مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه معارف الکتاب و السنه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمدی ری شهری با همکاری جمعی از پژوهشگران ؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۹۹ .

شابک : ۱۵۰۰۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-494-0 ؛ ج. ۴ : 978-964-493-587-9 ؛ ج. ۵: 978-964-493-588-6 ؛ ج. ۷: 978-964-493-590-9 ؛ ج. ۸: 978-964-493-591-6 ؛ ج. ۹: 978-964-493-592-3 ؛ ج. ۱۰ : 978-964-493-593-0 ؛ ج. ۱۲: 978-964-493-595-4 ؛ ج. ۱۳: 978-964-493-596-1 ؛ ج. ۱۴: 978-964-493-597-8 ؛ ج. ۱۵ : 978-964-493-598-5 ؛ ج. ۱۶: 978-964-493-599-2

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد چهارم .

یادداشت : این کتاب با حمایت و مشارکت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شده است .

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. معاونت امور فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹/م۳۴د۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۲۷۴۷۸۷۷

اشاره

۲ / ۱۰تلبیة الغرائز الجنسیّة۲ / ۱۰ ـ ۱تَزَیُّنُ المَرأَةِ لِزَوجِهارسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَولا أنَّ المَرأَةَ تَصَنَّعُ ⁽¹⁾⁽²⁾لِزَوجِها لَصَلَفَت ⁽³⁾عِندَهُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنّی لَاُبغِضُ مِنَ النِّساءِ السَّلتاءَ وَالمَرهاءَ ؛ فَالسَّلتاءُ : الَّتی لا تَختَضِبُ ، وَالمَرهاءُ : الَّتی لا تَکتَحِلُ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لِتَطَیَّبِ المَرأَةُ المُسلِمَةُ لِزَوجِها . ⁽⁶⁾

المراسیل عن مقاتل بن حیّان :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کانَ إذا زَوَّجَ بَناتِهِ ، أمَرَ ألّا یَقَرَبَهُنَّ أزواجُهُنَّ حَتّی یَغتَسِلنَ ، ویَأمُرُ أزواجَهُنَّ بِذلِکَ . ۷

.

ادامه عنوان خانواده

ادامه فصل دوم : عوامل تحکیم خانواده

۲ / ۱۰ پاسخ دادن به غرایز جنسی

۲ / ۱۰ - ۱ آرایش زن برای شوهرش

۲ / ۱۰پاسخ دادن به غرایز جنسی۲ / ۱۰ ـ ۱آرایش زن برای شوهرشپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر زن ، خود را برای شوهرش نمی ساخت ، بی گمان در دل او جا نمی گرفت .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من از زنان سَلتاء و مَرهاء ، متنفّرم . سَلتاء ، زنی است که خضاب نمی کند ، و مرهاء ، زنی است که سُرمه نمی کشد .

امام علی علیه السلام :زن مسلمان باید خود را برای شوهرش خوش بو سازد .

المَراسیلـ به نقل از مقاتل بن حیّان ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله هر گاه دخترانش را شوهر می داد ، دستور می داد که پیش از شستن خود ، به شوهرانشان نزدیک نشوند ، و به شوهران آنها نیز چنین می فرمود .

.

۲ / ۱۰ ـ ۲تَزَیُّنُ الرَّجُلِ لِزَوجَتِهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یَجِبُ عَلَی الرَّجُلِ لِامرَأَتِهِ ما یَجِبُ لَهُ عَلَیها ؛ أن یَتَزَیَّنَ لَها کَما تَتَزَیَّنُ لَهُ فی غَیرِ مَأثَمٍ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اِغسِلوا ثِیابَکُم ، وخُذوا مِن شُعورِکُم ، وَاستاکوا ، وتَزَیَّنوا ، وتَنَظَّفوا ؛ فَإِنَّ بَنی إسرائیلَ لَم یَکونوا یَفعَلونَ ذلِکَ فَزَنَت نِساؤُهُم . ⁽²⁾

الإمام الکاظم عن أبیه عن آبائه علیهم السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لِیَتَهَیَّأ أحَدُکُم لِزَوجَتِهِ کَما تَتَهَیّأُ زَوجَتُهُ لَهُ . قالَ جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام : یَعنی یَتَهَیَّأُ بِالنَّظافَةِ . ⁽³⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :تَهِیئَةُ الرَّجُلِ لِلمَرأَةِ مِمّا یَزیدُ فی عِفَّتِها . ⁽⁴⁾

الکافی عن الحسن بن جهم :رَأَیتُ أبَا الحَسَنِ علیه السلام اختَضَبَ ، فَقُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ ، اِختَضَبتَ ؟ ! فَقالَ : نَعَم ، إنَّ التَهیِئَةَ مِمّا یَزیدُ فی عِفَّةِ النِّساءِ ، ولَقَد تَرَکَ النِّساءُ العِفَّةَ بِتَرکِ أزواجِهِنَّ التَّهیِئَةَ . ثُمَّ قالَ : أیَسُرُّکَ أن تَراها عَلی ما تَراکَ عَلَیهِ إذا کُنتَ عَلی غَیرِ تَهیِئَةٍ ؟ قُلتُ : لا ، قالَ : فَهُوَ ذاکَ . ثُمَّ قالَ : مِن أخلاقِ الأَنبِیاءِ التَّنَظُّفُ ، وَالتَّطَیُّبُ ، وحَلقُ الشَّعرِ ، وکَثرَةُ الطَّروقَةِ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۱۰ - ۲ آرایش مرد برای همسرش

۲ / ۱۰ ـ ۲آرایش مرد برای همسرشپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مرد در برابر زنش ، همان وظیفه ای را دارد که زنش در برابر او دارد ؛ یعنی خود را برای او بیاراید ، همچنان که زنش ، خود را برای او می آراید ؛ ولی نباید به گناه بیفتد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :لباس های خود را بشویید ، موهایتان را اصلاح کنید ، مسواک بزنید ، خود را آراسته سازید ، و نظافت کنید ؛ چرا که بنی اسرائیل ، این کارها را نمی کردند . در نتیجه ، زنانشان به زنا دادن افتادند .

امام کاظمـ به نقل از پدرش ، از پدرانش علیهم السلام ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «هر یک از شما باید خود را برای همسرش آراسته کند ، همچنان که همسرش خود را برای او می آراید» . جعفر بن محمّد علیه السلام فرمود : «یعنی با نظافت کردن ، خود را آراسته سازد» .

امام کاظم علیه السلام :آراسته بودن مرد برای زن ، از عواملی است که بر پاک دامنیِ زن می افزاید .

الکافیـ به نقل از حسن بن جَهم ـ :ابو الحسن علیه السلام ⁽¹⁾را دیدم که خَضاب کرده بود . گفتم : قربانت گردم ! خضاب کرده اید؟! فرمود : «آری . آراسته بودن ، از عواملی است که بر پاک دامنیِ زن می افزاید . زنان ، از آن رو ترکِ پاک دامنی می کنند که شوهرانشان آراسته بودن را ترک می نمایند» . سپس فرمود : «آیا تو دوست داری که همسرت را مانند خودت ، ناآراسته ببینی؟» . گفتم : نه . فرمود : «او نیز همین طور» . آن گاه افزود : «پاکیزگی ، خوش بو بودن ، اصلاح کردن مو و کثرت آمیزش ، از صفات پیامبران است» .

.

بحارالأنوار عن ذروانَ المدائنیّ :دَخَلتُ عَلی أبِی الحَسَنِ الثانی [الإمامِ الرِّضا] علیه السلام فَإِذا هُوَ قَدِ اختَضَبَ ، فَقُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ ، قَدِ اختَضَبتَ؟! فَقالَ : نَعَم ، إنَّ فِی الخِضابِ لَأَجرا ، أما عَلِمتَ أنَّ التَّهیِئَةَ تَزیدُ فی عِفَّةِ النِّساءِ ؟! أیَسُرُّکَ أنَّکَ دَخَلتَ عَلی أهلِکَ فَرَأَیتَها عَلی مِثلِ ما تَراکَ عَلَیهِ إذ لَم تَکُن عَلی تَهیِئَةٍ ؟ قالَ : قُلتُ : لا ، قالَ : هُوَ ذاکَ . ⁽¹⁾

۲ / ۱۰ ـ ۳الحَثُّ عَلی تَلبِیَةِ الغَریزَةِ الجِنسِیَّةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله : «وَخُلِقَ الْاءِنسَانُ ضَعِیفًا» ⁽²⁾لا یَقوی عَلی تَرکِ الجِماعِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أیَعجِزُ أحَدُکُم أن یُجامِعَ أهلَهُ فی کُلِّ جُمُعَةٍ ، فَإِنَّ لَهُ أجرَینِ (اثنَینِ) ؛ أجرَ غُسلِهِ ، وأجرَ غُسلِ امرَأَتِهِ . ⁽⁴⁾

الکافی عن إسحاق بن إبراهیم الجعفی :سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام یَقولُ : إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله دَخَلَ بَیتَ اُمِّ سَلَمَةَ فَشَمَّ ریحا طَیِّبَةً ، فَقالَ : أتَتکُمُ الحَولاءُ ؟ فَقالَت : هُوَ ذا هِیَ تَشکو زَوجَها . فَخَرَجَت عَلَیهِ الحَولاءُ ، فَقالَت : بِأَبی أنتَ واُمّی ، إنَّ زَوجی عَنّیِضٌ ، فَقالَ : زیدیهِ یا حَولاءُ ، قالَت : ما أترُکُ شَیئا طَیِّبا مِمّا أتَطَیَّبُ لَهُ بِهِ وهُوَ عَنّی مُعرِضٌ ! فَقالَ : أما لَو یَدری ما لَهُ بِإِقبالِهِ عَلَیکِ ! قالَت : وما لَهُ بِإِقبالِهِ عَلَیَّ ؟ فَقالَ : أما إنَّهُ إذا أقبَلَ اکتَنَفَهُ مَلَکانِ ، فَکانَ کَالشّاهِرِ سَیفَهُ فی سَبیلِ اللّهِ ، فَإِذا هُوَ جامَعَ تَحاتُّ ⁽⁵⁾عَنهُ الذُّنوبُ کَما یَتَحاتُّ وَرَقُ الشَّجَرِ ، فَإِذا هُوَ اغتَسَلَ انسَلَخَ مِنَ الذُّنوبِ . ⁽⁶⁾

.

۲ / ۱۰ - ۳ ترغیب به پاسخ دادن به غریزه جنسی

بحار الأنوارـ به نقل از ذروان مدائنی ـ :نزد امام رضا علیه السلام رفتم . دیدم که ایشان خَضاب کرده است . گفتم : فدایت شوم! خضاب کرده اید؟ فرمود : «بله . خضاب کردن ، پاداش دارد . آیا نمی دانی که سر و وضع مرتّب داشتن ، بر پاک دامنیِ زنان می افزاید؟! آیا تو دوست داری که وقتی با سر و وضع نامرتّب ، نزد همسرت می روی ، او را نیز مانند خودت ببینی ؟» . گفتم : نه . فرمود : «او نیز همین طور» .

۲ / ۱۰ ـ ۳ترغیب به پاسخ دادن به غریزه جنسیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله : «و انسان ، ناتوانْ آفریده شده است» ؛ یعنی توانِ تَرک جماع را ندارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آیا هر یک از شما نمی تواند در هر جمعه ، با همسرش مقاربت کند ؟ در این صورت ، برای او ، دو پاداش است : پاداش غسل کردنِ خودش و پاداش غسل کردنِ همسرش .

الکافیـ به نقل از اسحاق بن ابراهیم جُعفی ـ :از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وارد اتاق اُمّ سلمه شد . بوی خوشی به مشامش رسید . فرمود : «حَولاء ، نزد شما آمده ؟» . اُمّ سلمه گفت : بله . او از شوهرش شکایت دارد . در این هنگام ، حولاء ، بیرون آمد و گفت : پدر و مادرم به فدایت ! شوهرم ، به من ، بی اعتناست . فرمود : «بیشتر به خودت بِرس ، ای حولاء!» . گفت : هیچ عطری نبوده که خودم را با آن برای او خوش بو نکنم ؛ امّا او همچنان از من روی گردان است ! پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «اگر می دانست که با رو آوردنش به تو ، چه پاداشی برای اوست !» . حولاء گفت : با رو آوردنش به من ، چه پاداشی برای اوست ؟ فرمود : «هر گاه روی آوَرَد ، دو فرشته ، او را در آغوش می کشند ، و همانند کسی است که در راه خداوند ، شمشیر بر کشد ، و چون مجامعت کند ، گناهان او همچون برگ درخت ، فرو می ریزند ، و هر گاه غسل کند ، از گناهانْ شسته می شود» .

.

الکافی عن إسحاق بن عمّار :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ یَکونُ مَعَهُ أهلُهُ فِی السَّفَرِ لا یَجِدُ الماءَ أیَأتی أهلَهُ ؟ قالَ : ما اُحِبُّ أن یَفعَلَ إلّا أن یَخافَ عَلی نَفسِهِ . قالَ : قُلتُ : طَلَبَ بِذلِکَ اللَّذَّةَ ، أو یَکونُ شَبِقا ⁽¹⁾إلَی النِّساءِ ؟ قالَ : إنَّ الشَّبِقَ یَخافُ عَلی نَفسِهِ . قُلتُ : یَطلُبُ بِذلِکَ اللَّذَّةَ ؟! قالَ : هُوَ حَلالٌ . قُلتُ : فَإِنَّهُ یُروی عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أنَّ أبا ذَرٍّ رَحِمَهُ اللّهُ سَأَلَهُ عَن هذا فَقالَ : إیتِ أهلَکَ تُؤجَر ، فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ آتیهِم واُؤجَرُ ؟ ! فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : کَما أنَّکَ إذا أتَیتَ الحَرامَ اُزِرتَ ⁽²⁾، فَکَذلِکَ إذا أتَیتَ الحَلالَ اُوجِرتَ . فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : ألا تَری ، إنَّهُ إذا خافَ عَلی نَفسِهِ فَأَتَی الحَلالَ اُوجِرَ . ⁽³⁾

.

الکافیـ به نقل از اسحاق بن عمّار ـ :از امام صادق علیه السلام در باره مردی پرسیدم که با همسرش در مسافرت است و آب در دسترس ندارد . آیا با زنش نزدیکی بکند ؟ فرمود : «دوست ندارم این کار را بکند ، مگر آن که بر خویش بترسد [ که به گناه بیفتد ]» . گفتم : به قصد لذّت بردن ، یا این که نتواند شهوتش را کنترل کند؟ فرمود : «کسی که نمی تواند شهوتش را کنترل کند ، بر خویش می ترسد» . گفتم : او با این کار لذّت می بَرد ! فرمود : «این ، حلال است» . گفتم : از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت می شود که ابو ذر رحمه الله از ایشان در این باره پرسید . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «با همسرت نزدیکی کن که [از خداوندْ] پاداش می گیری» . ابو ذر گفت : ای پیامبر خدا ! برای نزدیکی کردن با آنها پاداش می گیرم ؟! فرمود : «همان گونه که اگر مرتکب حرام شوی ، گناهکاری ، هر گاه با حلال در آمیزی ، پاداش می یابی» . امام صادق علیه السلام فرمود : «آیا نمی بینی که هر گاه بر خویش بترسد و با حلال در آمیزد ، پاداش می گیرد ؟» .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَّهُ بِوَلَدِهِ» ⁽¹⁾ـ :کانَتِ المَراضِعُ مِمّا یَدفَعُ إحداهُنُّ الرَّجُلَ إذا أرادَ الجِماعَ تَقولُ : لا أدَعُکَ ، إنّی أخافُ أن اَحبَلَ فَأَقتُلَ وَلَدی هذَا الَّذی اُرضِعُهُ . وکانَ الرَّجُلُ تَدعوهُ المَرأَةُ فَیَقولُ : أخافُ أن اُجامِعَکِ فَأَقتُلَ وَلَدی ، فَیَدَعُها ولا یُجامِعُها . فَنَهَی اللّهُ عز و جل عَن ذلِکَ أن یُضارَّ الرَّجُلُ المَرأَةَ وَالمَرأَةُ الرَّجُلَ . ⁽²⁾

۲ / ۱۰ ـ ۴اِستِعدادُ الزَّوجَةِ لِتَلبِیَةِ حاجَةِ الزَّوجِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا یَحِلُّ لِامرَأَةٍ أن تَنامَ حَتّی تَعرِضَ نَفسَها عَلی زَوجِها ؛ تَخلَعَ ثِیابَها ، وتَدخُلَ مَعَهُ فی لِحافِهِ فَتُلزِقَ جِلدَها بِجِلدِهِ ، فَإِذا فَعَلَت ذلِکَ فَقَد عَرَضَت . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذَا الرَّجُلُ دَعا زَوجَتَهُ لِحاجَتِهِ فَلتَأتِهِ ، وإن کانَت عَلَی التَنّورِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا دَعَا الرَّجُلُ امرَأَتَهُ إلی فِراشِهِ فَأَبَت ، فَباتَ غَضبانَ عَلَیها ، لَعَنَتهَا المَلائِکَةُ حَتّی تُصبِحَ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۱۰ - ۴ آمادگی زن برای پاسخگویی به نیاز شوهر

امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خدای متعال : «هیچ مادری نباید به سبب فرزندش زیان ببیند ، و [نیز] هیچ پدری به خاطر فرزندش » ـ :در دوران شیردهی ، هر گاه مرد می خواست با همسرش نزدیکی کند ، زن می گفت : اجازه نمی دهم ؛ چون می ترسم حامله شوم و در نتیجه ، این فرزندم را که شیر می دهم ، [ بر اثر خشک شدن شیرم ]بکشم . و هر گاه زن ، مردش را دعوت می کرد ، مرد می گفت : می ترسم با تو نزدیکی کنم و فرزندم را بکشم . پس با او نزدیکی نمی کرد . پس خداوند عز و جل این روش را نهی فرمود که مرد ، به زن زیان بزند و زن ، به مرد .

۲ / ۱۰ ـ ۴آمادگی زن برای پاسخگویی به نیاز شوهرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای هیچ زنی ، روا نیست که بخوابد ، مگر این که [پیش از آن ، ]خودش را به شوهرش عرضه کند . جامه هایش را در آورَد ، در بستر او در آید ، و پوست خود را بر پوست او بچسباند . اگر چنین کند ، خود را عرضه نموده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه مرد ، همسرش را برای نیازش فرا خوانَد ، زن باید نزد او برود ، اگر چه سرِ تنور [ ، مشغول پختن نان ]باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه مرد ، همسرش را به بستر خویش بخوانَد و او خودداری کند ، و شوهرش آن شب را با ناراحتی از او بگذرانَد ، تا صبح ، فرشتگان ، آن زن را لعنت می کنند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَهجُرُ امرَأَةٌ فِراشَ زَوجِها ، إلّا لَعَنَتها مَلائِکَةُ اللّهِ عز و جل . ⁽¹⁾

۲ / ۱۰ ـ ۵ذَمُّ تَسویفِ الزَّوجَةِ فی تَلبِیَةِ حاجَةِ زَوجِهاالمعجم الأوسط عن عبد اللّه بن عمر :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قالَ : لَعَنَ اللّهُ المُسَوِّفاتِ . فَقیلَ : یا نَبِیَّ اللّهِ ، ومَا المُسَوِّفاتُ ؟ قالَ : الَّتی یَدعوها زَوجُها إلی فِراشِها فَتَقولُ : سَوفَ ، حَتّی تَغلِبَهُ عَیناهُ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ امرَأَةً أتَت رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِبَعضِ الحاجَةِ ، فَقالَ لَها : لَعَلَّکِ مِنَ المُسَوِّفاتِ ؟ قالَت : ومَا المُسَوِّفاتُ یا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : المَرأَةُ الَّتی یَدعوها زَوجُها لِبَعضِ الحاجَةِ فَلا تَزالُ تُسَوِّفُهُ حَتّی یَنعُسَ زَوجُها ویَنامَ ، فَتِلکَ لا تَزالُ المَلائِکَةُ تَلعَنُها حَتّی یَستَیقِظَ زَوجُها . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لِلنِّساءِ ـ :لا تُطَوِّلَنَّ صَلاتَکُنَّ لِتَمنَعنَ أزواجَکُنَّ . ⁽⁴⁾

۲ / ۱۰ ـ ۶ذَمُّ عَدَمِ تَلبِیَةِ الزَّوجِ حاجَةَ زوجَتِهِمسند ابن حنبل عن عبد اللّه بن عمرو :زَوَّجَنی أبِی امرَأَةً مِن قُرَیشٍ ، فَلَمّا دَخَلَت یَّ جَعَلتُ لا أنحاشُ ⁽⁵⁾لَها مِمّا بی مِنَ القُوَّةِ عَلَی العِبادَةِ مِنَ الصَّومِ وَالصَّلاةِ ، فَجاءَ عَمرُو بنُ العاصِ إلی کَنَّتِهِ حَتّی دَخَلَ عَلَیها ، فَقالَ لَها : کَیفَ وَجَدتِ بَعلَکِ ؟ قالَت خَیرُ الرِّجالِ ـ أو کَخَیرِ البُعولَةِ مِن رَجُلٍ ـ لَم یُفَتِّشِ لَنا کَنفَا ⁽⁶⁾، ولَم یَعرِف لَنا فِراشا . فَأَقبَلَ عَلَیَّ ، فَعَذَمَنی ⁽⁷⁾وعَضَّنی بِلِسانِهِ فَقالَ : أنکَحتُکَ امرَأَةً مِن قُرَیشٍ ذاتَ حَسَبٍ ، فَعَضَلتَها ⁽⁸⁾وفَعَلتَ وفَعَلتَ ؟ ! ثُمَّ انطَلَقَ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَشَکانی ، فَأَرسَلَ إلَیَّ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَأَتَیتُهُ ، فَقالَ لی : أتَصومُ النَّهارَ ؟ قُلتُ : نَعَم ، قالَ : وتَقومُ اللَّیلَ ؟ قُلتُ : نَعَم ، قالَ : لکِنّی أصومُ واُفطِرُ ، واُصَلّی وأنامُ ، وأمَسُّ النِّساءَ ، فَمَن رَغِبَ عَن سُنَّتی فَلَیسَ مِنّی . ⁽⁹⁾

.

۲ / ۱۰ - ۵ نکوهشِ کوتاهیِ زن در پاسخگویی به نیاز شوهر

۲ / ۱۰ - ۶ نکوهشِ پاسخ ندادن شوهر به نیاز همسرش

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ زنی ، از بستر شوهرش دوری نمی کند ، مگر آن که فرشتگانِ خداوند عز و جل او را لعنت می کنند .

۲ / ۱۰ ـ ۵نکوهشِ کوتاهیِ زن در پاسخگویی به نیاز شوهرالمعجم الأوسطـ به نقل از عبد اللّه بن عمر ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «خداوند ، زنان تعلّل کننده را لعنت کرده است» . گفت : ای پیامبر خدا ! زنان تعلّل کننده کیستند؟ فرمود : «زنی که شوهرش او را به بستر خویش بخواند و او بگوید : بعدا ، تا این که شوهرش را خواب ببَرد» .

امام صادق علیه السلام :زنی برای کاری نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد . پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود : «شاید تو از تعلّل کنندگانی؟» . گفت : تعلّل کنندگان ، چه کسانی هستند ، ای پیامبر خدا؟ فرمود : «زنی که شوهرش او را برای خواسته اش بخواند و او چندان تعلّل کند که شوهرش چُرتش بگیرد و بخوابد . چنین زنی را فرشتگان ، تا زمانی که شوهرش بیدار شود ، پیوسته لعنت می کنند» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به زنان ـ :هرگز نمازهای خود را طول ندهید برای این که شوهرانتان را [ از خود ] باز دارید .

۲ / ۱۰ ـ ۶نکوهشِ پاسخ ندادن شوهر به نیاز همسرشمسند ابن حنبلـ به نقل از عبد اللّه بن عمرو [ بن عاص ] ـ :پدرم ، زنی از قریش را به همسری من در آورد . چون بر من وارد شد ، چندان سرگرم عبادت و روزه و نماز بودم که به او اعتنا نمی کردم . عمرو بن عاص ، به دیدن عروسش آمد و نزد او رفت و گفت : شوهرت را چگونه یافتی؟ همسرم گفت : بهترین مرد است ـ یا همانند بهترین شوهرهاست ـ . آغوشی برای ما نگشوده ، و بستری برایمان نمی شناسد ! پدرم ، به من رو کرد و شروع کرد به نکوهش کردن و زخم زبان زدن به من و گفت : من زنی خانواده دار از قریش را به همسری تو در آورده ام . آن گاه تو ، به خواسته او بی توجّهی می کنی و چنین و چنان می کنی؟! سپس نزد پیامبر صلی الله علیه و آله رفت و از من شکایت کرد . پیامبر صلی الله علیه و آله در پی من فرستاد و من نزد ایشان رفتم . به من فرمود : «آیا روزها را روزه می گیری؟» . گفتم : آری . فرمود : «و شب ها را به نماز می گذرانی؟» . گفتم : آری . فرمود : «امّا من ، گاهی روزه می گیرم و گاهی نیز نمی گیرم . هم نماز می خوانم و هم می خوابم ، و با زنان ، همخوابگی می کنم . پس هر که از سنّت من روی گردانَد ، از من نیست» .

.

صحیح مسلم عن أنس :إنَّ نَفَرا مِن أصحابِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله سَأَلوا أزواجَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله عَن عَمَلِهِ فِی السِّرِّ . فَقالَ بَعضُهُم : لا أتَزَوَّجُ النِّساءَ ، وقالَ بَعضُهُم : لا آکُلُ اللَّحمَ ، وقالَ بَعضُهُم : لا أنامُ عَلی فِراشٍ . فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ فَقالَ : ما بالُ أقوامٍ قالوا کَذا وکَذا ؟ ! لکِنّی اُصَلّی وأنامُ وأصومُ واُفطِرُ وأتَزَوَّجُ النِّساءَ ، فَمَن رَغِبَ عَن سُنَّتی فَلَیسَ مِنّی . ⁽¹⁾

الدیوان المنسوب إلی الإمام علیّ علیه السلامـ فی بَیانِ شَکوَی امرَأَةٍ زَوجَها وجَوابِهِ لَها مِ أمیرِالمُؤمنینِ بَینَهُما ـ : زَوجی کَریمٌ یُبغِضُ المَحارِمایَقطَعُ لَیلاً قاعِدا وقائِما ویُصبِحُ الدَّهرَ لَدَینا صائِماوقَد خَشیتُ أن یَکونَ آثِما لِأَنَّهُ یُصبِحُ لی مُراغِما وکانَ جوابُ زَوجِها : لا اُصبِحُ الدَّهرَ بِهِنَّ هائِماولا أکونُ بِالنِّساءِ ناعِما لا بَل اُصَلّی قاعِدا وقائِمافَقَد أکونُ لِلذُّنوبِ لازِما یا لَیتَنی نَجَوتُ مِنها سالِما ما حَکَمَ بِهِ عَلِیٌّ علیه السلام بَینَهُما : مَهلاً فَقَد أصبَحتَ فیها آثِمالَکَ الصَّلاةُ قاعِدا وقائِما ثَلاثَةٌ تُصبِحُ فیها صائِماورابِعٌ تُصبِحُ فیهِ طاعِما ولَیلَةٌ تَخلو لَدَیها ناعِماما لَکَ أن تُمسِکَها مُراغِما ⁽²⁾

.

صحیح مسلمـ به نقل از اَنَس ـ :گروهی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله از همسران پیامبر صلی الله علیه و آله در باره عمل ایشان در نهان پرسیدند . یکی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله گفت : من زن نمی گیرم . دیگری گفت : من گوشت نمی خورم . و سومی گفت : من بر بستر نمی خوابم . [ خبر به پیامبر صلی الله علیه و آله رسید . برخاست ] . پس خدا را حمد و ثنا نمود و فرمود : «عدّه ای را چه شده است که چنین و چنان گفته اند؟! من [ شب ها ] هم نماز می خوانم و هم می خوابم . [ روزها] گاهی روزه می گیرم و گاه می خورم ، و با زنان هم ازدواج می کنم . پس هر که از سنّت من روی گردانَد ، از من نیست» .

الدیوان المنسوب إلی الإمام علی علیه السلامـ در بیان شکایت زنی از شوهرش و پاسخ امیر مؤمنان علیه السلام به او و قضاوت ایشان میان آن دو ـ :[ زن گفت : ] شوهرم ، مرد بزرگواری است و از حرام ها بیزار است . شب ها را به قیام و قعود می گذرانَد و پیوسته روزه می گیرد و می ترسم که گنهکار باشد ؛ زیرا به خواسته من بی اعتناست . و شوهرش پاسخ داد : من هرگز دل باخته آنان نیستم و هرگز از زنان کام نمی گیرم . نه ! بلکه پیوسته در قیام و قعود نمازم ؛ زیرا آلوده به گناهانم . کاشکی از آنها به سلامت برَهَم! علی علیه السلام میان آن دو ، چنین داوری نمود : آرام! که تو با این کار ، گنهکاری نماز خواندن و قیام و قعود ، وظیفه توست لیکن ، سه روز را روزه بدار و چهار روز را بخور و یک شب را با آنان به کامجویی بگذران . تو حقّ نداری که نامرادشان بگذاری .

.

صحیح ابن حبّان عن أبی موسی الأشعری :دَخَلَتِ امرَأَةُ عُثمانَ بنِ مَظعونٍ عَلی نِساءِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَرَأَینَها سَیِّئَةَ الهَیئَةِ ، فَقُلنَ : ما لَکِ ؟ ما فی قُرَیشٍ رَجُلٌ أغنی مِن بَعلِکِ ! قالَت : ما لَنا مِنهُ مِن شَیءٍ ؛ أمّا نَهارُهُ فَصائِمٌ ، وأمّا لَیلُهُ فَقائِمٌ . قالَ : فَدَخَلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَذَکَرنَ ذلِکَ لَهُ ، فَلَقِیَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا عُثمانُ ، أما لَکَ فِیَّ اُسوَةٌ ؟ قالَ : وما ذاکَ یا رَسولَ اللّهِ فِداکَ أبی واُمّی ؟ قالَ : أمّا أنتَ فَتَقومُ اللَّیلَ وتَصومُ النَّهارَ ، وإنَّ لِأَهلِکَ عَلَیکَ حَقّا ، وإنَّ لِجَسَدِکَ عَلَیکَ حَقّا ، صَلِّ ونَم وصُم وأفطِر . قالَ : فَأَتَتهُمُ المَرأَةُ بَعدَ ذلِکَ عَطِرَةً ، کَأَنَّها عَروسٌ . فَقُلنَ لَها : مَه ! قالَت : أصابَنا ما أصابَ النّاسَ . ⁽¹⁾

.

صحیح ابن حبّانـ به نقل از ابو موسی اشعری ـ :زن عثمان بن مَظعون ، نزد زنان پیامبر صلی الله علیه و آله آمد . او را با سر و وضع نامرتّبی دیدند . گفتند : تو را چه می شود؟ در میان قریش ، مردی ثروتمندتر از شوهر تو نیست ! گفت : ما حظّی از او نمی بریم . روزش را روزه دار است و شبش را در عبادت . پیامبر صلی الله علیه و آله که آمد ، همسرانش ماجرا را به ایشان گفتند . پیامبر صلی الله علیه و آله به دیدن عثمان رفت و فرمود : «ای عثمان ! مگر من برای تو الگو نیستم؟» . گفت : چه شده است ، ای رسول خدا ؟ پدر و مادرم به فدایت! فرمود : «تو شب ها را به عبادت می گذرانی و روزها روزه می گیری ، در حالی که همسرت نیز بر تو حقّی دارد ، و بدنت را هم بر تو حقّی است . [ شب ها را ] هم نماز بخوان و هم بخواب . [روزها] را هم روزه بگیر و هم بخور» . بعد از آن ، زن عثمان ، خوش بو ـ مانند یک عروس ـ ، نزد همسران پیامبر صلی الله علیه و آله آمد . زنان پیامبر صلی الله علیه و آله به او گفتند : هان ! چه خبر شده ؟! گفت : به ما هم آن رسید که به دیگران می رسد .

.

الإمام علیّ علیه السلام :جاءَ عُثمانُ بنُ مَظعونٍ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، قَد غَلَبَنی حَدیثُ النَّفسِ ولَم اُحدِث شَیئا حَتّی أستَأمِرَکَ . قالَ : بِمَ حَدَّثَتکَ نَفسُکَ یا عُثمانُ ؟ قالَ : هَمَمتُ أن أسیحَ فِی الأَرضِ . قالَ : فَلا تَسِح فِی الأَرضِ ، فَإِنَّ سِیاحَةَ اُمَّتِی المَساجِدُ . قالَ : وهَمَمتُ أن اُحَرِّمَ عَلی نَفسِی اللَّحمَ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لا تَفعَل فَإِنّی أشتَهیهِ وآکُلُهُ ، ولَو سَأَلتُ اللّهَ أن یُطعِمَنیهِ کُلَّ یَومٍ لَفَعَلَ . فَقالَ : وهَمَمتُ أن أجُبَّ ⁽¹⁾نَفسی . قالَ : یا عُثمانُ ، لَیسَ مِنّا مَن فَعَلَ ذلِکَ بِنَفسِهِ ولا بِأَحَدٍ ، إنَّ وَجأَ ⁽²⁾اُمَّتِی الصِّیامُ . قال : وهَمَمتُ أن اُحَرِّمَ خَولَةَ عَلی نَفسی ـ یَعنی امرَأَتَهُ ـ . قالَ : لا تَفعَل یا عُثمانُ ، فَإِنَّ العَبدَ المُؤمِنَ إذا أخَذَ ⁽³⁾بِیَدِ زَوجَتِهِ کَتَبَ اللّهُ لَهُ عز و جل عَشرَ حَسَناتٍ ومَحا عَنهُ عَشرَ سَیِّئاتٍ ، فَإِن قَبَّلَها کَتَبَ اللّهُ لَهُ مِئَةَ حَسَنَةٍ ومَحا عَنهُ مِئَةَ سَیِّئَةٍ ، فَإِن ألَمَّ بِها کَتَبَ اللّهُ لَهُ ألفَ حَسَنَةٍ ومَحا عَنهُ ألفَ سَیِّئَةٍ وحَضَرَتهُمَا المَلائِکَةُ ، وإذَا اغتَسَلا لَم یَمُرَّ الماءُ عَلی شَعرَةٍ مِن کُلِّ واحِدٍ مِنهُما إلّا کَتَبَ اللّهُ لَهُما حَسَنَةً ومَحا عَنهُما سَیِّئَةً، فَإِن کانَ ذلِکَ فی لَیلَةٍ بارِدَةٍ ، قالَ اللّهُ تَعالی لِلمَلائِکَةِ : اُنظُروا إلی عَبدَیَّ هذَینِ اغتَسَلا فی هذِهِ اللَّیلَةِ البارِدَةِ عِلما مِنهُما أنّی رَبُّهُما ، اُشهِدُکُم أنّی قَد غَفَرتُ لَهُما . فَإِن کانَ لَهُما فی وَقعَتِهِما تِلکَ وَلَدٌ ، کانَ لَهُما وَصیفا فِی الجَنَّةِ . ثُمَّ ضَرَبَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِیَدِهِ عَلی صَدرِ عُثمانَ ، وقالَ : یا عُثمانُ ، لا تَرغَب عَن سُنَّتی ، فَإِنَّ مَن رَغِبَ عَن سُنَّتی عَرَضَت لَهُ المَلائِکَةُ یَومَ القِیامَةِ فَصَرَفَت وَجهَهُ عَن حَوضی . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :عثمان بن مَظعون ، نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد و گفت : ای پیامبر خدا ! وسوسه ، بر من چیره گشته است ؛ امّا دست به هیچ کاری نمی زنم تا این که از شما دستور بگیرم . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «به چه چیزی وسوسه شده ای ، ای عثمان؟» . گفت : در این اندیشه ام که زمین گَردی [ و رهبانیت سیّار ] در پیش گیرم . فرمود : «زمین گردی مکن ؛ زیرا زمین گردی امّت من ، مسجدهاست» . گفت : و در این اندیشه ام که گوشت خوردن را بر خود حرام سازم . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «چنین مکن . من خود ، گوشت دوست دارم و می خورم . اگر از خدا می خواستم که هر روز به من گوشت بخورانَد ، این کار را می کرد» . گفت : و در این اندیشه ام که خود را خواجه سازم . فرمود : «ای عثمان ! از ما نیست کسی که با خود یا هر کس دیگری چنین کند . خواجگی امّت من ، روزه است» . گفت : در این اندیشه ام که خوله ، همسرم ، را بر خود ، حرام سازم . فرمود : «چنین مکن ـ ای عثمان ـ ؛ زیرا بنده مؤمن ، هر گاه دست همسرش را بگیرد ، خداوند عز و جل ، ده حسنه برایش می نویسد و ده گناه از او پاک می کند . چنانچه او را ببوسد ، خداوند ، صد حسنه برایش می نویسد و صد گناه از او می زداید . هر گاه با او در آمیزد ، خداوند ، هزار حسنه برایش می نویسد و هزار گناه از او می زداید ، و فرشتگان بر ایشان حاضر می شوند . چون غسل کنند ، آب بر هر تارِ مویی از آن دو نمی گذرد ، مگر آن که خداوند [ به ازای هر تارِ مو ] یک حسنه برایشان می نویسد و یک گناه می زداید . اگر این ، در شبی سرد باشد ، خداوند متعال به فرشتگان می فرماید : بنگرید این دو بنده ام را که در این شب سرد ، غسل کردند ، از آن روی که یقین دارند من پروردگار آنان هستم . شما را گواه می گیرم که آن دو را آمرزیدم . پس اگر در این آمیزش ، برای آن دو فرزندی بود ، آن فرزند ، خدمتکار ایشان در بهشت است» . آن گاه ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله با دستش به سینه عثمان زد و فرمود : «ای عثمان ! از روش من ، روی بر متاب که هر کس از روش من روی برتابد ، روز قیامت ، فرشتگان ، راه را بر او می گیرند و رویِ او را از حوض من می گردانند» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :جاءَتِ امرَأَةُ عُثمانَ بنِ مَظعونٍ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَت : یا رَسولَ اللّهِ ، إنَّ عُثمانَ یَصومُ النَّهارَ ویَقومُ اللَّیلَ ! فَخَرَجَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله مُغضَبا یَحمِلُ نَعلَیهِ ، حَتّی جاءَ إلی عُثمانَ فَوَجَدَهُ یُصَلّی ، فَانصَرَفَ عُثمانُ حینَ رَأی رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله . فَقالَ لَهُ : یا عُثمانُ ، لَم یُرسِلنِی اللّهُ تَعالی بِالرَّهبانِیَّةِ ، ولکِن بَعَثَنی بِالحَنیفِیَّةِ السَّهلَةِ السَّمحَةِ ، أصومُ واُصَلّی ، وألمِسُ أهلی ، فَمَن أحَبَّ فِطرَتی فَلیَستَنَّ بِسُنَّتی ، ومِن سُنَّتِی النِّکاحُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنَّ ثَلاثَ نِسوَةٍ أتَینَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالَت إحداهُنَّ : إنَّ زَوجی لا یَأکُلُ اللَّحمَ ، وقالَتِ الاُخری : إنَّ زَوجی لا یَشَمُّ الطّیبَ ، وقالَتِ الاُخری : إنَّ زَوجی لا یَقرَبُ النِّساءَ . فَخَرَجَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَجُرُّ رِداءَهُ ، حَتّی صَعِدَ المِنبَرَ ، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ، ثُمَّ قالَ : ما بالُ أقوامٍ مِن أصحابی لا یَأکُلونَ اللَّحمَ ، ولا یَشَمّونَ الطّیبَ ، ولا یَأتونَ النِّساءَ ؟! أما إنّی آکُلُ اللَّحمَ ، وأشَمُّ الطّیبَ ، وآتِی النِّساءَ ، فَمَن رَغِبَ عَن سُنَّتی فَلَیسَ مِنّی . ⁽²⁾

صحیح البخاری عن أبی جحیفة :آخی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بَینَ سَلمانَ وبَینَ أبِی الدَّرداءِ ، فَزارَ سَلمانُ أبَا الدَّرداءِ فَرَأی اُمَّ الدَّرداءِ مُتَبَذِّلَةً ، فَقالَ لَها : ما شَأنُکِ ؟ قالَت : أخوکَ أبُو الدَّرداءِ لَیسَ لَهُ حاجَةٌ فِی الدُّنیا ! فَجاءَ أبُو الدَّرداءِ فَصَنَعَ لَهُ طَعاما ، فَقالَ : کُل ، قالَ : فَإِنّی صائِمٌ ، قالَ : ما أنَا بِآکِلٍ حَتّی تَأکُلَ . قالَ : فَأَکَلَ ، فَلَمّا کانَ اللَّیلُ ذَهَبَ أبُو الدَّرداءِ یَقومُ ، قالَ : نَم ، فَنامَ ، ثُمَّ ذَهَبَ یَقومُ فَقالَ : نَم ، فَلَمّا کانَ مِن آخِرِ اللَّیلِ قالَ سَلمانُ : قُمِ الآنَ ، فَصَلَّیا . فَقالَ : إنَّ لِرَبِّکَ عَلَیکَ حَقّا ، ولِنَفسِکَ عَلَیکَ حَقّا ، ولِأَهلِکَ عَلَیکَ حَقّا ، فَأَعطِ کُلَّ ذی حَقٍّ حَقَّهُ . فَأَتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَذَکَرَ ذلِکَ لَهُ ، فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : صَدَقَ سَلمانُ . ⁽³⁾

.

امام صادق علیه السلام :زن عثمان بن مَظعون ، نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت : ای پیامبر خدا ! عثمان ، روزها روزه می گیرد و شب ها در عبادت است ! پیامبر خدا صلی الله علیه و آله با عصبانیت ، کفش هایش را برداشت و بیرون رفت تا نزد عثمان آمد . دید که مشغول نماز است . عثمان ، با دیدن پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نمازش را قطع کرد . پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود : «ای عثمان ! خداوند متعال ، مرا به رهبانیت نفرستاده ؛ بلکه مرا با آیین یکتاپرستیِ سهل و ساده گیر ، فرستاده است . من ، هم روزه می گیرم و هم نماز می خوانم و هم با همسرم آمیزش می کنم . پس هر که آیین مرا دوست دارد ، باید از سنّت من پیروی کند و از جمله سنّت من ، ازدواج کردن است» .

امام صادق علیه السلام :سه زن ، نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمدند . یکی از آنان گفت : شوهرم گوشت نمی خورد . دومی گفت : شوهرم بوی خوش استشمام نمی کند . سومی گفت : شوهرم با زنان ، نزدیکی نمی کند . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، در حالی که رَدایش را می کشید ، بیرون آمد و بر منبر شد و خدا را حمد و ثنا نمود و سپس فرمود : «چه شده است که گروهی از یارانم گوشت نمی خورند ، بوی خوش نمی بویند ، و با زنان ، هم بستر نمی شوند؟! به درستی که من گوشت می خورم ، بوی خوش می بویم و با زنان ، هم بستر می شوم . پس هر که از راه و رسم من روی بگردانَد ، از من نیست» .

صحیح البخاریـ به نقل از ابو جحیفه ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله سلمان و ابو دَردا را برادر هم قرار داد . [ روزی ] سلمان ، به دیدار ابو دردا رفت . پس اُمّ دردا را با سر و وضعی ژولیده یافت . گفت : چرا چنین؟ ابو دردا گفت : برادرت ابو دردا را با دنیا ، کاری نیست ! ابو دردا آمد و برای سلمان ، غذایی آماده کرد و گفت : تو بخور ، من روزه هستم . سلمان گفت : تا تو نخوری ، من نمی خورم . ابو دردا خورد. شب هنگام ، ابو دردا خواست که به شب زنده داری بپردازد . سلمان گفت : بخواب . ابو دردا خوابید . دو باره خواست برخیزد . سلمان گفت : بخواب . آخر شب که فرا رسید ، سلمان گفت : حالا برخیز . پس هر دو به نماز پرداختند . سلمان سپس گفت : پروردگارت را بر تو حقّی است ، خودت را بر تو حقّی است ، و خانواده ات را هم بر تو حقّی است . پس حقّ هر صاحبِ حقّی را ادا کن . آن گاه ابو دردا نزد پیامبر صلی الله علیه و آله رفت و ماجرا را برای ایشان باز گفت . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «سلمان ، راست گفته است» .

.

سنن أبی داود عن عائشة :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله بَعَثَ إلی عُثمانَ بنِ مَظعونٍ فَجاءَهُ ، فَقالَ : یا عُثمانُ ، أرَغِبتَ عَن سُنَّتی ؟ قالَ : لا وَاللّهِ یا رَسولَ اللّهِ ، ولکن سُنَّتَکَ أطلُبُ . قالَ : فَإِنّی أنامُ واُصَلّی ، وأصومُ واُفطِرُ ، وأنکِحُ النِّساءَ ، فَاتَّقِ اللّهَ یا عُثمانُ ، فَإِنَّ لِأَهلِکَ عَلَیکَ حَقّا ، وإنَّ لِضَیفِکَ عَلَیکَ حَقّا ، وإنَّ لِنَفسِکَ عَلَیکَ حَقّا ، فَصُم وأفطِر وصَلِّ ونَم . ⁽¹⁾

راجع : هذه الموسوعة : ج ۳ ص ۵۰۰ (الاُسرة / الفصل الثانی / الحثّ علی رعایة حقوق الاُسرة) .

۲ / ۱۰ ـ ۷النَّهیُ عَنِ الإِمساکِ عَنِ الزَّوجَةِ أکثَرَ مِن أربَعَةِ أشهُرٍتهذیب الأحکام :سَأَلَ صَفوانُ بنُ یَحیی أبَا الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام عَن رَجُلٍ یَکونُ عِندَهُ المَرأَةُ الشّابَّةُ ، فَیُمسِکُ عَنهَا الأَشهُرَ وَالسَّنَةَ لا یَقرَبُها ، لَیسَ یُریدُ الإِضرارَ بِها ، یَکونُ لَهُم مُصیبَةٌ ، أیَکونُ فی ذلِکَ آثِما ؟ قالَ : إذا تَرَکَها أربَعَةَ أشهُرٍ کانَ آثِما بَعدَ ذلِکَ . ⁽²⁾

.

۲ / ۱۰ - ۷ نهی از همبستر نشدن با همسر ، بیش از چهار ماه

سنن أبی داوودـ به نقل از عایشه ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله در پی عثمان بن مَظعون فرستاد و او آمد . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «ای عثمان! آیا از سنّت من روی گردانی؟» . گفت : نه به خدا ـ ای پیامبر خدا ـ ؛ بلکه طالب سنّت شما هستم . فرمود : «من [ شب ها ، ] هم می خوابم و هم نماز می خوانم ، و[ روزها ، ] هم روزه می گیرم و هم می خورم ، و با زنان نیز آمیزش می کنم . پس ، از خدا بترس ، ای عثمان ! چرا که خانواده ات را بر تو حقّی است ، میهمانت را بر تو حقّی است ، و خودت را هم بر تو حقّی است . پس [روزها ،] هم روزه بگیر و هم بخور و [ شب ها ، ]هم نماز بخوان و هم بخواب» .

ر . ک : همین دانش نامه : ج ۳ ص ۵۰۱ (خانواده / فصل دوم / تشویق به پاسداشت حقوق خانواده) .

۲ / ۱۰ ـ ۷نهی از هم بستر نشدن با همسر ، بیش از چهار ماهتهذیب الأحکامـ به نقل از صَفوان بن یحیی ـ :از امام رضا علیه السلام پرسید[م] : مردی ، همسر جوانی دارد و چند ماه ، حتّی یک سال می گذرد و با او نزدیکی نمی کند . نه این که بخواهد به او آزار برساند ؛ بلکه مصیبتی دیده اند . آیا در این باره ، گناهکار است؟ فرمود : «چنانچه چهار ماه ، او را ترک کند ، پس از آن ، گناهکار است» .

.

۲ / ۱۰ ـ ۸ما یَنبَغی رِعایَتُهُ فِی المُباشَرَةِأ ـ الشَّبَقُالإمام الرضا علیه السلام :لا تُجامِع إلّا مِن شَبَقٍ . ⁽¹⁾

ب ـ الاِستِتارُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :تَعَلَّموا مِنَ الغُرابِ خِصالاً ثَلاثا : اِستِتارَهُ بِالسِّفادِ ⁽²⁾، وبُکورَهُ فی طَلَبِ الرِّزقِ ، وحَذَرَهُ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :نَهی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أن یُجامِعَ الرَّجُلُ امرَأَتَهُ وَالصَّبیُّ فِی المَهدِ یَنظُرُ إلَیهِما . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۱۰ - ۸ آنچه در هنگام آمیزش رعایت آن شایسته است

الف - میل شدید

ب - پنهان بودن

۲ / ۱۰ ـ ۸آنچه در هنگام آمیزش ، رعایت آن شایسته استالف ـ میل شدیدامام رضا علیه السلام :نزدیکی مکن ، مگر از روی میلِ شدید .

ب ـ پنهان بودنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از کلاغ ، سه خصلت را یاد بگیرید : پنهانی آمیزش کردن ، سحرخیزی در طلب روزی ، و محتاط بودن .

امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نهی فرمود از این که مرد ، با همسرش نزدیکی کند ، در حالی که کودک ، در گهواره به آنها می نگرد .

.

الإمام الصادق علیه السلام :لا یُجامِعِ الرَّجُلُ امرَأَتَهُ ولا جارِیَتَهُ وفِی البَیتِ صَبِیٌّ ، فَإِنَّ ذلِکَ مِمّا یورِثُ الزِّنا . ⁽¹⁾

ج ـ المُلاعَبَةُتاریخ بغداد عن جابر :نَهی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَنِ المُواقَعَةِ ⁽²⁾قَبلَ المُلاعَبَةِ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ثَلاثَةٌ مِنَ الجَفاءِ : . . . وأن یَکونَ بَینَ الرَّجُلِ وأهلِهِ وِقاعٌ مِن غَیرِ أن یُرسِلَ رَسولاً ؛ المِزاحَ وَالقُبَلَ . لا یَقَع أحَدُکُم عَلی أهلِهِ مِثلَ البَهیمَةِ ! ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ثَلاثٌ مِنَ العَجزِ فِی الرَّجُلِ . . . وَالثّالِثُ : أن یُقارِبَ الرَّجُلُ جارِیَتَهُ فَیُصیبَها قَبلَ أن یُحادِثَها ویُؤانِسَها ویُضاجِعَها ، فَیقضِیَ حاجَتَهُ مِنها قَبلَ أن تَقضِیَ حاجَتَها مِنهُ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ أحَدَکُم لَیَأتی أهلَهُ فَتَخرُجُ مِن تَحتِهِ ، فَلو أصابَت زِنجِیا لَتَشَبَّثَت بِهِ ! فَإِذا أتی أحَدُکُم أهلَهُ فَلیَکُن بَینَهُما مُلاعَبَةٌ ؛ فَإِنَّهُ أطیَبُ لِلأَمرِ . ⁽⁶⁾

د ـ التَّلَبُّثُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا جامَعَ أحَدُکُم أهلَهُ فَلیَصدُقها ، ثُمَّ إذا قَضی حاجَتَهُ قَبل أن تَقضِیَ حاجَتَها فَلا یَعجَلها حَتّی تَقضِیَ حاجَتَها . ⁽⁷⁾

.

ج - مُلاعبه (بازی کردن)

د - درنگ ورزیدن

امام صادق علیه السلام :در اتاقی که کودکی وجود دارد ، مرد نباید با زن یا کنیزش نزدیکی کند ؛ چرا که این کار ، زنا به بار می آورد .

ج ـ مُلاعبه (بازی کردن)تاریخ بغدادـ به نقل از جابر ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از مجامعت پیش از ملاعبه ، نهی فرمود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چیز ، از جفا [ به همسر] است : ... و این که میان مرد و همسرش ، آمیزشی صورت پذیرد ، بدون آن که مرد ، پیش تر ، پیکی بفرستد : شوخی و بوسه . هیچ یک از شما مانند حیوانات ، با همسرش نزدیکی نکند !

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چیز ، از ناتوانی مرد است : ... و سوم ، این که مرد ، با کنیزش نزدیکی کند و پیش از آن که با او به صحبت کردن و مؤانست و هماغوشی بپردازد ، کام گیرد ، و نیازش را ارضا کند ، پیش از آن که کنیزش نیازش را از او بر آورَد .

امام صادق علیه السلام :یکی از شما با زنش هم بستر می شود ؛ ولی زنش در حالی از کار او فارغ می شود که اگر مردی زنگی را بیابد ، به او می چسبد ! پس هر گاه یکی از شما به سراغ همسرش رفت ، باید نخست ، میان آن دو ، قدری [ شوخی و] ملاعبه صورت گیرد ؛ چون این [مقدّمه] ، برای آن کار ، لذّتبخش تر است .

د ـ درنگ ورزیدنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه یکی از شما با همسرش هم بستر شد ، او را نیز سخت بر انگیزد ، و چنانچه پیش از او ، نیازش برآورده شد ، زودتر از او بر نخیزد تا وی نیز نیازش را برآورده سازد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إذا أرادَ أحَدُکُم أن یَأتِیَ أهلَهُ فَلا یَعجَلها . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا خالَطَ الرَّجُلُ أهلَهُ فَلا یَنزو نَزوَ الدّیکِ ، وَلیَثبُت عَلی بَطنِها حَتّی تُصیبَ مِنهُ مِثلَ الَّذی أصابَ مِنها . ⁽²⁾

الکافی عن ابن القدّاح :قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إذا جامَعَ أحَدُکُم فَلا یَأتِیهِنَّ کَما یَأتِی الطَّیرُ ، لِیَمکُث وَلیَلبَث . قالَ بَعضُهُم : وَلیَتَلَبَّث . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إذا أرادَ أحَدُکُم أن یَأتِیَ زَوجَتَهُ فَلا یَعجَلها ، فَإِنَّ لِلنِّساءِ حَوائِجَ . ⁽⁴⁾

ه ـ الذِّکرُ والدُّعاءُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أما لَو أنَّ أحَدَهُم إذا أرادَ أن یَأتِیَ أهلَهُ قالَ : «بِسمِ اللّهِ ، اللّهُمَّ جَنِّبنَا الشَّیطانَ وجَنِّبِ الشَّیطانَ ما رَزَقتَنا» فَإِنَّهُ إن یُقَدَّر بَینَهُما وَلَدٌ فی ذلِکَ ، لَم یَضُرَّهُ شَیطانٌ أبَدا . ⁽⁵⁾

.

ه - ذکر و دعا

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه یکی از شما خواست با همسرش نزدیکی کند ، زودتر از او ، از جای بر نخیزد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه مرد ، با همسرش در آمیخت ، خُروسْوار بر نجهد ؛ بلکه روی شکم او بمانَد تا زن نیز به همان لذّتی که وی رسیده ، برسد .

الکافیـ به نقل از ابن قدّاح ، از امام صادق علیه السلام ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «هر گاه یکی از شما مجامعت کرد ، مانند پرندگان ، با آنان (همسرش) نزدیکی نکند ؛ بلکه باید مکث و درنگ کند» .

امام علی علیه السلام :هر گاه یکی از شما خواست که با همسرش نزدیکی کند ، زودتر از او ، از جای بر نخیزد ؛ چرا که زنان نیز نیازهایی دارند .

ه ـ ذکر و دعاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هان ! اگر هر یک از شما ، هنگامی که می خواهد با زنش هم بستر شود ، بگوید : «به نام خدا . بار خدایا ! ما را از [شرّ] شیطان به دور دار ، و شیطان را از آنچه روزیِ ما کرده ای ، دور بدار» ؛ چرا که چنانچه در آن مجامعت ، فرزندی برایشان مقدّر شود ، هیچ شیطانی ، هرگز به او گزند نمی رسانَد .

.

الإمام الباقر علیه السلام :إذا أرَدتَ الوَلَدَ فَقُل عِندَ الجِماعِ : اللّهُمَّ ارزُقنی وَلَدا وَاجعَلهُ تَقِیّا ، لَیسَ فی خَلقه زِیادَةٌ ولا نُقصانٌ ، وَاجعَل عاقِبَتَهُ إلی خَیرٍ . ⁽¹⁾

الکافی عن عبد الرحمن بن کثیر :کُنتُ عِندَ أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام جالِسا ، فَذَکَرَ شِرکَ الشَّیطانِ فَعَظَّمَهُ حَتّی أفزَعَنی ، قُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ ، فَمَا المَخرَجُ مِن ذلِکَ ؟ قالَ : إذا أرَدتَ الجِماعَ فَقُل : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ الَّذی لا إلهَ إلّا هُوَ بَدیعُ السَّماواتِ وَالأَرضِ ، اللّهُمَّ إن قَضَیتَ مِنّی فی هذِهِ اللَّیلَةِ خَلیفَةً ، فَلا تَجعَل لِلشَّیطانِ فیهِ شِرکا ولا نَصیبا ولا حَظّا ، وَاجعَلهُ مُؤمِنا مُخلِصا مُصَفّیً مِنَ الشَّیطانِ ورِجزِهِ ، جَلَّ ثَناؤُکَ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إذا أتی أحَدُکُم أهلَهُ فَلیَذکُرِ اللّهَ ، فَإِنَّ مَن لَم یَذکُرِ اللّهَ عِندَ الجِماعِ وکانَ مِنهُ وَلَدٌ ، کانَ ذلِکَ شِرکَ شَیطانٍ ، ویُعرَفُ ذلِکَ بِحُبِّنا وبُغضِنا . ⁽³⁾

و ـ التَّوَضُّؤُ لِلعَودِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا أتی أحَدُکُم أهلَهُ ثُمَّ أرادَ أن یَعودَ ، فَلیَتَوَضَّأ فَإِنَّهُ أنشَطُ لِلعَودِ . ⁽⁴⁾

.

و - وضو گرفتن برای آمیزش مجدّد

امام باقر علیه السلام :هر گاه خواستی فرزنددار شوی ، هنگام آمیزش بگو : بار خدایا ! مرا فرزندی روزی فرما ، و او را پرهیزگار ، و با جسمی سالم و بدون افزونی و کاستی ، قرار بده و او را عاقبت به خیر بگردان .

الکافیـ به نقل از عبد الرحمان بن کثیر ـ :نزد امام صادق علیه السلام نشسته بودم که ایشان از شریک شدن شیطان [ در نطفه اولاد ] ، با چنان اهمّیتی یاد کرد که مرا ترساند . گفتم : فدایت شوم ! راهِ نجات از آن چیست؟ فرمود : «هر گاه خواستی آمیزش کنی ، بگو : به نام خدای بخشاینده مهربان که معبودی جز او نیست و آفریننده آسمان ها و زمین است . بار خدایا! اگر در این شب ، چنان حکم فرمودی که مرا جانشینی باشد ، برای شیطان در او ، شریک و نصیب و بهره ای قرار مده ، و او را مؤمنی پاک از شیطان و پلیدیِ او بگردان . بزرگ است ثنای تو» .

امام صادق علیه السلام :هر گاه یکی از شما با همسرش نزدیکی کرد ، خدا را یاد کند [ و بسم اللّه بگوید ] ؛ زیرا هر که در هنگام آمیزش ، خدا را یاد نکند و فرزندی از او به دنیا بیاید ، شیطان ، در [تولّد] او شرکت دارد ، و این ، از دوستی و دشمنی [ آن کودک ] با ما شناخته می شود .

و ـ وضو گرفتن برای آمیزش مجدّدپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه یکی از شما با همسرش نزدیکی کرد ، سپس خواست که دوباره نزدیکی کند ، وضو بسازد ؛ زیرا این کار ، بر نشاط او برای بار دوم می افزاید .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إذا أتی أحَدُکُم أهلَهُ ثُمَّ بَدا لَهُ أن یُعاوِدَ ، فَلیَتَوَضَّأ بَینَهُما وُضوءا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یُکرَهُ أن یَغشَی الرَّجُلُ المَرأَةَ وَقدِ احتَلَمَ ، حَتّی یَغتَسِلَ مِنِ احتِلامِهِ الَّذی رَأی ، فَإِن فَعَلَ وخَرَجَ الوَلَدُ مَجنونا فَلا یَلومَنَّ إلّا نَفسَهُ . ⁽²⁾

۲ / ۱۰ ـ ۹ما لا یَنبَغی فِی المُباشَرَةِأ ـ الإِفراطُکتاب من لا یحضره الفقیه :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : مَن أرادَ البَقاءَ ولا بَقاءَ ، فَلیُباکِرِ الغَداءَ ، وَلیُجَوِّدِ الحِذاءَ ، وَلیُخَفِّفِ الرِّداءَ ، وَلیُقِلَّ مُجامَعَةَ النِّساءِ . قیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ، وما خِفَّةُ الرِّداءِ؟ قالَ : قِلَّةُ الدَّینِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ حینَما سُئِلَ عَنِ الجِماعِ ـ :حَیاءٌ یَرتَفِعُ ، وعَوراتٌ تَجتَمِعُ ، أشبَهُ شَیءٍ بِالجُنونِ ، الإِصرارُ عَلَیهِ هَرَمٌ ، وَالإِفاقَةُ مِنهُ نَدَمٌ ، ثَمَرَةُ حَلالِهِ الوَلَدُ ؛ إن عاشَ فَتَنَ ، وإن ماتَ حَزَنَ . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۱۰ - ۹ آنچه در آمیزش ، شایسته نیست

الف - زیاده روی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه یکی از شما با همسرش آمیزش کرد ، سپس دلش خواست [که دوباره ، نزدیکی را] تکرار کند ، میان آن دو ، وضویی بسازد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مکروه است مردی که محتلم شده ، [دوباره] با زن نزدیکی کند ، مگر این که غسل نماید . پس اگر با آن حالت ، نزدیکی کرد و فرزندی دیوانه به دنیا آمد ، نباید کسی جز خودش را ملامت کند .

۲ / ۱۰ ـ ۹آنچه در آمیزش ، شایسته نیستالف ـ زیاده رویکتاب من لا یحضره الفقیه :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «هر که می خواهد جاودانه بماند ـ که البتّه جاودانگی ، در کار نیست ـ ، صبحانه تناول کند ، کفش نیکو [ و مناسب ]بپوشد ، ردایش سبُک باشد ، و با زنان ، کمتر نزدیکی کند» . گفته شد : ای پیامبر خدا ! سبُکی ردا چیست ؟ فرمود : «اندک بودن دَین» .

امام علی علیه السلامـ در پاسخ این پرسش که : جماع چیست؟ ـ :پرده شرمی کنار می رود ، و شرمگاه هایی به هم می آمیزند ، که شبیه ترین حالت به دیوانگی است . زیاده روی در آن ، پیری می آورد ، و چون از آن حالت به خود بیاید ، پشیمان می شود . میوه حلالش ، فرزند است که اگر زنده بمانَد ، [والدینش را] گرفتار می کند ، و اگر بمیرد ، [برای آنها] اندوه می آورد .

.

ب ـ المُباشَرَةُ حاقِنارسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا یُجامِعَنَّ أحَدُکُم وبِهِ حَقنٌ مِن خَلَأٍ ⁽¹⁾، فَإِنَّ مِنهُ یَکونُ البَواسِیرُ ⁽²⁾. ولا یُجامِعَنَّ أحَدٌ مِنکُم وبِهِ حَقنٌ مِن بَولٍ ، فَإِنَّهُ یَکونُ مِنهُ النَّواصیرُ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

ج ـ المُباشَرَةُ مُستَقبِلَ القِبلَةِالإمام علیّ علیه السلامـ فی ذِکرِ جُمَلٍ مِن مَناهِی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ :نَهی أن یُجامِعَ الرَّجُلُ أهلَهُ مُستَقبِلَ القِبلَةِ . ⁽⁵⁾

د ـ مُباشَرَةُ المَرأَةِ بِشَهوَةِ غَیرِهارسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصِیَّتِهِ لِأَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ـ :یا عَلِیُّ ، لا تُجامِعِ امرَأَتَکَ بِشَهوَةِ امرَأَةِ غَیرِکَ ، فَإِنّی أخشی إن قُضِیَ بَینَکُما وَلَدٌ أن یَکونَ مُخَنَّثا أو مُؤَنَّثا مُخَبَّلاً . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ أیضا ـ :یا عَلِیُّ ، لا تُجامِع أهلَکَ عَلی شَهوَةِ اُختِها ، فَإِن قُضِیَ بَینَکُما وَلَدٌ یَکونُ عَشّارا أو عَونا لِلظّالِمِ ، ویَکونُ هَلاکُ فِئامٍ مِنَ النّاسِ عَلی یَدَیهِ . ⁽⁷⁾

.

ب - آمیزش ، در حالتِ پُر بودن معده و مثانه

ج - آمیزش رو به قبله

د - آمیزش با زن ، به هوسِ زنی دیگر

ب ـ آمیزش ، در حالتِ پُر بودن معده و مثانهپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :[زنهار !] هیچ یک از شما در حالی که نیاز به قضای حاجت دارد ، نزدیکی نکند ؛ زیرا این کار ، بیماریِ بواسیر ایجاد می کند . [زنهار ! ]هیچ یک از شما در حالی که مثانه اش پُر است ، نزدیکی نکند ؛ چرا که این کار ، باعث ناسور (فیستول) می شود .

ج ـ آمیزش رو به قبلهامام علی علیه السلامـ در بیان شَمّه ای از نهی های پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :ایشان از این که مرد ، با همسرش ، رو به قبله نزدیکی کند ، نهی فرمود .

د ـ آمیزش با زن ، به هوسِ زنی دیگرپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در توصیه هایش به امیر مؤمنان علیه السلام ـ :ای علی ! با زنت به هوس زنی دیگر ، نزدیکی نکن ؛ زیرا می ترسم اگر فرزندی برایتان مقدّر شود ، مخنّث یا زن صفت و دیوانه باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در توصیه هایش به امیر مؤمنان علیه السلام ـ :ای علی ! با همسرت ، به هوسِ خواهر او نزدیکی مکن ؛ زیرا اگر فرزندی برایتان مقدّر شود ، باجگیر یا کمکِ ستمگر خواهد بود ، و گروهی از مردم ، به دست او نابود می شوند .

.

ه ـ الشِّیاعُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الشِّیاعُ ⁽¹⁾حَرامٌ . ⁽²⁾

و ـ إخبارُ الآخَرینَمسند ابن حنبل عن شهر :حَدَّثَتنی أسماءُ بنتُ یَزیدَ أنَّها کانَت عِندَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وَالرِّجالُ وَالنِّساءُ قُعودٌ عِندَهُ ، فَقالَ : لَعَلَّ رَجُلاً یَقولُ ما یَفعَلُ بِأَهلِهِ ، ولَعَلَّ امرَأَةً تُخبِرُ بِما فَعَلَت مَعَ زَوجِها ! فَأَرَمَّ ⁽³⁾القَومُ ، فَقُلتُ : إی وَاللّهِ یا رَسولَ اللّهِ ، إنَّهُنَّ لَیَقُلنَ ، وإنَّهُم لَیَفعَلونَ ! قالَ : فَلا تَفعَلوهُ ، فَإِنَّما ذلِکَ مَثَلُ الشَّیطانِ لَقِیَ شَیطانَةً فی طَریقٍ فَغَشِیَها وَالنَّاسُ یَنظُرونَ . ⁽⁴⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ مِن أشَرِّ النّاسِ عِندَ اللّهِ مَنزِلَةً یَومَ القِیامَةِ ، الرَّجُلَ یُفضی إلَی امرَأَتِهِ وتُفضی إلَیهِ ، ثُمَّ یَنشُرُ سِرَّها . ⁽⁵⁾

.

ه - فَخرفروشی به کثرت آمیزش

و - نقل کردن برای دیگران

ه ـ فَخرفروشی به کثرت آمیزشپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فَخرفروشی به کثرت آمیزش ، حرام است .

و ـ نقل کردن برای دیگرانمسند ابن حنبلـ به نقل از شهر ـ :اسماء بنت یزید برایم گفت که وی نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بود و مردان و زنان ، کنار او نشسته بودند . ایشان فرمود : «ممکن است مردی ، از کاری که با همسرش می کند ، بگوید ، و یا زنی ، از کاری که با شوهرش کرده ، خبر دهد ؟!» . جمعیت ، سکوت کرد . من گفتم : بله . البتّه ، ای پیامبر خدا ! هم زن ها می گویند ، و هم مردها این کار را می کنند ! فرمود : «این کار را نکنید ؛ زیرا این کار ، به آن می مانَد که شیطان ⁽¹⁾، ماده شیطانی را در گذرگاهی ببیند و بر او بر جهد و مردم تماشا کنند» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از جمله کسانی که در روز قیامت ، بدترین جایگاه را نزد خدا دارند ، مردی است که با همسرش و همسرش با او ، کاری انجام بدهد ، سپس راز او را فاش سازد .

.

عمل الیوم واللیلة لابن السنّی عن أبی هریرة:إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قالَ: ألا هَل عَسی رَجُلٌ یُغلِقُ بابَهُ ویُرخی سِترَهُ ، ویُستَرُ بِسِترِ اللّهِ عز و جل ، فَیَخرُجُ فَیقولُ : فَعَلتُ بِأَهلی وفَعَلتُ ! فَقامَت جارِیَةٌ کَعابٌ فَقالَت : وَاللّهِ إنّهم لَیَفعَلون وإنَّهُنَّ لَیَفعَلن . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أفَلا اُخبِرُکُم بِمَثَلِ ذلِکَ ؟ قالوا : وما مَثَلُهُ ؟ قالَ : مَثَلُ شَیطانٍ لَقِیَ شَیطانَةً فی سِکَّةٍ فَنَکَحَها وَالنّاسُ یَنظُرونَ ! ⁽¹⁾

المعجم الکبیر عن أبی اُمامة :بَینَما رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَوما جالِسٌ وعِندَهُ امرَأَةٌ ، إذ قالَ لَها رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنّی لَأَحسَبُکُنَّ تُخبِرنَ بِما یَفعَلُ بِکُنَّ أزواجُکُنَّ ؟ قالَت : إی وَاللّهِ بِأَبی واُمّی یا رَسولَ اللّهِ ، إنّا لَنَفتَخِرُ بِذلِکَ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : فَلا تَفعَلن ، فَإِنَّ اللّهَ یَمقُتُ مَن یَفعَلُ ذلِکَ . فَقالَ لَها : إنّی لَأَحسَبُ إحداکُنَّ إذا أتاها زَوجُها لَیَکشِفانِ عَنهُمَا اللِّحافَ ، یَنظُرُ أحَدُهُما إلی عَورَةِ صاحِبِهِ کَأَنَّهُما حِمارانِ ! قالَت : إی وَاللّهِ بِأَبی واُمّی ، إنّا لَنَفعَلُ ذلِکَ . قالَ : لا تَفعَلوا ذلِکَ ، فَإِنَّ اللّهَ یَمقُتُ عَلی ذلِکَ . ⁽²⁾

۲ / ۱۰ ـ ۱۰ما یَحرُمُ مِنَ المُباشَرَةِأ ـ مُقارَبَةُ الحائِضِالکتاب«وَیَسْئلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ قُلْ هُوَ أَذیً فَاعْتَزِلُواْ النِّسَاءَ فِی الْمَحِیضِ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّی یَطْهُرْنَ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَیُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ» . ⁽³⁾

.

۲ / ۱۰ - ۱۰ موارد آمیزش حرام

الف - آمیزش با زن در زمان قاعدگی

عمل الیوم و اللیلة ، ابن سنّیـ به نقل از ابو هریره ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «آیا ممکن است که مردی ، دَرِ اتاقش را ببندد و پرده اش را بیندازد ، و خدا هم بر او پرده پوشی کند و سپس بیرون بیاید و بگوید : من با زنم چه و چه کردم ؟» . دخترکی جوان برخاست و گفت : به خدا که مردها چنین می کنند و همچنین زن ها ! پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «آیا به شما نگویم که این کار ، مانند چیست؟» . گفتند : مانند چیست؟ فرمود : «مانند این که شیطان ، در گذرگاهی ، به ماده شیطانی بر خورَد و با او بیامیزد و مردم نگاه کنند !» .

المعجم الکبیرـ به نقل از ابو اُمامه ـ :روزی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نشسته بود و زنی هم نزد ایشان بود ، که پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود : «گمان می کنم شما کاری را که شوهرانتان با شما می کنند ، بازگو می کنید [ . درست است] ؟ زن گفت : آری ، به خدا ! پدر و مادرم به فدایت ، ای پیامبر خدا! ما به این کار ، افتخار می کنیم . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «این کار را نکنید ؛ زیرا خداوند ، کسی را که چنین می کند ، دشمن می دارد» . باز به او فرمود : «گمان می کنم که هر یک از شما ، وقتی شوهرش به سراغ او می رود ، هر دو نفرشان ، لحاف را از خود کنار می زنند و به عورت یکدیگر می نگرند ، چنان که گویی دو اُلاغ اند !» . زن گفت : آری ، به خدا ! پدر و مادرم به فدایت ! این کار را می کنیم . فرمود : «چنین نکنید ؛ زیرا خداوند ، این کار را دشمن می دارد» .

۲ / ۱۰ ـ ۱۰موارد آمیزش حرامالف ـ آمیزش با زن در زمان قاعدگیقرآن« از تو در باره عادت ماهانه[ ی زنان ] می پرسند . بگو : آن ، رنجی است . پس هنگام عادت ماهانه از [ آمیزش با ] زنان ، کناره گیری کنید ، و به آنان نزدیک نشوید تا پاک شوند . پس چون پاک شدند ، از همان جا که خدا به شما فرمان داده است ، با آنان آمیزش کنید . خداوند ، توبه کاران و پاکیزگان را دوست می دارد » .

.

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن جامَعَ امرَأَتَهُ وهِیَ حائِضٌ فَخَرَجَ الوَلَدُ مَجذوما أو أبرَصَ ، فَلا یَلومَنَّ إلّا نَفسَهُ . ⁽¹⁾

تهذیب الأحکام عن عیص بن القاسم :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن رَجُلٍ واقَعَ امرَأَتَهُ وهِیَ طامِثٌ ⁽²⁾، قالَ : لا یَلتَمِس فِعلَ ذلِکَ ، فَقَد نَهَی اللّهُ أن یَقرَبَها . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لا یُبغِضُنا إلّا مَن خَبُثَت وِلادَتُهُ ، أو حَمَلَت بِهِ اُمُّهُ فی حَیضِها . ⁽⁴⁾

الکافی عن عذافر الصیرفی :قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : تَری هؤُلاءِ المُشَوَّهینَ خَلقُهُم ؟ قالَ : قُلتُ : نَعَم . قالَ : هؤُلاءِ الَّذینَ آباؤُهُم یَأتونَ نِساءَهُم فِی الطَّمثِ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :المُستَحاضَةُ تَنظُرُ أیّامَها ، فَلا تُصَلِّ فیها ولا یَقرَبها بَعلُها . ⁽⁶⁾

.

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس ، با زنش در زمان عادت ماهانه اش نزدیکی کرد و فرزندی جذامی یا پیس ، به دنیا آمد ، جز خودش ، کسی را سرزنش نکند .

تهذیب الأحکامـ به نقل از عیص بن قاسم ـ :از امام صادق علیه السلام در باره آمیزش مرد با زنش ، هنگام عادت ماهانه اش پرسیدم ، فرمود : «دنبال چنین کاری نرود ؛ زیرا خداوند ، از نزدیک شدن به زن [ در چنین مواقعی ] نهی فرموده است» .

امام صادق علیه السلام :ما را دشمن نمی دارد ، مگر کسی که ناپاک ، زاده شده باشد ، یا مادرش در زمان قاعدگی اش ، او را حامله شده باشد .

الکافیـ به نقل از عذافر صیرفی ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «این ناقص الخلقه ها را می بینی؟» . گفتم : آری . فرمود : «اینها کسانی هستند که پدرانشان با زنانشان ، در زمان قاعدگی ، نزدیکی می کنند» .

امام صادق علیه السلام :زن حائض ، باید آن چند روزِ خود را صبر کند . در این روزها ، نه نماز بخواند و نه شوهرش با او نزدیکی کند .

.

دعائم الإسلام :رُوّینا عَن أهلِ البَیتِ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِم ـ أنَّ المَرأَةَ إذا حاضَت أو نَفِسَت حَرُمَ عَلی زَوجِها وَطؤُها حَتّی تَطهُرَ وتَغتَسِلَ . ⁽¹⁾⁽²⁾

ب ـ المُباشَرَةُ حالَ الاِعتِکافِ فِی المَسجِدِالکتاب«وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَاکِفُونَ فِی الْمَسَاجِدِ تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ ءَایَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ» . ⁽³⁾

الحدیثکتاب من لا یحضره الفقیه عن زرارة :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام عَنِ المُعتَکِفِ یُجامِعُ ؟ قالَ : إذا فَعَلَ ذلِکَ فَعَلَیهِ ما عَلَی المُظاهِرِ . وقَد رُوِیَ أنَّهُ إن جامَعَ فِی اللَّیلِ فَعَلَیهِ کَفّارَةٌ واحِدَةٌ ، وإن جامَعَ بِالنَّهارِ فَعَلَیهِ کَفّارَتانِ ⁽⁴⁾.

.

ب - آمیزش ، هنگام اعتکاف در مسجد

دعائم الإسلام :از اهل بیت ـ که درودهای خداوند بر آنها باد ـ ، روایت داریم که زن ، هر گاه حیض یا نَفاس باشد ، بر شوهرش حرام است که با او نزدیکی کند ، تا آن گاه که پاک شود و غسل کند . ⁽¹⁾

ب ـ آمیزش ، هنگام اعتکاف در مسجدقرآن« و در حالی که در مساجد ، معتکف هستید ، [ با زنان ] در نیامیزید . این است حدود احکام الهی . پس بدانها نزدیک نشوید . این گونه ، خدا آیات خود را برای مردم بیان می کند . باشد که پروا پیشه کنند » .

حدیثکتاب من لا یحضره الفقیهـ به نقل از زُراره ـ :از امام باقر علیه السلام پرسیدم : آیا معتکِف می تواند نزدیکی کند؟ فرمود : «اگر چنین کرد ، همان کفّاره ظِهار کننده ، به او تعلّق می گیرد . روایت شده است که اگر در شبْ نزدیکی کرد ، یک کفّاره بر عهده اوست ، و اگر در روزْ نزدیکی کرد ، دو کفّاره دارد» .

.

الکافی عن سماعة بن مهران :سَأَلتُ أبا عَبدِاللّهِ علیه السلام عَن مُعتَکِفٍ واقَعَ أهلَهُ ؟ قالَ : هُوَ بِمَنزِلَةِ مَن أفطَرَ یَوما مِن شَهرِ رَمَضانَ ⁽¹⁾.

الکافی عن الحسن بن الجهم عن أبی الحسن علیه السلام ، قالَ :سَأَلتُهُ عَنِ المُعتَکِفِ یَأتی أهلَهُ ؟ فَقالَ : لا یَأتِی امرَأَتَهُ لَیلاً ولا نَهارا وهُوَ مُعتَکِفٌ ⁽²⁾.

۲ / ۱۱الدّعاء۲ / ۱۱ ـ ۱الدُّعاءُ لِلأَهلِالکتاب«رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَ تَرْحَمْنَا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ» . ⁽³⁾

«قَالُواْ لَئِن لَّمْ تَنتَهِ یَالُوطُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِینَ * قَالَ إِنِّی لِعَمَلِکُم مِّنَ الْقَالِینَ * رَبِّ نَجِّنِی وَ أَهْلِی مِمَّا یَعْمَلُونَ * فَنَجَّیْنَاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِینَ» . ⁽⁴⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ جَبرَئیلَ علیه السلام جاءَنی فَقالَ : یا مُحَمَّدُ . . . قُل : اللّهُمَّ رَبَّ النّورِ العَظیمِ ، ورَبَّ الکُرسِیِّ الرَّفیعِ . . . هَب لی کَما وَهَبتَ لِأَولِیائِکَ وأهلِ طاعَتِکَ ، فَإِنّی مُؤمِنٌ بِکَ ومُتَوَکِّلٌ عَلَیکَ ، مُنیبٌ ⁽⁵⁾إلَیکَ مَعَ مَصیری إلَیکَ ، وتَجمَعُ لی ولِأَهلی ولِوَلَدِی الخَیرَ کُلَّهُ ، وتَصرِفُ عَنّی وعَن وَلَدی وأهلِی الشَّرَّ کُلَّهُ ، أنتَ الحَنّانُ المَنّانُ ، بَدیعُ ⁽⁶⁾السَّماواتِ وَالأَرضِ . ⁽⁷⁾

.

۲ / ۱۱ دعا کردن

۲ / ۱۱ - ۱ دعا کردن برای خانواده

الکافیـ به نقل از سماعة بن مهران ـ :از امام صادق علیه السلام در باره آمیزشِ معتکف ، با همسرش پرسیدم . فرمود : «او به منزله کسی است که روزه یک روز از ماه رمضان را بخورد» .

الکافیـ به نقل از حسن بن جَهم ـ :از ابو الحسن علیه السلام ⁽¹⁾در باره نزدیکی کردن معتکف با همسرش پرسیدم . فرمود : «در زمانی که معتکف است ، نه شب و نه روز ، نباید با زنش نزدیکی کند» .

۲ / ۱۱دعا کردن۲ / ۱۱ ـ ۱دعا کردن برای خانوادهقرآن« خداوندا ! ما به خود ، ستم کردیم . اگر ما را نیامرزی و به ما رحم نکنی ، بی گمان ، از زیانکاران خواهیم بود » .

« گفتند : ای لوط ! اگر دست بر نداری ، قطعا از اخراج شدگان خواهی بود . گفت : من دشمنِ کردار شما هستم . پرودگارا ! مرا و خانواده ام را از آنچه انجام می دهند ، رهایی بخش . پس ما او و همه خانواده اش را نجات دادیم » .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جبرئیل علیه السلام نزد من آمد و گفت : «ای محمّد ! ... بگو : خدایا ! ای صاحبِ نور بزرگ ! ای صاحبِ کرسی بلندپایه! ... به من ببخش ، همچنان که به دوستانت و اهل طاعتت بخشیدی ؛ چرا که من [ نیز ] مؤمن به تو هستم و بر تو توکّل دارم . انابه کننده به درگاه تو هستم و حرکتم به سوی توست . همه خوبی ها را برای من و زن و فرزندانم گرد آور ، و بدی را سراسر ، از من و زن و فرزندانم دور بگردان . تویی مهربان و بنده نواز ، و ابداع کننده آسمان ها و زمین» .

.

عنه صلی الله علیه و آله :اللّهمُّ إنّی أسأَلُکَ العَفوَ وَالعافِیَةَ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ ، اللّهُمَّ أسأَلُکَ العَفوَ وَالعافِیَةَ فی دینی ودُنیایَ وأهلی ومالی ، اللّهُمَّ استُر عَوراتی ، وآمِن رَوعاتی ، وَاحفَظنی مِن بَینِ یَدَیَّ ومِن خَلفی ، وعَن یَمینی وعَن شِمالی ومِن فَوقی ، وأعوذُ بِکَ أن اُغتالَ مِن تَحتی . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ أبی یَقولُ : . . . اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ مِن دَرَکِ الشَّقاءِ ، ومِن شَماتَةِ الأَعداءِ ، وأعوذُ بِکَ مِنَ الفَقرِ وَالوَقرِ ⁽²⁾، وأعوذُ بِکَ مِن سوءِ المَنظَرِ فِی الأَهلِ وَالمالِ وَالوَلَدِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :حَصِّنوا أموالَکُم وأهلیکُم ، وَأحرِزوهُم بِهذِهِ وقولوها بَعدَ صَلاةِ العِشاءِ الآخِرَةِ : «اُعیذُ نَفسی وذُرِّیَّتی وأهلَ بَیتی ومالی ، بِکَلماتِ اللّهِ التّامَّةِ ، مِن کُلِّ شَیطانٍ وهامَّةٍ ⁽⁴⁾، ومن کُلِّ عَینٍ لامَّةٍ ⁽⁵⁾» ، وهِیَ العوذَةُ الَّتی عَوَّذَ بِهِا ⁽⁶⁾جَبرَئیلُ علیه السلام الحَسَنَ وَالحُسَینَ صَلواتُ اللّهِ عَلَیهِما . ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بار خدایا ! بخشش و سلامت در دنیا و آخرت را از تو درخواست می کنم . بار خدایا! بخشش و سلامت در دین و دنیایم و خانواده و دارایی ام را از تو درخواست می کنم . بار خدایا! برهنگی هایم (عیب هایم) را بپوشان ، و ترس هایم را بزدای ، و مرا از پیشِ رو و پشتِ سرم و از راست و چپم و از بالای سرم ، محافظت فرما . به تو پناه می برم از این که از زیرِ پایم ، به ناگاه ، فرو گرفته شوم . ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام :پدرم می گفت : « ... بار خدایا ! از دامنگیر شدن بدبختی ، و از شماتت دشمنان به تو پناه می برم . از ناداری و گران باری ، ۲ به تو پناه می برم . از دیدن صحنه بد در زن و اموال و فرزند ، به تو پناه می برم» .

امام صادق علیه السلام :اموال و خانواده خود را با این دعا نگهداری کنید ، و آن را بعد از نماز عشا بگویید : «خودم را و فرزندانم را و خانواده ام را و اموالم را از گزند هر شیطان و گزنده ای و از هر چشمِ بدی ، در پناه کلماتِ تامّ خداوند ، در می آورم» . این ، تعویذی (دعایی) است که جبرئیل علیه السلام برای حسن و حسین ـ که درودهای خدا بر ایشان باد ـ فراهم کرد .

.

عنه علیه السلام :کانَ أبی علیه السلام یَقولُ فی دُعائِهِ : رَبِّ أصلِح لی نَفسی ، فَإِنَّها أهَمُّ الأَنفُسِ إلَیَّ ، رَبِّ أصلِح لی ذُرِّیَّتی ؛ فَإِنَّهُم یَدی وعَضُدی ، رَبِّ وأصلِح لی أهلَ بَیتی ؛ فَإِنَّهُم لَحمی ودَمی ، رَبِّ أصلِح لی جَماعَةَ إخوَتی وأخَواتی ومُحِبِّیَّ ؛ فَإِنَّ صَلاحَهُم صَلاحی . ⁽¹⁾

۲ / ۱۱ ـ ۲الدُّعاءُ لِلوالِدَینِالکتاب«رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوَالِدَیَّ وَلِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسَابُ» . ⁽²⁾

«رَّبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوَالِدَیَّ وَ لِمَن دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِنًا وَلِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ لَا تَزِدِ الظَّالِمِینَ إِلَّا تَبَارَا» . ⁽³⁾

«وَ اخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُل رَّبِّ ارْحَمْهُمَا کَمَا رَبَّیَانِی صَغِیرًا» . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۱۱ - ۲ دعا برای پدر و مادر

امام صادق علیه السلام :پدرم علیه السلام در دعایش می گفت : «خداوندا ! مرا اصلاح فرما ؛ زیرا من ، مهم ترین کس در نزد خویشم . خداوندا ! فرزندانم را برایم اصلاح فرما ؛ زیرا آنان دست و بازوی من هستند . خداوندا ! خانواده ام را برایم اصلاح فرما ؛ زیرا آنان گوشت و خون من هستند . خداوندا ! جماعت برادران و خواهران و دوستداران مرا برایم اصلاح فرما ؛ زیرا صالح بودن ایشان، صالح بودن من است».

۲ / ۱۱ ـ ۲دعا برای پدر و مادرقرآن« ای پروردگار ما ! مرا و پدر و مادرم را و مؤمنان را بیامرز ، در آن روز که حسابرسی بر پا می شود » .

« ای پروردگار من ! مرا و پدر و مادرم و هر مؤمنی را که به سَرایم وارد می شوند ، و همه مردان و زنانِ باایمان را بیامرز ، و ستمگران را جز بر هلاکتشان میفزای » .

« و از سرِ مهربانی ، بالِ فروتنی برای آن دو ( پدر و مادر ) فرود آور و بگو : ای پروردگار من ! برای آن دو ، مِهر آور که آن دو ، مرا در خُردسالی پروراندند» .

.

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :دُعاءُ الوَلَدِ لِلوالِدِ کَالأَخذِ بِالیَدِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ الرَّجُلَ لَیَموتُ والِداهُ وهُوَ عاقٌّ لَهُما ، فَیَدعو لَهُما مِن بَعدِهِما ، فَیَکتُبُهُ اللّهُ مِنَ البارّینَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی لَیَرفَعُ العَبدَ الدَّرَجَةَ فَیَقولُ : رَبِّ أنّی لی هذِهِ الدَّرَجةُ ؟ فَیَقولُ : بِدُعاءِ وَلَدِکَ لَکَ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ عز و جل لَیَرفَعُ الدَّرَجَةَ لِلعَبدِ الصّالِحِ فِی الجَنَّةِ ، فَیَقولُ : یا رَبِّ أنّی لی هذِهِ ؟ فَیَقولُ : بِاستِغفارِ وَلَدِکَ لَکَ . ⁽⁴⁾

مهج الدعواتـ فیما ذَکَرَهُ مِن دُعاءِ یوسُفَ علیه السلام فی بَعضِ أوقاتِ بَلواهُ ـ :یا راحِمَ المَساکینِ ، ویا رازِقَ المُتَکَلِّمینَ ، ویا رَبَّ العالَمینَ . . . یا غافِرَ الذُّنوبِ ، یا عَلّامَ الغُیوبِ ، یا ساتِرَ العُیوبِ ، أسأَلُکَ أن تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وأن تغفر لی ولوالدی وتَجاوَز عَنّا فیما تَعلَمُ فَإِنَّکَ الأَعَزُّ الأَکرَمُ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ کانَ مِن دُعائِهِ علیه السلام لِأَبَوَیهِ علیهماالسلام ـ :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ عَبدِکَ ورَسولِکَ ، وأهلِ بَیتِهِ الطّاهِرینَ ، وَاخصُصهُم بِأَفضَلِ صَلَواتِکَ ورَحمَتِکَ وبَرَکاتِکَ وسَلامِکَ . وَاخصُصِ اللّهُمَّ وَالِدَیَّ بِالکَرامَةِ لَدَیکَ ، وَالصَّلاةِ مِنکَ ، یا أرحَمَ الرّاحِمینَ . اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وألهِمنی عِلمَ ما یَجِبُ لَهُما عَلَیَّ إلهاما ، وَاجمَع لی عِلمَ ذلِکَ کُلَّهُ تَماما ، ثُمَّ استَعمِلنی بِما تُلهِمُنی مِنهُ ، ووَفِّقنی لِلنُّفوذِ فیما تُبَصِّرُنی مِن عِلمِهِ ، حَتّی لا یَفوتَنِی استِعمالُ شَیءٍ عَلَّمتَنیهِ ، ولا تُثقِل أرکانی عَنِ الحُفوفِ ⁽⁷⁾فیما ألهَمتَنیهِ . اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ کَما شَرَّفتَنا بِهِ ، وصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، کَما أوجَبتَ لَنَا الحَقَّ عَلَی الخَلقِ بِسَبَبِهِ . اللّهُمَّ اجعَلنی أهابُهُما هَیبَةَ السُّلطانِ العَسوفِ ⁽⁸⁾، وأبَرُّهُما بِرَّ الاُمِّ الرَّؤوفِ ، وَاجعَل طاعَتی لِوالِدَیَّ وبِرّی بِهما أقَرَّ لِعَینَیَّ مِن رَقدَةِ الوَسنانِ ، وأثلَجَ لِصَدری مِن شَربَةِ الظَّمآنِ ، حَتّی اُوثِرَ عَلی هَوایَ هَواهُما ، واُقَدِّمَ عَلی رِضایَ رِضاهُما ، وأستَکثِرَ بِرَّهُما بی وإن قَلَّ ، وأستَقِلَّ بِرّی بِهِما وإن کَثُرَ . اللّهُمَّ خَفِّض لَهُما صَوتی ، وأطِب لَهُما کَلامی ، وألِن لَهُما عَریکَتی ⁽⁹⁾، وَاعطِف عَلَیهِما قَلبی ، وصَیِّرنی بِهِما رَفیقا ، وعَلَیهِما شَفیقا . اللّهُمَّ اشکُر لَهُما تَربِیَتی ، وأثِبهُما عَلی تَکرِمَتی ، وَاحفَظ لَهُما ما حَفِظاهُ مِنّی فی صِغَری . اللّهُمَّ وما مَسَّهُما مِنّی مِن أذیً ، أو خَلَصَ إلَیهِما عَنّی مِن مَکروهٍ ، أو ضاعَ قِبَلی لَهُما مِن حَقٍّ فَاجعَلهُ حِطَّةً لِذُنوبِهِما ، وعُلُوّا فی دَرَجاتِهِما ، وزِیادَةً فی حَسَناتِهِما ، یا مُبَدِّلَ السَّیِّئاتِ بِأَضعافِها مِنَ الحَسَناتِ . اللّهُمَّ وما تَعَدَّیا عَلَیَّ فیهِ مِن قَولٍ ، أو أسرَفا عَلَیَّ فیهِ مِن فِعلٍ ، أو ضَیَّعاهُ لی مِن حَقٍّ ، أو قَصَّرا بی عَنهُ مِن واجِبٍ فَقَد وَهَبتُهُ لَهُما ، وُجدتُ بِهِ عَلَیهِما ، ورَغِبتُ إلَیکَ فی وَضعِ تَبِعَتِهِ عَنهُما ، فَإِنّی لا أتَّهِمُهُما عَلی نَفسی ، ولا أستَبطِئُهُما فی بِرّی ، ولا أکرَهُ ما تَوَلَّیاهُ مِن أمری یا رَبِّ ، فَهُما أوجَبُ حَقّا عَلَیَّ ، وأقدَمُ إحسانا إلَیَّ ، وأعظَمُ مِنّةً لَدَیَّ مِن أن اُقاصَّهُما بِعَدلٍ ، أو اُجازِیَهُما عَلی مِثلٍ ، أینَ إذا یا إلهی طولُ شُغلِهِما بِتَربِیَتی ، وأینَ شِدَّةُ تَعَبِهِما فی حِراسَتی ، وأینَ إقتارُهُما عَلی أنفُسِهِما لِلتَّوسِعَةِ عَلَیَّ ؟! هَیهاتَ ، ما یَستَوفِیانِ مِنّی حَقَّهُما ، ولا اُدرِکُ ما یَجِبُ عَلَیَّ لَهُما ، ولا أنَا بِقاضٍ وَظیفَةَ خِدمَتِهِما ، فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وأعِنّی یا خَیرَ مَنِ استُعینَ بِهِ ، ووَفِّقنی یا أهدی مَن رُغِبَ إلَیهِ ، ولا تَجعَلنی فی أهلِ العُقوقِ لِلآباءِ وَالاُمَّهاتِ یَومَ تُجزی کُلُّ نَفسٍ بِما کَسَبَت وهُم لا یُظلَمونَ . اللّهمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ وذُرِّیَّتِهِ ، وَاخصُص أبَوَیَّ بِأَفضَلِ ما خَصَصتَ بِهِ آباءَ عِبادِکِ المُؤمِنینَ واُمَّهاتِهِم ، یا أرحَمَ الرّاحِمینَ . اللّهُمَّ لا تُنسِنی ذِکرَهُما فی أدبارِ صَلَواتی ، وفی إنیً مِن آناءِ لَیلی ، وفی کُلِّ ساعَةٍ مِن ساعاتِ نَهاری . اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وَاغفِر لی بِدُعائی لَهُما ، وَاغفِر لَهُما بِبِرِّهِما بی مَغفِرَةً حَتما ، وَارضَ عَنهُما بِشَفاعَتی لَهُما رِضیً عَزما ، وبَلِّغهُما بِالکَرامَةِ مَواطِنَ السَّلامَةِ . اللّهُمَّ وإن سَبَقَت مَغفِرَتُکَ لَهُما فَشَفِّعهُما فِیَّ ، وإن سَبَقَت مَغفِرَتُکَ لی فَشَفِّعنی فیهِما حَتّی نَجتَمِعَ بِرَأفَتِکَ فی دارِ کَرامَتِکَ ومَحَلِّ مَغفِرَتِکَ ورَحمَتِکَ ، إنَّکَ ذُو الفَضلِ العَظیمِ ، وَالمَنِّ القَدیمِ ، وأنتَ أرحَمُ الرّاحِمینَ . ⁽¹⁰⁾

.

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دعای فرزند در حقّ پدر ، مانند گرفتن با دست است . ⁽¹⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آدمی ، پدر و مادرش از دنیا می روند ، در حالی که با آن دو ، بدرفتاری کرده است ؛ ولی پس از مرگشان برای آنها دعا می کند و خداوند ، او را از نیکوکارانِ به پدر و مادر می نویسد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ـ تبارک و تعالی ـ هنگامی که بنده را درجه ای بالا می بَرَد ، بنده می گوید : خداوندا! این درجه ، از چه روی ، به من داده شده است ؟ خداوند می فرماید : «به سبب دعای فرزندت در حقّ تو» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آن گاه که خداوند عز و جل ، بنده درستکار را یک درجه در بهشت ، بالا می بَرد ، بنده می گوید : پروردگارا ! به چه سبب ، این درجه به من داده شد؟ خداوند می فرماید : «به سبب آمرزش خواهی فرزندت برای تو» .

مهج الدعواتـ در بیان دعای یوسف علیه السلام در زمان های گرفتاری اش ـ :ای رحم کننده بر بیچارگان ! ای روزی دهنده سخنگویان ! ای پروردگارِ جهانیان ! ... ای آمرزنده گناهان ! ای دانای نهان ها ! ای پوشاننده عیب ها ! از تو درخواست می کنم که بر محمّد و خاندان محمّد ، درود بفرستی و مرا و پدر و مادرم را بیامرزی ، و از آنچه (گناهان) در باره ما می دانی ، در گذری ، که تو تواناترین و بزرگوارترینی . ⁽²⁾

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان برای والدینش ـ :بار خدایا ! بر محمّد ، بنده و فرستاده ات ، و خاندان پاک او درود بفرست ، و برترین درودها و رحمت و برکات و سلامت را نثار آنان کن . پروردگارا! پدر و مادرم را نزد خود ، گرامی بدار و درود خویش را بر آنان ارزانی بدار ، ای مهربان ترینِ مهربانان! بار خدایا ! بر محمّد و خاندان او درود بفرست ، و آشنایی با آن حقّی که پدر و مادرم بر عهده من دارند ، به من الهام فرما ، و آنها را بی کم و کاست ، به من بیاموز . آن گاه مرا در آنچه از این حقوق ، به من الهام می کنی ، به کار گیر ، و در انجام دادن آنچه بر من می آموزی ، موفّقم بدار تا چیزی را از آنچه به من آموخته ای ، فروگذار نکنم ، و اعضای بدنم ، از پرداختن به آنچه الهامم فرموده ای ، سنگین [ و سست ] نشوند . بار خدایا ! بر محمّد و خاندان او درود بفرست که ما را به او مفتخر ساختی . بر محمّد و خاندان او درود بفرست که به سبب او برای ما حقّی بر خلق ، واجب گردانیدی . بار خدایا ! چنانم گردان که از پدر و مادر خویش ، آن گونه هیبت به دل بدارم که از پادشاهِ خودکامه دارم ، و به آن دو ، همچون نیکی مادر مهربان [ به فرزندش ] ، نیکی کنم و فرمان بُرداری ام از پدر و مادر و خوش رفتاری ام با آنان را در نظرم ، خوش تر از خوابیدنِ خواب آلوده و گواراتر از سر کشیدنِ آبی که تشنه کامی می نوشد ، قرار ده تا خواستِ آنان را بر خواستِ خویش برگزینم ، و خشنودیِ آن دو را بر خشنودی خویش مقدّم بدارم ، و نیکی ای را که در حقّ من می کنند ، اگر چه اندک باشد ، بسیار بشمارم ، و نیکیِ خود در حقّ آنان را اندک بدانم ، اگر چه بسیار باشد . بار خدایا ! صدایم را در برابر آنان آهسته بنما . سخنم را خوش بدار . خویم را نرم کن . دلم را به ایشان مهربان گردان ، و مرا نسبت به آنان ، با مدارا و دلسوز قرار ده . بار خدایا ! از زحمات آن دو ، برای تربیت من سپاس بگزار ، و آن دو را بر گرامی داشتنم ، پاداش ده ، و همچنان که در خُردسالی ام از من نگهداری کرده اند ، تو نیز از آنان نگهداری کن . بار خدایا! هر آزاری که از من به ایشان رسیده ، یا هر ناخوشایندی ای که از من دیده اند ، یا هر حقّی که از آنان پایمال کرده ام ، سبب ریختن گناهان آن دو و علوّ درجاتشان و فزونی حَسَناتشان قرار ده . ای کسی که بدی ها را به چندین برابر خوبی ، تبدیل می کنی ! بار خدایا ! هر سخنی که آن دو در آن ، بر من تعدّی کرده اند ، یا هر رفتار زیاده رَوانه ای که با من کرده اند ، یا هر حقّی که از من تضییع نموده اند ، یا هر گونه کوتاهی ای که در انجام دادن وظیفه شان نسبت به من کرده اند ، همه را بر آن دو بخشیدم و از آنان گذشت کردم . از تو نیز درخواست می کنم که از سر تقصیراتشان در گذری ؛ چرا که من ، در باره خود ، به آن دو ، بدگمان نیستم [ و قطعا بدِ مرا نمی خواسته اند ] ، و متّهمشان نمی کنم که در نیکی به من ، کُندی ای کرده باشند ، و از آنچه در حقّ من کرده اند ، دلگیر نیستم ـ ای پروردگار من ـ ؛ زیرا حقّ آن دو بر من ، واجب تر ، سابقه احسانشان به من ، بیشتر ، و لطفشان به من ، بزرگ تر از آن است که بخواهم آنان را عادلانه قصاص کنم ، یا با ایشان ، مقابله به مثل نمایم ؛ چون اگر چنین کنم ـ ای معبود من ـ ، سال ها زحمت ایشان برای پرورش من چه می شود ؟ و رنج و زحمت فراوانشان در راه مراقبت از من ، کجا می رود ؟ و آن همه سختی ای که به جان خریدند تا من در گشایش [و آسایش] باشم ، چه می شود؟ هیهات ! ایشان نمی توانند حقّ خود را به کمال و تمام ، از من بستانند ، و من نیز نمی توانم حقوق آنان را ـ که بر عهده من است ـ درک کنم و وظیفه خدمت گزاری به آن دو را انجام دهم . پس بر محمّد و خاندان او درود فرست ، و مرا [ در این راه ]کمک فرما ، ای بهترین کسی که از او کمک می جویند ! و توفیقم ده ، ای سزاوارترین کسی که از او درخواست می شود ! و در آن روز که هر کس ، سزایِ اعمال خود را می یابد و به ایشان ، کمترین ستمی نمی شود ، مرا در جرگه بدرفتارانِ با پدران و مادران ، قرار مده . بار خدایا! بر محمّد و خاندان او و نسل او درود فرست ، و برترین چیزی را که به پدران و مادرانِ بندگان مؤمنت ، عطا کرده ای ، به پدر و مادر من عطا فرما ، ای مهربان ترینِ مهربانان ! بار خدایا! یاد آن دو را در تعقیبات نمازهایم ، و در هر پاسی از پاس های شبم ، و در هر وقتی از اوقات روزم ، از یادَم مَبَر . بار خدایا ! بر محمّد و خاندان او درود فرست ، و مرا به سبب دعایم برای آن دو ، بیامرز ، و آن دو را نیز به سبب محبّت و خوش رفتاری شان با من ، حتما بیامرز ، و به واسطه شفاعتم برای آن دو ، از ایشان بی گمان خشنود شو ، و آن دو را با عزّت و احترام ، به جایگاه های سلامت [ بهشت ] برسان . بار خدایا ! اگر آن دو را پیش تر آمرزیده ای ، ایشان را شفیع من قرار ده ، و اگر مرا پیش تر آمرزیده ای ، مرا شفیعِ آن دو قرار ده تا به لطف تو ، همگی در سرای کرامتت و جایگاه آمرزش و رحمتت ، گرد هم آییم ، که به راستی ، تو دارای لطف بزرگ و دلجوییِ دیرینی ، و تو مهربان ترینِ مهربانانی .

.

. .

. .

. .

. .

۲ / ۱۱ ـ ۳الدُّعاءُ لِلأَولادِالکتاب«وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْرَاهِیمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْمَاعِیلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ * رَبَّنَا وَ اجْعَلْنَا مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَ مِن ذُرِّیَّتِنَا أُمَّةً مُّسْلِمَةً لَّکَ وَ أَرِنَا مَنَاسِکَنَا وَ تُبْ عَلَیْنا إِنَّکَ أَنتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ * رَبَّنَا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولًا مِّنْهُمْ یَتْلُواْ عَلَیْهِمْ ءَایَاتِکَ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُزَکِّیهِمْ إِنَّکَ أَنتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» . ⁽¹⁾

«وَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ ءَامِنًا وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَن نَّعْبُدَ الْأَصْنَامَ * رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیرًا مِّنَ النَّاسِ فَمَن تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی وَ مَنْ عَصَانِی فَإِنَّکَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ * رَّبَّنَا إِنِّی أَسْکَنتُ مِن ذُرِّیَّتِی بِوَادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِندَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِیُقِیمُواْ الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُم مِّنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ * رَبَّنَا إِنَّکَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِی وَ مَا نُعْلِنُ وَ مَا یَخْفَی عَلَی اللَّهِ مِن شَیْ ءٍ فِی الْأَرْضِ وَ لَا فِی السَّمَاءِ * الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمَاعِیلَ وَ إِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعَاءِ * رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلَاةِ وَ مِن ذُرِّیَّتِی رَبَّنَا وَ تَقَبَّلْ دُعَاءِ» . ⁽²⁾

«إِذْ قَالَتِ امْرَأَتُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مَا فِی بَطْنِی مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ * فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهَا أُنثَی وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنثَی وَإِنِّی سَمَّیْتُهَا مَرْیَمَ وَإِنِّی أُعِیذُهَا بِکَ وَذُرِّیَّتَهَا مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ» . ⁽³⁾

.

۲ / ۱۲ دعا برای فرزندان

اشاره

۲ / ۱۱ ـ ۳دعا برای فرزندانقرآن« و آن گاه که ابراهیم و اسماعیل ، پایه های خانه[ ی کعبه ] را بالا می بردند[ ، می گفتند] : ای پروردگار ما ! از ما بپذیر که به راستی ، تو شنوای دانایی . و ای پروردگار ما ! ما دو را سر در فرمانِ خودت قرار ده و از نسل ما نیز امّتی را فرمان بردار خود گردان ، و آداب دینیِ ما را به ما بنمایان و توبه ما را بپذیر که همانا تو ، توبه پذیر مهربانی . ای پروردگار ما ! در میان ایشان ، فرستاده ای از خودشان برانگیز تا آیات تو را بر آنان بخوانَد و کتاب و حکمت به ایشان بیاموزد و پاکیزه شان گرداند ، که به راستی ، تو ارجمندِ حکیمی » .

« و آن گاه [را یاد کن] که ابراهیم گفت : ای پروردگار من ! این شهر را ایمن گردان و مرا و فرزندانم را از این که بت ها را پرستش کنیم ، دور بدار . ای پروردگار من ! این بتان ، بسیاری از مردم را گم راه کردند . پس هر که از من پیروی کند ، او از من است ، و هر که مرا نافرمانی کند ، هر آینه ، تو آمرزگار مهربانی . ای پروردگار ما ! من [ برخی ] از فرزندانم را در درّه ای بی کِشت ، نزد خانه با حُرمت تو ، سکونت دادم ـ ای پروردگار ما ـ تا نماز بگزارند . پس دل های برخی از مردم را به سوی آنان گرایش ده و آنان را از میوه ها روزی ده . باشد که سپاس گزاری کنند . ای پروردگار ما ! بی گمان ، تو آنچه را ما پنهان می داریم و آنچه را آشکار می سازیم ، می دانی و هیچ چیز ، نه در زمین و نه در آسمان ، بر خدا پوشیده نیست . سپاس ، خدای را که با وجود سال خوردگی ، اسماعیل و اسحاق را به من بخشید . به راستی که پروردگار من ، شنونده دعاست . ای پروردگار من ! مرا نمازگزار قرار ده و از فرزندان من نیز ـ ای پروردگار ما ـ دعای مرا بپذیر » .

« آن گاه که زن عِمران گفت : ای پروردگار من ! من آنچه را در شکم خود دارم ، نذر تو کردم تا آزاد شده [ از مشاغل دنیا و پرستشگرِ تو ] باشد . پس ، از من بپذیر ، که تو شنوای دانایی . پس چون وضع حمل کرد ، گفت : ای پروردگار من ! من دختر زاییده ام ـ و خدا خود به آنچه او زایید ، داناتر بود ـ و پسر ، همانند دختر نیست ، و من او را مریم نامیدم و او و فرزندانش را از شیطانِ رانده شده ، در پناه تو در می آورم » .

.

«وَ إِنِّی خِفْتُ الْمَوَالِیَ مِن وَرَاءِی وَ کَانَتِ امْرَأَتِی عَاقِرًا فَهَبْ لِی مِن لَّدُنکَ وَلِیًّا * یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ ءَالِ یَعْقُوبَ وَ اجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیًّا» . ⁽¹⁾

«هُنَالِکَ دَعَا زَکَرِیَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِی مِن لَّدُنکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعَاءِ * فَنَادَتْهُ الْمَلَئِکَةُ وَهُوَ قَائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْیَی مُصَدِّقَاً بِکَلِمَةٍ مِّنَ اللَّهِ وَسَیِّدًا وَحَصُورًا وَنَبِیًّا مِّنَ الصَّالِحِینَ» . ⁽²⁾

«فَلَمَّا أَن جَاءَ الْبَشِیرُ أَلْقَاهُ عَلَی وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِیرًا قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ * قَالُواْ یَاأَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا کُنَّا خَاطِئینَ * قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ» . ⁽³⁾

الحدیثالإمام الصادق علیه السلام :لَمّا طافَ آدَمُ بِالبَیتِ وَانتَهی إلَی المُلتَزَمِ ⁽⁴⁾، قالَ لَهُ جَبرَئیلُ علیه السلام : یا آدَمُ ، أقِرَّ لِرَبِّکَ بِذُنوبِکَ فی هذَا المَکانِ . فَوَقَفَ آدَمُ علیه السلام فَقالَ : یا رَبِّ ، إنَّ لِکُلِّ عامِلٍ أجرا ، وقَد عَمِلتُ فَما أجری ؟ فَأَوحَی اللّهُ ـ عز و جل ـ إلَیهِ : یا آدَمُ ، قَد غَفَرتُ ذَنبَکَ ، قالَ : یا رَبِّ ولِوُلدی و لِذُرِّیَّتی . فَأَوحَی اللّهُ ـ عز و جل ـ إلَیهِ : یا آدَمُ مَن جاءَ مِن ذُرِّیَّتِکَ إلی هذَا المَکانِ ، وأقَرَّ بِذُنوبِهِ وتابَ کَما تُبتَ ثُمَّ استَغفَرَ غَفَرتُ لَهُ . ⁽⁵⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ آدَمَ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ـ لَمّا بَنَی الکَعبَةَ وطافَ بِها قالَ : اللّهُمَّ إنَّ لِکُلِّ عامِلٍ أجرا ، اللّهُمَّ وإنّی قَد عَمِلتُ . فَقیلَ لَهُ : سَل یا آدَمُ ، فَقالَ : اللّهُمَّ اغفِر لی ذَنبی . فَقیلَ لَهُ : قَد غُفِرَ لَکَ یا آدَمُ ، فَقالَ : ولِذُرِّیَّتی مِن بَعدی . فَقیلَ لَهُ : یا آدَمُ ، مَن باءَ ⁽⁶⁾مِنهُم بِذَنبِهِ هاهُنا کَما بُؤتَ ، غَفَرتُ لَهُ . ⁽⁷⁾

.

« و من پس از خویشتن ، از بستگانم بیمناکم و زنم نازاست . پس ، از جانب خود ، ولی [ و جانشینی ]به من ببخش که از من و از خاندان یعقوب ، ارث ببرد و او را ـ ای پروردگار من ـ پسندیده گردان » .

« آن جا [ بود که ] زکریّا ، پروردگارش را خواند و گفت : ای پروردگار من ! از جانب خود ، فرزندی پاک به من ببخش ، که تو شنونده دعایی . پس فرشتگان به او که در محراب ، به نماز ایستاده بود ، ندا دادند که : خدا تو را به یحیی که تصدیق کننده کلمه خدا ( عیسی ) و مهتر و خویشتندار و پیامبری از شایستگان است ، مژده می دهد » .

« پس چون مژده دهنده آمد ، آن [ پیراهن ] را بر صورت او (یعقوب) انداخت و او بینا شد . گفت : آیا به شما نگفتم که بی شک ، من از [ عنایت ] خداوند ، چیزهایی می دانم که شما نمی دانید؟ گفتند : ای پدر ! برای گناهان ما آمرزش بخواه که به راستی ، ما خطاکار بودیم . گفت : به زودی ، از پروردگارم برای شما آمرزش می خواهم ، که به راستی ، او آمرزگاری مهربان است » .

حدیثامام صادق علیه السلام :چون آدم علیه السلام ، کعبه را طواف کرد و به ملتزم ⁽¹⁾رسید ، جبرئیل علیه السلام به او گفت : «ای آدم ! در این مکان ، به گناهان خود در پیشگاه پروردگارت اعتراف کن» . آدم علیه السلام ایستاد و گفت : «خداوندا! هر کارگری ، مزدی دارد و من نیز کار کرده ام . مزد من چیست؟» . خداوند عز و جل به او وحی فرمود که: «ای آدم ! گناهت را بخشیدم» . آدم علیه السلام گفت : «خداوندا ! و فرزندانم و ذرّیه ام ؟» . خداوند عز و جل به او وحی فرمود که : «ای آدم ! هر یک از ذرّیه تو که بدین مکان بیاید و بر گناهان خویش اعتراف نماید و چنان که تو توبه کردی ، توبه کند و سپس آمرزش بطلبد ، او را نیز می آمرزم» .

امام باقر علیه السلام :آدم علیه السلام ـ که درودهای خداوند بر او باد ـ چون کعبه را ساخت و گردِ آن طواف کرد ، گفت : «بار خدایا ! هر کارگری مزدی دارد . بار خدایا ! من هم کار کرده ام» . به او گفته شد : بخواه ، ای آدم ! گفت : «بار خدایا ! گناه مرا بیامرز» . به او گفته شد : آمرزیده شدی ، ای آدم ! گفت : «و فرزندان مرا که پس از من می آیند [ نیز بیامرز ]» . به او گفته شد : ای آدم ! هر یک از ایشان که در این مکان ، همانند تو ، به گناهش اعتراف کند ، او را نیز می آمرزم .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :دُعاءُ الوالِدِ لِوَلَدِهِ ، مِثلُ دُعاءِ النَّبِیِّ لِاُمَّتِهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :دُعاءُ الوالِدِ لِلوَلَدِ ، کَالماءِ لِلزَّرعِ بِصَلاحِهِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :رَحِمَ اللّهُ مَن أعانَ وَلَدَهُ عَلی بِرِّهِ ، وهُوَ أن یَعفُوَ عَن سَیِّئَتِهِ ، ویَدعُوَ لَهُ فیما بَینَهُ وبَینَ اللّهِ . ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ علیه السلام لِوُلدِهِ علیهم السلام ـ :اللّهُمَّ ومُنَّ عَلَیَّ بِبَقاءِ وُلدی ، وبِإِصلاحِهِم لی وبِإِمتاعی بِهِم . إلهِی امدُد لی فی أعمارِهِم ، وزِد لی فی آجالِهِم ، ورَبِّ لی صَغیرَهُم ، وقَوِّ لی ضَعیفَهُم ، وأصِحَّ لی أبدانَهُم وأدیانَهُم وأخلاقَهُم ، وعافِهِم فی أنفُسِهِم وفی جَوارِحِهِم وفی کُلِّ ما عُنیتُ بِهِ مِن أمرِهِم ، وأدرِر لی وعَلی یَدَیَّ أرزاقَهُم ، وَاجعَلهُم أبرارا أتقِیاءَ بُصَراءَ سامِعینَ مُطیعینَ لَکَ ، ولِأَولِیائِکَ مُحِبّینَ مُناصِحینَ ، ولِجَمیعِ أعدائِکَ مُعانِدینَ ومُبغِضینَ ، آمّینَ . اللّهُمَّ اشدُد بِهِم عَضُدی ، وأقِم بِهِم أودی ، وکَثِّر بِهِم عَدَدی ، وزَیِّن بِهِم مَحضَری ، وأحیِ بِهِم ذِکری ، وَاکفِنی بِهِم فی غَیبَتی ، وأعِنّی بِهِم عَلی حاجَتی ، وَاجعَلهُم لی مُحِبّینَ ، وعَلَیَّ حَدِبینَ مُقبِلینَ ، مُستَقیمینَ لی مُطیعینَ ، غَیرَ عاصینَ ولا عاقّینَ ولا مُخالِفینَ ولا خاطِئینَ . وأعِنّی عَلی تَربِیَتِهِم وتَأدیبِهِم ، وبِرِّهِم ، وهَب لی مِن لَدُنکَ مَعَهُم أولادا ذُکورا ، وَاجعَل ذلِکَ خَیرا لی ، وَاجعَلهُم لی عَونا عَلی ما سَأَلتُک . وأعِذنی وذُرِّیَّتی مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیمِ . فَإِنَّکَ خَلَقتَنا وأمَرتَنا ونَهَیتَنا ورَغَّبتَنا فی ثَوابِ ما أمَرتَنا ورَهَّبتَنا عِقابَهُ ، وجَعَلتَ لَنا عَدُوّا یَکیدُنا ، سَلَّطتَهُ مِنّا عَلی ما لَم تُسَلِّطنا عَلَیهِ مِنهُ ، أسکَنتَهُ صُدورَنا ، وأجرَیتَهُ مَجارِیَ دِمائِنا ، لا یَغفُلُ إن غَفَلنا ، ولا یَنسی إن نَسینا ، یُؤَمِّنُنا عِقابَکَ ، ویُخَوِّفُنا بِغَیرِکَ ، إن هَمَمنا بِفاحِشَةٍ شَجَّعَنا عَلَیها ، وإن هَمَمنا بِعَمَلٍ صالِحٍ ثَبَّطَنا عَنهُ ، یَتَعَرَّضُ لَنا بِالشَّهَواتِ ، ویَنصِبُ لَنا بِالشُّبُهاتِ ، إن وَعَدَنا کَذِبَنا ، وإن مَنّانا أخلَفَنا ، وإلّا تَصرِف عَنّا کَیدَه یُضِلُّنا ، وإلّا تَقِنا خَبالَهُ ⁽⁴⁾یَستَزِلُّنا . اللّهُمَّ فَاقهَر سُلطانَهُ عَنّا بِسُلطانِکَ ، حَتّی تَحبِسَهُ عَنّا بِکَثرَةِ الدُّعاءِ لَکَ ، فَنُصبِحَ مِن کَیدِهِ فِی المَعصومینَ بِکَ . اللّهُمَّ أعطِنی کُلَّ سُؤلی ، وَاقضِ لی حَوائِجی ، ولا تَمنَعنِی الإِجابَةَ وقَد ضَمِنتَها لی ، ولا تَحجِب دُعائی عَنکَ وقَد أمَرتَنی بِهِ ، وَامنُن عَلَیّ بِکُلِّ ما یُصلِحُنی فی دُنیایَ وآخِرَتی ما ذَکَرتُ مِنهُ وما نَسیتُ ، أو أظهَرتُ أو أخفَیتُ ، أو أعلَنتُ أو أسرَرتُ . وَاجعَلنی فی جَمیعِ ذلِکَ مِنَ المُصلِحینَ بِسُؤالی إیّاکَ ، المُنجِحینَ بِالطَّلَبِ إلَیکَ ، غَیرِ المَمنوعینَ بِالتَّوَکُّلِ عَلَیکَ ، المُعَوَّدینَ بِالتَّعَوُّذِ بِکَ ، الرّابِحینَ فِی التِّجارَةِ عَلَیکَ ، المُجارینَ بِعِزِّکَ ، المُوَسَّعِ عَلَیهِمُ الرِّزقُ الحَلالُ مِن فَضلِکَ الواسِعِ بِجودِکَ وکَرَمِکَ ، المُعزّینَ مِنَ الذُّلِّ بِکَ ، وَالمُجارینَ مِنَ الظُّلمِ بِعَدلِکَ ، وَالمعافینَ مِنَ البَلاءِ بِرَحمَتِکَ ، وَالمُغنینَ مِنَ الفَقرِ بِغِناکَ ، وَالمَعصومینَ مِنَ الذُّنوبِ وَالزَّلَلِ وَالخَطاءِ بِتَقواکَ ، وَالمُوَفَّقینَ لِلخَیرِ وَالرُّشدِ وَالصَّوابِ بِطاعَتِکَ ، وَالمُحالِ بَینَهُم وبَینَ الذُّنوبِ بِقُدرَتِکَ ، التّارِکینَ لِکُلِّ مَعصِیَتِکَ ، السّاکِنینَ فی جِوارِکَ . اللّهُمَّ أعطِنا جَمیعَ ذلِکَ بِتَوفیقِکَ ورَحمَتِکَ ، وأعِذنا مِن عَذابِ السَّعیرِ ، وأعطِ جَمیعَ المُسلِمینَ وَالمُسلِماتِ وَالمُؤمِنینَ وَالمُؤمِناتِ مِثلَ الَّذی سَأَلتُکَ لِنَفسی ولِوَلَدی فی عاجِلِ الدُّنیا وآجِلِ الآخِرَةِ ، إنَّکَ قَریبٌ مُجیبٌ ، سَمیعٌ عَلیمٌ ، عَفُوٌّ غَفورٌ ، رَؤوفٌ رَحیمٌ . وآتِنا فِی الدُّنیا حَسَنَةً ، وفِی الآخِرَةِ حَسَنَةً وقِنا عَذابَ النّارِ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دعای پدر برای فرزندش ، همانند دعای پیامبر برای امّتش است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دعای پدر برای فرزندش ، همانند آب برای رشد و پرورش کشاورزی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :رحمت خدا بر آن کس که فرزندش را بر نیکو کار بودنش [ با والدین ]کمک می کند ، بدین گونه که از خطای او در می گذرد و به درگاه خدا برایش دعا می کند !

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان برای فرزندانش ـ :پروردگارا! بر من منّت بگذار و فرزندانم را زنده بدار ، و آنان را برایم صالح بگردان ، و مرا از ایشان بهره مند فرما . خداوندا! عمر آنان را برایم دراز گردان ، و بر مدّت زندگانی شان بیفزای ، و کوچکِ آنان را برایم بپروران ، و ناتوانشان را نیرومند ساز ، و تَن و دین و اخلاقشان را سالم بدار ، و به جان و اندام و هر امری از امور آنان که دلْ نگرانش هستم ، سلامت عطا فرما ، و روزیِ ایشان را برای من و به دست من ، فراوان ساز ، و ایشان را نیکوکار و پرهیزگار و بینا و شنوا و فرمان بردار خودت ، و دوستدار و خیرخواه دوستانت ، و دشمن و متنفّر از همه دشمنانت ، قرار ده . آمین ! خداوندا! بازویم را با آنان توانمند بساز ، و خمیدگی ام را با آنان راست بفرما ، و به واسطه آنان ، بر عدّه من بیفزای ، و در بودنم ، آنان را مایه آراستگی ام قرار بده ، و یاد و نام مرا به واسطه آنان زنده بدار ، و در نبودم ، امورم را به وسیله آنان به عهده بگیر ، و ایشان را یاور من در کارهایم قرار ده ، و نسبت به من ، دوستدار و مهربان و متوجّه و درستکار و فرمان بردار قرارشان ده ، نه نافرمان و بدرفتار و ناسازگار و خطا کار . و مرا در تعلیم و تربیت آنان و نیکی نمودن به ایشان ، یاری فرما ، و از جانب خود ، افزون بر ایشان ، پسرانی دیگر نیز به من ببخش ، و آن را برایم سبب خیر گردان ، و آنان را در آنچه از تو خواستم ، برایم کمک قرار بده ، و مرا و فرزندانم را از شیطانِ رانده شده [ از درگاهت ] پناه بده ؛ چرا که تو ما را آفریدی و به ما امر و نهی کردی ، و به پاداش آنچه ما را بِدان امر فرمودی ، ترغیبمان نمودی ، و از کیفر آنچه ما را از آن نهی کردی ، ترساندی ، و برای ما دشمنی قرار دادی که هماره در صدد فریب دادن ماست ، و او را بر ما چنان تسلّط دادی که ما را بر او چنان تسلّطی نبخشیدی . او را در سینه های ما جای دادی ، و در رگ هایمان [ چون خون ]روانش ساختی ، آن سان که اگر ما از او غافل بشویم ، او دَمی [ از ما ] غافل نمی شود ، و اگر ما [ او را ] از یاد ببریم ، او [ ما را ] از یاد نمی برد . ما را از کیفر تو آسوده خاطر می دارد ؛ امّا از غیرِ تو می ترساند . اگر آهنگِ زشتکاری پیش گیریم ، ما را به آن تشویق می کند ، و اگر آهنگِ کاری نیک کنیم ، ما را در آن ، سست می گردانَد . با شهوات ، قصد ما می کند ، و با شُبهات ، به سراغ ما می آید . اگر وعده مان دهد ، دروغ می گوید ، و اگر امیدمان دهد ، خلاف آن عمل می کند . اگر تو ، نیرنگ او را از ما دور نگردانی ، گم راهمان می سازد ، و اگر ما را از تباهکاریِ او نگه نداری ، ما را می لغزانَد . بار خدایا ! پس با چیرگیِ خودت ، چیرگی او را بر ما در هم شکن ، تا با خواندنِ بسیارِ تو ، او را از ما باز داری ، و به یاری تو ، از نیرنگ او مصون بمانیم . بار خدایا ! همه خواسته هایم را به من عطا بفرما ، و حاجت هایم را برآورده بساز ، و از اجابت دعا ـ که آن را برایم ضمانت کرده ای ـ ، محرومم مگردان ، و دعایم را ـ که تو خود ، مرا بدان فرمان داده ای ـ ، از درگاهت باز مدار ، و هر آنچه را که در دنیا و آخرتم ، موجب اصلاح حال من است ، به من ارزانی بدار ، چه آنها که یاد کردم و چه آنها که فراموش کردم [ بگویم ] ، چه آنها که به زبان آوردم و چه آنها که در دل داشتم ، چه آنها که آشکار نمودم وچه آنها که پنهان داشتم . در همه اینها ، مرا به سبب درخواستم از تو ، از درستکاران قرار بده ؛ از دست یابندگان به تقاضایشان از تو ؛ از محروم ناشدگان از توکّل بر تو ؛ از خو گرفتگان به پناه جستن از تو ؛ از سود برندگان در سودایِ با تو ؛ از پناهندگان به عزّت تو ؛ از آنان که از فضل خود ، روزیِ حلال را برایشان فراخ گردانیده ای ، و به جود و کَرَمت ، به ایشان گشایش داده ای ؛ از آنان که به واسطه تو ، از ذلّت ، به عزّت رسیده اند ، و از ستم ، به عدل تو پناه آورده اند ، و به رحمت تو ، از بلا رهیده اند ، و به توانگریِ تو ، از فقر به بی نیازی رسیده اند ، و به برکتِ پرواداری از تو ، از گناه ها و لغزش ها و خطا مصون مانده اند ، و بر اثرِ طاعت تو ، به خوبی و هدایت و دوستی موفّق گشته اند ، و به واسطه قدرت تو ، میان آنان و گناهان ، مانعْ پدیده آمده است . آنان که هر نافرمانی ای را وا نهادند و در پناه تو آرمیدند . پروردگارا ! همه این موهبت ها را ، به توفیق و رحمتت ، به ما عطا بفرما ، و ما را از عذاب آتشِ سوزان ، پناه بده ، و همانند آنچه را برای خود و فرزندانم در دنیا و آخرت از تو خواستم ، به همه مسلمانان ، از مرد و زن ، و جمله مؤمنان ، از مرد و زن ، عطا بفرما ، که به راستی ، تو ، نزدیک و اجابت کننده و شنوا و دانا و با گذشت و آمرزنده و رئوف و مهربانی . ما را در دنیا ، نیکی ده و در آخرت نیز نیکی ده ، و از عذاب آتش ، نگاهمان بدار .

.

. .

. .

۲ / ۱۱ ـ ۴النَّهیُ عَنِ الدُّعاءِ عَلَی الأَولادِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا تَدعوا عَلی أولادِکُم فَیوافِقَ ذلِکَ إجابَةً . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَدعوا عَلی أنفُسِکُم ، ولا تَدعوا عَلی أولادِکُم ، ولا تَدعوا عَلی أموالِکُم ؛ لا تُوافِقوا مِنَ اللّهِ ساعَةً یُسأَلُ فیها عَطاءٌ فَیَستَجیبُ لَکُم . ⁽²⁾

.

۲ / ۱۲ - ۱ نهی از نفرین کردن فرزندان

۲ / ۱۱ ـ ۴نهی از نفرین کردن فرزندانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فرزندانتان را نفرین نکنید ، که یک وقت ، به اجابت می رسد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خودتان را نفرین نکنید . فرزندانتان را نفرین نکنید . اموالتان را نفرین نکنید . مبادا [نفرینتان] با ساعتی مصادف شود که اگر در آن ، درخواستی شود ، خداوند ، درخواستتان را اجابت می کند!

.

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَمَنَّوا هَلاکَ شَبابِکُم وإن کانَ فیهِم غَرامٌ ⁽¹⁾؛ فَإِنَّهُم عَلی ما کانَ فیهِم عَلی خِلالٍ : إمّا أن یَتوبوا فَیَتوبَ اللّهُ عَلَیهِم ، وإمّا أن تُرَدَّ بِهِمُ ⁽²⁾الآفاتُ ؛ إمّا عَدُوّا فَیُقاتِلوهُ ، وإمّا حَریقا فَیُطفِئوهُ ، وإمّا ماءً فَیَسُدّوهُ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :أیُّما رَجُلٍ دَعا عَلی وَلَدِهِ ، أورَثَهُ اللّهُ الفَقرَ . ⁽⁴⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مرگ جوانانتان را آرزو نکنید ، هر چند شرارتی در آنها باشد ؛ زیرا با وجود آن ، از چند حال ، خارج نیستند : یا توبه می کنند و خدا توبه شان را می پذیرد ، یا به وسیله آنها خطرات دفع می شود: با دشمن می جنگند ، یا آتشی را خاموش می کنند ، و یا جلوی آبی [ و سیلی ] را می بندند .

امام صادق علیه السلام :هر مردی که فرزندش را نفرین کند ، خداوند ، او را دچار فقر می سازد .

.

. .

تحلیلی در باره عوامل تحکیم خانواده

اشاره

تحلیلی در باره عوامل تحکیم خانوادهیکی از اساسی ترین راه های استقرار و استمرار ارزش های اخلاقی و دینی در جامعه ، تقویت و تحکیم نهاد خانواده است . برای یافتن راه تقویت این نهاد ارزشمند ، توجّه به این نکته ضروری است که پیوند خانوادگی ، در دو عنصر روانی و معنویِ «محبّت» و «قداست» ، ریشه دارد . از نظر احادیث اسلامی ، دوستی ، خود ، نوعی پیوند خانوادگی است ، چنان که از امام علی علیه السلام روایت شده است : المَوَدَّةُ نَسَبٌ . ⁽¹⁾دوستی ، خویشاوندی است . ایشان در جایی دیگر می فرماید : المَوَدَّةُ أقرَبُ رَحِمٍ . ⁽²⁾دوستی ، نزدیک ترین خویشاوندی است . امام علی علیه السلام نیاز خویشاوندی را به دوستی ، بدین سان بیان می فرماید : کُلُّ قَرابَةٍ تَحتاجُ إلیَ المَوَدَّةِ . ⁽³⁾هر خویشاوندی ای نیازمند دوستی است .

.

بلکه پیوند خانوادگی بدون محبّت و دوستی ، فاقد معنای حقیقی است ، همان گونه که امام علی علیه السلام می فرماید : صَدیقُکَ أخوکَ لِأبیکَ وَ اُمِّکَ ، وَ لیسَ کُلُّ أخٍ لَکَ مِن أبیکَ وَ اُمِّکَ صَدیقُکَ! ⁽¹⁾دوستت برادر تنی توست ، حال آن که هر برادر تنی تو ، دوست تو نیست! همچنین باورهای دینی و اعتقاد به قداست خانواده، در پیوند خانوادگی ، نقشی سازنده و تعیین کننده دارند ؛ زیرا زندگی و دوستی با کسانی که از باورهای دینی برخوردار نیستند و تقدّس معنوی خانواده را باور ندارند و تنها به ظواهر مادّی می اندیشند ، قابل اعتماد نیست . از امام علی علیه السلام روایت شده است که می فرماید : وُدُّ أبناءِ الدُّنیا یَنقَطِعُ ، لِانقِطاعِ أسْبابِهِ . ⁽²⁾دوستیِ فرزندان (وابستگانِ) دنیا گسسته می شود ؛ زیرا عوامل آن ، گسستنی است . ایشان همچنین می فرماید : وُدُّ أبناءِ الآخِرَةِ یَدُومُ ، لِدَوامِ سَبَبِهِ . ⁽³⁾دوستیِ فرزندان (وابستگانِ) آخرت ، پایدار می شود ؛ زیرا عامل آن ، پایدار است . امام علی علیه السلام تعبیر زیبای دیگری نیز دارند : مَوَدَّةُ ذَوِی الدِّینِ بَطیئَةُ الاِنقِطاعِ ، دائِمَةُ الثَّباتِ وَ البَقاءِ . ⁽⁴⁾دوستیِ دینداران ، دیر گسل است و ثبات و دوام آن ، همیشگی است . مدبّر حکیم جهان ، به منظور شکل گرفتن نهاد خانواده ، به طور طبیعی ، دو همسر را با رشته محبّت ، به هم پیوند داده است ، چنان که می فرماید :

.

الف - مهم ترین وظایف مشترک مرد و زن

۱ . اظهار محبّت

«وَ مِنْ ءَایَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُم مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْکُنُواْ إِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَکُم مَّوَدَّةً وَ رَحْمَةً . ⁽¹⁾و از نشانه های [عظمت] او ، این که از [ نوع ] خودتان ، همسرانی برای شما آفرید تا بدانها آرام گیرید، و میانتان دوستی و رحمت نهاد» . بدین ترتیب ، با ارزش معنوی قائل شدن برای پیوند زناشویی ، به این نهاد ، تقدّس بخشیده شده است . پس هر چه موجب تقویت محبّت و قداست خانواده شود ، این نهاد مقدّس را تحکیم می بخشد ، و هر چه از محبّت و قداست خانواده بکاهد ، موجب سستی و فروپاشیِ خانواده می شود . نخستین گام در جهت تحکیم نهاد خانواده ، رعایت آدابی است که برای تشکیل خانواده در اسلام ، مقرّر شده است . ⁽²⁾افزون بر این ، در احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام ، ره نمودهای بسیار ارزنده ای برای تقویت محبّت و قداست خانواده ارائه شده است که مهم ترین آنها را به سه دسته می توان تقسیم کرد : الف ـ وظایف مشترک مرد و زن ؛ ب ـ وظایف خاصّ مرد ؛ ج ـ وظایف خاصّ زن .

الف ـ مهم ترین وظایف مشترک مرد و زن۱ . اظهار محبّتیکی از آداب مهمّ معاشرت در اسلام ، ⁽³⁾اظهار محبّت متقابل به یکدیگر است . از

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که می فرماید : أبدِ المَوَدَّةَ لِمَن وادَّکَ تَکُن أثبَتَ . ⁽¹⁾دوستیِ خود را به آن که تو را دوست دارد ، اظهار کن تا [این دوستی ]استوارتر شود . ایشان در حدیثی دیگر می فرماید : إذا أحَبَّ أحَدُکُم أخاهُ فَلیُعلِمهُ ، فَإنَّهُ أصلَحَ لِذاتِ البَینِ . ⁽²⁾هر گاه یکی از شما برادر [مسلمان] خود را دوست می دارد ، او را [از این دوستی ]باخبر کند ؛ چرا که این کار ، افراد را بیشتر به هم پیوند می دهد . به طور طبیعی ، هر کس همسر خود را دوست دارد ، با اظهار محبّت خود به او ، سبب می شود که دوستیِ آنان استوارتر شود و پیوند خانوادگی شان تحکیم یابد . زن و مرد ، هر دو در این وظیفه مشترک اند ؛ ولی از آن جا که زن ، نیاز بیشتری به ابراز احساسات مرد دارد ، در احادیث اسلامی ، اظهار محبّت مرد به زن ، بیشتر توصیه شده است . ⁽³⁾از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده که می فرماید : قَولُ الرَّجُلِ لِلمَرأةِ : «إنّی اُحِبُّکِ» لا یَذهَبُ مِن قَلبِها أبَدا . ⁽⁴⁾این سخن مرد به زن که : «دوستت دارم» ، هرگز از دل زن ، بیرون نمی رود . در حدیث دیگری نیز از ایشان آمده : إذا نَظَرَ العَبدُ إلی وَجهِ زَوجِهِ وَ نَظَرَت إلَیهِ ، نَظَرَ اللّهُ إلَیهِما نَظَرَ رَحمَةٍ ، فَإذا أخَذَ بِکَفِّها وَ أخَذَت بِکَفِّهِ ، تَساقَطَت ذُنوبُهُما مِن خِلالِ أصابِعِهِما . ⁽⁵⁾

.

هر گاه بنده ، به چهره همسرش و همسرش به چهره او بنگرد ، خداوند به آن دو ، با نگاه مهرآمیز می نگرد . پس هر گاه دست یکدیگر را بگیرند ، گناهان آن دو ، از لای انگشتانشان فرو می ریزد . همچنین اظهار محبّت به فرزندان ، ⁽¹⁾موجب گرم شدن هر چه بیشتر کانون خانواده می شود : المُؤمِنُ حَبیبُ اللّهِ وَ وَلَدُهُ تُحفَةُ اللّهِ ، فَمَن رَزَقَهُ اللّهُ وَلَدا فِی الإسلامِ فَلیُکثِر قُبلَتَهُ . ⁽²⁾مؤمن ، دوست خداست و فرزند او هدیه خدا . پس هر که خداوند در اسلام ، به او فرزندی روزی کرد ، باید او را زیاد ببوسد . البتّه باید توجّه داشت که افراط در محبّت خانوادگی ، به گونه ای که موجب غفلت از خداوند متعال و ارزش های اسلامی و انسانی شود ، به شدّت نکوهیده است . از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که خطاب به عبد اللّه بن مسعود می فرماید : یَابنَ مَسعودٍ ! إیّاکَ أن تَدَعَ طاعَةَ اللّهِ وَ تَقصِدَ مَعصِیَتَهُ شَفَقَةً عَلی أهلِکَ ، لِأَنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ : «یَاأَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّکُمْ وَ اخْشَوْاْ یَوْمًا لَا یَجْزِی وَالِدٌ عَن وَلَدِهِ وَ لَا موْلُودٌ هُوَ جَازٍ عَن وَالِدِهِ شَیْئا» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾ای پسر مسعود! مبادا دلسوزی برای خانواده ات ، موجب شود که طاعت خدا را وا نهی و نافرمانی اش را در پیش گیری ؛ زیرا خداوند متعال می فرماید : «ای مردم! از پروردگارتان پروا بدارید ، و بترسید از روزی که هیچ پدری ، به کار فرزندش نمی آید و هیچ فرزندی نیز به کار پدرش» . بنا بر این ، قلمروِ دوستی و اظهار محبّت به خانواده ، محدود به مقرّرات اسلامی است .

.

۲ . خوش خویی و خوش رفتاری

۲ . خوش خویی و خوش رفتارییکی دیگر از عوامل تحکیم خانواده ، خوش اخلاقی است . از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که می فرماید : حُسنُ الخُلقِ یُثبِتُ المَوَدَّةَ . ⁽¹⁾خوش خویی ، دوستی را استوار می کند . این وظیفه نیز میان مرد و زن ، مشترک است ؛ امّا از آن جا که مرد ، ریاست خانواده را به عهده دارد ، در باره داشتن خوی نیکو ، به او بیشتر توصیه شده است . از اَنَس بن مالک نقل شده که از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید : ایمانِ کدام یک از مؤمنان ، کامل تر است؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : أحسَنُهُم خُلُقا مَعَ أهلِهِ . ⁽²⁾آن که با خانواده اش ، خوش اخلاق تر باشد . در حدیثی دیگر از ایشان آمده است : أحسَنُ النّاسِ إیمانا أحسَنُهُم خُلُقا وَ ألطَفُهُم بِأهلِهِ ، وَ أنا ألطَفُکُم بِأهلی . ⁽³⁾شایسته ترینِ مردمان ، از جهت ایمان ، کسی است که خوش اخلاق ترینِ آنها باشد و با خانواده اش مهربان تر باشد ، و من ، مهربان ترینِ شما با خانواده ام هستم . همچنین با این که خوش رفتاری متقابل مرد و زن برای تحکیم پیوند خانوادگی ضروری است ، امّا قرآن کریم به مردها این گونه توصیه می فرماید : «وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِن کَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَی أَن تَکْرَهُواْ شَیْئا وَیَجْعَلَ اللَّهُ فِیهِ خَیْرًا کَثِیرًا . ⁽⁴⁾

.

۳ . رعایت حقوق

و با آنها به شایستگی رفتار کنید و اگر از آنان خوشتان نیامد، پس چه بسا چیزی را خوش نمی دارید و خدا در آن ، مصلحت فراوان قرار می دهد» . از امام صادق علیه السلام روایت شده که می فرماید : إنَّ المَرءَ یَحتاجُ فی مَنزِلِهِ وَ عِیالِهِ إلی ثَلاثِ خِصالٍ یَتَکَلَّفُها وَ إن لَم یَکُن فی طَبعِهِ ذلِکَ : مُعاشَرَةٍ جَمیلَةٍ ، وَ سَعَةٍ بِتَقدیرٍ ، وَ غَیرَةٍ بِتَحَصُّنٍ . ⁽¹⁾مرد ، در [ اداره ] خانه و خانواده اش ، به سه خصلت نیاز دارد که باید آنها را به کار بَرَد ، اگر چه این ویژگی ها در درون او نباشد : خوش خویی ، گشاده دستیِ سنجیده ، و غیرت برای ناموسداری .

۳ . رعایت حقوقیکی دیگر از وظایف مشترک زن و مرد که نقشی اساسی در تحکیم نهاد خانواده دارد ، رعایت حقوق متقابل یکدیگر است . بر پایه روایتی ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در باره این وظیفه ، چنین هشدار داده است : ألا إنَّ لَکُم عَلی نِسائِکُم حَقّا ، وَ لِنِسائِکُم عَلَیکُم حَقّا . ⁽²⁾آگاه باشید که شما را بر زنانتان ، حقّی است ، و زنانتان را بر شما حقّی ! در رسالة الحقوق که از امام زین العابدین علیه السلام روایت شده ، در باره حقّ همسر آمده است : أمّا حَقُّ الزَّوجَةِ فَأن تَعلَمَ أنَّ اللّهَ عز و جل جَعَلَها لَکَ سَکَنا وَ اُنسا ، فَتَعلَمَ أنَّ ذلِکَ نِعمَةٌ مِنَ اللّهِ عز و جل عَلیکَ ، فَتُکرِمَها وَ تَرفُقَ بِها ، وَ إن کانَ حَقُّکَ عَلیها أوجَبَ . ⁽³⁾حقّ همسر ، این است که بدانی خدای عز و جل ، او را مایه آرامش و اُنس تو قرار داده و

.

بدانی که این ، خود ، نعمتی است از جانب خداوند عز و جل به تو . پس ، او را گرامی بداری و با او مهربان باشی ، هر چند حقّ تو بر او لازم تر است . رعایت حقّ خانواده بر مرد ، آن قدر اهمیت دارد که از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله این گونه روایت شده است : مَلعونٌ مَلعونٌ مَن ضَیَّعَ مَن یَعولُ ! ⁽¹⁾ملعون است ، ملعون است کسی که خانواده اش را واگذارد ! و در حدیثی دیگر می فرماید : کَفی بِالمَرءِ إثما أن یُضَیِّعَ مَن یَعولُ . ⁽²⁾مرد را همین گناه بس که در حقّ خانواده اش ، کوتاهی ورزد . همچنین حق شناسی زن نسبت به شوهر ، آن قدر ارزشمند است که پاداش جهاد دارد . از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود : جِهادُ المَرأَةِ حُسنُ التَّبَعُّلِ . ⁽³⁾جهاد زن ، خوبْ شوهرداری کردن است . ابن عبّاس می گوید : زنی به نام «لینه»، نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت : ای پیامبر خدا ! من به نمایندگی از زنان، نزد شما آمده ام . هیچ زنی تا روز قیامت ، سخن مرا نمی شنود، مگر این که از آن، خوش حال خواهد شد . خدای یگانه، هم پروردگار مردان است و هم پروردگار زنان . آدم علیه السلام ، هم پدرِ مردان است و هم پدرِ زنان . حوّا، هم مادرِ مردان است و هم مادرِ زنان . خداوند، جهاد را بر مردان، مقرّر داشته است . اگر شهید شدند، نزد پروردگارشان زنده اند و روزی می خورند ، و اگر [ در راهِ رفتن

.

۴ . تأمین نیازهای جنسی

اشاره

به جهاد ] مُردند ، باز نزد خداوند ، پاداش دارند ، و اگر [ زنده ] باز گشتند ، خداوند به آنان پاداش داده است . ما زنان ، از بیماران ، پرستاری می کنیم و مجروحان را مداوا می نماییم . پس ما چه پاداشی داریم ؟ پیامبر صلی الله علیه و آله در پاسخ فرمود : یا وافِدَةَ النِّساءِ ! أبلِغی مَن لَقیتِ مِنَ النِّساءِ ، أنّ طاعَةَ الزَّوجِ وَ الاعتِرافَ بِحَقِّهِ تَعدِلُ ذلِکَ کُلَّهُ . ⁽¹⁾ای نماینده زنان ! به هر یک از زنان که ملاقاتش کردی ، ابلاغ کن که اطاعت از شوهر و پذیرفتن حقّ او ، با همه اینها [ که گفتی ] ، برابری می کند . در ارزیابی احادیثی که در باره حقوق مرد و زن وارد شده ، توجّه به این نکته ضروری است که اسلام ، دین حق و عدل است و بر اساس این ، حقوق همه اعضای خانواده ، اعم از مرد ، زن و فرزندان ، بر پایه نیازهای واقعی خانواده سالم و صالح ، مقرّر گردیده است . بنا بر این ، تأکید برخی از احادیث بر حقوق ویژه مرد ، یا حقوق ویژه زن ، می تواند ناظر بر شرایط خاصّ فرهنگیِ حاکم بر جامعه باشد .

۴ . تأمین نیازهای جنسییکی از مهم ترین عوامل تحکیم خانواده ، پاسخگویی مثبت و متقابلِ زوجین به نیازهای جنسی یکدیگر است . بر پایه برخی تحقیقات ، در ایران ، دست کم پنجاه درصد طلاق هایی که در دادگاه خانواده به بهانه های گوناگون صورت می گیرد ، ریشه در مسائل جنسی دارد و به تجربه ثابت شده است که در خانواده هایی که مشکلات جنسی زوج ها برطرف شده ، احتمال فروکش کردن مشکلات خانواده ، افزایش یافته است . ⁽²⁾

.

ره نمودهای اسلام ، برای تأمین نیازهای جنسی زوجین

یک . توصیه به آراستگی زن برای شوهر

ره نمودهای اسلام ، برای تأمین نیازهای جنسی زوجیناسلام ، ره نمودهای ارزنده ای برای تأمین نیازهای جنسی زوجین دارد که اگر مورد توجّه قرار می گرفتند ، نهاد خانواده در جامعه ما تا این حد ، دچار سستی و فروپاشی نمی شد . متن این ره نمودها در مبحث «عوامل تحکیم خانواده» (فصل ششم) گذشت ؛ امّا خلاصه آنها عبارت اند از :

یک . توصیه به آراستگی زن برای شوهرنخستین ره نمودی که زمینه را برای تأمین نیازهای جنسی زوجین آماده می کند ، آرایش کردن زن برای شوهرش است . در احادیث اسلامی ، از یک سو ، آرایش زن برای غیر شوهر ، به شدّت مذموم و ممنوع شناخته شده ⁽¹⁾و از سوی دیگر ، آرایش زن برای شوهرش ، مورد تأکید قرار گرفته است . این ، بدان معناست که آرایش زن می تواند مقدّمه فروپاشی خانواده و یا تحکیم این نهاد مقدّس باشد . به این احادیث ، توجّه کنید : لَولا أنَّ المَرأةَ تَصَنَّعُ لِزَوجِها لَصَلَفَت عِندَهُ . ⁽²⁾اگر زن ، خود را برای شوهرش نمی آراست ، بی گمان در دل او جا نمی گرفت . لِتَطَیَّبِ المَرأةُ المُسلِمَةُ لِزَوجِها . ⁽³⁾زن مسلمان باید خود را برای شوهرش خوش بو سازد . بر پایه گزارش مُقاتل بن حیّان ، هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله دختران خود را شوهر می داد ، هم به آنها توصیه می کرد که قبل از آمیزش ، خود را شستشو کنند و هم به

.

دو . توصیه به آراستگی مرد برای همسر

شوهران آنها . ⁽¹⁾

دو . توصیه به آراستگی مرد برای همسربه همان میزان که آرایش زن برای شوهر توصیه شده ، آراستگی مرد برای همسر نیز در احادیث اسلامی ، مورد تأکید است . در حدیثی آمده است : یَجِبُ عَلَی الرَّجُلِ لِامرَأتِهِ ما یَجِبُ لَهُ عَلَیها ، أن یَتَزَیَّنَ لَها کَما تَتَزَیَّنُ لَهُ فی غَیرِ مَأثَمٍ . ⁽²⁾مرد در برابر زنش ، همان وظیفه ای را دارد که زنش در برابر او دارد ؛ یعنی خود را برای او بیاراید ، همچنان که زنش ، خود را برای او می آراید ؛ ولی نباید به گناه بیفتد . در جای دیگری آمده است : تَهِیئَةُ الرَّجُلِ لِلمَرأةِ مِمّا یَزیدُ فی عِفَّتِها . ⁽³⁾آراسته بودن مرد برای زن ، از عواملی است که بر پاک دامنیِ زن می افزاید . نکته قابل تأمّل ، این که بر پایه حدیثی از امام کاظم علیه السلام ، یکی از عوامل آلودگیِ زنان شوهردار ، بی توجّهی شوهران آنان به آراستگی خود برای همسران است . متن حدیث ، این است : إنَّ التَهیِئَةَ مِمّا یَزیدُ فی عِفَّةِ النِّساءِ ، وَ لَقَد تَرَکَ النِّساءُ العِفَّةَ بِتَرکِ أزواجِهِنَّ التَّهیِئَةَ . ⁽⁴⁾آراسته بودن ، از عواملی است که بر پاک دامنیِ زن می افزاید . زنان ، از آن رو ترکِ پاک دامنی می کنند که شوهرانشان آراسته بودن را ترک می نمایند .

.

سه . تأکید بر پاداش معنویِ تأمین نیازهای جنسی

چهار . نکوهش عدم تأمین نیازهای جنسی

سه . تأکید بر پاداش معنویِ تأمین نیازهای جنسینکته حائز اهمّیت و قابل تأمّل ، این که احادیث اسلامی ، به منظور تشویق زوجین بر تأمین نیازهای جنسی یکدیگر ، تأکید دارند که لذّت جنسی حلال ـ که یک امر صد در صد مادّی است ـ ، پاداش معنوی نیز دارد . محدّث بزرگ ، شیخ کلینی در این باره روایت کرده که پیامبر صلی الله علیه و آله به ابوذر فرمود : إیتَ أهلَکَ تُؤجَرْ . با همسرت نزدیکی کن که پاداش می گیری . و وقتی ابو ذر با شگفتی از ایشان می پرسد : «برای نزدیکی کردن با آنها مأجور هستم؟!» ، پیامبر صلی الله علیه و آله پاسخ می دهد : کَما أنَّکَ إذا أتَیتَ الحَرامَ اُزِرتَ ، فَکَذلِکَ إذا أتَیتَ الحَلالَ اُوجِرتَ . ⁽¹⁾همان گونه که اگر مرتکب حرام شوی ، گناهکار هستی ، هر گاه با حلال در آمیزی ، پاداش می یابی . در حدیثی دیگر از ایشان آمده است : فَإذا هُوَ جامَعَ تَحاتُّ عَنهُ الذُّنوبُ کَما یَتَحاتُّ وَرَقُ الشَّجَرِ ، فَإذا هُوَ اغتَسَلَ انسَلَخَ مِنَ الذُّنوبِ . ⁽²⁾چون [مرد] آمیزش کند ، گناهان او همچون برگ درخت ، فرو می ریزند ، و هر گاه غسل کند ، از گناهان ، شسته می شود .

چهار . نکوهش عدم تأمین نیازهای جنسیدر شماری از احادیث روایات ، هم مرد به سبب عدم تأمین نیازهای جنسی همسر و

.

پنج . وجوب تأمین نیازهای جنسی

هم زن ، به حسب عدم تأمین نیازهای جنسی شوهر ، به شدّت نکوهش شده اند . ⁽¹⁾جالب توجّه این که طبق نقل مرحوم کلینی ، پیامبر صلی الله علیه و آله خطاب به زنان می فرماید : لا تُطَوِّلَنَّ صَلاتَکُنَّ لِتَمنَعنَ أزواجَکُنَّ . ⁽²⁾نمازهای خود را طول ندهید تا شوهرانتان را [ از خود ] باز دارید . در حدیثی دیگری نیز آمده که پیامبر صلی الله علیه و آله خطاب به یکی از یاران خود به نام عثمان بن مظعون ـ که به دلیل پرداختن بیش از حد به عبادت ، از ادای حقوق جنسی همسر خود امتناع می ورزید ـ می فرماید : إنَّ لِأهلِکَ عَلَیکَ حَقّا . ⁽³⁾همسرت بر تو حقّی دارد . و در حدیثی دیگر خطاب به او می فرماید : یا عُثمانُ ! لَم یُرسِلنِی اللّهُ تَعالی بِالرَّهبانِیَّةِ ، وَ لکِن بَعَثَنی بِالحَنیفِیَّةِ السَّهلَةِ السَّمحَةِ ، أصومُ وَ اُصَلّی ، وَ ألمِسُ فَمَن أحَبَّ فِطرَتی فَلیَستَنَّ بِسُنَّتی ، وَ مِن سُنَّتِی النِّکاحُ . ⁽⁴⁾ای عثمان ! خداوند متعال ، مرا به رهبانیت نفرستاده ؛ بلکه مرا با آیین یکتاپرستیِ سهل و ساده گیر ، فرستاده است . من ، هم روزه می گیرم و هم نماز می خوانم و هم با همسرم آمیزش می کنم . پس هر که آیین مرا دوست دارد ، باید از سنّت من پیروی کند و از جمله سنّت من ، ازدواج کردن است .

پنج . وجوب تأمین نیازهای جنسیافزون بر توصیه و تشویق به تأمین نیازهای جنسی و نکوهشِ امتناع از این اقدام ،

.

شش . رعایت آداب آمیزش

۵ . همکاری

تأمین نیاز جنسی زن ، حقّی است که حدّ اکثر چهار ماه یک بار ، بر مرد ، شرعا واجب است . صفوان بن یحیی از امام رضا علیه السلام پرسید که : مرد ، به دلیل مصیبتی که بر او وارد شده ، چند ماه و یا یک سال به همسر جوان خود نزدیک نمی شود . البتّه قصد زیان وارد کردن به همسرش را هم ندارد . امام علیه السلام فرمود : إذا تَرَکَها أربَعَةَ أشهُرٍ کانَ آثِما بَعدَ ذلِکَ . ⁽¹⁾چنانچه چهار ماه ، او را ترک کند ، پس از آن ، گناهکار است .

شش . رعایت آداب آمیزشرعایت آنچه در باره آداب آمیزش جنسی در احادیث اسلامی آمده ، مانند : احساس نیاز جنسی ، شوخی و بازی ، و درنگ ، ⁽²⁾نیز در تأمین نیازهای جنسی ، بسیار مؤثّر است . تصریح پیشوایان اسلام به این آداب ، بدین معناست که آموزش جنسی در حدّ مشروع ، نه تنها ضدّ ارزش نیست ، بلکه اقدامی ضروری و در جهت تأمین کامل این نیاز غریزی ، و تحکیم نهاد مقدّس خانواده است . رعایت شمار دیگری از آداب آمیزش جنسی ، مانند : ذکر و دعا ، ⁽³⁾قداست معنوی این اقدام را تقویت می کند و بدین سان ، وسیله دیگری برای تحکیم نهاد خانواده فراهم می گردد .

۵ . همکارییکی از وظایف اخلاقی مشترک زوجین که در تحکیم بنیان خانواده ، نقشی

.

اساسی دارد ، یاری رساندن آنان به یکدیگر در اداره امور زندگی است . احادیث اسلامی ، تعبیرهای بلند و قابل تأمّلی در این زمینه دارند که به این عامل تحکیم ، قداست خاصّی می بخشند . در حدیثی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله خطاب به امام علی علیه السلام آمده است : یا عَلِیُّ ! لا یَخدِمُ العِیالَ إلّا صِدّیقٌ أو شَهیدٌ ، أو رَجُلٌ یُریدُ اللّهِ بِهِ خَیرَ الدُّنیا وَ الآخِرَةِ . ⁽¹⁾ای علی ! به خانواده خود ، خدمت نمی کند ، مگر راستگو ، یا شهید ، یا مردی که خداوند ، خیر دنیا و آخرت را برای او بخواهد . در حدیثی دیگر می خوانیم : خِدمَتُکَ زَوجَتَکَ صَدَقَةٌ . ⁽²⁾خدمتِ تو به همسرت ، صدقه است . در حدیث دیگری ، چنین آمده است : إنَّ الرَّجُلَ إذا سَقَی امرَأتَهُ مِنَ الماءِ اُجِرَ . ⁽³⁾مرد ، هر گاه به همسرش آبی بنوشاند ، پاداش می بَرَد . و باز می فرماید : المُؤمِنُ یُؤجَرُ فی کُلِّ شَی ءٍ ، حَتّی فِی اللُّقمَةِ یَرفَعُها إلی فِی امرَأتِهِ . ⁽⁴⁾به مؤمن ، برای هر چیزی ، پاداش داده می شود ، حتّی برای لقمه ای که در دهان همسرش می گذارد . همچنین در باره یاری رساندن زن به همسر خود در زندگی ، این گونه روایت

.

شده است : أیُّمَا امرَأةٍ خَدَمَت زَوجَها سَبعَةَ أیّامٍ ، غَلَّقَ اللّهُ عَنها سَبعَةَ أبوابِ النّارِ ، وَ فَتَحَ لَها ثَمانِیَةَ أبوابِ الجَنَّةِ ، تَدخُلُ مِن أینَما شاءَت . ⁽¹⁾هر زنی که شوهرش را هفت روز یاری دهد ، خداوند ، هفت درِ دوزخ را به روی او می بندد ، و هفت درِ بهشت را به رویش می گشاید تا از هر دری که می خواهد ، وارد شود . همیاری امام علی علیه السلام و سَرور زنان جهان ، فاطمه علیهاالسلام ، الگوی خوبی در این زمینه برای جامعه اسلامی است . از امام باقر علیه السلام روایت شده است که می فرماید : تَقاضی عَلِیٌّ وَ فاطِمَةُ علیهماالسلام إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فِی الخِدمَةِ ، فَقَضی عَلی فاطِمَةَ بِخِدمَةِ ما دونَ البابِ ، وَ قَضی عَلی عَلِیٍّ ما خَلفَهُ . فَقالَت فاطِمَةُ : فَلا یَعلَمُ ما داخَلَنی مِنَ السُّرورِ إلَا اللّهُ بِإکفائی رَسولُ اللّهِ تَحُمَّلَ رِقابِ الرِّجالِ . ⁽²⁾علی علیه السلام و فاطمه علیهاالسلام برای داوری در باره تقسیم کارهای خود ، نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله رفتند . پیامبر صلی الله علیه و آله ، این گونه قضاوت کرد که کارهای داخل خانه را فاطمه انجام دهد و کارهای بیرون از خانه را علی . فاطمه علیهاالسلام فرمود : «از این که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله مرا از بر عهده گرفتن مسئولیت های مردان ، معاف ساخت ، فقط خدا می داند که چه قدر خوش حال شدم» . در حدیثی دیگر از ایشان آمده است : إنَّ فاطِمَةَ علیهاالسلام ضَمِنَت لِعَلِیٍّ علیه السلام عَمَلَ البَیتِ وَ العَجینَ وَ الخَبزَ وَ قَمَّ البَیتِ ، وَ ضَمِنَ لَها عَلِیٌّ علیه السلام ما کانَ خَلفَ البابِ مِن نَقلِ الحَطَبِ وَ أن یَجی ءَ بِالطَّعامِ . ⁽³⁾فاطمه علیهاالسلام کارِ خانه ، پخت و پزِ نان و جارو کردن اتاق را برای علی علیه السلام تضمین

.

۶ . احترام متقابل

کرد ، و علی علیه السلام ، کارهای بیرون از خانه ، مانند : حمل هیزم و آوردن موادّ خوراکی را برای فاطمه علیهاالسلام بر عهده گرفت . بدیهی است این تقسیم کار ، با شرایط اجتماعی آن دوران ، مطابقت می کرد . بنا بر این در هر دوران ، بلکه در هر خانواده ، همیاری زن و شوهر می تواند به تناسب شرایط زندگی آنها تنظیم شود .

۶ . احترام متقابلششمین عامل تحکیم پیوند خانوادگی ، احترام متقابل اعضای این نهاد نسبت به یکدیگر است . این وظیفه اخلاقی ، اختصاص به خانواده ندارد ؛ بلکه هر مسلمانْ موظّف است با مسلمان دیگر ، بلکه با همه انسان ها ، با احترام برخورد کند ؛ امّا بی تردید ، احترام متقابل زن و شوهر ، و پدر و مادر با فرزند ، به دلیل نقشی که در سلامت و تعالی خانواده دارد ، بیشتر مورد تأکید است . نکته قابل توجّه ، این که وظیفه مرد به عنوان بزرگ خانواده ، در این باره سنگین تر است و در احادیث فراوانی ، به مردها توصیه شده که به همسران خود ، احترام بگذارند . در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است : مَنِ اتَّخَذَ زَوجَةً فَلیُکرِمها . ⁽¹⁾هر کس همسری اختیار کرد ، باید او را گرامی بدارد . در حدیثی دیگر می خوانیم : ما أکرَمَ النِّساءَ إلّا کَریمٌ ، وَ ما أهانَهُنَّ إلّا لَئیمٌ . ⁽²⁾زنان را کسی گرامی نمی دارد ، مگر انسانِ بزرگوار ، و کسی به آنان اهانت نمی کند ، مگر انسان پَست .

.

۷ . نرمی و مُدارا

همچنین توصیه شده که وقتی مرد ، وارد خانه می شود ، به خانواده خود سلام کند : إذا دَخَلتَ بَیتَکَ فَسَلِّم عَلی أهلِ بَیتِکَ ؛ یَکثُر خَیرُ بَیتِکَ . ⁽¹⁾هر گاه وارد خانه ات شدی ، بر خانواده ات سلام کن ؛ زیرا خیر [و برکتِ] خانه ات ، زیاد می شود . شکّی نیست که احترام به خانواده ، موجب تقویت محبّت و خیر و برکت خانه خواهد شد .

۷ . نرمی و مُدارایکی دیگر از وظایف مشترک اخلاقی و عامل تحکیم خانواده ، رفق و مداراست . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می فرماید : الرِّفقُ یُمنٌ ، وَ الخُرقُ شُؤمٌ ، وَ إذا أرادَ اللّهُ بِأهلِ بَیتٍ خَیرا أدخَلَ عَلَیهِمُ الرِّفقَ ، فَإنَّ الرِّفقَ لَم یَکُن فی شَی ءٍ قَطُّ إلّا زانَهُ ، وَ إنَّ الخُرقَ لَم یَکُن فی شَی ءٍ قَطُّ إلّا شانَهُ . ⁽²⁾ملایمت (نرمی) ، میمون است و خشونت، شوم. هر گاه خداوند برای خانواده ای خیری بخواهد، ملایمت را وارد آن خانواده می کند ؛ زیرا ملایمت هیچ گاه با هیچ چیزی همراه نمی شود مگر این که آن را زینت می بخشد، و خشونت هرگز با چیزی همراه نمی شود ، مگر این که آن را زشت می گرداند . فراز و نشیب های زندگی ، حالات مختلف آدمی و اختلاف نظرها ، به طور طبیعی زمینه ساز بداخلاقی و ناسازگاری اند . از این رو ، خانواده ای که از عنصر نرمی ، مدارا ، ملایمت و تسامح و تغافل ⁽³⁾برخوردار نباشد ، نمی تواند پایدار بماند .

.

۸ . چشم پوشی

مرد ، با اندک کج خلقیِ زن ، تصمیم به جدایی می گیرد ، و زن ، با ملاحظه بداخلاقیِ شوهر ، درخواست جدایی می نماید . این جاست که احادیث اسلامی با تأکید بر قداست خانواده ، با وعده به پاداش های بزرگ اخروی ، زوجین را به شکیبایی و مدارا دعوت می نمایند . به زن می گویند : مَن صَبَرَت عَلی سوءِ خُلُقِ زَوجِها ، أعطاها مِثلَ ثَوابِ آسِیَةَ بِنتِ مُزاحِمٍ . ⁽¹⁾هر کس بر بداخلاقیِ شوهرش شکیبایی کند ، خداوند ، همانند پاداش آسیه ، دختر مُزاحم (همسر فرعون) ، به او عطا می فرماید . و به مرد می فرماید : مَن صَبَرَ عَلی سوءِ خُلُقِ امرَأتِهِ وَ احتَسَبَهُ أعطاهُ اللّهُ تَعالی بِکُلِّ یَومٍ وَ لَیلَةٍ یَصبِرُ عَلَیها مِنَ الثَّوابِ ما أعطی أیّوبَ علیه السلام عَلی بَلائِهِ . ⁽²⁾هر مردی به خاطر خدا ، در برابر بداخلاقیِ زنش شکیبایی کند ، خداوند متعال برای هر روز و شبی که در برابرش شکیبایی می ورزد ، همانند ثوابی را به او می دهد که به ایّوب علیه السلام در قبال گرفتاری اش داد . و بدین سان از فروپاشی کانون خانواده ، پیشگیری می نماید .

۸ . چشم پوشیچشم پوشی از لغزش های دیگران و تغافل (خود را به غفلت زدن) در برابر آنها ، یکی از عوامل مهمّ آرامش روانی و آسایش زندگی است . از امام علی علیه السلام در این باره نقل شده که می فرماید : مَن لَم یَتَغافَل وَ لا یَغُضُّ عَن کَثیرٍ مِنَ الاُمورِ ، تَنَغَّصَت عیشَتُهُ . ⁽³⁾هر که از بسیاری امور ، چشم پوشی نکند ، زندگی اش تیره می شود .

.

۹ . قناعت و ساده زیستی

۱۰ . رضا (خشنود بودن به خواست خدا)

در زندگی خانوادگی ، به وفور ، مسائلی پیش می آید که اعضای خانواده ، از آن ، چشم پوشی نمی کنند و آن را به رخ یکدیگر می کشند . در این صورت ، زندگی برای آنان تلخ و غیر قابل تحمّل می گردد . از این رو ، چشم پوشی از مسائل کم اهمّیت و قابل گذشت ، موجب تقویت نهاد خانواده است .

۹ . قناعت و ساده زیستیآزمندی و تجمّل گرایی ، زندگی را تلخ می کنند ، و به عکس ، قناعت ، موجب شیرینی آن است . به این سخن بنگرید : أنعَمُ النّاسِ عَیشا مَن مَنَحَهُ اللّهُ سُبحانَهُ القَناعَةَ ، وَ أصلَحَ لَهُ زَوجَهُ . ⁽¹⁾خوش ترین زندگی ، از آنِ کسی است که خداوند پاک ، به او قناعت بخشیده و همسری شایسته ، روزی اش کرده است . زن و مرد ، بخصوص در آغاز زندگی ، با بهره گیری از عنصر قناعت و ساده زیستی ، می توانند در نهایت تنگ دستی ، پیوند مشترک خود را شیرین و بادوام نمایند .

۱۰ . رضا (خشنود بودن به خواست خدا)تلاش مرد برای تأمین رفاه خانواده ، یکی از وظایف اختصاصی اوست ؛ ⁽²⁾امّا بدیهی است که همه تلاش های او به نتیجه نمی رسد ، و چه بسا زندگی خانوادگی ، دچار مشکلات مادّی و غیر مادّی گردد . این جاست که انسان باید نه تنها خود را تسلیم تقدیر الهی نماید ، بلکه باید راضی بودن به قضای الهی را تمرین کند تا زندگی به کام او گوارا گردد :

.

ب - وظایف خاصّ مرد

۱ . تأمین نیازهای دینی

إنَّ أهنَأ النّاسِ عَیشا ، مَن کانَ بِما قَسَمَ اللّهُ لَهُ راضِیا . ⁽¹⁾گواراترین زندگی ، از آنِ کسی است که به آنچه خداوند ، قسمت او کرده ، خرسند است . بنا بر این ، یکی دیگر از کارهای مشترک اعضای خانواده که در بن بست ها و فراز و نشیب ها ، زندگی را گوارا می سازد و موجبات دوام آن را فراهم می کند ، رضامندی به قضای الهی است .

ب ـ وظایف خاصّ مردمرد ، به عنوان مدیر خانواده ، علاوه بر وظایف مشترک ، وظایف ویژه ای به عهده دارد که انجام دادن آنها ، نقش مؤثّری در تحکیم این نهاد ، ایفا می نماید . مهم ترینِ این وظایف ، عبارت اند از :

۱ . تأمین نیازهای دینیدین ، اساسی ترین عامل امنیت و آرامش درونی خانواده است . از این رو ، رعایت ارزش های دینی ، مهم ترین عامل تحکیم خانواده محسوب می شود . امام علی علیه السلام طبق نقلی ، در باره نقش دین در آرامش زندگی چنین می فرماید : إنّی إذَا استَحکَمتُ فِی الرَّجُلِ خَصلَةً مِن خِصالِ الخَیر احتَمَلتُهُ لَها وَ اغتَفَرتُ لَهُ فَقَد ما سِواها ، وَ لا أغتَفِرُ لَهُ فَقدَ عَقلٍ وَ لا عَدَمَ دینٍ ، لِأنَّ مُفارَقَةَ الدّینِ مُفارَقَةُ الأمنِ ، وَ لا تَهنَأ حَیاةٌ مَعَ مَخافَةٍ ، وَ عَدَمُ العَقلِ عَدَمُ الحَیاةِ ، وَ لا تُعاشَرُ الأمواتُ . ⁽²⁾من هر گاه در مردی ، خصلتی از خصلت های نیک را استوار بیابم ، او را به سبب دارا بودن آن ، تحمّل می کنم و بی بهرگی اش از دیگر خصلت های نیک را نادیده

.

می گیرم ؛ امّا نمی توانم نابخردی و بی دینیِ او را نادیده بگیرم ؛ زیرا جدا شدن از دین ، جدا شدن از امنیت [و آرامش ]است . زندگیِ همراه با ترس ، گوارا نیست ، و نابخردی نیز مُردگی است ، و با مردگان ، کسی معاشرت نمی کند . قرآن کریم ، مردان باایمان را موظّف کرده که از طریق تأمین نیازهای دینی خانواده خود ، آنان را از گرفتاری آتش دوزخ ، محافظت کنند : «یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ قُواْ أَنفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ عَلَیْهَا مَلَئِکَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا یَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ مَا یُؤْمَرُونَ . ⁽¹⁾ای کسانی که ایمان آورده اید ! خودتان و خانواده تان را از آتشی که سوخت آن ، مردم و سنگ ها هستند ، حفظ کنید . بر آن آتش ، فرشتگانی خشن و سختگیر گمارده شده اند . از آنچه خدا به آنان دستور داده ، سرپیچی نمی کنند و آنچه را که مأمورند ، انجام می دهند » . از امام علی علیه السلام در تبیین این آیه روایت شده که می فرماید : عَلِّمُوهُم وَ أدِّبُوهُم . ⁽²⁾به آنان علم و أدب بیاموزید . بی توجّهی به ارزش های دینی ، پیش از آن که اعضای خانواده را در آخرت ، گرفتار آتش دوزخ کند ، در همین دنیا آنها را در آتش احساس ناامنی خانوادگی و انواع مشکلات ناشی از آن می سوزاند . نخستین وظیفه مرد برای احیای ارزش های دینی در خانواده خود ، وادار ساختن آنها به نماز است ؛ زیرا نماز ، از انواع ناهنجاری های اخلاقی و رفتاری ، پیشگیری می نماید . ⁽³⁾خداوند متعال خطاب به پیامبر خود می فرماید :

.

«وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهَا . ⁽¹⁾و کسان خود را به نماز فرمان ده و خود بر آن شکیبا باش» . توجّه به خدا ، نه تنها در تأمین نیازهای معنوی و آرامش روانی خانواده مؤثّر است ، بلکه در رهایی از تنگناهای مادّی زندگی نیز نقش دارد . از این رو ، اهل بیت علیهم السلام در گرفتاری ها، از خانواده خود می خواستند که از نماز و دعا یاری جویند. ⁽²⁾بدیهی است که تأکید بر نماز در تربیت دینی ، به معنای بی توجّهی به دیگر ارزش ها نیست ؛ بلکه برنامه ریزی جهت پرورش همه ارزش های اسلامی و انسانی در خانواده ضروری است ، چنان که از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده است که می فرماید : أدِّبوا أولادَکُم عَلی ثَلاثِ خِصالٍ : حُبِّ نَبِیِّکُم ، وَ حُبِّ أهلِ بَیتِهِ ، وَ عَلی قِراءَةِ القُرآنِ . ⁽³⁾فرزندان خود را بر سه خصلت ، تربیت کنید : دوست داشتن پیامبرتان ، دوست داشتن اهل بیت او ، و خواندن قرآن . نیز روایت شده که امام علی علیه السلام خطاب به کمیل بن زیاد فرمود : یا کُمَیلُ ! مُر أهلَکَ أن یَروحوا فی کَسبِ المَکارِمِ ، وَ یُدلِجوا فی حاجَةِ مَن هُوَ نائِمٌ . ⁽⁴⁾ای کمیل ! به خانواده ات فرمان بده که روزها در پی کسب خصلت های والای انسانی بروند ، و شبانگاهان ، در پی رفع نیاز خُفتگان .

.

۲ . تأمین نیازهای علمی و فرهنگی

۳ . تأمین هزینه اقتصادی

۲ . تأمین نیازهای علمی و فرهنگیمدیر خانواده ، نه تنها باید برای تربیت دینیِ اعضای این نهاد مقدّس ، برنامه ریزی کند ، بلکه موظّف است که جهت تأمین نیازهای علمی و فرهنگی آنان ، اقدامات لازم را انجام دهد . از امام علی علیه السلام روایت شده که فرمود : مُروا أولادَکُم بِطَلَبِ العِلمِ . ⁽¹⁾فرزندانتان را به علم آموزی وا دارید . همچنین پیامبر صلی الله علیه و آله در حدیثی می فرماید : أکرِموا أولادَکُم ، وَ أحسِنوا أدَبَهُم ؛ یُغفَر لَکُم . ⁽²⁾به فرزندان خود ، احترام بگذارید و آنان را نیکو تربیت کنید تا آمرزیده شوید . از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود : لا یَزالُ العَبدُ المُؤمِنُ یورِثُ أهلَ بَیتِهِ العِلمَ وَ الأدَبَ الصّالِحَ حَتّی یُدخِلَهُمُ الجَنَّةَ جَمیعا . ⁽³⁾بنده مؤمن ، پیوسته برای خانواده اش دانش و تربیت نیکو به ارث می نهد تا این که همه آنها را وارد بهشت می کند .

۳ . تأمین هزینه اقتصادیبر پایه تعالیم اسلام ، یکی از وظایف اختصاصی و اصلی مرد ، تأمین هزینه اقتصادی خانواده است . از منظر شماری از احادیث ، تلاش برای انجام دادن این وظیفه ، فضیلتی همانند جهاد در راه خدا دارد :

.

مَن سَعی فی نَفَقَةِ عِیالِهِ وَ والِدَیهِ فَهُوَ کَالمُجاهِدِ فی سَبیلِ اللّهِ . ⁽¹⁾کسی که برای تأمین هزینه خانواده اش و پدر و مادرش تلاش کند ، همانند مجاهدِ راه خداست . در شمار دیگری از احادیت ، تأمین هزینه خانواده ، صدقه محسوب شده است : نَفَقَةُ الرَّجُلِ عَلی أهلِهِ صَدَقَةٌ . ⁽²⁾نفقه دادن مرد به خانواده اش ، صدقه است . در برخی از احادیث نیز آمده است : أوَّلُ ما یوضَعُ فی میزانِ العَبدِ نَفَقَتُهُ عَلی أهلِهِ . ⁽³⁾نخستین چیزی که در ترازوی [ اعمال ] بنده گذاشته می شود ، نَفَقه ای است که به خانواده اش داده است . گشاده دستی در حدّ توان ⁽⁴⁾برای تأمین نیازهای خانواده نیز توصیه شده است : أرضاکُم عِندَ اللّهِ أسبَغُکُم عَلی عِیالِهِ . ⁽⁵⁾خوشایندترین شما نزد خداوند ، کسی است که خانواده خود را بیشتر در رفاه ، قرار بدهد . البتّه افراط در گشاده دستی ، نکوهیده است . بنا بر این ، گشاده دستی برای خانواده نباید از مرز اعتدال ، خارج گردد .

.

۴ . تأمین نیازهای روانی

۵ . غیرت ورزی

۴ . تأمین نیازهای روانیتأمین نیازهای روحی و روانی خانواده نیز در کنار تأمین نیازهای دینی ، علمی ، فرهنگی و اقتصادی آنها ، در جهت تحکیم این نهاد ، از اهمّیت ویژه ای برخوردار است . به این سخن آموزنده و سازنده بنگرید : مَن أدخَلَ عَلی أهلِ بَیتِهِ سُرورا ، خَلَقَ اللّهُ مِن ذلِکَ السُّرورِ خَلقا یَستَغفِرُ لَهُ إلی یَومِ القِیامَةِ . ⁽¹⁾هر کس خانواده اش را شاد سازد ، خداوند ، از آن شادی ، مخلوقی می آفریند که تا روز قیامت ، برایش طلب آمرزش می کند . بر این پایه ، هر اقدام مشروعی که در جهت شادی خانواده انجام شود ، مانند : همنشینی با اعضای خانواده ، ⁽²⁾غذا خوردن با آنها ، ⁽³⁾مراعات میل آنها در انتخاب نوع غذا ، ⁽⁴⁾و هدیه آوردن از سفر برای آنها ، ۵ پسندیده است .

۵ . غیرت ورزییکی از وظایف اختصاصی مرد ، غیرت ورزی نسبت به همسر است ، بدین معنا که وی نباید اجازه دهد همسرش ، آگاهانه یا ناخودآگاه ، زمینه آلودگی و بی عفّتی خود را فراهم سازد . از این رو ، در احادیث ، کسی که اجازه می دهد زنش آرایش کرده از خانه بیرون رود و خود را در معرض دید چشم های ناپاک قرار دهد ، و نیز کسی که از بی عفّتی همسر خود ، خبر دارد و اقدامی در جهت پیشگیری از آن انجام

.

ج - وظایف خاصّ زن

۱ . پذیرفتن مدیریت شوهر بر خانواده

نمی دهد ، دیّوث و بی غیرت نامیده شده است : أیُّما رَجُلٍ رَضِیَ بِتَزَیُّنِ امرَأَتِهِ وَ تَخرُجُ مِن بابِ دارِها ، فَهُو دَیّوثٌ ، وَ لا یَأثَمُ مَن یُسَمّیهِ دَیّوثا . وَ المَرأَةُ إذا خَرَجَت مِن بابِ دارِها مُتَزَیِّنَةً مُتَعَطِّرَةً وَ الزَّوجُ بِذاکَ راضٍ ، بُنِیَ لِزَوجِها بِکُلِّ قَدَمٍ بَیتٌ فِی النّارِ . ⁽¹⁾هر مردی که راضی است همسرش خود را بیاراید و از خانه بیرون برود ، آن مرد ، دیّوث است ، و هر که او را دیّوث بنامد ، گناه نکرده است . هر گاه زن ، آرایش کنان و عطرزنان ، از خانه اش خارج شود و شوهرش به این کارِ او راضی باشد ، به ازای هر قدمی که بر می دارد ، برای شوهر او ، خانه ای در جهنّم بنا می شود . البتّه غیرت ورزی نابه جا و محدود کردن بی جهت زن ، نه تنها پسندیده نیست ، بلکه ـ چنان که خواهیم گفت ـ یکی از عوامل فروپاشی خانواده است . ⁽²⁾

ج ـ وظایف خاصّ زندر برابر همه وظایفی که برای اداره خانواده به عهده مرد است ، مهم ترین وظایف اختصاصی زن ، عبارت اند از :

۱ . پذیرفتن مدیریت شوهر بر خانوادهخانواده ، یک واحد کوچک اجتماعی است و اداره آن ، مانند یک اجتماع بزرگ نیازمند مدیریت و رهبری واحد است ؛ زیرا مدیریت جمعی ای که زن و مرد در آن مشترک باشند ، بی معناست . از این رو ، یکی از مرد یا زن باید مدیر و دیگری معاون و تحت نظارت او باشد . قرآن در این جا تصریح می کند که مدیریت خانواده ، به عهده مرد است :

.

«الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّسَآءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ وَبِمَآ أَنفَقُواْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ . ⁽¹⁾مردان ، سرپرست زنان اند ، به دلیل آن که خداوند [از نظر اجتماعی] بعضی از آنان (انسان ها) را بر بعضی دیگر برتری بخشیده است ، و [نیز] از آن روی که از اموال خویش [برای زنان] هزینه می کنند» . بی تردید ، منظور از این سخن ، اجازه دادن به مرد در جهت خودکامگی و تضییع حقوق زن نیست ؛ بلکه قرآن در عین حالی که از نظر مدیریتی ، مرد را بر زن ترجیح داده ، بر حقوق متقابل زن نیز تأکید می نماید و می فرماید : «وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ . ⁽²⁾و برای زنان بر عهده مردان ، حقوقی شایسته است ، مانند حقوقی که [برای مردان ]بر عهده آنهاست و مردان بر آنها [از نظر ریاست خانوادگی] برتری دارند» . این سخن ، بدین معناست که همان طور که حقوقی برای مرد وضع شده که زن باید آن را رعایت کند ، زن نیز حقوق مختلفی بر مرد دارد که رعایت آن بر مرد ، لازم است . به تعبیر دیگر ، وظیفه ، از حق جدا نیست . به همان اندازه که زنان ، وظایفی در برابر شوهر دارند ، حقوقی نیز برای آنان مقرّر گردیده که از تساوی این حقوق با آن وظایف ، عدالت در باره آنان اجرا می گردد . بر این پایه ، از نگاه قرآن ، تفاوت جسمی و روحی مرد و زن از یک سو و وجوب نفقه زن بر مرد از سوی دیگر ، زمینه ساز اعطای حقّ مدیریت خانواده به مرد ، و وجوب اطاعت زن از مرد در اداره امور خانوادگی است . البتّه باید توجّه

.

۲ . امانتداری در غیاب شوهر

داشت که بی تردید ، ریاست مرد بر زن ، مطلق و نامحدود نیست ؛ بلکه محدود به مقرّرات شرعی و اخلاقی و مقیّد به رعایت حقوق متقابل زن و وظایف مشترکی است که هر یک از مرد و زن در تحکیم بنیاد خانواده به عهده دارند . گفتنی است که رعایت حقّ ریاست شوهر ، آن قدر اهمّیت دارد که بر پایه شماری از احادیث ، یکی از عوامل بهشتی شدن زن شمرده شده است . ⁽¹⁾

۲ . امانتداری در غیاب شوهردومین وظیفه مهمّ زن ، این است که در غیاب شوهر ، از هر جهت امانتدار باشد . قرآن کریم ، بانوان شایسته را چنین توصیف می فرماید : «فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِّلْغَیْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ . ⁽²⁾پس زنان شایسته ، فرمان بردارند [و] به پاس آنچه خدا [برای آنان] حفظ کرده ، اسرار [شوهرانِ خود] را حفظ می کنند» . این سخن ، در ادامه آیه قبل ، و اشاره به دومین وظیفه اختصاصی زن در زندگی خانوادگی است ، و ضمن تأکید بر این که بانوان صالح و شایسته ، علاوه بر این که ریاستِ شوهر را در اداره امور زندگی می پذیرند و در برابر نظام خانواده تمکین می نمایند ، نه تنها در حضور شوهر ، بلکه در غیاب او نیز از هر جهت ، امانتدار عفّت خود و اسرار و اموال خانوادگی هستند و در برابر حقوقی که خداوند متعال برای آنها مقرّر داشته ، وظایف خود را به خوبی انجام می دهند و مرتکب خیانت نمی شوند ، چنان که در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است : لِلرَّجُلِ عَلَی المَرأةِ أن تَلزَمَ بَیتَهُ ، وَ تَوَدَّدَهُ وَ تُحِبَّهُ وَ تُشفِقَهُ ، وَ تَجتَنِبَ سَخَطَهُ وَ تَتَّبِعَ مَرضاتَهُ ، وَ توفی بِعَهدِهِ وَ وَعدِهِ ، وتَتَّقی صَولاتِهِ ، وَ لا تُشرِکَ مَعَهُ أحَدا فی

.

د - نقش دعا در تحکیم خانواده

أولادِهِ ، وَ لا تُهینَهُ وَ لا تُشقِیَهُ ، وَ لا تَخونَهُ . ⁽¹⁾مرد را بر همسرش ، این حق است که در خانه اش بنشیند و به او محبّت و عشق و شفقت بورزد ، از به خشم آوردن او دوری کند و در پیِ به دست آوردن خشنودی او باشد ، به عهد و وعده اش با او وفا کند ، از عصبانیت او بپرهیزد ، کسی را در فرزندانش با وی شریک نگردانَد ، به او اهانت نکند و رَنجَش ندهد ، و در حضور او ، و نیز در اموالش به او خیانت نکند .

د ـ نقش دعا در تحکیم خانوادهو آخرین سخن ، این که دعا نیز در تقویت محبّت ، قداست و تحکیم خانواده ، نقش ویژه ای دارد . با عنایت به این که دعا در اسلام ، در کنار مسئولیت است ، نه در برابر آن ، استمداد از خداوند متعال در جهت برخورداری از یک زندگی سالم و صمیمی، علاوه بر این که اعضای خانواده را متوجّه مسئولیت های مشترک و اختصاصی خود برای رسیدن به این هدف می نماید ، آثار و برکات فراوانی برای آنان به همراه دارد. از این رو ، پیامبران و پیشوایان دین ، نخستین کسانی بوده اند که هماره ، صلاح و سامان خانواده خود را از خداوند متعال خواسته اند و به پیروان خود آموخته اند که برای برخورداری از زندگی شایسته ، در کنار مسئولیت هایی که در این زمینه دارند ، نیازمند به دعا نیز هستند . آنچه در این فصل آمد ، اشاره ای به نقش مثبت دعا در زندگی خانوادگی بود . افزون بر این ، ره نمودهای عملیِ ارزنده ای نیز در شماری از دعاهایی که در این

.

فصل آمده ، دیده می شود . ⁽¹⁾آخرین نکته ، این که همچنان که دعای اعضای خانواده برای یکدیگر در تحکیم این نهاد ، مفید و مؤثّر است ، نفرین آنها نیز آثار زیانباری به دنبال خواهد داشت ، بویژه نفرین والدین در حقّ فرزند که در شماری از احادیث ، از آن ، نهی شده است . ⁽²⁾

.

الفصل الثالث : عوامل تدمیر الاُسرة۳ / ۱آفات الاُسرة العامّة۳ / ۱ ـ ۱الإِکراهُ وتَرکُ الاِستِیمارِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یَعمَدُ أحَدُکُم إلَی ابنَتِهِ فَیُزَوِّجُهَا القَبیحَ الذَّمیمَ ! ! إنَّهُنَّ یُرِدنَ ما تُریدونَ. ⁽¹⁾

کنز العمّال عن جابر :جاءَ رَجُلٌ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، عِندَنا یَتیمَةٌ خَطَبَها رَجُلانِ ؛ موسِرٌ ومُعسِرٌ ، وهِیَ تَهوَی المُعسِرَ ونَحنُ نَهوَی الموسِرَ ! فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لَم یُرَ لِلمُتَحابَّینِ مِثلُ النِّکاحِ . ⁽²⁾

الکافی عن ابن أبی یعفور عن الإمام الصادق علیه السلام ، قالَ :قُلتُ لَهُ : إنّی اُریدُ أن أتَزَوَّجَ امرَأَةً وإنَّ أبَوَیَّ أرادا غَیرَها . قالَ : تَزَوَّجِ الَّتی هَوَیتَ ، ودَعِ الَّتی یَهوی أبَواکَ . ⁽³⁾

.

فصل سوم : آسیب های تحکیم خانواده

۳ / ۱ آسیب های کلی خانواده

۳ / ۱ - ۱ اجبار کردن و نظرخواهی نکردن

فصل سوم : آسیب های تحکیم خانواده۳ / ۱آسیب های کلّی خانواده۳ / ۱ ـ ۱اجبار کردن و نظرخواهی نکردنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بعضی از شما ، دخترانشان را [ به زور ] به ازدواج فردی زشت و بدقیافه در می آورند ! آن دخترها هم مانند شما دل دارند .

کنز العُمّالـ به نقل از جابر ـ :مردی ، نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت : ای پیامبر خدا ! دختر یتیمی پیشِ ماست که دو مرد ، از او خواستگاری کرده اند : یکی توانگر و دیگری تنگ دست . او آن تنگ دست را می خواهد و ما به توانگر ، تمایل داریم ! پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «برای دو دلداده ، چیزی (تسکینی) همانند ازدواج ، دیده نشده است» .

الکافیـ به نقل از ابن ابی یَعفور ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : می خواهم با زنی ازدواج کنم ؛ ولی پدر و مادرم ، کس دیگری را می خواهند . امام علیه السلام فرمود : «با کسی ازدواج کن که می خواهی ، و آن شخصی را که پدر و مادرت می خواهند ، رها کن» .

.

مسند ابن حنبل عن ابن إسحاق :حَدَّثَنی حَجّاجُ بنُ السّائِبِ بنِ أبی لُبابَةَ بنِ عَبدِ المُنذِرِ الأَنصارِیُّ أنَّ جَدَّتَهُ اُمَّ السّائِبِ خُناسَ ابنَةَ خِذامِ بنِ خالِدٍ کانَت عِندَ رَجُلٍ قَبلَ أبی لُبابَةَ ، تَأَیَّمَت ⁽¹⁾مِنهُ ، فَزَوَّجَها أبوها خِذامُ بنُ خالِدٍ رَجُلاً مِن بَنی عَمرِو بنِ عَوفِ بنِ الخَزرَجِ ، فَأَبَت إلّا أن تَحُطَّ إلی أبی لُبابَةَ ، وأبی أبوها إلّا أن یُلزِمَهَا العَوفِیَّ ، حَتَّی ارتَفَعَ أمرُها إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : هِیَ أولی بِأَمرِها ، فَأَلحِقها بِهَواها . ⁽²⁾

سنن أبی داود عن ابن عبّاس :إنَّ جارِیَةً [بِکرا] أتَتِ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَذَکَرَت أنَّ أباها زَوَّجَها وهِیَ کارِهَةٌ ، فَخَیَّرَهَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله . ⁽³⁾

سنن ابن ماجة عن عبد الرحمن بن یزید ومجمّع بن یزید الأنصاریّین :إنَّ رَجُلاً مِنهُم یُدعی خِذاما أنکَحَ ابنَةً لَهُ فَکَرِهَت نِکاحَ أبیها ، فَأَتَت رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَذَکَرَت لَهُ ، فَرَدَّ عَلَیها نِکاحَ أبیها ، فَنَکَحَت أبا لُبابَةَ بنَ عَبدِ المُنذِرِ . ⁽⁴⁾

مسند ابن حنبل عن إبراهیم بن صالح :إنَّ عَبدَ اللّهِ بنَ عُمَرَ قالَ لِعُمرَ بنِ الخَطّابِ : اُخطُب عَلَیَّ ابنَةَ صالِحٍ ، فَقالَ : إنَّ لَهُ یَتامی ، ولَم یَکُن لِیُؤثِرَنا عَلَیهِم ، فَانطَلَقَ عَبدُ اللّهِ إلی عَمِّهِ زَیدِ بنِ الخَطّابِ لِیَخطُبَ ، فَانطَلَقَ زَیدٌ إلی صالِحٍ ، فَقالَ : إنَّ عَبدَ اللّهِ بنَ عُمَرَ أرسَلَنی إلَیکَ یَخطُبُ ابنَتَکَ ، فَقالَ : لی یَتامی ، ولَم أکُن لِاُترِبَ لَحمی وأرفَعَ لَحمَکُم ، اُشهِدُکُم أنّی قَد أنکَحتُها فُلانا . وکانَ هَوی اُمِّها إلی عَبدِ اللّهِ بنِ عُمَرَ ، فَأَتَت رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَت : یا نَبِیَّ اللّهِ ، خَطَبَ عَبدُ اللّهِ بنُ عُمَرَ ابنَتی ، فَأَنکَحَها أبوها یَتیما فی حِجرِهِ ولَم یُؤامِرها ⁽⁵⁾. فَأَرسَلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلی صالِحٍ ، فَقالَ : أنکَحتَ ابنَتَکَ ولَم تُؤامِرها ؟ فَقالَ : نَعَم ، فَقالَ : «أشیروا عَلَی النِّساءِ فی أنفُسِهِنِّ» وهِیَ بِکرٌ . فَقالَ صالِحٌ : فَإِنَّما فَعَلتُ هذا لِما یُصدِقُها ابنُ عُمَرَ ، فَإِنَّ لَهُ فی مالی مِثلَ ما أعطاها ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

.

مسند ابن حنبلـ به نقل از ابن اسحاق ـ :حَجّاج بن سائب بن ابی لُبابة بن عبد المُنذر انصاری ، برایم نقل کرد که مادربزرگش ، اُمّ سائب خُناس ، دختر خِذام بن خالِد ، قبل از آن که زن ابو لبابه باشد ، همسر مرد دیگری بود و بیوه شد . پدرش خذام بن خالد ، می خواست که او را به ازدواج مردی از بنی عمرو بن عَوف بن خَزرَج در آورد ؛ امّا خُناس ، حاضر نشد که زن کسی غیر از ابو لبابه شود ؛ ولی پدرش اصرار داشت که باید زنِ آن مرد عوفی شود . مرافعه را نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله مطرح کردند . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «او به کارِ خود ، سزاوارتر است . پس او را به ازدواج کسی در آور که دلش می خواهد» .

سنن أبی داوودـ به نقل از ابن عبّاس ـ :دختری [ باکِره ] نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت که پدرش می خواهد او را بر خلاف میلش ، شوهر دهد . پیامبر صلی الله علیه و آله حقّ انتخاب را به او (دختر) داد .

سنن ابن ماجةـ به نقل از عبد الرحمان بن یزید و مجمّع بن یزید انصاری ـ :مردی از ایشان (انصار) به نام خُذام ، دخترش را شوهر داد ؛ امّا دخترش به این ازدواج ، راضی نبود . از این رو نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله رفت و ماجرا را به ایشان گفت . پیامبر صلی الله علیه و آله تزویج پدرش را مردود شمرد و آن دختر ، با ابو لبابة بن عبد المُنذر ، ازدواج کرد .

مسند ابن حنبلـ به نقل از ابراهیم بن صالح ـ :عبد اللّه بن عمر ، به [پدرش] عمر بن خطّاب گفت : دختر صالح را برایم خواستگاری کن . عمر گفت : صالح ، چند [ برادرزاده ] یتیم دارد ، و ما را بر آنان ترجیح نمی دهد . عبد اللّه ، نزد عمویش زید بن خطّاب رفت تا او برایش به خواستگاری برود . زید ، نزد صالح رفت و گفت : عبد اللّه بن عمر ، مرا برای خواستگاری دخترت نزد تو فرستاده است . صالح گفت : من چند یتیم دارم [که تحت سرپرستی من اند] و حاضر نیستم که گوشت خودم را زمین بیندازم و گوشت شما را بردارم . شما را گواه می گیرم که من ، او را به ازدواج فلانی [از برادرزادگانم] در آوردم . مادر آن دختر ـ که به [ازدواج دخترش با] عبد اللّه بن عمر راضی بود ـ نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد و گفت : ای پیامبر خدا ! عبد اللّه بن عمر ، خواستگار دختر من است ؛ ولی پدرش ، بدون آن که نظر او را بخواهد ، وی را به همسریِ یتیمی که تحت سرپرستی اش است ، در آورده است . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در پی صالح فرستاد و به او فرمود : «دخترت را بدون نظر خواستن از خود او ، شوهر داده ای؟» . گفت : آری . فرمود : «از زنان ، در باره خودشان نظرخواهی کنید . او باکره است» . صالح گفت : من این کار را به خاطر [کم بودن] مهریه ای که ابن عمر به او می دهد ، انجام دادم . به اندازه ای که او به دخترم می دهد ، از اموال خودم برای برادرزاده ام گذاشته ام . ⁽¹⁾

.

اُسد الغابة عن عبد الرحمن بن یزید :إنَّ وَدیعَةً أنکَحَ ابنَتَهُ ، فَجاءَت إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَت : یا رسولَ اللّهِ ، إنَّ أبی أنکَحَنی رَجُلاً لَم یُوافِقنی . فَأَرسَلَ إلی أبیها فَذَکَرَ ذلِکَ لَهُ ، فَقالَ لَهُ : أنکَحتُها بِابنِ عَمٍّ لَها کُفؤٍ ورَجُلِ صِدقٍ ، فَقالَ : اِستَأمَرتَها ؟ لَ : لا . قالَ : فَرَدَّ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ذلِکَ النِّکاحَ ولَم یُجِزهُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لا یُنکِح أحَدُکُمُ ابنَتَهُ حَتّی یَستَأمِرَها فی نَفسِها ، فَهِیَ أعلَمُ بِنَفسِها ، فَإِن سَکَتَت أو بَکَت أو ضَحِکَت فَقَد أذِنَت ، وإن أبَت لَم یُزَوِّجها . ⁽²⁾

مسند ابن حنبل عن سهل بن أبی حثمة :کانَت حَبیبَةُ ابنةُ سَهلٍ تَحتَ ثابِتِ بنِ قَیسِ بنِ شَمّاسٍ الأَنصارِیِّ فَکَرِهَتهُ ، وکان رَجُلاً دَمیما ، فَجاءَت إلَی نَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، فَقالَت : یا رَسولَ اللّهِ ، إنّی لَأَراهُ ، فَلَولا مَخافَةَ اللّهِ عز و جل لَبَزَقتُ فی وَجهِهِ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أتَرُدّینَ عَلَیهِ حَدیقَتَهُ الَّتی أصدَقَکِ ؟ قالَت : نَعَم ، فَأَرسَلَ إلَیهِ فَرَدَّت عَلَیهِ حَدیقَتَهُ وفَرَّقَ بَینَهُما . قالَ : فَکانَ ذلِکَ أوَّلَ خُلعٍ کانَ فِی الإِسلامِ . ⁽³⁾

.

اُسْد الغابةـ به نقل از عبد الرحمان بن یزید ـ :ودیعه ، دخترش را شوهر داد ؛ امّا دختر او نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد و گفت : ای پیامبر خدا! پدرم ، مرا به ازدواج مردی در آورده است که رضایت ندارم . پیامبر صلی الله علیه و آله در پیِ پدرش فرستاد و موضوع را به او گفت . ودیعه گفت : من او را به پسر عمویش داده ام که هم همسنگ اوست و هم مرد درستکاری است . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «آیا نظر خود او (دختر) را پرسیده ای ؟» . گفت : نه! پس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آن ازدواج را مردود شمرد و اجازه آن را نداد .

امام علی علیه السلام :کسی از شما ، نباید دخترش را شوهر بدهد تا این که نظر او را در باره خودش جویا شود ؛ چرا که او خواسته خودش را بهتر می داند . پس اگر سکوت کرد یا گریست یا خندید ، در واقع ، رضایت داده است ، و اگر رضایت نداد ، نباید او را به ازدواج [آن فرد ]در آورد .

مسند ابن حنبلـ به نقل از سهل بن ابی حثمه ـ :حبیبه دختر سهل ، همسر ثابت بن قیس بن شمّاس انصاری بود ؛ ولی از او خوشش نمی آمد ؛ چون ثابت ، مردی بدچهره بود . او نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت : ای پیامبر خدا ! وقتی چشمم به او می افتد ، اگر ترس از خداوند عز و جلنبود ، در صورتش تُف می انداختم . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «آیا باغی را که مَهر تو کرده است ، به او بر می گردانی؟» . حبیبه گفت : آری . پس پیامبر صلی الله علیه و آله در پیِ شوهرش فرستاد و حبیبه ، باغش را به او بر گرداند ، و پیامبر صلی الله علیه و آله ، آن دو را از هم جدا کرد . این ، نخستین طلاق خُلعی بود که در اسلام ، رخ داد .

.

تفسیر الطبری عن ابن عبّاس :إنَّ أوَّلَ خُلعٍ کانَ فِی الإِسلامِ اُختُ عَبدِ اللّهِ بنِ اُبَیٍّ ، أنَّها أتَت رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَت : یا رَسولَ اللّهِ لا یَجمَعُ رَأسی ورَأسَهُ شَیءٌ أبَدا ، إنّی رَفَعتُ جانِبَ الخِباءِ فَرَأَیتُهُ أقبَلَ فی عِدَّةٍ ، فَإِذا هُوَ أشَدُّهُم سَوادا ، وأقصَرُهُم قامَةً ، وأقبَحَهُم وَجها ! قالَ زَوجُها : یا رَسولَ اللّهِ ، إنّی أعطَیتُها أفضَلَ ما لی حَدیقَةً ، فَلتَردُد عَلَیَّ حَدیقَتی . قالَ : ما تَقولینَ ؟ قالَت : نَعَم ، وإن شاءَ زِدتُهُ . قالَ : فَفَرَّقَ بَینَهُما . ⁽¹⁾

۳ / ۱ ـ ۲المُغالاةُ فِی المَهرِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :تَیاسَروا فِی الصَّداقِ ، إنَّ الرَّجُلَ یُعطِی المَرأَةَ حَتّی یَبقی ذلِکَ فی نَفسِهِ عَلَیها حَسیکَةً ⁽²⁾. ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لا تُغالوا بِمُهورِ النِّساءِ ، فَتَکونَ عَداوَةً . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱ - ۲ زیاده روی در مَهریه

تفسیر الطبریـ به نقل از ابن عبّاس ـ :اوّلین طلاق خُلعی که در اسلام به وقوع پیوست ، طلاق خواهر عبد اللّه بن اُبَی بود . او نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد و گفت : ای پیامبر خدا ! هیچ چیز هرگز نمی تواند سَر من و او را [ در یک بالین ، ]جمع کند . من ، گوشه خیمه را بالا زدم و دیدم که او با عدّه ای می آید و از همه آنها سیاه تر و قدکوتاه تر و زشت روتر است ! شوهرش گفت : ای پیامبر خدا ! بهترین باغم را به او داده ام . پس باغم را به من بر گردانَد . پیامبر صلی الله علیه و آله به همسر او فرمود : «چه می گویی؟» . زن گفت : باشد! اگر بخواهد ، بیشتر هم به او می دهم . پس پیامبر صلی الله علیه و آله آنها را از هم جدا کرد .

۳ / ۱ ـ ۲زیاده روی در مَهریهپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در مهریه ، آسان بگیرید ؛ زیرا مرد ، با این که آن را به زن می پردازد ، امّا به خاطر آن ، کینه ای نسبت به زن ، در دلش می مانَد .

امام علی علیه السلام :در مهریه های زنان ، زیاده روی نکنید ؛ چون مایه دشمنی می شود .

.

۳ / ۱ ـ ۳تَزویجُ الصِّغارِالکافی عن هشام بن الحکم عن الإمام الصادق أو الإمام الکاظم علیهماالسلام ، قال :قیلَ لَهُ : إنّا نُزَوِّجُ صِبیانَنا وهُم صِغارٌ . قالَ : فَقالَ : إذا زُوِّجوا وهُم صِغارٌ لَم یَکادوا یَتَأَلَّفوا . ⁽¹⁾

۳ / ۱ ـ ۴التَّزویجُ عَلَی القَرابَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا تُزَوَّجُوا النِّساءَ عَلی قَراباتِهِنَّ ، فَإِنَّهُ یَکونُ مِن ذلِکَ القَطیعَةُ . ⁽²⁾

راجع : وسائل الشیعة : ج ۲۰ ص ۴۸۷ (باب عدم جواز تزویج بنت الأخ علی عمتها وبنت الاُخت علی خالتها نسبا و رضاعا إلّا بإذنهما) .

۳ / ۲آفاتُ الاُسرة من ناحیة الزّوج۳ / ۲ ـ ۱الإیذاءُالکتاب«یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَا یَحِلُّ لَکُمْ أَن تَرِثُواْ النِّسَاءَ کَرْهًا وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُواْ بِبَعْضِ مَا ءَاتَیْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَن یَأْتِینَ بِفَاحِشَةٍ مُّبَیِّنَةٍ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِن کَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَی أَن تَکْرَهُواْ شَیْئا وَیَجْعَلَ اللَّهُ فِیهِ خَیْرًا کَثِیرًا» . ⁽³⁾

.

۳ / ۱ - ۳ همسر دادنِ کودکان

۳ / ۱ - ۴ خویشاوندی هَوو

۳ / ۲ آسیب های خانواده از سوی شوهر

۳ / ۲ - ۱ آزار دادن

۳ / ۱ ـ ۳همسر دادنِ کودکانالکافیـ به نقل از هشام بن حَکَم ـ :به امام صادق علیه السلام یا امام کاظم علیه السلام گفته شد : ما پسرانمان را در خردسالی ، زن می دهیم . فرمود : «اگر آنها را در خردسالی به ازدواج هم در آورید ، چه بسا اُلفتی میان آنها برقرار نشود» .

۳ / ۱ ـ ۴خویشاوندی هَووپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خویشاوندان ⁽¹⁾همسر را هَووی او قرار ندهید ؛ زیرا این کار ، به بریده شدن روابط می انجامد .

۳ / ۲آسیب های خانواده از سوی شوهر۳ / ۲ ـ ۱آزار دادنقرآن« ای کسانی که ایمان آورده اید ! برای شما حلال نیست که از زنان ، به زور ارث ببرید ، و آنان را زیر فشار مگذارید تا بخشی از آنچه را به آنان داده اید، باز گیرید ، مگر آن که مرتکب زشتکاریِ آشکاری شوند ، و با آنها به شایستگی رفتار کنید ، و اگر از آنان خوشتان نیامد ، پس چه بسا چیزی را خوش نمی دارید و خدا در آن ، مصلحت فراوان قرار می دهد » .

.

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ألا وإنَّ اللّهَ عز و جل ورَسولَهُ بَریئانِ مِمَّن أضَرَّ بِامرَأَةٍ حَتّی تَختَلِعَ مِنهُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أضَرَّ بِامرَأَةٍ حَتّی تَفتَدِیَ مِنهُ نَفسَها ، لَم یَرضَ اللّهُ تَعالی لَهُ بِعُقوبَةٍ دونَ النّارِ ؛ لِأَنَّ اللّهَ تَعالی یَغضَبُ لِلمَرأَةِ کَما یَغضَبُ لِلیَتیمِ . ⁽²⁾

مکارم الأخلاق :قالَ [رَسولُ اللّهِ] صلی الله علیه و آله : خَیرُ الرِّجالِ مِن اُمَّتِی الَّذینَ لا یَتَطاوَلونَ عَلی أهلیهِم ، ویَحِنّونَ [عَلَیهِم] ⁽³⁾ولا یَظلِمونَهُم . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن أساءَ إلی أهلِهِ لَم یَتَّصِل بِه تَأمیلٌ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ إِلَی الإِمامِ الحَسَنِ علیه السلام ـ :لا یَکُن أهلُکَ أشقَی الخَلقِ بِکَ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :لا یَکُن أهلُکَ وذو وُدِّکَ أشقَی النّاسِ بِکَ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :إنَّ النِّساءَ عِندَ الرِّجالِ لا یَملِکنَ لِأَنفُسِهِنَ ضَرّا ولا نَفعا ، وإنَّهُنَّ أمانَةُ اللّهِ عِندَکُم ، فَلا تُضارّوهُنَّ ولا تَعضُلوهُنَّ ⁽⁸⁾. ⁽⁹⁾

.

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آگاه باشید که خدای عز و جل و پیامبر او ، از کسی که به زنی آزار برساند تا این که آن زن ، از او طلاق خُلع بگیرد ، بیزارند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس به زنی آزار برساند تا آن زن [ با بخشیدن مهریه اش ] ، جان خود را از او بخرد ، خدای متعال ، برای آن مرد ، به کیفری (مجازاتی) کمتر از آتش ، رضایت نداده است ؛ چرا که خداوند متعال برای زن ، همان گونه به خشم می آید که به خاطر یتیم به خشم می آید .

مکارم الأخلاق :[ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ] فرمود : «بهترین مردانِ امّت من ، کسانی هستند که به خانواده خود ، درازدستی نمی کنند و به آنان مهر می ورزند و در حقّشان ستم روا نمی دارند» .

امام علی علیه السلام :کسی که به خانواده اش بدی می کند ، هیچ امیدی به او نیست [ که به دیگران خوبی کند ] .

امام علی علیه السلامـ در سفارش ایشان به امام حسن علیه السلام ـ :مبادا خانواده ات به سبب تو ، بدبخت ترینْ مردمان باشند !

امام علی علیه السلام :مبادا خانواده ات و دوستدارانت ، به واسطه تو ، بدبخت ترینْ مردمان باشند !

امام علی علیه السلام :زنان ، در خانه مردان ، اختیار هیچ سود و زیانی را برای خود ندارند . آنان امانت خدا در نزد شما هستند . بنا بر این ، به آنان گزند نزنید و با ایشان بدرفتاری نکنید .

.

۳ / ۲ ـ ۲الضَّربُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أَیُّ رَجُلٍ لَطَمَ امرَأَتَهُ لَطمَةً ، أمَرَ اللّهُ عز و جل مالِکا خازِنَ النّیرانِ فَیَلطِمُهُ عَلی حُرِّ ⁽¹⁾وَجهِهِ سَبعینَ لَطمَةً فی نارِ جَهَنَّمَ . وأیُّ رَجُلٍ مِنکُم ضَعَ یَدَهُ عَلی شَعرِ امرَأَةٍ مُسلِمَةٍ ، سَمَّرَ کَفَّهُ بِمَسامیرَ مِن نارٍ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن ضَرَبَ امرَأَةً بِغَیرِ حَقٍّ فَأَنا خَصمُهُ یَومَ القِیامَةِ ، لا تَضرِبوا نِساءَکُم ، فَمَن ضَرَبَهُم بِغَیرِ حَقٍّ فَقَد عَصَی اللّهَ ورَسولَهُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنّی أتَعَجَّبُ مِمَّن یَضرِبُ امرَأَتَهُ وهُوَ بِالضَّربِ أولی مِنها ! لا تَضرِبوا نِساءَکُم بِالخَشَبِ فَإِنَّ فیهِ القِصاصَ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أما یَستَحی أحَدُکُم أن یَضرِبَ امرَأَتَهُ کَما یَضرِبُ العَبدَ ؛ یَضرِبُها أوَّلَ النَّهارِ ثُمَّ یُضاجِعُها آخِرَهُ ؟ أمایَستَحی ؟! ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنّی لَأَکرَهُ أن أرَی الرَّجُلَ ثائِرا فَرائِصَ ⁽⁶⁾رَقَبَتِهِ ، قائِما عَلی مُرَیئَةٍ ⁽⁷⁾یَضرِبُها ! ⁽⁸⁾

.

۳ / ۲ - ۲ کتک زدن

۳ / ۲ ـ ۲کتک زدنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر مردی که به زنش سیلی بزند ، خداوند عز و جل به مالک ، نگهبان دوزخ ، دستور می دهد که در آتش دوزخ ، هفتاد سیلی بر گونه او بزند ، و هر مردی از شما بر موی زنی مسلمان [ و نامحرم ] دست نهد ، میخ هایی از آتش ، در کف دست او می کوبد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس زنی را به ناحق بزند ، در روز قیامت ، من طرفِ دعوای او خواهم بود . زنانتان را کتک نزنید ؛ زیرا هر که آنها را به ناحق بزند ، از خدا و پیامبرش ، نافرمانی کرده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در شگفتم از کسی که زنش را می زند ، در حالی که خود او ، به کتک خوردن ، سزاوارتر است ! زنانتان را با چوب نزنید که تقاص دارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آیا هر یک از شما شرم نمی کند که زنش را مانند برده می زند؟! اوّل روز ، او را می زند و شب هنگام ، با او می خوابد! آیا شرم نمی کند؟!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خوش ندارم ببینم که مرد ، رگ های گردنش باد کرده و بالای سرِ زن بیچاره ای ایستاده است و او را کتک می زند !

.

الطبقات الکبری عن أیّوب :جاءَتِ امرَأَةٌ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله قَد ضَرَبَها زَوجُها ضَربا شَدیدا ، فَقامَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَأَنکَرَ ذلِکَ وقالَ : یَظَلُّ أحَدُکُم یَضرِبُ امرَأَتَهُ ضَربَ العَبدِ ، ثُمَّ یَظَلُّ یُعانِقُها ولا یَستَحیی ! ⁽¹⁾

۳ / ۲ ـ ۳سوءُ الخُلُقِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :شِرارُکُم أسوَأُکُم خُلُقا ، وأشَدُّهُ مُؤنَةً ، وأثقَلُهُ عَلی أهلِهِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :ثَلاثٌ لا یَهنَأُ لِصاحِبِهِنَّ عَیشٌ : الحِقدُ ، والحَسَدُ ، وسوءُ الخُلُقِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن ضاقَ خُلُقُهُ مَلَّهُ أهلُهُ . ⁽⁴⁾

الکافی عن الحسین بن بشّار الواسطی :کَتَبتُ إلی أبِی الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام : إنَّ لی قَرابَةً قَد خَطَبَ إلَیَّ وفی خُلُقِهِ شَیءٌ . فَقالَ : لا تُزَوِّجهُ إن کانَ سَیِّئَ الخُلُقِ . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۲ - ۳ بداخلاقی

الطبقات الکبریـ به نقل از ایّوب ـ :زنی که شوهرش او را به شدّت زده بود ، نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برخاست و به این کار اعتراض نمود و فرمود : «همیشه یکی از شما زنش را مانند برده می زند . سپس با او هَماغوش می شود ، و خجالت نمی کشد !» .

۳ / ۲ ـ ۳بداخلاقیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدترینِ شما ، کسی است که بداخلاق تر ، پُرهزینه تر ، و برای خانواده اش ، گران بارتر باشد .

امام علی علیه السلام :سه خصلت است که زندگی ، برای دارنده آنها ، گوارا نیست : کینه توزی ، حسادت ، و بداخلاقی .

امام علی علیه السلام :کسی که بداخلاق است ، خانواده اش از او خسته [و بیزار] می شوند .

الکافیـ به نقل از حسین بن بشّارِ واسطی ـ :به امام رضا علیه السلام نوشتم : خویشاوندی دارم که از دخترم خواستگاری کرده است ؛ ولی اخلاقش کمی مشکل دارد . فرمود : «اگر بداخلاق است ، دخترت را به ازدواج او در نیاور» .

.

۳ / ۲ ـ ۴الاِستِخفافُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن أهانَ خَمسا خَسِرَ خَمسا : مَنِ استَخَفَّ بِالعُلَماءِ خَسِرَ الدّینَ . . . ومَنِ استَخَفَّ بِالأَقرِباءِ خَسِرَ المُرُوَّةَ ، ومَنِ استَخَفَّ بِأَهلِهِ خَسِرَ طیبَ عَیشِهِ . ⁽¹⁾

۳ / ۲ ـ ۵الفِرکُصحیح مسلم عن أبی هریرة :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لا یَفرَک ⁽²⁾مُؤمِنٌ مُؤمِنَةً ؛ إن کَرِهَ مِنها خُلُقا رَضِیَ مِنها آخَرَ ـ أو قالَ : غَیرَهُ ـ . ⁽³⁾

۳ / ۲ ـ ۶البُخلُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أبغَضُ العِبادِ إلَی اللّهِ عز و جل مَن ضَنَّ ⁽⁴⁾عَلی عِیالِهِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :شَرُّ النّاسِ الضَّیِّقُ عَلی أهلِهِ . ⁽⁶⁾

۳ / ۲ ـ ۷القَذفُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن قَذَفَ امرَأَتَهُ بِالزِّنا ، خَرَجَ مِن حَسَناتِهِ کَما تَخرُجُ الحَیَّةُ مِن جِلدِها ، وکُتِبَ لَهُ بِکُلِّ شَعرَةٍ عَلی بَدَنِهِ ألفُ خَطیئَةٍ . ⁽⁷⁾

.

۳ / ۲ - ۴ تحقیر کردن

۳ / ۲ - ۵ نفرت

۳ / ۲ - ۶ بُخل

۳ / ۲ - ۷ تهمتِ زِنا زدن

۳ / ۲ ـ ۴تحقیر کردنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس پنج نفر را خوار بشمارد ، پنج چیز را از دست می دهد : هر کس علما را خوار بشمارد ، دین را از دست می دهد ... ؛ هر کس خویشاوندان را خوار بشمارد ، مروّت را از دست می دهد ؛ هر کس خانواده اش را خوار بشمارد ، خوشیِ زندگی اش را از دست می دهد .

۳ / ۲ ـ ۵نفرتصحیح مسلمـ به نقل از ابو هریره ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «هیچ مرد مؤمنی ، از زن مؤمنی نفرت ندارد . اگر خویی را از زن [خویش] نپسندد ، خوی دیگری را از او می پسندد» یا فرمود : «چیز دیگری را از او می پسندد» .

۳ / ۲ ـ ۶بُخلپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :منفورترینِ بندگان نزد خداوند عز و جل ، کسی است که به خانواده اش بخل بورزد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدترینِ مردم ، کسی است که بر خانواده اش تنگ بگیرد .

۳ / ۲ ـ ۷تهمتِ زِنا زدنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس به زنش تهمت زنا بزند ، از نیکی های خود بیرون می آید ، همچنان که مار از پوستش بیرون می آید ، و به ازای هر موی بدنش ، هزار گناه برایش نوشته می شود .

.

عنه صلی الله علیه و آله :مَن قَذَفَ امرَأَتَهُ بِالزِّنا ، نَزَلَت عَلَیهِ اللَّعنَةُ ولا یُقبَلُ مِنهُ صَرفٌ ولا عَدلٌ . ⁽¹⁾

جامع الأخبار :قالَ [رَسولُ اللّهِ] صلی الله علیه و آله لا یَقذِفُ امرَأَتَهُ إلّا مَلعونٌ ـ أو قالَ : مُنافِقٌ ـ فَإِنَّ القَذفَ مِنَ الکُفرِ ، وَالکُفرَ فِی النّارِ . لا تَقذِفوا نِساءَکُم ؛ فَإِنَّ فی قَذفِهِنَّ نَدامَةً طَویلَةً ، وعُقوبَةً شَدیدَةً . ⁽²⁾

۳ / ۲ ـ ۸سوءُ التَّدبیرِالإمام علیّ علیه السلام :سَبَبُ التَّدمیر سوءُ التَّدبیرِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن ساءَ تَدبیرُهُ ، تَعَجَّلَ تَدمیرُهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :آفَةُ المَعاشِ سوءُ التَّدبیرِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن ساءَ تَدبیرُهُ ، کانَ هَلاکُهُ فی تَدبیرِهِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :یُستَدَلُّ عَلَی الإِدبارِ بِأَربَعٍ : سوءُ التَّدبیرِ ، وقُبحُ التَّبذیرِ ، وقِلَّةُ الاِعتِبارِ ، وکَثرَةُ الاِعتِذارِ . ⁽⁷⁾

.

۳ / ۲ - ۸ سوء تدبیر

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس به زنش تهمت زنا بزند ، لعنت بر او فرود می آید و هیچ مبلغ و فدیه ای از او پذیرفته نمی شود .

جامع الأخبار :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «به زنش تهمت [ زنا ] نمی زند ، مگر کسی که مورد لعنت خداوند است» یا فرمود : «منافق» [و افزود :] «زیرا تهمت زنا زدن ، از کفر است ، و کفر ، جایش آتش است . به زنانتان تهمت نزنید ؛ زیرا نتیجه تهمت زدن به آنها ، پشیمانیِ طولانی و کیفرِ سخت است» .

۳ / ۲ ـ ۸سوء تدبیرامام علی علیه السلام :علّت ویرانی ، سوء تدبیر (بی مدیریّتی) است .

امام علی علیه السلام :کسی که تدبیرش بد باشد ، نابودگری اش شتاب می گیرد .

امام علی علیه السلام :آفت زندگی ، سوء تدبیر است .

امام علی علیه السلام :کسی که سوء تدبیر داشته باشد ، تدبیرش موجب نابودی او می شود .

امام علی علیه السلام :چهار چیز ، نشانه پشت کردن روزگار است : سوء تدبیر ، تبذیر ، کمْ عبرت گرفتن ، و زیادْ عذرخواهی کردن .

.

۳ / ۲ ـ ۹التَّذَوُّقُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا تُطلِّقُوا النِّساءَ إلّا مِن ریبَةٍ ، فَإِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الذَّوّاقینَ ولَا الذَّوّاقاتِ . ⁽¹⁾

الکافی عن سعد بن طریف :قالَ أبو جَعفَرٍ [الباقر] علیه السلام : مَرَّ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِرَجُلٍ فَقالَ : ما فَعَلَتِ امرَأَتُکَ ؟ قالَ : طَلَّقتُها یا رَسولَ اللّهِ ، قالَ : مِن غَیرِ سوءٍ ؟ قالَ : مِن غَیرِ سوءٍ . ثُمَّ قالَ : إنَّ الرَّجُلَ تَزَوَّجَ فَمَرَّ بِهِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : تَزَوَّجتَ ؟ قالَ : نَعَم ، ثُمَّ قالَ لَهُ بَعدَ ذلِکَ : ما فَعَلَتِ امرَأَتُکَ ؟ قالَ : طَلَّقتُها ، قالَ : مِن غَیرِ سوءٍ ؟ قالَ : مِن غَیرِ سوءٍ . ثُمَّ إنَّ الرَّجُلَ تَزَوَّجَ فَمَرَّ بِهِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : تَزَوَّجتَ ؟ فَقالَ : نَعَم ، ثُمَّ قالَ لَهُ بَعدَ ذلِکَ : ما فَعَلَتِ امرَأَتُکَ ؟ قالَ : طَلَّقتُها ، قالَ : مِن غَیرِ سوءٍ ؟ قالَ : مِن غَیرِ سوءٍ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّ اللّهَ عز و جل یُبغِضُ ـ أو یَلعَنُ ـ کُلَّ ذَوّاقٍ مِنَ الرِّجالِ ، وکُلَّ ذَوّاقَةٍ مِنَ النِّساءِ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل یُبغِضُ کُلَّ مِطلاقٍ ذَوّاقٍ . ⁽³⁾

.

۳ / ۲ - ۹ تنوّع طلبی در ازدواج

۳ / ۲ ـ ۹تنوّع طلبی در ازدواج ⁽¹⁾پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زنان را طلاق ندهید ، مگر از روی دلیل [ و نه بُلهوسی ] ؛ چرا که خداوند ، مردان و زنان تنوّع طلب را دوست ندارد .

الکافیـ به نقل از سعد بن طریف ، از امام باقر علیه السلام ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به مردی برخورد . پس فرمود : «همسرت چه می کند ؟» . مرد گفت : طلاقش دادم ، ای پیامبر خدا! فرمود : «بی آن که عیبی در او باشد؟» . گفت : بی آن که عیبی در او باشد . آن مرد ، دوباره ازدواج کرد و باز ، پیامبر صلی الله علیه و آله به او برخورد و پرسید : «ازدواج کردی ؟» . گفت : بله . پس از مدّتی از او پرسید : «همسرت چه می کند ؟» . گفت : طلاقش دادم . فرمود : «بی آن که عیبی در او باشد ؟» . گفت : بی آن که عیبی داشته باشد . آن مرد ، بار سوم ازدواج کرد و باز ، پیامبر صلی الله علیه و آله بر او گذشت . فرمود : «ازدواج کردی؟» . گفت : بله . پس از مدّتی ، به او فرمود : «همسرت چه می کند ؟» . گفت : طلاقش دادم . فرمود : «بی آن که عیبی در او باشد ؟» . گفت : بی آن که عیبی در او باشد . آن گاه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «خداوند عز و جل هر مرد بُلهوس و هر زن بُلهوسی را دشمن می دارد» یا «از رحمت خود ، دور می سازد » .

امام باقر علیه السلام :خداوند عز و جل از مردان پُر طلاق و ازدواج ، نفرت دارد .

.

۳ / ۳التَّغایُرُ فی غَیرِ مَوضِعِ الغَیرَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مِنَ الغَیرَةِ ما یُحِبُّ اللّهُ ومِنها ما یُبغِضُ اللّهُ ، فَأَمَّا الَّتی یُحِبُّهَا اللّهُ فَالغَیرَةُ فِی الرّیبَةِ ، وأمَّا الغَیرَةُ الَّتی یُبغِضُهَا اللّهُ فَالغَیرَةُ فی غَیرِ ریبَةِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :غَیرَتانِ إحداهُما یُحِبُّهَا اللّهُ وَالاُخری یُبغِضُها اللّهُ . . . فَالغَیرَةُ فِی الرّیبَةِ یُحِبُّهَا اللّهُ ، وَالغَیرَةُ فی غَیرِ ریبَةٍ یُبغِضُهَا اللّهُ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إیّاکَ وَالتَّغایُرَ فی غَیرِ مَوضِعِ غَیرَةٍ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ یَدعُو الصَّحیحَةَ إلَی السُّقمِ ، وَالبَریئَةَ إلَی الرَّیبِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی رِسالَتِهِ إلَی الإِمامِ الحَسَنِ علیه السلام ـ :إیّاکَ وَالتَّغایُرَ فی غَیرِ مَوضِعِ الغَیرَةِ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ یَدعُو الصَّحیحَةَ مِنهُنَّ إلَی السُّقمِ ، ولکِن أحکِم أمرَهُنَّ ، فَإِن رَأَیتَ عَیبا فَعَجِّلِ النَّکیرَ ⁽⁴⁾عَلَی الصَّغیرِ وَالکَبیرِ ، فَإِن تَعَیَّنتَ مِنهُنَّ الرَّیبَ فَیُعَظَّمُ الذَّنبُ ویَهونُ العَتبُ . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۳ غیرت ورزی نابه جا

۳ / ۳غیرت ورزی نابه جاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یک غیرت است که خدا دوست دارد ، و یک غیرت است که خدا دشمن می دارد . غیرتی که خدا دوستش دارد ، غیرت ورزی در جایی است که حرامی (گناهی) در کار باشد و غیرتی که خدا دشمنش می دارد ، غیرت ورزیدن در جایی است که حرامی (گناهی) در کار نباشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دو غیرت است که یکی از آنها را خدا دوست دارد و دیگری را دشمن ... . خداوند ، غیرت به جا را دوست دارد ، و غیرت ورزی ای را که در آن ، ریبه ای در کار نباشد ، دشمن می دارد .

امام علی علیه السلام :از غیرت ورزیدن بیجا [ نسبت به زنان ] بپرهیز که این کار ، زن سالم [و درستکار] را به بیماری [ و نادرستی ] می کشانَد و پاک دامن را به گناه .

امام علی علیه السلامـ در نامه اش به امام حسن علیه السلام ـ :از غیرت ورزیدنِ بیجا بپرهیز ؛ زیرا این کار ، زنان سالم [و درستکار] را به بیماری [ و نادرستی ]می کشانَد ؛ بلکه در باره آنان ، محکم کاری کن . آن گاه ، اگر خطایی دیدی ، در مؤاخذه به خاطر [خطای] کوچک و بزرگ ، درنگ مکن . اگر [در هر بدبینی ای به زنانْ] بنا را بر گناهکار بودن آنها بگذاری ، این ، گناه را بزرگ و سرزنش را بی اثر می کند .

.

۳ / ۴آفات الاُسرة من ناحیة الزّوجة۳ / ۴ ـ ۱إیذاءُ الزَّوجِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن کانَ لَهُ امرَأَةٌ تُؤذیهِ ، لَم یَقبَلِ اللّهُ صَلاتَها ولا حَسَنَةً مِن عَمَلِها ، حَتّی تُعینَهُ وتُرضِیَهُ ، وإن صامَتِ الدَّهرَ . . . وعَلَی الرَّجُلِ مِثلُ ذلِکَ الوِزرِ وَالعَذابِ إذا کانَ لَها مُؤذِیا ظالِما . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أیُّمَا امرَأَةٍ آذَت زَوجَها بِلِسانِها ، لَم یَقبَلِ اللّهُ عز و جل مِنها صَرفا ولا عَدلاً ولا حَسنَةً مِن عَمَلِها حَتّی تُرضِیَهُ ، وإن صامَت نَهارَها ، وقامَت لَیلَها ، وأعتَقَتِ الرِّقابَ ، وحَمَلَت عَلی جِیادِ الخَیلِ فی سَبیلِ اللّهِ ، وکانَت فی أوَّلِ مَن یَرِدُ النّارَ ، وکَذلِکَ الرَّجُلُ إذا کانَ لَها ظالِما . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تُؤذی امرَأَةٌ زَوجَها فِی الدُّنیا إلّا قالَت زَوجَتُهُ مِنَ الحورِ العِینِ : لا تُؤذیهِ ، قاتَلَکِ اللّهُ ، فَإِنَّما هُوَ عِندَکِ دَخیلٌ یوشِکُ أن یُفارِقَکِ إلَینا . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :ثَلاثَةٌ تُکَدِّرُ العَیشَ : السُّلطانُ الجائِرُ ، وَالجارُ السّوءُ ، وَالمَرأَةُ البَذِیَّةُ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۴ آسیب های خانواده از سویِ زن

۳ / ۴ - ۱ آزار دادن شوهر

۳ / ۴آسیب های خانواده از سوی زن۳ / ۴ ـ ۱آزار دادن شوهرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس زنی دارد و زَنَش او را آزار می دهد ، خداوند ، نه نماز آن زن را می پذیرد و نه هیچ کار نیک او را ، هر چند همه عمر ، روزه بگیرد ، مگر این که به شوهرش کمک کند و او را خشنود سازد ... . برای مرد نیز اگر زنِ خود را آزار بدهد و به او ستم کند ، همانند این گناه و عذاب ، وجود دارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر زنی که شوهر خویش را با زبانش بیازارد ، خداوند عز و جل از او هیچ مال و فِدْیه و کار نیکی را نمی پذیرد ، تا آن که او را راضی کند ، اگر چه روزها روزه بگیرد و شب ها را به عبادت بگذراند و بنده ها آزاد کند و اسب های نژاده در راه خدا بفرستد ، و در زمره نخستین کسانی است که وارد آتش می شوند . همچنین است برای مرد ، اگر به زن ، ستم کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر زنی که در دنیا شوهرش را آزار بدهد ، همسر [تعیین شده ]او از حوریان بهشتی می گوید : خدا تو را بکشد ! او را میازار ؛ زیرا او نزد تو میهمان است و به زودی ، تو را ترک می کند و نزد ما می آید .

امام صادق علیه السلام :سه چیز ، زندگی را تیره می سازد : فرمان روای ستمگر ، همسایه بد ، و زن بددهن .

.

عنه علیه السلام :مَلعونَةٌ مَلعونَةٌ امرَأَةٌ تُؤذی زَوجَها وتَغُمُّهُ ، وسَعیدَةٌ سَعیدَةٌ امرَأَةٌ تُکرِمُ زَوجَها ولا تُؤذیهِ ، وتُطیعُهُ فی جَمیعِ أحوالِهِ . ⁽¹⁾

۳ / ۴ ـ ۲إغضابُ الزَّوجِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :وَیلٌ لِامرَأَةٍ أغضَبَت زَوجَها ، وطوبی لِامرَأَةٍ رَضِیَ عَنها زَوجُها . ⁽²⁾

۳ / ۴ ـ ۳الکُفرانُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا یَنظُرُ اللّهُ إلَی امرَأَةٍ لا تَشکُرُ لِزَوجِها ، وهِیَ لا تَستَغنی عَنهُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أیُّمَا امرَأَةٍ لَم تَستَغنِ عَن زَوجِها ولَم تَشکُر لَهُ ، لَم یَنظُرِ اللّهُ عز و جلإلَیها یَومَ القِیامَةِ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :أیُّمَا امرَأَةٍ قالَت لِزَوجِها : «ما رَأَیتُ قَطُّ مِن وَجهِکَ خَیرا» فَقَد حَبِطَ عَمَلُها . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۴ - ۲ عصبانی کردن شوهر

۳ / ۴ - ۳ ناسپاسی

امام صادق علیه السلام :ملعون است ، ملعون است آن زنی که شوهر خود را می آزارد و غمگینش می کند ، و خوش بخت است ، خوش بخت است آن زنی که شوهر خویش را گرامی می دارد و آزارش نمی دهد و در همه حال ، از او فرمان می بَرد .

۳ / ۴ ـ ۲عصبانی کردن شوهرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :وای به حال زنی که شوهرش را به خشم می آورد ! و خوشا به حال زنی که شوهرش از او راضی است!

۳ / ۴ ـ ۳ناسپاسیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، به زنی که از شوهرش سپاس گزاری نمی کند ، با آن که از شوهرش بی نیاز نیست ، نگاه نمی کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر زنی که از شوهرش بی نیاز نیست و با این حال ، از او سپاس گزاری نمی کند ، خداوند عز و جل در روز قیامت ، به او نظر [ لطف ] نمی کند .

امام صادق علیه السلام :هر زنی که به شوهرش بگوید : «من هرگز از روی تو ، خیری ندیده ام » ، اعمالش بر باد می رود .

.

مسند ابن حنبل عن أسماء بنت یزید الأنصاریّة :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله مَرَّ فِی المَسجِدِ یَوما وعُصبَةٌ مِنَ النِّساءِ قُعودٌ ، فَأَلوی بِیَدِهِ إلَیهِنَّ بِالسَّلامِ ، قالَ : إیّاکُنَّ وکُفرانَ المُنعِمینَ ! إیّاکُنَّ وکُفرانَ المُنعِمینَ ! قالَت إحداهُنَّ : یا رَسولَ اللّهِ ، أعوذُ بِاللّهِ یا نَبِیَّ اللّهِ مِن کُفرانِ اللّهِ . قالَ : بَلی ، إنَّ إحداکُنَّ تَطولُ أیمَتُها ⁽¹⁾ویَطولُ تَعنیسُها ⁽²⁾، ثُمَّ یُزَوِّجُهَا اللّهُ البَعلَ ویُفیدُهَا الوَلَدَ وقُرَّةَ العَینِ ، ثُمَّ تَغضَبُ الغَضبَةَ ، فَتُقسِمُ بِاللّهِ ما رَأَت مِنهُ ساعَةَ خَیرٍ قَطُّ ، فَذلِکَ مِن کُفرانِ نِعَمِ اللّهِ عز و جل ، وذلِکَ مِن کُفرانِ المُنعِمینَ . ⁽³⁾

۳ / ۴ ـ ۴تَکلیفُ الزَّوجِ ما لا یُطیقُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أیُّمَا امرَأَةٍ أدخَلَت عَلی زَوجِها فی أمرِ النَّفَقَةِ وکَلَّفَتهُ ما لا یُطیقُ ، لا یَقبَلُ اللّهُ مِنها صَرفا ولا عَدلاً ⁽⁴⁾، إلّا أن تَتوبَ وتَرجِعَ وتَطلُبَ مِنهُ طاقَتَهُ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن کانَت لَهُ امرَأَةٌ لَم تُوافِقهُ ولَم تَصبِر عَلی ما رَزَقَهُ اللّهُ تَعالی ، وشَقَّت عَلَیهِ وحَمَّلَتهُ ما لَم یَقدِر عَلَیهِ ، لَم یَقبَلِ اللّهُ مِنها حَسَنَةً تَتَّقی بِها حَرَّ النّارِ ، وغَضِبَ اللّهُ عَلَیها ما دامَت کَذلِکَ . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۴ - ۴ مکلّف کردن شوهر به آنچه در توان او نیست

مسند ابن حنبلـ به نقل از اسماء انصاری ، دختر یزید ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روزی از مسجد گذشت و دید که گروهی از زنان نشسته اند . با دستش به آنها سلام داد و فرمود : «زنهارتان از ناسپاسیِ نعمت دهندگان ! زنهارتان از ناسپاسیِ نعمت دهندگان !» . یکی از آنها گفت : ای پیامبر خدا ! پناه می برم به خدا ـ ای پیامبر خدا ـ از ناسپاسی به خدا! فرمود : «آری . یکی از شما مدّت ها بی شوهر می مانَد و در خانه ماندنش ، به درازا می کشد . سپس خداوند ، شوهری نصیب او می کند و فرزند و نورِ چشم ، روزی اش می نماید . آن گاه [ با این همه لطف خداوندی به او ] عصبانی که می شود ، به خدا سوگند می خورد که هرگز یک ساعت خوبی ، از او ندیده است . این ، خود ، ناسپاسیِ نعمت های خداوند عز و جل و نعمت دهندگان است» .

۳ / ۴ ـ ۴مکلّف کردن شوهر به آنچه در توان او نیستپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر زنی که در امور نفقه ، بر شوهرش فشار آورد و خارج از توان او ، چیزی بر او تحمیل کند ، خداوند ، از او ، نه توبه ای می پذیرد و نه فدیه ای ، مگر آن که توبه کند و بر گردد و در حدّ توان او ، از او چیز بخواهد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس زنی داشته باشد که آن زن ، با او ناسازگاری کند و به آنچه خداوند متعال ، روزیِ مرد کرده است ، قانع نباشد و بر شوهر خود ، سخت بگیرد و آنچه را در توان او نیست ، بر وی تحمیل کند ، خداوند ، از آن زن ، هیچ کار نیکی که نگهدار او از آتش باشد ، نمی پذیرد و تا زمانی که چنین است ، خداوند بر او خشمگین است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَحِلُّ لِلمَرأَةِ أن تُکَلِّفَ زَوجَها فَوقَ طاقَتِهِ ، ولا تَشکوهُ إلی أحَدٍ مِن خَلقِ اللّهِ عز و جل ، لا قَریبٍ ولا بَعیدٍ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ألا وأیُّمَا امرَأَةٍ لَم تَرفُق بِزَوجِها وحَمَلَتهُ عَلی ما لا یَقدِرُ عَلَیهِ وما لا یُطیقُ، لَم یَقبَلِ اللّهُ مِنها حَسَنَةً ، وتَلقَی اللّهَ عز و جل وهُوَ عَلَیها غَضبانُ. ⁽²⁾

۳ / ۴ ـ ۵المَنُّ عَلَی الزَّوجِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أیُّمَا امرَأَةٍ مَنَّت عَلی زَوجِها بِمالِها فَتَقولُ : «إنَّما تَأکُلُ أنتَ مِن مالی» ، لَو أنَّها تَصَدَّقَت بِذلِکَ المالِ فی سَبیلِ اللّهِ ، لا یَقبَلُ اللّهُ مِنها إلّا أن یَرضی عَنها زَوجُها . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَو أنَّ جَمیعَ ما فِی الأَرضِ مِن ذَهَبٍ وفِضَّةٍ حَمَلَتهُ المَرأَةُ إلی بَیتِ زَوجِها ، ثُمَّ ضَرَبَت عَلی رَأسِ زَوجِها یَوما مِنَ الأَیّامِ ، تَقولُ : «مَن أنتَ ؟ إنَّمَا المالُ مالی» ، حَبِطَ عَمَلُها ولَو کانَت مِن أعبَدِ النّاسِ ، إلّا أن تَتوبَ وتَرجِعَ وتَعتَذِرَ إلی زَوجِها . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۴ - ۵ منّت نهادن بر شوهر

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بر زن ، روا نیست که شوهرش را بیش از توانش تکلیف کند و یا از او نزد هیچ یک از آفریدگان خداوند عز و جل گِله و شکایت کند ، خواه ، خودی باشد یا بیگانه .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آگاه باشید که هر زنی با شوهرش مدارا نکند و آنچه را که در توان او نیست و از حدّ تحمّلش خارج است ، بر او بار کند ، خداوند ، هیچ کار نیکی را از وی نمی پذیرد و در حالی خداوند عز و جل را دیدار می کند که خدا بر او خشمناک است .

۳ / ۴ ـ ۵منّت نهادن بر شوهرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر زنی که به دارایی خود بر شوهرش منّت نهد و بگوید : «تو از ثروت من می خوری» ، اگر تمام آن ثروت را هم در راه خدا صدقه بدهد ، خداوند از او نمی پذیرد ، مگر آن که شوهرش از او راضی شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر همه طلا و نقره های روی زمین را زن ، به خانه شوهرش ببَرَد ، سپس روزی از روزها بر سر او بزند و بگوید : «تو کیستی ؟ این دارایی ، مال من است» ، اعمالش بر باد می رود ، اگر چه از عابدترین مردمان باشد ، مگر آن که توبه کند و از سخنش برگردد و از شوهرش پوزش بخواهد .

.

۳ / ۴ ـ ۶عَدَمُ المُواتاةِالإمام علیّ علیه السلام :شَرُّ الزَّوجاتِ مَن لا تُواتی ⁽¹⁾. ⁽²⁾

۳ / ۴ ـ ۷التَزَیُّنُ لِغَیرِ الزوجرسول اللّه صلی الله علیه و آله :المَرأَةُ إذا خَرَجَت مِن بابِ دارِها مُتَزَیِّنَةً مُتَعَطِّرَةً وَالزَّوجُ بِذاکَ راضٍ ، بُنِیَ لِزَوجِها بِکُلِّ قَدَمٍ بَیتٌ فِی النّارِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أیُّما رَجُلٍ رَضِیَ بِتَزَیُّنِ امرَأَتِهِ وتَخرُجُ مِن بابِ دارِها فَهُو دَیّوثٌ ، ولا یَأثَمُ مَن یُسَمّیهِ دَیّوثا . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی خَبَرِ الحَولاءِ ـ :یا حَولاءُ ، لا تُبدی زینَتَکِ لِغَیرِ زَوجِکِ ، یا حَولاءُ لا یَحِلُّ لِامرَأَةٍ أن تُظهِرَ مِعصَمَها وقَدَمَها لِرَجُلٍ غَیرِ بَعلِها ، وإذا فَعَلَت ذلِکَ لَم تَزَل فی لَعنَةِ اللّهِ وسَخَطِهِ ، وغَضِبَ اللّهُ عَلَیها ، ولَعَنَتها مَلائِکَةُ اللّهِ ، وأعَدَّ لَها عَذابا ألیما . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :أیُّمَا امرَأَةٍ تَطَیَّبَت لِغَیرِ زَوجِها ، لَم تُقبَل مِنها صَلاةٌ حَتّی تَغتَسِلَ مِن طیبِها کَغُسلِها مِن جَنابَتِها . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۴ - ۶ ناسازگاری

۳ / ۴ - ۷ خودآرایی زن برای غیر شوهرش

۳ / ۴ ـ ۶ناسازگاریامام علی علیه السلام :بدترینِ همسران ، زنی است که سازگار نباشد .

۳ / ۴ ـ ۷خودآرایی زن برای غیر شوهرشپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه زن ، خود را بیاراید و خوش بو کند و از درِ خانه اش بیرون برود و شوهر ، به این ، راضی باشد ، به ازای هر قدمی که بر می دارد ، برای شوهرش یک خانه در آتش ساخته می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر مردی راضی باشد که زنش خود را بَزَک کند و از درِ خانه اش بیرون رود ، آن مرد ، دیّوث است و هر که او را دیّوث بخواند ، مرتکب گناهی نشده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در خبر حَولاء ـ :ای حولاء ! زیور خود را برای غیر شوهرت نمایان مساز . ای حولاء ! برای هیچ زنی ، حلال نیست که مُچ و پای خویش را برای مردی جز شوهرش آشکار سازد . هر گاه چنین کند ، پیوسته مورد لعنت و ناخشنودی خدا قرار می گیرد ، و خداوند ، بر او خشم می گیرد ، و فرشتگان خدا لعنتش می کنند ، و برایش عذابی دردناک ، آماده می سازد .

امام صادق علیه السلام :هر زنی ، خود را برای غیر شوهرش خوش بو کند ، هیچ نمازی از او پذیرفته نمی شود تا آن گاه که برای آن بویی که استعمال کرده ، غسل کند ، همچنان که برای جنابتش غسل می کند .

.

۳ / ۴ ـ ۸التَّذَوُّقُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أیُّمَا امرَأَةٍ سَأَلَت زَوجَها طَلاقا فی غَیرِ ما بَأسٍ ، فَحَرامٌ عَلَیها رائِحَةُ الجَنَّةِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تُطَلِّقُوا النِّساءَ إلّا مِن ریبَةٍ ؛ فَإِنَ اللّهَ لا یُحِبُّ الذَّوّاقینَ ولَا الذَّواقاتِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :تَزَوَّجوا ولا تُطَلِّقوا ؛ فَإِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الذَّوّاقینَ وَالذَّوّاقاتِ . ⁽³⁾

۳ / ۵الخِیانَةُعنه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصِیَّتِهِ لِعَلِیٍّ علیه السلام ـ :یا عَلِیُّ ، أربَعَةٌ مِن قَواصِمِ الظَّهرِ : . . . وزَوجَةٌ یَحفَظُها زَوجُها وهِیَ تَخونُهُ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۴ - ۸ بُلهَوسی

۳ / ۵ خیانت کردن

۳ / ۴ ـ ۸بُلهَوسیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر زنی که بی جهت ، از شوهر خود طلاق بخواهد ، بوی بهشت بر او حرام است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زنان را طلاق ندهید ، مگر از روی دلیل ؛ زیرا خداوند ، مردان و زنان بُلهوس را دوست نمی دارد .

امام صادق علیه السلام :ازدواج کنید و طلاق ندهید ؛ زیرا خداوند ، مردان و زنان بُلهوس (تنوّع طلب در ازدواج) را دوست نمی دارد .

۳ / ۵خیانت کردنپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارش به علی علیه السلام ـ :ای علی ! چهار چیز ، کمرشکن اند : ... و [از آن جمله است] زنی که شوهرش به او وفادار است ؛ ولی او به شوهرش خیانت می نماید .

.

عنه صلی الله علیه و آله :ثَلاثٌ هُنَّ العَواقِرُ : ... وامرَأَةٌ إن حَضَرَتکَ آذَتکَ وإن غِبتَ عَنها خانَتکَ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ثَلاثَةٌ هُنَّ اُمُّ الفَواقِرِ ⁽²⁾: . . . وزَوجَةٌ إن شَهِدتَ لَم تَقَرَّ عَینُکَ بِها ، وإن غِبتَ لَم تَطمَئِنَّ إلَیها . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ثَلاثٌ مِنَ السَّعادَةِ وثَلاثٌ مِنَ الشَّقاوَةِ . . . ومِنَ الشَّقاوَةِ : المَرأَةُ تَراها فَتَسوؤُکَ وتَحمِلُ لِسانَها عَلَیکَ،وإن غِبتَ عَنها لَم تَأمَنها عَلی نَفسِها ومالِکَ. ⁽⁴⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :مِن شَقاءِ المَرءِ أن تَکونَ عِندَهُ امرَأَةٌ مُعجَبٌ بِها ، وهِیَ تَخونُهُ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چیز است که آدمی را از پای در می آورد : ... و زنی که اگر نزد توست ، آزارت می دهد ، و چون از او غایب می شوی ، به تو خیانت می ورزد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چیز ، کمرشکن است : ... و زنی که اگر نزد اویی ، شادمانت نمی کند و چون غایب شوی ، خاطرت از او آسوده نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چیز ، از نیک بختی است و سه چیز ، از شوربختی ... و از شوربختی است : زنی که دیدنش تو را ناخوش می آید و با زبانش بر تو حمله می آورد و اگر از او غایب شوی ، از او بر خودش و بر اموالت ، آسوده خاطر نیستی .

امام زین العابدین علیه السلام :از شوربختی مرد ، آن است که او زنش را دوست داشته باشد ؛ امّا زنش به او خیانت کند .

.

. .

تحلیلی در باره آسیب های خانواده

اشاره

تحلیلی در باره آسیب های خانواده ⁽¹⁾خانواده ، مانند همه نهادهای پر ارزش ، در معرض انواع آسیب ها و آفت هایی است که سلامت ، استواری و پویاییِ آن را تهدید می کند. پیشوایان بزرگ اسلام، در کنار تبیین عوامل تحکیم خانواده ، ره نمودهای بسیار مهم و ارزنده ای را در جهت پیشگیری از این آفات ، ارائه کرده اند . نکته جالب توجّه، این که بسیاری از این ره نمودها، همخوان با پژوهش های میدانیِ مرتبط با عوامل فروپاشی خانواده است . این پژوهش ها ـ که گستره وسیعی از کارهای میدانی و تحقیقات آماری و جامعه شناختی را در بر می گیرند ـ ، در واقع ، زنگ خطر پرآوایی را برای مسئولان فرهنگی جامعه ها به صدا در می آورند ؛ خطری که حتّی بسیاری از خانواده های اصیل و مذهبی را نیز به طور جدّی تهدید می کند . از این رو، آشنایی با ره نمودهای اسلام در این زمینه ، بویژه برای خانواده های متدیّن ، مذهبی ، می تواند بسیار کارساز باشد . این ره نمودها ـ که در فصل سوم آمده اند ـ به سه دسته تقسیم می شوند : الف . آسیب های کلّی خانواده ، ب . آسیب هایی مرتبط با مرد ، ج . آسیب های مرتبط با زن .

.

الف - آسیب های کلّی

۱ . تحمیل پیوند زناشویی

الف ـ آسیب های کلّیاین گونه آسیب ها، آفاتی هستند که معمولاً از ناحیه زن و یا شوهر نیستند؛ بلکه پدر یا مادر و یا اشخاص دیگر، آنها را ایجاد می کنند. البتّه در برخی از موارد، ممکن است مرد یا زن نیز در شکل گیری آنها سهیم باشند . این آسیب ها عبارت اند از :

۱ . تحمیل پیوند زناشویی ⁽¹⁾نخستین شرط تشکیل خانواده پایدار ، آزادی دختر و پسر در انتخاب همسر و تحمیل نکردن پیوند زناشویی بر آنهاست . سخنی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در باره مَنشأ روانیِ الفت و اختلاف همسران، نقل شده که می فرماید: الأَرواحُ جُنودٌ مُجَنَّدَةٌ ، فَما تَعارَفَ مِنهَا ائتَلَفَ ، وَ ما تَناکَرَ مِنهَا اختَلَفَ . ⁽²⁾روح ها [همچون] سپاهیانی هستند فراهم آمده ، که هر کدام از آنها با هم، آشنایی [و سازگاری] داشته باشند، با هم الفت می گیرند و هر کدام از آنها که با هم ناآشنا باشند، با هم اختلاف پیدا می کنند . بدین سان ، طبیعی است که ازدواج های تحمیلی، پایدار نمی مانند. کلینی رحمه الله، گزارش کرده که شخصی به نام ابن ابی یعفور از امام صادق علیه السلام می پرسد: من مایلم با زنی ازدواج کنم؛ ولی پدر و مادرم می خواهند که با زن دیگری ازدواج نمایم. چه کنم؟ امام علیه السلام پاسخ می دهد : تَزَوَّجِ الَّتی هَوَیتَ ، وَ دَعِ الَّتی یَهوی أبَواکَ . ⁽³⁾با کسی ازدواج کن که خودت می خواهی ، و آن شخصی را که پدر و مادرت می خواهند ، رها کن !

.

۲ . مهریه سنگین

اشاره

در حدیثی دیگر ، از جابر بن عبد اللّه انصاری روایت شده که مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت : دختر یتیمی پیش ماست که دو مرد از او خواستگاری کرده اند : یکی توانگر و دیگری تنگ دست . او مرد فقیر را می خواهد و ما به توانگر ، تمایل داریم! پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : لَم یُرَ لِلمُتَحابَّینِ مِثلُ النِّکاحِ . ⁽¹⁾برای دو دل داده ، چیزی (تسکینی) همانند ازدواج ، دیده نشده است . پیامبر صلی الله علیه و آله به روشنی اعلام می کند که دو طرف ازدواج ، در انتخاب همسر، آزادند و ثروت نمی تواند جای گزین محبّت دو نفری که به هم علاقه مند هستند، گردد . جامعه شناسان نیز از دیرباز ، ازدواج های تحمیلی را زمینه ساز اختلافات خانوادگی و فروپاشی خانواده می دانند و برخی، این گونه ازدواج ها را به فروش دختران ، تشبیه کرده اند . البتّه باید توجّه داشت که راه نمایی پدر و مادر برای انتخاب همسر مناسب، فوق العاده ضروری است و جوانان باید بدانند که در تشکیل خانواده ، از مشورت با والدین خود ، بی نیاز نیستند ، هر چند در نهایت، خود آنها هستند که باید همسر آینده شان را انتخاب کنند ، نه پدر و مادر !

۲ . مَهریه سنگینحکمت وجود مهریه (کابین) ، تعدیل روابط زن و مرد و نیز پیوند دادن آنها به یکدیگر است . مهریه، از آن جا پدید آمد که در متن خلقت ، نقش هر یک از زن و مرد، مغایر نقش دیگری است . مرد، در مقابل غریزه، از زن ، ناتوان تر است . این ویژگی، همواره به زن ، فرصت داده است که به دنبال مرد نرود و زود تسلیم او

.

نکته مهم

نشود. بر عکس، مرد را وادار کرده است که به زن، اظهار نیاز کند و برای جلب رضای او اقدام نماید. یکی از آن اقدامات، این بوده که مرد برای جلب رضای همسر ، و به احترام موافقت او، هدیه ای نثار او می کرده است . مهریه ، با حیا و عفاف زن ، هم ریشه است. زن به الهام فطری در یافته است که عزّت و احترام او ، به این است که خود را رایگان در اختیار مرد قرار ندهد . قرآن کریم، با لطافت و ظرافت بی نظیر می فرماید: «وَءَاتُواْ النِّسَآءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً . ⁽¹⁾کابین زنان را به عنوان هدیه [و از روی طیب خاطر] به آنها بدهید» . در این آیه کوتاه، به سه نکته اساسی اشاره شده است : یک. از مهریه، با نام «صدُقه» یاد شده ، از مادّه «صِدق» ، بدان جهت که نشانه صداقت و راستین بودن علاقه مرد است . دو. الحاق ضمیر «هُنَّ» به «صدُقات»، اشاره به آن است که مهریه، به خودِ زن تعلّق دارد ، نه پدر و مادر وی، و به اصطلاح، «شیربها» نیست . سه. کلمه «نِحله»، به روشنی دلالت دارد که مهریه ، در واقع ، چیزی جز هدیه و پیشکش مرد به زن نیست .

نکته مهمامّا نکته مهمّی که در آسیب شناسی خانواده باید به آن توجّه داشت، این است که میزان مهریه ، نباید با حکمت آن در تضاد باشد ؛ چون در این صورت ، آفت تحکیم نهاد خانواده می گردد . ⁽²⁾مهریه ، باید حقیقتا مفهوم هدیه را به ذهن تداعی کند، نه داد و ستد و

.

۳ . ازدواج با انگیزه های غیر ارزشی

گروگانگیری را. از این رو، سنگینیِ مهریه، نشانه شوربختی زن ، ⁽¹⁾و سبکی آن، نشانه برکت زن ⁽²⁾شناخته شده است، مانند این حدیث از پیامبر صلی الله علیه و آله که می فرماید : خَیرُ الصَّداقِ أیسَرُهُ . ⁽³⁾بهترین مهریه ، سبک ترینِ آن است . در حدیثی دیگر آمده است : لا تُغالوا بِمُهورِ النِّساءِ ، فَإِنَّما هِیَ سُقیَا اللّهِ سُبحانَهُ . ⁽⁴⁾در مهریه های زنان ، زیاده روی نکنید ؛ چرا که زنان ، در واقع ، باران خداوند سبحان اند . همچنین سنگینیِ مهریه، موجب کینه و دشمنیِ خانوادگی معرّفی شده است : تَیاسَروا فِی الصَّداقِ ، إنَّ الرَّجُلَ یُعطِی المَراَةَ حَتّی یَبقی ذلِکَ فی نَفسِهِ عَلَیها حَسیکَةً . ⁽⁵⁾در مهریه ، آسان بگیرید ؛ زیرا مرد ، با این که مهریه[ی سنگینی] را به زن می پردازد ، امّا کینه آن، نسبت به زن ، در دلش می مانَد . در جای دیگری، این تعبیر آمده است: لا تُغالوا بِمُهورِ النِّساءِ ، فَتَکونَ عَداوَةً . ⁽⁶⁾در مهریه های زنان ، زیاده روی نکنید ؛ چون مایه دشمنی می شود .

۳ . ازدواج با انگیزه های غیر ارزشیپیش از این ، اشاره شد که نخستین ادب از آداب تشکیل خانواده ، درستیِ انگیزه

.

آن است . از این رو ، ازدواج کردن با هدف : تقویت طایفه، خودنمایی ، شهرت طلبی ، و بهره گیری از ثروت یا موقعیت خانوادگی همسر ، ضدّ ارزش و نکوهیده شمرده شده است . ⁽¹⁾موضوع قابل توجّه، این است که رعایت نکردن این ادب ، آفت نهاد خانواده و زمینه ساز فروپاشی آن است . از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که می فرماید: لا تُزَوِّجُوا النِّساءَ عَلی قَراباتِهِنَّ ، فَإنَّهُ یَکونُ مِن ذلِکَ القَطیعَةُ . ⁽²⁾زنان را [به خاطر تقویت روابط خویشاوندی] با خویشاوندانشان تزویج نکنید ؛ زیرا این کار ، به بریده شدن روابط خویشی می انجامد . و نیز روایت شده است که فرمود: مَن تَزَوَّجَ امرَأَةً لِعِزِّها لَم یَزِدهُ اللّهُ إلّا ذُلّاً ، وَ مَن تَزَوَّجَها لِمالِها لَم یَزِدهُ اللّهُ إلّا فَقرا ، وَ مَن تَزَوَّجَها لِحَسَبِها لَم یَزِدهُ اللّهُ إلّا دَناءَةً ، وَ مَن تَزَوَّجَ امرَأَةً لَم یَتَزَوَّجها إلّا لِیَغُضَّ بَصَرَهُ ، أو لِیُحصِنَ فَرجَهُ ، أو یَصِلَ رَحِمَهُ ، بارَکَ اللّهُ لَهُ فیها وَ بارَکَ لَها فیهِ . ⁽³⁾هر کس با زنی ، به خاطر قدرتش ازدواج کند ، خداوند ، جز بر خواری او نمی افزاید ، و هر کس با زنی ، به خاطر دارایی اش ازدواج کند ، خداوند ، جز بر ناداری او نمی افزاید ، و هر کس با زنی ، به خاطر بزرگ زادگی اش ازدواج کند ، خداوند ، جز بر پستی او نمی افزاید ، و هر کس با زنی ، فقط برای این ازدواج کند که چشمش را [ از حرام و نامحرم ] فرو بپوشانَد ، یا دامنش را پاک نگه دارد ، یا پیوند خویشاوندی اش را برقرار بدارد ، خداوند ، در آن مرد و زن برای یکدیگر برکت می دهد . و در حدیثی از امام صادق علیه السلام آمده است که :

.

۴ . ازدواج، پیش از رشد عقلی

إذا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ المَرأَةَ لِجَمالِها أو مالِها وُکِلَ إلی ذلِکَ ، وَ إذا تَزَوَّجَها لِدینِها رَزَقَهُ اللّهُ الجَمالَ وَ المالَ . ⁽¹⁾هر گاه مردی با زنی ، به خاطر زیبایی یا دارایی اش ازدواج کند ، به همان [ زیبایی یا دارایی ] واگذار می شود ، و هر گاه به خاطر دینش با او ازدواج کند ، خداوند ، زیبایی و دارایی نیز روزی اش می کند . انگیزه های غیر ارزشی در ازدواج ، چه از سوی زوجین و چه خانواده هایشان ، آفت اصلی ترین ارکان تحکیم خانواده ـ یعنی محبّت و قداست ـ است. از این رو، خانواده هایی که دچار این آفت اند، بیشتر در معرض فروپاشی قرار می گیرند.

۴ . ازدواج، پیش از رشد عقلیهر چند احادیث اسلامی ، به خانواده ها تأکید کرده اند که هنگام بلوغ فرزندان ، زمینه ازدواج آنها را فراهم کنند ⁽²⁾و به جوانان نیز توصیه کرده اند که برای حفظ پاک دامنی خود ، هر چه زودتر ازدواج نمایند ، ⁽³⁾امّا پیشوایان ما، ازدواج کودکان را ـ چنان که در برخی از اقوام ، رسم بوده ـ مصلحت نمی دانند . از این رو، طبق نقل کلینی رحمه الله، امام صادق علیه السلام در پاسخ پرسش هشام بن حَکم در باره این موضوع، فرمود : إذا زُوِّجوا وَ هُم صِغارٌ لَم یَکادوا یَتَأَلَّفوا . ⁽⁴⁾چنانچه آنها را در خردسالی به ازدواج هم در آورید ، به سختی ممکن است اُنس و اُلفتی میان آنها برقرار شود . این سخن می تواند به این مفهوم باشد که ازدواج ، پیش از رشد عقلی زوجین ،

.

۵ . خویشاوند بودنِ هَوو با همسر اوّل

ب - آسیب های مرتبط با مرد

۱ . آزار دادن همسر

آفت تحکیم خانواده است و ممکن است به جدایی بینجامد . برخی از پژوهش ها نیز نشان می دهند که طلاق ، در جوانانی که زیر نوزده سالگی ازدواج کرده اند، بیشتر از جوانانی است که پس از آن ازدواج کرده اند .

۵ . خویشاوند بودنِ هَوو با همسر اوّلبر پایه برخی احادیث ، ازدواج مرد با خویشاوندان همسر فعلی اش، آفت زندگی خانوادگی است. متن حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله در این باره، چنین است: لا تُزَوِّجُوا النِّساءَ عَلی قَراباتِهِنَّ ، فَإِنَّهُ یَکونُ مِن ذلِکَ القَطیعَةُ . ⁽¹⁾زنان را با خویشاوندانشان تزویج نکنید ؛ زیرا این کار ، به بریده شدن روابط خویشی می انجامد . این سخن، بدین معناست که برای زن، تحمّل هَوویی که از نزدیکان و خویشان خودش باشد، مشکل تر است و این گونه ازدواج ها، موجب اختلاف خانوادگی و از عوامل فروپاشی خانواده است.

ب ـ آسیب های مرتبط با مردآسیب هایی که از ناحیه شوهر ، نهاد خانواده را تهدید می کنند و چه بسا موجب فروپاشی آن می گردند، عبارت اند از :

۱ . آزار دادن همسرزن، از محیط گرم خانواده خویش به درون خانه ای پا می نهد که همه چیز آن برای وی، تازه و بدون سابقه است . او از جایی که به طور متعارف، خدمت گیرنده و محبّت بیننده بوده، به سرایی قدم می نهد که خدمت و محبّت در آن، دوسویه است .

.

در این حالت، اگر در قبال محبّت و تلاشی که بروز می دهد ، پاسخ محبّت آمیز نگیرد و حتّی در عوض آن ، آزار ببیند، دیر یا زود، از محبّت دهی ، دست می کشد و کانونی که باید با محبت و مودّت گرم شود ، به سردی می گراید . روشن است که کمتر همسری با این وضعیت ، حاضر به ادامه زندگی است و اگر هم آن را ادامه دهد ، چنین زندگی ای را نمی توان یک زندگی سالم و یک کانون پُر حرارت خوانْد . گفتنی است آزارهای روانی و جسمی ، هر دو در این میان، یکسان عمل می کنند و شاید آزارهای زبانی و روانی، زیان های بیشتر و ضربه های کاری تری را به پیکر ازدواج وارد کنند . احادیت، افزون بر کتک زدن زن ، تحقیر او و حتّی بغض و دشمنیِ درونی را هم زمینه فروپاشی تدریجی خانواده ها دانسته اند . ⁽¹⁾از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که می فرماید : مَن أضَرَّ بِامرَأةٍ حَتّی تَفتَدِیَ مِنهُ نَفسَها ، لَم یَرضَ اللّهُ تَعالی لَهُ بِعُقوبَةٍ دونَ النّارِ ؛ لِأنَّ اللّهَ تَعالی یَغضَبُ لِلمَرأةِ کَما یَغضَبُ لِلیَتیمِ . ⁽²⁾هر کس به زنی آزار برساند تا آن زن [ با بخشیدن مهریه اش ] ، جان خود را از او بخرد ، خدای متعال ، برای آن مرد ، به مجازاتی کمتر از آتش ، رضایت نداده است ؛ چرا که خداوند متعال برای زن ، همان گونه به خشم می آید که به خاطر یتیم به خشم می آید . در حدیث دیگری آمده است : أیُّ رَجُلٍ لَطَمَ امرَأتَهُ لَطمَةً ، أمَرَ اللّهُ عز و جل مالِکا خازِنَ النّیرانِ فَیَلطِمُهُ عَلی حُرِّ وَجهِهِ سَبعینَ لَطمَةً فی نارِ جَهَنَّمَ ، وَ أیُّ رَجُلٍ مِنکُم وَضَعَ یَدَهُ عَلی شَعرِ امرَأةٍ مُسلِمَةٍ ، سَمَّرَ کَفَّهُ بِمَسامیرَ مِن نارٍ . ⁽³⁾

.

۲ . بدخویی

هر مردی که به زنش سیلی بزند ، خداوند عز و جل به مالک ، نگهبان دوزخ ، دستور می دهد که در آتش دوزخ ، هفتاد سیلی بر گونه او بزند ، و هر مردی از شما بر موی زنی مسلمان [ و نامحرم ] دست نهد ، میخ هایی از آتش ، در کف دست او می کوبد . همچنین از امام علی علیه السلام روایت شده است که می فرماید : إنَّهُنَّ أمانَةُ اللّهِ عِندَکُم ، فَلا تُضارّوهُنَّ وَ لا تَعضُلوهُنَّ . ⁽¹⁾آنان، امانت خدا در نزد شما هستند . بنا بر این ، به آنان گزند نرسانید و با ایشان بدرفتاری نکنید . از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نیز روایت است که فرمود : إنّی أتَعَجَّبُ مِمَّن یَضرِبُ امرَأتَهُ وَ هُوَ بِالضَّربِ أولی مِنها ! ⁽²⁾در شگفتم از کسی که زنش را می زند ، در حالی که خود او ، به کتک خوردن ، سزاوارتر است !

۲ . بدخوییانسان های تندخو ، گاه بدون آن که بخواهند ، به دیگران آزار می رسانند . بسیاری از اینان ، بدذات نیستند و دوست ندارند که دیگران ، بویژه نزدیکان و خویشان و همسران خود را اذیت کنند ؛ امّا حساسیت زیاد ، حرارت و تندی اخلاقی و کم طاقتی ایشان ، موجب می شود که دیگران از آنها دلخور و دلگیر شوند و به صورت باری سنگین و تحمیلی بر دوش دیگران در آیند . این دسته، افزون بر آن که زندگیِ خود را آشفته می کنند ، عیش دیگران را نیز منغّص می سازند و محیطی عصبی ، حسّاس ، شکننده و گاه در آستانه انفجار به وجود می آورند و خود و خانواده شان را در آن می سوزانند . اگر این وضعیت ادامه یابد و یا تشدید شود ،

.

۳ . بُخل

اطرافیان و بویژه همسر، به مقابله به مثل با همسر و یا گریز از شوهر و حتّی خانه، روی می آورد و اینها از هم پاشیدگی خانواده را در پی دارد . آمار فعلی دادگاه های خانواده ، بدخویی مرد را از علّت های قابل توجّه متلاشی شدن خانواده بر می شمرند . بر همین اساس، با وجود ترغیب به تزویج جوانان از سوی اسلام ، امام رضا علیه السلام در راه نمایی به حسین بن بشّار که خویشاوند بدخویَش به خواستگاری دخترش آمده است ، می فرماید: لا تُزَوِّجهُ إن کانَ سَیِّئَ الخُلُقِ . ⁽¹⁾اگر بدخُلق است، دخترت را به همسری وی در نیاور.

۳ . بُخلمؤمن، تربیت شده خداوند است و هزینه زندگی خود را با کاهش و افزایش عطای الهی، تنظیم می کند . اگر خدا به او روزی دهد، وی هم به زندگی اش وسعت می دهد و اگر خدا نبخشد ، به کسب حرام و درآمد نامشروع، روی نمی آورد ؛ امّا انسان بخیل، در هر صورت، به کسی چیزی نمی دهد و اموالش را نزد خود نگاه می دارد . چنین شخصی ، همه و حتّی خود را در تنگنا می گذارد و از پرداخت هزینه های اصلی خانواده نیز خودداری می ورزد و بدین سان، فشار سختی را به خانواده وارد می آورد ؛ سختی ای که با توجّه به وضعیت مالی اش ، برای همسر و خانواده ، توجیهی ندارد و تنها علّت آن ، خوی زشت بخل است . در این وضعیت ، کمتر زنی تاب می آورد و در نتیجه ، یا به دزدی پنهان از شوهر ، روی می آورد و یا حدّ اقل در علاقه او به خود، تردید می کند و متقابلاً علاقه اش به همسر کاهش می یابد؛ زیرا خود را از دارایی و مال همسرش، کم ارزش تر می بیند .

.

۴ . بی تدبیری

از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که می فرماید : أبغَضُ العِبادِ إلَی اللّهِ عز و جل مَن ضَنَّ عَلی عِیالِهِ . ⁽¹⁾منفورترینِ بندگان ، نزد خداوند عز و جل ، کسی است که به خانواده اش بخل بورزد . نیز می فرماید : شَرُّ النّاسِ الضَّیِّقُ عَلی أهلِهِ . ⁽²⁾بدترینِ مردم ، کسی است که بر خانواده اش تنگ بگیرد .

۴ . بی تدبیریخانواده در بدو تأسیس، با جادّه ای ناهموار و گردنه هایی سخت ، رو به روست . دو جوانی که هنوز جایگاه شغلیِ ثابتی برای خود نیافته اند، با بدهی های مربوط به تعهّدات مالی تحصیل و تهیّه مسکن و یا هزینه های تولّد و نگهداری فرزند نیز رو به رو می شوند . از سوی دیگر، به دلیل جوانی ، زن، خواهان مصاحبت بیشتر شوهر با اوست و توقّع دارد که شوهر، وقت بیشتری را برای با هم بودن بگذارد. خواسته ها و انتظارات پیشین خویشان ، دوستان ، همسایگان و همکاران را نیز باید افزود. از طرفی، مسئولیت های دینی و اجتماعیِ هر دو سوی ازدواج نیز وجود دارد . در چنین فضایی، تنها مدیریت عاقلانه و ماهرانه ، می تواند خانواده را از این کشاکش سنگین برهاند و با توجّه به این که مدیریت خانواده در اسلام به مرد سپرده شده ، ⁽³⁾این موضوع، اهمّیت ویژه ای پیدا می کند . اگر مرد ، فاقد مدیریت لازم باشد ، خانواده، در گردابی از مشکلات حل نشدنی و گره های کور، فرو می رود و در این میان، رضایت و ارضای همسر فدا می شود و

.

۵ . تنوّع طلبی

کانون خانواده ، جایی برای شکایت ها و سرریز مشکلات حل ناشده می گردد . ⁽¹⁾امام علی علیه السلام در باره این آفت خطرناک خانواده می فرماید : آفَةُ المَعاشِ سوءُ التَّدبیرِ . ⁽²⁾آفت زندگی ، بی تدبیری (سوء مدیریّت) است . و در حدیث دیگری از ایشان ـ که به فراتر از خانواده اشاره دارد ـ آمده است : سَبَبُ التَّدمیر سوءُ التَّدبیرِ . ⁽³⁾علّت ویرانی ، بی تدبیری (سوء مدیریّت) است .

۵ . تنوّع طلبیاسلام با توجّه به واقعیتِ فزونی تعداد زنان آماده ازدواج بر مردان ، چندهمسری را با رعایت شروطی سخت (مانند: عدالت) تجویز کرده است؛ امّا این به معنای جواز تنوّع طلبی و رفتار خودخواهانه با زن نیست . هر گاه مرد بخواهد از این جواز شرعی و واقعیت اجتماعی، سوء استفاده کند و بی هیچ دلیلی، همسرش را طلاق دهد، این کار ، نزد خداوند متعال ، منفور است. از امام باقر علیه السلام روایت شده که می فرماید : إنَّ اللّهَ عز و جل یُبغِضُ کُلَّ مِطلاقٍ ذَوّاقٍ . ⁽⁴⁾خداوند عز و جل از مردان پُر طلاق و تنوّع طلب در ازدواج ، نفرت دارد . بدین سان، تنوّع طلبی یکی از آسیب های خطرناکی است که نهاد خانواده را تهدید می کند و مانع تحکیم این نهاد مقدّس می گردد .

.

۶ . غیرت ورزی نابه جا

۶ . غیرت ورزی نابه جازندگی مشترک ، محدود کننده روابط جنسی است . در هر اجتماع و دینی ، ازدواج، مرزهایی را برای روابط جنسی به وجود می آورد . در دین اسلام، این روابط، منحصر به خانواده می شود و از این رو، خیانت هر یک از دو سوی ازدواج ، به معنای پیمان شکنی است . این نکته، مورد قبول همگان است ؛ امّا هر گاه حساسیت به این مسئله ، از حدّ طبیعی خود بیرون رود و به صورت شک هایی بی جا و غیرت ورزیِ بدون دلیل در آید ، زندگی را تلخ می کند و خانه را به صورت بازداشتگاهی در می آورد که بازجوی آن، شریک زندگی است ؛ زیرا کسی که باید بیشترین اعتماد را داشته باشد، بیشترین تردید را دارد . جالب توجّه، آن که ابراز تردیدها و پرس و جوهای بی دلیل ، همسر امین را نیز به سوی خیانت، سوق می دهد و او را در معرض خیانت به شوهر قرار می دهد. روایت تکان دهنده نهج البلاغه در این باره، بسیار صریح است . امام علی علیه السلام می فرماید : إیّاکَ وَ التَّغایُرَ فی غَیرِ مَوضِعِ غَیرَةٍ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ یَدعُو الصَّحیحَةَ إلَی السُّقمِ ، وَ البَریئَةَ إلَی الرَّیبِ . ⁽¹⁾از غیرت ورزیدن بی جا [ نسبت به زنان ] بپرهیز که زن سالم را به بیماری [ و نادرستی ] می کشانَد و پاک دامن را به گناه . اگر هم چنین نکند ، زن را به نقطه ای می رسانَد که در دوستی ها و اظهار محبّت های همسرش ، تردید جدّی می نماید و از محبّت خود نیز دریغ می کند و بدین سان، اصلی ترین رشته پیوند خانواده، سست می شود . در پایان می افزاییم که هر گاه بدبینی شوهر به جایی برسد که به همسر خود ،

.

ج - آسیب های مرتبط با زن

۱ . آزار دادن شوهر

تهمت بزند و او را متّهم به روابط جنسی خارج از ازدواج کند ، در حالی که چنین نباشد ، به لعنت الهی دچار می شود. با توجّه به فرآیند «لِعان» ⁽¹⁾در فقه اسلامی ، چنین مردی، زندگی خود را در معرض تباهی قرار داده است و این زمینه را برای همسر خود به وجود می آورد تا با انجام دادن تشریفات قانونی ، از او جدا شود .

ج ـ آسیب های مرتبط با زنآسیب هایی که از ناحیه زن ، نهاد خانواده را تهدید می کند و ممکن است به فروپاشی نهاد خانواده بینجامد، عبارت اند از:

۱ . آزار دادن شوهرآزار دادنِ شوهر، همانند آزار دادنِ زن ، موجب تزلزل بنیان خانواده است ؛ زیرا در فرض آزاررسانی از سوی زن ، مرد نیز واکنش همانندی نشان می دهد و کانون زندگی، به معرکه درگیری و کشمکش تبدیل می شود و به تدریج، تحمّل چنین وضعیتی برای هر دو سوی رابطه، سخت می شود . در این زندگی ها، محبّت و اطاعت، جای خود را به سرپیچی و نفرت می دهد و در این حالت، روابط متعارف ازدواج به گونه ای دیگر تحقّق می پذیرد . حتّی در صورتی که شوهر تحمّل کند و به مقابله به مثل نپردازد ، از محبّتش به همسر کاسته می شود و زندگی با عشق، به زندگی با نفرت، تبدیل می شود. این وضعیت غیر طبیعی، تنها تا آن جا ادامه می یابد که تنش های عصبی حاصل از این نگاه و رفتار ، از آستانه تحمّل طرفین در نگذرد . امام صادق علیه السلام در تعبیری لطیف ، زنِ آزاررسان را از اسباب تکدّر عیش می داند و

.

۲ . ناسپاسی نسبت به شوهر

می فرماید : لا تُؤذی امرَأَةٌ زَوجَها فِی الدُّنیا إلّا قالَت زَوجَتُهُ مِنَ الحورِ العِینِ : لا تُؤذیهِ ، قاتَلَکِ اللّهُ ، فَإِنَّما هُوَ عِندَکِ دَخیلٌ یوشِکُ أن یُفارِقَکِ إلَینا . ⁽¹⁾هر زنی در دنیا شوهرش را آزار بدهد ، حوری بهشتی ای که برای همسریِ او تعیین شده ، می گوید : خدا تو را بکشد ! او را میازار ؛ زیرا او نزد تو میهمان است و به زودی ، تو را ترک می کند و نزد ما می آید . گفتنی است که به خشم آوردن شوهر ⁽²⁾نیز گونه ای آزار دادن اوست. از این رو، اگر زن در نیابد که چه رفتاری همسرش را خشمگین می کند و سپس آن را ناخودآگاه تکرار کند و یا با قصد آزارْ چنین کند ، زمینه تزلزل خانواده را فراهم کرده است .

۲ . ناسپاسی نسبت به شوهرزن، بیشتر به محبّت شوهر نیاز دارد و مرد، به سپاس گزاریِ زن . از این رو، در صورت عدم ارضای خواست روحی ، و یا واکنش متعارض با آن از سوی زن ، علاقه مرد به زن آسیب می بیند و به تدریج، این واکنش دوسویه ، زنجیری از گله گزاری و دلخوری درونی را پدید می آورد و بنیان خانواده را سست می نماید. از این رو احادیث اسلامی، به شدّت زنان ، را از ناسپاسی کردن نسبت به لطف و محبّت شوهران ، نهی کرده اند . به این حدیث بنگرید : لا یَنظُرُ اللّهُ إلَی امرَأَةٍ لا تَشکُرُ لِزَوجِها ، وَ هِیَ لا تَستَغنی عَنهُ . ⁽³⁾خداوند ، به زنی که از شوهرش سپاس گزاری نمی کند ، با آن که از شوهرش بی نیاز نیست ، نگاه [ با لطف و رحمت] نمی کند .

.

۳ . انتظارات بی جا از شوهر

در حدیث دیگری آمده است : أیُّمَا امرَأةٍ قالَت لِزَوجِها : «ما رَأیتُ قَطُّ مِن وَجهِکَ خَیرا» فَقَد حَبِطَ عَمَلُها . ⁽¹⁾هر زنی که به شوهرش بگوید : «من هرگز از روی تو ، خیری ندیده ام » ، اعمالش بر باد می رود .

۳ . انتظارات بی جا از شوهرمرد به عنوان مسئول تشکیل ، رشد و نگهداری خانواده، ⁽²⁾می کوشد نیازهای اساسی خود و خانواده اش را تأمین کند . ⁽³⁾این، ویژگیِ یک خانواده سالم و متعارف است و جز در مواردی که مرد به اعتیاد و یا بیماری های اخلاقی و اجتماعی مبتلا می شود ، همه جا چنین تلاشی وجود دارد. این وظیفه، چون تکلیفی الهی است . پس قابل منّت گذاری بر زن هم نیست ؛ امّا مشکل از آن جا آغاز می شود که در شرایط خاص و تنگناهای مالی ، شوهر ، تواناییِ تأمین خواسته های زن را از دست می دهد و یا زن، به مقدار نیاز ، بسنده نمی کند . در این دو حالت ، اگر زن بر خواسته های خود ، پا ننهد و برای تأمین آنها ، به شوهرش فشار بیاورد ، افزون بر به خشم آوردن خداوند متعال ، زمینه ناراحتی شوهر را نیز فراهم می آورد . در این وضعیت، گاه پیش می آید که مرد، بر اثر سرزنش های زن ، به دزدی و اختلاس و کسب درآمدهای نامشروع ، روی می آورد و گاه به گریز از خانه و حتّی اعتیاد کشیده می شود و یا در فرضی دردناک ، به جدایی می اندیشد . در همه فرض ها ، آرامش روحی شوهر، کاهش می یابد و نگاه افسرده و یا عصبی او ، در روابط خانوادگی، بازتاب می یابد . این گونه است که اساسی ترین هدف ازدواج

.

۴ . منّت نهادن بر شوهر

(یعنی آرامش زندگی) آسیب می بیند . از این رو ، احادیث اسلامی، زن را از وادار کردن شوهر به آنچه در توان او نیست، به شدّت نهی کرده اند : أیُّمَا امرَأةٍ أدخَلَت عَلی زَوجِها فی أمرِ النَّفَقَةِ وَ کَلَّفَتهُ ما لا یُطیقُ ، لا یَقبَلُ اللّهُ مِنها صَرفا وَ لا عَدلاً ، إلّا أن تَتوبَ وَ تَرجِعَ وَ تَطلُبَ مِنهُ طاقَتَهُ . ⁽¹⁾هر زنی که در درخواست نفقه ، بر شوهرش فشار آوَرَد و خارج از توان او چیزی بر او تحمیل کند ، خداوند ، از آن زن ، نه استغاثه ای را می پذیرد و نه کَفّاره ای را ، مگر آن که توبه کند و بر گردد و در حدّ توانش ، از او چیز بخواهد .

۴ . منّت نهادن بر شوهرخانم هایی که از نظر ثروت و یا موقعیت خانوادگی، بر شوهر خود ، برتری دارند، باید توجّه داشته باشند که ثروت و موقعیت خانوادگی خود را به رخ شوهر کشیدن و منّت نهادن بر او ، آفتِ شیرینی زندگی خانوادگی ، و گاه موجب فروپاشی آن است . در شماری از احادیث ، این برخورد غیر اخلاقی، به شدّت محکوم شده است : لَو أنَّ جَمیعَ ما فِی الأرضِ مِن ذَهَبٍ وَ فِضَّةٍ حَمَلَتهُ المَرأةُ إلی بَیتِ زَوجِها ، ثُمَّ ضَرَبَت عَلی رَأسِ زَوجِها یَوما مِنَ الأیّامِ ، تَقولُ : «مَن أنتَ ؟ إنَّمَا المالُ مالی» ، حَبِطَ عَمَلُها وَ لَو کانَت مِن أعبَدِ النّاسِ ، إلّا أن تَتوبَ وَ تَرجِعَ وَ تَعتَذِرَ إلی زَوجِها . ⁽²⁾اگر زن، همه طلا و نقره های روی زمین را به خانه شوهرش ببَرَد ، سپس روزی از روزها بر سر او بزند و بگوید : «تو کیستی ؟ این دارایی ، مال من است» ، اعمالش بر باد می رود ، اگر چه از عابدترینْ مردمان باشد ، مگر آن که توبه کند و از سخنش بر گردد و از شوهرش پوزش بخواهد .

.

۵ . مدارا نکردن با شوهر

۶ . خودآرایی برای غیر همسر

۵ . مدارا نکردن با شوهرگاهی اوقات، اخلاق و رفتار شوهر، مورد قبول همسر نیست و حتّی ممکن است از نظر عرفی و شرعی هم پذیرفته نباشد؛ امّا اصلاح آن ، تنها از طریق تحمّل و شکیبایی و سپس تذکّرات نَرم و پلّه ای، امکان پذیر است . زن نمی تواند با چند ماه زندگی مشترک ، رفتار چندین ساله شوهر خود را تغییر دهد. از این رو باید بکوشد برای دوره گذار از وضعیت فعلی به وضعیت مطلوب ، سیاست رفاقت و همراهی و همدلی را با شوهر ، در پیش گیرد و در همه موارد شرعی و عرفی ، پیرو شوهر باشد تا به تدریج بتواند شوهر را با خود ، همراه کند . زوج های جوانی که از ابتدا و بدون هیچ مقدّمه ای ، خواستار تغییر همسر خود و به رنگ خود در آوردن او شده اند ، در همان ابتدای راه، به چاله بگو مگو و درگیری در غلتیده اند و نه تنها سودی از تذکّرات و ناسازگاری های خود ندیده اند که کانون خانواده را به لبه پرتگاه آشفتگی و از هم پاشیدگی کشانده اند . در حدیثی از امام علی علیه السلام آمده است: شَرُّ الزَّوجاتِ مَن لا تُواتی . ⁽¹⁾بدترین همسر ، زنی است که سازگار نباشد .

۶ . خودآرایی برای غیر همسرخودآراییِ زن برای غیر همسر ، یکی از خطرناک ترین آفت هایی است که کانون خانواده را تهدید می کند. در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است : لا یَحِلُّ لِامرَأةٍ أن تُظهِرَ مِعصَمَها وَ قَدَمَها لِرَجُلٍ غَیرِ بَعلِها ، وَ إذا فَعَلَت ذلِکَ لَم تَزَل

.

۷ . تنوّع طلبی

فی لَعنَةِ اللّهِ وَ سَخَطِهِ ، وَ غَضِبَ اللّهُ عَلَیها ، وَ لَعَنَتها مَلائِکَةُ اللّهِ ، وَ أعَدَّ لَها عَذابا ألیما . ⁽¹⁾برای هیچ زنی ، حلال نیست که مُچ و پای خویش را برای مردی جز شوهرش آشکار سازد . هر گاه چنین کند ، پیوسته مورد لعنت و ناخشنودی خدا قرار می گیرد و خداوند ، بر او خشم می گیرد و فرشتگان خدا لعنتش می کنند و برایش عذابی دردناک ، آماده می سازد . این آفت خطرناک، زمینه ساز آلودگی زن و فروپاشی خانواده است . از این رو، مرد باید به عنوان مدیر خانواده، با همه توان از آن پیشگیری کند . در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است : المَرأةُ إذا خَرَجَت مِن بابِ دارِها مُتَزَیِّنَةً مُتَعَطِّرَةً وَ الزَّوجُ بِذاکَ راضٍ ، بُنِیَ لِزَوجِها بِکُلِّ قَدَمٍ بَیتٌ فِی النّارِ . ⁽²⁾هر گاه زن ، خود را بیاراید و خوش بو کند و از درِ خانه اش بیرون برود و شوهر[ش] به این ، راضی باشد ، به ازای هر قدمی [که زن بر می دارد] ، برای شوهرش یک خانه در آتش ساخته می شود .

۷ . تنوّع طلبیزن نیز ممکن است مانند مرد ، به بیماری تنوّع طلبی جنسی مبتلا شود و چون محدودیت او بیشتر است ، این بیماری می تواند او را به درخواست طلاق و در برخی از موارد، به خیانت و گاه به قتلِ همسر، وادار سازد . از این رو ، در احادیث ، تنوّع طلبی جنسی زن، همانند تنوّع طلبی مرد، نکوهش شده است. ⁽³⁾در حدیثی از

.

۸ . خیانت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمده است : أیُّمَا امرَأَةٍ سَأَلَت زَوجَها طَلاقا فی غَیرِ ما بَأسٍ ، فَحَرامٌ عَلَیها رائِحَةُ الجَنَّةِ . ⁽¹⁾هر زنی که بی جهت ، از شوهر خود طلاق بخواهد ، بوی بهشت بر او حرام است .

۸ . خیانتخطرناک ترین آفتی که از ناحیه زن، نهاد خانواده را تهدید می کند ، خیانت و بویژه خیانت ناموسی است . از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در باره خطر این خیانت، روایت شده که می فرماید : أربَعَةٌ مِن قَواصِمِ الظَّهرِ : ... وَ زَوجَةٌ یَحفَظُها زَوجُها وَ هِیَ تَخونُهُ . ⁽²⁾چهار چیز ، کمرشکن اند : ... و از جمله آنهاست زنی که شوهرش از او نگهداری می کند ؛ ولی او به شوهرش خیانت می نماید . برای پیشگیری از این آفت کمرشکن ، هم مرد، مسئول است و هم زن . بدیهی است که مرد و زن، با عمل کردن به وظایف مشترک و اختصاصی خود ، می توانند از این آفت، پیشگیری کنند ؛ امّا بی تردید، مسئولیت زن در این باره، سنگین تر است .

.

. .

۱۳ . اُلگو

اشاره

۱۳ . اُلگودرآمدفصل یکم : الگوهای شایستهفصل دوم : موارد اُلگوگیریفصل سوم : الگوهای ناشایست

.

. .

درآمد

اسوه ، در لغت

درآمداسوه ، در لغتواژه های «اُسوة» و «إسوة» ، اسم مصدر از «ائتساء» اند و از مادّه «أسو» که بر درمان و تیمار و اصلاح کردن ، دلالت دارد ، گرفته شده اند . ابن فارس می گوید : الهَمزَةُ وَ السّینُ وَ الواوُ أصلٌ واحِدٌ یَدُلُّ عَلَی المُداواةِ وَ الإِصلاحِ . یُقالُ : أسَوتُ الجَرحَ إذا داوَیْتُهُ ، وَ لِذلِکَ یُسَمَّی الطَّبیبُ : الآسیَ ... وَ یُقالُ : أسَوتُ بَینَ القَومِ إذا أصلَحتَ بَینَهُم، وَ مِن هذَا البابِ : لی فی فُلانٍ اُسوَةٌ ؛ أی قُدوَةٌ ، أی إنِّی أقتَدی بِهِ. ⁽¹⁾همزه و سین و واو ، یک ریشه معنایی دارد و بر درمان و اصلاح کردن دلالت می کند . گفته می شود : «أسَوتُ الجرح» یعنی زخم را درمان کردم. به همین دلیل ، به طبیب ، «آسی (درمانگر)» می گویند... و گفته می شود : «أسوت بین القوم ؛ میان مردم را اصلاح نمودم» . و از همین باب است جمله : «لی فی فلانٍ اُسوة ؛ فلانی برای من الگوست» ، یعنی من به او اقتدا می کنم . در واقع ، کسی که شخصی و یا چیزی را الگو (اسوه) و سرمشقِ (مقتدای) خود قرار می دهد ، گویا می خواهد از این طریق ، ضعف و کمبود خود را جبران کند و خود را به نقطه مطلوب برساند ، هر چند رسیدن به آن نقطه از نظر عقل و فطرت ، مذموم باشد . از این رو ، «الگو» به الگوی خوب (شایسته) و الگوی بد (ناشایسته) ،

.

الگو ، در قرآن و حدیث

۱ . دقّت در انتخاب الگو

تقسیم می گردد .

الگو ، در قرآن و حدیثمسئله «الگوگیری (تأسّی)» ، یکی از مهم ترین مسائل تربیتی در اسلام است ؛ زیرا انسان به طور طبیعی ، تحت تأثیر افکار و عقاید و رفتار پدر و مادر ، دوست ، محیط و شخصیت های برجسته فرهنگی و سیاسی قرار می گیرد و الگوگیری از دیگران ، نقش اساسی در شکل گیری شخصیت ، و سعادت یا شقاوت او دارد . از این رو ، قرآن و احادیث اسلامی ، آموزه های مهم و ارزنده ای را در این زمینه ارائه کرده اند که به طور خلاصه به شماری از آنها اشاره می شود :

۱ . دقّت در انتخاب الگونخستین نکته ، این است که انسان چه کسی را باید به عنوان الگو در زندگی انتخاب کند . روشن است که در زندگی فردی و اجتماعی انسان ، هر چه نقش پیشوا بیشتر باشد ، دقّت در انتخاب الگو ضروری تر خواهد بود . بر این اساس ، رهبران دینی جامعه ، بیشترین نقش را در الگوسازی و شکل دهی در شخصیت مردم دارند . در حدیث نبوی آمده است : وَ إنَّ أئِمَّتَکُم قادَتُکُم إلَی اللّهِ عز و جل ، فَانظروا بِمَن تَقتَدونَ فی دینِکُم وَ صَلاتِکُم . ⁽¹⁾پیشوایان شما ، رهبران شما به سوی خداوند عز و جل هستند . پس بنگرید که در دین و نمازتان ، به چه کسی اقتدا می کنید . همچنین رهبران سیاسی جامعه ، نقش فراوانی در سازندگی مردم دارند ، به گونه ای که امام علی علیه السلام می فرماید :

.

۲. معرّفی الگوهای شایسته

۳ . سیاست تبلیغیِ الگوگیری از نیکان

النّاسُ بِاُمَرائِهِم أشبَهُ مِنهُم بِآبائِهِم . ⁽¹⁾مردم به فرمان روایانشان ، شبیه ترند تا به پدرانشان . بنا بر این ، دقّت در انتخاب رهبران دینی و سیاسی ، از اهمّیت و اولویّت ویژه ای برخوردار است .

۲. معرّفی الگوهای شایستهیکی از راه های مهم و شناخته شده در رشد شخصیت و شکوفایی استعدادهای انسان ، آشنایی با فرزانگان است. شناختِ انسان های وارسته و پیشتاز در کمالات نفسانی ، علاوه بر نفی هر گونه ذهنیت گرایی در مورد ره نمودهای اخلاقی ، سیاسی و اجتماعی اسلام ، جویندگان کمال را به پیمودن راه آنان ترغیب می نماید . از این رو ، در اسلام ، معرّفی الگوهای نیکو و مطالعه سیره علمی و عملیِ شخصیت های برجسته و فرهیخته ، از جایگاه و اهمّیت ویژه ای برخوردار است. در نصوص (متون) اسلامی ، انبیای الهی (بخصوص ابراهیم علیه السلام و پیروان راستین او) ، همچنین خاتم انبیا و اهل بیت آن بزرگوار (و بویژه امیر مؤمنان علی علیه السلام ) ، فرشتگان ، عالمان صالح ، اهل ایمان و اهل خیر ، به عنوان «الگوهای شایسته» به مردم معرّفی شده اند ⁽²⁾و این ، یک سیاست بسیار مهمّ تربیتی است که باید مورد توجّه متصدّیان امر تعلیم و تربیت قرار بگیرد .

۳ . سیاست تبلیغیِ الگوگیری از نیکاندر موضوع سیاست تبلیغی «الگوگیری از نیکان» در نگاه اسلام ، چند نکته قابل توجّه است :

.

الف ـ تأکید بر الگو بودن پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در صدر انسان های شایسته : «لَّقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن کَانَ یَرْجُواْ اللَّهَ وَ الْیَوْمَ الْأَخِرَ وَ ذَکَرَ اللَّهَ کَثِیرًا . ⁽¹⁾قطعا برای شما در پیامبر خدا سرمشقی نیکوست ، برای آن کس که به خدا و روزِ بازپسین ، امید دارد و خدا را فراوان یاد می کند» . امام علی علیه السلام در این باره می فرماید : وَ لَقَد کانَ فی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله کافٍ لَکَ فِی الاُسوَةِ . ⁽²⁾قطعا برای تو در پیامبر خدا ، الگویی بسنده است . ب ـ الگو قرار دادن هر انسان شایسته ، چنان که در سخن امیر مؤمنان علیه السلام آمده است : اِتَّقُوا اللّهَ تَقِیَّةَ مَن سَمِعَ فَخَشَعَ ، وَ اقتَرَفَ فَاعتَرَفَ ، وَ وَجِلَ فَعَمِلَ ، وَ حاذَرَ فَبادَرَ ، وَ أیقَنَ فَأَحسَنَ ، وَ عُبِّرَ فَاعتَبَرَ ، وَ حُذِّرَ فَحَذِرَ ، وَ زُجِرَ فَازدَجَرَ ، وَ أجابَ فَأَنابَ ، وَ راجَعَ فَتابَ ، وَ اقتَدی ، وَ اقتدی فَاحتَذی ، وَ اُرِیَ فَرَأی ، فَأَسرَعَ طالِبا وَ نَجا هارِبا ، فَأَفادَ ذَخیرَةً وَ أطابَ سَریرَةً ، وَ عَمَّرَ مَعادا ، وَ استَظهَرَ زادا لِیَومِ رَحیلِهِ وَ وَجهِ سَبیلِهِ وَ حالِ حاجَتِهِ وَ مَوطِنِ فاقَتِهِ ، وَ قَدَّمَ أمامَهُ لِدارِ مُقامِهِ . ⁽³⁾از خدا پروا کنید ؛ پروای کسی که شنید و خشوع کرد ، و گناه کرد و اعتراف نمود ، و ترسید و کار کرد ، و پرهیز کرد و به عمل پرداخت ، و یقین کرد و نیکی نمود ، و پند داده شد و پند گرفت ، و بر حذر داشته شد و حذر کرد ، و باز داشته شد و [ از گناه ]باز ایستاد ، و اجابت کرد و انابه نمود ، و باز گشت و توبه کرد ، و الگو بر گرفت و پیروی اش کرد ، و به او نشان داده شد و دید . پس در طلب [ حق ]شتافت ، و گریخت و نجات یافت . پس ذخیره ای اندوخت ، و نهاد[ش] را پاک ساخت ، و

.

آخرت را آباد ساخت ، و برای روز کوچیدنش و راه سفرش و وقت نیازش و جایگاه حاجتش توشه بر گرفت ، و آن را برای سرای ماندگاری اش پیشاپیش فرستاد . ج ـ نکوهش کسانی که به سیره انبیای الهی و اوصیای آنان تأسّی نمی کنند و با خودمحوری ، زمینه نابودی استعدادهای انسانیِ خویش را فراهم می سازند . امام علی علیه السلام در این باره چنین می فرماید : فیا عَجَبا ـ وَ ما لی لا أعجَبُ ـ مِن خَطَأِ هذِهِ الفِرَقِ عَلَی اختِلافِ حُجَجِها فی دینِها ، لا یَقتَصّون أثَرَ نَبِیٍّ ، وَ لا یَقتَدونَ بِعَمَلِ وَصِیٍّ ، وَ لا یُؤمِنونَ بِغَیبٍ ، وَ لا یَعفونَ عَن عَیبٍ ، المَعروفُ فیهِم ما عَرَفوا ، وَ المُنکَرُ عِندَهُم ما أنکَروا ، وَ کُلُّ امرِئً مِنهُم إمامُ نَفسِهِ ، آخِذٌ مِنها فیما یَری بِعُریً وَثیقاتٍ ، وَ أسبابٍ مُحکَماتٍ . ⁽¹⁾در شگفتم ـ و چرا در شگفت نباشم ـ از خطای این گروه ها ، با آن که در دینشان حجّت های گوناگون دارند! نه گام در جای گام پیامبر صلی الله علیه و آله می نهند ، و نه به رفتار و کردار وصی[و جانشین او ] اقتدا می کنند. نه به غیبی ایمان دارند ، و نه از عیبی چشم می پوشند . معروف در میان آنان ، همان چیزی است که خود ، معروف می دانند ، و منکر ، چیزی است که خود ، منکر می شمرند . هر یک از اینان ، پیشوای خویش است ، و به دستگیره ها و ریسمان هایی که خود ، آنها را محکم می پندارد ، چنگ می زند . د ـ نکوهش کسانی که ادّعای پیروی از الگوهای نیکو دارند ؛ امّا در رفتار ، به آنان تأسّی نمی کنند . امام زین العابدین علیه السلام می فرماید : ألا وَ إنَّ أبغَضَ النّاسِ إلَی اللّهِ مَن یَقتَدی بِسُنَّةِ إمامٍ وَ لا یَقتَدی بِأَعمالِهِ . ⁽²⁾

.

۴ . معرّفی الگوهای ناشایست

۵ . مسئولیت الگوهای شایسته

هان! منفورترینِ مردم در نزد خداوند ، کسی است که به روش پیشوایی اقتدا کند ؛ امّا به اعمال و کردار او رفتار نکند . ه ـ نکوهش کسانی که رفتارهای ناشایست برخی از اهل ایمان را بهانه تأسّی به آنان قرار می دهند ؛ امّا به رفتارهای شایسته آنان تأسّی نمی کنند ، چنان که در حدیث نبوی می خوانیم : إنَّ أبغَضَ النّاسِ إلَی اللّهِ تَعالی مَن یَقتَدی بِسَیِّئَةِ المُؤمِنِ وَ لا یَقتَدی بِحَسَنَتِهِ . ⁽¹⁾منفورترینِ مردم در نزد خدای متعال ، کسی است که به بدی های مؤمن اقتدا کند ؛ امّا به خوبی های او اقتدا نکند .

۴ . معرّفی الگوهای ناشایستاسلام ، علاوه بر معرّفی الگوهای شایسته و تأکید بر تأسّی به آنها ، شیطان ، حیوانات ، افراد نادان ، گم راه کنندگان ، مستکبران ، مُفسدان و مجرمان را الگوهای ناشایسته اعلام می کند و نسبت به تأسّی به آنها هشدار می دهد . نکته قابل توجّه ، این که : نصوص (متون) اسلامی ، دلیل خطرناک بودن تأسّی به الگوهای ناشایسته را همراه با نام و عنوان آنها آورده اند ، چنان که در معرّفی الگوهای شایسته ، دلیل لزوم تأسّی به آنها را همراه با عناوین آنها بیان کرده اند .

۵ . مسئولیت الگوهای شایستهو آخرین نکته ، این که : مهم ترین مسئولیت متصدّیان تعلیم و تربیت مردم و کسانی که به عنوان مقتدا و پیشوای اخلاقی و فرهنگی آنان شناخته می شوند ، پیش از هر گونه اقدام برای سازندگیِ دیگران ، خودسازی است .

.

کارآیی «سخن» در تعلیم و تربیت ، در مقایسه با کارآیی «عمل» ، ناچیز است. سخن ، می تواند قدرت سحرآمیز داشته باشد ـ که «إنَّ مِنَ البَیانِ سِحرا؛ ⁽¹⁾برخی بیان ها سحرآمیزند» ـ ؛ امّا عمل ، در تعلیم و تربیت ، اعجاز می کند و بیشترین نقش را در گسترش اسلام داشته و دارد . از این رو ، پیشوایان دینی ما بیش از تبلیغ با «سخن» ، تأکید بر تبلیغ با «عمل» دارند . ⁽²⁾امام علی علیه السلام می فرماید : مَن نَصَبَ نَفسَهُ لِلنّاسِ إماما فَلیَبدَأ بِتَعلیمِ نَفسِهِ قَبلَ تَعلیمِ غَیرِهِ ، وَ لیَکُن تَأدیبُهُ بِسیرَتِهِ قَبلَ تَأدیبِهِ بِلِسانِهِ ، وَ مُعَلِّمُ نَفسِهِ وَ مُؤَدِّبُها أحَقُّ بِالإِجلالِ مِن مُعَلِّمِ النّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِم . ⁽³⁾هر که خویشتن را در مقام پیشواییِ مردم قرار دهد ، باید پیش از تعلیم دیگران ، به تعلیم خویش بپردازد ، و باید پیش از آن که با زبانش تربیت کند ، با رفتارش تربیت نماید . آن که آموزگار و مربّی خویش است ، به تکریم و احترام ، سزاوارتر از آن کسی است که آموزگار و مربّی مردم است .

.

الفصل الأوّل : الاُسی الحسنة۱ / ۱الأَنبِیاءُ علیهم السّلامالکتاب«أُوْلَئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ قُل لَا أَسْئلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرَی لِلْعَالَمِینَ » . ⁽¹⁾

«وَ جَاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِینَةِ رَجُلٌ یَسْعَی قَالَ یَاقَوْمِ اتَّبِعُواْ الْمُرْسَلِینَ * اتَّبِعُواْ مَن لَا یَسْئلُکُمْ أَجْرًا وَ هُم مُّهْتَدُونَ » . ⁽²⁾

«رَبَّنَا ءَامَنَّا بِمَا أَنزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاکْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِینَ». ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَنِ اقتَدی بِالأَنبِیاءِ ، دَخَلَ مَعَهُمُ الجَنَّةَ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن نَبِیٍّ بَعَثَهُ اللّهُ فی اُمَّةٍ قَبلی إلّا کانَ لَهُ مِن اُمَّتِهِ حَوارِیّونَ وأصحابٌ یَأخُذونَ بِسُنَّتِهِ ویَقتَدونَ بِأَمرِهِ ، ثُمَّ إنَّها ⁽⁵⁾تَخلُفُ مِن بَعدِهِم خُلوفٌ ⁽⁶⁾یَقولونَ ما لا یَفعَلونَ ویَفعَلونَ ما لا یُؤمَرونَ . ⁽⁷⁾

.

فصل یکم : الگوهای شایسته

۱ / ۱ پیامبران علیهم السلام

الگوهای شایستهفصل یکم : الگوهای شایسته۱ / ۱پیامبرانعلیهم السّلامقرآن«اینان ، کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده است . پس به هدایت آنان اقتدا کن. بگو : من از شما هیچ مزدی برای آن ( رسالت ) نمی طلبم . این [ قرآن ] ، جز تذکّری برای جهانیان نیست» .

«و مردی از دورترین جای شهر ، دوان دوان آمد [و] گفت : ای مردم! از این فرستادگان ، پیروی کنید. از کسانی پیروی کنید که پاداشی از شما نمی خواهند و خود [نیز] هدایت یافته اند» .

«ای پروردگار ما! به آنچه فرو فرستادی ، ایمان آوردیم و از پیامبر ، پیروی کردیم . پس ما را با گواهان بنویس» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که به پیامبران اقتدا کند ، همراه آنان به بهشت وارد می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، هیچ پیامبری را پیش از من در میان امّتی بر نینگیخت ، مگر این که از میان آن امّت ، مریدان و یارانی داشت که به روش او رفتار می کردند و فرمان او را به کار می بستند ؛ ولی پس از آنها کسانی جانشینشان می شوند که خود ، به آنچه می گویند ، عمل نمی کنند ، و کارهایی را انجام می دهند که به آن ، امر نشده اند .

.

الإمام علیّ علیه السلام :ما أعظَمَ فَوزَ مَنِ اقتَفی ⁽¹⁾أثَرَ النَّبِیّینَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :طوبی لِمَن عَمِلَ بِسُنَّةِ الدّینِ ، وَاقتَفی آثارَ النَّبِیّینَ . ⁽³⁾

۱ / ۲إبراهیمُ علیه السّلام وَالَّذینَ مَعَهُ«قَدْ کَانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرَاهِیمَ وَالَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قَالُواْ لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنکُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ کَفَرْنَا بِکُمْ وَ بَدَا بَیْنَنَا وَ بَیْنَکُمُ الْعَدَاوَةُ وَ الْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّی تُؤْمِنُواْ بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ وَ مَا أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللَّهِ مِن شَیْ ءٍ رَّبَّنَا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنَا وَ إِلَیْکَ أَنَبْنَا وَإِلَیْکَ الْمَصِیرُ » . ⁽⁴⁾

«لقَدْ کَانَ لَکُمْ فِیهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن کَانَ یَرْجُواْ اللَّهَ وَ الْیَوْمَ الْاخِرَ وَ مَن یَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ». ⁽⁵⁾

«وَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ ءَامِنًا وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَن نَّعْبُدَ الْأَصْنَامَ * رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیرًا مِّنَ النَّاسِ فَمَن تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی وَ مَنْ عَصَانِی فَإِنَّکَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ» . ⁽⁶⁾

.

۱ / ۲ ابراهیم علیه السلام و همراهان او

امام علی علیه السلام :چه رستگاری بزرگی در انتظار کسی است که از پیامبران ، پیروی کند!

امام علی علیه السلام :خوشا به حال کسی که به سنّت دین ، عمل کند و به دنبال پیامبران ، گام بر دارد!

۱ / ۲ابراهیم علیه السلام و همراهان او«قطعا برای شما در ابراهیم و کسانی که با اویند ، سرمشقی نیکوست ، آن گاه که به قوم خود گفتند : ما از شما و از آنچه به جای خدا می پرستید ، بیزاریم. به [باورهای ]شما کفر می ورزیم و میان ما و شما دشمنی و کینه همیشگی پدیدار شده است تا وقتی که فقط به خدا ایمان آورید. جز [ در ]سخن ابراهیم [ که ] به [ نا ]پدر[ یِ ] خود [ گفت : ]حتما برای تو آمرزش خواهم خواست ، با آن که در برابر خدا اختیار چیزی را برای تو ندارم. ای پروردگار ما! بر تو توکّل کردیم و به سوی تو باز گشتیم و فرجام ، به سوی توست» .

«قطعا برای شما در آنان ، سرمشقی نیکوست ، [ یعنی ] برای کسی که به خدا و روز بازپسین ، امید دارد ، و هر کس روی برتابد ، [ بداند که ]خدا همان بی نیاز ستوده[ صفات ] است» .

«و هنگامی را [ یاد کن ] که ابراهیم گفت : پروردگارا! این شهر را ایمن گردان و مرا و فرزندانم را از پرستیدن بتان دور دار . پروردگارا! آنها بسیاری از مردم را گم راه کردند . پس هر که از من پیروی کند ، او از من است و هر که مرا نافرمانی کند ، به یقین ، تو آمرزنده و مهربانی» .

.

«إِنَّ أَوْلَی النَّاسِ بِإِبْرَاهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِیُّ وَالَّذِینَ ءَامَنُواْ وَاللَّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ » . ⁽¹⁾

«وَمَنْ أَحْسَنُ دِینًا مِّمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِیمَ حَنِیفًا وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِیمَ خَلِیلاً» . ⁽²⁾

«وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ ءَابَاءِی إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْحَاقَ وَیَعْقُوبَ مَا کَانَ لَنَا أَن نُّشْرِکَ بِاللَّهِ مِن شَیْ ءٍ ذَلِکَ مِن فَضْلِ اللَّهِ عَلَیْنَا وَ عَلَی النَّاسِ وَ لَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَشْکُرُونَ» . ⁽³⁾

۱ / ۳رَسولُ اللّه صلّی الله علیه و آلهِالکتاب«لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن کَانَ یَرْجُواْ اللَّهَ وَ الْیَوْمَ الْاخِرَ وَ ذَکَرَ اللَّهَ کَثِیرًا» . ⁽⁴⁾

«فَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِیِّ الأُْمِّیِّ الَّذِی یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَکَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ» . ⁽⁵⁾

«قُلْ إِن کُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَیَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ» . ⁽⁶⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :اِقتَدوا بِهَدیِ ⁽⁷⁾نَبِیِّکُم فَإِنَّهُ أفضَلُ الهَدیِ ، وَاستَنّوا بِسُنَّتِهِ فَإِنَّها أهدَی السُّنَنِ . ⁽⁸⁾

.

۱ / ۳ پیامبر خداصلی الله علیه وآله

«در حقیقت ، نزدیک ترین مردم به ابراهیم ، همان کسانی هستند که از او پیروی کرده اند و [ نیز ]این پیامبر و کسانی که ایمان آورده اند ، و خدا سَرور مؤمنان است» .

«و دین چه کسی ، بهتر است از آن کس که خود را تسلیم خدا کرده و نیکوکار است و حق گرایانه ، از آیین ابراهیم ، پیروی نموده است؟ و خدا ابراهیم را دوست گرفت» .

«و آیینِ پدرانم : ابراهیم و اسحاق و یعقوب را پیروی نموده ام. برای ما سزاوار نیست که چیزی را شریک خدا قرار دهیم . این ، از عنایت خدا بر ما و بر مردم است ؛ ولی بیشتر مردم ، سپاس گزاری نمی کنند» .

۱ / ۳پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهقرآن«قطعا برای شما در پیامبر خدا سرمشقی نیکوست ، [یعنی] برای آن کس که به خدا و روز بازپسین ، امید دارد و خدا را فراوان یاد می کند» .

«پس به خدا و پیامبر او ـ همان پیامبر درس ناخوانده ای که به خدا و کلمات او ایمان دارد ـ ایمان آورید و او را پیروی کنید . امید که هدایت شوید» .

«بگو : اگر خدا را دوست دارید ، از من پیروی کنید تا خدا دوستتان بدارد و گناهانتان را بر شما ببخشاید ، و خدا آمرزنده مهربان است» .

حدیثامام علی علیه السلام :به روش پیامبرتان اقتدا کنید؛ چرا که بهترین روش است ، و سنّت (راه و رسم) او را در پیش بگیرید؛ چرا که درست ترینِ سنّت هاست .

.

عنه علیه السلامـ فی خُطبَتِهِ الَّتی تُسَمّی بِالقاصِعَةِ ـ :ولَقَد قَرَنَ اللّهُ بِهِ صلی الله علیه و آله مِن لَدُن أن کانَ فَطیما أعظَمَ مَلَکٍ مِن مَلائِکَتِهِ ، یَسلُکُ بِهِ طَریقَ المَکارِمِ ومَحاسِنَ أخلاقِ العالَمِ ، لَیلَهُ ونَهارَهُ ، ولَقَد کُنتُ أتَّبِعُهُ اتِّباعَ الفَصیلِ ⁽¹⁾أثَرَ اُمِّهِ ، یَرفَعُ لی فی کُلِّ یومٍ مِن أخلاقِهِ عَلَما ⁽²⁾، ویَأمُرُنی بِالاِقتِداءِ بِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :یا أیُّهَا النّاسُ ! إنَّهُ لَم یَکُن للّهِِ سُبحانَهُ حُجَّةٌ فی أرضِهِ أوکَدُ مِن نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، ولا حِکمَةٌ أبلَغُ مِن کِتابِهِ القُرآنِ العَظیمِ ، ولا مَدَحَ اللّهُ تَعالی مِنکُم إلّا مَنِ اعتَصَمَ بِحَبلِهِ وَاقتَدی بِنَبِیِّهِ ، وإنَّما هَلَکَ مَن هَلَکَ عِندَما عَصاهُ وخالَفَهُ وَاتَّبَعَ هَواهُ ، فَلِذلِکَ یَقولُ عَزَّ مِن قائِلٍ : «فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَن تُصِیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصِیبَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ . . . اغفِر لِلأَحیاءِ مِنَ المُؤمِنینَ وَالمُؤمِناتِ ، الَّذینَ وَحَّدوکَ وصَدَّقوا رَسولَکَ ، وتَمَسَّکوا بِدینِکَ وعَمِلوا بِفَرائِضِکَ ، وَاقتَدَوا بِنَبِیِّکَ وسَنّوا سُنَّتَکَ ، وأحَلّوا حَلالَکَ وحَرَّموا حَرامَکَ ، وخافوا عِقابَکَ ورَجَوا ثَوابَکَ ، الَوا أولِیاءَکَ وعادَوا أعداءَکَ . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلامـ در خطبه موسوم به «قاصعه» ـ :از همان هنگام که پیامبر خدا از شیر گرفته شد ، خداوند ، بزرگ ترین فرشته از فرشتگانش را بر ایشان گماشت ، و آن فرشته ، شب و روز ، ایشان را در مسیر خصلت های والای انسانی و خوی های نیکوی جهان ، راه می بُرد ، و من ، همانند شتر بچّه ای که در پیِ مادرش می رود ، به دنبال ایشان می رفتم و در هر روز ، از خُلق و خُویَش ، برایم نشانی بر می افراشت (نمونه ای را فرا پیشم می نهاد) و فرمانم می داد که آن را سرمشق خود قرار دهم .

امام علی علیه السلام :ای مردم! خدای سبحان را در زمینش حجّتی استوارتر از پیامبرمان محمّد صلی الله علیه و آله نبود ، و نه حکمتی رساتر از کتابش قرآن بزرگ . خدای متعال ، از میان شما ، تنها کسانی را ستوده که به ریسمان او چنگ زنند و به پیامبرش اقتدا کنند . آنان که هلاک شدند ، تنها بدین سبب ، هلاک شدند که او را نافرمانی کردند و با او مخالفت نمودند و از هوس خویش پیروی نمودند . از همین رو می فرماید ـ و چه شکوهمند گوینده ای است ـ : «پس کسانی که از فرمان او سر می پیچند ، باید از این که بلایی بدیشان رسد ، یا به عذابی دردناک گرفتار شوند ، بترسند» .

امام علی علیه السلام :بار خدایا!... مؤمنانِ زنده را ، از مرد و زن ، بیامرز ؛ همانان که به یکتایی تو گواهی دادند و پیامبرت را تصدیق کردند ، و به دین تو چنگ زدند و فرایضت را به کار بستند ، و به پیامبرت اقتدا نمودند و سنّت تو را در پیش گرفتند ، و حلال تو را حلال و حرامت را حرام شمردند ، و از کیفر تو ترسیدند و به پاداش تو امید بستند ، و دوستانت را دوست داشتند و با دشمنانت دشمنی ورزیدند .

.

عنه علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لاِبنِهِ الحَسَنِ علیه السلام ـ :اِعلَم یا بُنَیَّ أنَّ أحَدا لَم یُنبِئ عَنِ اللّهِ سُبحانَهُ کَما أنبَأَ عَنهُ الرَّسولُ صلی الله علیه و آله ، فَارضَ بِهِ رائِدا ⁽¹⁾، وإلَی النَّجاةِ قائِدا . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن کِتابِهِ إلَی الأَشتَرِ حینَ وَلّاهُ مِصرَ ـ :الواجِبُ عَلَیکَ أن تَتَذَکَّرَ ما مَضی لِمَن تَقَدَّمَکَ مِن حُکومَةٍ عادِلَةٍ ، أو سُنَّةٍ فاضِلَةٍ ، أو أثَرٍ عَن بِیِّنا صلی الله علیه و آله ، أو فَریضَةٍ فی کِتابِ اللّهِ ، فَتَقتَدِیَ بِما شَاهَدتَ مِمّا عَمِلنا بِهِ فیها ، وتَجتَهِدَ لِنَفسِکَ فِی اتِّباعِ ما عَهِدتُ إلَیکَ فی عَهدی هذا ، وَاستَوثَقتُ بِهِ مِنَ الحُجَّةِ لِنَفسی عَلَیکَ ، لِکَیلا تَکونَ لَکَ عِلَّةٌ عِندَ تَسَرُّعِ نَفسِکَ إلی هَواها . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی لُزومِ التَّأَسّی بِالنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ :فَقرَنَ طاعَتَهُ بِطاعَتِهِ ، ومَعصِیَتَهُ بِمَعصِیَتِهِ . . . فَقالَ تَبارَکَ وتَعالی فِی التَّحریضِ عَلَی اتِّباعِهِ ، وَالتَّرغیبِ فی تَصدیقِهِ ، وَالقَبولِ لِدَعوَتِهِ : «قُلْ إِن کُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَیَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ» ⁽⁴⁾، فَاتِّباعُهُ صلی الله علیه و آله مَحَبَّةُ اللّهِ ، ورِضاهُ غُفرانُ الذُّنوبِ ، وکَمالُ فَوزِ ، ووُجوبُ الجَنَّةِ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اللّهُمَّ افتَح مَسامِعَ قَلبی لِذِکرِکَ حَتّی أعِیَ وَحیَکَ ، وأتَّبِعَ کِتابَکَ ، واُصَدِّقَ رُسُلَکَ ، واُؤمِنَ بِوَعدِکَ ، واُوفِیَ بِعَهدِکَ ، وأتَّبِعَ أمرَکَ ، وأجتَنِبَ نَهیَکَ . اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، ولا تَصرِف عَنّی وَجهَکَ ، ولا تَمنَعنی فَضلَکَ ، ولا تَحرِمنی عَفوَکَ ، وَاجعَلنی اُوالی أولِیاءَکَ ، واُعادی أعداءَکَ ، وَارزُقنِی الرَّهبَةَ مِنکَ وَالرَّغبَةَ إلَیکَ ، وَالخُشوعَ وَالوَقارَ وَالتَّسلیمَ لِأَمرِکَ ، وَالتَّصدیقَ کِتابِکَ ، وَاتِّباعَ سُنَّةِ نَبِیِّکَ صلی الله علیه و آله . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلامـ در سفارش به فرزندش حسن علیه السلام ـ :بدان ـ ای فرزندم ـ که هیچ کس به مانند پیامبر صلی الله علیه و آله ، از خداوند سبحان ، خبر نداده است . پس او را به عنوان پیشرو ، و راهبر به سوی نجات ، بپذیر .

امام علی علیه السلامـ در نامه اش به مالک اشتر ، آن گاه که او را به حکومت مصر گماشت ـ :بر توست که راه و رسم پیشینیانت را ـ خواه حکومتی دادگستر باشد ، یا سنّتی ارزشمند ، یا آثار پیامبرمان صلی الله علیه و آله ، یا حکمی که در کتاب خداست ـ ، همواره به یاد آوری ، و به عملکردهای ما ـ که شاهد بوده ای ـ اقتدا کنی ، و در پیروی از توصیه هایی که در این سفارش نامه به تو کرده ام و با آن ، حجّت را بر تو تمام کرده ام ، بکوشی تا هنگامی که نفْس تو خواست در پی هوسش بشتابد ، بهانه ای نداشته باشی .

امام علی علیه السلامـ در باره لزوم تأسّی جستن به پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :[ خداوند ،] اطاعت از او را همدوش اطاعت از خودش قرار داد و نافرمانی از او را قرین نافرمانی خویش ساخت... و در تشویق به پیروی از او ، و ترغیب به تصدیقش ، و پذیرش دعوتش فرمود : «بگو : اگر خدا را دوست می دارید ، از من پیروی کنید تا خدا شما را دوست بدارد و گناهانتان را بیامرزد» . پس پیروی از او صلی الله علیه و آله [ مساوی با ]دوست داشتن خداست ، و خشنودی او ، [ موجب ]آمرزش گناهان و کمال رستگاری و واجب گشتن بهشت است .

امام صادق علیه السلام :پروردگارا! گوش های دلم را برای یاد خودت باز کن تا وحی تو را درک کنم ، و از کتابت پیروی کنم ، و پیامبرانت را تصدیق نمایم ، و به وعده ات ایمان آورم ، و به پیمانت وفا کنم ، و فرمانت را به کار بندم ، و از آنچه نهی کرده ای ، دوری گزینم. بار خدایا! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست ، و از من رخ بر متاب ، و احسانت را از من باز مدار ، و از عفوت محرومم مکن ، و مرا چنان گردان که دوستانت را دوست ، و دشمنانت را دشمن بدارم ، و ترس از تو و اشتیاق به تو و فروتنی و وقار و تسلیم در برابر فرمانت ، و تصدیق کردن کتابت ، و پیروی از سنّت پیامبرت صلی الله علیه و آله را روزی ام فرما .

.

۱ / ۴أئِمَّةُ الحَقِّالکتاب«قُلْ هَلْ مِن شُرَکَائِکُم مَّن یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ یَهْدِی لِلْحَقِّ أَفَمَن یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَن یُتَّبَعَ أَمَّن لَا یَهِدِّی إِلَّا أَن یُهْدَی فَمَا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :داعٍ دَعا ، وراعٍ رَعی ، فَاستَجیبوا لِلدّاعی وَاتَّبِعُوا الرّاعِیَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الحَقُّ أحَقُّ أن یُتَّبَعَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :النّاسُ أتباعُ مَنِ اتَّبَعوهُ مِن أئِمَّةِ الحَقِّ وأئِمَّةِ الباطِلِ ، قالَ اللّهُ عز و جل : «یَوْمَ نَدْعُواْ کُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُوْلَئِکَ یَقْرَءُونَ کِتَابَهُمْ وَ لَا یُظْلَمُونَ فَتِیلاً» ⁽⁴⁾، فَمَنِ ائتَمَّ بِالصّادِقینَ حُشِرَ مَعَهُم ، ومَنِ ائتَمَّ بِالمُنافِقینَ حُشِرَ مَعَهُم ، قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یُحشَرُ المَرءُ مَعَ مَن أحَبَّ ، قالَ إبراهیمُ علیه السلام : «فَمَن تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

۱ / ۵ .

۱ / ۴ پیشوایان حق

۱ / ۴پیشوایان حققرآن«بگو : آیا از شریکان شما ، کسی هست که به سوی حق رهبری کند؟ بگو : خداست که به سوی حق رهبری می کند. پس آیا کسی که به سوی حق رهبری می کند ، سزاوارتر است که پیروی گردد ، یا کسی که راه نمی یابد مگر آن که هدایت شود؟ شما را چه شده است؟ چگونه داوری می کنید؟» .

حدیثامام علی علیه السلام :دعوتگری ، دعوت کرد و سرپرستی ، زمام کارها را به دست گرفت . آن دعوتگر را اجابت کنید و از آن سرپرست ، پیروی نمایید . ⁽¹⁾

امام علی علیه السلام :حق ، به پیروی شدن ، سزاوارتر است .

امام علی علیه السلام :مردم [ در قیامت ] دنباله روی آن پیشوای حق یا پیشوای باطلی هستند که [ در دنیا ] پیرو او بوده اند. خداوند عز و جل می فرماید : «روزی را [ یاد کن ]که هر گروهی را با پیشوایشان فرا می خوانیم . پس کسانی که کارنامه شان را به دست راستشان بدهند ، آنان کارنامه خود را می خوانند و به قدر نَخَکِ هسته خرمایی به آنها ستم نمی شود» . بنا بر این ، هر کس راستْ دینان را به پیشوایی بگیرد ، با آنان محشور می شود ، و هر کس منافقان را به پیشوایی برگزیند ، با آنان محشور می گردد . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «انسان با همان کسی محشور می شود که دوستش می دارد» . ابراهیم علیه السلام فرمود : «پس هر که از من پیروی کند ، او از من است» .

.

أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السّلامرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا أیُّهَا النّاسُ! اتَّبِعوا هُدَی اللّهِ تَهتَدوا وتُرشَدوا ، وهُوَ هُدایَ ، وهُدایَ هُدی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ، فَمَنِ اتَّبَعَ هُداهُ فی حَیاتی وبَعدَ مَوتی فَقَدِ اتَّبَعَ هُدایَ ، ومَنِ اتَّبَعَ هُدایَ فَقَدِ اتَّبَعَ هُدَی اللّهِ ، ومَنِ اتَّبَعَ هُدَی اللّهِ «فَلَا یَضِلُّ وَ لَا یَشْقَی» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ اللّهَ جَعَلَنی إماما لِخَلقِهِ ، فَفَرَضَ عَلَیَّ التَّقدیرَ فی نَفسی ومَطعَمی ومَشرَبی ومَلبَسی کَضُعَفاءِ النّاسِ ؛ کَی یَقتَدِیَ الفَقیرُ بِفَقری، ولا یُطغِی الغَنِیَّ غِناهُ. ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ نادی مُنادٍ مِن بُطنانِ العَرشِ : أینَ خَلیفَةُ اللّهِ فی أرضِهِ ؟ فَیَقومُ داودُ النَّبِیُّ علیه السلام ، فَیَأتِی النِّداءُ مِن عِندِ اللّهِ عز و جل : لَسنا إیّاکَ أرَدنا وإن کُنتَ للّهِِ خَلیفَةً . ثُمَّ یُنادی ثانِیَةً : أینَ خَلیفَةُ اللّهِ فی أرضِهِ ؟ فَیَقومُ أمیرُ المُؤمِنینَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام ، فَیَأتِی النِّداءُ مِن قِبَلِ اللّهِ عز و جل : یا مَعشَرَ الخَلائِقِ! هذا عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ، خَلیفَةُ اللّهِ فی أرضِهِ وحُجَّتُهُ عَلی عِبادِهِ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۵ امیر مؤمنان علیه السلام

۱ / ۵امیر مؤمنان علیه السلامپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هان ، ای مردم! از هدایت خدا پیروی کنید تا ره یافته شوید و به راه راست بروید و [بدانید که] هدایت او ، هدایت من است و هدایت من ، هدایت علی بن ابی طالب است . پس هر کس در زمان حیات من و پس از مرگم از هدایت او پیروی کند ، در واقع ، از هدایت من پیروی کرده است ، و هر کس از هدایت من پیروی کند ، هر آینه از هدایت خدا پیروی کرده است ، و هر کس از هدایت خدا پیروی کند ، «نه گم راه می شود و نه تیره بخت می گردد» .

امام علی علیه السلام :خداوند ، مرا پیشوای خَلقش قرار داده است . از این رو ، بر من واجب نموده که در باره خودم و خورد و خوراک و پوشاکم ، همانند مردمان محروم باشم تا نادار ، به ناداریِ من تأسّی کند و توانگریِ توانگر ، او را به طغیان نکشاند .

امام صادق علیه السلام :چون روز قیامت بشود ، ندا دهنده ای از میان عرش ، بانگ می زند : «خلیفه خدا در زمینِ او کجاست؟». داوود پیامبر علیه السلام بر می خیزد. از جانب خداوند عز و جل ندا می آید که : «مراد ما تو نبودی ، هر چند تو نیز خلیفه خدا بودی» . سپس برای بار دوم ، بانگ می زند : «خلیفه خدا در زمینِ او کجاست؟» . در این هنگام ، امیر مؤمنان ، علی بن ابی طالب علیه السلام ، بر می خیزد. پس ، از جانب خداوند عز و جل ندا می آید که : «ای گروه خلایق! این علی بن ابی طالب ، خلیفه خدا در زمین او و حجّت او بر بندگان اوست» .

.

تفسیر فرات عن سُفیان :قال لی أبو عَبدِ اللّهِ جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام : یا سُفیانُ ، لا تَذهَبَنَّ بِکَ المَذاهِبُ ، عَلَیکَ بِالقَصدِ وعَلَیکَ أن تَتَّبِعَ الهُدی . قُلتُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، ومَا اتِّباعُ الهُدی؟ قالَ : کِتابُ اللّهِ ، ولُزومُ هذَا الرَّجُلِ ، یا سُفیانُ أنتَ لا تَدری مَن هُوَ؟ قُلتُ : لا وَاللّهِ ، ما أدری مَن هُوَ! قالَ : فَقالَ لی : وَاللّهِ لکِنَّکَ آثَرتَ الدُّنیا عَلَی الآخِرَةِ ، ومَن آثَرَ الدُّنیا عَلَی الآخِرَةِ حَشَرَهُ اللّهُ یَومَ القِیامَةِ أعمی . قالَ : قُلتُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، أخبِرنی مَن هذَا الرَّجُلُ ؟ لَعَلَّ اللّهَ یَنفَعُنی بِهِ . قالَ : هُوَ وَاللّهِ أمیرُ المُؤمِنینَ عَلِیٌّ علیه السلام ، مَنِ اتَّبَعَهُ فَقَد اُعطِیَ ما لَم یُعطَ أحَدٌ ⁽¹⁾، ومَن لَم یَتَّبِعهُ فَقَد خَسِرَ خُسرانا مُبینا ، هُوَ وَاللّهِ جَدُّنا عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام . یا سُفیانُ ، إن أرَدتَ العُروَةَ الوُثقی فَعَلَیکَ بِعَلِیٍّ فَإِنَّهُ وَاللّهِ یُنجیکَ . یا سُفیانُ ، لا تَتَّبِع هَواکَ فَتَضِلَّ عَن سَواءِ السَّبیلِ . ⁽²⁾

۱ / ۶أهلُ البَیتِ علیهم السّلامصحیح مسلم عن زید بن أرقم :قامَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَوما فینا خَطیبا بِماءٍ یُدعی خُمّا؛ بَینَ مَکَّةَ وَالمَدینَةِ ، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ووَعَظَ وذَکَّرَ ، ثُمَّ قالَ: أمّا بَعدُ، ألا أیُّهَا النّاسُ! فَإِنَّما أنَا بَشَرٌ یوشِکَ أن یَأتِیَ رَسولُ رَبّی فَاُجیبَ. وأنَا تارِکٌ فیکُم ثَقَلَینِ ⁽³⁾: أوَّلُهُما کِتابُ اللّهِ فیهِ الهُدی وَالنّورُ، فَخُذوا بِکِتابِ اللّهِ وَاستَمسِکوا بِهِ. فَحَثَّ عَلی کِتابِ اللّهِ ورَغَّبَ فیهِ ، ثُمَّ قالَ : وأهلُ بَیتی ، اُذَکِّرُکُمُ اللّهَ فی أهلِ بَیتی ، اُذَکِّرُکُمُ اللّهَ فی أهلِ بَیتی ، اُذَکِّرُکُمُ اللّهَ فی أهلِ بَیتی . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۶ اهل بیت علیهم السلام

تفسیر فراتـ به نقل از سفیان ـ :امام صادق علیه السلام به من فرمود : «ای سفیان! مراقب باش که مذاهب [ و عقاید گوناگون ] ، تو را به این سو و آن سو نبرند . راه راست را در پیش بگیر و از هدایت ، پیروی کن» . گفتم : ای فرزند پیامبر خدا! پیروی از هدایت ، [به] چیست؟ فرمود : «[ به پیروی از ] کتاب خدا و ملازمت با این مرد. ای سفیان! آیا نمی دانی که این مرد ، کیست؟» . گفتم : نه ، به خدا ، نمی دانم او کیست! به من فرمود : «به خدا سوگند که تو دنیا را بر آخرت برگزیدی ، و هر کس دنیا را بر آخرت برگزیند ، خداوند در روز قیامت ، او را نابینا محشور می کند» . گفتم : ای فرزند پیامبر خدا! مرا از نام این مرد ، آگاه فرما . باشد که خداوند به واسطه او مرا سود برساند! فرمود : «به خدا سوگند ، او امیر مؤمنان علی علیه السلام است. هر کس از او پیروی کرد ، به او چیزی عطا شد که به هیچ کس داده نشد ، و هر کس از او پیروی نکرد ، زیان فراوان نمود . به خدا سوگند که آن مرد ، جدّ ما ، علی بن ابی طالب علیه السلام است . ای سفیان! اگر دستگیره استوار می خواهی ، به علی چنگ بزن ، که ـ به خدا سوگند ـ او تو را نجات می بخشد. ای سفیان! از دلخواه خود ، پیروی مکن که از راه راست ، منحرف می شوی» .

۱ / ۶اهل بیت علیهم السّلامصحیح مسلمـ به نقل از زید بن ارقم ـ :روزی ، پیامبر خدا در آبگاهی به نام «خُم» در راه میان مکّه و مدینه ، برای ما به خطبه ایستاد و خداوند را حمد و ثنا گفت و پند و اندرز داد و آن گاه فرمود : «و اینک ـ ای مردم ـ بدانید که من هم یک بشرم و زودا که پیکِ [ مرگ ، از سوی ] پروردگارم بیاید و دعوتش را اجابت کنم . من در میان شما دو چیز گران بها ⁽¹⁾بر جای می گذارم : نخستینِ آن دو ، کتاب خداست که در آن ، هدایت و نور است . پس کتاب خدا را بگیرید و بدان چنگ زنید» . پیامبر صلی الله علیه و آله به کتاب خدا ترغیب و تشویق نمود و سپس فرمود : «و [ دوم ، ]اهل بیتِ من . خدا را در باره اهل بیتم به شما یادآوری می کنم . خدا را در باره اهل بیتم به شما یادآوری می کنم . خدا را در باره اهل بیتم به شما یادآوری می کنم» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن سَرَّهُ أن یَحیا حَیاتی ویَموتَ مَماتی ، ویَسکُنَ جَنَّةَ عَدنٍ غَرَسَها ⁽¹⁾رَبّی ، فَلیُوالِ عَلِیّا مِن بَعدی ، وَلیُوالِ وَلِیَّهُ ، وَلیَقتَدِ بِالأَئِمَّةِ مِن بَعدی ؛ فَإِنَّهُم عِترَتی ، خُلِقوا مِن طینَتی ، رُزِقوا فَهما وعِلما ، ووَیلٌ لِلمُکَذِّبینَ بِفَضلِهِم مِن اُمَّتِی ، القاطِعینَ ⁽²⁾فیهِم صِلَتی ، لا أنالَهُمُ اللّهُ شَفاعَتی . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی بَیانِ مَنزِلَةِ الأَئِمَّةِ علیهم السلام ـ :هُم أبوابُ العِلمِ فی اُمَّتی ، مَن تَبِعَهُم نَجا مِنَ النّارِ ، ومَنِ اقتَدی بِهِم هُدِیَ إلی صِراطٍ مُستَقیمٍ ، لَم یَهَبِ اللّهُ عز و جلمَحَبَّتَهُم لِعَبدٍ إلّا أدخَلَهُ اللّهُ الجَنَّةَ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَنِ اتَّبَعَ أمرَنا سَبَقَ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که خوش دارد چون من زندگی کند و چون من بمیرد و در باغ بهشتی که پروردگارم [ درختانِ ] آن را کاشته است ، سکنا گزیند ، باید پس از من ، ولایت علی را بپذیرد ، و دوست او را دوست بدارد ، و به امامانِ پس از من اقتدا کند؛ زیرا آنان ، خانواده من اند ، از سرشت من آفریده شده اند ، و از فهم و دانشْ برخوردارند . وای بر آن عدّه از امّتم که فضیلت آنان را انکار کنند ، و حرمت خویشاوندی من با آنان را پاس ندارند ! خداوند ، شفاعت مرا شامل حال آنها نکند !

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در بیان منزلت ائمّه علیهم السلام ـ :آنان ، دروازه های دانش در میان امّت من اند . هر کس از آنان پیروی کند ، از آتشْ نجات می یابد ، و هر کس به آنان اقتدا کند ، به راه راستْ هدایت می شود. خداوند عز و جل محبّت آنان را به هیچ بنده ای ارزانی نداشته است ، مگر آن که او را به بهشت وارد می کند .

امام علی علیه السلام :هر کس از فرمان ما پیروی کند ، پیشی می گیرد .

.

عنه علیه السلام :اُنظُروا أهلَ بَیتِ نَبِیِّکُم فَالزَموا سَمتَهُم ⁽¹⁾، وَاتَّبِعوا أثَرَهُم ، فَلَن یُخرِجوکُم مِن هُدیً ، ولَن یُعیدوکُم فی رَدیً ، فَإِن لَبَدوا ⁽²⁾فَالبُدوا ، وإن نَهَضوا فَانهَضوا ، ولا تَسبِقوهُم فَتَضِلّوا ، ولا تَتَأَخَّروا عَنهُم فَتَهلِکوا . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :ألا وإنّا أهلُ بَیتٍ مِن عِلمِ اللّهِ عَلِمنا ، وبِحُکمِ اللّهِ حَکَمنا ، وبِقَولِ صادِقٍ أخَذنا ، فَإِن تَتَّبِعوا آثارَنا تَهتَدوا بِبَصائِرِنا ، وإن لَم تَفعَلوا یُهلِککُمُ اللّهُ بِأَیدینا ، مَعَنا رایَةُ الحَقِّ ، مَن تَبِعَها لَحِقَ ، ومَن تَأَخَّرَ عَنها غَرِقَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :اِعلَموا أنَّکُم إنِ اتَّبَعتُم طالِعَ المَشرِقِ ⁽⁵⁾سَلَکَ بِکُم مَناهِجَ الرَّسولِ صلی الله علیه و آله ، فَتَداوَیتُم مِنَ العَمی وَالصَّمَمِ وَالبَکَمِ ، وکُفیتُم مَؤونَةَ الطَّلَبِ وَالتَّعَسُّفِ ⁽⁶⁾، ونَبَذتُمُ الثِّقلَ الفادِحَ عَنِ الأَعناقِ . ⁽⁷⁾

الإمام الحسین علیه السلام :لَکُم فِیَّ اُسوَةٌ . ⁽⁸⁾

.

امام علی علیه السلام :به اهل بیتِ پیامبرتان بنگرید ، و راه آنان را بپویید ، و از پی آنان حرکت کنید؛ زیرا آنان شما را هرگز از راه راست به در نمی برند ، و هرگز شما را به تباهی نمی کشانند. هر گاه آنان باز ایستادند ، شما نیز باز ایستید ، و هر گاه آنان برخاستند ، شما نیز برخیزید. از آنان پیشی نگیرید که گم راه می شوید ، و از آنان عقب نمانید که نابود می گردید .

امام علی علیه السلام :هان! ما خاندانی هستیم که دانش ما ، [ برگرفته ] از دانش خداست ، و به حکم خدا حکم می کنیم ، و سخن راستگویی را پذیرفته ایم . پس اگر در پی ما حرکت کنید ، با روشنگری های ما هدایت می شوید ، و اگر چنین نکنید ، خداوند شما را با دستان ما به هلاکت می افکند. پرچم حق ، در دست ماست ؛ هر کس به دنبال آن حرکت کند ، به مقصد می رسد و هر که از آن عقب بماند ، غرق می شود .

امام علی علیه السلام :بدانید که اگر از طلوع کننده مشرق ⁽¹⁾پیروی کنید ، او شما را به شاه راه های پیامبر صلی الله علیه و آله می برد . پس ، از کوری و کری و گنگی شفا می یابید ، و رنجِ طلب و کجروی ، از شما برداشته می شود ، و بار گران را از شانه ها[ یتان ] به دور می افکنید .

امام حسین علیه السلام :در من ، برای شما سرمشق است .

.