مشخصات کتاب

سرشناسه : واعظ کجوری، محمد باقر بن اسماعیل، ۱۲۵۵-۱۳۱۳ق.

عنوان و نام پدیدآور : روح و ریحان، یا، جنه النعیم والعیش السلیم فی احوال السید عبدالعظیم الحسینی علیه السلام والتکریم/ تالیف محمدباقر واعظ طهرانی کجوری مازندرانی؛ تحقیق سیدصادق حسینی اشکوری.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۲ .

مشخصات ظاهری : ۵ ج.

فروست : مجموعه آثار کنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظیم علیه السلام؛۳،۴.

شابک : ۱۰۰۰۰۰ ریال (دوره)

یادداشت : عنوان عطف: روح و ریحان (جنه النعیم والعیش السلیم).

یادداشت : کتابنامه.

عنوان عطف : روح و ریحان (جنه النعیم والعیش السلیم).

عنوان دیگر : جنه النعیم و العیش السلیم فی احوال السید عبدالعظیم الحسینی علیه السلام والتکریم.

موضوع : عبدالعظیم بن عبدالله(ع)، ۱۷۳ - ۲۵۰؟ق.

شناسه افزوده : حسینی اشکوری، سیدصادق، ۱۳۵۱ -

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۵۳/۵ /ع۲ و۲ ۱۳۸۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۸۴

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۳۲۶۹۰

اشاره

روح و ریحان

جنّة النعیم والعیش السلیم فی احوال السید عبدالعظیم الحسنی علیهالسلام التکریم

جلد چهارم

تألیف : محمّد باقر واعظ طهرانی کجوری مازندرانی

تصحیح : سید صادق حسینی اشکوری

از مجموعه آثار کنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظیم علیهالسلام ـ 6

بسم الله الرحمن الرحیم

سازمان چاپ و نشر

روح و ریحان الخامس النشر

اشاره

در آداب زائر و زیارت و خدّام قبور ائمه طاهرین سلام اللّه علیهم اجمعین

چه خوش است در عنوان این روح و ریحان خوانندگان همراهی نمایند و در شرح مراد داعی مددی نمایند که زائرین را فوائد کثیره است .

تأدیبٌ حَسَن

عموم بندگان بدانند که حضرت شاه ولایت علیهالسلام فرمودند :

لیس الیتیم الذی قد مات والده ***انّ الیتیم یتیم العلم والادب⁽¹⁾

لیس الجمال باثواب تزیّنها***ان الجمال جمال العلم والادب

و معنی « ادب » تحسین اخلاق و تهذیب افعال است به نحوی که ظاهرش عنوان باطن و باطنش موافق با ظاهر بوده باشد ، یعنی : چنانکه نماید ، باشد و چنانکه باشد نماید ، امّا اعضاء و جوارحش به زینت اعمال صالحه مزّین شود ، و امّا قلبش به حلیله اذکار متحلّی گردد .

و اوّل مرتبه ادب ترک نفاق است چنانکه حق تعالی در معنی نفاق فرموده است : « یَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِم مَا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ »⁽²⁾، و اهل کمال گفتهاند : هر کس در مراتب ادب

تهاون کرد از سنُن نبویّه محروم است و معاقب میشود به حرمان فرائض ، یعنی : واجبات از وی فوت میگردد و هر آنکه واجبات و فرائض از وی فوت شد از معرفت حقّه محروم خواهد شد .

در معنی آداب و تحسین آن است و علامت ادب با خداوند سبحان

و حضرت شاه ولایت علیهالسلام فرمودند : « فیا عباد اللّه علیکم بحسن الادب »⁽¹⁾، و تحسین ادب از ثمرات محبّت است ، هر کس ادبش زیادتر است قربش به حق بیشتر است .

و علامت ادب با حقّ چند چیز است :

اوّل : آن است نظرش در کلیّت امور با خدا باشد و غیر از خدا را نبیند که « علیک باللّه ودع ما سواه » .

دوّم : عجز و ذلّت و خاکساری و عبودیت خودش را فراموش نکند .

حکایت محمود غزنوی و ایاز و پوستین در السنه ناس مشهور است ؛ از آنکه بنده وقتی که نعمت آقای خودش را فراموش نکند⁽²⁾و غافل از عجز و قصور خود شد طاغی میشود : « إِنَّ الاْءِنسَانَ لَیَطْغَی * أَن رَآهُ اسْتَغْنَی »⁽³⁾مثل فرعون که چگونه ترک ادب کرد و مدّعی الوهیّت گردید .

سوّم : وقتی که کلام حق را بر وی میخوانند در مقام اطاعت و اوامر و نواهی آن برآید بشنود ظاهراً و باطناً کما قال اللّه تعالی : « وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ »⁽⁴⁾.

چهارم : مراعات در سؤالات و خطابات با پروردگار خودش نماید ، چنانکه حضرت عیسی علیهالسلام عرض میکند : « إِن تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُکَ وَإِن تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّکَ أَنتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ »⁽¹⁾.

یعنی : در مقام ادب عرض نمیکند : بندگان را عذاب نکن ، بلکه عرض مینماید : اگر عذاب نمائی ایشان را بندگان تواند و اگر بیامرزی ایشان را تو آمرزنده و مهربانی .

و حقیقت ادب حضرت ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله است که در لیلة الاسری عرض مینماید :

« آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِن رَبِّهِ .. »⁽²⁾الی آخره .

خلاصه بعد از اطلاع از معنی ادب عرض میکنم : ادبی که مصطلح عرف و عامه ناس است آن است که کوچک وقتی که به محضر شخص بزرگی از ملوک و حکماء و علماء شرفیاب میشود تواضع و خشوع و خاکساری در اقوال و افعال وی بوده باشد ،و علماء کتابها در این خصوص نوشتهاند .

و معنی « تواضع » نه همان در اعضاء و جوارح ظاهر است ، بلکه بر حسب سریره و ملکات باطنیّه هم باید چنین باشد ، و تمام این اقتباس از ادب کردن به حضور ملک الملوک حضرت احدّیت است .

و حضرت ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله وقتی شخص را دیدید که نماز میکرد ولیکن با ریش خودش بازی مینمود فرمودند : « لو خشع قلبه لخشعت جوارحه »⁽³⁾

بحار الانوار 81/228 باب آداب الصلاة و 85/19 ح 30 ، شرح اصول کافی ، مازندرانی 8/237 ، مستدرک الوسائل 5/417 ح 6233 .

البته در اکثر منابع حدیثی ، روایت بدین گونه ذکر شده است : « من خشع قلبه للّه عزوجل خشعت جوارحه » ، بنگرید به : الخصال ، شیخ صدوق : 628 ، وسائل الشیعه 5/471 ح 7092 و7/262 ح 9283 .

بود اعضاء و جوارحش نیز خاشع بود و وضع ادب انبیاء و اوصیاء و اولیاء و ائمه هدی علیهمالسلام را بالنسبه به خالق میدانند که در اوقات صلوات و تلاوت آیات و تذکرموت و قیامت چه نحو بوده است ، و از این جهت وضع اخلاق و حسن مباشرت ایشان و کمالیّت آداب حسنه با خلق هم به نحوی بوده است که احدی را قدرت بر وصف یکی از آنها نیست .

پس خوب است این امّت موحومه به قدر مقدور ومیسور از آنچه با ایشان کردند و مراعات فرمودند و آداب را آموختند قلیلی از آن آداب را در حضور قبورشان منظور دارند ؛ از آنکه حرم ایشان حرم خداوند است که : « الحرم حرمک والضیف ضیفک نزلت بک » .

و در زیارت امام علیهالسلام است که عرض مینماید : « وفدت نازلاً بعقوتک عائذاً بعفوک [من عقوبتک ] فارحم غربتی ، واَقل عثرتی ، واقبل توبتی . . »⁽¹⁾.

در اینکه روضات ائمه طاهرین علیهمالسلام حرم خداوند است

پس بدانند : خانه کعبه محترم شد برای آن است که خداوند او را برگزید و نسبت به خود داد ، و اینگونه احترامات از شرع اقدس برای وی رسید ائمه طاهرین علیهمالسلام به طریق اولی برگزیدگان حقّند و احترام و ادب زمان حضور ایشان لازم است ، از این جهت بعضی را ادب میفرمودند بر حسب حکمت و مصلحت که به وضع متکبّرانه و جامه ملوکانه به حضور ما نیائید چنانکه جناب سیّد الشّهداء علیهالسلام در راه کوفه به عبداللّه بن حر جعفی ـ در خبر مبسوط است ـ فرمودند ، و خداوند متعال در احترام به پیغمبرش فرموده است : بدون اذن وی داخل خانهاش نشوید⁽²⁾، و آواز خودتان را بر آواز وی بلند نکنید⁽³⁾و از روی خشم نگران نشوید ، و همین احکام در ممات ایشان هم جاری است ؛ از آنکه حیات

و ممات نبی و ولی بر حسب عقیده شیعه علی السویّه است⁽¹⁾، و این دو تن هم مادامی که بودند متحد بودند .

و از این جهت مرحوم شیخ مفید در « مزار » و مرحوم مجلسی علیهما الرحمة آداب زیارت حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله را در زیارت قبور ائمه طاهرین علیهمالسلام ذکر فرمودهاند که داعی آنها را در کتاب « ثمرات الجنیّة » شرح دادهام ، از غسل کردن ، و اذن دخول خواستن ، و محاذات قبر ایستادن ، و تقبیل و تعفیر قبور ایشان نمودن ، و صدقه به خدّام حرم سیّما صالحین از ایشان ، و صدقه به محاویج و فقرا دادن ، و زیارات مأثوره خواندن با قدری از آیات کریمه ،و آداب نماز زیارت کردن ، و اظهار رقّت نمودن ،و وداع خاص تلاوت کردن ، و دعوات و حاجات خود را خواستن ، و استغفار از گناهان و معاصی نمودن تمامت آنها از شرع اقدس رسیده است ، هر آنکه بجا آورد حقّ زیارت را ادا کرده است . پس هر فتنه و فساد و عقوبت و ریختن خون و هرج و مرجی که میشود در عالم از ترک ادب است بالنّسبه به خدا و رسول صلیاللهعلیهوآله و ائمه دین علیهمالسلام و علماء و مجتهدین حال از جهت زیارت حضور نبی و ولی حیّاً و میّتاً تنزّل نمائیم آدابی که معموله بین غیر معصومین از امامزادگان است که نیز از شرع شریف رسیده است باید ملاحظه کرد به کتاب « حقوق اخوان »⁽²⁾که به

چه نحو مواسات و مواخات کنند بندگان خدا ، و به چه نحو رعایت از یکدیگر نمایند هرآنکه ترک حقی از حقوق ایشان کرد ترک ادب کرده است .

در اینکه ادب به قبر شریف نبی و ائمه طاهرین و قبور ابناء ایشان لازم است

مرحوم شهید ثانی کتابی نوشته است موسوم به « منیة المرید فی آداب المفید والمستفید »⁽¹⁾کسی که طالب علم است خدمت استاد خود چه قسم بیاید و بنشیند و نگاه کند و سؤال نماید و بشنود و مزاحم وی نگردد ،و احتجاج بر استاد روا ندارد و به گوشه چشم نگران نشود و همیشه احترام از معلّم خود منظور دارد و مقدم بر وی راه نرود بلکه تقدّم بر مشایخ در راه رفتن مورث فقر میشود و چنین است احترام والدین که اقل آن اف نگفتن بر ایشان است ، و فرزندان خودشان را در نزد پدران و مادران خاکسار سازند .

و همچنین است مراعات برادران ایمانی یکدیگر را بر حسب اخباری که ثقة المحدثین در اواخر کتاب مستطاب « اصول کافی »⁽²⁾ذکر فرمودهاند که تمامت آن سی حق است : در حال حیات ، امّا در ممات به زیارتش برود ، و سوره قدر بخواند ، و تکیه بر قبرش ندهد ،و با نعلین قدم بر قبرش نگذارد ، و هدیهای برای وی بفرستد ، و ترحیم و استغفار کند ،و رخنههای قبرش را سد نماید که احترام میّت همان احترام حیّ است ، خصوص حضور قبور والدین در روز دوشنبه و پنجشنبه و حاجت خواستن در جوار ایشان .

خلاصه بر هر کلمهای از این کلمات و مقالات ، اخبار و احادیثی است مستفیضه که داعی اشاره نمود تا عوام التفات فرموده بدانند که زیارت کردن را آدابی است .

پس ای مسلمان منصف ! بنگر بعد از اینکه در تعظیم مردگان و مسلمانان و اهل ایمان آن قدر تأکید اکید برسد البته کسانی را که ائمه طاهرین پسندیدهاند و برگزیدهاندو فرمودهاند احترام ایشان احترام ماست و زیارت ایشان نیز زیارت ماست به طریق اولی لازم است بر افراد و آحاد ناس تعظیم و تکریم کردن و حضور قبور ایشان با ادب پسندیده شایسته آمدن که زیارت کنندگان هر قدر احترام و اکرام از مزار ایشان نمایند احترام از خاتم النبیین صلیاللهعلیهوآله و اوصیاء مرضیین وی کردهاند ، و زمان عرض اعمال دین بر محمد و آل محمّد علیهمالسلام از حسن زیارت دوستان و اظهار ارادت به فرزندان ایشان البته مسرور و مشعوف میشوند ، و بالاتفاق وعدههای خیر مینمایند و فردای قیامت شفاعت ایشان را در حق زائرین و مجاورین و مخلصین و محبّین قبول میفرمایند ، و زائرین قبور ایشان را در جوار مرحمت و عنایت خودشان جا میدهند .

پس یکی از خانههائی که حق تعالی فرموده است : « فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَن تُرْفَعَ وَیُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ »⁽¹⁾در خطّه طهران و حدود ری که مردمان خداوند را در هر صباح و مساء تسبیح مینمایند و اسم حق تعالی را تجلیل کرده یاد مینمایند ،بقعه مبارکه حضرت عبدالعظیم علیه السلام و التکریم است . باید اهل این بلد بر این نعمت مباهات نمایند و مفاخرت کنند بر بلدان دیگر ، به شرط اینکه حق آن بزرگوار را اداء نمایند و از زیارت آن مرقد شریف متأدّب به آداب حسنه و متخلّق به اخلاق ممدوحه شوند .

و آنچه عجالةً تکلیف داعی است و در این اوراق مینویسد و به عقل قاصر خود فهمیده و مستحق میداند ده گونه است :

اوّلاً : زائری که ساکن طهران است هر صبح دوشنبه یا پنجشنبه یا جمعه بعد از اداء فریضه و فراغت از تعقیبات مرویّه با نیّت خالصه از خانه و منزل خود نهضت و حرکت

نماید ، بدون قصد تلهّی و ملاحظه تشبیهات نفس ، به همان وضعی که به محضر بزرگان دین میرود با کمال ادب و نهایت خشوع آنکه پیاده است بر حسب قاعده آثار انکسارو تواضع لابد در وی بیشتر است .

و خوشتر آن است بعد از رسیدن به صحن شریف قدری توقف نماید و رفع خستگی اندکی کند تا حالت دعاء و رقّت و بکاء برایش حاصل شود .

و اگر سواره است البته خود را به پیادگان تفضیل و ترجیح ندهد ، و این سوارگی را سبب و تقویت در وصول حضور مزور خود بداند ، نه آنکه بر مرکوب صدمه زند و خود نیز صدمه بیند و تن را به تعب اندازد که در زمان شرفیابی حضور آن سیّد لازم التعظیم حالت زیارت و توجّه نداشته باشد ، و این حالت جمعی از ارذال و اجامره⁽¹⁾و اوباش بلد است سیّما کسانی که به طریق عاریه مراکب و دواب از مردمان بخواهند و حق مرکوب و مالک آن را اداء ننمایند .

خلاصه بعد از ورود به حدود و رحاب آن روضه مبارکه خوب است تفقّدی از مرکوب خود نماید و علوفه برای وی مهیّا سازد ، خصوص ایّام توقّف وی اگر طول کشد مراعات وی الزم است ، و اگر به نحو اجاره است خوب است قید نماید زمان وقتش را ، و اگر بماند زمانی ممتدّ علوفهاش را بر حسب شرط بدهد ، و الاّ فلا .

و بهتر آن است خود مباشر شود در رساندن علوفه آن حیوان ، و الاّ ارجاع به شخص امین کفایت است .

و ثانیاً : رفیق طریق را ملاحظه نماید که آیا طبیعت وی بر خیر مجبول است یا بر شر ، البته با اخیار مصاحب شود وی را متذکر به پروردگار میشوند و با اشرار صحبت ندارد جز رضایت شیطان و استمالت از نفس و سوء ظن چیزی دیگر عاید وی نمیشود .

و خوش است در راه از احوال آن سیّد واجب التعظیم بسیار بگوید و بشنود و بیاد

بیاورد تا وقعی در دلش پیدا شود یا زیاده گردد که زمان حضور روضهاش فواید کثیره میبیند ، مانند کسی که به محضر سلطان مقتدری میرود چگونه متوّحش و متذکر استحالت زائر هم چنین است ، و اگر مصاحبین وی همراهی به وی نکنند و به لغوگوئی و هرزه سرائی درآیند و غیبت کردن اهل اسلام را شعار خود نمایند البته هجرت و مباعدت از ایشان اولی و انسب است .

و معروف است در نزد عوام که : راه را باید تمام کرد هر چه باشد از خرافات و مزخرفات و ذکر حالات و معایب مخلوق . دیگر نمیدانند آنچه حرام است اختصاص به حضر ندارد ، در سفر هم محرّم است محقّقاً . بلی آنچه در سفر مستثناست حداء و شعر است .

و از صحبت شاعر و ساحر و منجم در کتاب « امان الاخطار » مرحوم سیّد بن طاوس نیز نهی فرموده است⁽¹⁾.

ثالثاً : خود را برای تهیّه این عبادت و تکمیل زیارت نظیف کند ، و اگر روز جمعه است البته غسل جمعه را ترک ننماید ، و هر قدر به زوال نزدیکتر باشد بهتر است .

و خوب است غذائی که صرف مینماید قدری ملاحظه کند و اسراف در آن ننماید تا موجب کسالت نشود و زحمتهای خود را به هدر ندهد .

و اگر بخواهد بعد از تغذّی مختصری خواب قیلوله کند مستحب است تا رفع خستگی هم شده باشد ، بعد از آن غسل کند .

و استعمال عطریات هم عموماً استحباب دارد ، خصوص پیش از اداء فرائض که یک رکعت با استعمال بوی خوش را به هفتاد رکعت مینویسند .

و اگر متمکن شود صدقه به فقراء دهد نیز قبل از اداء فریضه یک رکعت هفتاد رکعت

نوشته میشود ، و اعطاء صدقات در قبور ائمه علیهمالسلام مرویست .

در این مورد هم به قصد استحباب عموماً بدهد و رعایت کند که استمالت قلوب موجبتکمیل عبادات و زیارات است .

پس از تنظیف صورت ظاهره و بشره حسیّه از صحن مبارک خاضعاً خاشعاً با توجه به مزور والتفات به بزرگواری و عظمت شأن وی برای احترام از کفشدار روضه شریفه حین ورود احترام نماید اگر چه به سلامی باشد که دو عمل کرده است : یکی اکرام از خادم حضرت عبدالعظیم ، و دیگر اقدام به سلام که هر دو عمل استحباب دارد .

و این عمل نیز از آثار تواضع و ذلّت و مسکنت است و اظهار انزجار از خادمین سیّما از سادات که مقیمین آن آستان عرش بنیانند نکند ، که انزجار از ایشان انزجار از صاحب قبر مطهّر است و البته احدی دوست ندارد کسی از بستگان و گماشتگان وی منکدر و منزجر بوده باشد ، و اگر ناملائمی بیند عفو و اغماض نماید و تمام توجّهات خود را صرف آن سید کریم لازم التکریم نماید تا آنکه خود را بدان رواق مطهّر مشرّف سازد .

و آنچه عرض شد نه به قصد ورود روایت در این مزار مخصوص بلکه به قصد عموم استحسان در اعمال مستحبه است .

رابعاً : بوسیدن اعتاب و ابواب و ضرایح مقدّسه غیر از ائمه طاهرین علیهمالسلام از امامزادگان روایت و نصّی ندارد ، مگر در تقبیل اعتاب ائمه هدی علیهمالسلام محمد بن ادریس علیه الرّحمه را در کتاب « سرائر »⁽¹⁾

السرائر 1/658 .

بیانات محمد بن ادریس علیه الرّحمه است

ولا أری التعفیر علی قبر أحد ولا التقبیل [ له ] سوی قبور الائمة [ علیهم السلام ] ؛ لأن ذلک

حکم شرعی یحتاج فی استحبابه أو اثباته إلی دلیل شرعی⁽¹⁾ولن یجده طالبه ، ولو لا اجماع طائفتنا علی التقبیل والتعفیر علی قبور الأئمة علیهمالسلام عند زیارتهم لما جاز ذلک لما قدمناه ، وتفصیلما اجلناه⁽²⁾من الزیارات وشرح اذکارها موجود فی غیر موضع من کتب السلف . . إلی آخره .

پس از این عبارات بدانند که جز قبور ائمه اثنا عشر تقبیل که بوسیدن اعتاب و تعفیر که صورت بر خاک گذاردن است جائز نیست و این فقره اجماعی طایفه حقه شیعه است از علماء و غیرهم .

عنوان تعفیر یا برای کثرت رأفت و محبت و تعظیم است یا برای ورود نص است از ائمه طاهرین یا با ضمیمه پیشانی گذاردن برای اداء شکر است که بدین نعمت عظمی او را منعم کرده است و موفق شده است چنانکه در فقره دعا میگویند : الحمد للّه الذی أشهدنا مشاهد⁽³⁾أولیائه⁽⁴⁾

مصباح المتهجد : 821 رقم 885 ، زیارت جامعه مخصوص ماه رجب است .

در این روضات مقدسه هم قصد شکر کند نه به قصد ورود نص ، همانا قصد اداء شکر این نعمت بوده باشد خوب است از آنکه تعظیم امامزادگان را به نحوی باید نمود که مشروع باشد ، و به همان نحو امر کرده باشد ، بر حسب استحسان و قیاس نمیتوان عمل کردن .

خامساً : پس به در حرم محترم بایستد و اذن بخواهد و مزور را بنظر آورده زیارتی که سابقاً مذکور شد بخواند و هر یک از ائمه مکرمین طاهرین را بخواهد زیارت کند بهتر و جامعتر زیارت جامعه کبیره است .

و غافل کسی است هر وقتی به زیارت این بزرگوار مشرف میشود یک نفر از امامان یا تمام ایشان را یاد ننماید که یک ثمره از ثمرات حاضر شدن روضات طاهره این امامزاده

لازم الاکرام و امثال آن بزرگوار یاد کردن خدا و رسول صلیاللهعلیهوآله و خلفاء منتخبین ذریه ایشان است .

روایت حضرت صادق علیهالسلام در زیارت کردن ائمه هدی علیهمالسلام از راه دور به نحو مذکور

و در کتاب « مصباح »⁽¹⁾کفعمی است که حضرت صادق علیهالسلام فرمودند : « اگر نتوانید به زیارت ما بیائید به واسطه بُعد مسافت بر بام خانه خودتان بروید در منزل خودتان سلام کنید به قبور ما ، چنانکه سلام نزدیک به ماها میرسد سلام دور هم به ماها خواهد رسید ولیکن نگوئید : أتیتک زائرا ، بلکه بگوئید : بل قصدتک بقلبی زائراً إذ عجزت عن الحضور بمشهدک ووجهت إلیک بسلامی لعلمی بانه یبلغک [صلی اللّه] علیک فاشفع لی عند [ربـّ]ـک .

چون این روضه بهترین روضات و اماکن است بسیار مناسب است زائر در آن امامان خود را یاد کند به زیارت مأثوره و قضاء حوائج خود را از خداوند کریم رحیم عطوف رؤوف بخواهد که إن شاء اللّه تعالی برآورده میشود .

و بهتر آن است برای تکمیل زیارت خود وقتی که وارد روضه حضرت عبدالعظیم شد چه قبل از زیارت و چه بعد از زیارت با کسی تکلم نکند ،خصوص صحبت دنیا داشتن همه وقت مقدوح و مذموم است ، سیّما بین اهل اسلام و در مسجد و بین تلاوت قرآن و در حین اذان گفتن و زمان تشییع جنائز که باعث حبط اعمال بیست و پنج سال میشود ، لیکن از صحبت آخرت و علوم شرعیه داشتن منهی عنه نیست ؛ از آنکه زیارت عبادت است و تذکّر آخرت ، و صحبت علم هم عبادت میباشد .

و عجب است از جماعتی که مانند بهائم وارد میشوند در روضات ائمه هدی علیهمالسلام و هر قسم لغویات که در منازل و مساکن خودشان قولاً و فعلاً داشتهاند در آن اماکن مبارکه با حضور آن بزرگواران ترک نمینمایند ، و این فقره کمال غفلت است . البته اهل حکمو استیلاء ممانعت نمایند نهایت ادب و مصلحت است و به تواضع نزدیکتر .

در حال اشخاصی که زیارت نامه غلط میخوانند از زیارت نامه خوان و زوّار و قبح فریاد کردن

سادساً : بعضی از زوّارند از عوام بدون اینکه برای احدی که سواد ندارد زیارتنامه میخوانند ، به آوازهای مختلف و بلند ندا میکنند به الحان غیر مشروع سیما در مراقد و روضههای ائمه هدی علیهمالسلام تجویز اینگونه آوازها و صداها محل تامل است به مفاد کریمه « لاَ تَرْفَعُوا أَصْوَاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ »⁽¹⁾در حق ائمه اثنی عشر علیهمالسلام نیز صدق مینماید .

پس روا نیست صدا را چندان بلند کردن که از اندازه خارج باشد وبیاحترامی مزور گردد ، بلکه قرائت قرار اصوات و الحان قاریان این زمان در رواقهای امامزادگان جز لحن فسق و فجور و خروج از الحان عرب قصدی نیست ، و هر گونه آواز که مصطلح است بین اهل موسیقی در اصوات ایشان یافت میشود جز صوتی که مشروع و مقبول در نزد اهل شرع است .

و همچنین است حالت ذاکرین از اهل صوت که اگر دروغ هم بگویند دو معصیت کردهاند . پس این فقره عموم دارد بین صاحبان آواز و غیر ایشان .

غرض آن است که بلند فریاد کردن مگر به قدر و اندازهای که بعضی استماع نمایند که سواد ندارند جایز است ، و بر حسب حکومت عقل هم بسیار قبیح و زشت است . و خوب است اشخاصی که سواد ایشان کم است وجه قلیلی به زیارت نامه خوان که صحیح

میخواند بدهند که دو امر را رعایت نموده باشند : یکی آنکه اعانتی به خدام آن روضه کرده باشند ، و یکی آنکه زیارت نامه را صحیح خواندهاند .

البته خدّام سیما مزورین از ایشان یعنی زیارت نامه خوانها بصیرتشان بیشتر است ،و پناه میبرم به خداوند از بعضی عبارات اغلوطه که مردم عوام الناس در زیارت نامهها میخوانند ، همان عنایات و الطاف و افضال لا یتناهی الهی مگر از ایشان قبول میکند و از قصور افهام و اوهام و جسارات زائرین اغماض بنماید ، چنانکه در کتب زیارات حکایات متعلقه به این مطلب لا تحصی است .

و در این مورد مولوی گویا تمنّا نمود این چند بیت را بنویسم حاجتش برآوردم :

از بلال صدق در بانک نماز ***حی را او هی همی خواند از نیاز

تا بگفتند ای محمد راست نیست***این خطا اکنون زآغاز نبی است

عیب باشد اول دین و صلاح ***لحن خواندن لفظ هی علی الصلاح

خشم پیغمبر بجوش آمد بگفت ***یک دو لفظی از عنایات نهفت

کای خسان نزد خدا هی بلال ***بهتر از صد حی و حی و قیل و قال

وا مشورانید تا من رازتان ***وا نگویم زآخر و آغازتان

خلاصه این فقره را برای کسانی که ندانند مینویسم ملتفت و متوجه باشند باعث اذیت

چهار نفر از اخیار نشوند . آخر در مزار کثیر الانوار ائمه طاهرین علیهمالسلام و ابناء مطهرین ایشان سیما در این روضه بعضی از اهل تقوی با کمال رقت و حالت مشغول زیارتند ایشان را پریشان کردن و بیجهت داد و فریاد نمودن بلکه نمازهای بعضی را باطل کردن روا نیست ، بلکه در این زیارت اجری و ثوابی برای این قسم زائر نخواهد بود .

و سابقاً عرض شد : معنی زیارت دیدن زائر است مزور خود را ، و عجب از زائری که در جوار مزور و حضور او است و بیجهت به اطراف نگران است و فریاد کنان .

در اینکه نماز را نزدیک روضه بخوانند که راه زائر را تنگ نمایند

و در حدیث است که فرمودند : « موتی را زیارت نمایند⁽¹⁾که از قدوم و اقبال شمافرحناک میشوند »⁽²⁾

عبارت حدیث مطابق نقل شهید اول در ذکری : 73 به نقل از امیرمؤمنان علیهالسلام چنین است : « زوروا موتاکم فانهم یفرحون بزیارتکم و لیطلب احدکم حاجته عند قبر ابیه و عند قبر أمه بعد ما یوعد لهما » . نیز بنگرید به : کافی 3/230 ح 10 .

و چه قدر شایسته و سزاوار است در اوقات زیارت و ایام متبرکه بعضی از زائرین نمازهای واجبی خودشان را در مسجد بالای سر بخوانند و راه را بر زائرین و عابرین تنگ ننمایند ، و حواس ظاهره و باطنه خودشان را متفرق نسازند که نماز در مسجد عنوان دیگر دارد و اجر مخصوصی . بلی در خلوات و نبودن جماعات شاید اداء صلوات را مرجّحی باشد .

اما طواف در اطراف قبور چه از مقابر ائمه طاهرین و چه قبور سائرین از موتی منع صریح رسیده است⁽³⁾.

بلی در صورتی که تقبیل و تعفیر را در قبور ائمه هدی جائز بدانند طواف در اطراف

ضرایح شریفشان به جهت بوسیدن جایز است ، حال در روضه مطهره حضرت عبدالعظیم و سائرین از امامزادگان در عرب و عجم مرسوم و معمول است و از علما هم منعی دیده نشده است ، بلکه جماعتی از ایشان دیده شده است که تقبیل و تعفیر و طواف مینمایند شاید برای قصد شکر باشد ، و البته جز این قصد جائز نیست .بلی به اغراض و جهات شرعیه دیگر هم میتوان طواف کردن ، خوب است خواص رجوع به مزار « بحار الأنوار » نمایند و عوام باسواد مراجعه به کتاب فارسی « تحفة الزائر » کنند ، و آنچه در این چند ورق نگاشتم و زحمت دادم مفصلاً مطلع و آگاه شوند که داعی از خود ذهنی نقاد ندارد جز آنکه نظرم بر اخبار و احادیث مرویه از ائمه علیهمالسلام است .

در مذمت اشخاصی که اجازه میدهند عیالات خودشان را به نحو غیر مشروع به زیارت مشرف شوند

سابعاً : اهل ایمان و اسلام راضی نشوند عیالات و ازواج و حلائل ایشان با چادرهای قیمتی و لباسهای حریر و زری ـ علی رؤوس الاشهاد ـ به مزار این بزرگوار بیایند که ناچار

اهل هوا از اهل خدا همیشه بیشتر و زیادتر بودهاند ، و نفوس خبیثه اراذل هم بر نظرات شهویه مجبول و مفطور است .

پس این گونه لباس و این وضع و اساس مهیج شهوت و محرّک معصیت است ، و اگر خود معصیت نکند دیگران را به معصیت میاندازد ، و برای عمل مستحبی جائز نیست جمعی را به معاصی کبیره و ملاهی کثیره بیندازد .

چنانکه مرحوم مجلسی در « مزار » فرموده است : زنها خوب است برای اینکه خلط با رجال نکنند شب به زیارت جناب سیدالشهداء و سائرین از قبور امامان مشرف شوند و با لباس متوسط ، بلکه فقر که لباس تواضع است حضور بهم رسانند تا منجر به گناهان نشود ؛

از آنکه شب خلوت است و برای ایشان اولی است .

داعی عرض میکند : خصوص روضه مبارکه حضرت معصومه ـ علیها سلام اللّه ـ و حضرت عبدالعظیم که بالنسبه به روضات دیگر قدری در زمان اجتماع تنگتر است و حریمشان کمتر خوب است به همان راهی که معمول شده است تازه و برای زنها قرار دادهاند قناعت نمایند ، و از همان جهت زیارت کنند خودشان را بزحمت نیندازند ، و در مزار امامزادگان به طریق احتیاط روز بهتر است ، اگر چه جمعی این رای را از صواب دوردانند و اقدام بر این استدعا و مسألت داعی که محض صدق و موجب ثواب است ننمایند تا نیّت و فطرت و قصد و عمل چه اقتضا کند .

علی أیّ حال ، قادر متعال فرموده است : « یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَاراً »⁽¹⁾، اگر از زیارات نسوان زمان معصیتی ناشی شود و منجر به عقوبتی گردد همانا به واسطه اذن و اجازه مردان و شوهران ایشان است . البته این خبر را خواندهاند که : « مردان راضی نشوند که زنانشان جامههای رقاق و نازک از حریر و دیباج بپوشند و به مجالس عروسی و حمّامات حاضر شوند » .

در این زمان زنان این شهر هر جامه نیک و جامه فاخری که دارند بر سر مینمایند ، و بر اسبهای زینتی سوار میشوند ، و در مجامع ناس خودشان را جلوه میدهند ، و میگویند : به زیارت میرویم و از خداوند اجر میخواهیم ! پیغمبری که مقرر فرموده است مسجد زن در پستوی خانهاش باشد چگونه این قسم برای زنان امت خود راضی میشود ؟ ! آخر نمیگویم به زیارت نروند و نبرند ایشان را ولیکن استدعا مینمایم به نحو مشروع و مطبوع شرفیاب گردند .

صدیقه طاهره سلام اللّه علیها هم هفتهای یک روز به زیارت عمّ اکرم پدرش حمزه سیدالشهداء با بعد مسافت میرفت و زیارت میکرد .

و چه قدر پسندیده است از این عاصی زنان و مردان این شهر بشنوند ، و به عکس سنین

و اعوام ماضیه در بقیه از عمر به طریق صواب قدم گذارند و در این مزار ، با کثرت فقر و خاکساری ، دامن همت بر کمر زده چشم از آلایش و آرایش دنیویّه بالکلیّه بپوشند .

و نظیر آن در این چند سال اجتماع نسوان است در مجالس عزا و روضه خوانی چنانکه زیارت مستحب است روضه شنیدن هم استحباب دارد .

در قبح اخلاط رجال و نسوان در مجـالس عـزا و روضـه خوانی

چنانکه زیارت را آدابیست روضه شنیدن را نیز آدابی است مخصوص ، همان نحو خلطه که در روضات ائمه طاهرین علیهمالسلام بین رجال و نسوان جایز نیست در مجالس عزا هم جایز نیست ، خصوص اختلاط جوانان با قوای شهویه و شوابّ از نسوان ، گویا اغلب معاصی و فواحش از اینگونه مجالس و مجامع برخیزد ، کی خدا و رسول خدا فرموده است ؟ !

بلی از زمان ائمه مرثیه خوان و نوحهگر بوده است لیکن زنها در عقب پردهها مینشستند و تعزیه داری و سوگواری ایشان به وضع دیگر بوده است .

اگر سکوت علماء و مجتهدین و اساطین مذهب جعفری و حضورشان در زیارات و جلوسشان در اینگونه مجالس نبود میتوان گفت : بر این مجالس ثمری و اثری مترتب نیست ، یعنی مجموع من حیث المجموع این مجالس عامّه که برای عزاداری منعقد است منوط به صواب و صحت است اگر مجلسی که وضع آن برای بعضی از امور غیر مشروعه منعقد شود البته رفتن و نشستن محرم است ، بلکه با علم و قطع به حرمت نهی از حضور آن مجلس لازم و واجب میشود بر هر کس که بتواند .

باز عرض مینمایم که : زنان اهل عزا چه نحو از زر و زیور را از خودشان دور

مینمایند و بر خویشتن زینتی قرار نمیدهند مثل زنی که فرزند عزیز وی مرده باشد باید

هر زنی هم که به مجلس روضه خوانی میرود چون برای تسلیت خاطر صدیقه طاهره علیهاالسلاماست جامه عزا و سوگواری بپوشد و اگر آن مخدّره حاضر است و نگران از این وضع و لباس وی خوشنود میشود یا افسرده و اندوهگین .

آخر رسم نیست و نبوده است زنی که به محضر عزا حاضر میشود خود را آرایش کند . البته این وضع باعث انکسار قلوب زنان عزاداران است ، پس لباس حزن و اندوه پوشیدنو حالت غم و الم را شعار خویش کردن اقرب به صواب است ، و همیشه اوقات بر منابر این شهر در تقریر این فقرات گویا تقصیر نکرده باشم ، و خود را مورد مؤاخذه الهی و حضرت رسالت پناهی صلیاللهعلیهوآله در این خصوص نمیدانم مگر آنکه به جهات دیگر از عثرات و هفوات من عفو و صفحی⁽¹⁾نشود .

ثامناً : در حضور هر یک از مراقد شریفه و امامزادگان و علماء اعلام استحباب دارد هدیه دادن و بهترین هدایا و نیکوترین تحف برای ایشان قرائت آیات قرانیه است . و خوب است اگر هم قرآن حفظ داشته باشد در رواق مطهر یا در حرم مطهر بنشیند با کمال ادب یکی از قرآنهائی که موقوفه است بخواند و قدری هم بلند تلاوت کند بهتر است تا گوش و چشم وی هر دو بهره برند ، تعطیلی هم در قرائت آنها نشود ، و بعد از آن هدیه دهد به جهت آن امامزاده لازم التکریم و التعظیم یا موتای دیگر .

و اخبار کثیره⁽²⁾در ثواب قرائت قرآن و اهداء آن محتاج برجوع در محل دیگر است .

تاسعاً : خوب است بر حسب عمل و میل حضرت عبدالعظیم علیهالسلام که در ایام توقف و اقامهاش در منزل شریف ترک زیارت حضرت امامزاده حمزه نمیفرمود ، چه قدر

شایستگی دارد که مزور حضرت عبدالعظیم را زائر باشد که جلالت مقام آن بزرگوار از قراری است که در اواخر این کتاب مشروحاً نوشته میشود إن شاء اللّه تعالی ، و همان آدابی که برای این بزرگوار است برای حضور آن بزرگوار توان گفتن .

و مرحوم مجلسی در اواخر کتاب « تحفة الزائر » فرموده است : هر یک از امامزادگان که بدی از ایشان دانسته نشده است برای تعظیم ائمه طاهره برره باید سلام و تعظیم نمود و کمال تکریم کرد ، و حضرت امامزاده حمزه بسیار معظم و مفخم است که قدحی از برای وی دیده نشده ، و در مدحش زیارت کردن حضرت عبدالعظیم کافیست ، و شاید مجاورتآن جناب هم برای زیارت کردن امامزاده حمزه بوده است .

علی ایّ حال ، حق زائر آن است که زیارت آن سید جلیل را سهل نداند ، و همان نحو خضوعی که در این حرم محترم داشته است در آن روضه نیز اظهار نماید که موجب مسرت پدر بزرگوارش حضرت موسی بن جعفر علیهالسلام است که این دو روضه و دو بقعه عالیه برای اهل طهران به مثابه بقعتین شریفتین کاظمیناند .

در آداب خدام حرم شریف و طبقات مراتب ایشان است

عاشراً : خدّام حرم شریف حضرت عبدالعظیم علیهالسلام بدانند چنانکه برای زائرین قریب و بعید آدابیست که پارهای از آنها به نحو ایجاز اشاره شد ، از برای شماها نیز آداب و قوانینی است مقرّره باید بدانید و از اداء آن غفلت نورزید که عقوبت و زجر شماها اشدّ وآکد از زائرین است .

و حالات خدام این آستان بر دو قسم است : بعضی از ایشان ساداتند ، و بعضی عوام ؛ و بین فریقین لابد بعضی عالمند و بعضی جاهل ؛ و بین ایشان بعضی قدیم الخدمهاند و بعضی جدید الخدمه ؛ و بعضی هم رؤسا و اعیان و صاحبان مناصب جلیلهاند و بعضی

مرؤوس و محکوم ، لیکن بر حسب شأن و زیّ⁽¹⁾به خدمتی سرافراز و مفتخر شدهاند .

اما سادات و رؤسا و علماء از ایشان که در خدمتگذاری این آستان بالوراثه قدیم بودهاند احترامشان از آسمان آمده است ، قطع نظر از مقاماتی که ذکر شد مکمل این مراتب خدمتگذاری این عتبه علیّه شده است ، بر تمام زائرین بلکه بر سائرین از خدام و مجاورین تعظیم و تکریم ایشان واجب است .

پس از ایشان مستدعی است بر خدمهای که مأمورند مستمراً در صحن و رواق و اطراف مساجد در شب و روز باشند بفرمایند به نصایح وافیه و مواعظ شافیه کافیه که زائرین مهمانان این خانهاند امام علیهالسلام ایشان را به سوی این مزار و خانه دعوت کرده است ، اگر چه داعی اوامر امام علیهالسلام است لیکن مضیف و میزبان حضرت عبدالعظیم علیهالسلام است ، بر میزبان لازم است اکرام مهمان بکند . شماها که مأموریت به تعمیر و اصلاح این خانه دارید همین طور مأموریت شماست که تعمیر قلوب این مهمانهای عزیز ژولیده غبار آلوده سیّما فقراء و ضعفاء ایشان که از بلاد بعیده میآیند بنمائید نه آنکه تحمیلات شما کلفت باشد و موجب ازدیاد خستگی بدن ایشان شود و داخل در عنوان شرار خدام خودتان را محسوب بدارید ، آخر مزار بقاع عالیه دیگر و خدّام سکنه آنها را ببینید و پند گیرید . گویا در این دعوی خود صادق باشم ، اشهد باللّه وکفی باللّه شهیداً .

خدّام آستان حضرت عبدالعظیم و حضرت معصومه را بر تمام خدام اعتاب شریفه عرب و عجم ترجیح توان داد از آنکه ایشان را غناء خاصی است و همّت مخصوصی ، مانند خدمه دیگر چشمشان به سیم و زر نیست ، و خداوند هم از برکات این روضات عالیات مرحمتی دیگر به ایشان دارد .

بلی ، جهال ایشان قدری از جهل خود بسایند و در مدرسه جدیده باطلاب و علماء محشور شوند و بر مراتب علمیه خودشان بیفزایند ، آن وقت قدر خدمتگذاری خود را

میدانند ، چون آگاه شدند آن وقت التزام حضور سید و مولای ایشان در ذائقه جانشان احلی من العسل و السکّر میشود .

عرض دعاگو خدمت خادمان حرم است سیّما سادات از ایشان

میخواهم عرض کنم : این آدابی که داعی برای زائر ظاهراً و باطناً نقل کرد باید در خدّام عرش بنیان حضرت عبدالعظیم موجود باشد تا افعال ایشان زائرین را متذکر نماید .

البته افعال حسنه خادمین از بنی فاطمه و علماء از ایشان برای هر زائر و مجاور حجّت است و تمام آنها در تمامیّت انسان است ، و معنی انسانیت علم است و عمل .عجب است از جماعتی که جز عمامه و عبا بهرهای از علم ندارند و مسائل دینیه خودشان را نمیدانند به محض نسبت کفایت نمیکند اگر در دنیا به نحوی که مرضیّ توست در آخرت به رضای حضرت عبدالعظیم خواهد گذشت .

وَیلٌ لِمَن شُفَعاؤُه خصماؤُه⁽¹⁾

مسعود بن عبداللّه قاینی ـ چنانچه در مناقب ابن شهر آشوب 3/108 آمده ـ میگوید :

لابد أن ترد القیامة فاطم ***وقمیصها بدم الحسین ملطخ

ویل لمن شفعاؤه خصماؤه***والصور فی یوم القیامة ینفخ

نیز بنگرید به : نور العین : 83 ، البدایة والنهایة 13/227 .

وای بر حالت بنده و خادمی که آقا و مخدومش خصمش شود ، پس آداب ورود و دخول را باید از شماها بیاموزیم و تقدیم حضور مهر ظهور حضرت عبدالعظیم به توسّط شماها باید بشود و اگر زحمات و خدمات ماها زائرین را اعتنائی نکنند به جهت شماها باید قبول گردد ، اما رؤساء که محترمند خدمت مخصوصی دارند چون عامّه ناس را از لقاء ایشان بهرهای نیست ؛ از آنکه غالباً معاشر و مصاحب با خواص ساکنین آن بقعه و اهل طهرانند .

پس منظور نظر عوام و خواص در هر حال چه اوقات زیارت مخصوصه و چه ایّام دیگر شماها هستید ، وضع ادب را خوشتر از این وضع باید اخذ و کسب کرده بیاموزید ماها نادان را ، تا هر قدر بد بیائیم همان قدر خوش برویم ، تا صدق کند ماها زائریم ،و حالت ذهاب ماها غیر از ایاب بوده باشد ، و رغبت و شوق زائرین هم از ملاقات شماها بیشتر شود .

پس لغو گفتن و بسیار خندیدن و بدون جهت در حرم محترم دویدن و دست از عبا و آستین بیرون نیاوردن⁽¹⁾و پشت به ضریح مطهر دادن و با نسوان و اهل دهات گفتگوهای بیقاعده داشتن و آوازهای دور از ادب برآوردن و زیارت نامههای غلط حفظ کردن و به لحن اهل فسق در قرائت قرآن قرائت نمودن و با فرصت و وقت مماطله و مسامحه در اداءفرائض یومیه کردن و به آخر وقت انداختن و نذورات خاصه آن بزرگوار را در غیر مصرف منظور صرف نمودن و لباسی که منافی وضع خدمت آن آستان است پوشیدن و اشتیاق به این خدمت نداشتن و اظهار کراهت کردن ، تمام آنها بر خلاف میل و رضاء آن سید بزرگوار است ، سیما سواد ایران طهران است و تمام وجوه و نفوس رعایا و برایا از علما و اعیان و غیرهم متوجه به آن است ، و مردم کسب آداب را از سکنه سواد اعظم باید نمایند ؛ از آنکه هر قسم اشخاص کمال و تمامشان در هر مرتبه و حرفه و علم و مقامی در این شهر هست و اهل این شهر کلیةً توجه قلبی و التفات معنویشان به آن قبّه سامیه است .

بعبارة اخری : قبة الاسلام در سواد اعظم ممالک محروسه ایران روضه مبارکه حضرت عبدالعظیم است ، و آن حضرت کریمه به مثابه مرکز است ، ناچار هر کس به این حدود بیاید به زیارت مشرف میشود و به ولایت دیگر از اوطان خودشان که رفتند به زیارت حضرت عبدالعظیم علیهالسلام فخریه و مباهات کنند ، و از معتکفین این زاویه متبرکه نقلها نمایند و باعث تشویق و تحریص و ترغیب سائرین گردند و مایل شوند که شدّ رحال کرده

مخصوصاً به زیارت این بزرگوار بیایند و در بلاد قریبه و بعیده دیگر هم منتشر نمایند که مزار حضرت عبدالعظیم که یکی از امامزادگان ذی شان است در خطّه طهران به وضعی محترم است و امور روضهاش منظم که در وجه ارض بقعه و روضه به این تکریم و تنظیم از ائمه انام و ابناء کرام ایشان دیده نشده است ، و البته حسن تنظیم هر خانه از خدّام و مقیمین آن است .

و بر این عمل آثاری که مترتب است لا تحصی است :

یکی : توجه نفوس است بر دعاگوئی وجود مبارک اقدس همایون و دوام دولت قاهره که از امر و فرمان قضا جریان و از تواتر و توالی بذل و احسان ایشان چگونه این روضه ملجأ مستجیرین و ملاذ ملهوفین شده است به نحوی که هیچ زمانی از روز و شب در آن خالی از اهل علم و دعاء و مؤمنین از اهل تقوی نیست ، و همگی دست تضرع به سوی پروردگار کشیده بقاء این دولت را از این آثار باقیه حقه مسألت مینمایند .

در احتراماتی که اسلامیان و ایرانیان از بقاع و قباب امامزادگان عموماً مینمایند

و یکی دیگر : تشیید دین و ملت بیضاء سید انبیاء صلیاللهعلیهوآله است ، از هر طرف هر سال در اعیاد و جمعات و اوقات شریفه اجتماع مرد و زن میشود و میگویند : به زیارت یکی از اولاد و احفاد حضرت امام حسن مجتبی علیهالسلام که فرزند دختر پیغمبر صلیاللهعلیهوآله است میرویم ، و تا نگویند یهود که : اگر فرزندی از موسی و هارون بود با وسائط بعیده و انساب کریمه ما کمال احترام میکردیم ، و حال آنکه از هارون فرزندان چند ماند و اثری از ایشان نیست ، و اگر قبری دارند پنهان و مخفی است ، و هیچ پیغمبری را نسبت به پیغمبر زاده خود این نحو اکرام و احترام ممتنع و محال است ، و اگر هست بیاورند و بنمایند .

و بحمد اللّه تعالی روضات کثیره شتّی در حدود عجم است که هر یک به وضع خوشی

محترمند و صاحبان قبّه و بارگاه هر یک را خدامی است که همه ساله از دولت علیّه موظف و موقوفات کلیه برای ایشان مقرر است که به آسودگی به دعاگوئی اشتغال دارند و بر همه کس تفوق و سیادت و برتری دارند .

پس اهل خلاف هر قدر قطع حیات ذریه نبویه صلیاللهعلیهوآله را خواستند و همت بر قطع نسل آن بزرگوار گماشتند به مدد و اعانت حق کارکنان این دولت و بزرگان این ملت اظهار حیات کرده بر دلهای مردگان دوستان ایشان زندگی تازه دادند و قباب رفیعه عالیه از خاک مزار فرزندان سید لولاک صلیاللهعلیهوآله به سوی قباب افلاک برافراشتند ، پس روز به روز مراقد مطهره ایشان بر حسب نام و مکان و نشان بلندتر میشود و به اعلی علیین میرسد .

اما نامها و قبرهای خبیثه مخالفین دین و ظالمین این زمره طیّبین طاهرین به قعر سجّین و اسفل السافلین میرود .

پس توان گفت : یک دلیل بر حقیّت دین متین حضرت ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله بقاء آثار بقاع خلفاء معصومین وابناء مکرمین آن جناب است که اگر بر باطل بودند مانند قبور سائرینجور و ظلم و جهل مانند بنی امیه و بنی عباس قبرهای ایشان مندرس و منطمس میشد چنانکه دلیل دیگر وجود مبارک حکماء و مجتهدین و علماء اعلام که راسخین در علم بودهاند از زمان غیبت صغری إلی زماننا به حدّی است که وصف ایشان با نفوس قدسیه وصفات کلیه به زبان نتوان بیان کرد .

پس غرض از بعثت پیغمبران آن بود که مردم روی ایشان به سوی خدا باشد و خدا پرست شوند و اطاعت از احکام الهیه نمایند تا در آخرت اجر و ثواب برند ، در این روضه مبارکه در اغلب ایام نماز است و قرآن است و استغفار و ندامت از معاصی است و غالب از مردم حالت رقّت و بکاء خاصی دارند که در هیچ مزاری آن حالت نیست ، همین ثمره بعثت حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله و زحمتهای حضرت امیرمؤمنان علیهالسلام است در اسلام ، و ثمرات ظلمهائی است که امامان ما از ائمه جور دیدند و کشیدند ، حال بنگر آنها چه شدند و قبور

ایشان به چه قسم است و دین الهی یوماً فیوماً روی به کمال است .

و یکی دیگر : بهرههای آخرت است که خداوند مرحمت مینماید به شماها که خدّام این حرم هستید که سبب میشوید در اتقان این بناء و ترویج این بقعه و توجه قلوب و استمالت نفوس و اعلاء شعائر اسلام و ثواب بردن عوام و آمرزش ایشان و فیض رساندن به مستعدین و نجات از مهالک دنیویّه و مخاوف اخرویه است .

پس خوب است از برای تنبیه و تذکّر جمعی از اهل هوی که شرار خلق اللّه هستند سه حکایت بنویسد که تعلق به مقصد دارد :

حکایت اول که مرحوم حاجی ملا احمد نراقی ذکر فرمود و تنبیهی است برای بیننده

مرحوم حاجی ملاّ احمد نراقی در کتاب « خزائن » حکایتی نقل فرمودهاند ، و تاریخ آن در سال هزار و دویست و پنج که از مکه معظمه مراجعت نمودند در سرّ من رأی واقع شد که خلاصه آن از این قرار است :

مردی عثمانی معروف به سیادت و متولی آن آستان عرش نشان بسیار جسور و جری و در خطابات او را سید علی میخواندند لیکن با عجم قاطبةً قطع نظر از عداوت مذهبی دشمنی سخت داشت . قرار گذارده بود هر یک از زائرین که از عجم میآیند به جهت زیارت کردن امامین عسکریین علیهماالسلام مهری بر پای وی زنند و وجهی بدهند تا نشان باشد بین کسانی که وجه دادهاند و ندادهاند ، و هر وقت هر یک در روضه مطهره مشرف میشدند باید خود یا گماشته امینی از وی بایستد و آن مهر را ببیند اگر بر پای او هست در وقت رفتن به حرم مأذون است ، والاّ فلا .

از قضایای اتّفاقیه جوان تاجری از حدود عجم تازه عروسی کرده بود و عروسش را هم آورده بود . خواست وارد حرم شود با زوجهاش ، آن مرد متولی عثمانی حالت

شیطانیهاش به هیجان آمد و ممانعت کرد .

جوان گفت : چه میخواهی ؟

گفت : مهری باید بر پای تو و زوجهات بزنم و در ازاء⁽¹⁾آن وجهی معلوم است باید بدهی .

آن جوان گفت : اگر مراد تو وجه است آنچه میخواهی علاوه میدهم به شرط اینکه دست تو به پای عیال من نرسد . هر قدر اصرار کرد فایده نبخشید ، و آن مرد ناسیّد عثمانی برخاست و عصاء دستش را بر آن زن در حضور شوهرش زد که به قفا افتاد . آن جوان بسیار افسرده شد ، برای آنکه این عمل زشت برابر روضه مبارکه آن دو بزرگوار در رواق مطهّر بود . پس برگشت با دیده گریان و گفت : مرا به زیارتی که فضیحه است و هتک عصمت احتیاجی نیست ، وروی به مرقدین مطهرین کرده عرض نمود : ما را میخوانید به زیارت خودتان و این قسم بیاحترامی و پرده دری را راضی میشوید خدّام آستان شماکنند ؟ !

هنوز وارد صحن نشده بود که آن ناسید عثمانی بر روی افتاد و فریاد کرد به نحوی که تمام اهالی حرم محترم از خدّام و غیر ایشان دویدند او را بدین گونه دیدند ، هر قدر بیشتر میماند فریاد و دادش زیادتر میشد تا آنکه به خانهاش بردند . التماس کرد که از آن جوان استمالت کنید . هر قدر استدعاء عفو کردند فایدهای نیافتند ، شام نرسید که رخت از این جهان به درکات نیران کشید .

چون شام بود ناچار او را در رواق مطهّر بر سریری خوابانیدند تا روز دیگر به مقرّ و مقامش برسانند ، چون صبح شد از وسط آن سریر سگی سیاه یافتند از میان آن بیرون آمده و از رواق گریخت و اثری از وی معلوم نشد .

این است عاقبت کسانی که با زائرین قبور اولیاء حق ، جسارت و بیادبی مینمایند

و این مطلب که قریب یک صد سال است میگذرد بین مجاورین و خادمین و ساکنین سامره بلکه کافه دولت عثمانیه مشهور و در دواوین ایشان ثبت و ضبط است .

در مذمّت آنان که امساک مینمایند در احسان کردن به خدّام قبور ائمه انام و امامزادگان

و مخفی نماند که : بعضی از زوّارند که نهایت استطاعت و مکنت دارند و زمان زیارت قبور هر یک از ائمه هدی علیهمالسلام خوش دارند که خودشان زیارت نامه که دارند از هر کتاب دعاء و زیارت بخوانند به جهات چند :

یکی برای آنکه : صحیح کردهاند آن زیارت را و صحیح میخوانند .

و دیگر آنکه : میخواهند حواس جمعی داشته باشند که در وحدت و خلوت و عدم اختلال حواس ظاهره و باطنه داعی ذاکر زائرتر است .

و این فقره بر حسب حسّ مشهود و آشکار است و جز آن نیست ، یا آنکه میخواهد چیزی به زیارت نامه خوان ندهد ، لهذا خود میخواهد متصدی شود . این وجه در غالب ازموارد که استطاعت دارند از اعیان و اشراف و تجار بعید است .

و پناه میبرم به خدا از بعضی که اصرار نمایند برای زیارت خواندن بلکه ممانعت کنند زائر بیچاره را چنانکه در عربستان و خدّام از ایشان مرسوم و معمول است ، مردی زائر به درِ رواق ایستاده و کتاب زیارتی در دست دارد و حالتی هم برای اوست ، خدّام هم یک نفردو نفر نیستند ، متصل درِ صحن و رواق و روضه میآیند اِبرام میکنند و میگویند : تو زیارت نخوان بگذار ما بخوانیم . پس از برای چه آمدهای ؟ ! و ما از برای چه ایستادهایم ؟ ! وضعی میشود که کتاب را از دست میکشند بلکه دشنام میدهند او را ، بلکه او را منع از دخول حرم میکنند . و چه کند زائر ؟ متمکن نیست به تمام آنها انعام بدهد وهمه را راضی نماید .

و چه بسیار بد است حالت بعضی از اهل ثروت که زحمت میکشند و به اماکن شریفه

میآیند و هر قسم وجوه بعرب و عجم میدهند بر خلاف شرع و عرف ، اما این موردی که منصوص است باید به خدّام انعامی نمود اگر وجه کلی نمیتوانند از جزئی چرا مضایقه و دریغ میکنند ؟ ! پس در خودِ انفاق ، اجر و ثوابهای اخرویست .

حکایت دوم که از کرامات امامین علیهماالسلام که در سامره واقع شد

در سال هزار و دویست و نود و چهار که داعی در ماه مبارک رمضان در حضرت سرّ من رأی مشرف بودم ، و حظوظ اخرویه استدراک مینمودم از حکایاتی که نقل کردند ثقات از علماء و مجاورین از عرب و عجم این حکایت است :

مردی متّقی از اهل قندهار و بخارا به زیارت امامین علیهماالسلام در سامراء ، شرفیاب شد از کفشکن که به ایوان قدم گذارد و پای خود بیانو⁽¹⁾

کلمه ناخواناست .

دست دارد و اذن دخول میخواند با حالتی پسندیده بلکه از غالب زوّار بهتر و عموماً احوال زائرین هم در بدو ورود به اعتاب عالیه منقلب است [ . .⁽²⁾] آن شخص به مراتب شتّی از بکاء امرأه ثکلی زیادتر بود ، یکی از خدّام اظهار کرد : بگذار من زیارت بخوانم . آن شخص اعتنائی نکرد ، پس اصرار نمود ، آخر بدون اینکه حرفی بگوید یک اشرفی از جیب خودش بیرون آورده به آن مزوّر داد و مشغول به زیارت خواندن شد . باز اصرار کرد ، دفعه دیگر یک اشرفی به وی داد ، تا پنج مرتبه پنج عدد اشرفی به آن مرد مزوّر داد . مع هذا قناعت نکرده اصرارش زیادتر شد . تا آن وقت با وی حرف نزده بود ، آخر الامر گفت :

دیگر وجهی موجود ندارم ، بدهم مرا به حالت خودم بگذار .

آن مرد مزوّر نپذیرفت ، طرف رداء و آستین وی را گرفت به طریق حتم و حکم گفت : باید من زیارت بخوانم . آن مرد زائر متّقی با همان حالت رقّت مراجعت کرد و گفت : دیگر به زیارت مشرف نمیشوم .

اما آن شخص مزوّر که به رواق آمد سه نفر نورانی یافت که بر دست یکی چوب مختصری بود و با آن چوب اشاره بر سینهاش کرد : چرا بر زائر ما ظلم کردی ؟ پس از اثر آن روی افتاد و قرحهای از همان محل پیدا شد ، شام نکشید که به دوزخ منزل و مأوی گرفت .

غرض آن است که : بدانند زائر را حرمت مخصوصی است در نزد مزورش ، زائر هر که باشد و مزور هر کس .

حکایت سوم که جناب حاجی در دار السلام نقل فرمودند

که بسیار مناسب است و در همین سنین واقع شد شرح آن مفید است و باعث مسرّت خاطر دوستان امیرمؤمنان علیهالسلام میشود ، و جناب فحل المحدثین و مرشد المتکلمین حاجی میزرا محمد حسین نوری طبری مجاور سامراء در کتاب « دار السلام فی الرؤیا والمنام » که از مصنفات جدیده⁽¹⁾

کذا ، شاید « جیّده » باشد .

در روز عید غدیر بعد از ظهر مرد ناصبی از حواشی سلطان با نعلین وارد عتبه علیّه علویّه خواست بشود ، خدّام مانع شدند او را ، قبول نکرد تا رسید محاذات ضریح ، پس بغتةً فریاد کرد و افتاد و حالت جنون از وی مشاهده شد ، و خودش زمان نقل به جحیم نقل

کرد : دو انگشت از ضریح مطهّر بیرون آمد و بر پیشانی من رسید ، و اثر آن دو انگشت هم بر پیشانی او بود تا روز دیگر به درک نیران واصل گردید .

در اشعار شیخ احمد قفطان نجفی

و جناب شیخ احمد بن شیخ حسن قفطان نجفی اشعاری در این خصوص گفت از آن جمله :

و کرامات علی حیدره ***ظاهرات عند اهل التبصره

کم و کم مرت علی اسلافنا ***ولنا اخری بدت مبتکره

ناصبی رام أن یدخل فی ***نعله للروضة المنوره

صاحب الروضة ارخ اسد ***قبل أن یدخلها قد سطره

وعلیکم صلوات اللّه ما ***ذکرت ایامکم یا خیره

عبدکم یرجو ان فضلکم ***یوم یاتی بالذنوب الموقره

فاشفعوا فی وزره یا سادتی ***انتم عند الاله الوزره

اشعار مرحوم شیخ عبدالحسین نجفی است

و جناب شیخ عبدالحسین شکر نجفی نیز خوش فرمود :

ورجس خبیث رام وطأً بنعله ***مقدّسة الارضین بل حضرة القدس

وهمّ بأن یعلو علی عرش قادر ***بقدرته قد قوم العرش والکرسی

أراد اختطاف السّبع من ملأ غدت ***به الرسل حُرّاسا ولم یخش من ناس

فخرّ شهابا من سماء لرجمه ***فاحرق شیطانا علی صورة الانس

الم یَدْرِ انْ فیه الملائکةَ خُشّعاً ***وأن قامتْ صفوفا بلا همس

واَنّ به اوحی لموسی الهه ***باَنْ قَبْلَ خلعِ النعل یخلع للنفس

فللّه مِن ارض سمت قبة السماء ***وعاق علی العیوق حتی عن المس

لقد ضمنت فصل الخطاب الذی علا ***من الجنس فامتازت بفصل بلا جنس

اضاء لنا فی عالم النور نوره ***فنور بلا بدر وضوء بلا شمس

وإن اعتقادی فی علیّ بأنه ***لربّ العلی عین علی کل ذی نفس

تعالی إله الخلق أن یأمر العدی ***بأمر ویجری فیهم الامر بالعکس

چون این ابیات برای خواص اهل فضل مکتوب شد احتیاج به ترجمه ندارد .

پس شاید جمعی خیال نمایند که مزار و قبور ائمه معصومین که کرامات باهره قبورشان لا تحصی است با مقابر فرزندان ایشان که غیر معصومند فرقی ندارد ، نه چنین است فرقها

دارد ، و احترامات قبور امامان بیش از آن است که به وصف در آید ، و امامزادگان هم معصوم نیستند ، و آنچه از اداب مذکور شد در حقّ قبور ائمه اطهار است ، مع ذلک کله کسی

تا روح شریفش با روح مطهّر جناب سیدالشهداء مرتبط و متصل نباشد وی را از خود ندانند و نشمارند ، و در عالم مجرّدات محشور با خودشان ننمایند ، در حق وینمیفرمایند

زیارت او زیارت حسین بن علی علیهماالسلام است ، قطع نظر از شأنیت حضرت عبدالعظیم و ملاحظه نسبت و مماثلت زیارت باید خود را در این روضه خاشع نمود الاّ آنچه از شرع نبوی خارج شده است ، پس زائر در حضور این بزرگوار نشاید قصوری کند .

و بعضی از کرامات این روضه را در اواخر کتاب ذکر مینمائیم .

در آداب بست نشستن و آنچه در احترامات خانه کعبه روایت شده است

مخفی نماناد که : جماعتی به جنایات و خسارات میآیند و در روضه حضرت عبدالعظیم بست مینشینند تکلیف ایشان را باید دانست .

بدان که در کتاب « اصول کافی »⁽¹⁾است و از حضرت صادق علیهالسلام روایت شده است که فرمودند : « کسی که در خارج حرم و خانه کعبه کسی را بکشد و در حرم بیاید و التجاء بیاورد باید آب و نان به او ندهند و به بازار نگذارند مبایعه کند تا آنکه بیرون آید آن وقت او را بقتل رسانند ، و اگر در خود حرم کسی را به قتل رساند در همان جا حدّ الهی را بر او جاری نمائید کما قال اللّه تعالی : « فَمَنِ اعْتَدَی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیْکُمْ »⁽²⁾، و هم چنین فرمودند : « فَلاَ عُدْوَانَ إِلاَّ عَلَی الظَّالِمِینَ »⁽³⁾.

وأیضاً در سوره حج فرموده است : « وَمَن یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ »⁽⁴⁾.

و مراد از الحاد مانند ظلم ، کار بیجا کردن است اگر چه به زدن خدمتکاری باشد .

و در کتاب « وسائل الشریعه » است که : « طلبکار مطالبه طلب در حرم از مستدین و بدهکار خود ننماید شاید نداشته باشد و خجل شود » .

و این خبر محمول بر کراهت است .پس هر چه منافی با حرمت است منهیّ عنه است ، و از این جهت وطن در مکه معظمه زیاده از یک سال نهی رسیده است ، و توطّن در کربلا بر حسب اخبار معتمده نیز منهیّ عنه است ، و جهت نهی هم همان بیحرمتی آن خانه و مزار است ، و بر حسب تجربه دیده شده است برخی از مجاورین از زائرین قسیترند بلکه به زیارت هم کمتر مشرّف میشوند .

و به اعتقاد داعی تا انسان خود را تکمیل نکند مجاورت قبور ائمه هدی علیهمالسلام را اختیار ننماید که وقع ووقر زیارت ومزور از دل و نظرش میرود ، بلکه عواقب امورش مختل میشود ، و مقصود اولیهاش در آخر عمر از دست میرود ، و بسیار کم است کسی مجاور شود و عاقبت به خیر گردد مگر نفوس قدسیه اخیار کاملین و علماء مکملین .

در اینکه خورندگان اموال مسلمانان چارهای جز اداء حقوقشان با قدرت ندارند و دعاء هیچ یک مستجاب نمیشود

پس از نگارش این مقدمه عرض میکند : کسانی که اهل کسب و تجارتند و در جوار حضرت عبدالعظیم بعد از اختلال حال و اتلاف مال و تضییع حقوق مسلمانان میآیند و متحصّن میشوند این طایفه در نزد خدا و رسول صلیاللهعلیهوآله ممدوح نیستند و هر قدر در آن روضه بمانند و خداوند را بخوانند جز اداء حقوق اخوان چاره نیست و هر قدر ختم مجرب بخوانند و بر دعوات کثیره مواظبت نمایند اثری بر وی مترتب نمیشود .

و به عبارت عوام « مال مردم را باید داد » و اگر مفلس شده است و حالا چیزی ندارد حالش بر دو قسم است : اگر در مصارف شر مالش را صرف کرده است و تلف نموده البته موجب سخط الهی است ، و اگر در مصارف خیر و به قانون شرع صرف نموده و حقوق خدا و رسول صلیاللهعلیهوآله و مردم را داده است البته در پریشانِ وی حکمتی مقتضی است ، از مجاورت وی قدحی نتوان نمود ، و بر خداست وی را توسعه دهد .

اما شرط کلی دو قسم است :

اول آن است : حقوق و ظلامه بندگان خدا را بدهد و برساند که اشتغال ذمه عبادامریست دور از ثواب و سداد ، پس اهل اسراف و اتلاف قبل از تحسّر و تأسّف التفاتی به اواخر عمل خود نمایند سزاوار است ، و کسانی که برای جنایات و اذیت به عباد اللّه و ظلم کردن به ایشان مستأصل میشوند و در زمان انتقام بست مینشینید همان حکم و امری که در خیر البلاد مکه معظمه رسیده است در بقاع محترمه جاریست تا تعطیل در حدود و احکام حقّه الهیه نشود ، بعد از این که امام علیهالسلام در تقاصّ نفوس در حرم خانه خداوندی این نحو بفرماید در روضات دیگر به طریق اولی واجب است ، و کسانی که به واسطه نافرمانی و مخالفت اوامر سلطنتی و حیف و میل وجوه دیوانی به بست میآیند عمل ایشان واضح است ، و حکومت در حقّ ایشان هم راجع به پادشاه زمان است ، آنچه رای جهان

مطاع قرار گیرد درباره وی میفرمایند ، و اگر به واسطه ظلم به رعایا و فقرا و اهل دعاست

البته انفاس قدسیه ایشان اثر مینماید و به ید سلطان عادلِ قاهر انتقام کشیده میشود .

خلاصه خیالات خلق در متحصّن شدن به زاویه حضرت عبدالعظیم مختلف است و غالباً از راه اضطرار و الجاء است ، و امیدوارم این نحو مجاورت برای اهل عزّ و ثروت

اتفاق نیفتد و شیطان هم غلبه ننماید تا منجر و منتهی به این گونه انزواء شود ؛ از آنکه هر قدر در آن آستانه مجمع و انجمن از این گونه اشخاص گردد دلیل بر فساد حال رعایا و غلبه هواست ، و موجب انزجار طباع رؤساء ملت و اعیان دولت و زحمت ایشان است .

در احترام کردن و پناه دادنِ پناه آورندگان است به مزار ائمه علیهمالسلام و فرزندان ایشان

پس این بقعه از برای زیارت است نه مجاورت ، یعنی : مجاورت از روی فساد و الحاد و ظلم که نه شرع طالب است و نه عرف مائل ، حال بدانیم احترام دو قسم است : یکوقت احترام داشتن است و یک وقت احترام کردن ، مثلاً خانه کعبه احترامی دارد بالاصاله آن احترام داشتن است ، و به زائرین وی فرمودهاند : احترام کنید این خانه را . آن احترام کردن است و ثمره احترام نمودن از بناء محترم عبادتی است عظیم که عاید شخص میشود نه برآن کسی که امر به احترام کرده است ؛ از آنکه هر چیزی را خداوند حرمت کرد ، به بیاحترامی دفع حرمت از او نمیشود .

و روضه شریفه حضرت عبدالعظیم علیهالسلام در این سنوات احترامات مخصوصه بهم رسانیده است ، جهت و سبب اصلی و کلی خواست خداوند سبحان است که بر دل آگاه پادشاه دین پناه القاء نمود یوماً فیوماً بر احترام و اعظام وی بیفزاید ، و از هر بابت توسعه در موقوفات و اماکن و تعمیرات آن دهد ، و غالب عوام به واسطه این تعمیرات ظاهریه رغبت مینمایند و در این بقاع محترمه حاضر میشوند ، مولوی گوید :

گفت پیغمبر تو را وز سلوک ***انما الناس علی دین ملوک⁽¹⁾

پس کمال احترام را پادشاه اسلام کرد و سائرین از وی این احترام کردن را آموختند ، و از هر کسی بر حسب رتبهاش احترامی خواستهاند .

در تغییر بست از جانب دولت به مزار حضرت رضا علیهالسلام و حضرت معصومه و حضرت عبدالعظیم است

و یکی از احترامات سلطنتی دولتی آن است که به امر و فرمان وی در سه بقعه عالیه بست معین و مقرّر شده است :یکی در روضه رضویه حضرت رضا علیهالسلام ، و یکی در بقعه فاطمه معصومه علیهاالسلام در قم ، و یکی در روضه حضرت عبدالعظیم علیهالسلام در دار الخلافه طهران .

و این حرمت خاصه از حسن نیّت به خانواده عصمت است ، والحق این بقاع ثلاثه سزاوار این نحو حرمت ملوکانه هستند ، و فواید کثیره هم بر آن مترتب است : یکی از آنها بنظر میرسد شاید مظلومی متّهم شده باشد و بدون جهت مورد مؤاخذه گردد ، و چون خود را بدان آستان آورد و متحصّن شد بعد از مرور ایام قلیله خلاف آنچه منظور شده بود معلومشود ، پس یک قسم از احیاء نفوس همین است .

پس آنچه شبهات و اتّهاماتی که در دنیا میشود و صاحبان قدرت عجله در انتقام مینمایند عاقبت آن ندامت است و پشیمانی .

و آنکه اموالش تمام شد و در مصرف خیر خرج کرد و به آن آستان ملتجی گردید عاقبت آن توسعه و برکت است ، و توقف چند روزه در آن آستان شاید باعث علم و اطلاع طلبکاران بر صلاح امور وی شود و در مقام اصلاح بر آیند ، و یک قسم از احیاء نفوس نیز همین است .

و همچنین کسی که قتل خطا نمود و در آن زاویه بست نشسته منزوی شد شاید اولیاء مقتول به جهات و نیّات خیریه از وی بگذرند از دیه دادن و امثال آن ، و احیاء نفوس نیز همین است .

خلاصه اطاله لسان و کلام بیش از این نباید کرد سیما در حسیّات واضحه ، مراد آن است : هر کس در بست رزین متین احکام شرعیه محمدیه همیشه مقیم و معتکف گردید هیچ وقت در خطر نیست و ضرری به وی نمیرسد ، و در هر کجا هست همان بست است ، اما هر کسی که خائن است خائف است ، و در هر کجا هست همه چیز وی در معرض خطر و خطاست ، پس هر کس متدین است در عالم و در هر حالت ، مصون و مأمون است ، و کفّارات اداء حقوق مردمان همان اداء حقوق است که بست واقعی همان ، و امان و آسودگی نیز در آن است .

اما وای بر کسانی که در مقام هتک حرمت این امامزاده لازم التعظیم برآیند ، و هر قسم از اشخاص که بست نشستهاند بخواهند به ظلم و جور بکشند و ببرند ، و علی رؤوس الاشهاد با حکم الهی و اوامر حضرت پادشاهی بخواهند معارضه و مخاصمه نمایند البته مورد سخط و قهر و عقوبت در دنیا و آخرت میشود .

حکایت غریبه در عقوبت به آنانی کهبیاحترامی به بستی حضرت شاه ولایت کردند

چنانکه در کتاب « دار السلام » که سابقاً ذکر شد از مرحوم ملا محمّد گیلانی نقل کردهاند که : در سال هزار و یکصد و پانزده اصغر نامی از دست حاکم نجف التجا به روضه مقدسه علویّه آورد و خود را به ضریح چسبانید و عرض کرد : أنا دخیلک یا علی !

گماشتگان حاکم آمدند و او را به عنف در شب کشیدند و بردند و حبس نمودند تا فردا او را شکنجه و آزار نمایند . اما حاکم در خواب دید حضرت امیر علیهالسلام حربه در دست دارد و اشاره به وی میکند و میفرماید : چرا دخیل مرا به عنف کشیدی ؟ و آن شخص هم در

خواب دید حضرت شاه ولایت فرمود : غم مخور فردا نجات مییابی .

چون حاکم برخاست وی را طلبید و خلعت داد و مرخص نمود .

و نظیر این مطلب [ را ] مرحوم آخوند ملا کاظم هزارجریبی در کتاب « تحفة المجاور »⁽¹⁾از مرحوم استاد اکبر ، آقا محمد باقر بهبهانی نقل کردند که خود شنیدم از ایشان که فرمودند : در خواب خدمت جناب سیدالشهداء علیهالسلام مشرف شدم ، عرض کردم : هر کس که در جوار شما مدفون شود آیا از وی سؤال مینمایند ؟ در جواب فرمود : چگونه جرئت میکنند ملائکه سؤال کنند ؟ !

پس این روضات عالیات بست الهی است برای اَحیاء و اموات ، خلاف احترام کردن خلاف رضای حق است ، و برحسب ظاهر و حکومت عقل واضح است : اگر مرد دنیّ لئیمی از آحاد ناس به در خانهای رود و به صاحب خانه ملتجی شود البته صاحب آن خانه در هر طبقهای از آحاد ناس بوده باشد در مقام دفع اذیت و قضاء حاجت اوست ، و اگر مردی را از خانه یکی از اجزاء ابناء زمان از اعیان ملت و دولت چهار نفر بکشند اهل عرف میگویند : کمال بیاحترامی به صاحب خانه شده است .

پس چگونه محمد و آل محمد علیهمالسلام راضی میشوند کسانی که پناه به آستان عرشنشان والا شان آنها میآورند به ظلم و عنف ببرند و اذیت نمایند ؟ !

پس هر کس هر گناه بزرگی کند به عتبه هر یک از بزرگان دین ملتجی شود قصد اذیت به وی اذیت به خدا و رسول است .

پس خوب است تفویض امور او را به صاحب روضه نمایند و اصلاح امر وی به مقتضای میل خودشان از ایشان که بزرگواران دنیا و آخرتند به نحو أوفی بخواهند که البته اصلاح مینماید بلکه معذرت از این خدمت میخواهد .

الحال مطالبی به نظر آمده است ، چون غرض داعی مرفوع است چه ضرر دارد در مقام

شرح آن مطالب برآیم .

مطلب اول : تعمیر فیهِ تنویر در تعمیر روضات مقدسه و تقبیح آنانکه از موقوفات به غیر جهت شرعیه حیف و میل مینمایند

حضرت احدیت به مفاد آیه کریمه : « إِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللّهِ »⁽¹⁾دوست میدارد در مسجد و روضههائی که منسوب به اوست تعمیرات حسنه بشود ، و اخباری صحیحه از ائمه طاهرین علیهمالسلام مأثور است در ثواب تعمیرات مساجد و بقاع متبرکه ، و حسن تعمیرات ابقاء آثار خیریه است و اعلاء اذکار مرویه کما قال اللّه تعالی « فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَن تُرْفَعَ وَیُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ »⁽²⁾.

یک قسم از تعمیر و آبادی مساجد و روضات عالیه اجتماع نفوس است و دوام اذکار و تسبیح و اداء فرائض و قیام به وظایف واجبه و اعمال مستحبه .

و یک قسم هم اهداء نذورات و اعطاء موقوفات است ، مثلاً کسی نذر کرده است درشبی معین یا در لیالی شریفه مقداری از شمع و چراغ در روضه حضرت عبدالعظیم از مال او سوخته شود و روشنائی هم باشد در روضات کریمات البته از شعار اسلام است ، پس بر حسب نذرش وفا کرده و چند دسته شمع آورده و به یکی از خدام داده تا در اوقات مخصوصه بسوزاند ، آیا جایز است عقلاً و نقلاً قدری از آنها سوخته شود و قدری دیگر را بدزدد و به مصرف دیگر رساند ؟ آیا شنیدهاند : « وقتی که امام عصر عجل اللّه فرجه ظاهر شدند دستهای بنی شیبه که دزدهای خانه کعبه بودهاند قطع نمایند » .

این فقره منافی با تعمیر روضه است و معنی تخریب همین است ، در این خیانت

و سرقت چند عقوبت متفرّع است ، اگر چه از قید ملکیت نذر کننده خارج شده است ولیکن چنین خائنی [ را ] مؤتمن نتوان خواند ، و خادمی که حقّ مخدوم خود را اداء نکند و در غیر مصرف منظور صرف کند دیگر لیاقت خدمتگذاری ندارد ، و بنده خائن البته از آستان آقای بزرگوار خویش معزول است ، و چنین است تصرّفات جمعی از اهل طمع به موقوفات کلیه که واقفین وقف مینمایند و خدا را به نظر نمیآورند .

و به تجربه دیده شده است کسانی که در این گونه اموال و املاک موقوفه تصرّف و تملک کردهاند برکات و خیرات از ایشان برداشته شده است و عاقبت عمل ایشان به فقر و پریشانی منتهی شده است و خیری از آنها نیافتند .

و عجب است از کسانی که میبینند و میدانند که میمیرند ، مع هذا همت خودشان را مصروف خوردن اینگونه وجوه و املاک مینمایند و خدا را به نظر نمیآورند « فَمَن بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ »⁽¹⁾تبدیل موقوف علیه و تغییر نذورات به اَسْوَء حال همین است .

پس خادم آستان حضرت عبدالعظیم شدن نه از برای خوردن مال مردم است و تصرف در موقوفات ، بلکه برای تعمیر و تجلیل روضه منوّره است ، و این گونه مطالب برای تذکرهبعضی از جهّال که از مسائل بیخبرند با فایده و ثمر است .

بسیار سزاوار میدانم که علماء بر سَدَنه و خَدَمه این عتبه شریفه این فقرات را بخوانند و به طریق رشاد و صواب ایشان را هدایت و دلالت فرمایند و راه پرهیزکاری را شعار خودشان نمایند .

در عدم جواز تصرف وجوهی که در ضرایح امامزادگان ، زائرین میگذارند

و همچنین است وجوه نقدیه که از طلا و نقره ، دینار و درهم ، سیاه و سفید ، زوّار در ضریح مطهر میگذارند و از شبکههای ضریح میریزند ، اگر قصد نذر کننده زائر آن بود که

هر کسی آن وجوه را بردارد در آن محل حبس نمینمود و بر ضریح مطهر نمیگذارد ، و البته راضی نیست که در غیر مصارف آن بزرگوار خرج نمایند .

اگر کسی گوید : صرف کردن خدّام هم ، همان صرف برای آن حضرت است .

این قول البته در کمال ضعف است ، گویا غیر از اجازه واذن حاکم شرع انور چاره در تصرف آن برای متولّی و کلیددار نباشد ! پس هر نحوی که حکومت شرعیه مقتضی شد همان ممدوح و مستحسن است از اینکه این قسم فقرات مشتبهه موقوف به اجازه مجتهد اعلم جامع الشرایط است .

و عجب دارم از کسانی که این وجوه را از باب میمنت و برکت از خدّام میخواهند و در کیسهها نگاه میدارند و نمازهای واجبی خودشان را با آنها بجا میآورند .

و هم چنین است استعمال فروش⁽¹⁾و ظروف موقوفه در غیر روضات شریفه ، یعنی اجناسی را واقفی از برای محلی وقف مینماید که منفعت آن صرف موقوف علیه که امامزاده است بشود ، حال تو آن فرش را در خانه خودت میاندازی و استعمال میکنی ،البته برخلاف میل واقف است ، و آن خلاف شرع اطهر است برای آنکه به خلاف رضاء واقف عمل کردهای بلکه نماز کردن بر آن غیر مجوَّز است .

بلی جنسی از اجناس موقوفه که نزدیک به اندراس و انطماس است باز اذن حاکم شرع شریف میخواهد که اگر صلاح داند او را تبدیل نماید به ضروریات لازمه آن موقوف علیه ، و آنچه موجب تعمیر و اصلاح آن میشود ؛ مگر آنکه واقف شرط نماید تبدیل و تغییر را برای متولی به نحوی که صلاح میداند ملک و جنس موقوف را ، و همانا استفتاء از فقیه است در این گونه مسائل ، والسلام .

مطلب دوم : اشاراتٌ لدَفْنِ الاموات دفن اموات و آداب آن در جوار بزرگان دین

در ثمرات دفن موتی و آداب آن است :

بدان به نحو اجمال که : معنی دفن میت در جوار امام و امامزاده آن التجاء و پناه بردن و بست نشستن به حرم ایشان است که اگر میت اهل عذاب باشد شاید به جهت مجاورت آن امامزاده رفع عذاب شود .

مرحوم سید نعمت اللّه جزائری در کتاب « انوار نعمانیه » ذکر فرموده است : عالمی خوابی دید از قبرهای مردگان وادی السلام ریسمانها کشیده شده است و به قبر حضرت امیر علیهالسلام بسته شده . برای یکی از اهل علم خواب خود را نقل نمود . آن عالم تعبیر کرد : کسانی که در جوار فیض آثار حضرت حیدر کرار آمدهاند عرض مینمایند : یا امیرالمؤمنین ! ما ریسمان بندگی تو را برگردن نهادهایم و به جوار تو آمدهایم ، راضی مشو ما را در خانهات عقوبت و عذاب نمایند .

ونعم ما قیل :

إذا متُّ فادفنّی إلی جنب حیدر ***أبی شبّر أَکْرِم به وشبیر

فلیس⁽¹⁾أخاف النار عند جواره ***ولا أتّقی من منکر ونکیر

فعارٌ علی حامی الحمی ***وهو فی الحمیإذا ضلّ فی البیدا⁽²⁾عقال بعیر⁽³⁾

پس همان احترامی که از برای زندگان و مجاورین ذکر شد برای مردگان به طریق اولی خواهد بود ، یعنی کسی را نمیرسد میتی را از بست خانههای وحی و تنزیل تغییر و تبدیل

دهد و عقوبت نماید مگر اشخاصی که از اهل خلاف بوده باشند ؛ از آنکه دشمن خانگی را راندن موجب آسودگی دوستان است .

در آنچه برای قبور مردگان از مسلمانان پسندیده است

علی ایّ حال ، در این اماکن که محطّ رحال احیاء و موتی است خوب است قبرستان مخصوص باشد که اموات متفرقه را در آن دفن نمایند و کسی را هم بر حفظ تمام قبور بگمارند که همیشه مواظب شود تا خلل و فرجی که پیدا میشود سد نماید و درندگان و اطفال و اراذل را از مراوده بر آن منع نماید تا بیحرمتی نشود و مزبله و محل کثافات و قازورات نگردد که احترام مردگان مانند احترام زندگان است .

و عجب دارم از این عمل سهل آسان چرا متولّیان امور خیریه غفلت میورزند ، و بر عموم مرده و زنده این امت مرحومه این منّت عظمی را نمیگذارند ، البته وضع قبرستان کفار و اهل خلاف را دیدهاند و شنیدهاند که به چه قسم تمیز و پاک است و ظاهرشان بر خلاف باطن ممتاز ، و گماشتگان از دولت مأموریت دارند که هر صبح و شام مانند مساجد و کنائس و بیع خودشان جاروب نمایند و نگذارند بر قبرها بنشینند و حرف بزنند و بخندند و زیاد توقف کنند که مبادا توقف زیاد باعث افسردگی مردگان گردد ، و ثمره این کار میل نفوس است به آمدن قبور و فاتحه خواندن و هدایا برای آنها فرستادن و از ایشان یاد کردن ،به طریق قطع و یقین اجر کلی بر بانیِ این عمل خیر مرحمت میشود .

و خوب است هر زندهای که مرده خودش را دفن مینمایند نشانی بر قبرش قرار دهد تا هر وقت میخواهد به سهولت بیابد و موکّل قبور هم وقتی که لازم شود بتواند نشان دهد .

و آنچه مرسوم شده است در تمام ملل آن است که بر سنگی اسم میت را مینویسند و بر قبرش نصب مینمایند اما نه به نحوی که در حدود ایران رسم است .

داعی استدعا مینمایند که این قسم نصب سنگها را بر قبرها موقوف دارند که باعث سخط و قهر الهی است ؛ از آنکه اسماء حسنی و جلاله را در اوایل آن لوحها نقش و رسم

مینمایند و اسامی انبیاء وائمه هدی علیهمالسلام که مردگان به آنها تسمیه شدهاند نیز حک میکنند بلکه در غالب از آنها آیات قرانیه است ، پایمال زندگان و درندگان و دواب میشود ، آیا کدام گناه و معصیت از آن بالاتر است که کسی قرآن را عمداً بیندازد در شوارع عام تا مردم بر او راه روند ؟ ! اگر چه قصد مردمان در این فقره توهین و تحقیر قرآن نیست ، ولیکن از آنچه میشود و میبینیم باید منع نمائیم .

و غالب ناس متذکّر این فقره نیستند ، و چون ایشان متذکر شدند البته تصدیق میکنند که عمل قبیحی است ، و چارهاش آن است که سنگها را فرش ننمایند ، و از طول هر سنگی به حجم و عرضش بیفزایند ، و بر بالای سر قبرها ایستاده نصب کنند تا لگدکوب نشود ، و اگر وسعتی در قبرستان باشد زودتر بنظر میآید و شناخته میشود ، و موکلین و مأمورین قبور که موظفند هر وقت سنگی بیفتد بدون مسامحه و مماطله در همان جا نگاهدارند تا مشتبه نشود ، و در همان محل و قبر بماند ، والاّ باید فرش راهها و کنار نهرها گردد ، و این عمل نیز معصیتی دیگر است .

بلی اگر سنگی بر مزاری فرش شود برای نشان شناختن لیکن اسماء حسنی در وی نباشد و اسامی ائمه هم حک نشده باشد و از آن نشان میّت مقبور شناخته شود ، چه ضرر دارد ؟

و شاید کسی گوید : عمل خیر را باید کرد اگر کسی از اهل شر معصیتی کند به بانی خیر ضرری ندارد .عرض من آن است : نصب الواح قبریه از کجا به اینطور خیر است ؟ در صورتی که خیر باشد و عمل جماعتی از علماء بر این بوده است بر این عمل خیر اثری مترتب شود خوب است . اگر کسی چاهی بکند برای این که از آب وی مردمان و عابرین بهره ببرند البته ممدوح و مستحب است ، اما اگر بداند که در این چاه جماعتی هلاک میشوند و هر بینا و نابینا در آن میافتد البته با علم به این عمل خیر نیست بلکه شر است .

خلاصه تقلید نباید کرد هر مسلمی به قدر توانائی خود غافل نشود ، و در مقام نهی

و منع درآید که رضاء خدا و رسول صلیاللهعلیهوآله و ائمه دین علیهمالسلام و موتی از مؤمنین مقدّم و اقدم است بر آنچه مشهور است .

و آنچه داعی بر این ورق نگاشت عین صواب و فصل الخطاب است ، اما کسانی که در ایوان و رواق و حرم و مسجد مردانه و زنانه مدفون میشوند و قبورشان در زیر فرش مستور است باز به نشان معلومی از سنگ و غیره توان قناعت کرد ، و اولی آن است که در مساجد مدفون نشوند ؛ از آنکه بنای مساجد برای عبادت است اگر چه سیرهایست شایعه که مردگان را در مساجد متعلّقه بر روضات ائمه طاهرین علیهمالسلام دفن مینمایند ، و در اوراق سابقه بنا بر روایت صحیحه دانستی که عبدالجبار باغ ملکی خود را که مدفن حضرت عبدالعظیم است وقف نمود بر تمام مردگان .

پس از این خبر صحیح معلوم است که اطراف روضه حضرت عبدالعظیم وقف بر این عمل شد ، یعنی در هر محل و زاویه آن هر میتی مدفون شود صحیح است ، بناء مسجد کردن بعد از قرون متطاوله دلالت بر مسجد بودن نمیکند .

و خوب است مزار عام را در صحن جدید بالای سر که در اطراف آن حجرات قبور اعیان و اشراف است قرار دهند ، یکی به واسطه وسعتی که دارد و روحانیّتی که از آن پیداست تا نشانهای از وادی السلام باشد ، و عبور عابرین را هم برای سکنه و خدّام اطراف صحن همان در اطراف قرار دهند تا آنقدر مردگان لگدکوب نشوند و باعث خرابی و انهدام قبورشان نگردد .و در حدیث است : « هر کس گامی بر قبری گذارد چنان است بر جمرهای از آتش قدم گذارده است » .

قبرستان را مانند مساجد معبر کردن کاریست از سداد و رشاد دور ، و خواهندگان آن از رحمت حق مهجورند ؛ مگر آنکه ورثه موتی احیاناً برای فاتحه خواندن در کنار قبورشان بروند ، اما شرط کلی فاتحه خوان آن است که موتای دیگران را مانند میّت خودش احترام نگاه دارد و بیحرمتی بر مزار اموات دیگر جایز ندارد که تماماً در یک محله و بلده ساکنند .

در اخبار قصاری که از ائمه اطهار وارد شده است برای احترام قبور

بدان برای زیارت قبور مؤمنین از مردان و زنان آدابی است مستحبّه ، و در صحیحه محمد بن مسلم است که : « امام علیهالسلام قسم خورد که مردگان آمدن زندگان را میدانند و خوشحال میشوند » .

و در تمام روزها سنّت است سیما در روز شنبه و روز دوشنبه و روز پنجشنبه ، بلکه مستحب است تکرار آن در یک روز .

و مستحب است بگوید : « السَّلامُ عَلَی أَهْلِ الدِّیارِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُسْلِمِینَ ، أَ نْتُمْ لَنا فَرَطٌ وَنَحْنُ إِنْ شاءَ اللّهُ بِکُمْ لاحِقُونَ » .

یا بگوید : « السَّلامُ عَلَی أَهْلِ الدِّیارِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُسْلِمِینَ رَحِمَ اللّه المستَقْدِمینَ والمستأخرینَ ، وَإنّا إِنْ شاءَ اللّهُ بِکُمْ لاحِقُونَ » .

و مستحب است زائر رو به قبله نشیند و دست به قبر گذارد و هفت مرتبه « انا انزلناه » بخواند و همچنین آیة الکرسی بخواند ، و ثواب آن را به اهل قبور هدیه کند که به هر حرفی ملکی را قرار دهد تا روز قیامت از برای او تسبیح نمایند .

و همچنین یازده بار سوره « قل هو اللّه احد » بخواند ، و البته هر فعل خیری کند به اموات میرسد از قرآن و صدقه و دعاء و نماز و روزه و غیر آن ، و آن شخص هم خود اجر دارد .و علامه در کتاب « منتهی » تصریح فرموده است که : بر حسب استحباب نعلین را وقتی که وارد قبرستان میشوی بکن ، و مکروه است خندیدن در قبور .

و بعضی تصریح کردهاند به حرمت فروش⁽¹⁾و جامهها بر قبرها ؛ نظر به لزوم اسراف .

و مکروه است به گل اندودن قبر و گچ کاری کردن ، چه در ابتداء و چه بعد از اندراس ،

اما به جهت خودِ قبر ، امر دیگری است و کراهتی ظاهراً ندارد .

و مکروه است نو کردن قبر ، بلکه بعضی فرمودهاند : اگر میت پوسیده شود و قبرستان وقف باشد نو کردن حرام است ؛ زیرا مردم را مانع میشود از دفن کردن .

و مکروه است نماز کردن بر قبر میت ، اما تعمیر قبور انبیاء و ائمه علیهمالسلام و نماز کردن مستثنا شده است .

و آنچه از مکروهات اشاره نمودم برای تذکّر زائر است ، و از اخبار مرویه و اعمال حقّه آل رسول علیهمالسلام .

مطلب سوم : تأسیسٌ لأهْلِ التدریس در مدرسه ساختن و تکلیف طلاب است و اختلاف طبقات شان

از کارهای خیر در اطراف روضات مقدسه مدرسه ساختن است برای آنکه طلاب علوم شرعیه دینیه در آن مسکن نمایند ، و کثرت مساکن و حرمت سکنه طلاب در هر بلدی سبب میشود از برای نشر علوم اخرویه خصوص موقوفات و مؤونه اگر برای طلبه مقرر شود . در این سنوات مجاورت و توطّن در جوار حضرت عبدالعظیم برای تعلیم و تعلّم نیز از امور خیریه است و بسیار ممدوح و شایسته ، چنانکه در عتبات عالیات طلاب میروند و مجاورت اختیار میکنند و بعد از تکمیل مراتب علمیه به اوطان خودشان مراجعت مینمایند .خوب است بعضی از طلاب طهران که آسودگی و فراغت میخواهند جوار⁽¹⁾فیض آثار این بزرگوار را نیز عتبات عالیه دانند که تمکن در این مکان قطع نظر از جهت زیارت و تحصیل علم ثواب خاصی دارد ، و این مدرسه جدیده امینیه برای طلاب از اهل تقوا و انزوا ساخته شده است ، مبتدئین که اهل نحو و صرف و معانی بیان و مسائل خوانند از

طهران و خودِ زاویه حضرت عبدالعظیم و دهات اطراف بیایند و در این مدرسه ساکن شوند البته آسودهترند و زودتر نفوس ایشان که در کمال قوه و استعداد است تکمیل میشود ، خصوص زیارت حضرت عبدالعظیم خود مکمّل است نفوس ایشان را .

در اینکه اهل مدرسه بر سه قسمند

و البته چند نفری در این مدرسه هستند که از عهده بیان و تعلیم علوم مذکوره برآیند اما متوطّنین از طلاب که از تفصیل اصول و فهم « معالم » و « قوانین » و استدراک متون از کتب فقهیه قاهر و ماهرند احترامی دیگر دارند ؛ از آنکه احترام عالم بر حسب اکتساب علم اوست ، یعنی هر قدر علم آن بیشتر است احترامش زیادتر است ، تدریس و تعلیم مبتدین از طلاب باید بر عهده ایشان باشد ، و هر آن کس از فهمیدن علوم مفصّله عاجز نباشد و کتب مصطلحه که در دست است بفهمد و بفهماند مرد عالمی است و وجودش مغتنم است ، اگر متولی این آستان عرش بنیان کسی را به تصدیق علماء زمان امتحان نمود در نصب وی منّتی بر طلاب این مدرسه بلکه بر تمام سکنه زایه مقدسه دارد ، و هر قدر در مدارس بلکه بلدان عظیمه علماء کاملین و فضلاء معتبرین داشته باشد اعتبار و تقویت طلاب و میل به تحصیل علوم بلکه تشیید دین میشود .

بلی عالم که متکلم است ، و طالب میخواهد تا موجب تشویق وی شود ، تا از آنچه از ابکار افکار خود فهمیده است تعطیل نشود و افاضه در محلی نماید .و طبقه سوم : که از اعالی و اکابر اهل علمند آن کسانی هستند که از متون اصول و فقه گذشتهاند و از استنباطات و استدراکات فقه آل محمد صلیاللهعلیهوآله هیچ قسم عجز ندارند .

بعبارة اخری : این طایفه از اهل اجتهادند ، و قوّت رد فروع بر اصول دارند و مسائل فقهیه با لوازم و مقتضیات آن من اول الطهارة إلی آخر الدیات در صدور ایشان مسطور و مکتوب است ، مجاورت این طبقه از علماء بدان زاویه به طریق استدعا و خواهش امریست غیر مقدور مگر آنکه خودشان به طیب خاطر همّت بر مجاورت این روضه

شریفه بدون ملاحظه نمایند .

پس از طبقه اوّلیه باید گذشت ، امر منحصر است به طبقه متوسطه و مبتدی ، آنکه مبتدی در تحصیل است و استعدادش کم ناچار از هر جهتی چنین است سیما در مؤونه و معاش یومیه ، اگر برای سدّ جوع و تقویت تن است برای مدرسه جدیده وقفیاتی معین شده است ، بحمد اللّه تعالی با حسن وجه میرسد ، و کلفت و منّتی در ایصال به طلاّب نیست ، و آنکه قانع است به قوت موجودی که سدّ جوع نماید و خلوت و عزلت را بخواهد فراهم و مهیاست ، دیگر افسردگی و آزردگی نمیخواهد .

و مراد از « بلغه » که « ما یتعیش به الانسان » است و از شرایط تحصیل عالم محصل شمردهاند همین است .

اما عالم طالب متوسط دو جهت را ملاحظه کند : یکی جهت معاد و یکی جهت معاش .

اما جهت معادیه آن است که : آخرت را منظور دارد و مجاورت و زیارت را مرجح قرار دهد و قانع باشد ، و برآنچه غالباً میداند عمل کند ، و معنی آن توجه به امر آخرت است .

اما جهت معاشیه آن است : از آنچه در خور زحمت وی قرار داده شده است بر آن شاکر باشد ، و در مقام تکمیل امور دینیه و علوم حقّه طلاب و سایرین برآید و کسل نشود .

خلاصه اهل علم تکلیف خودشان را بهتر میدانند ، و آنچه داعی تکلیف خود را دانست نگاشت ، و ملاحظه جز تقویت دین و دولت نداشت ، و اگر می خواستم در این مقام شرحی بنویسم کتابی علی حده میشد .

در رسیدگی متولی آن آستان به احوال طلاب و سکنه مدرسه

اما آنکه متولی این استان است و متصدی این خدمات لایقه چنانکه از خدّام و رعایای این زاویه باید مطلع و آگاه باشد و غفلت نورزد ، همین طور از احوال طلاب مدرسه جدیده و عتیقه باید استفسار نماید ؛ از آنکه احترام خدام به جهت خدمتگذاری حضرت

عبدالعظیم است و احترام طلاب به جهت تحصیل دین و تکمیل علم است ، اگر خدّام از این آستان موظفند طلاب هم وظایفشان از این آستان محول ، اگر خدمت خدّام عبادت است عمل طلاب بهترین عبادات است .

پس خوشا به حال خادمی که در زمان فراغت از خدمت مشغول به تحصیل علم شود و خوشا به حال طالب علمی که به خدمتگذاری و جاروب کشی این آستان مفتخر و سرافراز گردد .

و داعی چند سال گذشته که به زیارت حضرت علی بن موسی الرضا علیهماالسلام مشرف شد علماء و مجتهدین و ائمه جماعت را دیدم که در زمره خدّام آن آشیان عرش نشان بودند ، و با کمال میل ملتزم آن درگاه میگردیدند .

و حسن ترغیب و تشویق به طلاب ثمرهاش آن است که بعد از مضیّ قرنی علماء و مجتهدین از این روضه مبارکه و مدرسه جدیده برانگیخته میشوند که حضرت عبدالعظیم بر وجود ایشان مفاخرت مینماید .

و استفسار از احوال طلاب چند قسم است : یک قسم آن است که ماه یک مرتبه شخص بیغرض امینی را بگمارند تا در حضور وی امتحان و اختبار از صغار و کبارشان کند و هر آنکه لغوگوی و بیاستعداد است از مدرسه براند ، و بر مستعدین ایشان رأفت و عطوفت کند و مؤونه ایشان را یوماً فیوماً برساند ، و آنها را عیال خود بداند ، و به قدر مقدور ساعی شود تا بر مؤونه ایشان افزوده شود ؛ از آنکه هر قدر بمانند و درس بخوانند مراتب علمو کمالشان ترقّی میکند و بر حسب ترقّیات باطنه توجه طلاب به ایشان زیادتر میشود ، پس مخارج ایشان زیاده از سابق است .

و وضعی هم نکنند به واسطه کثرت مخارج مقروض شوند و از عهده اداء آن برنیایند ، و زحمت چندین ساله به هدر دهند که رفع پریشانی از دین جز اداء آن چاره ندارد ، و دولت چون در مقام تربیت است که ابناء زمان انسان شوند و متأدّب به آداب گردند و از علوم و فنون و حِرَف و لغات شتّی آگاه باشند از این جهت آحاد ایشان مستمرّی و مدد

معاش مقرّر داشتهاند ، وو هر وقت که ممتحن شدهاند بر انعامات ایشان افزون مینمایند .

و این وظایفی هم که به طلاب و خدّام داده میشود اگر چه از موقوفات املاک این آستان است ولیکن به توسط دولت جاوید مدت داده میشود و هر آنچه میگذرد از شهور و اعوام بر منافع آن افزوده میگردد تماماً صرف این آستان و طالبان خیر و اهل خدمت و علم خواهد شد .

و سابقاً اشاره شد که در شهر ری قدیم مدارس کثیر بوده است که در هر مدرسهای علماء و حکماء بودهاند ، و در یکی از مدارس چهار صد نفر ساکن بودند ، و آن وقت آثار مزار حضرت عبدالعظیم علیهالسلام به این قسم نبود و این گونه روضات و موقوفات و خدام و زوار و مجاورین مخصوصاً نداشته است ، و عقاید اهل آن زمان مثل اهل این زمان متقن و مشیَّد نیز نبوده ، پس هر آنکه بر این زمره و سلسله اهل علم که مجاورین وارسته و دل بسته به حضرت عبدالعظیماند رعایت کرد و اعانت نمود دو ثواب برای او است .

و اگر طلاب هم اوقات خودشان را تضییع ننمایند و غرضی در توقف مدرسه جز اخذ مؤونه مقرره نداشته باشند و مانند بعضی از مجاورین به زیارت مشرف نشوند . بهتر آن است حجرات را مانند صحن بالای سر تفویض به اموات کنند که بودن مردگان و دفن موتی در امکنه ایشان انفع است ، و خداوند سبحان علماء را احیاء و جهّال را موتی خوانده است . پس بناء این حجرات برای زندگان است نه مردگان ، و معنی مدرسه برای تحصیل علم است نه تکمیل جهل .

در مدرسه ساختن نظام الملک و حکایت ملیحهای است

و در تواریخ دیدهام : وزیر عادل نظام الملک در هرات و اصفهان و بصره و بغداد بقاع و قباب کثیره بنا کرد از آن جمله مدرسه نظامیه از بناهای متین وی در دار السلام بغداد معروف است ، و هر ذی فنی از فنون و علوم معروفه مشهوره در آن مدرسه حاضر شدند ، و به تلمّذ و تعلیم اشتغال بهم رسانیدند ، و کتابخانهای محتوی بر کتابهای زیاد در آن قرار

داد ، و خازن آن را شیخ زکریا خطیب تبریزی مقرر فرمود ، لکن شیخ مذکور در مدرسه نظامیه هر شب به شرب خمر مشغول بود ، هر قدر از حالت شیخ برای نظام الملک نقل نمودند به واسطه وثوقی که داشت اعتنائی ننمود تا آنکه شبی از دریچه حجره به طریق پنهان از حالت شرب وی مطّلع شد ، پس علاوه بر مستمری وی وجهی گزاف برای شیخ فرستاد که : من نمیدانستم مخارج شما زیاد است ، و الاّ زمانی که وقف املاک و تعیین مؤونه طلاب را مینمودم حقّ شما را علاوه میکردم ! شیخ ملتفت شد که خواجه نظام الملک از عمل قبیح وی مطلع شده ، پس توبه کرد و اظهار ندامت نمود .

و داعی را در ذکر این حکایت استدعاء از حضرت تولیت است که برای طلاب و سکنه مدرسه از کتب نحو و صرف و لغت و رجال و اصول و فقه کتابخانهای قرار دهند که طلاب فقراء دیگر محتاج به طهران و کتب عاریه نباشند چنانکه طلبه محتاج به مکان هستند . البته بعد از وضع مؤونه که از ضروریات سته است احتیاج به کتب بسیار دارند ، و آن مزید تشویق و استغناء ایشان است .

در خواب دیدن مرحوم مبرور میرزا محمد تقی نوری

و در حین تحریر این استدعاء ، به نظر آوردم آنچه جناب متکلم المحدثین آقا حاجی میرزا محمد حسین سلمه اللّه تعالی از مرحوم مبرور والد ماجدشان میرزا محمد تقیمشهور به نوری طاب ثراه در کتاب « دار السلام فی الرؤیا والمنام » ذکر فرموده که : مرحوم پدرم در خواب حضرت شاه ولایت مآب علیهالسلام را زیارت کرد ، فرمودند : چرا در ارث چیزی نمینویسی ؟ و آن مرحوم شرح میکرد در آن اوقات « ارشاد » علامه اعلی اللّه مقامه را و به اواسط آن کتاب رسیده بود . عرض کرد : در این باب کتابی ندارم . فرمود : کتابهای خزانهام [را] میفرستم از برای تو .

گفت : از خواب بیدار شدم و متحیر بودم تا آنکه طاعون شدیدی شد ، از وطن مألوف

التجاء به سید معظم جلیل حضرت عبدالعظیم آوردم . چون این بقعه مبارکه مجمع عبّاد و منهل روّاد بود مسائل کثیره از ارث به واسطه فوت مردم از من جویا شدند و چندان کتاب نداشتم . متولی مزار شریف از خزانه مبارکه حضرت عبدالعظیم علیهالسلام هر آنچه محتاج بودم بیرون آورده به من تسلیم کرد و جواب مسائل سائلین و محتاجین را گفتم .

از این رؤیا معلوم است در زمان سابق در کتابخانه مبارکه کتابهای بسیار داشته است⁽¹⁾

این نسخه باید همان باشد که اکنون در کتابخانه مجلس شورای ملی ایران به شماره 1125 ( نسخه اهدایی طباطبائی ) هست و عکسی از آن در جزو کتابهای اهدائی آقای حکمت به دانشگاه تهران ( ش 22 ) و عکسی دیگر در کتابخانه سازمان لغت نامه دهخدا ( ش 198 ) هست و وصف آن در نشریه کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران 3/58 و در فهرست کتابخانه دانشکده ادبیات جلد دوم که زیر چاپ است دیده میشود . قزوینی در یادداشتهای خود 6/192 از این کتاب یاد نموده است .

این کتابخانه چنانکه در جنة النعیم کجوری ( ص 444 ) آمده است در حدود 1230 ق که میرزا محمد تقی نوری ( 1201 ـ 1263 ) [ بنگرید به : مستدرک الوسائل 3/878 ، اعلام الشیعة 2/222 ] طالب علمی میکرده است برجای بوده است ، ولی به گواهی همین کتاب ( ص 442 ) در 1295 ق کتابخانهای چنانکه شاید و باید نبوده جز همان نسخه منتقلة الطالبیة که خادمی در دسترس او گذارده است . او مینویسد که در این نسخه با المنتقلة کتابی در انساب به فارسی هم بوده است ولی اکنون نشانی از آن کتاب فارسی در این نسخه نیست بلکه در این مجموعه ( اگر همان باشد که در مجلس است ) پیش از المنتقلة و پس از سر انساب العلویین یا سر السلسلة العلویة بخاری است چند بندی در انساب است از عمدة الانساب و جز آن ، و در دو سه بند آن کلماتی است فارسی و شاید مراد کجوری همینها باشد . کجوری میگوید ( ص 442 و 550 و 552 ) که : در سال 1296 شیخ عبدالعلی کتابدار آستانه بوده و برای کتابخانه و تعمیر قرآنهای آنجا خرجی هم شده است . از این کتابخانه چنانکه در « تاریخ مختصر کتابخانه حضرت عبدالعظیم » چاپ آذر 1341 خ در 25 ص آمده است ، از 1300 ق تا 1324 خورشیدی نشانی نبوده است . در این سال بود که این کتابخانه از نو آغاز گشته و تا سال 1339 خورشیدی در محل قدیم خود بوده و در 1337 ساختمانی جداگانه برای آن ساخته شده ، و در 19 آذر 1341 خ ( 13 رجب 1382 ق ) جشن افتتاح کتابخانه جدید گرفته شده است .

در این کتابخانه اکنون نزدیک 3133 مجلد کتاب هست و اینها را یا آستانه خریده و یا نیکوکاران هدیه کردهاند . نسخههای خطی این کتابخانه چنانکه نگارنده بررسی کرده و فهرست آنها را در اینجا میبینیم نود و یک جلد است .. الی آخره .

جهت دفع فقر و رفع مرض جهل است

و خوب است در اواخر این روح و ریحان برای رفع جسارتها و فضولیهائی که کردهام در خدمت اهل علم و غیرهم به حدیث نافع و ختم مجرّبی ختم کنم تا از آن رفع فقر و کشف حجاب نموده باشم ، التماس دعا کرده معذرت میخواهم .

در کتاب « اصول کافی »⁽¹⁾است که : شخصی غالباً خدمت حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله شرفیاب میشد ، زمانی گذشت شرفیاب نگردید . آن بزرگوار روزی از روزها وی را ملاقات کرده سؤال کردند ، فرمودند : « چرا ترک مراوده کردی ؟ » .

عرض کرد : به واسطه ناخوشی و فقر و پریشانی بود شرفیاب نشدم .

فرمودند : « نمیخواهی به تو تعلیم نمایم دعائی که فقر و ناخوشی را از تو دفع کند ؟ » .

عرض کرد : بسیار خرسند میشوم .

فرمودند : « بخوان : لاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللّهِ ، تَوَکَّلْتُ عَلَی الْحَیِّ الَّذِی لاَ یَمُوتُ، وَالْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً، وَلَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ، وَلَمْ یَکُنْ لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ، وَکَبِّـرْهُ تَکْبِیراً » .زمانی نگذشت آن شخص خدمت آن بزرگوار مشرف شد و عرض کرد : قد أذهب اللّه عنی السقم و الفقر ، یعنی خداوند ناخوشی و فقر را برداشت از من .

و کفعمی در « مصباح » فرموده است : برای کشف حجاب از قلب بعد از نماز صبح دست به سینه بگذارد هفتاد مرتبه « یا فتاح » بخواند . و مراد از کشف حجاب همانا رفع نقاب جهل است از دل .

اگر طالب و محصل علم در این دو فقره مجرّبه مواظبت نماید نه ناخوش میشود و نه فقیر میگردد ، و نه در تیه جهل میماند یعنی مطالب علمیه بر وی کشف خواهد شد .

پس داعی هر قسم بیان داشت موجزاً در این عنوان اظهار داشت ، و توفیق که خیر رفیق است از دعوات مستجابه اهل علم طلب مینماید .

صورت وقفنامه مدرسه امینیّه است

و خوب است در خاتمه مطلب سوم و بناء حسن مدرسه ، وقفنامهای که برای مدرسه امینیه متولی این آستان نوشتهاند برای ابقاء موقوفات آن بعینها در این کتاب بنویسم ، و از حضرت عبدالعظیم ـ علیه السلام و التکریم ـ عوض و اجر بخواهم ، ان شاء اللّه تعالی .

صورت وقفنامه این است :

بسم اللّه الرحمن الرحیم

الحمد للّه الواقف علی خواطر الظنون ، العالم بما کان قبل أن یکون ، الذی احدث قنوات العلوم فی اراضی صدور الانبیاء والمرسلین ، واجری میاه المعارف والایقان فی جداول قلوب الاولیاء والوصیین ، والصلاة والسلام علی اشرف مجری الصدقات ، وعلی آله المعصومین خیر فاعل الباقیات الصالحات ، اللهم آمین .

و بعد ، چون حفظ شریعت خاتم انبیاء وسید رسل و طریقت شاه اولیاء و هادی سبل از اهمّ فرائض نقلیه و احسن واجبات عقلیه است ، و این مطلب و مقصد جسیم موقوف و به تعلیم⁽¹⁾و تعلّم مسائل دین و مبانی و مقدمات آن از علوم عقلیه و نقلیه بود ، و صرف مال

و بذل جاه در تحصیل و حصول این مطلب از اعظم قربات و اجزل مثوبات ، و اجرای صدقات در این باب خیر باقیات صالحات است ؛ لهذا توفیق ربانی و سعادت جاودانی شامل حال و کافل بال خیرات و سعادتِ مآلِ بندگانِ ذی شوکت و شاْن جلالت و شهامتْ ارکانِ جناب مستطاب عظمت و شوکت و فخامت نصاب مجدت و نجدت و نبالت انتساب اجلّ اکرم افخم اعظم آقا محمد ابراهیم الملقّب به امین السلطان ـ ادام اللّه اقباله العالی ، مدظله المتعالی ـ گردید که در سرزمین زندگانی فانی نهال باقیه صالحه جاودانی نشاند و در اراضی این عاریت سرای تخم صدقه جاریه فشاند که در « یَوْمَ لاَ یَنفَعُ مَالٌ وَلاَ بَنُونَ »⁽¹⁾

شعراء : 88 .

پس وقف مؤبّد دائمی و حبس مخلّد شرعی بر کافه طلاب علوم دینیه و مؤمنین اثنا عشریه اعیان یک محوطه مدرسه معیّنه جدید الاحداثی خود را که واقعه است در جوار حضرت سراسر سعادت امامزاده واجب التعظیم حضرت عبدالعظیم ـ علی آبائه واعمامه وعلیه التصلیة والتسلیم ـ موسوم به مدرسه دار الشفاء امینیه مشتمله بر سی و شش باب حجره در جوانب اربع ، دو⁽²⁾حدی به صحن قدیم حضرت عبدالعظیم ، و حدی به صحن جدید شهیر به ولیعهدی ، و حدی به بازارچه موقوفه بر مدرسه امینیه و عتیق ، و حدی به شارع ؛ که علماء و طلاب و محصّلین علوم دینیه به حسب صیغه وقف در صورت کثرت هر دو نفر در یک حجره ساکن شوند و لا اقل یکی از این دو بیتوته به عمل آورند ، و اگر در حجرهای یکی باشد لا اقل هفتهای سه شب بیتوته نماید و هر یک از ایشان بدون التزام شرعی روزی یک حزب کلام اللّه تلاوت نمایند ، و ثواب آن را قربةً و هدیه کنند به اروح والدین مغفورین جناب واقف .

و بعد از آنکه واقف لبیک حق را اجابت گوید در ثواب هدیه قرائت ، واقف را شریکگردانند ، و هکذا کل من یأتی سلسلةً أرباب التولیه من اولاد الواقف .

و أیضاً حسب الشرط زیاده از دو نفر در یک حجره ساکن نشوند ، و شاگرد زیاده از دو نفر نگاه ندارند آن هم به شرط رضای شریک .

و مهمان و خویش را که مزاحم تحصیل طلاب باشند اگر طی مسافت کرده است بیش از یک هفته نگاه ندارند ، والاّ سه شب ، و بیگانه الاّ دو شب .

وایضاً طلاب متجاهر به فسق و اعمال قبیحه و کسی که عنوان طلبه بر او صادق نباشد راه ندهند و اشخاصی که قابل ترقی و تحصیل نباشند در مدرسه نمانند بعد از امتحان ، و هریک از طلاب سکنه که از مدرسه بیرون بروند الی چهل روز اگر معاودت کرد حق السکنای او باقی است والاّ فلا مگر در صورتی که عذر شرعی مانند مریض بودن و مثل آن داشته باشد .

ثم بعد جریان صیغة الوقف علی النهج المسطور واقباضه وشرائطه⁽¹⁾صحته ولزومه وقف شرعی جناب واقف سابق الالقاب مدرسه مزبوره امینیه و مدرسه عتیقه معیّنه درب صحن حضرت عبدالعظیم علیهالسلام مجموع اعیان دکاکین بازارچه واقعه در جنب مدرسه امینیه معروف به بازارچه امینیه که مشتمل است بر سه باب دکان بقالی و خبازی و شماعی و علافی و غیره ، و کاروانسرای متصل به علافی که ناظر و نایب التولیه به اجازه متولی دکاکین موقوفه را به معتبرین تجار و کسبه اجاره دهند و هر یک از مستأجرین مال الاجاره را معوق نموده و معاطله در ادای آن کنند وتا ده روز اجاره را نرسانند مستأجر دیگر را تعیین کرده و از آنکه مماطله کرده است انتزاع کنند ، و مدت مدید اجاره ندهند که مشتبه شود تصرف مستأجر بتصرفات مالکانه ، و از مستأجر در املاک موقوفه مداخلات شبیه به مداخله مالک صادر نشود ، به این معنی که هیچ دکان را زیاده از مدت یک سال اجاره نامه به مستأجر ندهند ، و وجه مال الاجاره موقوفه را بعد از وضع تعمیرات لازمه مدرسه و بازارمُبَسْهَم به ده سهم نموده ، دو سهم از ده سهم حقّ متولی و ناظر باشد که دو ثلث از دو سهم

مال متولی ، و یک ثلث از دو سهم مال ناظر باشد ، و هشت سهم دیگر را در هر ماهی سه تومان به مدرّس مدرسه امینیه و پانزده هزار به مدرّس مدرسه عتیق ، و هر ماهی به هر حجرهای نه هزار نقد بدهند که پول سوخت هم با خود طلبه باشد ، و در هر ماهی دو تومان به دو نفر خادم مدرسه امینیه ، و یک تومان به یک نفر خادم مدرسه عتیق .

و هرگاه دکاکین موقوفه ترقّی نمودند و اجاره آنها زیاد شود ماهی یک تومان بر شهریه مدرسه بیفزاید و باقی را تثلیث نموده دو ثلث را به فضلای طلاب تقسیم نموده و یک ثلث را علی السویه به سایر طلاب تقسیم نمایند .

و همچنین اگر حجرات خالی بماند اوّلاً حتی المقدور نگذارند که حجره خالی بماند ، اگر مانده از یک حجره الی ده حجره که خالی بماند وجه مقرّری از حجره را از یک روز الی ده روز که خالی باشد میان فضلای از طلاب علی حسب شأنهم و مرتبت فضلهم تقسیم نمایند .

و همچنان که مقرر شده اگر طلبه برود و تا چهل روز معاودت نکند در صورتی که عذر شرعی داشته باشد اگر تا چهل روز معاودت کرد مقرری را به خود او بدهند و الاّ اگر بدون عذر شرعی معاودت نکرد وجه مقرری او را به فضلای از طلاب تقسیم نمایند .

بعد ذلک واقف موفق ـ دام اقباله العالی ـ مفوّض و واگذار نمود تولیت مدرستین مرقومتین و موقوفات مرقومه را با کافّه ملحقات شرعیه و عرفیه آنها به اصلح وأَلَیقَ اولاد یعنی به ولد ارجمند و نخل برومند و خلف سعادتمند خود سرکار جلالت مدار شوکت و عظمت اقتدار ، عمدة الامراء العظام ، مقرب الخاقان ، معتمد السلطان ، آقا علی اصغر صاحبجمع ، دام اقباله و اجلاله العالی .

و بعد از آنکه متولی مرقوم معزی الیه داعی حق را لبیک اجابت گوید تولیت راجع است به اولاد ذکور او نسلاً بعد نسل .

و اگر خدا نخواسته اولاد ذکور منقرض شود به اولاد ذکور از اناث متولی مرقوم .و اگر خدا نخواسته منقرض شود اولاد ذکور از ذکور و ذکور از اناث متولی مزبور به

اولاد ذکور از ذکور واقف معظم الیه .

و اگر نباشد یا منقرض شود به اولاد ذکور از اناث واقف .

و اگر خدا نخواسته منقرض شود کلیّةً به مجتهد اعلم جامع الشرایط مبسوط الیدِ زاویه مقدسه حضرت عبدالعظیم علیهالسلام ، و الاّ به مجتهد موصوف دار الخلافه طهران .

و پس از آن جناب واقف ـ دام اقباله ـ تفویض فرموده نظارت موقوفه مرقومه را به هر کس که متولی آستانه متبرکه حضرت عبدالعظیم علیهالسلام باشد الی یوم نفخ فی الصور که در امورات موقوفه به اذن و اجازه متولی در هر کار نظر داشته باشد .

و بعد چون در ایصال و وصول حقوق طلاب و نظم و نسق مدرسه شخص امین بصیری لازم بود جناب واقف ـ دام اقباله ـ و سرکار متولی ـ زیدَ اجلاله ـ نظر به امانت و بصیرت جناب فضایل مآب علاّم فهّام شیخ المشایخ العظام آقا شیخ احمد سلمه اللّه ، مشار الیه را مصداق این عمل دانسته نایب التولیه و النظّار قرار دادند ، و مقرر شد که در هر ماهی مبلغ پنج تومان از بابت حقّ التولیه و حق النظاره به نائب التولیه و النظاره داده شود .

و صیغه شرعیه علی الایجاب والقبول مشتمله بر جمیع شرایط و ارکان و خالی از نواقص و نقصان با قبض و اقباض و سایر شروط صحت و لزوم وقوع پذیرفت ، « فَمَن بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ »⁽¹⁾.

وکان وقوع ذلک تحریراً فی یوم دوشنبه بیست [و] سیّم شهر ربیع المولود سنه میمونه یک هزار و دویست و نود و شش من الهجرة المقدسة النبویة المصطفویّه علی هاجرها آلاف الصلاة والسلام والتکریم ، والحمد للّه رب العالمین .

وجرت الصیغة فی بیست و پنجم ربیع المولود سنة 1290 .

روح و ریحان السادس عشر

اشاره

در حسن عمارت و آبادی مساجد است

بدان که : چنانکه تعمیر مساجد مستحب است و بر آن اجر وافر و ثواب متکاثر مقرر است ، عمارت و بناء قباب عالیه بر ضرایح منوّره ائمه طاهرین و اولاد ایشان نیز مثوبات کلیه و ثمرات اخرویه دارد ، و در اوراق سابقه معلوم شد : هر آنچه مشعر بر تعظیم قبور ائمه هدی واولاد و احفاد ایشان است باید اقدام کرد که تعظیم و اجلال هر یک از ایشان تعظیم حضرت ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله و جناب ولایت مآب علیهالسلام است ، و تعظیم و تجلیل این دو بزرگوار تعظیم شأن پروردگار است ، و خداوند کریم در سوره بقره فرموده است : « وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللّهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَسَعَی فِی خَرَابِهَا أُولئِکَ مَا کَانَ لَهُمْ أَنْ یَدْخُلُوهَا إِلاَّ خَائِفِینَ »⁽¹⁾. در « تفسیر امام حسن عسکری » علیهالسلام ⁽²⁾است که : این آیه در حق کسانی از اهل مکه که متعبّد در مساجد بودند نازل شد .

و در سوره اعراف فرموده است : « إِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلاَةَ وَآتَی الزَّکَاةَ وَلَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللّهَ فَعَسَی أُولئِکَ أَن یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِینَ »⁽³⁾.

و در سوره حج فرموده است : « وَلَوْلاَ دَفْعُ اللّهَ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَّهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِیَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّهَ کَثِیراً »⁽⁴⁾.

پس بنابراین آیات باهره هر کس عمارت ظاهری مساجد کرد از جاروب کردن

و چراغ روشن کردن و فرش کردن و مانع از خرابی شدن و آب دهان نینداختن و آواز بلند نکردن و اطفال و مجانین را راه ندادن و بیع و شری را موقوف داشتن و شمشیر و اسلحه نکشیدن و اقامه حدود ننمودن و معبر قرار ندادن و طلب از گم شده در آن نکردن و انشاد

اشعار هجا و لغو وغزلیات نُنُر نکردن از ترک مکروه و اتیان مستحب بالتمام تعمیر مساجد است .

و حضرت نبوی صلیاللهعلیهوآله فرمودند : « من بنی مسجداً للّه ولو کمفحص⁽¹⁾قطاة بنی اللّه له بیتاً فی الجنة »⁽²⁾، یعنی : کسی که مسجدی به مقدار افحوصه قطاة ـ که مرغی است و در شب سیر میکند ـ بسازد خداوند خانهای در بهشت برای او بنا میفرماید .

و « مفحص » بر وزن مفعل از « فحص » است ، و آن به معنی کشف و بحث است ، و « افحوص » آن موضعی است که قطاة میخوابد در خاک و تخم میگذارد .

شاید در این مورد اشاره به محلّ سجده باشد یا موضع قدم .

و بعضی گفتهاند : چون فحص از خاک میکند و به وضع محراب جای خواب خود را میشکافد از این جهت تمثیل و تعبیر به آن شد . و تعمیر باطنی همانا ذکر و عبادت است واداء فرایض و نشر علوم و مسائل و تسبیحات مرویه کثیره .

پس عجب است از کسانی که در جوار مسجدند و به زیارت حضرت احدیت نمیروند !

و مرحوم مجلسی طاب ثراه در کتاب صلاة « بحار الانوار »⁽³⁾روایت کرده است که : « مساجد شکایت کردند از همسایگانی که در آنها نماز نمیگذارند . ندا رسید : یک نماز ایشان را قبول نمیکنم ، و عدالتشان را بین مردمان ظاهر نمیکنم ، و رحمت خود را بر

ایشان نازل نمینمایم ، و ایشان را در بهشت و جوار خودم ساکن نمینمایم » .

خلاصه در تعمیر قباب ائمه وابناء ایشان جهاتی منظور است که یک جهت کلیه آن استمالت از قلب عالم امکان محمد صلیاللهعلیهوآله است ، و هر مسجدی در بناء آن رضایت محمد و آل طاهرینش نباشد داخل در عنوان این آیه مبارکه است : « وَالَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرَاراً وَکُفْراً وَتَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَإِرْصَاداً لِمَنْ حَارَبَ اللّهَ وَرَسُولَهُ »⁽¹⁾.

و معنی « من قصده توجه بکم »⁽²⁾در فقره زیارت همین است . پس در مساجد باید روی دلها به سوی خدا از طریق محبت این خانواده باشد ، و در این بقاع و قباب عالیه هم اداء فریضه و هم تسبیح و ذکر و هم زیارت کردن و دیدن نمودن اولیاء خداست که از ایشان صلوات و عبادات و تسبیحات قبول و مقبول میشود .

و بالجمله : در اعلاء این قباب عالیه همت گماشتن و مساکن طاعات مطیعین و زائرین را عمارت کردن موجب مسرت حق است که مزور هر زائر و منظور هر ذاکر است ، چنانکه مساجد بیوت اللّه است روضات ائمه طاهرین به طریق اولی بیوت اللّه است ، یعنی زائرین ائمه دین زائرین خداوندند ، و سابقاً اشعاری در آیه « فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَن تُرْفَعَ وَیُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ »⁽³⁾شد .

پس باید در وجه ارض مساجد بنا شود و بماند برای اینکه خدا را بندگان خدا یاد نمایند ، و بناء این آثار و امکنه رفیعه هم برای آن است که دوستان و موالیان در آنجا حاضر شوند و حقوق آل محمد را اداء کنند تا از برکات طاعات ایشان مستوجب رحمات الهیه گردند .

و عجب است تظلیل بر قبور موتی و تطیین که گل مالیدن بر قبرهای مردگان است از شرع شریف نهی شدید رسیده است عموماً ، اما برای بزرگان دین و پیشوایان فرقه مرحومین آنقدر اخبار در وصف تعمیر مقابرشان رسیده است که نتوان احصاء کرد ، و هر قدر آثار و مزار ممالک محروصه علیّه ایران بیشتر باشد حکایت از عزّت و مکانت دولت میکند ، و دلالت بر قوّت و شوکت ملت مینماید ، و ایران بقعههای کثیره دارد که حصر آنها غیر مقدور ، از آنجمله : آثاری که از سلاطین صفویه در بلده قم است ، هر کس بخواهد بخواند و بداند به کتاب « تاریخ قم » که مؤلف [آن] مرحوم شیخ حسن است رجوع نماید .

و هر آن کس که دیده است میداند که سلاطین ماضین سیما صفویه ـ انار اللّه براهینهم ـ همّتی جز بناء بقاع فرزندان ائمه طاهرین نداشتهاند ، بلکه هر چه داشتهاند صرف در این

راهها نمودهاند و از این جهت نامهای ایشان الی یوم الحشر در همان بقاع و مجامع ناس برده میشود .

انّ آثارَنا تدلّ علینا ***فانظروا بعدنا الی الآثار

شرح مسجد و مدرسه جدید البنای سپهسالار اعظم

و در این زمان خجسته اوان کسی که بر اسلامیان ذی حق است و وجودش باعث عزّ این دولتِ جاویدْ آیت ، جناب جلالت مآب اجل اشرف حاجی میرزا محمد حسین خان ، سپهسالار اعظم کل ممالک علیّه ایران است که جامع این اوراق دعاء این شخص معظم را بر کشوریان و لشکریان این مملکت واجب و لازم میداند ؛ از آنکه عزیزترین چیزها در نزد انسان⁽¹⁾دینار و درهم است و اعزّ آن جان است ، و اعزّ از جان و مال شریعت محمدیه و طریقه احمدیه است .

و خود میدانی هر آن کس در راه شریف و دین این دو شیء نفیس را تفویض نماید

همانا صاحب شریعت جزاء و سزاء وی را در جنّت باقیه وعده فرموده است و میدهد .

و جناب افخم اعظم ـ ادام اللّه تأییده فی مرضاته ـ هر آنچه مالک و متمکّن بود از اعیان و نقود در این راه با کمال وسع وجدّ و جهد بذل و واگذار نمود و جان عزیزش را در این امر صرف کرد و مدرسه عالیه عظیمه متین الارکان ومسجدی رفیع البنیان بناء فرمود که تا حال در حدود ایران این گونه بناء رفیع و اساس منیع کسی ندیده و یاد ندارد ، و به قدر

امکان آنچه لازمه این مدرسه و مسجد بود فراهم آورد که یکی از آنها اجراء قنات مخصوص است ، و یکی آنها وقف کلیه املاک مبتاعه و تعیین مؤونه کلیه است از برای ساکنین آن .

همانا دیگران بنگرند و عبرت گیرند و این کردار خیر را برای خودشان ناصح مشفقی دانند .

و آنچه دعاگوی دانسته است بعد از خدا و رسول صلیاللهعلیهوآله و ائمه هدی علیهمالسلام کسی مانند پادشاه خیرخواه دین پناه ـ روحی فداه ـ در بنیان این مدرسه خورسند و خوشوقت نیست ، و این بناء نیک رشحهای از رشحات و قطرهای از قطرات دریای بیپایان نوال و افضال اوست .

پس آنچه بعضی از سلاطین ماضین در سالها از اعمال خیر کردند بحمد اللّه یک تن از خاصّان و نیکان و فدویان این ملت و دولت از دل و جان نمود .

پس بر حسب ثمرات و فوائد کلیه که سابقاً عرض نمودم خوب است ساکنین آن و محصلین علوم در خدمت مدرس و معلم کامل آن مدرسه جدیده آنچه رضا و میل خاطر شرع شریف است بخواهند ، و در مقام تضییع حقوق مسلمانان و بانیان خیر برنیایند و حقّ

منفقین و باذلین را اداء کنند .

تمجیدٌ فیهِ تأیید در احوال مجد الملک رادستانی و بناهای نیک اوست

تمجیدٌ فیهِ تأیید در احوال مجد الملک رادستانی⁽¹⁾و بناهای نیک اوست

دیگر کسی که بر کافه اسلامیان ذی حق است و بر هر فردی از افراد مسلمین لازم است و باید وی را یاد به خیر کنند مجد الملک ابوالفضل اسعد بن محمد بن موسی رادستانی⁽²⁾

مجد الملک اسعد براوستانی قمی که با پیدایش این کتیبه اکنون نام و نشان و لقب و مناصب وی را دقیقاً میدانیم ، یعنی سید شمس الدین مجد الملک مشید الدوله ابوالفضل اسعد بن محمد بن موسی ثقة امیر المؤمنین ، وکیل مظالم از سادات شیعی قم بوده و در دستگاه سلاطین سلجوقی مانند ملکشاه برکیارق ، منصب استیفا و وکالت مظالم داشته و به دستیاری زبیده خاتون همسر ملکشاه و با حمایت او به وزارت برکیارق نیز رسید و چندی بعد با دسیسه فرزند نظام الملک که پیش از او منصب وزارت داشته ، مقتول گردید .

وی در ری و قم و کاشان و اردهال و حجاز و عراق آبادیهای بسیار کرد و بیشتر بر تربت پاک امامان و بزرگان تشیع و فرزندان پیامبر صلیاللهعلیهوآله بارگاههای شکوهمند بنیاد نهاد .

و در کتاب « معجم البلدان »⁽³⁾رادستان را از دهات مدینه قم دانسته است .

و وی در ابتداء حال مستوفی مملکت سلطان برکیارق بن ملکشاه بن الب ارسلان بن چقر بیک بن میکائیل سلجوقی بود .

در « تاریخ گزیده » است : سلجوقی از ترکمان و از تخم افراسیاب است و اولادش سنّی پاک دین بودند و در ایران و کرمان و ری سلطنت کردند . اوائل دولتشان در سال چهار صد و بیست و نه از هجرت بود ، و اواخر دولتشان پانصد و هشتاد و سه است و بعد از آل بویه سلطنت کردند .

و مجد الملک در چهار صد و نود و دو مقتول شد بدین گونه : در شوال سنه اثنی و تسعین و اربعمائه لشکر برکیارق خروج کردند بر مجد الملک ابو الفضل قمی که مستوفی ممالک بود و بنیاد کار ملک بر او بود ، و او کار [را] بر امراء به تنگ آورد ، و امرای نیانج بیغو وابنای برسق⁽¹⁾با لشکر متفق شدند و قصد مجد الملک کردند . مجد الملک گریخت و در حرم سلطان رفت . امراء غلو کردند . مجد الملک چون دید کار از حد رفت سلطان را میگفت مرا بدیشان ده تا فتنه زیادت نشود . برکیارق نمیداد ، هم [. . ⁽²⁾] حرمت سلطان نداشتند و مجد الملک را از پیش سلطان کشیدند و پاره پاره کردند ، و فتنه بالا گرفت .

برکیارق از آن فتنه کناری گرفت و بگریخت ، و از راه ری به اصفهان رفت و از آنجا به خوزستان شد .

و مرحوم قاضی نور اللّه شوشتری در « مجالس المؤمنین »⁽³⁾نیز قریب به این مضامین شهادت مجد الملک را نقل کرده است .

و شیخ جلیل رازی احوال مجد الملک را خوش نوشته است ، و گفته است : شیعی صحیح الاعتقاد با عدل و داد بود ، و غالب توقف و حُمْکران وی در شهر ری بوده است چنانکه صاحب « فضایح » که یکی از عامه عامی است نقل کرده : شخصی را در ری به جرمی گرفتند به نزد مجد الملک آوردند ، از وی پرسید : چه نام داری ؟ گفت : ابوبکر .

گفت : ببرید او را بیاویزید . گفتند حاضرین : مؤمن شیعی است . گفت : کسی که به این اسم

موسوم باشد البته کشتنی است .

اول بنای مجد الملک بقعه رفیعه ایست که ائمه اربعه شیعه اثنا عشر در آن مدفونند

خلاصه مجد الملک آثار خیرات در حرمین شریفین مکه و مدینه و مشاهد ائمه و سادات فاطمی بسیار دارد ، از آن جمله در بقیع بقعه مبارکه حضرت امام حسن و حضرت امام زین العابدین و حضرت امام محمد باقر و حضرت امام جعفر صادق و عباس بن عبدالمطلب علیهمالسلام است که همگی در یک روضهاند ، و در جوار یکدیگر آن اجساد شریفه آسودهاند ، و عباس هم ملازم حضور ایشان است .

و مسعودی در « مروج الذهب » آورده است که : در موضع قبور ایشان سنگی یافتند بر وی نوشته بود در سال سیصد و سی و دو :

بسم اللّه الرحمن الرحیم مبیدِ الاُمَمِ ومُحیِی الرمَمِ .

هذا قبر فاطمة بنت رسول اللّه صلیاللهعلیهوآله و قبر حسن بن علی و قبر علی بن الحسین بن علی و قبر محمد بن علی و جعفر بن محمد علیهمالسلام ⁽¹⁾.

و دیگر ذکری از عباس نشده است ، ولیکن قریب به آن بقعه قبهای است که بعضی از خلفاء بنی عباس در سال پانصد و نوزده بنا کردهاند ، و پادشاهانی که در ازمان سابقه و اعصار ماضیه بودهاند آن قبه را تجلیل مینمودند به گمان اینکه قبر عباس است و علیحده قبری دارد و آن قبه اعلی و اعظم قباب مدینه طیبه است .

خلاصه مجد الملک الحق فطرت حسنه خود را در خدمت کردن به حضرت خاتم النبیین صلیاللهعلیهوآله اظهار کرد و به قدر مقدور ، و بر روضه مطهره چهار نفر از ائمه میامین قبه و بقعهای افراشت و این نام نیک برای خویش گذاشت .

بناء دوم مجد الملک چهار طاق عثمان بن مظعون است در بقیع

و بنای دیگر وی چهار طاق عثمان بن مظعون است که اهل سنت و جماعت گمان کنند که مقام عثمان بن عفان است ، و عجب است از سخافت این عقیده !

اما عثمان بن مظعون از زهّاد اصحاب و اعیان و مهاجرین است ، و وی اول کسی است که از مهاجرین مدفون در بقیع شد ، و اول کسی است که در بقیع مدفون گردید⁽¹⁾

کذا .

و وقتی که عثمان بن مظعون وفات کرد ، حضرت ختمی مآب فرمودند جنازهاش را اهل تشییع بر زمین گذاردند ، و آن بزرگوار او را کراراً بوسید و او را میان قبر برد و خاک قبرش را به دست شریف تسطیح کرد .

و حدیث مبسوطی در کتب رجال از حسن حال وی با حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله مرویست ، و در جلالت قدرش کفایت است که حضرت امیر علیهالسلام میفرماید : « من پسرم را به نام عثمان بن مظعون موسوم کردم .

در قبوریکه به بقیع غرقد طاهرات و قبات رفیعه دارند و مردم تا کنون زیارت مینمایند

و مخفی نماناد : در قبرستان بقیع اخیار بسیار مدفون شدهاند کسانی که از ایشان صاحب قبه و بقعهاند ائمه اربعه شیعیان صلوات اللّه علیهم میباشند⁽²⁾.

و دیگری عثمان بن مظعون است .

و دیگری ابراهیم فرزند حضرت ختمی مآب است .

و دیگری قبه قبور ازواج حضرت نبوی صلیاللهعلیهوآله است .

و دیگری قبه بنات نبی است .

و دیگری قبه عقیل است اگر چه مشهور آن است : عقیل در راه شام شهید شد .

و دیگری قبه فاطمه بنت اسد مادر حضرت امیرمؤمنان علیهالسلام است .

و دیگر قبه صفیه عمه حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله است ، و نزدیک آن قبه کوچکی است که گویند : قبه حلیمه سعدیه ، مرضعه حضرت خاتم است .

و دیگری قبه اسماعیل فرزند حضرت صادق علیهالسلام است .

و قبه عثمان و قبه مالک بن انس که صاحب یکی از مذاهب اربعه است با نافع غلام عمر یا نافع قاری نیز دیده میشود که شمالی قبه فاطمه بنت اسد است .

و قبه سید شریف ملقب به مهدی که محمد بن عبداللّه بن حسن بن حسن بن علی علیهماالسلام

است نیز نزدیک حصار مدینه است ، و اوست صاحب نفس زکیه برادر ابراهیم قتیل باخمرا که عیسی بن موسی به امر منصور دوانیقی نزدیک مدینه وی را شهید کرد ، و خواهرش او را آورد در مدینه دفن نمود .

و عامه نوشتهاند : زمانی که رقیه دختر رسول خدا را دفن میکردند آن بزرگوار فرمودند : « الحقی بسلفنا عثمان بن مظعون »⁽¹⁾معلوم میشود که قبر رقیه نیز نزدیک عثمان بن مظعون است .

خلاصه قبر عثمان بن مظعون در وسط بقیع است ، و آن جناب فرمود بعد از دفن عثمان : « فنعم السلف سلفنا عثمان بن مظعون »⁽²⁾.

و این فقره اشاره به آن است که مردگان باید تأسّی به وی کنند ، و بقیع که اول مغرس نخلات بود حضرت ختمی مرتبت مقرر فرمود آن نخلات را قطع کردند ، و عثمان را در محل معروف به روحا دفن کردند و روحا همان قبر عثمان بن مظعون است .

و بعضی از اهل سنت نوشتهاند : چون رسول خدا فارغ شد از دفن عثمان سنگی زیاد آمد ، فرمودند در بالای سر یا نزدیک پای نصب کردند . چون مروان بن حکم والی مدینه منوره شد روزی عبور او به موضع قبر عثمان افتاد ، حکم کرد آن سنگ را برداشتند و بدور انداختند و گفت : نمیخواهم بر قبر عثمان بن مظعون علامتی باشد که از سایرین ممتاز گردد .

بنو امیه او را ملامت کردند و گفتند : بد کردی سنگی که پیغمبر خدا به دست خود گرفت در آنجا نهاد برداشتی . گفت : اکنون این حکم کردم تغییر نتوان داد⁽¹⁾.

و روایتی آن است : حکم کرد آن سنگ را بر قبر عثمان بن عفان نصب کردند .

و بعضی گفتهاند : برای امتیاز حضرت ختمی مآب صلیاللهعلیهوآله آن سنگ را نصب کرد ، و آن سنگی بود که هیچ کس نتوانست بردارد . خود حضرت رسالت پناهی صلیاللهعلیهوآله آستین بالا زده آن را برداشت و نصب نمود و فرمود : « هر یک از اهل بیت مرا در جوار عثمان بن مظعون دفن نمائید »⁽²⁾چنانکه ابراهیم را دفن نمودند .

و بعضی نقل کردهاند : قبر عثمان بن مظعون مقابل خانه آن بزرگوار بود و هر که بر آن میایستاد نظرش به خانه آن بزرگوار میافتاد . بعد از دفن ابراهیم هر قبیله در ناحیهای مقبرهای برای خودشان قرار دادند .

و عجب است از خباثت مروان بن حکم بن عاص بن امیه که بواسطه قرابت و خویشی با عثمان بن عفان راضی نشد شرافتی از برای عثمان بن مظعون باشد ، پس این همه احترامات پیغمبر با عثمان بن مظعون در حیات و ممات وی کجا رفت ؟ ! و در جلالت قدر وی بس است که میفرماید : « هر یک از اهل بیت من از دنیا برود او را در جوار عثمان بن مظعون دفن کنید » .

و این ملعون اگر بناء مجد الملک را میدانست مضایقه نداشت آن قبر را محو کند و اثری باقی نگذارد از برای اینکه عثمان بن عفان محترم شود .

و محقَّق است که مقبره عثمان خارج است از بقیع ، و گاهی هم اشتباه اسمی شخص را محترم مینمایند ، همان حکایت شیخ ابوالفتوح رازیست که بعد ذکر میشود .

خلاصه بناء بقعه عثمان بن مظعون در بقاع مدینه مطهّره دلالت بر حسن حال و کثرت عرفان مجد الملک وزیر میکند که راضی نشد آثار قبر وی مندرس گردد .

بناء سوم مجد الملک بقعه و رواق شریف امامین معظّمین کاظمین علیهماالسلام است

بناء سوم مجد الملک رواق و مشهد مطهر امامین معظمین امام موسی کاظم و امام محمد تقی علیهماالسلام در مقابر قریش است که اکنون تا بغداد بُعدی دارد ، و بناء آن روضه هم دالّ است بر تشیع وی .

و گویا آن آثار تا زمان شاه صفوی بوده است به امر و فرمان آن پادشاه ذو الجاه بنای اصل گنبد گردید ، و طلای دور این گنبد را مرحوم آقا محمد شاه شهید کرده است ، و بنای ضریح این دو بزرگوار که از فولاد است بر دو صندوق نقره که به فاصله جزئی است احاطه نموده است ، و ضریح منحصر در فرد است .

رزقنا اللّه تعالی زیارتَهما والعودَ إلی مشهدَیْهما بحقّ محمد وآله الطاهرین !

و بعضی تعمیرات هم مرحوم خلد آشیان شیخ عبدالحسین طهرانی طاب ثراه به امر

و فرمان حضرت اقدس همایون در ایوان و رواق مطهّر نمود سیما ایوان جدید سلطانی که مصارف کلّیه در آن شده است خود شاهدی است موجود ، و بحمد اللّه تعالی تکمیل خدمات شایسته سلاطین ماضین به عهده کفایت این پادشاه با عزّ و تمکین گردید .

بناء چهارم مجد الملک قبّه مبارکه حضرت عبدالعظیم است

بناء چهارم مرحوم مجد الملک قبّه مبارکه حضرت عبدالعظیم لازم التکریم است که در زمانی که متوقف در ری بود و کمال استیلاء در استیفا و وزارت خود داشت امر به بناء قبه عظیمه آن بزرگوار نمود .

و معلوم است در آن زمان هم که نزدیک به غیبت صغری بود و علماء هم بسیار بودند از عامه و خاصه مزار آن بزرگوار اشتهاری داشت ، ولیکن بقعه و بارگاهی [ نداشت ]پس همّتی گماشت و منّتی بر عجم گذاشت و این قبه سامیه را بنا کرد⁽¹⁾

1 ـ رواق ایوان مرقد مطهر حضرت عبدالعظیم الحسنی علیهالسلام به امر شاه طهماسب صفوی در سال 944 هجری ساخته شد .

2 ـ صندوق حرم مطهر که از چوب عود و فوفل ساخته شده و در اطراف آن کتیبههایی به خط نسخ و ثلث ، به طور برجسته نقش گشته ، متعلق به سال 725 هجری است . این صندوق یکی از نفیسترین آثار تاریخی و هنری ایران است .

بانی این صندوق خواجه نجم الدین محمد ، از وزیران ایلخانان مغول و هم عهد سلطان ابو سعید بوده و به احتمال زیاد بقعه حضرت نیز به دستور وی ساخته شده است .

در سال 1329 شمسی این صندوق بوسیله هنرمند معروف استاد صنیع خاتم تعمیر و از پوسیدگی آن جلوگیری شد .

3 ـ ضریح نقره آرامگاه ، یادگار فتحعلیشاه قاجار و آئینه کاری و نقاشی ایوان را آقا خان نوری انجام داده است .

4 ـ کتیبههای کوفی آهنین : این کتیبهها متعلق به یک در آهنین است که احتمالاً در قرون پنجم و ششم در عهد سلجوقیان نوشته شده و در زمان صفویه آنها را روی در آهنین کنونی کوبیدهاند این کتیبهها در خزانه آستانه نگهداری میشود .

5 ـ در مسجد هلاکو : پیش از این در محل مقبره ناصرالدین شاه مسجدی بود که به نام مسجد هلاکو خوانده میشد . این مسجد دری داشت که بعداً در گوشه جنوب شرقی مسجد بالا سر نصب شد . این در که منبت کاری هنرمندانهای دارد در شمال ایوان حضرت امامزاده حمزه علیهالسلام نصب شده است و تاریخ روی آن 848 متعلق به دوره سلطنت شاهرخ میرزا پسر امیر تیمور است .

6 ـ قرآنهای خطی : در خزانه آستانه قرآنهای خطی بسیار نفیسی وجود دارد که یکی از آنها به شماره 82 در موزه ایران باستان نگهداری میشود . تاریخ تحریر این قرآن سال یازدهم سلطنت شاه طهماسب صفوی است .

7 ـ روپوش زری : این روپوش که برای پوشش ضریح مرقد مطهر تهیه شده از زریهای کهن عصر صفوی است که در صندوقی نگهداری میشود .

8 ـ فرامین : در خزانه آستانه ، فرامین سلطنتی متعددی موجود است که قدیمیترین آنها فرمان شاه طهماسب صفوی به سال 961 هجری است . این فرمان مربوط به رقبات موقوفه و تولیت آستانه است .

وضع فعلی آستانه از اواسط سال 1347 شمسی که امور آستانه حضرت شاهزاده عبدالعظیم الحسنی علیهالسلام به سازمان اوقاف محول گردید ، تشکیلات اداری و مالی آستانه بر اساس اصول نوین علمی و اداری استوار شد و درآمد آن به حساب شماره 1840 بانک ملی ایران شعبه شهر ری واریز گردید .

نوسازیهایی که در این مدت در صحن و حرم مطهر انجام شده است به خلاصه زیر به نظر خوانندگان گرامی میرسد :

1 ـ در محل مخروبهای که در کنار حرم حضرت امامزاده حمزه علیهالسلام قرار داشت مسجد مجللی طبق اصول معماری باستانی ساخته شد .

2 ـ صحن مطهر حضرت عبدالعظیم الحسنی علیهالسلام و صحن ناصری و مساجد و ایوان آئینه با کمک صاحبان کارگاههای سنگبری و اعتبارات آستانه با سنگهای سنندجی و تیشهای مفروش شد .

3 ـ ترمیم و تجدید آئینه کاری رواق و بین الحرمین با کمک افراد خیّر و نیکوکار .

4 ـ در ضلع غربی صحن مطهر سقاخانه بزرگی ساخته شد که به شش دستگاه آب سردکن مدرن مجهز است .

5 ـ در باغچه علیجان آبریزگاه بهداشتی و مجهز برای زائران ایجاد گردید .

6 ـ مسجد مردانه واقع در ضلع غربی حرم مطهر که مخروبه بود به صورت اصلی و باستانی آن تجدید ساختمان شد .

7 ـ به جای در حرم حضرت امامزاده حمزه علیهالسلام که فرسوده و محقر بود در مجلل و باشکوهی به سبک عهد صفوی ساخته و نصب شد که با روکش طلا و نقره منقوش است .

8 ـ مسجد زنانه حضرت شاهزاده عبدالعظیم علیهالسلام و مسجد زنانه امامزاده حمزه علیهالسلام که بر اثر مرور زمان خراب شده بود طبق اصول معماری تجدید بنا شد .

9 ـ در حد فاصل میان حرم امامزاده حمزه علیهالسلام و مقبره ناصری که مربوط به دوران سلطنت شاهرخ ( 807 تا 850 هجری ) است تعمیرات اساسی انجام و برای محافظت در قاب شیشهای مخصوصی قرار داده شد .

10 ـ در انتهای راهرو بین الحرمین ، در چوبی فرسودهای قرار داشت که در شرف انهدام و بسیار نازیبا بود و با سنگهای مرمر کف و بدنه راهرو هماهنگ نبود ، لذا این در برداشته شد و به جای آن دیوار مستحکمی بنا گردید که روی آن تا سقف آینه کاری شده و منظره بدیعی از دور بوجود آورده است .

11 ـ ارسی و پنجرههای مسجد جامع ، مشرف به صحن بزرگ ، در آن قسمت که در داخل مدرسه برهانیه عتیق قرار دارد تعمیر و اصلاح شد .

12 ـ آسفالت کف صحن ناصری که ناهموار بود و با صحن بزرگ حضرت عبدالعظیم علیهالسلام هماهنگی نداشت کنده و با سنگهای تیشهای یک دست مفروش شد .

13 ـ ساقه و گردن گنبد بقعه حضرت عبدالعظیم علیهالسلام بر اثر عوامل جوّی و مرور زمان در حال ریزش بود که زیر نظر مهندسان باستانشناسی ، اصلاحات اساسی و تعمیرات کلی انجام شد و کلیه قسمتهای ریخته و تباه شده با کاشی جسمی خراسان ( خشت این کاشی را به جای خاک رس از سنگ آسیا شده میسازند ) با رعایت امانت و اصالت بنا مرمت گردید .

در این تعمیرات در کتیبه و آنچکان ورقههای مطلای گنبد و شالی منارهها نیز اصلاحات اساسی صورت گرفت .

14 ـ پشت بامهای حرمین مطهّر که کاهگلی بود پس از زیرسازی و قیراندود با آجر مفروش گردید .

15 ـ بقعه امامزاده سید طاهر که چهار طاق و مقصوره اصلی آن در دوران صفویه بنا شده و دارای کاربندیهای بسیار زیبای یزدی و مقرنس بود ، بر اثر روشن کردن شمع و بیتوجهی اشکال زیبای خود را بکلی از دست داده بود . این بقعه به همت آقای محتشمی بر اساس برنامههای سازمان ملی حفاظت آثار باستانی مرمت و بازپیرائی شد .

16 ـ مسجد جامع که بنای آن به دوران صفویه میرسد و در قسمت شمالی صحن مطهر حضرت عبدالعظیم علیهالسلام قرار دارد بر اثر گذشت زمان فرسوده و مخروبه شده بود بطوری که در طول سالهای متمادی هزاران تن خاک به صورت کاهگل روی پشت بام این مسجد انباشته شده بود و همین توده خاک ، خطر بزرگی متوجه بنای مسجد میکرد به طوری که هنگام آغاز تعمیرات حدود ششصد کامیون خاک از روی پشت بام آن به بیرون منتقل گردید .

در این تعمیرات از کف تا سقف مسجد جامع با مصالحی مانند ماسه و سیمان و آجر و گچ تعمیر و تنها در سقف آن متجاوز از 13 تن تیرآهن بکار رفته است .

درهای مسجد که بر اثر نفوذ موریانه پوسیده شده بود بوسیله هنرمندان و استادان ماهر تعمیر و احیا گشت .

در حال حاضر مسجد مورد بهرهبرداری قرار گرفته و همه روزه هزاران تن از زائران در شبستان مجلل مسجد به انجام فریضه نماز مشغولند .

17 ـ در طلای مدخل حرم مطهر با هزینه شخصی آقای حاج عباس مسفروش بدست هنرمندان اصفهانی تهیه و نصب گردیده است .

این در ، با الهام از نقوشی که در تعمیرات اخیر روی یک تکه از در اصلی آستانه مبارکه بدست آمده ساخته شده است .

18 ـ در مدرسه برهانیه عتیق که اختصاص به طلاب علوم دینی دارد تعمیرات اساسی صورت گرفت و ضمن احیاء و تعمیر حجرهها و راهروها و کف مدرسه ، توالت بهداشتی ، حمام دوش و رختشویخانه برای استفاده طلاب ساخته شد که هم اکنون مورد استفاده آنان است .

19 ـ زیارتنامههای مسجد مردانه امامزاده حمزه علیهالسلام با کاشی معرق تهیه و به صورت زیبائی روی دیوار نصب شده است .

20 ـ حیاط مدرسه امین السلطان معروف به باغ طوطی تسطیح و کف سازی شد .

21 ـ نظر به اینکه ساختمان دفتر آستانه قدیمی و فرسوده شده بود اقدام به تعمیر و تجدید بنا گردید و سالن تازهای در آن بنا ایجاد گردید که دارای سبک و خصوصیات جالب و زیبای معماری است .

و مرحوم سید اجل قاضی نور اللّه در کتاب « مجالس المؤمنین » فرموده است : از آثار

مجد الملک مشهد سید عبدالعظیم حسنی است در شهر ری ، و غیر آن از مشاهد سادات علوی و اشراف فاطمی نیز از آثار اوست .

و از آثار حسن خاتمه اوست آنکه بعد از فیض شهادت ، در جوار فیض الانوار حضرت امام حسین علیهالسلام قرار یافت .

و از این بیان معلوم است که بعد از اینکه امراء سلطان او را پاره پاره کردند همانا اعضاء پارهاش را در تابوت گذارده نقل نمودند و در جوار آن تربت با برکت سپردند . البته خواهان این آستان ملک پاسبان بوده است ، نعم ما قیل :

در این بستان که جای خرمی نیست

گیاهی بیبقاتر ز آدمی نیست⁽¹⁾

بستان اگر چه جای نشاط است و خرّمی ***خرّم مشو در او که زدوران روزگار

هر سنبلی ز زلف نگاریست لاله رخ***هر لالهای ز خون جوانیست شهریار

ولیکن شیخ فرموده :

سعدیا مرد نکونام نمیرد هرگز ***مرده آن است که نامشبهنکوئی نبرند⁽²⁾

دنیی آن قدر ندارد که بر او رشک برند ***یا وجود و عدمش را غم بیهوده خورند

در احوال مجد الملک یزدیست غیر از مجد الملک رادستانی

و خوب است برای رفع شبهه بعضی عرض نمایم که : مجد الملک یزدی فرزند صفی الملک ابو المکارم که در سلک وزیر زادگان و اتابکان یزد است و در زمان صاحب اعظم شمس الدین محمد جوینی بود و نیز او را به امر صاحب مذکور پاره پاره کردند و سرش را به بغداد و پایش را به شیراز و دستش را به ری آوردند و زبانش را به صد دینار خریدند

و از شرّ وجود خبیث آن عنید متعصب قلوب رعایا آسوده شدند ـ همانا غیر از مجد الملک ابوالفضل رادستانی است .

و نقل است که : بعد از تجزیه اعضاء این مجد الملک خبیث یکی نزد فضلاء گفت :

روزی دو سه سر دفتر تزویر شدی ***جوینده ملک و مال و توفیر شدی

اعضای تو هر یکی گرفت اقلیمی ***فی الجمله به یک هفته جهانگیر شدی

و دیگری گفت :

میخواست که او دست رساند به عراق***دستش نرسید لیک دستش برسید

بلی یک مجد الملک این قسم است ، حال او و مجد الملک دیگر به دین وصف است که چند سطری از اجزاء احوال وجودیهاش در این ورق شرح دادیم .

و قائلی گفت : ظاهراً بقعه سید حمزه موسوی و امامزاده عبداللّه ابیض هم که در راه طهران است از بناهای مجد الملک شیعی ابوالفضل است . و استبعادی از این فقره نتوان کردن ، و از عبارات مرحوم سید توان استنباط نمودن .

در بقای بقاع متبرکه ائمه انام و سادات ذوی الاحترام و زوال قبور سلاطین و خلفای جور

بدان در بقاء بقاع متبرکه ائمه انام و سادات ذوی الاحترام خواست حضرت احدیت است و الا باید از این مقابر و مراقد اثری نباشد و نماند . آخر در سلاطین و خلفاء بنی عباس اقتدار بیشتر از هارون الرشید نمیشود که در خانه حمید بن قحطبه طائی در سناباد طوس مدفون شد ، و فرزند غیر مأمونش گنبد و بارگاه ، روضه و درگاهی قرار داد . چون حضرت علی بن موسی علیهالسلام وفات کرد مأمون خواست اظهار ارادت کرده باشد ، حکم نمود حضرت رضا را در جوار هارون دفن نمایند ، دیگر ندانست نور تابنده الهی هر ظلمتی را بر طرف مینماید و اثری و اسمی از وی نمیگذارد و جسد او را ملائکهای چند مانند

همسایگان خاتم پیغمبران صلیاللهعلیهوآله به طبقات هاویه و نیران میکشند .

و عبرت گیرند از قبور سلاطین و خلفاء جور که در بغداد و بلاد دیگر مدفون و ایشان را آثاری و مزاری نیست ، سیما در رصافه بغداد⁽¹⁾

در باره رصافه بغداد رجوع کنید به : معجم البلدان 3/46 .

میگویند : چند مرتبه ساختهاند و خودش خراب شده است بدون جهت ! گویا احترام از ابو حنیفه میکند و قبه نمیخواهد .

و بعد از آن قبر شبلی است که یکی از مشایخ صوفیه است ، و بعد از آن قبر سری⁽²⁾سقطی ، و بشر حافی است ، و قبر جنید ، و داود طائی است .

نمیدانم چرا علماء سنت و جماعت بنا بر مذهب خودشان احترامی از قبور خلفای بنی عباس که اولوا الامر بودند نمینمایند و اثری بر آنها قرار ندادهاند ، اما قبر امام اعظم و سه نفر از ائمه مذاهب خودشان [ را ] کمال تجلیل و تعظیم مینمایند و از حضور قبور این ائمه اربعه متناسبه غافل نمیشوند ، همانا برای عداوتی است که با ائمه طاهرین معصومین علیهمالسلام اظهار کردند ، و علی روؤس الاشهاد مخاصمه و مجادله نمودند .

و تا به حال شنیده نشده است با آنکه مدّعیِ ارادت و اخلاص به ائمه اثنی عشرند به مراقد ایشان خدمتی کرده باشند .

بناء قباب ائمه طاهرین علیهمالسلام توسط سلاطین عجم

بحمد اللّه تعالی این آثار عالیه که بر مزار ائمه اطهار است تماماً از سلاطین عجم است ،

و دلیل بر عداوت این فرقه غیر ناجیه آن است : راضی نمیشوند به مراقد ایشان چندان آثار رفیعه بناء شود . خوب است یک جهت شوند و از این دوازده تن منصرف گردند و آنچه در ضمیر ایشان است آشکار کنند تا درست عداوتشان به جماعت شیعه معلوم گردد .

خلاصه خواستم در این اوراق اشارهای به بناء قباب ائمه طاهرین که سلاطین عجم نمودهاند کرده باشم .

اما قبر مبارک حضرت شاه ولایت علیهالسلام علاوه از یک صد سال مخفی بود و از عناد معاویه و بنی امیّه و امراء جور و تبعه خلفاء ظلم کسی را جرأت بناء آن قبر مطهر نبود تا آنکه هارون الرشید به واسطه ظهور کرامات عدیده ناچار بقعه و قبه کوچکی بنیان کرد ، و مردم چندی به زیارت آن بزرگوار مشرف شدند ، تا آنکه متوکل باللّه در سال دویست و سی و سه ـ به روایت مسعودی ـ آل ابی طالب و شیعیان را از زیارت امیرمؤمنان و جناب سید مظلومان علیهماالسلام منع کرد ، و عبارت وی آن است : وکان الناس قد مُنعوا زیارة قبر الحسین والغریّ من أرض الکوفة ، وکذلک منعوا غیره من شیعتهم حضور هذه المشاهد ، وکان الامر بذلک من المتوکل فی سنة ثلاث و ثلاثین و مأتین الی أن استخلف ابنه المنتصر باللّه ، وتخلف بعده بعد قتله وامر الناس و تقدم الکف عن آل ابی طالب ، وترک الناس عن اخبارهم ، و ترک البحث عن اخبارهم ، ولا یمنع احد زیارة الحسین بن علی علیهماالسلام و لا قبر غیره من آل ابی طالب ، وامر بعمارة الحائر وبنی میلاً علی المرقد الشریف⁽¹⁾.

پس خداوند بر متوکل گماشت پسرش منتصر را که او را به درک فرستاد و امر نمود مردم را که به زیارت امیرمؤمنان و جناب امام حسین علیهالسلام و سایر مشاهد سادات علوی و فاطمی بروند .

و درحدیث است که : منتصر امر کرد حائر مطهّر را عمارت کردند و برای نشان و دانستن مردمان میلی نصب و قرار کرد تا مردمان بیایند .

بناء قبه مطهر حضرت امیر علیهالسلام به امر محمد بن زید حسنی و تعمیر آن قبه مبارکه

و بعد از آن به روایت صاحب « عوالم العلوم » محمد بن زید حسنی امر به عمارت قبر مطهّر این دو بزرگوار نمود ، و عبارت آن کتاب این است : ثم إنّ محمد بن زید بن یحیی أمر بعمارة الحائر بکربلاء والغری والبناء علیهما ، و بعد ذلک زید [ فیه ⁽¹⁾] .

معلوم میشود به عبارت « و البناء علیهما » قبه نجف و کربلا را محمد بن زید ساخته و بعد از محمد بن زید ، زید متصدّی این خدمت شد⁽²⁾. و بدان که محمد بن زید بن حسن برادر حسن بن زید بن محمد بن اسماعیل جالب⁽³⁾

در بعضی از منابع : حالب .

و قاضی در « مجالس المؤمنین »⁽⁴⁾در شرح احوال سادات گیلان که سلطنت کردهاند نوشته است : محمد بن زید پس از برادر به حکومت نشست ، و اوست اول کسی که قبه بر سر مرقد حضرت امیرالمؤمنین علیهالسلام ساخت ، و همه ساله مبلغ سی و دو هزار دینار پنهان به بغداد پیش محمد بن ورد عطار⁽⁵⁾که یکی از امنای شیعه بود میفرستاد تا در وجه سادات انفاق کند ، در زمان معتضد عباسی در سال دویست و هشتاد و دو .

و این محمد بن زید بن حسن بن زید غیر از حسن بن زید بن حسن بن علی بن أبی

طالب علیهالسلام است ، و این محمد بن زید همان است که در نزدیک استرآباد برای تسخیر خراسان جنگ کرده و به درجه شهادت رسید ، آن گاه پسر محمد بن زید را که موسوم به زید بود اسیر نمودند به بخارا بردند و قریب دو سال مقید بود ، و پس از آن خلاص شد ،و نزد اسماعیل بن احمد سامانی سرخسی مقرر گردید ، و مکتفی باللّه هر چند زید بن محمد

بن زید را خواست نداد و یکی از اعیان دخترش خویه⁽¹⁾نام را به زید داد ، و سادات [رفیع⁽²⁾] الدرجات شیراز نسب را به وی میرسانند .

و این چند بیت از اشعار زید است :

ولقد تقول عصابة ملعونة

غوغا ماخلقوا⁽³⁾لغیر جهنم

ومن لم یسبّ⁽⁴⁾بنی النبی محمدویری قتالهم⁽⁵⁾فلیس بمسلم

عجباً لأمة جدنا یجفوننا⁽⁶⁾ویجیرنا⁽⁷⁾منهم رجال الدیلم⁽⁸⁾

مجالس المؤمنین 2/319 .

و معلوم [ است ] از عبارات صاحب « عوالم »⁽⁹⁾و « بعد ذلک زید » بن⁽¹⁰⁾

کذا ، شاید بجای « بن » کلمه « پس » یا « این » بوده . یعنی از عبارت صاحب عوالم که فرموده « بعد ذلک زید » معلوم میشود که پس از محمد بن زید ، فرزندش زید نیز آن وجه را میفرستاده است . ولی در مقام ظاهراً اشتباهی رخ داده ، و عبارت صاحب عوالم که از مناقب ابن شهر آشوب نقل کرده و در بحار نیز مندرج است « و بعد ذلک زید فیه » میباشد ، و البته « فیه » در چاپ سنگی نیامده و ما آن را از منابع مذکور اضافه کردیم و « زید » مانند « قیلَ » فعل مجهول است از ماده « زاد ـ یزید » ، یعنی محمد بن زید بن یحیی دستور به بنیان آن داده و پس از وی در آن بناء اضافاتی صورت پذیرفت . بنا بر این اصلاً عبارت در مورد فرزند محمد بن زید گفتگویی ندارد و معلوم نیست محمد فرزندی زید نام داشته است .

بن زید نیز آن وجه را میفرستاده است ، بعد از پدر بزرگوارش .

و بناء گنبد مطهر حضرت امیر علیهالسلام را بعد از آن ایشان کاملاً⁽¹⁾عضد الدوله دیلمی شد ، و نسب وی بدینگونه : عضدالدوله ابو شجاع فنا خسرو بن رکن الدوله دیلمی بویهی است که بعد از عمّش در سال سیصد و سی و هشت مشهور گردید⁽²⁾

بنگرید به : تاریخ گزیده ، حمد اللّه مستوفی چاپ امیر کبیر ، به اهتمام دکتر عبدالحسین نوائی : 413 ـ 416 . وی میگوید : مدت سی و چهار سال در پادشاهی بماند . مانند او هیچ پادشاه در دیالمه نبود و او خلاصه آن دولت و زبده آن قوم بود . او را آثار عظیم باقی است . در ذکر مآثر او مجلدات پرداختهاند که این مختصر احتمال آن نکند ، نیز رجوع کنید به : مجالس المؤمنین 2/327 ـ 329 .

حمداللّه مستوفی گفت : مشهد امیرالمؤمنین علی و حسین علیهماالسلام و دار الشفاء بغداد و باروی مدینه و شهری در قبله شیراز که آن را سوق الامیر خوانند و اکنون مزرعهای است

عضد الدوله نموده .

و عاقبت به صرع درگذشت و به مشهد امیرالمؤمنین علیهالسلام مدفون شد و پسرش را در بغداد و فارس قایم مقام کردند⁽³⁾.

و ابن ابی الحدید معتزلی گفته است در احوال عضدالدوله : وکان عظیمَ الهیبة شهماً شجعاً مطاعاً سفّاکاً أحسن السیاسة والعدالة ، بلغ ما یدخله فی السنة ثلاث مائة ألف ألف دینار و زیادة⁽⁴⁾.

و در کتاب « فرحة الغری »⁽⁵⁾است : در سنه سیصد و هفتاد و یک در ماه جمادی الاول به

زیارت قبر خامس آل عبا علیهالسلام شرفیاب گردید ، و بعد از زیارت مردم آن بلد را به قدر مقام و مرتبه ایشان ـ علی اختلاف طبقاتهم ـ عطایا و جوایز داد ، و در صندوق مطهر حسینیّه دراهم کثیره گذارد که علویین برداشتند و قسمت کردند که به هر یک سی و سه درهم رسید ،و تمام علویین دو هزار و دویست نفر بودند ، و علاوه از آن ده هزار درهم بین مجاورین قسمت نمود و پانصد دست جامه به ایشان داد و یکصد هزار رطل خرما آورد به ایشان بخشش نمود ، و به هر یک از زهاد هزار درهم صله داد .

و بناء قبر امام حسین و مشهد حضرت امیر و حصار مدینه و بیمارستان بغداد در عهد حکومت و همت وی ، و به زیارت حضرت امیر در همان اوقات شرفیاب گردید ، و در روز دوشنبه بعد از زیارت وجوهی از دراهم بر صندوق منوّر آن بزرگوار گذارد ، و به هر یک از علویین بیست و یک درهم رسید ، و تمام ایشان هزار و هفتصد نفر بودند .

و پنج هزار درهم بین مجاورین آن روضه مبارکه علویه تقسیم نمود و به هر یک از رؤوس و وجوه ایشان هزار درهم بخشید ، و علاوه سه هزار درهم بین فقراء آنها تفریق نمود ، و به خدام و نواب به قدر مرتبه صِلات کثیره داد ، و تمام آنها به دست ابی الحسن علوی و ابی القاسم و ابی سیار بود .

و از این بیان معلوم میشود که وجوه درهمیه و دیناریه در زمان سابق هم رسم بوده است از برای قبور ائمه علیهمالسلام هدیه بیاورند و اختصاصی هم به سادات نداشته است ، و آنچه در این زمان به قدر امکان وجوه سیاه و سفید از برای مراقد و مشاهد ائمه طاهرین و غیرهم مینمایند از زمانهای سابق مرسوم بوده است اخذ کردهاند باید قصد معطی و مهدی را دانست چنانکه سابقاً ذکر نمودیم .

و چون عضد الدوله از بناء قبّه علویه فارغ شد از دنیا رحلت کرد و در جوار حیدر کرار مدفون شد و بر سنگ قبرش مکتوب است : هذا قبر عضدالدولة و تاج الملة ابی شجاع بن رکن الدولة احبَّ مجاورة الامام المعصوم لطمعه فی الخلاص « یَوْمَ تَأْتِی کُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَن

نَّفْسِهَا »⁽¹⁾صلوات الناظرة علی محمد و آله الطاهرة⁽²⁾.

وعضدالدوله از اهل دیلمان گیلان و عجم است چنانکه ابو فراس در قصیدهاش فرموده :

ابلغ لدیک بنی العباس مالکة⁽³⁾***لا یدعو⁽⁴⁾ملکها ملاکها عجم

یعنی : برسان از نزد خودت رسالت و پیغامی به بنی عباس که شماها دعوی خلافت نکنید که مالکین آن عجماند ، بعد فرمود :

ایّ المفاخر اضحت فی منابرکم⁽⁵⁾

وغیرکم [ آمر ] فیها ویحتکم⁽⁶⁾یعنی : کدام فخر از برای شماهاست ـ ای خلفاء بنی عباس ! ـ در منبرهای خودتان و حال آنکه حاکم و آمر در آنها غیر شماهاست .

و این فقره اشاره به آن است که در زمان دولت مؤیده دیالمه ، بنی عباس را شوکت وصولتی نبوده است بلکه همگی مقهور بودهاند .

و حکایت معزّ الدوله و المستکفی باللّه و شیوع تشیع در زمان ایشان مشهور است ، « وَتِلْکَ الْأَیَّامُ نُدَاوِلُهَا بَیْنَ النَّاسِ »⁽⁷⁾.

وبحمد اللّه آنچه بر لسان صدق ابو فراس جاری گردید قرنها و سالهاست از سلاطین ایران و ملوک عجم افراشته و برپاست و در این عهد فیروز مهد از تیغ خونریز پادشاه کیوانْ بارگاه شیاطین روی زمین و دشمنان دولت و دین مخذول و منکوبند .

خلاصه آنچه صاحب « تاریخ جهان گشای نادری » نوشته است : تذهیب طلای گنبد

مطهر حضرت شاه ولایت علیهالسلام بر حسب امر و فرمان مرحوم نادرشاه گردید که بر حسب نذر شرعی بعد از مراجعت از فتوحات کثیره هندوستان به نجف اشرف ـ علی مشرّفها آلاف التحیة والتحف ـ مشرّف گردید و مذهب حق جعفری را بین سنّیان مذهب پنجم قرار داد ، و گنبد عرش رتبت آن بزرگوار را طلا کرد ، و خدمات ممدوحه پسندیده دیگر از وی انتشار یافت ، و نام نیک وی در آن آستان و صحن شریف بماند ، و عاقبت هم در آن آستان

بر حسب وصیت و حسن عقیدت غنود ، و کریمه « وَکَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَیْهِ بِالْوَصِیدِ »⁽¹⁾را از راه ذلّت و خاکساری در خاتمه حال خود سرود ، و این قصیده جیده فصیحه از کتاب « باقیات الصالحات » ادیب اریب عبدالباقی مشهور به افندی⁽²⁾خوانند .

قبة المرتضی علی تعالی ***شأنها عن موازن وعدیل

من نضار سنعت⁽³⁾بغیر نظیر ***فی مثال منزه عن مثیل

فوقها کالاکلیل لاح هلاک***رمقته السهی بطرف کلیل

کبرت فاستقلت الفلک الدر***ارعنها بان یری ببدیل

جللت مرقداً جلیلاً تجلت***فوقه هیبة الملیک الجلیل

فعلی قبة السماء اذا ما***فضلوها اقول بالتفضیل

هی باء مقلوبة فوق تلک الــ***نقطة المستحیلة التأویل

هی فلک بل ما علیه استوی الفلـ***ـک ومن فوقه لوحة من قتیل

هی کهف النجاة طور المناجا⁽⁴⁾***ت تمثال العفات ملجأ الدخیل

هی حق للجوهر الخاص مالک⁽⁵⁾***عرض العام عندها من مقیل

هی ظل ما ظل من قال یوماً***بحماها من تحت ظل ظلیل

هی عمد لدی فقار بطین***من سیوف اللّه لعلی صقیل

هی غاب ثری به اسد اللّه***وعلی یصدر اشرف غیل

ذاک لیث اردی العدی بزئیر***وحسام ایادهم بطیل

کوزه للیعسوف مارح صرف الـ***ـشهد منها طابت الزنخیل⁽¹⁾

کرة مستدیرة فوق قطب***دبّر الکائنات بالتعدیل

افرغتها یمنی المفاخر من تبـ***ـر المعانی فی قالب التبجیل

صبغتها بالنور ایدی التجلی***بقدامی من خافقی جبریل

فغشاها النور الالهی حتی***بخیال جلت عن التخییل

در بناء گنبد حضرت امام حسین علیهالسلام با مرحوم آقا محمد خان شاه شهید علیه الرحمه

و گنبد مطهر جناب خامس آل عبا علیه آلاف التحیة والثناء را مرحوم آقا محمد خان شاه شهید طاب ثراه از زر خالص و طلای احمر مزیّن کرد ، و در مقام تعمیر و توسیع قبه مبارکه و تذهیب آن برآمد که صباحی در قصیدهاش گفته است :

این زرنگار قبه چه کز عکس بام و در ***اندوه⁽²⁾است قبه افلاک را به زر

گفتم مگر که مبدع افلاک خواسته است***کاعداد تسعه فلکی را کند عشر

گفتا خرد فلک نبود این ولی فلک***بسته است از مجرّه پی طوف این کمر

این مشهد حسین علی سبط مصطفی است***در پای او بود سر افلاک بیسپر

گفتم اگر چه خاکِ درِ این بزرگوار***باشد ز زر رتبه و مقدار بیشتر

زاهل عطا که یافت به ترتیب آن محل***زاهل سخا که جست به تذهیب آن خطر

گفت آنکه بحر و کان و کفش جست زینهار***خاقان دهر و سرور بحر و خدیو بر

یعنی سَمِیّ ختم رسالت محمد آنک***از خسروان به رتبه فزون از جد و پدر

کلک صباحی از پی تاریخ آن نوشت***( از گنبد حسین علی زیب جست زر )

بعد از شهادت شاه سعید شکستی بر گنبد مبارک جناب سیدالشهداء علیهالسلام ظاهر شد از آنکه با عجله و سرعت بنا شده بود ، پس به حکم محکم حضرت خاقان خلد آشیان کارکنان از اهل امانت و دیانت مأمور شدند که آن طارق عرض رواق را برداشته قبّه متینی برافرازند و خشتهای طلا و زری در آن بارگاه که شمسه مهر و ماه است بناء سازند و این سعادت عظمی به نام نامی ایشان ختم شد .

و در حین تحریر از عالم فاضل نحریر نیّر تبریزی قصیدهای که برای این گنبد رفیع فرموده والحق خوش سرود به نظر آوردم و آنچه حفظ داشتم نگاشتم :

تعالی اللّه از این کاخ فلک فرسا و بنیانش ***که سر بر اوج « او ادنی »⁽¹⁾زند قوسین ایوانش

به بطحا تا بدار عکسی زخشت طاق زرینش***بسوزد یکسر از برق تجلی کوه فارانش

سلیمان گو بیا صرح ممرّد بین که از هر سو***به جای دیو و دد صف بسته فوج حور و غلمانش

الا ای آسمان هین⁽¹⁾دیده بگشا بر زمین بنگر***عیان تمثال عرش و علت تربیع ارکانش

معاذاللّه خطا گفتم خدا را هست گر عرشی***همین کاخ است و برهان« استوی»⁽²⁾انفس⁽³⁾رحمانش

فلک را پشت پیشش خم چو دیوی پیش تخت جم***جهان چون حلقه خاتم در انگشت سلیمانش

امیر دین حسین بن علی بن ابیطالب***که در نسبت پدر عین اللّه آمد پور انسانش

خرد گردد حدوث ذاتش افتد در غلط شاید***که اوصاف وجوب آمد همه مضمر در امکانش

نگشتی تا ابد واقف زسرّ علَّم الاسماء***نبودی در ازل گر بوالبشر طفل دبستانش

بماندی تا ابد حوّای امکان چون شب آبستن***گر از صبح ازل رخ برنگردی روی و رخشانش

شگفتیئی چنین زادی زنسل حیدر و زهرا***چنان بحرین گوهر را چنان بایست مرجانش

نهد ناف از تذلل بر زمین غضبای⁽¹⁾گردون را***نهند از هودج تمکین او بر کوه و کوهانش

سواد عارض مه را که آمد شکل لا یبخل***به میدان کرد برق جوهر تیغ وی آسانش

برد در بندگی تا کوی سبق از خسروان بستد***کمر از جان به تعمیر حرم سلطان ایرانش

در بناء گنبد عسکریین علیهماالسلام است

و بناء گنبد عسکریین علیهماالسلام را هم بزرگان و سلاطین شیعه افراشتند در « سفرنامه » حضرت اقدس اعلی⁽²⁾خواندهام بنای این گنبد از مرحوم احمد خان دنبلی است⁽³⁾

وأقسم لولا من بسرهما سما ***لما سمکوا سمکاً ولا أصلوا أصلاً

فیا عمر اللّه المهیمن عمر من ***بناه وأعلی قدره بالذی أعلا

بناه فسوّاه فأتقن صنعه***بأحسن ابداع به بهر العقلا

ففات الطباق السبع فخراً وکیف لا***وانجمه لیل الضلال بها تجلی

فقلت وقد تمّ البناء مؤرخاً ***سماء علاً فاقت علی الفلک الاعلی

بنگرید به : شعراء الغری 1/244 .

و داخل بقعه را محمد علی خان هندی که از نوادههای لکناهور است که⁽¹⁾آینه بندی کرده است .

و ضریح امامین عسکریین علیهماالسلام از بناهای مرحوم شاه سلطان حسین صفوی است .

و گنبد کاشی مقام حضرت صاحب الأمر علیهالسلام از بناهای مرحوم محمد علی میرزاست .

کاشی صحن و طاق نماها و منارها و طلای گنبد امامین عسکریین علیهماالسلام وتذهیب آن به امر و فرمان حضرت اقدس شهریاری ـ اید اللّه دولته وأیدّ طلال رأفته علی رؤوس رعیته ـ به توسط دو نفر از بزرگان ملت و دولت گردید که بر حسب مأموریت به این خدمت عظمی مباهی شدند . پس برای عظم و شأن این خدمت نمایان از مرحوم مجتهد الزمان شیخ عبدالحسین طهرانی علیه الرحمة تمنا فرمود تا در آن حدود توقف نماید ، و از این طرف قرین الشرف جناب جلالت مآب عضد الملک ـ دام تأییده وتسدیده ـ که از بزرگان و نیکان خوش فطرت این دولت است مأمور گردید با وجوه کثیره و مخارج وفیره و معمارهای مخصوص و بناهای با امانت و کارگذاران با کفایت حمل خشتهای طلا که مدتها در تکمیل و تجلیه آنها زحمتها کشیده بودند با کمال عزّ و جلال به حضرت سرّ من رأی بردند ، و به اطلاع مرحوم شیخ ـ علی رغم آناف اعادی دین ـ به مرور شهور و ایام با نهایت آسودگی بدین گونه که مرئی و منظر است نصب نمودند .

علاوه از مصارف و مخارج دیگر با ضمیمه وظایف مقرره از برای اهالی آن حضرت و نذورات مستمره است . امید است از این بناء خیر این دولت پاینده و دائم بماند .

قصیده فصیحه که مشتمل بر ندبه و مصیبت و توسّل به عسکریین و حضرت حجت علیهمالسلام است

و در این مقام شایسته دانستم این فریده را از جناب سید اوحد آقا سید احمد⁽²⁾

بنگرید به : اعیان الشیعه 3/130 ـ 135 اشعار در صفحات 133 ـ 134 آمده و فقط سی بیت از آن را نقل کرده تا « لیت شعری او لم یأن لما . . » و چند بیت در بین آن مذکور نیست . از این اشعار 38 بیت نیز در شعراء الغری النجفیات 1/247 ـ 249 مذکور است که به بعضی از اختلافات آن در متن اشاره شده است .

مدح امامین عسکریین علیهماالسلام و سامراء و آنچه تعلق بدان بلده طیبه است بنویسم و گویا بهتر از این قصیده شعراء عرب و عجم نگفته باشند ، و در اواخر آن دوستان به توسل و ندبه و مصیبت آن بنگرند وبگریند ، و استدعاء دعا از اهل بکاء مینماید :

هی سامراء قد فاح شذاها ***وترائی نور اعلام هداها

یا لها⁽¹⁾من بلدة طیبة ***تربها مسک ویاقوت حصاها

حبّذا عصر قضیناه بها***بلغت انفسنا فیه مناها

وربوع کمل الانس لنا***والهنا فیها فسقیاً لثراها⁽²⁾

وهوی قد شغف الناس هدی***⁽³⁾وصباً ترجع للنفس صباها

وازاهیر ریاض احدقت***بجنان غضة⁽⁴⁾دان جناها

ومیاه صرح بلقیس حکت***بصفاها اذ جرت فوق صفاها

وهضاب زانها حصباؤها⁽⁵⁾***مثل ما زیّنت الشهب سماها

صاح ان شاهدت أسمی قبة***لا یدانی الفلک الاعلی علاها

فاحطط الرجل بأسنی حضرة***فاز من القی عصاه بفناها

حضرة قد اشرقت انوارها***بمصابیح هدی من آل طه

حضرة عزّ ملوک الأرض لو***عفّرت فی عفرها منها الجباها

حضرة تهوی السموات⁽¹⁾العلی***انها تسطح⁽²⁾ارضاً من سماها⁽³⁾

حضرة ودّت نجوم الافق لو***کنّ فی ساحتها بعض حصاها

حضرة لو ان للشمس سنا***نورها ما حجب اللیل سناها

حضرة تهوی قصور⁽⁴⁾الخلد ان***ترتقی فی العزّ ادنی مرتقاها

حضرة لو تستطیع الکعبة الـ***ـحج حجّت کل عام لحماها

حضرة یأمل ان یستلم الـ***ـحجر الاسعد ارکان علاها

فاستلم اعتابها مستعبراً***[ باکیاً ⁽⁵⁾] مستنشقاً طیب ثراها⁽⁶⁾

لائذاً بالعسکریین التقیـ***ـین⁽⁷⁾أوفی الخلق عند اللّه جاها⁽⁸⁾

خازِنَیْ علم رسول اللّه من***قد أبی فضلهما ان یتناهی⁽⁹⁾

فرقدی افق الهدی بل قمری***فلک العلیا [ء] بل شمس ضحاها

عینی اللّه تعالی لم یزل***بهما یرعی البرایا مذ رعاها⁽¹⁰⁾

ترجمانَیْ وحیه مستودعَیْ***سره اصدق من بالصدق فاها

عمدَیْ سمک العلی مَنْ بهما***قامت الافلاک فی اوج علاها

من بنی فاطمة الغرّ⁽¹¹⁾الاولی***بهم قد باهل اللّه وباهی

واذا ما اکتحلت عیناک من***رؤیة المیل وقد لاح تجاها

فاخلعَنّ نعلیک تعظیماً وسر⁽¹⁾***خاضعاً تزدد به عزّاً وجاها

واستجر بالقائم الذائد عن***حوزة الاسلام والحامی حماها

حجة اللّه علی الخلق مقیم⁽²⁾***قناة⁽³⁾الدین من بعد التواها

قطب آل اللّه بل قطب رحی***سائر الاکوان بل قطب سماها

ذو النهی ربّ الحجی کهف الوری ***بدر افلاک العلی شمس هداها

عصمة الدین ملاذ الشیعة الـ***ـغرّ⁽⁴⁾منجی منها⁽⁵⁾فلک نجاها

منقذ الفرقة من أیدی العدی⁽⁶⁾***مطلق الامة من أسر⁽⁷⁾عناها

مدرک الاوتار ساقی واتری***عترة المختار کاسات رداها

وید اللّه التی قد رفعت***فوق ایدهم فللّه علاها

ومعید الدین غصناً ناظراً***ملبس الملة اثواب بهاها

یا ولی اللّه هل من رجعة***تشرق الأرض بأنوار سناها

ویعود الدین دیناً واحداً***لا یری⁽⁸⁾فیه التباساً⁽⁹⁾واشتباها

وتری الجبتین بعد الصلب قد***احرقا جهرا بنار اجّجاها⁽¹⁰⁾

وأری فی حزبه یوما علی***سابق او سابق الریح شئاها⁽¹⁾

شاهرا سیفا کعزمی ماضیا***من سیوف الهند منامضیضباها

مرهفا یأنف ان یغمد فی***غیرها مات الاعادی وطلاها

کحام البرق لکن سحبه***تاثیر الخیر من نقع ثراها

سوف اقصی من اناس وطری***واروّی الأرض من فیض دماها⁽²⁾

یوم تغدو دولة الاسلام مر⁽³⁾***فوعة الاعلام منصوراً لواها

یوم یطفی اللّه فیه نار نا***ئرة الشرک وقد شبت لظاها

یوم تبدو الشمس من مغربها***یتجلّی الحق عند نور هداها

یوم لا تنفع نفس لم تکن***آمنت ایمانها بعد لقاها

یا عزیز الجار یا ملتجا ال***ـشیعة الابرار یا اقصی مناها

لیت شعری أبرضوی أنت أم***أنت فی وادی طوی أم بواها

لیت شعری أو لم یأن لما***نحن فیه من اسی أن یتناهی

والیک المشتکی من عصبة***طالما عم موالیک اذاها

اتری ان اباک المرتضی***نفسه صالت علی حدّ ضباها

ابعلم منک ما قد کائدت***امّک الزهراء من کید عداها

لو تری ازکی نفوس منهم***جرّعت فی کربلاء کرب بلاها

طلّ ما بین الاعادی دمها***فاستباحوا عنوة سفک دماها

لم تذق للماء طعما ولقد***أوردت من دونه ورد رداها

لو تری جدّک فی الرمضاء اذ***غادروه وهو عار فی عراها

لو تری عیناک منه رأسه***إذ اقلّته العدی فوق قناها

نکثوا منه ثنایا طالما***رشف المختار منهنّ الشفاها

لو تری السجاد فی اللّه وقد***غلّلوا منه یداً عمّ نداها

لو تری عیناک عمّاتک اذ***سبیت بین الملا سبی⁽¹⁾اماها

لو تری تلک العزیزات وقد***أبرزت بالذل من ظل جناها

لو تری زینب ذات الصون قد***ارکبت عجفاء مهر ولا مطاها

حاسراً لیس لها سرّ سوی***هیبة المنع عنها من یراها

لا ولا کسر حجاب غیر ما***یحجب الابصار من فرط سناها

قم أغث أدرک صل اعطف عد علی***رمق الامة صِل حبل رجاها

وأَرِحْ غیظ قلوب لم تکن***لتری غیرک من یجلو صداها

الامان العجل الغوث الرحا***فالمدی قد طال والامر تناهی

فاجل یارب به الغمة عن***امة من بعده طال عناها

جرّعت مرّ اذاها وعراها***ما عراها ودهاها ما دهاها

واملأ الارض به عدلاً کما***ملئت ظلماً وجوراً وسقاها

والیکم یا بنی احمد من***نجلکم احمد درّاً لا یضاها

وعلیکم اهل بیت الوحی من***صلوات اللّه ما لا یتناهی

در بناء گنبد کاظمین علیهماالسلام

و در گنبد رفیعین امامین همامین کاظمین علیهماالسلام را⁽²⁾در شرح حال مرحوم مجد الملک رادستانی وزیر شیعی عرض کردم برپا وافراشته گردید ، و آن آثار از قرار معلوم تا زمان سلاطین صفویه بوده است . مرحوم شاه اسماعیل صفوی تجدید در بناء و رفع این قبّتین عالیتین نمود .

و تذهیب و طلای دور این دو گنبد را مرحوم آقا محمّد شاه شهید کرده است .

و بناء ضریح این دو بزرگوار بر دو صندوق نقره نیز از آن مرحوم است .

و سابقاً اشاره شد ، و خوب است این دو بیت نوشته شود :

زر حضره⁽¹⁾مجمع البحرین ساحتها ***ابان عن قبّتیها سرّه القدر

تری ابن موسی جعفر فی حظیرته***موسی ولکن له من نفسه خضر

در بناء گنبد حضرت رضا علیهالسلام به امر سلطان سنجر

و گنبد حضرت رضا علیهالسلام هم یا به امر سلطان سنجر یا شرف الدین ابو طاهر قمی وزیر سلطان سنجر برپاگردید ، و تعمیر آن به امر شاهرخ بن امیر تیمور به خواهش زوجهاش گوهر شاه بیگم پسرش بایسنقر میرزا شد .

و در کتاب « کامل التواریخ »⁽²⁾است که : سبکتکین گنبد حضرت رضا علیهالسلام را خراب کرد⁽³⁾

نیز بنگرید به : بحار الانوار 48/325 .

و بعضی نقل کردهاند : مرحوم شاه عباس صفوی گنبد مطهر را طلا نمود ، و ضریح مطهر رضوی را که طلاست در سفری که پیاده به زیارت مشرف شد بر حسب نذر به هفت هزار تومان تمام کرده نصب نمود ، و یکی از بستگان نادرشاه دزدیده عاقبت به امر نادرشاه

آوردند و آنرا نصب کردند ، لیکن یک طرف آن مفقود است .

چون فاضل بیبدل عبدالباقی از ذریه عمر بن الخطاب⁽¹⁾

یا ابا الأوصیاء انت لطه***صهره وابن عمه واخوه

إن اللّه فی معانیک سراً***اکثر العالمین ما علموه

انت ثانی الآباء فی منتهی الـ***ـدور وآباؤه تعد بنوه

خلق اللّه آدماً من تراب***فهو ابن له وانت ابوه

ان هذا التشطیر قند مکرر***فی علی الرضا بنموسیبنجعفر

قبة للرضا حوت کل فضل ***ما حواه وادی طوی والطور

وعلی الحادثات فی کل آن ***منه عین النور القدیم تفور

ونفت عن زوارها کل سخط ***ما بها شک وریب وزور

وعلیها الرضوان او قف نفساً ***کیف لا والرضا بها مقبور

ما تراها منه حوت عقد در ***یتقلدون فی حلاه الحور

وعلی لبة العلی ان ترائا ***فیه تزهو من المعالی نحور

وحوت من علاها جوهر قدس ***هو فی کنه حقّها مصرور

واحتوت یا لها علیه زمانا ***مثلما قد حوی اللئالی البحور

واستنارت سنا وطالت سناء ***باذخاً عنده الدراری تغور

وشاء سؤدداً و مجداً أثیلاً ***قصرت عن مدی علاه القصور

والحیا والحیاء فیها اقاما ***فیهما کل مجتد⁽²⁾مغمور

من ثری قبره استفدنا ثراء***فتساوی الممدود والمقصور

واحالت لیل المضلین صبحا***فیه للهدی والرشاد ظهور

بزغت⁽¹⁾شمسها لهم وتجلت***فانتفی عن صباحهم دیجور

وانافت علی الشموس منارا***لونها فی جفونها مذرور

وتلی الوحی سورة النور فیها***مذ حوت من له بهاء ونور

قبة للافلاک لم تبق فخرا***تتباهی به غداه تمور

واسامت بدورها کل خسف***او تبقی مع الشمس البدور

واکتست من مآثر کنجوم***من هرات تغار منها الزهور

لبست من حلاه ثوباً قشیباً***قد تعرّی مما اکبسته الاثیر

ما دعت للافلاک محور مدح***وعن البسط عاقه التکویر

ولعینی مهما علا منه کعب***منه یبدو التربیع والتدویر

لا ولا غادرت ثناء علیه***یقتضیه المنظوم والمنثور

او یلفی⁽²⁾حاشا لذلک ذکر***فوق قطب اللسان یوما یدور

تلک لبّ وذی قشور لهذا***[ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ⁽³⁾]

بنیان گنبد مطهر حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام

اما بنیان گنبد مطهر حضرت فاطمه معروفه به معصومه دختر امام هفتم امامیه حضرت موسی بن جعفر علیهالسلام که شاعر در مدح آن مخدّره گفته است :

بنت شاه اولیا موسی بن جعفر فاطمه ***که کندروح القدس بیرون درگه چاکری

در سال پانصد و بیست و نه به امر مرحومه شادبیگم دختر عماد بیک نام انجام یافت ، و طلای گنبد و بنای مدرسه فیضیّه که بهترین مدارس آن بلده است با سنگهای مرمر دور ضریح با دری که در سمت شمال با طلا ساخته شده و میناکار است از مرحوم خاقان خلد آشیان است .

و کوی کوچکی که مکلّل به جواهر است و بالای سر آویخته و در میان آن شدّه مروارید قیمتی که از طرفین کوی سر آن بیرون است با زنجیر طلا و حقّه جواهر و قنادیل طلا و نقره نیز از آن مرحوم است .

و برای تاریخ طلای گنبد بعضی این شعر را نقل کردهاند :

معصومه که در ره ایوان اقدسش ***از قدر و صدق حور و پری چاکر آمده

و برای تاریخ مدرسه فیضیه این رباعی از قائلش معروف است :

در روضه معصومه شهنشاه ملک گاه ***بنهاد بناء مدرسه دلکش و دلخواه

تاریخ بنا پس چه ز ارباب سخن خواست بنوشت صبا ( مدرسه فتحعلی شاه )

(1213)

و برای تاریخ در روضه معصومه علیهاالسلام گفته است :

زد کلک صبا زبهر تاریخ ***( زرّین بود این در از شهنشاه )

خداوند رحمت دهد به آن پادشاه دین پناه که همّت ملوکانهاش در انجام مرام علماء و سادات و رعایا بود و گرد ملال و ذلّت از رخساره ناتون ایشان میزدود و در تعمیر روضات متبرکه و بنای مساجد و مدارس شوقی دیگر داشت .

و از حسن عقیدت خاقان جنّت مکان این دو رباعی که منسوب به ایشان است بخوان :

خاقانم و یک جهان گناه آوردم ***در حضرت معصومه پناه آوردم

مهر نبی و حبّ علی را یا رب ***بر درگه کبریا گواه آوردم

رباعی دیگر :

خاقانم و وامانده زدیهیم وکلاه

زاورنگ خلافت شده دستم کوتاه

اندر حرمت به مسکنت جسته پناه

یا فاطمة اشفعی لنا عند اللّه

بنیان گنبد و بارگاه مطهر حضرت عبدالعظیم علیهالسلام

اما بنیان گنبد مطهر حضرت عبدالعظیم از مرحوم مجدالملک رادستان است .

و بنیان ایوان و رواق از مرحوم شاه طهماسب بن شاه اسماعیل صفوی است⁽¹⁾

از آثار نفیس آستانه حضرت عبدالعظیم دو جفت در عتیقه منبت بسیار عالی است که اکنون در غرفه فوقانی خزانه آستانه بر دیوار نصب میباشد و نگارنده تصور قریب به یقین دارد که این دو جفت در از آثار صنعتی سرزمین گیلان است که به آستانه مزبور اهداء نمودهاند .

طول و عرض این دو جفت در هر کدام 77/1×94/0 متر میباشد و بر روی آنها کتیبههای درشت یا ریز عموماً به خط ثلث برجسته مرقوم رفته است که ذیلاً به نقل آنها مبادرت میشود :

بر روی یک جفت آنها این کتیبهها حک گردیده است :

گر نه باب الجنة است این در چرا*** گشت تاریخش « در جنت سرا »

ز در درآ و شبستان ما منوّر کن*** دماغ مجلس روحانیان معطر کن

سال تاریخ که از مصراع دوم بیت اول بدست میآید سال 918 تا 968 میشود بدین قرار که اگر در کلمه « جنت » حرف « ن » یک بار بحساب آید 918 و اگر دو مرتبه محسوب گردد 968 حاصل میشود ، و نگارنده تصور قریب به یقین دارد که هر دو جفت درهای مزبور در سال 918 یعنی هنگام شهریاری شاه اسماعیل اول ساخته شده است .

بر روی یک جفت در دیگر این اشعار که به ترتیب از بالا به پائین ( حرف « ی » طبق رسم الخط قدیم محذوف است ) مرقوم رفته است خوانده میشود .

بر در دولت سرای تو به زر بنوشته این*** هذه جنات عدن فادخوها خالدین

هیچ نگشاید ز درهای دگر در زان تست*** ربنا افتح بیننا اذ انت خیر الفاتحین

این دو بیت به خط ثلث ریز در وسط در مرقوم گردیده است :

دوش میرفتم به مژگان خاک این درگاه را*** گر گناهی کرده باشم پاک سازم راه را

بر درت جا کنند اهل نجات*** رفع اللّه قدرهم درجات

مرحوم آقا سید ابراهیم که از خدام قدیم آستانه حضرت عبدالعظیم علیهالسلام بود در جواب استفسار نگارنده در چند سال پیش اظهار میکرد : این درها در حول و حوش رواق فعلی قرار داشته است و ضمن مرمتها و اصلاحات ابنیه آستانه آنها را برداشته در خزانه گذاردهاند .

نگارنده از روی قرائن موجود تصور میکند قبل از احداث صحن بزرگ و ایوان شمالی و گلدستههای بلند آن و رواق که در حال حاضر مدخل اصلی آستانه حضرت عبدالعظیم است مدخل اصلی حرم مطهر از طرف مشرق بوده ، مسجد زنانه فعلی دهلیز یا رواق سابق حرم میباشد ، و یک در هم از جنوب حرم را به امامزاده حمزه مربوط میساخته است ، و اکنون هم قدیمیترین و کهنهترین درهای نقاشی و خاتم اطراف حرم همان درهای جنوبی است .

به جای رواق و ایوان شمالی ظاهراً مسجدی وجود داشته که قسمت عقب آستانه محسوب میگشته است .

کتیبههای دو جفت در فوق که نام « جنت سرا » را میبرد از یک طرف وجود مسجدی به نام جنت سرا در شمال آستانه اردبیل این احتمال را ایجاد مینماید که در قسمت شمالی حرم مطهر حضرت عبدالعظیم نیز مسجدی به نام مسجد جنت سرا وجود داشته در عهد قاجاریه که راه شمالی و بازار و صحن جدید و ایوان و گلدسته و رواق ترتیب داده شده است .

مدخل شرقی حرم مسدود و دهلیز آنجا به مسجد زنانه تبدیل گردیده ، به جای مسجد شمال حرم مستحدثات فوق را ایجاد نمودهاند و در عوض مسجد قدیم شمال حرم ، مسجد با شکوه فعلی در شمال صحن حضرت عبدالعظیم بنا گردیده است .

این احتمال با اطلاع از اینکه کفشکن شرقی ایوان بزرگ فعلی به جای قسمتی از بنای کتابخانه معتبر و مفصل قدیم آستانه حضرت عبدالعظیم احداث گردیده است بیشتر تأیید میشود ؛ زیرا وجود کتابخانه در مجاورت مدخل آستانه در زمان سابق چندان امر مناسبی نبوده و طبعاً کتابخانه را در زاویه و محلهای نسبتاً کنارتر آستانه قرار میدادهاند .

سپس فهرستی اجمالی از قسمتهای مختلف ابنیه با ذکر بانی و سال آن بیان داشته که از نظر خوانندگان محترم میگذرد ( ص 24 ـ 25 ) :

نام هر قسمت بنا------بانی----سال تاریخ

گنبد طلا و دو گلدسته بلند جلو آن ناصرالدین شاه قاجار 1270 هجری

آئینهکاری حرم حضرت عبدالعظیم علیهالسلام ناصرالدین شاه قاجار 1273 هجری

گنبد امامزاده حمزه علیهالسلام به دستور ناصرالدین شاه توسط فرخ خان 1272 هجری

آئینهکاری حرم و ایوان امامزاده حمزه علیهالسلام دوست محمد خان معیر الممالک فرزند دوستعلیخان 1291 هجری

ضریح نقره امامزاده حمزه علیهالسلام میرزا داود خان وزیر لشگر 1273 هجری

تعمیر ضریح امامزاده حمزه علیهالسلام به امر ناصرالدین شاه توسط یحیی خان معتمد الملک 1283 هجری

بنای امامزاده طاهر علیهالسلام در زمان ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه به فرمایش ظل السلطان به سعی 1304 هجری

رضا قلیخان سراج الملک 1320 هجری

درهای خاتم متعدد نیز در بیوتات آستانه حضرت عبدالعظیم وجود دارد ـ که از همه مهمتر و نفیستر آنها دو جفت در خاتم بدون نام سازنده و سال تاریخ میباشد ـ مهمتر از همه است فعلاً در شمال حرم امامزاده حمزه علیهالسلام قرار دارد ، و دیگری در ضلع شرقی رواق شمالی حرم حضرت عبدالعظیم علیهالسلام یعنی همان دری که رواق را به خزانه مربوط میسازد .

فهرست سایر درهای خاتم اجمالاً بدین قرار است :

محل نصب بانی سال تاریخ

در جنوبی حرم حضرت عبدالعظیم ملکزاده حسن در جنت ز ملکزاده حسن بازگشود ( یعنی1229 هجری )

در خاتم شمالی حرم که از رواق به حرم میرود حاج میرزا آقاسی 1260 هجری

در خاتم ایوان به رواق در وسط دو نور چشم

محمدعلی شیرازی 1268 هجری

در خاتم شرقی حرم میرزا فتحعلی خان مستوفی 1269 هجری

در خاتم غربی حرم میرزا آقا خان نوری 1271 هجری

در خاتم ایوان به رواق

( سمت چپ ) مؤتمنالسلطان

میرزا عبداللّه خان 1272 هجری

در خاتم ایوان به رواق

( سمت راست ) میرزا عبداللّه خان نوری 1283 هجری

درهای شرقی و غربی

حرم امامزاده حمزه 1272 هجری

صحن بزرگ قسمت اعظم و هیئت کلی آن مربوط به اتابک در زمان ناصر الدین شاه است ولی آثار مختصری هم از عهد سلطنت محمد شاه در آن مشهود و قسمتهائی هم متعلق به زمان سلطنت مظفرالدین شاه قاجار میباشد .

مورخه نهصد و چهل و چهار در شهر محرم .

ضریح نقره از مرحوم فتحعلی شاه است ، و در تاریخ آن این بیت را یاد دارم :

منشی طبع صبا از بهر تاریخش نوشت*** ( آمد از دارا محیط آفتابی بس قمر )

(1222)

و آئینه بزرگ در بالای ایوان درب رواق از جمله هدایای مرحوم خاقان است به مورخه 1019 .

و خارج گنبد به اشاره شاهنشاه اسلام پناه أیّد اللّه عیشه وایّد اللّه جیشه ـ به زر خالص گرفتهاند و به اتمام رساندهاند ، و این ابیات را در کتیبه آن نوشتهاند :

تبارک اللّه در عهد دولت سلطان*** فراشته است سر دین به گنبد گردان

قویم گنبد اسلام ناصر الدین شاه ابو المظفر خورشید خسروان جهان

عظیم همت خسرو به زرّ ناب اندود خجسته قبه شهزاده عظیم الشان

به خشتهای زراندود او چو تابد مهر هزار چشمه خور اندر او شود تابان

بدین حریم خداوند این حریم بود ملک ستایش گوی و فلک ستاره فشان

نگاشت کلک سروش از برای تاریخش به حکم شاه که حکمش همیشه باد روان

هزار و دو صد و هفتاد رفته از هجرت فزوده گشت از این قبه قیمت زر و کان

در آیینه بندی صحنها و رواقهای حضرت عبدالعظیم علیهالسلام

آئینهبندی و نقاشی ایوان مبارک حضرت عبدالعظیم علیهالسلام از آثار حسنه وابنیه خیریه مرحوم میرزا آقا خان نوری صدر اعظم دولت علیّه ایران ملقب به اعتماد الدوله است .

و دیگر هر آنچه از آیینه کاری و تعمیرات رواق و ایوان شریف و صحن مبارک است ، و نصب اسطوانههای سنگی یک پارچه در حجرات اطراف صحن ، و حفر خاک از زیر مسجد بزرگ برابر روضه مطهّره ، و بناء سرداب و شبستان عظیم به قدر سطح ، و فضای مسجد فوقانی بدون تزلزل آثار و ارکان آن ، و تزیین اعالی حجرات به کاشیهای اعلی ، و فروش صحن شریف به سنگهای ضخیم سنگین ، با حوض وسیع در وسط فضای آن ، و باب جدید عالی عظیم البنیان و رفیع الأرکان محاذات بازار ، و بنای بازارهای جدیده در اطراف صحن ، و وقف نمودن منافع آنها را برای محصّلین و طلاب مدرسه جدیده امینیه ،

و مدرسه عتیقه بلا موقوفه ، و بناء مدرسه جدیده موسومه به مدرسه امینیه مبوّب به ابواب عدیده با لوازم و مقتضیات سکنه آن از طلاب و خدام ، و تعیین املاک موقوفه ، و تعمیر و تجدید صحن بالای سر ، و مفروش نمودن تمام این صحن به آجر ، و ساختن حوض و آب نما در وسط آن ، و بناء حجرات متعدده برای دفن اموات از خواص و عوام ، غیر از تعمیرات ملوکانه که از برای مقبره مرحومه فروغ السلطنه و فرزند ارجمند ناکامش شده ، با تعمیر صحن شریف حضرت امامزاده ، و تزیین روضه شریفه آن بزرگوار به ضریح نقره و آیینهکاری ، و نصب باب قیمتی ، و فرجه در ایوان مزار برای زوّار دادن ، و خیابان متصل به دروازه مبارکه را به وضع ارض اقدس محجّر کردن ، و نهری در وی به طرز خوشی جاری نمودن ، و تکیه حسینیه را که اوّل آن از حرم است به طرح مطبوعی تجدید و تعمیر کردن⁽¹⁾، و در وسط بازار چهار راه نمایانی قرار دادن ، و از برای خدّام آستان عرش بنیان آداب نیکی بر خلاف سابق در دخول و خروج و کشیک و اعتکاف یوم و لیل و اخذ وظایف و مستمری و مؤونه و غذاء مخصوص شاهانه مقرر داشتن ، و مردمان بی انصاف را از خوردن وجوه و منافع موقوفه حضرت عبدالعظیم علیهالسلام منع کردن ، و متدینین و امناء کبار بر املاک موقوفه و خدمه این عتبه علیّه گماشتن ، ابرار و اخیار را خواندن ، اراذل و اشرار را راندن ، و تمام زوایای صحن و روضه و رواق و مدرسه جدید و عتیقه را تنظیف کردن ، و کفشکن را منظم و معظم نمودن ، و برای کفشکهای زائرین دو صندوق در طرفین گذاردن ، و کشیکخانه آستانه مبارکه را تزیین کردن ، و خدام را مجبور به قیام و قعود در آنجا نمودن ، و ساختن کتابخانه بسیار مزیّنی در جنب ایوان حرم مطهر ، و تعمیر کتب و قرآنهای کتابخانه مبارکه که نزدیک به اندراس بود ، و تنظیف و تزیین دار الحفاظه ، و ترتیب قرائت صبح و عصر را به وتیره ارض اقدس رضوی قرار دادن ، و چراغهای بسیار از هر قبیل برای حرم مطهر و صحن و ایوانهای اطراف جلو حجرات و در منارهای فوقانی

و برای گنبد قرار دادن ، و مناره و مأذنه را با محل ساعت سلطانی و طرف دیگر که عبارت از سه قبّه است بر زِبَر مسجد بزرگ متصل به مدرسه قدیمه به شکل خاص شایسته افراشتن ، و برای آسودگی مجاور و زائر و وسعت احوال مرد و زن حمام وقفی را تعمیر و اصلاح نمودن ، یوماً فیوماً بر عمارات و منافع املاک و مستمریات و آذوقه و مؤونه خدمات حضرت عبدالعظیم افزودن ، و شارع عام را از زاویه حضرت عبدالعظیم تا دروازه طهران به مبالغ گزاف برای سواره و کالسکه و عرابه به طریق متینی از سنگهای خُرد برآوردن ، تمام آن به امر و فرمان اقدس همایون اعلی حضرت شاهنشاهی ـ صان اللّه دولته عن التناهی ـ متولّی سابق الذکر موفق گردیده و با خلوص نیّت متصدی این امر شدند .

والحق بر این خدمت نمایان سزاوار است اولاد و احفاد وی در روزگاران فخرها نمایند که بر آنچه آن پادشاه عادل باذل سبب شد وی به جان و دل مباشر گردید و چشم طمع پوشید و زبان اهل طمع را برید و آخرت را بر دنیا ایثار کرد و این عمل را ذخیره روز رستاخیز خود قرار داد .

و غالب از ایام خود با فرزندان و گماشتگان به آن آستان عرش نشان حاضر شد و عزّت خود را در حضرت سلطنت مؤبد داشت و دین خود را مؤیّد نمود .

و داعی در حین تحریر نظر نداشتم مقدار مصارفی که برای تذهیب کنند [گان حرم] مطهر حضرت عبدالعظیم کارگذاران این دولت به امر قَدَرْ قَدْرِ اعلی حضرت اقدس شهریاری نمودند ، و هر قدر مطالبه صورت آن را از اهل حساب کردم الحق به مسامحه گذرانیدند و بیحساب مرا ساکت نمودند .

قصیدهای که جامع این اوراق در مدح حضرت عبدالعظیم سروده است

و برای عنوان کتاب « جنة النعیم » چند بیتی به جهت اخذ نتیجه خود گفته بودم ، مناسب چنان دانستم که در این محل بنگارم و از اهل فضل و کمال و صاحبان طبع و ذوق معذرت

میخواهم ، و آن این است :

از دولت جاوید تو ای شاه معظم***شد کشور ایران همگی امن و منظم

ای شاه شهان جان جهان معنی دانش***ای کان کرم قطب امم روح مجسم

صد شکر خدا را که این دولت منصور***بر جمله شاهان جهان گشت مسلم

[. . ⁽¹⁾] چو جانیست دوان بر تن کسری***بذل تو چو ابری است روان از کف حاتم

از مهر تو شد کشور ایران همه چون خلد***وز قهر تو شد مملکت کفر جهنم

روس است و پروس است و یا قیصر و خاقان***در موکب اجلال تو چون کلب معلم

ای ناصر دین شاه خدا خواه جوان بخت***صد بنده به دربار تو دارا و کی و جم

در عهد تو شد خطه ری روضه رضوان***شیراز و صفاهان تبریز و خراسان هم

شه نامه فردوسی طوسی چو بخواندم***اغراق و مجازاتش افزود مرا غم

شاهان عجم را ز برای طمع نفس***بستود یکایک را تا حضرت آدم

آخر چه جزا یافت از این جیفه دنیا***آخر چه توا⁽¹⁾برد از آن برگ فراهم

ای خلق بخوانید و ببینید در این عهد***شهنامه سلطان عجم شاه مکرم

شه نامه سلطان عجم نام نکوئیست***یکقرن و سه سال است کزو مانده به عالم

آثار رفیعی که بنا کرده به ایران***احصا نتوان کرد از این کلک و از این فم

این قبه عالیّ شه عبدالعظیم است***کز همت عالی تو چون کعبه معظم

زین خدمت فرخندهات ای خسرو خوبان***از بعد خدا شاد بود حضرت خاتم

و آنگاه علی نفس نبی از تو بود شاد***واندر پی وی فاطمه آن خانم مریم

آنگاه امامان دگر بر تو فرستند***تا روز قیامت همگی فیض دمادم

این روضه که مجموعه انوار الهی است***آیند شب و روز ملایک زپی هم

بر ذات شریف تو نمایند ستایش***گویا که ثنای تو قضائی شده مبرم

این روضه مگر عرش برین است تو گوئی***انوار خدائیست در آن مضمر و مدغم

این روضه مگر وادی طور است که موسی***بر درگه وی دال صفت کرده کمر خم

این روضه مگر جنت موعوده عقبی است***کز عالم برزخ بنشسته است مقدم

این روضه شه زاده ابوالقاسم راد است***کز جمله ابناء پیمبر بود اعظم

آباء کرامش همگی طیّب و طاهر***تا صلب حسن سبط زکی کشته از سم

وآن باب گرامیش که عبداللّه قافه است***وآنگاه علی و حسن و زید مفخّم

وآنگاه نظر کن تو درین روضه عالی***بر روضه سه حمزه بن موسی کاظم

این بنده کجا مدح و ثنای شه دادار***با آنکه فصیحم به مدیح توام ابکم

توصیةٌ لِمَنْ له التولیه در معنی تولیت و ولایت و شناختن متولی باشی قدر خویش را

چون تألیف این کتاب برای آموختن آداب است و تخلّق به اخلاق اولوا الالباب ، و یکی از آداب که شرحش خالی از بهره و صواب نیست آن است که رعایای علّیه ممالک ایران بدانند که امر تولیت بقاع شریفه ائمه و احفاد طاهرین ایشان امری است اعظم امور که

هر کسی را لیاقت این خدمت نیست .

و اهل لغت گویند : « ولایت » بفتح معنی وی ربوبیت است و « وِلایت » بکسر همانا امارت است ، و به عبارت دیگر : ولایت به فتح محبت است ، و به کسر تولیت و سلطنت است⁽¹⁾

النصرة ، یقال : هم علی ولایة ، أی مجتمعون فی النضرة . و قال سیبویه : الولایة بالفتح المصدر والولایة بالکسر الاسم مثل الامارة والنقابة لأنه اسم لما تولیته وقمت به فاذا ارادوا المصدر فتحوا . نیز بنگرید به : المکاسب ، شیخ انصاری ( چاپ تحقیق شده ) 2/309 . مرحوم مازندرانی در شرح اصول کافی 4/229 در شرح فقره « و ولایتنا ولایته » میگوید : الولایة بالفتح : الحکومة والتصرف فی أمور الخلق . و در 5/171 میگوید : والولایة بالکسر : السلطان ، من ولی فلاناً إذا ملک أمره وبالکسر والفتح ایضاً : النصرة والمحبة . سپس قول سیبویه را نقل کرده است .

پس به مفاد « هُنَالِکَ الْوَلاَیَةُ للّهِِ »⁽³⁾تولیت خصوصیت به حق دارد ؛ از آنکه کمال محبت و نصرت و حفظ و امارت و استیلا با اوست و آیه « إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ . . »⁽⁴⁾الی آخره شاهدی است واضح .

پس احدی به مذهب حق اولی در تصرف نفوس از خدا و رسول صلیاللهعلیهوآله وامام علیهالسلام نیست ، و این مراتب ثلاثه در تلو یکدیگر منطوی است حال آنکه متولّی میشود مظهر این اولیاء ثلاثه باید باشد تا وی را متولّی گویند ، و الاّ روا نیست این اسم بر وی گذاردن از آنچه در تولیت استیلاء شرط است ، و استیلاء متفرع بر محبت است ، و لازمه محبت نصرت است .

اما استیلاء بر دو قسم است : ظاهر و باطن .

استیلای باطن مخصوص حق است چنانکه نصرت واقعیه و محبت باطنیه اختصاص به ذات اقدس وی دارد که هر آن و زمان مانند ذرات حسیه افاضات و اشراقات وی تابنده و درخشنده است ، و آن را مظاهریست و مظاهر آن انبیاء و اوصیاء و اولیاء و ائمه هدی علیهمالسلام هستند .

اما استیلاء ظاهر را مظهری است و آن مظهر وجود اقدس حضرت شاهنشاه جمجاه است که تولیت بر نفوس و امور کلیه ناس بر حسب ظاهر دارد .

و مولوی گفته است :

پادشاهان مظهر شاهی حق***عارفان مرآت آگاهی حق

و این استیلاء و تولیت نیز بر دو قسم است : عام و خاص .

اما تولیت عام آن است که سلطان زمان بر تمام رعایا و برایای مملکت زمان خود حکمران باشد ، و مثل وی مثل شیر است در جهت سلطنت و استیلاء و قدرت و قاهریّت بر ما سوای خود ، و در جهت حفظ و رأفت علما مانند سایه است که پناه دهنده باشد .

اما تولیت خاص آن است که بر جماعتی محصور و معدود آمر و حاکم شود و در مقام حفظ نفوس ایشان برآید و بر آنچه از لوازم تولیت است قصوری نورزد ، و الاّ از این منصب جلیل و خدمت نبیل منزّل است .

به بیان دیگر به نحو مختصر عرض مینمایم که : دریا از شطوط ، و شطوط از انهار کبار ، و انهار از جداول ، و جداول از سواقی ، و سواقی از عیون اقوی و اعظماند ، چنانکه انبیاء اولو العزم از انبیاء مرسلین و انبیاء مرسلین از انبیاء غیر مرسلین و ایشان از اوصیا و ایشان از علماء اجلّ و اولی هستند .

پس هر یک از ایشان به حسب رتبه و مقام ظرفیت و شأنیت خاصی دارند ، تولیت هر یک بر حسب استعداد مخصوص اوست .

حال بنگر چگونه رشته سلطنت و این استیلاء عام و خاص به ساحت قدس ملک الملوک پادشاه اسلامیان پناه منتهی میشود .

پس متولی ، بر نفوس کل این آستان حکومت دارد .

اما به طریق مأموریت و نیابت و بقاء این استیلاء و تولیت از رأفت و عطوفت به مأمورین از بندگان است که همانا معنی عدل و داد خواهی است و هر آنکه بدین صفت موصوف گردید مالک الملوک عزّت اخرویه ابدیه را جزاء عزّت دنیویه فانیه قرار میدهد .

در اینکه تولیت مقرره از جانب دولت ابدیت محول است و بر آن دو شکر سزاوار است

اکنون ملازم این آستان و پاسبان این بنیان رفیع الارکان جناب متولی جلیل الشان است .

از جانب سنی الجوانب مالک ممالک خطّه ایران مفتخر بدین تولیت عظمی و نیابت کبری گردید و بر نفوس کسانیکه ساکنین ملأ اعلی بر خدمت گذاری ایشان رشک فراوان برند و تمنای این منصب نمایان کنند برتری و مهتری یافت بداند وی را دو شکر لازم است : یکی از حضرت سبحان که بدین نعمت جلیله او را متنعم گردانید و دیگری از پادشاه جهان که این خدمت خاصه خویش را چون جانی بر خدمات دیگرش روان فرمود آخر این خدمت آخرت باقیه است و خدمات دیگر دنیائیست فانیه .

پس خوشتر آن است همه اوقات این منصب جلیل را شاغل مناصب دیگر قرار دهد و به قدر مقدور در امور متعلقه به آن قصوری نورزد که مورد سخط سلطان شدن همانا موجب دوری از رحمت یزدان میشود .

اکنون بنا بر مشرب داعی متولی را آداب مخصوصه است که جز آداب عوام است ، پس خوب است جملتی از آن را در این روح و ریحان بنگاریم تا خواص بدانند و همه وقت بخوانند که البته آثار تولیت مقتضی این گونه حسن ادب و خدمت است ، و الاّ به این خلعت مهر طلعت مفتخر شدن دور از حکمت و مصلحت ؛ و امانت و دیانت امین هم بعد از امتحان و اختبار است ، و علم به استعداد و ظرفیت و قرب به حضرت احدیت است .

آداب متولی در زیارت کردن مزار حضرت عبدالعظیم علیهالسلام به بیان اهل صفا

عجالةً رعایت اهم و اقدم در تمام احوال اخلاص نیت و صدق طویت است که مدار جمیع افعال و اعمال بر اوست : « فمن کان هجرته إلی اللّه ورسوله فهجرته إلی اللّه ورسوله »⁽¹⁾سیما در نیت زیارت حضرت عبدالعظیم که تقرّب الی اللّه وتوسل الی اولیاء اللّه شرط کمال و تمام اوست و هر چه از امور این آستان راجع به این نیت شود منافی با خلوص نیّت در آن ملحوظ نمیشود .

چون اراده خالصه و نیت حسنه متولّی این آستان محرک و مهیّج گردید برای زیارت و حضور آن بزرگوار اثر آن غلبه روحانیت و ظهور نورانیت و حسن اخلاق و طلاقت وجه و دوام ذکر و ملازمت . .⁽²⁾طیب نفس و شوق بیپایان و ذوق فراوان است .

از آنکه وصول به جناب رفیع و رهان منیع حبیب مفرّح قلب است و مبشّر کرب ، پس از آن به زمان طی طریق هر قدر زائر نزدیکتر شود به مزور و مخدوم خود باید استبشار وی زیادتر گردد .

و أعظمُ ما یکون الشوق یوماً***اذا دنت الخیام من الخیام⁽³⁾

وابرح ما یکون الشوق یوماً اذا دنت الدیار من الدیار

بنگرید به : فهرست منتجب الدین : 149 .

بلی :

وعده وصل چون شود نزدیک***آتش شوق تیزتر گردد

و باید خضوع و خشوع و وظایف تضرع و حضورش در خدمت مزورش تجدید شود .

هر دمم از دل سروری تازه سر بزند⁽¹⁾***غالبا روز وصال یار نزدیک آمده

سیما وقتی که چشم وی بر مزار و گنبد ظاهر الانوار آن بزرگوار میافتد اظهار اشتیاق

زیارت از دیگران نماید .

نعم ما قیل :

قرب الدیار یزید شوق الواله***لاسیما ان لاح نور جماله⁽²⁾

به اینکه کعبه نمایان شود زپا منشین***که نیم پای جدائی هزار فرسنگ است

و چقدر شاعر عرب این ابیات را با وجد و طرب در دخول مدینه طیبه علی ساکنها

سلام اللّه گفته است :

هذی قباب وهذی یثرب***ابشر فقد حصل الهناء المطلب

ابشر فقد حصل التواصل وانقضی***زمن الجفاء والوقت وقت طیب

والریح قد اهدت لنا من طیبة***عرفا کثیر المسک بل هو اطیب

واضع عذارک فی المحبة واغتنم***عیش الرضا ودع العواذل یغصب

بشمایل القمر المحجّب قد بدت***جهراً ونور جماله لا یحجب

وادخل بحجرة احمد وقبابه***یأوی الفقیر ویستجیر المذنب

بلی :

کو طاقت آنم که به این جاذبه شوق***رخسار تو را بینم و بیتاب نگردم

البته باعث خضوع و خشوع ظاهر و باطن است و استغراق مراقبه حضور و عظمت شأن مزور در این زائر باید ظاهر گردد ، و باید بدین حالت حسنه که همانا از جذبه و جلوه دوست است در آن روضه متبرکه تشکّر کند .

هر گل و سبزه که در باغ نمودی دارد***آخر ای باد صبا اینهمه آورده توست

در آداب دخول به حرم محترم است

پس از ورود به حرم محترم از آنچه هتک حرمت و اساءت ادب است ناچار باید محترز شود ، و بداند این مکان منزله رحمت و مقام عزت است و خاطر را از شواغل دیگر مانع گردد ، و خود را در حضرت با عظمت جناب خامس آل عبا سید الشهداء ـ روحنا له الفداء ـ بیند ، با تعظیم و هیبت و وقار بدون سمعت و ریاء جوارح و اعضاء را نگاه دارد ، و خود را طالب سالک سائل فقیر بداند ، و دست طلب و مسألت با کمال مسکنت بذیل عنایت ایشان بیندازد ، و رجاء اجابت هم داشته باشد .

نعم ما قیل :

حاشاه أن یحرم الراجی مکارمه***أو یرجع الجار منه غیر محترم

و أیضاً خوش گفته است :

علی بابک العالی مددت ید الرجا***ومن جاء هذا الباب لا یختشی الردا

وأنت اراداتی وأنت وسیلتی***فیا حبّذا أنت الوسیلة والقصدا

پس اظهار این خدمت و اتیان این زیارت را بضاعت مزجات بداند و بر آن مغرور نشود ، و به زبان حال بگوید :

جئنا إلیک بضاعة قد ازجت***فاقبل بضاعتنا ولا تجفاها

بعد از قرائت زیارت نامه به مقدار حالتی که دارد توقف نماید و شرایط تعظیم را به جای آرد ، پس از نماز زیارت و تأدیه تحیت و شکر این نعمت و موهبت ، و استغفار از معصیت ، و عصمت خواستن از حضرت احدیت ترک صحبت کرده تقبیل ضریح و شباک منوّر کرده با حالت وقار و انکسار بیرون آید .

ذوق این می نشناسی بخدا تا نچشی

پس آنکه نسبت به این آستان دارد باید در زیارت کردن مسرت فراوان یابد .

نعم ما قیل :

کفی شرفاً أنی مضاف الیکم***وأنی بکم أوعی وأرعی وأعرف

آنگاه برای خود در صحن شریف مقرّی قرار داده بستگان آن آستان را بخواند و آنچه لازمه امر و نهی ، حکم و زجر است بفرماید و دقیقهای از نصیحت جهال غافل نباشد ، پس سرآمد امور و خاتمه اعمال قضاء حوائج رعایاست .

چه با حبیب نشینی و باده پیمائی***به یاد آر محبان باده پیما را

سیما فقرا از ایشان که رفقاء خدا و عیال اللّهاند که استفسار از احوال ایشان لازم و متحتم است و سبب قبولی زیارت و رضایت مزور است .

حافظا علم و ادب و زر که در حضرت شاه***هر که را نیست ادب لایق قربش نبود

و البته متصدی این امر و متولی این آستانه تا متأدب به آداب ملوکانه نباشد مفتخر و سرافراز بدین خدمت نمایان نمیگردد .

پس خوب است این شعر را به عموم خدّام و زائرین بخوانم :

اَدِّبُوا النفس أیّها الاصحاب***طرقُ العشقِ کلُّها آدابْ

و مطلب الزم داعی آن است : چنانکه در مسجد کراهت دارد اجراء حدود کردن و آواز بلند نمودن و آلات حرب کشیدن ، در این مشاهد عظیمه که مساجد عظام خاصه الهیه است نیز مکروه است .

بعضی را که تادیب و تعزیر لازم دارند و جزاء کردار ایشان را باید بدهند تا عبرت دیگران شود و سیاسات مدنیّه الهیه هم تعطیل نشود محلی معین نمایند در خارج از صحن به وضع مشروعی که مطبوع خاطر مهر مآثر این امامزاده لازم التکریم است تعزیر و تنبیه کنند .

در اینکه متولی از مقصور عفو و اغماض کند و اگر نه تعزیرات مقصرین را در صحن شریف موقوف دارد

اما بذل و احسان و اعطاء و جوائز و صِلات شاید به اهل خدمت در مجامع عام اصلح و اولی باشد چنانکه عفو و اغماض از گناهان هم در صحن شریف صله و احسان نمایانیست ، و احترامی است از حضرت عبدالعظیم که به جهت آن جناب در آن روضه که احسن قباب است شده است .

و این چند بیت را خوب است بنویسم و زبان جسارت را ببندم و از گفتارهای خود معذرت بخواهم :

رأی المجنون فی البیداء کلباً***فمدّ⁽¹⁾له من الاحسان ذیلا

فلاموه علی ما کان منه⁽²⁾***وقالوا لم مسحت⁽³⁾الکلب نیلا

فقال دعوا المدینة⁽⁴⁾ان عینی***رأته مرّة فی حی لیلا⁽⁵⁾

یعنی :

بوالفضولی گفت ای مجنون خام***این چه شیداست اینکه میآری مدام

پور سگ دایم پلیدی میخورد***مقعد خود را بلب میاسترد

عیبهای سگ بسی او میشمرد***عیب دان از عیب او بوئی نبرد

گفت مجنون تو همی نقشی و تن***اندرا بنگر شبی در چشم من

کین طلسم بسته مولاست این***پاسبان کوچه لیلی است این

پس احترام خدام این آستان و حرم بر کافه عرب و عجم لازم و واجب است برای نسبتی و خدمتی که دارند جز متولی این آستان کسی را نمیرسد جسارتی نماید و اظهار رفعت کند ، اگر قدر خود بدانند و ملتفت شوند که در چه خدمت نمایانند .

فیا ساکنی اکناف طیبة کلکم***الی القلب من اجل الحبیب حبیب

حدیث عشق ز حافظ شنو نه از واعظ***از آنکه صنعت بسیار در عبادت کرد

ربّنا ! لا تجعلنا من الغافلین واجرنا من عذابک یا ارحم الراحمین .

ثمرات تولیت جناب امین السلطان

مخفی نماناد که تحدیث نعمت و تبیین حقیقت بر هر فردی از افراد این امت لازم است ، سیما بر امثال ما دعا گویان که همه اوقات قوت اسلام و قدرت اسلامیان را طالبیم و غالباً در مجامع و محاسن عامه حاضر میشویم و خود را لسان علماء و نواب ایشان در ابلاغ احکام میدانیم .

البته آنچه بین امت از نتایج اوامر و احکام ونواهی الهیه مشاهده کردیم باید اظهار نمائیم و اطلاع بدهیم تا بعضی بدانند و باعث تقویت قلوب اهل ایمان شود .

پس از تقریرات واقعیه و اعلامات امور خیریه نیز در کتابها تحریر و ضبط نمائیم تا آنکه آیندگان را عبرت و نصیحتی باشد و از حالات سابقین اطلاع و بصیرتی پیدا کنند .

و هر کتابی که تألیف میشود برای نفع مسلمانان است و موعظه جاهلان .

بناء علی هذا جایز نیست از روی هوا قلمی کشیده شود که مطابق واقع نباشد و گوینده را هم نظری جز بهرهای دنیویه نبود ، چون چنین شد اوراق آن کتاب سزاوار چسبانیدن به ابواب است نه برای نظر نمودن اولوا الالباب !

و داعی از آنچه مصطلح است نهایت نفرت داشته و دارم ، و غرضی در شرح و بسط این کتاب جز بیان حقیقتگوئی و تحدیث نعمت نیست و اگر نه آثاری بر تقریرات و تحریرات

کذبیّه غیر واقعیهام مترتب نخواهد بود .

پس خوب است آنچه از ثمرات تولیت جناب امین السلطان بالحسّ و العیان دیدهایم در این عنوان بنگاریم و خلاصه آنها که دوازده ثمره است در این کتاب منظور آوریم :

ثمره اول در منع اشرار از زاویه مقدسه

در زمان قدیم جماعتی از اراذل و اشرار و اهل ظلم و سکنه بازار بعد از حیف و میل اموال مسلمانان در زاویه حضرت عبدالعظیم متحصن میشدند ، علاوه از آنچه کرده بودند در اطراف صحن شریف اعمال ناشایسته از ایشان سر میزد و بیعاری را شعار خود قرار میدادند ، و انجمنی داشتند و جز لغو گوئی و عیب جوئی و معاشرت بیمعنی ثمری بر اجتماع و ازدحام ایشان در آن آستان نبود .

و معلوم است این اشخاص نه از اهل عبادتند و نه از اهل زیارت جز اینکه حضرت عبدالعظیم را از خود منزجر و بیازارند دیگر ثمری وجود ایشان نداشته .

و این فقره مدّتی است موقوف شده ؛ از آنکه هر ماه و هفته استفسار از معتکفین آن آستان میشود ، و اشخاصی هم بر این عمل گماشتهاند تا عرض عارضین و وضع معتکفین را بدانند که اگر از اهل شر و رذالتند در مقام دفع و چاره برآیند ، و به لسان خوشی از ایشان معذرت خواسته مجاورین را از شرور ایشان آسوده کنند ، و هم امینی مقرر داشته که عریضهجات عارضین و ملهوفین از هر بلد را که به این آستانه متبرکه ملتجی میشوند جمع نموده در هفتهای یک مرتبه به طهران آورده خود بلا واسطه عرایض را به حضور اقدس شاهانه برده ، ذات اقدس ملوکانه با کمال دقت به عرایض ملهوفین ملاحظه نموده ، احکام عادله در فوق هر یک به دستخط مبارک صادر میفرمایند .

و هر حکم که صادر شد جناب امین السلطان آن حکم را راجع به هر ادارهای که باشد با کمال جدّ و جهد به موقع اجراء میدارند میرسانند ، و عارضین با کمال خوشوقتی

و مقضی المرام از هر ولایت که آمدهاند مراجعت مینمایند .

و الحق این کار اسباب نهایت تعظیم و توقیر این آستان مقدّس ملایک پاسبان شده است .

ثمره دوم در ترک شرب خمر و تهدیدات اکیده در جوار زاویه مقدسه

در زمان قدیم شرب خمر در زاویه مقدسه حضرت عبدالعظیم متداول ، و از اهل شهر و اهل آن زاویه متبرکه در اقدام این گناه بزرگ مضایقه و دریغ نداشتند ، و جمعی به ملاحظه بیمنزلی یا ملاحظه دیگر دوستی خانوار در آن زاویه مقدسه اختیار مینمودند با کمال فراغت چندی در آن خانه مشغول به لهو و لعب و شرب خمر با امثال و اقران خود میگردیدند .

بحمد اللّه تعالی در این اوقات شراب کمیاب است بلکه میتوان گفت که به هیچ وجه یافت نمیشود و حکم معدوم دارد ، و برای دوای مریضی اگر وقتی ضرورت شود و اجازه طبیب داشته باشد مثقال آن را با خروارها به اذن و اجازه باید ببرند ، و اهل این عمل موجب سخط و قهر و عذابند .

و عجب است در این سنوات در اماکن شریفه دیگر انواع معاصی و ملاهی بسیار میشود اما در نجف اشرف اهلش مانند اهل کربلا شدهاند و اهل کربلا مانند اهل بغداد نااهلاند ، و دلیل بر مراد ـ به عکس سابق که معروف است در نجف شراب سرکه شد ـ در این سنین به نحو یقین سرکه شراب گردید !

و این اختلاف و رفع کرامات برای اختلاف حالات ابناء زمان میشود ، پس شرع اقدس خواسته است در لیالی متبرکه و لیالی جمعه و شب قدر بندگان خدا به دعا و انابه و استغفار و تهجّد و تضرع مشغول شوند ، و همچنین خواسته است در جوار ایشان دوستان و شیعیان متذکّر اوراد و اذکار و ادعیه و زیارات و عبادات خاصه باشند نه آنکه هر معصیتی

که در خانه خود قدرت ندارند در ایام معظّمه بیایند و در جوار ایشان کنند .

البته این قسم معصیت و تجری را دو عقوبت است : یکی ارتکاب معصیت ، و دیگری هتک حرمت از حضرت عبدالعظیم علیهالسلام است ، و البته ثمره خدمت به دین خاتم النبیین صلیاللهعلیهوآله باعث ازدیاد و تقویت دولت میشود .

پس از حسن مواظبت جناب ایشان این معصیت بلکه اغلب معاصی در این زاویه ـ بحمد اللّه ـ معدوم است . بعلاوه در سایر اماکن مشرفه که منتسب به زاویه مقدّسه است از قبیل امامزاده عبداللّه و بیبی زبیده و بیبی شهربانو و امامزاده ابوالحسن و ابن بابویه و سایر باغات و قهوه خانههای خارج بلده هم شرب خمر یا اقدام به ملاهی و مناهی برای احدی مقدور نیست .

ثمره سوم در عدم سرقت و بیان مجملی از حسن تنظیم حضرت امیر کبیر آقای نایب السطنه دام اقباله

بعضی از دزدیها در دار الخلافه میشد در زمان سابق که اموال مسروقه را بعینها در حضرت عبدالعظیم مییافتند . دزدها در طهران دزدی میکردند و به آن زاویه مقدّسه میآمدند و آنچه برده بودند در آنجا قسمت میکردند ، و اگر اطلاعی از حالشان کارگذاران دولت مییافتند ناچار در آن زاویه مشرفه متحصن میشدند .

آیا خدا و رسول صلیاللهعلیهوآله و ائمه انام و علماء اعلام فرمودند که قطّاع الطریق و خورندگان مال مسلمانان بجوار آن امامزاده معصوم بیایند و بست بنشینند و متحصن شوند ؟ ! و علی رؤس الاشهاد اموال مردمان را قسمت نمایند و صاحبان آنها قدرت بر مطالبه و تقاص نداشته باشند !

جناب امین السلطان بعد از آنکه حکومت زاویه مقدّسه و تولیت آستانه متبرکه به ایشان واگذار شد :

اوّلاً : هر چه دزد که در این بلده بود امر به اخذ آنها کرده آنها را مغلولاً به دار الخلافه فرستاد .

و ثانیاً : کسانی که این اشخاص را به خانه خود راه و پناه میدادند التزام سخت گرفته که بعد از این ، این قبیل اشخاص را به خانه خود راه ندهند .

و ثالثاً : روزنامه نویسی گماشتند که در هر هفته دو مرتبه تمام وارد و خارج این بلده را روزنامه نوشته میفرستد که اگر آدمی که شرور یا دزد یا هرزه باشد وارد شود فوراً او را خارج نمایند و راه ندهند .

بحمد اللّه تعالی در این اعوام از حسن کفایت حضرت مهر طلعت اشرف افخم والا نایب السلطنه ـ زید افضاله ودام اقباله ـ در طهران و حدود آن سرقت و دزدی موقوف است ، و دزدهای مشهور معروف در حبس حکومت سالهاست محبوسند و مردم آسوده حال و مرفه الاحوال میباشند .

و عجب است که روزی به حضور مهر ظهور حضرت اشرف معظم مشرف بودم ، دزدی در کمال شهرت و اقتدار فرار کرده به عراق عرب پناه برده بود . خبر آوردند که موکّلین از جانب سنّی الجوانب ایشان از کارپردازان اماکن شریفه آن دزد را خواستند ، بعد از فحص بسیار او را در بلده حله یافتند . وی را مغلولاً بدون مزاحمت بستگان دولت عثمانیه با اغتشاشاتی که در آن حدود بود حاضر نمودند .

و این نحو قدرت و حکومت سالها بود که در ایران و طهران دیده نشده بود و بر این موهبت باید کمال شکرگزاری نمود که این ظلم و تعدی و سرقت اموال در این حدود که اعظم آمال عباد است مفقود شده .

ثمره چهارم در ترک معاشرت زوانی و فحشاء در این زاویه مقدسه بعضی از لئام و شوابّ با

بعضی از نساء فواحش به طرزهای مخصوص به زاویه

حضرت عبدالعظیم میآمدند و تلاقی زوانی و زانیات چه در اوقات شریفه و چه اوقات دیگر در این زاویه معظمه بوده است .

در این سالها این طریق فحشاء منقطع است ، از آنکه در ابتداء تولیت جمعی را شکنجه و عقوبت فرمودند ، و مقرر داشتند هر خانه که در او این نحو معصیت شود صاحب آن جریمه گزاف دهد بلکه آن خانه هم خراب گردد که استحقاق تبعیّت و مجاورت حضرت عبدالعظیم را چنین خانه ندارد ، و هر آنکه از اهالی حضرت عبدالعظیم مصرّ در معصیت شود از این حدود بیرون رود و رخت به خطّه دیگر کشد که معصیت کردن مهمان در خانه میزبان روا نبود مگر آنکه آثار توبه و استغفار از وی آشکار شود .

و البته آن کس که تولیت و استیلاء بر نفوس دارد باید مردم را در اقبال خیرات آمر باشد و از منهیّات ناهی که ثمرات این امر و نهی راجع به دولت است و الاّ باعث فساد و خرابی مملکت میشود .

البته تهدید و وعید و عقوبت شدید گاهی مفید است برای آنکه این مردم نادان اقبال و اقدام در اعمال خیر ندارند در زمانی که خود را محکوم و مأمور ندانند ، و چاره اهل رذل از جهل و نادانی و نافرمانی خداوند سبحان همان تأدیب و تعزیر است و غیر از آن مخلّصی نیست .

خلاصه در طهران که اهل معصیت این معصیت را نتوانند اتیان کنند لابد به این زاویه میآیند ، در آن هم که قدرت بر مبادرت و مباشرت به این معصیت نباشد یا نادم و پشیمان میشوند یا به جای دیگر نهضت مینمایند ، نستجیر باللّه من افعال الأراذل !

ثمره پنجم در تسعیرات غلاّت و حسن اخذ هر قسم از اجناس

تسعیرات غلات و قیمتهای اجناس و اطعمه بازار در زمان ازدحام و اجتماع زوّار بناء معیّنی نداشت ، هر کسی از سکنه آن زاویه و اهل سوق به هر نحوی که ممکن بود هر چیزی