مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان و نام پدیدآور : نهج الذکر: فارسی - عربی/ محمدی ری شهری؛ باهمکاری رسول افقی؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۷ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۱۵۴.

شابک : ۲۵۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-302-8 ؛ ج.۱ : 978-964-493-303-5 ؛ ج.۲ : 978-964-493-304-2 ؛ ج.۳ 978-964-493-305-9 : ؛ ج.۴ 978-964-493-306-6 :

وضعیت فهرست نویسی : برون سپاری.

یادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : ج.۲، ۳ و ۴ (چاپ اول: ۱۳۸۷).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : ذکر -- احادیث

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : افقی، رسول، ۱۳۴۵ -

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹ /م۳ن۹ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۵۸۱۸۴۹

اشاره

الفَصلُ السابِعُ : التّسبیحات المأثورة۷ / ۱التَّسبیحاتُ المَأثورَةُ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آلهمسند ابن حنبل عن عبد اللّه :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کانَ مِمّا یُکثِرُ أن یَقولَ : سُبحانَکَ رَبَّنا وبِحَمدِکَ ، اللّهُمَّ اغفِر لی . فَلَمّا نَزَلَت : «إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ» ⁽¹⁾قالَ : سُبحانَکَ ربَّنا وبِحَمدِکَ ، اللّهُمَّ اغفِر لی ، إنَّکَ أنتَ التَّوّابُ الرَّحیمُ . ⁽²⁾

سنن الترمذی عن أبی هریرة :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کانَ إذا أهَمَّهُ الأَمرُ رَفَعَ رأسَهُ إلَی السَّماءِ ، فَقالَ : سُبحانَ اللّهِ العَظیمِ . ⁽³⁾

کنزالعمّال عن عائشة عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا عائِشَةُ ، ألا اُعَلِّمُکِ کَلِماتٍ تَعدِلُ أو أفضَلَ مِن تَسبیحِ أهلِ السَّماواتِ وَالأَرضِ؟ تَقولینَ : سُبحانَ اللّهِ العَظیمِ وبِحَمدِهِ ، وأضعافَ ما یُسَبِّحُهُ جَمیعُ خَلقِهِ ، کَما یُحِبُّ وکَما یَرضی وکَما یَنبَغی لَهُ . ⁽⁴⁾

.

ادامه بخش سوم : تسبیح(گفتن«سبحان الله»)

فصل هفتم: تسبیحاتِ رسیده از پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام

۷ / ۱ تسبیحاتِ رسیده از پیامبر صلی الله علیه و آله

فصل هفتم: تسبیحاتِ رسیده از پیامبر و اهل بیت۷ / ۱تسبیحاتِ رسیده از پیامبرمسند ابن حنبلـ به نقل از عبد اللّه ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله این جملات را زیاد می گفت : «پاکی تو ـ ای پروردگار ما ـ و سپاس ، تو را . بار خدایا! مرا بیامرز» ؛ امّا چون [آیه] «آن گاه که یاری خدا و پیروزی آید» نازل شد ، می گفت : «پاکی تو ـ ای پروردگار ما ـ و سپاس ، تو را . بار خدایا! مرا بیامرز ، که به راستی ، تو توبه پذیر و مهربانی» .

سنن الترمذیـ به نقل از ابو هریره ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله هر گاه مشکلی برایش پیش می آمد ، سرش را به سوی آسمان بر می داشت و می گفت : «پاکا خداوند بزرگ!» .

کنز العمّالـ به نقل از عایشه ـ: پیامبر خدا فرمود : «ای عایشه ! آیا تو را کلماتی نیاموزم که با تسبیحگوییِ اهل آسمان ها و زمین ، برابر یا از آن برتر است؟ می گویی : پاکا خداوند بزرگ و سپاسْ او را ، چندین برابر آنچه همه آفریدگانش او را تسبیح می گویند ، آن سان که او خود ، دوست دارد و آن سان که او می پسندد و آن سان که سزاوار اوست! » .

.

السنن الکبری عن ربیعة بن کعب الأسلمی :کُنتُ أبیتُ مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وآتیهِ بِوَضوئِهِ وحاجَتِهِ ، فَکانَ یَقومُ مِنَ اللَّیلِ ویَقولُ : «سُبحانَ رَبّی وبِحَمدِهِ ، سُبحانَ رَبّی وبِحَمدِهِ» الهَوِیَّ ⁽¹⁾، «سُبحانَ رَبِّ العالَمینَ ، سُبحانَ رَبِّ العالَمینَ» الهَوِیَّ . ⁽²⁾

البلد الأمین عن الإمام الباقر عن الإمام علیّ علیهماالسلام عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَمّا اُسرِیَ بی إلَی السَّماءِ . . . نودیتُ . . . یا مُحَمَّدُ ، ومَن أرادَ مِن اُمَّتِکَ أن أرفَعَ صَلاتَهُ مُضاعَفَةً ، فَلیَقُل خَلفَ کُلِّ صَلاةٍ افتُرِضَت عَلَیهِ : . . . وأنتَ وَلِیُّ التَّسبیحِ کُلِّهِ ، فَلا إلهَ إلّا أنتَ ، فَلَکَ التَّسبیحُ کُلُّهُ بِکُلِّ تَسبیحٍ أنتَ لَهُ وَلِیٌّ . ⁽³⁾

حلیة الأولیاء عن عبد الرحمن بن قرط :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَیلَةَ اُسرِیَ بِهِ مِن المَسجِدِ الحَرامِ إلَی المَسجِدِ الأقصی ، وکانَ بَینَ زَمزَمَ وَالمَقامِ ، وجِبریلُ عَن یَمینِهِ ومیکائیلُ عَن یَسارِهِ ، وطارا بِهِ حَتّی بَلَغَ السَّماواتِ السَّبعَ ، فَلَمّا رَجَعَ قالَ : سَمِعتُ تَسبیحا فِی السَّماواتِ العُلی مِن ذِی المَهابَةِ ⁽⁴⁾مُشفِقاتٍ لِذِی العُلی بِما عَلا ، سُبحانَ العَلِیِّ الأَعلی ، سُبحانَهُ وتَعالی . ⁽⁵⁾

ثواب الأعمال عن أبی سعید الخدری عن رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی ذِکر ما یَستَوجِبُ بِهِ العَبدُ ثَوابَ أعمالِ شَهرِ رَجَبٍ ـ: یُسَبِّحُ اللّهَ کُلَّ یَومٍ مِن شَهرِ رَجَبٍ إلی تَمامِ ثَلاثینَ یَوما بِهذَا التَّسبیحِ مِئَةَ مَرَّةٍ : سُبحانَ الإِلهِ الجَلیلِ ، سُبحانَ مَن لا یَنبَغِی التَّسبیحُ إلّا لَهُ ، سُبحانَ الأَعَزِّ الأَکرَمِ ، سُبحانَ مَن لَبِسَ العِزَّ وهُوَ لَهُ أهلٌ . ⁽⁶⁾

.

السنن الکبریـ به نقل از ربیعة بن کعب اسلمی ـ: من شب ها با پیامبر خدا به سر می بردم و برای ایشان آب وضو و مایحتاج ایشان را می آوردم . پاسی از شب بر می خاست و لختی دراز می گفت : «پاکا پروردگار من و سپاس ، او را! پاکا پروردگار من و سپاس ، او را!» و لختی دراز می گفت : «پاکا پروردگار جهانیان ! پاکا پروردگار جهانیان!» .

البلد الأمینـ به نقل از امام باقر ، از امام علی علیهماالسلام ـ: پیامبر خدا فرمود : «شبی که به آسمان برده شدم ... ، به من ندا آمد که : ... ای محمّد! هر آن کس از امّت تو که می خواهد نمازش را چند برابر بالا برم ، در پَس هر نمازی که بر او واجب گشته است ، بگوید : ... و تو ، صاحب هر تسبیحی . پس معبودی جز تو نیست . هر آنچه تسبیح است و هر گونه تسبیحی ، مختصّ توست و تو صاحب آنی » .

حلیة الأولیاءـ به نقل از عبد الرحمان بن قرط ـ: شبی که پیامبر خدا از مسجد الحرام به مسجد الأقصی برده شد ، میان زمزم و مقام بود و جبرئیل علیه السلام در سمت راست او و میکائیل علیه السلام در سمت چپش بودند و او را پرواز دادند تا آن که به آسمان هفتم رسید . چون باز گشت ، فرمود : «در آسمان های برین شنیدم که [آسمان ها] در حالی که از بلند مرتبگی آن خداوندگارِ والایی بیمناک بودند ، خداوندِ باهیبت را تسبیح می کردند : پاکا آن بلندمرتبه برتر ! پاکا و برینا او!» .

ثواب الأعمالـ به نقل از ابو سعید خُدری ، از پیامبر خدا ، در بیان اعمالی که با انجام دادن آنها بنده در ماه رجب ، مستوجب پاداش می شود ـ: در هر روز از ماه رجب تا پایان سی روز ، صد مرتبه خداوند را با این تسبیح بستاید : «پاکا معبود بزرگ ! پاکا آن که تسبیح ، جز او را نسزَد ! پاکا آن عزیزترینِ ارجمندترین ! پاکا آن که جامه عزّت در پوشیده و همو شایسته آن است!» .

.

سنن أبی داوود عن سعد بن أبی وقّاص عن رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی بَیانِ أفضَلِ التَّسبیحِ ـ: سُبحانَ اللّهِ عَدَدَ ما خَلَقَ فِی السَّماءِ ، وسُبحانَ اللّهِ عَدَدَ ما خَلَقَ فِی الأَرضِ ، وسُبحانَ اللّهِ عَدَدَ ما خَلَقَ بَینَ ذلِکَ ، وسُبحانَ اللّهِ عَدَدَ ما هُوَ خالِقٌ ، وَاللّهُ أکبَرُ مِثلَ ذلِکَ ، وَالحَمدُ للّهِِ مِثلَ ذلِکَ ، ولا إلهَ إلَا اللّهُ مِثلَ ذلِکَ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ مِثلَ ذلِکَ . ⁽¹⁾

السنن الکبری للنسائی عن محمّد بن سعد بن زرارة عن أبی اُمامة الباهلی :أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله مَرَّ بِهِ وهُوَ یُحَرِّکُ شَفَتَیهِ فَقالَ : ماذا تَقولُ یا أبا اُمامَةَ؟ قالَ : أذکُرُ رَبّی ، قالَ : ألا اُخبِرُکَ بِأَفضَلَ أو أکثَرَ مِن ذِکرِکَ اللَّیلَ مَعَ النَّهارِ وَالنَّهارَ مَعَ اللَّیلِ؟ أن تَقولَ : «سُبحانَ اللّهِ عَدَدَ ما خَلَقَ ، سُبحانَ اللّهِ مِل ءَ ما خَلَقَ ، سُبحانَ اللّهِ عَدَدَ ما فِی الأَرضِ وَالسَّماءِ ، سُبحانَ اللّهِ مِل ءَ ما فِی السَّماءِ وَالأَرضِ ، سُبحانَ اللّهِ مِل ءَ ما خَلَقَ ، سُبحانَ اللّهِ عَدَدَ ما أحصی کِتابُهُ ، وسُبحانَ اللّهِ مِل ءَ کُلِّ شَیءٍ» ، وتَقولَ : الحَمدُ للّهِِ مِثلَ ذلِکَ . ⁽²⁾

سنن النسائی عن ابن عبّاس عن جویریّة بنت الحارث :أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله مَرَّ عَلَیها وهِیَ فِی المَسجِدِ تَدعو ، ثُمَّ مَرَّ بِها قَریبا مِن نِصفِ النَّهارِ ، فَقالَ لَها : ما زِلتِ عَلی حالِکِ؟ قالَت : نَعَم ، قالَ : ألا اُعَلِّمُکِ ـ یَعنی ـ کَلِماتٍ تَقولینَهُنَّ : سُبحانَ اللّهِ عَدَدَ خَلقِهِ ، سُبحانَ اللّهِ عَدَدَ خَلقِهِ ، سُبحانَ اللّهِ عَدَدَ خَلقِهِ ، سُبحانَ اللّهِ رِضا نَفسِهِ ، سُبحانَ اللّهِ رِضا نَفسِهِ ، سُبحانَ اللّهِ رِضا نَفسِهِ ، سُبحانَ اللّهِ زِنَةَ عَرشِهِ ، سُبحانَ اللّهِ زِنَةَ عَرشِهِ ، سُبحانَ اللّهِ زِنَةَ عَرشِهِ ، سُبحانَ اللّهِ مِدادَ کَلِماتِهِ ، سُبحانَ اللّهِ مِدادَ کَلِماتِهِ ، سُبحانَ اللّهِ مِدادَ کَلِماتِهِ . ⁽³⁾

.

سنن أبی داوودـ به نقل از سعد بن ابی وقّاص ، از پیامبر خدا ، در بیان برترین تسبیحات ـ: پاکا خدا ، به شمار آنچه در آسمان آفریده است! پاکا خدا ، به شمار آنچه در زمین آفریده است! پاکا خدا ، به شمار آنچه میان این دو ، آفریده است! پاکا خدا ، به شمار آنچه می آفریند ! و خدا بزرگ تر است به همین شمارها ، و سپاسْ خدای را به همین شمارها ، و معبودی جز خدا نیست به همین شمارها ، و هیچ نیرو و توانی نیست جز به یاری خدا به همین شمارها .

السنن الکبری ، نسائیـ به نقل از محمّد بن سعد بن زراره ، در باره ابو اُمامه باهلی ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله بر او (ابو امامه) گذشت ، در حالی که لبانش را می جنبانید . فرمود : «چه می گویی ، ای ابو امامه؟» . گفت : ذکر پروردگارم را می گویم . فرمود : «آیا تو را به چیزی خبر ندهم که اگر شب و روز و روز و شب ، این ذکر را بگویی ، بهتر یا بیشتر باشد؟ می گویی : پاکا خدا ، به شمار آنچه آفریده است ! پاکا خدا ، به مقدار آنچه آفریده است ! پاکا خدا ، به شمار آنچه در آسمان و زمین است ! پاکا خدا ، به مقدار آنچه در آسمان ها و زمین است ! پاکا خدا ، به مقدار آنچه آفریده است ! پاکا خدا ، به شمار آنچه کتابش شماره کرده است ! و پاکا خدا ، به مقدار هر چیزی! و می گویی : سپاس ، خدای را به همین شمار » .

سنن النسائیـ به نقل از ابن عبّاس ، در باره جویریّه دختر حارث ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله بر او که در مسجد به دعا مشغول بود ، گذشت . نزدیک نیم روز باز بر او [که همچنان دعا می کرد ،] گذشت . به او فرمود : «هنوز این جا هستی؟» . گفت : آری . فرمود : «آیا تو را کلماتی نیاموزم که آنها را بگویی ؟ [بگو :] پاکا خدا به شمار آفریدگانش ! پاکا خدا به شمار آفریدگانش ! پاکا خدا به شمار آفریدگانش ! پاکا خدا ، چندان که خشنود شود ! پاکا خدا ، چندان که خشنود شود ! پاکا خدا ، چندان که خشنود شود ! پاکا خدا به وزن عرشش ! پاکا خدا به وزن عرشش ! پاکا خدا به وزن عرشش ! پاکا خدا به گستره کلماتش ! پاکا خدا به گستره کلماتش ! پاکا خدا به گستره کلماتش! » .

.

کنز العمّال عن أنس عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن قالَ حینَ یُصَلِّی الغَداةَ : «سُبحانَ اللّهِ عَدَدَ خَلقِهِ ، سُبحانَ اللّهِ رِضا نَفسِهِ ، سُبحانَ اللّهِ زِنَةَ عَرشِهِ» ، وَالحَمدُ للّهِِ مِثلَ ذلِکَ ، ولا إلهَ إلَا اللّهُ مِثلَ ذلِکَ ؛ فَذلِکَ خَیرٌ لَهُ مِن أن یُجمَعَ لَهُ ما بَینَ المَشرِقِ وَالمَغرِبِ ، ویَدأَبُ المَلائِکَةُ أیّاما یَکُتبونَ ، ولا یُحصونَ ما قالَ . ⁽¹⁾

مُهج الدعوات عن إبراهیم بن أبی یحیی عن الإمام الصادق عن أبیه عن جدّه عن الإمام علیّ علیهم السلامعن رسول اللّه صلی الله علیه و آله : سُبحانَ اللّهِ فی عِلمِهِ مُنتَهی رِضاهُ ، سُبحانَ اللّهِ بَعدَ عِلمِهِ مُنتَهی رِضاهُ ، سُبحانَ اللّهِ مَعَ عِلمِهِ مُنتَهی رِضاهُ ، وَالحَمدُ للّهِِ بِجَمیعِ مَحامِدِهِ عَلی جَمیعِ نِعَمِهِ ، وسُبحانَ اللّهِ وبِحَمدِهِ مُنتَهی رِضاهُ فی عِلمِهِ ، وَاللّهُ أکبَرُ وحَقٌّ لَهُ ذلِکَ . . . سُبحانَ اللّهِ تَسبیحا لا یُحصیهِ غَیرُهُ ، قَبلَ کُلِّ أحَدٍ ، ومَعَ کُلِّ أحَدٍ ، وبَعدَ کُلِّ أحَدٍ . ⁽²⁾

کنز العمّال عن الإمام علیّ علیه السلام عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن سَرَّهُ أن یُنسَأَ ⁽³⁾فی عُمُرِهِ ، ویُنصَرَ عَلی عَدُوِّهِ ، ویُوَسَّعَ عَلَیهِ فی رِزقِهِ ، ویُوقی میتَةَ السَّوءِ ، فَلیَقُل حینَ یُمسی وحینَ یُصبِحُ ثَلاثَ مَرّاتٍ : سُبحانَ اللّهِ مِل ءَ المیزانِ ، ومُنتَهَی العِلمِ ، ومَبلَغَ الرِّضا ، وزِنَةَ العَرشِ ، ولا إلهَ إلَا اللّهُ مِل ءَ المیزانِ ، ومُنتَهَی العِلمِ ، ومَبلَغَ الرِّضا ، وزِنَةَ العَرشِ ، وَاللّهُ أکبَرُ مِل ءَ المیزانِ ، ومُنتَهَی العِلمِ ، ومَبلَغَ الرِّضا ، وزِنَةَ العَرشِ . ⁽⁴⁾

.

کنز العمّالـ به نقل از اَ نَس ـ: پیامبر خدا فرمود : «هر کس چون نماز صبح را خوانْد ، بگوید : پاکا خدا به شمار آفریدگانش ! پاکا خدا ، چندان که خشنود شود ! پاکا خدا به وزن عرشش! و سپاس ، خدای را به همین اندازه ، و معبودی جز خدا نیست به همین اندازه ، این برای او بهتر است از این که آنچه بین مشرق و مغرب است ، برایش جمع شود ، و فرشتگان ، روزها سرگرم نوشتن خواهند بود و آنچه را گفته است ، شماره نتوانند» .

مُهج الدعواتـ به نقل از ابراهیم بن ابی یحیی ، از امام صادق ، از پدرش ، از جدّش ، از امام علی علیهم السلام ، از پیامبر خدا ـ:پاکا خدا در علم او به منتهای رضایتش ! پاکا خدا بعد از علم او به منتهای رضایتش ! پاکا خدا همراه با علم او به منتهای رضایتش ! و سپاس ، خدای را به همه سپاس هایش بر همه نعمت هایش . پاکا خدا و سپاس ، او را به منتهای رضایتش در علمش! و خدا بزرگ تر است و حقّ اوست که چنین باشد ... . پاکا خدا ، چندان که جز او ، شمار آن را نداند ، پیش از هر کس ، و همراه با هر کس ، و پس از هر کس !

کنز العمّالـ به نقل از امام علی علیه السلام ـ: پیامبر خدا فرمود : «هر آن کس که خوش دارد بر عمرش افزوده شود و بر دشمنش یاری شود و به روزی اش گشایش داده شود و از مُردنِ بد حفظ شود ، چون شب و صبح خود را می آغازد ، سه مرتبه بگوید : پاکا خدا به پُریِ ترازو[ی اعمال] و نهایت علم ، و به مقدار رضایت و به وزن عرش ! معبودی جز خدا نیست به پُریِ ترازو و نهایت علم ، و به مقدار رضایت و به وزن عرش . و خدا بزرگ تر است به پُریِ ترازو و نهایت علم ، و به مقدار رضایت و به وزن عرش » .

.

الکافی عن أحمد بن الحسن المیثمی رفعه ، قال :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا وُضِعَتِ المائِدَةُ بَینَ یَدَیهِ قالَ : سُبحانَکَ اللّهُمَّ ما أحسَنَ ما تَبتَلینا ، سُبحانَکَ ما أکثَرَ ما تُعطینا ، سُبحانَکَ ما أکثَرَ ما تُعافینا ، اللّهُمَّ أوسِع عَلَینا وعَلی فُقَراءِ المُؤمنینَ وَالمُؤمِناتِ وَالمُسلِمینَ وَالمُسلِماتِ . ⁽¹⁾

فلاح السائل عن رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فیما عَلَّمَهُ أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام لِحِفظِ ما یَسمَعُهُ ـ: سُبحانَ مَن لا یَعتَدی عَلی أهلِ مَملَکَتِهِ ، سُبحانَ مَن لا یَأخُذُ أهلَ الأَرضِ بِأَلوانِ العَذابِ ، سُبحانَ الرَّؤوفِ الرَّحیمِ . ⁽²⁾

البلد الأمین عن رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ مِمّا دَعا بِهِ اللَّیلَةَ التّاسِعَةَ عَشَرَ مِن شَهرِ رَمَضانَ ـ: سُبحانَ مَن لا یَموتُ ، سُبحانَ مَن لا یَزولُ ، سُبحانَ مَن لا تَخفی عَلَیهِ خافِیَةٌ ، سُبحانَ مَن لا تَسقُطُ وَرَقَةٌ إلّا یَعلَمُها ، ولا حَبَّةٌ فی ظُلُماتِ الأَرضِ ولا رَطبٌ ولا یابِسٌ إلّا بِعِلمِهِ وقَدَرِهِ ، سُبحانَهُ ـ سَبعا ـ ما أعظَمَ شَأنَهُ وأجَلَّ سُلطانَهُ ، اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وَاجعَلنا مِن عُتَقائِکَ وسُعَداءِ خَلقِکَ بِمَغفِرَتِکَ ، إنَّکَ أنتَ الغَفورُ الرَّحیمُ . ⁽³⁾

.

الکافیـ به نقل از احمد بن حسن میثمی ، که سند حدیث را به پیامبر صلی الله علیه و آله رسانده است ـ: پیامبر خدا هر گاه سفره برایش پهن می شد ، می گفت : «پاکی تو ـ ای خداوند ـ و چه نیکو ما را می نوازی! پاکی تو و چه بسیار به ما عطا می کنی! پاکی تو و چه بسیار ما را عافیت می بخشی! بار خدایا! برای ما و برای مردان و زنان مؤمن و مردان و زنان مسلمان فقیر ، گشایش عطا فرما» .

فلاح السائلـ به نقل از پیامبر خدا ، در دعایی که به امیر مؤمنان برای حفظ کردن آنچه می شنود ، آموخت ـ: پاکا خدایی که بر اهل مملکتش تعدّی نمی کند ! پاکا خدایی که زمینیان را به عذاب های گونه گون ، گرفتار نمی کند ! پاکا خدای رئوف مهربان !

البلد الأمینـ به نقل از پیامبر خدا ، از دعایی که شب نوزدهم ماه رمضان می خواند ـ: پاکا خدایی که نمی میرد ! پاکا خدایی که از بین نمی رود ! پاکا خدایی که هیچ پوشیده ای بر او پوشیده نیست ! پاکا خدایی که هیچ برگی نمی افتد ، جز این که او بِدان علم دارد ، و هیچ دانه ای در تاریکی های زمین و هیچ تر و خشکی نیست ، مگر آن که به علم و تقدیر اوست ! پاکا او (هفت مرتبه)! چه بزرگ است مقام او و چه شکوهمند است سلطنتش! بار خدایا ! بر محمّد و خاندان او درود فرست و ما را از آزادشدگانت ، و از برخورداران از آمرزشت قرار ده ، که به راستی ، تو آمرزگار و مهربانی .

.

سنن الترمذی عن ابن عبّاس عن رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فیما کانَ یَدعو بِهِ بَعدَ الصَّلاةِ ـ: سُبحانَ الَّذی تَعَطَّفَ العِزَّ وقالَ بِهِ ، سُبحانَ الَّذی لَبِسَ المَجدَ وتَکَرَّمَ بِهِ ، سُبحانَ الَّذی لا یَنبَغِی التَّسبیحُ إلّا لَهُ ، سُبحانَ ذِی الفَضلِ وَالنِّعَمِ ، سُبحانَ ذِی المَجدِ وَالکَرَمِ ، سُبحانَ ذِی الجَلالِ وَالإِکرامِ . ⁽¹⁾

المعجم الکبیر عن عبد اللّه بن مسعود عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن دَعا بِهذَا الدُّعاءِ عَشِیَّةَ عَرَفَةَ ـ ما لَم یَدعُ بِإِثمٍ ، أو قَطیعَةِ رَحِمٍ ـ إلَا استُجیبَ لَهُ : سُبحانَ الَّذی فِی السَّماءِ عَرشُهُ ، سُبحانَ الَّذی فِی الأَرضِ مُوطِئُهُ ، سُبحانَ الَّذی فِی البَحرِ سَبیلُهُ ، سُبحانَ الَّذی فِی القُبورِ قَضاؤُهُ ، سُبحانَ الَّذی فِی الجَنَّةِ رَحمَتُهُ ، سُبحانَ الَّذی فِی النّارِ سُلطانُهُ ، سُبحانَ الَّذی فِی الهَواءِ رَوحُهُ ، سُبحانَ الَّذی رَفَعَ السَّماءَ ، سُبحانَ الَّذی وَضَعَ الأَرضَ ، سُبحانَ الَّذی لا مَنجی مِنهُ إلّا إلَیهِ . ⁽²⁾

المصباح للکفعمی عن رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءٍ مَأثورٍ اُمِرَ صلی الله علیه و آله أن یَدعُوَ بهِ بَعدَ صِیامِ الأَیّامِ البیضِ ـ: بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، سُبحانَکَ أنتَ رَبُّ العَرشِ العَظیمِ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الرَّحمنُ الرَّحیمُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ رَبُّ العالَمینَ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ المَلِکُ القُدّوسُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ السَّلامُ المُؤمِنُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ العَزیزُ المُهَیمِنُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الجَبّارُ المُتَکَبِّرُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الخالِقُ البارِئُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ المُصَوِّرُ الحَکیمُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ السَّمیعُ العَلیمُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ البَصیرُ الصّادِقُ . سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الحَیُّ القَیّومُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الواسِعُ اللَّطیفُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ العَلِیُّ الکَبیرُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الغَفورُ الوَدودُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الشَّکورُ الحَکیمُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الحَمیدُ المَجیدُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ المُبدِئُ المُعیدُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الواحِدُ الأَحَدُ . سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ السَّیِّدُ الصَّمَدُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الأَوَّلُ الآخِرُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الظّاهِرُ الباطِنُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الغَفورُ الغافِرُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الوَکیلُ الکافی ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الکَریمُ العَظیمُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ المُغیثُ الدّائِمُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ المُتَعالِی الحَقُّ . سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الباعِثُ الوارِثُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الباقِی الرَّؤوفُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ العَزیزُ الحَمیدُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ القَریبُ المُجیبُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ القابِضُ الباسِطُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الشَّهیدُ المُنعِمُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ القاهِرُ الرّازِقُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الحَسیبُ البارِئُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الغَنِیُّ الوَفِیُّ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ القادِرُ المُقتَدِرُ . سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ التَّوّابُ الوَهّابُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ المُحیِی المُمیتُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الحَنّانُ المَنّانُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ القَدیمُ الفَعّالُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ القَوِیُّ القائِمُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الرَّؤوفُ الرَّحیمُ . سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الوَفِیُّ الکَریمُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الفاطِرُ الخالِقُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ العَزیزُ الفَتّاحُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الدَّیّانُ الشَّکورُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ عَلّامُ الغُیوبِ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الصّادِقُ العَدلُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الطّاهِرُ الطُّهرُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الرَّفیعُ الباقی . سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الوَترُ الهادی ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الوَلِیُّ النَّصیرُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الکَفیلُ المُستَعانُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الغالِبُ المُعطی ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ العالِمُ المُعظِّمُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ المُحسِنُ المُجمِلُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ المُنعِمُ المُفضِلُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ الفاضِلُ الصّادِقُ . سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ خَیرُ الحاکِمینَ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ خَیرُ الفاصِلینَ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ خَیرُ الوارِثینَ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ خَیرُ النّاصِرینَ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ خَیرُ الغافِرینَ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ خَیرُ الفاطِرینَ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ خَیرُ الرّازِقینَ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ أسرَعُ الحاسِبینَ . سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ أحسَنُ الخالِقینَ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ العَزیزُ الحَکیمُ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ أرحَمُ الرّاحِمینَ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ لا إلهَ إلّا أنتَ رَبُّ العَرشِ العَظیمِ ، سُبحانَکَ أنتَ اللّهُ لا إلهَ إلّا أنتَ سُبحانَکَ إنّی کُنتُ مِن الظّالِمینَ ، فَاستَجَبنا لَهُ ونَجَّیناهُ مِنَ الغَمِّ وکَذلِکَ نُنجِی المُؤمِنینَ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ ، وصَلَّی اللّهُ عَلی سَیِّدِنا مُحَمَّدٍ وآلِهِ الطّاهِرینَ . ⁽³⁾

.

سنن الترمذیـ به نقل از ابن عبّاس ، از پیامبر خدا ، در دعایی که ایشان بعد از نماز می خواند ـ: پاکا خدایی که ردای عزّت بر دوش افکند و آن را ویژه خویش گردانید ! پاکا خدایی که جامه مجد و کرامت در پوشید ! پاکا خدایی که تسبیح ، جز او را نسزد ! پاکا خداوندگار بخشش و نعمت ها ! پاکا خداوندگار بزرگی و ارجمندی ! پاکا خداوندگار شُکوه و کرامت !

المعجم الکبیرـ به نقل از عبد اللّه بن مسعود ـ: پیامبر خدا فرمود : «هر کس در شامگاه عَرَفه این دعا را بخواند ـ به شرط آن که برای گناهی یا بریده شدن پیوند خویشاوندی دعا نکند ـ دعایش مستجاب می شود : «پاکا خدایی که آسمان ، تختگاه اوست ! پاکا خدایی که زمین ، زیر پای اوست ! پاکا خدایی که راهش در دریاهاست ! پاکا خدایی که قضایش در گورها جاری است ! پاکا خدایی که رحمتش در بهشت است ! پاکا خدایی که سلطنتش در آتش [دوزخ] است! پاکا خدایی که هوا ، مظهر لطافت اوست ! پاکا خدایی که آسمان را بر افراشت ! پاکا خدایی که زمین را فرو نهاد ! پاکا خدایی که از او نتوان رهید ، جز با گریختن به سوی خود او!» .

المصباح ، کفعمیـ به نقل از پیامبر خدا ، در دعایی که به ایشان دستور داده شد آن را بعد از روزه «ایّام البیض» بخواند ـ: به نام خداوند مهرگستر مهربان . پاکا تو ! تو پروردگار عرش بزرگی . پاکا تو ! تو خدای مهرگستر مهربانی . پاکا تو ! تو خدای پروردگار جهانیانی . پاکا تو ! تو خدا و پادشاه و مقدّسی . پاکا تو ! تو خدای پاک و ایمنی بخشی . پاکا تو ! تو خدای عزّتمند و نگهبانی . پاکا تو ! تو خدای آفریننده و پدید آورنده ای . پاکا تو ! تو خدای صورتگر حکیمی . پاکا تو ! تو خدای شنوا و دانایی . پاکا تو ! تو خدای بینا و راستگویی . پاکا تو ! تو خدای زنده و پاینده ای . پاکا تو ! تو خدای فراگیر و ریزبینی . پاکا تو ! تو خدای والا و بزرگی . پاکا تو ! تو خدای آمرزگار و مهربانی . پاکا تو ! تو خدای قدردان و حکیمی . پاکا تو ! تو خدای پسندیده و بزرگواری . پاکا تو ! تو خدای آغاز کننده و باز گرداننده ای (/ بازآفرینی) . پاکا تو ! تو خدای یکتا و یگانه ای . پاکا تو ! تو خدای آقا و مقصود عالمیانی . پاکا تو ! تو خدای آغازین و انجامینی . پاکا تو ! تو خدای آشکار و پنهانی . پاکا تو ! تو خدای آمرزگار و آمرزنده ای . پاکا تو ! تو خدای کارگزار و بسنده ای . پاکا تو ! تو خدای کریم و با عظمتی . پاکا تو ! تو خدای دادرس و پایداری . پاکا تو ! تو خدای بلندمرتبه و حقّی . پاکا تو ! تو خدای برانگیزنده و وارثی . پاکا تو ! تو خدای مانا و دلسوزی . پاکا تو ! تو خدای عزّتمند و پسندیده ای . پاکا تو ! تو خدایی هستی که نزدیک و اجابت کننده است . پاکا تو ! تو خدای جمع کننده و گستراننده ای . پاکا تو ! تو خدای گواه و نعمت بخشی . پاکا تو ! تو خدای چیره و روزی دهنده ای . پاکا تو ! تو خدای حسابرس و پدید آورنده ای . پاکا تو ! تو خدای بی نیاز و وفاکننده ای . پاکا تو ! تو خدای توانا و قدرتمندی . پاکا تو ! تو خدای توبه پذیر و بخشنده بی توقّعی . پاکا تو ! تو خدای زنده کننده و میراننده ای . پاکا تو ! تو خدای پُر مِهر و بنده نوازی . پاکا تو ! تو خدای دیرین و پُرکاری (آنچه خواهی ، انجام می دهی) . پاکا تو ! تو خدای نیرومند و برپایی . پاکا تو ! تو خدای رئوف و مهربانی . پاکا تو ! تو خدای باوفا و کریمی . پاکا تو ! تو خدای شکافنده و آفریننده ای . پاکا تو ! تو خدای عزّتمند و گشاینده ای . پاکا تو ! تو خدای جزا دهنده و سپاسمندی . پاکا تو ! تو خدای دانا به نهان هایی . پاکا تو ! تو خدای راستگو و دادگری . پاکا تو ! تو خدای پاک و پاکیزه ای . پاکا تو ! تو خدای والا و مانایی . پاکا تو ! تو خدای تک و راه نمایی . پاکا تو ! تو خدای حمایتگر و یاوری . پاکا تو ! تو خدایی هستی که کفالت می کنی و از تو یاری می جویند . پاکا تو ! تو خدای چیره و عطا کننده ای . پاکا تو ! تو خدای دانا و باعظمتی . پاکا تو ! تو خدای نیکوکار و احسان بخشی . پاکا تو ! تو خدای نعمت دهنده و بادَهِشی . پاکا تو ! تو خدای صاحب فضل و راستینی . پاکا تو ! تو خدایی و بهترین داوری . پاکا تو ! تو خدایی و بهترین فیصله دهنده ای . پاکا تو ! تو خدایی و بهترینِ وارثانی . پاکا تو ! تو خدایی و بهترینِ یاری دهندگانی . پاکا تو ! تو خدایی و بهترینِ آمرزندگانی . پاکا تو ! تو خدایی و بهترینِ شکافندگانی . پاکا تو ! تو خدایی و بهترینِ روزی دهندگانی . پاکا تو ! تو خدایی و سریع ترینِ حسابرسانی . پاکا تو ! تو خدایی و بهترینِ آفرینندگانی . پاکا تو ! تو خدای عزّتمند و فرزانه ای . پاکا تو ! تو خدایی و مهربان ترینِ مهربانانی . پاکا تو ! تو خدایی و معبودی جز تو پروردگار عرش بزرگ نیست . پاکا تو ! تو خدایی و معبودی جز تو نیست . «پاکی تو ! من از ستمکاران بودم . پس ، دعای او را اجابت کردیم و از اندوهش رهانیدیم و ما این گونه ، مؤمنان را می رهانیم» . هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خداوند والا و بزرگ و درود بر سَرورمان محمّد ، و خاندان پاک او .

.

. .

. .

المصباح للکفعمی عن رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فِی الدُّعاءِ المُسَمّی بِدُعاءِ المُجیرِ ـ: بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، سُبحانَکَ یا اللّهُ تَعالَیتَ یا رَحمنُ ⁽¹⁾، سُبحانَکَ یا رَحیمُ تَعالَیتَ یا کَریمُ ، سُبحانَکَ یا مَلِکُ تَعالَیتَ یا مالِکُ ، سُبحانَکَ یا قُدُّوسُ تَعالَیتَ یا سَلامُ ، سُبحانَکَ یا مُؤمِنُ تَعالَیتَ یا مُهَیمِنُ ، سُبحانَکَ یا عَزیزُ تَعالَیتَ یا جَبّارُ ، سُبحانَکَ یا مُتَکَبِّرُ تَعالَیتَ یا مُتَجَبِّرُ . سُبحانَکَ یا خالِقُ تَعالَیتَ یا بارِئُ ، سُبحانَکَ یا مُصَوِّرُ تَعالَیتَ یا مُقَدِّرُ ، سُبحانَکَ یا هادی تَعالَیتَ یا باقی ، سُبحانَکَ یا وَهّابُ تَعالَیتَ یا تَوّابُ ، سُبحانَکَ یا فَتّاحُ تَعالَیتَ یا مُرتاحُ ⁽²⁾، سُبحانَکَ یا سَیِّدی تَعالَیتَ یا مَولایَ ، سبحانَکَ یا قَریبُ تَعالَیتَ یا رَقیبُ ، سُبحانَکَ یا مُبدِئُ تَعالَیتَ یا مُعیدُ ، سُبحانَکَ یا حَمیدُ تَعالَیتَ یا مَجیدُ ، سُبحانَکَ یا قَدیمُ تَعالَیتَ یا عَظیمُ . سُبحانَکَ یا غَفورُ تَعالَیتَ یا شَکورُ ، سُبحانَکَ یا شاهِدُ تَعالَیتَ یا شَهیدُ ، سُبحانَکَ یا حَنّانُ تَعالَیتَ یا مَنّانُ ، سُبحانَکَ یا باعِثُ تَعالَیتَ یا وارِثُ ، سُبحانَکَ یا مُحیی تَعالَیتَ یا مُمیتُ ، سُبحانَکَ یا شَفیقُ تَعالَیتَ یا رَفیقُ ، سُبحانَکَ یا أنیسُ تَعالَیتَ یا مُؤنِسُ ، سُبحانَکَ یا جَلیلُ تَعالَیتَ یا جَمیلُ ، سُبحانَکَ یا خَبیرُ تَعالَیتَ یا بَصیرُ ، سُبحانَکَ یا خَفِیُّ ⁽³⁾تَعالَیتَ یا مَلِیُّ . ⁽⁴⁾سُبحانَکَ یا مَعبودُ تَعالَیتَ یا مَوجودُ ، سُبحانَکَ یا غَفّارُ تَعالَیتَ یا قَهّارُ ، سُبحانَکَ یا مَذکورُ تَعالَیتَ یا مَشکورُ ، سُبحانَکَ یا جَوادُ تَعالَیتَ یا مَعاذُ ، سُبحانَکَ یا جَمالُ تَعالَیتَ یا جَلالُ ، سُبحانَکَ یا سابِقُ تَعالَیتَ یا رازِقُ ، سُبحانَکَ یا صادِقُ تَعالَیتَ یا خالِقُ . سُبحانَکَ یا سَمیعُ تَعالَیتَ یا سَریعُ ، سُبحانَکَ یا رَفیعُ تَعالَیتَ یا بَدیعُ ، سُبحانَکَ یا فَعّالُ تَعالَیتَ یا مُتَعالِ ، سُبحانَکَ یا قاضی تَعالَیتَ یا راضی ، سُبحانَکَ یا قاهِرُ تَعالَیتَ یا ظاهِرُ ، سُبحانَکَ یا عالِمُ تَعالَیتَ یا حاکِمُ ، سُبحانَکَ یا دائِمُ تَعالَیتَ یا قائِمُ . سُبحانَکَ یا عاصِمُ تَعالَیتَ یا قاسِمُ ، سُبحانَکَ یا غَنِیُّ تَعالَیتَ یا مُغنی ، سُبحانَکَ یا وَفِیُّ تَعالَیتَ یا قَوِیُّ ، سُبحانَکَ یا کافی تَعالَیتَ یا شافی ، سُبحانَکَ یا مُقَدِّمُ تَعالَیتَ یا مُؤَخِّرُ ، سُبحانَکَ یا أوَّلُ تَعالَیتَ یا آخِرُ ، سُبحانَکَ یا ظاهِرُ تَعالَیتَ یا باطِنُ ، سُبحانَکَ یا رَجاءُ تَعالَیتَ یا مُرتَجی ، سُبحانک یا ذَا المَنِّ تَعالَیتَ یا ذَا الطَّولِ ، سُبحانَکَ یا حَیُّ تَعالَیتَ یا قَیّومُ . سُبحانَکَ یا واحِدُ تَعالَیتَ یا أحَدُ ، سُبحانَکَ یا سَیِّدُ تَعالَیتَ یا صَمَدُ ، سُبحانَکَ یا قَدیرُ تَعالَیتَ یا کَبیرُ ، سُبحانَکَ یا والی تَعالَیتَ یا مُتَعالی ⁽⁵⁾، سُبحانَکَ یا عَلِیُّ تَعالَیتَ یا أعلی ، سُبحانَکَ یا وَلِیُّ تَعالَیتَ یا مَولی ، سُبحانَکَ یا ذارِئُ ⁽⁶⁾تَعالَیتَ یا بارِئُ ، سُبحانَکَ یا خافِضُ تَعالَیتَ یا رافِعُ ، سُبحانَکَ یا مُقسِطُ تَعالَیتَ یا جامِعُ ، سُبحانَکَ یا مُعِزُّ تَعالَیتَ یا مُذِلُّ . سُبحانَکَ یا حافِظُ تَعالَیتَ یا حَفیظُ ، سُبحانَکَ یا قادِرُ تَعالَیتَ یا مُقتَدِرُ ، سُبحانَکَ یا عَلیمُ تَعالَیتَ یا حَلیمُ ، سُبحانَکَ یا حَکَمُ تَعالَیتَ یا حَکیمُ ، سُبحانَکَ یا مُعطی تَعالَیتَ یا مانِعُ ، سُبحانَکَ یا ضارُّ تَعالَیتَ یا نافِعُ ، سُبحانَکَ یا مُجیبُ تَعالَیتَ یا حَسیبُ . سُبحانَکَ یا عادِلُ تَعالَیتَ یا فاضِلُ ، سُبحانَکَ یا لَطیفُ تَعالَیتَ یا شَریفُ ، سُبحانَکَ یا رَبُّ تَعالَیتَ یا حَقُّ ، سُبحانَکُ یا ماجِدُ تَعالَیتَ یا واحِدُ ، سُبحانَکَ یا عَفُوُّ تَعالَیتَ یا مُنتَقِمُ ، سُبحانَکَ یا واسِعُ تَعالَیتَ یا مُوسِعُ ، سُبحانَکَ یا رَؤوفُ تَعالَیتَ یا عَطوفُ ، سُبحانَکَ یا فَردُ تَعالَیتَ یا وَترُ . سُبحانَکَ یا مُقیتُ تَعالَیتَ یا مُحیطُ ، سُبحانَکَ یا وَکیلُ تَعالَیتَ یا عَدلُ ، سُبحانَکَ یا مُبینُ تَعالَیتَ یا مَتینُ ، سُبحانَکَ یا بَرُّ تَعالَیتَ یا وَدودُ ، سُبحانَکَ یا رَشیدُ تَعالَیتَ یا مُرشِدُ ، سُبحانَکَ یا نورُ تَعالَیتَ یا مُنَوِّرُ ، سُبحانَکَ یا نَصیرُ تَعالَیتَ یا ناصِرُ ، سُبحانَکَ یا صَبورُ تَعالَیتَ یا صابِرُ ، سُبحانَکَ یا مُحصی تَعالَیتَ یا مُنشی ، سُبحانَکَ یا سُبحانُ تَعالَیتَ یا دَیّانُ ، سُبحانَکَ یا مُغیثُ تَعالَیتَ یا غِیاثُ ، سُبحانَکَ یا فاطِرُ تَعالَیتَ یا حاضِرُ ، أجِرنا مِنَ النّارِ یا مُجیرُ . سُبحانَکَ یا ذَا العِزِّ وَالجَمالِ تَبارَکتَ یا ذَا الجَبَروتِ وَالجَلالِ ، سُبحانَکَ یا لا إلهَ إلّا أنتَ سُبحانَکَ إنّی کُنتُ مِنَ الظّالِمینَ ، فَاستَجَبنا لَهُ ونَجَّیناهُ مِنَ الغَمِّ وکَذلِکَ نُنجِی المُؤمِنینَ ، وصَلَّی اللّهُ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ أجمَعینَ ، وَالحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ ، وحَسبُنَا اللّهُ ونِعمَ الوَکیلُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ . ⁽⁷⁾

.

المصباح ، کفعمیـ به نقل از پیامبر خدا ، در دعای ناموَر به «دعای مُجیر» ـ: به نام خدای مهرگستر مهربان . پاکی تو ، ای خدا ؛ برینی تو ، ای مهرگستر ⁽¹⁾! پاکی تو ، ای مهربان ؛ برینی تو ، ای بزرگوار ! پاکی تو ، ای پادشاه ؛ برینی تو ، ای مالک ! پاکی تو ، ای قدّوس ؛ برینی تو ، ای بی گزند ! پاکی تو ، ای ایمنی بخش ؛ برینی تو ، ای نگهبان [عالم] ! پاکی تو ، ای عزّتمند ؛ برینی تو ، ای جبّار ! پاکی تو ، ای صاحب کبریا ؛ برینی تو ، ای فرازمند! پاکی تو ، ای آفریننده ؛ برینی تو ، ای پدید آورنده ! پاکی تو ، ای صورتگر ؛ برینی تو ، ای تقدیر کننده ! پاکی تو ، ای راه نما ؛ برینی تو ، ای مانا ! پاکی تو ، ای بخششگر ؛ برینی تو ، ای توبه پذیر ! پاکی تو ، ای گشاینده ؛ برینی تو ، ای آرام ! پاکی تو ، ای آقای من ؛ برینی تو ، ای سَرور من ! پاکی تو ، ای نزدیک ؛ برینی تو ، ای ناظر ! پاکی تو ، ای آغاز کننده ؛ برینی تو ، ای باز گرداننده (بازآفرین) ! پاکی تو ، ای ستوده ؛ برینی تو ، ای صاحب مجد ! پاکی تو ، ای دیرین ؛ برینی تو ، ای بزرگ ! پاکی تو ، ای آمرزگار ؛ برینی تو ، ای قدردان ! پاکی تو ، ای حاضر ؛ برینی تو ، ای گواه ! پاکی تو ، ای مهروَرز ؛ برینی تو ، ای بنده نواز ! پاکی تو ، ای برانگیزنده ؛ برینی تو ، ای ارث برنده ! پاکی تو ، ای زنده کننده ؛ برینی تو ، ای میراننده ! پاکی تو ، ای دلسوز ؛ برینی تو ، ای بانرمش ! پاکی تو ، ای همدم ؛ برینی تو ، ای مونس ! پاکی تو ، ای شکوهمند ؛ برینی تو ، ای زیبا ! پاکی تو ، ای آگاه ؛ برینی تو ، ای بینا ! پاکی تو ، ای پنهان ؛ برینی تو ، ای مالامال (/ بی نیاز)! پاکی تو ، ای معبود ؛ برینی تو ، ای موجود ! پاکی تو ، ای آمرزنده ؛ برینی تو ، ای چیره شونده ! پاکی تو ، ای آن که یادش می کنند ؛ برینی تو ، ای آن که سپاسش می گویند ! پاکی تو ، ای بخشنده بی چشمداشت ؛ برینی تو ، ای پناهگاه ! پاکی تو ، ای همه زیبایی ؛ برینی تو ، ای همه شُکوه ! پاکی تو ، ای پیشین ؛ برینی تو ، ای روزی دِه ! پاکی تو ، ای راستگو ؛ برینی تو ، ای آفریدگار! پاکی تو ، ای شنوا ؛ برینی تو ، ای پُرسرعت ! پاکی تو ، ای بلندمرتبه ؛ برینی تو ، ای نوآفرین ! پاکی تو ، ای کسی که هر آنچه بخواهی ، انجام می دهی ؛ برینی تو ، ای والا ! پاکی تو ، ای داور ؛ برینی تو ، ای خشنود ! پاکی تو ، ای چیره ؛ برینی تو ، ای آشکار ! پاکی تو ، ای دانا ؛ برینی تو ، ای حاکم ! پاکی تو ، ای همیشگی ؛ برینی تو ، ای پابرجا [و قائم به ذات خود] ! پاکی تو ، ای نگهدار ؛ برینی تو ، ای قسمت کننده ! پاکی تو ، ای بی نیاز ؛ برینی تو ، ای بی نیاز کننده ! پاکی تو ، ای وفا کننده ؛ برینی تو ، ای نیرومند ! پاکی تو ، ای کفایت کننده ؛ برینی تو ، ای شفا دهنده ! پاکی تو ، ای پیش افکننده ؛ برینی تو ، ای به تأخیر افکننده ! پاکی تو ، ای نخستین ؛ برینی تو ، ای واپسین ! پاکی تو ، ای پیدا ؛ برینی تو ، ای نهان ! پاکی تو ، ای امید ؛ برینی تو ، ای آن که به او امید می بندند ! پاکی تو ، ای صاحب نعمت ؛ برینی تو ، ای توانمند ! پاکی تو ، ای زنده ؛ برینی تو ، ای برپا دارنده (/ قائم به ذات خود)! پاکی تو ، ای یکتا ؛ برینی تو ، ای یگانه ! پاکی تو ، ای آقا ؛ برینی تو ، ای مقصد حاجات ! پاکی تو ، ای توانا ؛ برینی تو ، ای بزرگ ! پاکی تو ، ای فرمان روا ؛ برینی تو ، ای والا ! پاکی تو ، ای بلندمرتبه ؛ برینی تو ، ای برتر ! پاکی تو ، ای حمایتگر ؛ برینی تو ، ای سَرور ! پاکی تو ، ای آفریننده نسل ها ؛ برینی تو ، ای آفریننده جانداران ! پاکی تو ، ای پایین آورنده ؛ برینی تو ، ای بالا برنده ! پاکی تو ، ای دادگر ؛ برینی تو ، ای گرد آورنده ! پاکی تو ، ای عزّتبخش ؛ برینی تو ، ای خوار کننده ! پاکی تو ، ای نگهدار ؛ برینی تو ، ای حفظ کننده ! پاکی تو ، ای توانا ؛ برینی تو ، ای قدرتمند ! پاکی تو ، ای همیشه دانا ؛ برینی تو ، ای بردبار ! پاکی تو ، ای حکم کننده ؛ برینی تو ، ای حکیم ! پاکی تو ، ای عطا کننده ؛ برینی تو ، ای منع کننده ! پاکی تو ، ای زیان رسان ؛ برینی تو ، ای سودرسان ! پاکی تو ، ای جواب دهنده ؛ برینی تو ، ای حسابرس ! پاکی تو ، ای دادگر ؛ برینی تو ، ای صاحب فضل ! پاکی تو ، ای لطیف ؛ برینی تو ، ای ارجمند ! پاکی تو ، ای پروردگار ؛ برینی تو ، ای حق ! پاکی تو ، ای صاحب مجد ؛ برینی تو ، ای یکتا ! پاکی تو ، ای باگُذشت ؛ برینی تو ، ای انتقام گیرنده ! پاکی تو ، ای گسترده ؛ برینی تو ، ای گستراننده ! پاکی تو ، ای رئوف ؛ برینی تو ، ای با عطوفت ! پاکی تو ، ای طاق ؛ برینی تو ، ای تک ! پاکی تو ، ای غذا دهنده (/ نگهبان) ؛ برینی تو ، ای در میان گیرنده ! پاکی تو ، ای کارگزار ؛ برینی تو ، ای داد ! پاکی تو ، ای روشن (/ روشنگر) ؛ برینی تو ، ای استوار ! پاکی تو ، ای نیکوکار ؛ برینی تو ، ای بامحبّت ! پاکی تو ، ای رشید ؛ برینی تو ، ای ارشاد کننده ! پاکی تو ، ای روشنایی ؛ برینی تو ، ای روشنایی بخش ! پاکی تو ، ای یاور ؛ برینی تو ، ای یاری رسان ! پاکی تو ، ای پُرشکیب ؛ برینی تو ، ای شکیبا ! پاکی تو ، ای آمار گیرنده ؛ برینی تو ، ای ایجاد کننده ! پاکی تو ، ای پاک ؛ برینی تو ، ای جزا دهنده ! پاکی تو ، ای دادرس ؛ برینی تو ، ای کمک ! پاکی تو ، ای شکافنده ؛ برینی تو ، ای حاضر ! ما را از آتش ، پناه ده ، ای پناه دهنده ! پاکی تو ، ای صاحب عزّت و زیبایی ! خجسته ای تو ، ای صاحب قدرت و شُکوه ! پاکی تو ، ای آن که معبودی جز تو نیست ! «پاکی تو . من از ستمکاران بودم . پس ، دعای او را اجابت کردیم و از اندوهش رهانیدیم و ما این گونه ، مؤمنان را می رهانیم» و درود خدا بر محمّد و همه خاندان او باد ، و سپاس ، خدای را که پروردگار جهانیان است . خدا ما را بس است و او نیکو کارگزاری است . و هیچ نیرو و توانی نیست ، جز به یاری خدای بلندمرتبه و باعظمت .

.

. .

. .

. .

. .

البلد الأمین :دُعاءُ التَّهلیلِ مَروِیٌّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ؛ بَسمِل وقُل : . . . سُبحانَ اللّهِ ـ ثَلاثا ـ بِعَدَدِ کُلِّ تَسبیحٍ سَبَّحَهُ المُسَبِّحونَ . . . وسُبحانَ مَن لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ ، سُبحانَ مَن لا یُقادِرُهُ ⁽¹⁾شَیءٌ ، سُبحانَ اللّهِ الحَکیمِ الکَبیرِ الخالِقِ ، سُبحانَ الحَنّانِ المَنّانِ ، سُبحانَ الحَلیمِ الکَریمِ ، سُبحانَ الخالِقِ البارِئِ ، سُبحانَ الصّادِقِ البادی ، سُبحانَ المُصَوِّرِ الکافی ، سُبحانَ الشّافی المُعافی ، سُبحانَ مَن لا یُعادِلُهُ شَیءٌ ، سُبحانَ مَن لا یُحادُّهُ شَیءٌ ، سُبحانَ مَن لا یَعلَمُهُ شَیءٌ ، سُبحانَ مَن لا یُغَیِّرُهُ شَیءٌ ، سُبحانَ مَن لا یَقهَرُهُ شَیءٌ فی مُلکِهِ . سُبحانَ مَن لا یَحُدُّهُ الحادُّونَ ، سُبحانَ مَن لا یَصِفُهُ الواصِفونَ ، سُبحانَ مَن لا یُشَبِّهُهُ المُشَبِّهونَ ، سُبحانَ مَن لا أبَ لَهُ ، سُبحانَ مَن لا قَرینَ لَهُ ، سُبحانَ مَن لا شَبیهَ لَهُ ، سُبحانَ القادِرِ المُقتَدِرِ ، سُبحانَ العَلِیِّ المُتَعالِ ، سُبحانَ مَن لا یَفوتُهُ شَیءٌ ، سُبحانَ مَن لا یَخفی عَلَیهِ شَیءٌ ، سُبحانَ مَن لا تُدرِکُهُ العُیونُ ، سُبحانَ مَن لا تُخالِطُهُ الظُّنونُ ، سُبحانَ مُنشِئِ الأَشیاءِ بِمَشِیَّتِهِ ، سُبحانَ المُدَبِّرِ بِتَدبیرِهِ ، سُبحانَ مَن جَلَّ عَنِ الأَشیاءِ وَالعَرشِ بِإِنشائِهِ ، سُبحانَ مَن أنشَأَ اللَّیلَ وَالنَّهارَ بِقُدرَتِهِ ، سُبحانَ مَن أنشَأَ السَّماواتِ العُلی ، سُبحانَ مَن قَدَّرَ الحُجُبَ مِن غَیرِ أن یَستَعینَ بِأَحَدٍ ، سُبحانَ خالِقِ سورَةِ النّورِ ، سُبحانَ مَن أقامَ السَّماواتِ بِغَیرِ عَمَدٍ ولا مُعینٍ ، سُبحانَ مَن خَلَقَ العَرشَ وَانفَرَدَ بِتَقدیرِ الأَشیاءِ ، سُبحانَ مَن خَلَقَ عَجائِبَ خَلقِهِ مِن غَیرِ شَریکٍ مَعَهُ ، وجَلَّ عَنِ الأَشیاءِ فَلا یُدرِکُهُ شَیءٌ ، سُبحانَ الخالِقِ المُصَوِّرِ ، لَهُ الأَسماءُ الحُسنی ، یُسَبِّحُ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَالأَرضِ وهُوَ العَزیزُ الحَکیمُ . سُبحانَ مَن أثبَتَ الأَرضَ بِقُدرَتِهِ ، سُبحانَ مَن خَلَقَ الخَلقَ بِعَظَمَتِهِ ، سُبحانَ مَن أنشَأَ الرِّیاحَ ویُرسِلُها حَیثُ یَشاءُ ، سُبحانَ مَن لَم یَقطَع رِزقَهُ عَن أحَدٍ مِن خَلقِهِ ، سُبحانَ مَن تُسَبِّحُ لَهُ المَلائِکَةُ بِأَنواعِ اللُّغاتِ ، سُبحانَ مَن تُسَبِّحُ لَهُ الجَنَّةُ بِغَرائِبِ التَّسبیحِ ، سُبحانَ مَن تُسَبِّحُ لَهُ النّیرانُ بِأَغلالِها ، سُبحانَ مَن تُسَبِّحُ لَهُ الجِبالُ بِأَکنافِها ⁽²⁾، سُبحانَ مَن تُسَبِّحُ لَهُ الأَشجارُ عِندَ تَوریدِ أوراقِها ، سُبحانَهُ وتَعالی عَمّا یُشرِکونَ . یا رَبِّ ـ ثَلاثا ـ یا رَبَّ الأَربابُ ، ویا مُسَبِّبَ الأَسبابِ ، ویا مُعتِقَ الرِّقابِ مِنَ العَذابِ ، سُبحانَ مَن تُسَبِّحُ لَهُ البِحارُ عِندَ تَلاطُمِ أمواجِها ، سُبحانَ مَن تُسَبِّحُ لَهُ الذَّرُّ فی مَساکِنِها ، سُبحانَ مَن تُسَبِّحُ لَهُ الرِّیاحُ عِندَ هُبوبِ جَرَیانِها ، سُبحانَ مَن تُسَبِّحُ لَهُ الحیتانُ فی قَرارِ بِحارِها ، سُبحانَ مَن تُسَبِّحُ لَهُ الجِنُّ بِلُغاتِها ، سُبحانَ مَن تُسَبِّحُ لَهُ بَنو آدَمَ عَلَی اختِلافِ لُغاتِها ، سُبحانَ القائِمِ الدّائِمِ ، سُبحانَ الجَلیلِ الجَمیلِ . یا عَلّامَ الغُیوبِ ، یا غَفّارَ الذُّنوبِ ، یا سَتّارَ العُیوبِ ، یا مَن لا یَخفی عَلَیهِ مَکانٌ ، یا مَن هُوَ کُلَّ یَومٍ فی شَأنٍ ، یا عَظیمَ الشَّأنِ ، یا مَن لا یَشغَلُهُ شَأنٌ عَن شَأنٍ ، یا ذَا الجَلالِ وَالإِکرامِ . یا دائِمُ ، یا قائِمُ ، یا قَدیمُ ، یا مَلِکُ ، یا قُدّوسُ ، یا سَلامُ ، یا مُؤمِنُ ، یا مُهَیمِنُ ، یا عَزیزُ ، یا جَبّارُ ، یا مُتَکَبِّرُ ، یا خالِقُ ، یا بارِئُ ، یا مُصَوِّرُ ، یا مَن لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ وهُوَ السَّمیعُ البَصیرُ ، لا إلهَ إلّا أنتَ سُبحانَکَ إنّی کُنتُ مِنَ الظّالِمینَ . ⁽³⁾

.

البلد الأمینـ در بیان دعای تهلیلِ روایت شده از پیامبر صلی الله علیه و آله ـ: به نام خدا بگو و بگو : ... پاکا خدا (سه مرتبه) به شمار هر تسبیحی که تسبیح کنندگانش می گویند ... و پاکا آن که چیزی همانند او نیست ! پاکا آن که چیزی هم توان او نیست ! پاکا خدای حکیم و بزرگ و آفریننده ! پاکا مهرورز بنده نواز ! پاکا بردبار بزرگوار ! پاکا آفریدگار جان آفرین ! پاکا راستگوی آفریننده[ی خلق] از نیستی ! پاکا صورتگر کفایت کننده ! پاکا شفا دهنده عافیت بخش ! پاکا آن که چیزی همسنگ او نیست ! پاکا آن که هیچ چیزی با او ضدّیت نتواند کرد ! پاکا آن که هیچ چیزی به او علم پیدا نتواند کرد! پاکا آن که هیچ چیزی تغییرش نتواند داد ! پاکا آن که هیچ چیزی او را در پادشاهی اش مقهور نتواند کرد ! پاکا آن که تعریف کنندگان تعریفش نتوانند کرد ! پاکا آن که وصف کنندگان ، از عهده وصفش بر نخواهند آمد! پاکا آن که تشبیه کنندگان ، او را تشبیه نتوانند کرد ! پاکا آن که پدری ندارد! پاکا آن که همسری ندارد! پاکا آن که هیچ همانندی ندارد! پاکا توانای قدرتمند ! پاکا والای برین ! پاکا آن که هیچ چیزی از او فوت نمی شود ! پاکا آن که چیزی بر او پوشیده نیست ! پاکا آن که دیدگان ، او را در نمی یابند ! پاکا آن که در گمان ها نمی گنجد! پاکا آن که موجودات را به خواست خویش پدید می آورد ! پاکا گرداننده[ی کار عالم] به تدبیر خویش ! پاکا آن که از موجودات و عرش ، برتر است ؛ چرا که خود ، ایجاد کننده آنهاست ! پاکا آن که شب و روز را با قدرت خویش آفرید ! پاکا آن که آسمان های بالا را آفرید ! پاکا آن که حجاب ها را آفرید ، بی آن که از کسی کمک بگیرد ! پاکا آفریننده شدّت نور ! پاکا آن که آسمان ها را بی هیچ ستونی و کمکی برپا داشت ! پاکا آن که عرش را آفرید و به تنهایی ، چیزها را اندازه گیری کرد ! پاکا آن که مخلوقات شگفتش را آفرید ، بی آن که [در این کار] هیچ شریک و دستیاری داشته باشد ، و از همه چیز ، برتر است و هیچ چیز ، او را در نمی یابد ! پاکا آفریننده صورتگر ، که نام های نیکو ، همه از آنِ اوست ! آنچه در آسمان ها و زمین است ، او را به پاکی می ستاید و او عزّتمند و استوارکار است . پاکا آن که زمین را با قدرت خویش ، استوار داشت ! پاکا آن که مخلوقات را با عظمت خویش آفرید ! پاکا آن که بادها را پدید آورد و آنها را هر جا که بخواهد ، روانه می سازد ! پاکا آن که روزیِ خویش را از هیچ آفریده اش نمی برد! پاکا آن که فرشتگان به زبان های گونه گون تسبیحش می گویند ! پاکا آن که بهشت ، او را با ستایش های شگفت ، تسبیح می گوید ! پاکا آن که آتش ها[ی دوزخ ،] او را با کند و زنجیرهایشان تسبیح می گویند ! پاکا آن که کوه ها او را با کرانه هایشان تسبیح می گویند ! پاکا آن که درختان ، با جوانه زدن و گل دادن برگ هایشان ، او را تسبیح می گویند ! پاکا و برینا او از آنچه برایش انباز می آورند ! ای پروردگار (سه مرتبه)! ای خداوند خداوندان ، و ای سبب ساز ، و ای آزاد کننده بندگان از عذاب ! پاکا آن که دریاها با خروش خیزاب هایشان ، او را تسبیح می گویند ! پاکا آن که مورچگان در لانه هایشان ، او را تسبیح می گویند ! پاکا آن که بادها با وزش جریان هایشان ، او را تسبیح می گویند ! پاکا آن که ماهیان در بستر دریاها او را تسبیح می گویند ! پاکا آن که پریان به زبان های خویش ، تسبیحش می گویند ! پاکا آن که آدمیان به زبان های گونه گون تسبیحش می گویند ! پاکا آن ایستاده پاینده ! پاکا آن شکوهمند زیبا ! ای دانای نهان ها ! ای آمرزنده گناه ها ! ای پوشاننده عیب ها ! ای آن که هیچ جایی بر او پوشیده نیست ! ای آن که هر روزی [و آنی] ، در کاری است ! ای بلندمرتبه ! ای آن که هیچ کاری ، او را از کاری دیگر باز نمی دارد ! ای شکوهمند گرامی ! ای پاینده ! ای ایستاده ! ای دیرین ! ای پادشاه ! ای پاک ! ای بی گزند ! ای ایمنی بخش! ای نگهبان [عالم] ! ای عزّتمند ! ای قدرتمند ! ای بزرگ منش ! ای آفریننده ! ای پدید آورنده[ی جانداران ، بدون الگو] ! ای صورتگر ! ای آن که هیچ چیزی همانندش نیست و او شنوا و بیناست ! معبودی جز تو نیست . پاکی تو و من ، از ستمکاران بوده ام .

.

. .

. .

مُهَج الدعوات عن الإمام علیّ علیه السلام عن رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعائِهِ لِلوِقایَةِ مِنَ المَحذوراتِ ـ: سُبحانَ اللّهِ العَظیمِ وبِحَمدِهِ ـ تَقولُ ثَلاثَ مَرّاتٍ ـ سُبحانَهُ مِن إلهٍ ما أملَکَهُ ، وسُبحانَهُ مِن مَلیکٍ ما أقدَرَهُ ، وسُبحانَهُ مِن قَدیرٍ ما أعظَمَهُ ، وسُبحانَهَ مِن عَظیمٍ ما أجَلَّهُ ، وسُبحانَهُ مِن جَلیلٍ ما أمجَدَهُ ، وسُبحانَهُ مِن ماجِدٍ ما أرأَفَهُ ، وسُبحانَهُ مِن رَؤوفٍ ما أعَزَّهُ ، وسُبحانَهُ مِن عَزیزٍ ما أکبَرَهُ ، وسُبحانَهُ مِن کَبیرٍ ما أقدَمَهُ ، وسُبحانَهُ مِن قَدیمٍ ما أعلاهُ ، وسُبحانَهُ مِن عالٍ ما أسناهُ ، وسُبحانَهُ مِن سَنِیٍّ ما أبهاهُ ، وسُبحانَهُ مِن بَهِیٍّ ما أنوَرَهُ ، وسُبحانَهُ مِن مُنیرٍ ما أظهَرَهُ ، وسُبحانَهُ مِن ظاهِرٍ ما أخفاهُ ، وسُبحانَهُ مِن خَفِیٍّ ما أعلَمَهُ ، وسُبحانَهُ مِن عَلیمٍ ما أخبَرَهُ ، وسُبحانَهُ مِن خَبیرٍ ما أکرَمَهُ ، وسُبحانَهُ مِن کَریمٍ ما ألطَفَهُ ، وسُبحانَهُ مِن لَطیفٍ ما أبصَرَهُ ، وسُبحانَهُ مِن بَصیرٍ ما أسمَعَهُ ، وسُبحانَهُ مِن سَمیعٍ ما أحفَظَهُ ، وسُبحانَهُ مِن حَفیظٍ ما أملاهُ ، وسُبحانَهُ مِن مَلِیٍّ ما أوفاهُ ، وسُبحانَهُ مِن وَفِیٍّ ما أغناهُ ، وسُبحانَهُ مِن غَنِیٍّ ما أعطاهُ ، وسُبحانَهُ مِن مُعطٍ ما أوسَعَهُ ، وسُبحانَهُ مِن واسِعٍ ما أجوَدَهُ ، وسُبحانَهُ مِن جَوادٍ ما أفضَلَهُ ، وسُبحانَهُ مِن مُفضِلٍ ما أنعَمَهُ ، وسُبحانَهُ مِن مُنعِمٍ ما أسیَدَهُ ، وسُبحانَهُ مِن سَیِّدٍ ما أرحَمَهُ ، وسُبحانَهُ مِن رَحیمٍ ما أشَدَّهُ ، وسُبحانَهُ مِن شَدیدٍ ما أقواهُ ، وسُبحانَهُ مِن قَوِیٍّ ما أحکَمَهُ ، وسُبحانَهُ مِن حَکیمٍ ما أبطَشَهُ ، وسُبحانَهُ مِن باطِشٍ ما أقوَمَهُ ، وسُبحانَهَ مِن قَیّومٍ ما أحمَدَهُ ، وسُبحانَهُ مِن حَمیدٍ ما أدوَمَهُ ، وسُبحانَهُ مِن دائِمٍ ما أبقاهُ ، وسُبحانَهُ مِن باقٍ ما أفرَدَهُ ، وسُبحانَهُ مِن فَردٍ ما أوحَدَهُ ، وسُبحانَهُ مِن واحِدٍ ما أصمَدَهُ ، وسُبحانَهُ مِن صَمَدٍ ما أملَکَهُ ، وسُبحانَهُ مِن مالِکٍ ما أولاهُ ، وسُبحانَهُ مِن وَلِیٍّ ما أعظَمَهُ ، وسُبحانَهُ مِن عَظیمٍ ما أکمَلَهُ ، وسُبحانَهُ مِن کامِلٍ ما أتَمَّهُ ، وسُبحانَهُ مِن تامٍّ ما أعجَبَهُ ، وسُبحانَهُ مِن عَجیبٍ ما أفخَرَهُ ، وسُبحانَهُ مِن فاخِرٍ ما أبعَدَهُ ، وسُبحانَهُ مِن بَعیدٍ ما أقرَبَهُ ، وسُبحانَهُ مِن قَریبٍ ما أمنَعَهُ ، وسُبحانَهُ مِن مانِعٍ ما أغلَبَهُ ، وسُبحانَهُ مِن غالِبٍ ما أعفاهُ ، وسُبحانَهُ مِن عَفُوٍّ ما أحسَنَهُ ، وسُبحانَهُ مِن مُحسِنٍ ما أجمَلَهُ ، وسُبحانَهُ مِن جَمیلٍ ما أقبَلَهُ ، وسُبحانَهُ مِن قابِلٍ ما أشکَرَهُ ، وسُبحانَهُ مِن شَکورٍ ما أغفَرَهُ ، وسُبحانَهُ مِن غَفورٍ ما أکبَرَهُ ، وسُبحانَهُ مِن کَبیرٍ ما أجبَرَهُ ، وسُبحانَهُ مِن جَبّارٍ ما أدیَنَهُ ، وسُبحانَهُ مِن دَیّانٍ ما أقضاهُ ، وسُبحانَهُ مِن قاضٍ ما أمضاهُ ، وسُبحانَهُ مِن ماضٍ ما أنفَذَهُ ، وسُبحانَهُ مِن نافِذٍ ما أرحَمَهُ ، وسُبحانَهُ مِن رَحیمٍ ما أخلَقَهُ ، وسُبحانَهُ مِن خالِقٍ ما أقهَرَهُ ، وسُبحانَهُ مِن قاهِرٍ ما أملَکَهُ ، وسُبحانَهُ مِن مَلیکٍ ما أقدَرَهُ ، وسُبحانَهُ مِن قادِرٍ ما أرفَعَهُ ، وسُبحانَهُ مِن رَفیعٍ ما أشرَفَهُ ، وسُبحانَهُ مِن شَریفٍ ما أرزَقَهُ ، وسُبحانَهُ مِن رازِقٍ ما أقبَضَهُ ، وسُبحانَهُ من قابِضٍ ما أبسَطَهُ ، وسُبحانَهُ مِن باسِطٍ ما أهداهُ ، وسُبحانَهُ مِن هادٍ ما أصدَقَهُ ، وسُبحانَهُ من صادِقٍ ما أبدَأَهُ ، وسُبحانَهُ مِن بادِئٍ ما أقدَسَهُ ، وسُبحانَهُ مِن قُدّوسٍ ما أظهَرَهُ (ما أطهَرَهُ) ، وسُبحانَهُ من ظاهِرٍ (طاهِرٍ) ما أزکاهُ ، وسُبحانَهُ مِن زَکِیٍّ ما أبقاهُ ، وسُبحانَهُ مِن باقٍ ما أعوَدَهُ ، وسُبحانَهُ مِن عَوّادٍ ما أفطَرَهُ ، وسُبحانَهُ من فاطِرٍ ما أرعاهُ ، وسُبحانَهُ مِن راعٍ ما أعوَنَهُ ، وسُبحانَهُ مِن مُعِینٍ ما أوهَبَهُ ، وسُبحانَهُ مِن وَهّابٍ ما أتوَبَهُ ، وسُبحانَهُ مِن تَوّابٍ ما أسخاهُ ، وسُبحانَهُ مِن سَخِیٍّ ما أبصَرَهُ ، وسُبحانَهُ مِن بَصیرٍ ما أسلَمَهُ ، وسُبحانَهُ مِن سَلیمٍ ما أشفاهُ ، وسُبحانَهُ مِن شافٍ ما أنجاهُ ، وسُبحانَهُ مِن مُنجٍ ما أبَرَّهُ ، وسُبحانَهُ مِن بارٍّ ما أطلَبَهُ ، وسُبحانَهُ مِن طالِبٍ ما أدرَکَهُ ، وسُبحانَهُ مِن مُدرِکٍ ما أشَدَّهُ ، وسُبحانَهُ مِن شَدیدٍ ما أعطَفَهُ ، وسُبحانَهُ مِن مُتَعَطِّفٍ ما أعدَلَهُ ، وسُبحانَهُ مِن عادِلٍ ما أتقَنَهُ ، وسُبحانَهُ مِن مُتقِنٍ ما أحکَمَهُ ، وسُبحانَهُ مِن حَکیمٍ ما أکفَلَهُ ، وسُبحانَهُ مِن کَفیلٍ ما أشهَدَهُ ، وسُبحانَهُ مِن شَهیدٍ ما أحمَدَهُ ، وسُبحانَهُ هُوَ اللّهُ العَظیمُ وبِحَمدِهِ ، وَالحَمدُ للّهِِ ولا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ وَللّهِِ الحَمدُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ ، دافِعِ کُلِّ بَلِیَّةٍ ، وهُوَ حَسبی ونِعمَ الوَکیلُ . ⁽¹⁾

.

مهج الدعواتـ به نقل از امام علی علیه السلام ، از پیامبر خدا ، در دعای ایشان برای محفوظ ماندن از خطرات ـ: پاکا و سپاسا خدای بزرگ را (این را سه مرتبه می گویی)! پاکا معبودی چنین فرمان روا! پاکا فرمان روایی چنین توانا! پاکا توانایی چنین بزرگ! پاکا بزرگی چنین شکوهمند! پاکا شکوهمندی چنین بزرگوار! پاکا بزرگواری چنین مهربان! پاکا مهربانی چنین ارجمند ! پاکا ارجمندی چنین بزرگ ! پاکا بزرگی چنین دیرین! پاکا دیرینی چنین والا ! پاکا والایی چنین بلندمرتبه! پاکا بلندمرتبه ای چنین زیبا! پاکا زیبایی چنین تابناک! پاکا تابناکی چنین هویدا! پاکا هویدایی چنین پنهان! پاکا پنهانی چنین دانا! پاکا دانایی چنین آگاه! پاکا آگاهی چنین گرامی! پاکا گرامی ای چنین لطیف! پاکا لطیفی چنین بینا! پاکا بینایی چنین شنوا! پاکا شنوایی چنین یادسِپار! پاکا یاد سپارنده ای چنین وفادار! پاکا وفاداری چنین توانگر! پاکا توانگری چنین دهنده! پاکا دهنده ای چنین گشاده دست! پاکا گشاده دستی چنین بخشنده! پاکا بخشنده ای چنین افزون ده! پاکا افزون دهی چنین بنده نواز! پاکا بنده نوازی چنین آقا! پاکا آقایی چنین مهربان! پاکا مهربانی چنین پُرتوان! پاکا پُرتوانی چنین نیرومند! پاکا نیرومندی چنین استوار! پاکا استواری چنین حمله ور! پاکا حمله وری چنین پابرجا! پاکا پابرجایی چنین ستوده! پاکا ستوده ای چنین پاینده! پاکا پاینده ای چنین مانا! پاکا مانایی چنین یکتا! پاکا یکتایی چنین یگانه! پاکا یگانه ای چنین بی نیاز! پاکا بی نیازی چنین مالک! پاکا مالکی چنین حمایتگر! پاکا حمایتگری چنین بزرگ! پاکا بزرگی چنین کامل! پاکا کاملی چنین تمام! پاکا تمامی چنین شگفت انگیز! پاکا شگفت انگیزی چنین نازنده! پاکا نازنده ای چنین دور! پاکا دوری چنین نزدیک! پاکا نزدیکی چنین دست نیافتنی! پاکا دست نیافتنی ای چنین چیره! پاکا چیره ای چنین باگذشت! پاکا باگذشتی چنین نیکوکار! پاکا نیکوکاری چنین احسانگر! پاکا احسانگری چنین پذیرنده! پاکا پذیرنده ای چنین سپاسدار! پاکا سپاسداری چنین آمرزگار! پاکا آمرزگاری چنین بزرگ! پاکا بزرگی چنین باجبروت! پاکا باجبروتی چنین سزا دهنده! پاکا سزا دهنده ای چنین حکم کننده! پاکا حکم کننده ای چنین امضا کننده! پاکا امضا کننده ای چنین اجرا کننده! پاکا اجرا کننده ای چنین مهربان! پاکا مهربانی چنین آفریننده! پاکا آفریننده ای چنین قهّار! پاکا قهّاری چنین پادشاه! پاکا پادشاهی چنین قدرتمند! پاکا قدرتمندی چنین بلندپایه! پاکا بلندپایه ای چنین ارجمند! پاکا ارجمندی چنین روزی ده! پاکا روزی دهی چنین گیرنده! پاکا گیرنده ای چنین گستراننده! پاکا گستراننده ای چنین هدایتگر! پاکا هدایتگری چنین راستگو! پاکا راستگویی چنین آغازگر! پاکا آغازگری چنین مقدّس! پاکا مقدّسی چنین آشکار (/ پاک)! پاکا آشکاری (/ پاکی) چنین وارسته! پاکا وارسته ای چنین مانا! پاکا مانایی چنین باز گرداننده! پاکا باز گرداننده ای چنین آفریننده! پاکا آفریننده ای چنین سرپرست! پاکا سرپرستی چنین کمک کننده! پاکا کمک کننده ای چنین دَهِشگر! پاکا دَهِشگری چنین توبه پذیر! پاکا توبه پذیری چنین سخاوتمند! پاکا سخاوتمندی چنین بینا! پاکا بینایی چنین سالم! پاکا سالمی چنین شفابخش! پاکا شفابخشی چنین نجاتبخش! پاکا نجاتبخشی چنین نیکی کننده! پاکا نیکی کننده ای چنین جوینده! پاکا جوینده ای چنین رسنده! پاکا رسنده ای چنین زورمند! پاکا زورمندی چنین مهرورز! پاکا مهرورزی چنین دادگر! پاکا دادگری چنین استوارساز! پاکا استوارسازی چنین مُحکم کار! پاکا محکمکاری چنین ضمانت کننده! پاکا ضمانت کننده ای چنین گواه! پاکا گواهی چنین پسندیده! پاکا و پاکا خدای بزرگ ! و سپاس ، خدای را . معبودی جز خدا نیست و خدا بزرگ ترین است و سپاس ، از آنِ خداست . هیچ توش و توانی نیست ، جز به یاری خداوند والا و بزرگ که دور کننده هر بلایی است ، و او مرا بس است و نیکو کارگزاری است او .

.

. .

. .

رجال الکشّی عن سعید بن المسیّب :کانَ القَومُ لا یَخرُجونَ مِن مَکَّةَ ، حَتّی یَخرُجَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ سَیِّدُ العابِدینَ علیه السلام ، فَخَرَجَ وخَرَجتُ مَعَهُ ، فَنَزَلَ فی بَعضِ المَنازِلِ فَصَلّی رَکعَتَینِ ، فَسَبَّحَ فی سُجودِهِ ، فَلَم یَبقَ شَجَرٌ ولا مَدَرٌ إلّا سَبَّحوا مَعَهُ ، فَفَزِعنا ، فَرَفَعَ رَأسَهُ ، فَقالَ : یا سَعیدُ ، أفَزِعتَ؟ قُلتُ : نَعَم یَابنَ رَسولِ اللّهِ! فَقالَ : هذَا التَّسبیحُ الأَعظَمُ ، حَدَّثَنی أبی ، عَن جَدّی ، عَن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قالَ : لا یَبقَی الذُّنوبُ مَعَ هذَا التَّسبیحِ ، فَقُلتُ : عَلِّمنا . وفی رِوایَةِ عَلِیِّ بنِ زَیدٍ ، عَن سَعیدِ بنِ المُسَیَّبِ ، أنَّهُ الإِمامَ زَینَ العابِدینَ علیه السلام [ سَبَّحَ فی سُجودِهِ ، فَلَم یَبقَ حَولَهُ شَجَرَةٌ ولا مَدَرَةٌ إلّا سَبَّحَت بِتَسبیحِهِ ، فَفَزِعتُ مِن ذلِکَ وأصحابی ، ثُمَّ قالَ : یا سَعیدُ ، إنَّ اللّهَ جَلَّ جَلالُهُ لَمّا خَلَقَ جَبرَئیلَ ، ألهَمَهُ هذَا التَّسبیحَ ، فَسَبَّحَتِ السَّماواتُ ومَن فیهِنَّ لِتَسبیحِهِ الأَعظَمِ ، وهُوَ اسمُ اللّهِ عز و جل الأَکبَرُ . . . وَالتَّسبیحُ هُوَ هذا : سُبحانَکَ اللّهُمَّ وحَنانَیکَ ، سُبحانَکَ اللّهُمَّ وتَعالَیتَ ، سُبحانَکَ اللّهُمَّ وَالعِزُّ إزارُکَ ، سُبحانَکَ اللّهُمَّ وَالعَظَمَةُ رِداؤُکَ ـ ویُقالُ سِربالُکَ ـ ، سُبحانَکَ اللّهُمَّ وَالکِبرِیاءُ سُلطانُکَ ، سُبحانَکَ مِن عَظیمٍ ما أعظَمَکَ ! سُبحانَکَ سُبِّحتَ فِی الأَعلی ، سُبحانَکَ تَسمَعُ وتَری ما تَحتَ الثَّری ، سُبحانَکَ أنتَ شاهِدُ کُلِّ نَجوی ، سُبحانَکَ مَوضِعُ کُلِّ نَجوی ⁽¹⁾، سُبحانَکَ حاضِرُ کُلِّ مَلَأٍ ، سُبحانُکَ عَظیمُ الرَّجاءِ ، سُبحانَکَ تَری ما فی قَعرِ الماءِ ، سُبحانَکَ تَسمَعُ أنفاسَ الحیتانِ فی قُعورِ البِحارِ ، سُبحانَکَ تَعلَمُ وَزنَ السَّماواتِ ، سُبحانَکَ تَعلَمُ وَزنَ الأَرَضینَ ، سُبحانَکَ تَعلَمُ وَزنَ الشَّمسِ وَالقَمَرِ ، سُبحانَکَ تَعلَمُ وَزنَ الظُّلمَةِ وَالنّورِ ، سُبحانَکَ تَعلَمُ وَزنَ الفَیءِ وَالهَواءِ ، سُبحانَکَ تَعلَمُ وَزنَ الرّیحِ کَم هِیَ مِن مِثقالِ ذَرَّةٍ ، سُبحانَکَ قُدّوسٌ قُدّوسٌ قُدّوسٌ ، سُبحانَکَ عَجَبا لِمَن عَرَفَکَ کَیفَ لا یَخافُکَ ، سُبحانَکَ اللّهُمَّ وبِحَمدِکَ ، سُبحانَ اللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ . ⁽²⁾

.

رجال الکشّی :سعید بن مسیّب ، روایت کرد که : مردم از مکّه خارج نمی شدند تا علی بن الحسین ، مهترِ عبادت پیشگان علیه السلام ، خارج شود . ایشان بیرون رفت و من هم با ایشان بیرون رفتم . ایشان در یکی از منزلگاه ها فرود آمد و دو رکعت نماز خواند و در سجودش تسبیح گفت و هیچ بوته و کلوخی نبود ، مگر آن که هم صدا با او تسبیح گفتند . ما به وحشت افتادیم . ایشان سرش را [از سجده] برداشت و فرمود : «وحشت کردی ، ای سعید؟» . من گفتم : آری ، ای فرزند پیامبر خدا! فرمود : «این ، تسبیح اعظم است . پدرم ، از جدّم ، از پیامبر خدا برایم نقل کرد که فرمود : با این تسبیح ، گناهان ، باقی نمی مانند » . گفتم : به ما بیاموزید . در روایت علی بن زید از سعید بن مسیّب آمده است که امام زین العابدین علیه السلام در سجود خود تسبیح گفت و هیچ بوته و کلوخی پیرامون ایشان نبود ، مگر این که با تسبیح ایشان ، تسبیح گفت . من و همراهانم از این حادثه وحشت زده شدیم . ایشان سپس فرمود : «ای سعید! خداوند عز و جل چون جبرئیل را آفرید ، این تسبیح را به او الهام فرمود و با این تسبیحِ اعظم او ، آسمان ها و آسمانیان ، تسبیح گفتند . این ، بزرگ ترین نام خداوند عز و جل است ...» . تسبیح ، این است : پاکی تو ـ ای خداوند ـ و مهربانی تو . پاکی تو ـ ای خداوند ـ و برینی تو . پاکی تو ـ ای خداوند ـ که عزّت ، جامه توست . پاکی تو ـ ای خداوند ـ که بزرگی ، ردای توست (و به قولی : تن پوش توست) . پاکی تو ـ ای خداوند ـ که کبریا سلطنت توست . پاکی تو ـ ای بزرگ ـ و چه بزرگی تو! پاکی تو که در [عالم] بالا تسبیحت می گویند . پاکی تو که آنچه را زیر زمین است ، می شنوی و می بینی . پاکی تو که گواه بر هر نجوایی . پاکی تو که جایگاه هر نجوایی . پاکی تو که در هر جمعی حاضری . پاکی تو که امید بزرگی . پاکی تو که آنچه را در قعر آب است ، می بینی . پاکی تو که نفَس های ماهیان در اعماق دریاها را می شنوی . پاکی تو که وزن آسمان ها را می دانی . پاکی تو که وزن زمین ها را می دانی . پاکی تو که وزن خورشید و ماه را می دانی . پاکی تو که وزن تاریکی و روشنی را می دانی . پاکی تو که وزن سایه و هوا را می دانی . پاکی تو که وزن باد را می دانی که به وزن چه ذرّه ای است . پاکی تو . مقدّسی ، مقدّسی ، مقدّسی . پاکی تو . شگفتا از کسی که تو را بشناسد و از تو نهراسد ! پاکی تو ـ ای خداوند ـ و سپاس ، تو را . پاکا خدای والا و بزرگ !

.

مستدرک الوسائل عن النوفلی بإسناده عن رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی خَبَرِ المَلَکِ الَّذی یُسَبِّحُ اللّهَ کَثیرا ، إذ قالَ ـ: أی رَبِّ ، هَل مِمَّن خَلَقتَ یُسبِّحُکَ تَسبیحی؟ قالَ : نَعَم ـ یونُسُ . قالَ : فَسُئِلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله هَل هُو یونُسُ بنُ مَتّی؟ قالَ : لا ، ولکِن عَبدٌ یُقالُ لَهُ یونُسُ ـ قالَ المَلَکُ : أی رَبِّ ائذَن لی فی زِیارَتِهِ ولِقائِهِ . قالَ : نَعَم ، فَقَصَدَهُ المَلَکُ ، فَقالَ : إنّی مَعَ ما تَری مِن کَثرَةِ خَلقی ، سَأَلتُ رَبّی هَل شَیءٌ یُسَبِّحُهُ تَسبیحی؟ قال : نَعَم ، یونُسُ ، فَما تَسبیحُکَ؟! قالَ : أقولُ إذا أصبَحتُ وإذا أمسَیتُ عَشرَ مَرّاتٍ : الحَمدُ للّهِِ ، وسُبحانَ اللّهِ ، ولا إلهَ إلَا اللّهُ ، وَاللّهُ أکبَرُ ، أضعافَ ما حَمَّدَهُ وسَبَّحَهُ وهَلَّلَهُ وکَبَّرَهُ جَمیعُ خَلقِهِ ، کَما یُحِبُّ ویَرضی ، وکَما یَنبَغی لِکَرَمِ وَجهِهِ ، وعِزِّ جَلالِهِ ، ومِدادِ کَلِماتِهِ . ⁽¹⁾

۷ / ۲التَّسبیحاتُ المَأثورَةُ عَنِ الإِمامِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلاموقعة صفّین عن عبد الرحمن بن عبید بن أبی الکنود عن الإمام علیّ علیه السلام :سُبحانَ ⁽²⁾ذِی الطَّولِ وَالنِّعَمِ ، سُبحانَ ذِی القُدرَةِ وَالإِفضالِ . ⁽³⁾

نهج البلاغة عن الإمام علیّ علیه السلام :سُبحانَکَ خالِقا ومَعبودا بِحُسنِ بَلائِکَ عِندَ خَلقِکَ! ⁽⁴⁾

إثبات الوصیّة عن الإمام علیّ علیه السلام :سُبحانَکَ مَلَأتَ کُلَّ شَیءٍ ، وبایَنتَ کُلَّ شَیءٍ ، فَأَنتَ الَّذی لا یَفقِدُکُ شَیءٌ ، وأنتَ الفَعّالُ لِما تَشاءُ . ⁽⁵⁾

.

۷ / ۲ تسبیحاتِ رسیده از امام علی بن ابی طالب علیه السلام

مستدرک الوسائلـ به نقل از نوفلی ، در باره فرشته ای که خدا را بسیار تسبیح می گوید ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «فرشته گفت : ای پروردگار من! آیا از میان آفریدگانت ، کسی هست که تو را چون من تسبیح گوید ؟ [خدا] فرمود : آری ؛ یونس» . از پیامبر صلی الله علیه و آله سؤال شد : آیا او همان یونس بن متّی است ؟ فرمود : «نه ؛ بلکه بنده ای است که به او یونس می گویند . فرشته گفت : ای پروردگار من! مرا اجازت فرما تا او را زیارت و دیدار کنم . [خدا] فرمود : باشد . پس فرشته به نزد او رفت و گفت : من با وجود این همه خلقم که می بینی ، از پروردگارم پرسیدم : آیا موجودی هست که چونان من ، او را تسبیح گوید ؟ و او فرمود : آری ؛ یونس . مگر تو چه تسبیحی می گویی؟! یونس گفت : من در آغاز بامداد و شامگاه ، ده مرتبه می گویم : سپاس ، خدای را ، و پاکا خدا ، و معبودی جز خدا نیست ، و خدا بزرگ تر است ، چندْ چندانِ آنچه همه آفریدگانش او را سپاس می گویند و به پاکی و یگانگی و بزرگی اش می ستایند ، آن سان که او دوست دارد و می پسندد و آن سان که سزامند ذات پاک او و شُکوه بی مانند او و گستردگی کلمات اوست » .

۷ / ۲تسبیحاتِ رسیده از امام علی بن ابی طالبوقعة صفّینـ به نقل از عبد الرحمان بن عبید بن ابی کنود ، از امام علی علیه السلام ـ: پاکا خداوندِ بخشندگی (/ قدرت) و نعمت ها ! پاکا خداوند توانایی و دَهِش !

نهج البلاغةـ به نقل از امام علی علیه السلام ـ: پاکا تو آفریدگار و معبودی که آفریدگانت را خوش می نوازی!

إثبات الوصیّةـ به نقل از امام علی علیه السلام ـ: پاکا تو که هر چیزی را [از خود] آکنده ای و [در عین حال] از هر چیزی جدایی ! تویی آن که هیچ چیزی تهی از تو نیست ، و تو آنی که آنچه بخواهی ، انجام می دهی .

.

الأمالی للطوسی عن زید بن علیّ عن الإمام زین العابدین علیه السلام عن الإمام علیّ علیه السلام :سُبحانَهُ مِن لَطیفٍ خَبیرٍ ، لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ وهُوَ السَّمیعُ البَصیرُ . ⁽¹⁾

کنز الفوائد عن الإمام علیّ علیه السلام :سُبحانَهُ مَن إذا تَناهَتِ العُقولُ فی وَصفِهِ کانَت حائِرَةً عَن دَرکِ السَّبیلِ إلَیهِ ، وتَبارَکَ مَن إذا غَرِقَتِ الفِطَنُ فی تَکییفِهِ لَم یَکُن لَها طَریقٌ إلَیهِ غَیرَ الدَّلالَةِ عَلَیهِ . ⁽²⁾

نهج البلاغة عن الإمام علیّ علیه السلام :سُبحانَ الَّذی بَهَرَ العُقولَ عَن وَصفِ خَلقٍ جَلّاهُ لِلعُیونِ ، فَأَدرَکَتهُ مُحدودا مُکَوَّنا ، ومُؤَلَّفا مُلَوَّنا ، وأعجَزَ الأَلسُنَ عَن تَلخیصِ صِفَتِهِ ، وقَعَدَ بِها عَن تَأدِیَةِ نَعتِهِ . وسُبحانَ مَن أدمَجَ قَوائِمَ الذَّرَّةِ ⁽³⁾وَالهَمَجَةِ ⁽⁴⁾إلی ما فَوقَهُما مِن خَلقِ الحیتانِ وَالفِیَلَةِ ، ووَأی ⁽⁵⁾عَلی نَفسِهِ أن لا یَضطَرِبَ شَبَحٌ مِمّا أولَجَ فیهِ الرُّوحَ ، إلّا وجَعَلَ الحِمامَ مَوعِدَهُ ، وَالفَناءَ غایَتَهُ . ⁽⁶⁾

العقد الفرید عن الإمام علیّ علیه السلام :سُبحانَهُ ما أجَلَّ شَأنَهُ وأعظَمَ سُلطانَهُ! تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ العُلی ومَن فِی الأَرضِ السُّفلی ، لَهُ التَّسبیحُ وَالعَظَمَةُ ، وَالمُلکُ وَالقُدرَةُ ، وَالحَولُ وَالقُوَّةُ ، یَقضی بِعِلمٍ ، ویَعفو بِحِلمٍ ، قُوَّةُ کُلِّ ضَعیفٍ ، ومَفزَعُ کُلِّ مَلهوفٍ ، وعِزُّ کُلِّ ذَلیلٍ ، وَوَلِیُّ کُلِّ نِعمَةٍ ، وصاحِبُ کُلِّ حَسَنَةٍ ، وکاشِفُ کُلِّ کُربَةٍ ، المُطَّلِعُ عَلی کُلِّ خَفِیَّةٍ ، المُحصی لِکُلِّ سَریرَةٍ ، یَعلَمُ ما تُکِنُّ الصُّدورُ ، وما تُرخی عَلَیهِ السُّتورُ . ⁽⁷⁾

.

الأمالی ، طوسیـ به نقل از زید بن علی ، از امام زین العابدین علیه السلام ، از امام علی علیه السلام ـ: پاکا خدایی چنین لطیف و آگاه ، که هیچ چیزی همانند او نیست و شنوا و بیناست !

کنز الفوائدـ به نقل از امام علی علیه السلام ـ: پاکا آن که هر گاه خِردها در وصفش به اوج رسند ، از درک راه رسیدن به او سرگشته می مانند ! بزرگا آن که هر گاه اندیشه ها در چونی اش غرقه شوند ، راهی به او نمی یابند جز نشانی از او .

نهج البلاغةـ به نقل از امام علی علیه السلام ـ: پاکا خدایی که خِردها را از وصفِ آفریده ای [چون طاووس] که برای دیدگان ، آشکارش نموده است ، درمانده ساخته است ، چندان که آن را [صرفا] آفریده ای محدود و فراهم آمده [از اجزا] و رنگارنگ در یابند ، و زبان ها را از بیان وصفش ناتوان ، و از به جا آوردن نعتش ، فلج کرده است ! پاکا خدایی که اندام های موران و ریزه مگسان تا موجودات بزرگی چون نهنگ ها و فیلان را ترکیب کرده و با خویش عهد کرده است که هیچ کالبدی که در آن روح دمیده است ، از هم نجنبد [و نپاشد] ، مگر آن که مرگ را وعده گاه آن و نیستی را فرجامش قرار دهد !

العقد الفریدـ به نقل از امام علی علیه السلام ـ: پاکا او ! وه که چه پُرشکوه است جایگاه او ، و چه بزرگ است پادشاهی اش! آسمان های زبرین و هر آن که در زمین زیرین است ، او را به پاکی می ستایند . پاکی و بزرگی ، پادشاهی و توانایی ، نیرو و زورمندی ، او را سزد . به دانایی ، حکم می کند و به بردباری می بخشاید . نیروی هر ناتوانی است و پناه هر غمناکی و عزّتبخش هر خواری و صاحب هر نعمتی و دارنده هر خوبی ای و زداینده هر اندوهی . آگاه از هر پوشیده ای است و شمارنده هر [عمل] نهانی . آنچه را سینه ها پنهان می دارند و آنچه در پس پرده ها نهان اند ، می داند .

.

نهج البلاغة عن الإمام علیّ علیه السلام :سُبحانَکَ ما أعظَمَ شَأنَکَ! سُبحانَکَ ما أعظَمَ ما نَری مِن خَلقِکَ! وما أصغَرَ کُلَّ عَظیمَةٍ فِی جَنبِ قُدرَتِکَ! وما أهوَلَ ما نَری مِن مَلَکوتِکَ! وما أحقَرَ ذلِکَ فیما غابَ عَنّا مِن سُلطانِکَ! وما أسبَغَ نِعَمَکَ فِی الدُّنیا! وما أصغَرَها فِی نِعَمِ الآخِرَةِ . ⁽¹⁾

مُهج الدعوات عن الإمام علیّ علیه السلام :سُبحانَکَ وبِحَمدِکَ ما أعظَمَکَ وأحلَمَکَ وأکرَمَکَ! وَسِعَ ـ بِفَضلِکَ ـ حِلمُکَ تَمَرُّدَ المُستَکبِرینَ ، وَاستَغرَقَت نِعمَتُکَ شُکرَ الشّاکِرینَ ، وعَظُمَ حِلمُکَ عَن إحصاءِ المُحصینَ ، وجَلَّ طَولُکَ عَن وَصفِ الواصِفینَ . . . سُبحانَکَ! فَبِکَ أتَقَرَّبُ إلَیکَ ، وبِحَقِّکَ اُقسِمُ ، ومِنکَ أهرُبُ إلَیکَ ، بِنَفسِی استَخفَفتُ عِندَ مَعصِیَتی لا بِنَفسِکَ ، وبِجَهلِی اغتَرَرتُ لا بِحِلمِکَ ، وحَقّی أضَعتُ لا عَظیمَ حَقِّکَ ، ونَفسی ظَلَمتُ ، ولِرَحمَتِکَ الآنَ رَجَوتُ ، وبِکَ آمَنتُ وعَلَیکَ تَوَکَّلتُ ، وإلَیکَ أنَبتُ وتَضَرَّعتُ ، فَارحَم إلَیکَ فَقری وفاقَتی ، وکَبوَتی لِحُرِّ ⁽²⁾وَجهی ، وحَیرَتی فی سَوأَةِ ذُنوبی ، إنَّکَ أرحَمُ الرّاحِمینَ . ⁽³⁾

التوحید عن الحصین بن عبد الرحمن عن أبیه عن الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلامعن الإمام علیّ علیه السلام : سُبحانَ الَّذی لا یَؤودُهُ خَلقُ مَا ابتَدَأَ ، ولا تَدبیرُ ما بَرَأَ ، ولا مِن عَجزٍ ولا فَترَةٍ بِما خَلَقَ اکتَفی . ⁽⁴⁾

.

نهج البلاغةـ به نقل از امام علی علیه السلام ـ: پاکا تو و چه بزرگ است مقام تو! پاکا تو و چه بزرگ است آنچه از آفریدگانت می بینیم! و چه خُرد است هر بزرگی در کنار توانایی تو! و چه سهمگین است آنچه از ملکوت تو می بینیم! و چه خُرد است اینها در برابر آنچه از پادشاهی ات بر ما ناپیداست! و چه سرشار است نعمت هایت در دنیا! و چه خُرد است این نعمت ها در برابر نعمت های آخرت!

مهج الدعواتـ به نقل از امام علی علیه السلام ـ: پاکا و سپاست باد ! وه که چه بزرگ و بردبار و بزرگواری تو! بردباری ات از سر بخشایندگی ات ، سرکشی گردن فرازان را فرا گرفته است و نعمتت ، سپاس سپاس گزاران را غرقه ساخته است . و بردباری ات ، بیش از آن است که آمارگیران ، آمارش کنند و توانایی ات (/ بخشندگی ات) ، برتر از آن است که وصف کنندگان ، وصفش کنند ... . پاکا تو! به وسیله تو ، خویشتن را به تو نزدیک می گردانم و به حقّ تو سوگند می خورم و از تو ، به خودِ تو می گریزم . آن گاه که نافرمانی تو می کنم ، در حقیقت ، خویشتن را خوار داشته ام ، نه تو را ، و به نادانی خویش غرّه گشته ام ، نه به بردباری تو ، و حقّ خود را تباه ساخته ام ، نه حقّ بزرگ تو را ، و به خود ستم کرده ام . اکنون به رحمت تو امید بسته ام و به تو ایمان دارم و بر تو توکّل می کنم و به درگاه تو ، توبه و لابه می نمایم . پس به فقر و نیازم به تو ، رحم آور و به روسیاهی ام ، و به سرگردانی ام در شرمساری گناهانم ، که تو مهربان ترینِ مهربانانی .

التوحیدـ به نقل از حصین بن عبد الرحمان ، از پدرش ، از امام صادق علیه السلام ، از پدرانش علیهم السلام ، از امام علی علیه السلام ـ: پاکا خدایی که آفریدن آنچه از هیچ آفرید و تدبیر آنچه بی الگو خلق کرد ، به رنجش نیفکند و بسنده کردنش به آنچه آفرید ، از سر ناتوانی و سستی نبود !

.

نهج البلاغة عن الإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ فی صِفَةِ الأَرضِ ـ: سُبحانَ مَن أمسَکَها بَعدَ مَوَجانِ مِیاهِها ، وأجمَدَها بَعدَ رُطوبَةِ أکنافِها ؛ فَجَعَلَها لِخَلقِهِ مِهادا ، وبَسَطَها لَهُم فِراشا ، فَوقَ بَحرٍ لُجِّیٍّ ⁽¹⁾راکِدٍ لا یَجری ، وقائِمٍ لا یَسری ، تُکَرکِرُهُ ⁽²⁾الرِّیاحُ العَواصِفُ ، وتَمخَضُهُ ⁽³⁾الغَمامُ الذَّوارِفُ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

شرح نهج البلاغة عن الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ:سُبحانَ مَن نَدعوهُ لِحَظِّنا فَیُسرِعُ ، ویَدعونا لِحَظِّنا فنُبطِئُ . خَیرُهُ إلَینا نازِلٌ ، وشَرُّنا إلَیهِ صاعِدٌ ، وهُوَ مالِکٌ قادِرٌ . ⁽⁶⁾

شرح نهج البلاغة عن الإمام علیّ علیه السلامـ أیضا ـ: سُبحانَ الواحِدِ الَّذی لَیسَ غَیرُهُ ، سُبحانَ الدّائِمِ الَّذی لا نَفادَ لَهُ ، سُبحانَ القَدیمِ الَّذی لَا ابتِداءَ لَهُ ، سُبحانَ الغَنِیِّ عَن کُلِّ شَیءٍ ، ولا شَیءَ مِنَ الأَشیاءِ یُغنی عَنهُ! ⁽⁷⁾

نهج البلاغة عن الإمام علیّ علیه السلام :سُبحانَ مَن لا یَخفی عَلَیهِ سَوادُ غَسَقٍ ⁽⁸⁾داجٍ ⁽⁹⁾، ولا لَیلٍ ساجٍ ⁽¹⁰⁾، فِی بِقاعِ الأَرَضینَ المُتَطَأطِئاتِ ، ولا فی یَفاعِ السُّفعِ ⁽¹¹⁾المُتَجاوِراتِ ، وما یَتَجَلجَلُ ⁽¹²⁾بِهِ الرَّعدُ فی اُفُقِ السَّماءِ ، وما تَلاشَت عَنهُ بُروقُ الغَمامِ . ⁽¹³⁾

.

نهج البلاغةـ به نقل از امام علی علیه السلام ، از خطبه ایشان در وصف زمین ـ: پاکا خدایی که زمینِ دست خوش آب های خروشان را محکم نگه داشت ، و آن را که کرانه هایش نمناک بود ، خشکانید . پس برای آفریدگان خود ، گهواره ای قرارش داد و برایشان فرشی هموار گسترانیدش ، بر روی دریایی سهمگین و آرام که روان نمی شود ، و ایستاده که حرکت نمی کند ؛ دریایی که بادهای توفنده به خروشش می آورند و ابرهای بارنده به جنبشش می اندازند .

شرح نهج البلاغةـ به نقل از امام علی علیه السلام ، در حکمت های منسوب به ایشان ـ: پاکا خدایی که او را به سود خویش می خوانیم و شتابان پاسخمان می دهد ، و او ما را به سودمان فرا می خواند و ما در اجابت او ، کندی می کنیم ! خوبی های او به سوی ما فرو می آیند و بدی های ما به درگاهش بالا می روند ، و او مالکی تواناست .

شرح نهج البلاغةـ به نقل از امام علی علیه السلام ـ: پاکا یگانه ای که جز او [خدایی ]نیست ! پاکا پاینده ای که او را پایانی نیست! پاکا دیرینی که او را آغازی نیست! پاکا بی نیاز از هر چیز ! و هیچ چیز ، از او بی نیاز نمی کند [و جای او را نمی گیرد] .

نهج البلاغةـ به نقل از امام علی علیه السلام ـ: پاکا خدایی که هیچ سیاهیِ شب تاری ، و هیچ شبِ سیه فام آرامی ، در هیچ نقطه پستی از زمین ، و در هیچ یک از رشته کوه های تیره گون ، و نه غرّش تندر در کرانه آسمان ، و نه جهش آذرخش ابرها ، بر او پوشیده نیست .

.

مصباح المتهجّد عن الإمام الصادق علیه السلامـ فی ذِکرِ تَسبیحِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام بَعدَ صَلاتِهِ ـ: سُبحانَ مَن لا تَبیدُ مَعالِمُهُ ، سُبحانَ مَن لا تَنقُصُ خَزائِنُهُ ، سُبحانَ مَن لَا اضمِحلالَ لِفَخرِهِ ، سُبحانَ مَن لا یَنفَدُ ما عِندَهُ ، سُبحانَ مَن لَا انقِطاعَ لِمُدَّتِهِ ، سُبحانَ مَن لا یُشارِکُ أحَدا فی أمرِهِ ، سُبحانَ مَن لا إلهَ غَیرُهُ . ⁽¹⁾

کامل الزیارات عن أبی سعید المدائنی :دَخَلتُ عَلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام فَقُلتُ : . . . جُعِلتُ فِداکَ ، عَلِّمنی تَسبیحَ عَلِیٍّ وفاطِمَةَ علیهماالسلام . قالَ : نَعَم یا أبا سَعیدٍ ، تَسبیحُ عَلِیٍّ علیه السلام : سُبحانَ الَّذی لا تَنفَدُ خَزائِنُهُ ، سُبحانَ الَّذی لا تَبیدُ مَعالِمُهُ ، سُبحانَ الَّذی لا یَفنی ما عِندَهُ ، سُبحانَ الَّذی لا یُشرِکُ أحَدا فی حُکمِهِ ، سُبحانَ الَّذی لَا اضمِحلالَ لِفَخرِهِ ، سُبحانَ الَّذی لَا انقِطاعَ لِمُدَّتِهِ ، سُبحانَ الَّذی لا إلهَ غَیرُهُ . ⁽²⁾

فلاح السائل عن الإمام علیّ علیه السلامـ مِن دُعائِهِ بَعدَ صَلاةِ العَصرِ ـ: سُبحانَ اللّهِ وَالحَمدُ للّهِِ ولا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ ، سُبحانَ اللّهِ بِالغُدُوِّ وَالآصالِ ، سُبحانَ اللّهِ بِالعَشِیِّ وَالإِبکارِ «فَسُبْحَـنَ اللَّهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ * وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ» ⁽³⁾سُبحانَ رَبِّکَ رَبِّ العِزَّةِ عَمّا یَصِفُونَ ، وسَلامٌ عَلَی المُرسَلینَ ، وَالحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ . سُبحانَ ذِی المُلکِ وَالمَلَکوتِ ، سُبحانَ ذِی العِزَّةِ وَالجَبَروتِ ، سُبحانَ الحَیِّ الَّذی لا یَموتُ ، سُبحانَ اللّهِ القائِمِ الدّائِمِ ، سُبحانَ الحَیِّ القَیّومِ ، سُبحانَ العَلِیِّ الأَعلی ، سُبحانَهُ وتَعالی ، سُبّوحٌ قُدّوسٌ رَبُّ المَلائِکَةِ وَالرُّوحِ . ⁽⁴⁾

.

مصباح المتهجّدـ به نقل از امام صادق علیه السلام ، در بیان تسبیح امیر مؤمنان علیه السلام بعد از نمازش ـ: پاکا خدایی که نشانه هایش نابود نمی شوند ! پاکا خدایی که گنجینه هایش کاستی نمی گیرند ! پاکا خدایی که سربلندی اش از میان نمی رود ! پاکا خدایی که آنچه نزد اوست ، پایان نمی پذیرد ! پاکا خدایی که عمرش به سر نمی آید ! پاکا خدایی که هیچ کس را در کار خود ، انباز نمی سازد ! پاکا خدایی که جز او معبودی نیست !

کامل الزیاراتـ به نقل از ابو سعید مدائنی ـ: بر امام صادق علیه السلام در آمدم و گفتم : ... قربانت گردم ! تسبیح علی و فاطمه علیهماالسلام را به من بیاموز . فرمود : «باشد ، ای ابو سعید ! تسبیح علی علیه السلام ، این است : پاکا خدایی که گنجینه هایش پایان نمی گیرند ! پاکا خدایی که نشانه هایش از میان نمی روند ! پاکا خدایی که آنچه نزد اوست ، نابود نمی شود ! پاکا خدایی که هیچ کس را در فرمان روایی خود ، انباز نمی گرداند ! پاکا خدایی که سربلندی اش از بین نمی رود ! پاکا خدایی که عمرش به سر نمی آید ! پاکا خدایی که جز او معبودی نیست!» .

فلاح السائلـ به نقل از امام علی علیه السلام ، از دعای ایشان پس از نماز عصر ـ: پاکا خدا و سپاس ، خدای را و معبودی جز خدا نیست و خدا بزرگ است ، و هیچ توش و توانی نیست ، جز به یاری خدای بلندمرتبه و بزرگ ! پاکا خداوند در هر بام و شام ! پاکا خداوند در هر شامگاه و پگاه! «پس پاکا خدا ، آن گاه که شام می کنید و آن گاه که بام می کنید ! ستایش ، او راست در آسمان ها و زمین ، و در شامگاه و آن گاه که به نیم روز در می آیید» . پاکا پروردگار تو ، پروردگار عزّت ، از آنچه در وصف او می گویند ! و درود بر فرستادگان [الهی] ، و سپاس ، خدای را که پروردگار جهانیان است . پاکا خداوندگار مُلک و ملکوت ! پاکا خداوندگار عزّت و قدرت ! پاکا زنده ای که هرگز نمی میرد ! پاکا خداوند پابرجا و پایدار ! پاکا زنده پاینده ! پاکا والای برین ! پاکا و برینا او ! پاکا و مقدّسا پروردگار فرشتگان و روح !

.

البلد الأمین عن الإمام علیّ علیه السلام :سُبحانَ اللّهِ الَّذی خَلَقَ الدُّنیا لِلفَناءِ وَالبُیودِ ، وَالآخِرَةَ لِلبَقاءِ وَالخُلودِ ، وسُبحانَ اللّهِ الَّذی لا یَنقُصُهُ ما أعطی فَأَسنی وإن جازَ المَدی فِی المُنی وبَلَغَ الغایَةَ القُصوی ، ولا یَجورُ فی حُکمِهِ إذا قَضی ، وسُبحانَ اللّهِ الَّذی لا یَرُدُّ ما قَضی ، ولا یَصرِفُ ما أمضی ، ولا یَمنَعُ ما أعطی ، ولا یَهفو ولا یَنسی ولا یَعجَلُ ، بل یُمهِلُ ویَعفو ویَغفِرُ ویَرحَمُ ویَصبِرُ ، ولا یُسأَلُ عَمّا یَفعَلُ وهُم یُسأَلونَ . ⁽¹⁾

جمال الاُسبوع عن عبد اللّه بن عطاء عن الإمام الباقر عن آبائه علیهم السلامعن الإمام علیّ علیه السلام : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، بِاسمِ اللّهِ وبِاللّهِ ، وسُبحانَ اللّهِ ، وَالحَمدُ للّهِِ ، ولا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ ، سُبحانَ اللّهِ آناءَ اللَّیلِ وأطرافَ النَّهارِ ، سُبحانَ اللّهِ بِالغُدُوِّ وَالآصالِ ، سُبحانَ اللّهِ بِالعَشِیِّ وَالإِبکارِ ، سُبحانَ اللّهِ حینَ تُمسونَ وحینَ تُصبِحونَ ، ولَهُ الحَمدُ فِی السَّماواتِ وَالأَرضِ وعَشِیّا وحینَ تُظهِرونَ ، یُخرِجُ الحَیَّ مِنَ المَیِّتِ ویُخرِجُ المَیِّتَ مِنَ الحَیِّ ، ویُحیِی الأَرضَ بَعدَ مَوتِها وکَذلِکَ تَخرُجونَ ، سُبحانَ رَبِّکَ رَبِّ العِزَّةِ عَمّا یَصِفونَ ، وسَلامٌ عَلَی المُرسَلینَ ، وَالحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ . سُبحانَ رَبِّکَ رَبِّ العَرشِ العَظیمِ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ ، سُبحانَ الَّذی لَهُ العِزَّةُ وَالکَرَمُ ، سُبحانَ الَّذی لا یَنبَغِی التَّسبیحُ إلّا لَهُ ، سُبحانَ مَن أحصی کُلَّ یَومٍ عِلمُهُ ، سُبحانَ ذِی الطَّولِ وَالفَضلِ ، سُبحانَ ذِی المَنِّ وَالنِّعَمِ ، سُبحانَ ذِی القُدرَةِ وَالکَرَمِ ، سُبحانَ ذِی المُلکِ وَالمَلَکوتِ ، سُبحانَ ذِی الکِبرِیاءِ وَالعَظَمَةِ وَالجَبَروتِ ، سُبحانَ المَلِکِ الحَیِّ الَّذی لا یَموتُ ، سُبحانَ المَلِکِ الحَیِّ المُهَیمِنِ القُدّوسِ ، سُبحانَ القائِمِ الدّائِمِ ، سُبحانَ اللّهِ الحَیِّ القَیّومِ ، سُبحانَ رَبِّیَ العَظیمِ ، سُبحانَ رَبِّیَ الأَعلی ، سُبحانَهُ وتَعالی ، سُبّوحٌ وقُدّوسٌ رَبُّنا ورَبُّ المَلائِکَةِ وَالرُّوحِ . سُبحانَ الدّائِمِ غَیرِ الغافِلِ ، سُبحانَ العالِمِ بِغَیرِ تَعلیمٍ ، سُبحانَ خالِقِ ما یُری وما لا یُری ، سُبحانَ الَّذی یُدرِکُ الأَبصارَ ولا تُدرِکُهُ الأَبصارُ وهُوَ اللَّطیفُ الخَبیرُ . ⁽²⁾

.

البلد الأمینـ به نقل از امام علی علیه السلام ـ: پاکا خدایی که دنیا را از بهر نیستی و نابودی آفرید ، و آخرت را از برای ماندن و جاودانگی ! پاکا خدایی که هر چه دهد و بسیار هم می دهد ، اگرچه از اندازه آرزو فراتر دهد و دهش را به اوج رساند ، باز چیزی از او کم نمی شود ، و آن گاه که داوری کند ، در حکم خویش ستم روا نمی دارد ! پاکا خدایی که آنچه را حکم کند ، برنمی گرداند ، و آنچه را امضا کند ، لغو نمی گرداند ، و آنچه را بدهد ، جلو نمی گیرد ، و دچار لغزش و فراموشی و شتاب نمی شود ؛ بلکه مهلت می دهد و می بخشاید و می آمرزد و مهر می آوَرَد و شکیب می ورزد ، و از آنچه انجام می دهد ، بازخواست نمی شود ، در حالی که مردمان ، بازخواست می شوند !

جمال الاُسبوعـ به نقل از عبد اللّه بن عطا ، از امام باقر ، از پدرانش علیهم السلام ، از امام علی علیه السلام ـ: به نام خداوند مهرگستر مهربان . به نام خدا و به یاری خدا . پاکا خدا و سپاس ، خدای را و معبودی جز خدا نیست و خدا بزرگ است و هیچ توش و توانی نیست ، مگر به یاری خداوند والا و بزرگ . پاکا خدا در طول شب و روز ! پاکا خدا در بامدادان و عصرگاهان ! پاکا خدا در شبانگاه و صبحگاه ! پاکا خدا ، آن گاه که شام می کنید و آن گه که صبح می کنید ! و ستایش ، او راست در آسمان ها و زمین ، و در شبانگاه و آن گاه که به نیم روز در می آیید . زنده را از مرده بیرون می آورد و مرده را از زنده بر می کشد ، و زمین را پس از مردنش زنده می گرداند و شما نیز این گونه بیرون می آیید . پاکا پروردگارت ، پروردگار عزّت ، از آنچه در وصفش می گویند ! و درود بر فرستادگان [الهی] ، و سپاس ، خدای را که پروردگار جهانیان است . پاکا پروردگارِ تو ، پروردگارِ عرش (اورنگ) بزرگ ! هیچ نیرو و توانی نیست ، جزبه یاری خداوند والا و بزرگ . پاکا خدایی که عزّت و بزرگواری ، از آنِ اوست ! پاکا خدایی که تسبیح ، جز او را نسزد ! پاکا خدایی که علم او ، آمار هر روزی را دارد ! پاکا خداوند مُلک و ملکوت ! پاکا خداوند بزرگی و عظمت و قدرت ! پاکا پادشاه زنده ای که هرگز نمی میرد ! پاکا پادشاه زنده نگه دارنده مقدّس ! پاکا ایستاده همیشگی ! پاکا زنده پاینده ! پاکا پروردگار بزرگ من ! پاکا پروردگار برین من ! پاکا و برینا او ! پاک و مقدّس است پروردگار ما و پروردگار فرشتگان و روح . پاکا خداوندی که همیشگی است و هیچ گاه ، غافل نیست ! پاکا خداوندی که داناست ، بی آن که تعلیم گرفته باشد ! پاکا آفریننده دیدنی ها و نادیدنی ها ! پاکا خدایی که دیدگان را در می یابد و دیدگان ، او را در نمی یابند ! و البتّه او ریزبین و آگاه است .

.

۷ / ۳التَّسبیحاتُ المَأثورَةُ عَن فاطِمَةَ بِنتِ رَسولِ اللّهِفلاح السائل عن فاطمة علیهاالسلامـ مِن دُعائِها بَعدَ صَلاةِ العَصرِ ـ: سُبحانَ مَن یَعلَمُ جَوارِحَ القُلوبِ ، سُبحانَ مَن یُحصی عَدَدَ الذُّنوبِ ، سُبحانَ مَن لا تَخفی عَلَیهِ خافِیَةٌ فِی الأَرضِ ولا فِی السَّماءِ . ⁽¹⁾

فلاح السائل عن فاطمة علیهاالسلامـ مِن دُعائِها بَعدَ صَلاةِ العِشاءِ ـ: سُبحانَ مَن تَواضَعَ کُلُّ شَیءٍ لِعَظَمَتِهِ ، سُبحانَ مَن ذَلَّ کُلُّ شَیءٍ لِعِزَّتِهِ ، سُبحانَ مَن خَضَعَ کُلُّ شَیءٍ لِأَمرِهِ ومُلکِهِ ، سُبحانَ مَنِ انقادَت لَهُ الاُمورُ بِأَزِمَّتِها ⁽²⁾. ⁽³⁾

.

۷ / ۳ تسبیحاتِ رسیده از فاطمه دخت پیامبر خدا

۷ / ۳تسبیحاتِ رسیده از فاطمه ، دختر پیامبر خدافلاح السائلـ به نقل از فاطمه علیهاالسلام ، از دعای ایشان پس از نماز عصر ـ:پاکا خدایی که دستاوردهای دل ها را می داند ! پاکا خدایی که تعداد گناهان را شماره می کند ! پاکا خدایی که هیچ پنهانی در زمین و در آسمان بر او پوشیده نیست !

فلاح السائلـ به نقل از فاطمه علیهاالسلام ، از دعای ایشان بعد از نماز عشا ـ: پاکا خدایی که هر موجودی در برابر عظمت او ، پست است ! پاکا خدایی که هر موجودی در برابر عزّت او ، خوار است ! پاکا خدایی که هر موجودی در برابر فرمان او و پادشاهی اش ، فرمان بردار است ! پاکا خدایی که زمام همه کارها در دست اوست !

.

کامل الزیارات عن أبی سعید المدائنی :دَخَلتُ عَلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام فَقُلتُ : . . . جُعِلتُ فِداکَ ، عَلِّمنی تَسبیحَ عَلِیٍّ وفاطِمَةَ علیهماالسلام . قالَ : نَعَم یا أبا سَعیدٍ . . . تَسبیحُ فاطِمَةَ علیهاالسلام : سُبحانَ ذِی الجَلالِ الباذِخِ ⁽¹⁾العَظیمِ ، سُبحانَ ذِی العِزِّ الشّامِخِ المُنیفِ ⁽²⁾، سُبحانَ ذِی المُلکِ الفاخِرِ القَدیمِ ، سُبحانَ ذِی البَهجَةِ وَالجَمالِ ، سُبحانَ مَن تَرَدّی بِالنّورِ وَالوَقارِ ، سُبحانَ مَن یَری أثَرَ النَّملِ فِی الصَّفا ⁽³⁾، ووَقعَ الطَّیرِ فِی الهَواءِ . ⁽⁴⁾

راجع : ص ۸۶ (تسبیحات فاطمة علیهاالسلام) .

۷ / ۴التَّسبیحاتُ المَأثورَةُ عَنِ الإِمامِ الحُسَینِالإقبال عن الإمام الحسین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ یَومَ عَرَفَةَ ـ: سُبحانَکَ سُبحانَکَ مِن مُبدِئٍ مُعیدٍ حَمیدٍ مَجیدٍ ، وتَقَدَّسَت أسماؤُکَ وعَظُمَت آلاؤُکَ ، فَأَیُّ أنعُمِکَ یا إلهی اُحصی عَدَدا أو ذِکرا . . . سُبحانَهُ سُبحانَهُ سُبحانَهُ لَو کانَ فیهِما آلِهَةٌ إلَا اللّهُ لَفَسَدَتا وتَفَطَّرَتا ، فَسُبحانَ اللّهِ الواحِدِ الحَقِّ الأَحَدِ الصَّمَدِ الَّذی لَم یَلِد ولَم یولَد ولَم یَکُن لَهُ کُفُوا أحَدٌ . . . . تُسَبِّحُ لَکَ السَّماواتُ وَالأَرضُ ومَن فیهِنَّ وإن مِن شَیءٍ إلّا یُسَبِّحُ بِحَمدِکَ . ⁽⁵⁾

.

۷ / ۴ تسبیحاتِ رسیده از امام حسین علیه السلام

کامل الزیاراتـ به نقل از ابو سعید مدائنی ـ: خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم و گفتم : ... قربانت گردم ! تسبیح علی و فاطمه علیهماالسلام را به من بیاموز . فرمود : «باشد ، ای ابو سعید! ... . تسبیح فاطمه علیهاالسلام این است : پاکا خداوندگارِ شُکوه و بلندمرتبه و باعظمت ! پاکا خداوندگار عزّت و والامقام و بارفعت ! پاکا پادشاه سرفراز دیرین ! پاکا خداوندگار بهجت و زیبایی ! پاکا آن که ردای روشنایی و وقار در پوشیده است ! پاکا آن که ردّ پای موران بر تخته سنگ و جایگاه فرود آمدن پرندگان هوا را می بیند!» .

ر . ک : ص ۸۷ (تسبیحات فاطمه علیهاالسلام) .

۷ / ۴تسبیحاتِ رسیده از امام حسینالإقبالـ به نقل از امام حسین علیه السلام ، از دعای ایشان در روز عرفه ـ: پاکا تو ، پاکا تو که آغازگر [خلق] و باز گرداننده ای ، ستوده و بزرگواری ، و نام هایت مقدّس و نعمت هایت بزرگ است! پس ، کدامین نعمت تو را ـ ای معبود من ـ بر شمارم ، یا نام برم ... ؟ پاکا او ، پاکا او ، پاکا او که اگر در آسمان ها و زمین ، جز خدای یگانه ، خدایانی دیگر بودند ، بی گمان ، آسمان ها و زمین ، تباه می شدند و از هم می پاشیدند ! پس ، پاکا خدای یگانه راستینِ یکتای بی نیازی که نه زاده ای دارد و نه زاده کسی است و هیچ کس همتا و همسرش نیست ... ! آسمان ها و زمین و هر آن کس که در آنهاست ، تو را به پاکی می ستایند ، و هیچ موجودی نیست ، مگر آن که تو را تسبیح و سپاس می گوید .

.

۷ / ۵التَّسبیحاتُ المَأثورَةُ عَنِ الإِمامِ زَینِ العابِدینَتحف العقول عن الإمام زین العابدین علیه السلام :سُبحانَ مَن جَعَلَ الاِعتِرافَ بِالنِّعمَةِ لَهُ حَمدا ، سُبحانَ مَن جَعَلَ الاِعتِرافَ بِالعَجزِ عَنِ الشُّکرِ شُکرا . ⁽¹⁾

الصحیفة السجّادیّة عن الإمام زین العابدین علیه السلام :سُبحانَکَ!أخشی خَلقِکَ لَکَ أعلَمُهُم بِکَ، وأخضَعُهُم لَکَ أعمَلُهُم بِطاعَتِکَ ، وأهوَنُهُم عَلَیکَ مَن أنتَ تَرزُقُهُ وهُوَ یَعبُدُ غَیرَکَ . سُبحانَکَ! لا یَنقُصُ سُلطانَکَ مَن أشرَکَ بِکَ وکَذَّبَ رُسُلَکَ ، ولَیسَ یَستَطیعُ مَن کَرِهَ قَضاءَکَ أن یَرُدَّ أمرَکَ ، ولا یَمتَنِعُ مِنکَ مَن کَذَّبَ بِقُدرَتِکَ ، ولا یَفوتُکَ مَن عَبَدَ غَیرَکَ ، ولا یُعَمَّرُ فِی الدُّنیا مَن کَرِهَ لِقاءَکَ . سُبحانَکَ! ما أعظَمَ شَأنَکَ ، وأقهَرَ سُلطانَکَ ، وأشَدَّ قُوَّتَکَ ، وأنفَذَ أمرَکَ . سُبحانَکَ! قَضَیتَ عَلی جَمیعِ خَلقِکَ المَوتَ ؛ مَن وَحَّدَکَ ومَن کَفَرَ بِکَ ، وکُلٌّ ذائِقُ المَوتِ ، وکُلٌّ صائِرٌ إلَیکَ . ⁽²⁾

الصحیفة السجّادیّة عن الإمام زین العابدین علیه السلام :سُبحانَکَ! ما أجَلَّ شَأنَکَ ، وأسنی فِی الأَماکِنِ مَکانَکَ ، وأصدَعَ بِالحَقِّ فُرقانَکَ . ⁽³⁾سُبحانَکَ مِن لَطیفٍ ما ألطَفَکَ ، ورَؤوفٍ ما أرأَفَکَ ، وحَکیمٍ ما أعرَفَکَ . سُبحانَکَ مِن مَلیکٍ ما أمنَعَکَ ، وجَوادٍ ما أوسَعَکَ ، ورَفیعٍ ما أرفَعَکَ ، ذُو البَهاءِ وَالمَجدِ ، وَالکبرِیاءِ وَالحَمدِ . سُبحانَکَ! بَسَطتَ بِالخَیراتِ یَدَکَ ، وعُرِفَتِ الهِدایَةُ مِن عِندِکَ ، فَمَنِ التَمَسَکَ لِدینٍ أو دُنیا وَجَدَکَ . سُبحانَکَ! خَضَعَ لَکَ مَن جَری فی عِلمِکَ ، وخَشَعَ لِعَظَمَتِکَ ما دونَ عَرشِکَ ، وَانقادَ لِلتَّسلیمِ لَکَ کُلُّ خَلقِکَ . سُبحانَکَ! لا تُحَسُّ ولا تُجَسُّ ولا تُمَسُّ ، ولا تُکادُ ولا تُماطُ ⁽⁴⁾، ولا تُنازَعُ ولا تُجاری ولا تُماری ⁽⁵⁾، ولا تُخادَعُ ولا تُماکَرُ . سُبحانَکَ! سَبیلُکَ جَدَدٌ ⁽⁶⁾، وأمرُکَ رَشَدٌ ، وأنتَ حَیٌّ صَمَدٌ . سُبحانَکَ! قَولُکَ حُکمٌ ، وقَضاؤُکَ حَتمٌ ، وإرادَتُکَ عَزمٌ . سُبحانَکَ! لا رادَّ لِمَشِیَّتِکَ ، ولا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِکَ . سُبحانَکَ! باهِرَ الآیاتِ ، فاطِرَ السَّماواتِ ، بارِئَ النَّسَماتِ . ⁽⁷⁾

.

۷ / ۵ تسبیحاتِ رسیده از امام زین العابدین علیه السلام

۷ / ۵تسبیحاتِ رسیده از امام زین العابدینتحف العقولـ به نقل از امام زین العابدین علیه السلام ـ: پاکا خدایی که اعتراف به نعمتش را ، سپاس گزاری از خویش قرار داد ! پاکا خدایی که اعتراف به ناتوانی از سپاس گزاری[اش] را ، سپاس قرار داد !

الصحیفة السجّادیّةـ به نقل از امام زین العابدین علیه السلام ـ: پاکا تو که از آفریدگانت ، آن که تو را بیشتر شناسد ، از تو بیشتر می ترسد ، و آن که تو را بیشتر فرمان برد ، خضوعش در برابر تو بیشتر است ، و آن کسی نزد تو خوارتر است که تو روزی اش دهی و او غیر تو را بندگی کند ! پاکا تو ، که آن که برای تو انباز آورَد و فرستادگانت را تکذیب کند ، از سلطنت تو هیچ نتواند کاست ، و آن که قضای تو را خوش ندارد ، نتواند فرمانت را رد کند ، و آن که منکر قدرت تو شود ، خویشتن را از تو در امان نتواند داشت ، و آن که غیر تو را بندگی کند ، از چنگ تو نتواند گریخت ، و آن که دیدار تو را ناخوش دارد ، نتواند تا ابد در دنیا زندگی کند ! پاکا تو! وه که چه بزرگ است مقام تو ، و چه کوبنده است قدرت تو ، و چه بسیار است نیروی تو ، و چه روان است فرمان تو! پاکا تو که مرگ را بر همه آفریدگانت رقم زدی : چه آن که به یگانگی تو بار آورده باشد یا به تو کفر ورزد ! همگان طعم مرگ را می چشند ، و همگان ره سپار کوی تو اند .

الصحیفة السجّادیّةـ به نقل از امام زین العابدین علیه السلام ـ: پاکا تو! وه که چه بزرگ است مقام تو ، و چه بلند است جایگاه تو در میان جای ها ، و چه آشکار کننده حق است قرآن تو! پاکا تو ، ای لطیف ! وه که چه لطیفی تو! پاکا تو ، ای رئوف ! وه که چه رئوفی تو! پاکا تو ، ای حکیم ! وه که چه دانایی تو! پاکا تو ، ای پادشاه ! وه که چه دست نایافتنی هستی تو! پاکا تو ، ای بخشنده ! وه که چه گشاده دستی تو! پاکا تو ، ای بلندمرتبه ! وه که چه بلندمرتبه ای تو! خداوندگار شُکوه و بزرگی و کبریایی تو ، و سزامند سپاسی تو. پاکا تو که دستت به نیکی ها گشاده است و راه راست، از نزد تو شناخته شده است ! پس هر آن کس که دین یا دنیا را از تو بخواهد ، می یابد . پاکا تو که هر آن که در قلمرو دانشِ تو جای دارد ، فرمان بردار توست ، و هر آنچه فروتر از اورنگ توست ، در برابر عظمت تو خاشع است ، و همه آفریدگانت در برابر تو سر تسلیم فرو دارند ! پاکا تو که نه در حواسّ درونی و نه بیرونی نمی گُنجی و نه به لمس در می آیی ! با تو حیله نتوانند کرد و مورد ستم قرار نمی گیری . یارای ستیز با تو نیست و مغلوب ناشدنی هستی و جدال ، در تو راه ندارد . نه فریب داده می شوی و نه کسی را یارای مکر با توست . پاکا تو که راهت روشن است ، و فرمانت خردمندانه و هدایتگر ، و تو زنده ای و بی نیاز ! پاکا تو که سُخنت حکم است ، و قضایت حتمی ، و خواستنت تصمیم استوار . پاکا تو که هیچ کس نمی تواند جلو خواست تو را بگیرد ، و کلماتت را دگرگون سازد ! پاکا تو ، ای نشانه هایت روشن ، ای آفریننده آسمان ها ، ای پدیدآورنده جانداران !

.

۷ / ۶التَّسبیحاتُ المَأثورَةُ عَنِ الإِمامِ الباقِرِ علیه السلامالکافی عن أبی حمزة الثمالی عن الإمام الباقر علیه السلام :سُبحانَ اللّهِ کُلَّما سَبَّحَ اللّهَ شَیءٌ ، وکَما یُحِبُّ اللّهُ أن یُسَبَّحَ . ⁽¹⁾

فلاح السائل عن الإمام الباقر علیه السلامـ مِمّا عَلَّمَهُ لِلإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام أن یَقولَ عَقیبَ الفَرائِضِ ـ: سُبحانَ ذِی المُلکِ وَالمَلَکوتِ ، سُبحانَ ذِی العِزَّةِ وَالجَبَروتِ ، سُبحانَ ذِی الکِبرِیاءِ وَالعَظَمَةِ ، سُبحانَ الحَیِّ الَّذی لا یَموتُ ، سُبحانَ رَبِّیَ الأَعلی ، سُبحانَ رَبِّیَ العَظیمِ ، سُبحانَ اللّهِ وبِحَمدِهِ . ⁽²⁾

.

۷ / ۶ تسبیحاتِ رسیده از امام باقر علیه السلام

۷ / ۶تسبیحاتِ رسیده از امام باقرالکافیـ به نقل از ابو حمزه ثُمالی ، از امام باقر علیه السلام ـ: پاکا خدا ، هر اندازه که چیزی او را به پاکی می ستاید ، و آن سان که خدا خود ، دوست دارد به پاکی ستوده شود !

فلاح السائلـ به نقل از امام باقر علیه السلام ، در دعایی که به امام صادق علیه السلام آموخت تا در تعقیبات نمازهای واجب بگوید ـ: پاکا خداوندگار مُلک و ملکوت ! پاکا خداوندگار عزّت و قدرت ! پاکا خداوندگار کبریا و عظمت ! پاکا زنده ای که هرگز نمی میرد ! پاکا پروردگار برین من ! پاکا پروردگار بزرگ من ! پاکا خدا و سپاس ، او را !

.

تفسیر العیّاشی عن داوود :کُنّا عِندَهُ ] أیِ الإِمامِ الباقِرِ أوِ الإِمامِ الصّادِقِ علیهماالسلام[ فَارتَعَدَتِ السَّماءُ فَقالَ هُوَ : سُبحانَ مَن یُسَبِّحُ لَهُ الرَّعدُ بِحَمدِهِ ، وَالمَلائِکَةُ مِن خیفَتِهِ . ⁽¹⁾

۷ / ۷التَّسبیحاتُ المَأثورَةُ عَنِ الإِمامِ الصّادِقِالدعوات عن الإمام الصادق علیه السلام :سُبحانَ مَن لا یَستَأنِسُ بِشَیءٍ أبقاهُ ، ولا یَستَوحِشُ مِن شَیءٍ أفناهُ . ⁽²⁾

فلاح السائل عن معاویة بن وهب عن الإمام الصادق علیه السلامـ فیما یُقالُ بَینَ الأَذانِ وَالإِقامَةِ ـ: سُبحانَ مَن لا تَبیدُ مَعالِمُهُ ، سُبحانَ مَن لا یَنسی مَن ذَکَرَهُ ، سُبحانَ مَن لا یُخَیِّبُ سائِلَهُ ، سُبحانَ مَن لَیسَ لَهُ حاجِبُ یُغشی ، ولا بَوّابٌ ⁽³⁾یُرشی ، ولا تَرجُمانٌ ⁽⁴⁾یُناجی ، سُبحانَ مَنِ اختارَ لِنَفسِهِ أحسَنَ الأَسماءِ ، سُبحانَ مَن فَلَقَ ⁽⁵⁾البَحرَ لِموسی ، سُبحانَ مَن لا یَزدادُ عَلی کَثرَةِ العَطاءِ إلّا کَرَما وجودا ، سُبحانَ مَن هُوَ هکَذا ولا هکَذا غَیرُهُ . ⁽⁶⁾

.

۷ / ۷ تسبیحاتِ رسیده از امام صادق علیه السلام

تفسیر العیّاشیـ به نقل از داوود ـ: نزد ایشان (امام باقر یا امام صادق علیهماالسلام) بودیم که آسمان غرّید . فرمود : «پاکا آن که رعد و فرشتگان ، از بیمش ، او را تسبیح و سپاس می گویند!» .

۷ / ۷تسبیحاتِ رسیده از امام صادقالدعواتـ به نقل از امام صادق علیه السلام ـ: پاکا خدایی که با چیزی که نگه داشته ، انس نمی گیرد ، و از چیزی که نابودش ساخته ، نمی هراسد!

فلاح السائلـ به نقل از معاویة بن وهب ، از امام صادق علیه السلام ، در نیایش میان اذان و اقامه ـ: پاکا آن که نشانه هایش از بین نمی روند ! پاکا آن که از یاد نمی برد هر آن که را یادش کند ! پاکا آن که گدای درگاهش را نومید نمی گرداند ! پاکا آن که او را پرده داری نیست تا [حاجتمندان درگاهش ، نخست] بر او در آیند ، و او را دربانی نیست که رشوه اش دهند ، و او را ترجمانی نیست که با او راز گویند [و از طریق او با خداوند ، سخن بگویند] ! پاکا آن که نیکوترین نام ها را برای خویش برگزید ! پاکا آن که دریا را برای موسی شکافت ! پاکا آن که هر چه بیشتر دَهِش کند ، بر بزرگواری و بخشندگی اش افزون تر می شود ! پاکا آن که چنین است و جز او کسی چنین نیست!

.

الکافی عن أبی سعید المدائنیّ :قالَ لی أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : ألا اُعَلِّمُکَ شَیئا تَقولُهُ فی صَلاةِ جَعفَرٍ؟ فَقُلتُ : بَلی ، فَقالَ : إذا کُنتَ فی آخِرِ سَجدَةٍ مِنَ الأَربَعِ رَکَعاتٍ ، فَقُل إذا فَرَغتَ مِن تَسبیحِکَ : سُبحانَ مَن لَبِسَ العِزَّ وَالوَقارَ ، سُبحانَ مَن تَعَطَّفَ بِالمَجدِ وتَکَرَّمَ بِهِ ، سُبحانَ مَن لا یَنبَغِی التَّسبیحُ إلّا لَهُ ، سُبحانَ مَن أحصی کُلَّ شَیءٍ عِلمُهُ ، سُبحانَ ذِی المَنِّ وَالنِّعَمِ ، سُبحانَ ذِی القُدرَةِ وَالکَرَمِ ، اللّهُمَّ إنّی أسأَ لُکَ بِمَعاقِدِ العِزِّ مِن عَرشِکَ ، ومُنتَهَی الرَّحمَةِ مِن کِتابِکَ ، وَاسمِکَ الأَعظَمِ وکَلِماتِکَ التّامَّةِ الّتی تَمَّت صِدقا وعَدلاً ، صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وأهلِ بَیتِهِ وَافعَل بی کَذا وکَذا . ⁽¹⁾

جمال الاُسبوع عن أبان عن الإمام الصادق علیه السلام :یَقولُ ] أیِ المُصَلِّی] فی آخِرِ رَکعَةٍ مِن صَلاةِ جَعفَرِ بنِ أبی طالِبٍ : سُبحانَ اللّهِ الواحِدِ الأَحَدِ ، سُبحانَ اللّهِ الأَحَدِ الصَّمَدِ ، سُبحانَ اللّهِ الَّذی لَم یَلِد ولَم یولَد ولَم یَکُن لَهُ کُفُوا أحَدٌ ، سُبحانَ اللّهِ الَّذی لَم یَتَّخِذ صاحِبَةً ولا وَلَدا ، سُبحانَ مَن لَبِسَ العِزَّ وَالوَقارَ ، سُبحانَ مَن تَعَظَّمَ بِالمَجدِ وتَکَرَّمَ بِهِ ، سُبحانَ مَن أحصی کُلَّ شَیءٍ عِلمُهُ ، سُبحانَ ذِی الفَضلِ وَالطَّولِ ، سُبحانَ ذِی المَنِّ وَالنِّعَمِ ، سُبحانَ ذِی القُدرَةِ والأَمرِ ، سُبحانَ ذِی المُلکِ وَالمَلَکوتِ ، سُبحانَ ذِی العِزَّةِ وَالجَبَروتِ ، سُبحانَ الحَیِّ الَّذی لا یَموتُ . سُبحانَ مَن سَبَّحَت لَهُ السَّماءُ بِأَکنافِها ، سُبحانَ مَن سَبَّحَت لَهُ الأَرَضونَ ومَن عَلَیها ، سُبحانَ مَن سَبَّحَت لَهُ الطَّیرُ فی أوکارِها ، سُبحانَ مَن سَبَّحَت لَهُ السِّباعُ فِی آجامِها ، سُبحانَ مَن سَبَّحَت لَهُ حیتانُ البَحرِ وهَوامُّهُ ، سُبحانَ مَن لا یَنبَغِی التَّسبیحُ إلّا لَهُ ، سُبحانَ مَن أحصی کُلَّ شیءٍ عِلمُهُ . یا ذَا النِّعمَةِ وَالطَّولِ ، یا ذَا المَنِّ وَالفَضلِ ، یا ذَا القُوَّةِ والکَرَمِ ، أسأَ لُکَ بِمَعاقِدِ العِزِّ مِن عَرشِکَ ، ومُنتَهَی الرَّحمَةِ مِن کِتابِکَ ، وبِاسمِکَ الأَعظَمِ الأَعلی وکَلِماتِکَ التّامّاتِ کُلِّها ، أن تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وأن تَفعَلَ بی کَذا وکَذا . ⁽²⁾

.

الکافیـ به نقل از ابو سعید مدائنی ـ: امام صادق علیه السلام به من فرمود : «آیا تو را چیزی نیاموزم که آن را در نماز جعفر [طیّار] بگویی؟» . گفتم : چرا . فرمود : «هر گاه در سجده آخر رکعت چهارم قرار گرفتی ، چون تسبیحت را تمام کردی ، بگو : پاکا خدایی که جامه عزّت و وقار ، در پوشیده است ! پاکا خدایی که ردای شُکوه و بزرگی بر تن کرده و بِدان آراسته است ! پاکا خدایی که تسبیح ، جز او را نسزد ! پاکا خدایی که دانش او ، هر چیزی را شماره کرده است [و بر همه چیز ، احاطه علمی دارد] ! پاکا خداوندگار نواخت و نعمت ها ! پاکا خداوندگار توانایی و بزرگواری ! بار خدایا ! از تو درخواست می کنم . به حقّ عرشت که مظهر عزّت و قدرت توست ، و به حقّ کتابت که پایانه رحمت توست ، و به حقّ بزرگ ترین نامت و به حقّ کلمات تامّه ات که از سرِ راستی و داد و برابری کامل گشته اند ، بر محمّد و خاندان او درود فرست و فلان و بهمان حاجت مرا برآورده ساز » .

جمال الاُسبوعـ به نقل از ابان ، از امام صادق علیه السلام ـ: [نمازگزار] در آخرین رکعت نمازِ جعفر بن ابی طالب می گوید : «پاکا خدای یگانه یکتا ! پاکا خدای یکتای بی نیاز ! پاکا خدایی که نه زاده ای دارد و نه خود ، زاده کسی است ، و هیچ کس همتای او نیست ! پاکا خدایی که نه همسری دارد و نه فرزندی ! پاکا آن که جامه عزّت و وقار ، در پوشیده است ! پاکا آن که ردای شُکوه بر تن دارد و بِدان آراسته است ! پاکا آن که علمش هر چیزی را شماره [و احاطه ]کرده است ! پاکا خداوندگار فزون دهی و بخشندگی ! پاکا خداوندگار نواخت و نعمت ! پاکا خداوندگار توانایی و فرمان ! پاکا خداوندگار مُلک و ملکوت ! پاکا خداوندگار عزّت و قدرت ! پاکا آن که زنده است و هرگز نمی میرد ! پاکا آن که آسمان ، کران تا کران ، تسبیحش می گوید ! پاکا آن که زمین ها و زمینیان ، تسبیحش می گویند ! پاکا آن که پرندگان ، در آشیانه هایشان تسبیحش می گویند ! پاکا آن که درندگان ، در بیشه هایشان تسبیحش می گویند ! پاکا آن که ماهیان و کرم ها و خزندگان دریا تسبیحش می گویند ! پاکا آن که تسبیحگویی ، جز او را نسزد ! پاکا آن که دانش او ، هر چیزی را شماره [و احاطه] کرده است ! ای خداوندگار نعمت و دَهِش ! ای خداوندگار نواخت و بخشش ! ای خداوندگار توانایی و بزرگواری ! از تو درخواست می کنم به حقّ عرشت که مظهر عزّت و قدرت توست ، و به حقّ کتابت که پایانه رحمت توست ، و به حقّ بزرگ ترین نامت و به حقّ همگی کلمات تامّت ، که بر محمّد و خاندان محمّد درود فرستی و فلان و بهمان حاجت مرا برآوری» .

.

الدروع الواقیة عن الإمام الصادق علیه السلامـ فی دُعاءِ الیَومِ الثّانی عَشَرَ مِن کُلِّ شَهرٍ ـ: سُبحانَ الَّذی فِی السَّماواتِ عَرشُهُ ، سُبحانَ مَن فِی الأَرضِ بَطشُهُ ، سُبحانَ الَّذی فِی البَرِّ وَالبَحرِ سَبیلُهُ ، سُبحانَ الَّذی فِی السَّماءِ سَطَواتُهُ ، سُبحانَ الَّذی فِی الأَرضِ شَأنُهُ ، سُبحانَ الَّذی فِی القُبور قَضاؤُهُ ، سُبحانَ الَّذی فِی النّارِ نِقمَتُهُ وعَذابُهُ ، سُبحانَ الَّذی فِی الجَنَّةِ رَحمَتُهُ . سُبحانَ الَّذی لا یَفوتُهُ هارِبٌ ، سُبحانَ الَّذی لا مَلجَأَ مِنهُ إلّا إلَیهِ ، سُبحانَ الحَیِّ الَّذی لا یَموتُ «فَسُبْحَـنَ اللَّهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ * وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ * یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ کَذَ لِکَ تُخْرَجُونَ» ⁽¹⁾، «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَدًا وَ لَمْ یَکُن لَّهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ وَ لَمْ یَکُن لَّهُ وَلِیٌّ مِّنَ الذُّلِّ وَ کَبِّرْهُ تَکْبِیرَا» ⁽²⁾، سُبحانَهُ عَدَدَ کُلِّ شَیءٍ أضعافا مُضاعَفَةً سَرمَدا أبَدا کَما یَنبَغی لِعَظَمَتِهِ ومَنِّهِ ، سُبحانَکَ لا إلهَ إلّا أنتَ وبِحَمدِکَ . سُبحانَ اللّهِ الحَلیمِ الکَریمِ ، سُبحانَ اللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ ، سُبحانَ مَن هُوَ الحَقُّ ، سُبحانَ القابِضِ الباسِطِ ، سُبحانَ الضّارِّ النّافِعِ ، سُبحانَ العَظیمِ الأَعظَمِ ، سُبحانَ القاضی بِالحَقِّ ، سُبحانَ الرَّفیعِ الأَعلی ، سُبحانَ اللّهِ العَظیمِ ، الأَوَّلِ الآخِرِ ، الظّاهِرِ الباطِنِ ، الَّذی هُوَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ وبِکُلِّ شَیءٍ عَلیمٌ ، سُبحانَ الَّذی هُوَ هکَذا ولا هکَذا غَیرُهُ . سُبحانَ مَن هُوَ دائِمٌ لا یَسهو ، سُبحانَ مَن هُوَ شَدیدٌ لا یَضعُفُ ، سُبحانَ مَن هُوَ رَقیبٌ لا یَغفُلُ ، سُبحانَ مَن هُوَ حَیٌّ لا یَموتُ ، سُبحانَ الدّائِمِ القائِمِ ، سُبحانَ الحَیِّ القَیّومِ ، سُبحانَ الَّذی لا تَأخُذُه سِنَةٌ ولا نَومٌ ، سُبحانَکَ لا إلهَ إلّا أنتَ وَحدَکَ لا شَریکَ لَکَ ، سُبحانَ مَن تُسَبِّحُ لَهُ الجِبالُ الرَّواسی بِأَصواتِها تَقولُ : سُبحانَ رَبِّیَ العَظیمِ ، سُبحانَ مَن تُسَبِّحُ لَهُ الأَشجارُ بِأُصولِها تَقولُ : سُبحانَ المَلِکِ الحَقِّ ، سُبحانَ مَن تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ وَالأَرضُ یَقولونَ : سُبحانَ اللّهِ العَظیمِ الحَیِّ الحَلیمِ وبِحَمدِهِ . سُبحانَ مَنِ اعتَزَّ بِالعَظَمَةِ ، وَاحتَجَبَ بِالقُدرَةِ ، وَامتَنَّ بِالرَّحمَةِ ، وعَلا فِی الرِّفعَةِ ، ودَنا فِی الحَیاةِ ، ولَم تَخفَ عَلَیهِ خافِیاتُ السَّرائِرِ ، ولَم یُوارِ عَنهُ لَیلٌ داجٍ ، ولا بَحرٌ عَجّاجٌ ، ولا حُجُبٌ ولا أزواجٌ ، أحاطَ بِکُلِّ الکُلِّ عِلما ، ووَسِعَ المُذنِبینَ رَأفَةً وحِلما ، وأبدَعَ ما بَرَأَ إتقانا وصُنعا ، نَطَقَتِ الأَشیاءُ المُبهَمَةُ عَن قُدرَتِهِ ، وشَهِدَت مُبدِعَةً بِوَحدانِیَّتِهِ . ⁽³⁾

.

الدُّروع الواقیةـ به نقل از امام صادق علیه السلام ، در دعای روز دوازدهم هر ماه ـ: پاکا آن که در آسمان هاست تخت [جهانداریِ] او ! پاکا آن که در زمین است قدرت او ! پاکا آن که در خشکی و دریاست راه او ! پاکا آن که بر آسمان ، سیطره دارد ! پاکا آن که در زمین ، منزلت دارد ! پاکا آن که در گورهاست قضای او ! پاکا آن که آتش ، مظهر خشم و عذاب اوست ! پاکا آن که بهشت ، جایگاه رحمت اوست ! پاکا کسی که هیچ گریزنده ای از چنگ او نتواند گریخت ! پاکا کسی که از او جز به خود او ، پناه نتوان برد ! پاکا آن زنده ای که هرگز نمی میرد! «پس ، پاکا خدا ، آن گاه که به شب در می آیید و آن گاه که صبح را می آغازید ! و ستایش ، او راست در آسمان ها و زمین و عصرگاه و آن گاه که به نیم روز در می آیید . زنده را از مرده بیرون می آورد و مرده را از زنده بیرون می آورد و زمین را بعد از مردنش زنده می گرداند و شما نیز این سان بیرون آورده می شوید» . «ستایش ، خدایی را که نه فرزندی بر گرفته است و نه در جهانداری ، شریکی دارد و نه ناتوان بوده که حامی ای برگیرد . پس ، او را بسی بزرگ دار» . پاکا او ، چندین و چند برابرِ شمار هر چیزی ، پاک بودنی همیشگی و بی پایان ، آن سان که سزاوار بزرگی و بنده نوازی اوست ! پاکا تو که معبودی جز تو نیست و سپاس ، تو را ! پاکا خدای بردبار بزرگوار ! پاکا خدای والا و بزرگ ! پاکا آن که اوست حق ! پاکا آن که جمع کننده و پهن کننده است ! پاکا آن که زیان رسان و سودرسان است ! پاکا آن بزرگ و بزرگ تر ! پاکا آن داور به حق ! پاکا آن بلندمرتبه برتر ! پاکا خدای بزرگ ، آغاز و انجام ، پیدا و نهان ؛ او که بر هر چیزی تواناست و به هر چیزی داناست ! پاکا آن که تنها او چنین است و جز او کسی چنین نیست ! پاکا آن که همیشگی است و هرگز سهو نمی کند ! پاکا آن که نیرومند است و سستی نمی گیرد ! پاکا آن که مراقبی است که هرگز غفلت نمی کند ! پاکا آن که زنده ای است که هرگز نمی میرد ! پاکا پاینده پابرجا ! پاکا زنده جاویدان ! پاکا آن که خواب و چرت ، او را فرا نمی گیرد ! پاکا تو که معبودی جز تو نیست و یگانه ای و بی انبازی ! پاکا آن که کوه های استوار ، با صداهایشان ، به پاکی اش می ستایند و می گویند : «پاکا پروردگار بزرگ من!»! پاکا آن که درختان ، با ریشه هایشان ، به پاکی اش می ستایند و می گویند : «پاکا پادشاه راستین !»! پاکا آن که آسمان ها و زمین ، به پاکی اش می ستایند و می گویند : «پاکا خدای بزرگ و زنده و بردبار و سپاس ، او را!»! پاکا آن که به بزرگی ، می نازد ، و در حجاب توانایی ، نهان است ، و از سر مهر ، بنده نواز است ، و در اوج بلندی است ، و در زندگی ، نزدیک است ، و نهانی های درون ها بر او پوشیده نیست و نه شب تار ، چیزی را از او پنهان می دارد ، نه دریای خروشان و نه پرده ها و نه جفت ها ! به همه چیزِ همه داناست ، و رأفت و بردباری اش ، گنهکاران را فرا گرفته است ، و آفریده هایش را استوار و به سامان آفریده است . موجودات بی زبان ، از توانایی او سخن می گویند و دمادم به یگانگی اش گواهی می دهند .

.

بحار الأنوار عن الإمام الصادق علیه السلام :سُبحانَ اللّهِ بِما سَبَّحَهُ بِهِ خَلقُهُ . . . وسُبحانَ اللّهِ بِما سَبَّحَهُ بِهِ عَرشُهُ ومَن تَحتَهُ . . . وسُبحانَ اللّهِ بِما سَبَّحَهُ بِهِ مَلائِکَتُهُ . . . وسُبحانَ اللّهِ بِما سَبَّحَهُ بِهِ أهلُ الآخِرَةِ وَالدُّنیا وما فیها . . . وسُبحانَ اللّهِ وَاللّهُ أکبَرُ جُملَةً لا تُحصی بِعَدَدٍ ولا بِقُوَّةٍ ولا بِحِسابٍ . . . سُبحانَ اللّهِ عَدَدَ الحَصی وَالنَّوی وَالتُّرابِ وَالجِنِّ والإِنسِ . . . وسُبحانَ اللّهِ تَسبیحا لا یَکونُ بَعدَهُ فی عِلمِهِ تَسبیحٌ . . . سُبحانَ اللّهِ أبَدَ الأَبَدِ ، وبَعدَ الأَبَدِ ، وقَبلَ الأَبَدِ . ⁽¹⁾

الإقبال عن أبی بصیر عن الإمام الصادق علیه السلام :تُسَبِّحُ فی کُلِّ یَومٍ مِن شَهرِ رَمَضانَ ⁽²⁾: الأَوَّلُ : سُبحانَ اللّهِ بارِئِ النَّسَمِ ⁽³⁾، سُبحانَ اللّهِ المُصَوِّرِ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ الأَزواجِ کُلِّها ، سُبحانَ اللّهِ جاعِلِ الظُّلُماتِ وَالنّورِ ، سُبحانَ اللّهِ فالِقِ الحَبِّ وَالنَّوی ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ کُلِّ شَیءٍ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ ما یُری وما لا یُری ، سُبحانَ اللّهِ مِدادَ کَلِماتِهِ ، سُبحانَ اللّهِ رَبِّ العالَمینَ ، سُبحانَ اللّهِ السَّمیعِ الَّذی لَیسَ شَیءٌ أسمَعَ مِنهُ ، یَسمَعُ مِن فَوقِ عَرشِهِ ما تَحتَ سَبعِ أرَضینَ ، ویَسمَعُ ما فی ظُلُماتِ البَرِّ وَالبَحرِ ، ویَسمَعُ الأَنینَ وَالشَّکوی ، ویَسمَعُ السِّرَّ وأخفی ، ویَسمَعُ وَساوِسَ الصُّدورِ ، ولا یُصِمُّ سَمعَهُ صَوتٌ . الثّانی : سُبحانَ اللّهِ بارِئِ النَّسَمِ ، سُبحانَ اللّهِ المُصَوِّرِ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ الأَزواجِ کُلِّها ، سُبحانَ اللّهِ جاعِلِ الظُّلُماتِ وَالنّورِ ، سُبحانَ اللّهِ فالِقِ الحَبِّ وَالنَّوی ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ کُلِّ شَیءٍ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ ما یُری وما لا یُری ، سُبحانَ اللّهِ مِدادَ کَلِماتِهِ ، سُبحانَ اللّهِ رَبِّ العالَمینَ ، سُبحانَ اللّهِ البَصیرِ الَّذی لَیسَ شَیءٌ أبصَرَ مِنهُ ، یُبصِرُ مِن فَوقِ عَرشِهِ ما تَحتَ سَبعِ أرَضینَ ، ویُبصِرُ ما فی ظُلُماتِ البَرِّ وَالبَحرِ ، لا تُدرِکُهُ الأَبصارُ وهُوَ یُدرِکُ الأَبصارَ وهُوَ اللَّطیفُ الخَبیرُ، ولا تَغشی بَصَرَهُ الظُّلمَةُ،ولا یُستَتَرُ مِنهُ بِستِرٍ ، ولا یُواری مِنهُ جِدارٌ ، ولا یَغیبُ عَنهُ بَرٌّ ولا بَحرٌ ، ولا یَکُنُّ ⁽⁴⁾مِنهُ جَبَلٌ ما فی أصلِهِ ، ولا قَلبٌ ما فیهِ ، ولا جَنبٌ ما فی قَلبِهِ ، ولا یَستَتِرُ مِنهُ صَغیرٌ ولا کَبیرٌ ، ولا یَستَخفی مِنهُ صَغیرٌ لِصِغَرِهِ ، ولا یَخفی عَلَیهِ شَیءٌ فِی الأَرضِ ولا فِی السَّماءِ ، هُوَ الَّذی یُصَوِّرُکُم فِی الأَرحامِ کَیفَ یَشاءُ ، لا إلهَ إلّا هُوَ العَزیزُ الحَکیمُ . الثّالِثُ : سُبحانَ اللّهِ بارِئِ النَّسَمِ ، سُبحانَ اللّهِ المُصَوِّرِ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ الأَزواجِ کُلِّها ، سُبحانَ اللّهِ جاعِلِ الظُّلُماتِ وَالنّورِ ، سُبحانَ اللّهِ فالِقِ الحَبِّ وَالنَّوی ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ کُلِّ شَیءٍ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ ما یُری وما لا یُری ، سُبحانَ اللّهِ مِدادَ کَلِماتِهِ ، سُبحانَ اللّهِ رَبِّ العالَمینَ ، سُبحانَ اللّهِ الَّذی یُنشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ ، ویُسَبِّحُ الرَّعدُ بِحَمدِهِ وَالمَلائِکَةُ مِن خیفَتِهِ ، ویُرسِلُ الصَّواعِقَ فَیُصیبُ بِها مَن یَشاءُ ، ویُرسِلُ الرِّیاحَ بُشری بَینَ یَدَی رَحمَتِهِ ، ویُنَزِّلُ الماءَ مِنَ السَّماءِ بِکَلِماتِهِ ، ویُنبِتُ النَّباتَ بِقُدرَتِهِ ، ویَبسُطُ الرِّزقَ بِعِلمِهِ ، سُبحانَ اللّهِ الَّذی لا یَعزُبُ ⁽⁵⁾عَنهُ مِثقالُ ذَرَّةٍ فِی الأَرضِ ولا فِی السَّماءِ ولا أصغَرُ مِن ذلِکَ ولا أکبَرُ إلّا فِی کِتابٍ مُبینٍ . الرابع : سُبحانَ اللّهِ بارِئِ النَّسَمِ ، سُبحانَ اللّهِ المُصَوِّرِ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ الأزواجِ کُلِّها ، سُبحانَ اللّهِ جاعِلِ الظُّلُماتِ وَالنّورِ ، سُبحانَ اللّهِ فالِقِ الحَبِّ وَالنَّوی ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ کُلِّ شَیءٍ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ ما یُری وما لا یُری ، سُبحانَ اللّهِ مِدادَ کَلِماتِهِ ، سُبحانَ اللّهِ رَبِّ العالَمینَ ، سُبحانَ اللّهِ الَّذی یَعلَمُ ما تَحمِلُ کُلُّ اُنثی وما تَغیضُ الأَرحامُ وما تَزدادُ ، وکُلُّ شَیءٍ عِندَهُ بِمِقدارٍ ، عالِمِ الغَیبِ وَالشَّهادَةِ الکَبیرِ المُتعالِ ، سَواءٌ مِنکُم مَن أسَرَّ القَولَ ومَن جَهَرَ بِهِ ، ومَن هُوَ مُستَخفٍ بِاللَّیلِ وسارِبٌ ⁽⁶⁾بِالنَّهارِ ، لَهُ مُعَقِّباتٌ مِن بَینِ یَدَیهِ ومِن خَلفِهِ یَحفَظونَهُ مِن أمرِ اللّهِ ، سُبحانَ اللّهِ الَّذی یُمیتُ الأَحیاءَ ویُحیِی المَوتی ویَعلَمُ ما تَنقُصُ الأَرضُ مِنهُم ، ویُقِرُّ ⁽⁷⁾فِی الأَرحامِ ما یَشاءُ إلی أجَلٍ مُسَمّیً . الخامس : سُبحانَ اللّهِ بارِئِ النَّسَمِ ، سُبحانَ اللّهِ المُصَوِّرِ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ الأَزواجِ کُلِّها ، سُبحانَ اللّهِ جاعِلِ الظُّلُماتِ وَالنّورِ ، سُبحانَ اللّهِ فالِقِ الحَبِّ وَالنَّوی ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ کُلِّ شَیءٍ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ ما یُری وما لا یُری ، سُبحانَ اللّهِ مِدادَ کَلِماتِهِ ، سُبحانَ اللّهِ رَبِّ العالَمینَ ، سُبحانَ اللّهِ مالِکِ المُلکِ ، تُؤتِی المُلکَ مَن تَشاءُ وتَنزِعُ المُلکَ مِمَّن تَشاءُ ، وتُعِزُّ مَن تَشاءُ وتُذِلُّ مَن تَشاءُ ، بِیَدِکَ الخَیرُ إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ ، تُولِجُ اللَّیلَ فِی النَّهارِ وتُولِجُ النَّهارَ فِی اللَّیلِ ، وتُخرِجُ الحَیَّ مِنَ المَیِّتِ وتُخرِجُ المَیِّتَ مِنَ الحَیِّ ، وتَرزُقُ مَن تَشاءُ بِغَیرِ حِسابٍ . السّادِسُ : سُبحانَ اللّهِ بارِئِ النَّسَمِ ، سُبحانَ اللّهِ المُصَوِّرِ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ الأَزواجِ کُلِّها ، سُبحانَ اللّهِ جاعِلِ الظُّلُماتِ وَالنّورِ ، سُبحانَ اللّهِ فالِقِ الحَبِّ وَالنَّوی ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ کُلِّ شَیءٍ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ ما یُری وما لا یُری ، سُبحانَ اللّهِ مِدادَ کَلِماتِهِ ، سُبحانَ اللّهِ رَبِّ العالَمینَ ، سُبحانَ اللّهِ الَّذی عِندَهُ مَفاتِحُ الغَیبِ لا یَعلَمُها إلّا هُوَ ، ویَعلَمُ ما فِی البَرِّ وَالبَحرِ ، وما تَسقُطُ مِن وَرَقَةٍ إلّا یَعلَمُها ، ولا حَبَّةٍ فِی ظُلُماتِ الأَرضِ ولا رَطبٍ ولا یابِسٍ إلّا فی کِتابٍ مُبینٍ . السابِعُ : سُبحانَ اللّهِ بارِئِ النَّسَمِ ، سُبحانَ اللّهِ المُصَوِّرِ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ الأَزواجِ کُلِّها ، سُبحانَ اللّهِ جاعِلِ الظُّلُماتِ وَالنّورِ ، سُبحانَ اللّهِ فالِقِ الحَبِّ وَالنَّوی ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ کُلِّ شَیءٍ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ ما یُری وما لا یُری ، سُبحانَ اللّهِ مِدادَ کَلِماتِهِ ، سُبحانَ اللّهِ رَبِّ العالَمینَ ، سُبحانَ اللّهِ الَّذی لا یُحصی مِدحَتَهُ القائِلونَ ، ولا یَجزی بِآلائِهِ الشّاکِرونَ العابِدونَ ، وهُوَ کَما قالَ وفَوقَ ما نَقولُ ، وَاللّهُ سُبحانَهُ کَما أثنی عَلی نَفسِهِ ولا یُحیطونَ بِشَیءٍ مِن عِلمِهِ إلّا بِما شاءَ وَسِعَ کُرسِیُّهُ السَّماواتِ وَالأَرضَ ولا یَؤودُهُ حِفظُهُما وهُوَ العَلِیُّ العَظیمُ . الثّامِنُ : سُبحانَ اللّهِ بارِئِ النَّسَمِ ، سُبحانَ اللّهِ المُصَوِّرِ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ الأَزواجِ کُلِّها ، سُبحانَ اللّهِ جاعِلِ الظُّلُماتِ وَالنّورِ ، سُبحانَ اللّهِ فالِقِ الحَبِّ وَالنَّوی ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ کُلِّ شَیءٍ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ ما یُری وما لا یُری ، سُبحانَ اللّهِ مِدادَ کَلِماتِهِ ، سُبحانَ اللّهِ رَبِّ العالَمینَ ، سُبحانَ اللّهِ الَّذی یَعلَمُ ما یَلِجُ فِی الأَرضِ وما یَخرُجُ مِنها وما یَنزِلُ مِنَ السَّماءِ وما یَعرُجُ فیها ، ولا یَشغَلُهُ ما یَنزِلُ مِنَ السَّماءِ وما یَعرُجُ فیها عَمّا یَلِجُ فِی الأَرضِ وما یَخرُجُ مِنها ، ولا یَشغَلُهُ ما یَلِجُ فِی الأَرضِ وما یَخرُجُ مِنها عَمّا یَنزِلُ مِنَ السَّماءِ وما یَعرُجُ فیها ، ولا یَشغَلُهُ عِلمُ شَیءٍ عَن عِلمِ شَیءٍ ، ولا یَشغَلُهُ خَلقُ شَیءٍ عَن خَلقِ شَیءٍ ، ولا حِفظُ شَیءٍ عَن حِفظِ شَیءٍ ، ولا یُساویهِ شَیءٌ ولا یَعدِلُهُ شَیءٌ ، لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ وهُوَ السَّمیعُ البَصیرُ . التّاسِعُ : سُبحانَ اللّهِ بارِئِ النَّسَمِ ، سُبحانَ اللّهِ المُصَوِّرِ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ الأَزواجِ کُلِّها ، سُبحانَ اللّهِ جاعِلِ الظُّلُماتِ وَالنّورِ ، سُبحانَ اللّهِ فالِقِ الحَبِّ وَالنَّوی ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ کُلِّ شَیءٍ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ ما یُری وما لا یُری ، سُبحانَ اللّهِ مِدادَ کَلِماتِهِ ، سُبحانَ اللّهِ رَبِّ العالَمینَ ، سُبحانَ اللّهِ «فَاطِرِ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلَـئِکَةِ رُسُلاً أُوْلِی أَجْنِحَةٍ مَّثْنَی وَ ثُلَـثَ وَ رُبَـعَ یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ مَا یَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ * مَّا یَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِن رَّحْمَةٍ فَلَا مُمْسِکَ لَهَا وَ مَا یُمْسِکْ فَلَا مُرْسِلَ لَهُ مِن بَعْدِهِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» ⁽⁸⁾. العاشِرُ : سُبحانَ اللّهِ بارِئِ النَّسَمِ ، سُبحانَ اللّهِ المُصَوِّرِ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ الأَزواجِ کُلِّها ، سُبحانَ اللّهِ جاعِلِ الظُّلُماتِ وَالنُّورِ ، سُبحانَ اللّهِ فالِقِ الحَبِّ وَالنَّوی ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ کُلِّ شَیءٍ ، سُبحانَ اللّهِ خالِقِ ما یُری وما لا یُری ، سُبحانَ اللّهِ مِدادَ کَلِماتِهِ ، سُبحانَ اللّهِ رَبِّ العالَمینَ ، سُبحانَ اللّهِ الَّذی «یَعْلَمُ مَا فِی السَّمَـوَ تِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ مَا یَکُونُ مِن نَّجْوَی ثَلَـثَةٍ إِلَا هُوَ رَابِعُهُمْ وَ لَا خَمْسَةٍ إِلَا هُوَ سَادِسُهُمْ وَ لَا أَدْنَی مِن ذَ لِکَ وَ لَا أَکْثَرَ إِلَا هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ مَا کَانُواْ ثُمَّ یُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُواْ یَوْمَ الْقِیَـمَةِ إِنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیمٌ» ⁽⁹⁾، سُبحانَ الَّذی بِنِعمَتِهِ تَتِمُّ الصّالِحاتُ . ⁽¹⁰⁾

.

بحار الأنوارـ به نقل از امام صادق علیه السلام ـ: تسبیح می گویم خدا را به آنچه آفریدگانش او را بِدان تسبیح می گویند ... و تسبیح می گویم خدا را به آنچه عرش او و همه موجوداتی که فُرودستِ عرش اویند ، او را بِدان تسبیح می گویند ... و تسبیح می گویم خدا را به آنچه فرشتگانش او را بِدان تسبیح می گویند ... و تسبیح می گویم خدا را به آنچه اهل آخرت و دنیا و هر آنچه در آخرت و دنیاست ، او را بِدان تسبیح می گویند ... و تسبیح می گویم خدا را و خدا بزرگ تر است ، آن سان که به شمار و توان و حساب نمی آید ... و تسبیح می گویم خدا را به شمار ریگ ها و هسته ها و خاک و پری و آدمی ... و تسبیح می گویم خدا را ، تسبیحی که از آن بالاتر در علم او تسبیحی نباشد ... و تسبیح می گویم خدا را برای همیشه همیشه و پس از همیشه و پیش از همیشه .

الإقبالـ به نقل از ابو بصیر ، از امام صادق علیه السلام ـ: در هر روز از ماه رمضان ، این تسبیحات [دهگانه] را می گویی : اوّل . پاکا خدای جان آفرین ! پاکا خدای صورتگر ! پاکا خدایی که آفریننده همه جفت هاست ! پاکا خدای آفریننده تاریکی ها و روشنایی ! پاکا خدای شکافنده دانه و هسته ! پاکا خدایی که آفریننده هر چیز است ! پاکا خدایی که آفریننده دیدنی ها و نادیدنی هاست ! پاکا خدا ، به گستره کلماتش ! پاکا خدایی که پروردگار جهانیان است ! پاکا خدایی که شنواست و شنواتر از او چیزی نیست ، که از زَبَر عرشش آنچه را در زیر هفت زمین است ، می شنود ، و آنچه را در اعماق تاریک خشکی و دریاست ، می شنود ، و ناله و شِکوه را می شنود ، و نهان و نهان تر را می شنود ، و وسوسه های سینه ها را می شنود ، و هیچ صدایی ، گوش او را [از شنیدن] کر نمی سازد ! دوم . پاکا خدای جان آفرین ! پاکا خدای صورتگر ! پاکا خدایی که آفریننده همه جفت هاست ! پاکا خدای پدید آورنده تاریکی ها و روشنایی ! پاکا خدای شکافنده دانه و هسته ! پاکا خدایی که آفریننده همه چیز است ! پاکا خدایی که آفریننده دیدنی ها و نادیدنی هاست ! پاکا خدا ، به گستره کلماتش ! پاکا خدایی که پروردگار جهانیان است ! پاکا خدایی که بیناست و چیزی بیناتر از او نیست ؛ او که از فراز عرش خویش آنچه را در زیر هفت زمین است ، می بیند ، و آنچه را در تاریکی های خشکی و دریاست ، می بیند ، و دیدگان ، او را در نمی یابند و او دیدگان را در می یابد و ریزبین و آگاه است ، و تاریکی ، جلو دید او را نمی گیرد ، و هیچ پرده ای ، چیزی را از او نمی پوشاند ، و هیچ دیواری مانع دیدن او نمی شود ، و هیچ بیابانی و دریایی ، از او پنهان نمی ماند ، و هیچ کوهی آنچه را در بُن خویش دارد ، از او نهفته نمی تواند بدارد ، و نه هیچ دلی آنچه را که در درون خویش دارد ، و نه هیچ سینه ای آنچه را که در قلبش دارد ! هیچ ریز و درشتی از او در پرده نیست ، و هیچ موجود ریزی به خاطر ریزی اش بر او پوشیده نیست ، و هیچ چیزی در زمین و در آسمان از او پنهان نیست ! اوست که شما را در زهدان ها ، آن گونه که خود بخواهد ، صورت می بخشد . معبودی جز او نیست که توانمند است و فرزانه . سوم . پاکا خدای جان آفرین ! پاکا خدای صورتگر ! پاکا خدایی که آفریننده همه جفت هاست ! پاکا خدای پدیدآورنده تاریکی ها و روشنایی ! پاکا خدایی که شکافنده دانه ها و هسته هاست ! پاکا خدایی که آفریننده همه چیز است ! پاکا خدایی که آفریننده دیدنی ها و نادیدنی هاست ! پاکا خدا ، به گستره کلماتش ! پاکا خدایی که پروردگار جهانیان است ! پاکا خدایی که ایجاد کننده ابرهای گرانبار است و تُندر و فرشتگان ، از بیم او تسبیح و سپاسش می گویند ، و آذرخش ها را می فرستد و آنها را بر هر که بخواهد ، فرو می زَند ، و بادها را مژده رسانْ پیشاپیش رحمت خود روانه می سازد ، و با کلمات خویش از آسمان ، آب فرو می باراند ، و به نیروی خویش ، گیاهان را می رویاند ، و به دانش خویش ، روزی را می گستراند ! پاکا خدایی که به اندازه ذرّه ای و کوچک تر و بزرگ تر از آن ، در زمین و آسمان ، بر او پوشیده نیست و همه در کتابی روشن نگاشته است ! چهارم . پاکا خدای جان آفرین ! پاکا خدای صورتگر ! پاکا خدایی که آفریننده همه جفت هاست ! پاکا خدایی که پدید آورنده تاریکی ها و روشنایی است ! پاکا خدایی که شکافنده دانه ها و هسته هاست ! پاکا خدایی که آفریننده همه چیز است ! پاکا خدایی که آفریننده دیدنی ها و نادیدنی هاست ! پاکا خدا ، به گستره کلماتش ! پاکا خدا که پروردگار جهانیان است ! پاکا خدایی که آنچه را هر ماده ای باردار است و آنچه را زهدان ها می کاهند و یا می افزایند ، می داند و هر چیزی در نزد او به اندازه است ، و دانای نهان و آشکار است ، و بزرگ و برین است ، و فرقی نمی کند که کسی از شما آهسته سخن بگوید یا بلند ، در پناه تاریکی شب باشد ، یا در روشنایی روز ! او راست پیگیران (فرشتگان مراقب اعمال) از پیش آن بنده و از پس او که به فرمان خدا نگهبانی اش می کنند! پاکا خدایی که زندگان را می میراند و مردگان را زنده می گرداند و آنچه را زمین از آنان می کاهد [و می پوساند] ، می داند و در زهدان ها ، آنچه را بخواهد ، تا سررسیدی معلوم بر جای می دارد ! پنجم . پاکا خدای جان آفرین ! پاکا خدای صورتگر ! پاکا خدایی که آفریننده همه جفت هاست ! پاکا خدایی که پدید آورنده تاریکی ها و روشنایی است ! پاکا خدایی که شکافنده دانه ها و هسته هاست ! پاکا خدایی که آفریننده هر چیزی است ! پاکا خدایی که آفریننده دیدنی ها و نادیدنی هاست ! پاکا خدا ، به گستره کلماتش ! پاکا خدایی که پروردگار جهانیان است ! پاکا خدایی که دارنده مُلک و پادشاهی است ! به هر که بخواهی ، مُلک می دهی و از هر که بخواهی ، مُلک می گیری ، و هر که را بخواهی ، عزیز می کنی و هر که را بخواهی ، خوار می سازی . خوبی ، همه در دست توست و تو بر هر چیز ، توانایی . شب را در دل روز می بَری و روز را در دل شب می بَری ، و زنده را از مرده بیرون می آوری و مرده را از زنده بیرون می کشی ، و هر که را بخواهی ، بی حساب ، روزی می دهی . ششم . پاکا خدای جان آفرین ! پاکا خدای صورتگر ! پاکا خدایی که آفریننده همه جفت هاست ! پاکا خدایی که پدید آورنده تاریکی ها و روشنایی است ! پاکا خدایی که شکافنده دانه ها و هسته هاست ! پاکا خدایی که آفریننده هر چیزی است ! پاکا خدایی که آفریننده دیدنی ها و نادیدنی هاست ! پاکا خدا ، به گستره کلماتش ! پاکا خدایی که پروردگار جهانیان است ! پاکا خدایی که خزانه های (/ کلیدهای) غیب ، در نزد اوست و از آنها کسی جز او آگاه نیست ، و آنچه را در خشکی و آب است ، می داند ، و هیچ برگی نمی افتد ، جز این که او آن را می داند ، و هیچ دانه ای در تاریکی های دل زمین نیست ، مگر این که آن را می داند و هیچ تری و خشکی نیست ، مگر آن که همگی در کتابی روشن ، ثبت است ! هفتم . پاکا خدای جان آفرین ! پاکا خدای صورتگر ! پاکا خدایی که آفریننده همه جفت هاست ! پاکا خدایی که پدید آورنده تاریکی ها و روشنایی است ! پاکا خدایی که شکافنده دانه ها و هسته هاست ! پاکا خدایی که آفریننده هر چیزی است ! پاکا خدایی که آفریننده دیدنی ها و نادیدنی هاست ! پاکا خدا ، به گستره کلماتش ! پاکا خدایی که پروردگار جهانیان است ! پاکا خدایی که گویندگان ، از عهده ستایش او بر نمی آیند ، و سپاس گزارانِ عبادت پیشه از تلافی نعمت های او ناتوان اند ، و او چنان است که خود ، گفته است و برتر از آن است که ما [در وصفش ]می گوییم ! خداوند پاک ، آن گونه است که خود ، خویشتن را ستوده است و [بندگان] به چیزی از علم او دست نمی یابند ، مگر آن اندازه که او خود بخواهد . اورنگِ [جهانداریِ] او آسمان ها و زمین را در بر گرفته است و نگهداری آنها بر او گران نمی آید ، و او بلندمرتبه و بزرگ است . هشتم . پاکا خدای جان آفرین ! پاکا خدای صورتگر ! پاکا خدایی که آفریننده همه جفت هاست ! پاکا خدایی که پدید آورنده تاریکی ها و روشنایی است ! پاکا خدایی که شکافنده دانه ها و هسته هاست ! پاکا خدایی که آفریننده هر موجودی است ! پاکا خدایی که آفریننده هر دیدنی و نادیدنی است ! پاکا خدا ، به گستره کلماتش ! پاکا خدایی که پروردگار جهانیان است ! پاکا خدایی که آنچه را در زمین ، اندر می شود و آنچه را که از آن به در می آید و آنچه را از آسمان فرود می آید و آنچه را در آن بَر می شود ، می داند ، و آنچه از آسمان فرود می آید و آنچه در آسمان بر می شود ، او را از آنچه در زمین اندر می شود و آنچه از آن به در می آید ، باز نمی دارد ، و آنچه در زمین اندر می شود و آنچه از آن به در می آید ، او را از آنچه از آسمان فرود می آید و آنچه به آسمان بر می شود ، باز نمی دارد ، و دانستن چیزی ، او را از دانستن چیزی دیگر باز نمی دارد و آفریدن چیزی ، او را از آفریدن چیزی دیگر باز نمی دارد و نگهداری از چیزی ، او را از نگهداری از چیزی دیگر باز نمی دارد ، و هیچ چیزی همتای او نیست ، و هیچ چیزی همانندش نیست ، و شنوا و بیناست ! نهم . پاکا خدای جان آفرین ! پاکا خدای صورتگر ! پاکا خدایی که آفریننده همه جفت هاست ! پاکا خدایی که پدید آورنده تاریکی ها و روشنایی است ! پاکا خدایی که شکافنده دانه ها و هسته هاست ! پاکا خدایی که آفریننده هر موجودی است ! پاکا خدایی که آفریننده هر دیدنی و نادیدنی است ! پاکا خداوند ، به گستره کلماتش ! پاکا خدایی که پروردگار جهانیان است ! پاکا خدایی که «شکافنده آسمان ها و زمین است ، پیک کننده فرشتگان بالدار ، دو دو ، سه سه ، و چهار چهار است . در آفرینش ، هر چه بخواهد ، می افزاید . همانا خدا بر هر چیزی تواناست . هر رحمتی که خدا بر مردم بگشاید ، آن را بازدارنده ای نیست و آنچه باز دارد ، دیگر آن را فرستنده ای نیست ، و اوست عزیز و حکیم» . دهم . پاکا خدای جان آفرین ! پاکا خدای صورتگر ! پاکا خدایی که آفریننده همه جفت هاست ! پاکا خدایی که پدید آورنده تاریکی ها و روشنایی است ! پاکا خدایی که شکافنده دانه ها و هسته هاست ! پاکا خدایی که آفریننده هر موجودی است ! پاکا خدایی که آفریننده هر دیدنی و نادیدنی است ! پاکا خدا ، به گستره کلماتش ! پاکا خدایی که پروردگار جهانیان است ! پاکا خدایی که «آنچه را در آسمان ها و زمین است ، می داند . هیچ سه کس با هم نجوا نمی کنند ، مگر این که او چهارمینشان است ، و نه پنج نفر ، مگر این که او ششمینشان است ، و نه کمتر از این و نه بیشتر ، مگر این که هر جا باشند ، او با ایشان است . سپس در روز رستاخیز ، آنها را از آنچه به جا آورده اند ، آگاه می سازد ، که خدا به هر چیزی داناست» ! پاکا خدایی که به لطف او ، کارهای نیک ، انجام می پذیرند !

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

۷ / ۸التَّسبیحاتُ المَأثورَةُ عَنِ الإِمامِ الکاظِمِالکافی عن هلقام بن أبی هلقام :أتَیتُ أبا إبراهیمَ علیه السلام فَقُلتُ لَهُ : جُعِلتُ فِداکَ عَلِّمنی دُعاءً جامِعا لِلدُّنیا وَالآخِرَةِ وأوجِز ، فَقالَ : قُل فی دُبُرِ الفَجرِ إلی أن تَطلُعَ الشَّمسُ : سُبحانَ اللّهِ العَظیمِ وبِحَمدِهِ ، أستَغفِرُ اللّهَ وأسأَ لُهُ مِن فَضلِهِ . ⁽¹⁾

۷ / ۹التَّسبیحاتُ المَأثورَةُ عَنِ الإِمامِ الرِّضاالتوحید عن الفضل بن شاذان عن الإمام الرضا علیه السلام :سُبحانَ مَن خَلَقَ الخَلقَ بِقُدرَتِهِ ، وأتقَنَ ما خَلَقَ بِحِکمَتِهِ ، ووَضَعَ کُلَّ شَیءٍ مِنهُ مَوضِعَهُ بِعِلمِهِ ، سُبحانَ مَن یَعلَمُ خائِنَةَ الأَعیُنِ ⁽²⁾وما تُخفِی الصُّدورُ ، ولَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ وهُوَ السَّمیعُ البَصیرُ . ⁽³⁾

۷ / ۱۰التَّسبیحاتُ المَأثورَةُ عَنِ الإِمامِ الهادیالتوحید عن عن بشر بن بشّار الأسدی عن الإمام الهادی علیه السلام :سُبحانَ مَن لا یُحَدُّ ولا یوصَفُ ، ولا یُشبِهُهُ شَیءٌ ، ولَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ ، وهُوَ السَّمیعُ البَصیرُ . ⁽⁴⁾

.

۷ / ۸ تسبیحاتِ رسیده از امام کاظم علیه السلام

۷ / ۹ تسبیحاتِ رسیده از امام رضا علیه السلام

۷ / ۱۰ تسبیحاتِ رسیده از امام هادی علیه السلام

۷ / ۸تسبیحاتِ رسیده از امام کاظمالکافیـ به نقل از هلقام بن ابی هلقام ـ: خدمت ابو ابراهیم (امام کاظم علیه السلام ) رسیدم و گفتم : قربانت گردم ! مرا دعایی جامع دنیا و آخرت بیاموز که مختصر باشد . فرمود : «در پی نماز صبح تا طلوع خورشید بگو : پاکا خدای بزرگ و سپاس ، او را ! از خدا آمرزش می طلبم و از فضل او درخواست می کنم » .

۷ / ۹تسبیحاتِ رسیده از امام رضاالتوحیدـ به نقل از فضل بن شادان ، از امام رضا علیه السلام ـ: پاکا خدایی که آفرینش را با توانایی خویش آفرید ، و آنچه را آفرید ، با حکمت خویش استوار آفرید ، و هر چیزی از آن را با دانش خویش در جایگاه خود نهاد ! پاکا خدایی که نگاه های خیانت آمیزِ چشم ها را و هم آنچه را سینه ها در خود نهان می دارند ، می داند ، و هیچ چیزی همانندش نیست و او شنوا و بیناست !

۷ / ۱۰تسبیحاتِ رسیده از امام هادیالتوحیدـ به نقل از بشر بن بشّار اسدی ، از امام هادی علیه السلام ـ: پاکا خدایی که نه به حد [و تعریف] در می آید و نه به وصف ، و چیزی همانند او نیست ، و هیچ چیزی همتایش نیست ، و شنوا و بیناست!

.

الکافی عن حمزة بن محمّد :کَتَبتُ إلی أبِی الحَسَنِ علیه السلام أسأَلُهُ عَنِ الجِسمِ وَالصّورَةِ فَکَتَبَ : سُبحانَ مَن لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ ؛ لا جِسمٌ ولا صورَةٌ . ⁽¹⁾

۷ / ۱۱النَّوادِرُالکافی عن کثیر بن کلثمة عن أحدهما علیهماالسلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «فَتَلَقَّی ءَادَمُ مِن رَّبِّهِ کَلِمَـتٍ» ⁽²⁾ـ: قالَ : لا إلهَ إلّا أنتَ سُبحانَکَ اللّهُمَّ وبِحَمدِکَ عَمِلتُ سوءا وظَلَمتُ نَفسی فَاغفِر لی وأنتَ خَیرُ الغافِرینَ ، لا إلهَ إلّا أنتَ سُبحانَکَ اللّهُمَّ وبِحَمدِکَ عَمِلتُ سوءا وظَلَمتُ نَفسی فَاغفِر لی وَارحَمنی وأنتَ أرحَمُ الرّاحِمینَ ، لا إلهَ إلّا أنتَ سُبحانَکَ اللّهُمَّ وبِحَمدِکَ عَمِلتُ سوءا وظَلَمتُ نَفسی فَتُب عَلَیَّ إنَّکَ أنتَ التَّوّابُ الرَّحیمُ . ⁽³⁾

الأمالی عن ابن عبّاسـ فی حَدیثٍ ذَکَرَ فِیهِ أنَّ اللّهَ عز و جل لَمّا بَعَثَ عیسی علیه السلام تَعَرَّضَ لَهُ الشَّیطانُ فَوَسوَسَ لَهُ ، إلی أن قالَ ـ: فَأَعظَمَ عیسی علیه السلام ذلِکَ مِن قَولِ إبلیسَ الکافِرِ اللَّعینِ ، فَقالَ عیسی علیه السلام : سُبحانَ اللّهِ مِل ءَ سَماواتِهِ وأَرَضیهِ ، ومِدادَ کَلِماتِهِ ، وزِنَةَ عَرشِهِ ، ورِضا نَفسِهِ . قالَ : فَلَمّا سَمِعَ إبلیسُ لَعَنَهُ اللّهُ ذلِکَ ذَهَبَ عَلی وَجهِهِ لا یَملِکُ مِن نَفسِهِ شَیئا ، حَتّی وَقَعَ فِی اللُّجَّةِ الخَضراءِ . ⁽⁴⁾

.

۷ / ۱۱ گوناگون

الکافیـ به نقل از حمزة بن محمّد ـ: به ابو الحسن (امام هادی علیه السلام ) نوشتم و در باره جسم و صورت [داشتن خداوند] ، از ایشان پرسیدم . ایشان نوشت : «پاکا آن که چیزی همانندش نیست ، که نه جسم است و نه صورت!» .

۷ / ۱۱گوناگونالکافیـ به نقل از کثیر بن کُلثُمه ، از امام باقر یا امام صادق علیهماالسلام ، در باره این سخن خداوند عز و جل : «پس ، آدم از پروردگارش کلماتی را فرا گرفت» ـ: [آن کلماتی که آدم از خداوند فرا گرفت ، اینهاست که] گفت : معبودی جز تو نیست . پاکی تو ـ ای خداوند ـ و سپاس ، تو را . من بد کردم و به خویش ستم نمودم . پس مرا بیامرز که تو بهترینِ آمرزندگانی . معبودی جز تو نیست . پاکی تو ـ ای خداوند ـ و سپاس ، تو را . من بد کردم و به خویش ستم نمودم . پس مرا بیامرز و بر من مِهر آور که تو مهربان ترینِ مهربانانی . معبودی جز تو نیست . پاکی تو ـ ای خداوند ـ و سپاس ، تو را . من بد کردم و به خویش ستم نمودم . پس توبه ام را بپذیر که تو توبه پذیری مهربانی .

الأمالی ، صدوقـ به نقل از ابن عبّاس ، در حدیثی که در آن گفت : چون خداوند ، عیسی علیه السلام را به پیامبری فرستاد ، شیطان بر او ظاهر شد و به وسوسه کردن او پرداخت ... ، تا آن که گفت ـ: این سخن ابلیس کافر ملعون ، بر عیسی علیه السلام گران آمد . پس عیسی علیه السلام گفت : «پاکا خدا به گنجایش آسمان ها و زمین هایش ، و به گستره کلماتش ، و به وزن عرشش ، و چندان که خشنود شود!» . ابلیس ـ که خدایش لعنت کناد ـ چون این سخن را شنید ، راه خویش گرفت و بی خود از خود برفت تا در ژرفنای دریا (/ بحر اخضر) فرو افتاد .

.

الدعوات :تَسابیحُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَالأَئِمَّةِ عَلَیهِمُ الصَّلاةُ وَالسَّلامُ : تَسبیحُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فی أوَّلِ یَومٍ مِنَ الشَّهرِ : سُبحانَ اللّهِ عَدَدَ رِضاهُ ، سُبحانَ اللّهِ عَدَدَ کَلِماتِهِ ، سُبحانَ اللّهِ عَدَدَ خَلقِهِ ، سُبحانَ اللّهِ زِنَةَ عَرشِهِ ، سُبحانَ اللّهِ مِل ءَ سَماواتِهِ ، سُبحانَ اللّهِ مِل ءَ أرضِهِ ، سُبحانَ اللّهِ مِثلَ ذلِکَ ، وَالحَمدُ للّهِِ مِثلَ ذلِکَ ، ولا إلهَ إلَا اللّهُ مِثلَ ذلِکَ ، وَاللّهُ أکبَرُ مِثلَ ذلِکَ . تَسبیحُ عَلِیٍّ علیه السلام فِی الیَومِ الثّانی : سُبحانَ مَن تَعالی جَدُّهُ وتَقَدَّسَت أسماؤُهُ ، سُبحانَ مَن هُوَ إلی غَیرِ غایَةٍ یَدومُ بَقاؤُهُ ، سُبحانَ مَنِ استَنارَ بِنورِ حِجابِهِ دونَ سَمائِهِ ، سُبحانَ مَن قامَت لَهُ السَّماواتُ بِلا عَمَدٍ ، سُبحانَ مَن تَعَظَّمَ بِالکِبرِیاءِ وَالنّورِ سَناؤُهُ ، سُبحانَ مَن تَوَحَّدَ بِالوَحدانِیَّةِ فَلا إلهَ سِواهُ ، سُبحانَ مَن لَبِسَ ⁽¹⁾البَهاءَ وَالفَخرُ رِداؤُهُ ، سُبحانَ مَنِ استَوی عَلی عَرشِهِ بِوَحدانِیَّتِهِ . تَسبیحُ فاطِمَةَ علیهاالسلام فِی الیَومِ الثّالِثِ : سُبحانَ مَنِ استَنارَ بِالحَولِ وَالقُوَّةِ ، سُبحانَ مَنِ احتَجَبَ فی سَبعِ سَماواتٍ فَلا عَینٌ تَراهُ ، سُبحانَ مَن أَذَلَّ الخَلائِقَ بِالمَوتِ وأَعَزَّ نَفسَهُ بِالحَیاةِ ، سُبحانَ مَن یَبقی ویَفنی کُلُّ شَیءٍ سِواهُ ، سُبحانَ مَنِ استَخلَصَ الحَمدَ لِنَفسِهِ وَارتَضاهُ ، سُبحانَ الحَیِّ العَلیمِ ، سُبحانَ الحَلیمِ الکَریمِ ، سُبحانَ المَلِکِ القُدّوسِ ، سُبحانَ العَلِیِّ العَظیمِ ، سُبحانَ اللّهِ وبِحَمدِهِ . تَسبیحُ الحَسَنِ بنِ عَلِیٍّ علیه السلام فِی الیَومِ الرّابِعِ : سُبحانَ مَن هُوَ مُطَّلِعٌ عَلی خَوازِنِ القُلوبِ ، سُبحانَ مَن هُوَ مُحصی عَدَدِ الذُّنوبِ ، سُبحانَ مَن لا یَخفی عَلَیهِ خافِیَةٌ فِی السَّماواتِ وَالأَرضِ ، سُبحانَ المُطَّلِعِ عَلَی السَّرائِرِ عالِمِ الخَفِیّاتِ ، سُبحانَ مَن لا یَعزُبُ عَنهُ مِثقالُ ذَرَّةٍ فِی الأَرضِ ولا فِی السَّماءِ ، سُبحانَ مَنِ السَّرائِرُ عِندَهُ عَلانِیَةٌ ، وَالبَواطِنُ عِندَهُ ظَواهِرٌ ، سُبحانَ اللّهِ وبِحَمدِهِ . تَسبیحُ الحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ علیه السلام فِی الیَومِ الخامِسِ : سُبحانَ الرَّفیعِ الأَعلی ، سُبحانَ العَظیمِ الأَعظَمِ ، سُبحانَ مَن هُوَ هکَذا ولا یَکونُ هکَذا غَیرُهُ ، ولا یَقدِرُ أحَدٌ قُدرَتَهُ ، سُبحانَ مَن أَوَّلُهُ عِلمٌ لا یوصَفُ ، وآخِرُهُ عِلمٌ لا یَبیدُ ، سُبحانَ مَن عَلا فَوقَ البَرِیّاتِ بِالإِلهِیَّةِ فَلا عَینٌ تُدرِکُهُ ، ولا عَقلٌ یُمَثِّلُهُ ، ولا وَهمٌ یُصَوِّرُهُ ، ولا لِسانٌ یَصِفُهُ بِغایَةِ ما لَهُ مِنَ الوَصفِ ، سُبحانَ مَن عَلا فِی الهَواءِ ، سُبحانَ مَن قَضَی المَوتَ عَلَی العِبادِ ، سُبحانَ المَلِکِ المُقتَدِرِ ، سُبحانَ المَلِکِ القُدُّوسِ ، سُبحانَ الباقی الدّائِمِ . تَسبیحُ عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ علیه السلام فِی الیَومِ السّادِسِ : سُبحانَ مَن أشرَقَ نورُهُ کُلَّ ظُلمَةٍ ، سُبحانَ مَن قَدَّرَ بِقُدرَتِهِ کُلَّ قُدرَةٍ ، سُبحانَ مَنِ احتَجَبَ عَنِ العِبادِ بِطَرائِقِ نُفوسِهِم فَلا شَیءٌ یَحجُبُهُ ، سُبحانَ اللّهِ وبِحَمدِهِ . تَسبیحُ مُحَمَّدِ بنِ عَلِیٍّ علیه السلام فِی الیَومِ السّابِعِ : سُبحانَ الخالِقِ البارِیِء، سُبحانَ القادِرِ المُقتَدِرِ ، سُبحانَ ⁽²⁾الباعِثِ الوارِثِ ، سُبحانَ مَن خَضَعَت لَهُ الأَشیاءُ ، سُبحانَ مَن یُسَبِّحُ ⁽³⁾الرَّعدُ بِحَمدِهِ وَالمَلائِکَةُ مِن خیفَتِهِ ، سُبحانَ اللّهِ العَظیمِ وبِحَمدِهِ . تَسبیحُ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام فِی الیَومِ الثّامِنِ : سُبحانَ مَن هُوَ عَظیمٌ لا یُرامُ ، سُبحانَ مَن هُوَ قائِمٌ لا یَلهو ، سُبحانَ مَن هُوَ حافِظٌ لا یَنسی ، سُبحانَ مَن هُوَ عالِمٌ لا یَسهو ، سُبحانَ مَن هُوَ مُحیطٌ بِخَلقِهِ لا یَغیبُ ، سُبحانَ مَن هُوَ مُحتَجِبٌ لا یُری ، سُبحانَ مَن استَتَرَ بِالضِّیاءِ فَلا شَیءَ یُدرِکُهُ ، سُبحانَ مَنِ النّورُ مَنارُهُ ، وَالضِّیاءُ بَهاؤُهُ ، وَالبَهجَةُ جَمالُهُ ، وَالجَلالُ عِزُّهُ ، وَالعِزَّةُ قُدرَتُهُ ، وَالقُدرَةُ صِفَتُهُ ، سُبحانَ اللّهِ وبِحَمدِهِ . تَسبیحُ مُوسَی بنِ جَعفَرٍ علیه السلام فِی الیَومِ التّاسِعِ : سُبحانَ مَن مَلَأَ الدَّهرَ قُدسُهُ ، سُبحانَ مَن لا یَغشَی الأَمَدَ نُورُهُ ، سُبحانَ مَن أَشرَقَ کُلَّ ظُلمَةٍ بِضَوئِهِ ، سُبحانَ مَن یَدینُ لِدینِهِ کُلُّ دینٍ ولا یُدانُ لِغَیرِ دینِهِ دینٌ ، سُبحانَ مَن قَدَّرَ کُلَّ شَیءٍ بِقُدرَتِهِ ، سُبحانَ مَن لَیسَ لِخالِقِیَّتِهِ حَدٌّ ، ولا لِقادِرِیَّتِهِ نَفادٌ ، سُبحانَ اللّهِ العَظیمِ وبِحَمدِهِ . تَسبیحُ عَلِیِّ بنِ مُوسی علیه السلام فِی الیَومِ العاشِرِ وَالحادِیَ عَشَرَ : سُبحانَ خالِقِ النّورِ ، سُبحانَ خالِقِ الظُّلمَةِ ، سُبحانَ خالِقِ المِیاهِ ، سُبحانَ خالِقِ السَّماواتِ ، سُبحانَ خالِقِ الأَرَضینَ ، سُبحانَ خالِقِ الرِّیاحِ وَالنَّباتِ ، سُبحانَ خالِقِ الحَیاةِ وَالمَوتِ ، سُبحانَ خالِقِ الثَّری وَالفَلَواتِ ، سُبحانَ اللّهِ وبِحَمدِهِ . تَسبیحُ مُحَمَّدِ بنِ عَلِیٍّ علیه السلام فِی الیَومِ الثّانِیَ عَشَرَ وَالثّالِثَ عَشَرَ : سُبحانَ مَن لا یَعتَدی عَلی أهلِ مَملَکَتِهِ ، سُبحانَ مَن لا یُؤاخِذُ أهلَ الأَرضِ بِأَلوانِ العَذابِ ، سُبحانَ اللّهِ وبِحَمدِهِ . تَسبیحُ عَلِیِّ بنِ مُحَمَّدٍ النَّقِیِّ علیه السلام فِی الیَومِ الرّابِعَ عَشَرَ وَالخامِسَ عَشَرَ : سُبحانَ مَن هُوَ دائِمٌ لا یَسهو ، سُبحانَ مَن هُوَ قائِمٌ لا یَلهو ، سُبحانَ مَن هُوَ غَنِیٌّ لا یَفتَقِرُ ، سُبحانَ اللّهِ وبِحَمدِهِ . تَسبیحُ الحَسَنِ بنِ عَلِیٍّ علیه السلام فِی الیَومِ السّادِسَ عَشَرَ وَالسّابِعَ عَشَرَ : سُبحانَ مَن هُو فی عُلُوِّهِ دانٍ ، وفی دُنُوِّهِ عالٍ ، وفی إِشراقِهِ مُنیرٌ ، وفی سُلطانِهِ قَوِیٌّ ، سُبحانَ اللّهِ وبِحَمدِهِ . تَسبیحُ صاحِبِ الزَّمانِ علیه السلام فِی الیَومِ الثّامِنَ عَشَرَ إلی آخِرِ الشَّهرِ : سُبحانَ اللّهِ عَدَدَ خَلقِهِ ، سُبحانَ اللّهِ رِضا نَفسِهِ ، سُبحانَ اللّهِ مِدادَ کَلِماتِهِ ، سُبحانَ اللّهِ زِنَةَ عَرشِهِ ، وَالحَمدُ للّهِِ مِثلَ ذلِکَ . ⁽⁴⁾

.

الدعوات :تسبیحات پیامبر و امامان ـ که درود و سلام بر ایشان باد ـ [چنین اند] : تسبیح پیامبر صلی الله علیه و آله در آغازین روز هر ماه : پاکا خدا ، بِدان شمار که خشنود شود ! پاکا خدا ، به شمار کلماتش ! پاکا خدا ، به شمار آفریدگانش ! پاکا خدا ، به وزن اورنگش ! پاکا خدا ، به گنجایی آسمان هایش ! پاکا خدا ، به گنجایی زمینش ! پاکا خدا ، به همه این اندازه ها ! سپاس ، خدای را به همه این اندازه ها ، و معبودی جز خدا نیست به همه این اندازه ها ، و خدا بزرگ تر است به همه این اندازه ها . تسبیح امام علی علیه السلام در روز دوم [هر ماه] : پاکا خدایی که والاست عظمت او و مقدّس است نام های او ! پاکا خدایی که مانایی اش را پایانی نیست ! پاکا خدایی که فرودستِ آسمانش ، از روشنایی حجاب او ، روشنایی گرفته است ! پاکا خدایی که آسمان ها بی هیچ ستونی برایش افراشته شدند ! پاکا خدایی که به بزرگی خویش ، می نازد و روشنایی اش خیره کننده است ! پاکا خدایی که در یگانگی ، یکتاست و معبودی جز او نیست ! پاکا خدایی که جامه فرّهی در پوشیده و نازِش و غرور ، ردای اوست ! پاکا خدایی که به یگانگی ، بر اورنگ خویش قرار گرفته است ! تسبیح فاطمه علیهاالسلام در روز سوم : پاکا خدایی که به نور نیرو و توان ، روشن است ! پاکا خدایی که در پس پرده هفت آسمان ، نهان است و هیچ چشمی او را نمی بیند ! پاکا خدایی که آفریدگان را مقهور مرگ ساخت و خویشتن را به زندگی سرفراز داشت ! پاکا خدایی که می ماند و هر چیزی غیر از او نیست می شود ! پاکا خدایی که ستایش را ویژه خویش گردانید و آن را برای خود برگزید ! پاکا آن زنده دانا ! پاکا آن بردبار بزرگوار ! پاکا آن پادشاه پاک ! پاکا آن بلندمرتبه بزرگ ! پاکا و سپاسا خدای را ! تسبیح امام حسن علیه السلام در روز چهارم : پاکا خدایی که از خزانه های دل ها آگاه است ! پاکا خدایی که عدد گناهان را بر می شمارد ! پاکا خدایی که هیچ پنهانی در آسمان ها و زمین بر او پوشیده نیست ! پاکا آگاه از درون ها و دانای نهان ها ! پاکا خدایی که هموزن ذرّه ای ، چه در زمین و چه در آسمان ، از او پنهان نیست ! پاکا خدایی که نهان ها برایش آشکارند و ناپیداها برایش پیدا! پاکا خدا و سپاس ، او را ! تسبیح امام حسین علیه السلام در روز پنجم : پاکا فرازمند برین ! پاکا بزرگ و بزرگ تر ! پاکا خدایی که تنها او چنین است و جز او کسی چنین نیست ، و هیچ کس ، توانایی او را ندارد ! پاکا خدایی که آغازش علمی است وصف ناشدنی و انجامش نیز علمی است نیستی ناپذیر ! پاکا خدایی که با خداوندگاری اش فراتر از همه آفریدگان است ، پس نه هیچ چشمی او را می بیند ، و نه خِردی ، مانندی برایش می یابد ، و نه هیچ وهمی ، تصوّرش می نماید ، و نه هیچ زبانی می تواند او را تا نهایتِ وصفی که دارد ، وصفش کند ! پاکا خدایی که در هوا بلند است ! پاکا خدایی که مرگ را بر بندگان ، رقم زده است! پاکا پادشاه قدرتمند ! پاکا پادشاه مقدّس ! پاکا مانای پایا ! تسبیح امام زین العابدین علیه السلام در روز ششم : پاکا آن که نورش هر تاریکی ای را روشن ساخته است ! پاکا آن که به قدرت خویش ، هر قدرتی را مقدّر ساخت ! پاکا آن که از جان های بندگان ، در پرده است و هیچ چیز ، حجاب او نمی شود ! پاکا خدا و سپاس ، او را ! تسبیح امام باقر علیه السلام در روز هفتم : پاکا آفریننده پدید آورنده ! پاکا توانای قدرتمند ! پاکا خدایی که برانگیزنده و وارث است ! پاکا آن که موجودات در برابرش خاضع اند ! پاکا آن که تندر و فرشتگان ، از بیمش تسبیح او می گویند ! پاکا خدای بزرگ و سپاس ، او را ! تسبیح امام صادق علیه السلام در روز هشتم : پاکا آن که بزرگ است و دست کسی به آستانش نمی رسد ! پاکا آن که نگهبان است و هرگز غفلت نمی کند ! پاکا آن که نگهدار است و هرگز فراموش نمی کند ! پاکا آن که دانایی است که هرگز اشتباه نمی کند ! پاکا آن که بر آفریدگان خویش احاطه دارد و هرگز غایب نیست ! پاکا آن که در پرده است و دیده نمی شود ! پاکا آن که در پس پرده روشنایی ، نهان است و هیچ چیزی او را در نمی یابد ! پاکا آن که مناره اش ، از نور است ، و روشنایی ، قرّه اوست ، و خرّمی ، جمال اوست ، و شکوهمندی ، عزّت اوست ، و عزّت ، قدرت اوست ، و قدرت ، صفت اوست ! پاکا خدا و سپاس ، او را ! تسبیح امام کاظم علیه السلام در روز نهم : پاکا آن که پاکی اش روزگار را آکنده است ! پاکا آن که زمان ، روشنایی او را فرو نمی پوشاند ! پاکا آن که هر تاریکی ای را به نور خویش ، روشن ساخته است ! پاکا آن که هر دینی ، پیرو دین اوست ، و هیچ دینی ، پیرو غیر دین او نیست ! پاکا آن که هر چیزی را با قدرت خویش آفرید ! پاکا آن که آفرینندگی اش را مرزی نیست ، و نیرویش را پایانی نَه ! پاکا خدای بزرگ و سپاس ، او را ! تسبیح امام رضا علیه السلام در روز دهم و یازدهم : پاکا آفریننده روشنایی ! پاکا آفریننده تاریکی ! پاکا آفریننده آب ها ! پاکا آفریننده آسمان ها ! پاکا آفریننده زمین ها ! پاکا آفریننده بادها و گیاهان ! پاکا آفریننده زندگی و مرگ ! پاکا آفریننده خاک و بیابان ها ! پاکا خدا و سپاس ، او را ! تسبیح امام جواد علیه السلام در روز دوازدهم و سیزدهم : پاکا آن که بر اهل مملکت خود ، ستم نمی کند ! پاکا آن که زمینیان را به عذاب های رنگارنگ ، عذاب نمی کند ! پاکا خدا و سپاس ، او را ! تسبیح امام هادی علیه السلام در روز چهاردهم و پانزدهم : پاکا آن که همیشگی است و هرگز دست خوش سهو (اشتباه) نمی شود ! پاکا آن که نگهبان است و هرگز غافل نمی شود ! پاکا آن که بی نیاز است و هرگز نیازمند نمی شود ! پاکا خدا و سپاس ، او را ! تسبیح امام عسکری علیه السلام در روز شانزدهم و هفدهم : پاکا آن که در عین بلندی ، پایین (/ نزدیک) است ، و در عین پایینی ، بلند است ، و در نورانیتش تابان است ، و در سلطنتش نیرومند است ! پاکا خدا و سپاس ، او را ! تسبیح صاحب الزمان علیه السلام در روز هجدهم تا آخر ماه : پاکا خدا به شمار آفریدگانش ! پاکا خدا ، چندان که خرسند شود ! پاکا خدا ، به گستره کلماتش ! پاکا خدا به وزن عرشش ! و سپاس ، خدای را به همین اندازه ها .

.

. .

. .

. .

. .

المصباح للکفعمی عن ابن عبّاس یرفعه :مَن قالَ هذِهِ الکَلِماتِ کُلَّ یَومٍ مَرَّةً واحِدَةً ، کَتَبَ اللّهُ لَهُ ألفَ ألفِ حَسَنَةٍ ، ومَحا عَنهُ مِنَ السَّیِّئاتِ ورَفَعَ لَهُ مِنَ الدَّرَجاتِ ، وأَثبَتَ لَهُ مِنَ الشَّفاعاتِ کَذلِکَ ، وهُوَ : سُبحانَ مَن هُوَ باقٍ لا یَفنی ، سُبحانَ مَن هُوَ عالِمٌ لا یَنسی ، سُبحانَ مَن هُوَ حافِظٌ لا یَغفُلُ ، سُبحانَ مَن هُوَ قَیّومٌ لا یَنامُ ، سُبحانَ مَن هُوَ قائِمٌ لا یَسهو ، سُبحانَ مَن هُوَ حَلیمٌ لا یَلهو ، سُبحانَ مَن هُوَ مَلِکٌ لا یُرامُ ، سُبحانَ مَن هُوَ عَزیزٌ لا یُضامُ ، سُبحانَ مَن هُوَ بَصیرٌ لا یَرتابُ ، سُبحانَ مَن هُوَ واسِعٌ لا یُکَلِّفٌ ، سُبحانَ مَن هُوَ مُحتَجِبٌ لا یُری ، وصَلَّی اللّهُ عَلی خِیَرَتِهِ مِن خَلقِهِ مُحَمَّدٍ وآلِهِ الطَّیِّبینَ الطّاهِرینَ وسَلَّمَ تَسلیما . ⁽¹⁾

المصباح للکفعمی :قُل کُلَّ یَومٍ مَرَّةً ⁽²⁾: سُبحانَ الدّائِمِ القائِمِ ، سُبحانَ القائِمِ الدّائِمِ ، سُبحانَ الواحِدِ الأَحَدِ ، سُبحانَ الفَردِ الصَّمَدِ ، سُبحانَ الحَیِّ القَیّومِ ، سُبحانَ اللّهِ وبِحَمدِهِ ، سُبحانَ الحَیِّ الَّذی لا یَموتُ ، سُبحانَ المَلِکِ القُدّوسِ ، سُبحانَ رَبِّ المَلائِکَةِ وَالرّوحِ ، سُبحانَ العَلِیِّ الأَعلی ، سُبحانَهُ وتَعالی . ⁽³⁾

کنز العمّال عن أنس عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن قالَ کُلَّ یَومٍ مَرَّةً : «سُبحانَ القائِمِ الدّائِمِ ، سُبحانَ الحَیِّ القَیّومِ ، سُبحانَ الحَیِّ الَّذی لا یَموتُ ، سُبحانَ اللّهِ العَظیمِ وبِحَمدِهِ ، سُبّوحٌ قُدّوسٌ ، رَبُّ المَلائِکَةِ وَالرُّوحِ ، سُبحانَ العَلِیِّ الأَعلی ، سُبحانَهُ وتَعالی» لَم یَمُت حَتّی یَری مَکانَهُ مِنَ الجَنَّةِ أو یُری لَهُ . ⁽⁴⁾

.

المصباح ، کفعمیـ به نقل از ابن عبّاس ، که سند حدیث را به پیامبر صلی الله علیه و آله رسانده است ـ: هر کس در هر روز ، یک مرتبه این جملات را بگوید ، خداوند برایش هزار هزار ثواب می نویسد و به همین اندازه از او گناه می زداید و درجاتش را بالا می برد و برایش شفاعت می نگارد . آن جملات ، اینها هستند : «پاکا آن که ماناست و هرگز نیست نمی شود ! پاکا آن که داناست و هرگز فراموش نمی کند ! پاکا آن که نگهدار است و هرگز غافل نمی شود ! پاکا آن که همواره برپاست و هرگز نمی خوابد ! پاکا آن که نگهبان است و هرگز اشتباه نمی کند ! پاکا آن که بردبار است و هرگز سرگرم نمی شود ! پاکا آن که پادشاهی است که هرگز آهنگ او نمی شود ! پاکا آن که نیرومند است و هرگز مقهور نمی شود ! پاکا آن که بیناست و هرگز تردید نمی کند ! پاکا آن که گشایشگر است و هرگز به زحمت نمی افکند ! پاکا آن که در پرده است و دیده نمی شود ! و درود و سلام خدا بر گزیده او از میان خلقش ، محمّد ، و خاندان پاک و پاکیزه او» .

المصباح ، کفعمی :هر روز ، یک مرتبه بگو ⁽¹⁾: «پاکا آن پاینده پابرجا ! پاکا آن پابرجای پاینده ! پاکا آن یگانه یکتا ! پاکا آن تکِ بی نیاز ! پاکا آن زنده همیشه بیدار ! پاکا خدا و سپاس ، او را ! پاکا آن زنده ای که هرگز نمی میرد ! پاکا آن پادشاه مقدّس ! پاکا پروردگار فرشتگان و روح ! پاکا آن والای برین ! پاکا و برینا او!» .

کنز العمّالـ به نقل از اَ نَس ، از پیامبر خدا ـ: هر کس روزی یک مرتبه بگوید : «پاکا آن پابرجای پاینده ! پاکا آن زنده همیشه بیدار ! پاکا آن زنده ای که هرگز نمی میرد ! پاکا خدای بزرگ و سپاس ، او را ! پاکا و مقدّسا پروردگار فرشتگان و روح ! پاکا آن والای برین ! پاکا و برینا او!» ، نمی میرد تا آن که جایگاه خود در بهشت را ببیند ، یا به او نمایانده شود .

.

المصباح للکفعمی :یُستَحَبُّ أن یُصَلِّیَ فی کُلِّ لَیلَةٍ مِن شَهرِ رَمَضانَ رَکعَتَینِ ، بِالحَمدِ فیها وَالتَّوحیدِ ثَلاثا ، فَإِذا سَلَّمَ قالَ : «سُبحانَ مَن هُوَ حَفیظٌ لا یَغفُلُ ، سُبحانَ مَن هُوَ رَحیمٌ لا یَعجَلُ ، سُبحانَ مَن هُو قائِمٌ لا یَسهو ، سُبحانَ مَن هُوَ دائِمٌ لا یَلهو» ثُمَّ یَقولُ التَّسبیحاتِ الأَربَعَ سَبعا ، ثُمَّ یَقولُ : «سُبحانَکَ سُبحانَکَ ، یا عَظیمُ اغفِر لِیَ الذَّنبَ العَظیمَ» ثُمَّ یُصَلِّی عَلَی النَّبِیَّ وآلِهِ علیهم السلام عَشرا . مَن صَلّاها غَفَرَ اللّهُ لَهُ سَبعینَ ألفَ ذَنبٍ . ⁽¹⁾

الکافی عن محمّد بن عیسی بإسناده عن الصالحین علیهم السلامـ فی ذِکرِ أعمالِ العَشرِ الأَواخِرِ مِن شَهرِ رَمَضانَ ـ:تَقولُ فِی اللَّیلَةِ العاشِرَةِ : الحَمدُ للّهِِ لا شَریکَ لَهُ ، الحَمدُ للّهِِ کَما یَنبَغی لِکَرَمِ وَجهِهِ وعِزِّ جَلالِهِ وکَما هُوَ أهلُهُ ، یا قُدّوسُ یا نورَ القُدسِ ، یا سُبّوحُ یا مُنتَهَی التَّسبیحِ . ⁽²⁾

.

المصباح ، کفعمی :مستحب است که شخص در هر شب ماه رمضان ، دو رکعت نماز بخواند و در هر رکعت ، یک حمد و سه بار سوره توحید بخواند و چون سلام داد ، بگوید : «پاکا آن که نگهدار است و هرگز غفلت نمی کند ! پاکا آن که مهربان است و شتاب نمی کند ! پاکا آن که نگهبان است و هرگز اشتباه نمی کند ! پاکا آن که پاینده است و هرگز سرگرم نمی شود!» ، سپس هفت مرتبه تسبیحات چهارگانه را بگوید و آن گاه بگوید : «پاکی تو ، پاکی تو . ای بزرگ! گناه بزرگ مرا بیامرز» ، سپس ده مرتبه بر پیامبر صلی الله علیه و آله و خاندان او صلوات بفرستد . هر کس این نماز را بخواند ، خداوند ، هفتاد هزار گناه او را می آمرزد .

الکافیـ به نقل از محمّد بن عیسی ، از امامان علیهم السلام ، در بیان اعمال دهه آخر ماه رمضان ـ: در شب دهم می گویی : «سپاس ، خدایی را که انبازی ندارد ! سپاس ، خدای را ، چنان که زیبنده ذات بزرگوار و عزّت شُکوه اوست و چنان که او اهل آن است ! ای مقدّس ، ای نور قدس ، ای منزّه ، ای نهایت تسبیح!» .

.

الفَصلُ الثّامِنُ : تسبیح فاطمة۸ / ۱فَضلُ تَسبیحِ فاطِمَةَ علیهاالسلامالإمام الباقر علیه السلام :ما عُبِدَ اللّهُ بِشَیءٍ مِنَ التَّحمیدِ أفضَلَ مِن تَسبیحِ فاطِمَةَ علیهاالسلام ، ولَو کانَ شَیءٌ أفضَلَ مِنهُ لَنَحَلَهُ ⁽¹⁾رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فاطِمَةَ علیهاالسلام . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لِأَبی هارونَ المَکفوفِ ـ: یا أبا هارونَ ، إنّا نَأمُرُ صِبیانَنا بِتَسبیحِ فاطِمَةَ علیهاالسلامکَما نَأمُرُهُم بِالصَّلاةِ ، فَالزَمهُ ؛ فَإِنَّهُ لَم یَلزَمهُ عَبدٌ فَشَقِیَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن باتَ عَلی تَسبیحِ فاطِمَـةَ علیهاالسلام ، کانَ مِنَ الذّاکِریـنَ اللّهَ کَثیـرا وَالذّاکِراتِ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

.

فصل هشتم: تسبیحات فاطمه علیهاالسلام

۸ / ۱ فضیلت تسبیحات فاطمه علیهاالسلام

فصل هشتم: تسبیحات فاطمه۸ / ۱فضیلت تسبیحات فاطمه علیهاالسلامامام باقر علیه السلام :خداوند به ستایشی برتر از تسبیح فاطمه علیهاالسلام عبادت نشده است ، و اگر چیزی برتر از آن وجود داشت ، بی گمان ، پیامبر خدا آن را به فاطمه علیهاالسلامپیشکش می کرد .

امام صادق علیه السلامـ به ابو هارون مکفوف ـ: ای ابو هارون ! ما کودکان خود را ، همچنان که به خواندن نماز فرمان می دهیم ، به خواندن تسبیحات فاطمه علیهاالسلامفرمان می دهیم . پس به آن ، چنگ در زن ؛ زیرا هر بنده ای به آن چنگ زند ، بدبخت نمی شود .

امام صادق علیه السلام :هر کس شب را با گفتن تسبیحات فاطمه علیهاالسلام بخوابد ، از شمار مردان و زنانی است که بسیار یاد خدا می کنند . ⁽¹⁾

.

عنه علیه السلام :تَسبیحُ فاطِمَةَ الزَّهراءِ علیهاالسلام مِنَ الذِّکرِ الکَثیرِ الَّذی قالَ اللّهُ عز و جل : «اذْکُرُواْ اللَّهَ ذِکْرًا کَثِیرًا» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

تأویل الآیات الظاهرة عن إسماعیل بن عمّار :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : قَولُهُ عز و جل : «اذْکُرُواْ اللَّهَ ذِکْرًا کَثِیرًا» ما حَدُّهُ؟ قالَ : إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَلَّمَ فاطِمَةَ علیهاالسلام أن تُکَبِّرَ أربَعا وثَلاثینَ تَکبیرَةً ، وتُسَبِّحَ ثَلاثا وثَلاثینَ تَسبیحَةً ، وتُحَمِّدَ ثَلاثا وثَلاثینَ تَحمیدَةً ، فَإِذا فَعَلَت ذلِکَ بِاللَّیلِ مَرَّةً وبِالنَّهارِ مَرَّةً ، فَقَد ذَکَرَتِ اللّهَ کَثیرا . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَن سَبَّحَ تَسبیحَ فاطِمَةَ علیهاالسلام فی دُبُرِ المَکتوبَةِ مِن قَبلِ أن یَبسُطَ رِجلَیهِ ، أوجَبَ اللّهُ لَهُ الجَنَّةَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن سَبَّحَ اللّهَ فی دُبُرِ الفَریضَةِ تَسبیحَ فاطِمَةَ الزَّهراءِ علیهاالسلام المِئَةَ مَرَّةٍ ، وأتبَعَها بِ «لا إلهَ إلَا اللّهُ» غَفَرَ اللّهُ لَهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن سَبَّحَ تَسبیحَ فاطِمَةَ الزَّهراءِ علیهاالسلام قَبلَ أن یَثنِیَ ⁽⁶⁾رِجلَیهِ مِن صَلاةِ الفَریضَةِ غَفَرَ اللّهُ لَهُ ، وَلیَبدَأ بِالتَّکبیرِ . ⁽⁷⁾

.

امام صادق علیه السلام :تسبیحات فاطمه زهرا علیهاالسلام ، از مصادیق آن یادِ بسیار است که خداوند عز و جلفرموده است : «خدا را بسیار یاد کنید» .

تأویل الآیات الظاهرةـ به نقل از اسماعیل بن عمّار ـ: به امام صادق علیه السلام گفتم : این که خداوند عز و جل فرموده : «خدا را بسیار یاد کنید» ، اندازه این یادِ بسیار چیست؟ فرمود : «پیامبر خدا به فاطمه آموخت که سی و چهار مرتبه اللّه أکبر ، سی و سه مرتبه سبحان اللّه و سی و سه مرتبه الحمد للّه بگوید . پس ، هر گاه در شب ، یک مرتبه و در روز نیز یک مرتبه این تسبیحات را بگویی ، خدا را بسیار یاد کرده ای» .

امام صادق علیه السلام :هر کس پس از اتمام نماز واجب ، پیش از آن که پاهایش را بگشاید [و از حالت دو زانو خارج شود] ، تسبیحات فاطمه علیهاالسلام را بگوید ، خداوند ، بهشت را بر او واجب می گرداند .

امام صادق علیه السلام :هر کس در تعقیبات نماز واجب ، صد مرتبه تسبیحات فاطمه زهرا علیهاالسلام را بخواند و در پی آن ، «لا إله إلّا اللّه » بگوید ، خداوندْ او را می آمرزد .

امام صادق علیه السلام :هر کس پس از نماز واجب ، پیش از آن که پاهایش را [از حالت تشهّد ]خارج سازد ، تسبیحات فاطمه زهرا علیهاالسلام را بگوید ، خداوندْ او را می آمرزد ، و باید از تکبیرات آغاز کند .

.

عنه علیه السلام :تَسبیحُ فاطِمَةَ علیهاالسلام فی کُلِّ یَومٍ فی دُبُرِ کُلِّ صَلاةٍ ، أحَبُّ إلَیَّ مِن صَلاةِ ألفِ رَکعَةٍ فی کُلِّ یَومٍ . ⁽¹⁾

مشکاة الأنوار :دَخَلَ رَجُلٌ عَلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام وکَلَّمَهُ فَلَم یَسمَع کَلامَ أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام ، وشَکا إلَیهِ ثِقلاً فی اُذُنَیهِ ، فَقالَ لَهُ : ما یَمنَعُکَ ـ أو أینَ أنتَ ـ مِن تَسبیحِ فاطِمَةَ علیهاالسلام؟ فَقالَ لَهُ : جُعلِتُ فِداکَ ، وما تَسبیحُ فاطِمَةَ؟ فَقالَ : تُکَبِّرُ اللّهَ أربَعا وثَلاثینَ ، وتُحَمِّدُ اللّهَ ثَلاثا وثَلاثینَ ، وتُسَبِّحُ اللّهَ ثَلاثا وثَلاثینَ ، تَمامَ المِئَةِ . قالَ : فَما فَعَلتُ ذلِکَ إلّا یَسیرا ، حَتّی ذَهَبَ عَنّی ما کُنتُ أجِدُهُ . ⁽²⁾

۸ / ۲بَدءُ تَشریعِهِالإمام علیّ علیه السلامـ لِرَجُلٍ مِن بَنی سَعدٍ ـ: ألا اُحَدِّثُکَ عَنِّی وعَن فاطِمَةَ الزَّهراءِ علیهاالسلام؟ إنَّها کانَت عِندی فَاستَقَت بِالقِربَةِ حَتّی أثَّرَ فی صَدرِها ، وطَحَنَت بِالرَّحی حَتّی مَجَلَت یَداها ، وکَسَحَتِ البَیتَ حَتَّی اغبَرَّت ثِیابُها ، وأوقَدَت تَحتَ القِدرِ حَتّی دَکِنَت ⁽³⁾ثِیابُها ، فَأَصابَها مِن ذلِکَ ضُرٌّ شَدیدٌ . فَقُلتُ لَها : لَو أتَیتِ أباکِ فَسَأَلتِهِ خادِما یَکفیکِ حَرَّ ⁽⁴⁾ما أنتِ فیهِ مِن هذَا العَمَلِ . فَأَتَتِ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَوَجَدَت عِندَهُ حُدّاثا ⁽⁵⁾فَاستَحیَت فَانصَرَفَت ، فَعَلِمَ صلی الله علیه و آله أنَّها قَد جاءَت لِحاجَةٍ ، فَغَدا عَلَینا . . . ثُمَّ قالَ : یا فاطِمَةُ ما کانَت حاجَتُکِ أمسِ عِندَ مُحَمَّدٍ؟... فَقُلتُ : أنَا وَاللّهِ اُخبِرُک یا رَسولَ اللّهِ ، إنَّهَا استَقَت بِالقِرَبةِ حَتّی أَثَّرَ فی صَدرِها ، وجَرَّت بِالرَّحی حَتّی مَجَلَت یَداها ، وکَسَحَتِ البَیتَ حَتَّی اغبَرَّت ثِیابُها ، وأوقَدَت تَحتَ القِدرِ حَتّی دَکِنَت ثِیابُها ، فَقُلتُ لَها : لَو أتَیتِ أباکِ فَسَأَلتِهِ خادِما یَکفیکِ حَرَّ ما أنتَ فِیهِ مِن هذَا العَمَلِ! قالَ : أفَلا اُعَلِّمُکُما ما هُوَ خَیرٌ لَکُما مِنَ الخادِمِ؟ إذا أخَذتُما مَنامَکُما فَکَبِّرا أربَعا وثَلاثینَ تَکبِیرَةً ، وسَبِّحا ثَلاثا وثَلاثینَ تَسبیحَةً ، وَاحمَدا ثَلاثا وثَلاثینَ تَحمیدَةً . ⁽⁶⁾

.

۸ / ۲ آغاز تشریع تسبیحات فاطمه علیهاالسلام

امام صادق علیه السلام :گفتن تسبیحات فاطمه علیهاالسلام در هر روز پس از هر نمازی ، نزد من محبوب تر از خواندن هزار رکعت نماز در هر روز است .

مشکاة الأنوار :مردی بر امام صادق علیه السلام در آمد و ایشان با او سخن گفت ؛ امّا او سخن امام صادق علیه السلام را نشنید و از سنگینی گوش هایش به امام علیه السلام شکایت کرد . [امام علیه السلام ]فرمود: «چرا تسبیحات فاطمه علیهاالسلام را نمی خوانی؟» . مرد گفت : فدایت شوم ! تسبیحات فاطمه چیست؟ فرمود : «سی و چهار مرتبه اللّه أکبر می گویی ، سی و سه مرتبه الحمد للّه و سی و سه مرتبه سبحان اللّه ، که مجموعا می شود صد تا» . آن مرد گفت : مدّت کوتاهی که این کار را انجام دادم ، سنگینی گوشم از بین رفت .

۸ / ۲آغاز تشریع تسبیحات فاطمه علیهاالسلامامام علی علیه السلامـ به مردی از بنی سعد ـ: آیا از خودم و از فاطمه زهرا برایت نگویم؟ زمانی که فاطمه علیهاالسلام در خانه من بود ، آن قدر با مشکْ آب کشید که بر سینه اش رد انداخت ، و چندان دستاس کرد که دستانش تاول زد ، و از بس خانه را جارو کرد ، جامه هایش گردآلود شده بود ، و چندان دیگدان برافروخت که لباس هایش سیاه شده بود . و از این کارها رنج و گزند شدیدی به او رسید . من به او گفتم : کاش نزد پدر خویش شوی و از او خدمتکاری بخواهی تا از رنج این همه کار بیاسایی ! او نزد پیامبر صلی الله علیه و آله رفت . دید عدّه ای خدمت ایشان نشسته اند و گفتگو می کنند . شرم کرد و برگشت . پیامبر صلی الله علیه و آله دانست که او برای کاری آمده است . صبح روز بعد ، نزد ما آمد ... . سپس فرمود : «ای فاطمه ! دیروز تو را با محمّد چه کار بود؟» . من گفتم : ای پیامبر خدا ! من به شما می گویم . او از بس با مشکْ آب کشیده ، بر سینه اش رد انداخته است و از بس دستاسْ چرخانده ، دستانش تاول زده است و از بس خانه جارو کرده ، جامه هایش گردآلود گشته و از بس زیر دیگْ آتش افروخته ، جامه هایش سیاه شده است . من به او گفتم : کاش نزد پدر خویش شَوی و از او خدمتکاری بخواهی تا از رنج این همه کار ، بیاسایی! پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «می خواهید چیزی به شما بیاموزم که از خدمتکار برایتان بهتر است؟ هر گاه به بستر خواب رفتید ، سی و چهار اللّه أکبر بگویید و سی و سه سبحان اللّه و سی و سه الحمد للّه » .

.

عنه علیه السلام :إنَّ فاطِمَةَ علیهاالسلام شَکَت ما تَلقی مِن أثَرِ الرَّحی ، فَأَتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله سَبیٌ ، فَانطَلَقَت فَلَم تَجِدهُ ، فَوَجَدَت عائِشَةَ فَأَخبَرَتها ، فَلَمّا جاءَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أخبَرَتهُ عائِشَةُ بِمَجیءِ فاطِمَةَ علیهاالسلام ، فَجاءَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إلَینا وقَد أخَذنا مَضاجِعَنا ، فَذَهَبتُ لِأَقومَ فَقالَ : عَلی مَکانِکُما ، فَقَعَدَ بَینَنا حَتّی وَجَدتُ بَردَ قَدَمَیهِ عَلی صَدری ، وقالَ : ألا اُعَلِّمُکُما خَیرا مِمّا سَأَلتُمانی؟ إذا أخَذتُما مَضاجِعَکُما تُکَبِّرانِ أربَعا وثَلاثینَ ، وتُسَبِّحانِ ثَلاثا وثَلاثینَ ، وتُحَمِّدانِ ثَلاثا وثَلاثینَ ، فَهُوَ خَیرٌ لَکُما مِن خادِمٍ . ⁽¹⁾

.

امام علی علیه السلام :فاطمه علیهاالسلام از رنجی که بر اثر دستاس کردن به او رسیده بود ، شِکوه کرد . در این میان ، شماری اسیر نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آوردند . فاطمه نزد ایشان رفت ؛ امّا ایشان را نیافت . عایشه را دید و داستان را به او گفت . پیامبر صلی الله علیه و آله که آمد ، عایشه آمدن فاطمه علیهاالسلام را به اطّلاع ایشان رساند . ما در بسترِ خواب بودیم که پیامبر صلی الله علیه و آله نزد ما آمد . خواستم از جا بلند شوم که فرمود : «بلند نشوید» . ایشان در میان ما نشست ، به طوری که خنکی پاهایش را بر سینه خود حس کردم ، و فرمود : «آیا شما دو تن را چیزی نیاموزم که از آنچه از من خواستید ، بهتر است؟ هر گاه به بستر خود رفتید ، سی و چهار مرتبه اللّه أکبر بگویید و سی و سه مرتبه سبحان اللّه و سی و سه مرتبه الحمد للّه . این برای شما بهتر از هر خدمتکاری است» .

.

۸ / ۳کَیفِیَّتُهُالکافی عن محمّد بن عذافر :دَخَلتُ مَعَ أبی عَلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام ، فَسَأَلَهُ أبی عَن تَسبیحِ فاطِمَةَ علیهاالسلام . فَقالَ : «اللّهُ أکبَرُ» حَتّی أحصاها أربَعا وثَلاثینَ مَرَّةً ، ثُمَّ قالَ : «الحَمدُ للّهِِ» حَتّی بَلَغَ سَبعا وسِتِّینَ ، ثُمَّ قالَ : «سُبحانَ اللّهِ» حَتّی بَلَغَ مِئَةً ، یُحصیها بِیَدِهِ جُملَةً واحِدَةً . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :فی تَسبیحِ فاطِمَةَ صَلَّی اللّهُ عَلَیها ، یُبدَأُ بِالتَّکبیرِ أربَعا وثَلاثینَ ، ثُمَّ التَّحمیدِ ثَلاثا وثَلاثینَ ، ثُمَّ التَّسبیحِ ثَلاثا وثَلاثینَ . ⁽²⁾

الکافی عن داوود بن فرقد عن أخیه :أنَّ شِهابَ بنَ عَبدِ رَبِّهِ سَأَلَهُ أن یَسأَلَ أبَا عَبدِ اللّهِ علیه السلام وقالَ : قُل لَهُ : إِنَّ امرَأَةً تُفزِعُنی فِی المَنامِ بِاللَّیلِ . فَقالَ : قُل لَهُ : اجعَل مِسباحا ⁽³⁾، وکَبِّرِ اللّهَ أربَعا وثَلاثینَ تَکبیرَةً ، وسَبِّحِ اللّهَ ثَلاثا وثَلاثینَ تَسبیحَةً ، وَاحمَدِ اللّهَ ثَلاثا وثَلاثینَ ، وقُل : لا إِلهَ إِلَا اللّهُ ، وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، لَهُ المُلکُ ولَهُ الحَمدُ ، یُحیی ویُمیتُ ویُمیتُ ویُحیی ، بِیَدِهِ الخَیرُ ، ولَهُ اختِلافُ اللَّیلِ وَالنَّهارِ ، وهُوَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ ـ عَشرَ مَرّاتٍ ـ . ⁽⁴⁾

الکافی :عَن مُحَمَّدِ بنِ جَعفَرٍ عَمَّن ذَکَرَهُ عَن أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام أنَّهُ کانَ یُسَبِّحُ تَسبیحَ فاطِمَةَ صَلَّی اللّهُ عَلَیها ، فَیَصِلُهُ ولا یَقطَعُهُ . ⁽⁵⁾

.

۸ / ۳ چگونگی تسبیحات فاطمه علیهاالسلام

۸ / ۳چگونگی تسبیحات فاطمه علیهاالسلامالکافیـ به نقل از محمّد بن عذافر ـ: با پدرم خدمت امام صادق علیه السلام رسیدیم . پدرم از ایشان در باره تسبیحات فاطمه علیهاالسلام پرسید . فرمود : «اللّه أکبر» و سی و چهار مرتبه آن را گفت . سپس فرمود : «الحمد للّه » تا رسید به شصت و هفت مرتبه . سپس فرمود : «سبحان اللّه » تا به صد رسید ، و اینها را با دستش یکی یکی می شمرد .

امام صادق علیه السلامـ در باره تسبیحات فاطمه علیهاالسلام ـ: با سی و چهار «اللّه أکبر» آغاز می شود ، سپس سی و سه «الحمد للّه » گفته می شود ، و بعد ، سی و سه «سبحان اللّه » .

الکافیـ به نقل از داوود بن فَرقَد ، در باره برادرش ـ: شهاب بن عبد ربّه ، از او خواست که از امام صادق علیه السلام بپرسد و گفت : [از طرف من] به ایشان بگو : شب ها که می خوابم ، زنی به خوابم می آید و مرا می ترساند . [امام علیه السلام ] فرمود : «به او بگو : تسبیحی بساز و [با آن ،] سی و چهار مرتبه اللّه أکبر بگو و سی و سه مرتبه سبحان اللّه و سی و سه مرتبه الحمد للّه و ده مرتبه بگو : معبودی جز خدا نیست . یگانه است و بی انباز . پادشاهی و ستایش ، از آنِ اوست . زنده می کند و می میراند ، و می میراند و زنده می گرداند . خوبی ، همه ، در دست اوست و گردش شب و روز ، برای اوست و او بر هر چیزی تواناست» .

الکافیـ به نقل از محمّد بن جعفر ، از کسی دیگر که نامش را برد ـ: امام صادق علیه السلام تسبیحات فاطمه را ـ که درود خدا بر او باد ـ پیوسته می گفت و گفتن آن را قطع نمی کرد .

.

مسند ابن حنبل عن أبی الدرداء :أتَیتُ رَسولَ اللّهَ صلی الله علیه و آله فَقُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، ذَهَبَ الأَغنِیاءُ بِالدُّنیا وَالآخِرَةِ ؛ نُصَلّی ویُصَلّونَ ، ونَصومُ ویَصومونَ ، ویَتَصَدَّقونَ ولا نَتَصَدَّقُ! قالَ : ألا أدُلُّکَ عَلی شَیءٍ إن أنتَ فَعَلتَهُ لَم یَسبِقکَ أحَدٌ کانَ قَبلَکَ ولَم یُدرِککَ أحَدٌ بَعدَکَ ، إلّا مَن فَعَلَ الَّذی تَفعَلُ دُبُرَ کُلِّ صَلاةٍ ؟! ثَلاثا وثَلاثینَ تَسبیحَةً ، وثَلاثا وثَلاثینَ تَحمیدَةً ، وأربَعا وثَلاثینَ تَکبیرَةً ⁽¹⁾.

مسند ابن حنبل عن زید بن ثابت :أمَرَنا [ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ] أن نُسَبِّحَ فی دُبُرِ کُلِّ صَلاةٍ ثَلاثا وثَلاثینَ تَسبیحَةً ، ونُحَمِّدَ ثَلاثا وثَلاثینَ تَحمیدَةً ، ونُکَبِّرَ أربَعا وثَلاثینَ تَکبیرَةً . ⁽²⁾

راجع : ص ۸۸ ح ۹۳۳ و ص ۹۰ ح ۹۳۸ .

.

مسند ابن حنبلـ به نقل از ابو دردا ـ: خدمت پیامبر خدا رسیدم و گفتم : ای پیامبر خدا ! توانگران ، دنیا و آخرت را از آنِ خود کردند . ما نماز می خوانیم ، آنها هم نماز می خوانند . ما روزه می گیریم و آنها هم روزه می گیرند . آنها صدقه (/ زکات) می دهند ؛ ولی ما [چون ناداریم ،] صدقه نمی دهیم! [پیامبر صلی الله علیه و آله ] فرمود : «آیا تو را به چیزی راهنمایی نکنم که اگر آن را انجام دهی ، نه از گذشتگان ، کسی بر تو پیشی می گیرد و نه پس از تو ، کسی به پایَت می رسد ، مگر آن کسی که همان کاری را انجام دهد که تو بعد از هر نمازی انجام می دهی که سی و سه مرتبه سبحان اللّه ، سی و سه مرتبه الحمد للّه و سی و چهار مرتبه اللّه أکبر می گویی؟!» .

مسند ابن حنبلـ به نقل از زید بن ثابت ـ: پیامبر خدا به ما دستور داد که بعد از هر نمازی ، سی و سه «سبحان اللّه » بگوییم ، سی و سه «الحمد للّه » ، و سی و چهار «اللّه أکبر» .

ر . ک : ص ۸۹ ح ۹۳۳ و ص ۹۱ ح ۹۳۸ .

.

کیفیّت تسبیح فاطمه زهرا علیهاالسلام

اشاره

کیفیّت تسبیح فاطمه زهرااحادیث فراوانی بر استحباب ذکر تسبیحات فاطمه زهرا علیهاالسلام تأکید کرده اند . این احادیث ، میان شیعه و اهل سنّت ، مستفیض است و در کتب اربعه شیعه و برخی از صحاح و مسانید مشهور اهل سنّت به طریق های مختلف ، نقل شده است . آنچه از این احادیث فهمیده می شود ، آن است که استحباب این تسبیح که از مصادیق ذکرِ کثیر دانسته شده ، ⁽¹⁾منحصر به تعقیب نمازهای واجب و یا هر نمازی نیست ؛ بلکه هنگام خواب و یا برای رفع پاره ای مشکلات نیز مفید است . ⁽²⁾همه این احادیث ، اتّفاق دارند که تسبیحات فاطمه زهرا علیهاالسلام از ترکیب سه ذکر «اللّه اکبر» ، «الحمد للّه » و «سبحان اللّه » به وجود آمده و عطای پُر ارزش پیامبر خدا به دختر بزرگوارش فاطمه علیهاالسلام است . همچنین در تعداد مجموعی و اختصاصی هر یک از این اذکار ، اتّفاق نظر است و همه روایات ، تعداد ذکر «اللّه اکبر» را ۳۴ بار ، «الحمد للّه » را ۳۳ بار و «سبحان اللّه » را نیز ۳۳ بار دانسته اند که مجموع آنها یکصد می شود .

.

نظریه مشهور : تقدیم تحمید بر تسبیح

تنها اختلاف جزئی ، در ترتیب این سه جزء است . احادیث شیعی به اتّفاق ، «اللّه اکبر» را ذکر آغازین می دانند ⁽¹⁾و برخی احادیث اهل سنّت ، آن را ذکر پایانی می شمرند ⁽²⁾و برخی دیگر که در منابع معتبرتری هستند ، در این بخش با احادیث شیعی همسو و همگون هستند . ⁽³⁾از این رو ، این اختلاف به آسانی قابل حل است . اختلاف دیگر ، در حوزه احادیث شیعی و در ترتیب «الحمد للّه » و «سبحان اللّه » است . مشهور احادیث شیعی ، «الحمد للّه » را بر «سبحان اللّه » مقدّم می دارند ⁽⁴⁾و تنها چند حدیث معدود ، عکس آن را ابراز می دارند و بر همین اساس ، بیشتر فقها ، ترتیب معمولی و رایج کنونی ، یعنی «اللّه اکبر» ، «الحمد للّه » و «سبحان اللّه » را ذکر کرده اند ، هر چند برخی از آنان ، قائل به تخییر شده و هر دو ترتیب را مجاز و مطابق با سنّت دانسته اند .

نظریه مشهور : تقدیم تحمید بر تسبیحعلّامه حلّی در کتاب المختلف ـ که اختلاف فتاوای فقیهان شیعه را بررسی می کند ـ ، می گوید : مشهور در تسبیح زهرا علیهاالسلام این است که نخست «اللّه أکبر» گفته می شود ، سپس «الحمد للّه » و بعد ، «سبحان اللّه » . این را شیخ جطوسیج در النهایة و المبسوطو

.

دلیل نظریه مشهور

[شیخ] مفید در المُقنعة و سَلّار و ابن بَرّاج و ابن ادریس ، ذکر کرده اند. ⁽¹⁾مراجعه مستقیم به کتاب های فقهی نیز همین گفته را نتیجه می دهد . ⁽²⁾همچنین شیخ بهایی ، در مفتاح الفلاح ، آن را مشهور دانسته و گفته است : آنچه در تعقیبات مشهور است و به آن عمل می شود ، مقدّم داشتن «الحمد للّه » بر «سبحان اللّه » است . ⁽³⁾محدّث بحرانی نیز در الحدائق الناضرة ، پس از ذکر همه احادیث و در پایان جمع بندی دلالی و سندی خود ، قول مشهور و معتضد به اخبار را تقدیم تحمید بر تسبیح دانسته است . ⁽⁴⁾شیخ محمّد حسن نجفی نیز در کتاب گران سنگ جواهر الکلام ، چنین نوشته است : آنچه در میان اصحاب ، شهرت بسیار دارد و بلکه در وسایل الشیعة آمده است که شیعه به آن عمل می کرده اند ، این است که نخست ، سی و چهار «اللّه أکبر» گویند . سپس سی و سه «الحمد للّه » و بعد ، سی و سه «سبحان اللّه » . در فتاوا و احادیث ، در این باره اختلافی نمی یابم ، بجز خبر علل الشرائع که به زودی آن را ذکر خواهم کرد . ⁽⁵⁾

دلیل نظریه مشهوراستدلال قول مشهور ، ساده و روشن است . احادیث بسیاری بر مدّعای آن دلالت

.

نظریه دوم : تقدیم تسبیح بر تحمید

دارند که با یک شمارش ساده ، می توان فزونیِ آنها را بر احادیث قول دیگر ، نشان داد . افزون بر این ، اسناد احادیث دالّ بر قول مشهور ، در مقایسه با احادیث دیگر ، از قوّت بیشتری برخوردار است و از این رو ، حتّی اگر این دو دسته احادیث مختلف را با هم متعارض بدانیم ـ که خواهیم گفت چنین نیست ـ ، باز هم بنا به شهرت روایی و قوّت سندی ، ترجیح با قول مشهور خواهد بود . ⁽¹⁾

نظریه دوم : تقدیم تسبیح بر تحمیددلیل این قول ، آن است که برخی فقیهان متقدّم ، مانند شیخ صدوق و پدرش ، ابن جُنَید وشیخ طوسی (در برخی از کتاب هایش) ، به گاه بیان کیفیت تسبیحات فاطمه زهرا علیهاالسلام تسبیح را بر تحمید ، مقدّم کرده اند ⁽²⁾و چون این فقیهان به روزگار ائمّه علیهم السلام نزدیک بوده و خودْ محدّث نیز بوده اند ، می توان قول آنان را ردّی بر قول مشهور دانست . در پاسخ به این گفته ، می توانیم تصریح شیخ صدوق و شیخ طوسی را بیاوریم که آنان ، هر دو شکل ترتیب مشهور و غیر مشهور را جایز دانسته اند و مقصودشان از ذکر ترتیب غیر مشهور ، آن بوده است که بگویند ترتیب مشهور ، لازم الرعایه و انحصاری نیست و هر دو کیفیت ، مشروع و مطابق با سنّت است . برخی فقیهان متأخّر ، مانند صاحب جواهر نیز این نظر را دارند و حتّی آن را به علّامه حلّی و فیض کاشانی نیز نسبت داده اند . ⁽³⁾

.

نظریه سوم : تفصیل

دلیل صاحب جواهر ، آن است که در مسائل مستحب ، اختلاف در میان احادیث ، به تعارض نمی انجامد تا نیاز به ترجیح یا تخییر پیش آید ؛ بلکه در این گونه موارد ، تأکید بر یک سو ، به منظور معرّفی فرد احسن و اَکمل است ، نه ردّ جواز و مشروعیت طرف دیگر . صاحب جواهر می افزاید : ای بسا گفته امام صادق علیه السلام اشاره به این دارد ، آن جا که فرمود : «وتُبدأُ بالتکبیر ؛ با اللّه اکبر شروع شود» و در باره بقیه سکوت کرد . ⁽¹⁾یعنی آنچه مهم است ، آغاز با تکبیر است و چون امام علیه السلام از بیان ترتیب میان حمد و تسبیح خودداری ورزیده ، پس ترتیب آن دو ، مهم نیست و آنچه محمّد بن عذافر از فعل امام صادق علیه السلام گزارش داده که امام علیه السلام تحمید را بر تسبیح مقدّم داشته است ، ⁽²⁾جز جواز و حدّاکثر ، استحباب آن را اثبات نمی کند و دلالتی بر حتمیت آن و طرد کیفیت دیگر ندارد .

نظریه سوم : تفصیلگفتنی است نظریه دیگری نیز در این میان مطرح است و آن ، تفصیل است ؛ یعنی اختصاص کیفیت مشهور «تقدیم تحمید بر تسبیح» به تعقیب نماز و اختصاص کیفیت غیر مشهور «تقدیم تسبیح بر تحمید» به هنگام خواب است . شیخ بهایی ، این تفصیل را با استفاده از اجماع مرکّب ، رد کرده است ؛ ⁽³⁾امّا فقیهان دیگر مانند محدّث بحرانی و صاحب جواهر ، این رد را نپسندیده و مسئله

.

نظریه مختار

را محلّ تمسّک به این گونه دلیل ها ندانسته اند . ⁽¹⁾دلیل بهتر در ردّ این تفصیل ، مراجعه به احادیث است ؛ زیرا در میان احادیث مشهور ، حدیثی داریم که همان کیفیت مشهور را برای گفتن این ذکر قبل از خواب ، اثبات می کند و در میان احادیث غیر مشهور نیز حدیث مختص به تعقیب نماز داریم . به عبارت دیگر ، این جمع بندی در احادیث ، قابل اجرا نیست و احادیث مشهور ، مطلق هستند و هر دو حالت را در بر می گیرند .

نظریه مختاربر اساس آنچه گذشت ، می توان گفت نظر اتّفاقی عالمان شیعه در شروع کردن با تکبیر ـ که موافق قول محدّثان مشهوراهل سنّت (مانند : بخاری ، مسلم نیشابوری و ابو داوود) است ـ بر نظر دیگر محدّثان اهل سنّت ـ که قائل به عکس آن و اختتام به تکبیر هستند ـ ترجیح دارد ؛ امّا در باره اختلاف دیگر (یعنی تقدیم تحمید بر تسبیح) ، لزومی به انحصار در شکل و کیفیتِ مشهور نیست و هر دو شکل ، مشروع است ، هر چند با توجّه به کثرت احادیث و فتاوای فقیهان ، می توان ترتیب مشهور را بهتر دانست .

.

الفَصلُ التّاسِعُ : تسبیح الموجودات۹ / ۱ما یَدُلُّ عَلی تَسبیحِ المَلائِکَةِالکتاب«وَ تَرَی الْمَلَئِکَةَ حَافِّینَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ» . ⁽¹⁾

«تَکَادُ السَّمَـوَ تُ یَتَفَطَّرْنَ مِن فَوْقِهِنَّ وَالْمَلَئِکَةُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِمَن فِی الْأَرْضِ أَلَا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ» . ⁽²⁾

«فَإِنِ اسْتَکْبَرُواْ فَالَّذِینَ عِندَ رَبِّکَ یُسَبِّحُونَ لَهُ بِالَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَ هُمْ لَا یَسْـئمُونَ» . ⁽³⁾

«إِنَّ الَّذِینَ عِندَ رَبِّکَ لَا یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَیُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ یَسْجُدُونَ» . ۴

.

فصل نهم: تسبیحگویی موجودات

۹ / ۱ تسبیحگویی فرشتگان

فصل نهم: تسبیحگویی موجودات۹ / ۱تسبیحگویی فرشتگانقرآن«و فرشتگان را می بینی که پیرامون عرش به ستایش پروردگارِ خود تسبیح می گویند و میانشان به حق داوری می گردد و گفته می شود: «سپاس، ویژه پروردگار جهانیان است»».

«چیزی نمانده که آسمان ها از فرازشان بشکافند و [ حال آن که ] فرشتگان به سپاس پروردگارشان تسبیح می گویند و برای کسانی که در زمین هستند آمرزش می طلبند. آگاه باش، در حقیقت خداست که آمرزنده مهربان است» .

«پس اگر کبر ورزیدند، کسانی که در پیشگاه پروردگارِ تواَند شبانه روز او را نیایش می کنند و خسته نمی شوند» .

«به یقین، کسانی که نزد پروردگار تو هستند، از پرستش او تکبّر نمی ورزند و او را به پاکی می ستایند و برای او سجده می کنند» . ⁽¹⁾

.

«وَ لَهُ مَن فِی السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ وَ مَنْ عِندَهُ لَا یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَلَا یَسْتَحْسِرُونَ * یُسَبِّحُونَ الَّیْلَ وَ النَّهَارَ لَا یَفْتُرُونَ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

«وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ * وَ إِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ» . ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :خَلَقَ اللّهُ تَعالی مَلَکا تَحتَ العَرشِ یُسَبِّحُهُ بِجَمیعِ اللُّغاتِ المُختَلِفَةِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :رَبُّنا تَبارَکَ وتَعالَی اسمُهُ إذا قَضی أمرا سَبَّحَ حَمَلَةُ العَرشِ ، ثُمَّ سَبَّحَ أهلُ السَّماءِ الَّذینَ یَلونَهُم ، حَتّی یَبلُغَ التَّسبیحُ أهلَ هذِهِ السَّماءِ الدُّنیا . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ لِنَوفٍ البِکالِیِّ ـ: اِنقَطِع إلَی اللّهِ سُبحانَهُ ؛ فَإِنَّهُ یَقولُ : . . . جَعَلتُ آمالَ عِبادی مُتَّصِلَةً بی ، وجَعَلتُ رَجاءَهُم مَذخورا لَهُم عِندی ، ومَلَأتُ سَماواتی مِمَّن لا یَمَلُّ تَسبیحی . ⁽⁶⁾

.

«و از آن [و مملوک] اوست هر آن که در آسمانها و زمین است و کسانی که در نزد اویند از بندگی اش گردنکشی نکنند و درمانده نمی شوند . شب و روز تسبیح می گویند و سست نمی شوند» . ⁽¹⁾

«و ما آن صف کشندگانیم . ما آن تسبیح گویانیم» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند متعال ، فرشته ای را در زیر عرش آفریده است که به همه زبان های گونه گون ، او را تسبیح می گوید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پروردگار ما ـ که نامش خجسته و بلند است ـ ، هر گاه به کاری فرمان دهد ، حاملان عرش ، تسبیح می گویند . سپس آسمانیان فرودستِ آنان ، تسبیح می گویند ، تا برسد به تسبیحگویی ساکنان این آسمان زیرین .

امام علی علیه السلامـ به نوف بِکالی ـ: سراسر ، به خدای پاک ، رو کن ؛ زیرا او می فرماید : « ... آرزوهای بندگانم را پیوسته به خودم قرار داده ام ، و امیدشان را نزد خود ، برای آنانْ اندوخته ام و آسمان هایم را از کسانی که از تسبیحگویی من خسته نمی شوند ، آکَنْده ام» .

.

عنه علیه السلامـ فی خُطبَةٍ یَذکُرُ فیها خَلقَ المَلائِکَةِ ـ: ثُمَّ فَتَقَ ما بَینَ السَّماواتِ العُلی ، فَمَلَأَهُنَّ أطوارا مِن مَلائِکَتِهِ ، مِنهُم سُجودٌ لا یَرکَعونَ ، ورُکوعٌ لا یَنتَصِبونَ ، وصافّونَ لا یَتَزایَلونَ ، ومُسَبِّحونَ لا یَسأَمونَ . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل خَلَقَ العَرشَ أرباعا لَم یَخلُق قَبلَهُ إلّا ثَلاثَةَ أشیاءَ : الهَواءَ وَالقَلَمَ وَالنّورَ ، ثُمَّ خَلَقَهُ مِن أنوارٍ مُختَلِفَةٍ ، فَمِن ذلِکَ النّورِ نورٌ أخضَرُ اخضَرَّت مِنهُ الخُضرَةُ ، ونورٌ أصفَرُ اصفَرَّت مِنهُ الصُّفرَةُ ، ونورٌ أحمَرُ احمَرَّت مِنهُ الحُمرَةُ ، ونورٌ أبیَضُ وهُوَ نورُ الأَنوارِ ، ومِنهُ ضَوءُ النَّهارِ . ثُمَّ جَعَلَهُ سَبعینَ ألفَ طَبَقٍ ، غِلَظُ کُلِّ طَبَقٍ کَأَوَّلِ العَرشِ إلی أسفَلِ السّافِلینَ ، لَیسَ مِن ذلِکَ طَبَقٌ إلّا یُسَبِّحُ بِحَمدِ رَبِّهِ ویُقَدِّسُهُ بِأَصواتٍ مُختَلِفَةٍ ، وألسِنَةٍ غَیرِ مُشتَبِهَةٍ ، ولَو اُذِنَ لِلِسانٍ مِنها فَأَسمَعَ شَیئا مِمّا تَحتَهُ لَهَدَمَ الجِبالَ وَالمَدائِنَ وَالحُصونَ ، ولَخَسَفَ البِحارَ ولَأَهلَکَ ما دونَهُ . لَهُ ثَمانِیةُ أرکانٍ ، عَلی کُلِّ رُکنٍ مِنها مِنَ المَلائِکَةِ ما لا یُحصی عَدَدَهُم إلَا اللّهُ عز و جل ، یُسَبِّحونَ اللَّیلَ وَالنَّهارَ لا یَفتُرونَ ، ولَو حَسَّ ⁽²⁾شَیءٌ مِمّا فَوقَهُ ، ما قامَ لِذلِکَ طَرفَةَ عَینٍ بَینَهُ وبَینَ الإِحساسِ الجَبَروتُ وَالکِبرِیاءُ وَالعَظَمَةُ وَالقُدسُ وَالرَّحمَةُ ثُمَّ العِلمُ ، ولَیسَ وَراءَ هذا مَقالٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فِی الصَّلاةِ عَلی حَمَلَةِ العَرشِ ـ: فَصَلِّ عَلَیهِم ، وعَلَی المَلائِکَةِ الَّذینَ مِن دونِهِم ؛ مِن سُکّانِ سَماواتِکَ ، وأَهلِ الأَمانَةِ عَلی رِسالاتِکَ ، وَالَّذینَ لا تَدخُلُهُم سَأَمَةٌ مِن دُؤوبٍ ، ولا إعیاءٌ مِن لُغوبٍ ، ولا فُتورٌ ، ولا تَشغَلُهُم عَن تَسبیحِکَ الشَّهَواتُ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلامـ در سخنرانی ای که در آن از آفرینش فرشتگان یاد می کند ـ: سپس میان آسمان های بلند ، فاصله انداخت و آن فاصله ها را از فرشتگانِ گونه گون ، آکَنْده ساخت : گروهی همواره در سجده اند و رکوع نمی کنند ، گروهی پیوسته در رکوع اند و راست نمی شوند ، گروهی همواره صف کشیده اند و از جای خود ، تکان نمی خورند ، و گروهی پیوسته تسبیح می گویند و خسته نمی شوند .

امام زین العابدین علیه السلام :خداوند عز و جل عرش را در مرتبه چهارم آفرید و پیش از آن ، تنها سه چیز آفریده بود : هوا و قلم و نور . آن گاه ، آن (عرش) را از نورهای گونه گون ، خلق کرد . یکی از آن نورها ، نورِ سبز است که رنگ سبز ، از آنْ سبز شد ، و دیگری نور زرد که زردی از آن زرد گشت ، و دیگری نور سرخ ، که سرخی از آن سرخ گشت ، و دیگری نور سفید ، که نورِ نورهاست و روشنایی روز ، از آن است . سپس آن (عرش) را هفتاد هزار طبقه قرار داد که سِتَبری هر طبقه به اندازه از فراز عرش تا پایین ترین طبقات زمین است و هیچ طبقه ای از آن نیست ، مگر این که با صداهای گوناگون و زبان های گویا ، پروردگار خویش را تسبیح و سپاس و تقدیر می گوید . و اگر به هر زبانی از آنها اجازه داده شود تا چیزی از آنچه در زیر آن است [به گوش جهانیان] بشنوانَد ، کوه ها و شهرها و قلعه ها را ویران می کند و دریاها را فروکش کند و هر آنچه را در فرود اوست ، نابود می گردانَد . عرش را هشت رُکن است و در هر رُکنی از آن ، فرشتگانی است که شمارِ آنها را جز خداوند عز و جل کسی نمی داند و شب و روز ، تسبیح می گویند و سستی نمی ورزند ، و اگر چیزی (طبقه ای از آن طبقات یا فرشته ای از آن فرشتگان) آنچه را بالادستِ اوست ، حس کند ، چشم بر هم زدنی دوام نمی آورد . میان او (فرشته یا طبقه) و احساس ، [سراسر] قدرت است و بزرگی و عظمت و پاکی و مِهر و سپس ، علم . و فراتر از این ، هیچ نمی توان گفت .

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان در باره درود فرستادن بر حاملان عرش ـ: پس [خدایا !] بر آنها درود فرست ، و هم بر فرشتگانی که فروتر از آنهایند : آنان که ساکنان آسمان های تو و امین بر پیام های تو اَند ؛ همانان که بی وقفه [در ستایش تو] می کوشند و هیچ گونه خستگی و ماندگی و سستی به آنان راه نمی یابد ، و شهوات ، آنان را از تسبیحگویی تو باز نمی دارد .

.

الإمام الصادق علیه السلام :ما مِن ثَمَرَةٍ ولا شَجَرَةٍ ولا غَرسَةٍ ، إلّا ومَعَها مَلَکٌ یُسَبِّحُ اللّهَ ویُقَدِّسُهُ ویُهَلِّلُهُ . ⁽¹⁾

۹ / ۲الأَسماءُ الَّتی تُسَبِّحُ بِهَا المَلائِکَةُرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الأَسماءِ الحُسنی ـ: أسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی تُسَبِّحُ لَکَ بِهِ المَلائِکَةُ الَّذینَ حَولَ العَرشِ وَالأَرَضینَ یا اللّهُ ، وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی تُسَبِّحُ لَکَ بِهِ المَلائِکَةُ الَّذینَ خَلَقتَهُم مِن ضِیاءِ ذلِکَ الاِسمِ یا اللّهُ ، وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی تُسَبِّحُ لَکَ بِهِ المَلائِکَةُ الَّذینَ خَلَقتَهُم مِنَ الرَّحمَةِ یا اللّهُ ، وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ المَلائِکَةُ الَّذینَ خَلَقتَهُم مِنَ الظُّلمَةِ یا اللّهُ ، وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ المَلائِکَةُ الَّذینَ خَلَقتَهُم مِنَ العَذابِ یا اللّهُ ، وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ المَلائِکَةُ الَّذینَ خَلَقتَهُم مِنَ البَردِ یا اللّهُ ، وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ المَلائِکَةُ الَّذین خَلَقتَهُم مِنَ الثَّلجِ وَالنّارِ ، وألَّفتَ بَینَهُم بِعَظَمَةِ ذلِکَ الاِسمِ ، لا تُذیبُ النّارُ الثَّلجَ ، ولا یُطفِئُ الثَّلجُ النّارَ یا اللّهُ ، وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یُسَبِّحُ بِهِ المَلائِکَةُ الَّذینَ خَلَقتَهُم مِنَ النّورِ فَیَخرُجُ مِن أفواهِهِمُ النّورُ بِذلِکَ الاِسمِ یا اللّهُ ، وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی خَلَقتَهُ مِن تَسبیحِ ذلِکَ الاِسمِ وبِهِ یَخرُجُ مِن أفواهِهِم تَسبیحا تَخلُقُ مِنهُ مَلائِکَةً یُسَبِّحونَکَ ویُقَدِّسونَکَ ویُهَلِّلونَکَ ویُکَبِّرونَکَ ویُمَجِّدونَکَ بِذلِکَ الاِسمِ إلی یَومِ القِیامَةِ یا اللّهُ . ⁽²⁾

.

۹ / ۲ نام هایی که فرشتگان ، با آنها تسبیح می گویند

امام صادق علیه السلام :هیچ میوه ای و درختی و نهالی نیست ، مگر این که با آن ، فرشته ای است که خداوند را تسبیح و تقدیس می گوید و به یگانگی اش می ستاید .

۹ / ۲نام هایی که فرشتگان ، با آنها تسبیح می گویندپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای «أسماء الحُسنی» ـ: بار خدایا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که فرشتگانِ پیرامون عرش و زمینیان ، با آن نام ، تو را تسبیح می گویند . بار خدایا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که فرشتگانی که آنها را از نور آن نام آفریده ای ، با آنْ تو را تسبیح می گویند . بار خدایا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که فرشتگانی که آنها را از رحمت آفریده ای ، با آن نام ، تو را تسبیح می گویند . بار خدایا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که فرشتگانی که آنها را از تاریکی آفریده ای ، با آن نام ، تو را تسبیح می گویند . بار خدایا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که فرشتگانی که آنها را از عذب آفریده ای ، با آن نام ، تو را تسبیح می گویند . بار خدایا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که فرشتگانی که آنها را از سرما آفریده ای ، با آن نام ، تو را تسبیح می گویند . بار خدایا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که فرشتگانی که آنها را از برف و آتش آفریده ای و با عظمت آن نام ، میانشان اُلفت افکنده ای ، آن سان که نه آتش ، برف را آب می کند و نه برف ، آتش را خاموش می کند ، با آن نام ، تو را تسبیح می گویند . بار خدایا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که فرشتگانی که آنها را از نور آفریده ای و به سبب آن نام ، از دهان هایشان نور خارج می شود ، با آن نام ، تو را تسبیح می گویند . بار خدایا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که آن را از تسبیح آن نام آفریده ای و به سبب آن از دهان های آنان (فرشتگان) تسبیحی خارج می شود که از آن تسبیح ، فرشتگانی می آفرینی که آن فرشتگان با آن نام ، تو را تا روز قیامت ، تسبیح و تقدیس می کنند و به یگانگی و بزرگی و شکوهمندی می ستایند .

.

عنه صلی الله علیه و آلهـ أیضا ـ: أسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی خَلَقتَ بِهِ إسرافیلَ وعَظَّمتَ خِلقَتَهُ بِذلِکَ الاِسمِ فَهُوَ یُسَبِّحُکَ بِهِ إلی یَومِ القِیامَةِ یا اللّهُ . . . وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ إسرافیلُ فَیَقطَعُ تَسبیحُهُ عَلی جَمیعِ المَلائِکَةِ عِبادَتَهُم لِاستِماعِهِم إلی طیبِ صَوتِهِ وتَسبیحِهِ بِذلِکَ الاِسمِ یا اللّهُ ، وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ عَزرائیلُ فی مَقامِهِ بَینَ یَدَیکَ بِذلِکَ الاِسمِ یا اللّهُ ، وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ جَبرَئیلُ فی مَقامِهِ بَینَ یَدَیکَ بِذلِکَ الاِسمِ یا اللّهُ ، وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ إسرافیلُ فَتَخلُقُ مِن کُلِّ لَفظَةٍ مِن تَسبیحِهِ مَلَکا یُسَبِّحُکَ بِذلِکَ الاِسمِ إلی یَومِ القِیامَةِ یا اللّهُ . ⁽¹⁾

۹ / ۳ذِکرُ المَلائِکَةِ فِی التَّسبیحِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ للّهِِ فی سَماءِ الدُّنیا مَلائِکَةً خُشوعا لا یَرفَعونَ رُؤوسَهُم حَتّی تَقومَ السّاعَةُ . . . . أمّا أهلُ السَّماءِ الدُّنیا فَیَقولونَ : سُبحانَ ذِی المُلکِ وَالمَلَکوتِ . وأمّا أهلُ السَّماءِ الثّانِیَةِ فَیَقولونَ : سُبحانَ الحَیِّ الَّذی لا یَموتُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ فِی السَّماءِ الرّابِعَةِ مَلَکٌ یَقولُ فی تَسبیحِهِ : سُبحانَ مَن دَلَّ هذَا الخَلقَ القَلیلَ [ أی أصحابَ الیَمینِ] مِن هذَا العالَمِ الکَثیرِ ، عَلی هذَا الفَضلِ الجَلیلِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَنِ المَلَکَینِ هاروتَ وماروتَ ، وما یَقولُ النّاسُ بِأَنَّهُما یُعَلِّمانِ النّاسَ السِّحرَ ـ: إنَّهُما مَوضِعُ ابتِلاءٍ ومَوقِفُ فِتنَةٍ ، تَسبیحُهُمَا الیَومَ : لَو فَعَلَ الإِنسانُ کَذا وکَذا لَکانَ کَذا ، ولَو یُعالِجُ بِکَذا وکَذا لَصارَ کَذا . ⁽⁴⁾

.

۹ / ۳ ذکر فرشتگان در تسبیح

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای «أسماء الحُسنی» ـ: بار خدایا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که با آن ، اسرافیل علیه السلام را آفریدی و با آن نام ، او را باعظمت آفریدی و او با آن نام ، تا روز قیامت ، تو را تسبیح می گوید ... . بار خدایا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که اسرافیل علیه السلام با آن نام ، تو را تسبیح می گوید ، چنان تسبیحی که همه فرشتگان ، عبادت خود را قطع می کنند تا به صدای خوشِ او و تسبیحگویی اش با آن نام ، گوش دهند . بار خدایا ! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که عزرائیل علیه السلام در پیشگاه تو با آن نام ، تو را تسبیح می گوید . بار خدایا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که جبرئیل علیه السلام در پیشگاه تو با آن نام ، تو را تسبیح می گوید . بار خدایا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که اسرافیل علیه السلام با آن نام ، تو را تسبیح می گوید و از هر لفظی از تسبیح او فرشته ای می آفرینی که تا روز قیامت . با آن نام ، تو را تسبیح می گوید .

۹ / ۳ذکر فرشتگان در تسبیحپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، در آسمانِ دنیا فرشتگانی دارد که پیوسته در خشوع اند و تا روز قیامت ، سرهایشان را بلند نمی کنند ... . و اهل آسمان دنیا (پایین) می گویند : «پاکا پروردگار مُلک و ملکوت !» و اهل آسمان دوم می گویند : «پاکا زنده ای که هرگز نمی میرد !» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در آسمان چهارم ، فرشته ای است که در تسبیحش می گوید : پاکا آن که از میان این انبوه خلایق ، این خلقِ اندک (یعنی : اصحاب یمین) را به این بخششِ بزرگ ، ره نمون شد .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به پرسش از دو فرشته هارون و ماروت ، و این که مردم می گویند : این دو به مردم ، جادوگری می آموختند ـ: آن دو برای امتحان و آزمایش بودند و در آن روز ، تسبیحشان این بود که : اگر انسان ، چنین و چنان کند ، چنین می شود و اگر دست به فلان و بهمان کار بزند ، چنان می شود .

.

کمال الدین عن داوود بن فرقد :قالَ لی بَعضُ أصحابِنا : أخبِرنی عَنِ المَلائِکَةِ أیَنامونَ؟ قُلتُ : لا أدری ، فَقالَ : یَقولُ اللّهُ عز و جل : «یُسَبِّحُونَ الَّیْلَ وَ النَّهَارَ لَا یَفْتُرُونَ» ⁽¹⁾. ثُمَّ قالَ : ألا اُطرِفُکَ عَن أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام فیهِ بِشَیءٍ؟ فَقُلتُ : بَلی! فَقالَ : سُئِلَ عَن ذلِکَ فَقالَ : ما مِن حَیٍّ إلّا وهُوَ یَنامُ ما خَلَا اللّهَ وَحدَهُ عز و جل ، وَالمَلائِکَةُ یَنامونَ . فَقُلتُ : یَقولُ اللّهُ عز و جل « یُسَبِّحُونَ الَّیْلَ وَ النَّهَارَ لَا یَفْتُرُونَ» ؟ فَقالَ : أنفاسُهُم تَسبیحٌ . ⁽²⁾

۹ / ۴ما یَدُلُّ عَلی تَسبیحِ کُلِّ حَیٍّالکتاب«أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یُسَبِّحُ لَهُ مَن فِی السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّیْرُ صَـفَّـتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِمَا یَفْعَلُونَ» . ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :حَصِّنوا أموالَکُم بِالزَّکاةِ ، فَإِنَّهُ ما یُصادُ ما صیدَ مِنَ الطَّیرِ إلّا بِتَضییعِهِمُ التَّسبیحَ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما صیدَ صَیدٌ ولا قُطِعَت شَجَرَةٌ إلّا بِتَضییعٍ مِنَ التَّسبیحِ ، وکُلُّ شَیءٍ مِنَ الخَلقِ یُسَبِّحُ حَتّی یَتَغَیَّرَ عَن أعلی خِلقَةٍ الَّتی خَلَقَهَا اللّهُ ⁽⁵⁾، وإن کُنتُم تَسمَعونَ نَقضَ جُدُرِکُم وسَقفِکُم فَإِنَّما هُوَ تَسبیحٌ . ⁽⁶⁾

.

۹ / ۴ تسبیحگویی هر موجود زنده ای

کمال الدینـ به نقل از داوود بن فَرقَد ـ: یکی از شیعیان به من گفت : به من بگو که آیا فرشتگان می خوابند؟ گفتم : نمی دانم . گفت : خداوند عز و جل فرماید : «شب و روز ، بی وقفه ، تسبیح می گویند» . سپس گفت : می خواهی در این باره ، طرفه سخنی از امام صادق علیه السلام به تو هدیه کنم؟ گفتم : آری . گفت : همین سؤال از ایشان پرسیده شد . فرمود : «هیچ موجود زنده ای نیست ، مگر این که می خوابد ، بجز خدای یکتا . فرشتگان هم می خوابند» . من گفتم : خداوند عز و جل می فرماید : «شب و روز ، بی وقفه ، تسبیح می گویند» . فرمود : «نَفَس هایشان ، تسبیح است» .

۹ / ۴تسبیحگویی هر موجود زنده ایقرآن«آیا ندانسته ای که هر که [ و هر چه ] در آسمان ها و زمین است ، برای خدا تسبیح می گویند، و پرندگان [ نیز ] در حالی که در آسمان ، پر گشوده اند [ تسبیح او می گویند] ؟ همه ستایش و نیایش خود را می دانند ؛ و خدا به آنچه می کنند ، داناست» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از دارایی هایتان ، با پرداخت زکات ، محافظت کنید ؛ زیرا هیچ پرنده شکار شده ای شکار نشد ، مگر این که تسبیحگویی خود را وانهاد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ صیدی شکار نمی شود و هیچ درختی قطع نمی شود ، مگر به سبب ترکِ تسبیح ، و هر چیزی در آفرینش ، تسبیح می گوید تا آن گاه که از بالاترین خلقتش ـ که خداوند آن را آفریده است ـ ، تغییر کند [و از بین برود] . اگر صدای فرو شکستن دیوارها و سقف خانه هایتان را می شنیدید ، می فهمیدید که تسبیح می گویند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :ما صیدَ مَصیدٌ إلّا بِنَقصٍ مِن تَسبیحٍ . . . ولا عُضِدَ مِن شَجَرَةٍ وَشیجَةٌ ـ یَعنی شَجَرَةً تُقطَعُ ـ إلّا بِنَقصٍ فی تَسبیحٍ ، ولا دَخَلَ عَلَی امرِئٍ مَکروهٌ إلّا بِذَنبٍ ، وما عَفَا اللّهُ عَنهُ أکثَرُ . ⁽¹⁾

الدرّ المنثور عن عائشة عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :صَوتُ الدّیکِ صَلاتُهُ ، وضَربُهُ بِجَناحَیهِ سُجودُهُ ورُکوعُهُ . ثُمَّ تَلا هذِهِ الآیَةَ : «وَ إِن مِّن شَیْ ءٍ إِلَا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لَـکِن لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :آجالُ البَهائِمِ کُلِّها ، وخَشاشِ ⁽⁴⁾الأَرضِ وَالدَّوابِّ کُلِّها فِی التَّسبیحِ ، فَإِذَا انقَضی تَسبیحُها قَبَضَ اللّهُ أرواحَها ، ولَیسَ إلی مَلَکِ المَوتِ فی ذلِکَ شَیءٌ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لا یُصادُ مِنَ الطَّیرِ إلّا ما ضَیَّعَ تَسبیحَهُ . ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ صیدی شکار نمی شود ، مگر به سبب کاستن از تسبیحش ... و هیچ شاخه ای از درختی با تبر جدا نمی شود ، مگر به سبب کاستن از تسبیحش ، و به هیچ انسانی گزندی نمی رسد ، مگر به سبب گناهی [که انجام می دهد] ، و البته آنچه خدا از او بخشیده ، بیشتر است .

الدرّ المنثورـ به نقل از عایشه ـ: پیامبر خدا فرمود : «بانگ خروس ، نماز اوست و بال زدنش ، سجود و رکوع او» . سپس این آیه را قرائت کرد : «و هیچ چیز نیست ، مگر آن که او را تسبیح و ستایش می گوید ، امّا شما تسبیح آنان را نمی فهمید» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عمر همه چارپایان و همه خزندگان و جنبندگان زمینی ، در گرو تسبیحگویی آنهاست . پس هرگاه تسبیحگویی شان به سر آید ، خداوند ، جان آنها را می گیرد و فرشته مرگ را در این کار ، دستی نیست . ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام :از پرندگانْ شکار نمی شود ، مگر آن پرنده ای که تسبیحگویی اش را فرو نهاده باشد .

.

عنه علیه السلام :اُقسِمُ بِالَّذی خَلَقَ الخَلقَ وبَسَطَ الرِّزقَ ، إنَّهُ ما ضاعَ مالٌ فی بَرٍّ ولا بَحرٍ إلّا بِتَرکِ الزَّکاةِ ، وما صیدَ صَیدٌ فی بَرٍّ ولا بَحرٍ إلّا بِتَرکِهِ التَّسبیحَ فی ذلِکَ الیَومِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ما مِن طَیرٍ یُصادُ فِی البَرِّ ولا فِی البَحرِ ، ولا یُصادُ شَیءٌ مِنَ الوَحشِ إلّا بِتَضییعِهِ التَّسبیحَ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَو فَهَّمَهُمُ اللّهُ عز و جل تَسبیحَ الوُحوشِ وَالطُّیورِ وَالسِّباعِ وَالجِبالِ لَطارَتِ الأَفئِدَةُ ، ولکِن أکَنَّ ⁽³⁾ذلِکَ عَنکُم . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ النَّملَ یُسَبِّحنَ . ⁽⁵⁾

فاطمة علیهاالسلامـ فی الدُّعاءِ ـ: الحَمدُ للّهِِ . . . الَّذی بِنِعمَتِهِ تَتِمُّ الصّالِحاتُ ، وبِشُکرِهِ تُستَوجَبُ الزِّیاداتُ ، وبِأَمرِهِ قامَتِ السَّماواتُ ، وبِعِزَّتِهِ استَقَرَّتِ الرّاسِیاتُ ، وسَبَّحَتِ الوُحوشُ فِی الفَلَواتِ ، وَالطَّیرُ فِی الوُکُناتِ ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

الإمام علیّ علیه السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لَمّا أرادَ اللّهُ أن یَخلُقَ الخَیلَ قالَ : . . . إنّی سَأَجعَلُ عَلی ظَهرِکِ رِجالاً یُسَبِّحونی ویُحَمِّدونی ویُهَلِّلونی ویُکَبِّرونی . ثُمَّ قالَ صلی الله علیه و آله : ما مِن تَسبیحَةٍ وتَهلیلَةٍ وتَکبیرَةٍ یُکَبِّرُها صاحِبُها فَتَسمَعُهُ ، إلّا تُجیبُهُ بِمِثلِها . ⁽⁸⁾

.

امام صادق علیه السلام :سوگند می خورم به آن که آفرینش را آفرید و روزی را گسترانید که هیچ مالی در خشکی و دریا ، تلف نمی شود ، مگر به سبب نپرداختن زکات ، و هیچ صیدی در خشکی و دریا شکار نمی شود ، مگر بدان سبب که در آن روز ، تسبیح را ترک گفت .

امام صادق علیه السلام :هیچ پرنده ای در خشکی و دریا شکار نمی شود و هیچ حیوانی صید نمی گردد ، مگر به سبب ترک تسبیحگویی اش .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر خداوند عز و جل تسبیحگوییِ وحوش و پرندگان و درندگان و کوه ها را به آنان می فهمانْد ، بی گمان ، دل ها از جاکَنْده می شدند ؛ لیکن خداوند ، تسبیحگویی آنها را از شما پوشیده داشته است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مورچگان هم تسبیح [خدا را] می گویند .

فاطمه علیهاالسلامـ در دعا ـ: ستایش ، خداوند را ... که با لطف و نعمت او کارهای نیک ، انجام می پذیرد و سپاس گزاری اش ، موجب افزونی نعمت ها می شود و به فرمان او ، آسمان ها بر پایند و به قدرت او ، کوه ها پابرجاست و ددان در بیابان ها و مرغان در کاشانه هایشان ، او را تسبیح می گویند .

امام علی علیه السلام :پیامبر خدا فرمود : «چون خداوند خواست اسب را بیافریند ، فرمود : ... به زودی بر پشت تو مردانی را سوار می کنم که مرا تسبیح و ستایش می گویند و مرا به یگانگی و بزرگی یاد می کنند » . سپس فرمود : «و هر تسبیح و لا إله إلّا اللّه و اللّه اکبر ی که صاحب آن اسب بگوید و اسب بشنود ، او نیز همانند آن را در پاسخش می گوید» .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فِی الدَّوابِّ ـ: لاتُغَنُّوا عَلی ظُهورِها ، أما یَستَحیی أحَدُکُم أن یُغَنِّیَ عَلی ظَهرِ دابَّةٍ وهِیَ تُسَبِّحُ؟! ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لِلدّابَّةِ عَلی صاحِبِها سِتَّةُ حُقوقٍ : . . . ولا یَضرِبُها فِی وَجهِها فَإِنَّها تُسَبِّحُ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا تَضرِبُوا الدَّوابَّ عَلی وُجوهِها؛ فَإِنَّها تُسَبِّحُ بِحَمدِ اللّهِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَنِ اتَّخَذَ فی بَیتِهِ طَیرا فَلیَتَّخِذ وَرَشانا ⁽⁴⁾؛ فَإِنَّهُ أکثَرُ شیءٍ ذِکرا للّهِِ عز و جل ⁽⁵⁾وأکثَرُ تَسبیحا ، وهُوَ طَیرٌ یُحِبُّنا أهلَ البَیتِ . ⁽⁶⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا تَسُبُّوا الضُّفدَعَ ؛ فَإِنَّ صَوتَهُ تَسبیحٌ وتَقدیسٌ وتَکبیرٌ . ⁽⁷⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در باره چارپایان ـ: سوار بر آنها آواز نخوانید . آیا هر یک از شما شرم نمی کند که بر پشتِ چارپایی آواز بخواند ، در حالی که او [خدا را] تسبیح می گوید؟!

امام صادق علیه السلام :چارپا را بر صاحبش شش حق است : ... و دیگر آن که به صورت او نزند ؛ زیرا آن حیوان ، [خدا را] تسبیح می گوید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به صورت چارپایان نزنید ؛ چرا که آنها خدا را تسبیح و ستایش می گویند .

امام صادق علیه السلام :هرکس خواست در خانه اش پرنده ای نگه دارد ، کبوتر سفید نگهداری کند ؛ زیرا این پرنده ، بیش از هر پرنده ای ذکر خدا و تسبیح او را می گوید و پرنده ای است که ما اهل بیت را دوست می دارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به قورباغه ناسزا نگویید ؛ زیرا که آواز او ، تسبیح و تقدیس و تکبیر [خدا] است .

.

۹ / ۵ذِکرُ تَسبیحِ بَعضِ الحَیواناتِالمناقب لابن شهرآشوب عن محمّد بن وهبان والفتّاک :مَضَینا بِغابَةٍ فَإِذا بِأَسَدٍ بارِکٍ فِی الطَّریقِ وأشبالُهُ خَلفَهُ ، فَلَوَیتُ بِدابَّتی لِأَرجِعَ ، فَقالَ [ الإِمامُ عَلِیٌّ] علیه السلام : إلی أینَ؟ . . . فَإِذا بِالأَسَدِ قَد أقبَلَ نَحوَهُ فَتَبَصبَصَ ⁽¹⁾بِذَنَبِهِ وهُوَ یَقُولُ : السَّلامُ عَلَیکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ورَحمَةُ اللّهِ وبَرَکاتُهُ ، یَابنَ عَمِّ رَسولِ اللّهِ . فَقالَ : وعَلَیکَ السَّلامُ یا أبَا الحارِثِ ، ما تَسبیحُکَ؟ فَقالَ : أقولُ : سُبحانَ مَن ألبَسَنِی المَهابَةَ ، وقَذَفَ فی قُلوبِ عِبادِهِ مِنِّی المَخافَةَ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إذَا التَقَی الجَمعانِ ، ومَشَی الرِّجالُ إلَی الرِّجالِ بِالسُّیوفِ ، یَرفَعُ الفَرَسُ رَأسَهُ فَیَقولُ : سُبحانَ المَلِکِ القُدّوسِ . ویَقولُ الحِمارُ فی نَهیقِهِ : اللّهُمَّ العَنِ العَشّارینَ ، ویَقولُ الدِّیکُ فی نَعیقِهِ بِالأَسحارِ : اُذکُرُوا اللّهَ یا غافِلینَ . ویَقولُ الضُّفدَعُ فی نَقیقِهِ : سُبحانَ المَعبودِ فی لُجَجِ البِحارِ . ویَقولُ الدُّرّاجُ فی صِیاحِهِ : الرَّحمنُ عَلَی العَرشِ استَوی . وتَقولُ القُنبُرَةُ ⁽³⁾فی صَفیرِها : اللّهُمَّ العَن مُبغِضی آلِ مُحَمَّدٍ . ⁽⁴⁾

الخرائج والجرائح عن محمّد بن إبراهیم التیمی عن الإمام الحسین علیه السلام :إذا صاحَ النَّسرُ فَإِنَّهُ یَقولُ : یَابنَ آدَمَ ، عِش ما شِئتَ فَآخِرُهُ المَوتُ . وإذا صاحَ البازی یَقولُ : یا عالِمَ الخَفِیّاتِ ویا کاشِفَ البَلِیّاتِ . وإذا صاحَ الطّاووسُ یَقولُ : مَولایَ ، ظَلَمتُ نَفسی وَاغتَرَرتُ بِزینَتی فَاغفِر لی . وإذا صاحَ الدُّرّاجُ یَقولُ : الرَّحمنُ عَلَی العَرشِ استَوی . وإذا صاحَ الدّیکُ یَقولُ : مَن عَرَفَ اللّهَ لَم یَنسَ ذِکرَهُ . وإذا قَرقَرَتِ الدَّجاجَةُ تَقولُ : یا إلهَ الحَقِّ أنتَ الحَقُّ ، وقَولُکَ الحَقُّ یا اللّهُ یا حَقُّ . وإذا صاحَ الباشِقُ ⁽⁵⁾یَقولُ : آمَنتُ بِاللّهِ وَالیَومِ الآخِرِ . وإذا صاحَتِ الحِدَأَةُ ⁽⁶⁾تَقولُ : تَوَکَّل عَلَی اللّهِ تُرزَق . وإذا صاحَ العُقابُ یَقولُ : مَن أطاعَ اللّهَ لَم یَشقَ . وإذا صاحَ الشّاهینُ ⁽⁷⁾یَقولُ : سُبحانَ اللّهِ حَقّا حَقّا . وإذا صاحَتِ البومَةُ تَقولُ : البُعدُ مِنَ النّاسِ اُنسٌ . وإذا صاحَ الغُرابُ یَقولُ : یا رازِقُ ابعَث بِالرِّزقِ الحَلالِ . وإذا صاحَ الکُرکِیُّ ⁽⁸⁾یَقولُ : اللّهُمَّ احفَظنی مِن عَدُوِّی . وإذا صاحَ اللَّقلَقُ یَقولُ : مَن تَخَلّی مِنَ النّاسِ نَجَا مِن أذاهُم . وإذا صاحَتِ البَطَّةُ تَقولُ : غُفرانَکَ یا اللّهُ غُفرانَکَ . وإذا صاحَ الهُدهُدُ یَقولُ : ما أشقی مَن عَصَی اللّهَ . وإذا صاحَ القُمرِیُّ ⁽⁹⁾یَقولُ : یا عالِمَ السِّرِّ وَالنَّجوی یا اللّهُ . وإذا صاحَ الدُّبسِیُّ ⁽¹⁰⁾یَقولُ : أنتَ اللّهُ لا إلهَ سِواکَ یا اللّهُ . وإذا صاحَ العَقعَقُ ⁽¹¹⁾یَقُولُ : سُبحانَ مَن لا یَخفی عَلَیهِ خافِیَةٌ . وإذا صاحَ البَبغاءُ یَقولُ : مَن ذَکَرَ رَبَّهَ غَفَرَ ذَنبَهُ . وإذا صاحَ العُصفورُ : یَقولُ : أستَغفِرُ اللّهَ مِمّا یُسخِطُ اللّهَ . وإذا صاحَ البُلبُلُ یَقولُ : لا إلهَ إلَا اللّهُ حَقّا حَقّا . وإذا صاحَتِ القَبَجَةُ ⁽¹²⁾تَقولُ : قَرُبَ الحَقُّ قَرُبَ . وإذا صاحَتِ السُّماناةُ ⁽¹³⁾تَقولُ : یَابنَ آدَمَ ما أغفَلَکَ عَنِ المَوتِ . وإذا صاحَ السَّوذَنیقُ ⁽¹⁴⁾یَقولُ : لا إلهَ إلَا اللّهُ، مُحَمَّدٌ وآلُهُ خِیَرَةُ اللّهِ . وإذا صاحَتِ الفاخِتَةُ تَقولُ : یا واحِدُ یا أحَدُ ، یا فَردُ یا صَمَدُ . وإذا صاحَ الشِّقِرّاقُ ⁽¹⁵⁾یَقولُ : مَولایَ أعتِقنی مِنَ النّارِ . وإذا صاحَتِ القُنبُرَةُ تَقولُ : مَولایَ تُب عَلی کُلِّ مُذنِبٍ مِنَ المُؤمِنینَ . وإذا صاحَ الوَرَشانُ یَقولُ : إن لَم تَغفِر ذَنبی شَقیتُ . وإذا صاحَ الشِّفنینُ ⁽¹⁶⁾یَقولُ : لا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ . وإذا صاحَتِ النَّعامَةُ تَقولُ : لا مَعبودَ سِوَی اللّهِ . وإذا صاحَتِ الخُطّافَةُ ⁽¹⁷⁾فَإِنَّها تَقرَأُ سورَةَ الحَمدِ وتَقُولُ : یا قابِلَ تَوبَةِ التَّوّابینَ یا اللّهُ لَکَ الحَمدُ . وإذا صاحَتِ الزَّرّافَةُ تَقولُ : لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ . وإذا صاحَ ⁽¹⁸⁾الحَمَلُ یَقولُ : کَفی بِالمَوتِ واعِظا . وإذا صاحَ الجَدیُ یَقولُ : عاجَلَنِی المَوتُ فَقَلَّ ذَنبی . وإذا زَأَرَ الأَسَدُ یَقولُ : أمرُ اللّهِ مُهِمٌّ مُهِمٌّ . وإذا صاحَ الثَّورُ یَقولُ : مَهلاً مَهلاً یَابنَ آدَمَ ، أنتَ بَینَ یَدَی مَن یَری ولا یُری وهُوَ اللّهُ . وإذا صاحَ الفیلُ یَقولُ : لا یُغنی عَنِ المَوتِ قُوَّةٌ ولا حیلَةٌ . وإذا صاحَ الفَهدُ یَقولُ : یا عَزیزُ یا جَبّارُ یا مُتَکَبِّرُ یا اللّهُ . وإذا صاحَ الجَمَلُ یَقولُ : سُبحانَ مُذِلِّ الجَبّارینَ سُبحانَهُ . وإذا صَهَلَ الفَرَسُ یَقولُ : سُبحانَ رَبِّنا سُبحانَهُ . وإذا صاحَ الذِّئبُ یَقولُ : ما حَفِظَ اللّهُ فَلَن یَضیعَ أبَدا . وإذا صاحَ ابنُ آوی یَقولُ : الوَیلُ الوَیلُ لِلمُذنِبِ المُصِرِّ . وإذا صاحَ الکَلبُ یَقولُ : کَفی بِالمَعاصی ذُلّاً . وإذا صاحَ الأَرنَبُ یَقولُ : لا تُهلِکنی یا اللّهُ لَکَ الحَمدُ . وإذا صاحَ الثَّعلَبُ یَقولُ : الدُّنیا دارُ غُرورٍ . وإذا صاحَ الغَزالُ یَقولُ : نَجِّنی مِنَ الأَذی . وإذا صاحَ الکَرکَدَّنُ یَقولُ : أغِثنی وإلّا هَلَکتُ یا مَولایَ . وإذا صاحَ الإِیَّلُ یَقولُ : حَسبِیَ اللّهُ ونِعمَ الوَکیلُ حَسبِی . وإذا صاحَ النَّمِرُ یَقولُ : سُبحانَ مَن تَعَزَّزَ بِالقُدرَةِ سُبحانَهُ . وإذا سَبَّحَتِ الحَیَّةُ تَقولُ : ما أشقی مَن عَصاکَ یا رَحمنُ . وإذا سَبَّحَتِ العَقرَبُ تَقولُ : الشَّرُّ شَیءٌ وَحشٌ . ثُمَّ قالَ علیه السلام : ما خَلَقَ اللّهُ مِن شَیءٍ إلّا ولَهُ تَسبیحٌ یَحمَدُ بِهِ رَبَّهُ . ثُمَّ تَلا هذِهِ الآیَةَ : «وَ إِن مِّن شَیْ ءٍ إِلَا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لَـکِن لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ» ⁽¹⁹⁾. ⁽²⁰⁾

.

۹ / ۵ ذکر تسبیح برخی جانوران

۹ / ۵ذکر تسبیح برخی جانورانالمناقب ، ابن شهرآشوبـ به نقل از محمّد بن وهبان و فتّاک ـ: به جنگلی رفتیم . ناگاه به شیری برخوردیم که در راه ، خوابیده بود و بچّه هایش پشت سرِ او بودند . سرِ اسبم را کج کردم که برگردم . [امام علی علیه السلام ] فرمود : «کجا؟ ... » . ناگهان ، شیر از جا برخاست و به سوی ایشان آمد و شروع به جنبانیدنِ دُم خود کرد و گفت : سلام و رحمت و برکات خدا بر تو ، ای امیر مؤمنان ، ای پسر عموی پیامبر خدا ! فرمود : «و بر تو سلام ، ای ابا حارث ! تسبیح تو چیست؟» . شیر گفت : می گویم : پاکا آن که جامه هیبت بر من پوشاند و ترس از مرا در دل بندگانش افکند !

امام علی علیه السلام :هر گاه دو سپاه ، رویاروی شوند و سپاهیان با شمشیرهایشان به سوی یکدیگر بیایند ، اسب ، سرش را بلند می کند و می گوید : پاکا پادشاه پاک ! الاغ ، با عَرعَر خویش می گوید : خدایا ! باجگیران را لعنت کن . خروس ، با بانگ خویش در سحرگاهان می گوید : خدا را یاد کنید ، ای بی خبران ! قورباغه ، با قورْ قورِ خویش می گوید : پاکا معبود در اعماق دریاها ! دُرّاج ، با آواز خویش می گوید : آن مهر گستر ، بر اورنگْ قرار گرفته است ؛ و چکاوک ، با جیکاجیک خویش می گوید : خدایا ! دشمنان خاندان محمّد را لعنت فرما .

الخرائج والجرائحـ به نقل از محمّد بن ابراهیم تَیْمی ، از امام حسین علیه السلام ـ: آن گاه که کَرکَسْ بانگ می زند ، می گوید : «ای پسر آدم! هر اندازه می خواهی ، زندگی کن که فرجامش مرگ است . و آن گاه که بازْ بانگ می زند ، می گوید : ای دانایِ نهان ها و ای زُداینده گرفتاری ها ! و آن گاه که طاووسْ بانگ می زند ، می گوید : سَرورا ! به خویشتن ، ستم کردم و به زیبایی خویش ، غرّه گشتم . پس مرا بیامرز ! و آن گاه که دُرّاجْ بانگ می زند ، می گوید : آن مهرگستر ، بر اورنگ خویش قرار گرفته است . و آن گاه که خروسْ بانگ می دهد ، می گوید : هر که خدا را شناخت ، یاد او را فراموش نکرد . و آن گاه که مرغ ، قُدقُد می کند ، می گوید : ای معبود حق ! تو حقّی و سخن تو حق است ، ای خدا ، ای حق ! و آن گاه که قِرقی بانگ می زند ، می گوید : به خدا و روز واپسین ، ایمان دارم . و آن گاه که زَغَن بانگ می زند ، می گوید : به خدا توکّل کن تا روزی داده شوی . و آن گاه که عُقابْ بانگ می زند ، می گوید : هر که از خدا فرمان بَرَد ، به رنج و بدبختی نمی افتد . و آن گاه که شاهین بانگ می زند ، می گوید : پاکا خدا که حقّ است ، حقّ است ! و آن گاه که بوم بانگ می زند ، می گوید : دوری از مردم ، مایه آرامش است . و آن گاه که کلاغ ، قارْ قار می کند ، می گوید : ای روزی ده ! روزیِ حلال بفرست . و آن گاه که دُرنا بانگ می زند ، می گوید : بار خدایا ! مرا از دشمنم نگه دار . و آن گاه که لَک لَکْ بانگ می زند ، می گوید : هر که از مردم کناره گیرد ، از آزار آنان بِرَهَد . و آن گاه که مرغابی بانگ می زند ، می گوید : مرا ببخشای ، ای خدا ، ببخشای ! و آن گاه که هُدهُد بانگ می زند ، می گوید : چه در رنج و بدبختی است آن که خدا را نافرمانی کند ! و آن گاه که قُمْری بانگ می زند ، می گوید : ای دانای راز و نجوا ، ای خدا ! و آن گاه که یا کریم بانگ می زند ، می گوید : تویی خدا و معبودی جز تو نیست ، ای خدا ! و آن گاه که زاغ بانگ می زند ، می گوید : پاکا آن که هیچ پوشیده ای بر او پوشیده نیست ! و آن گاه که طوطی بانگ می زند ، می گوید : هر که پروردگار خویش را یاد کند ، خداوند ، گناهش را می آمرزد . و آن گاه که گنجشک ، جیکْ جیک می کند ، می گوید : از خدا آمرزش می خواهم از آنچه خدا را به خشم می آورد ! و آن گاه که بلبل می خواند ، می گوید : معبودی جز خدا نیست . بر حق است ، بر حق و آن گاه که کبک ، بانگ می دهد ، می گوید : حق ، نزدیک است ، نزدیک ! و آن گاه که بِلدرچین می خواند ، می گوید : ای پسر آدم ! چه قدر تو از مرگ ، غافلی ! و آن گاه که چرخ شکاری بانگ می زند ، می گوید : معبودی جز خدا نیست . محمّد و خاندان او برگزیدگانِ خدایند . و آن گاه که فاخته بانگ می زند ، می گوید : ای یگانه ، ای یکتا ، ای تَک ، ای بی نیاز ! و آن گاه که سبزِه قبا آواز می دهد ، می گوید : سَروَرم ! مرا از آتش ، آزاد گردان . و آن گاه که چکاوک ، آواز می دهد ، می گوید : سَروَرم ! توبه هر گنهکار مؤمنی را بیامرز ! و آن گاه که قُمْری آواز می دهد ، می گوید : اگر گناهم را نیامرزی ، بدبخت می شوم . و آن گاه که بوتیمار می خوانَد ، می گوید : هیچ توانی نیست ، مگر به مدد خدای بلند مرتبه و بزرگ . و آن گاه که شترمرغ ، بانگ می دهد ، می گوید : معبودی جز خدا نیست . و آن گاه که پرستو می خوانَد ، سوره حمد را می خوانَد و می گوید : ای پذیرنده توبه توبه کاران ، ای خدا ! ستایش ، تو راست ! و آن گاه که زرّافه بانگ سر می دهد ، می گوید : معبودی جز خدای یگانه نیست . و آن گاه که برّه آواز می دهد ، می گوید : بهترین پند دهنده ، مرگ است . و آن گاه که بزغاله آواز می دهد ، می گوید : هر چه مرگ زودتر به سراغم بیاید ، گناهانم کمتر خواهد بود . و آن گاه که شیر نعره می زند ، می گوید : فرمان خدا ، مهم است ، مهم . و آن گاه که گاو نر ، بانگ سر می دهد ، می گوید : آرام باش ، آرام ، ای پسر آدم ، که تو در پیشگاه کسی هستی که می بیند و خود ، دیده نمی شود و او همان خداست ! و آن گاه که فیل بانگ می زند ، می گوید : هیچ قدرت و چاره ای جلو مرگ را نمی تواند بگیرد . و آن گاه که یوز پلنگ بانگ می زند ، می گوید : ای عزیز ، ای جبّار ، ای متکبّر ، ای خدا ! و آن گاه که شتر بانگ می زند ، می گوید : پاکا خوار کننده گردن فرازان ، پاکا او ! و آن گاه که اسب ، شیهه می کشد ، می گوید : پاکا پروردگار ما ، پاکا او ! و آن گاه که گرگ ، زوزه می کشد ، می گوید : آنچه را که خدا نگه دارد ، هرگز تباه نمی شود . و آن گاه که شغال بانگ می زند ، می گوید : وای و وای بر گنهکاری که به گناه خویش ، ادامه دهد ! و آن گاه که سگ بانگ می زند ، می گوید : برای خواری آدمی همین بس که گناه کند ! و آن گاه که خرگوش ، بانگ می زند ، می گوید : مرا هلاک مگردان ، ای خدا ! ستایش تو راست ! و آن گاه که روباه بانگ می زند ، می گوید : دنیا ، سرای فریب است . و آن گاه که آهو بانگ می زند ، می گوید : مرا از آزار بِرَهان ! و آن گاه که کَرگَدن بانگ می زند ، می گوید : کمکم کن ؛ وگرنه ، نابود می شوم ، سَروَرا ! و آن گاه که گوزن بانگ می زند ، می گوید : خدا مرا بس است و نیکوْ پشتیبانی است ! او ، مرا بس است ! و آن گاه که پلنگ بانگ می زند ، می گوید : پاکا آن که به قدرت ، توانمند است ، پاکا او ! و آن گاه که مار تسبیح می گوید ، می گوید : چه بدبخت است آن که نافرمانی ات کند ، ای مهرگستر ! و آن گاه که عقربْ تسبیح می گوید ، می گوید : بدی ، چیز وحشتناکی است . سپس فرمود : «هر چیزی که خداوند آفریده است ، ذکر تسبیحی دارد که با آن ، پروردگارش را سپاس و ستایش می گوید . آن گاه ، این آیه را تلاوت کرد : «و هیچ چیز نیست ، مگر آن که او را تسبیح و سپاس می گوید ؛ امّا شما تسبیح آنها را نمی فهمید» .

.

. .

. .

. .

. .

حلیة الأولیاء عن أبی حمزة الثمالی :قالَ لی مُحَمَّدُ بنُ عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ علیه السلام ـ وسَمِعَ عَصافیرَ یَصِحنَ فَقالَ ـ : تَدری یا أبا حَمزَةَ ما یَقُلنَ؟ قُلتُ : لا! قالَ : یُسَبِّحنَ ⁽¹⁾رَبّی عز و جل ، ویَطلُبنَ قوتَ یَومِهِنَّ . ⁽²⁾

تاریخ بغداد عن ثابت بن أبی صفیّة :کُنّا مَعَ عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ علیه السلام جُلوسا فی مَسجِدِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ثُمَّ مَرَّ بِنا عَصافیرُ یَصِحنَ ، فَقالَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام : أتَدرونَ ما تَقولُ هذِهِ العَصافیرُ؟ قُلنا : لا ! قالَ : أما إنّی ما أقولُ إنّی أعلَمُ الغَیبَ ، ولکِن سَمِعتُ أبی یَقولُ : سَمِعتُ أمیرَ المُؤمِنینَ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ علیه السلام یَقولُ : سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : «إنَّ الطَّیرَ إذا أصبَحَت سَبَّحَت رَبَّها ، وسَأَلَتهُ قُوتَ یَومِها»؛ وإنَّ هذِهِ تُسَبِّحُ رَبَّها ، وتَسأَ لُهُ قُوتَ یَومِها . ⁽³⁾

.

حلیة الأولیاءـ به نقل از ابو حمزه ثمالی ـ: امام باقر علیه السلام صدای جیکْ جیکِ گنجشکانی را شنید . به من فرمود : «ای ابو حمزه ! می دانی اینها چه می گویند؟» . گفتم : خیر . فرمود : «[می گویند :] پروردگارِ عز و جل مرا تسبیح می گویند و روزیِ روزانه خود را می طلبند» .

تاریخ بغدادـ به نقل از ثابت بن ابی صفیّه ـ: با امام زین العابدین علیه السلام در مسجد پیامبر خدا نشسته بودیم که تعدادی گنجشک ، جیک جیک کُنان ، بر ما گذشتند .امام زین العابدین علیه السلام فرمود : «آیا می دانید این گنجشکان ، چه می گویند ؟» . گفتیم : خیر . فرمود : «من نمی گویم که غیب می دانم ؛ امّا از پدرم شنیدم که فرمود : از امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام شنیدم که فرمود : از پیامبر خدا شنیدم که می فرماید : پرندگان چون صبح شود ، پروردگار خویش را تسبیح می گویند و خوراک آن روزِ خود را از او درخواست کنند . اینها نیز پروردگار خود را تسبیح می گویند و روزیِ روز خود را از او می طلبند» .

.

۹ / ۶ما یَدُلُّ عَلی تَسبیحِ کُلِّ شَیءٍالکتاب«تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَـوَ تُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَن فِیهِنَّ وَ إِن مِّن شَیْ ءٍ إِلَا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لَـکِن لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ إِنَّهُ کَانَ حَلِیمًا غَفُورًا» . ⁽¹⁾

«سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» . ⁽²⁾

«وَ یُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَ الْمَلَئِکَةُ مِنْ خِیفَتِهِ وَ یُرْسِلُ الصَّوَ عِقَ فَیُصِیبُ بِهَا مَن یَشَاءُ وَ هُمْ یُجَـدِلُونَ فِی اللَّهِ وَ هُوَ شَدِیدُ الْمِحَالِ» . ⁽³⁾

الحدیثالکافی عن علیّ بن عیسی رفعه :إنَّ موسی علیه السلام ناجاهُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی فَقالَ لَهُ فی مُناجاتِهِ : . . . یا مُوسی ، مَتی ما دَعَوتَنی ورَجَوتَنی فَإِنّی سَأَغفِرُ لَکَ عَلی ما کانَ مِنکَ ، السَّماءُ تُسَبِّحُ لی وَجَلاً ، وَالمَلائِکَةُ مِن مَخافَتی مُشفِقونَ ، وَالأَرضُ تُسَبِّحُ لی طَمَعا ، وکُلُّ الخَلقِ یُسَبِّحونَ لی داخِرونَ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

حلیة الأولیاء عن عبد الرحمن بن قرط :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَیلَةَ اُسرِیَ بِهِ مِنَ المَسجِدِ الحَرامِ إلَی المَسجِدِ الأَقصی وکانَ بَینَ زَمزَمَ وَالمَقامِ ، وجِبریلُ عَن یَمینِهِ ومیکائیلُ عَن یَسارِهِ ، وطارا بِهِ حَتّی بَلَغَ السَّماواتِ السَّبعَ ، فَلَمّا رَجَعَ قالَ : سَمِعتُ تَسبیحا فِی السَّماواتِ العُلی ، مِن ذِی المَهابَةِ مُشفِقاتٍ لِذِی العُلی بِما عَلا ، سُبحانَ العَلِیِّ الأَعلی سُبحانَهُ وتَعالی . ⁽⁶⁾

.

۹ / ۶ تسبیحگویی هر موجودی

۹ / ۶تسبیحگویی هر موجودیقرآن«آسمان های هفتگانه و زمین و هر کس که در آنهاست ، او را تسبیح می گویند . و هیچ چیز نیست ، مگر این که در حال ستایش، تسبیح او می گوید ؛ ولی شما تسبیح آنها را درنمی یابید. به راستی که او همواره بردبار [ و ] آمرزنده است !» .

«فرمان رواییِ آسمان ها و زمین ، از آنِ اوست: زنده می کند و می میرانَد، و او بر هر چیزی تواناست» .

«رعد، به ستایش او، و فرشتگان [ جملگی ] از بیمش تسبیح می گویند، و صاعقه ها را فرو می فرستند و با آنها هر که را بخواهد، مورد اصابت قرار می دهد، در حالی که آنان ، در باره خدا مجادله می کنند ؛ و او سختْ کیفر است» .

حدیثالکافیـ به نقل از علی بن عیسی ، در حدیثی که سند آن را به اهل بیت علیهم السلام رسانده است ـ: خداوند ـ تبارک و تعالی ـ با موسی علیه السلام نجوا کرد و در نجوایش به او فرمود : « ... ای موسی! هر گاه مرا بخوانی و به من امیدوار باشی ، آنچه را هم پیش تر از تو سر زده است ، خواهم آمرزید . آسمان ، از بیم من ، مرا تسبیح می گوید و فرشتگان ، از من در ترس و هراس به سر می برند و زمین ، از سرِ طمع ، مرا تسبیح می گوید و همه آفرینش ، زبونانه مرا تسبیح می گویند» .

حلیة الأولیاءـ به نقل از عبد الرحمان بن قرط ـ: شبی که پیامبر خدا از مسجد الحرام به مسجد الأقصی بُرده شد ، میان زمزم و مقام بود . جبرئیل علیه السلام در سمت راست و میکائیل علیه السلام در سمت چپ ، ایشان را پرواز دادند تا آن که هفت آسمان را پیمود ، و چون بازگشت» فرمود : «در آسمان های بالا تسبیحی شنیدم نسبت به آن پروردگار شُکوه و هیبت . آسمان هایی که از بلندْمرتبگی خداوند بلندی ، بیمناک بودند [، تسبیحشان این بود :] پاکا والای برین ! پاکا و بَرینا او !

.

بحار الأنوار عن ابن متّویه :وَجَدَتُ هذِهِ الصُّحُفَ بِالسّورِیَّةِ ⁽¹⁾مِمّا اُنزِلَت عَلی إدریسَ النَّبِیِّ أخنوخَ علیه السلام : . . . لَهُ سَبَّحَتِ السَّماواتُ العُلی ، وَالأَرَضُونَ السُّفلی ، وما بَینَهُما وما تَحتَ الثَّری ، بِأَلسُنٍ فُصُحٍ وعُجمٍ ، وآثارٍ ناطِقَةٍ وبُکمٍ ، تَلوحُ لِلعارِفینَ مَواقِعُ تَسبیحِها ، ولا یَخفی عَلَی المُؤمِنینَ سَواطِعُ تَقدیسِها . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی المُناجاةِ الإِنجیلِیَّةِ ـ: أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، الَّذی عَمَّ الخَلائِقَ جَدواهُ ، وتَمَّ حُکمُهُ فیمَن أضَلَّ مِنهُم وهَداهُ ، وأحاطَ عِلما بِمَن أطاعَهُ وعَصاهُ ، وَاستَولی عَلَی المُلکِ بِعِزٍّ أبَدٍ فَحَواهُ ، فَسَبَّحَت لَهُ السَّماواتُ وأکنافُها ، وَالأَرضُ وأطرافُها ، وَالجِبالُ وأعراقُها ، وَالشَّجَرُ وأغصانُها ، وَالبِحارُ وحیتانُها ، وَالنُّجومُ فی مَطالِعِها ، وَالأَمطارُ فی مَواقِعِها ، ووُحوشُ الأَرضِ وسِباعُها ، ومَدَدُ الأَنهارِ وأمواجُها ، وعَذبُ المِیاهِ واُجاجُها ، وهُبوبُ الرِّیحِ وعَجاجُها ، وکُلُّ ما وَقَعَ عَلَیهِ وَصفٌ وتَسمِیَةٌ ، أو یُدرِکُهُ حَدٌّ یَحویهِ ، مِمّا یُتَصَوَّرُ فِی الفِکرِ ، أو یُتَمَثَّلُ بِجِسمٍ أو قَدَرٍ ، أو یُنسَبُ إلی عَرَضٍ أو جَوهَرٍ ، مِن صَغیرٍ حَقیرٍ أو خَطیرٍ کَبیرٍ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: یا مَن سَبَّحَ لَهُ ظُلمَةُ اللَّیلِ وضَوءُ النَّهارِ ، وما عَلَی الأَرضِ وقَعرِ البَحرِ . ⁽⁴⁾

.

بحار الأنوارـ به نقل از ابن مَتّویه ـ: این نبشته ها را به زبان سُریانی یافتم که از جمله چیزهایی بود که بر اَخنوخِ پیامبر (ادریس علیه السلام ) فرود آمده بود : «... آسمان های زِبَرین و زمین های زیرین و آنچه در میان آنهاست و آنچه زیرِ زمین است ، با زبان هایی روشن و ناروشن ، و نشانه هایی گویا و گنگ ، او را تسبیح می گویند ، جایگاه های تسبیحشان برای خداشناسان ، روشن است و فروغ های تقدیسشان ، بر خداباوران ، پوشیده نیست» .

امام زین العابدین علیه السلامـ در «مناجات انجیلیه» ـ: گواهی می دهم که معبودی جز خدای یگانه و بی انباز نیست ؛ همو که عطایش ، همه خلایق را ، فرا گرفته است و فرمان او در باره هر آن کس از آنان که گم راهشان کرد یا هدایتشان نمود ، جاری است ، و می دانَد که چه کس فرمانش می بَرَد و کدامین کس ، نافرمانی اش می کند ، و با قدرتی جاویدان بر عالم هستی پادشاهی می کند . پس آسمان ها و کران تا کرانِ آنها و زمین و سویاسویش ، و کوه ها و ریشه هایشان ، و درختان و شاخسارشان ، و دریاها و ماهی هایشان ، و ستارگان در طلوع گاه هایشان ، و باران ها در جایگاه هایشان ، و دَدان و درندگان زمین ، و رودها و خیزابه هایشان ، و آب های شیرین و شور و وَزش بادها و گَرد و غبارهایشان ، و هر آنچه که وصفی و نامی گیرد ، یا در مرز و اندازه ای گنجد ، از آنچه در ذهن به تصوّر آید ، یا در قالب جسم یا اندازه درآید ، یا به عَرَض یا جوهری نسبت داده شود ، خُرد و ناچیز باشد یا مهم و سِتُرگ ، همگی او را تسبیح می گویند .

امام صادق علیه السلامـ در دعا ـ: ای آن که تاریکیِ شب و روشناییِ روز ، و هر آنچه بر روی زمین و در قعر دریاست ، تسبیحش می گویند !

.

الإمام الباقر علیه السلام :إذا أخرَجَ أحَدُکُمُ الحَصاةَ مِنَ المَسجِدِ ، فَلیَرُدَّها مَکانَها أو فی مَسجِدٍ آخَرَ؛ فَإِنَّها تُسَبِّحُ . ⁽¹⁾

تاریخ بغداد عن عائشة :دَخَلَ عَلیَّ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَ لی : یا عائِشَةُ اغسِلی هذَینِ البُردَینِ . ⁽²⁾فَقُلتُ : بِأَبی واُمّی یا رَسولَ اللّهِ ، بِالأَمسِ غَسَلتُهُما! فَقالَ لی : أما عَلِمتِ أنَّ الثَّوبَ یُسَبِّحُ ، فَإِذَا اتَّسَخَ انقَطَعَ تَسبیحُهُ . ⁽³⁾

الخرائج والجرائح عن عبد اللّه :لَقَد کُنّا نَأکُلُ الطَّعامَ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ونَحنُ نَسمَعُ التَّسبیحَ مِنَ الطَّعامِ . ⁽⁴⁾

المناقب لابن شهرآشوب عن ابن عبّاس :قَدِمَ مُلوکُ حَضرَموتَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالوا : کَیفَ نَعلَمُ أنَّکَ رَسولُ اللّهِ؟ فَأَخَذَ کَفّا مِن حَصیً فَقالَ : هذا یَشهَدُ أنّی رَسولُ اللّهِ ، فَسَبَّحَ الحَصی فی یَدِهِ ، وشَهِدَ أنَّهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽⁵⁾

المناقب لابن شهرآشوب عن علقمة وابن مسعود :کُنّا نَجلِسُ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ونَسمَعُ الطَّعامَ یُسَبِّحُ ورَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَأکُلُ . وأتاهُ مِکرَزٌ العامِرِیُّ وسَأَلَهُ آیَةً ، فَدَعا تِسعَ حَصَیاتٍ ⁽⁶⁾فَسَبَّحنَ فی یَدِهِ . ⁽⁷⁾

.

امام باقر علیه السلام :هر گاه یکی از شما ریگی از مسجد بیرون بُرد ، آن را به جایش یا به مسجدی دیگر باز گردانَد ؛ زیرا آن ریگ ، [خدا را] تسبیح می گوید .

تاریخ بغدادـ به نقل از عایشه ـ: پیامبر خدا ، نزد من آمد و فرمود : «ای عایشه ! این دو بُرد را بشوی» . من گفتم : پدر و مادرم به فدایت ، ای پیامبر خدا ! دیروز ، آنها را شسته ام! فرمود : «مگر نمی دانی که لباس ، تسبیح می گوید و هر گاه کثیف شود ، تسبیحش قطع می گردد ؟» .

الخرائج والجرائحـ به نقل از عبد اللّه ـ: ما با پیامبر صلی الله علیه و آله غذا می خوردیم و از غذا ، صدای تسبیح می شنیدیم .

المناقب ، ابن شهرآشوبـ به نقل از ابن عبّاس ـ: شاهان حَضرَموت ، خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند و گفتند : ما از کجا بدانیم که تو فرستاده خدا هستی؟ مشتی ریگ برداشت و فرمود : «اینها گواهی می دهند که من ، فرستاده خدا هستم» . پس ریگ ها در دست ایشان ، تسبیح گفتند و گواهی دادند که او فرستاده خداست .

المناقب ، ابن شهرآشوبـ به نقل از علقمه و ابن مسعود ـ: ما با پیامبر صلی الله علیه و آله می نشستیم و پیامبر خدا ، غذا تناول می کرد و ما از آن غذا ، صدای تسبیح می شنیدیم . مِکرَز عامری ، نزد ایشان آمد و نشانه ای [بر صدق دعوی نبوّت] خواست . پیامبر صلی الله علیه و آله نُه عدد ریگ را صدا زد و آنها در دست ایشان ، تسبیح گفتند .

.

دلائل النبوّة عن أبی ذرّ :کُنّا جُلوسا مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، فَأَخَذَ حَصَیاتٍ فی کَفِّهِ فَسَبَّحنَ ، ثُمَّ وَضَعَهُنَّ فِی الأَرضِ فَسَکَتنَ ، ثُمَّ أخَذَهُنَّ فَسَبَّحنَ . ⁽¹⁾

الخرائج والجرائح عن أنس :إنَّهُ صلی الله علیه و آله أخَذَ کَفّا مِنَ الحَصی فَسَبَّحنَ فی یَدِهِ ، ثُمَّ صَبَّهُنَّ فی یَدِ عَلِیٍّ علیه السلام فَسَبَّحنَ فی یَدِهِ حَتّی سَمِعنَا التَّسبیحَ فی أیدیهِما ، ثُمَّ صَبَّهُنَّ فی أیدینا فَما سَبَّحَت فی أیدینا . ⁽²⁾

طبّ الأئمّة عن الحارث بن المغیرة :شَکَوتُ إلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام ثِقلاً أجِدُهُ فی فُؤادی ، وکَثرَةَ التُّخَمَةِ مِن طَعامی . فَقالَ : تَناوَل مِن هذَا الرُّمّانِ الحُلوِ ، وکُلهُ بِشَحمِهِ فَإِنَّهُ یَدبَغُ المَعِدَةَ دَبغا ، ویَشفِی التُّخَمَةَ ، ویَهضِمُ الطَّعامَ ، ویُسَبِّحُ ⁽³⁾فِی الجَوفِ . ⁽⁴⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی فَضلِ التَّمرِ البَرنِیِّ ⁽⁵⁾ـ: مَن باتَ وفی جَوفِهِ مِنهُ واحِدَةٌ ، سَبَّحَت سَبعَ مَرّاتٍ . ⁽⁶⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی مُناجاتِهِ ـ: أنتَ المُسَبَّحُ فی کُلِّ مَکانٍ ، وَالمَعبودُ فی کُلِّ زَمانٍ . ⁽⁷⁾

۹ / ۷الأَسماءُ الَّتی تُسَبِّحُ الأَشیاءُ بِهارسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الأَسماءِ الحُسنی ـ: أسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ کُلُّ شَیءٍ بِلُغاتٍ مُختَلِفَةٍ یا اللّهُ . . . أسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ البَرقُ الخاطِفُ وَالصَّواعِقُ القاصِفَةُ یا اللّهُ ، وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی تُسَبِّحُ لَکَ بهِ الرِّیاحُ العاصِفاتُ فی مَجاریها یا اللّهُ ، وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یَنزِلُ بِهِ مَعَ کُلِّ قَطرَةٍ مَلَکٌ مِنَ السَّماءِ یُسَبِّحُکَ بِهِ ولا یَرجِعُ إلی یَومِ القِیامَةِ یا اللّهُ . . . أسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی تُسَبِّحُ لَکَ بِهِ الضَّفادِعُ فِی البِحارِ وَالأَنهارِ وَالغُدرانِ بِأَلوانِ صِفاتِها وَاختِلافِ لُغاتِها یا اللّهُ . . . أسأَ لُکَ بِاسمِکَ یا لا إلهَ إلّا أنتَ ، المَخزونِ المَکنونِ الَّذی لا یَعرِفُهُ أحَدٌ إلّا بِالآیاتِ الواضِحاتِ ، وَالدَّلالاتِ البَیِّناتِ ، وَالعَلاماتِ الظّاهِراتِ ، مِن عَجائِبِ الخَلقِ مِنَ النَّارِ وَالنّورِ وَالظُّلُماتِ ، وَالسَّحابِ المُتَطابِقاتِ ، وَالرِّیاحِ الذّارِیاتِ ، وَالأَعیُنِ الجارِیاتِ ، وَالنُّجومِ المُسَخَّراتِ ، وجَلامیدِ ⁽⁸⁾الأَهوِیَةِ المُتَراکِماتِ بَینَ الأَرَضینَ وَالسَّماواتِ ، وَالعُیونِ المُنفَجِراتِ ، وَالأَنهارِ الجارِیاتِ ، وَالبِحارِ وما فیهِنَّ مِنَ الاُمَمِ المُختَلِفاتِ ، کُلٌّ یُسَبِّحُ لَکَ بِذلِکَ الاِسمِ العَظیمِ ، الَّذی لا تُفنی عَجائِبُهُ لِما عَظَّمتَهُ وشَرَّفتَهُ وکَرَّمتَهُ وکَبَّرتَهُ . وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ یا اللّهُ الَّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ الجِبالُ الرّاسِیاتُ بِأَمرِکَ یا اللّهُ ، وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ الأَنهارُ الجارِیاتُ بِأَمرِکَ یا اللّهُ ، وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ البِحارُ الزّاخِراتُ الَّتی هِیَ بِالأَرضِ مُحیطاتٌ یا اللّهُ ، وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ الأَشجارُ المُخضَرّاتُ النَّضِراتُ ، وَالأَوراقُ الزّاهِراتُ وَالأَغصانُ المُثمِراتُ وَالثَّمَراتُ الطَّیِّباتُ ، کُلٌّ یُسَبِّحُ لَکَ بِذلِکَ الاِسمِ یا اللّهُ ، وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ العُیونُ الواقِفاتُ بِقُدرَتِکَ یا اللّهُ ، وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ النَّخلُ الباسِقاتُ یا اللّهُ . . . وأسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ النُّجومُ بِعَظَمَتِکَ یا اللّهُ . ⁽⁹⁾

.

۹ / ۷ نام هایی که موجودات با آنها تسبیح می گویند

دلائل النبوّةـ به نقل از ابو ذر ـ: با پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بودیم که ایشان ، چند عدد ریگ در دستش گرفت و ریگ ها تسبیح گفتند . سپس آنها را به زمین گذاشت و ریگ ها ساکت شدند و دوباره آنها را برداشت و باز ، تسبیح گفتند .

الخرائج و الجرائحـ به نقل از اَ نَس ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله مُشتی ریگ برداشت و ریگ ها در دست ایشان ، تسبیح گفتند . سپس آنها را در دست علی علیه السلام ریخت . در دست او نیز تسبیح گفتند و ما تسبیحگویی آنها را در دست هر دوی ایشان شنیدیم . سپس آنها را در دست های ما ریخت ، امّا در دستان ما تسبیح نگفتند .

طبّ الأئمة علیهم السلامـ به نقل از حارث بن مغیره ـ: به امام صادق علیه السلام از احساس سنگینی در دلم (معده ام) و ثقل کردنِ زیاد از غذایم شکایت کردم . فرمود : «از این انار شیرین ، برگیر و آن را با همان پیه آن ، تناول کن ؛ زیرا معده را کاملاً پاک می کند و سنگینی [معده] و سوء هاضمه را از بین می بَرد و غذا را هضم می کند و در شکم ، تسبیح می گوید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در ارزش خرمای بَرنی ⁽¹⁾ـ: هر کس شب بخوابد و یک دانه از این خرما در اندرونش باشد ، آن یک دانه ، هفت مرتبه تسبیح می گوید .

امام زین العابدین علیه السلامـ در مناجاتش ـ: تو آنی که همه جا تو را به پاکی می ستایند و همیشه بندگی ات می کنند .

۹ / ۷نام هایی که موجودات با آنها تسبیح می گویندپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای «أسماء الحُسنی» ـ: از تو درخواست می کنم به آن نامت که با آن ، هر موجودی با زبان های گوناگون ، تو را تسبیح می گوید ، ای خدا !... . از تو درخواست می کنم به آن نامت که با آن ، برق جَهنده و آذرخش های غُرّان ، تو را تسبیح می گویند ، ای خدا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که با آن ، بادهای توفنده با وزیدن های خود ، تو را تسبیح می گویند ، ای خدا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که به سبب آن ، همراه هر قطره ای از آسمان ، فرشته ای فرود می آید که با آن نام ، تو را تسبیح می گوید و تا روز قیامت ، باز نمی گردد ، ای خدا !... . از تو درخواست می کنم به آن نامت که با آن ، غوک ها در دریاها ورودها و برکه ها ، با صفات گوناگون و زبان های مختلف ، تو را تسبیح می گویند ، ای خدا !... . از تو درخواست می کنم به آن نامت ، ای آن که معبودی جز تو نیست ؛ همان نامِ در گنجینه و پنهانی که هیچ کس آن را نمی داند ، مگر با معجزات روشن و دلایل آشکار ، و نشانه های پیدا : از شگفتی های آفرینش ، چون آتش و روشنایی و تاریکی ها و ابرهای لایه لایه ، و بادهای گردافشان و چشمه های روان و اختران مِهار شده ، و سنگینیِ هواهایِ فشرده شده میان زمین ها و آسمان ها ، و چشمه های جوشان ، و رودهای روان ، و دریاها و جانداران گونه گون آنها ، همگی با آن نام بزرگ ، تو را تسبیح می گویند ؛ همان نامی که چون عظمت و ارجمندی و کرامت و بزرگی اش بخشیده ای ، شگفتی هایش را پایانی نیست . و از تو درخواست می کنم ـ ای خدا ـ به آن نامت که کوه های افراشته به فرمان تو با آن نام ، تسبیحت می گویند ، ای خدا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که رودهای روان به فرمان تو ، با آن نام ، تو را تسبیح می گویند ، ای خدا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که دریاهایی مالامال که گرداگرد زمین را گرفته اند ، با آن نام ، تو را تسبیح می گویند ، ای خدا ! از تو درخواست می کنم با آن نامت که درختان سرسبز خرّم ، و برگ های شاداب و شاخساران میوه دِه و میوه های لذیذ ، همگی با آن نام ، تو را تسبیح می گویند ، ای خدا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که چشمه های راکد به قدرت تو با آن نام ، تو را تسبیح می گویند ، ای خدا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که خرما بُن های قامتْ افراشته با آن نام ، تو را تسبیح می گویند ، ای خدا !... و از تو درخواست می کنم به آن نامت که ستارگان ، با آن نام ، تو را به پاکی و بزرگی می ستایند ، ای خدا !

.

. .

. .

۹ / ۸تَسبیحُ الأَشیاءِ مَعَ الإِنسانِالکتاب«وَ اذْکُرْ عَبْدَنَا دَاوُدَ ذَا الْأَیْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ * إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ یُسَبِّحْنَ بِالْعَشِیِّ وَ الْاءِشْرَاقِ * وَ الطَّیْرَ مَحْشُورَةً کُلٌّ لَّهُ أَوَّابٌ» . ⁽¹⁾

«فَفَهَّمْنَـهَا سُلَیْمَـنَ وَ کُلاًّ ءَاتَیْنَا حُکْمًا وَ عِلْمًا وَ سَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ یُسَبِّحْنَ وَ الطَّیْرَ وَ کُنَّا فَـعِلِینَ» . ⁽²⁾

«وَ لَقَدْ ءَاتَیْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضْلاً یَـجِبَالُ أَوِّبِی مَعَهُ وَ الطَّیْرَ وَ أَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ» . ⁽³⁾

الحدیثتفسیر القمّی : «وَ لَقَدْ ءَاتَیْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضْلاً یَـجِبَالُ أَوِّبِی مَعَهُ» أی سَبِّحی للّهِِ «وَ الطَّیْرَ . . .» قالَ : کانَ داوودُ إذا مَرَّ فِی البَراری یَقرَأُ الزَّبورَ تُسَبِّحُ الجِبالُ وَالطَّیرُ وَالوُحوشُ مَعَهُ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فِی ذِکرِ داوودَ علیه السلام ـ: أنزَلَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی عَلَیهِ الزَّبورَ ، وعَلَّمَهُ صَنعَةَ الحَدیدِ فَلَیَّنَهُ لَهُ ، وأمَرَ الجِبالَ وَالطَّیرَّ أن تُسَبِّحَ مَعَهُ ، وأعطاهُ صَوتا لَم یُسمَع بِمِثلِهِ حُسنا . ⁽⁵⁾

.

۹ / ۸ تسبیحگویی موجودات ، هم نوا با انسان

۹ / ۸تسبیحگویی موجودات ، هم نوا با انسانقرآن«بر آنچه می گویند ، شکیبایی کن، و داوود، بنده ما را ـ که دارای امکانات [ متعدّد ] بود ـ ، به یاد آور . آری. او بسیارْ بازگشت کننده [ به سوی خدا ] بود . ما کوه ها را با او مسخّر ساختیم [ که ]شامگاهان و بامدادان ، خداوند را نیایش می کردند . و پرندگان را از هر سو [ بر او ] گِرد [ آوردیم ] . همگی [ به نوای دل نوازش ] به سوی او بازگشت کننده [ و خدا را ستایشگر ] بودند» .

«پس آن [ داوری ] را به سلیمان فهماندیم و به هر یک [ از آن دو ] حکمت و دانش ، عطا کردیم . و کوه ها را با داوود و پرندگان ، به نیایش وا داشتیم، و ما کننده[ی این کار ] بودیم» .

«و به راستی ، داوود را از جانب خویش ، مزیّتی عطا کردیم. [ و گفتیم: ] «ای کوه ها! با او [ در تسبیح خدا ] هم صدا شوید، و ای پرندگان ! [ هماهنگی کنید ]» و آهن را برای او نرم گردانیدیم» .

حدیثتفسیر القمّی : «وبه راستی ، داوود را از جانب خویش ، مزیّتی عطا کردیم . [وگفتیم : ]«ای کوه ها! با او [در تسبیح خدا ]هم صدا شوید»» ، یعنی خدا را تسبیح گویید «و ای پرندگان ! [هماهنگی کنید] » ، فرمود : «داوود ، هر گاه در بیابان ها می رفت و زبور می خواند ، کوه ها و پرندگان و جانوران نیز هم صدا با او تسبیح می گفتند» .

امام صادق علیه السلامـ در یاد کرد از داوود علیه السلام ـ: خداوند ـ تبارک و تعالی ـ زبور را بر او فرو فرستاد و صنعت آهن را به او آموخت و آن را برایش نرم ساخت و به کوه ها و پرندگان فرمود تا هم نوا با او تسبیح گویند و وی را صدایی بخشید که به زیبایی آن ، شنیده نشده بود .

.

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ الإِنسانَ إذا کانَ فِی الصَّلاةِ فَإِنَّ جَسَدَهُ وثِیابَهُ وکُلَّ شَیءٍ حَولَهُ یُسَبِّحُ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ کُلَّ شَیءٍ عَلَیکَ تُصَلِّی فیهِ یُسَبِّحُ مَعَکَ ، وکانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا اُقیمَتِ الصَّلاةُ لَبِسَ نَعلَیهِ وصَلّی فیهِما . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَن مَشی إلَی المَسجِدِ ، لَم یَضَع رِجلاً عَلی رَطبٍ ولا یابِسٍ إلّا سَبَّحَت لَهُ الأَرضُ إلَی الأَرضِ السّابِعَةِ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لِبِلالٍ ـ: یا بِلالُ! إنَّ الصّائِمَ تُسَبِّحُ عِظامُهُ وتَستَغفِرُ لَهُ المَلائِکَةُ ما اُکِلَ عِندَهُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن شَرِبَ شَربَةً مِن ماءٍ فَتَجَرَّعَهُ فی ثَلاثِ جُرَعٍ ؛ یُسَمِّی اللّهَ تَعالی فی أوَّلِهِ ویَحمَدُهُ فی آخرِهِ ، لَم یَزَلِ الماءُ یُسَبِّحُ فی بَطنِهِ حَتّی یَخرُجَ . ⁽⁵⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :إنَّ طالِبَ العِلمِ إذا خَرَجَ مِن مَنزِلِهِ ، لَم یَضَع رِجلَهُ عَلی رَطبٍ ولا یابِسٍ مِنَ الأَرضِ ، إلّا سَبَّحَت لَهُ إلَی الأَرَضینَ السّابِعَةِ . ⁽⁶⁾

راجع : ج ۱ ص ۳۹۸ (تسبیح الجبال مع من یقرؤها) .

.

امام علی علیه السلام :انسان ، هر گاه به نماز بِایستد ، بدن او و جامه هایش و هر آنچه پیرامون او هستند ، تسبیح می گویند .

امام باقر علیه السلام :هر چیزی که بر تن توست و در آن ، نماز می خوانی ، هم صدا با تو تسبیح می گوید . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هر گاه نماز برپا می شد ، نعلین ⁽¹⁾خود را می پوشید و با آنها نماز می خوانْد .

امام صادق علیه السلام :هر کس به سوی مسجد برود ، بر هیچ تَر و خشکی پای ننهد ، مگر آن که زمین تا زمین هفتم ، برایش تسبیح می گویند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به بلال ـ: ای بلال! شخص روزه دار ، زمانی که در حضور او غذایی خورده می شود ، استخوان هایش تسبیح می گویند و فرشتگان ، برایش آمرزش می طلبند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس آبی بنوشد و آن را با سه جرعه بیاشامد و در آغازش نام خدا را ببَرَد و در پایانش خدا را ستایش کند ، آن آب در شکم او ، تا زمانی که خارج شود ، تسبیح می گوید .

امام زین العابدین علیه السلام :جوینده دانش ، هر گاه از خانه اش خارج شود ، پایش را بر هیچ تَر و خشکی در روی زمین نمی گذارد ، مگر این که آن زمین تا زمین هفتم ، برایش تسبیح گویند .

ر . ک : ج ۱ ص ۳۹۹ (تسبیحگویی کوه ها همراه کسی که «بسم اللّه » گوید) .

.

۹ / ۹أوقاتُ تَسبیحِ الأَشیاءِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أربَعٌ قَبلَ الظُّهرِ بَعدَ الزَّوالِ تُحسَبُ بِمِثلِهِنَّ فی صَلاةِ السَّحَرِ ، ولَیسَ مِن شَیءٍ إلّا ویُسَبِّحُ اللّهَ تِلکَ السّاعَةَ . ⁽¹⁾

الإمام الحسن علیه السلام :جاءَ نَفَرٌ مِنَ الیَهودِ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَسَأَلَهُ أعلَمُهُم عَن مَسائِلَ ، فَکانَ مِمّا سَأَلَهُ أَنّهُ قالَ : أخبِرنی عَنِ اللّهِ عز و جل لِأَیِّ شَیءٍ فَرَضَ اللّهُ عز و جل هذِهِ الخَمسَ الصَّلواتِ فی خَمسِ مَواقیتَ عَلی اُمَّتِکَ فی ساعاتِ اللَّیلِ وَالنَّهارِ؟ فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : إنَّ الشَّمسَ عِندَ الزَّوالِ لَها حَلقَةٌ تَدخُلُ فیها ، فَإِذا دَخَلَت فیها زالَتِ الشَّمسُ ، فَیُسَبِّحُ کُلُّ شَیءٍ دونَ العَرشِ بِحَمدِ رَبّی جَلَّ جَلالُهُ ، وهِیَ السَّاعَةُ الَّتی یُصَلّی عَلَیَّ فیها رَبّی جَلَّ جَلالُهُ ، فَفَرَضَ اللّهُ عَلَیَّ وعَلی اُمَّتی فیهَا الصَّلاةَ . . . . ⁽²⁾

حلیة الأولیاء عن عمرو بن عبسة عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما تَستَقِلُّ ⁽³⁾الشَّمسُ فَیَبقی شَیءٌ مِن خَلقِ اللّهِ إلّا سَبَّحَ اللّهَ بِحَمدِهِ ، إلّا ما کانَ مِنَ الشَّیطانِ وأغبِیاءِ بَنی آدَمَ . قالَ : فَسَأَلتُهُ عَن أغبِیاءِ بَنی آدَمَ . قالَ : الکُفّارُ شِرارُ الخَلقِ ، أو شِرارُ خَلقِ اللّهِ . ⁽⁴⁾

۹ / ۱۰مَعنی تَسبیحِ الأَشیاءِتفسیر العیّاشی عن زرارة :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَ إِن مِّن شَیْ ءٍ إِلَا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ» فَقالَ : إنّا نَری ⁽⁵⁾أنَّ تَنَقُّضَ الحیطانِ تَسبیحُها . ⁽⁶⁾

.

۹ / ۹ اوقات تسبیحگویی موجودات

۹ / ۱۰ معنای تسبیحگویی موجودات

۹ / ۹اوقات تسبیحگویی موجوداتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چهار [رکعت نافله] پیش از نماز ظهر که پس از زوال [خورشید] خوانده شود ، با همین تعداد رکعت در نمازِ سحر ، برابری می کند . هیچ موجودی نیست ، مگر آن که در این ساعت ، خداوند را تسبیح می گوید .

امام حسن علیه السلام :جمعی از یهود ، نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند و عالم ترینِ آنها ، پرسش هایی از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید . از جمله پرسش هایی که کرد ، این بود که گفت : مرا خبر ده که به چه دلیل ، خداوند عز و جل این نمازهای پنجگانه را در پنج وقت از اوقات شبانه روز ، بر امّتت واجب ساخت؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «خورشید ، در هنگام زوالش ، حلقه ای ⁽¹⁾دارد که به آن در می آید ، و چون به آن در آمد ، خورشید ، زوال می یابد ، و همه موجودات زیر عرش پروردگارم عز و جل را تسبیح و ستایش می گویند . این لحظه (زوال) ، ساعتی است که پروردگارم عز و جل در آن ساعت ، بر من درود می فرستد . از این رو ، در این ساعت ، نماز را بر من و امّتم واجب ساخت ... .

حلیة الأولیاءـ به نقل از عمرو بن عَبَسه ـ: از پیامبر خدا فرمود : «چون خورشید بالا آید ( / به اوج و قلّه خود برسد) ، هیچ چیزی از مخلوقات خدا نباشد ، مگر آن که خدای را تسبیح و ستایش گوید ، بجز موجودات شیطانی و آدمیانِ کودن . از ایشان ، در باره آدمیانِ کودن پرسیدم . فرمود : «کافران ، که بدترینِ خلق (یا : بدترینْ خلق) خدایند .

۹ / ۱۰معنای تسبیحگویی موجوداتتفسیر العیّاشیـ به نقل از زُراره ـ: از امام باقر علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جل پرسیدم : «و هیچ چیز نیست ، مگر آن که خدا را تسبیح و ستایش می گوید» . فرمود : «ما فرو ریختن دیوارها را تسبیحگویی آنها می دانیم» .

.

الکافی عن داوود الرقّی عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَ إِن مِّن شَیْ ءٍ إِلَا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لَـکِن لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ» قالَ : تَنَقُّضُ الجُدُرِ تَسبیحُها . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عن أبیه علیهماالسلام :أنَّهُ دَخَلَ عَلَیهِ رَجُلٌ فَقالَ لَهُ : فِداکَ أبی واُمّی ، إنّی أجِدُ اللّهَ یَقولُ فِی کِتابِهِ : «وَ إِن مِّن شَیْ ءٍ إِلَا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لَـکِن لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ» ! فَقالَ لَهُ : هُوَ کَما قالَ ⁽²⁾، فَقالَ لَهُ : أتُسَبِّحُ الشَّجَرَةُ الیابِسَةُ؟ فَقالَ : نَعَم ، أما سَمِعَت خَشَبَ البَیتِ کَیفَ یُنقِضُ ⁽³⁾؟ وذلِکَ تَسبیحُهُ ، فَسُبحانَ اللّهِ عَلی کُلِّ حالٍ . ⁽⁴⁾

تفسیر القمّی :وقَولُهُ : «وَ إِن مِّن شَیْ ءٍ إِلَا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ» ؛ فَحَرَکَةُ کُلِّ شَیءٍ تَسبیحُ اللّهِ عز و جل . ⁽⁵⁾

بحار الأنوار عن محمّد بن علیّ بن إبراهیم فی کتاب العلل :بُکاءُ السَّماءِ احمِرارُها مِن غَیرِ غَیمٍ ، وبُکاءُ الأَرضِ زَلازِلُها ، وتَسبیحُ الشَّجَرِ حَرَکَتُها مِن غَیرِ ریحٍ ، وتَسبیحُ البِحارِ زِیادَتُها ونُقصانُها ، وتَسبیحُ الشَّجَرِ نُمُوُّهُ ونُشوؤُهُ . وقالَ أیضا : ظِلُّهُ یُسَبِّحُ اللّهَ . ⁽⁶⁾

.

الکافیـ به نقل از داوود رَقّی ـ: از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جلپرسیدم : «هیچ چیز نیست ، مگر آن که او را تسبیح و ستایش می گوید ؛ امّا شما تسبیح آنها را نمی فهمید» . فرمود : «فرو ریختن دیوارها ، تسبیحگویی آنهاست» .

امام صادقـ در باره پدرش علیه السلام ـ: مردی خدمت ایشان رسید و گفت : پدر و مادرم به فدایت ! خداوند ، در کتابش می فرماید : «هیچ چیز نیست ، مگر آن که او را تسبیح و ستایش می گوید ؛ امّا شما تسبیح آنها را نمی فهمید» . امام علیه السلام به او فرمود : «همین طور است که فرموده است» . مرد گفت : آیا درخت خشکیده هم تسبیح می گوید؟ فرمود : «آری . نمی شنوی که چوب های خانه چگونه صدا می دهد؟ همین ، تسبیح اوست . پس پاکا خدا در همه حال !» .

تفسیر القمّی : «و هیچ چیز نیست ، مگر آن که او را تسبیح و ستایش می گوید» . جنبیدن هر چیزی ، تسبیحگویی خداوند عز و جل است .

بحار الأنوارـ به نقل از محمّد بن علی بن ابراهیم در کتاب العلل ـ: گریه کردن آسمان ، عبارت است از شرح شدن آن بدون آن که امری در آن باشد ، و گریه کردن زمین ، عبارت از لرزیدن آن است . تسبیحگویی درخت ، عبارت است از جنبیدن آن ، بدون آن که بادی بوزد . تسبیحگویی دریاها ، عبارت است از افزایش و کاهش (/ جزر و مدّ ) آنها . و تسبیحگویی درخت ، عبارت است از نشو و نمای آن» . و نیز فرمود : «سایه آن [درخت] هم خدا را تسبیح می گوید» .

.

پژوهشی در باره تسبیح عمومی آفریده ها

دسته اوّل : آیات و احادیثی که بر تسبیح فرشتگان دلالت دارند

دسته دوم : احادیثی که بر تسبیح موجودات زنده دلالت دارند

پژوهشی در باره تسبیح عمومی آفریده هاتسبیح آفریده های جهان ، به تکرار، مورد تأکید قرآن و احادیث اسلامی است . بر پایه آنچه در فصل نهم گذشت ، آیات و احادیثی را که در این زمینه وارد شده اند ، می توان به پنج دسته تقسیم کرد :

دسته اوّل : آیات و احادیثی که بر تسبیح فرشتگان دلالت دارندگفتنی است که در قرآن ، تنها توضیحی که در باره تسبیح فرشتگان آمده ، این است که آنها دائما مشغول تسبیح خداوند و هیچ گاه دچار سُستی و خستگی نمی شوند ؛ امّا در احادیث، توضیحات بیشتری به چشم می خورد ، مانند این که برخی از آنها با همه لغات مختلف ، تسبیح خدا می گویند و یا این که شماری از آنها با صداهای گوناگون و زبان های مختلف خدا را تسبیح می کنند . همچنین به اسمایی که فرشتگان به وسیله آنها خدا را تسبیح می کنند ، اشاره شده و نیز اذکار خاصّ برخی از فرشتگان ، مشخّص گردیده است . ⁽¹⁾

دسته دوم : احادیثی که بر تسبیح موجودات زنده دلالت دارنداحادیثی که در این زمینه وارد شده اند ، دلالت دارند که انواع حیوانات و همه

.

دسته سوم : آیات و احادیثی که دلالت دارند که همه آفریده ها ، اعم از . . .

جنبندگان و انواع درختان ، تسبیحی دارند که با ترک و تضییع آن ، در ادامه دادن به حیات خود ، با مشکل مواجه می شوند ، تا جایی که هر صیدی که در دام صیّاد گرفتار می شود و هر درختی که قطع می گردد ، تسبیح خود را تضییع کرده است . همچنین حیات انواع بهایم و همه جنبندگان زمین ، در گرو تسبیح آنهاست و هنگامی که تسبیح آنها پایان یابد ، خداوند آنها را قبض روح می کند و ملک الموت در قبض روح آنها نقشی ندارد . البتّه این ، بدان معنا نیست که اراده انسان در پایان دادنِ حیات موجودات زنده بی تأثیر است ؛ بلکه در صورت صحّت این احادیث ، ظاهرا مقصود ، آن است که تداوم و یا تضییع تسبیح ، یکی از عوامل مؤثّر در سرنوشت آنهاست .

دسته سوم : آیات و احادیثی که دلالت دارند که همه آفریده ها ، اعم از موجودات زنده و جمادات ، تسبیحگوی خدایندروشن ترین آیه ای که با صراحت دلالت دارد که همه آفریده ها اعم از موجودات زنده و جمادات ، تسبیحگوی خدایند ، این آیه شریف است : « تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَـوَ تُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَن فِیهِنَّ وَ إِن مِّن شَیْ ءٍ إِلَا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لَـکِن لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ إِنَّهُ کَانَ حَلِیمًا غَفُورًا . ⁽¹⁾آسمان های هفتگانه و زمین و هر کس که در آنهاست ، او را تسبیح می گویند و هیچ چیز نیست ، مگر این که در حال ستایش ، تسبیح او می گوید ؛ ولی شما تسبیح آنها را در نمی یابید . به راستی که او همواره بردبار [ و ] آمرزنده است » . احادیث اهل بیت علیهم السلام ، ضمن تبیین و تأکید بر آنچه در این آیه آمده ،

.

دسته چهارم : آیات و احادیثی که دلالت دارند که جمادات و برخی . . .

دسته پنجم : احادیثی که در آنها تسبیحِ شماری از موجودات ، تفسیر شده است

توضیحاتی در باره تسبیح شماری از جمادات و نیز اسمایی که به وسیله آنها تسبیح می گویند ، ارائه کرده اند . همچنین در شماری از احادیث ، برای تسبیح عمومی موجودات ، اوقات خاصّی ذکر شده است .

دسته چهارم : آیات و احادیثی که دلالت دارند که جمادات و برخی حیوانات ، همراه شماری از انسان ها ، خدا را تسبیح می کننداز نمونه های این دسته می توان به تسبیح کوه ها و پرندگان با داوود علیه السلام ، و تسبیح بدن و لباس نمازگزار با وی اشاره کرد .

دسته پنجم : احادیثی که در آنها تسبیحِ شماری از موجودات ، تفسیر شده استاحادیثی که تسبیح شماری از حیوانات را تفسیر کرده اند ، ⁽¹⁾احادیثی که از ذکرگویی سنگ ریزه ها در دست پیامبر صلی الله علیه و آله خبر داده اند ⁽²⁾و یا احادیثی که در باره تسبیح دیوار و چوب و تسبیح درخت وارد شده اند ، ⁽³⁾از این دسته اند . بر پایه این آیات و احادیث ، سراسر جهان آفرینش را شور و شعور ذکر الهی فرا گرفته است و همه آفریده ها اعم از فرشتگان ، آسمان ها ، کهکشان ها ، ستارگان ، زمین و آنچه در زمین و آسمان هاست ، هر یک به گونه ای مشغول حمد و تسبیح آفریدگار خود هستند .

.

دیدگاه ها در باره تسبیح و تحمید عمومی موجودات

۱ . زبان حال بودنِ آیات و احادیث تسبیح

دیدگاه ها در باره تسبیح و تحمید عمومی موجوداتمسئله اصلی ، این است که مقصود از تسبیح و تحمید همه موجودات ، چیست . آیا حیوانات ، گیاهان و جمادات ، شعور دارند و آفریدگار خود را می شناسند که او را تسبیح بگویند ؟ آیا مقصود از تسبیح عمومی موجودات ، چیزی غیر از مفهوم ظاهری آن است ؟ و به تعبیر دیگر ، آیا نسبت دادنِ تسبیح و تحمید به همه موجودات ، حقیقت است یا مجاز ؟ در پاسخ این سؤال ، دو نظر وجود دارد :

۱ . زبان حال بودنِ آیات و احادیث تسبیحجمعی با بعید شمردنِ وجودِ شعور و معرفت در همه موجودات ، ظواهر آیات و احادیثی را که بر تسبیح و تحمید همه موجودات دلالت دارند ، تأویل کرده اند و گفته اند که مقصود ، زبان «حال» آنهاست ، نه زبان «قال» آنها . امین الدین طَبْرِسی در تفسیر آیه ۴۴ از سوره اِسراء می گوید : معنای تسبیح در این جا ، دلالت کردن بر یکتایی و دادگری خداست و این که او در الوهیت و خدایی ، شریک ندارد ، و این به منزله تسبیح لفظی است ، و چه بسا که تسبیح از طریق دلالت ، قوّت بیشتری داشته باشد ؛ چون منجر به علم می شود «و هیچ چیزی نیست ، مگر آن که او را با ستایش ، تسبیح می گوید» ، یعنی هیچ موجودی از موجودات نیست ، مگر این که با آفرینش خود ، خداوند متعال را تسبیح و ستایش می گوید ؛ چرا که هر موجودی ، جز خدای قدیم ، حادث است و به بزرگداشت خدا فرا می خواند ؛ زیرا نیازمند به سازنده ای دارد که خود ، مصنوع صنع خویش نباشد . بنا بر این، موجود حادث ، دلیل بر موجودی قدیم است که از ماسوای خویش بی نیاز است و آنچه بر موجودات حادث می گذرد ، بر او نمی گذرد . ⁽¹⁾

.

۲ . حقیقی بودن آیات و احادیث تسبیح

۲ . حقیقی بودن آیات و احادیث تسبیح جمعی از محقّقان ، ضمن ردّ استبعاد اهل تأویل ، ظاهر مفاد آیات و احادیث مورد بحث را پذیرفته اند ⁽¹⁾و معتقدند که همه موجودات ، دارای مرتبه ای از شعور و معرفت اند و همه آنها حقیقتا آفریدگار خود را تسبیح و تحمید می گویند . علّامه طباطبایی در تفسیر آیه مورد اشاره می گوید : تسبیح به معنای تنزیه با گفتار کلامی است و حقیقت کلام هم عبارت است از کشف ما فی الضمیر با نوعی اشاره و دلالت به آن . منتها انسان چون نتوانست تمام آنچه را که می خواهد و در ضمیر خویش دارد ، از طریق تکوین بیان کند ، لاجرم به استفاده از الفاظ یعنی اصواتی که برای دلالت بر معانی وضع شده اند، پناه برد و با آنها ما فی الضمیر خود را بیان کرد و بدین ترتیب ، این شیوه برای تفهیم و تفهّم ، مرسوم شد . البتّه گاه برای بیان برخی مقاصد خود ، از اشاره دست و سر و غیره و همچنین نوشتن یا نصب علامت کمک گرفت. به طور کلّی ، هر چیزی که معنای مورد نظری را بیان کند ، گفتار و کلام است ، و اگر موجودی با وجود خویش این معنا را برساند ، این خود ، گفتار و سخن گفتنی از جانب اوست ، هر چند با صوت شنیدنی و لفظ وضع شدنی نباشد . دلیل بر این سخن ، آن است که قرآن کریم ، کلام و گفتار و امر و نهی و امثال اینها را که معنای کشف [و بیان] مقاصد دارند ، به خدای متعال نسبت می دهد ، در صورتی که اینها از نوع گفتار و کلامی نیستند که ما انسان ها ـ که با زبان های گوناگون سخن می گوییم ـ ، با آن آشنا هستیم ؛ امّا خداوند سبحان آنها را گفتار و کلام نامیده است.

.

در این موجودات که ما مشاهده می کنیم ، یعنی آسمان و زمین و هر آنچه در آسمان و زمین است ، خصوصیتی وجود دارد که آشکارا از یکتایی خداوندگارشان و وارستگی او از هر عیب و نقصی پرده برمی دارد . بنا بر این ، خداوندِ پاک را تسبیح می گویند . آن خصوصیت ، این است که این موجودات ، فی نفسه ، در ذات و صفات و احوال خود ، نیازمند محض و محتاج صِرف به خداوند متعال هستند و همین نیازمندی ، قوی ترین دلیل بر وجود کسی است که این موجودات به او نیاز دارند و بدون او از خود هیچ ندارند و هرگز از او جدا نمی شوند . پس ، هر یک از این موجودات ، با نیاز وجودی خویش و نقصی که در ذات خود دارد ، از ایجادکننده خود که وجودش کامل و ذاتش کاستی ندارد ، خبر می دهد . همچنین با ارتباطی که با دیگر موجودات دارد و از آنها برای کامل ساختن وجود خویش و رفع نقایص ذاتش کمک می گیرد ، بیان می دارد که او به وجود آورنده ای دارد که خداوندگار اوست و در هر چیزی تصرّف می کند و گرداننده کار ، اوست ... . شاید بگویی : صِرف پرده برداشتن از منزّه بودن ، تسبیح نامیده نمی شود ؛ بلکه زمانی به آن تسبیح می گویند که توأم با قصد باشد و قصد کردن هم از توابع حیات است ، در حالی که اغلب این موجودات ، فاقد حیات اند ، مانند زمین و آسمان و انواع جمادات . پس چاره ای نیست ، جز آنکه تسبیحگویی آنها را حمل بر مجاز کنیم ؛ یعنی تسبیح آنها عبارت است از : دلالت کردن این موجودات بر حسب وجودشان ، بر منزّه بودن پروردگارشان. در پاسخ می گویم : سخن خداوند متعال ، این معنا را می فهماند که علم در همه موجودات ، با جریان خلقت ، جریان دارد . پس هر موجودی به مقدار بهره اش از وجود ، بهره ای از علم دارد . البتّه لازمه این مطلب ، آن نیست که همه موجودات ، از نظر علم ، یکسان باشند یا علم همه آنها از یک جنس و یک نوع باشد یا همه آنچه را که انسان می داند ، هر یک از آنها نیز بداند و یا انسان به علمی

.

که نزد آن موجودات است ، پی ببرد . [در این باره که علم در همه موجودات عالم ، ساری و جاری است] خداوند متعال ، به نقل از اعضای انسان می فرماید : «قَالُواْ أَنطَقَنَا اللَّهُ الَّذِی أَنطَقَ کُلَّ شَیْ ءٍ ⁽¹⁾؛ گفتند ما را همان خدایی گویا کرد که هر چیزی را گویا کرده است» و می فرماید : «فَقَالَ لَهَا وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیَا طَوْعًا أَوْ کَرْهًا قَالَتَآ أَتَیْنَا طَـالـءِعِینَ ⁽²⁾؛ پس به آسمان ها و زمین فرمود : دلخواه یا ناخواه بیایید . آن دو گفتند : به دلخواه آمدیم» . آیاتی که این معنا را می رسانند ، بسیارند . و چون چنین است ، هیچ آفریده ای در عالم هستی نیست ، مگر آن که وجود خود را به نوعی ، ادراک می کند و می خواهد با وجود خود ، خویشتنِ نیازمند و ناقص خود را که در بی نیازی و کمال پروردگارش قرار دارد ، اظهار نماید . بنا بر این، او خداوندگار خود را تسبیح می گوید و او را از داشتن شریک و از هر گونه نقص و کاستی که به وی نسبت داده می شود ، منزّه و مبرّا می دارد. بدین سان ، روشن می شود که بر حمل تسبیح [آسمان ها و زمین] در آیه مورد بحث بر دلالت مجازی ، دلیلی وجود ندارد ؛ زیرا مجاز ، در صورتی جایز است که حمل بر حقیقت ، ناممکن باشد. نظیر این سخن ، سخن بعضی دیگر است که گفته اند: تسبیح بعضی از این موجودات ، همچون فرشتگان و انسان های مؤمن ، تسبیح زبانی و حقیقی است و تسبیح بعضی دیگر از آنها تسبیح به زبان حال و مجازی است ، مانند موجودات بی جان که با وجود خود ، بر هستی خداوند ، دلالت دارند . لفظ تسبیح در این آیه بر سبیل عموم مجاز به کار رفته است . ضعیف بودن این سخن ، پیش تر روشن شد . حقیقت ، آن است که تسبیح همه موجودات ، تسبیحی حقیقی و گفتاری

.

است ، منتها گفتاری بودن آن ، چنان که پیش تر اشاره شد ، مستلزم این نیست که حتماً با الفاظ قراردادی و اصوات شنیدنی باشد . در آخر جلد دوم این کتاب ، سخنی در باره «کلام» گذشت که در این جا سودمند است. پس ، این فرموده خداوند متعال که : «تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَـوَ تُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَن فِیهِنَّ ؛ آسمانهای هفتگانه و زمین و هر که در آنهاست ، او را تسبیح می گویند» ، تسبیح حقیقی را برای آنها اثبات می کند ؛ یعنی این که آسمان های هفتگانه و زمین و هر که در آنهاست ، با وجود خود و با ارتباطشان با دیگر موجودات هستی سخن می گویند و بیان می دارند که پروردگارشان از آنچه مشرکان به او نسبت می دهند ، یعنی داشتن شریک و جهات نقص ، منزّه است. و این سخن او که : «وَ إِن مِّن شَیْ ءٍ إِلَا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ ؛ هیچ چیزی نیست مگر آن که او را با ستایش ، تسبیح می گوید» تسبیحگویی را به هر موجودی تعمیم می دهد . جمله قبلی هم با برشمردن آسمان های هفتگانه و زمین و هر موجودی که در آنهاست ، همین معنا را بیان کرد ؛ امّا در این آیه ستایش خداوند را بر تسبیح اضافه فرمود . پس می فهماند که هر موجودی ، همچنان که خداوند متعال را تسبیح می گوید ، او را ستایش هم می کند و او را بر صفات و افعال زیبایش ثنا می گوید. همان طور که در هر یک از این موجودات ، چیزی از نیاز و نقص وجود دارد که به خود او باز می گردد و چیزی از صنع زیبای خداوند و نعمت او در آنها وجود دارد که منشأ آن ، خداست و از جانب او عطا شده است و همان گونه که ظاهر ساختن این موجودات در عرصه وجود ، خود ، به معنای اظهار نیازمندی و نقص آنها و نیز پرده برداشتن از منزّه بودن پروردگارشان از نیاز و نقص است ـ که این ، همان تسبیح است ـ ، ظاهر ساختن این موجودات نیز اظهار فعل زیبای خداوندگار آنهاست که خود ، حکایت از اوصاف زیبای او دارد و این ، همان حمد موجودات است ؛ زیرا حمد ، چیزی نیست ، جز ستایش برای فعل زیبای اختیاری . بنا بر این، موجودات ، خداوند را هم تسبیح می گویند و هم

.

حمد می کنند . این است معنای این سخن خداوند که : «وَ إِن مِّن شَیْ ءٍ إِلَا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ ؛ هیچ چیزی نیست ، مگر آن که او را تسبیح و حمد می گوید» ... . و این خود ، بهترین گواه است بر این که مراد از تسبیح در آیه ، صِرف دلالت کردن موجودات به نفی شریک و جهات نقص از خداوند متعال نیست ؛ زیرا این خطاب که : «وَ لَـکِن لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ ؛ لیکن شما تسبیح آنها را نمی فهمید» ، یا خطاب به مشرکان است و یا به همه مردم ، اعم از مؤمن و مشرک ، در حالی که مشرکان هم ، به هر حال ، دلالت اشیا بر سازنده شان را می فهمند ، در صورتی که این آیه می گوید نمی فهمند و فهمیدن را از آنها نفی می کند. نباید به این سخن بعضی ها گوش داد که می گویند : خطاب به مشرکان است ؛ چون به خاطر تدبّر نکردن آنها در آیات و کمتر بهره مند شدنشان از آنها فهمشان به منزله عدم فرض شده است . همچنین نباید به این ادّعا اعتنا کرد که می گوید : چون مشرکان برخی از مقصودهای تسبیح را نمی فهمیدند ، از باب غلبه ، به منزله کسانی تلقّی شده اند که تمام آن را نمی فهمند. به این ادّعا نباید توجّه کرد ؛ زیرا وجود فهم را عدمْ فرض کردن یا بعض را همه قرار دادن ، با مقام احتجاج سازگار نیست ، در حالی که خداوند سبحان در آیه قبلی ، مشرکان را مخاطب قرار داده که به حجّتش در باره تنزیه توجّه کنند و انگهی ، کلام خداوند متعال ، این نوع مسامحه از باب تغلیب و مانند آن را بر نمی تابد ... . پس ، حقیقت آن است که تسبیحی که آیه شریف ، آن را برای هر موجودی ثابت می داند ، تسبیح به معنای حقیقی آن است . در کلام خداوند متعال به تکرار ، این معنا برای آسمان ها و زمین و هر موجودی که در آسمان ها و زمین است ، اثبات شده است و در این میان ، مواردی وجود دارد که جز تسبیح حقیقی را بر

.

نمی تابد ، مانند این آیه شریف : «وَ سَخَّرْنَا مَعَ دَاوُودَ الْجِبَالَ یُسَبِّحْنَ وَ الطَّیْرَ ⁽¹⁾؛ و کوه ها و پرندگان را همراه با داوود به نیایش وا داشتیم» و این سخن او که : «إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ یُسَبِّحْنَ بِالْعَشِیِّ وَ الْاءِشْرَاقِ ⁽²⁾؛ ما کوه ها را با او مسخّر ساختیم که شامگاهان و بامدادان ، خدا را نیایش می کردند» و نزدیک به این آیه است این سخن خداوند که : «یَـجِبَالُ أَوِّبِی مَعَهُ وَ الطَّیْرَ ⁽³⁾؛ ای کوه ها! با او [در تسبیح خدا ]همصدا شوید و ای پرندگان! [شما نیز همنوا شوید]» . معنا ندارد که اینها را حمل بر تسبیح آنها به زبان حال کرد. و سخن خدا که : «إِنَّهُ کَانَ حَلِیمًا غَفُورًا ؛ همانا او بردبار و آمرزگار است» ، یعنی : خداوند ، مهلت می دهد و در کیفر دادن ، شتاب نمی ورزد و کسی را که به درگاه او توبه کند و باز گردد ، می آمرزد . این دو صفت بر منزّه بودن خداوند متعال از هر گونه نقصی دلالت دارند ؛ زیرا لازمه بردباری ، این است که بیم از دست دادن چیزی را نداشته باشد و لازمه آمرزش ، این است که از آمرزیدن و افاضه رحمت ، متضرّر نشود . پس ، پادشاهی و خداوندگاری او ، هیچ نقص و زوالی نمی پذیرد . بعضی در توجیه این که آیه شریف به این دو صفت ختم شده است ، گفته اند که : اشاره است به این که انسان در ناتوانی اش از فهم این تسبیحی که همه موجودات و حتّی خودش (با تمام ارکان وجودش) با رساترین بیان ، دائماً به آن مشغول اند ، خطاکار است و سزاوار است که به سبب این خطاکاری ، مؤاخذه شود ؛ لیکن خداوند سبحان به واسطه بردباری و آمرزگار بودنش ، در مجازات کردن او شتاب نمی کند و اگر بخواهد ، عفو می کند. این توجیه ، البتّه توجیه خوبی است و لازمه اش این است که انسان ، توانایی آن

.

دوام یا انقطاع تسبیح موجودات

را داشته باشد که این تسبیح را از خودش و از دیگر موجودات بفهمد ... . ⁽¹⁾همچنین ایشان در تبیین احادیثی که در باره متن تسبیح اشیا آمده ، می گوید : روایات در باره تسبیحگویی موجودات ، متنوّع و فراوان است . و شاید فهم این روایات برای بعضی مشتبه شده باشد و پنداشته باشند که این تسبیح عمومی ، از قبیل لفظ و صوت است و همه اشیا برای خود زبان یا زبان هایی دارند که همانند زبان ما آدمیان ، دارای کلماتی وضع شده برای معانی ای هستند و برای نشان دادن و بیان ما فِی الضمیر به کار می روند ، منتها حواسّ ما این زبان یا زبان ها را درک نمی کنند . این پندار ، نادرست است . ⁽²⁾چکیده مطالبی که در تبیین تسبیح حقیقی اشیا گذشت ، به صورت زیبایی در این اشعار به زبان فارسی آمده است : گر تو را از غیب ، چشمی باز شدبا تو ذرّات جهان ، همراز شد نطق آب و نطق خاک و نطق گِلهست محسوسِ حواس اهل دل جمله ذرّات ، در عالم ، نهانبا تو می گویند روزان و شبان ما سمیعیم و بصیر و باهُشیمبا شما نامحرمان ، ما خامُشیم از جَمادی ، سوی جانِ جان شویدغُلغُل اجزای عالم بشنوید فاش ، تسبیح جمادات آیدتوسوسه تأویل ها بزدایدت . ⁽³⁾

دوام یا انقطاع تسبیح موجوداتو آخرین نکته ، این که مقتضای برخی از آیات قرآن و احادیث اهل بیت علیهم السلام ، این

.

است که تسبیح برخی از اشیا وقت خاصّی دارد ، چنان که کوه ها همراه با داوود علیه السلام شبانگاه و هنگام طلوع آفتاب ، خداوند متعال را تسبیح می کردند : «إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ یُسَبِّحْنَ بِالْعَشِیِّ وَ الْاءِشْرَاقِ . ⁽¹⁾ما کوه ها را با او مسخّر ساختیم که شامگاهان و بامدادان ، خداوند را تسبیح گویند» . همچنین احادیثی دلالت دارند که هنگام ظهر ، لحظه ای است که همه اشیا ، خداوند متعال را تسبیح می کنند . ⁽²⁾نیز در حدیثی آمده است : هنگامی که لباسْ چرک می شود ، تسبیحش قطع می گردد . این احادیث و احادیث مشابه آنها ، ممکن است اشاره به این باشد که تسبیح اشیا ، دائمی نیست . البتّه این احتمال هم وجود دارد که موجودات ، چند نوع تسبیح داشته باشند که برخی از آنها دائم و برخی غیر دائم باشد .

.

الفَصلُ العاشِرُ : السّبحة۱۰ / ۱اِستِعمالُ السُّبحَةِ فِی التَّسبیحِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :نِعمَ المُذَکِّرُ السُّبحَةُ ، وإنَّ أفضَلَ ما یُسجَدُ عَلَیهِ الأَرضُ وما أنبَتَتهُ الأَرضُ . ⁽¹⁾

الأمالی للطوسی عن أنس :رَکِبَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ذاتَ یَومٍ بَغلَتَهُ ، فَانطَلَقَ إلی جَبَلِ آلِ فُلانٍ ، وقالَ : یا أنَسُ خُذِ البَغلَةَ وَانطَلِق إلی مَوضِعِ کَذا وکَذا ، تَجِدْ عَلِیّا جالِسا یُسَبِّحُ بِالحَصی ، فَأَقرِئهُ مِنِّی السَّلامَ ، وَاحمِلهُ عَلَی البَغلَةِ وأتِ بِهِ إلَیَّ . فَذَهَبتُ فَوَجَدتُ عَلِیّا علیه السلام کَما قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَحَمَلتُهُ عَلَی البَغلَةِ فَأَتَیتُ بِهِ إلَیهِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ فاطِمَةَ بِنتَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَت سُبحَتُها مِن خَیطِ صُوفٍ مُفَتَّلٍ مَعقودٍ ، عَلَیهِ عَدَدُ التَّکبیراتِ ، وکانَت علیهاالسلام تُدیرُها بِیَدِها تُکَبِّرُ وتُسَبِّحُ ، حَتّی قُتِلَ حَمزَةُ بنُ عَبدِالمُطَّلِبِ رضی الله عنه ، فَاستَعمَلَت تُربَتَهُ ، وعَمِلَتِ التَّسابیحَ فَاستَعمَلَهَا النّاسُ . فَلَمّا قُتِلَ الحُسَینُ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ، وجَدَّدَ عَلی قاتِلِهِ العَذابَ ـ عُدِلَ بِالأَمرِ إلَیهِ فَاستَعمَلوا تُربَتَهُ ؛ لِما فیها مِنَ الفَضلِ وَالمَزِیَّةِ . ⁽³⁾

.

فصل دهم: تسبیح

۱۰ / ۱ استفاده از تسبیح در گفتن تسبیحات

فصل دهم: تسبیح۱۰ / ۱استفاده از تسبیح در گفتن تسبیحاتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تسبیح ، نیکو یادآورنده ای است ! زمین و آنچه از زمین می روید ، بهترین چیزهایی هستند که بر آنها سجده می شود .

الأمالی ، طوسیـ به نقل از اَ نَس ـ: روزی پیامبر خدا ، بر شتر خود نشست و به سوی خاندان فلان ، ره سپار شد و [به من] فرمود : «ای اَ نَس ! شتر را بردار و به فلان و بهمان جا برو . علی را می بینی که نشسته است و با دانه های ریگ ، تسبیح می گوید . سلام مرا به او برسان و سوار بر شترش کن و به نزد من بیاور» . من ، رفتم و علی را همان گونه که پیامبر خدا فرموده بود ، یافتم . پس او را بر شتر سوار کردم و نزد ایشان بردم .

امام صادق علیه السلام :تسبیح فاطمه ، دختر پیامبر خدا ، عبارت بود از یک نخ پشمی تاخته شده که به تعداد تکبیرات ، در آن ، گِره خورده بود و با دست خود ، آن را می چرخانْد و تکبیر و تسبیح می گفت ، تا آن که حمزة بن عبد المطلّب ، کشته شد و فاطمه علیهاالسلام از خاک [مزار] او برداشت و تسبیح هایی ساخت و مردم ، آنها را مورد استفاده قرار دادند ؛ امّا پس از کشته شدن حسین ـ که درودهای خدا بر او باد و دمادم بر قاتلانش عذاب باد ـ ، تربت او جایگزین شد و مردم از خاک [مزار ]او تسبیح ساختند ؛ زیرا تربت حسین علیه السلام را فضیلت و امتیاز است .

.

الإمام الکاظم علیه السلام :لا تَستَغنی شیعَتُنا عَن أربَعٍ : خُمرَةٍ ⁽¹⁾یُصَلّی عَلَیها ، وخاتَمٍ یَتَخَتَّمُ بِهِ ، وسِواکٍ یَستاکُ بِهِ ، وسُبحَةٍ مِن طینِ قَبرِ أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام فیها ثَلاثٌ وثَلاثونَ حَبَّةً ؛ مَتی قَلَّبَها ذاکِرا للّهِِ ، کُتِبَ لَهُ بِکُلِّ حَبَّةٍ أربَعونَ حَسَنَةً ، وإذا قَلَّبَها ساهِیا یَعبَثُ بِها ، کُتِبَ لَهُ عِشرونَ حَسَنَةً . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لا یَخلُو المُؤمِنُ مِن خَمسَةٍ : سِواکٍ ، ومِشطٍ ، وسَجّادَةٍ ⁽³⁾، وسُبحَةٍ فیها أربَعٌ وثَلاثُونَ حَبَّةً ، وخاتَمِ عَقیقٍ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :تَکونُ السُّبحَةُ بِخُیوطٍ زُرقٍ ، أربَعا وثَلاثینَ خَرَزَةً ⁽⁵⁾، وهِیَ سُبحَةُ! مَولاتِنا فاطِمَةَ الزَّهراءِ علیهاالسلام ، لَمّا قُتِلَ حَمزَةُ علیه السلام عَمِلَت مِن طینِ قَبرِهِ سُبحَةً تُسَبِّحُ بِها بَعدَ کُلِّ صَلاةٍ . ⁽⁶⁾

.

امام کاظم علیه السلام :شیعه ما ، از چهار چیز ، بی نیاز نیست : بوریاچه ای که بر آن ، نماز می گزارد ، انگشتری که در انگشت می کند ، مسواکی که با آن مسواک می زند ، و تسبیحی از گِل قبر ابا عبد اللّه علیه السلام که سی و سه دانه داشته باشد و هر گاه آن را بچرخاند و ذکر خدا بگوید ، به تعداد هر دانه آن ، چهل ثواب برایش نوشته می شود ، و هر گاه بی هدف و بدون گفتن ذکری آن را بچرخانَد ، بیست ثواب برایش نوشته می شود .

امام کاظم علیه السلام :مؤمن ، همیشه پنج چیز با خود دارد : مسواک ، شانه ، سجّاده ، تسبیحی با سی و چهار دانه ، و انگشتری عقیق .

امام صادق علیه السلام :تسبیح باید دارای رشته کبود و سی و چهار مُهره باشد . این ، همان تسبیح بی بی مان فاطمه زهرا علیهاالسلام است که چون حمزه علیه السلام کشته شد ، از گِل قبر او تسبیحی ساخت و بعد از هر نماز ، با آنْ تسبیح می گفت .

.

عنه علیه السلام :السُّبَحُ الزُّرقُ ⁽¹⁾فی أیدی شیعَتِنا مِثلُ الخُیوطِ الزُّرقِ فی أکسِیَةِ بَنی إسرائیلَ ، إنَّ اللّهَ عز و جل أوحی إلی موسی علیه السلام أن مُر بَنی إسرائیلَ أن یَجعَلوا فی أربَعَةِ جَوانِبِ أکسِیَتِهِمُ الخُیوطَ الزُّرقَ ، ویَذکُرونَ بِها إلهَ السَّماءِ . ⁽²⁾

الحاوی :عَن جابِرٍ ، عَنِ امرَأَةٍ حَدَّثَتهُ عَن فاطِمَةَ بِنتِ الحُسَینِ علیه السلام أنَّها کانَت تُسَبِّحُ بِخَیطٍ مَعقودٍ فیها . ⁽³⁾

البدایة والنهایة :عَن أبی صَفِیَّةَ مَولَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أنَّهُ کانَ یوضَعُ لَهُ نَطعٌ ⁽⁴⁾ویُجاءُ بِزَبیلٍ فیهِ حَصیً فَیُسَبِّحُ بِهِ إلی نِصفِ النَّهارِ ثُمَّ یُرفَعُ ، فَإِذا صَلَّی الاُولی سَبَّحَ حَتّی یُمسِیَ . ⁽⁵⁾

الزهد لابن حنبل عن القاسم بن عبد الرحمن :کانَ لِأَبِی الدَّرداءِ نَویً مِن نَوَی العَجوَةِ ⁽⁶⁾. . . فی کیسٍ ، وکانَ إذا صَلَّی الغَداةَ أقعی عَلی فِراشِهِ ، فَأَخَذَ الکیسَ فَأَخرَجَهُنَّ واحِدَةً واحِدَةً یُسَبِّحُ بِهِنَّ ، فَإِذا نَفِدنَ أعادَهُنَّ واحِدَةً واحِدَةً کُلُّ ذلِکَ یُسَبِّحُ بِهِنَّ . ⁽⁷⁾

الدعوات :رُوِیَ أنَّهُ لَمّا حُمِلَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام إلی یَزیدَ عَلَیهِ اللَّعنَةُ هَمَّ بِضَربِ عُنُقِهِ ، فَوَقَّفَهُ بَینَ یَدَیهِ وهُوَ یُکَلِّمُهُ لِیَستَنطِقَهُ بِکَلِمَةٍ یوجِبُ بِها قَتلَهُ ، وعَلِیٌّ علیه السلام یُجیبُهُ حَسَبَ ما یُکَلِّمُهُ ، وفی یَدِهِ سُبحَةٌ صَغیرَةٌ یُدیرُها بِأَصابِعِهِ وهُوَ یَتَکَلَّمُ ، فَقالَ لَهُ یَزیدُ ـ عَلَیهِ ما یَستَحِقُّهُ ـ : أنَا اُکَلِّمُکَ وأنتَ تُجیبُنی وتُدیرُ أصابِعَکَ بِسُبحَةٍ فی یَدِکَ ، فَکَیفَ یَجوزُ ذلِکَ؟! فَقالَ علیه السلام : حَدَّثَنی أبی عَن جَدّی صلی الله علیه و آله أنَّهُ کانَ إذا صَلَّی الغَداةَ وَانفَتَلَ ⁽⁸⁾لا یَتَکَلَّمُ حَتّی یَأخُذَ سُبحَةً بَینَ یَدَیهِ ، فَیَقولُ : «اللّهُمَّ إنّی أصبَحتُ اُسَبِّحُکَ ، وأُحَمِّدُکَ ، واُهَلِّلُکَ ، واُکَبِّرُکَ ، واُمَجِّدُکَ بِعَدَدِ ما اُدیرُ بِهِ سُبحَتی» ویَأخُذُ السُّبحَةَ فی یَدِهِ ویُدیرُها وهُوَ یَتَکَلَّمُ بِما یُریدُ مِن غَیرِ أن یَتَکَلَّمَ بِالتَّسبیحِ ، وذَکَرَ أنَّ ذلِکَ مُحتَسَبٌ لَهُ وهُوَ حِرزٌ إلی أن یَأوِیَ إلی فِراشِهِ ، فَإِذا أوی إلی فِراشِهِ قالَ مِثلَ ذلِکَ القَولِ ، ووَضَعَ سُبحَتَهُ تَحتَ رَأسِهِ ، فَهِیَ مَحسوبَةٌ لَهُ مِنَ الوَقتِ إلَی الوَقتِ ، فَفَعَلتُ هذَا اقتِداءً بِجَدِّی صلی الله علیه و آله . فَقالَ لَهُ یَزیدُ عَلَیهِ اللَّعنَةُ مَرَّةً بَعدَ اُخری : لَستُ اُکَلِّمُ أحَدا مِنکُم إلّا ویُجیبُنی بِما یَفوزُ بِهِ! وعَفا عَنهُ ووَصَلَهُ وأمَرَ بِإِطلاقِهِ . ⁽⁹⁾

.

امام صادق علیه السلام :تسبیح های کبود رنگ ، ⁽¹⁾در دستان شیعیان ما ، همچون نخ های کبود رنگ در کیسه های بنی اسرائیل است . خداوند عز و جل به موسی علیه السلام وحی فرمود که : «بنی اسرائیل را بفرما تا در چهار جانب کیسه هایشان نخ های کبودی قرار دهند که با آنها ، خدای آسمان را یاد کنند» .

الحاویـ به نقل از جابر ـ: زنی از فاطمه دختر حسین علیه السلام برایش گفت که او (فاطمه) با رشته نخی گِره دار ، تسبیح می گفت .

البدایة والنهایة :از ابو صفیّه ، غلام پیامبر ، نقل شده است که برای ایشان ، سفره چرمینی نهاده می شد و زنبیلی که در آن مقداری ریگ بود ، می آوردند و تا نیم روز با آن ریگ ها تسبیح می گفت . سپس آن را بر می داشتند ، و چون نمازِ اوّل را می خوانْد ، باز مشغول تسبیح گفتن می شد تا عصر می شد .

الزهد ، ابن حنبلـ به نقل از قاسم بن عبد الرحمان ـ: ابو درداء ، مقداری هسته خرمای عَجوَه ⁽²⁾... در کیسه ای داشت و چون نماز صبح را می خوانْد ، روی تشک خود ، چمباتمه می زد و کیسه را بر می داشت و ریگ ها را یکی یکی بیرون می آورد و با آنها تسبیح می گفت و تمام که می شدند ، یکی یکی ، آنها را داخل کیسه می انداخت و تسبیح می گفت .

الدعوات :روایت شده است که چون امام زین العابدین علیه السلام را نزد یزید لعین بردند ، بر آن شد تا ایشان را گردن زند . از این رو ، ایشان را در برابر خود ، ایستاده نگه داشت و شروع به سخن گفتن با ایشان کرد و قصدش آن بود که امام علیه السلام را وادار به گفتن سخنی کند تا به بهانه آن ، کُشتن وی را واجب شمارد . امام زین العابدین علیه السلام به مقتضای سخنان یزید ، پاسخ او را می داد و در همان حال ، تسبیح کوچکی در دست داشت و آن را با انگشتانش می چرخانْد . یزید ـ که بر او باد آنچه سزاوار آن است ـ ، به ایشان گفت : من با تو سخن می گویم و تو در حالی که تسبیح می چرخانی ، پاسخم را می دهی ؟ چگونه این رواست؟! فرمود : «پدرم برایم نقل کرد که جدّم ـ که درود خدا بر او و خاندانش باد ـ چون نماز صبح را می خوانْد و آن را به پایان می بُرد ، سخن نمی گفت و تسبیحی به دست می گرفت و می گفت : بار خدایا ! من ، صبح کردم ، در حالی که تو را تسبیح و ستایش می گویم و تو را به یگانگی و بزرگی ، می ستایم و تو را تمجید می گویم ، به تعداد آنچه از این تسبیحم می چرخانم . آن گاه ، تسبیح به دست می گرفت و آن را می چرخانْد و بدون آن که ذکرِ تسبیح بگوید ، هر صحبتی که می خواست ، می کرد و فرمود که این برای او [ثواب و ذکر ]حساب می شود و مایه امان اوست تا آن که به بستر خواب برود ، و چون به بستر می رفت ، همانند آن تسبیح [بالا] را می گفت و سپس تسبیحش را زیر سرش می گذاشت و این برایش از این وقت تا آن وقت به حساب می آمد . من هم با اقتدا به جدّم این کار را می کنم . یزید ـ که دمادم بر او لعنت باد ـ ، گفت : نشد با یکی از شما سخن بگویم و او پاسخی که با آن خود را بِرَهاند ، به من ندهد! و از [ریختن خون] ایشان ، گذشت و به او پاداش داد و امر کرد تا آزادش کنند .

.

۱۰ / ۲فَضلُ السُّبحَةِ مِن طینِ قَبرِ الحُسَینِالإمام الصادق علیه السلام :مَن سَبَّحَ بِسُبحَةٍ مِن طینِ قَبرِ الحُسَینِ علیه السلام تَسبیحَةً ، کَتَبَ اللّهُ لَهُ أربَعَمِئَةِ حَسَنَةٍ ، ومَحا عَنهُ أربَعَمِئَةِ سَیِّئَةٍ ، وقُضِیَت لَهُ أربَعُمِئَةِ حاجَةٍ ، ورُفِعَ لَهُ أربَعُمِئَةِ دَرَجَةٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن أدارَ الحُجَیرَ ⁽²⁾مِن تُربَةِ الحُسَینِ علیه السلام فَاستَغفَرَ بِهِ مَرَّةً واحِدَةً ، کُتِبَ لَهُ بِالواحِدَةِ سَبعونَ مَرَّةً ، وإن أمسَکَ السُّبحَةَ فی یَدِهِ ولَم یُسَبِّح بِها فَفی کُلِّ حَبَّةٍ سَبعُ مَرّاتٍ . ⁽³⁾

.

۱۰ / ۲ فضیلت تسبیحِ ساخته شده از تربت امام حسین

۱۰ / ۲فضیلت تسبیحِ ساخته شده از تربت امام حسینامام صادق علیه السلام :هر کس با تسبیحی که از گِل قبر حسین علیه السلام ساخته شده است ، یک تسبیح بگوید ، خداوندْ برایش چهارصد ثواب می نویسد و چهار صد گناه را از او پاک کند و چهار صد حاجتش را برآورده می سازد و چهارصد درجه بر او می افزاید .

امام صادق علیه السلام :هر کس تسبیح ساخته شده از تربت حسین علیه السلام را بچرخاند و با آن یک مرتبه استغفار بگوید ، برای هر بار آن ، هفتاد بار نوشته شود ، و اگر تسبیح رادر دستش بگیرد و با آن ذکر نگوید ، برای هر دانه آن ، هفت بار نوشته می شود .

.

عنه علیه السلام :مَنِ اتَّخَذَ سُبحَةً مِن تُربَةِ الحُسَینِ علیه السلام ، إن سَبَّحَ بِها وإلّا سَبَّحَت فی کَفِّهِ ، وإذا حَرَّکَها وهُوَ ساهٍ کُتِبَ لَهُ تَسبیحَةٌ ، وإذا حَرَّکَها وهُوَ ذاکِرُ اللّهِ تَعالی کَتَبَ لَهُ أربَعینَ تَسبیحَةً . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ وقَد سُئِلَ عَنِ استِعمالِ التُّربَتَینِ مِن طینِ قَبرِ حَمزَةَ وقَبرِ الحُسَینِ علیه السلام وَالتَّفاضُلِ بَینَهُما ـ: السُّبحَةُ الَّتی هِیَ مِن طینِ قَبرِ الحُسَینِ علیه السلام تُسَبِّحُ بِیَدِ الرَّجُلِ مِن غَیرِ أن یُسَبِّحَ . ⁽²⁾

تهذیب الأحکام عن محمّد بن عبد اللّه بن جعفر الحمیری :کَتَبتُ إلَی الفَقیهِ علیه السلام أسأَ لُهُ : هَل یَجوزُ أن یُسَبِّحَ الرَّجُلُ بِطینِ قَبرِ الحُسَینِ علیه السلام وهَل فیهِ فَضلٌ؟ فَأَجابَ وقَرَأتُ التَّوقیعَ ، ومِنهُ نَسَختُ : یُسَبِّحُ بِهِ ، فَما فی شَیءٍ مِنَ التَّسبیحِ أفضَلُ مِنهُ ، ومِن فَضلِهِ أنَّ المُسَبِّحَ یَنسَی التَّسبیحَ ویُدیرُ السُّبحَةَ فَیُکتَبُ لَهُ ذلِکَ التَّسبیحُ . ⁽³⁾

مکارم الأخلاق :رُوِیَ أنَّ الحورَ العینَ إذا أبصَرنَ بِواحِدٍ مِنَ الأَملاکِ یَهبِطُ إلَی الأَرضِ لِأَمرٍ ما ، یَستَهدینَ مِنهُ السُّبَحَ وَالتُّرَبَ مِن طینِ قَبرِ الحُسَینِ علیه السلام . ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلام :هر کس تسبیحی از تربیت حسین علیه السلام در دست گیرد ، اگر با آن تسبیح گفت [که گفته] ؛ وگرنه ، آن تسبیح ، خود ، در دست او تسبیح می گوید ، و اگر آن را بچرخاند و ذکری نگوید ، برایش یک تسبیح نوشته شود ، و چنانچه آن را بچرخاند و ذکر خدای متعال را گوید ، خداونْد برایش چهل تسبیح می نویسد .

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ به پرسش از به کار بردن تسبیح ساخته شده از تربت حمزه و تربت حسین علیه السلام و فرق میان آن دو ـ: تسبیحی که از گِل قبر حسین علیه السلام باشد ، خود ، در دست انسان ، تسبیح می گوید ، بدون آن که شخص ، تسبیح بگوید .

تهذیب الأحکامـ به نقل از محمّد بن عبد اللّه بن جعفر حِمیَری ـ: به فقیه (امام زمان علیه السلام ) نوشتم و پرسیدم : آیا جایز است که انسان ، با گِل قبر حسین علیه السلام تسبیح بگوید و آیا در آن ، فضیلتی است ؟ ایشان نوشت و من ، آن توقیع را خواندم و از روی آن ، نسخه برداشتم که : «[آری ،] تسبیح بگوید ؛ زیرا هیچ تسبیحی برتر از آن نیست و در فضیلت آن ، همین بس که شخص اگر آن را بچرخاند و فراموش کند که تسبیح بگوید ، برایش تسبیح نوشته می شود» .

مکارم الأخلاق :روایت شده است که حور العین ، هر گاه فرشته ای را ببینند که برای کاری به زمین فرود می رود ، از او تقاضا می کنند که تسبیح و خاک قبر حسین علیه السلام را برایشان هدیه بیاورد .

.

الإمام الرضا علیه السلام :مَن أدارَ الطّینَ مِنَ التُّربَةِ فَقالَ : «سُبحانَ اللّهِ ، وَالحَمدُ للّهِِ ، ولا إلهَ إلَا اللّهُ ، وَاللّهُ أکبَرُ» مَعَ کُلِّ حَبَّةٍ مِنها ، کَتَبَ اللّهُ لَهُ بِها سِتَّةَ آلافِ حَسَنَةٍ ، ومَحا عَنهُ سِتَّةَ آلافِ سَیِّئَةٍ ، ورَفَعَ لَهُ سِتَّةَ آلافِ دَرَجَةٍ ، وأثبَتَ لَهُ مِنَ الشَّفاعَةِ مِثلَها . ⁽¹⁾

الاحتجاجـ فی ذِکرِ مَسائِلِ الحِمَیرِیِّ لِلإِمامِ المَهدِیِّ علیه السلام: وسَأَلَ : هَل یَجوزُ أن یُدیرَ السُّبحَةَ بِیَدِهِ الیَسارِ إذا سَبَّحَ ، أو لا یَجوزُ؟ فَأَجابَ علیه السلام : یَجوزُ ذلِکَ ، وَالحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ . ⁽²⁾

.

امام رضا علیه السلام :هر کس تسبیح تربت [حسین علیه السلام ] را بچرخاند و بگوید : «سبحان اللّه ، والحمد للّه ، ولا إلهَ إلَا اللّهُ ، واللّهُ أکْبَر ؛ پاکا خدا ، و ستایش ، خدای را ، و معبودی جز خدا نیست ، و خدا ، بزرگ تر است !» ، با [گفتن] هر دانه ای از آن ، خداوند ، شش هزار نیکی برایش می نویسد و شش هزار بدی را از او پاک کند و شش هزار درجه او را بالا می بَرد ، و همین اندازه برایش شفاعت ثبت می کند .

الاحتجاجـ در یادکرد پرسش های حِمیَری از امام مهدی علیه السلام ـ: و پرسید : آیا جایز است که شخص ، وقتی تسبیح می گوید ، تسبیح را با دست چپش بچرخاند یا جایز نیست؟ ایشان در پاسخ نوشت : «جایز است ، و ستایش خدای را که پروردگارِ جهانیان است» .

.

الفَصلُ الحادی عَشَرَ : ما فیه ثواب التّسبیح۱۱ / ۱مُدارَسَةُ العِلمِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :تَعَلَّمُوا العِلمَ ؛ فَإِنَّ تَعَلُّمَهُ حَسَنَةٌ ، ومُدارَسَتَهُ تَسبیحٌ ، وَالبَحثَ عَنهُ جِهادٌ . ⁽¹⁾

۱۱ / ۲نَفَسُ الصّائِمِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الصِّیامُ جُنَّةٌ مِنَ النّارِ ، ونَومُ الصّائِمِ عِبادَةٌ ، ونَفَسُهُ تَسبیحٌ ، ومَن أصبَحَ صائِما سَبَّحَت لَهُ أعضاؤُهُ ، وأضاءَت لَهُ السَّماواتُ نورا ، وَاستَغفَرَ لَهُ کُلُّ مَلَکٍ فِی السَّماءِ ، فَإِن سَبَّحَ أو هَلَّلَ تَلَقّاها سَبعونَ ألفَ مَلَکٍ یَکتُبونَها إلی أن تَوارَت بِالحِجابِ ⁽²⁾. ⁽³⁾

.

فصل یازدهم: چیزهایی که ثواب تسبیحگویی دارند

۱۱ / ۱ گفتگوی علمی

۱۱ / ۲ نفس کشیدن روزه دار

فصل یازدهم: چیزهایی که ثواب تسبیحگویی دارند۱۱ / ۱گفتگوی علمیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :علم بیاموزید ؛ زیرا که آموختن علم ، کار نیک است و مباحثه آن (گفتگو در باره آن) ، تسبیح است و جستجوی آن ، جهاد .

۱۱ / ۲نفس کشیدن روزه دارپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :روزه ، سپری در برابر آتش است و خواب روزه دار ، عبادت است و نفس کشیدن او ، تسبیح است . هر کس روز خود را با روزه داری آغاز کند ، اندام هایش برای او تسبیح می گویند و آسمان ها برایش نورانی می شوند و هر فرشته ای در آسمان ، برایش آمرزش می طلبد ؛ و اگر «سبحان اللّه » یا «لا إله إلّا اللّه » بگوید ، هفتاد هزار فرشته آنها را می گیرند و برایش می نویسند تا آن گاه که غروب شود .

.

عنه صلی الله علیه و آله :صَمتُ الصّائِمِ تَسبیحٌ ، ونَومُهُ عِبادَةٌ ، ودُعاؤُهُ مُستَجابٌ ، وعَمَلُهُ مُضاعَفٌ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن عَبدٍ أصبَحَ صائِما ، إلّا فُتِحَت لَهُ أبوابُ السَّماءِ ، وسَبَّحَت أعضاؤُهُ ، وَاستَغفَرَ لَهُ أهلُ السَّماءِ الدُّنیا ، إلی أن یُواری بِالحِجابِ . ⁽²⁾

۱۱ / ۳نَفَسُ المَهمومِ لِأَهلِ البَیتِالإمام الصادق علیه السلام :نَفَسُ المَهمومِ لَنَا المُغتَمِّ لِظُلمِنا تَسبیحٌ ، وهَمُّهُ لِأَمرِنا عِبادَةٌ ، وکتِمانُهُ لِسِرِّنا جِهادٌ فی سَبیلِ اللّهِ . ⁽³⁾

۱۱ / ۴نَفَسُ النّائِمِ النّاوی لِصَلاةِ اللَّیلِالإمام الصادق علیه السلام :إنَّ العَبدَ لَیَنوی مِن نَهارِهِ أن یُصَلِّیَ بِاللَّیلِ فَتَغلِبُهُ عَینُهُ فَیَنامُ ، فَیُثبِتُ اللّهُ لَهُ صَلاتَهُ ، ویَکتُبُ نَفَسَهُ تَسبیحا ، ویَجعَلُ نَومَهُ عَلَیهِ صَدَقَةً . ⁽⁴⁾

.

۱۱ / ۳ نَفس کشیدن شخص اندوهگین برای اهل بیت

۱۱ / ۴ نَفس کشیدن کسی که نیّت خواندن نماز شب داشته ، امّا خوابش برده است

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سکوت روزه دار ، تسبیح است و خوابش ، عبادت است و دعایش ، مستجاب است و عملش ، دو چندان به شمار می آید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بنده ای نیست که روز خود را با روزه آغاز کند ، مگر آن که درهای آسمان ، به رویش باز می شوند و اعضای بدنش ، تسبیح می گویند و اهل آسمان پایین ، برایش آمرزش می طلبند تا آن گاه که آفتاب ، غروب کند .

۱۱ / ۳نَفس کشیدن شخص اندوهگین برای اهل بیتامام صادق علیه السلام :کسی که برای ما اندوهگین و از ستمی که بر ما رفته ، غمگین باشد ، نَفس کشیدنش ، تسبیح است و دغدغه اش برای کار ما ، عبادت است و پوشیدن راز ما توسّط او ، جهاد در راه خداست .

۱۱ / ۴نَفس کشیدن کسی که نیّت خواندن نماز شب داشته ، امّا خوابش برده استامام صادق علیه السلام :بنده ، در روز نیّت می کند که شب ، نماز[ـِ شب] بخواند ، امّا خوابش می بَرد . خداوند ، نمازش را برای او ثبت می کند و نفس کشیدنش را تسبیح می نویسد و خوابش را برای او ، صدقه قرار می دهد .

.

۱۱ / ۵هَمُّ مَن کانَ هَواهُ فی رِضَا اللّهِالإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل یَقولُ : إنّی لَستُ کُلَّ کَلامِ الحَکیمِ أتَقَبَّلُ ، إنَّما أتَقَبَّلُ هَواهُ وهَمَّهُ ؛ فَإِن کانَ هَواهُ وهَمُّهُ فی رِضایَ ، جَعَلتُ هَمَّهُ تَقدیسا وتَسبیحا . ⁽¹⁾

۱۱ / ۶أنینُ المُؤمِنِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أنینُ المُؤمِنِ تَسبیحٌ ، وصِیاحُهُ تَهلیلٌ ، ونَومُهُ عَلَی الفِراشِ عِبادَةٌ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ المُؤمِنَ إذا حُمَّ حُمّی واحِدَةً تَناثَرَتِ الذُّنوبُ مِنهُ کَوَرَقِ الشَّجَرِ فَإِن أنَّ عَلی فِراشِهِ فَأَنینُهُ تَسبیحٌ وصِیاحُهُ تَهلیلٌ وتَقَلُّبُهُ عَلی فِراشِهِ کَمَن یَضرِبُ بِسَیفِهِ فی سَبیلِ اللّهِ . ⁽³⁾

.

۱۱ / ۵ دغدغه کسی که خواستش خشنودی خداست

۱۱ / ۶ ناله مؤمن

۱۱ / ۵دغدغه کسی که خواستش خشنودی خداستامام صادق علیه السلام :خداوند عز و جل می فرماید : «چنین نیست که من ، همه سخنان شخص حکیم را بپذیرم ؛ بلکه تنها خواست و دغدغه او را می پذیرم . پس اگر خواست و دغدغه اش خشنودی من باشد ، دغدغه او را تقدیس و تسبیح ، به شمار می آورم .

۱۱ / ۶ناله مؤمنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ناله مؤمن ، تسبیح است و فریادش ، «لا إله إلّا اللّه » است و خوابیدن او در بسترش ، عبادت .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمن ، هر گاه تب کند ، گناهانش ، همانند برگ درخت ، فرو می ریزد و اگر در بسترش [از درد و تب] ناله کند ، ناله او تسبیح است و فریاد زدنش [از درد] ، «لا إله إلّا اللّه » است و غلت خوردنش (/ به خود پیچیدنش) در بستر ، همانند کسی است که در راه خدا ، شمشیر زند .

.

. .

بخش چهارم : تحمید (گفتن «الحمد للّه »)

اشاره

بخش چهارم : تحمید (گفتنِ «الحمد للّه »)شامل:درآمدفصل یکم: تفسیر حمدفصل دوم: تشویق به حمدگوییفصل سوم: برکت های حمد گفتنفصل چهارم: اوقات حمدگویی خدافصل پنجم: حمدهای رسیده از پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام

.

. .

درآمد

واژه شناسی «حمد» و «تحمید»

درآمدواژه شناسی «حمد» و «تحمید»واژه «تحمید» ، از ریشه «حمد» به معنای ستایش (در مقابل «ذم» به معنای نکوهش) است . این مادّه (حمد) ، هنگامی که به باب تفعیل برود ، معمولاً بر مبالغه دلالت می کند و از این رو ، «محمّد» به معنای «بسیار ستوده» است . گاهی نیز باب تفعیل ، ناظر به معنای نسبت است و در این کاربرد ، تحمید به معنای نسبت دادن حمد و ستودگی به خداوند است . خلیل بن احمد فراهیدی ، «حمد» و «تحمید» را چنین معنا می کند : حمد ، نقیض ذمّ (نکوهش) است . گفته می شود : «بلوته فأحمدته» ، یعنی : او را آزمودم و او را ستودنی و پسندیده کردار یافتم و او را بر آنها ستودم ... «تحمید» ، یعنی ستودن بسیار خداوند با ستایش های نیکو ... . «حمد» ، یعنی : ثنا گفتن . ⁽¹⁾ابن فارس نیز در تبیین معنای «حمد» می گوید : واژه «حمد» ، یک کلمه و دارای یک اصل معنایی است و بر معنای خلاف ذمّ

.

(نکوهش) دلالت دارد . گفته می شود : «حَمَدتُ فلاناً أحمَدُه» ، و «رَجلٌ محمود و محمّد» ، یعنی کسی که صفات و خصلت های پسندیده فراوان دارد ... و به همین دلیلی که ذکر کردیم ، پیامبر ما «محمّد» نامیده شده است . ⁽¹⁾برخی از لغت شناسان در مقام فرق میان «حمد» و «مدح» گفته اند که حمد ، اخصّ از مدح است ؛ زیرا مدح ، مربوط به صفت جمیل اختیاری و غیر اختیاری می شود ؛ ولی حمد ، تنها مربوط به صفت جمیل اختیاری است . ⁽²⁾راغب اصفهانی ، در تبیین تفاوت میان حمد و مدح و شکر می گوید : حمد کردن خداوند متعال به معنای ثنا گفتن و ستودن او به فضیلت است . حمد ، اخصّ از مدح و اعم از شکر است ؛ چون در باره اعمال و رفتار نیکی که به اختیار از انسان سر می زند و برای صفات و خصالی که در او نهاده شده است ، کلمه مدح به کار می رود . برای مثال ، انسان به خاطر قامت بلند و زیبایی چهره اش مدح می شود ، چنان که برای بخشندگی و سخاوت و دانش ، مدح می گردد ، در صورتی که حمد ، مربوط به دومی می شود ، نه اوّلی ، و شکر هم جز در برابر نعمت ، گفته نمی شود . پس هر شکری حمد است ؛ ولی هر حمدی شکر نیست . نیز هر حمدی مدح است ، امّا هر مدحی حمد نیست . ⁽³⁾گفتنی است که در باره وجود فرق میان معنای حمد و مدح ، اتّفاق نظر وجود ندارد . علاقه مندان به پژوهش در این زمینه ، می توانند به منابع لغت و تفسیر ، مراجعه نمایند . ⁽⁴⁾

.

حمد و تحمید ، در قرآن و حدیث

نکاتی در باره معنای حمد

حمد و تحمید ، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم ، ستایش خداوند متعال در ۴۳ آیه به صورت های مختلف ، مورد توجّه و تأکید قرار گرفته است . خداوند متعال ، در چهارده آیه ، خود را ستوده ، ⁽¹⁾در سیزده آیه به حمد و ثنای خود امر فرموده است ⁽²⁾(شش بار بدون تسبیح و هفت بار همراه با تسبیح) . در شانزده آیه نیز از زبان انبیاء ⁽³⁾مؤمنان ⁽⁴⁾، فرشتگان ، ⁽⁵⁾اهل بهشت ، ⁽⁶⁾اهل قیامت ، ⁽⁷⁾رعد ⁽⁸⁾و همه اشیا ، ⁽⁹⁾ستایش خداوند آمده است . افزون بر این ، در هفده ⁽¹⁰⁾آیه از خداوند متعال با صفت «حمید» یاد شده است . گفتنی است که واژه «تحمید» در قرآن به کار نرفته است ؛ ولی در احادیث اسلامی این واژه نیز کاربرد دارد ، هر چند به فراوانیِ کاربرد «حمد» نیست .

نکاتی در باره معنای حمددر باره معنای «حمد» در قرآن و حدیث ، چند نکته قابل توجّه است : ۱ . در قرآن و حدیث ، این واژه در فضیلت ذاتی خداوند به کار رفته است ،

.

مانند : «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَدًا وَ لَمْ یَکُن لَّهُ شَرِیکٌ» . ⁽¹⁾۲ . ستایش خداوند متعال ، برآیند شناخت و معرفت اوست . از این رو ، حقیقت حمد الهی و کمال آن ، ارتباط مستقیم با میزان معرفت دارد . هر چه معرفت نسبت به جمال و کمال حق تعالی بیشتر شود ، ستایشِ ستایشگر ، کامل تر می گردد . بنا بر این ، کامل ترین و بهترین ستایشگرِ خداوند متعال ، خودِ اوست ؛ زیرا هیچ کس مانند او ، ذات اقدسش را نمی شناسد . از این رو ، خداوند متعال ، نه تنها سزاوارترین ستایش شده است ، بلکه سزاوارترین ستایشگرِ خویش نیز هست ، چنان که در دعا می خوانیم : «یا خیرَ حامِدٍ و مَحمودٍ ؛ ای بهترین ستاینده و ستوده شده!» . ⁽²⁾۳ . تفسیر حمد به شکر و مفاهیمی مشابه آن در احادیث ، تفسیر به اعم است . این تفسیر ، بی تردید به این معنا نیست که خداوند را بدون در نظر گرفتن نعمت هایش نمی توان ستود . ۴ . مقصود احادیثی که «حمد» را به «حقّ شکر» یا «تمام شکر» یا «وفای شکر» تفسیر کرده اند ، شکر زبانی است ، بدین معنا که اگر کلمه «حمد» با معرفت بر زبان جاری گردد ، وظیفه زبان در شکرگزاری حقیقتا انجام شده است . بنا بر این ، تفسیرِ ذکر شده ، ضرورت شکر عملی بر نعمت های الهی را که در احادیث دیگر مورد تأکید قرار گرفته است ، نفی نمی کند ؛ بلکه حمد صادقانه ، ایجاب می نماید که حمد کننده ، عملاً نیز سپاس گزار نعمت های الهی باشد .

.