجودش را لازم دانستیم مانند ازمنه سالفه ، باید او را چون انبیاء دیگر با کتاب و شریعت بدانیم تا ثمره وجودش که جود وجودت بر خلیقه است معلوم شود .

در اینکه شریعت نبویّه دلالت بر حقیّت مدّعابه میکند

پس همین شریعت موضوعه موجوده را دلیلی بر صدق دعوی آن جناب میدانیم ؛ از آنکه اسرار و حکم هر یک را برای هر که مخالف است ذکر مینمائیم میگوید ناشی از معرفت و حکمت است ، و کسی بدان وضع و طور قدرت ندارد بیاورد مگر آنکه حکیم و علیم و دانا باشد .

و عجب است اصول و فروع این شریعت به تصدیق اهل کتاب از حساب بیرون است چگونه این پیغمبر برگزیده در اندک زمان این همه احکام و اوامر و نواهی مفروضه و محرَّمه و مباحه و مندوبه و مکروهه را آورد مثلاً از برای یک نماز که فریضه واجبه است چهار هزار مسأله از طریق وحی به ائمه هدی القاء شده و اکنون در کتب فقهاء امامیّه اثناعشریّه مضبوط است ، جز اینکه از خلاصه علم حضرت احدیّت این گونه دقایق و حقایق و مسائل و احکام افاضه شده باشد مطلبی دیگر نیست .

و هم چنین احکام دیگر هر یک را که به دقّتِ نظر ملاحظه مینمائیم همین قسم است که

از عامّه و خاصّه از یک کرور علاوه کتابها در بسط و شرح عقلیّات و شرعیّات این شریعت بیضاء و ملّت غرّا نوشته شده است ، باز عشری از اعشار دقایق آن را ندانستهاند ، و عقلاء و حکماء و ادباء و فقهاء و علماء از فهم دقایق و درک حقایق آنها عاجز شدهاند .

و عجب آن است که تمام آنها اقتباس از کتاب اللّه مجید شد از آنکه قرآن ذو محامل و وجوه است و این تفصیلات را به نهج حق و صواب از آن کتاب مستطاب استفاده و استفاضه کردهاند .

پس یک دلیل بر حجیّت خاتم النبیّین محمد بن عبداللّه صلیاللهعلیهوآله همین شریعت موجوده است که تمام آن در این کتاب مجید است ، و در آن خداوند سبحان فرموده است : « إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ . . »⁽¹⁾الی آخره .

و أیضاً فرموده : « قُل لَّئِنِ اجْتَمَعَتِ الاْءِنسُ وَالْجِنُّ عَلَی أَن یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لاَ یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ کَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً »⁽²⁾.

و ایضاً فرمود : « وَلَوْ کَانَ مِنْ عِندِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلاَفاً کَثِیراً »⁽³⁾.

وبلغاء و فصحاء عرب تمام عاجز شدند از آوردن آیهای مثل آیات قرآنیه و اقرار به عجزشان نمودند .

و بدان اصول و فروع این شریعت از این قرآن است هر کس تواند مثل یکی از جزئیات این دین را بیاورد که کسی را مجال انکار نباشد چنان است در کلمات قرآن نیز متصرّف و مقتدر است تَعَالَی اللّه عن ذلک علوّاً کبیراً .

کجا مخلوق عاجز با خالق قادر میتواند معارضه کند ! و کجا عقل قویّه حکم مینماید که تمامت ائمّه طاهرین معصومین و علماء راسخین و حکماء متألّهین و عرفاء مرتاضین از متقدمین و متأخرین مجموعاً در این هزار و دویست و نود و شش سال بر خطا و غلط رفته

باشند ! و چنانکه در مقام معرفت اسماء و اوصاف الهیّه کامل شدند در معرفت حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله و شریعت مرضیّهاش نیز عالم و کامل بودند و تا به حال شنیده نشده است که جمعی از علماء اولوالألباب والبصائر که متدیّن به این دین بودهاند به مذهب دیگر غیر از مذهب جعفری علیهالسلام مائل و راغب شده باشند یوماً فیوماً بر اتقان عقیده ثابتهشان افزوده شد .

و مراد من آن کسانی است که ریاضات نفسانیه کشیدهاند و ترک علائق دنیویّه نمودهاند بدون غرض و تعصّب حقیقت این دین را بدون تقلید خواستهاند بدانند و بفهمند و درست رسیدگی کنند ، و البته اجماع اینگونه خواص از اهل علم و حق بر سهو و خطا نیست . .

در اینکه این شریعت محفوظ و باقی است تا روز قیامت بر حسب وعده صادقه الهیّه

و خداوند هم وعده فرموده است که دین آن جناب را حفظ فرماید که از وساوس و شرور شیاطین جنّ و انس مصون و مأمون باشد و رخنه و ثلمه بر وی نتوانند وارد آورند ، و اندراس دین وقتی است که قرآن مندرس شود ، و آن به آیه کریمه « وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ »⁽¹⁾هرگز مندرس نمیشود ، و عجب مولوی توضیح کرده است :

مصطفی را وعده داد الطاف حق***که بمیری تو نمیرد این ورق

کس نیارد بیش و کم کردن در او***تو به از من حافظ دیگر مجو

رونقت را روز روز افزون کنم***نام تو بر زرّ و بر نقره زنم

منبر و محراب سازم بهر تو***در محبّت⁽²⁾قهر من شد قهر تو

چاکرانت شهرها گیرند و جاه***دین تو گیرد زماهی تا به ماه

هست قرآن مر تو را همچون عصا***کفرها را ردّ کند چون اژدها

پس شریعت نبویّه که منتزع از کتاب الهی است مادامی که آسمانها برپاست و زمینها منبسط الی یوم القیامه در تلو حمایت و حراست حق است .

و اگر بعد از رسول مختار صلیاللهعلیهوآله پیغمبر دیگر میآمد البته این دین و کتاب در معرض نسخ و زوال بود .

و یک جهت اینکه این دین مندرس نمیشود به واسطه نیامدن پیغمبر دیگر است ، چنانکه سابقاً عرض کردم ، انبیاء اولوالعزم مبعوث شدند برای آن بوده که دین الهی به واسطه امتداد وقت و زمان و غلبه هواهای نفوس شریره خبیثه و اغواء شیطان و اَتباع ضالّه مضلّهاش روی به انمحاء بود ، پس خداوند برای صلاح احوال عباد ایشان را با شریعت تازه فرستاد تا بدانند و غافل نشوند ..

و چنانکه برای انبیاء اولوالعزم دوازده وصی بوده به روایات صحیحه که زمانی بعد از زمانی علی حسب الوصیّة جلوه میکردند و احکام حقّه نبیّ سابق را گوشزد مردم مینمودند ، و در وقت رحلت و وفات به وصیّ خودشان توصیه در حفظ دین مینمودند ، بعد از اینکه وصی دوازدهم از دنیا رحلت میکرد خلق در فترت و جهل بودند و اهل آن زمان انتظار پیغمبری دیگر داشتند تا بیاید و تجدید دین کند ، چنانکه در ششصد سال مدّت ممتدّه از زمان عیسی روح اللّه تا سیّد انبیاء علیهمالسلام همین قسم بوده ، حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله را هم اوصیاء به امر حق معین شد تا در مقام حفظ دین باشند ولی فرقی که دارد آن است نبوّت به حضرت ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله ختم شد و دیگر نبی و شریعت علی حده نخواهد آمد⁽¹⁾

در بیشتر منابع روایت بدینگونه نقل شده خطاب به امیر مؤمنان علیهالسلام : « انت منی بمنزلة هارون من موسی الا انه لانبی بعدی » . رجوع کنید به : الهدایة شیخ صدوق : 160 ، رسائل المرتضی 3/20 ، الاقتصاد ، شیخ طوسی : 222 ، اشارة السبق ، حلبی : 53 کافی 8/26 ، علل الشرایع 1/66 ، اکمال الدین : 278 ، الغدیر 1/38 به بعد از مصادر مختلف ، نیز رجوع کنید به : کشاف القناع ، بهوتی 6/213 ، نیل الاوطار ، شوکانی 7/356 .

در ابقاء وجود حجت برای حفظ دین و تجدید آن در رأس هر مائه به ید عالمی و بقاء عترت طاهره با قرآن

و از این جهت به عقیده امامیه اثنا عشریّه و بعضی از عامّه خداوند مانند خضر و الیاس عمر طویل به وصیّ دوازدهم آن بزرگوار که سلطان عالم و خلیفة اللّه فی الأرض است مرحمت فرمود تا حافظ دین باشد و اگر ظاهر میشد احتمال قتل آن بزرگوار میرفت و مصلحت منظوره و حکمت حتمیّه منتفی میگردید .

البته و برای همان است که امام فرمود : « در رأس هر صد سال یک نفر از رجال ذوالقدرة والاجلال برانگیخته میشود تا این دین را نگهبان باشد »⁽¹⁾. .

پس علماء و رجال مخصوصین از علماء ماضین و لاحقین آمدند و میآیند که امر ایشان منتهی به امام عصر عجل اللّه فرجه الشریف میشود ، و از خاتم الاوصیاء نیز این رشته به خاتم النبیین کشیده میشود ، و از آن حضرتِ مهرْ طلعت به ساحت بارگاه احدیّتی ، و از این جهت است که فرمودند : « از خدا خواستهام این کتاب و عترت زکیّهام ـ که همین اوصیاء هستند ـ از یکدیگر جدا نشوند تا آنکه بر من در کنار حوض کوثر وارد شوند » .

و دعاء آن بزرگوار برای حفظ دین بوده است تا دو ترکه رسول اللّه صلیاللهعلیهوآله ، در دنیا با هم باشند و کسی نتواند این دو را مهجور کند با وعدههای الهی و دعاء جناب ختمی پناهی صلیاللهعلیهوآله ، و چگونه مُتمکّن از این عمل شوند حاشا للّه !

پس مدلول کریمه « کُلُّ شَیْءٍ هَالِکٌ إِلاَّ وَجْهَهُ »⁽¹⁾به تفاسیر معتبره معتمده ، دین آن سرور است که هر چیزی و شریعتی در معرض زوال است مگر دین آن بزرگوار .

و همچنین در این مدت متمادی که دوازده تن اوصیاء مکرّمین وصایت و خلافت کردهاند اگر بنا بر حکمت کامله صدمه و بلیّهای دیدهاند و نتوانستند بنا بر حسب ظاهر کما ینبغی انفاذ و اجراء احکام الهیّه نمایند در آخر زمان و پایان عصر و دهر نبوّت آن سیّد مکرّم معظم را به اعتقاد ثابت جازم اثناعشریّه امام عصر عجّل اللّه فرجه از پرده خفا ظاهر میشود ، و مانند آفتاب درخشنده این دین متین را ظاهر مینماید و [. . .⁽²⁾] میفرماید ، و خصوصیّات دین و امور مخفیّه که تعلّق بدین شریعت داشته آشکار میکند ، و دیگر در وجه ارض هوا پرستی نمیماند⁽³⁾. .

و فرقه یهود و نصاری و امم دیگر در مقام طوع و تسلیم برمیآیند ، و این مدّت زمان هم مهلت ایشان بوده چنانکه شیطان و اتباع وی را مهلت دادند ، و آنها آخر الامر به دست آن حضرت کشته میشوند ، و بعد از آن جناب دیگر زمان فترت و جاهلیّتی نیست به عکس ازمنه سابقه که مجملاً اشارتی کردم ، پس هنیئاً لأربابِ النَّعیمِ نَعِیمُهُم .

خوشا به حال کسانی که از این دین بهرهمند و خرسندند ، و در دار دنیا سعادتمند !

و این کلمات موجزه را که در اثبات نبوّت خاصّه تحریر کردم در شروح کثیره منطوی است ، در آراء و ادلّه دیگر بر اثبات این مطلب میتوانیم استظهار کنیم ، حال رجوع کنیم به آنچه حضرت عبدالعظیم علیه السلامُ والتکریم عرض کرد .

در معنی « خاتم النبیین » است و فرق بین « خاتِم » و « خاتَم »

اولاً گفت : آن کسی که نبیّ من است محمّد صلیاللهعلیهوآله نام است که بنده خداست یعنی : مقام نبوّت و رفعت قدر و ستایش شایسته ، برای بندگی و اطاعت حق کردن به وی اعطا شد و رسول پروردگار گردید .

و بدان که خداوند مجید در کتاب حمیدش فرموده است : « مَا کَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِن رِّجَالِکُمْ وَلکِن رَّسُولَ اللّهَ وَخَاتَمَ النَّبِیِّینَ »⁽¹⁾.

اما « خاتِم » ـ به کسر تاء دو نقطه ـ معنی آخر است ، یعنی آن بزرگوار آخر پیغمبران بوده است و بعد از آن جناب دیگر پیغمبری نیست ، و « خاتَم » به فتح تاء ـ و جمع آن خواتیم است ، و صاحب « مجمع البحرین »⁽²⁾فرمود : کسر آن مشهورتر است ، و هو حَلَقَةٌ ذاتُ فُصٍّ مِن غَیرِها فَاِنْ لم یکُن لها فُصٌّ فهی فَتخَة کَقصبَة بالفاءِ وَالخاءِ المُعجَمَةِ وَالتاءِ . .

پس در آیه کریمه هم فتح جایز است و هم کسر ، اگر به فتح خوانده شود به معنی زینت است چنانکه انگشتر زینت دست است آن وجود مبارک هم زینت وجودات شریفه انبیاء بوده ، و اگر به کسر خوانده شود اسم فاعل است و آن به معنی آخر است .

و خاتم الطّین آن چیزی است که با موم بر سر کاغذها و پارها و امثال آن میزنند⁽³⁾، معروف است .

و مرحوم قاضی ابو سعید علیه الرحمه فرموده است : وهو صاحِبُ دائِرَةِ الرِّسالةِ الکُلیّةِ لِمَجْمَعِ آحادِ الرِّسالاتِ فَهُو الرَسُولُ اَوّلاً وآخِراً وَظاهِراً وَباطِناًم؛ لاَِنّه کانَ نبیّاً وَآدَمُ بَینَ الماءِ

وَالطّینِ ، وَهذا معنی⁽¹⁾کَونِهِ خاتَمَ النَبیینَ ـ بِالفَتحِ ـ حَیثُ یَکونُ فُصوصَ النُبُوّاتِ کنُقَاطٍ فی مُحیطِ تِلکَ الدائِرة اَو کَجَواهِرَ فی اطرافِ ذلِکَ الخاتَمَ بِالحَقیقةِ وَکذا الخاتَمَ بالملکة اِذا کانَ معناه .. الی آخره .

در جهت خاتمیت حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله

و علّت خاتمیّت اشرف موجودات را اهل علم و کمال متعرّض شدهاند که هر کس در وجود مقدّم است باید در ظهور متأخّر باشد و هر آنکه در ظهور مقدم است در وجود مؤخّر است .و برای این بیان مؤکدات و مؤیّدات بسیار است . خلاصه لقب خاتم النبیین را خداوند سبحان در کلام مبین به پیغمبر خود مرحمت فرمود و از برای خاتمیت رسالت حضرت ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله ادّله قاطعه بسیار است ، یکی از آنها هم خاتم النبوة است که بر کتف مبارکش بود ، و آن ادلّ دلائل حسیّه است بر خاتمیّت و آخریّت آن جناب .

در معنی مهر نبوّت است و مضمون شریف آن

و در بعضی از کتب مروی است که : بزرگی و برآمدگی آن به مقدار سیبی بود یا به قدر کف دستی که مادرش آمنه بنت وهب ذکر کرد : چون آن جناب متولد شد ، ملکی او را در آبی فرو برد و از آب بیرون کرده ، آنگاه کیسهای برآورد که در آن مهری بود . پس بر کتف آن جناب زد . و آن به مانند تخممرغی و به مثابه زهره درخشنده بود . قولی آن است که در او نوشته بود : توجّه حَیثَ شئِتَ فَاِنّکَ منصُور⁽²⁾.

و در بعضی کتب است که : مکتوب بود : مُحّمدٌ رَسولُ اللّه صلیاللهعلیهوآله ⁽³⁾.

بهتر آن است انجام عرض ثانی داعی از عرض دین حضرت عبدالعظیم علیهالسلام که در ثبوت نبوّت حضرت خاتم الانبیاء بوده است استطراف از منثور و منظوم اقاویل علماء و حکماء و شعراء شده در این کتاب فی الجمله تحریر شود تا بهره خوانندگان از مناقب نبویّه احمدیّه زیاده شود و تکمیل مقالات سابقه را هم که ناقص بوده کرده باشیم .

پس بدان حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله امّی است و مکّی از آنکه در امّ القری متولد شد ، و این وجه از وجه دیگر اولی است .

کما قال اللّه تعالی « هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الاْءُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَإِن کَانُوا مِن قَبْلُ لَفِی ضَلاَلٍ مُبِینٍ »⁽¹⁾و جناب ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله هم نیز یکی از امیّین است و محل تولّدش نیز در بدو این عرض ذکر شد .

و اکنون در روز میلادش ساکنین خیر البلاد ضیافتها و شادمانیها میکنند و زمان انعقاد نطفه طیبّهاش در ماه جمادی الثانیه در ایام تشریق نزدیک جمره وسطی بود به جهت اینکه عرب به مقتضای فصل حج میگزاردند .

اما روز تولدش یوم جمعه در هفدهم ماه ربیع الأول و هفدهم دی ماه فرس در بیستم درجه جدی بعد از پنجاه و پنج روز از عام الفیل در بیست و هشتم نیسان و بیستم شباط رومی بود ، و پدر بزرگوارش عبداللّه بن عبدالمطلب و مادرش آمنه بنت بره که پدرش وهب است ، و در فصل و ماه تولدش گفتهاند :

فَوَجهی وَالزَّمانُ وَخَیر شهرٍ***رَبیعٌ فی رَبیعٍ فی ربیع⁽²⁾

یقول لنا لسان الحال منه***وقول الحق یعذب للسمیع

فوجهی والزمان وشهر وضعی***ربیع فی ربیع فی ربیع

کافر و ترسا یهود و گبر و مُغ***روی سوی تو آورند سلطان الُغ

زمان مقابله نوشته شد . ( حاشیه مؤلف رحمهالله ) .

و مرحوم شیخ المحدّثین کلینی در دوازدهم شهر مذکور ، تولّد آن بزرگوار را ذکر فرموده⁽¹⁾و این قول مطابق عقیده مخالف است .

و در کتب اهل سنّت و جماعت مروی است که در زمان ولادت حضرت رسالت صلیاللهعلیهوآله فرمود : « ربّی الرّفیع الاعلی »⁽²⁾.

و ایضاً در گاهواره فرمود : « الحمد للّه کبیراً والحمد للّه کثیراً سبحان اللّه بُکرة واصیلاً » .

و عباس عمّ اکرم حضرت خاتم در قصیدهاش فرموده است :

وَاَنتَ لمّا وُلدتَ اَشرَقَتِ الـ***أَرْضُ وَضاءَتْ بِنُورِک الاُفُقُ

فَنَحْنُ فی ذلِکَ الضِیاء وَفیِ الـ***ـنُّور [ و ] سُبُلَ الرّشادِ نَختَرِقُ⁽³⁾⁽⁴⁾

و تا چهل سال آشکارا مأمور به تبلیغ احکام نشده ، بعد از چهل سال ، ده سال ـ چیزی علاوه ـ در مکّه علی رؤس الاشهاد والعلانیة ، ابلاغ دعوت خود را فرموده سودی نبخشید ، جمعی قلیل اجابت نمودند وجمّی کثیر تکذیب وی کردند ، و ده سال دیگر هم با قدری از شهور در مدینه توقف فرمود بعد از هجرت ، و شصت و سه سال و ماهی به قولی کم یا تمام این عدد مذکور از عمر شریفش گذشت . .

در روز و ماه وفات حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله و بیان اسم مبارک آن جناب

و عاقبت جزاء ارشاد و هدایت نفوس از اهل ضلال و عبده اوثان و مشرکین آن شد آن

بزرگوار را به زهر شهید نمودند و در روز دوشنبه وقت عصری الی الرفیق الاعلی گویان در کنف حضانت و کفایت حضرت امیر علیهالسلام در بیست وهفتم ماه صفر یا بیست و هشتم از دنیا رحلت فرمود ، و از آب چاه غرس بر سریر امّ سلمة حضرت امیر علیهالسلام آن جناب را غسل داده ، و به بُردی که از سُحُولیّه یمن آورده بودند کفن کرد و در همان مکان که از دنیا رحلت فرموده بود مدفون گردید ، و آفتاب تابنده جان جهان که از آسمان امکان طُلوع فرموده بود در توده خاک یثرب غُروب نموده ، و اسم مبارکش را خداوند محمد صلیاللهعلیهوآله گذارد و احدی به این اسم موسوم نشد⁽¹⁾، وَ رَجُلٌ محَمَّدٌ عَلم منقول است یعنی : کثیرُ الخِصالِ المَحْمُودَة⁽²⁾.

و سُهیلی گفته است : محمد مبالغه در حمد است⁽³⁾دفعةً بعد دفعةٍ و مرّةً بعد مرّةٍ ، وَاسمُهُ مَمدُوحُ وهُوَ مِن اَعلامِ نُبُوّتهِ ، یا آنکه صاحب مقام محمود است .

و قال ابوطالب علیهالسلام :

وَشقَّ لَهُ مِن اِسمه لیجلّلهَ⁽⁴⁾***فَذُو العَرشِ مَحْمُودٌ وذَاکَ محمّد⁽⁵⁾

و به فارسی هم گفتهاند :

احد نام خود احمد نام او کرد***به او از راه وحدت گفتگو کرد .

محمد کآفرید ایزد تمامش***زنام خود برون آورد نامش⁽⁶⁾

و در مدح حضرت ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله قصیده صیمری معروف به « بُرده »⁽¹⁾بهتر مدایح و قصاید است :

مُحَمَّدٌ سیّد الکَونَین وَالثَقَلَین***وَالفریقَین مِن عُرْب وَمِن عَجَمِ

نَبیُّنا الآمرُ الناهی وَما اَحَدٌ***اَبَرُّ مِن قَولِ لا مِنه ولا نَعَمِ

هُو الحَبیبُ الذّی تُرجی شَفاعَتُه***لِکُلِّ هَولٍ مِنَ الاَهوالِ مُقتَحَمِ

هُو الذّی تَمَّ مَعَناهُ وَصُورتُه***ثُمَّ اصطَفاه حبیباً بارِئُ النَّسَمِ

مُنَزَّهٌ عَن شَریکٍ فی مَحاسِنهِ***فَجَوهرُ الحُسن عَنهُ غَیر مُنقَسمِ

دَعا اِلی اللّهِ فالمُستمسِکُون بهِ***مُستمسِکونَ بِحَبلٍ غَیرَ مُنفَصِمِ

دَع مَا ادَّعتَه النَّصاری فی نَبیِّهِمُ***وَاحکُم بِما شئتَ مدحاً فیه وَاحتَکِمِ

فَانسِب اِلی قَدْرهِ ما شئتَ مِن شَرَفٍ***وَانْسِب اِلی ذاتِه ما شِئتَ مِن عظَمِ

فَمَبلغُ العِلم فیه اَنَّهُ بَشَرٌ***وَاَنَّه خیرُ خَلقِ اللّهِ کُلِّهِمِ

کَالزَهرِ فی ظَرفٍ وَالنبأ فی شَرَفٍ***والبَحر فی کَرَمٍ وَالدَهر فی هِمَمِ⁽²⁾

و سنائی در مدح حضرت نبوی صلیاللهعلیهوآله هر دلی را مسرور دارد :.

احسنت یا بدر الدّجی***لبیک یا وجه العرب

ای روی تو سلطان روز***ای موی تو سلطان شب

شمس الضحی ایوان تو***بدر ظلم دیوان[ تو ]

فرمان همه فرمان تو***ای مهتر عالی نسب

فردوس اعلا گوی تو***حکم تجلّی روی تو

ای در خم گیسوی تو***جانها همه جانان طلب

برنه قدم ای شمع دین***بر شهپر روح الامین

کروبیانت بر یمین***روحانیانت براست وچپ

در جان جانها دست کن***چون نیست کردی هست کن

ما را زکوثر مست کن***بس بود این نار عنب

در خصایص حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله از ثبوتیّه و سلبیّه اجمالاً

و حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله را خصایصی بود ذاتاً و صفةً و خارجاً که غالب آن متفّق علیه است ، و بعضی محل کلام است⁽¹⁾:

اوّل : وجوب مسواک کردن .

دویم : وجوب صلاة لیل و صلاة عید و جمعه و نحر .

سوّم : اداء دین از آنکه بمیرد و نتواند بدهد .

چهارم : وجوب مشورت با اصحاب .

پنجم : حرمت صدقه .

ششم : حرمت کتابت خط و انشاد شعر .

هفتم : حرمت اکل سیر و پیاز و هر غذای بد بوی . .

هشتم : جواز نکاح علاوه از چهار زن به عقد دائم .

نهم : دخول مکّه بدون قتال با سلاح جنگ .

دهم : جواز صوم وصال .

یازدهم : وجوب اجابت زنان با میل حضرت خاتم صلیاللهعلیهوآله اگر چه مزوّجه باشند بعد از رها شدن .

دوازدهم : جواز بخشیدن زن خود را به آن جناب ، و جواز دخول بدون عقد ، و در آن قول بعضی را تأمل است .

سیزدهم : عدم جواز دخول زوجه خود مگر بعد از دادن صداق .

چهاردهم : حرمت نکاح ازواج آن جناب از برای امّت .

پانزدهم : ازواج آن جناب امّهات مؤمنین باشند .

شانزدهم : محسنات ازواج را دو اجر و مسیئات را نیز دو عقوبت .

هفدهم : حرمت رفع صوت فوق صوت آن بزرگوار .

هیجدهم : سبقت و انشاء سلام بر نساء و اطفال و ارامل و ایتام .

نوزدهم : ختم نبوت .

بیستم : سایه نداشتن⁽¹⁾.

بیست و یکم : مخصوص به معراج جسمانی بودن .

بیست و دوم : مؤیّد به روح القدس بودن .

بیست و سوم : جامع معجزات انبیاء است .

بیست و چهارم : جواز تصرّف در نفوس و اموال و ممالیک مردم .

بیست و پنجم : جواز اخذ غنایم قبل از قسمت کردن و دیگر خصائص نبویّه از ثبوتیّه و سلبیّه بسیار است که اسرار بعضی آشکار و فهم بعضی دشوار ، این رو سیاه خواست در این محل اشعاری کرده باشد . .

در ازواج حضرت رسول است

و ازواج رسول صلیاللهعلیهوآله در حین وفات بنا بر این سه بیت که ابوالحسن بن فضل حافظ عامی گفته است نُه تن بودند⁽¹⁾.

تَوَّفی رَسُولُ اللّه عَن تِسع نِسوةٍ***اِلیهِنَّ تُعزی الکُرماتُ وتُنسَبُ

فَعایشَةٌ مَیمونةٌ وَصَفیّةٌ***وَحَفَصةُ تَتلُوهُنَّ هِندٌ وزَینَبُ

جَویریةٌ مَعْ رَمْلَةٍ ثُمّ سُودَةٍ***ثَلاثٌ وَسِتٌّ ذِکْرُهُنَّ مُهذَّبُ

و خوش دارم ختم کلامی داعی در این مقام به این آیه کریمه شود : « وَمَن یَبْتَغِ غَیْرَ الاْءِسْلاَمِ دِیناً فَلَن یُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِی الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِینَ »⁽²⁾.

خلاصه از ایجاز و اجمال فضایل نبویّه محمّدیه صلیاللهعلیهوآله خجل و معتذرم ، و بهتر آن است ختم این محرّرات به الفاظ قصار و امثال حِسان خاتم پیغمبران صلیاللهعلیهوآله شود که علی بن حسین مسعودی برخی از آن را جمع کرده است در کتاب « مروج الذهب » برای رفع اشتباه با اقوال حکماء و فصحاء عرب مینویسم :

« الارواح جنود مُجَنَّدَة فَما تَعارَفت منها ائِتَلفت وَما تَناکَرَ مِنها اختَلَف » .

« یا خَیلَ اللّهِ! ارکَبی وأَبْشِری بالجنَّة » .

« الآن حَمِیَ الوَطیسُ »⁽³⁾.

« ماتَ حَتْفَ انفِه » .

« الیَدُ العُلیا خَیرٌ من السُّفلی » .

« قَیّدوا العِلم بالکِتاب » .

« الاعمالُ بالنّیّات » .

« المرءُ مَعَ مَن أحَبّ » .

« السعید مَنْ وعظَ لِغَیْره » .

« وانَّ من البیان سحراً » .

« الدالُّ علی الخیرِ کَفاعِلِه » .

« الوَلَدُ للفِراشِ وَللعاهِرِ الحَجَرُ » .

« حُبُّکَ لشیءٍ یُعمی ویُصمّ » .

« لَیسَ منّا من لا یَرحَم صَغیرَنا ولا یَعرفُ حَقَّ کَبیرَنا » .

و« کُلُّ مَعروفٍ صَدَقةٌ » .

« السّفَرُ قطعَةٌ مِنَ العَذابِ » .

« المُسْلِمُونَ عِنْدَ شُروطهم » .

« الرّجُلُ أحقّ بصدرِ مَجلِسِهِ وَصدر دابّته » .

« تَمامُ التحیّة المُصافحَة » .

« الشاهِدُ یَری ما لا یَری الغائب » .

« الغِنی غِنَی النَّفس » .

« ارحَم مَنْ فی الأرضِ یَرْحَمْکَ مَنْ فِی السّماء »⁽¹⁾.

و خوب است به شرح جملتی از معنی امامت و لیاقت امام و ستایش حضرت شاه ولایت علیهالسلام و عترت طاهرینش به نحو اجمال و اختصار برایم از آنکه امامت در تلو نبوت است چنانکه عدالت در ضمن توحید .

قوله علیهالسلام : « و اقولُ : إنّ الامامَ والخلیفةَ وولیَّ الامر بعدَه امیرُ المؤمنین علیُّ بن أبی طالب » علیهالسلام ⁽¹⁾. .

یعنی : میگویم بعد از پیغمبر صلیاللهعلیهوآله پیشوا و خلیفه و متوّلی امر آن جناب ، شاه ولایت علی بن أبی طالب علیهالسلام است .

بدان که امام بعد از سیّد انام بر تمام خواص و عوام حضرت امیر علیهالسلام است و مذهب صحیح حق همین است ، و اگر کسی بعد از رسول مختار صلیاللهعلیهوآله غیر آن بزرگوار دعوی خلافت و امامت کرد بر خلاف حق بود بلکه بر باطل و عاطل است ، و ما طایفه امامیّه را در اثبات این دعوی و عقیده براهین قاطعه است ، خداوند توفیق فهم و درک تمام آنها را بدهد تا تحریر و تقریر شود و امام به فارسی پیشوا را گویند و آیه کریمه « یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ »⁽²⁾مثبت مطلوب است ، و حدیث نبوی صلیاللهعلیهوآله : « مَن ماتَ ولم یَعْرِفْ اِمامَ زَمانِه فقد ماتَ میتَةَ الْجَاهِلِیَّةِ »⁽³⁾در افواه فریقین مشهور است .

و از مفهوم مخالف این حدیث که متفق علیه و مقبول طرفین است میتوان استنباط کرد که هر کس جاهل به مقام مرد فاسق فاجر جاهلی باشد و در آن جهل بمیرد هر آینه موت وی موت اهل جاهلیّت نیست یعنی : نقصی برای وی نمیآید ، مثلاً کسی معاویه و یزید

و امراء جور را از امویّه و عباسیّه را نشناخت و مُرد ، حرجی بر دین وی نخواهد بود .

و معنی زمان فترت و جاهلیّت آن است که مردمان امام و پیشوائی نداشته باشند که به توسّط وی اخذ علوم و مسائل و احکام الهیّه که ناشی از رضاء و خوشنودی اوست نمایند و معلوم است به مدلول آیه مبارکه « أَطِیعُوا اللّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الاْءَمْرِ مِنْکُمْ »⁽¹⁾مراد از اطاعت اولو الامر مرد عاصی شارب زانی لائط نیست که خداوند در تلو اطاعت خود و رسول صلیاللهعلیهوآله قرار داده ، آن وقت معنی آیه این است که خداوند میفرماید مرا اطاعت کنید و اطاعت نبیّ معظّم معصوم نمائید و دیگر اطاعت فاسق فاجر کنید برای آنکه صاحب امر و حکم است .

بدان که در مسأله اثبات امامت روی خطاب و سؤال جز عامه عمیا نداریم اگر چه معتقد به امامت حضرت امیر علیهالسلام میباشند اما در مرتبه چهارم و تفضیل جمعی از مردم را بر جناب او .

و در این خصوص فریقین و طرفین را کتب و دواوین مفصّله است .

پس لابدّیم ماها که مأخذ و سندی بجز کتاب و سنّت و اجماع و عقل نداریم و بدین ادّله اربعه متمسّکیم با کمال انصاف بنشینیم و استمداد و استنصار از آنها بجوئیم ، و آنچه باعث ایقاظ از منام غفلت میشود و منقذ از ورطه ضلالت است چنگ زنیم ، و دو روزه دنیا را به نعیم دائمه عقبی ترجیح و تفضیل ندهیم .

پس این ادّله اربعه که هر یک رکن محکم و حصن متقن دین و ایمان است به سنّی ناصبی عامی میگوئیم :

اوّلاً : قائل به امامت حضرت امیر علیهالسلام هستی ولی در مرتبه چهارم ، ولی ما امامیه را اعتقادی بدین وسائط که ائمه شماست نیست ، پس امامت جناب ولایت علیهالسلام به اتفاق آراء ثابت ، امّا ادّعاء خلفاء بر حقیّت خودشان بر ما غیر ثابت است پس باید توئی که مُثبتی این

مطلب را بر بنده که نافی و منکرم معلوم کنی که چگونه از این ادّله الیق و احقّ به امامت و امارت بعد از حضرت رسالت صلیاللهعلیهوآله شدند ، و از کدام دلیل و برهان سزاوار بودهاند که باید بر حضرت امیر علیهالسلام مقدّم باشند .

در دلیل نقل و عقل بر خلافت حقه شاه ولایت علیهالسلام و عدم لیاقت غیر

و اگر بخواهم با تو همراهی کنم میگویم : من مدّعی امامت آن بزرگوارم بدون فصل و واسطه . پس مدّعی مثبت است دلیل و بیان و بیّنه و برهان با من است ، چون موضوع مدّعا به در کمال سهولت است به واسطه کتاب و براهین نقلیّه و اجماعیه و عقلیّه لهذا مضایقه و دریغ ندارم که خود مدّعی گردم و برای تثبیت دعوی خود از هر یک که بخواهی بیّنه قویّه اقامه کنم بعون اللّه و حوله ، اما بطریق اختصار و اجمال این آیه کریمه را بخوان که فرمود : « إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَاماً قَالَ وَمِنْ ذُرِّیَتِی قَالَ لاَ یَنَالُ عَهْدِیالظَّالِمِینَ »⁽¹⁾.

یعنی : خداوند به حضرت ابراهیم علیهالسلام فرمود : من تو را امام از برای مردمان قرار دهندهام ، عرض کرد : ذریّه من بدین مقام مفتخر میشوند ؟ فرمود : ظالم بدان مقام نتواند رسید .

پس خلاصه آیه وافی هدایت آن است که امام نباید ظالم باشد بلکه امام معصوم از معاصی است از آن که ظلم به تمامت مراتبه و درجاته را که از شخص مکلّف دور نمائی همان عصمت باقی میماند ، و ظلم اعم است از هر عملی که مخالف رضاء و میل حق بوده باشد .

و هر آنکه تمام آنها را تارک باشد و در حالتی تابع و مطیع امر مولای خود گردد البته جنبه ملکوتی الهی در وی غالب و قاهر است ، و چنین کسی از جنس ماها نباید باشد و الاّ

داخل در این عنوان است « وَمَن یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّهَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ »⁽¹⁾حال ببینیم اعظم مراتب ظلم و فسق کدام صفت است ، در حال به اتّفاقیّ آراء هیچ ظلمی اعظم و اشدّ از شرک نیست به دلیل قوی« إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ »⁽²⁾.

و به حکومت عقل آیا هیچ ظلمی بدتر از آن هست که عبد مملوک که در هر حال متنعّم به نعم ظاهریّه و باطنیّه مولای خود است خود را از قید رقیّت و عبودیّت آقای خود برآورد و نافرمانی کند و امتثال اوامر و نواهی وی نکند و کفران ورزد .

پس به عقیده شماها عامه ، خلیفه بلا فصل پیغمبر ما صلیاللهعلیهوآله أبیبکر تا چهل سال مشرک بوده و عبادات اصنام و اوثان مینمود ، و در این مدت بر سیره و شیمه اهل شرک مشی میکرد و از قواعد این شریعت غرّاء بیضاء بهره نداشت ، بعد از ورود و وفور اسلام در بقیّه عمر ظاهراً متشرّع و متدّین بود .

و اگر از کتابهای خودشان این مطلب را بخواهید بهتر از فخر رازی که امام المسلمین شماست ندارند ، به بیّنه تصریح بر کفر و شرک وی کرده است ، و سائرین هم نوشتهاند و عقیده ایشان است بر آنچه میگویم .

و ما امامیّه هم در این عقیده با ایشان شرکت داریم و حق همین است که ابی بکر از چهل سال علاوه مشرک بود ، بعد ظاهراً ایمان آورد ، پس شرک ایشان مستصحب و ثابت ، اما اسلام و ایمان آوردن به طریق حتم و قطع محتاج به دلیل علی حده است که شماها ثابت نمائید مگر آنکه اسلام به محض تفوّه به شهادتین کافی باشد و کفر را ماحی .

و مذهب حق آن است که خدا و رسول صلیاللهعلیهوآله این گونه مسلمانی نخواستهاند بلکه هر چیز را معنویت و حقیقتی شرط است .

در اینکه شرک و کفر مانع عصمت است و توحید خالص حضرت امیر علیهالسلام

بلی ، فخر رازی شما میگوید : امامت در حالت شرک ظلم است .

یعنی : چندین سال اگر امام مشرک باشد ، بعد همان امام مؤمن شد و دیگر او را با بودِ ایمان ظالم نتوان خواند . و هم چنین گفته است : مراد از امامت نبوّت است در این آیه ، یعنی : نبی ظالم نمیشود و انبیاء عظام که از ذریّه ابراهیم علیهالسلام بودهاند ظالم نبودهاند .

بسیار خوب ، با او هم همراهی کرده میگوئیم : به بیان تو این آیه دلالت بر عصمت انبیاء میکند پس در این موضوع ابتداءاً شبهه نداشته باشید که انبیاء باید معصوم باشند از آنکه هر فاسقی ظالم است به نفس خود ، و هر آنکه متّصف به صفت فسق و ظلم شد لایق مرتبت نبوّت نیست ، و مراد از عهد هم عدم شرک است و ایمان به خدا چنانکه فرمود : « أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یَا بَنِی آدَمَ أَن لاَّ تَعْبُدُوا الشَّیْطَانَ »⁽¹⁾و شرک عموم دارد ، پس اگر طرفة العین نبی کافر بوده باشد لیاقت امامت البته ندارد از آنکه در روز الست با خداوند خود عهد بست که مشرک نشود .

پس خلاف امر و عهد قدیم نمود و شک آورد و غافل شد دیگر لایق این مقام نیست پس میگوئیم این قول منافی است با عصمتی که شماها در انبیاء کردهاید مگر آنکه شرک و کفر را که ظلم واقعی است منافی با عصمت ندانید ، و عاقل اینگونه معتقد نمیشود ، و بدین قول سخیف تفوّه نمیکند .

حال انصاف میخواهم از کسیکه دین خواه است و منصف بصیر ، آیا خبری هست که دلالت کند بر اینکه حضرت علی بن ابی طالب علیهالسلام در زمانی قلیل یا کمتر یک ماه یا یک روز فرضاً مشرک شده باشد ؟ و آیا کسی میتواند بگوید که آن جناب علیهالسلام در کنف حمایت

حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله تربیت نیافت ؟ و آیا خبری هست که هیچ وقتی از اوقات حضرت ختمی مآب بت پرستش کرده باشد ؟ یا آنکه انبیاء ماضین از مرسلین و غیرهم ستایش غیر خدا را کرده باشند ؟ به شماها که عامهاید و عصمت را بعضی در نبی شرط نمیدانید این رأی فاسد کاسد را در کتابهای خودتان ذکر ننمودهاید ، مثلاً حضرت ابراهیم علیهالسلام در طفولیّت چه شد که هیچ بت نپرستید و عاقبت بتها شکست و همه مردمان را به سوی خدا خواند جز مدد الهی به آن جناب . آیا چیز دیگر تصوّر میشود ؟

و همچنین حضرت موسی در خانواده کفر و شرک مرّبی شد ، برای چه بوده است که اظهار توحید و خداشناسی در بدو تولّد خود نمود ؟ جز اعانت خداوندی چیزی دیگر نبود .

و کذلک حالت حضرت مسیح و انبیاء دیگر را به خاطر بیاور و بگو این حالت که ترک شرک و کفر است در زمانی که همه عالم کافر و مشرک بودند همان عصمت خفیّه و لطف مکنون خداوند متعال است که در آن هیاکل شریفه قرار داد و در سایرین مقرّر نفرمود تا دامن طهارت و عصمت ایشان آلوده به هوا ستائی نشود .

و معلوم است این طایفه به مدلول « وَقَلِیلٌ مِنْ عِبَادِیَ الشَّکُورُ »⁽¹⁾بسیار اندکند یعنی : از تمام بنی نوع بشر ، یک صد و بیست و چهار هزار پیغمبر بدان صفت حسنه و وصف مستحسن متّصف و موصوف شدند ، و این خصوصیّت موجب شرافت ایشان است که عاصی نشدهاند ، و استعداد این فیض عظیم و فوز عمیم به ایشان مرحمت گردید و به سائرین داده نشد .

پس رعایا نباید با پیغمبر خودشان در ظلم و شرک به خدا مساوات داشته باشند و الاّ امتیازی بین ایشان نخواهد بود .

در اینکه ایمان و توحید حضرت امیر مؤمنان علیهالسلام به اراده الهیّه و حُسن استعداد حضرت مرتضویّه بوده است

حال بنگریم چه شد که حضرت امیر علیهالسلام در طفولیت مشرک نشد و به سنّ ده سالگی ایمان آورد ، جز مدد الهیّه البته نبوده است .

بلی ، در نبی معظم مکرّم صلیاللهعلیهوآله به توسّط روح الامین بود ولی در آن جناب ، آن فیض به توسّط حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله شد که تربیت آن جناب را از کوچکی متحمّل و متقبّل گردید ، و جهت اینکه تخصیص بدان بزرگوار یافت نه اطفال دیگر همانا خواست خدا بوده است ، یا به قول شماها به دعاء رسول صلیاللهعلیهوآله بود که به حضرت امیر علیهالسلام قابلیت و استعداد داده شود تا در جمیع اطوار مانند رسول مختار صلیاللهعلیهوآله باشد ، یکی از آنها ترک بتپرستی بود و معلوم است به منطوقه « وَمَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی »⁽¹⁾از روی هواء نفسانی نبوده است و آن بزرگوار در مدت چهل سال به تسدید روح القدس از برای نفس خود میلی نگذارد که او را از رضاء حق خارج نماید ، و حضرت امیر علیهالسلام هم به تسدید و تأیید آن جناب در این مدت ممتدّه وضعی تربیت یافت که متأدّب به آداب نبویّه صلیاللهعلیهوآله گردید ، یعنی : علی نبی شد و نبی علی .

در اینکه حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله در تربیت جناب امیر علیهالسلام با تکمیل این حدیث مأموریت داشت

و البته متعلّم و متأدّب از آثار معلّم و مؤدِّب متأثّر میشود و فرا میگیرد ، پس بعد از اینکه حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله مأموریت بر تربیت آن وجود مبارک داشته باشد و تکلیفی الهی شود برای او البته مانند اداء فرائض موظّفه باید مُولع و حریص بوده باشد که مأمورٌ به را به حدّ کمال برساند و معنی تربیت همان است که مُرَّبی مُرَّبی را به حدّ کامل خود کما ینبغی

برساند و الاّ کاملاً تربیت نکرده است و با قدرت ، تقصیر نموده است چنانکه در معنی ربّ العالمین مفصلاً فرمودهاند پس ابتداء بعثت حضرت ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله منتهای تربیت و تأدیب شخص حسّی⁽¹⁾حضرت ولایت مآب بود .

یعنی : آن جناب در بدو چهل سال بود و حضرت امیر علیهالسلام ده ساله ، و در این مدت ده سال به مدد حق ، لیلاً و نهاراً جوهر فطرت و ماده حقیقت ولایت مآب صلیاللهعلیهوآله را به نحوی مستعد فرمود که در حین رهاق برای استفاضه علوم غیبیّه از تمام مستعدّین و قوابل کلیّه بنی آدم اقوی و اشرف گردید ، و سبقت و قدمت در اسلام آوردن ورزید . قطع نظر از قبول کردن اسلام به تمام احکام مسائل حلال و حرام عالم شد . پس با این حالت پسندیده و بدین تربیت شایسته تو را نمیرسد که بگوئی در کوچکی و خردسالی ایمان آورد ، پس ایمان وی مقبول نیست اما ابیبکر در زمان کهن سالی ایمان به خاتم پیغمبران صلیاللهعلیهوآله آورد پس ایمان وی قبول شد ! بلی طفل خردسالی که قریب به بلوغ باشد با شیخ کثیر السن ابتداءاً در قبول تکالیف شرعیّه الهیّه علی السویّهاند مثل طفلی که تازه بالغ شده باشد و بخواهد مکلّف به تکلیفی گردد ، بین این دو نفر فرقی نیست حال ملاحظه کنیم کدام یک از این دو استعدادشان بیشتر است البته قوّه استعداد اطفال به واسطه آنکه در ترّقی است بیشتر است تا مرتبه وقوّه کهلیت ، اما شیخوخیت در ضعف وانحدار است از این تعبیر اسفل کمّلین⁽²⁾به حالت کبر سن ، و مفاد « العِلْمُ فِی الصِّغَرِ کَالنَّقْشِ فِی الحَجَرِ وَالعِلْمُ فِی الْکِبَرِ کَالنَّقْشِ فِی المَدَر »⁽³⁾شاهد خوبی است ، و البته قوای مشایخ و مشاعر و حواسّشان به قوه قوای شُبّان نمیرسد .

در ایمان امیر مؤمنان علیهالسلام است أیضاً

پس از تربیت آن وجود مبارک و تأدّب به آداب نبویّه محمدیّه صلیاللهعلیهوآله در اوایل بلوغ چنان در مراتب ایمان مائل گردید که در آن زمان جز شخص شدید القوی که همان وجود معلّم کل و عقل اوّل حضرت رسالت صلیاللهعلیهوآله کسی دیگر به مقام و استعداد وی نمیرسد ، و در آن وقت سائرین را جز اسلام ظاهری اجمالی بهرهای نبوده است باید بدان این متدرجاً خود را برای ایمان و مراتب آن کامل نمایند تا چه شوند و به کدام یک از مراتب ایمان رسند .

حال چه قدر فرق دارد ایمان پیرمرد بیگانهای نادان با جوانی که هر زمان و مدت در کنف و حجر تربیت حقیقه ایمان مؤدّب شده است خود میدانی که تربیت و تأدیب بر حسب معنی حقیقی روحانی است اگر تربیت هیکل جسمانی باشد بسیار سهل و آسان است .

و در حدیث است : « اِنّ اللّه ادَّبَ محمّداً اربعینَ سَنَة »⁽¹⁾. تأدیب خدایی چگونه بوده است برای جناب ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله ، همان قسم هم تأدیب برای وجود محترم علوی قائل میشویم فرق نمیکند ، چنانکه در آن مورد از تعلیم استفاضه علوم و تعلیم احکام و تکمیل نفس مراد است در این مورد هم چنین میگوئیم ، بلکه این مورد آکد و اشدّ و اقوی است . پس حضرت امیر علیهالسلام دست پرورده کسی است که وی دست پرورده خداست ، و علوم وکمالات نفسانیّهاش لایتناهی .

شیر را بچه همین ماند به او***تو به پیغمبر چه میمانی بگو

پس از شرح این مقدمات و نقل این مقالات انصاف بده دستپرورده رسول صلیاللهعلیهوآله که سیف اللّه المسلول است اولی به امامت بود یا بیگانه⁽²⁾بحت و جهل صرف بود و مکرّر

« أَقیلُونی »⁽¹⁾

و چه خوب سروده ابن عونی شاعر سده ششم چنانچه علامه امینی در الغدیر 4/376 ـ 377 نقل فرموده :

وقال اقیلونی فلست بخیرکم***فلم نصها لو صح ما کان یزعم ؟ !

وأثبتها فی جوره بعد موته***صهاکیة خشناء للخصم تکلم

تا آنکه میگوید :

أشوری ؟ وإجماع ؟ ونص ؟ خلافة***تعالوا علی الاسلام نبکی ونلطم

وصاحبها المنصوص عنها بمعزل***یدیم تلاوات الکتاب ویختم

پس میگوئیم : چنانکه انبیاء در کوچکی به هیچ وجه شرک نیاوردند و بت نپرستیدند برای شأنی که در مرتبه نبوّت میباشد ، و همچنین اوصیاء انبیاء هم آلوده به این معصیت که اعلی مراتب ظلم است نشدند تا استعداد حمل ودایع نبوّتی داشته باشند .

در اینکه حضرت امیر طرفة العینی شرک نیاورد و خود حقیقت ایمان بود

کذلک به عقیده شماها عامه حضرت امیر علیهالسلام طرفة العینی به عبادت غیر خدا توجه نفرمود بلکه همّت و توجّهات قلبیهاش به سوی حق بود و مستغرق در بحار اطاعت چه در حالت صغر و چه در حالت کبر .

پس ظالم نبود و همه وقت خدا را ستود ، لهذا بنا بر مطابقت انبیاء و اوصیاء ماضین این نبیّ و وصّی هم باید چنین باشند ، و هر که غیر این است لیاقت امامت و خلافت حضرت رسالت صلیاللهعلیهوآله ندارد ، و داخل در عنوان « لاَ یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ »⁽²⁾میباشد و تقدم و تفوق

شخصی که سالها از حدود الهی تعدّی کرده و غالب عمر خود را صرف بر ظلم نفس خود نموده بر معصوم بزرگواری که جز تغذّی و تشفّی از غذاهای رحمانی روحانی نداشته روا نیست .

البته هر آنکه عاصی است میداند کدام یک از این دو نفر محبوبترند در نزد حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله البته آنکه تربیت کرده حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله است و مخاطب به خطاب « لَحْمُک لحمی ودَمُکَ دمی »⁽¹⁾اولی است در محبوبیت ، و هر آنکه محبوب رسول است محبوب خداست .

پس عرض میکنم : حدیث « مَن ماتَ و لم یَعرِف امامَ زَمانه . . » صحیح و مراد از معرفت امام هم شخص معصوم مؤمن است نه عاصی مشرک از آنکه معرفت مشرک ؛ کافر لازم و واجب نیست و به عقیده شیعه امامیّه اگر در اواخر عمر ابی بکر و امثال وی ایمان آوردند برای امارت و ریاست عامّه و طمع و حبّ جاه بوده و الاّ امامت که ریاست کلیّه و سلطنت الهیّه است بر هر جاهل نادان شایسته نیست ، و عقل بر منع آن حاکم است ، و در صورتی که به قول شماها بر حسب واقع ایمان آورده باشد کجا به مقام آن بزرگوار میرسد ، و از کجا حداثت سن مانع از تلبّس به لباس امامت است ، همان حکایت علی بن جعفر است و حضرت جواد ابا جعفر علیهالسلام که سابقاً عرض شد که : ریش سفید خود را گرفت و گفت : « خداوند مرا شایسته این عمل ندانسته است و حضرت جواد علیهالسلام را با این صغر سزاوار دانست ! چه باید کرد ؟ و در نظایر مناقشه نتوان کرد پس مناط خواست خداست نه میل و خواست بندگان و اجماع گروهی از اهل عناد و غرض . .

پس وقعه غدیر و نصب امیر علیهالسلام کجا رفت که اتّفاق فریقین است بر آن ، و چه شد وقعه

غدیر را فراموش کردند ؟

و محقّق است در آن روز هفتاد هزار نفر از رجال و نساء حضور داشتند و هجوم آوردند و تبعیّت نمودند و اقرار به امامت و خلافت آن بزرگوار کردند ، پس حجیّت آن اجماع چه شد ؟ !

و معنی حدیث « لا تَجتمعُ اُمّتی عَلَی الْخَطاء »⁽¹⁾⁽²⁾با حضور جناب رسول صلیاللهعلیهوآله به کجا رفت و آخر دلیل شرعی و شمشیرکشی از کجا آوردند و چه فتنه و غوغا بر پاکردند و عجب است از عوام انعام کالنُّعام وَهَمَج رَعاع⁽³⁾که خلافت را چون سلطنت به زور اعوان و انصار ومیل خودشان فراهم آورده قرار دادند و حضرت امیر علیهالسلام را به مسجد کشیدند و با بضعه نبویّه و دو ریحانه ابو الرّیحانتین کردند آنچه کردند ، و مصافحه با ابی بکر کردند و دست او را بوسیدند .

بیت

وَکَمْ مِنْ یَدٍ قَبّلتُها عَنَ ضَروُرةٍ***وکانَ مُنائی قَطعُها لَو اُمکِّنُ

یعنی : چه دستی را که من به حسب ضرورت بوسیدم و آرزوی من جدا کردن او بوده است ، نعوذ باللّهِ مِن انغمارِ عُقُولِهم .

خلاصه ، اگر تمسک ایشان به نماز کردن ابی بکر است در مسجد زمان اشتداد حضرت

نبوی صلیاللهعلیهوآله این قول مخدوش است از آنکه عایشه محرکّه و مدعیه و مخبره بوده است ، و قول مدعی که جلب نفع خود را میخواهد غیر مقبول ، و اگر هم بر حسب اجماع و قبول عوام است نیز به دلیلهای واضح مردود است پس ولی امر و حاکم بر خلق و مطاع بر کل و خلیفه بلا فصل و وصیّ بر حقّ ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله و موصوف در کتاب اللّه وجود مبارک حضرت شاه ولایت علیهالسلام است و منکرین آن جناب در این آیه کریمه شریکاند و هر یک مشرک « وَأَمَّا الَّذِینَ فَسَقُوا فَمَأْوَاهُمُ النَّارُ »⁽¹⁾.

ونعم ما قیل : کَمْ بَیْنَ مَنْ شَکَّ فی عَقیدَتِهِ وَبَیْنَ مَنْ قالَ إنَّهُ اللّه .

پس میگوئیم : « عَلیٌّ مَعَ الْحَقّ وَالْحَقُّ مَعَ علیّ یَدُورُ مَعَهُ کَیْفَ ما دارَ »⁽²⁾، وحدیث « مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلیٌّ مَوْلاهُ »⁽³⁾أقوی دلیل بر خلافت آن بزرگوار .

و هو المُنادی یَوْمَ بَدْرٍ وَأُحُد مِنَ اللّهِ القَوِیِّ : لا سَیْفَ إلاّ ذُوالفَقار لا فَتی إلاّ عَلِیّ ، وهو قَسیمُ الجنَّةِ والنارِ ، وَهُوَ نِعمة اللّهِ علی الأبرار و َنِقْمَتُه عَلی الفجّار ، وَهُوَ مَخدومُ جبرئیل وَصاحبُ السَّطلِ وَالمِندیل ، وهُوَ أمیرُ النّحل وخاصِفُ النَّعْل ، لا یُحِبُّهُ إلاّ أهْلُ الهُدی وَلا یُبْغِضُهُ إلاّ أولادُ الزِّنا .

و بهتر از آیات قرانیّه که کمال جلالت قدر حضرت شاه ولایت علیهالسلام میفهماند علاوه از آنچه منظور اهل نظر و خبر است این آیه مبارکه است : « قُلْ کَفَی بِاللّهَ شَهِیداً بَیْنِی وَبَیْنَکُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ »⁽⁴⁾.

در فضائل امیر مؤمنان علیهالسلام از عامّه و خاصّه نظماً و نثراً

و آنکه شاهد و گواه رسول اکرم صلیاللهعلیهوآله است بعد از خداوند عالم، حضرت امیر مؤمنان

علیه السلام است که در نزد وی علم کتاب است ، پس جناب ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله به جهتی مرتبط به الوهیّت است و جهتی رشتهاش متّصل به ولایت است و خداوند علی اعلی و شاه اولیاء علیهالسلام دو شاهدند بر صدق دعوای سیّد انبیاء و دیگر اغیار را جز غرض فاسد راه و گواهی نیست .

خوش فرمود حکیم سنائی :

گویند چه پیغمبر ما رفت زدنیا***میراث خلافت به فلان داد و به بهمان

هرگز ملکی ملک به بیگانه نداده است***رو دفتر شاهان جهان جمله تو برخوان

با دختر و داماد بنی عمّ و دو فرزند***میراث به بیگانه دهد هیچ مسلمان !

و این بیت هم منسوب به شیخ است که در دیوان وی دیده شده :

سعدیا ! باکی مدار آخر چه میپرسی بگو***نیست بعد از مصطفی مولای ما الاّ علی

و ابن ابی الحدید گفته است :

عَجَباً لِقَوْمٍ أخّروک وَکَعْبُکَ العالی***وَخدّ سِواکَ اضرَع أسفَلُ⁽¹⁾

و أیضاً در قصیده لامیّهاش گفته :

وَقُلِ السَّلامُ عَلَیْکَ یا مَولَی الوَری***نَصّاً بِهِ نَطَقَ الکِتابُ المُنزَلُ

وَخلافَةً ما إنْ لَها لَوْ لَم تَکُنْ***مَنْصُوصَةٌ عَنْ جید مجدک معدل⁽²⁾

نَعُوذُ بِاللّهِ مِنْ خَتْمِ القُلُوبِ وَعمی الأبْصار !

و [ عجب است ] از مثل ابن أبی الحدید که میگوید : حضرت امیر علیهالسلام افضل اصحاب است من جمیع الوجوه و من جمیع الحیثیات لکن حکمتی در تقدیم شیخین است⁽³⁾!

خلاصه صفات ثبوتیّه آن بزرگوار مانند صفات سلبیّهاش بسیار است و جواب صواب

همان است که صدوق طاب ثراه در بغداد به خلیفه گفت و همه را ساکت نمود ، و ملخّص آن از این قرار است : چنانکه خداوند شریک ندارد و یکی است و یکتای بیهمتا ، حضرت رسول صلیاللهعلیهوآلهوسلم در سلسله مخلوقات بیمثل و نشان است و مرتبه ولایت و امامت هم در تلوِ این دو مرتبه است ، همانا وحدت مطلوب و مرضی است شرکت مقتضی نیست و این سه !

مرتبه در تلو یکدیگرند .

پس هر کس در یکی از این مراتب به نحو صحیح موحّد است در دو مرتبه دیگر هم موحّد خواهد بود یعنی : محبّت أمیرمؤمنان علیهالسلام شریک بر نمیدارد .

و عجب فرمود بهلول عاقل : لا إله إلاّ اللّه لَقَدْ رَزَقَ اللّه حُبّ علیّ بن أبی طالب علیهالسلام کُلّ ذی لبٍ .

و از منظومات بهلول است :

برئت إلی اللّهِ مِنْ ظالمٍ***بِسِبْطِ النَّبیّ أبی القاسمِ

ودَدْتُ الهی بِحُبِّ الوَصیّ***وَحُبِّ النبیّ أبی فاطِمِ

وذلِکَ حِرزٌ مِن النائبات***وَمِنْ کُلِّ متّهمٍ غاشِمٍ

بهم أرْتَجی الفُوز یَومَ المعادِ***وَامن من نِقْمَةِ الحاکمِ

خلاصه همان دلیل و برهان که بر نبوّت پیغمبران و پیشوای ایشان اقامه میشود در امامت اوصیاء و خلفاء ایشان بعینها توان اقامه کرد .

بلی ، در این اوراق در نبوّت خاصّه و امامت خاصّه جز اشاره اجمالی و اختصار قولی چاره نبود .

غیر علی هیچ در اندیشه نیست***جز اسداللّه در این بیشه نیست

در شرح حال حضرت امیر علیهالسلام از یوم ولادت و وفات و عمر شریف آن جناب

خوب است به نحو ایجاز و اختصار از کنیه و اسم و لقب و مدّت عمر و مدفن شریف

أئمه طاهرین المعصومین اشاره شود و آن چه قطعیّات از احادیث مرویّه و اخبار صحیحه است برای تکمیل شرح عرض دین آن جناب متعرّض شویم .

بدان که بر شیعیان اعتقاد به امامت امیرمؤمنان علیهالسلام بلا فصل لازم است .

و آن بزرگوار مولدش در خانه کعبه است ، به روایت اصول کافی سی سال بعد از وقعه عام الفیل نزدیک رکن یمانی به رخامة الحمراء از فاطمه بنت اسد متولّد گردید و در آن شبهه نیست ، و این فضل و شرف اختصاص به ایشان دارد و بس ، کما قیل :

وَمَوْلِدُ الوصیّ أیضاً فی الحرم***بِکَعْبَةِ اللّهِ العَلیّ ذیِ الکَرَمِ

مِنْ بَعْدِ عامِ الفیلِ فیِ الحِسابِ***عَشرٌ وَعِشرینَ بِلا ارتیابِ

وَفاتُه بالهِجْرَةِ المَعْرُوفه***عام اربَعینَ قبرُه بالکوفه⁽¹⁾

وآن وقت از عمر شریف سیّد مختار نیز سی سال چند روزی گذشته بود .

با مادرش فاطمه بنت اسد سه روز هم در خانه کعبه ماندند و از غذاهای آسمانی هم خوردند ، بعد از سه روز از خانه خدا برآمدند و به زیارت سیّد انبیاء صلیاللهعلیهوآلهوسلم مشرف شدند و چندی هم در کنف رسالت غنودند و از آن بزرگوار سیّد مختار حضانت فرمودند و ایشان را به اسم آسمانی که مشتق از اسم حق شد موسوم کردند .

چنانکه در حدیث مشهور مذکور است که⁽²⁾: ابو طالب پدر بزرگوارش قنداقه آن جناب را آورد در برابر کعبه و این دو بیت خواند :

یا ربّ لیل الغَسَقِ الدجیّ⁽³⁾***وَالقَمَرِ المُبلّج⁽⁴⁾المُضیء

بَیّن لَنا مِنْ حُکْمِکَ المَرضیّ⁽⁵⁾ ماذا تَری[لی] فِی اسمِ ذَا الصَّبیّ

آنگاه شنیدند هاتفی فریاد کرد :

خُصِّصْتُما بِالْوَلَدِ الزَّکیّ***الطّاهِرِ المُنْتَجَبِ⁽¹⁾المرضی

وَاِسْمُهُ⁽²⁾مِنْ شامِخٍ عَلیّ عَلیٌّ اشْتُقَّ مِنَ العَلیّ

پس معلوم شد که اسم مبارکش از آسمان نازل گردید .

و در حدیث دیگر است : هاتفی فریاد کرد در خانه کعبه که فاطمه شنید : سَمَّیْتُهُ عَلیّاً ، فَأنا العَلیُّ الأعلی وَهُوَ العَلی . .⁽³⁾إلی آخره .

و پانصد لقب آن بزرگوار دارد که أحسن القاب وی أمیرالمؤمنین علیهالسلام است که در روز غدیر جبرئیل امین از جانب حضرت احدیت این لقب را آورد که : « سَلِّمُوا علی عَلیٍّ بأمیر⁽⁴⁾المؤمنین »⁽⁵⁾.

وأشرف کنای ایشان أبو تراب است که در مسجد زمانی که امیرمؤمنان علیهالسلام خوابیده بودند بر روی خاک رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم فرمودند : « ای أبو تراب ! برخیز »⁽⁶⁾.

و حضرت امیر علیهالسلام این کنیه را بسیار دوست داشت ، و مانند رسول مختار صلیاللهعلیهوآلهوسلم به روایت « کافی » شصت و سه سال از عمر شریفش گذشت و در سنه چهل از هجرت گذشته در ماه مبارک رمضان در شب بیست و یکم وفات فرمود و به درجه شهادت فایز گردید ،

و در پشت کوفه بین زکوات بیض⁽¹⁾

در کامل الزیارات : 82 « ذکوات » ضبط شده ، و در حاشیه احتمال داده « دکاوات » صحیح اشد ، به معنای تلّ صغیر مازندرانی نیز در شرح اصول کافی 7/208 ـ 209 « ذکوات » ضبط نموده است .

و هو أوّلُ هاشمیٍ ولَده هاشمٌ مرَّتَیْن⁽³⁾. .

و هر یک از این فقرات را مشروحاً باید رجوع به کتب فضائل نمود .

أبوالأسود دئلی که از فصحاء و فضلاء طبقه اولی است از شعراء اسلام و از شیعیان خاص در مدح شاه ولایت علیهالسلام گفته است :

یَقُولُ الاَرْذَلُونَ بَنُو قُشَیر***طِوالَ الدهرِ لا تَنْسی عَلِیّا

فَقُلْتُ لَهُمْ وَکَیْفَ یَجُوزُ تَرکی***مِنَ الأعْمالِ مَفْرُوضاً علیّا

اُحِبُّ مُحَمَّداً حُبّاً شَدیداً***وَعبّاساً وَحَمْزَةَ وَالوَصیّا

اُحِبُّهُمُ لِحُبِّ اللّهِ حُبّی***أَجیءُ إذا بُعِثتُ علی هَویّا

إذا اختَرتُهُ مُنذُ استَدارَت***رَحَا الاسلام لَمْ یَعْدلْ سَویّا

بَنوا عَمِّ النبیّ وَأقْرَبُوهُ***أحَبُّ الناسِ کُلُّهُمُ إلیّا

فان یَکُ حُبُّهُم رُشداً أُصِبْه***وَلَسْتُ بمخطیٍء إن کانَ غیّا⁽⁴⁾

در فرزندان امیرمؤمنان علیهالسلام از ذکور و اناث

و به روایت « ارشاد »⁽¹⁾اولاد أمیرمؤمنان علیهالسلام از ذکور و اناث بیست وهفت تن بودند ، پنج تن از فاطمه زهرا علیهاالسلام و ما بقی از ازواج دیگرند ، و أفضل اولاد و اعقاب آن جناب امام حسن و امام حسین علیهماالسلام میباشند ، و سائرین بدین ترتیبند : محمّد مکنّی به ابوالقاسم ، مادرش خوله حنفیّه بنت جعفر بن قیس .

و عمر و رقیّه ، مادرشان یکی است موسومه به أمّ حبیب دختر ربیعه .

عبداللّه و جعفر و عثمان و حضرت عبّاس علیهالسلام شهداء کربلاء ، مادرشان یکی است معروفه به أمّ البنین ، موسومه به فاطمه دختر حزام بن خالد بن دارم .

و بنا بر قولی محمّد اصغر و عبیداللّه در کربلاء نیز شهید شدند ، مادرشان بنت مسعود دارمیّه است .

و یحیی مادرش اسماء بنت خثعمیّه است .

أم الحسن و رمله ، مادرشان ام سعید بنت عروة بن مسعود ثقفی است .

و نفیسه و زینب صغری ورقیّه صغری و ام هانی و ام الکرام و ام جعفر و امامه و ام سلمه و میمونه و خدیجه و فاطمه رحمة اللّه علیهنّ از مادرهای مختلف هستند⁽²⁾

البته علاوه بر مصادر و منابع تاریخی و حدیثی شیعه که بدین مطلب تصریح کردهاند منابع زیادی از اهل سنت نیز به وجود محسن در ضمن اولاد امیرمؤمنان علیهالسلام تصریح نمودهاند . رجوع کنید به : کافی 6/18 ح 2 ، خصال شیخ صدوق : 634 ، تاریخ یعقوبی 2/213 ، مناقب ابن شهر آشوب 3/358 ، تاریخ طبری 5/153 ، الکامل فی التاریخ 3/397 ، انساب الاشراف ، بلاذری 2/189 ، الاصابة 3/471 ، لسان المیزان 1/268 ، میزان الاعتدال 1/139 ، القاموس المحیط 2/55 ( بنقل از حاشیه ارشاد شیخ مفید 1/355 ) .

و بعضی بیست و پنج نفر ذکر کردهاند و بعضی سی و پنج تن .

عمر نسابه در « شافی » بیست و سه نفر ذکر گردیده است ، پانزده پسر و هشت دختر⁽¹⁾.

و در « عوالم » از کتاب « قوت القلوب » ده زن برای آن جناب علیهالسلام معین نموده و شرح حال هر یک به کتب انساب صحیحه راجع است⁽²⁾.

در بقیه حدیث عرض دین حضرت عبدالعظیم علیهالسلام

قوله : « ثم الحسن ثم الحسین ثم علی بن الحسین ثم محمد بن علی ثم جعفر بن محمد ثم موسی بن جعفر ثم علی بن موسی ثم محمد بن علی ثم أنت یا مولای !

فقال علیهالسلام : « و مِن بَعدی الحسن ابنی ، فکیفَ الناس بالخَلَفِ من بعده ؟ » .

قال : فقلت : فکیف ذلک یا مولای ؟

قال علیهالسلام : « إنه لا یُری شخصُه ولا یُحلُّ بِذِکرِ اسْمِه حتّی یخرجَ فیملأَ الأرضَ قِسطاً وعدلاً کما مُلئت ظُلماً وجَوراً » .

قال : فقلت : أقررتُ ، وأقول : اِنّ ولیَّهم ولیُّ اللّه وعدوَّهم عدوُّ اللّه وطاعتَهم طاعةُ اللّه ومعصیتَهم معصیةُ اللّه .

یعنی : حضرت عبدالعظیم بعد از اقرار به نبوت حضرت رسول صلیاللهعلیهوآلهوسلم و اعتراف به امامت حضرت امیرالمؤمنین علیهالسلام ، یک یک از ائمه طاهرین علیهمالسلام را تا حضرت امام علی النقی علیهالسلام اذعان کرده و تصریح به اسامی شریفه ایشان نمود و عرض کرد اجداد مکرّمین

شما ائمه مناند والان امام زمان من که مفترض الطاعه و لازم الاتباع است شما هستید .

پس آن بزرگوار به حضرت عبدالعظیم آموخت که بعد از من ، امام تو فرزندم حضرت حسن عسکری علیهالسلام است ، پس چگونه خواهد بود حال مردمان در آن زمان با فرزند خلفم که بعد از حضرت عسکری علیهالسلام است و از صلب اوست .

عرض کردم : چگونه خواهد ای آقای من ؟

فرمود : «شخص وی دیده نمیشود و بردن اسمش هم حلال نیست تا وقتی ظاهر شود ، پس زمین را از قسط و عدل پر میکند وقتی که از ظلم و جور پر شده باشد» .

پس حضرت عبدالعظیم علیهالسلام فرمودند : عرض کردم : من اقرار میکنم و میگویم دوست ائمه هدی دوست خداست ، و دشمن ایشان نیز دشمن خدا ، و اطاعت امر ایشان اطاعت امر حق است ، و نافرمانی ایشان نافرمانی امر پروردگار است .

در شرح احوال ابامحمد امام حسن مجتبی علیهالسلام است

ایضاً خوب است پس از شرح حال حضرت ولایت مآب علیهالسلام خوانندگان را به اصول حامدت حضرت امام حسن علیهالسلام و ائمه دین آگاه و بینا نمایم .

حضرت امام حسن علیهالسلام فرزند ارشد اکبر امیرمؤمنان علیهالسلام و امام دوم شیعیان اثنی عشریّه است ، و اسم سامی آن بزرگوار نیز به تعیین پروردگار شد .

و در حدیث است : « حسن اسم درختی است در بهشت یا معنی اسم شُبّر فرزند هارون برادر موسی علیهماالسلام است⁽¹⁾، و کنیه شریف آن جناب أبا محمّد ، و لقب شریف آن جناب

مجتبی و زکی .

و تولدش بعد از دو سال یا سه سال از هجرت در مدینه طیّبه در شب نیمه رمضان بود ، و از سنّ مبارکش چهل و هفت سال گذشت ، هفت سال با جدّ والا تبارش بود و سی و هفت سال با پدر بزرگوارش ، و ده سال دیگر زیست فرمودند و بعضی از آن ده سال را خلافت کرد به نحوی که در کتب فضایل و مناقب ایشان مکتوب و مضبوط است .

و در روز بیست و هشتم ماه صفر به روایت مشهور شهید شد از زهری که جعده⁽¹⁾بنت اشعث زوجهاش به وی خورانید و داغ بر دل برادران و فرزندان و دوستان خود گذاشت و دنیا را برای اهلش گذارد و به أعلی درجه علّیین خرامید .

و نجاشی شاعر در شعر خود خطاب به جعده ملعونه کرده و عجب گفته است :

جُعدة بکِّیهِ وَلا تَسْأمی***بَعد⁽²⁾البُکاءِ المعولِ الثاکِلِ

لَمْ یسبلِ الشعر⁽³⁾علی مثلِهِ***فی الأرضِ من حافٍ وَلا ناعِلِ⁽⁴⁾.

و مدفنش در بقیع غرقد در جوار مادرش صدیقه طاهره علیهاالسلام است .

در نیاحه محمّد بن حنفیه به کنار قبر حضرت امام حسن علیهالسلام

و به روایت علی بن حسین مسعودی که از علماء امامیّه است در « مروج الذهب »⁽⁵⁾فرمود : محمّد بن الحنفیه به کنار قبر حضرت امام حسن علیهالسلام ایستاد و این کلمات فصیحه مفجعه را خواند :

لئن عزّت حیاتُک ولقد هدَّت وفاتُک ، وَلنِعْمَ الروحُ روحٌ تضمَّنها کفنُک ، وَلنعمِ الکَفَنُ کفنٌ تضمَّنه بدنُک⁽¹⁾، وَکیفَ لا یکونُ هذا وأنتَ عقبةُ الهدی وَحلیفُ أهل التقوی وَخامِسُ أصحابِ الکساء ، غَذّتْک بالتقوی أکُفُّ الحقِ وَارضَعَتک ثَدْیُ الایمانِ وَرُبِّیتَ فی حجر الاسلامِ ، فَطِبْ حیّاً وَمیّتاً وإن کانت أنفُسُنا غیرَ سَخِیَّةٍ بفراقِکَ یا أبا محمّد رَحِمَک اللّه!

وَتَمَثّلَ وَیَقول :

ءَاَدهُنُ رأسی أمْ أطیبُ مَحاسِنی***وَخَدُّکَ مَعفُورٌ وَأنْتَ سَلیبُ

و در کتاب « بحار »⁽²⁾این شعر و اشعار دیگر از حضرت امام حسین علیهالسلام مذکور است⁽³⁾، لیکن در این مورد به نحو تمثل از محمّد بن حنفیه منقول شده است .

و فارسی نیاحه محمد بن حنفیه از این قرار است : اگر چه زندگانی تو عزیز بود لیکن مرگ او را ویران کرد چه خوب جانی است آن جانی که کفن تو او را فرا گیرد ، چه خوب کفنی است آن کفنی که بدن شریف تو را در برگیرد ، و چگونه چنین نباشد و تو عقبه هدایت ، و ملازم تقوی و پنجمین اصحاب کساء بودی ، و دستهای حق تو را به پرهیزکاری غذا دادهاند ، و تو را به پستان ایمان شیر داده ، و در دامان اسلام تربیت یافتهای ، و تو در زندگی و بعد از آن نیکی و پاکی داشتی و داری اگر چه جانهای ما بعد از تو سخی نیست یعنی : بیرون نمیآید ـ ای ابا محمد ! خدا تو را رحمت کند ـ پس چگونه روغن به سر بمالم ومحاسن خود را خوشبو کنم وسرت بر خاک است و بدنت سپرده و افتاده بر آن .

و به روایت سابق الذکر شانزده نفر اولاد از ذکور و اناث یا پانزده نفر داشتند و آن جناب ازواج کثیره داشت و عقب وی از دو تن ماند : یکی زید که جدّ حضرت عبدالعظیم علیهالسلام است ، و دیگری حسن مثنی به نحوی که سابقاً مذکور شد .

و از اشعار حضرت امام حسن علیهالسلام است در وقتی که جوانهای قریش در حضور معاویه

فخریه میکردند و آن جناب ساکت بود . پس معاویه گفت : یا حسن ! واللّه ! ما انت بکَلیلِ اللسان ولا بمَأْشُوب⁽¹⁾الحَسَبِ فَلِمَ⁽²⁾لا تَذکُرُ فخرَکُم وقدیمَکُم ؟ پس آن جناب فرمود :

فِیمَ الکلامُ وقد سبقتَ مُبرّزا***سَبْقَ الجوادِ مِن المَدی المتباعدِ

نَحنُ الذین اذا القُرُومُ تَخاطَرُوا***طِبْنا علی رَغْمِ العَدُوِّ الحاسدِ⁽³⁾

و از بیانات فصیحه ایشان است :

اَلْحَقُّ أَبْلَج ما تخِیلُ⁽⁴⁾سَبیلهُ***والحَقُّ یَعرِفُهُ ذَوُوا الأَلْبَابِ⁽⁵⁾

واز فرمایشات آن بزرگوار است :

وکَسْرَةٌ مِن خَسِیسِ الخُبزِ تشبعُنی***وشربةٌ مِن قَراحِ الماءِ تُسقینی

وطَمْرَةٌ مِن رَقیقِ الثوبِ تَستُرُنی***حَیّاً فَاِنْ مِتُّ تَکفینی لِتَکفینی⁽⁶⁾

وأیضاً فرمودند :

نحن اناسٌ نوالُنا خَضل***یَرتع فیه الرجاءُ⁽⁷⁾والأمَلْ

تَجودُ قبل السؤالِ أنفُسُنا***خوفاً علی ماءِ وجهِ مَن یَسَلْ

لو عَلِمَ البحرُ فضْلَ نائِلنِا***لَغاصَ⁽⁸⁾مِن بَعد فیضِه خَجَلْ⁽⁹⁾

و بعضی نقل کردهاند⁽¹⁰⁾: فرزدق شاعر این سه بیت را نوشت و برای حضرت امام

حسن علیهالسلام فرستاد :

ما ذا أقولُ اذا سُئِلتُ وقیل لی***ما ذا أصبتَ مِن الجَوادِ المُفضِلِ

إن قلتُ أعطانی کَذِبتُ وإن أقُل***بَخِلَ الجوادُ بِمالِه لم یجملِ⁽¹⁾

فَاخْتَرْ لِنَفْسِکَ ما بدا لَکَ اِنّنی***لابدَّ مُخبرَهُم وإن لم أسئَلِ

یعنی : چه بگویم در جواب مردم اگر بگویند از آن بزرگوار چه نفع بردهای ؟ اگر بگویم به من عطا کردهای دروغ گفتهام و اگر بگویم بخل کردهای خوب نیست ، خودت اختیار کن که من ناچار باید خبر دهم اگر سؤال هم نکنند .

پس حضرت امام حسن علیهالسلام هزار دینار برای او فرستاد و این دو شعر را در جواب او مرقوم فرمود :

عاجلتَنا فأتاکَ عاجِلُ برّنا***قلاًّ⁽²⁾فإن امهلتَنا لَمْ نَقللِ

وَخُذِ القلیل کأنَّکَ لَمْ تَسْأَلِ⁽³⁾

فخذ القلیل فکن کمن لم یقبل***ونکون نحن کأننا لم نفعل

یعنی : تعجیل کردی پس احسان عاجل ما به تو رسید و اگر مهلت میدادی بیشتر میدادیم ، بگیر این قلیل را گویا تو سؤال نکردی و ما هم ندادیم .

در طریقه زهد حضرت امام حسن علیهالسلام است

و این بنده در خاتمه شرح حال حضرت امام حسن علیهالسلام به نظر آوردم طریقه زهد آن بزرگوار را پس از آن چه منظور آمد بنگارم در این اوراق خوانندگان را نصیحتی است :

وکان الحسنُ علیهالسلام اذا ذُکرَ الموتُ بَکی واذا ذُکر القبرُ بکی واذا ذکر البَعث والنشُور بَکی واذا ذُکر المَمَرُّ علی الصِّراطِ بَکی و اذا ذُکر العَرْضُ علی اللّهِ بکی وشَهِقَ شَهْقَةً یُغْشی علیه مِنها ، وکان اذا قام علی صلاتِه تَرتَعِدُ فَرائِصُه بین یَدَیْ ربِّه عزّ وجلّ ، وکان اذا ذُکر الجنّةُ والنار اضطَرَبَ اضطِرَابَ السَّلِیمِ وسألَ اللّهَ الجنّةَ ویَعُوذُ بِه من النار ، وکان لا یَقرأُ مِن کتابِ اللّه عزّ وجلّ « یا أیّها الّذین آمَنوا » إلاّ قال : لبّیکَ اللهمّ لبّیک ! ولم یُرَ شیءٌ من احوالِه الاّ ذَکَرَ اللّهَ ، وکان أصدقَ الناس لهجةً ، وأفصحَهم منطقاً ، وحجَّ عِشرین حجّةً ماشیاً ، ویُساقُ معه المَحامِل والرحالُ ، وکان الحسنُ علیهالسلام حسنَ البَدنِ دقیقَ المَسربَةِ کثَّ اللِّحیة ذا وَفْرَةٍ أدعَجَ الْعَینَیْن سائِلَ الخَدَّینِ عَظیمَ الْمِنْکَبَینِ ما کان طَویلاً ولا قَصیراً وأشبَهَ الناسِ بِرَسُولِ اللّه صلیاللهعلیهوآلهوسلم ⁽¹⁾.

و در بعضی از کتب معتبره مرثیه از حضرت ابوالفضل العباس علیهالسلام در مصیبت آن سید وخلاصه ناس دیدهام بعضی از آن را مینویسید :

ماتَ الامام ومات العلمُ والکرمُ***وصارتِ الشمسُ یَحکی نورُها الظلَمُ

بَکی الخلیلُ وموسی والمسیحُ معاً***والعرشُ أبْکاکَ والکرسیُّ والحرمُ

الیومَ مات علیٌّ ثم فاطمةٌ***وأحمدٌ الطُّهرُ والمعروفُ مُنعدِمُ

الیومَ ماتَ عقیلٌ ثم حمزةُ وَال***طّیارُ جعفر والاسلامُ منخرمُ

یا عینُ! اِبْکی عَلی المسمومِ حین ثَوی***لَدی البقیعِ ودمعی بعده سَجمُ

یا عینُ! اِبْکی الامامَ ابنَ الامامِ***أخا الامامِ وأهل الحجِّ والحرمُ

طابتْ نُفُوس الذی عادَوک یا حسن!***وأهلُ بیتِک بعدک زادَهُم هممُ

صلوات اللّه علیه وعلی جده وأبیه وامه وأخیه ، رزقنا اللّه زیارتهم والبکاء علیهم ! .

در شرح احوال ابا عبداللّه حضرت امام حسین علیهالسلام است

و امام حضرت امام حسین علیهالسلام فرزند فرخنده شاه ولایت علیهالسلام و امام سوم شیعیان است ،

و کنیه آن بزرگوار ابو عبداللّه ، و لقب مبارکش التابع لمرضات اللّه و الدلیل علی ذات اللّه است ، و القاب دیگر هم دارد ، و اسم شریف آن مظلوم شهید حسین است⁽¹⁾به نام شبیر یا⁽²⁾درختی که در بهشت است .

و از القاب خاصه آن جناب « ثار اللّه » است که در زیارات زائرین میخوانند ، و احدی از شهداء برّ و بحر بدین لقب مفتخر نشد .

و چون این بنده شرمنده از کلاب عاویه خدّام آستان سیّد مظلومان خود را میداند در این مقام مناسب آن است قدری ابسط و اطول از سائرین ائمه دین علیهمالسلام اطاله لسان کند و معنی « ثار اللّه » را توضیح و تبیین نماید .

دم الهی در معنی «ثار اللّه» وفقرات مفیده دیگر

بدان مرحوم مجلسی طاب ثراه در کتاب « مزار »⁽³⁾در فقره زیارت « إنّک ثارُ اللّه فِی الأرضِ مِنَ الدَّمِ الّذی لا یدرک ثاره مِنَ الأرض الاّ باولیائک » فرموده است : ثائر به همزه خون است ، و معنی دیگر آن طلب خون کردن ، و در کتب لغویین مهموزاً مضبوط است .

اما در نُسَخ زیارات بدون همزه خوانده میشود ، و میگویند : ثار مخفف ثائر است ، و در اصل ( ثأر ) بوده است .

پس معنی این فقره آن است که : تو ای فرزند پیغمبر ! خون خدائی یا آن که خون خواه تو خداست یا آن که در رجعت به امر خدا خون خودت را میخواهی .

و حضرت قائم عجل اللّه فرجه که ظاهر میشود ولیّ دم آن بزرگوار است و به امر آن سید سعیدِ شهید ، طلب دم مینماید و میفرماید : « نَحْنُ أهلُ الدَّم طُلاّبُ الثّرة »⁽¹⁾یعنی : ما اهل خون آن بزرگواریم و طلب خون مینمائیم .

و این بیان اشاره است به فقره « لا یُدرک ثاره من الأرض إلاّ بأولیائک » .

و أیضاً وارد است : « وبِکُمْ یُدرِکُ اللّهُ ثرَةَ کُلِّ مؤمِنٍ »⁽²⁾.

و صاحب « مجمع البحرین »⁽³⁾در لغت ( ثأر ) بیان امام عصر صلوات اللّه علیه را با این فقره ( ثره ) به ثاء مثلثه نوشته است ، و آن را به معنی خون دانسته است ، وثره به این معنی قلیل الاستعمال است بلکه به معنی ثروة وجدة آمده است ، و گویا در هر دو مورد « ترة » به تاء دو نقطه که جمع آن ترات است بر وزن عِدة وعِدات خوانده شود انسب باشد ، و آن چه حضرت علی بن الحسین علیهماالسلام در خطبهاش در شهر کوفه فرمود : « أنا ابن المقتول من غَیرِ ذَحلٍ وَلا ترات »⁽⁴⁾أقوی شاهدی است .

و «ذَحل» به ذال وحاء به معنی ثار است و کلمه ترِه مشتق از وَتَرَ ـ یَتِرُ میباشد و مصدر آن وتر است ، و در فقره زیارت است : « السّلام علیک یا ثارَ اللّهِ وَابْنَ ثاره وَالوِتْرَ المَوْتور » .

ودر فقره دعاء امام علیهالسلام عرض میکند : اللهم اطلُب بِذَحْلِهِم وَوَترِهِم وَدِمائهم » ، و «موتور» کسی است کشته شود و خونش را نخواهند ، و بعضی موتور را تأکید از برای وتر گرفتهاند .

خلاصه ، اگر «ثار» به اصطلاح لغویین ثائر باشد معنی آن از این قرار است که : آن

جناب علیهالسلام به امر پروردگار خون خود را میخواهد در زمان رجعت که یوم القصاص است .

و مرسوم و معمول این است سلطان عادل چون خواهد احقاق حق نماید احتراماً و اجلالاً ظالم را به نزد مظلوم و قاتل را نزد مقتول فرستد و بدست وی دهد تا هر آن چه میخواهد بنماید و قصاص کند و اگر خونخواه خداوند است بنا بر معنی سابق ناچار به دست اولیاء حق باز قصاص میشود ، و ولیّ خاصّ خدا امام عصر علیهالسلام است که در زمان رجعت حقّه هفتاد هزار نفر از ذراری قاتلین آن بزرگوار را میکشد ، باز این معنی راجع به معنی اول است .

اما برای آن که آن سیّد مظلوم خوانخواهی نداشت و موتور بود برای شرافت و افتخار این نسبت ، مناسبتر آن است خداوند خونخواه بوده باشد اگر چه در تمام موارد ولیّ دماء از روی حقیقت حق است ، و منتقم حقیقی اوست و آیه کریمه « مَن قُتِلَ مُظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطَاناً فَلا یُسْرِف فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کَانَ مَنصُوراً »⁽¹⁾در حقّ جناب سید الشهداء علیهالسلام مؤوّل است که کمال ظلم بر آن جناب وارد آمد و ولیّ دم آن بزرگوار در زمان رجعت سلطنت حقّهای است که با کمال نصرت و تأیید انتقام خواهد کشید ، پس مقتول مظلوم در راه خدا جناب سید الشهدا علیهالسلام است ، و ولیّ دم منصور با سلطنت و استیلاء امام عصر صلوات اللّه علیه است .

و در حدیث زیارت عاشورا مرویست : اگر میخواهید به یکدیگر تعزیه گوئید به این طریق شایسته است : « أعظّم⁽²⁾اللّه أجورَنا بِمُصابنا بالحُسین علیهالسلام وَجَعلَنا وَایّاکُم مِنَ الطّالبینَ بِثارِه مَعَ وَلیّه الامامِ المهدی مِنْ آل مُحمَّد صلیاللهعلیهوآلهوسلم »⁽³⁾.

در معنی «قتل صبر» است .

و بدان اشدّ قتلات قتل صبر است ، و معنی قتل صبر آن است انسان یا حیوانی را در محلی حبس نمایند و آن قدر از آهن و چوب و سنگ و چیزهای دیگر بر او بزنند تا بمیرد ، و حضرت ختمی مآب صلیاللهعلیهوآلهوسلم این قتل را نهی فرمود⁽¹⁾.

و در حدیث است : انّ رسول اللّه صلیاللهعلیهوآلهوسلم لم یقتل رَجُلاً صَبراً⁽²⁾.

و جناب سید مظلومان را بدین گونه به درجه شهادت رسانیدند .

و حضرت علی بن الحسین علیهالسلام فرمود : « أنا ابن مَنْ قُتِلَ صبراً وکَفی بذلِکَ فَخرا »⁽³⁾.

پس یک جهت در مظلومیت آن بزرگوار کشته شدن بدین گونه است ، و از این جهت در زیارت آن بزرگوار خوانده میشود : وأشهَدُ أنکَ قَتیلُ اللّه وابنُ قَتیلِه ، یعنی : شهادت میدهم تو کشته در راه خدائی و پسر آن که در راه خدا کشته شد پس کسی که در راه خدا این قسم کشته شود باید جزاء و بهاء او خدا باشد ، و اگر خوانخواهی نداشته باشد أیضاً ظلمی است علی حده ، باید خداوند خونخواهی فرماید .

و این بیت از مرحوم وصال در حین تحریر به خاطر آوردم :

ای فدا گشته که جانها به فدای تو بود***ای شهیدی که خدای تو بهای تو بود

و در حدیث قدسی است : « الصَّومُ لی وأنا أَجْزی بِه »⁽⁴⁾، یک معنی این حدیث شریف آن

است : روزه مخصوص من است و من خود جزاء روزه دارم در صورتی که جزاء روزهدار حضرت پروردگار باشد سزاوار است سزا و جزاء این بزرگوار در تحمّل این بلاهای عظیمه خداوند متعال بوده باشد ، و به ذات اقدس خویش در مقام خونخواهی برآید .

و احدی از اولیاء خود را خونخواه وی نداند و نخواند و شاعری این رباعی را خوش گفته است :

با درد بساز چون دوای تو منم***بر کس منگر که آشنای تو منم

چون کشته شدی بر سر کوی عشقم***شکرانه بده که خون بهای تو منم

پس عرض میکنم : در فقره دعاء صحیفه سجادیه است که حضرت علی بن الحسین علیهالسلام میفرماید : « إلهی! اعتَذِرُ إلیکَ مِن مَظلومٍ قَد ظُلِمَ بحَضرتی فَلَم أنصُرْهُ »⁽¹⁾یعنی : ای خدای من ! به سوی تو معذرت میخواهم از مظلومی که به حضور من ظلم کرده شود و من او را یاری نکنم .

هان هان ! چگونه میشود خداوند عادل که سلطان قاهر و منتقم حقیقی است در دار دنیا از خون این مظلوم مقتول مذبوح بگذرد و خود متولّی و متصدّی قصاص و انتقام نشود .

و در حدیث است : « اگر اهل آسمانها و زمینها شریک در خون مرد مسلمانی شوند خداوند همه ایشان را به روهای ایشان به آتش میاندازد »⁽²⁾.

در وجوه مظلومیت جناب سیدالشهداء علیهالسلام

و در حین تحریر برای اشتداد و حزن خوانندگان و اشتعال اندوه شیعیان ده وجه برای

مظلومیت سید مظلومان ـ ارواحنا وارواح العالمین له الفداء ـ بخاطر آوردم :

اول : همان قتل صبر است که حضرت باقر علیهالسلام فرمودند : قُتِلَ جَدّی الحسینُ بِالسّیف والخَشَبِ والحِجَارةِ والعَصا ، وبعدَ ذلک . . إلی آخره⁽¹⁾. .

و نمیدانم حضرت علی بن الحسین علیهالسلام فرمود : « وکَفی بذلک فَخْراً » برای این بود که فرزند آن بزرگوار است یا برای آن که پدر بزرگوارش را بدین گونه شهید کردند یا آن که فخر برای آن سید مظلوم شهید بود که بدین گونه به عزّ شهادت فائز گردید .

پس باید گفت هر کس در راه خدا به صعبترین کشتنها کشته شود او را فخری دیگر است و اجری زیادتر ، و این قسم قتل برای هیچ یک از انبیاء و ائمه هدی علیهمالسلام میسّر نشد . بلی حضرت یحیی علیهالسلام مظلوم بود و مقتول شد از روی ظلم و عدوان ، اما بدین گونه نبوده است ، و کسی مانند مظلومی وی نشنیده است ، بلی :

عشق تو منسوخ کرد ذکر اوائل***مصیبة الحسین أعظم المصائب

در دفاع آن جناب قبل از ظهر و جهاد بعد از ظهر بر حسب فرموده حضرت نبوی صلیاللهعلیهوآلهوسلم

دوم : در جهاد ، علماء اعلام فرمودهاند : مجاهدین و مقاتلین پیش از ظهر شروع به جهاد و قتال ننمایند ، بلکه وقت عصر ممدوح است تا آن که مقاتله طول نکشد و مستأصل نشوند ، و شب حائل شود بین ایشان .

و اهل کوفه به امر عمر بن سعد قدر قلیلی از روز عاشوراء که گذشت توجّه به خیام مهر احتشام نمودند و در حمله اولیه پنجاه نفر از اصحاب و یاران آن بزرگوار را شهید کردند و بر سوزش و حرقه قلوب عیالات محمّدیه وبنات مرتضویه افزودند ، و بر این عمل شنیع

کبائر کثیره عدیده مرتکب شدند که اعظم آنها خوف و وحشت نسوان و قتل مشایخ و جوانان از ایشان بود .

پس بنگر چگونه آن بزرگوار مقهور و محصور آن فقره لئام گردید و در مقام دفاع و طرد ایشان برآمد و حمایت از عترت نبویه فرمود ، و از ایشان منفک نگشت تا آن که حقّ جهاد را بعد از اداء فریضه ظهر مقرر داشت از آن که خواست تمام مستحبّات جهاد را بجا آورده باشد .

پس عرض میکنم : از ابتداء روز عاشوراء که ابن سعد با تیراندازان حمله آوردند به سوی خیام سید انام ، بنای آن بزرگوار بر دفاع بود ، و هنوز به مبارزت اقدام ننموده بودند و میفرمود : « من کراهت دارم ابتدا به قتال نمایم » .

و صاحب « مناقب »⁽¹⁾و ابن اثیر فرمودهاند : اول قتیل از مبارزین حرّ بن یزید ریاحی بود چنانکه خدمت آن بزرگوار عرض کرد : فَأْذَن لی لأکونَ أولَ قَتیلٍ بین یدیک واولَ مَن یُصافِحُ جَدَّک غداً .

وقبل از شهادت حر بن یزید از عبارتی که در « بحار الأنوار »⁽²⁾نقل شده معلوم میشود پنجاه نفر در رمیه و حمله اولی کشته شدند ، و آن عبارت را مینویسم : قیل : فلمّا رَمَوهُم قَلَّ أصحابُ الحسینِ علیهالسلام ، وقُتِلَ فی هذهِ الحملة خمسون رجُلاً .

و سیّد طاب ثراه در « لهوف »⁽³⁾فرمود : جناب سید الشهداء به اصحاب اطیاب فرمود : « قُوموا رَحِمَکُمُ اللّهُ إلی المَوْتِ الَّذی لابُدَّ مِنْهُ فَإنَّ هذِهِ السِّهامَ رُسُلُ القَوْمِ إلَیْکُمْ » فاقتَتَلُوا ساعَةً مِنَ النَّهارِ حَمْلَةً وَحَمْلَةً حتّی قُتِلَ مِنْ أصحابِ الحُسَین علیهالسلام جماعةٌ .

و آن چه در « بحار الانوار »⁽⁴⁾است ایضاً مینویسم تا زمان دفاع و جهاد مقتولین از

شهداء و فزع و وحشت آل طه و یاسین معلوم شود : فَدَعا عُمَرُ بن سعدٍ بالحصین بنِ نمیر فی خَمس مِائَةٍ مِنَ الرُّماة فاقتَتَلوا حتّی دَنَوُا الْحسینَ علیهالسلام وَأصحابَه فَرشَفُوهم بالنَّبل فَلَمْ یَلبَثوا أن عَقَروا خُیولَهُم وقاتَلُوهُم حتی انتَصَفَ النّهارُ واشتَدَّ القِتالُ وَلَمْ یَقْدِروا أن یأتُوهُم إلاّ مِنْ جانبٍ واحدٍ لاجتماعِ أبنیَتِهِمِ وَتَقارُبِ بَعضِها مِنْ بَعضٍ ، فأرسَلَ عُمَرُ بن سَعدٍ الرجالَ لِیُقَوِّضُوها عَن اَیمانِهِم وَشمائِلِهِم لِیُحیطُوا بِهِمْ ، أخَذَ الثَّلاثَةُ وَالأربَعَةُ مِنْ أصحابِ الحُسَین علیهالسلام یَتَخَلّلُونَ فَیشدُّونَ عَلی الرّجُلِ یَعرِض وینهَب فَیرمُونه عن قَریبٍ فَیَصْرَعُونه فَیَقتُلونَه ، فقال ابن سعد : اَحْرِقُوها بالنّار! فأضْرَمُوا فیها ، فَقالَ الحُسَین علیهالسلام : «دَعوهُم یُحرِقونَها فَإنَّهُم إذا فَعلُوا ذلِکَ لم یَجوزُوا إلَیکُمْ» فکان کما قال .

وقیل : أتاهُ شَبَثُ بن ربعی وَقال : أفزَعنَا النساء ثکَلَتْکَ اُمُّک! فاستَحیی وأخَذُوا لا یُقاتِلونَهُمْ إلاّ مِنْ وجهٍ واحدٍ .

در ترجمه حدیثی که بسیار موجع قلب مؤمن است وجهات مظلومیّت آن جناب

چون این خاکسار هیچ مصیبتی از مصائب آن بزرگوار را اصعب و اوجع از این مصیبت نمیداند و هیچ مظلومی را بدین گونه محصور و مقهور نیامده است و نشنیده است ، لهذا در این مورد به جهت اثبات مظلومیت آن قتیل اللّه این عبارت را ترجمه مینماید ، یعنی : عمر بن سعد ، حصین بن نمیر و پانصد نفر تیر انداز مقاتله کردند تا آن که رسیدند نزدیک جناب امام حسین علیهالسلام و اصحاب کرامش ، پس اصحاب ایشان را تیر باران کردند و اسبهای آنها را پی نمودند و جنگ کردند تا آن که نصف روز شد و شدید گردید مقاتله ایشان ، و چون خیام آل رسول صلیاللهعلیهوآلهوسلم با هم پیوسته و با یکدیگر بسته بود نتوانستند از هر طرف به سوی ایشان بیایند . پس حکم نمود عمر بن سعد خیمهها را از طرف راست و چپ بخوابانند تا آن که دست بیابند . و از اصحاب هم در این هنگامه کشته میشدند . با وجود قلّت عدد نگذاردند خیمهها بیفتد .

پس عمر بن سعد گفت : خیام را بسوزانید .

حال دوستان سیّد مظلومان بنگرند و بگریند برای وحدت و غربت آن مظلوم که از جهتی آتش از عقب خیام مشتعل ، و از جهتی آتش به سوی اهل بیت وی ملتهب ، و از جهتی داغهای پیاپی ، و از جهتی غلبه تشنگی ، و از جهتی اشتداد مرض علی بن الحسین علیهالسلام ، و از جهتی فزع و جزع آن زنهای پریشان ، و از جهتی سوزش قلب آن جناب برای نظر کردن به آن اجساد پاره پاره یاران و دوستان ، و از جهتی گرمی هوا ، و از جهتی تجرّی اعداء ، اعظم از همه آنها غوایت و ضلالت ایشان بود از اغواء شیطان که چرا این امّت بدین گونه جری در معصیت و نافرمانی پروردگار خود باشند ، و رعایت حقّ رسول اکرم را ننمایند ، و خون فرزند ارجمندش را بریزند و هتک حرمت عترتش کنند ، ونعم ما قیل :

بِمُصابِکم تتزلزلُ الاطوادُ***ولِقَتلکم تتفتَّتُ الاَکبادُ

کلُّ الرزایا بعدَ حینِ حُلُولِها***تُنْسی ورُزْؤُکُمُ الجَلیلُ یُعادُ

در نهی شارع از سوزانیدن زراعات کفّار و مشرکین

سوّم : از شرع شریف نهی رسیده است سوزانیدن زراعات کفّار و مشرکین و قتل نسوان و اطفال ایشان را .

و عجب است از سقوت و قساوت قلوب اهل کوفه بنابر حدیث مسطور در حضور و حیات آن سید مقهور ، میخواستند اطفال و عیال حضرت رسول صلیاللهعلیهوآلهوسلم را بسوزانند ، و به نحوی آن بیچارهها به فزع و فریاد آمدند که حصین بن نمیر به عمر بن سعد گفت : از فزع و جزع این زنهای داغدیده دلهای ما به سوزش آمده ، اگر چه در حیات آن بزرگوار متمکن نشدند ، اما بعد از شهادت آتش ظلم در خیام ایشان افروختند که شاعر گفته است :

هِیَ خَیمةٌ جِبریلُ⁽¹⁾یَخدِمُ اهلَها***والروحُ والاملاکُ خِدْمَةَ قَنْبَرِ

هِیَ خیمة خضعتْ لها⁽²⁾ خِیَمُ الْمُلوکِ کَتُبَّعٍ وکَقَیْصَرِ

هِیَ خیمةٌ لو کانَ أحمدُ حَاضراً لَبکی لها مِثلَ السّحابِ الْمُمْطِرِ

پس کیست مظلومتر جز آن بزرگوار که به این قسم به اهل بیت اطهارش در حال حیات و بعد از شهادت صدمه عظمی زدند .

مظلومیت جناب امام حسین علیهالسلام است از جهت تشنگی و آثار آن

چهارم : مظلومی آن بزرگوار برای کمال تشنگی و شدّت عطش بود که در چهار عضو شریفش اثر کرده بود :

اوّل : در چشم مبارکش چنانکه خداوند فرمود : « فَلَوْ تَراهُ ـ یا آدم! ـ وَهُوَ یَقُول : واعَطشَاه! حتّی یحولُ العَطَشُ بَیْنَهُ وَبَیْنَ السّماء کالدُّخان »⁽³⁾.

و از این عبارات نهایت تشنگی آن جناب واضح است ، و در کتب مقاتل ضبط است : والعین مظلمة من شدّة الظّمأ .

دوّم : در لب مبارکش اثر کرده بود ، چنانکه گفتهاند : والشَّفة ذابِلَةٌ من شِدّةِ العَطَش یعنی : لبهای مبارکش از تشنگی خشک شده بود .

سوّم : در زبان مبارکش اثر کرد ، چنانکه در حدیث است : « وهو یَلُوکُ لِسَانَه من العطش ویطلبُ الماء »⁽⁴⁾.

لوک : گردانیدن چیزی است در دهان یا به معنی مضغ و خائیدن است ، و آن شدّت از

اضطرار است که رطوبتی شاید در زوایای دهان پیدا شود و از آن تسکین عطش نماید . و این حالت در شخص روزهدار در هوای گرم نزدیک افطار غالباً دیده شده است .

چهارم : در جگر مبارکش اثر نمود ولیکن اظهار نفرمود مگر زمانی که مأیوس از حیات خود گردید ، آنگاه ندا کرد : « اُسْقُونی شَرْبَة مِنَ الماء فَقَدْ نَشَفَت کَبِدی مِنَ الظمأ »⁽¹⁾.

و معنی این حدیث گذشت در احوال قاسم بن حسن علیهالسلام .

پس بدان در تمام آبهای دنیا آن بزرگوار را حقّی است معلوم ، هر وقت دوستانش ببینند یاد از تشنگی وی کنند و چون بیاشامند حقّ ثابت آن مظلوم را از چشمه چشم جاری نمایند که امام علیهالسلام فرمود : « إنّی ما شربتُ ماءً بارداً الاّ وَذَکَرْتُ الحسینَ علیهالسلام »⁽²⁾.

و در زیارت آن بزرگوار است : « یا صَریعَ الدّمعَة السّاکِبَة »⁽³⁾.

و أیضاً فرمودند : « ما ذُکِرْتُ عِندَ مؤمنٍ ومؤمنة الاّ بَکی واغْتَمَّ لِمُصابی »⁽⁴⁾.

پس جناب سیّد الشهداء علیهالسلام از دوستانش خواسته است هر جرعه آبی که میآشامند حقّی که در آن دارد از مجرای چشم جاری کنند و اگر نه بخل ورزیدهاند و حلاوت محبت آن جناب را نیافتهاند ، و جگر پاره پاره آن جناب را به قطره اشک خود سیراب نکردهاند ، و از این جهت روایت شده است : « اشک چشم گریه کننده آن بزرگوار در بهشت به آب حیات ممزوج میشود بر عذوبت وی میافزاید و هر آن کس قطرهای از آن بیاشامد دیگر تشنه نمیشود » .

نعم ما قیل :

ما خِلت قَبلَک بَحراً ماتَ مِن ظَمَأٍ***کَلاّ ولا أسد تروِیهِ اجْمالُ

پس ـ ای برادر ! ـ برای آسودگی روز محشر به مفاد « وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً »⁽¹⁾از آسمان دیدگان خود برای این شهید غریب بارانی بباران تا تو را از گناهان پاک کند و از آلایش معنویّه باطنه تو را شست و شو دهد که جز ولاء علی علیهالسلام و بکاء بر حسین علیهالسلام ما را در نشأتین وسیلهای نیست .

پس هر آن که در زیارت آن جناب عرض میکند : « لبّیکَ داعِیَ اللّهِ إن کان لَم یُجِبْکَ بَدَنی عِنْدَ استِغاثَتِکَ وَلِسانی عِنْدَ استِنْصارِکَ فَقَدْ أجابَکَ قَلْبی وَسَمْعی وَبَصَری »⁽²⁾.

باید به مضمون « وَاقبَلتُ بکُلّیتی إلیکَ » اعضاء ظاهره و باطنه هر یک بر حسب حال خود آن بزرگوار را نصرت و اعانت نماید .

یعنی : دل بسوزد و گوش بشنود و زبان بگوید ، و چشم بگرید ، و اگر نه تلبیهای که میگوید واقعیت و معنویت ندارد .

مظلومیّت آن بزرگوار از کثرت جراحات و تعیین عدد آن

پنجم : مظلومیّت آن شهید سعید برای جراحات عدیده و زخمهای بسیاری بود که بر آن بدن شریف رسید و جراحات وارده بر آن بدن مبارک به دو قسم مروی است :

قسم اول : تعیین عدد جراحات نشده است چنانکه ابو الفرج گفته است : ثُمَّ لم یُقَاتِل حَتّی اَصَابَتْهُ جراحاتٌ عَظِیمة⁽³⁾یعنی : جناب سید الشهداء علیهالسلام جنگ میکرد تا آن که زخمهای بزرگ بر وی رسید .

قسم دوّم : تعیین عدد شده است ، چنانکه مرحوم سیّد بن طاوس فرمود : هفتاد و دو جراحت آن جناب یافت .

و أبی مخنف گفت : سی و سه طعن نیزه و سی و چهار ضربت شمشیر داشت .

و حضرت باقر علیهالسلام فرمودند : بر بدن آن جناب سیصد و بیست طعن نیزه علاوه بود و یک ضربت شمشیر یا یک رمیه تیر بود .

و قولی آن است : هزار و نهصد جراحت بر آن بدن وارد آمد .

وکانت السهامُ [فی] دِرعِه کالشَّوکِ فی جِلدِ القُنْفُذ⁽¹⁾.

و این بنده کراراً عرض کرده : تعداد این جراحات کثیره برای لشکر شقاوت اثر ممکن نبوده است از این جهت تعیین عدد و احصاء آنها اندک است .

اما آن چه امام علیهالسلام فرموده برای احاطه و اطلاّع کاملی است که داشت لهذا تعداد آنها را بیشتر فرمود و البته هزار و پانصد جراحت را در یک بدن کسی نتواند بشمرد جز آن که امام علیهالسلام خبر دهد .

و بنابر حدیث صحیح که در مقاتل مسطور است : « فَأحَاطُوهُ مِنْ کُلِّ جَانِبٍ »⁽²⁾، معلوم میشود از هر طرف طعنههای نیزههای کوفیان بر آن جسد انور میرسید ، و عبارت : « وکانَتِ السِّهامُ فی دِرعِهِ کَالشَّوکِ »⁽³⁾، هم رفع اختصاص مینماید اگر چه قولی است : تمام جراحات بر مقدمه بدن شریف آن بزرگوار رسید .

و عجب تشبیه کرده است صنوبری⁽⁴⁾شاعر زخمهای آن بدن را در شعر خود :

نفسی الفَداء المُصطَلی***نارَ الوغی أیَّ اصطِلا⁽⁵⁾

حین⁽⁶⁾الأسنّة فی الجوا***شِنِ کالکَواکِبِ⁽⁷⁾فی السما

فاختارَ دِرعَ الصَّبرِ حَـ ***ـیثُ الصَّبر مِن لُبْسِ السّنا⁽¹⁾

وَأبی إباءَ الأُسْدِ اِ***نَّ الاسُدَ صَادِقَةُ الاِبَا⁽²⁾

و این بیت معروف از مرحوم محتشم :

این کشته فتاده به دریای خون که هست***زخم از ستاره بر تنش افزون حسین توست

بیان از بیت اول میکند ، ای کاش ! گاهی تصور آن جراحات کثیره را میکردیم و آن را ذاکر خودمان قرار میدادیم ، و میگریستیم بر غریبی و مظلومی آن بزرگوار و تحمّلی که بر این بلایا فرمود ، اگر چه مرحوم وصال گفت :

جای دارد که بخندیم به زخم تو چو زخم***گر ببینیم همان قصر که جای تو بود

خلاصه در هیچ جنگی هیچ بدنی به این نحو هدف و نشانه تیر و شمشیر و سنان نشد ، و هیچ شهیدی در راه خدا به این قسم بلایا و رزایا مبتلا نگردید .

وقیل فی حقّه : وَالحُسَین علیهالسلام مُلقیً علی الثَری فی الرّمضاء مَجروحَ الأعضاءِ بِسِهامٍ لا تُحصی ، مع ذلک لم یتأَوَّهْ وقال : « صَبراً علی قَضائِک لا مَعبودَ سِواک یا غیاث المُستَغیثینَ! » .

وعن السجاد علیهالسلام : « کلّما کان یشتدُّ الأمرُ یشرقُ لونُه وتطمئِنُّ جوارحُه ، فقال بعضهم : اُنظُروا کیف لا یبالی بالمَوتِ! » .

و اگر بخواهی زخمهای بیشمار افزون از هزار آن بدن را بدانی از فقره حدیث نبوی صلیاللهعلیهوآله : « أُقبِّلُ موضِعَ السُّیوفِ مِنک وأبکی » .

مضمون خطبهای که خود آن جناب در زمان خروج از مکّه فرمود : « وکَأنّی بأوصالی

یتقَطَّعُها عَسَلانُ الفَلَوات ..⁽¹⁾وهِیَ مجموعةٌ فی حَظِیرةِ القُدْس » غفلت مکن ، و متذکر شو از آن چه خبر داد واقع شد ، و از آن چه فرمود وفا کرد .

تَرَکْتُ⁽²⁾الخَلْقَ طُرّاً فی هَواکا***وَأیتَمْتُ العیالَ لِکَی أراکا

وَلَو قَطَّعْتَنی فی الحُبّ إرْبا ***لَما حَنّ⁽³⁾الفُؤادُ إلی سِواکا⁽⁴⁾

در ذبح جناب امام حسین علیهالسلام است و اسرار « المذبوح من القفاء »

ششم : بالاترین مصیبتها که بالاترین دلائل این خاکسار است بر مظلومیّت آن بزرگوار وضع شهادت و کیفیت قتل آن سرور است .

و در حدیث است : « حضرت ابراهیم خلیل علیهالسلام در قتل فرزندش اسماعیل علیهالسلام سعیها فرمود کارد نبرید ، و حنجر اسماعیل علیهالسلام صدمهای ندید . بعد از هفتاد مرتبه کشش و کوشش اسماعیل علیهالسلام تمنّا کرد تیزی کارد را بر گلویش وارد کند شاید مراد حاصل شود ، پس تیزی کارد برگشت و عرض کرد : ای خلیل خدا ! در نار نمرودی خداوند ودود یک مرتبه فرمود « یَا نَارُ کُونِی بَرْداً وَسَلاَماً عَلَی إِبْرَاهِیمَ »⁽⁵⁾، پس آتش سرد و سلامت شد اما امروز هفتاد مرتبه حق تعالی به من فرمود مبادا این گلوی نازک را ببری » .

اما یک طریق را که اصعب و اشق از تمام مراتب آن است برای آن بزرگوار گذاردند ، و آن مضمون این بیت است :

من فدای آن که از مهر و وفا***شد شهید خنجر آنهم از قفا

اگر چه از عبارت مرحوم سید در کتاب « لهوف »⁽¹⁾این فقره معلوم نیست و عبارت او است : فنَزلَ سنانُ بن النَّخعی ـ لَعَنهُ اللّهُ ـ بالسّیفِ فی حلقِه الشریف . . إلی أن قال : ثمّ اجتزّ رأسَهُ المُقدّس المُعظم سلام اللّه علیه .

اما أبو مخنف نقل کرده است : شمر ملعون ضبابی خدمت آن جناب عرض کرد : واللّهِ! لأَذْبحَنَّک من القَفاء جزاءً لما شَبَّهَنی⁽²⁾جدُّک ثم أکَبَّهُ علی وجهِه . . إلی آخره⁽³⁾.

و از آن چه صاحب « مناقب » نقل کرده است معلوم میشود که آن جناب مذبوح از قفا گردیده با نشستن شمر لعین بر آن صندوقِ علوم اولین و آخرین و خندیدن آن جناب و قطع رأس مطهّر از شمشیر به دوازده ضربت ، لَعنَ اللّه قاتِلَه ومُقاتِلَه والسائرین إلیه بجُموعِهِم .

اما حمید بن مسلم گفته است : فألْقاهُ إلی قَفاه ثمّ أَخَذَ بِلِحْیَته . . إلی آخره⁽⁴⁾.

و شاید جهت « القاه بقفاء » آن باشد که از لقاء آن وجه شریف چنانکه در کتاب « لهوف » مسطور است : مخالفین مرتعش و متوحّش بودند ، یا آن که ذبح از قفاء برای قاتل اسهل بوده است اگر چه بر مقتول کمال صعوبت داشته ، یا آن که آن جناب در حالت سجده و ضعف بودند که این جسارت را نمودند .

و عجب است با آن جراحات کثیره و فوران دماء وفیره چگونه مجال گفتار برای آن بزرگوار بوده ، سیّما در سواری اگر رگ وتین قطع شده بود دیگر حیاتی نباید داشته باشد اگر چه به ساعتی باشد .

خلاصه مضایقه ندارم عرض کنم : چون قتل آن بزرگوار أشدّ قتلات بود بنا بر فقره

زیارت « المذبوح من القفاء » باید بدین گونه ذبح صعب شدید که احدی مبتلا نگردید مبتلا شود ، و کسی گفت : بر تمام اعضاء امام علیهالسلام صدمهای وارد آمد مگر بر قفاء او و وراء گردن شریفش ، باید بر حسب خواست آن سیّد مظلوم از یدان شقیّ مشئوم ضربات عدیده وارد آید تا آن که تمام آن بدن مکسور و محطوم شود ، و به فرمایش خود آن بزرگوار قطعات منفصله آن بدن انور باعث روشنائی چشم و دل حضرت پیغمبر صلیاللهعلیهوآله گردد برای تنجیز عهد و وعد قدیم .

باری عالم محبّت و عشق و جانبازی جناب امام حسین علیهالسلام را نمیتوان به سائرین قیاس کرد ، و این بیت مناسب است در این مقام نوشته شود :

مَذاهبُ شَتّی للمحبّین فِی الوری***ولی مَذْهبٌ فردٌ أعیشُ به وحدی

بیان مؤلف در باره حکمت ذبح

و این بنده را در این گونه ذبح بیان دیگری است شاید به این دو نظیر⁽¹⁾بتوانم واضح نمایم :

معروف است حضرت ابراهیم علیهالسلام خواست دست و پای حضرت اسماعیل علیهالسلام را ببندد ، عرض کرد : ای پدر ! در مقام تسلیم به وضعی خود را مهیّا کردهام که تو تیغ کشیده و من گردن کشیدهام .

و در اسرار رکوع علماء اعلام فرمودهاند : باید راکع در نماز گردن خود را بکشد ، یعنی : برای امتثال امر پروردگار اگر که به شمشیر برنده بر قفایش زنند گردن نکشد ، حقیقت این فقره کما هی در آن جناب ظاهر گردید .

و دیگر آن که به مفاد : « فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِینِ »⁽²⁾همانا ابراهیم علیهالسلام و اسماعیل علیهالسلام در

مقام تسلیم بودند ، اما آن بزرگوار بعد از استقرار بر خاک کربلاء تعفیر جبینین⁽¹⁾فرمود ، و به همان حالت بود تا آن که شهید گردید ، و از این حالت مقام تسلیم و رضاء آن ذبیح اللّه معلوم و بدیهی است .

و حضرت صادق علیهالسلام فرمود : « علامةُ المؤمِن الرِّضا والتَّسلیمُ ، ذلِکَ فَضلُ اللّهِ یُؤتیهِ مَنْ یَشاءُ » .

چون مُقسّم اوست کفر آمد گله***صبر کن الصبر مفتاح الصله

اشترم من تا توانم میکشم***چون فتادم زار با کشتن خوشم

یعنی : « لقاؤک قرّةُ عینی ، ووصلُک مُنی نفسی ، وإلیک شوقی ، وفی محبّتِک وَلَهی ، وإلی هواکَ صَبابَتی ، ورضاک ابْتِغائی ، ورُؤیَتُک حاجتی ، وجوارُک طَلبتی ، و قُربک غایةُ مَسْألتی ، و فی مُناجاتِک روحی وراحتی ، وعندَک دواءُ عِلّتی و شفاءُ غلّتی وبَردُ لَوعتی وکشفُ کُربتی ، ولا تَقطعْنی عنک ، ولا تُباعدْنی منک ، یا نَعیمی وجنّتی ! ویا دُنیای و آخِرتی ! »⁽²⁾.

در عریان کردن آن بدن شریف

هفتم : برهنه کردن بدن شریف آن سرور نیز برهانی است بر مظلومیت وی ، بنگر بعد از شهادت چگونه آن بدن آغشته به خون را عریان و برهنه کردند و جامههایش را بر آوردند ! !

و در حدیث است : حضرت نبوی صلیاللهعلیهوآله فرمودند : « مَن قَتَلَ قَتیلاً فَلَهُ سَلَبه وَکانَ علیٌّ یَتَوَرَّع مِنْ ذلِکَ »⁽³⁾یعنی : کسی ، کسی را که میکشد جامه مقتول از آن اوست ، اما حضرت

امیرمؤمنان علیهالسلام به قنبر فرمودند : « لا تُعِر فرائسی »⁽¹⁾یعنی : « شکارهای مرا برهنه مکن » .

بلی رسم شیر خوردن شکار است نه بردن جامه و شعار ، نعم ما قیل :

انّ الاُسُودَ اُسُودُ الغابِ همّتُها***یومَ الکریهَةِ فی المَسلُوبِ لا السَّلَبِ⁽²⁾

و از صفات خاصّه آن بزرگوار است که محمّد بن الحنفیه فرمود : « کان أبی تراکاً لِلسَّلب »⁽³⁾.

[در قتال امیر مؤمنان علیهالسلام با عمرو بن عبدود]

و حکایت عمرو بن عبدود بن فهر معروف است⁽⁴⁾: چون در وقعه احزاب به دست حضرت ولایت مآب علیهالسلام کشته شد ، زره قیمتی او را برنیاورد ، چون خواهر عمرو او را برهنه ندید گفت : یا أخی ! عشتَ طَویلاً جلیلاً مکرماً وقُتِلتَ بیَد جلیلٍ محترمٍ ، فلا أبکیکَ بل هَلَهَلْتُ فَرَحاً ، یعنی : ای برادر ! زندگانی طولانی با کمال احترام و خوشی کردی و اکنون هم به دست شخص جلیل محترمی کشته شدی ، پس بر تو گریه نمیکنم بلکه اظهار فرح و شادی مینمایم .

و به روایت مرحوم شیخ در کتاب « ارشاد »⁽⁵⁾این ابیات را گفت :

اسْدان فی ضیقِ المکر تَصَاولا***وَکِلاهُما کُفوٌ کریمٌ باسلُ

وَکِلاهُما حَضَر القِراعَ [و]لم***یثنه عن ذاک شغلٌ شاغلُ

فاذهب علی فما ظفرت بمثله***قولٌ سَدیدٌ لیسَ فیه تحاملُ

فالثّارُ عِندی یا علیُّ فلَیتَنی***ادرَکتُهُ وَالعَقلُ منّی کامِلُ .

ذَلَّت [قریش] بعدَ مَقتلِ فارسٍ***فالذّلُّ مُهلِکُها وَخزیٌ شاملُ

یعنی : این قاتل و مقتول دو شیر بودند که در تنگ نای میدان به یکدیگر رسیدند و هر دو کفّ⁽¹⁾کریم با شجاعتاند و نیزهها بر یکدیگر کوبیدند که هیچ یک دو تا نشد . ای علی ! برو دیگر مثل عمرو برادر من نمیبینی ظفر بیابی و مشهور شوی و خونخواه عمرو منم ، ای کاش ! میتوانستم خون او را بخواهم ، چه کنم ؟ زنم ، قریش از کشته شدن عمرو بن عبدود ذلیل شدند و فضیحت بزرگی به ایشان رسید .

و چون از امیر مؤمنان علیهالسلام سؤال کردند : بدن عمرو را چرا برهنه نکردید ؟ گویا مضمون این بیت را فرمودند :

وعَفَفْتُ عن اثوابِه ولو اَنّنی***کنتُ المقطَّنَ⁽²⁾بَزَّنی اثوابی⁽³⁾

خلاصه سیّد بن طاوس طاب ثراه فرمود : ثم اَقْبَلُوا علی سَلبِ الحُسین علیهالسلام فأخذَ قَمِیصَه اسحاقُ بن حویه الحَضْرَمیّ فلَبِسَهُ فصارَ أبرَصَ ، وامتعطّ⁽⁴⁾شعرُه .

وأخذَ سَرَاویلَه بحرُ بن کعب فصارَ زمناً .

وأخَذَ عمامَته اخنس بن مرثد⁽⁵⁾فاعتمَّ بها فَصارَ مَعْتوهاً .

وأخَذَ نَعلَیهِ الأسود بن خالدٍ .

وأخَذَ خاتَمَهُ بجدلُ بن سلیمٍ الکلبیّ .

وأخَذَ قطیفةً له من الخَزِّ قیسُ بن اشعثَ .

وأخَذَ دِرعَهُ السبراء⁽¹⁾عمرُ بن سعدٍ ، فلمّا قُتل عمرُ بن سعد وَهَبَها المختارُ لأبی عمرةَ قاتِلِه .

وأخَذَ سیفَهُ جمیعُ بن خلق⁽²⁾الأودی ، وهذا [السیف ]المنهوبُ المشهورُ لیسَ بِذِی الفِقَار ، فإن ذلک کان مَذخوراً ومَصُوناً مع أمثالِه من ذخایِر النبوّةِ والامامَة⁽³⁾.

پس خوب است متذکر شویم مکارم سید افاخم واکارم امیرمؤمنان علیهالسلام را با کفّار مشرکین ، و بعد از آن جسارتهای کوفیان را بالنسبه به آن بدن لطیف عریان ، و این مصیبت عظمی از تمام مصائب آن بزرگوار اعظم است که چندی بر خاک آن قدوه اولاد سید « لولاک » افتاده باشد و کسی در مقام تجهیز وی برنیاید .

تسلیه قلوب محزونه شیعه

بلی ، آن چه قلوب محزونه شیعه را تسلیه میدهد اواخر حدیث شریف قدامة بن زائده⁽⁴⁾و فرمایش علی بن الحسین علیهماالسلام است و آن چه زینب خاتون علیهاالسلام خبر داد⁽⁵⁾، و ملخص آن را به فارسی ترجمه مینماید :

حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله فرمودند : « خداوند متولّی قبض ارواح شریفه شهداء کربلاء میشود ، و ملائکه از آسمان هفتم با ظرفهای یاقوت و زمرد که هر یک مملّو از آب حیات است با حلّههای بهشتی بیایند ، و آن جثههای مطهره را بشویند و آن حلهها را بپوشانند و به حنوط بهشتی آنها را مطیّب نمایند ، و ملائکه دسته دسته بر آنها نماز گزارند ، و بعد از

آن قومی از امّت حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله بیایند که کفّار آنها را نشناسند ، و شریک در این خونها نشده باشند نه از گفتار و نه از کردار و نه از قصد ، و آن اجسام را دفن کنند و نشانه و علامتی از برای قبر مطهّر آن سرور قرار دهند ، و هر روز از هر آسمان یکصد هزار ملک تحفهها بیاورند و به زیارت آن قبر شریف مشرف شوند ، و نماز گزارند و به تسبیح و استغفار از برای زائران آن بزرگوار مشغول شوند . . » إلی آخر الحدیث .

خلاصه چنانکه جراحات بدن آن سیّد مظلوم را مانند عطش شدید وی نتوان وصف و احصاء کرد و چنانکه کیفیّت صعوبت شهادت را از قتل صبر و ذبح از قفاء نتوان تصور نمود ، همین طریق است برهنه و عریانی آن جسد مطهّر .

و جناب زینب علیهاالسلام در محضر یزید فرمود : « الا فالعَجَبُ کُلُّ العَجَب لِقَتلِ حِزبِ اللّهِ النُّجَباء بِحِزبِ الشَّیطانِ الطُّلقاءِ ، فهذهِ الایدی تَنطِفُ مِنْ دِمائِنا وَالأفواهُ تَتَحَلَّبُ مِنْ لُحُومِنا وَتِلْکَ الجُثَثُ الطّواهِرُ الزَّواکی تنتابها العَواهِل وَتَعْفِرُها⁽¹⁾اُمَّهاتُ الفَراعِل »⁽²⁾.

و معنی فقره اخیره آن است : این بدنهای پاک و پاکیزه را گرگهای درنده⁽³⁾باید به خاک بمالند و آنها را بگزند .

و خوش گفته است صنوبری شاعر :

یا خَیرَ مَن [لبس] النب***وّةَ مِن جَمیعِ الأنبیاءِ

وَجدی علی سِبطَیکَ وجدٌ***لیسَ⁽⁴⁾یؤذن بانقضاء

مَن ذا لمعفُورِ الجَواد***مُمالِ أعوادِ الخباء

مَن لِلطریح الشلْوِ عُرْ***یاناً مخلَّی بالعراء

مَن لِلمحنّط بالتُرابِ ***وَللمُغسَّل بالدماء