مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان و نام پدیدآور : نهج الذکر: فارسی - عربی/ محمدی ری شهری؛ باهمکاری رسول افقی؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۷ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۱۵۴.

شابک : ۲۵۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-302-8 ؛ ج.۱ : 978-964-493-303-5 ؛ ج.۲ : 978-964-493-304-2 ؛ ج.۳ 978-964-493-305-9 : ؛ ج.۴ 978-964-493-306-6 :

وضعیت فهرست نویسی : برون سپاری.

یادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : ج.۲، ۳ و ۴ (چاپ اول: ۱۳۸۷).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : ذکر -- احادیث

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : افقی، رسول، ۱۳۴۵ -

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹ /م۳ن۹ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۵۸۱۸۴۹

اشاره

پیش گفتار

اشاره

پیش گفتاریاد خدا ، رمز خودسازی و سازندگی و صعود به قلّه کمالات انسانی است . یاد خدا ، بهترین سرمایه تأمین سعادت فردی و اجتماعی ، مادّی و معنوی ، و دنیا و آخرت است و در یک جمله : یاد خدا ، یاد خویش است و فراموشی او ، فراموشی خود! برای بهره برداری از این سرمایه عظیم ، آگاهی نسبت به ارزش و اهمّیت آن ، و شناخت روش ها ، آداب ، آفات و آثار آن از منظر قرآن و احادیث ، لازم و ضروری است . برای تأمین شناخت های بایسته در این باره ، تلاش های ارزنده و فراوانی صورت گرفته است ؛ امّا همان گونه که در مقدّمه کتاب نهج الدعاء بیان شد ، با عنایت به نیاز روزافزون تشنگان معارف اسلام ناب ، بویژه مراکز پژوهشی و پژوهشگران علوم اسلامی ، میدان برای تلاش بیشتر و ارائه مجموعه هایی کاربردی تر ، باز است . نهج الذکر ، حرکتی نوین در جهت رسیدن به این آرمان بلند است که با نظمی نوین و سهل الوصول و درآمدها و تحلیل هایی کارآمد ، در ده بخش ، در خدمت فرهیختگان و تشنگان معارف زلال اسلامی قرار می گیرد . در این کتاب ، افزون بر تبیین مسائل کلّی مربوط به یاد خدا ، در باره ده عنوان

.

روش تدوین کتاب

از بارزترین مصادیق ذکر در قرآن و احادیث اهل بیت علیهم السلام به تفصیل مطالبی ارائه می گردد . این اذکار ، عبارت اند از : «بَسمَله» ، «تسبیح» ، «تحمید» ، «تهلیل» ، «تکبیر» ، «حَوقَله» ، «استثناء» ، «استعاذه» ، «استغفار» و «صلوات» بر پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت ایشان .

روش تدوین کتابروش ما در بررسی و کاوش و مستندسازی مباحث در این مجموعه ، متّکی به عناصر زیر است : ۱ . از دیدگاه ما ، احادیثی که از خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده اند ، در واقع ، حدیث پیامبر خدایند ، همان گونه که امام رضا علیه السلام فرمود : إنّا عَنِ اللّهِ و عَن رَسولِهِ نُحَدِّثُ . ⁽¹⁾ما از طرف خدا و پیامبر او سخن می گوییم . و نیز امام صادق علیه السلام فرمود : حَدیثی حَدیثُ أبی ، و حَدیثُ أبی حَدیثُ جَدّی ، و حَدیثُ جَدّی حَدیثُ الحُسَینِ ، و حَدیثُ الحُسَینِ علیه السلام حَدیثُ الحَسَنِ علیه السلام ، و حَدیثُ الحَسَنِ حَدیثُ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ، و حَدیثُ أمیرِ المُؤمِنینَ حَدیثُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، و حَدیثُ رَسولِ اللّهِ قَولُ اللّهِ عز و جل . ⁽²⁾سخن من ، سخن پدرم است و سخن پدرم ، سخن جدّم است و سخن جدّم ، سخن حسین است و سخن حسین ، سخن حسن است و سخن حسن ، سخن امیر مؤمنان و سخن امیر مؤمنان ، سخن پیامبر خداست و

.

سخن پیامبر خدا ، سخن خداوند متعال است . به همین دلیل ، در این کتاب ، از همه احادیثِ روایت شده از پیامبر صلی الله علیه و آله و خاندان او ، یکسان بهره گرفته شده است . ۲ . کوشیده ایم تا در حدّ توان ، همه روایات مربوط به هر موضوع را از منابع گوناگونِ شیعه و اهل سنّت ، به طور مستقیم ، استخراج و گردآوری کنیم و با بهره گیری از نرم افزارهای رایانه ای ، آنها را روی برگه های مخصوص ، تنظیم نماییم تا زمینه گزینش کامل ترین ، موثّق ترین و کهن ترینِ آنها فراهم آید . در مورد استفاده از دعاها نیز جز در مواردی اندک ، تنها از ادعیه ای که مستند به پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام هستند ، بهره گرفته ایم . ۳ . سعی کرده ایم از آوردن روایات تکراری پرهیز نماییم ، جز در این موارد : الف ـ آن جا که نکته مهمّی در تفاوت واژه ها و اصطلاحات ، نهفته بوده است ؛ ب ـ در مواردی که متن حدیث ، در متون شیعه و اهل سنّت ، تفاوت داشته است ؛ ج ـ آن جا که متن حدیث ، بیش از یک سطر نبوده و مربوط به دو باب بوده است . ۴ . در مواردی که متن های رسیده از پیامبر خدا و امامان علیهم السلام ، متعدّد بوده اند ، حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله در متن ، و نشانی روایات ائمّه علیهم السلام با ذکر عنوان و منبع ، در پانوشت می آید ، مگر آن که حدیث آنان ، نکته تازه ای داشته باشد که در این صورت ، آن حدیث نیز در متن ، آورده می شود . ۵ . در هر موضوع ، پس از ذکر آیات مربوط به آن ، روایات پیشوایان ، به

.

ترتیب زمانی (از پیامبر خدا تا امام مهدی علیه السلام ) آورده می شوند ، مگر آن که روایتی در تفسیر آیاتِ یاد شده باشد (که در این صورت ، پیش از روایات دیگر می آید) ، یا آن که تناسب موضوعی روایات ، ترتیب دیگری را ایجاب کند . ۶ . در آغاز هر روایت ، تنها نام پیامبر صلی الله علیه و آله یا امامی را آورده ایم که حدیث از او نقل شده است ، مگر آن که راوی ، فعل آنان را نقل کرده باشد ، یا سؤال و جوابی در میان باشد و یا راوی ، سخنی را در متن حدیث آورده باشد که کلام پیامبر صلی الله علیه و آله یا آن امام نیست . ۷ . به دلیل تعدّد نام ها و لقب های پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان علیهم السلام ، نام واحدی را برای هر یک از آنان برگزیده ایم که به صورت ثابت ، در اوّلِ روایت می آید و بر شخص مورد نظر ، دلالت می کند . ۸ . در پانوشت ها ، منابع احادیث ، به ترتیب معتبرترینِ آنها تنظیم شده اند ؛ لیکن گاه به دلیلی که بر محقّقان پوشیده نیست (از جمله : پرهیز از تکرار ، اختلاف منابع یا راوی و یا شخصی که از او روایت شده) ، این ترتیب را پس از نخستین منبع ، مراعات نکرده ایم . ۹ . هر گاه دسترسی به منابع اوّلیه ممکن باشد ، حدیث مستقیما از آنها نقل می شود . آن گاه ، نشانیِ بحار الأنوار (در احادیث شیعه) و کنز العمّال (در احادیث اهل سنّت) به عنوان دو منبع اساسی و جامع حدیث شیعه و اهل سنّت ، افزوده می شود . ۱۰ . پس از ذکر منابع ، گاه با نشانه «ر. ک : » ، به منابع دیگر ارجاع داده می شود؛ چرا که در مواردی متن ارجاعی ، با متن نقل شده تفاوت بسیار دارد؛ ولی در عین حال ، با متن اصلی و موضوع بحث ، مرتبط است .

.

۱۱ . ارجاع به ابواب دیگر این کتاب ، به جهت تناسب و اشتراک محتوایی میان احادیث آنهاست . ۱۲ . هدف از «درآمد»هایی که برای فصل های کتاب ، نوشته شده یا توضیحات و استنتاج هایی که در پیِ احادیث آمده است ، ارائه چشم انداز کلّی روایات آن بخش یا آن فصل است . گاه هم به توضیح و تبیین برخی از مفاهیم دشوار و پیچیده احادیث ، پرداخته شده است . ۱۳ . مهم ترین نکته در این شیوه ، کوشش در حدّ توان برای تأیید اطمینان آور صدور احادیث هر باب از معصوم است که به کمک قرائن عقلی و نقلی برای اثبات محتوای احادیث ، صورت پذیرفته است . ۱۴ . یکی از آداب مهمّ نقل حدیث، چگونگی نسبت دادن آن به پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام است. کلینی در الکافی از امام علی علیه السلام روایت کرده است : إذا حَدَّثتُم بِحَدیثٍ فَأَسنِدوهُ إلَی الَّذی حَدَّثَکُم ؛ فَإِن کانَ حَقّا فَلَکُم و إن کانَ کَذِبا فَعَلَیهِ . ⁽¹⁾هنگامی که حدیثی را نقل می کنید ، آن را به کسی نسبت دهید که که آن را روایت نموده ، که اگر درست باشد ، به سود شماست و اگر دروغ باشد ، بر عهده راوی است . بنا بر این ، برای رعایت احتیاط ، توصیه اکید داریم که کسانی که می خواهند از این کتاب یا سایر کتب روایی ، حدیثی برای دیگران نقل کنند ، آن را مستقیما به پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام نسبت ندهند ؛ بلکه حدیث را از طریق منبعی که آن را روایت کرده است ، به آنان منسوب نمایند . برای نمونه ، نگویند : «پیامبر صلی الله علیه و آله چنین

.

سپاس و تقدیر

فرمود» یا : «امام علیه السلام چنین فرمود» ؛ بلکه بگویند : «فلان کتاب، از پیامبر صلی الله علیه و آله چنین روایت کرده است» و یا بگویند : «از پیامبر صلی الله علیه و آله چنین روایت شده است» .

سپاس و تقدیرخداوند منّان را سپاس گزارم که به ما توفیق تدوین این مجموعه نورانی و روشنگر را عنایت فرمود و از همه همکاران عزیز و بزرگوارم در «پژوهشکده علوم و معارف حدیث» که در گردآوری ، تدوین ، ارزیابی ، تصحیح ، ویرایش و نشر آن مساعدت کرده اند ، صمیمانه تشکّر می کنم ، بویژه از فضلای ارجمند ، آقایان رسول افقی ـ که این کتاب با تلاش ایشان به ثمر رسید ـ و احسان سرخه ای ـ که در تهیّه بخشی از متون اوّلیه آن ، همکاری داشت ـ و از خداوند مهربان ، پاداشی درخور فضل حضرتش برای آنان ، مسئلت دارم . رَبَّنا! تَقَبَّل مِنّا ؛ إنَّکَ أنتَ العَزیزُ الحَکیمُ . وَ اجعَل لِسانَنا بِذِکرِکَ لَهِجا وقُلوبَنا بِحُبِّکَ مُتَیَّما . محمّدی ری شهری هشتم مرداد ۱۳۸۵ چهارم رجب ۱۴۲۷

.

بخش یکم : یاد کردن و فراموش کردن خدا

اشاره

بخش یکم : یاد کردن و فراموش کردن خداشامل:درآمدفصل یکم: تشویق به یاد کردن از خدافصل دوم: ویژگی های یاد خدافصل سوم: معنای یاد خدافصل چهارم: اقسام یاد خدافصل پنجم: عوامل یاد خدافصل ششم: آفت های یاد خدافصل هفتم: آداب یاد خدافصل هشتم: مهم ترین اوقات یاد خدافصل نهم: برکت های یاد خدافصل دهم: زیان های فراموش کردن خدا

.

. .

درآمد

واژه شناسی «ذکر»

درآمدواژه شناسی «ذکر»واژه شناسان برای مادّه «ذکر» ، دو معنا بیان کرده اند : یکی «یادکرد» در مقابل «فراموشی» ، و دیگری «نَری» در مقابل «مادگی» . ابن فارس ، در این باره می گوید : ذال و کاف و راء ، دو اصل را تشکیل می دهد که همه کلمات این مادّه ، از این دو اصل ، متفرّع می شوند . «مُذکر» ، یعنی زنی که پسر زاییده است ... «ذکور البقل» ، یعنی گیاهان علفی ستبر ، مانند اسطوخودوس ... . اصل دیگر به معنای یادآوری است ، در مقابل فراموش کردن و از یاد بردن . سپس یادکرد زبانی نیز بر این معنا حمل شده و می گویند : «اِجْعله منک علی ذُکر» به ضمّ ذال ، یعنی : او را فراموش مکن . ⁽¹⁾ راغب اصفهانی ، در تبیین معنای «ذکر» در مقابل «نسیان» می گوید : معنای ذکر ، حالتی است برای نفس که انسان به سبب آن ، می تواند آنچه را آموخته ، ج در ذهنج نگه دارد و از این جهت ، مانند «حفظ» است ؛ منتها حفظ به معنای به یاد سپاری است ، و ذکر به معنای یادآوری . معنای دیگر «ذکر» ، حاضر کردن چیزی در دل یا آوردن آن به زبان است .

.

ذِکر ، در قرآن و حدیث

لذا گفته می شود : ذکر ، دو گونه است : ذکر قلبی و ذکر زبانی (لسانی) ، و هر یک از این دو نیز بر دو گونه است : یکی یادآوری چیزی است که فراموش شده است ، و دیگری به معنای ادامه حفظ و به یادسپاری است . به هر گفته ای نیز ذکر می گویند . ⁽¹⁾ ریشه یابی واژه ذکر ، نشان می دهد که اصل در معنای آن ، «یاد» در مقابل «فراموشی» است و استعمال آن در معانی دیگر ، بدان مناسبت است که مورد استعمال ، دارای خصوصیتی است که موجب یاد و توجّه انسان به آن می شود ، چنان که به پسر ، از آن جهت «ذَکَر» و «مذکَّر» گفته شده که موجب زنده ماندن و بقای یاد و نام پدر می گردد .

ذِکر ، در قرآن و حدیثکلمه «ذکر» در قرآن و احادیث اسلامی کاربردهای فراوانی دارد ؛ ۲ لیکن آنچه در

.

این جا مورد بررسی است ، «یاد خداوند متعال» در مقابل «نسیان» و یا «غفلت» از اوست . بر پایه آیات و احادیثی که در این بخش خواهد آمد ، یاد خدا ، فلسفه همه عبادات ، هدف همه برنامه های تکامل آفرین اسلام ، و بهترین و سازنده ترینِ اعمال جوارحی و جوانحی است ، چنان که از پیامبر خدا روایت شده است : إنَّه لَیسَ عَمَلٌ أحَبَّ إلَی اللّهِ تَعالی و لا أنجی لِعَبدٍ مِن کُلِّ سَیِّئَةٍ فِی الدُّنیا وَ الآخِرَةِ مِن ذِکرِ اللّهِ . ⁽¹⁾

.

هیچ کاری در نزد خداوند متعال ، محبوب تر ، و در رهانیدن بنده از هر گونه بدی ، در دنیا و آخرت ، مؤثّرتر از یادکرد خدا نیست . بر این اساس ، یاد خدا ، تنها عبادتی است که در مقرّرات دینی ، حدّ و مرزی برای آن معیّن نشده ؛ بلکه در هر حال و در هر زمان و در هر مکانی مطلوب است و هر چه بیشتر ، بهتر : قالَ الصّادِقُ علیه السلام : ما مِن شَی ءٍ إلّا و لَهُ حَدٌّ یَنتَهی إلَیهِ إلَا الذِّکرَ ؛ فَلَیسَ لَهُ حَدٌّ یَنتَهی إلَیهِ ، فَرَضَ اللّهُ عز و جل الفَرائِضَ فَمَن أدّاهُنَّ فَهُوَ حَدُّهُنَّ ، و شَهرَ رَمضانَ فَمَن صامَهُ فَهُوَ حَدُّهُ ، والحَجَّ فَمَن حَجَّ فَهُوَ حَدُّهُ ، إلَا الذِّکرَ ؛ فَإِنَّ اللّهَ عز و جل لَم یَرضَ مِنه بِالقَلیلِ ، و لَم یَجعَل لَهُ حَدّا یَنتَهی إلَیهِ . ثُمَّ تَلا هذِهِ الآیَةَ : «یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اذْکُرُواْ اللَّهَ ذِکْرًا کَثِیرًا وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً» . ⁽¹⁾فَقالَ : لَم یَجعَلِ اللّهُ عز و جل لَهُ حَدّا یَنتَهی إِلَیهِ . قالَ : و کانَ أبی علیه السلام کَثیرَ الذِّکرِ ، لَقَد کُنتُ أمشی مَعَهُ و إنَّهُ لَیَذکُرُ اللّهَ ، و آکُلُ مَعَهُ الطَّعامَ و إنَّهُ لَیَذکُرُ اللّهَ ، و لَقَد کانَ یُحَدِّثُ القَومَ و ما یَشغَلُهُ ذلِکَ عن ذِکرِ اللّهِ ، و کُنتُ أری لِسانَهُ لازِقا بِحَنَکِهِ یَقولُ : لا إلهَ إلَا اللّهُ . و کانَ یَجمَعُنا فَیَأمُرُنا بِالذِّکرِ حَتّی تَطلُعَ الشَّمسُ . و یَأمُرُ بِالقِراءَةِ مَن کانَ یَقرَأُ مِنّا و مَن کانَ لا یَقرَأُ مِنّا أَمَرَهُ بِالذِّکرِ . ⁽²⁾امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ چیزی نیست ، مگر این که حدّ و نهایتی دارد که بدان پایان می پذیرد ، بجز یاد خدا که آن را حد و پایانی نیست . خداوند ، فرایض (نمازهای واجب) را قرار داد . پس هر که آنها را به جا آورد ، این خود ، حدّ آنهاست . ماه رمضان را قرار داد که هر کس روزه آن را بگیرد ، این ، حدّ آن است و حج را قرار داد که هر کس حج بگزارد ، این ، حدّ آن است ؛ مگر یاد خدا که خداوند به اندکِ از آن ، رضایت نداده و برای آن ، مرزی که به آن منتهی شود ، قرار نداده است .

.

معنای ذکر

امام صادق علیه السلام سپس این آیه را تلاوت کرد : «ای کسانی که ایمان آورده اید! خدا را یاد کنید ، یادکردی بسیار ، و هر بام و شام ، او را تسبیح گویید» و فرمود : خداوند عز و جلبرای آن ، حد و مرزی که بِدان پایان پذیرد ، قرار نداد . ج همچنین ج فرمود : پدرم بسیار ذکر می گفت . من با ایشان راه می رفتم و ایشان ، ذکر خدا می گفت . با ایشان غذا می خوردم و ایشان ، ذکر خدا می گفت . گاه با مردم سخن می گفت و در عین حال ، این کار ، او را از یاد خدا باز نمی داشت . او را می دیدم که زبانش بر کامش چسبیده است و «لا إله إلّا اللّه » می گوید . ما را جمع می کرد و دستور می داد ذکر بگوییم تا آن که آفتاب ، طلوع می کرد . به کسانی از ما که قرآن خواندن بلد بودند ، دستور می داد آن را قرائت کنند و به آنهایی که قرائت بلد نبودند ، دستور می داد ذکر بگویند .

معنای ذکرحقیقت ذکر ، عبارت است از توجّه دل به آفریدگار جهان و احساس این واقعیت که جهان ، محضر خداست و انسان ، در حضور اوست ، و این معنا تحقّق نمی یابد ، مگر با دو شرط : یکی معرفت حقیقی نسبت به خداوند متعال ، و دیگری توجّه به او . به بیان روشن تر ، تا انسان ، آفریدگار حقیقی جهان را نشناسد ، نمی تواند او را یاد کند . بنا بر این ، کسانی که چیزی غیر از معبود حقیقی را عبادت می کنند ، در واقع ، او را یاد نکرده اند ؛ بلکه پندار خود را یاد کرده اند : «إِنْ هِیَ إِلَا أَسْمَاءٌ سَمَّیْتُمُوهَا أَنتُمْ وَ ءَابَاؤُکُم مَّا أَنزَلَ اللَّهُ بِهَا مِن سُلْطَـنٍ إِن یَتَّبِعُونَ إِلَا الظَّنَّ وَ مَا تَهْوَی الْأَنفُسُ . ⁽¹⁾این جبتانج ، جز نام هایی بیش نیستند که شما و پدرانتان نام گذاری کرده اید،

.

دشوارترین فریضه

و خدا بر حقّانیت آنها هیچ دلیلی نفرستاده است . آنان ، جز از گمان و آنچه که دلخواهشان است ، پیروی نمی کنند » . هنگامی که انسان ، خدای حقیقی را شناخت و خود را در محضر او دید ، نخستین اثر یاد خداوند متعال ، فرمانبری از اوست . از این رو ، هر چه معرفت انسان نسبت به آفریدگار خود بیشتر گردد و بیشتر به یاد او باشد ، اطاعتش از حضرت حق ، افزون تر می شود . بنا بر این ، انجام دادن واجبات الهی و ترک محرّمات ، نشانه معرفتِ حقیقی و ذکر حقیقی است و کسی که با زبان ذکر می گوید ، ولی کردارش با گفتار او هماهنگ نیست ، غافل و ناسی (فراموشکار) شمرده می شود ، نه ذاکر ؛ چنان که از پیامبر خدا روایت شده است : مَن أطاعَ اللّهَ فَقَد ذَکَرَ اللّهَ ، و إن قَلَّت صَلاتُهُ و صِیامُهُ و تِلاوَتُهُ . و مَن عَصَی اللّهَ فَقَد نَسِیَ اللّهَ ، و إن کَثُرَت صَلاتُهُ و صِیامُهُ و تِلاوَتُهُ لِلقُرآنِ . ⁽¹⁾کسی که از خدا اطاعت کند ، در واقع او را یاد کرده است ، هر چند نماز و روزه و قرآن خواندنش اندک باشد ، و کسی که خدا را نافرمانی کند ، در واقع ، خدا را فراموش کرده است ، هر چند نماز و روزه و تلاوت قرآنش بسیار باشد . این تفسیر از ذکر ، روشن می کند که حقیقت ذکر ، توجّه قلبیِ برآمده از معرفت حقیقی خدا و همراه با مسئولیت شناسی است .

دشوارترین فریضهنکته قابل تأمّل ، این که احادیث اهل بیت علیهم السلام ذکر را به مفهومی که بیان شد ، دشوارترین فریضه ای می دانند که در هر حال ، انجام دادن آن ، لازم است ، ⁽²⁾بدین

.

انواع ذکر

معنا که شخص مؤمن ، باید نفس خود را چنان تربیت کند که ذکر ، مَلَکه او گردد ؛ یعنی یاد خدا به گونه ای در جانش نفوذ کند که وقتی گناهی برای او پیش می آید ، یاد خدا مانع از انجام دادن آن شود و انواع ذکرها مقدّمه پیدایش این حالت معنوی است .

انواع ذکرذکر ، گاه به اعتبار ابزارها و راه آن ، به : ذکر زبان ، ذکر قلب ، ذکر نفس ، ذکر روح ، ذکر عقل ، ذکر معرفت و ذکر سِرّ ، تقسیم می شود . ⁽¹⁾گاه نیز به اعتبار همراهی دل با زبان ، به : ذکر خالص ـ که در آن ، قلب ، همراه زبان ذاکر است ـ و ذکر صارف ۲ ـ که در آن ، ذاکر ، تنها یاد دیگران را نفی می نماید ؛ امّا یاد خدا در عمق دل وی وارد نمی گردد ـ ، تقسیم می شود ⁽²⁾. گاه نیز به اعتبار موقعیت ذکر ، به : یاد خدا هنگام انجام دادن واجبات ، یاد خدا هنگام ترک محرّمات ، یاد خدا هنگام مصائب و مشکلات زندگی ، یاد خدا هنگام خشم ، یاد خدا هنگام شادی ⁽³⁾و ... تقسیم می شود . همچنین گاهی ذکر ، به اعتبار آگاهی دیگران از آن ، به : ذکر جَلی ⁽⁴⁾و ذکر

.

عوامل ذکر

۱ . پیکار با موانع یاد خدا

۲ . تقویت خداشناسی

خَفی ⁽¹⁾تقسیم می شود .

عوامل ذکرمهم ترین مسئله در این بخش ، شناخت اسباب و عوامل ذکر و عوامل تداوم آن در زندگی است . آنچه با الهام از قرآن و احادیث اسلامی در تبیین این مسئله می توان گفت ، این است که مهم ترین عوامل یاد خدا و تداوم آن ، از این قرارند :

۱ . پیکار با موانع یاد خدانخستین اقدام لازم برای تحصیل ذکر و تداوم آن ، آفت زدایی از ذِکر و مبارزه با موانع یاد خداست . بر پایه ره نمودهای قرآن و احادیث اسلامی ، هر کاری که قدرت تعقّل را در انسان ضعیف و ناکارآمد می کند (مانند : دنیاپرستی ، شرابخواری ، قماربازی ، سرگرمی های نامشروع ، آرزوی دراز و پُرخوری) ، موجب سلطه یافتن شیطان بر مجاری ادراکی انسان و مانع از یاد خدا بودن است . ⁽²⁾

۲ . تقویت خداشناسیپس از آفت زدایی از ذکر ، هر اقدامی که به تقویت بنیه خداشناسی انسان بینجامد ، به تداوم یاد او کمک می کند ؛ زیرا خداوند متعال ، کمال و جمال مطلق است . از این رو ، هر چه بر معرفت انسان نسبت به او افزوده شود ، بر محبّتش افزوده می گردد و هر چه او را بیشتر دوست داشته باشد ، بیشتر به یاد اوست : مَن أحَبَّ شَیئا لَهِجَ بِذِکرِهِ . ⁽³⁾هر کس چیزی را دوست داشته باشد ، مشتاق یاد اوست .

.

۳ . یاد مرگ

۴ . دعا برای الهام شدن ذکر

عاشق ، نمی تواند به یاد معشوق خود نباشد . از این رو ، شیرینیِ یاد محبوب ، در کام اهل معرفت ، شیرین تر از خواب است : سَهَرُ العُیونِ بِذِکرِ اللّهِ خُلصانُ العارِفینَ ، وحُلوانُ المُقَرَّبینَ . ⁽¹⁾بیداری چشم ها به یاد خدا ، عشق و علاقه عارفان و شیرینی مقرّبان است . و چنان که در حدیث قدسی آمده است : کَذَبَ مَن زَعَمَ أنَّهُ یُحِبُّنی فَإِذا جَنَّهُ اللَّیلُ نامَ عَنّی . أ لَیسَ کُلُّ مُحِبٍّ یُحِبُّ خَلوَةَ حَبیبِهِ ؟! ⁽²⁾دروغ می گوید کسی که مدّعی است مرا دوست دارد ، امّا چون شب می شود ، می خوابد . مگر نه این است که هر عاشقی دوست دارد با معشوقش خلوت کند؟!

۳ . یاد مرگدر کنار آفت زدایی از یاد خدا و تقویت بنیه خداشناسی ، یاد مرگ و پیامدهای آن نیز می تواند در توجّه بیشتر انسان به خداوند متعال ، مؤثّر باشد . ⁽³⁾

۴ . دعا برای الهام شدن ذکریکی از مهم ترین عوامل ذکر ، الهام است . به تعبیری که در حدیث نبوی آمده ، الهام شدن ذکر خدا به دل ، بزرگ ترین نعمت الهی است : ما مَنَّ اللّهُ تَعالی عَلی عِبادِهِ بِمِثلِ أن یُلهِمَهُم ذِکرَهُ . ⁽⁴⁾

.

آداب ذکر

مهم ترین موارد ذکر

خداوند متعال به بندگانش نعمتی نداده که چون الهام کردنِ یاد خود به آنان باشد . یکی از بزرگان اهل معرفت می فرمود : «تلاش کنید که خداوند متعال ، خود ، ذکرش را به شما الهام کند . الهامِ ذکر ، همه لوازم آن و از جمله تداوم ذکر را به همراه دارد» . بر اساس ره نمودهای اهل بیت علیهم السلام ، دعا ، یکی از مؤثّرترین تلاش ها برای دستیابی به الهام ذکر و چشیدن حلاوت آن است . لذا پیشوایان اسلام ، ضمن دعا ، مکرّر از خداوند متعال می خواهند که ذکر خود را به قلب آنها الهام نماید ، چنان که در روایتی از امام علی علیه السلام آمده : إلهی ! و ألهِمنی وَلَها بِذِکرِکَ إلی ذِکرِکَ . ⁽¹⁾خداوندا! با یادت ، در من شیدایی به یاد خودت را الهام کن .

آداب ذکریاد خدا کردن ، آدابی دارد که رعایت آنها برای بهره گیری بیشتر از برکات ذکر ، ضروری است . مهم ترینِ این آداب ، عبارت اند از : طهارت ، خشوع ، خلوص ، تعظیم ، نشاط ، فراموش کردن خواسته های نفسانی ، شوق نسبت به دیدار قلبی خدا ، و از همه مهم تر ، پرهیز از گناه . ⁽²⁾

مهم ترین موارد ذکرنیکو بودن یاد خدا ، اختصاص به زمان ، مکان و حال خاصّی ندارد ؛ بلکه ذکر در هر حالی نیکوست ؛ امّا با این وصف ، در موارد خاصّی یاد خدا مورد تأکید قرار

.

آثار و برکات ذکر گفتن انفرادی و اجتماعی

گرفته است و این ، بدان معناست که یاد خدا در این موارد ، ضرورت بیشتری دارد و آثار و برکات آن برای زندگیِ فردی و اجتماعی انسان ، بیشتر است . این موارد عبارت اند از : ۱ . بامدادان و شامگاهان ، ۲ . از اوّل تا سیزدهم ماه ذی حجّه ، ۳ . ماه رمضان ، ۴ . روز جمعه ، ۵ . هنگام جنگ ، ۶ . هنگام آهنگ کاری کردن ، داوری و قسمت کردن ، ۷ . هنگام رعد و برق ، ۸ . هنگام غافل بودن مردم ، ۹ . در تنهایی، ۱۰. هنگام گفتن، ۱۱. هنگام خوردن، ۱۲. هنگام خواب، ۱۳ . دل شب ، ۱۴ . هنگام برخاستن ، ۱۵ . در مسجد ، ۱۶ . در مکّه ، ۱۷ . در خانه ، ۱۸ . در بازار ، ۱۹ . در سفر ، ۲۰ . هنگام گذر از کوه یا دشت، ۲۱ . با هر یاد کننده خدا . ⁽¹⁾

آثار و برکات ذکر گفتن انفرادی و اجتماعییاد خدا ، آثار و برکات فراوانی برای زندگی فردی و اجتماعی ، مادّی و معنوی ، و دنیوی و اُخرویِ انسان دارد . در فصل نهم از این بخش ، ۳۴ اثر برجسته یاد خدا مطرح شده که شماری از آنها آثار ذکر انفرادی و شماری دیگر برکات ذکر جمعی است . ⁽²⁾به دلیل اهمّیت این موضوع ، در پایان این بخش ، آثار و برکات یاد خدا و همچنین زیان های فراموشیِ او ، ضمن تحلیلی به طور مستقل مورد بررسی قرار خواهند گرفت . ⁽³⁾

.

الفَصلُ الأَوَّلُ : الحثّ علی ذکر اللّه۱ / ۱الحَثُّ عَلی کَثرَةِ الذِّکرِالکتاب«یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اذْکُرُواْ اللَّهَ ذِکْرًا کَثِیرًا* وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً» . ⁽¹⁾

«وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ بُکْرَةً وَأَصِیلاً» . ⁽²⁾

«فَإِذَا قُضِیَتِ الصَّلَوةُ فَانتَشِرُواْ فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُواْ مِن فَضْلِ اللَّهِ وَ اذْکُرُواْ اللَّهَ کَثِیرًا لَّعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» . ⁽³⁾

«قَالَ رَبِّ اجْعَل لِّی ءَایَةً قَالَ ءَایَتُکَ أَلَا تُکَلِّمَ النَّاسَ ثَلَـثَةَ أَیَّامٍ إِلَا رَمْزًا وَاذْکُر رَّبَّکَ کَثِیرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِیِّ وَالْاءِبْکَـرِ» . ⁽⁴⁾

«قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی * وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِّن لِّسَانِی * یَفْقَهُواْ قَوْلِی * وَ اجْعَل لِّی وَزِیرًا مِّنْ أَهْلِی * هَـرُونَ أَخِی * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِی * وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی * کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیرًا * وَ نَذْکُرَکَ کَثِیرًا» . ⁽⁵⁾

.

فصل یکم: تشویق به یاد کردن از خدا

۱ / ۱ خدا را بسیار یاد کنید

فصل یکم: تشویق به یاد کردن از خدا۱ / ۱خدا را بسیار یاد کنیدقرآن«ای کسانی که ایمان آورده اید! خدا را یاد کنید، یادی بسیار ، و صبح و شام ، او را به پاکی بستایید» .

«و نام پروردگارت را بامدادان و شامگاهان ، یاد کن» .

«و چون نماز گزارده شد، در [ روی ] زمین پراکنده گردید و فضل خدا را جویا شوید و خدا را بسیار یاد کنید، باشد که شما رستگار گردید.»

«گفت: «پروردگارا! برای من ، نشانه ای قرار ده» . فرمود: «نشانه ات این است که سه روز با مردم، جز به اشاره ، سخن نگویی؛ و پروردگارت را بسیار یاد کن و شبانگاه و بامدادان [ او را ]تسبیح گوی»» .

«گفت: «پروردگارا! سینه ام را گشاده گردان و کارم را برای من آسان ساز، و از زبانم گره بگشای ، [ تا ] سخنم را بفهمند، و برای من ، دست یاری از کسانم قرار ده؛ هارون ، برادرم را . پشتم را به او استوار کن و او را شریک کارم گردان تا تو را فراوان تسبیح گوییم، و بسیار به یاد تو باشیم» .

.

«وَ الشُّعَرَاءُ یَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُ نَ * أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِی کُلِّ وَادٍ یَهِیمُونَ * وَ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ مَا لَا یَفْعَلُونَ * إِلَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّــلِحَـتِ وَ ذَکَرُواْ اللَّهَ کَثِیرًا وَانتَصَرُواْ مِن بَعْدِ مَا ظُـلِمُواْ وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَـلَمُواْ أَیَّ مُنقَلَبٍ یَنقَلِبُونَ» . ⁽¹⁾

«إِنَّ الْمُنَـفِقِینَ یُخَـدِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَـدِعُهُمْ وَإِذَا قَامُواْ إِلَی الصَّلَوةِ قَامُواْ کُسَالَی یُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا یَذْکُرُونَ اللَّهَ إِلَا قَلِیلاً» . ⁽²⁾

الحدیثسنن الترمذی عن أبی سعید الخدری :إنّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله سُئِلَ : أیُّ العِبادِ أفضَلُ دَرَجَةً عِندَ اللّهِ یَومَ القِیامَةِ؟ قالَ : «وَ الذَّ کِرِینَ اللَّهَ کَثِیرًا وَ الذَّ کِرَ تِ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن أکثَرَ ذِکرَ اللّهِ ، فَقَد بَرِئَ مِنَ النِّفاقِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن لَم یُکثِر ذِکرَ اللّهِ ، فَقَد بَرِئَ مِنَ الإِیمانِ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ذِکرُ اللّهِ عَلَمُ الإِیمانِ ، وبَراءَةٌ مِنَ النِّفاقِ ، وحِصنٌ مِنَ الشَّیطانِ ، وحِرزٌ مِنَ النّارِ . ⁽⁷⁾

.

«و شاعران را گم راهان پیروی می کنند. آیا ندیده ای که آنان در هر وادی ای سرگردان اند؟ و آنان اند که چیزهایی می گویند که انجام نمی دهند؛ مگر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده و خدا را بسیار به یاد آورده اند و پس از آن که مورد ستم قرار گرفته اند ، یاری خواسته اند. و کسانی که ستم کرده اند ، به زودی خواهند دانست به کدام بازگشتگاه ، برخواهند گشت» .

«منافقان، با خدا نیرنگ می کنند و حالْ آن که او با آنان ، نیرنگ خواهد کرد ، چون به نماز ایستند ، با کسالت می ایستند [و] با مردم ، ریا می کنند و خدا را جز اندکی یاد نمی کنند» .

حدیثسنن الترمذیـ به نقل از ابو سعید خُدری ـ: از پیامبر خدا سؤال شد : در روز رستاخیز ، کدام بنده نزد خداوند ، منزلت والاتری دارد؟ فرمود : «آن مردان و زنانی که خدا را بسیار یاد می کنند» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که خدا را بسیار یاد کند ، از نفاق ، رها شده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که بسیار یاد خدا نکند ، از ایمان ، دور شده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یاد خدا ، نشانه ایمان ، مایه رهیدن از نفاق ، دژی در برابر شیطان ، و نگه دارنده از آتش است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :مَن ذَکَرَ اللّهَ کَثیرا کُتِبَت لَهُ بَراءَتانِ : بَراءَةٌ مِنَ النّارِ ، وبَراءَةٌ مِنَ النِّفاقِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :أربَعٌ لا تَصیرُ إلّا لِلعَجَبِ : طولُ الصَّمتِ إلّا مِن خَیرٍ ، وقِلَّةُ الشَّیءِ ، وَالتَّواضُعُ ، وذِکرُ اللّهِ عز و جل کَثیرا ؛ فَإِنَّهُ مَن ذَکَرَ اللّهَ کَثیرا کَتَبَ اللّهُ لهُ تَعالی بَراءَةً مِنَ النّارِ ، وبَراءَةً مِنَ النِّفاقِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :أفیضوا فی ذِکرِ اللّهِ جَلَّ ذِکرُهُ ؛ فَإِنَّهُ أحسَنُ الذِّکرِ ، وهُوَ أمانٌ مِنَ النِّفاقِ ، وبَراءَةٌ مِنَ النّارِ ، وتَذکیرٌ لِصاحِبِهِ عِندَ کُلِّ خَیرٍ یَقسِمُهُ اللّهُ جَلَّ وعَزَّ ، ولَهُ دَوِیٌّ تَحتَ العَرشِ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن عَجَزَ مِنکُم عَنِ اللَّیلِ أن یُکابِدَهُ ⁽⁴⁾، وبَخِلَ بِالمالِ أن یُنفِقَهُ ، وجَبُنَ عَنِ العَدُوِّ أن یُجاهِدَهُ ، فَلیُکثِر مِن ذِکرِ اللّهِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أکثَرَ ذِکرَ اللّهِ ، أظَلَّهُ اللّهُ فی جَنَّتِهِ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أکثِروا ذِکرَ اللّهِ عز و جل ، حَتّی یَقولَ المُنافِقونَ : إنَّکُم مُراؤونَ . ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس بسیار یاد خدا کند ، دو برات برایش نوشته شود : یکی بَرات رهایی از آتش ، و دیگری بَرات رهایی از نفاق .

امام علی علیه السلام :چهار چیز است که پایانشان جز خوشایندی نیست : دم فرو بستن بسیار ، مگر از خوبی ؛ تنگ دستی با فروتنی ؛ و فراوان یاد خداوند عز و جل نمودن ؛ زیرا کسی که بسیار یاد خدا کند ، خداوند متعال برایش برات آزادی از آتش و بَرات آزادی از نفاق می نویسد .

امام علی علیه السلام :خداوند عز و جل را بسیار یاد کنید ؛ زیرا که یاد خدا بهترین یاد است ، و مایه ایمنی از نفاق و رهایی از آتش است و صاحبش (ذاکر) را در هنگام هر خیری که خداوند عز و جل قسمت می کند ، به یاد خدا می آورد ، و یاد خدا در زیر عرش ، طنین می افکند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس از شما که نمی تواند رنج شب خیزی را تحمّل کند و از خسیسی نمی تواند مالی انفاق کند و از جهاد کردن با دشمن می ترسد ، پس خدا را بسیار یاد کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که خدا را بسیار یاد کند ، خداوند عز و جل او را در سایه سار بهشتش جای دهد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل را فراوان یاد کنید تا جایی که منافقان بگویند : شما ریاکارید .

.

عنه صلی الله علیه و آله :أکثِروا ذِکرَ اللّهِ عز و جل عَلی کُلِّ حالٍ ؛ فَلَیسَ عَمَلٌ أحَبَّ إلَی اللّهِ ولا أنجی لِعَبدِهِ مِن ذِکرِ اللّهِ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽¹⁾

مسند ابن حنبل عن أبی سعید الخدری عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :اِستَکثِروا مِنَ الباقِیاتِ الصّالِحاتِ . قیلَ : وما هِیَ یا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : المِلَّةُ . قیل : وما هِیَ یا رَسولَ اللّهِ؟ . . . . قالَ : التَّکبیرُ ، وَالتَّهلیلُ ، وَالتَّسبیحُ ، وَالتَّحمیدُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽²⁾

المعجم الکبیر عن مربع عن اُمّ أنسـ أنَّها قالَت لِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ: یا رَسولَ اللّهِ أوصِنی! قالَ : اُهجُرِی المَعاصِیَ فَإِنَّها أفضَلُ الهِجرَةِ ، وحافِظی عَلَی الفَرائِضِ فَإِنَّها أفضَلُ الجِهادِ ، وأکثِری مِن ذِکرِ اللّهِ فَإِنَّکِ لا تَأتینَ ⁽³⁾اللّهَ بِشَیءٍ أحَبَّ إلَیهِ مِن کَثرَةِ ذِکرِهِ . ⁽⁴⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ یَقبَلُ تَوبَةَ عَبدِهِ ما لَم یُغَرغِر ⁽⁵⁾. توبوا إلی رَبِّکُم قَبلَ أن تَموتوا ، وبادِروا بِالأَعمالِ الزّاکِیَةِ قَبلَ أن تُشغَلوا ، وصِلوا الَّذی بَینَکُم وبَینَهُ بِکَثرَةِ ذِکرِکُم إیّاهُ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در همه حال ، خداوند عز و جل را بسیار یاد کنید ؛ زیرا هیچ عملی نزد خداوند محبوب تر و برای بنده ، نجات بخش تر از یاد خدا در دنیا و آخرت نیست .

مسند ابن حنبلـ به نقل از ابو سعید خُدری ـ: پیامبر خدا فرمود : «ماندگارهای نیک ، بسیار انجام دهید» . گفته شد : ماندگارهای نیک ، چیستند ، ای پیامبر خدا؟ فرمود : «آیین» . گفته شد : آیین چیست ، ای پیامبر خدا ؟ فرمود : «گفتن اللّه اکبر و لا إله إلّا اللّه و سبحان اللّه و الحمد للّه و لا حول و لا قوّة إلّا باللّه » .

المعجم الکبیرـ به نقل از مِربع ـ: اُمّ انس به پیامبر خدا گفت : مرا سفارشی نما ، ای پیامبر خدا ! فرمود : «از گناهان دوری کن ، که این ، برترین هجرت است و واجبات را پاس بدار ، که این ، برترین جهاد است و بسیار یاد خدا باش ؛ زیرا نزد خداوند ، چیزی که برایش محبوب تر از بسیاریِ یاد او باشد ، نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، توبه بنده اش را تا آن گاه که به جان دادن نیفتاده است ، می پذیرد . [پس] پیش از آن که بمیرید ، به درگاه پروردگارتان توبه کنید و پیش از آن که از کارهای نیک باز مانید ، به آنها مبادرت ورزید و با یاد کردن بسیار از خداوند ، میان خود و او رابطه برقرار کنید .

.

تهذیب الکمال عن سعید بن المسیّب :جاءَ رَجُلٌ إلَی النَّبیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ، أخبِرنی بِجُلَساءِ اللّهِ یَومَ القِیامَةِ ، قالَ : هُمُ الخائِفونَ ، الخاضِعونَ ، المُتَواضِعونَ ، الذّاکِرونَ اللّهَ کَثیرا . ⁽¹⁾

مسند ابن حنبل عن معاذ عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله ، قال :إنَّ رَجُلاً سَأَلَهُ فَقالَ : أیُّ المُجاهِدینَ أعظَمُ أجرا ؟ قالَ : أکثَرُهُم للّهِِ تَبارَکَ وتَعالی ذِکرا . قالَ : فَأَیُّ الصائِمینَ أعظَمُ أجرا؟ قالَ : أکثَرُهُم للّهِِ تَبارَکَ وتَعالی ذِکرا . ثُمَّ ذَکَرَ لَنَا الصَّلاةَ ، وَالزَّکاةَ ، وَالحَجَّ ، وَالصَّدَقَةَ ، کُلُّ ذلِکَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : أکَثرُهُم للّهِِ تَبارَکَ وتَعالی ذِکرا . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : ألا اُخبِرُکُم بِخَیرِ أعمالِکُم لَکُم ، وأرفَعِها فی دَرَجاتِکُم ، وأزکاها عِندَ مَلیکِکُم ، وخَیرٍ لَکُم مِنَ الدِّینارِ والدِّرهَمِ ، وخَیرٍ لَکُم مِن أن تَلقَوا عَدُوَّکُم فَتَقتُلوهُم ویَقتُلوکُم؟ فَقالوا : بَلی ! فَقالَ : ذِکرُ اللّهِ عز و جل کَثیرا . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :جاءَ رَجُلٌ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ : مَن خَیرُ أهلِ المَسجِدِ ؟ فَقالَ : أکثَرُهُم للّهِِ ذِکرا . ⁽⁴⁾

.

تهذیب الکمالـ به نقل از سعید بن مسیّب ـ: مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت : ای پیامبر خدا ! مرا از همنشینان خدا در روز رستاخیز ، خبر بده . فرمود : «همنشینان خدا ، عبارت اند از : بیمناکان ، فروتنان ، خاکساران ، و آنان که بسیار خدا را یاد می کنند» .

مسند ابن حنبلـ به نقل از مُعاذ ـ: مردی از پیامبر خدا بپرسید : پاداش کدام مجاهدان ، بزرگ تر است ؟ فرمود : «آنان که بیشتر خداوند ـ تبارک و تعالی ـ را یاد کنند» . پرسید : پاداش کدام روزه داران ، بزرگ تر است ؟ فرمود : «آنان که بیشتر خداوند ـ تبارک و تعالی ـ را یاد کنند» . به همین سان [آن مرد] از نماز و زکات و حجّ و صدقه (/ زکات) پرسید و هر بار ، پیامبر خدا می فرمود : «آنان که بیشتر خداوند ـ تبارک و تعالی ـ را یاد کنند» .

امام صادق علیه السلام :پیامبر خدا فرمود : «آیا به شما از بهترین اعمالتان که از همه اعمالتان بلند پایه تر و نزد خداوندگارتان ، پاکیزه تر و برایتان از [انفاق ]درهم و دینار بهتر است و از این که با دشمنتان رو به رو شوید و بکُشید و کشته شوید ، با ارزش تر است ، خبر ندهم ؟» . گفتند : چرا . فرمود : «یاد کردن بسیار از خداوند عز و جل » .

امام صادق علیه السلام :مردی خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت : بهترینِ اهل مسجد کیست؟ فرمود : «آن که بیشتر خدا را یاد کند» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :اِعلَموا أنَّ الجِهادَ الأَکبَرَ جِهادُ النَّفسِ ، فَاشتَغِلوا بِجِهادِ أنفُسِکُم تَسعَدوا ، وَارفُضُوا القالَ وَالقیلَ تَسلَموا ، وأکثِروا ذِکرَ اللّهِ تَغنَموا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :قَد أبلَغَ اللّهُ عز و جل إلَیکُم بِالوَعدِ ، وفَصَّلَ لَکُمُ القَولَ ، وعَلَّمَکُمُ السُّنَّةَ ، وشَرَحَ لَکُمُ المَناهِجَ ؛ لِیُزیحَ العِلَّةَ ، وحَثَّ عَلَی الذِّکرِ ، ودَلَّ عَلَی النَّجاةِ ، وإنَّهُ مَنِ انتَصَحَ للّهِِ وَاتَّخَذَ قَولَهُ دَلیلاً هَداهُ لِلَّتی هِیَ أقوَمُ ، ووَفَّقَهُ لِلرَّشادِ ، وسَدَّدَهُ ویَسَّرَهُ لِلحُسنی ، فَإِنَّ جارَ اللّهِ آمِنٌ مَحفوظٌ ، وعَدُوَّهُ خائِفٌ مَغرورٌ ، فَاحتَرِسوا مِنَ اللّهِ عز و جلبِکَثرَةِ الذِّکرِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن کِتابِهِ إلی مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ ـ: فَإِنَّ أحَبَّ إخوانی إلیَّ أکثَرُهُم للّهِِ ذِکرا ، وأشَدُّهُم مِنهُ خَوفا . وأنَا أرجو أن تَکونَ مِنهُم إن شاءَ اللّهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّ أولِیاءَ اللّهِ لَأَکثرُ النّاسِ لَهُ ذِکرا ، وأدوَمُهُم لَهُ شُکرا ، وأعظَمُهُم عَلی بَلائِهِ صَبرا . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إنَّ مِن أحَبِّ عِبادِ اللّهِ إلَیهِ عَبدا أعانَهُ اللّهُ عَلی نَفسِهِ ، فَاستَشعَرَ ⁽⁵⁾الحُزنَ ، وتَجَلبَبَ ⁽⁶⁾الخَوفَ ، فَزَهَرَ مِصباحُ الهُدی فی قَلبِهِ ، وأعَدَّ القِری لِیَومِهِ النّازِلِ بِهِ ، فَقَرَّبَ عَلی نَفسِهِ البَعیدَ ، وهَوَّنَ الشَّدیدَ ، نَظَرَ فَأَبصَرَ ، وذَکَرَ فَاستَکثَرَ . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :بدانید که جهاد بزرگ ، جهاد با نفس است . پس به جهاد با نفس های خویش بپردازید تا سعادتمند شوید و قیل و قال را وا نهید تا به سلامت مانید ، و خدا را بسیار یاد کنید تا سود برید .

امام علی علیه السلام :خداوند عز و جل پیام را به شما ابلاغ کرده و حقیقت را برایتان روشن ساخته و راه و رسم را به شما آموخته و راه ها را برایتان هویدا کرده است تا عذر و بهانه را از میان بردارد ، و به یاد او کردن [و دوری از غفلت] ، تشویق کرده و راه نجات را نشان داده است . هر کس پند خداوند را گوش کند و سخن او را راه نمای خود گیرد ، خداوند ، به درست ترین راه ، ره نمونش می شود و به طریق حق ، توفیقش می دهد و راه نمایی می کند و او را برای کار نیک ، آماده می سازد ؛ زیرا پناهنده به خدا در امان و محفوظ است و دشمن او ، ترسان و فریب خورده است . پس با بسیاری یاد [خدا] خویشتن را از [عذاب] خداوند نگه دارید .

امام علی علیه السلامـ از نامه ایشان به محمّد بن ابی بکر ـ: محبوب ترینِ برادرانم نزد من ، آن کس است که بیشتر به یاد خدا باشد و از خداوند ، بیشتر بترسد ، و من امیدوارم که تو ـ به خواست خدا ـ از جمله ایشان باشی .

امام علی علیه السلام :اولیای خداوند ، بیش از هر کس به یاد خدا هستند و پیوسته ، او را سپاس می گویند و بر بلای او شکیباترین اند .

امام علی علیه السلام :از جمله محبوب ترینِ بندگان خدا نزد او ، آن بنده ای است که خداوند ، او را در برابر نفسش یاری کرده است ، و او جامه اندوه در پوشیده و ردای ترس [از خدا] به تن کرده است . پس چراغ هدایت در دلش روشن شده و برای آن روزی که میهمان او می شود (مرگ و پس از مرگ) ، سفره پذیرایی (اعمال صالح) را آماده ساخته و دور (یعنی مرگ و قیامت) را نزدیک می بیند و سختی ها را بر خود آسان کرده ، می نگرد و می بیند ، و [خدا را ]یاد می کند و فراوانْ یاد می کند .

.

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ بَعدَ صَلاةِ العِشاءِ ـ: اللّهُمَّ اجعَلنی مِمَّن یُکثِرُ ذِکرَکَ ، ویُتابِعُ شُکرَکَ ، ویَلزَمُ عِبادَتَکَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ المُؤمنِ ـ: خاشِعا قَلبُهُ ، ذاکِرا رَبَّهُ . . . مُحکَما أمرُهُ ، کَثیرا ذِکرُهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :المُؤمِنُ . . . وَقورٌ ذَکورٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ مِمّا کانَ یوصی بِهِ أصحابَهُ ـ: اُوصیکُم بِالخَشیَةِ مِنَ اللّهِ فِی السِّرِّ وَالعَلانِیَةِ . . . وَلیَکُن نَظَرُکُم عِبَرا ، وصَمتُکُم فِکرا ، وقَولُکُم ذِکرا . ⁽⁴⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ فی ذِکرِ صِفاتِ شیعَةِ أهلِ البَیتِ علیهم السلام ـ: ما کانوا یُعرَفونَ . . . إلّا بِالتَّواضُعِ ، وَالتَّخَشُّعِ ، وَالأَمانَةِ ، وکَثرَةِ ذِکرِ اللّهِ . ⁽⁵⁾

الإمام الباقر أو الإمام الصادق علیهماالسلام :أکثِروا مِنَ التَّهلیلِ وَالتَّکبیرِ ؛ فَإِنَّهُ لَیسَ شَیءٌ أحَبَّ إلَی اللّهِ عز و جل مِنَ التَّهلیلِ وَالتَّکبیرِ . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلامـ از دعای ایشان پس از نماز عشا ـ: بار خدایا ! مرا از آنانی قرار ده که فراوان یاد تو می کنند و پیاپی ، سپاسِ تو می گویند و پیوسته به عبادت تو می پردازند .

امام علی علیه السلامـ در توصیف مؤمن ـ: دلش خاشع است ، پروردگارش را یاد می کند ... کارش استوار است و بسیار ذکر می گوید .

امام علی علیه السلام :مؤمن ... باوقار و همواره به یاد خداست .

امام علی علیه السلامـ از اندرزهایی که به یارانش می داد ـ: شما را به ترس از خدا در نهان و آشکار ، سفارش می کنم ... و باید نگاه کردنتان ، عبرت آموز باشد و سکوتتان ، توأم با اندیشیدن و سخنتان ، یاد خدا باشد .

امام علی علیه السلامـ در بیان صفات پیروان اهل بیت علیهم السلام ـ: شناخته نمی شوند ... مگر با فروتنی و خاکساری و امانتداری و بسیار یاد خدا بودن .

امام باقر یا امام صادق علیهماالسلام :ذکر «لا إله إلّا اللّه » و«اللّه أکبر» را بسیار بگویید ؛ زیرا هیچ چیز نزد خداوند عز و جل محبوب تر از گفتن «لا إله إلّا اللّه » و «اللّه أکبر» نیست .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ لَمّا قیلَ لَهُ مَن أکرَمُ الخَلقِ عَلَی اللّهِ ؟ ـ: أکثَرُهُم ذِکرا للّهِِ ، وأعمَلُهُم بِطاعَتِهِ . ⁽¹⁾

الکافی عن ابن القدّاح عن الإمام الصادق علیه السلام :ما مِن شَیءٍ إلّا ولَهُ حَدٌّ یَنتَهی إلَیهِ إلَا الذِّکرَ ؛ فَلَیسَ لَهُ حَدٌّ یَنتَهی إلَیهِ ، فَرَضَ اللّهُ عز و جل الفَرائِضَ فَمَن أدّاهُنَّ فَهُوَ حَدُّهُنَّ ، وشَهرَ رَمضانَ فَمَن صامَهُ فَهُوَ حَدُّهُ ، والحَجَّ فَمَن حَجَّ فَهُوَ حَدُّهُ ، إلَا الذِّکرَ ؛ فَإِنَّ اللّهَ عز و جللَم یَرضَ مِنه بِالقَلیلِ ، ولَم یَجعَل لَهُ حَدّا یَنتَهی إلَیهِ. ثُمَّ تَلا هذِهِ الآیَةَ : «یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اذْکُرُواْ اللَّهَ ذِکْرًا کَثِیرًا * وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً» ⁽²⁾. فَقالَ : لَم یَجعَلِ اللّهُ عز و جل لَهُ حَدّا یَنتَهی إِلَیهِ . قالَ : وکانَ أبی علیه السلام کَثیرَ الذِّکرِ ، لَقَد کُنتُ أمشی مَعَهُ وإنَّهُ لَیَذکُرُ اللّهَ ، وآکُلُ مَعَهُ الطَّعامَ وإنَّهُ لَیَذکُرُ اللّهَ ، ولَقَد کانَ یُحَدِّثُ القَومَ وما یَشغَلُهُ ذلِکَ عن ذِکرِ اللّهِ ، وکُنتُ أری لِسانَهُ لازِقا بِحَنَکِهِ یَقولُ : لا إلهَ إلَا اللّهُ . وکانَ یَجمَعُنا فَیَأمُرُنا بِالذِّکرِ حَتّی تَطلُعَ الشَّمسُ . ویَأمُرُ بِالقِراءَةِ مَن کانَ یَقرَأُ مِنّا ومَن کانَ لا یَقرَأُ مِنّا أَمَرَهُ بِالذِّکرِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :أنصِفِ النّاسَ مِن نَفسِکَ ، وواسِهِم فی مالِکَ ، وَارضَ لَهُم بِما تَرضی لِنَفسِکَ ، وَاذکُرِ اللّهَ کَثیرا ، وإیّاکَ وَالکَسَلَ والضَّجَرَ . ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به این پرسش که : گرامی ترینِ بندگان نزد خداوند کیست؟ ـ: آن که بیشتر به یاد خدا باشد و در طاعت او بیشتر بکوشد .

الکافیـ به نقل از ابن قدّاح ـ: امام صادق علیه السلام فرمود : «هر چیزی حدّ و مرزی دارد که در آن جا به پایان می رسد ، مگر یاد خدا که آن را حدّ و مرزی پایان پذیر نیست . خداوند عز و جل فرایض را واجب گردانید و هر کس آنها را به جای آورَد ، همان ، حدّ آنهاست . ماه رمضان را واجب گردانید و هر کس این ماه را روزه بدارد ، همان ، حدّ اوست . حج را واجب گردانید و هر کس حج بگزارد ، همان ، حدّ اوست ؛ بجز یاد خدا که خداوند عز و جل به اندک از آن رضایت نداده و برایش حدّی که در آن جا پایان پذیرد ، قرار نداده است» . سپس این آیه را تلاوت فرمود : «ای کسانی که ایمان آورده اید ! خدا را بسیار یاد کنید ، و بام و شام ، او را به پاکی بستایید» . سپس فرمود : «خداوند عز و جل برای ذکر ، حدّی پایان پذیر ، قرار نداده است . پدرم [امام زین العابدین علیه السلام ] بسیار [خدا را] یاد می کرد . من به همراه او می رفتم و او یاد خدا می کرد . با او غذا می خوردم و می دیدم که خدا را یاد می کند . با مردم ، سخن (/برایشان حدیث) می گفت ؛ ولی این کار ، او را از یاد خدا باز نمی داشت . من زبانش را می دیدم که پیوسته به کامش چسبیده و لا إله إلّا اللّه می گوید . ما را جمع می کرد و دستور می داد تا طلوع آفتاب ، ذکر بگوییم و به هر یک از ما که قرآن خواندن بلد بودیم ، می فرمود که قرآن بخوانیم و به آن که قرآن خواندن نمی دانست ، دستور می داد ذکر بگوید .

امام صادق علیه السلام :با مردم ، به انصاف باش و در دارایی خود ، شریکشان گردان و برای ایشان ، آن بپسند که برای خود می پسندی ، و خدا را فراوان یاد کن و از تنبلی و بی حوصلگی بپرهیز .

.

عنه علیه السلام :قالَ اللّهُ عز و جل لِموسی علیه السلام : اِجعَل لِسانَکَ مِن وَراءِ قَلبِکَ تَسلَم ، وأکثِر ذِکری بِاللَّیلِ وَالنَّهارِ . ⁽¹⁾

الکافی عن علیّ بن عیسی رفعه :إنَّ موسی علیه السلام ناجاهُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی ، فَقالَ لَهُ فی مُناجاتِهِ : یا موسی . . . أکثِر ذِکری بِاللَّیلِ وَالنَّهارِ تَغنَم . ⁽²⁾

إرشاد القلوب :کانَ مِمّا ناجی بِهِ الباری تَعالی داوودَ علیه السلام : . . . یا داوودُ! إذا جَنَّ عَلَیکَ اللَّیلُ فَانظُر إلَی ارتِفاعِ النُّجومِ فِی السَّماءِ، وسَبِّحنی وأکثِر مِن ذِکری ، حَتّی أذکُرَکَ . ⁽³⁾

راجع : ص ۹۸ (خصائص الذکر / أفضل الأعمال) وص ۱۱۲ (من یعدّ کثیر الذکر) .

۱ / ۲الحَثُّ عَلی ذِکرِ اللّهِ فی کُلِّ حالٍالکتاب«إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَـفِ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ لَایَـتٍ لِّأُوْلِی الْأَلْبَـبِ * الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَـمًا وَقُعُودًا وَعَلَی جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَـذَا بَـطِلاً سُبْحَـنَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ» . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۲ ترغیب به یاد خدا در همه احوال

امام صادق علیه السلام :خداوند عز و جل به موسی علیه السلام فرمود : «زبانت را در پسِ دلت قرار ده تا به سلامت مانی ، و شب و روز ، فراوان از من یاد کن» .

الکافیـ به نقل از علی بن عیسی ، که سند حدیث را به یکی از اهل بیت علیهم السلام رسانده است ـ: خداوند ـ تبارک و تعالی ـ با موسی علیه السلام مناجات کرد و در مناجاتش به او فرمود : «ای موسی ! ... شب و روز ، مرا بسیار یاد کن تا سود بَری» .

إرشاد القلوب :از جمله سخنانی که آفریدگار متعال در گفتگویش با داوود علیه السلام فرمود ، این بود که : « ... ای داوود! چون شب بر تو فرا رسد ، به برآمدن ستارگان در آسمان ، بنگر و مرا به پاکی بستای و فراوان ، مرا یاد کن تا من نیز تو را یاد کنم» .

ر . ک : ص ۹۹ (ویژگی های یاد خدا / برترینِ اعمال) . و ص ۱۱۳ (کسانی آنان که بسیار یاد کننده خدا به شمار می آیند) .

۱ / ۲ترغیب به یاد خدا در همه احوالقرآن«مسلّماً در آفرینش آسمان ها و زمین، و در پیِ یکدیگر آمدن شب و روز، برای خردمندان ، نشانه هایی [ قانع کننده ] است ؛ همانان که خدا را [ در همه احوال ] ایستاده و نشسته، و به پهلو آرمیده ، یاد می کنند و در آفرینش آسمان ها و زمین می اندیشند [ که: ] «پروردگارا ! اینها را بیهوده نیافریده ای. منزّهی تو! پس ما را از عذابِ آتش دوزخ ، در امان بدار»» .

.

«فَإِذَا قَضَیْتُمُ الصَّلَوةَ فَاذْکُرُواْ اللَّهَ قِیَـمًا وَقُعُودًا وَعَلَی جُنُوبِکُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنتُمْ فَأَقِیمُواْ الصَّلَوةَ إِنَّ الصَّلَوةَ کَانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتَـبًا مَّوْقُوتًا» . ⁽¹⁾

الحدیثمعانی الأخبار عن أبی بصیر :سَأَلتُ أَبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «اتَّقُواْ اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ» ⁽²⁾، قالَ : یُطاعُ فَلا یُعصی ، ویُذکَرُ فَلا یُنسی ، ویُشکَرُ فَلا یُکفَرُ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :سَأَلَ مُوسی علیه السلام رَبَّهُ . . . قالَ : یا رَبِّ ، أیُّ عِبادِکَ أتقی ؟ قالَ : الَّذی یَذکُرُ ولا یَنسی . ⁽⁴⁾

عدّة الداعی عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أربَعٌ لا یُصیبُهُنَّ إلّا مؤمِنٌ : الصَّمتُ ؛ وهُوَ أوَّلُ العِبادَةِ ، وَالتَّواضُعُ للّهِِ سُبحانَهُ وتَعالی ، وذِکرُ اللّهِ عَلی کُلِّ حالٍ ، وقِلَّةُ الشَّیءِ ـ یَعنی قِلَّةَ المالِ ـ . ⁽⁵⁾

تاریخ الطبری عن ابن عبّاس :سَأَلَ موسی علیه السلام رَبَّهُ عز و جل فَقالَ : أی رَبِّ ، أیُّ عِبادِکَ أحَبُّ إلَیکَ ؟ قالَ : الَّذی یَذکُرُنی ولا یَنسانی . ⁽⁶⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی ذِکرِ حَدیثِ مِعراجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ: قالَ اللّهُ تَعالی : . . . یا أحمدُ ، إن أحبَبتَ أن تَکونَ أورَعَ النّاسِ فَازهَد فِی الدُّنیا وَارغَب فِی الآخِرَةِ . فَقالَ : إلهی ، کَیفَ أزهَدُ فِی الدُّنیا؟ فَقالَ : خُذ مِنَ الدُّنیا حَفنا مِنَ الطَّعامِ والشَّرابِ وَاللِّباسِ ، ولا تَدَّخِر لِغَدٍ ، ودُم عَلی ذِکری . قالَ اللّهُ عز و جل : . . . یا أحمَدُ ، هَل تَدری أیُّ عَیشٍ أهنَأُ وأیُّ حَیاةٍ أبقی ؟ قالَ : اللّهُمَّ لا . قالَ : أمَّا العَیشُ الهَنِیءُ فَهُوَ الَّذی لا یَفتُرُ صاحِبُهُ عَن ذِکری ، ولا یَنسی نِعمَتی ، ولا یَجهَلُ حَقّی ، یَطلُبُ رِضایَ لَیلَهُ ونَهارَهُ . ⁽⁷⁾

.

«و چون نماز را به جای آوردید، خدا را [ در همه حال ] ایستاده و نشسته و بر پهلوآرمیده، یاد کنید. پس چون آسوده خاطر شدید، نماز را [ به طور کامل ] به پا دارید؛ زیرا نماز بر مؤمنان، در اوقات معیّن ، مقرّر شده است» .

حدیثمعانی الأخبارـ به نقل از ابو بصیر ـ: از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جل پرسیدم : «از خدا پروا کنید ، چنان که حقّ پروا کردن از اوست» . فرمود : «یعنی این که فرمانش بُرده شود و نافرمانی نشود ، و همواره به یاد باشد و فراموش نشود ، و سپاس گزاری شود و ناسپاسی نگردد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :موسی علیه السلام از پروردگارش پرسید ... و گفت : ای پروردگار ! پرهیزگارترینِ بندگانت کیست؟ فرمود : «کسی که به یاد من باشد و فراموشم نکند» .

عدّة الداعی :پیامبر خدا فرمود : «چهار چیز است که جز مؤمن ، کسی به آنها دست نمی یابد : سکوت که آغازینْ عبادت است ؛ فروتنی برای خداوند پاک و بلندمرتبه ؛ یاد کردن خدا در همه حال ؛ و کم چیز بودن» یعنی دارایی اندک داشتن .

تاریخ الطبریـ به نقل از ابن عبّاس ـ: موسی علیه السلام از پروردگارش عز و جلپرسید و گفت : ای پروردگار من ! کدام بنده ات نزد تو محبوب تر است ؟ فرمود : «آن که به یاد من باشد و فراموشم نکند» .

امام علی علیه السلامـ در بیان حدیث معراج پیامبر صلی الله علیه و آله ـ: خداوند عز و جلفرمود : «... ای احمد! اگر دوست داری که پارساترینِ انسان ها باشی ، پس به دنیا زاهد و به آخرت ، راغب باش» . پیامبر صلی الله علیه و آله گفت : خداوندا ! چگونه نسبت به دنیا زاهد باشم؟ فرمود : «از دنیا مُشتی آب و غذا و لباس بردار و برای فردا اندوخته مکن و همواره به یاد من باش» . خداوند عز و جل فرمود : « ... ای احمد ! آیا می دانی که کدام زندگی ، گواراتر و کدام حیات ، ماندگارتر است؟» . پیامبر صلی الله علیه و آله گفت : بار خدایا ! نه . فرمود : «زندگی گوارا ، آن زندگی ای است که صاحبش از یادکردِ من ، سست نشود و نعمت مرا فراموش نکند و حقّ مرا نادیده نگیرد و شب و روز ، خشنودی مرا بجوید» .

.

عنه علیه السلامـ مِن وَصِیَّتِهِ لِابنِهِ الحَسَنِ علیه السلام ـ: کُن للّهِِ ذاکِرا عَلی کُلِّ حالٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :عَلَیکَ بِلُزومِ الحَلالِ ، وحُسنِ البِرِّ بِالعِیالِ ، وذِکرِ اللّهِ فی کُلِّ حالٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :المُؤمِنُ دائِمُ الذِّکرِ ، کَثیرُ الفِکرِ ، عَلَی النَّعماءِ شاکِرٌ ، وفِی البَلاءِ صابِرٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :بِدَوامِ ذِکرِ اللّهِ تَنجابُ ⁽⁴⁾الغَفلَةُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مُداوَمَةُ الذِّکرِ خُلصانُ الأَولِیاءِ ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلامـ از سفارش ایشان به پسرش امام حسن علیه السلام ـ: در همه حال ، به یاد خدا باش .

امام علی علیه السلام :بر تو باد چنگ زدن به حلال ، خوش رفتاری با خانواده ، و یاد خدا در همه حال !

امام علی علیه السلام :مؤمن ، همواره به یاد خداست ، بسیار می اندیشد ، بر نعمتْ سپاس گزار است و در گرفتاری ، شکیباست .

امام علی علیه السلام :با مداومت بر یاد خداست که غفلت ، زدوده می شود .

امام علی علیه السلام :مداومت بر یاد خدا ، دوست صمیمی اولیاست .

.

عنه علیه السلامـ مِن وَصِیَّتِهِ لِکُمَیلِ بنِ زِیادٍ ـ: یا کُمَیلُ ، إنَّ ذُنوبَکَ أکثَرُ مِن حَسَناتِکَ ، وغَفلَتَکَ أکثَرُ مِن ذِکرِکَ ، ونِعَمَ اللّهِ عَلَیکَ أکثَرُ مِن عَمَلِکَ . یا کُمَیلُ ، إنَّکَ لا تَخلو مِن نِعَمِ اللّهِ عِندَکَ وعافِیَتِهِ إیّاکَ ، فَلا تَخلُ مِن تَحمیدِهِ ، وتَمجیدِهِ ، وتَسبیحِهِ ، وتَقدیسِهِ ، وشُکرِهِ ، وذِکرِهِ عَلی کُلِّ حالٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ المَعروفِ بدُعاءِ کُمَیلٍ ـ: یا رَبِّ یا رَبِّ یا رَبِّ ، أسأَ لُکَ بِحَقِّکَ وقُدسِکَ ، وأعظَمِ صِفاتِکَ وأسمائِکَ ، أن تَجعَلَ أوقاتی مِنَ اللَّیلِ وَالنَّهارِ بِذِکرِکَ مَعمورَةً ، وبِخِدمَتِکَ مَوصولَةً ، وأعمالی عِندَک مَقبولَةً ، حَتّی تَکونَ أعمالی وأورادی کُلُّها وِردا واحِدا ، وحالی فی خِدمَتِکَ سَرمَدا . یا سَیِّدی یا مَن عَلَیهِ مُعَوَّلی ، یا مَن إلَیهِ شَکَوتُ أحوالی ، یا رَبِّ یا رَبِّ ، قَوِّ عَلی خِدمَتِکَ جَوارِحی ، وَاشدُد عَلَی العَزیمَةِ جَوانِحی ، وهَب لِیَ الجِدَّ فی خَشیَتِکَ ، وَالدَّوامَ فِی الاِتِّصالِ بِخِدمَتِکَ ، حَتّی أسرَحَ إلَیکَ فی مَیادینِ السّابِقینَ ، واُسرِعَ إلَیکَ فِی البارِزینَ ، وأَشتاقَ إلی قُربِکَ فِی المُشتاقینَ ، وأَدنُوَ مِنکَ دُنُوَّ المُخلِصینَ ، وأَخافَکَ مَخافَةَ الموقِنینَ ، وأجتَمِعَ فی جِوارِکَ مَعَ المُؤمِنینَ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لِیَکُن أحَدُکُم رَطبا مِن ذِکرِ رَبِّهِ ، فَلا تَکُن مِنَ الغافِلینَ . ⁽³⁾

مسند ابن حنبل عن عبد اللّه بن بسر :أتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله أعرابِیّانِ ، فَقالَ أحَدُهُما : مَن خَیرُ الرِّجالِ یا مُحَمَّدُ؟ قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : مَن طالَ عُمرُهُ، وحَسُنَ عَمَلُهُ . وقالَ الآخَرُ : إنَّ شَرائِعَ الإسلامِ قَد کَثُرَت عَلَینا ، فَبابٌ نَتَمَسَّکُ بِهِ جامِعٌ . قالَ : لا یَزالُ لِسانُکَ رَطبا مِن ذِکرِ اللّهِ عز و جل . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلامـ از سفارش ایشان به کمیل بن زیاد ـ: ای کمیل! گناهان تو بیش از کارهای نیک توست ، و غفلتت بیش از متذکّر بودنت ، و نعمت های خدا به تو بیش از عمل توست . ای کمیل! تو از نعمت های خدا و عافیت او بر کنار نیستی . پس هیچ گاه از ستایشگویی او و یاد کردنش به بزرگی و پاکی و قداست ، و از سپاس گزاری اش ، برکنار مباش و همواره او را یاد کن .

امام علی علیه السلامـ از دعای ایشان ، معروف به «دعای کمیل» ـ: ای پروردگار ، ای پروردگار ، ای پروردگار ! به حقّ تو و به مقام قُدست ، و به بزرگ ترین صفات و نام هایت ، از تو درخواست می کنم که اوقات شب و روز مرا به یاد خودت ، آباد گردانی و پیوسته ، در خدمت خودت قرارم دهی و اعمالم را به درگاهت بپذیری تا آن که همه اعمال و اَورادم یک وِرد شوند و تا ابد ، در خدمت تو باشم . سرورم ، ای آن که تکیه ام به اوست ، ای آن که از احوال خویش به او شِکوه می کنم ، ای پروردگار ، ای پروردگار! اندام های مرا در خدمت به خودت ، نیرومند گردان و دلم را در عقیده ، استوار بدار و در ترس از خودت ، به من کوشایی بخش و پیوسته مرا در خدمت خویش بدار ، تا در میدان های مسابقه دهندگان ، به سوی تو بدوانم و در میان پیشی گیرندگان به کوی تو بشتابم و در میان مشتاقان ، شوق نزدیک شدن به تو ، جانم را فرا گیرد و چونان نزدیک شدن اخلاص مندان ، به تو نزدیک شوم و آن سان که اهل یقین از تو می ترسند ، از تو بترسم و در کنار و پناه تو ، با مؤمنانْ گِرد آیم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر یک از شما باید از یاد پروردگارش تَر و تازه باشد . بنا بر این ، از غافلان مباش .

مسند ابن حنبلـ به نقل از عبد اللّه بن بُسر ـ: دو بادیه نشین به نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند . یکی از آن دو گفت : ای محمّد ! بهترینِ مردان ، چه مردی است ؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «آن مردی که عمرش دراز و کردارش نیک باشد» . دیگری گفت : احکام اسلام بر ما افزون شده است . دستور العملی بده که جامع باشد و ما به آن ، چنگ زنیم . فرمود : «همواره زبانت از یاد خداوند عز و جل تَر و تازه باشد» .

.

کنز العمّال عن معاذ :آخِرُ کَلامٍ فارَقتُ عَلَیهِ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله أن قُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، أیُّ العَمَلِ خَیرٌ وأقرَبُ إلَی اللّهِ؟ قالَ : أن تُمسِیَ وتُصِبحَ ولِسانُکَ رَطبٌ مِن ذِکرِ اللّهِ عز و جل . ⁽¹⁾

الزهد لابن مبارک عن عبد اللّه بن بسر :قالَ رَجُلٌ : یا رَسولَ اللّهِ! أیُّ العَمَلِ أفضَلُ؟ قالَ : لا یَزالُ لِسانُکَ رَطبا مِن ذِکرِ اللّهِ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَرَرتُ لَیلَةَ اُسرِیَ بی بِرَجُلٍ مَغیبٍ فی نورِ العَرشِ ؛ فَقُلتُ : مَن هذا! مَلَکٌ؟ قیلَ : لا ، قُلتُ : نَبِیٌّ؟ قیلَ : لا ، قُلتُ : مَن هُوَ؟ قالَ : هذا رَجُلٌ کانَ فِی الدُّنیا لِسانُهُ رَطبا مِن ذِکرِ اللّهِ ، وقَلبُهُ مُعَلَّقا بِالمَساجِدِ ، ولَم یَستَسِبَّ ⁽³⁾لِوالِدَیهِ قَطُّ . ⁽⁴⁾

صحیح ابن حبّان عن معاذ بن جبل :سَأَلتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أیُّ الأَعمالِ أحَبُّ إلَی اللّهِ ؟ قالَ : أن تَموتَ ولِسانُکَ رَطبٌ مِن ذِکرِ اللّهِ . ⁽⁵⁾

.

کنز العمّالـ به نقل از مُعاذ ـ: آخرین سخنی که با آن از پیامبر خدا جدا شدم ، این بود که گفتم : ای پیامبر خدا ! کدام عمل ، بهتر و نزد خداوند ، مقرّب تر است ؟ فرمود : «این که صبح و شام ، زبانت از یاد خداوند عز و جل تَر و تازه باشد» .

الزهد ، ابن مبارکـ به نقل از عبد اللّه بن بُسر ـ: مردی گفت : ای پیامبر خدا ! کدام عمل ، برتر است؟ فرمود : «این که زبانت ، پیوسته از یاد خدا تَر و تازه باشد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شبی که مرا به معراج بردند ، به مردی برخوردم که در نور عرش ، گُم بود . گفتم : این کیست ؟ فرشته است؟ گفته شد : «نه» . گفتم : پیامبر است؟ گفته شد : «نه» . گفتم : او کیست؟ گفتند : «این ، مردی است که در دنیا زبانش از یاد خدا تَر و تازه ، و دلش آویخته به مسجدها بود و هرگز برای پدر و مادرش ناسزا نخرید» . ⁽¹⁾

صحیح ابن حِبّانـ به نقل از مُعاذ بن جبل ـ: از پیامبر خدا پرسیدم : کدامین اعمال نزد خدا محبوب تر است ؟ فرمود : «این که تا دَم مرگ ، زبانت از یاد خدا تَر و تازه باشد» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ الَّذینَ لا تَزالُ ألسِنَتُهُم رَطبَةً مِن ذِکرِ اللّهِ ، یَدخُلُ أحَدُهُمُ الجَنَّةَ وهَوُ یَضحَکُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَنزِل بِأَحَدِکُمُ المَوتُ إلّا وفُوهُ رَطبٌ مِن ذِکرِ اللّهِ ، لا یَخلُوَنَّ قَلبُ أحَدِکُم أبَدا مِن ذِکرِ اللّهِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: أفضَلُ الأَعمالِ أن تَموتَ ولِسانُکَ رَطبٌ بِذِکرِ اللّهِ سُبحانَهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لِسانُ البَرِّ مُستَهتَرٌ ⁽⁴⁾بِدَوامِ الذِّکرِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: مُخُّ الإیمانِ التَّقوی وَالوَرَعُ ، وهُما مِن أفعالِ القُلوبِ ، وأَحسَنُ أفعالِ الجَوارِحِ ألّا تَزالَ مالِئا فاکَ بِذِکرِ اللّهِ سُبحانَهُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: اللّهُمَّ وَاجعَلنی مِنَ الَّذینَ یُسَبِّحونَ لَکَ آناءَ اللَّیلِ وَالنَّهارِ لا یَفتُرونَ . ⁽⁷⁾ اللّهُمَّ وَاجعَلنی مِنَ الَّذینَ لا یَمَلّونَ ذِکرَکَ، ولا یَسأَمونَ عَن عِبادَتِکَ، ویُسَبِّحونَ لَکَ ولَکَ یَسجُدونَ . اللّهُمَّ وَاجعَلنی مِنَ الَّذینَ یَذکُرونَکَ قِیاما وقُعودا وعَلی جُنوبِهِم . ⁽⁸⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آنان که زبان هایشان پیوسته از یاد خدا تَر و تازه باشد ، هر یک از ایشان ، خندانْ وارد بهشت می شوند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مبادا مرگ به سراغ یکی از شما بیاید ، مگر آن که دهانش از یاد خدا تَر و تازه باشد ! مبادا دل هر یک از شما از یاد خدا تهی باشد !

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: برترینِ اعمال ، این است که تا دمِ مرگ ، زبانت به یاد خداوند پاک ، تَر و تازه باشد .

امام علی علیه السلام :زبانِ نیکوکاران ، شیفته مداومت بر یاد خداست .

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: مغز ایمان ، پرهیزگاری و پارسایی است ، و این دو از اعمال دل اند . بهترین اعمال جوارح ، این است که همواره ، دهانت را به ذکر خداوند پاک ، پُر کنی .

امام علی علیه السلامـ در دعا ـ: بار خدایا ! مرا از آنانی قرار ده که در اوقات شب و روز ، تسبیح تو را می گویند و سست نمی شوند . بار خدایا ! مرا از آنانی قرار ده که از یاد تو خسته نمی شوند و از عبادتت به ستوه نمی آیند و پیوسته ، تو را تسبیح می گویند و سجده ات می کنند . بار خدایا ! مرا از آنانی قرار ده که ایستاده و نشسته و خفته ، تو را یاد می کنند .

.

الزهد لابن مبارک عن عبد اللّه بن سلام :إِنَّ مُوسی صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ قالَ لِرَبِّهِ عز و جل : یا رَبِّ! مَا الشُّکرُ الَّذِی یَنبَغی لَکَ ؟ قال : یا مُوسی ! لا یَزالُ لِسانُکَ رَطبا مِن ذِکری . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إِنَّ أَبناءَ الآخِرَةِ . . . لا یَمَلّونَ مِن ذِکرِ اللّهِ . ⁽²⁾

مصباح الشریعةـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ: أَفضَلُ الوَصایا وأَلزَمُها أن لا تَنسی رَبَّکَ، وأَن تَذکُرَهُ دائِما ، ولا تَعصِیَهُ، وتَعبُدَهُ قاعِدا وقائِما ، ولا تَغتَرَّ بِنِعمَتِهِ ، وَاشکُرهُ أبَدا . ⁽³⁾

۱ / ۳الحَثُّ عَلی ذِکرِ اللّهِ فی کُلِّ مَکانٍرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اُذکُرِ اللّهَ حَیثُما کُنتَ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصِیَّتِهِ لِمَعاذِ بنِ جَبَلٍ ـ: اُوصیکَ بِتَقوَی اللّهِ ، وصِدقِ الحَدیثِ ، وَالوَفاءِ بِالعَهدِ . . . وَاذکُر رَبَّکَ عِندَ کُلِّ شَجَرٍ وحَجَرٍ . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۳ تشویق به یاد خدا در همه جا

الزهد ، ابن مبارکـ به نقل از عبد اللّه بن سلام ـ: موسی ـ که درودهای خداوند بر او باد ـ به پروردگارش عز و جل گفت : ای پروردگار من ! آن سپاسی که سزاوار توست ، چیست؟ فرمود : «ای موسی! این که زبانت ، پیوسته به ذکر من ، تَر و تازه باشد» .

امام باقر علیه السلام :آخرت گرایان ... از یاد خدا ، خسته و بیزار نمی شوند .

مصباح الشریعةـ در سخنی که به امام صادق علیه السلام نسبت داده شده است ـ: برترین و ضرورترین توصیه ها این است که : پروردگارت را فراموش نکنی و همواره به یاد او باشی و نافرمانی اش نکنی ، و ایستاده و نشسته ، او را بندگی نمایی و به نعمتش مغرور نشوی و همواره ، سپاس گزارش باشی .

۱ / ۳تشویق به یاد خدا در همه جاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر جا که هستی ، به یاد خدا باش .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارش به مُعاذ بن جبل ـ: سفارش می کنم تو را به خداپَروایی ، راستگویی ، وفای به عهد ... و این که در کنار هر درخت و سنگی به یاد پروردگارت باش .

.

عنه صلی الله علیه و آلهـ لِمِخنَفِ بنِ یَزیدٍ ـ: یا مِخنَفُ . . . اُذکُرِ اللّهَ عِندَ کُلِّ حَجَرٍ ومَدَرٍ ⁽¹⁾، یَشهَدُ لَکَ یَومَ القِیامَةِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا أبا بَکرٍ ، إذا رَأَیتَ النّاسَ یُسارِعونَ فِی الدُّنیا فَعَلَیکَ بِالآخِرَةِ ، وَاذکُرِ اللّهَ عِندَ کُلِّ حَجَرٍ ومَدَرٍ یَدعوکَ ⁽³⁾إذا ذَکَرتَهُ ، ولا تُحَقِّرَنَّ أحَدا مِنَ المُسلِمینَ ؛ فَإِنَّ صَغِیرَ المُسلِمینَ عِندَ اللّهِ کَبیرٌ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اُذکُرُوا اللّهَ فی کُلِّ مَکانٍ فَإِنَّهُ مَعَکُم . ⁽⁵⁾

لقمان علیه السلامـ لِابنِهِ وهُوَ یَعِظُهُ ـ: یا بُنَیَّ ، أقِلَّ الکَلامَ ، وَاذکُرِ اللّهَ عز و جل فی کُلِّ مَکانٍ ؛ فَإِنَّهُ قَد أنذَرَکَ ، وحَذَّرَکَ ، وبَصَّرَکَ ، وعَلَّمَکَ . ⁽⁶⁾

۱ / ۴ذِکرُ اللّهِ حَسَنٌ عَلی کُلِّ حالٍالإمام الباقر علیه السلام :مَکتوبٌ فِی التَّوراةِ الَّتی لَم تُغَیَّر أنَّ موسی علیه السلام سَأَلَ رَبَّهُ فَقالَ : إلهی إنَّهُ یَأتی عَلَیَّ مَجالِسُ اُعِزُّکَ واُجِلُّکَ أن أذکُرَکَ فیها! فَقالَ : یا موسی ، إنَّ ذِکری حَسَنٌ عَلی کُلِّ حالٍ . ⁽⁷⁾

.

۱ / ۴ یاد خدا ، در همه حال ، نیکوست

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به مِخنَف بن یزید ـ: ای مِخنَف! ... نزد هر سنگ و کلوخی خدا را یاد کن تا روز قیامت ، به سود تو گواهی دهد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای ابو بکر ! هر گاه دیدی مردم در دنیا می شتابند ، تو به آخرت روی آور و خدا را نزد هر سنگ و کلوخی یاد کن ؛ زیرا هر گاه او را یاد کنی ، او نیز تو را یاد می کند . هرگز هیچ مسلمانی را کوچک مشمار ؛ زیرا کوچکِ مسلمانان هم نزد خدا بزرگ است .

امام علی علیه السلام :خدا را در هر مکانی یاد کنید ؛ زیرا او با شماست .

لقمان علیه السلامـ در اندرز به پسرش ـ: پسرم! کم سخن گو و خداوند عز و جل را در همه جا یاد کن ، که او به تو هشدار داده و بر حَذَرت داشته و بینایت نموده و آگاه و دانایت ساخته است .

۱ / ۴یاد خدا ، در همه حال ، نیکوستامام باقر علیه السلام :در توراتِ تحریف نشده ، نوشته شده است که موسی علیه السلام از پروردگارش پرسید و گفت : معبود من! گاه وضعیتی برایم پیش می آید که من ، تو را ارجمندتر و گرامی تر از آن می دانم که در آن وضعیت ، تو را یاد کنم! خداوند فرمود : «ای موسی! یاد من ، در هر حالی نیکوست» .

.

عنه علیه السلامـ لِمُحَمَّدِ بنِ مُسلِمٍ ـ: یا مُحَمَّدَ بنَ مُسلِمٍ ، لا تَدَعَنَّ ذِکرَ اللّهِ عَلی کُلِّ حالٍ ، ولَو سَمِعتَ المُنادِیَ یُنادی بِالأَذانِ وأنتَ عَلَی الخَلاءِ ، فَاذکُرِ اللّهَ عز و جلوقُل کَما یَقولُ المُؤَذِّنُ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لا بَأسَ بِذِکرِ اللّهِ وأنتَ تَبولُ ؛ فَإِنَّ ذِکرَ اللّهِ عز و جل حَسَنٌ عَلی کُلِّ حالٍ ، فَلا تَسأَم مِن ذِکرِ اللّهِ . ⁽²⁾

تهذیب الأحکام عن زرارة ومحمّد بن مسلم عن الإمام الباقر علیه السلام ، قال :قُلتُ : الحائِضُ وَالجُنُبُ یَقرَآنِ شَیئا؟ قالَ : نَعَم ، ما شاءا إلَا السَّجدَةَ ، ویَذکُرانِ اللّهَ تَعالی عَلی کُلِّ حالٍ . ⁽³⁾

راجع : ص ۴۲ (الحث علی ذکر اللّه فی کلّ حال) .

۱ / ۵فَضلُ الذّاکِرِالکتاب«إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِمَـتِ وَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَـتِ وَ الْقَـنِتِینَ وَ الْقَـنِتَـتِ وَ الصَّـدِقِینَ وَ الصَّـدِقَـتِ وَ الصَّـبِرِینَ وَالصَّـبِرَ تِ وَ الْخَـشِعِینَ وَ الْخَـشِعَـتِ وَالْمُتَصَدِّقِینَ وَ الْمُتَصَدِّقَـتِ وَ الصَّئمِینَ وَالصَّئِمَـتِ وَ الْحَـفِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَ الْحَـفِظَـتِ وَ الذَّ کِرِینَ اللَّهَ کَثِیرًا وَ الذَّ کِرَ تِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُم مَّغْفِرَةً وَ أَجْرًا عَظِیمًا» . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۵ جایگاه یادکننده خدا

امام باقر علیه السلامـ به محمّد بن مسلم ـ: ای محمّد بن مسلم ! یاد خدا را در هیچ حال وا مگذار . اگر در آبریزگاه بودی و بانگ اذان مؤذّن را شنیدی ، خدا را یاد کن و هر چه مؤذّن می گوید ، تو نیز بازگو .

امام صادق علیه السلام :در حال ادرار کردن هم ذکر خدا گفتن عیبی ندارد ؛ چرا که یاد خداوند عز و جل در هر حالی خوب است . بنا بر این ، از ذکر خدا خسته مشو .

تهذیب الأحکامـ به نقل از زراره و محمّد بن مسلم ـ: به امام [باقر علیه السلام ] گفتم : آیا حائض و جُنب ، می توانند قرآن بخوانند؟ فرمود : «آری ؛ هر اندازه خواستند ، بجز [آیات] سجده را ، و می توانند در هر شرایطی خدا را یاد کنند» .

ر . ک : ص ۴۳ (ترغیب به یاد کردن از خدا در همه احوال) .

۱ / ۵جایگاه یادکننده خداقرآن«مردان و زنان مسلمان، و مردان و زنان باایمان، و مردان و زنان عبادت پیشه، و مردان و زنان راستگو، و مردان و زنان شکیبا، و مردان و زنان فروتن، و مردان و زنان صدقه دهنده، و مردان و زنان روزه دار، و مردان و زنان پاک دامن، و مردان و زنانی که خدا را فراوان یاد می کنند، خدا برای [ همه ] آنان ، آمرزشی و پاداشی بزرگ ، فراهم ساخته است» .

.

«الَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لِأَبی رَزینٍ ـ: یا أبا رَزینٍ ، إذا خَلَوتَ فَحَرِّک لِسانَکَ بِذِکرِ اللّهِ عز و جل ، فَإِنَّکَ لا تَزالُ فی صَلاةٍ ما ذَکَرتَ رَبَّکَ ؛ إن کُنتَ فی عَلانِیَةٍ فَکَصَلاةِ العَلانِیَةِ ، وإن کُنتَ خالِیا فَکَصَلاةِ الخَلوَةِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَزالُ مُصَلِّیا قانِتا ما ذَکَرتَ اللّهَ قائِما وقاعِدا ، أو فی سوقِکَ ، أو فی نادیکَ ⁽³⁾، أو حَیثُ کُنتَ . ⁽⁴⁾

الإمام الباقر علیه السلام :لا یَزالُ المُؤمِنُ فی صَلاةٍ ما کانَ فی ذِکرِ اللّهِ عز و جل ؛ قائِما کانَ أو جالِسا أو مُضطَجِعا ، إنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ : «الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَـمًا وَقُعُودًا وَعَلَی جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَـذَا بَـطِلاً سُبْحَـنَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

«همان کسانی که بر نمازشان پایداری می کنند» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به ابو رَزین ـ: ای ابو رزین! هر گاه خلوت کردی ، زبانت را به ذکر خداوند عز و جل بجنبان ؛ زیرا تا زمانی که ذکر پروردگارت را بگویی ، پیوسته در حال نمازی . اگر در آشکار باشی ، مانند نمازِ آشکار است ، و اگر در خلوت باشی ، مانند نمازِ در خلوت است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تا زمانی که خدا را یاد کنی ، ایستاده باشی یا نشسته ، در بازار یا در انجمن و یا هر کجای دیگر که باشی ، پیوسته در حال نماز و عبادتی .

امام باقر علیه السلام :مؤمن ، تا زمانی که خدا را یاد کند ، ایستاده باشد یا نشسته و یا دراز کشیده ، پیوسته در حال نماز است . خداوند متعال می فرماید : «آنان که خدا را ، ایستاده و نشسته و به پهلو خفته ، یاد می کنند و در آفرینش آسمان ها و زمین می اندیشند ، [می گویند :] ای پروردگار ما ! تو این همه را بیهوده نیافریده ای . منزّهی تو! پس ما را از عذاب آتش [دوزخ] ، نگه دار» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ عز و جل : عَبدی ، أنَا عِندَ ظَنِّکَ بی ، وأنَا مَعَکَ إذا ذَکَرتَنی . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ عز و جل یَقولُ : أنَا مَعَ عَبدی إذا هُوَ ذَکَرَنی وتَحَرَّکَت بی شَفَتاهُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَکتوبٌ فِی التَّوراةِ الَّتی لَم تُغَیَّر أنَّ موسی علیه السلام سَأَلَ رَبَّهُ فَقالَ : یا رَبِّ ، أقَریبٌ أنتَ مِنّی فَاُناجِیَکَ ، أم بَعیدٌ فَاُنادِیَکَ ؟ فَأَوحی إلَیهِ : یا موسی ، أنَا جَلیسُ مَن ذَکَرَنی . فَقالَ موسی : فَمَن فی سِترِکَ یَومَ لا سِترَ إلّا سِترُکَ؟ فَقالَ : الَّذینَ یَذکُرونی فَأَذکُرُهُم ، ویَتَحابّونَ فِیَّ فَاُحِبُّهُم ، فَاُولئِکَ الَّذینَ إذا أرَدتُ أن اُصیبَ أهلَ الأَرضِ بِسوءٍ ذَکَرتُهُم فَدَفَعتُ عَنهُم بِهِم . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ موسَی بنَ عِمرانَ علیه السلام لَمّا ناجی رَبَّهُ قالَ : یا رَبِّ أبَعیدٌ أنتَ مِنّی فَاُنادِیَکَ ، أم قَریبٌ فاُناجِیَکَ ؟ فَأَوحَی اللّهُ جَلَّ جَلالُهُ إلَیهِ : أنَا جَلیسُ مَن ذَکَرَنی . فَقالَ موسی علیه السلام : یا رَبِّ إنّی أکونُ فی حالٍ اُجِلُّکَ أن أذکُرَکَ فیها ! فَقالَ : یا موسی ، اُذکُرنی عَلی کُلِّ حالٍ . ⁽⁴⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدای عز و جل فرمود : «بنده من! من ، آن جایم که تو به من گمان بری ، و هر گاه مرا یاد کنی ، من با تو هستم» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدای عز و جل می فرماید : «من با بنده خویش هستم ، هر آن گاه که او مرا یاد کند و لبانش به یاد من بجنبد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در تورات تحریف ناشده ، نوشته شده است که موسی علیه السلام از پروردگارش پرسید و گفت : ای پروردگار من! آیا تو به من نزدیکی تا با تو نجوا کنم ، یا دوری تا آوازت دهم؟ خداوند به او وحی فرمود : «ای موسی! من ، همنشین کسی هستم که مرا یاد کند» . موسی علیه السلام گفت : در آن روز که پرده ای جز پرده تو نیست ، چه کسی در پرده توست؟ فرمود : «آنان که مرا یاد می کنند و من ، یادشان می کنم و برای من ، یکدیگر را دوست می دارند و من نیز دوستشان می دارم . اینان ، کسانی هستند که هر گاه بخواهم به زمینیان گزندی برسانم ، به یاد ایشان می رفتم و به خاطر آنان ، گزند را از زمینیان می گردانم» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :موسی بن عمران علیه السلام آن گاه که با پروردگارش به راز و نیاز پرداخت ، گفت : ای پروردگار من! آیا تو از من دوری تا که آوازت دهم ، یا نزدیکی تا آهسته بخوانمت ؟ خداوند عز و جل به او وحی فرمود : «من ، همنشین کسی هستم که مرا یاد کند» . موسی علیه السلام گفت : ای پروردگار من! [گاه] در وضعیتی هستم که تو را ارجمندتر از آن می دانم که در آن وضع ، یادت کنم ! فرمود : «ای موسی ! در هر وضعیتی مرا یاد کن» .

.

عنه صلی الله علیه و آله :قالَ موسی علیه السلام : یا رَبِّ ، أقَریبٌ أنتَ [ فَـ ] اُناجِیَکَ ، أم بَعیدٌ [ فَـ ] ⁽¹⁾اُنادِیَکَ؟ فَإِنّی اُحِسُّ حِسَّ صَوتِکَ ولا أراکَ! فَأَینَ أنتَ؟ فَقالَ اللّهُ : خَلفَکَ ، وأَمامَکَ ، وعَن یَمینِکِ ، وعَن شِمالِکَ . یا موسی ! إنّی جَلیسُ عَبدی حینَ یَذکُرُنی ، وأَنَا مَعَهُ إذا دَعانی . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ تَعالی : یَابنَ آدَمَ ، إنَّکَ إذا ما ذَکَرتَنی شَکَرتَنی ، وإذا نَسیتَنی کَفَرتَنی . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن ذَکَرَهُ فَقَد شَکَرَهُ ، ومَن کَتَمَهُ فَقَد کَفَرَهُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن عَبدٍ یَقومُ بِفَلاةٍ مِنَ الأَرضِ یُریدُ الصَّلاةَ ، إلّا تَزَخرَفَت لَهُ الأَرضُ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن صَباحٍ ولا رَواحٍ ⁽⁶⁾إلّا وبِقاعُ الأَرضِ یُنادی بَعضُها بَعضا : یا جارَةُ ، هَل مَرَّ بِکِ الیَومَ ذاکِرٌ للّهِِ تَعالی ، أو عَبدٌ وَضَعَ جَبهَتَهُ عَلَیکِ ساجِدا للّهِِ؟ فَمِن قائِلَةٍ : لا ، ومِن قائِلَةٍ : نَعَم . فَإِذا قالَت : نَعَم ، اِهتَزَّت وَانشَرَحَت ، وتَری أنَّ لَها فَضلاً عَلی جارَتِها . ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :موسی علیه السلام گفت : ای پروردگار من! آیا تو نزدیکی تا آهسته بخوانمت ، یا دوری که صدایت بزنم؟ زیرا من ، همهمه صدای تو را می شنوم ؛ امّا نمی بینمت! پس تو کجایی؟ خداوند فرمود : «پشت سرِ تو ، و پیش روی تو ، و در سمت راست و سمت چپ تو . ای موسی! من ، آن گاه که بنده ام مرا یاد کند ، همنشین اویم و هر گاه مرا بخواند ، با او هستم» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدای متعال فرمود : «ای پسر آدم! تو هر گاه مرا یاد کنی ، سپاسم گفته ای و هر گاه فراموشم کنی ، ناسپاسی ام کرده ای» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که خدا را یاد کند ، در واقع ، سپاسش گفته است و هر که یادش نکند ، در واقع ، ناسپاسی اش کرده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده ای نیست که در بیابانی از زمین به قصد نماز بِایستد ، مگر آن که زمین برایش آراسته می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ صبحگاه و شبانگاهی نیست ، مگر آن که قطعات زمین به یکدیگر می گویند : «ای همسایه! آیا امروز ، یادکننده خدای متعال بر تو گذشت ، یا بنده ای که پیشانی خویش را برای سجده خداوند متعال بر تو بگذارد؟» . پس یکی می گوید : «نه» و دیگری می گوید : «چرا» . اگر بگوید : «چرا» ، به وجد می آید و شادمان می شود و خود را بر هم کنارش برتر می بیند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :عَلامَةُ حُبِّ اللّهِ حُبُّ ذِکرِ اللّهِ ، وعَلامَةُ بُغضِ اللّهِ بُغضُ ذِکرِ اللّهِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :ذاکِرُ اللّهِ ـ سُبحانَهُ ـ مُجالِسُهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ذِکرُ اللّهِ قُوتُ النُّفوسِ ، ومُجالَسَةُ المَحبوبِ . ⁽³⁾

عدّة الداعی عنهم علیهم السلام: إنَّ فِی الجَنَّةِ قِیعانا ⁽⁴⁾، فَإِذا أخَذَ الذّاکرُ فِی الذِّکرِ أخَذَتِ المَلائِکَهُ فی غَرسِ الأَشجارِ ، فَرُبَّما وَقَفَ بَعضُ المَلائِکَةِ ، فَیُقالُ لَهُ : لِمَ وَقَفتَ؟ فیقول : إنَّ صاحِبی قَد فَتَرَ ـ یَعنی عَنِ الذِّکرِ ـ . ⁽⁵⁾

إحیاء علوم الدین :فی أخبارِ داوودَ علیه السلام : إنَّ اللّهَ تَعالی قالَ : یا داوودُ ، أبلِغ أهلَ أرضی أنّی حَبیبٌ لِمَن أحَبَّنی ، وجَلیسٌ لِمَن جالَسَنی ، ومُؤنِسٌ لِمَن أنِسَ بِذِکری ، وصاحِبٌ لِمَن صاحَبَنی ، ومُختارٌ لِمَنِ اختارَنی ، ومُطیعٌ لِمَن أطاعَنی . ⁽⁶⁾

شُعب الإیمان عن أبی سعید الخدری :قیلَ : یا رَسولَ اللّهِ، أیُّ النّاسِ أعظَمُ دَرَجَةً ؟ قالَ : الذّاکِرینَ اللّهَ . ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نشانه دوست داشتن خدا ، دوست داشتن یاد خداست ، و نشانه بیزاری از خدا ، بیزاری از یاد خداست .

امام علی علیه السلام :یاد کننده خدای سبحان ، همنشین اوست .

امام علی علیه السلام :یاد خدا ، خوراک جان ها ، و همنشینی با محبوب است .

عدّة الداعیـ از معصومان علیهم السلام ـ: در بهشت ، دشت هایی است که هر گاه یاد کننده [ی خدا] شروع به ذکر گفتن کند ، فرشتگان ، شروع به کاشتن درخت می کنند . گاه فرشته ای دست از کار می کشد . به او گفته می شود : چرا دست از کار کشیدی؟ می گوید : دوستم باز ایستاد (یعنی از گفتن ذکر خدا) .

إحیاء علوم الدین :در خبرهای داوود علیه السلام آمده است : خدای متعال فرمود : «ای داوود! به اهل زمینم برسان که من ، دوستدار کسی هستم که دوستم بدارد ، و همنشین کسی هستم که با من همنشینی کند ، و مونس کسی هستم که با یاد من ، انس گیرد ، و یار کسی هستم که یار من باشد ، و برگزیننده کسی هستم که مرا برگزیند ، و فرمان بُردار کسی هستم که از من فرمان بَرَد» .

شُعب الإیمانـ به نقل از ابو سعید خُدری ـ: گفته شد : ای پیامبر خدا ! کدام یک از مردمان ، درجه اش بالاتر است ؟ فرمود : «یادکنندگان خدا» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :ذاکِرُ اللّهِ مِنَ الفائِزینَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أهلُ الذِّکرِ ، أهلُ اللّهِ وخاصَّتُهُ . ⁽²⁾

إرشاد القلوب :قالَ سُبحانَهُ فی بَعضِ کُتُبِهِ : أهلُ ذِکری فی ضِیافَتی . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی ذِکرِ حَدیثِ مِعراجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ: قالَ اللّهُ تَعالی : . . . یا مُحَمَّدُ ! وَجَبَت مَحَبَّتی لِلمُتَحابّینَ فِیَّ ، ووَجَبَت مَحَبَّتی لِلمُتَعاطِفینَ فِیَّ ، ووَجَبَت مَحَبَّتی لِلمُتَواصِلینَ فِیَّ ، ووَجَبَت مَحَبَّتی لِلمُتَوَکِّلینَ عَلَیَّ . . . نَعیمُهُم فِی الدُّنیا ذِکری ومَحَبَّتی ورِضائی عَنهُم . ⁽⁴⁾

مسند ابن حنبل عن أبی سعید الخدری عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :یَقولُ الرَّبُّ عز و جل : سَیَعلَمُ أهلُ الجَمعِ الیَومَ مَن أهلُ الکَرَمِ . فَقیلَ : ومَن أهلُ الکَرَمِ یا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : أهلُ الذِّکرِفِی المَساجِدِ . ⁽⁵⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :خِیارُ اُمَّتی فیما أنبَأَنِیَ المَلَأُ الأَعلی : قَومٌ یَضحَکونَ جَهرا فی سَعَةِ رَحمَةِ رَبِّهِم عز و جل ، ویَبکونَ سِرّا مِن خَوفِ شِدَّةِ عَذابِ رَبِّهِم عز و جل ، یَذکُرونَ رَبَّهُم بِالغَداةِ وَالعَشِیِّ فِی البُیوتِ الطَّیِّبَةِ المَساجِدِ ، ویَدعونَهُ بِأَلسِنَتِهِم رَغَبا ورَهَبا . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :یادکننده خدا ، از کامیابان است .

امام علی علیه السلام :اهل ذکر ، اهل خدا و خاصّگان اویند .

إرشاد القلوب :خداوند سبحان ، در یکی از کتاب هایش فرموده است : «اهل یاد من ، در میهمانی من هستند» .

امام علی علیه السلامـ در بیان حدیث معراج پیامبر صلی الله علیه و آله ـ: خدای متعال فرمود : « ... ای محمّد! آنان که برای من یکدیگر را دوست بدارند ، مستوجب محبّت من هستند . آنان که برای من به یکدیگر مهر ورزند ، مستوجب محبّت من هستند . آنان که برای من با یکدیگر پیوند زنند ، مستوجب محبّت من هستند . آنان که بر من توکّل کنند ، مستوجب محبّت من هستند ... . نعمت و خوشی آنان در دنیا ، یاد من و محبّت من و خشنودی من از آنان است» .

مسند ابن حنبلـ به نقل از ابو سعید خُدری ـپیامبر خدا فرمود : «[در روز قیامت ]خداوند عز و جل می فرماید : امروز ، به زودی اهل محشر خواهند دانست که اهل کَرَم کیان اند » . گفته شد : اهل کرم کیان اند ، ای پیامبر خدا؟ فرمود : «آنان که در مسجدها به ذکر خدا می پردازند» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهترینان امّت من ، آن گونه که ساکنان عالم بالا به من خبر داده اند ، مردمانی هستند که در گستره رحمت پروردگار خویش ، آشکارا می خندند و نهانی از ترس عذاب سخت پروردگارشان می گِریند . بام و شام ، در خانه های پاک ، مسجدها ، پروردگارشان را یاد می کنند ، و از سرِ امید و بیم با زبان های خویش ، او را می خوانند .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصفِ المُتَّقینَ ـ: فَمِن عَلامَةِ أحَدِهِم أنَّک تَری لَهُ قُوَّةً فی دینٍ . . . یَعمَلُ الأَعمالَ الصّالِحَةَ وهُوَ عَلی وَجَلٍ ، یُمسی وهَمُّهُ الشُّکرُ ، ویُصبِحُ وهَمُّهُ الذِّکرُ . . . . إن کانَ فِی الغافِلینَ کُتِبَ فِی الذّاکرینَ ، وإن کانَ فِی الذّاکِرینَ لَم یُکتَب مِنَ الغافِلینَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی وَصفِ شیعَتِهِ ـ: صُفرُ الوُجوهِ مِنَ التَّهَجُّدِ ، عُمشُ ⁽²⁾العُیونِ مِنَ البُکاءِ ، ذُبُلُ الشِّفاهِ مِنَ الذِّکرِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :المُؤمِنُ . . . حَیٌّ قَلبُهُ ، ذاکِرٌ لِسانُهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی وَصفِ مَن هُوَ مِن شیعَتِهِ ـ: یُصبِحُ وشُغلُهُ الذِّکرُ ، ویُمسی وهَمُّهُ الشُّکرُ . . . خاشِعا قَلبُهُ ، ذاکِرا رَبَّهُ . . . بَیِّنا صَبرُهُ ، کَثیرا ذِکرُهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :طوبی لِنَفسٍ أدَّت إلی رَبِّها فَرضَها ، وعَرَکَت بِجَنبِها بُؤسَها ⁽⁶⁾، وهَجَرَت فِی اللَّیلِ غُمضَها ⁽⁷⁾. . . فی مَعشَرٍ أسهَرَ عُیونَهُم خَوفُ مَعادِهِم ، وتَجافَت عَن مَضاجِعِهِم جُنوبُهُم ، وهَمهَمَت بِذِکرِ رَبِّهِم شِفاهُهُم ، وتَقَشَّعَت ⁽⁸⁾بِطُولِ استِغفارِهِم ذُنوبُهُم ، «أُوْلَئِکَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ⁽⁹⁾. ⁽¹⁰⁾

.

امام علی علیه السلامـ در توصیف پرهیزگاران ـ: از جمله نشانه های هر یک ایشان ، آن است که در دین نیرومندش می بینی ... کارهای نیک می کند و با این حال ، بیمناک است ، شب خود را می آغازد ، در حالی که همّ و غمّش سپاس گزاری [از خداوند] است ، و صبح خویش را آغاز می کند ، در حالی که همّ و غمّش یاد خداست ... . اگر در جمع غافلان باشد ، از شمارِ یاد کنندگان [خدا] نوشته شود و اگر در جمع یاد کنندگان باشد ، از شمار غافلان ، نوشته نمی شود [زیرا در هر دو صورت ، به یاد خداست] .

امام علی علیه السلامـ در توصیف پیروانش ـ: از شب زنده داری ، رخسارشان زرد شده است ، از [بسیاری] گریه ، چشمانشان کم سو شده است و از یاد خدا ، لبانشان خشکیده است .

امام علی علیه السلام :مؤمن ... دلش زنده و زبانش گویا به ذکر خداست .

امام علی علیه السلامـ در توصیف کسی که از پیروان اوست ـ: شب خود را با ذکر [خدا ]به صبح می رساند و روز خود را در حالی به شب می برد که همّ و غمّش سپاس گزاری است ... دلش خاشع است ، پیوسته به یاد پروردگار خویش است ... شکیبایی اش آشکار است ، بسیار به یاد خداست .

امام علی علیه السلام :خوشا به حال آن کس که وظیفه خویش را نسبت به پروردگارش به جای آورد و در برابر سختی ها ، شکیبایی ورزید و شب هنگام ، از خوابْ دوری کرد ... در میان گروهی که ترس از معاد ، خواب را از چشمان آنان رُبوده است و از بسترهایشان ، پهلو تهی دارند ، و لب هایشان به یاد پروردگارشان زمزمه می کند و با آمرزش خواهی های طولانی ، گناهانشان زدوده شده است . «اینان ، حزب خدا هستند ، و راستی که حزب خدا رستگارند» .

.

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ أبناءَ الآخِرَةِ هُمُ المُؤمِنونَ ، العامِلونَ ، الزّاهِدونَ ، أهلُ العِلمِ وَالفِقهِ ، وأهلُ فِکرَةٍ وَاعتِبارٍ وَاختِبارٍ ، لا یَمَلّون مِن ذِکرِ اللّهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الآخِرَةُ دارُ قَرارٍ ، وَالدُّنیا دارُ فَناءٍ وزَوالٍ ، ولکِنَّ أهلَ الدُّنیا أهلُ غَفلَةٍ ، وکَأَنَّ المُؤمِنینَ هُمُ الفُقَهاءُ ؛ أهلُ فِکرَةٍ وعِبرَةٍ ، لَم یُصِمَّهُم عَن ذِکرِ اللّهِ جَلَّ اسمُهُ ما سَمِعوا بِآذانِهِم ، ولَم یُعمِهِم عَن ذِکرِ اللّهِ ما رَأَوا مِنَ الزِّینَةِ بِأَعیُنِهِم ، فَفازوا بِثَوابِ الآخِرَةِ ، کَما فازوا بِذلِکَ العِلمِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اِتَّقوا اللّهَ ـ عِبادَ اللّهِ ـ تَقِیَّةَ ذی لُبٍّ شَغَلَ التَّفَکُّرُ قَلبَهُ ، وأَنصَبَ ⁽³⁾الخَوفُ بَدَنَهُ ، وأسهَرَ التَّهَجُّدُ غِرارَ نَومِهِ ⁽⁴⁾، وأظمَأَ الرَّجاءُ هَواجِرَ ⁽⁵⁾ یَومِهِ ، وظَلَفَ الزُّهدُ شَهَواتِهِ ⁽⁶⁾، وأوجَفَ الذِّکرُ بِلِسانِهِ ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

.

امام باقر علیه السلام :فرزندان آخرت ، آنان اند که ایمان دارند و عمل می کنند و به دنیا ، دل نبسته اند و اهل دانش و فهم ، و اهل اندیشیدن و عبرت گرفتن و آزمودن هستند ، و از یاد خدا خسته نمی شوند .

امام باقر علیه السلام :آخرت ، سرای ماندن است و دنیا ، سرای نابودی و رفتن . امّا اهل دنیا غافل اند و گویا تنها مؤمنان اند که می فهمند و اهل اندیشیدن و پند آموختن اند . آنچه با گوش هایشان شنیده اند ، آنان را از یادِ خداوندِ عز و جل ، کَر نساخته است ، و هر زرق و برقی که چشمانشان دیده ، از یاد خدا کورشان نگردانیده است . از این رو ، به پاداش آخرت رسیده اند ، چنان که به این دانش رسیده اند .

امام علی علیه السلام :بندگان خدا! از خدا پروا دارید ، به سانِ پروا داشتن خردمندی که اندیشیدن ، دل او را به خود داشته است و ترس [از خدا و معاد] پیکرش را به رنج افکنده است و شب زنده داری ، خواب از چشم او رُبوده است و به امید [ثواب] ، روزهای داغ را به تشنگی [روزه] گذرانیده است و بی رغبتی به دنیا ، جلو خواهش های او را گرفته است و یاد خدا ، پیوسته زبانش را به حرکت در آورده است .

.

الإمام زین العابدین علیه السلام :قالَ موسَی بنُ عِمرانَ علیه السلام : یا رَبِّ ، مَن أهلُکَ الَّذینَ تُظِلُّهُم فی ظِلِّ عَرشِکَ یَومَ لا ظِلَّ إلّا ظِلُّکَ ؟ قالَ : فَأَوحَی اللّهُ إلَیهِ : الطّاهِرَةُ قُلوبُهُم ، وَالتَّرِبَةُ ⁽¹⁾أیدیهِم ، الَّذینَ یَذکُرونَ جَلالی إذا ذَکَروا رَبَّهُم . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :طوبی لِمَن صَمَتَ إلّا مِن ذِکرِ اللّهِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ مِن دُعاءٍ عَلَّمَهُ أبا بَصیرٍ ـ: اللّهُمَّ إنّی أسأَ لُکَ قَولَ التَّوّابینَ وعَمَلَهُم . . . وعَمَلَ الذّاکِرینَ ویَقینَهُم . ⁽⁴⁾

مستدرک الوسائل عن لبّ اللباب :قالَ موسی علیه السلام : إلهی مَن أهلُکَ؟ قالَ : المُتَحابّونَ فِی الدِّینِ ؛ یَعمُرونَ مَساجِدی، ویَستَغِفرونَ بِالأَسحارِ ، الَّذینَ إذا ذُکِرتُ ذَکَروا ، وَالَّذینَ یُنیبونَ ⁽⁵⁾إلی ذِکری کَما تُنیبُ النُّسورُ إلی أوکارِها ، وَالَّذینَ إذَا استُحِلَّت مَحارِمی غَضِبوا . ⁽⁶⁾

راجع : ص ۲۶۰ (برکات الذکر / نزول الملائکة) .

.

امام زین العابدین علیه السلام :موسی بن عمران گفت : ای پروردگار من! خانواده تو که در آن روزی که سایه ای جز سایه تو نیست ، آنان را در سایه عرشت در می آوری ، کیستند؟ خداوند به او وحی فرمود : «پاک دلانِ تهی دست ؛ آنان که هر گاه پروردگار خویش را یاد کنند ، به یاد شکوه من می افتند» .

امام علی علیه السلام :خوشا آن که زبانش را جز از یاد خدا فرو بندد !

امام صادق علیه السلامـ از دعایی که به ابو بصیر آموخت ـ: بار خدایا ! از تو درخواست می کنم گفتار و کردار توبه کنندگان را ... و کردار و یقین یادکنندگان را .

مستدرک الوسائلـ به نقل از لبّ اللّباب ـ: موسی علیه السلام گفت : معبودا ! خانواده تو چه کسانی هستند؟ فرمود : «آنان که در دین با یکدیگر دوستی می ورزند ، مسجدهای مرا [از وجود و ذکر خود] آباد می کنند و سحرگاهان ، آمرزش می طلبند ؛ آنان که هر گاه یاد من به میان آید ، یاد کنند و آنان که به یاد من باز آیند ، چنان که عقاب ها به لانه هایشان باز می گردند . آنان که هر گاه حرام های من روا شمرده شود ، به خشم می آیند» .

ر . ک : ص ۲۶۱ (برکت های یاد خدا / فرود آمدن فرشتگان) .

.

۱ / ۶رِجالُ الذِّکرِالکتاب«فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهَا بِالْغُدُوِّ وَ الْاصَالِ * رِجَالٌ لَا تُلْهِیهِمْ تِجَـرَةٌ وَ لَا بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقَامِ الصَّلَوةِ وَ إِیتَاءِ الزَّکَوةِ یَخَافُونَ یَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَـرُ» . ⁽¹⁾

الحدیثحلیة الأولیاء عن عقبة بن عامر :کُنّا نَتَناوَبُ الرِّعیَةَ ، فَلَمّا کانَ نَوبَتی سَرَحتُ ⁽²⁾إبِلی فَجِئتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله وهُوَ یَخطُبُ ، فَسَمِعتُهُ یَقولُ : یُجمَعُ النّاسُ فی صَعیدٍ واحِدٍ ، یَنفُذُهُمُ ⁽³⁾البَصَرُ ویُسمِعُهُمُ الدّاعی ، ثُمَّ ینادی مُنادٍ : سَیَعلَمُ أهلُ الجَمعِ لِمَنِ العِزُّ وَالکَرَمُ ـ ثَلاثَ مَرّاتٍ ـ . ثُمَّ یَقولُ : أینَ الَّذینَ کانَت «تَتَجَافَی جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَ طَمَعًا» ⁽⁴⁾الآیَةَ . ثُمَّ یُنادی : سَیَعلَمُ أهلُ الجَمعِ لِمَنِ العِزُّ وَالکَرَمُ . ثُمَّ یَقولُ : أینَ الَّذینَ کانَت «لَا تُلْهِیهِمْ تِجَـرَةٌ وَ لَا بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللَّهِ» ـ ثَلاثَ مَرّاتٍ ـ . ثُمَّ یَقولُ : أینَ الحَمّادونَ الَّذینَ کانوا یَحمَدون اللّهَ ؟ ⁽⁵⁾

.

۱ / ۶ مردانِ یاد خدا

۱ / ۶مردانِ یاد خداقرآن«در خانه هایی که خدا رخصت داده که رفعت یابند و نامش در آنها یاد شود. در آنها ، هر بامداد و شامگاه ، مردانی او را نیایش می کنند که نه تجارت و نه داد و ستدی، آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زکات، باز نمی دارد [و] از روزی که دل ها و دیده ها در آن زیر و رو می شود ، می هراسند» .

حدیثحلیة الأولیاءـ به نقل از عقبة بن عامر ـ: ما به نوبت ، شبانی می کردیم و چون نوبت من شد ، شترانم را در چراگاه رها ساختم و نزد پیامبر خدا که خطبه می خواند ، آمدم . شنیدم که می فرماید : «[در روز رستاخیز ، ]مردم در بیابانی چنان هموار ، گرد می آیند که چشم ، همه آنها را می بیند و صدای جارزننده ، به همه آنها می رسد . سپس جارزننده ای سه بار جار می زند که : به زودی ، اهل محشر خواهند دانست که عزّت و بزرگواری ، از آنِ کیست! . سپس می گوید : کجایند آنان که «پهلوهایشان را از بسترهایشان جدا می کنند و با بیم و امید ، پروردگارشان را می خوانند و از آنچه روزی شان داده ایم ، انفاق می کنند» ؟ . آن گاه بانگ می زند که : به زودی ، اهل محشر خواهند دانست که عزّت و بزرگواری ، از آنِ کیست! . سپس سه بار می گوید : کجایند آنان که «نه تجارت و نه داد و ستدی ، آنان را از یاد خدا باز نمی دارد؟» . آن گاه می گوید : کجایند ستایندگانی که خدا را می ستودند ؟ » .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کَلامٍ قالَهُ عِندَ تِلاوَتِهِ : «یُسَبِّحُ لَهُ فِیهَا بِالْغُدُوِّ وَ الْاصَالِ * رِجَالٌ لَا تُلْهِیهِمْ تِجَـرَةٌ وَ لَا بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللَّهِ» ـ: إنَّ اللّهَ سُبحانَهُ وتَعالی جَعَلَ الذِّکرَ جِلاءً لِلقُلوبِ ، تَسمَعُ بِهِ بَعدَ الوَقرَةِ ⁽¹⁾، وتُبصِرُ بِهِ بَعدَ العَشوَةِ ⁽²⁾، وتَنقادُ بِهِ بَعدَ المُعانَدَةِ. وما بَرِحَ للّهِِ ـ عَزَّت آلاؤُهُ ـ فِی البُرهَةِ بَعدَ البُرهَةِ ، وفی أزمانِ الفَتَراتِ ⁽³⁾، عِبادٌ ناجاهُم فی فِکرِهِم ، وکَلَّمَهُم فی ذاتِ عُقولِهِم ، فَاستَصبَحوا بِنورِ یَقَظَةٍ فِی الأَبصارِ وَالأَسماعِ وَالأَفئِدَةِ ، یُذَکِّرونَ بِأَیّامِ اللّهِ ، ویُخَوِّفونَ مَقامَهُ ، بِمَنزِلَةِ الأَدِلَّةِ فِی الفَلَواتِ ⁽⁴⁾، مَن أخَذَ القَصدَ ⁽⁵⁾حَمِدوا إلَیهِ طَریقَهُ ، وبَشَّروهُ بِالنَّجاةِ ، ومَن أخَذَ یَمینا وشِمالاً ذَمُّوا إلَیهِ الطَّریقَ ، وحَذَّروهُ مِنَ الهَلَکَةِ ، وکانوا کَذلِکَ مَصابِیحَ تِلکَ الظُّلُماتِ ، وأَدِلَّةَ تِلکَ الشُّبُهاتِ . وإنَّ لِلذِّکرِ لَأَهلاً، أخَذوهُ مِنَ الدُّنیا بَدَلاً ، فَلَم تَشغَلهُم تِجارَةٌ ولا بَیعٌ عَنهُ ، یَقطَعونَ بِهِ أیّامَ الحَیاةِ ، ویَهتِفونَ بِالزَّواجِرِ عَن مَحارِمِ اللّهِ فی أسماعِ الغافِلینَ ، ویَأمُرونَ بِالقِسطِ ویَأتَمِرونَ بِهِ ، ویَنهَونَ عَنِ المُنکَر ویَتَناهَونَ عَنهُ ، فَکَأَنّما قَطَعوا الدُّنیا إلَی الآخِرَةِ وهُم فیها ، فَشاهَدوا ما وَراءَ ذلِکَ ، فَکَأَنَّمَا اطَّلَعوا غُیوبَ أهلِ البَرزَخِ فی طُولِ الإِقامَةِ فیهِ ، وحَقَّقَتِ القِیامَةُ عَلَیهِم عِداتِها ، فَکَشَفوا غِطاءَ ذلِکَ لِأَهلِ الدُّنیا ، حَتّی کَأَنَّهُم یَرَونَ ما لا یَرَی النّاسُ ، ویَسمَعونَ ما لا یَسمَعونَ . فَلَو مَثَّلتَهُم لِعَقلِکَ ـ فی مَقاوِمِهِمُ ⁽⁶⁾المَحمودَةِ ، ومَجالِسِهِمُ المَشهودَةِ ، وقَد نَشَروا دَواوینَ أعمالِهِم ، وفَرَغوا لِمُحاسَبَةِ أنفُسِهِم عَلی کُلِّ صَغیرَةٍ وکَبیرَةٍ اُمِروا بها فَقَصَّروا عَنها ، أو نُهوا عَنها فَفَرَّطوا فیها ، وحَمَّلوا ثِقَلَ أوزارِهِم ظُهورَهُم ، فَضَعُفوا عَنِ الاِستِقلالِ بِها ، فَنَشَجوا ⁽⁷⁾نَشیجا ، وتَجاوَبوا نَحیبا ، یَعِجّونَ إلی رَبِّهِم مِن مَقامِ نَدَمٍ وَاعتِرافٍ ـ لَرَأَیتَ أعلامَ هُدیً ، ومَصابیحَ دُجیً ، قَد حَفَّت بِهِمُ المَلائِکَةُ ، وتَنَزَّلَت عَلَیهِمُ السَّکینَةُ ، وفُتِحَت لَهُم أبوابُ السَّماءِ ، واُعِدَّت لَهُم مَقاعِدُ الکَراماتِ ، فی مَقعَدٍ اطَّلَعَ اللّهُ عَلَیهِم فیهِ ، فَرَضِیَ سَعیَهُم ، وحَمِدَ مَقامَهُم . یَتَنَسَّمونَ ⁽⁸⁾بِدُعائِهِ رَوحَ ⁽⁹⁾التَّجاوُزِ . رَهائِنُ فاقَةٍ إلی فَضلِهِ ، واُساری ذِلَّةٍ لِعَظَمَتِهِ . جَرَحَ طُولُ الأَسی قُلوبَهُم ، وطُولُ البُکاءِ عُیونَهُم . لِکُلِّ بابِ رَغبَةٍ إلَی اللّهِ مِنهُم یَدٌ قارِعَةٌ ، یَسأَلونَ مَن لا تَضیقُ لَدَیهِ المَنادِحُ ⁽¹⁰⁾، ولا یَخیبُ عَلَیهِ الرّاغِبونَ . فَحاسِب نَفسَکَ لِنَفسِکَ ، فَإِنَّ غَیرَها مِنَ الأَنفُسِ لَها حَسیبٌ غَیرُکَ . ⁽¹¹⁾

.

امام علی علیه السلامـ از سخن ایشان در هنگام تلاوت این آیه : «و در آنها ، هر بامداد و شامگاه ، مردانی نیایش می کنند که نه تجارتی و نه داد و ستدی ، آنان را از یاد خدا باز نمی دارد» » ـ: خداوندِ پاک و والا ، یاد [خود] را جلا دهنده دل ها قرار داد ، به طوری که به سبب آن ، دل های ناشنوا ، شنوا ، و دل های نابینا ، بینا ، و دل های سرکش ، رام می شوند . خداوند ـ که نعمت هایش گران سنگ است ـ ، در هر برهه ای و در هر دوره ای ، همواره بندگانی داشته که با آنان ، در ژرفای اندیشه شان نجوا کرده ، و در اندرون خِردهایشان ، با ایشان سخن گفته است و در نتیجه ، نور بیداری ، در چشم و گوش و دل های آنان ، فروزان گشته بوده است . [آنان ]روزهای خدا را [به مردم ]یادآور می شدند و از مقام او می ترسانیدند ، چونان راه نمایان در بیابان ها که هر کس راه راست را در پیش می گرفت ، راهش را می ستودند و نوید رهایی و نجاتش می دادند ، و هر که را به راست و چپ می رفت ، راهش را می نکوهیدند و از نابودی بر حذرش می داشتند . آری . این چنین ، چراغ هایی در آن تاریکی ها و راه نمایانی در آن شبهات بودند . یاد خدا ، اهلی دارد که آن را به جای این دنیا گرفته اند و از این رو ، نه تجارتی و نه خرید و فروشی ، آنان را از یاد خدا باز نمی دارد . [آنان] روزهای زندگی را با یاد خدا می گذرانند و عوامل باز دارنده از حرام های خدا را در گوش بی خبران ، فریاد می زنند و به دادگری فرمان می دهند و خود به این فرمان ، عمل می کنند ، و از زشتی ها باز می دارند و خود ، از آنها باز می ایستند . پس ، با آن که در دنیا به سر می برند ، گویا دنیا را در نوردیده و به آخرت رسیده اند و فراسوی دنیا را مشاهده کرده اند، و گویا بر احوال نهان برزخیان ـ که روزگار درازی است در آن به سر می برند ـ ، پی برده اند ، و [گویا] قیامت ، وعده های خویش را برای ایشان ، تحقّق بخشیده است . پس ، پرده آن را برای اهل دنیا کنار زده اند ، تا جایی که گویا چیزهایی را می بینند که مردم نمی بینند و چیزهایی را می شنوند که مردم نمی شنوند . اگر آنان را در ذهن خود ، مجسّم نمایی ـ که با وجود آن مقام های پسندیده و جایگاه های شکوهمندشان ، کارنامه های خویش را گشوده اند و به حساب اعمال خود ، رسیدگی می کنند، از هر عمل خُرد و کلانی که می بایست انجام می دادند و نداده اند ، یا از انجام دادن آنها نهی شده اند ، ولی آنها را به جا آورده اند ، و بارِ گناهان خویش بر پشت می کشند و از حمل آنها ناتوان اند ، و هِق هِق کنان، می گریند و زارزنان ، هم نوایی می کنند و از سر پشیمانی و اعتراف [به گناهان] ، به درگاه پروردگارشان فریاد کمک خواهی سر می دهند ـ ، آنان را نشانه های راهیابی و چراغ های تاریکی ها خواهی یافت که فرشتگان ، آنان را در میان گرفته اند و آرامش بر ایشان فرود آمده است و درهای آسمان ، به رویشان گشوده شده و کرسی های کرامت ها ـ در جایی که خداوند از آن جا بر ایشان اشراف دارد ـ ، آماده شده است و [خداوند] از تلاش آنان خرسند است و مقام ایشان را ستوده است . [آنان] با نیایش به درگاهش نسیم عفو و بخشش را استشمام می کنند ، گروگانِ نیازمندی به فضل اویند ، و در برابر عظمتش اسیرانی ذلیل اند . درازیِ اندوه ، دل هایشان را ریش ساخته و گریه های طولانی ، چشمانشان را خسته کرده است . به هر دری به درگاه خداوند ، دست نیاز و زاری می کوبند و از او که عرصه های فراخِ بخشایشش ، تنگی ندارد و هیچ خواهنده ای از درگاهش نومید باز نمی گردد ، درخواست می کنند . پس ، تو خود به حساب خویش رسیدگی کن ، که دیگران ، خود حسابرسی دارند .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «رِجَالٌ لَا تُلْهِیهِمْ تِجَـرَةٌ وَ لَا بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللَّهِ» ـ: هُمُ الرِّجالُ مِن بَینِ الرِّجالِ عَلَی الحَقیقَةِ ؛ لِأَنَّ اللّهَ حَفِظَ سَرائِرَهُم عَنِ الرُّجوعِ إلی غَیرِهِ ، فَلا تَشغَلُهُمُ الدُّنیا وزَهرَتُها ، ولَا الآخِرَةُ ونَعیمُها عَنِ اللّهِ تَعالی ، لِأَنَّهُم فی بَساتینِ الاُنسِ . ⁽¹⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «مردانی که نه تجارتی و نه داد و ستدی ، آنان را از یاد خدا باز نمی دارد» ـ: اینان ، در میان دیگر مردان ، مردان راستین اند ؛ زیرا خداوند ، درون های آنان را از پرداختن به غیر خود ، نگه داشته است . از این رو ، نه دنیا و زرق و برق آن ، و نه آخرت و نعمت های آن ، آنان را از یاد خداوند بزرگ ، باز نمی دارد ؛ چرا که در بوستان های اُنس به سر می برند .

.

تنبیه الخواطر :جاءَ فی تَفسیرِ قَولِهِ تَعالی : «لا تُلْهِیهِمْ تِجَـرَةٌ وَ لَا بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللَّهِ» أَنَّهُم کانوا حَدّادینَ وخَرّازینَ ، فَکانَ أحَدُهُم إذا رَفَعَ المِطرَقَةَ أو غَرَزَ الإِشفی ⁽¹⁾فَیَسمَعُ الأَذانَ ، لَم یُخرِجِ الإشفی مِنَ المَغرَزِ ، ولَم یَضرِب بِالمِطرَقَةِ ورَمی بِها ، وقامَ إلَی الصَّلاةِ . ⁽²⁾

الکافی عن الحسین بن بشّار عن رجل رفعهـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «رِجَالٌ لَا تُلْهِیهِمْ تِجَـرَةٌ وَ لَا بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللَّهِ» قالَ ـ: هُمُ التُّجّارُ الَّذینَ لا تُلهیهِم تِجارَةٌ ولا بَیعٌ عَن ذِکرِ اللّهِ عز و جل ، إذا دَخَلَ مَواقیتُ الصَّلاةِ أدَّوا إلَی اللّهِ حَقَّهُ فیها . ⁽³⁾

الکافی عن أسباط بن سالم :دَخَلتُ عَلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام ، فَسَأَلَنا عَن عُمَرَ بنِ مُسلِمٍ ما فَعَلَ؟ فَقُلتُ : صالِحٌ ، ولکِنَّهُ قَد تَرَکَ التِّجارَةَ . فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : عَمَلُ الشَّیطانِ ـ ثَلاثا ـ أما عَلِمَ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله اشتَری عِیرا أتَت مِنَ الشّامِ فَاستَفضَلَ فیها ما قَضی دَینَهُ ، وقَسَّمَ فی قَرابَتِهِ؟! یَقولُ اللّه عز و جل : «رِجَالٌ لَا تُلْهِیهِمْ تِجَـرَةٌ وَ لَا بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللَّهِ» ـ إلی آخِرِ الآیَةِ ـ یَقولُ القُصّاصُ : إنَّ القَومَ لَم یَکونوا یَتَّجِرونَ ، کَذَبوا! ولکِنَّهُم لَم یَکونوا یَدَعونَ الصَّلاةَ فی میقاتِها ، وهُوَ أفضَلُ مِمَّن حَضَرَ الصَّلاةَ ولَم یَتَّجِر . ⁽⁴⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ عز و جل : إنَّ أولِیائی مِن عِبادی وأحِبّائی مِن خَلقِی الَّذینَ یُذکَرونَ بِذِکری ، واُذکَرُ بِذِکرِهِم . ⁽⁵⁾

.

تنبیه الخواطر :در تفسیر این سخن خداوند متعال : «نه تجارتی و نه داد و ستدی ، آنان را از یاد خدا باز نمی دارد» ، آمده است که : اینان ، آهنگر و چرمدوز بودند و هر یک از ایشان ، اگر پتک را بالا برده و یا درفش را در چرم فرو برده بود و صدای اذان را می شنید ، درفش را بیرون نمی کشید و پتک را فرود نمی آورد و آن را به کناری می انداخت و به نماز می ایستاد .

الکافیـ به نقل از حسین بن بشّار ، از مردی که سند حدیث را به یکی از اهل بیت علیهم السلام رسانده است ، در باره این سخن خداوند عز و جل : «مردانی که نه تجارتی و نه داد و ستدی ، آنان را از یاد خدا باز نمی دارد» ـ: آنان ، بازرگانانی هستند که تجارت و داد و ستد ، از یاد خدا بازشان نمی دارد . هر گاه وقت نماز شود ، به گزاردن حقّ خدا (نماز) می پردازند .

الکافیـ به نقل از اَسباط بن سالم ـ: خدمت امام صادق علیه السلام رسیدیم . پرسید : «از عمر بن مسلم ، چه خبر؟» . گفتم : خوب است ؛ امّا تجارت را رها کرده است . امام صادق علیه السلام فرمود : «کار شیطان است ! (سه بار) . مگر نمی داند که پیامبر صلی الله علیه و آله [کالای] کاروانی را که از شام آمده بود ، خرید و در آن ، چندان سود کرد که قرضش را پرداخت و [باقی مانده اش را] در میان خویشاوندانش تقسیم کرد؟ خداوند عز و جل می فرماید : «مردانی که نه تجارتی و نه داد و ستدی ، آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زکات ، باز نمی دارد [و] از روزی که دل ها و دیده ها در آن زیر و رو می شود ، می هراسند» . ناقلان می گویند : این مردان ، تجارت نمی کرده اند . دروغ می گویند! [اینان داد و ستد و تجارت می کرده اند؛] امّا نمازِ در وقت را رها نمی کرده اند و چنین کسی ، بهتر از کسی است که تجارت نمی کند و در نماز ، حاضر می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل فرموده است : «اولیای من از بندگانم و دوستان من از آفریدگانم ، کسانی هستند که هر گاه یاد من به میان آید ، از آنان نیز یاد می شود و هر گاه یاد آنان به میان آید ، از من نیز یاد می شود» .

.

الإمام الحسین علیه السلام :سَأَلتُ أبی عَن مَجلِسِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ : کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لا یَجلِسُ ولا یَقومُ إلّا عَلی ذِکرٍ . ⁽¹⁾

مستدرک الوسائل عن أبی سعید الخدریّ :لَمّا نَزَلَ قَولُهُ تُعالی : «اذْکُرُواْ اللَّهَ ذِکْرًا کَثِیرًا» ⁽²⁾اِشتَغَلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِذِکرِ اللّهِ تَعالی ، حَتّی قالَ الکُفّارُ : إنَّهُ جُنَّ . ⁽³⁾

صحیح مسلم عن عائشة :کانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَذکُرُ اللّهَ عَلی کُلِّ أحیانِهِ . ⁽⁴⁾

الإمام الهادی علیه السلامـ فی الزِّیارَةِ الجامِعَةِ الکَبیرَةِ ـ: وأذهَبَ عَنکُمُ الرِّجسَ وطَهَّرَکُم تَطهیرا ، فَعَظَّمتُم جَلالَهُ ، وأکبَرتُم شَأنَهُ ، ومَجَّدتُم کَرَمَهُ ، وأدمَنتُم ذِکرَهُ . ⁽⁵⁾

عدّة الداعی :یُروی عَن سَیِّدِنا أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام أنَّهُ لَمّا کانَ یَفرَغُ مِنَ الجِهادِ ، یَتَفَرَّغُ لِتَعلیمِ النّاسِ وَالقَضاءِ بَینَهُم ، فَإِذا یَفرَغُ مِن ذلِکَ اشتَغَلَ فی حائِطٍ ⁽⁶⁾لَهُ یَعمَلُ فیهِ بِیَدِهِ ، وهُوَ مَعَ ذلِکَ ذاکِرٌ للّهِ جَلَّ جَلالُهُ . ⁽⁷⁾

.

امام حسین علیه السلام :از پدرم [امام علی علیه السلام ] در باره نشستن پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدم . فرمود : «پیامبر خدا ، نمی نشست و بر نمی خاست ، مگر با یاد کردن از خدا» .

مستدرک الوسائلـ به نقل از ابو سعید خُدری ـ: چون این سخن خداوند متعال : «خدا را بسیار یاد کنید» نازل شد ، پیامبر خدا ، چندان سرگرم یاد خداوند متعال شد که کافران گفتند : او دیوانه شده است!

صحیح مسلمـ به نقل از عایشه ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله در همه اوقاتش ، خدا را یاد می کرد .

امام هادی علیه السلامـ در زیارت «جامعه کبیره» ـ: و پلیدی را از شما زدود و پاکِ پاکتان نمود . پس شما نیز در برابر مقام پُرشکوه او تعظیم کردید و منزلتش را بزرگ داشتید و بزرگواری اش را ارج نهادید و پیوسته ، به یاد او پرداختید .

عدّة الداعی :در باره سَرورمان امیر مؤمنان ، روایت شده است که چون از جهاد فراغت می یافت ، به آموزش دادن مردم و قضاوت میان آنان می پرداخت و چون از این کار می آسود ، در باغ خرمایی که داشت ، به کار می پرداخت و در همان حال ، ذکر خداوند عز و جل می گفت .

.

الإمام الرضا علیه السلامـ فی زِیارَةِ الإِمامِ الحُسَینِ علیه السلام ـ: السَّلامُ عَلی مَساکِنِ ذِکرِ اللّهِ . ⁽¹⁾

راجع : ص ۴۰ ح ۳۱ .

۱ / ۷مَفاتیحُ الذِّکرِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ مِنَ النّاسِ مَفاتیحَ لِذِکرِ اللّهِ ؛ إذا رُؤوا ذُکِرَ اللّهُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی قَولِهِ تَعالی : «أَلَا إِنَّ أَوْلِیَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لَا هُمْ یَحْزَنُونَ» ⁽³⁾ـ: یُذکَرُ اللّهُ بِرُؤیَتِهِم . ⁽⁴⁾

نوادر الاُصول عن ابن عبّاس :قیل : یا رَسولَ اللّهِ ، مَن أولِیاءُ اللّهِ؟ قالَ : الَّذینَ إذا رُؤوا ذُکِرَ اللّهُ . ⁽⁵⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ألا اُنَبِّئُکُم بِخِیارِکُم؟ . . . خِیارُکُمُ الَّذینَ إذا رُؤوا ذُکِرَ اللّهُ عز و جل . ⁽⁶⁾

نوادر الاُصول عن أنس :قالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، أیُّنا أفضَلُ کَی نَتَّخِذَهُ جَلیسا مُعَلِّما؟ قالَ : الَّذینَ إذا رُؤوا ذُکِرَ اللّهُ لِرُؤیَتِهِم . ⁽⁷⁾

.

۱ / ۷ کلیدهای یاد خدا

امام رضا علیه السلامـ در زیارت امام حسین علیه السلام ـ: سلام بر جایگاه های یاد خدا !

ر . ک : ص ۴۱ ح ۳۱ .

۱ / ۷کلیدهای یاد خداپیامبر خدا علیه السلام :برخی از مردمان ، کلیدهای یاد خدایند . دیدن آنان ، یادآور خداست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در باره این سخن خداوند متعال : «هان! اولیای خدا ، نه ترسی دارند و نه اندوهگین می شوند» ـ: با دیدن آنها ، انسان به یاد خدا می افتد .

نوادر الاُصولـ به نقل از ابن عبّاس ـ: گفته شد : ای پیامبر خدا ! اولیای خدا کیستند؟ فرمود : «کسانی که دیدن آنها ، یادآور خداست» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آیا به شما از بهترینتان خبر ندهم ؟ ... بهترینِ شما ، آنانی هستند که هر گاه دیده شوند ، خداوند عز و جل به یاد می آید .

نوادر الاُصولـ به نقل از اَنَس ـ: گفتند : ای پیامبر خدا ! برترین ما ، چه کسی است تا او را همنشین و آموزگار خود بگیریم؟ فرمود : «کسانی که هر گاه دیده شوند ، دیدنشان ، آدمی را به یاد خدا می اندازد» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ للّهِِ عِبادا إذا رُؤوا ذُکِرَ اللّهُ تَعالی . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :قالَتِ الحَوارِیّونَ لِعیسی علیه السلام : یا روحَ اللّه مَن نُجالِسُ ؟ قالَ : مَن یُذَکِّرُکُمُ اللّهَ رُؤیَتُهُ ، ویَزیدُ فی عِلمِکُم مَنطِقُهُ ، ویُرَغِّبُکُم فِی الآخِرَةِ عَمَلُهُ . ⁽²⁾

الأمالی للطوسی عن ابن عبّاس :قیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ، أیُّ الجُلَساءِ خَیرٌ؟ قالَ : مَن ذَکَّرَکُم بِاللّهِ رُؤیَتُهُ ، وزادَکُم فی عِلمِکُم مَنطِقُهُ ، وذَکَّرَکُم بِالآخِرَةِ عَمَلُهُ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :قولوا الخَیرَ تُعرَفوا بِهِ ، وَاعمَلوا الخَیرَ تَکونوا مِن أهلِهِ ، ولا تَکونوا عُجُلاً ⁽⁴⁾مَذاییعَ ⁽⁵⁾، فَإِنَّ خِیارَکُمُ الَّذینَ إذا نُظِرَ إلَیهِم ذُکِرَ اللّهُ ، وشِرارُکُمُ المَشّاؤونَ بِالنَّمیمَةِ ، المُفَرِّقونَ بَینَ الأَحِبَّةِ ، المُبتَغونَ لِلبُرَآءِ المَعایِبَ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ المُسلِمَ إذا رَأی أخاهُ ، کانَ حَیاةً لِدینِهِ إذا ذَکَرَ اللّهَ عز و جل ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، بندگانی دارد که مشاهده آنها ، یادآور خداوند متعال است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حواریان به عیسی علیه السلام گفتند : ای روح خدا ! با چه کسی همنشینی کنیم؟ فرمود : «با کسی که دیدن او ، شما را به یاد خدا می اندازد و سخنش ، بر دانش شما می افزاید و کردارش ، شما را به آخرت ، راغب می سازد» .

الأمالی ، طوسیـ به نقل از ابن عبّاس ـ: گفته شد : ای پیامبر خدا ! کدام همنشین ، خوب تر است ؟ فرمود : «کسی که مشاهده او ، شما را به یاد خدا بیاندازد و گفتارش ، بر دانش شما بیفزاید و کردارش ، آخرت را به یاد شما آورَد».

امام علی علیه السلام :نیک بگویید تا بدان شناخته شوید ، و نیک انجام دهید تا از اهل آن باشید ، و شتابکار و سخن پراکن مباشید ؛ زیرا بهترین شما ، کسانی هستند که دیدن آنها خدا را به یاد می آورد ، و بدترینتان ، سخن چینان اند ؛ آنان که میان دوستان ، جدایی می افکنند و برای بی گناهان ، عیب می تراشند .

امام صادق علیه السلام :مسلمان ، هر گاه برادرش را ببیند ، چنانچه خداوند عز و جل را یاد کند ، مایه زنده شدن دین او می شود .

.

الإمام الرضا علیه السلام :کانَ نَقشُ خاتَمِ عیسی علیه السلام حَرفَینِ اشتَقَّهُما مِنَ الإِنجیلِ : طوبی لِعَبدٍ ذُکِرَ اللّهُ مِن أجلِهِ ، ووَیلٌ لِعَبدٍ نُسِیَ اللّهُ مِن أجلِهِ . ⁽¹⁾

۱ / ۸النَّوادِرُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :خَیرُ ساعاتِ المُؤمِنِ حینَ یَذکُرُ اللّهَ عز و جل . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصفِ أولِیاءِ اللّهِ ـ: تَنَعَّمَ النّاسُ بِالدُّنیا ، وتَنَعَّموا بِذِکرِ اللّهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ خِیارَ عِبادِ اللّهِ الَّذینَ یُراعونَ ⁽⁴⁾الشَّمسَ ، وَالقَمَرَ ، وَالنُّجومَ ، وَالأَظِلَّةَ ؛ لِذِکرِ اللّهِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما تَوَطَّنَ رَجُلٌ مُسلِمٌ المَساجِدَ لِلصَّلاةِ وَالذِّکرِ ، إلّا تَبَشبَشَ ⁽⁶⁾اللّهُ لَهُ کَما یَتَبَشبَشُ أهلُ الغائِبِ بِغائِبِهِم إذا قَدِمَ عَلَیهِم . ⁽⁷⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ لِکُلِّ ساعٍ غایَةً ، وغایَةُ ابنِ آدَمَ المَوتُ ، فَعَلَیکُم بِذِکرِ اللّهِ فَإِنَّهُ یُسَهِّلُکُم ⁽⁸⁾ویُرَغِّبُکُم فِی الآخِرَةِ . ⁽⁹⁾

.

۱ / ۸ گوناگون

امام رضا علیه السلام :نقش انگشتری عیسی علیه السلام ، دو جمله بود که آنها را از انجیل گرفته بود : «خوشا به حال بنده ای که به واسطه او ، خداوند به یاد آورده می شود! و بدا به حال بنده ای که به واسطه او خداوند ، فراموش می گردد!» .

۱ / ۸گوناگونپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهترینِ اوقات مؤمن ، زمانی است که خداوند عز و جل را یاد می کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در وصف اولیای خدا ـ: مردم ، به دنیا خوش اند و آنان به یاد خدا خوش اند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهترین بندگان خدا ، آنان اند که برای یاد کردن خدا ، خورشید و ماه و ستارگان و سایه ها را زیر نظر دارند . ⁽¹⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه مرد مسلمانی در مسجدها برای نماز و یاد خدا اقامت گزیند ، خداوند ، از وجود او چنان شاد می شود که کسانِ مسافر از باز گشتن مسافرشان به نزد خود ، شادمان می شوند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر دَونده ای ، خطّ پایانی دارد و خطّ پایان آدمیزاد ، مرگ است . پس بر شما باد یاد خدا ، که کارِ شما را سهولت می بخشد ⁽²⁾و به آخرت ، راغب می گرداند !

.

عنه صلی الله علیه و آله :تَحابّوا بِذِکرِ اللّهِ وروحِهِ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الذِّکرُ أفضَلُ الغَنیمَتَینِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :کُن للّهِِ مُطیعا، وبِذِکرِهِ آنِسا ، وتَمَثَّل فی حالِ تَوَلّیکَ عَنهُ إقبالَهُ عَلَیکَ ؛ یَدعوکَ إلی عَفوِهِ ، ویَتَغَمَّدُکَ بِفَضلِهِ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی خُطبَةٍ یَذکُرُ فیها حالَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَالأَئِمَّةِ علیهم السلام ـ: فَبَلَّغَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ما اُرسِلَ بِهِ ، وصَدَعَ ⁽⁵⁾بما اُمِرَ ، وأَدّی ما حُمِّلَ مِن أثقالِ النُّبُوَّةِ ، وصَبَرَ لِرَبِّهِ، وجاهَدَ فی سَبیلِهِ، ونَصَحَ لِاُمَّتِهِ ، ودَعاهُم إلَی النَّجاةِ ، وحَثَّهُم عَلَی الذِّکرِ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :با یاد خدا و با روح او ⁽¹⁾یکدیگر را دوست بدارید .

امام علی علیه السلام :یاد خدا ، بهترین غنیمت است .

امام علی علیه السلام :فرمان بُردار خدا و همدمِ یاد او باش و در آن حال که از او روی می گردانی ، روی آوردن او را به خود ، در نظر آور . او تو را به عفو خویش فرا می خواند و در فضل خویش ، غوطه وَرَت می سازد .

امام صادق علیه السلامـ در سخنرانی ای که در آن از پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان علیهم السلام یاد می کند ـ: پیامبر خدا ، پیامی را که برای آن فرستاده شده بود ، ابلاغ کرد و مأموریتش را اجرا نمود و بارهای نبوّت را که بر دوش او نهاده شده بود ، به منزل رساند و برای پروردگارش ، شکیبایی ورزید و در راه او جهاد کرد و امّتش را راه نمایی نمود و آنان را به نجات ، فرا خواند و به یاد خدا تشویقشان کرد .

.

الفَصلُ الثّانی : خصائص الذّکر۲ / ۱حِکمَةُ العِبادَةِالکتاب«وَ أَقِمِ الصَّلَوةَ لِذِکْرِی» . ⁽¹⁾

«وَ أَقِمِ الصَّلَوةَ إِنَّ الصَّلَوةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنکَرِ وَ لَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ» . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّما جُعِلَ الطَّوافُ بِالبَیتِ ، وبَینَ الصَّفا وَالمَروَةِ ، ورَمیُ الجِمارِ ؛ لِاءِقامَةِ ذِکرِ اللّهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّما فُرِضَتِ الصَّلاةُ ، واُمِرَ بِالحَجِّ وَالطَّوافِ ، واُشعِرَتِ المَناسِکُ ؛ لِاءِقامَةِ ذِکرِ اللّهِ . ⁽⁴⁾

.

فصل دوم: ویژگی های یاد خدا

۲ / ۱ حکمت عبادت

فصل دوم: ویژگی های یاد خدا۲ / ۱حکمت عبادتقرآن«و به یاد من ، نماز برپا دار» .

«و نماز را بر پا دار، که نماز از کار زشت و ناپسند ، باز می دارد، و قطعاً یاد خدا بالاتر است» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :طواف کعبه ، و [سعی] میان صفا و مروه ، و رَمْی جَمَرات ، برای زنده داشتن یاد خدایند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :واجب گشتن نماز ، و دستور گزاردن حج و طواف ، و تعیین مناسک [حج] ، در واقع برای زنده داشتن یاد خدایند .

.

الإمام الرضا علیه السلامـ فیما جَمَعَهُ الفَضلُ بنُ شاذانَ مِن کَلامِهِ فی عِلَلِ الفَرائِضِ ـ: إن قالَ قائِلٌ : لِمَ أمَرَ اللّهُ العِبادَ ونَهاهُم؟ قیلَ : لِأَنَّهُ لا یَکونُ بَقاؤُهُم وصَلاحُهُم إلّا بِالأَمرِ وَالنَّهیِ ، وَالمَنعِ عَنِ الفَسادِ وَالتَّغاصُبِ . فَإن قالَ قائِلٌ : لِمَ تَعَبَّدَهُم؟ قیلَ : لِئَلّا یَکونوا ناسینَ لِذِکرِهِ ، ولا تارِکینَ لِأَدَبِهِ ، ولا لاهینَ عَن أمرِهِ ونَهیِهِ ، إذ ⁽¹⁾کانَ فیهِ صَلاحُهُم وفَسادُهُم وقوِامُهُم ، فَلَو تُرِکوا بِغَیرِ تَعَبُّدٍ لَطالَ عَلَیهِمُ الأَمَدُ ، وقَسَت قُلوبُهُم . ⁽²⁾

۲ / ۲فَریضَةٌ عَلَی القَلبِ وَاللِّسانِالإمام علیّ علیه السلام :اِعلَموا أنَّهُ [ اللّهَ] عز و جل لَن یَرضی عَنکُم بِشَیءٍ سَخِطَهُ عَلی مَن کانَ قَبلَکُم ، ولَن یَسخَطَ عَلَیکمُ بِشَیءٍ رَضِیَهُ مِمَّن کانَ قَبلَکُم ، وإنَّما تَسیرونَ فی أَثَرٍ بَیِّنٍ ، وتَتَکَلَّمونَ بِرَجعِ قَولٍ قَد قالَهُ الرِّجالُ مِن قَبلِکُم ، قَد کَفاکُم مَؤونَةَ دُنیاکُم ، وحَثَّکُم عَلَی الشُّکرِ ، وَافتَرَضَ مِن ألسِنَتِکُمُ الذِّکرَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام ـ فی بَیانِ ما فَرَضَ اللّهُ سُبحانَهُ عَلی جَوارِحِ الإِنسانِ ـ :فَأَمّا ما فَرَضَ عَلَی القَلبِ مِنَ الإِیمانِ : فَالإِقرارُ ، وَالمَعرِفَةُ ، وَالعَقدُ عَلَیهِ ، وَالرِّضا بِما فَرَضَهُ عَلَیهِ ، وَالتَّسلیمُ لِأَمرِهِ ، وَالذِّکرُ ، وَالتَّفَکُّرُ . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۲ وظیفه دل و زبان

امام رضا علیه السلامـ از سخنان ایشان در باره علّت واجبات که فضل بن شاذان ، آنها را گردآوری کرده است ـ: اگر کسی بگوید : «چرا خدا ، به بندگانْ امر و نهی کرده است؟»، گفته می شود : چون ماندگاری و درستی آنان ، جز با امر و نهی و جلوگیری از تباهی و تجاوز به یکدیگر ، ممکن نیست . اگر کسی بگوید : «چرا از آنان عبادت خواسته شده است ؟»، گفته می شود : تا او را فراموش نکنند و تعالیمش را وا ننهند و از امر و نهی او غافل نشوند ؛ چرا که درستی و تباهی و پایداری آنان ، در گرو این است ، و اگر بدون [دستور به] عبادت ، رها می شدند ، پس از گذشت زمانی دراز ، سنگ دل می شدند .

۲ / ۲وظیفه دل و زبانامام علی علیه السلام :بدانید که خداوند عز و جل هرگز آنچه را از پیشینیان شما نپسندیده است ، از شما نیز نخواهد پسندید و هرگز آنچه را از مردمان پیش از شما پسندیده است ، از شما ناپسند نمی دارد . شما در راهی روشن ، گام برمی دارید [که گذشتگانِ شما رفته اند] و همان سخنی را واگویه می کنید که مردان پیش از شما گفته اند . خداوند ، روزیِ دنیای شما را عهده دار شده و به سپاس گزاری تشویقتان کرده است و یاد کردن [از خود] را بر زبان هایتان واجب ساخته است .

امام علی علیه السلامـ در بیان وظایفی که خدای سبحان بر عهده اعضای انسان نهاده است ـ: آنچه بر دلْ واجب ساخته ، ایمان است که عبارت است از : اقرار ، و شناخت ، و اعتقاد به او ، و خرسندی به آنچه بر آن ، واجب ساخته است ، و گردن نهادن به فرمان او ، و یاد کردن از او ، و اندیشیدن .

.

الإمام الحسن علیه السلام :اِعلَموا أنَّ اللّهَ لَم یَخلُقکُم عَبَثا ، ولَیسَ بتارِکِکُم سُدیً ⁽¹⁾. . . قَد کَفاکُم مَؤونَةَ الدُّنیا ، وفَرَّغَکُم لِعِبادَتِهِ ، وحَثَّکُم عَلَی الشُّکرِ ، وَافتَرَضَ عَلَیکُمُ الذِّکرَ . ⁽²⁾

۲ / ۳فَریضَةٌ عَلی أهلِ السَّماواتِ وَالأَرضِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فِی الدُّعاءِ ـ: یا اللّهُ ، یا مَن وَجَبَ ذِکرُهُ عَلی أهلِ السَّماواتِ وَالأَرضِ . ⁽³⁾

۲ / ۴أفضَلُ الأَعمالِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ألا إنَّ خَیرَ أعمالِکُم، وأذکاها عِندَ مَلیکِکُم ، وأرفَعَها عِندَ رَبِّکُم فی دَرَجاتِکُم ، وخَیرَ مَا اطَّلَعَت عَلَیهِ الشَّمسُ ؛ ذِکرُ اللّهِ سُبحانَهُ وتَعالی . ⁽⁴⁾

سنن ابن ماجة عن أبی الدرداء عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ألا اُنَبِّئُکُم بِخَیرِ أعمالِکُم ، وأرضاها عِندَ مَلیکِکُم ، وأرفَعَها فی دَرَجاتِکُم ، وخَیرٍ لَکُم مِن إعطاءِ الذَّهَبِ وَالوَرِقِ ⁽⁵⁾، و مِن أن تَلقَوا عَدُوَّکُم فَتَضرِبوا أعناقَهُم ویَضرِبوا أعناقَکُم؟ قالوا : وما ذاکَ یا رَسولَ اللّهِ؟! قالَ : ذِکرُ اللّهِ . ⁽⁶⁾

.

۲ / ۳ وظیفه آسمانیان و زمینیان

۲ / ۴ برترینِ اعمال

امام حسن علیه السلام :بدانید که خداوند ، شما را بیهوده نیافریده و سرِخود ، رهایتان نکرده است ... . روزیِ شما را در دنیا بر عهده گرفته و شما را برای عبادتش فراغت بخشیده و به شکرگزاری ، تشویقتان کرده و یاد کردن [از خود ]را بر شما واجب ساخته است .

۲ / ۳وظیفه آسمانیان و زمینیانپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ: ای خدا ، ای آن که یادش بر آسمانیان و زمینیان ، واجب است !

۲ / ۴برترینِ اعمالپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آگاه باشید که بهترینِ اعمال شما و پاک ترینِ آنها در نزد مالکتان ، و بلند مرتبه ترینِ آنها در پیشگاه پروردگارتان و بهترین چیزی که خورشید بر آن طلوع کرده ، یاد خداوند پاک و بلندمرتبه است .

سنن ابن ماجةـ به نقل از ابو درداء ـ: پیامبر خدا فرمود : «آیا شما را از بهترینِ اعمالتان و پسندیده ترینِ آنها در نزد مالکتان ، و بلندمرتبه ترینِ آنها ـ که برایتان از انفاق کردن زر و سیم و [حتّی] از این که با دشمنتان رو به رو شوید و گردن آنها را بزنید و گردنتان را بزنند ، بهتر است ـ ، آگاهتان نسازم ؟» . گفتند : آن چیست ، ای پیامبر خدا؟ فرمود : «یاد خدا» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی مَوعِظَتِهِ لِابنِ مَسعودٍ ـ: لا تَختَر عَلی ذِکرِ اللّهِ شَیئا ؛ فَإِنَّ اللّهَ یَقولُ : «وَ لَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ» ⁽¹⁾، ویَقولُ : «فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُواْ لِی وَ لَا تَکْفُرُونِ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَذِکرُ اللّهِ عز و جل بِالغُدُوِّ وَالآصالِ ، خَیرٌ مِن حَطمِ السُّیوفِ فی سَبیل اللّهِ عز و جل ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

کنز العمّال عن معاذ عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أکثِروا ذِکرَ اللّهِ عز و جل عَلی کُلِّ حالٍ ؛ فَإِنَّه لَیسَ عَمَلٌ أحَبَّ إلَی اللّهِ تَعالی ولا أنجی لِعَبدٍ مِن کُلِّ سَیِّئَةٍ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ مِن ذِکرِ اللّهِ . قیلَ : وَلَا القِتالُ فی سَبیلِ اللّهِ ؟ قالَ : لَولا ذِکرُ اللّهِ لَم یُؤمَر بِالقِتالِ فی سَبیلِ اللّهِ ، ولَوِ اجتَمَعَ النّاسُ عَلی ما اُمِروا بِهِ مِن ذِکرِ اللّهِ تَعالی ما کَتَبَ اللّهُ القِتالَ عَلی عِبادِهِ ، فَإِنَّ ذِکرَ اللّه تَعالی لا یَمنَعُکُم مِنَ القِتالِ فی سَبیلِهِ ، بَل هُوَ عَونٌ لَکُم عَلی ذلِکَ . . . . قالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، فَإِنَّ ذِکرَ اللّهِ لا یَکفینا مِنَ الجِهادِ ! قال : وَلَا الجِهادُ یَکفی مِن ذِکرِ اللّهِ ، ولا یَصلُحُ الجِهادُ إلّا بِذِکرِ اللّهِ ، وإنَّمَا الجِهادُ شُعبَةٌ مِن شُعَبِ ذِکرِ اللّهِ ، وطوبی لِمَن أکثَرَ فِی الجِهادِ مِن ذِکرِ اللّهِ ، وکُلُّ کَلِمَةٍ بِسَبعینَ ألفَ حَسَنَةٍ ، کُلُّ حَسَنَةٍ بِعَشرٍ ، وعِندَ اللّهِ مِن المَزیدِ ما لا یُحصیهِ غَیرُهُ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در اندرز به ابن مسعود ـ: هیچ چیز را بر یاد خدا ترجیح مده ؛ چرا که خداوند می فرماید : «و قطعا یاد خدا بالاتر است» و می فرماید : «پس یادم کنید تا یادتان کنم ، و سپاسم گویید و ناسپاسی ام مکنید» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یاد کردن از خداوند در بام و شام ، از شکستن شمشیرها ⁽¹⁾در راه خدا بهتر است . ⁽²⁾

کنز العمّالـ به نقل از مُعاذ ـ: پیامبر خدا فرمود : «در هر حالی ، خداوند عز و جلرا بسیار یاد کنید ؛ زیرا هیچ عملی نزد خداوند متعال ، محبوب تر و در رهانیدن بنده از هر بدی ای در دنیا و آخرت ، کارگرتر از یاد خدا نیست» . گفته شد : حتّی جنگیدن در راه خدا ؟ فرمود : «اگر به خاطر یاد خدا نبود ، به جنگ در راه خدا دستور داده نمی شد و اگر همه مردم به یاد خداوند متعال ـ که بِدان فرمان داده شده اند ـ می بودند ، خداوندْ جنگیدن را بر بندگانش واجب نمی ساخت . یاد خداوند متعال ، مانع شما از جنگ در راه او نمی شود ؛ بلکه کمک شما در این راه است ...» . گفتند : ای پیامبر خدا ! یاد خدا [به تنهایی کافی نیست و] ما را از جهاد ، بی نیاز نمی کند! فرمود : «جهاد هم شما را از یاد خدا بی نیاز نمی کند و جهاد ، جز با یاد خدا ، ارزشی ندارد . جهاد ، در واقع ، شاخه ای از شاخه های یاد خداست . خوشا به حال کسی که در جهاد ، بسیار یاد خدا کند! هر کلمه ای [از ذکر خدا] برابر با هفتاد هزار کار نیک است و هر کار نیک ، ده برابر به شمار می آید [و ده پاداش دارد] ، و پاداش خداوند ، چندان فراوان است که جز خود او ، کسی از عهده شمارش آن بر نمی آید» .

.

الإمام الباقر علیه السلام :ما مِن شَیءٍ أحَبُّ إلَی اللّهِ مِنَ الذِّکرِ وَالشُّکرِ . ⁽¹⁾

راجع : ص ۲۶ (الحثّ علی کثرة الذکر) .

۲ / ۵أشرَفُ الحَدیثِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أشرَفُ الحَدیثِ ذِکرُ اللّهِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ أشرَفَ الحَدیثِ ذِکرُ اللّهِ تَعالی ، ورَأسَ الحِکمَةِ طاعَتُهُ ، وأصدَقَ القَولِ وأبلَغَ المَوعِظَةِ وأحسَنَ القَصَصِ کِتابُ اللّهِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ أحسَنَ الحَدیثِ ذِکرُ اللّهِ . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۵ پُرارج ترین سخن

امام باقر علیه السلام :هیچ چیزی نزد خدا ، محبوب تر از یاد او و سپاس گزاری [از او ]نیست .

ر . ک : ص ۲۷ (خدا را بسیار یاد کنید) .

۲ / ۵پُرارج ترین سخنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پُرارج ترین سخن ، یاد خداوند است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پُرارج ترین سخن ، یاد خداوند متعال است ، و سرآمد حکمت [و خردمندی] ، فرمان بُرداری از اوست ، و راست ترین گفته و رساترین پند و نیکوترین داستان ، کتاب خداست .

امام علی علیه السلام :نیکوترین سخن ، یاد خداست .

.

۲ / ۶نورُ الإِیمانِالإمام علیّ علیه السلام :ذِکرُ اللّهِ نورُ الإِیمانِ . ⁽¹⁾

۲ / ۷شِیمَةُ المُتَّقینَالإمام علیّ علیه السلام :ذِکرُ اللّهِ شِیمَةُ ⁽²⁾المُتَّقینَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :ذِکرُ اللّهِ سَجِیَّةُ کُلِّ مُحسِنٍ ، وشِیمَةُ کُلِّ مُؤمِنٍ . ⁽⁴⁾

۲ / ۸لَذَّةُ المُحِبّینَرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ: یا مَن ذِکرُهُ حُلوٌ ، یا مَن فَضلُهُ عَمیمٌ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فِی الدُّعاءِ ـ: اللّهُمَّ اجعَلنا مَشغولینَ بِأَمرِکَ . . . شاکِرینَ عَلی نَعمائِکَ ، مُتَلَذِّذینَ بِذِکرِکَ . ⁽⁶⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الذِّکرُ لَذَّةُ المُحِبّینَ . ⁽⁷⁾

.

۲ / ۶ روشنایی ایمان

۲ / ۷ خوی پرهیزگاران

۲ / ۸ لذّت عاشقان خدا

۲ / ۶روشنایی ایمانامام علی علیه السلام :یاد خدا ، روشنایی ایمان است .

۲ / ۷خوی پرهیزگارانامام علی علیه السلام :یاد خدا کردن ، خوی پرهیزگاران است .

امام علی علیه السلام :یاد خدا کردن ، خصلت هر نیکوکار و خوی هر مؤمنی است .

۲ / ۸لذّت عاشقان خداپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای «جوشن کبیر» ـ: ای آن که یادش شیرین است ! ای آن که احسانش فراگیر است !

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ: خداوندا ! ما را به کار خودت سرگرم بدار ... و [ما را ]بر نعمت هایت ، سپاس گزار و از یادت ، لذّت بَرنده قرار بده .

امام علی علیه السلام :یاد خدا ، لذّت عاشقان است .

.

عنه علیه السلام :ذِکرُ اللّهِ مَسَرَّةُ کُلِّ مُتَّقٍ ، ولَذَّةُ کُلِّ موقِنٍ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :أوحَی اللّهُ عز و جل إلی داوودَ علیه السلام : یا داوودُ، بی فَافرَح ، وبِذِکری فَتَلَذَّذ ، وبِمُناجاتی فَتَنَعَّم ، فَعَن قَریبٍ اُخلِی الدّارَ مِنَ الفاسِقینَ ، وأجعَلُ لَعنَتی عَلَی الظّالِمینَ. ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلام :یاد خدا ، مایه شادی هر پرهیزگار و لذّت هر اهل یقینی است .

امام صادق علیه السلام :خداوند عز و جل به داوود علیه السلام وحی فرمود که : «ای داوود! به من شاد باش و از یاد من لذّت ببر و به راز و نیاز با من خوش باش ؛ چرا که به زودی ، خانه را از نابه کاران ، خالی می گردانم و لعنتم را بر ستمکاران قرار می دهم» .

.

الفَصلُ الثّالِثُ : تفسیر الذّکر۳ / ۱حَقیقَةُ الذِّکرِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن أطاعَ اللّهَ فَقَد ذَکَرَ اللّهَ ، وإن قَلَّت صَلاتُهُ وصِیامُهُ وتِلاوَتُهُ . ومَن عَصَی اللّهَ فَقَد نَسِیَ اللّهَ ، وإن کَثُرَت صَلاتُهُ وصِیامُهُ وتِلاوَتُهُ لِلقُرآنِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصِیَّتِهِ لِعَلِیٍّ علیه السلام ـ: یا عَلِیُّ ، ثَلاثٌ لا تُطیقُها هذِهِ الاُمَّةُ : المُواساةُ لِلأَخِ فی مالِهِ ، وإنصافُ النّاسِ مِن نَفسِهِ ، وذِکرُ اللّهِ عَلی کُلِّ حالٍ ، ولَیسَ هُوَ : «سُبحانَ اللّهِ وَالحَمدُ للّهِِ ولا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ» ، ولکِن إذا وَرَدَ عَلی ما یَحرُمُ عَلَیهِ خافَ اللّهَ عز و جلعِندَهُ وتَرَکَهُ . ⁽²⁾

.

فصل سوم: معنای یاد خدا

۳ / ۱ حقیقت یاد خدا

فصل سوم: معنای یاد خدا۳ / ۱حقیقت یاد خداپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس از خدا فرمان بَرد ، در حقیقت ، از خدا یاد کرده است ، اگر چه نماز و روزه و قرآن خواندنش اندک باشد ، و هر کس خدا را نافرمانی کند ، در حقیقت ، او را فراموش کرده است ، اگر چه نماز و روزه و تلاوت قرآنش بسیار باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارش به علی علیه السلام ـ: ای علی! سه چیز است که این امّت ، طاقت آنها را ندارد : کمک مالی کردن به برادر خویش ، انصاف داشتن با مردم ، و به یاد خدا بودن در همه حال ، و آن ، گفتنِ «سبحان اللّه و الحمد للّه ولا إله إلّا اللّه واللّه أکبر» نیست ؛ بلکه این است که هر گاه با آنچه بر او حرام گشته است رو به رو شود ، از خداوند عز و جل بترسد و آن را مرتکب نشود .

.

معانی الأخبار عن أبی بصیر عن الإمام الباقر علیه السلام :مِن أشَدِّ ما عَمِلَ العِبادُ : إنصافُ المَرءِ مِن نَفسِهِ ، ومُواساةُ المَرءِ أخاهُ ، وذِکرُ اللّهِ عَلی کُلِّ حالٍ . قالَ : قُلتُ : أصلَحَکَ اللّهُ ، وما وَجهُ ذِکرِ اللّهِ عَلی کُلِّ حالٍ؟ قالَ : یَذکُرُ اللّهَ عِندَ المَعصِیَةِ یَهُمُّ بِها، فَیَحولُ ذِکرُ اللّهِ بَینَهُ وبَینَ تِلکَ المَعصِیَةِ ، وهُوَ قَولُ اللّهِ عز و جل : «إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْاْ إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِّنَ الشَّیْطَـنِ تَذَکَّرُواْ فَإِذَا هُم مُّبْصِرُونَ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مِن أشَدِّ ما فَرَضَ اللّهُ عَلی خَلقِهِ ذِکرُ اللّهِ کَثیرا ـ ثُمّ قالَ ـ : لا أعنی : «سُبحانَ اللّهِ وَالحَمدُ للّهِِ ولا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ» وإن کانَ مِنهُ ، ولکِن ذِکرَ اللّهِ عِندَ ما أحَلَّ وحَرَّمَ ؛ فَإِن کانَ طاعَةً عَمِلَ بِها، وإن کانَ مَعصِیَةً تَرَکَها . ⁽³⁾

الکافی عن عبد الأعلی بن أعین :کَتَبَ بَعضُ أصحابِنا یَسأَلونَ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن أشیاءَ ، وأَمَرونی أن أَسأَلَهُ عَن حَقِّ المُسلِم عَلی أخیهِ ، فَسَأَلتُهُ فَلَم یُجِبنی ، فَلَمّا جِئتُ لِاُوَدِّعَهُ ، فَقُلتُ : سَأَلتُکَ فَلَم تُجِبنی؟! فَقالَ : إنّی أخافُ أن تَکفُروا ! ⁽⁴⁾إنَّ مِن أشَدِّ مَا افتَرَضَ اللّهُ عَلی خَلقِهِ ثَلاثا : إنصافُ المَرءِ مِن نَفسِهِ حَتّی لا یَرضی لِأَخیهِ مِن نَفسِهِ إلّا بِما یَرضی لِنَفسِهِ مِنهُ ، ومُواساةُ الأَخِ فِی المالِ ، وذِکرُ اللّهِ عَلی کُلِّ حالٍ ، لَیسَ «سُبحانَ اللّهِ وَالحَمدُ للّهِِ»، ولکِن عِندَ ما حَرَّمَ اللّهُ عَلَیهِ فَیَدَعُهُ . ⁽⁵⁾

.

معانی الأخبارـ به نقل از ابو بصیر ـ: امام باقر علیه السلام فرمود : «از جمله سخت ترین کارهای بندگان ، سه چیز است : انصاف داشتن ، کمک مالی کردن انسان به برادر خویش ، و به یاد خدا بودن در همه حال» . گفتم : به سلامت باشید! به یاد خدا بودن در همه حال ، به چه معناست ؟ فرمود : «در هنگام رو به رو شدن با گناه و تصمیم به انجام دادن آن ، خدا را به یاد آورد . پس یاد خدا ، میان او و آن گناه ، حائل می شود . این است سخن خداوند عز و جلکه می فرماید : «آنان که پرهیزگاری می کنند ، چون وسوسه ای از شیطان به آنان برسد ، خدا را یاد می کنند و به ناگاه ، بینا می شوند» » .

امام صادق علیه السلام :از سخت ترین چیزهایی که خداوند بر بندگانش واجب ساخته ، بسیار یاد کردنِ خداست . مقصودم ، «سبحان اللّه و الحمد للّه و لا إله إلّا اللّه و اللّه أکبر» نیست ، هر چند این هم یاد خداست . مقصودم ، به یاد آوردن خدا در هنگام مواجه شدن با حلال و حرام اوست ، که اگر فرمان بود ، آن را به کار ببندد و اگر نافرمانی بود ، رهایش کند .

الکافیـ به نقل از عبد الأعلی بن اَعیَن ـ: برخی از شیعیان ، ما نامه نوشتند و از امام صادق علیه السلام سؤالاتی کردند و به من مأموریت دادند که از ایشان در باره حقّ مسلمان بر برادرش بپرسم . من پرسیدم ؛ امّا ایشان پاسخم را نگفت . چون برای خداحافظی خدمت ایشان رفتم ، گفتم : از شما سؤالی کردم ؛ امّا پاسخم را ندادید ! فرمود : «می ترسم کافر شوید! ⁽¹⁾همانا از سخت ترین وظایفی که خداوند بر عهده خلقش نهاده ، سه چیز است : انصاف داشتن آدمی ـ به طوری که از جانب خود برای برادرش همان چیزی را بپسندد که از جانب او برای خود می پسندد ـ ، و شریک کردن برادرش در مال خود ، و به یاد خدا بودن در همه حال . یاد خدا هم [فقط] گفتنِ «سبحان اللّه و الحمد للّه » نیست ؛ بلکه به این معناست که هنگام مواجه شدن با آنچه خدا بر او حرام کرده است ، به یاد او باشد و آن حرام را وا نهد» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :لا تَذکُرِ اللّهَ سُبحانَهُ ساهِیا ، ولا تَنسَهُ لاهیا ، وَاذکُرهُ کامِلاً یُوافِقُ فیهِ قَلبُکَ لِسانَکَ ، ویُطابِقُ إضمارُکَ إعلانَکَ ، ولَن تَذکُرَهُ حَقیقَةَ الذِّکرِ حَتّی تَنسی نَفسَکَ فی ذِکرِکَ ، وتَفقِدَها فی أمرِکَ . ⁽¹⁾

۳ / ۲مَن یُعَدُّ ذاکِراالإمام علیّ علیه السلام :سامِعُ ذِکرِ اللّهِ ذاکِرٌ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلام :أیُّما مُؤمِنٍ حافَظَ عَلی صَلاةِ الفَریضَةِ فَصَلّاها لِوَقتِها فَلَیسَ هُوَ مِنَ الغافِلینَ ، فَإِن قَرَأَ فیها بِمِئَةِ آیَةٍ فَهُوَ مِنَ الذّاکِرینَ . ⁽³⁾

۳ / ۳مَن یُعَدُّ کَثیرَ الذِّکرِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَنِ استَیقَظَ مِنَ اللَّیلِ وأَیقَظَ امرَأَتَهُ فَصَلَّیا رَکعَتَینِ جَمیعا ، کُتِبا مِنَ الذّاکِرینَ اللّهَ کَثیرا وَالذّاکِراتِ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

.

۳ / ۲ کسانی که یاد کننده خدا به شمار می آیند

۳ / ۳ کسانی که بسیار یادکننده خدا به شمار می آیند

امام علی علیه السلام :نه خدای سبحان را با بی توجّهی یاد کن و نه از او غافل شو و [به کلّی ]فراموشش کن ؛ بلکه با تمام وجودت او را یاد کن ، آن سان که دلت با زبانت هم نوا باشد و نهانت با آشکارت ، سازگار . تو حقیقتا به یاد خدا نخواهی بود ، مگر آن گاه که خودت را در یادی که می گویی ، از یاد ببری و در وقت ذکر گفتن ، خویشتن را گم کنی [و فانی در مذکور شوی] .

۳ / ۲کسانی که یاد کننده خدا به شمار می آیندامام علی علیه السلام :شنونده یاد خدا [نیز] یاد کننده خداست .

امام باقر علیه السلام :هر مؤمنی که نماز واجب را پاس بدارد و آن را به وقتش بخواند ، از غافلان نیست و اگر در آن نماز یکصد آیه بخواند ، از یادکنندگان است .

۳ / ۳کسانی که بسیار یادکننده خدا به شمار می آیندپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس در شب ، بیدار شود و همسرش را هم بیدار کند و هر دو ، دو رکعت نماز بخوانند ، در شمارِ مردان و زنانی نوشته می شوند که بسیار یاد خدا می کنند . ⁽¹⁾

.

الإمام علیّ علیه السلام :مَن ذَکَرَ اللّهَ عز و جل فِی السِّرِّ فَقَد ذَکَرَ اللّهَ کَثِیرا ، إنَّ المُنافِقینَ کانوا یَذکُرونَ اللّهَ عَلانِیَةً ولا یَذکُرونَهُ فِی السِّرِّ ، فَقالَ اللّهُ عز و جل : «یُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا یَذْکُرُونَ اللَّهَ إِلَا قَلِیلاً» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ حِینَ سُئِلَ عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «اذْکُرُواْ اللَّهَ ذِکْرًا کَثِیرًا» ⁽³⁾ما هذَا الذِّکرُ الکَثیرُ؟ ـ: مَن سَبَّحَ تَسبیحَ فاطِمَةَ علیهاالسلام فَقَد ذَکَرَ اللّهَ الذِّکرَ الکَثیرَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :تَسبیحُ فاطِمَةَ الزَّهراءِ علیهاالسلام مِنَ الذِّکرِ الکَثیرِ الَّذِی قالَ اللّهُ عز و جل : «اذْکُرُواْ اللَّهَ ذِکْرًا کَثِیرًا» . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :تَسبیحُ فاطِمَةَ علیهاالسلام مِن ذِکرِ اللّهِ الکَثیرِ الَّذی قالَ اللّهُ عز و جل : «فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ» ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :مَن باتَ عَلی تَسبیحِ فاطِمَةَ علیهاالسلام، کانَ مِنَ الذّاکِرینَ اللّهَ کَثیرا وَالذّاکِراتِ . ⁽⁸⁾

تهذیب الأحکام عن ابن بکیر :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : قَولُ اللّهِ عز و جل : «اذْکُرُواْ اللَّهَ ذِکْرًا کَثِیرًا» ماذَا الذِّکرُ الکَثیرُ؟ قالَ : أن یُسَبِّحَ فی دُبُرِ المَکتوبَةِ ثَلاثینَ مَرَّةً . ⁽⁹⁾

.

امام علی علیه السلام :هر که خداوند عز و جل را در نهانْ یاد کند ، خدا را بسیار یاد کرده است . منافقان ، خداوند را در آشکار ، یاد می کردند ؛ امّا در نهان ، یادش نمی کردند . پس خداوند عز و جل فرمود : «و با مردم ، ریا می کنند و خدای را یاد نمی کنند ، مگر اندکی» .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ این سؤال که : «یاد بسیار» در این سخن خداوند عز و جل : «خدا را یاد کنید ، یادی بسیار» چیست؟ ـ: کسی که تسبیح فاطمه علیهاالسلامرا بگوید ، خدا را بسیار یاد کرده است .

امام صادق علیه السلام :تسبیح فاطمه زهرا علیهاالسلام از جمله همان «یاد بسیار» است که خداوند عز و جلفرموده : «خدا را یاد کنید ، یادی بسیار» .

امام صادق علیه السلام :تسبیح فاطمه علیهاالسلام از جمله یاد بسیار خداست که خداوند عز و جلفرموده : «مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم» .

امام صادق علیه السلام :هر کس شب در هنگام خوابیدن ، تسبیح فاطمه علیهاالسلام را بگوید ، از شمارِ مردان و زنانی است که بسیار یاد خدا می گویند .

تهذیب الأحکامـ به نقل از ابن بکیر ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : مقصود از «یاد بسیار» در این سخن خداوند عز و جل : «خدا را یاد کنید ، یادی بسیار» چیست؟ فرمود : «این که در پایان نماز واجب ، سی مرتبه سبحان اللّه بگوید» .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «اذْکُرُواْ اللَّهَ ذِکْرًا کَثِیرًا» ـ: إذا ذَکَرَ العَبدُ رَبَّهُ فِی الیَومِ مِئَةَ مَرَّةٍ ، کانَ ذلِکَ کَثیرا . ⁽¹⁾

راجع : ص ۲۶ (الحثّ علی کثرة الذکر) .

۳ / ۴مَن ذِکرُهُ عِبادَةٌرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ذِکرُ اللّهِ عز و جل عِبادَةٌ ، وذِکری عِبادَةٌ ، وذِکرُ عَلِیٍّ عِبادَةٌ ، وذِکرُ الأَئِمَّةِ مِن وُلدِهِ عِبادَةٌ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ذِکرُ عَلِیٍّ عِبادَةٌ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ذِکرُ الأَنبِیاءِ مِن العبادَةِ ، وذِکرُ الصّالِحینَ کَفّارَةٌ ، وذِکرُ المَوتِ صَدَقَةٌ ، وذِکرُ القَبرِ یُقَرِّبُکُم مِن الجَنَّةِ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۴ کسانی که یاد کردن از آنان ، عبادت است

امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «خدا را یاد کنید ، یادی بسیار» ـ: هر گاه بنده در روز ، صد مرتبه پروردگارش را یاد کند ، این ، همان [یادِ ]بسیار است .

ر . ک : ص ۲۷ (خدا را بسیار یاد کنید) .

۳ / ۴کسانی که یاد کردن از آنان ، عبادت استپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل را یاد کردن ، عبادت است . مرا یاد کردن ، عبادت است . علی را یاد کردن ، عبادت است ، و امامانِ از نسل او را یاد کردن ، عبادت است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :علی را یاد کردن ، عبادت است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یاد کردن از پیامبران ، عبادت است . یاد کردن از نیکان ، عبادت است . یاد کردن از مرگ ، صدقه است ، و یاد کردن از قبر ، شما را به بهشت ، نزدیک می کند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :عِندَ ذِکرِ الصّالِحینَ تَنزِلُ ⁽¹⁾الرَّحمَةُ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کِتابِهِ لِمُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ وأهلِ مِصرَ لَمّا وَلّاهُ عَلَیهم ـ: یا عِبادَ اللّهِ ! إنِ اتَّقَیتُمُ اللّهَ، وحَفِظتُم نَبِیَّکُم فی أهلِ بَیتِهِ ؛ فَقَد عَبَدتُموهُ بِأَفضَلِ ما عُبِدَ ، وذَکَرتُموهُ بِأَفضَلِ ما ذُکِرَ ، وشَکَرتُموهُ بِأَفضَلِ ما شُکِرَ ، وأَخَذتُم بِأَفضَلِ الصَّبرِ وَالشُّکرِ ، وَاجتَهَدتُم بِأَفضَلِ الاِجتِهادِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :شِیعَتُنَا الرُّحَماءُ بَینَهُم ، الَّذینَ إذا خَلَوا ذَکَرُوا اللّهَ ، (إنَّ ذِکرَنا مِن ذِکرِ اللّهِ) ⁽⁴⁾إنّا إذا ذُکِرنا ذُکِرَ اللّهُ ، وإذا ذُکِرَ عَدُوُّنا ذُکِرَ الشَّیطانُ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ لِداوودَ بنِ سِرحانَ ـ:یا داوودُ ، أبلِغ مَوالِیَّ عَنِّی السَّلامَ ، وأنِّی أقُولُ : رَحِمَ اللّهُ عَبدا اجتَمَعَ مَعَ آخَرَ فَتَذاکَرا أمرَنا ، فَإِنَّ ثالِثَهُما مَلَکٌ یَستَغفِرُ لَهُما ، ومَا اجتَمَعَ اثنانِ عَلی ذِکرِنا إلّا باهَی اللّهُ تَعالی بِهِمَا المَلائِکَةَ . فَإذَا اجتَمَعتُم فَاشتَغِلوا بِالذِّکرِ ؛ فَإِنَّ فِی اجتِماعِکُم ومُذاکَرَتِکُم إحیاءَنا ، وخَیرُ النّاسِ مِن بَعدِنا مَن ذاکَرَ بِأَمرِنا ، ودَعا إلی ذِکرِنا . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در هنگام یاد کردن از نیکان ، رحمت نازل می شود .

امام علی علیه السلامـ از نامه ایشان به محمّد بن ابی بکر و مردم مصر ، آن گاه که او را به حکومت بر ایشان گماشت ـ: ای بندگان خدا ! اگر از خدا پروا دارید و [حقّ و حرمت] خاندان پیامبرتان را نگه دارید ، بی گمان ، خدا را به بهترین وجه بندگی کرده اید و به بهترین وجه ، یادش نموده اید و به بهترین وجه ، سپاسش گفته اید و به برترین مرتبه شکیب و سپاس ، دست یازیده اید و به برترین کار و تلاش پرداخته اید .

امام صادق علیه السلام :شیعیان ما ، با یکدیگر مهربان اند . آنان اند که در خلوت و تنهایی خویش ، خدا را یاد می کنند . یاد کردن از ما ، یاد کردن از خداست . هر گاه از ما یاد شود ، از خدا یاد شده است و هر گاه از دشمن ما یاد شود ، از شیطان ، یاد شده است .

امام صادق علیه السلامـ به داوود بن سِرحان ـ: ای داوود! سلام مرا به دوستانم برسان و از قول من به آنان بگو : خدا رحمت کناد آن بنده ای را که با دیگری گرد آید و از کار ما سخن بگویند ؛ زیرا که سومینِ آن دو ، فرشته ای است که برایشان آمرزش می طلبد ! هرگز دو نفر با هم گرد نیامدند و از ما یاد نکردند ، مگر آن که خداوند متعال ، به آن دو ، بر فرشتگان ، مباهات کرد . پس هر گاه با هم جمع شدید ، به یاد کردن [از ما ]بپردازید ؛ زیرا در گردهمایی و گفتگوی شما ، زنده شدن [یاد و نام و مکتب] ماست . بهترینِ مردمان ، پس از ما ، کسی است که در باره کار ما گفتگو کند و به یاد کردن از ما فرا بخواند .

.

الفَصلُ الرّابِعُ : أقسام الذّکر۴ / ۱الذِّکرُ بِاللِّسانِ وَالذِّکرُ عِندَ المُصیبَةِ وعِندَ ما حَرَّمَ اللّهُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الذِّکرُ ذِکرانِ : ذِکرُ اللّهِ بِاللِّسانِ فَحَسَنٌ ، وذِکرُ اللّهِ عِندَ ما حَرَّمَ عَلَیکَ فَتُمسِکُ نَفسَکَ عَنهُ فَذلِکَ أفضَلُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الذِّکرُ ذِکرانِ : ذِکرُ اللّهِ عز و جل عِندَ المُصیبَةِ ، وأَفضَلُ مِن ذلِکَ ذِکرُ اللّهِ عِندَ ما حَرَّمَ عَلَیکَ فَیَکونُ حاجِزا . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: الذِّکرُ ذِکرانِ : أحَدُهُما ذِکرُ اللّهِ وتَحمیدُهُ ، فَما أحسَنَهُ وأعظَمَ أجرَهُ ! وَالثّانی ذِکرُ اللّهِ عِندَ ما حَرَّمَ اللّهُ ، وهُوَ أفضَلُ مِنَ الأَوَّلِ . ⁽³⁾

.

فصل چهارم: اقسام یاد خدا

۴ / ۱ یاد کردن زبانی، یاد کردن در مصیبت، و یاد کردن در مواجهه با حرام های خدا

فصل چهارم: اقسام یاد خدا۴ / ۱یاد کردن زبانی، یاد کردن در مصیبت، و یاد کردن در مواجههپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یاد کردن [از خدا] ، دو گونه است : یاد کردن از خدا با زبان ، که خوب است ؛ و به یاد خدا بودن در هنگام رو به رو شدن با آنچه بر تو حرام کرده است و خویشتنداری از ارتکاب آن ، که این ، برتر است .

امام علی علیه السلام :یاد کردن از خدا ، دو گونه است : یاد خدا کردن در هنگام مصیبت ، و از این برتر ، یاد خدا کردن در هنگام رو به رو شدن با حرام های اوست ؛ زیرا تو را از ارتکاب آنها باز می دارد .

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: یاد خدا ، دو گونه است : یکی بردن نام خدا و ستودن اوست ، و چه نیکوست این یاد و چه بزرگ است پاداش آن! و دوم ، به یاد خدا بودن در هنگام مواجه شدن با آنچه خدا حرام کرده است ، و این ، برتر از اوّلی است .

.

۴ / ۲ذِکرٌ خالِصٌ وذِکرٌ صارِفٌمصباح الشریعةـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ: الذِّکرُ ذِکرانِ : ذِکرٌ خالِصٌ بِمُوافَقَةِ القَلبِ ، وذِکرٌ صارِفٌ ⁽¹⁾یَنفی ذِکرَ غَیرِهِ . کَما قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنّی لا اُحصی ثَناءً عَلَیکَ ؛ أنتَ کَما أثنَیتَ عَلی نَفسِکَ . فَرَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَم یَجعَل لِذِکرِهِ مِقدارا عِندَ عِلمِهِ بِحَقیقَةِ سابِقَةِ ذِکرِ اللّهِ عز و جل لَهُ مِن قَبلِ ذِکرِهِ لَهُ ، فَمَن دونَهُ أولی . فَمَن أرادَ أن یَذکُرَ اللّهَ ، فَلیَعلَم أنَّهُ ما لَم یَذکُرِ اللّهُ العَبدَ بِالتَّوفیقِ لِذِکرِهِ ، لا یَقدِرُ العَبدُ عَلی ذِکرِهِ . ⁽²⁾

۴ / ۳الأَذکارُ السَّبعَةُالخصال عن عبد اللّه بن حامد رفعه إلی بعض الصالحین علیهم السلام :الذِّکرُ مَقسومٌ عَلی سَبعَةِ أعضاءَ : اللِّسانِ ، وَالرُّوحِ ، وَالنَّفسِ ، وَالعَقلِ ، وَالمَعرِفَةِ ، وَالسِّرِّ ، وَالقَلبِ . وکُلُّ واحِدٍ مِنها یَحتاجُ إلَی الاِستِقامَةِ . فَأَمَّا استِقامَةُ اللِّسانِ فَصِدقُ الإِقرارِ ، وَاستِقامَةُ الرّوحِ صِدقُ الاِستِغفارِ ، وَاستِقامَةُ القَلبِ صِدقُ الاِعتِذارِ ، وَاستِقامَةُ العَقلِ صِدقُ الاِعتِبارِ ، وَاستِقامَةُ المَعرِفَةِ صِدقُ الاِفتِخارِ ، وَاستِقامَةُ السِّرِّ السُّرورُ بِعالَمِ الأَسرارِ ، وَاستِقامَةُ القَلبِ صِدقُ الیَقینِ ومَعرِفَةُ الجَبّارِ . فَذِکرُ اللِّسانِ الحَمدُ وَالثَّناءُ ، وذِکرُ النَّفسِ الجَهدُ وَالعَناءُ ، وذِکرُ الرُّوحِ الخَوفُ وَالرَّجاءُ ، وذِکرُ القَلبِ الصِّدقُ وَالصَّفاءُ ، وذِکرُ العَقلِ التَّعظیمُ وَالحَیاءُ ، وذِکرُ المَعرِفَةِ التَّسلیمُ وَالرِّضاءُ ، وذِکرُ السِّرِّ عَلی رُؤیَةِ اللِّقاءِ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

.

۴ / ۲ یاد کردن خالص و یاد کردن صارف

۴ / ۳ هفت گونه یاد کردن

۴ / ۲یاد کردن خالص و یاد کردن صارفمصباح الشریعةـ در حدیثی که به امام صادق علیه السلام نسبت داده شده است ـ: یاد کردن از خدا ، دو گونه است : یکی یاد کردن خالص که با دل ، سازگار و همراه است ؛ و دیگری یاد کردن صارف ⁽¹⁾که یادِ جز او را از دل می زُداید ، چنان که پیامبر خدا فرمود : «من ، ثنای تو را شمارش نمی توانم کرد . تو چنانی که خود در ثنای خویش گفته ای» . بنا بر این [حتّی] پیامبر خدا ، برای یاد کردن از خداوند ، حدّی تعیین نکرد ؛ چون به راستی می دانست که پیش از آن که او به یاد خدا باشد ، خداوند عز و جل به یاد او بوده و هست . پس دیگران به طریق اولی نمی توانند [برای یاد کردن از خدا ، حدّی تعیین کنند] . پس هر که می خواهد خدای متعال را یاد کند ، باید بداند که اگر خداوندْ توفیق یاد کردن از خود را به بنده ندهد ، بنده ، قادر به یاد کردن از او نیست .

۴ / ۳هفت گونه یاد کردنالخصالـ به نقل از عبد اللّه بن حامد ، از یکی از اهل بیت علیهم السلام ـ:یاد [خدا] میان هفت عضو ، تقسیم شده است : زبان ، روان ، نفْس (/ تن) ، خِرد ، شناخت ، درون ، و دل . و هر یک از اینها را درستی باید . درستی زبان ، به اقرار راستین است . درستی روان ، به آمرزش خواهی راستین است . درستی نفْس ، ⁽²⁾به پوزش خواهی راستین است . درستی خِرد ، به پند آموختن راستین است . درستی شناخت ، به افتخار راستین است . درستی درون ، به شاد بودن به جهان نهان هاست ، و درستی دل ، به یقین راستین و شناخت [خدای] جبّار است . پس ، یاد کردن به زبان ، ستایش و تمجید [خدا] است و یاد کردن به نفْس (/ تن) ، کوشش و رنج بردن است و یاد کردن به روان ، بیم و امید است و یاد کردن به دل ، راستی و یک دلی است و یاد کردن به خِرد ، بزرگداشت و شرم [از خدا] است و یاد کردن به شناخت ، گردن نهادن و خرسندی است و یاد کردن به درون ، دیدار [و ]ملاقات اوست .

.

۴ / ۴الذِّکرُ الخَفِیُّالکتاب«وَاذْکُر رَّبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعًا وَخِیفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْاصَالِ وَلَا تَکُن مِّنَ الْغَـفِلِینَ» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام الباقر أو الإمام الصادق علیهماالسلام :لا یَکتُبُ المَلَکُ إلّا ما سَمِعَ ، وقالَ اللّهُ عز و جل : «وَاذْکُر رَّبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعًا وَخِیفَةً» فَلا یَعلَمُ ثَوابَ ذلِکَ الذِّکرِ فی نَفسِ الرَّجُلِ غَیرُ اللّهِ عز و جللِعَظَمَتِهِ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله : «وَاذْکُر رَّبَّکَ فِی نَفْسِکَ» یَعنی مُستَکینا «وَخِیفَةً» یَعنی خَوفا مِن عَذابِهِ «وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ» یَعنی دونَ الجَهرِ مِنَ القِراءَةِ «بِالْغُدُوِّ وَالْاصَالِ» یَعنی بِالغَداةِ وَالعَشِیِّ . ⁽³⁾

.

۴ / ۴ یاد کردن نهانی

۴ / ۴یاد کردن نهانیقرآن«و در دل خویش، پروردگارت را بامدادان و شامگاهان ، با زاری و ترس و بی صدای بلند، یاد کن و از غافلان مباش» .

حدیثامام باقر یا امام صادق علیهماالسلام :فرشته ، جز آنچه را می شنود ، نمی نویسد ، و خداوند عز و جلفرموده است : «و پروردگارت را در دل خویش با زاری و ترس ، یاد کن» . پس [اندازه] پاداش این یاد کردن درونیِ آدمی را به خاطر عظمتی که دارد ، کسی جز خداوند عز و جل نمی داند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : «و پروردگارت را در دل خویش با تضرّع ، یاد کن» یعنی با حال خواری «و ترس» ، یعنی ترس از عذاب او ، «و بی صدای بلند» ، یعنی آهسته تر از قرائت ، «در بامدادان و شامگاهان» ، یعنی در صبح و شب .

.

الکافی عن العلاء بن کامل :سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام یَقولُ : «وَاذْکُر رَّبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعًا وَخِیفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ» عِندَ المَساءِ : «لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحَدهُ لا شَریکَ لَهُ ، لَهُ المُلکُ ولَهُ الحَمدُ ، یُحیی ویُمیتُ ، ویُمیتُ ویُحیی ، وهُوَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ» . قالَ : قُلتُ : بِیَدِهِ الخَیرُ ! قال : إنَّ بِیَدِهِ الخَیرَ ، ولکِن قُل کَما أقولُ لَکَ ، عَشرَ مَرّاتٍ ، و«أعوذُ بِاللّهِ السَّمیعِ العَلیمِ» حینَ تَطلُعُ الشَّمسُ وحینَ تَغرُبُ ، عَشرَ مَرّاتٍ . ⁽¹⁾

الأمالی للطوسی عن أبی ذرّ :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا أباذَرٍّ ، اُذکُرِ اللّهَ ذِکرا خامِلاً . قُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، مَا الذِّکرُ الخامِلُ؟ قالَ : الذِّکرُ الخَفِیُّ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :خَیرُ الذِّکرِ الخَفِیُّ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الذِّکرُ ⁽⁴⁾الَّذی لا یَسمَعُهُ الحَفَظَةُ یَزیدُ عَلَی الذِّکرِ الَّذی یَسمَعُهُ الحَفَظَةُ سَبعینَ ضِعفا . ⁽⁵⁾

مسند أبی یعلی عن عائشة :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُفَضِّلُ الذِّکرَ الخَفِیَّ الَّذی لا یَسمَعُهُ الحَفَظَةُ سَبعینَ ضِعفا فَیَقولُ : إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ وجَمَعَ اللّهُ الخَلائِقَ لِحِسابِهِم ، وجاءَتِ الحَفَظَةُ بِما حَفِظوا وکَتَبوا ، قالَ اللّهُ لَهُم : اُنظُروا هَل بَقیَ لَهُ مِن شَیءٍ؟ فَیَقولونَ : رَبَّنا ما تَرَکنا شَیئا مِمّا عَلِمناهُ وحَفِظناهُ إلّا وقَد أَحصَیناهُ وکَتَبناهُ! فَیَقولُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی لَهُ : إنَّ لَکَ عِندی خَبئا ⁽⁶⁾لا تَعلَمُهُ وأنَا أجزیکَ بِهِ ؛ وهُوَ الذِّکرُ الخَفِیُّ . ⁽⁷⁾

.

الکافیـ به نقل از علاء بن کامل ـ: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرماید : «در هنگام شب ، «پروردگارت را در دل خویش ، با زاری و ترس و بی صدای بلند ، یاد کن» [و بگو] : «معبودی جز خدای یگانه و بی انباز نیست . پادشاهی و ستایش ، از آنِ اوست . زنده می کند و می میرانَد ، و می میرانَد و زنده می کند ، و او بر هر چیزی تواناست» . من گفتم : خیر ، در دست اوست . ⁽¹⁾ فرمود : «البتّه که خیر ، در دست اوست ؛ امّا چنان که به تو گفتم ، بگو . ده بار [این جملات را بگو] و نیز هنگام طلوع و غروب خورشید ، ده بار [بگو] : به خدای شنوای دانا پناه می برم » .

الأمالی ، طوسیـ به نقل از ابو ذر ـ: پیامبر خدا فرمود : «ای ابو ذر! خدا را با یاد خامل ، یاد کن» . گفتم : یاد خامل چیست؟ فرمود : «یاد کردن نهانی» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهترین یاد کردن [از خدا] ، یاد کردن نهانی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یاد کردن نهانی [از خدا] که [حتّی] فرشتگان نگهبان [انسان] ، آن را نشنوند ، هفتاد بار بهتر از آن یاد کردنی است که فرشتگان نگهبان بشنوند .

مُسنَد أبی یَعلیـ به نقل از عایشه ـ: پیامبر خدا ، یاد کردن نهانی را که [حتّی] فرشتگان نگهبان آن را نمی شنوند ، هفتاد بار [بر یاد کردن آشکار از خدا] برتری می داد و می فرمود : «چون روز قیامت شود و خداوند ، خلایق را برای حسابرسی گرد آورد و فرشتگان نگهبان ، آنچه را حفظ کرده اند و نوشته اند ، بیاورند ، خداوند به ایشان می فرماید : ببینید آیا چیزی از [اعمال] او باقی مانده است؟ . آنان می گویند : ای پروردگار ما ! هر آنچه از او داشته ایم و حفظ کرده ایم ، شمارش کرده و نوشته ایم . پس خداوند ـ تبارک و تعالی ـ به او می گوید : تو در نزد من ، اندوخته ای داری که خودت از آن ، بی خبری و برای آن ، پاداشت می دهم ، و آن ، یاد کردن نهانی است » .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ أولِیاءَ اللّهِ سَکَتوا فَکانَ سُکوتُهُم ذِکرا ، ونَظَروا فَکانَ نَظَرُهُم عِبَرةً ، ونَطَقوا فَکانَ نُطقُهُم حِکمَةً . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی صِفَةِ المُؤمِنِ ـ: حُزنُهُ فی قَلبِهِ ، وبِشرُهُ فی وَجهِهِ . . . قَلبُهُ بِذِکرِ اللّهِ مَعمورٌ . ⁽²⁾

راجع : ص ۱۹۰ (أهمّ مواطن الذکر / عند الخلوة) وص ۲۱۴ ح ۳۵۵ ـ ۳۶۰ .

۴ / ۵الذِّکرُ الجَلِیُّالإمام علیّ علیه السلام :طوبی لِمَن شَغَلَ قَلبَهُ بِالفِکرِ ، ولِسانَهُ بِالذِّکرِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :اِشغَلوا أنفُسَکُمِ بِالطّاعَةِ ، وألسِنَتَکُم بِالذِّکرِ ، وقُلوبَکُم بِالرِّضا فیما أحبَبتُم وکَرِهتُم . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۵ یاد کردن آشکار

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اولیای خدا ، سکوت می کنند و سکوتشان یاد [خدا] است ، و می نگرند و نگریستنشان توأم با عبرت آموختن است ، و سخن می گویند و سخنشان حکمت است .

امام علی علیه السلامـ در توصیف مؤمن ـ: اندوه او در دلش است و شادی او در چهره اش ... . دل او به یاد خدا ، آباد است .

ر . ک : ص ۱۹۱ (مهم ترین اوقات یاد خدا / در تنهایی) و ص ۲۱۵ ح ۳۵۵ ـ ۳۶۰ .

۴ / ۵یاد کردن آشکارامام علی علیه السلام :خوشا به حال کسی که دلش را به اندیشیدن ، مشغول داشت و زبانش را به یاد خدا .

امام علی علیه السلام :جان های خویش را به طاعت ، مشغول دارید و زبان هایتان را به ذکر و دل هایتان را به رضایت از آنچه خوش دارید و خوش نمی دارید .

.

عنه علیه السلام :لِیَکُن جُلُّ کَلامِکُم ذِکرَ اللّهِ عز و جل . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ألا أدُلُّکُم عَلی أبخَلِ النّاسِ ، وأکسَلِ النّاسِ ، وأسرَقِ النّاسِ . . . . أمّا أکسَلُ النّاسِ : فَعَبدٌ صَحیحٌ فارِغٌ لا یَذکُرُ اللّهَ بِشَفَةٍ ولا بِلِسانٍ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ فیما وَعَظَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی بِهِ عِیسَی بنَ مَریَمَ علیه السلام : . . . یا عیسی ، أحیِ ذِکری بِلِسانِکَ ، وَلیَکُن وُدّی فی قَلبِکَ . . . . یا عیسی ، اِبکِ عَلی نَفسِکَ فِی الصَّلاةِ ، وَانقُل قَدَمَیکَ إلی مَواضِعِ الصَّلَواتِ ، وأسمِعنی لَذاذَةَ نُطقِکَ بِذِکری ، فَإِنَّ صَنیعی إلَیکَ حَسَنٌ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن دُعائِهِ المَعروفِ بِدُعاءِ کُمَیلٍ ـ: وَاجعَل لِسانی بِذِکرِکَ لَهِجا ⁽⁴⁾، و قَلبی بِحُبِّکَ مُتَیَّما ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: وأنطِق بِحَمدِکَ وشُکرِکَ وذِکرِکَ وحُسنِ الثَّناءِ عَلَیکَ لِسانی . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :باید بیشترین گفتار شما ، یاد خداوند عز و جل باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آیا بخیل ترین و تنبل ترین و دزدترینِ مردم را به شما نشناسانم؟ ... تنبل ترینِ مردم ، آن بنده تن درست و بیکاری است که با لب و زبان ، ذکر خدا نگوید .

امام صادق علیه السلام :از جمله اندرزهای خداوند ـ تبارک و تعالی ـ به عیسی بن مریم علیه السلام این بود که : « ... ای عیسی! یاد مرا با زبانت ، زنده بدار و محبّتم را در دلت بدار ... . ای عیسی! در نماز ، بر حال خویشتن ، گریه کن و به سوی جایگاه های نماز ، گام بردار و لذّت زبان گشودنت به یاد مرا به من بشنوان ؛ چرا که من با تو نیکی کرده ام» .

امام علی علیه السلامـ از دعای ایشان معروف به «دعای کمیل» ـ: زبانم را پیوسته به یاد خودت ، گویا کن و دلم را اسیر محبّتت گردان .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعا ـ: زبانم را به ستایش و سپاس و یاد و ثناگویی شایسته ات ، گویا کن .

.

الإمام الصادق علیه السلام :اللّهُمَّ فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وَاجعَلِ الیَقینَ فی قَلبی ، وَالنّورَ فی بَصَری ، وَالنَّصیحَةَ فی صَدری ، وذِکرَکَ بِاللَّیلِ وَالنَّهارِ عَلی لِسانی . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ اجعَلِ النّورَ فی بَصَری ، وَالبَصیرَةَ فی دینی ، وَالیَقینَ فی قَلبی ، وَالإِخلاصَ فی عَمَلی ، وَالسَّعَةَ فی رِزقی ، وذِکرَکَ بِاللَّیلِ وَالنَّهارِ عَلی لِسانی ، وَالشُّکرَ لَکَ أبَدا ما أبقَیتَنی . ⁽²⁾

راجع : ص ۴۲ (الحثّ علی ذکر اللّه فی کلّ حال) .

.

امام صادق علیه السلام :بار خدایا ! بر محمّد و خاندان محمّد ، درود فرست و در دلم یقین ، و در دیده ام روشنایی ، و در سینه ام خلوص قرار بده و زبانم را شب و روز به یاد خودت گویا ساز .

امام صادق علیه السلام :بار خدایا ! در نگاهم روشنایی ، و در دینم بینش ، و در دلم یقین ، و در کردارم اخلاص ، و در روزی ام گشایش قرار ده و زبانم را شب و روز به یاد خودت گویا گردان و همواره تا زنده ام ، مرا سپاس گزار خودت بدار .

ر . ک : ص ۴۳ (ترغیب به یاد خدا در همه احوال) .

.

الفَصلُ الخامِس : أسباب الذّکر۵ / ۱المَعرِفَةُالإمام علیّ علیه السلام :سَهَرُ العُیونِ بِذِکرِ اللّهِ خُلصانُ العارِفینَ ، وحُلوانُ المُقَرَّبینَ . ⁽¹⁾

إرشاد القلوب :کانَ مِمّا ناجی بِهِ الباری تَعالی داوودَ علیه السلام : ... یا داوودُ ، إِنَّ العارِفینَ کَحَلوا أَعیُنَهُم بِمروَدِ ⁽²⁾السَّهَرِ، وقاموا لَیلَهُم یَسهَرونَ یَطلُبونَ بِذلِکَ مَرضاتی. ⁽³⁾

۵ / ۲المَحَبَّةُالإمام علیّ علیه السلام :مَن أحَبَّ شَیئا لَهِجَ بِذِکرِهِ . ⁽⁴⁾

مصباح الشریعةـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ: حُبُّ اللّهِ إذا أضاءَ عَلی سِرِّ عَبدٍ أخلاهُ عَن کُلِّ شاغِلٍ ، وکُلُّ ذِکرٍ سِوَی اللّهِ تَعالی ظُلمَةٌ . ⁽⁵⁾

.

فصل پنجم: عوامل یاد خدا

۵ / ۱ شناخت

۵ / ۲ دوست داشتن

فصل پنجم: عوامل یاد خدا۵ / ۱شناختامام علی علیه السلام :شب زنده داری با یاد خدا ، یار دمساز عارفان و شیرینی مقرّبان است .

إرشاد القلوب :از جمله نجواهای آفریدگار بزرگ با داوود علیه السلام این بود که : «... ای داوود! عارفان ، چشمان خود را با میلِ شب زنده داری ، سرمه می کشند و شب هایشان را نمی خوابند و با این کار ، خشنودی مرا می طلبند» .

۵ / ۲دوست داشتنامام علی علیه السلام :هر که چیزی را دوست بدارد ، نام آن ، همواره وِرد زبانش می شود .

مصباح الشریعةـ در حدیثی که به امام صادق علیه السلام نسبت داده شده است ـ: عشق به خدا ، هر گاه درون بنده ای را روشن گردانَد ، او را از هر هوسی تهی می کند . هر یادی جز یاد خداوند بزرگ ، تاریکی است .

.

۵ / ۳الإلهامُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما مِن یَومٍ ولا لَیلَةٍ ولا ساعَةٍ إلّا وللّهِِ فیهِ صَدَقَةٌ یَمُنُّ بِها عَلی مَن یَشاءُ مِن عِبادِهِ ، وما مَنَّ اللّهُ تَعالی عَلی عِبادِهِ بِمِثلِ أن یُلهِمَهُم ذِکرَهُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الذِّکرُ لَیسَ مِن مَراسِمِ اللِّسانِ ، ولا مِن مَناسِمِ ۲ الفِکرِ ، ولکِنَّهُ أوَّلٌ مِنَ المَذکورِ ، وثانٍ مِنَ الذّاکِرِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ إنّی أتَقَرَّبُ إلَیکَ بِذِکرِکَ ، وأستَشفِعُ بِکَ إلی نَفسِکَ ، وأسَأَ لُکَ بِجودِکَ أن تُدنِیَنی مِن قُربِکَ ، وأن تُوزِعَنی شُکرَکَ ، وأن تُلهِمَنی ذِکرَکَ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إلهی ، وألهِمنی وَلَها بِذِکرِکَ إلی ذِکرِکَ . ⁽⁴⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی المُناجاةِ الإِنجیلِیَّةِ ـ: سَیِّدی ، قَد ذَکَرتُکَ بِالذِّکرِ الَّذی ألهَمتَنیهِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :إلهی ، فَاجعَلنا مِمَّن . . . ألهَمتَهُ ذِکرَکَ ، وأوزَعتَهُ شُکرَکَ . ⁽⁶⁾

.

۵ / ۳ الهام

۵ / ۳الهامپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ روز و شبی و ساعتی نیست ، مگر این که خداوند در آن ، صدقه ای دارد و آن را به هر یک از بندگانش که بخواهد ، عطا می کند و خداوند متعال به بندگانش ، چیزی چونان الهام کردن یادش عطا نکرده است .

امام علی علیه السلام :خدا را یاد کردن ، نه از آداب زبان است و نه از راه های اندیشه ؛ بلکه نخست از یاد شونده (خدا) است و سپس از یاد کننده . ⁽¹⁾

امام علی علیه السلام :بار خدایا ! با یاد تو ، به درگاه تو تقرّب می جویم و تو را شفیع خویش در پیشگاهت قرار می دهم و به بخشندگی ات ، از تو می خواهم که مرا به مقام قُربَت نزدیک گردانی و سپاس گزاری از خودت را در دلم افکنی و یاد خودت را به من الهام فرمایی .

امام علی علیه السلام :معبودا ! شیفتگی یاد پیاپی خودت را در دلم افکن .

امام زین العابدین علیه السلامـ در «مناجات انجیلیه» ـ: آقای من! با یادی که تو آن را به من الهام فرمودی ، یاد تو کردم .

امام زین العابدین علیه السلام :معبودا ! ما را از کسانی قرار ده ... که یادت را به آنان الهام فرمودی و سپاس گزاری از خودت را در دل آنان افکندی .

.

عنه علیه السلامـ فی مُناجاةِ الذّاکِرینَ ـ: إلهی ، فَأَلهِمنا ذِکرَکَ فِی الخَلأِ ⁽¹⁾وَالمَلأِ ، وَاللَّیلِ وَالنَّهارِ ، وَالإِعلانِ وَالإِسرارِ ، وفِی السَّرّاءِ وَالضَّرّاءِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی مُناجاةِ العارِفینَ ـ: إلهی ، ما ألَذَّ خَواطِرَ الإِلهامِ بِذِکرِکَ عَلَی القُلوبِ! ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی زِیارَةِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام المَعروفَةِ بِزِیارَةِ أمینِ اللّهِ ـ: اللّهُمَّ فَاجعَل نَفسی مُطمَئِنَّةً بِقَدَرِکَ ، راضِیَةً بِقَضائِکَ ، مولَعَةً بِذِکرِکَ ودُعائِکَ . ⁽⁴⁾

۵ / ۴ذِکرُ القَبرِسعد السعود :مِن زَبورِ داوودَ علیه السلام . . . : لَو تَفَکَّرتُم فی خُشونَةِ الثَّری ⁽⁵⁾، ووَحشَةِ القَبرِ وظُلمَتِهِ ، لَقَلَّ کَلامُکُم ، وکَثُرَ ذِکرُکُم وَاشتِغالُکُم لی . ⁽⁶⁾

۵ / ۵العَمَلُ بِمَرضاةِ اللّهِالإمام علیّ علیه السلامـ فی ذِکرِ حَدیثِ مِعراجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ: قالَ اللّهُ عز و جل : . . . مَن عَمِلَ بِرِضائی اُلزِمُهُ ثَلاثَ خِصالٍ : اُعَرِّفُهُ شُکرا لا یُخالِطُهُ الجَهلُ ، وذِکرا لا یُخالِطُهُ النِّسیانُ ، ومَحَبَّةً لا یُؤثِرُ عَلی مَحَبَّتی مَحَبَّةَ المَخلوقینَ . ⁽⁷⁾

.

۵ / ۴ به یاد آوردن قبر

۵ / ۵ کار کردن برای خشنودی خدا

امام زین العابدین علیه السلامـ در «مناجات ذاکران» ـ: معبودا ! یاد خودت را در تنهایی و در میان جمع ، و در شب و روز ، و در آشکار و نهان ، و در آسایش و سختی به ما الهام فرما .

امام زین العابدین علیه السلامـ در «مناجات عارفان» ـ: معبودا ! چه لذّتبخش است گذر نام و یاد تو بر دل ها!

امام زین العابدین علیه السلامـ در زیارت امیر مؤمنان علیه السلام ، معروف به «زیارت امین اللّه » ـ: بار خدایا ! جان مرا به تقدیرت مطمئن ، به قضایت خرسند ، و به یاد و مناجاتت آزمند گردان .

۵ / ۴به یاد آوردن قبرسعد السعود :از زبور داوود علیه السلام ... است که : «اگر در باره درشتی خاک [گور] و تنهایی و تاریکی قبر می اندیشیدید ، بی گمان ، کمتر سخن می گفتید و بیشتر مرا یاد می کردید و به من سرگرم می شدید» .

۵ / ۵کار کردن برای خشنودی خداامام علی علیه السلامـ در بیان حدیث معراج پیامبر صلی الله علیه و آله ـ: خداوند عز و جل فرمود : « ... هر کس برای خشنودی من کار کند ، سه ویژگی را به او می دهم : شُکری را به او می شناسانم که جهل با آن آمیخته نباشد ، یادی را به او می شناسانم که فراموشی با آن نباشد ، و محبّتی را به او می شناسانم که هیچ گاه محبّت به مخلوق را بر محبّت من برنگزیند» .

.

۵ / ۶تِلکَ الخِصالُالإمام علیّ علیه السلامـ فی ذِکرِ حَدیثِ مِعراجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ: إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله سَأَلَ رَبَّهُ سُبحانَهُ لَیلَةَ المِعراجِ فَقالَ : . . . إلهی کَیفَ أزهَدُ فِی الدُّنیا؟ فَقالَ : خُذ مِنَ الدُّنیا حَفنا ⁽¹⁾مِنَ الطَّعامِ وَالشَّرابِ وَاللِّباسِ، ولا تَدَّخِر لِغَدٍ ، ودُم عَلی ذِکری . فَقالَ : یا رَبِّ کَیفَ أدومُ عَلی ذِکرِکَ؟ فَقالَ : بِالخَلوَةِ عَنِ النّاسِ ، وبُغضِکَ الحُلوَ وَالحامِضَ ، وفَراغِ بَطنِکَ وبَیتِکَ مِنَ الدُّنیا . ⁽²⁾

.

۵ / ۶ چند عامل دیگر

۵ / ۶چند عامل دیگرامام علی علیه السلامـ در بیان حدیث معراج پیامبر صلی الله علیه و آله ـ: در شب معراج ، پیامبر صلی الله علیه و آله از خداوند سبحان پرسید : ... معبودا ! چگونه به دنیا زهد ورزم؟ فرمود : «از دنیا ، مشتی غذا و آب و لباس برگیر و [چیزی] برای فردا ذخیره مکن و بر یاد من ، مداومت کن» . [پیامبر صلی الله علیه و آله ] گفت : پروردگارا ! چگونه بر یاد تو مداومت ورزم؟ فرمود : «با خلوت گزیدن از مردم ، و خوش نداشتن شیرین و ترش ، و تهی داشتن شکم و خانه ات از دنیا» .

.

الفَصلُ السّادِسُ : آفات الذّکر۶ / ۱وَسوَسَةُ الشَّیطانِالکتاب«اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطَـنُ فَأَنسَاهُمْ ذِکْرَ اللَّهِ أُوْلَئِکَ حِزْبُ الشَّیْطَـنِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطَـنِ هُمُ الْخَـسِرُونَ» . ⁽¹⁾

«إِنَّمَا یُرِیدُ الشَّیْطَـنُ أَن یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدَ وَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِی الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ وَیَصُدَّکُمْ عَن ذِکْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَوةِ فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :کُلُّ ما ألهی عَن ذِکرِ اللّهِ فَهُوَ مِن إبلیسَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :کُلُّ ما ألهی عَن ذِکرِ اللّهِ فَهُوَ مِنَ المَیسِرِ . ⁽⁴⁾

.

فصل ششم: آفت های یاد خدا

۶ / ۱ وسوسه شیطان

فصل ششم: آفت های یاد خدا۶ / ۱وسوسه شیطانقرآن«شیطان ، بر آنان چیره شده و خدا را از یادشان برده است . آنان ، حزب شیطان اند. آگاه باش که حزب شیطان ، همان زیانکاران اند» .

«همانا شیطان می خواهد با شراب و قمار (بُرد و باخت) ، میان شما دشمنی و کینه ایجاد کند و شما را از یاد خدا و از نماز ، باز دارد. پس آیا شما دست بر می دارید؟» .

حدیثامام علی علیه السلام :هر آنچه از یاد خدا غافل گردانَد ، از ابلیس است .

امام علی علیه السلام :هر آنچه از یاد خدا غافل گردانَد ، از بُرد و باخت است .

.

الإمام الصادق علیه السلام :مَا اجتَمَعَ مِن أصحابِنا جَماعَةٌ فی ذِکرِ اللّهِ أو فی شَیءٍ مِن ذِکرِنا ، إلّا بَعَثَ إبلیسُ شَیطانا فی عُنُقِهِ شَریطٌ لِیُفَرِّقَ جَماعَتَهُم . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ما قَعَدَ قَومٌ قَطُّ یَذکُرونَ اللّهَ تَعالی ، إلّا بَعَثَ إلَیهِم إبلیسُ شَیطانا یَقطَعُ حَدیثَهُم عَلَیهِم . ⁽²⁾

۶ / ۲العالِمُ المَفتونُ بِالدُّنیاالإمام الکاظم علیه السلام :أوحَی اللّهُ تَعالی إلی داوودَ علیه السلام : قُل لِعِبادی لا یَجعَلوا بَینی وبَینَهُم عالِما مَفتونا بِالدُّنیا ؛ فَیَصُدَّهُم عَن ذِکری وعَن طَریقِ مَحَبَّتی ومُناجاتی ، اُولئِکَ قُطّاعُ الطَّریقِ مِن عِبادی ، إنَّ أدنی ما أنَا صانِعٌ بِهِم أن أنزِعَ حَلاوَةَ مَحَبَّتی ومُناجاتی مِن قُلوبِهِم . ⁽³⁾

۶ / ۳حُبُّ الدُّنیاالکتاب«یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَا تُلْهِکُمْ أَمْوَ لُکُمْ وَ لَا أَوْلَـدُکُمْ عَن ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَن یَفْعَلْ ذَ لِکَ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْخَـسِرُونَ» . ⁽⁴⁾

.

۶ / ۲ عالِم فریفته دنیا

۶ / ۳ دنیا دوستی

امام صادق علیه السلام :هیچ گاه گروهی از یاران ما برای یاد کردن از خدا یا برای یاد کردن از ما گرد نمی آیند ، مگر آن که ابلیس ، شیطانی شلّاق به گردن را می فرستد تا جمع آنان را بپراکنَد .

امام صادق علیه السلام :هرگز عدّه ای برای یاد کردن از خداوند متعال گرد هم نمی نشینند ، مگر آن که ابلیس ، شیطانی نزد آنان می فرستد تا رشته سخن آنان را قطع کند .

۶ / ۲عالِم فریفته دنیاامام کاظم علیه السلام :خداوند متعال به داوود علیه السلام وحی فرمود : «به بندگانم بگو که : عالِم فریفته دنیایی را میان من و خود ، قرار ندهند ؛ چرا که آنان را از یاد من و از راه محبّت من و راز و نیاز با من ، باز می دارد . اینان ، راهزنان بندگان من هستند . کمترین کاری که من با ایشان می کنم ، این است که شیرینی محبّتم و راز و نیاز با خودم را از دل هایشان می گیرم» .

۶ / ۳دنیا دوستیقرآن«ای کسانی که ایمان آورده اید! [ زنهار ] اموال شما و فرزندانتان ، شما را از یاد خدا غافل نگرداند و کسانی که چنین کنند، آنان ، زیانکاران اند» .

.

«فَأَعْرِضْ عَن مَّن تَوَلَّی عَن ذِکْرِنَا وَ لَمْ یُرِدْ إِلَا الْحَیَوةَ الدُّنْیَا» . ⁽¹⁾

راجع : سورة ص ، الآیة ۳۲ .

الحدیثالإمام الصادق علیه السلامـ مِن دُعائِهِ عِندَ وَداعِ قَبرِ الحُسَینِ علیه السلام ـ: اللّهُمَّ لا تَشغَلنی فِی الدُّنیا عَن شُکرِ نِعمَتِکَ ، ولا بِإِکثارٍ فیها فَتُلهِیَنی عَجائِبُ بَهجَتِها ، وتَفتِنَنی زَهرَتُها . ⁽²⁾

۶ / ۴سوءُ العَمَلِالکتاب«کَلَا بَلْ رَانَ ⁽³⁾عَلَی قُلُوبِهِم مَّا کَانُواْ یَکْسِبُونَ * کَلَا إِنَّهُمْ عَن رَّبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَّمَحْجُوبُونَ» . ⁽⁴⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :مَن صَدِئَ بِالإِثمِ ، عَشا ⁽⁵⁾عَن ذِکرِ اللّهِ عز و جل . ⁽⁶⁾

.

۶ / ۴ بدی کردار

«پس، از هر که از یاد ما روی بر تافته و جز زندگی دنیا را نخواسته ، روی برتاب» .

ر . ک : ص : آیه ۳۲ .

حدیثامام صادق علیه السلامـ از دعای ایشان هنگام وداع با قبر امام حسین علیه السلام ـ:بار خدایا ! مرا در دنیا از شکر نعمتت غافل مگردان و نه چندان در دنیا بر نعمتم بیفزای که خرّمی شگفت آن ، مرا سرگرم سازد و زرق و برقش مرا بفریبد .

۶ / ۴بدی کردارقرآن«نه چنین است ؛ بلکه آنچه مرتکب می شدند ، بر دل هایشان زنگار نشانده است . زهی پندار! آنان در آن روز، از پروردگارشان ، سخت در پرده اند» .

حدیثامام علی علیه السلام :هر که [دلش] از گناهْ زنگار بگیرد ، نسبت به یاد خداوند عز و جلکور می شود .

.

۶ / ۵طولُ الأَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :اِعلَموا أنَّ الأَمَلَ یُسهِی العَقلَ ، ویُنسِی الذِّکرَ . ⁽¹⁾

۶ / ۶اِتِّباعُ الشَّهوَةِالإمام علیّ علیه السلام :لَیسَ فِی المَعاصی أشَدُّ مِنِ اتِّباعِ الشَّهوَةِ ، فَلا تُطیعوها فَیَشغَلَکُم عَنِ اللّهِ . ⁽²⁾

۶ / ۷فُضولُ النَّظَرِالإمام علیّ علیه السلام :لَیسَ فِی البَدَنِ شَیءٌ أقَلُّ شُکرا مِنَ العَینِ ، فَلا تُعطُوها سُؤلَها فَتَشغَلَکُم عَن ذِکرِ اللّهِ عز و جل . ⁽³⁾

۶ / ۸الاِشتِغالُ بِذِکرِ النّاسِالإمام علیّ علیه السلام :مَنِ اشتَغَلَ بِذِکرِ النّاسِ ، قَطَعَهُ اللّهُ سُبحانَهُ عَن ذِکرِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إذا رَأَیتَ اللّهَ یُؤنِسُکَ بِخَلقِهِ ، ویُوحِشُکَ مِن ذِکرِهِ ، فَقَد أبغَضَکَ . ⁽⁵⁾

.

۶ / ۵ درازی آرزو

۶ / ۶ پیروی از هوس

۶ / ۷ نگاه بیهوده

۶ / ۸ پرداختن به یاد مردم

۶ / ۵درازی آرزوامام علی علیه السلام :بدانید که آرزو ، خِرد را غافل می کند و یاد خدا را به فراموشی می سپارد .

۶ / ۶پیروی از هوسامام علی علیه السلام :در میان گناهان ، [گناهی] بدتر از پیروی کردن از هوس نیست . پس ، آن را فرمان نبرید که شما را از خدا باز می دارد .

۶ / ۷نگاه بیهودهامام علی علیه السلام :در بدن ، عضوی کم سپاس تر از چشم نیست . پس ، خواهش آن را بر آورده نسازید ؛ چرا که شما را از یاد خدا باز می دارد .

۶ / ۸پرداختن به یاد مردمامام علی علیه السلام :هر که به یاد مردم بپردازد ، خداوند سبحان ، او را از یاد خودش محروم می سازد .

امام علی علیه السلام :هر گاه دیدی که خداوند ، تو را با خلقش مأنوس و از یاد خودش بیگانه ساخته است ، بی گمان ، تو را دشمن داشته است .

.

۶ / ۹الخُصومَةُالإمام الصادق علیه السلام :إیّاکُم وَالخُصومَةَ فِی الدِّینِ ؛ فَإِنَّها تَشغَلُ القَلبَ عَن ذِکرِ اللّهِ عز و جل . ⁽¹⁾

۶ / ۱۰عَدَمُ العَمَلِ بِالعِلمِعدّة الداعی :أوحَی اللّهُ إلی داوودَ علیه السلام : إنَّ أهوَنَ ما أنَا صانِعٌ بِعَبدٍ غَیرِ عامِلٍ بِعِلمِهِ ، مِن سَبعینَ عُقوبَةً باطِنِیَّةً ؛ أن اُخرِجَ مِن قَلبِهِ حَلاوَةَ ذِکری . ⁽²⁾

۶ / ۱۱المَلاهیالإمام الصادق علیه السلام :المَلاهِی الَّتی تَصُدُّ عَن ذِکرِ اللّهِ تَبارَکَ وتَعالی مَکروهَةٌ ؛ کَالغِناءِ وضَربِ الأَوتارِ . ⁽³⁾

۶ / ۱۲الجَهلُتحف العقولـ فی ذِکرِ مَسائِلِ شَمعونَ الرّاهِبِ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ: قالَ شَمعونُ : فَأَخبِرنی عَن أعلامِ الجاهِلِ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : . . . لا یُحِبُّ اللّهَ ولا یُراقِبُهُ ، ولا یَستَحیی مِنَ اللّهِ ولا یَذکُرُهُ . ⁽⁴⁾

.

۶ / ۹ ستیزه گری

۶ / ۱۰ عمل نکردن به علم

۶ / ۱۱ سرگرمی ها

۶ / ۱۲ نادانی

۶ / ۹ستیزه گریامام صادق علیه السلام :از ستیزه گری در دین بپرهیزید ؛ زیرا دل را از یاد خداوند عز و جلباز می دارد .

۶ / ۱۰عمل نکردن به علم۴۹۸۸.عنه علیه السلام :عدّة الداعی :خداوند به داوود علیه السلام وحی فرمود که : «از میان هفتاد کیفر درونی ، کمترین کاری که با بنده عمل نکننده به علمش می کنم ، این است که شیرینی یادم را از دلش بیرون می برم» .۶ / ۱۱سرگرمی ها۴۹۸۷.امام علی علیه السلام :امام صادق علیه السلام :سرگرمی هایی که از یاد خداوند ـ تبارک و تعالی ـ باز می دارند ، ناپسندند ، مانند : آوازه خوانی و تار زدن .۶ / ۱۲نادانی۴۹۹۰.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ فی تَعظیمِ اللّه ِ جَلَّ جَلالُهُ ـ ) تحف العقولـ در بیان پرسش های شمعونِ راهب از پیامبر صلی الله علیه و آله ـ: شمعون گفت : مرا از نشانه های نادان ، خبر ده .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : « ... خدا را دوست ندارد و از او حساب نمی برد و از خدا شرم نمی کند و او را در یاد ندارد» .

.

۶ / ۱۳البِطنَةُ وَالغِرَّةُ۴۹۹۱.امام علی علیه السلام ( ـ در یادکردِ عظمت خداوند عز و جل ـ ) الإمام زین العابدین علیه السلام :اِعلَم وَیحَکَ یَابنَ آدَمَ ! إنَّ قَسوَةَ البِطنَةِ ⁽¹⁾، وکِظَّةَ ⁽²⁾المِلأَةِ ، و سُکرَ الشِّبَعِ ، وغِرَّةَ ⁽³⁾المُلکِ ، مِمّا یُثَبِّطُ ویُبطِئُ عَنِ العَمَلِ ، ویُنسِی الذِّکرَ . ⁽⁴⁾.

۶ / ۱۳ پُرخوری و غرور

۶ / ۱۳پُرخوری و غرور۴۹۹۴.عنه علیه السلام ( ـ فِی المَخلوقاتِ ـ ) امام زین العابدین علیه السلام :بدان ـ ای بیچاره آدمیزاد ـ که پُرخوری و سنگینی معده و مستیِ سیری و غرور قدرت ، از عوامل باز دارنده و کند کننده عمل اند و یاد خدا را به فراموشی می سپارند .

.

الفَصلُ السّابِعُ : آداب الذّکر۷ / ۱الطَّهارَةُالکتاب«یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِذَا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلَوةِ فَاغْسِلُواْ وُجُوهَکُمْ وَأَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرَافِقِ وَامْسَحُواْ بِرُءُوسِکُمْ وَأَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَإِن کُنتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُواْ وَإِن کُنتُم مَّرْضَی أَوْ عَلَی سَفَرٍ أَوْجَاءَ أَحَدٌ مِّنکُم مِّنَ الْغَائِطِ أَوْ لَـمَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُواْ مَاءً فَتَیَمَّمُواْ صَعِیدًا طَیِّبًا فَامْسَحُواْ بِوُجُوهِکُمْ وَأَیْدِیکُم مِّنْهُ مَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُم مِّنْ حَرَجٍ وَلَـکِن یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَلِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» . ⁽¹⁾

«یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَا تَقْرَبُواْ الصَّلَوةَ وَأَنتُمْ سُکَـرَی حَتَّی تَعْلَمُواْ مَا تَقُولُونَ وَلَاجُنُبًا إِلَا عَابِرِی سَبِیلٍ حَتَّی تَغْتَسِلُواْ وَإِن کُنتُم مَّرْضَی أَوْ عَلَی سَفَرٍ أَوْجَاءَ أَحَدٌ مِّنکُم مِّنَ الْغَائِطِ أَوْ لَـمَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُواْ مَاءً فَتَیَمَّمُواْ صَعِیدًا طَیِّبًا فَامْسَحُواْ بِوُجُوهِکُمْ وَأَیْدِیکُمْ إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَفُوًّا غَفُورًا» . ⁽²⁾

.

فصل هفتم: آداب یاد خدا

۷ / ۱ پاک بودن

فصل هفتم: آداب یاد خدا۷ / ۱پاک بودنقرآن«ای کسانی که ایمان آورده اید! چون به [ عزم ] نماز برمی خیزید، صورتتان را و دست هایتان را تا آرنج بشویید و سرهای خودتان را و پاهایتان را تا برآمدگی پیشین ، مسح کنید و اگر جُنُب بودید ، خود را پاک کنید (غسل نمایید) و اگر بیمار یا در سفر بودید، یا یکی از شما از قضای حاجت آمد، یا با زنانْ نزدیکی کرده اید و آبی نیافتید ، پس با خاکی پاک ، تیمّم کنید و از آن ، به صورت و دست هایتان بکشید. خدا نمی خواهد بر شما تنگ بگیرد ؛ لیکن می خواهد شما را پاک، و نعمتش را بر شما تمام گرداند ، باشد که سپاس [ او ] بگزارید» .

«ای کسانی که ایمان آورده اید! در حال مستی ، به نماز ، نزدیک نشوید ، تا زمانی که بدانید چه می گویید ، و [ نیز ] در حال جنابت ـ مگر این که راهگذر باشید ـ تا این که غسل کنید . و اگر بیمارید ، یا در سفرید ، یا یکی از شما از قضای حاجت آمد ، یا با زنانْ آمیزش کرده اید و آب نیافته اید، پس بر خاکی پاک ، تیمّم کنید و صورت و دست هایتان را مسح نمایید، که خدا بخشنده و آمرزنده است» .

.

الحدیث۵۰۰۱.عنه علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنّی کَرِهتُ أن أذکُرَ اللّهَ عز و جل إلّا عَلی طُهرٍ . ⁽¹⁾۷ / ۲الخُشوعُالکتاب«أَلَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ ءَامَنُواْ أَن تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ وَ مَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لَا یَکُونُواْ کَالَّذِینَ أُوتُواْ الْکِتَـبَ مِن قَبْلُ فَطَالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِیرٌ مِّنْهُمْ فَـسِقُونَ» . ⁽²⁾

«وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ * الَّذِینَ إِذَا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ الصَّـبِرِینَ عَلَی مَا أَصَابَهُمْ وَ الْمُقِیمِی الصَّلَوةِ وَ مِمَّا رَزَقْنَـهُمْ یُنفِقُونَ» . ⁽³⁾

«وَاذْکُر رَّبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعًا وَخِیفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْاصَالِ وَلَا تَکُن مِّنَ الْغَـفِلِینَ» . ⁽⁴⁾

«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذَا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ ءَایَـتُهُ زَادَتْهُمْ إِیمَـنًا وَعَلَی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ» . ⁽⁵⁾

الحدیث۵۰۰۵.الإمام علیّ علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :قالَ اللّهُ عز و جل لِموسی علیه السلام : أکثِر ذِکری بِاللَّیلِ وَالنَّهارِ ، وکُن عِندَ ذِکری خاشِعا ، وعِندَ بَلائی صابِرا ، وَاطمَئِنَّ عِندَ ذِکری ، وَاعبُدنی ولا تُشرِک بی شَیئا ، إلیَّ المَصیرُ . ⁽⁶⁾.

۷ / ۲ خشوع

حدیث۵۰۰۴.امام علی علیه السلام ( ـ به هنگام دیدن هلال ماه ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من خوش ندارم که خداوند عز و جل را یاد کنم ، مگر آن که باطهارت باشم .۷ / ۲خشوعقرآن«آیا برای کسانی که ایمان آورده اند ، هنگام آن نرسیده که دل هایشان به یاد خدا و آن حقیقتی که نازل شده ، نرم [ و فروتن ]گردد و مانند کسانی نباشند که از پیش ، بدانها کتاب داده شد و [ عمر و ] انتظار ، بر آنان به درازا کشید و دل هایشان سخت گردید و بسیاری از آنها فاسق بودند؟» .

«و فروتنان را بشارت ده ؛ همانان که چون خدا یاد شود، دل هایشان خشیت می یابد و [ آنان که ] بر هر چه بر سرشان آید ، صبر پیشه گان اند و بر پا دارندگان نمازند و از آنچه روزی شان داده ایم ، انفاق می کنند» .

«و در دل خویش، پروردگارت را بامدادان و شامگاهان ، با تضرّع و ترس، بی صدای بلند، یاد کن و از غافلان مباش» .

«مؤمنان، همان کسانی اند که چون خدا یاد شود ، دل هایشان می ترسد و چون آیات او بر آنان خوانده شود ، بر ایمانشان می افزاید و بر پروردگار خود ، توکّل می کنند» .

حدیث۵۰۰۷.امام علی علیه السلام ( ـ درباره مخلوقات ـ ) امام صادق علیه السلام :خداوند عز و جل به موسی علیه السلام فرمود : «در شب و روز ، مرا بسیار یاد کن و هنگام یاد کردن از من ، خاشع و در بلایم ، شکیبا باش و به گاه یاد کردن از من ، آرام باش و مرا بندگی کن و چیزی را انباز من مدار . حرکت ، به سوی من است» .

.

۵۰۰۸.امام علی علیه السلام :الکافی عن علیّ بن أسباط عنهم علیهم السلام: فیما وَعَظَ اللّهُ عز و جل بِهِ عیسی علیه السلام : یا عیسی . . . اِعلَم أنَّ دُنیاکَ مُؤَدِّیَتُکَ إلَیَّ ، وأنّی آخِذُکَ بِعِلمی ، فَکُن ذَلیلَ النَّفسِ عِندَ ذِکری ، خاشِعَ القَلبِ حینَ تَذکُرُنی ، یَقظانَ عِندَ نَومِ الغافِلینَ . ⁽¹⁾۷ / ۳الخُلوصُ۵۰۱۱.امام علی علیه السلام ( ـ در حکمتی منسوب به ایشان ـ ) الإمام علیّ علیه السلام :اُذکُروا اللّهَ ذِکرا خالِصا ؛ تَحیَوا بِهِ أفضَلَ الحَیاةِ ، وتَسلُکوا بِهِ طَریقَ النَّجاةِ . ⁽²⁾۷ / ۴التَّقوی۵۰۱۴.الإمام الحسین علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا یَقبَلُ اللّهُ ذِکرَهُ إلّا مِمَّنِ اتَّقی وطَهَّرَ قَلبَهُ ، وأکرِمُوا اللّهَ أن یَری مِنکُم ما نَهاکُم عَنهُ . ⁽³⁾۵۰۱۵.جامع الأخبار :عنه صلی الله علیه و آله :وَیلٌ لِمَن یُکثِرُ ذِکرَ اللّهِ بِلِسانِهِ ، ویَعصِی اللّهَ فی عَمَلِهِ . ⁽⁴⁾.

۷ / ۳ خلوص

۷ / ۴ پرهیزگاری

۵۰۱۶.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ مِن مُناجاتِهِ فی شَهرِ شَعبانَ ـ ) الکافیـ به نقل از علی بن اسباط ، از امامان علیهم السلام ـ: از جمله اندرزهای خداوند عز و جل به عیسی علیه السلام این بود که : «ای عیسی ! ... بدان که دنیایت ، تو را به سوی من می کشاند و من با علم خویش ، بر تو احاطه دارم . پس در هنگام یاد کردن از من ، فروتن باش و آن گاه که مرا یاد می کنی ، دلت خاشع باشد و آن گاه که غافلان در خواب [غفلت]اند ، تو بیدار باش» .۷ / ۳خلوص۵۰۱۵.جامع الأخبار :امام علی علیه السلام :خدا را خالصانه یاد کنید تا بدین وسیله ، به بهترین وجه ، زندگی کنید و راه نجات را بپویید .۷ / ۴پرهیزگاری۵۰۱۸.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ مِن دُعاءٍ عَلَّمَهُ نَوفا البِکالِیَّ ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، ذکر خویش را نمی پذیرد ، مگر از کسی که پرهیزگار و پاک دل باشد . حرمت خدا را نگه دارید و کاری نکنید که از شما آن عملی را ببیند که از آن ، نهیِتان کرده است .۵۰۱۹.عنه علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :وای بر کسی که با زبانش ذکر خدا بسیار بگوید و در عمل ، معصیت او کند !

.

۵۰۲۰.نور البراهین عن کُمَیل ( ـ لِعَلِیٍّ علیه السلام ـ ) عنه صلی الله علیه و آله :الذّاکِرُ بِلا عَمَلٍ ، کَالرّامی بِلا وَتَرٍ . ⁽¹⁾۷ / ۵التَّعظیمُ۵۰۱۹.امام علی علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصِیَّتِهِ لِأَبی ذَرٍّ الغِفارِیِّ ـ: یا أبا ذَرٍّ ، لِیَعظُم جَلالُ اللّهِ فی صَدرِکَ ، فَلا تَذکُرهُ کَما یَذکُرُهُ الجاهِلُ عِندَ الکَلبِ : «اللّهُمَّ أخزِهِ» ، وعِندَ الخِنزِیرِ : «اللّهُمَّ أخزِهِ» . ⁽²⁾۵۰۲۰.نور البراهین:عنه صلی الله علیه و آلهـ مِن دُعائِهِ عَقیبَ کُلِّ رَکعَتینِ مِن نَوافِلِ الزَّوالِ ـ: وَارزُقنِی الرَّهبَةَ مِنکَ ، وَالرَّغبَةَ إلَیکَ ، وَالخُشوعَ لَکَ ، وَالوَقارَ والحَیاءَ مِنکَ ، وَالتَّعظیمَ لِذِکرِکَ ، وَالتَّقدیسَ لِمَجدِکَ أیّامَ حَیاتی ، حَتّی تَتَوَفّانی وأنتَ عَنّی راضٍ . ⁽³⁾۵۰۲۱.الإمام الصادق علیه السلام :مصباح الشریعةـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ: إنَّ العَبدَ إذا ذَکَرَ اللّهَ تَعالی بِالتَّعظیمِ خالِصا ؛ ارتَفَعَ کُلُّ حِجابٍ بَینَهُ وبَینَ اللّهِ مِن قَبلِ ذلِکَ . . . وإذا غَفَلَ عَن ذِکرِ اللّهِ ؛ کَیفَ تَراهُ بَعدَ ذلِکَ مَوقوفا مَحجوبا ، قَد قَسا وأظلَمَ مُنذُ فارَقَ نورَ التَّعظیمِ . ⁽⁴⁾۷ / ۶النَّشاطُ۵۰۲۳.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ مِن دُعاءٍ عَلَّمَهُ نَوفا البِکالِیَّ ـ ) الإمام علیّ علیه السلامـ مِن دُعائِهِ یَومَ صِفّینَ ـ: وأسأَ لُکَ أن تَرزُقَنی . . . قُوَّةً فی عِبادَتِکَ ، ونَشاطا لِذِکرِکَ مَا استَعمَرتَنی فی أرضِکَ . ⁽⁵⁾.

۷ / ۵ بزرگداشت

۷ / ۶ نشاط

۵۰۲۲.الکافی ( ـ به نقل از محمّد بن یزید رفاعی ، بدون ذکر سلسله ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ذکرگوی بی عمل ، مانند کسی است که با کمانِ بی چلّه تیراندازی می کند .۷ / ۵بزرگداشت۵۰۲۵.الإمام علیّ علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارش های ایشان به ابو ذر غفاری ـ: ای ابوذر! باید که شُکوه خداوند در سینه ات بزرگ باشد . او را چنان یاد مکن که شخص نادان در هنگام دیدن سگ ، یاد می کند که : «خدایا! به حسابش برس» یا در هنگام دیدن خوک که : «خدایا! به حسابش برس» .۵۰۲۴.امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ از دعای ایشان پس از هر یک از نافله های دو رکعتی ظهر ـ: بیم از خودت را ، و امید به خودت را ، و کُرنش در برابر خودت را ، و آزرم و شرم از خودت را ، و بزرگداشت یادت را ، و مقدّس دانستن مقام با عظمتت را ، در تمام مدّت عمرم ، روزی ام فرما تا آن که چون جان مرا می ستانی ، از من راضی باشی .۵۰۲۵.امام علی علیه السلام :مصباح الشریعةـ در حدیثی که به امام صادق علیه السلام نسبت داده شده است ـ: هر گاه بنده ، خداوند متعال را با بزرگی و اخلاص یاد کند ، هر حجابی که پیش از آن ، میان او و خدا بوده است ، کنار می رود ... و هر گاه از یاد خدا غافل شود ، او را چگونه می بینی ؟ در حبس و حجاب است و بر اثر جدا شدن از نورِ عظمت [خدا] ، سخت و تاریک شده است .۷ / ۶نشاط۵۰۲۸.الإمام علیّ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ از دعای ایشان در روز صفّین ـ: از تو درخواست می کنم که ... نیرومندی در عبادتت و بانشاط بودن در یادت را روزی ام کنی ، تا زمانی که در زمینت ، زنده ام می داری .

.

۵۰۲۹.عنه علیه السلام :الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ یَومَ الأَربِعاءِ ـ: اِجعَل قُوَّتی فی طاعَتِکَ ، ونَشاطی فی عِبادَتِکَ ، ورَغبَتی فی ثَوابِکَ . ⁽¹⁾۵۰۲۶.امام علی علیه السلام ( ـ در وصف خدای عز و جل ـ ) عنه علیه السلامـ فِی المُناجاةِ الإِنجیلِیَّةِ ـ: أسأَ لُکَ مِنَ الشَّهادَةِ أقسَطَها ، ومِنَ العِبادَةِ أنشَطَها . ⁽²⁾۷ / ۷نِسیانُ النَّفسِ۵۰۲۹.امام علی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :لا تَذکُرِ اللّهَ سُبحانَهُ ساهِیا ، ولا تَنسَهُ لاهیا ، وَاذکُرهُ کامِلاً یُوافِقُ فیهِ قَلبُکَ لِسانَکَ ، ویُطابِقُ إضمارُکَ إعلانَکَ ، ولَن تَذکُرَهُ حَقیقَةَ الذِّکرِ حَتّی تَنسی نَفسَکَ فی ذِکرِکَ ، وتَفقِدَها فی أمرِکَ . ⁽³⁾۷ / ۸الشَّوقُ إلَی اللِّقاءِ۵۰۳۲.عنه علیه السلام ( ـ أیضا ـ ) الإمام الرضا علیه السلام :مَن ذَکَرَ اللّهَ وَلم یَشتَق إلی لِقائِهِ ، فَقَدِ استَهزَأَ بِنَفسِهِ . ⁽⁴⁾.

۷ / ۷ فراموش کردن خود

۷ / ۸ شوق داشتن به دیدار

۵۰۳۳.عنه علیه السلام :امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان در روز چهارشنبه ـ: نیروی مرا در طاعتت ، و نشاطم را در عبادتت ، و رغبتم را به ثوابت قرار ده .۵۰۳۴.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ مُخاطِبا اللّه َ عَزَّ وجَلَّ ـ ) امام زین العابدین علیه السلامـ در «مناجات اِنجیلیّه» ـ: از گواهی دادن ، عادلانه ترین آن را ، و از عبادت ، بانشاط ترینش را از تو درخواست می کنم .۷ / ۷فراموش کردن خود۵۰۳۲.امام علی علیه السلام ( ـ در وصف خدای عز و جل ـ ) امام علی علیه السلام :خداوند سبحان را نه با بی توجّهی یاد کن و نه از سرِ غفلت ، فراموشش کن ؛ بلکه او را کامل یاد نما ، آن سان که دلت با زبانت ، هم نوا باشد و نهانت با آشکارت ، سازگار . تو به راستی به یاد خدا نخواهی بود ، مگر آن گاه که خودت را در [هنگام] یاد کردنت [از خدا] ، از یاد ببری و در وقت ذکر گفتن ، خویشتن را گم کنی .۷ / ۸شوق داشتن به دیدار۵۰۳۵.عنه علیه السلام :امام رضا علیه السلام :کسی که خدا را یاد کند و مشتاق دیدارش نباشد ، در واقع ، خویش را ریشخند کرده است .

.

۷ / ۹النَّوادِرُ۵۰۳۸.عنه علیه السلام :الدرّ المنثور عن جابر :إنَّ رَجُلاً کانَ یَرفَعُ صَوتَهُ بِالذِّکرِ ، فَقالَ رَجُلٌ : لَو أنَّ هذا خَفَضَ صَوتَهُ !

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : دَعهُ فَإِنَّهُ أوّاهٌ . ⁽¹⁾۵۰۳۹.عنه علیه السلام ( ـ مُخاطِبا اللّه َ عَزَّ وجَلَّ ـ ) مسند ابن حنبل عن عقبة بن عامر :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قالَ لِرَجُلٍ یُقالُ لَهُ ذُو البِجادَینِ : «إنَّهُ أوّاهٌ» ، وذلِکَ أنَّهُ کانَ رَجُلاً کَثیرَ الذِّکرِ للّهِِ عز و جل فِی القُرآنِ ، ویَرفَعُ صَوتَهُ فِی الدُّعاءِ . ⁽²⁾۵۰۳۵.امام علی علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مِن صِفاتِ المُؤمِنِ أن یَکونَ جَوّالَ الفِکر ، جَهوَرِیَّ الذِّکرِ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾۵۰۳۶.امام علی علیه السلام ( ـ خطاب به خدای عز و جل ـ ) عنه صلی الله علیه و آله :أوحَی اللّهُ عز و جل إلی داوودَ علیه السلام أن قُل لِلظَّلَمَةِ لا یَذکُرونی ، فَإِنّی أذکُرُ مَن ذَکَرَنی ، وإنَّ ذِکری إیّاهُم أن ألعَنَهُم . ⁽⁵⁾۵۰۳۷.امام علی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :طوبی لِمَن أخلَصَ للّهِِ العِبادَةَ وَالدُّعاءَ ، ولَم یَشغَل قَلبَهُ بِما تَری عَیناهُ ، ولَم یَنسَ ذِکرَ اللّهِ بِما تَسمَعُ اُذُناهُ ، ولَم یَحزُن صَدرَهُ بِما اُعطِیَ غَیرُهُ . ⁽⁶⁾.

۷ / ۹ گوناگون

۷ / ۹گوناگون۵۰۴۰.عنه علیه السلام ( ـ فی تَنزیهِ اللّه ِ سُبحانَهُ ـ ) الدرّ المنثورـ به نقل از جابر ـ: مردی با صدای بلند ، ذکر می گفت که مردی گفت : کاش صدایش را پایین بیاورد!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «رهایش کن . او نالنده ⁽¹⁾است» .۵۰۴۱.عنه علیه السلام :مسند ابن حنبلـ به نقل از عُقبة بن عامر ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله در باره مردی که او را «ذو البِجادین» می گویند ، فرمود : «او نالنده است» ، بِدان سبب که او مردی بود که با خواندن قرآن ، بسیار یاد خداوند عز و جل می نمود و با صدای بلند ، دعا می کرد .۵۰۴۲.عنه علیه السلام ( ـ فی تَنزیهِ اللّه ِ سُبحانَهُ ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از صفات مؤمن ، آن است که اندیشه ای پویا دارد و با صدای بلند ، ذکر می گوید .۵۰۴۳.عنه علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل به داوود علیه السلام وحی فرمود که : «به ستمکاران بگو که از من یاد نکنند ؛ زیرا هر که مرا یاد کند ، من نیز او را یاد می کنم ، و یاد کردن من از ستمکاران ، این است که لعنتشان می کنم» .۵۰۴۴.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :خوشا آن که عبادت و دعا را برای خدا خالص گردانَد و دلش را به آنچه چشمانش می بیند ، مشغول نسازد و به خاطر آنچه گوش هایش می شنود ، یاد خدا را به فراموشی نسپارد و به خاطر آنچه به دیگران داده شده است ، سینه اش را اندوهگین نکند!

.

۵۰۴۵.عنه علیه السلام :المصنّف لعبد الرزّاق عن أبی قِلابة :ذُکِرَ عِندَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله رَجُلٌ ، فَقالَ لَهُ ⁽¹⁾: «فیهِ خیرٌ» ، قیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ، خَرَجَ مَعَنا حاجّا ، فَإِذا نَزَلنا لَم یَزَل یُصَلّی حَتّی نَرتَحِلَ ، وإذَا ارتَحَلنا لَم یَزَل یَقرَأُ ویَذکُرُ حَتّی نَنزِلَ .

قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : فَمَن کانَ یَکفیهِ عَلَفَ ناقِتِهِ وصُنعَ طَعامِهِ؟

قالوا : کُلُّنا!

قالَ صلی الله علیه و آله : کُلُّکُم خَیرٌ مِنهُ . ⁽²⁾۵۰۴۰.امام علی علیه السلام ( ـ در تنزیه خدای عز و جل ـ ) مصباح الشریعةـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ: مَن کانَ ذاکِرا للّهِِ عَلَی الحَقیقَةِ فَهُوَ مُطیعٌ ، ومَن کانَ غافِلاً عَنهُ فَهُوَ عاصٍ . وَالطّاعَةُ عَلامَةُ الهِدایَةِ ، وَالمَعصِیَةُ عَلامَةُ الضَّلالَةِ ، وأصلُهُما مِنَ الذِّکرِ وَالغَفلَةِ .

فَاجعَل قَلبَکَ قِبلَةً لِلِسانِکَ ، لا تُحَرِّکهُ إلّا بِإِشارَةِ القَلبِ ، ومُوافَقَةِ العَقلِ ، ورِضَی الإیمانِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ عالِمٌ بِسِرِّکَ وجَهرِکَ ، وهُوَ عالِمٌ بِما فِی الصُّدورِ فَضلاً عَن غَیرِهِ .

وکُن کَالنّازِعِ روحَهُ أو کَالواقِفِ فِی العَرضِ الأَکبَرِ ، غَیرَ شاغِلٍ نَفسَکَ عَمّا عَناک مِمّا کَلَّفَکَ بِهِ رَبُّکَ ؛ فی أمرِهِ ونَهیِهِ ووَعدِهِ ووَعیدِهِ . وَاغسِل قَلبَکَ بِماءِ الحُزنِ ، ولا تَشغَلها بِدونِ ما کَلَّفَکَ .

وَاجعَل ذِکرَ اللّهِ مِن أجلِ ذِکرِهِ لَکَ ؛ فَإِنَّهُ ذَکَرَک وهُوَ غَنِیٌّ عَنکَ، فَذِکرُهُ لَکَ أجَلُّ وأشهی وأتَمُّ مِن ذِکرِکَ لَهُ وأسبَقُ .

ومَعرِفَتُکَ بِذِکرِهِ لَکَ یورِثُکَ الخُضوعَ، وَالاِستِحیاءَ، وَالاِنکِسارَ ، ویَتَوَلَّدُ مِن ذلِکَ رُؤَیَةُ کَرَمِهِ وفَضلِهِ السّابِقِ ، وتَخلُصُ لِوَجهِهِ ، وتَصغُرُ عِندَ ذلِکَ طاعاتُکَ وإن کَثُرَت فی جَنبِ مِنَنِهِ .

ورُؤیَتُکَ ذِکرَکَ لَهُ تورِثُکَ الرِّیاءَ، وَالعُجبَ، وَالسَّفَهَ، وَالغِلظَةَ فی خَلقِهِ ، وَاستِکثارَ الطّاعَةِ ، ونِسیانَ کَرَمِهِ وفَضلِهِ ، ولا یَزدادُ بذلِکَ مِنَ اللّهِ إلّا بُعدا ، ولا یَستَجلِبُ بِهِ عَلی مُضِیِّ الأَیّامِ إلّا وَحشَةً .

وَالذِّکرُ ذِکرانِ ؛ ذِکرٌ خالِصٌ بِمُوافَقَةِ القَلبِ ، وذِکرٌ صارِفٌ ⁽³⁾یَنفی ذِکرَ غَیرِهِ ، کَما قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنّی لا اُحصی ثَناءً عَلَیکَ ؛ أنتَ کَما أثنَیتَ عَلی نَفسِکَ .

فَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَم یَجعَل لِذِکرِهِ مِقدارا عِندَ عِلمِهِ بِحَقیقَةِ سابِقَةِ ذِکرِ اللّهِ عز و جل لَهُ مِن قَبلِ ذِکرِهِ لَهُ ، فَمَن دونَهُ أولی.

فَمَن أرادَ أن یَذکُرَ اللّهَ ، فَلیَعلَم أنَّهُ ما لَم یَذکُرِ اللّهُ العَبدَ بِالتَّوفیقِ لِذِکرِهِ ، لا یَقدِرُ العَبدُ عَلی ذِکرِهِ . ⁽⁴⁾.

۵۰۴۱.امام علی علیه السلام :المصنّف ، عبد الرزّاقـ به نقل از ابو قِلابه ـ: نزد پیامبر صلی الله علیه و آله از مردی سخن به میان آمد و گفته شد : او مردی نیک است . [سپس] گفته شد : ای پیامبر خدا ! یک بار ، او با ما ره سپار حج شد و هر گاه در جایی فرود می آمدیم ، او پیوسته نماز می خواند تا کوچ می کردیم . در راه نیز پیوسته قرآن می خواند و ذکر می گفت تا باز در منزلی فرود می آمدیم .

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «پس ، چه کسی شترش را علف می داد و برای خود او غذا تهیّه می کرد ؟» .

گفتند : همه ما .

فرمود : «همه شما از او نیک ترید» .۵۰۴۲.امام علی علیه السلام ( ـ در تنزیه خدای عز و جل ـ ) مصباح الشریعهـ در حدیثی که به امام صادق علیه السلام نسبت داده شده است ـ: کسی که حقیقتا به یاد خداوند باشد ، فرمان بُردار خداست و کسی که از خدا غافل باشد ، نافرمان است . فرمان بُرداری ، نشانه ره یافتگی است و نافرمانی ، نشانه گم راهی ، و ریشه این هر دو ، یاد [خدا] و غفلت [از او] است .

پس ، دلت را قبله زبانت قرار ده و آن را جز با اشارت دل و موافقت خِرد و رضایت ایمان ، مَجُنبان ؛ چرا که خداوند ، به نهان و آشکار تو داناست و به آنچه در سینه هاست ، آگاه است ، چه رسد به آنچه در غیر سینه هاست [و از اعمال ظاهر است] .

و همانند کسی باش که در حال جان کندن است ، یا همانند کسی که در صحنه بزرگ [قیامت برای حسابرسی ]ایستاده است ، و خویشتن را از وظیفه ای که پروردگارت بر عهده تو نهاده است (یعنی امر و نهی و وعده و تهدیدش) ، غافل مدار و دلت را با آبِ اندوه بشوی و آن را به غیر تکلیفی که بر تو نهاده است ، مشغول مدار .

به یاد خدا باش ، از آن روی که او به یاد توست . او تو را یاد می کند ، با آن که بی نیاز از توست . پس ، یاد کردن او از تو ، ارزشمندتر و خواستنی تر و کامل تر و پیش تر از یاد کردن تو از اوست .

آگاهی تو از این که او به یاد توست ، موجب فروتنی و شرمداری و شکسته نفسی تو می شود ، و از این [آگاهی] ، مشاهده کَرَم او و لطف ازلی اش زاده می شود و [در این صورت ،] برای او خالص می شوی و طاعاتت ، هر چند بسیار باشند ، در برابر نعمت ها و الطاف او به نظرت خُرد می آیند .

و این که به یادِ او بودَنَت را در نظر آوری ، موجب ریا و خودپسندی و گستاخی و درشتی با خلق او و بسیار دیدن طاعت و فراموش کردن لطف و کَرَم او می شود و اینها ، جز بر دور شدن از خداوند نمی افزاید و با گذشت ایّام ، جز تنهایی [و جدا شدن مردم از او را] به بار نمی آورد .

یاد خدا ، دو گونه است : یکی یاد خالص که با دل ، سازگار است ؛ و یاد صارِف که یاد جز او را از دل می زداید ، چنان که پیامبر خدا فرمود : «من ، ثنای تو را شمارش نمی توانم کرد . تو چنانی که خود در ثنای خویش گفته ای» .

پس ، پیامبر خدا برای یاد خدا ، اندازه ای قرار نداد ؛ چون به راستی می دانست که پیش از آن که او به یاد خدا باشد ، خداوند عز و جل به یاد اوست . پس ، دیگران ، حتماً نمی توانند [برای یاد خدا اندازه ای تعیین کنند] .

بنا بر این ، هر که می خواهد خدای متعال را یاد کند ، باید بداند که اگر خداوند ، توفیق یاد کردن از خود را به بنده ندهد ، بنده ، قادر به یاد کردن از او نیست . .

. .

. .

الفَصلُ الثّامِنُ : أهمّ مواطن الذّکر۸ / ۱الغَداةُ وَالعَشِیُّالکتاب«وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَوةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لَا تَعْدُ عَیْنَاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیَوةِ الدُّنْیَا وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَن ذِکْرِنَا وَ اتَّبَعَ هَوَاهُ وَ کَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا» . ⁽¹⁾

«وَاذْکُر رَّبَّکَ کَثِیرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِیِّ وَالْاءِبْکَـرِ» . ⁽²⁾

«وَاذْکُر رَّبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعًا وَخِیفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْاصَالِ وَلَا تَکُن مِّنَ الْغَـفِلِینَ» . ⁽³⁾

«وَ لِلَّهِ یَسْجُدُ مَن فِی السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ طَوْعًا وَ کَرْهًا وَ ظِـلَــلُهُم بِالْغُدُوِّ وَ الْاصَالِ» . ⁽⁴⁾

.

فصل هشتم: مهم ترین اوقات یاد خدا

۸ / ۱ بامدادان و شامگاهان

فصل هشتم: مهم ترین اوقات یاد خدا۸ / ۱بامدادان و شامگاهانقرآن«و با کسانی که پروردگارشان را صبح و شام می خوانند [ و ] خشنودی او را می خواهند، شکیبایی پیشه کن و دو دیده ات را از آنان بر مگیر که زیور زندگی دنیا را بجویی ، و از آن کس که قلبش را از یاد خود ، غافل ساخته ایم و از هوس خود ، پیروی کرده و [ اساس ] کارش بر زیاده روی است، اطاعت مکن» .

«و پروردگارت را بسیار یاد کن و شبانگاه و بامدادان ، [ او را ] تسبیح گوی» .

«و در دل خویش، پروردگارت را بامدادان و شامگاهان ، با تضرّع و ترس، بی صدای بلند، یاد کن و از غافلان مباش» .

«و هر که در آسمان ها و زمین است ، خواه و ناخواه ، و [نیز] سایه هایشان، بامدادان و شامگاهان، برای خدا سجده می کنند» .

.

الحدیث۵۰۵۲.امام علی علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ عز و جل : یَابنَ آدَمَ ، اُذکُرنی بَعدَ الفَجرِ ساعَةً ، وَاذکُرنی بَعدَ العَصرِ ساعَةً ، أکفِکَ ما أهَمَّکَ . ⁽¹⁾۵۰۵۳.امام علی علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :لَأَن أذکُرَ اللّهَ مَعَ قَومٍ بَعدَ صَلاةِ الفَجرِ إلی طُلوعِ الشَّمسِ أحَبُّ إلَیَّ مِنَ الدُّنیا وما فیها . ولَأَن أذکُرَ اللّهَ مَعَ قَومٍ بَعدَ صَلاةِ العَصرِ إلی أن تَغیبَ الشَّمسُ أحَبُّ إلَیَّ مِنَ الدُّنیا وما فیها . ⁽²⁾۵۰۵۴.عنه علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :لَأَن أجلِسَ مَعَ قَومٍ یَذکُرونَ اللّهَ بَعدَ صَلاةِ الصُّبحِ إلی أن تَطلُعَ الشَّمسُ أحَبُّ إلَیَّ مِمّا طَلَعَت عَلَیهِ الشَّمسُ . ⁽³⁾۵۰۵۵.عنه علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :ذِکرُ اللّهِ ما بَینَ طُلوعِ الفَجرِ إلی طُلوعِ الشَّمسِ ، أبلَغُ فی طَلَبِ الرِّزقِ مِنَ الضَّربِ فِی الأَرضِ . ⁽⁴⁾۵۰۵۶.عنه علیه السلام :کتاب من لا یحضره الفقیه عن جابر عن الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ إبلیسَ إنَّما یَبُثُّ جُنودَ اللَّیلِ مِن حینِ تَغیبُ الشَّمسُ إلی مَغیبِ الشَّفَقِ ، ویَبُثُّ جُنودَ النَّهارِ مِن حینِ یَطلُعُ الفَجرُ إلی مَطلَعِ الشَّمسِ .

وذَکَرَ أنَّ نَبِیَّ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ یَقولُ :

أکثِروا ذِکرَ اللّهِ عز و جل فی هاتَینِ السّاعَتَینِ ، وتَعَوَّذوا بِاللّهِ عز و جل مِن شَرِّ إبلیسَ وجُنودِهِ ، وعَوِّذوا صِغارَکُم فی هاتَینِ السّاعَتَینِ ، فَإِنَّهُما ساعَتا غَفلَةٍ . ⁽⁵⁾.

حدیث۵۰۵۸.عنه علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل فرمود : «ای پسر آدم! پاسی پس از سپیده دم ، مرا ذکر گوی و پاسی پس از عصر ، مرا ذکر گوی تا خواسته های تو را برآورده سازم» .۵۰۵۹.عنه علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :این که خدای را به همراه عدّه ای ، پس از نماز صبح تا بر آمدن آفتابْ یاد کنم ، برایم از دنیا و آنچه در آن است ، خوش تر است ، و این که خدای را به همراه عدّه ای پس از نماز عصر تا غروب آفتابْ یاد کنم ، برایم از دنیا و آنچه در آن است ، خوش تر است .۵۰۵۴.امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :این که با عدّه ای که پس از نماز صبح تا طلوع خورشید به ذکر خدا می پردازند ، بنشینم ، برایم محبوب تر از هر آن چیزی است که آفتاب بر آن طلوع می کند .۵۰۵۵.امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پرداختن به ذکر خدا از طلوع فجر تا طلوع خورشید ، برای به دست آوردن روزی ، مؤثّرتر از سفر [تجارت] است .۵۰۵۶.امام علی علیه السلام :کتاب من لا یحضره الفقیهـ به نقل از جابر ـ: امام باقر علیه السلام فرمود : «ابلیس ، سپاهیان شب را ، از آن هنگام که خورشید غروب می کند تا ناپدید شدن شَفَق ، [همه جا ]پخش می کند و سپاهیان روز را ، از آن هنگام که سپیده می دمد تا سر زدن آفتاب ، [همه جا] پخش می کند» .

امام باقر علیه السلام فرمود که پیامبر خدا می فرمود : «در این دو هنگام ، خداوند عز و جلرا بسیار یاد کنید و از شرّ ابلیس و سپاهیانش به خدای عز و جل پناه ببرید و کودکانتان را نیز در این دو وقت ، در پناه خدا در آورید ؛ چرا که این دو وقت ، اوقات غفلت اند» . .

۵۰۵۷.امام علی علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :إذا تَغَیَّرَتِ الشَّمسُ فَاذکُرِ اللّهَ عز و جل ، وإن کُنتَ مَعَ قَومٍ یَشغَلونَکَ فَقُم وَادعُ . ⁽¹⁾راجع : ص ۳۶۰ و ۴۸۸ (الصباح والمساء) و ج ۲ ص ۲۳۲ (الصباح والمساء) .

۸ / ۲ذُو الحِجَّةِ إلَی الیَومِ الثّالِثَ عَشَرَالکتاب«وَاذْکُرُواْ اللَّهَ فِی أَیَّامٍ مَّعْدُودَ تٍ فَمَن تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَیْهِ وَمَن تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اتَّقَی وَ اتَّقُواْ اللَّهَ وَ اعْلَمُواْ أَنَّکُمْ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ» . ⁽²⁾

«وَ أَذِّن فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجَالًا وَ عَلَی کُلِّ ضَامِرٍ یَأْتِینَ مِن کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ * لِّیَشْهَدُواْ مَنَـفِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُواْ اسْمَ اللَّهِ فِی أَیَّامٍ مَّعْلُومَـتٍ عَلَی مَا رَزَقَهُم مِّن بَهِیمَةِ الْأَنْعَـمِ فَکُلُواْ مِنْهَا وَأَطْعِمُواْ الْبَائِسَ الْفَقِیرَ» . ⁽³⁾

.

۸ / ۲ از اوّل تا سیزدهم ذی حجّه

۵۰۶۴.عنه علیه السلام :امام صادق علیه السلام :هر گاه خورشید غروب کرد ، به ذکر خداوند عز و جل بپرداز و اگر با عدّه ای بودی که تو را از ذکر خدا باز می دارند ، از نزدشان برخیز و به دعا بپرداز .ر . ک : ص ۳۶۱ و ۴۸۹ (بامداد و شامگاه) و ج ۲ ص ۲۳۳ (بامداد و شامگاه) .

۸ / ۲از اوّل تا سیزدهم ذی حجّهقرآن«و خدا را در روزهایی معیّن ، یاد کنید . پس هر کس شتاب کند [ و اعمال را ] در دو روز [ انجام دهد ] ، گناهی بر او نیست و هر که تأخیر کند [ و اعمال را در سه روز انجام دهد ] ، گناهی بر او نیست. [ این اختیار ،] برای کسی است که [ از محرّمات ] پرهیز کرده باشد. و از خدا پروا کنید و بدانید که نزد او آورده می شوید» .

«و در میان مردم ، برای [ ادای ]حج ، بانگ برآور تا [ زائران ] پیاده و [ سوار ] بر هر شتر لاغری ـ که از هر راه دوری می آیند ـ به سوی تو روی آورند تا شاهد منافع خویش باشند و نام خدا را در روزهای معلومی بر دام های زبان بسته ای که روزیِ آنان کرده است ، ببرند. پس، از آنها بخورید و به درمانده مستمند بخورانید» .

.

«فَإِذَا قَضَیْتُم مَّنَـسِکَکُمْ فَاذْکُرُواْ اللَّهَ کَذِکْرِکُمْ ءَابَاءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَن یَقُولُ رَبَّنَا ءَاتِنَا فِی الدُّنْیَا وَمَا لَهُ فِی الْاخِرَةِ مِنْ خَلَـقٍ» . ⁽¹⁾

«لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَن تَبْتَغُواْ فَضْلاً مِّن رَّبِّکُمْ فَإِذَا أَفَضْتُم مِّنْ عَرَفَـتٍ فَاذْکُرُواْ اللَّهَ عِندَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْکُرُوهُ کَمَا هَدَاکُمْ وَإِن کُنتُم مِّن قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّینَ» . ⁽²⁾

الحدیث۵۰۶۶.امام علی علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :قالَ أبی : قالَ عَلِیٌّ علیه السلام : اُذکُروا اللّهَ «فِی أَیَّامٍ مَّعْلُوماتٍ» ⁽³⁾؛ قالَ : قالَ : عَشرُ ذِی الحِجَّةِ ، و «أَیَّامٍ مَّعْدُودَ تٍ» ⁽⁴⁾؛ قالَ : أیّامُ التَّشریقِ . ⁽⁵⁾۵۰۶۷.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَاذْکُرُواْ اللَّهَ فِی أَیَّامٍ مَّعْدُودَ تٍ» ـ: هِیَ أیّامُ التَّشریقِ ؛ کانوا إذا أقاموا بِمِنی بَعدَ النَّحرِ تَفاخَروا ، فَقالَ الرَّجُلُ مِنهُم : کانَ أبی یَفعَلُ کَذا وکَذا ، فَقالَ اللّهُ جَلَّ ثَناؤُهُ : «فَإِذَا أَفَضْتُم مِّنْ عَرَفَـتٍ [ فَاذْکُرُواْ اللَّهَ عِندَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْکُرُوهُ کَمَا هَدَاکُمْ وَإِن کُنتُم مِّن قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّینَ * ثُمَّ أَفِیضُواْ مِنْ حَیْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُواْ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ * فَإِذَا قَضَیْتُم مَّنَـسِکَکُمْ ] ⁽⁶⁾فَاذْکُرُواْ اللَّهَ کَذِکْرِکُمْ ءَابَاءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْرًا» .

قالَ : وَالتَّکبیرُ : «اللّهُ أکبَرُ ، اللّهُ أکبَرُ ، لا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ ، اللّهُ أکبَرُ ، وللّهِِ الحَمدُ ، اللّهُ أکبَرُ عَلی ما هَدانا ، اللّهُ أکبَرُ عَلی ما رَزَقَنا مِن بَهیمَةِ الأَنعامِ» . ⁽⁷⁾.

«و چون آداب ویژه حجّ خود را به جای آوردید، همان گونه که پدران خود را به یاد می آورید، یا با یاد کردنی بیشتر، خدا را به یاد آورید. و از مردم ، کسی است که می گوید: «پروردگارا! به ما در همین دنیا عطا کن» و حال آن که برای او در آخرت ، نصیبی نیست» .

«بر شما گناهی نیست که [ در سفر حج ، ] فضل پروردگارتان (روزی خویش) را بجویید . پس چون از عرفات کوچ نمودید، خدا را در مشعر الحرام ، یاد کنید . و یادش کنید ، چنان که شما را که پیش تر از بی راهان بودید، فرا راه آورْد» .

حدیث۵۰۶۸.امام علی علیه السلام :امام صادق علیه السلام :پدرم [امام باقر علیه السلام ] فرمود که علی علیه السلام در باره [فرمان الهیِ] «خداوند را «در روزهایی معلوم» یاد کنید ⁽¹⁾، فرمود : یعنی در دهه ذی حجّه ، و در باره «روزهای تعیین شده» ⁽²⁾فرمود : یعنی ایّام تشریق . ⁽³⁾۵۰۶۹.امام علی علیه السلام :امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خداوند عز و جل : «و خدا را در روزهایی معیّن ، یاد کنید» ـ: مقصود ، ایّام تشریق است . [مردم در جاهلیت ،] آن گاه که پس از قربانی کردن ، در مِنا می ایستادند ، بر یکدیگر فخر می فروختند . یکی از ایشان گفت : پدر من ، چنین و چنان می کرد . پس خداوند عز و جل فرمود : «پس چون از عرفات کوچ نمودید، خدا را در مشعر الحرام یاد کنید، و یادش کنید ، چنان که شما را که پیش تر از بی راهان بودید، فرا راه آورْد . پس، از همان جا که [ انبوه ] مردم روانه می شوند، شما نیز روانه شوید و از خداوند ، آمرزش بخواهید ، که خدا آمرزنده مهربان است . و چون آداب ویژه حجّ خود را به جای آوردید، همان گونه که پدران خود را به یاد می آورید، یا با یاد کردنی بیشتر، خدا را به یاد آورید» . ⁽⁴⁾

و خدا را به بزرگی یاد کردن ، این گونه است : «خدا بزرگ است . خدا بزرگ است . معبودی جز خدا نیست و خدا بزرگ است . خدا بزرگ است و ستایش ، خدای راست . خدا بزرگ است که ما را راه نمایی کرد . خدا بزرگ است که از حیوانات بی زبان ، روزیِ ما فرمود» . .

۵۰۷۰.الخصال ( ـ به نقل از شُرَیح بن هانی ـ ) مستطرفات السرائر عن الحلبی :سَأَلتُهُ [ الإِمامَ الصّادِقَ علیه السلام ] عَن قَولِ اللّهِ : «فَاذْکُرُواْ اللَّهَ کَذِکْرِکُمْ ءَابَاءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْرًا» ، قالَ علیه السلام :

کانَ المُشرِکونَ یَفتَخِرونَ بِمِنی إذا کانَ أیّامُ التَّشریقِ ، فَیَقولونَ : کانَ أبونا کَذا ، وکانَ أبونا کَذا ، فَیَذکُرونَ فَضلَهُم ، فَقالَ : «فَاذْکُرُواْ اللَّهَ کَذِکْرِکُمْ ءَابَاءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْرًا» . ⁽¹⁾۵۰۷۱.الإمام علیّ علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما مِن أیّامٍ أعظَمُ عِندَ اللّهِ ولا أحَبُّ إلَیهِ مِنَ العَمَلِ فیهِنَّ مِن هذِهِ الأَیّامِ العَشرِ ، فَأَکثِروا فیهِنَّ مِنَ التَّهلیلِ وَالتَّکبیرِ وَالتَّحمیدِ . ⁽²⁾۵۰۷۲.عنه علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن أیّامٍ أفضَلُ عِندَ اللّهِ ، ولَا العَمَلُ فیهِنَّ أحَبُّ إلَی اللّهِ عز و جل مِن هذِهِ الأَیّامِ العَشرِ ، فَأَکثِروا فیهِنَّ مِنَ التَّهلیلِ وَالتَّکبیرِ وذِکرِ اللّهِ ؛ فَإِنَّها أیّامُ التَّهلیلِ وَالتَّکبیرِ وذِکرِ اللّهِ ، وإنَّ صِیامَ یَومٍ منها یَعدِلُ بِصِیامِ سَنَةٍ ، وَالعَمَلَ فیهِنَّ یُضاعَفُ سَبعَمِئَةِ ضِعفٍ . ⁽³⁾۵۰۷۳.عنه علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ فی یَومِ النَّحرِ ـ: إنَّ هذا یَومٌ حُرمَتُهُ عَظیمَةٌ ، وبَرَکَتُهُ مَأمولَةٌ ، وَالمَغفِرَةُ فیهِ مَرجُوَّةٌ ، فَأَکثِروا ذِکرَ اللّهِ تعالی ، وَاستَغفِروهُ وتوبوا إلَیهِ ، إنَّهُ هُوَ التَّوّابُ الرَّحیمُ . ⁽⁴⁾.

۵۰۷۴.عنه علیه السلام ( ـ فی قَولِ المُؤَذِّنِ : أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا ا ) مستطرفات السرائرـ به نقل از حلبی ـ: از ایشان (امام صادق علیه السلام ) در باره این سخن خداوند : «همان گونه که پدران خود را به یاد می آورید، یا با یاد کردنی بیشتر، خدا را به یاد آورید» پرسیدم . فرمود : «مشرکان ، در ایّام تشریق ، در مِنا بر یکدیگر می نازیدند و می گفتند : پدر ما چنین بود ! پدر ما چنان بود ! و از امتیازات آنان یاد می کردند . پس خداوند فرمود : «همان گونه که پدران خود را به یاد می آورید، یا با یاد کردنی بیشتر، خدا را به یاد آورید» » .۵۰۷۱.امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ ایّامی نزد خدا باعظمت تر ، و عمل کردن در آنها نزد او محبوب تر از این ده روز نیست . پس ، در این روزها خداوند را به یگانگی و بزرگی و ستودگی ، بسیار یاد کنید .۵۰۷۲.امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ ایّامی نزد خدا برتر ، و عمل کردن در آنها نزد خداوند عز و جلمحبوب تر از این ده روز نیست . پس ، در این روزها خدا را به یگانگی و بزرگی ، فراوان یاد کنید و نام او را بسیار ببرید ؛ چرا که این روزها ، روزهای تهلیل و تکبیر و ذکر خداست . روزه یک روز از این ده روز ، با روزه یک سال ، برابری می کند و عمل در این روزها هفتصد برابر می شود .۵۰۷۳.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در روز قربان ـ: امروز ، روزی محترم و بابرکت است و در این روز ، به آمرزش امید می رود . پس خدای متعال را بسیار یاد کنید و از او آمرزش بطلبید و به درگاهش توبه کنید ، که او آمرزگار و مهربان است . .

۸ / ۳شَهرُ رَمَضانَ۵۰۷۶.عنه علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ذاکِرُ اللّهِ فی رَمَضانَ مَغفورٌ لَهُ ، وسائِلُ اللّهِ فیهِ لا یُخَیَّبُ . ⁽¹⁾۵۰۷۵.امام علی علیه السلام ( ـ در یکی از سخنرانی هایش ـ ) عنه صلی الله علیه و آله :رَمَضانُ شَهرُ اللّهِ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ اِستَکثِروا فیهِ مِنَ التَّهلیلِ وَالتَّکبیرِ وَالتَّحمیدِ وَالتَّمجیدِ وَالتَّسبیحِ . ⁽²⁾۸ / ۴یَومُ الجُمُعَةِالکتاب«یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِذَا نُودِیَ لِلصَّلَوةِ مِن یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْاْ إِلَی ذِکْرِ اللَّهِ وَ ذَرُواْ الْبَیْعَ ذَ لِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ» . ⁽³⁾

الحدیث۵۰۷۸.امام علی علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :تَسبیحَةٌ فی یَومِ الجُمُعَةِ ، أفضَلُ مِن ألفِ تَسبیحَةٍ فی غَیرِ یَومِ الجُمُعَةِ . ⁽⁴⁾راجع : ج ۴ ص ۳۴۲ (قیمة الصلاة علی النبی وآله یوم الجمعة ولیلتها) .

.

۸ / ۳ ماه رمضان

۸ / ۴ روز جمعه

۸ / ۳ماه رمضان۵۰۸۲.عنه علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یادکننده خدا در رمضان ، آمرزیده می شود و درخواست کننده از خدا در این ماه ، ناکام نمی شود .۵۰۸۳.عنه علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :رمضان ، ماه خداوند ـ تبارک و تعالی ـ است . در این ماه ، ذکر «لا إله إلّا اللّه » و «اللّه أکبر» و «الحمد للّه » و تمجید ⁽¹⁾و «سبحان اللّه » ، بسیار بگویید .۸ / ۴روز جمعهقرآن«ای کسانی که ایمان آورده اید! چون برای نماز جمعه ندا در داده شد، به سوی ذکر خدا بشتابید و داد و ستد را وا گذارید. این برای شما بهتر است ، اگر بدانید» .

حدیث۵۰۸۴.امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یک بار تسبیح گفتنِ خدا در روز جمعه ، فضیلتش از هزار تسبیح در غیر روز جمعه ، بیشتر است .ر . ک : ج ۴ ص ۳۴۳ (ارزش درود فرستادن بر پیامبر و خاندان او در روز و شب جمعه) .

.

۸ / ۵عِندَ القِتالِالکتاب«یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِذَا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُواْ وَاذْکُرُواْ اللَّهَ کَثِیرًا لَّعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» . ⁽¹⁾

الحدیث۵۰۸۶.امام علی علیه السلام :سنن الترمذی عن عمارة بن زَعکَرة :سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : إنَّ اللّهَ عز و جل یَقولُ : إنَّ عَبدی کُلَّ عَبدی : الَّذی یَذکُرُنی وهُوَ مُلاقٍ قِرنَهُ ـ یَعنی عِندَ القِتالِ ـ . ⁽²⁾۵۰۸۷.امام علی علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :التَّسبیحَةُ مِنَ الغازی سَبعونَ ألفَ حَسَنَةٍ ، وَالحَسَنَةُ بِعَشرٍ . ⁽³⁾۵۰۸۸.امام علی علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :مَن کَبَّرَ تَکبیرَةً فی سَبیلِ اللّهِ ، کانَت کَصَخرَةٍ فی میزانِهِ یَومَ القِیامَةِ أثقَلَ مِنَ السَّماواتِ وَالأَرضِ وما فیهِنَّ . ومَن قالَ فی سَبیلِ اللّهِ : «لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وَاللّهُ أکبَرُ» رافِعا صَوتَهُ بِها ، کَتَبَ اللّهُ لَهُ بِها رِضوانَهُ الأَکبَرَ ، ومَن یَکتُب لَهُ رِضوانَهُ الأَکبَرَ جَمَعَ اللّهُ بَینَهُ وبَینَ مُحَمَّدٍ وإبراهیمَ وسائِرِ الأَنبِیاءِ علیهم السلام . ⁽⁴⁾۵۰۸۹.امام علی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :إذا لَقیتُم عَدُوَّکُم فِی الحَربِ فَأَقِلُّوا الکَلامَ ، وَاذکُروا اللّهَ عز و جل ، ولا تُوَلُّوهُمُ الأَدبارَ فَتُسخِطُوا اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی ، وتَستَوجِبوا غَضَبَهُ . ⁽⁵⁾راجع : ص ۱۰۰ ح ۱۵۳.

.

۸ / ۵ هنگام جنگ

۸ / ۵هنگام جنگقرآن«ای کسانی که ایمان آورده اید! چون با گروهی برخورد می کنید ، پایداری ورزید ، و خدا را بسیار یاد کنید ، باشد که رستگار شوید» .

حدیث۵۰۹۶.عنه علیه السلام :سنن الترمذیـ به نقل از عمارة بن زَعکَره ـ: از پیامبر خدا شنیدم که می فرماید : «خداوند عز و جل می فرماید : بنده تمام عیار من ، کسی است که در هنگام رو در رو شدن با هماوَردش» در هنگام جنگ ، «مرا یاد کند» .۵۰۹۰.امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سبحان اللّه گفتنِ رزمنده[ی راه خدا] ، برابر با هفتاد هزار کار نیک است و هر کار نیک هم ، ده برابر پاداش دارد .۵۰۹۱.امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس در راه خدا تکبیری بگوید ، روز قیامت ، آن تکبیر در ترازوی [اعمال] او ، چونان کوهی خواهد بود سنگین تر از آسمان ها و زمین و هر آنچه در آسمان ها و زمین است . و هر کس در راه خدا با صدای بلند بگوید : «لا إله إلّا اللّه و اللّه أکبر» ، خداوند ، در ازای آن ، بزرگ ترین خشنودی اش را برای او می نویسد و هر که خداوند ، بزرگ ترین خشنودی خود را برای او بنویسد ، او را با محمّد و ابراهیم و دیگر پیامبران علیهم السلام گرد می آورد .۵۰۹۲.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :هر گاه در جنگ با دشمن رو در رو شدید ، سخنتان را کوتاه کنید و خدا را یاد کنید و به دشمنان پشت نکنید ، که [با این کار ،] خداوند ـ تبارک و تعالی ـ را می رنجانید و موجب خشم او می شوید .ر . ک : ص ۱۰۱ ح ۱۵۳ .

.

۸ / ۶عِندَ الهَمِّ وَالحُکومَةِ وَالقِسمَةِ۵۰۹۶.امام علی علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :اُذکُرِ اللّهَ عِندَ هَمِّکَ إذا هَمَمتَ ، وعِندَ لِسانِکَ إذا حَکَمتَ ، وعِندَ یَدِکَ إذا قَسَمتَ . ⁽¹⁾۸ / ۷عِندَ الصّاعِقَةِ۵۰۹۹.عنه علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا سَمِعتُمُ الرَّعدَ فَاذکُرُوا اللّهَ ، فَإِنَّهُ لا یُصیبُ ذاکِرا . ⁽²⁾۵۱۰۰.عنه علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ الصّاعِقَةَ تُصیبُ المُؤمِنَ وَالکافِرَ ، ولا تُصیبُ ذاکِرا . ⁽³⁾۵۱۰۱.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :إنَّ الصّاعِقَةَ لا تُصیبُ ذاکِرا للّهِِ عز و جل . ⁽⁴⁾۵۱۰۲.عنه علیه السلام :الکافی عن برید بن معاویة عن الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ الصَّواعِقَ لا تُصیبُ ذاکِرا .

قالَ : قُلتُ : ومَا الذّاکِرُ؟ قالَ : مَن قَرَأَ مِئَةَ آیَةٍ . ⁽⁵⁾۵۱۰۳.عنه علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :یَموتُ المُؤمِنُ بِکُلِّ میتَةٍ إلَا الصّاعِقَةَ ، لا تَأخُذُهُ وهُوَ یَذکُرُ اللّهَ عز و جل . ⁽⁶⁾۵۱۸۷.امام علی علیه السلام :الکافی عن أبی بصیر :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن میتَةِ المُؤمِنِ ، قالَ : یَموتُ المُؤمِنُ بِکُلِّ میتَةٍ ؛ یَموتُ غَرَقا ، ویَموتُ بِالهَدمِ ، ویُبتَلی بِالسَّبُعِ ، ویَموتُ بِالصّاعِقَةِ ؛ ولا تُصیبُ ذاکِرَ اللّهِ عز و جل . ⁽⁷⁾.

۸ / ۶ هنگام آهنگ کاری کردن و داوری و قسمت کردن

۸ / ۷ هنگام رعد و برق

۸ / ۶هنگام آهنگ کاری کردن و داوری و قسمت کردن۵۱۹۱.عنه علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه آهنگ کاری کردی ، خداوند را در هنگام تصمیم خود یاد کن ، و هر گاه خواستی داوری کنی ، خدا را با زبانت یاد کن ، و هر گاه خواستی [چیزی را] قسمت کنی ، خدا را در کارِ دستت یادآور شو .۸ / ۷هنگام رعد و برق۵۱۸۸.الإمام علیّ علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه صدای رعد شنیدید ، ذکر خدا بگویید ؛ زیرا رعد به کسی که ذکر بگوید ، آسیب نمی زند .۵۱۸۷.عنه علیه السلام :امام صادق علیه السلام :صاعقه ، به مؤمن و کافر اصابت می کند ؛ امّا به آن که ذکر خدا بگوید ، اصابت نمی کند .۵۱۸۶.امام علی علیه السلام :امام صادق علیه السلام :صاعقه به یادکننده خداوند عز و جل اصابت نمی کند .۵۱۸۵.امام علی علیه السلام :الکافیـ به نقل از برید بن معاویه ـ: امام صادق علیه السلام فرمود : «صاعقه ها به کسی که ذکر خدا می گوید ، گزند نمی رسانند» .

گفتم : ذاکر ، چه کسی است؟

فرمود : «کسی که صد آیه بخواند» .۵۱۸۴.امام علی علیه السلام :امام صادق علیه السلام :مؤمن به هر نوع مُردنی می میرد ، مگر به صاعقه . صاعقه ، مؤمن را که در حال ذکر خداوند عز و جل باشد ، نمی گیرد .۵۱۸۳.امام علی علیه السلام :الکافیـ به نقل از ابو بصیر ـ: از امام صادق علیه السلام در باره نوع مُردن مؤمن پرسیدم . فرمود : «مؤمن به هر مرگی می میرد : غرق می شود ، زیر آوار می رود ، طعمه درندگان می شود ، با صاعقه می میرد ؛ امّا صاعقه به یادکننده خداوند عز و جل اصابت نمی کند» .

.

۸ / ۸عِندَ غَفلَةِ النّاسِ۵۱۸۰.امام علی علیه السلام :المعجم الکبیر عن عصمة بن مالک عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أحَبُّ العَمَلِ إلَی اللّهِ عز و جل سُبحَةُ الحَدیثِ . . . قُلنا : یا رَسولَ اللّهِ وما سُبحَةُ الحَدیثِ؟

قالَ : القَومُ یَتَحَدَّثونَ وَالرَّجلُ یُسَبِّحُ . ⁽¹⁾۵۱۸۶.عنه علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّ أحَبَّ السُّبحَةِ إلَی اللّهِ عز و جل سُبحَةُ الحَدیثِ . . . فَقیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ، وما سُبحَةُ الحَدیثِ؟

قالَ : یَکونُ النّاسُ فی خَوضِها وباطِلِها ولَهوِها ، فَنِعمَ ⁽²⁾الرَّجُلُ عِندَ ذلِکَ ، فَیَدعُو اللّهَ تَعالی ویَذکُرُهُ ویُسَبِّحُهُ . ⁽³⁾۵۱۸۵.عنه علیه السلام :الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام: قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّ أحَبَّ السُّبحةِ إلَی اللّهِ عز و جل سُبحَةُ الحَدیثِ . . . قیل : یا رَسولَ اللّهِ ، وما سُبحَةُ الحَدیثِ؟

قالَ : الرَّجُلُ یَسمَعُ حِرصَ الدُّنیا وباطِلَها فَیَغتَمُّ عِندَ ذلِکَ ، فَیَذکُرُ اللّهَ عز و جل . ⁽⁴⁾۵۱۸۴.عنه علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ذاکِرُ اللّهِ عز و جل فِی الغافِلینَ کَالمُقاتِلِ عَنِ الفارّینَ ، والمُقاتِلُ عَنِ الفارّینَ لَهُ الجَنَّةُ . ⁽⁵⁾.

۸ / ۸ هنگام غافل بودن مردم

۸ / ۸هنگام غافل بودن مردم۵۱۸۱.عنه علیه السلام :المعجم الکبیرـ به نقل از عصمة بن مالک ـ: پیامبر خدا فرمود : «محبوب ترین کار در نزد خداوند عز و جل ، تسبیح سخن است ...» .

گفتیم : ای پیامبر خدا ! تسبیح سخن چیست؟

فرمود : «این که عدّه ای سرگرم سخن گفتن باشند و انسان ، تسبیح بگوید» .۵۱۸۰.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :پیامبر خدا فرمود : «محبوب ترین تسبیح در نزد خداوند عز و جلتسبیحِ سخن است ...» .

گفته شد : ای پیامبر خدا ! تسبیح سخن چیست؟

فرمود : «[وقتی] مردم ، غرق در یاوه و باطل و غفلت خود هستند ، چه نیکوست که در این میان ، آدمی مشغول دعا و ذکر و تسبیح خدا شود !» .۵۱۷۹.امام علی علیه السلام :امام صادق علیه السلامـ به نقل از پدرانش علیهم السلام ـ: پیامبر خدا فرمود : «محبوب ترین تسبیح در نزد خداوند عز و جل ، تسبیحِ سخن است ...» .

گفته شد : ای پیامبر خدا ! تسبیح سخن چیست؟

فرمود : «این که انسان ، سخنانی در باره آزمندی به دنیا و [زرق و برقِ] باطل آن بشنود و از شنیدن آنها اندوهناک شود و خداوند عز و جل را یاد کند» .۵۱۷۸.امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن که در میان غافلان به یاد خداوند عز و جل باشد ، همانند کسی است که به جای فراریان می جنگد و کسی که به جای فراریان بجنگد ، [پاداشِ] بهشت دارد .

.

۵۱۷۷.امام علی علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :ذاکِرُ اللّهِ فِی الغافِلینَ بِمَنزِلَةِ الصّابِرِ فِی الفارّینَ . ⁽¹⁾۵۱۷۶.امام علی علیه السلام :شعب الإیمان عن ابن عمر عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ذاکِرُ اللّهِ فِی الغافِلینَ مِثلُ الَّذی یُقاتِلُ عَنِ الفارّینَ ، وذاکِرُ اللّهِ فِی الغافِلینَ مِثلُ الشَّجَرَةِ الخَضراءِ فی وَسَطِ الشَّجَرِ الَّذی قَد تَحاتَّ ⁽²⁾؛ یَعنی مِنَ الضَّریبِ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾۵۱۷۵.امام علی علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ذاکِرُ اللّهِ فِی الغافِلینَ کَالمُقاتِلِ عَنِ الفارّینَ ، وذاکِرُ اللّهِ فِی الغافِلینَ کَالمِصباحِ فِی البَیتِ المُظلِمِ ، وذاکِرُ اللّهِ فِی الغافِلینَ یُعَرِّفُهُ اللّهُ مَقعَدَهُ ولا یُعَذِّبُ بَعدَهُ ، وذاکِرُ اللّهِ فِی الغافِلینَ لَهُ مِنَ الأَجرِ بِعَدَدِ کُلِّ فَصیحٍ فِی السّوقِ وأعجَمِیٍّ ، وذاکِرُ اللّهِ فِی الغافِلینَ یَنظُرُ اللّهُ إلَیهِ نَظرَةً لا یُعَذِّبُهُ اللّهُ بَعدَها أبَدا ، وذاکِرُ اللّهِ فِی السّوقِ لَهُ بِکُلِّ شَعرَةٍ نورٌ یَومَ ⁽⁵⁾یَلقَی اللّهَ . ⁽⁶⁾۵۱۷۴.امام علی علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :ذاکِرُ اللّهِ فِی الغافِلینَ کَالَّذی یُقاتِلُ عَنِ الفارّینَ ، وذاکِرُ اللّهِ فِی الغافِلینَ مِثلُ المِصباحِ فِی البَیتِ المُظلِمِ ، وذاکِرُ اللّهِ فِی الغافِلینَ مِثلُ الشَّجَرَةِ الخَضراءِ فی وَسَطِ الشَّجَرِ ، وذاکِرُ اللّهِ فِی الغافِلینَ یُعَرِّفُهُ اللّهُ مَقعَدَهُ مِنَ الجَنَّةِ ، وذاکِرُ اللّهِ فِی الغافِلینَ یَغفِرُ اللّهُ لَهُ بِعَدَدِ کُلِّ فَصیحٍ وأعجَمِیٍّ ، فَالفَصیحُ بَنو آدَمَ وَالأَعجَمِیُّ البَهائِمُ . ⁽⁷⁾.