مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه معارف الکتاب و السنه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمدی ری شهری با همکاری جمعی از پژوهشگران ؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۹۹ .

شابک : ۱۵۰۰۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-494-0 ؛ ج. ۴ : 978-964-493-587-9 ؛ ج. ۵: 978-964-493-588-6 ؛ ج. ۷: 978-964-493-590-9 ؛ ج. ۸: 978-964-493-591-6 ؛ ج. ۹: 978-964-493-592-3 ؛ ج. ۱۰ : 978-964-493-593-0 ؛ ج. ۱۲: 978-964-493-595-4 ؛ ج. ۱۳: 978-964-493-596-1 ؛ ج. ۱۴: 978-964-493-597-8 ؛ ج. ۱۵ : 978-964-493-598-5 ؛ ج. ۱۶: 978-964-493-599-2

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد چهارم .

یادداشت : این کتاب با حمایت و مشارکت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شده است .

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. معاونت امور فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹/م۳۴د۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۲۷۴۷۸۷۷

اشاره

الفصل السابع: ما ینبغی بعد الأکل۷ / ۱شُکرُ اللّه عزّوجلِّرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الطّاعِمُ الشّاکِرُ بِمَنزِلَةِ الصّائِمِ الصّابِرِ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الطّاعِمُ الشّاکِرُ لَهُ مِنَ الأَجرِ کَأَجرِ الصّائِمِ المُحتَسِبِ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الطّاعِمُ الشّاکِرُ أفضَلُ مِنَ الصّائِمِ الصّامِتِ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ المُؤمِنَ لَیَشبَعُ مِنَ الطَّعامِ وَالشَّرابِ فَیَحمَدُ اللّهَ ، فَیُعطیهِ اللّهُ مِنَ الأَجرِ ما لا یُعطِی الصّائِمَ ، إنَّ اللّهَ شاکِرٌ عَلیمٌ یُحِبُّ أن یُحمَدَ. ⁽⁴⁾

.

ادامه عنوان غذا خوردن

فصل هفتم: نکاتی که بعد از خوردن باید رعایت شود

۷ / ۱ گزاردن شکر خدا

فصل هفتم: نکاتی که بعد از خوردن باید رعایت شود۷ / ۱گزاردن شکر خداوندپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سیر سپاس گزار ، به سانِ روزه دار شکیباست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سیر سپاس گزار ، مزدش همانند مزد روزه داری است که به خاطر خدا روزه گرفته باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سیر سپاس گزار ، برتر از روزه دار خاموش [از ذکر و سپاسگویی خدا ]است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمن ، سیر می خورد و می آشامد و شکر خدا را به جا می آورد ، و خداوند به او مزدی می دهد که به روزه دار نمی دهد . خداوند ، سپاس گزار و داناست و دوست دارد که [از او] سپاس گزاری شود .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إذا رُفِعَتِ المائِدَةُ فَقُل : الحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ ، اللّهُمَّ اجعَلها نِعمَةً مَشکورَةً. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أکَلَ فَشَبِعَ ، وشَرِبَ فَرَوِیَ ، فَقالَ : «الحَمدُ للّهِِ الَّذی أطعَمَنی وأشبَعَنی ، وسَقانی وأروانی» خَرَجَ مِن ذُنوبِهِ کَیَومَ وَلَدَتهُ اُمُّهُ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ لَیُدخِلُ العَبدَ الجَنَّةَ بِالأَکلَةِ أوِ الشَّربَةِ یَحمَدُهُ عَلَیها. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ لَیَرضی عَنِ العَبدِ أن یَأکُلَ الأَکلَةَ فَیَحمَدَهُ عَلَیها ، أو یَشرَبَ الشَّربَةَ فَیَحمَدَهُ عَلَیها. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أکَلَ طَعاما ثُمَّ قالَ : «الحَمدُ للّهِِ الَّذی أطعَمَنی هذَا الطَّعامَ ، ورَزَقَنیهِ مِن غَیرِ حَولٍ مِنّی ولا قُوَّةٍ» غُفِرَ لَهُ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِهِ وما تَأَخَّرَ. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن قالَ حینَ یَفرُغُ مِن طَعامِهِ : «الحَمدُ للّهِِ الَّذی أطعَمَنی فَأَشبَعَنی ، وسَقانی فَأَروانی بِلا حَولٍ مِنّی ولا قُوَّةٍ» فَقَد أدّی شُکرَ ذلِکَ الطَّعامِ. ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه سفره جمع شد ، بگو : «سپاس ، خداوند را که پروردگار جهانیان است . بار خدایا! این غذا را نعمتی قرار ده که شکرش به جای آورده شده باشد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که بعد از سیر شدن از غذا و آب بگوید : «سپاس ، خداوندی را که مرا غذا داد و سیرم کرد و آبم داد و سیرابم نمود» ، همانند روزی که از مادرش متولّد شده ، از گناهانش پاک می گردد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، بنده را به سبب خوردن یا نوشیدنی که بر آن خداوند را سپاس می گوید ، به بهشت می بَرَد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند از بنده ای که غذایی بخورد و او را برای آن سپاس بگوید ، یا آبی بنوشد و او را بر آن سپاس گزارد ، خشنود می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس غذایی بخورد و سپس بگوید : «خداوند را سپاس که این غذا را به من خوراند و بی آن که توش و توانی داشته باشم ، آن را روزیِ من کرد» ، گناهان گذشته و حال [ و آینده] او آمرزیده می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس وقتی غذایش را تمام کرد ، بگوید : «سپاس ، خداوندی را که مرا خوراک داد و سیر کرد ، و آبم داد و سیرابم نمود ، بی آن که مرا توش و توانی [در این خصوص] باشد» ، شکر آن غذا را به جا آورده است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :فی قَولِ العَبدِ : «الحَمدُ للّهِِ» أرجَحُ فی میزانِهِ مِن سَبعِ سَماواتٍ وسَبعِ أرَضینَ ، وإذا أکَلَ أو شَرِبَ أو لَبِسَ ثَوبا قالَ : «الحَمدُ للّهِِ» فَقالَ اللّهُ : إنَّهُ کانَ عَبدا شَکورا. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن رَجُلٍ یَجمَعُ عِیالَهُ ویَضَعُ مائِدَةً بَینَ یَدَیهِ ویُسَمّی ویُسَمّونَ فی أوَّلِ الطَّعامِ ، ویَحمَدونَ اللّهَ عز و جل فی آخِرِهِ فَتَرتَفِعُ المائِدَةُ ، حَتّی یُغفَرَ لَهُم. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصِیَّتِهِ لِعَلِیٍّ علیه السلام ـ :یا عَلِیُّ ، إذا أکَلتَ فَقُل : «بِسمِ اللّهِ» ، وإذا فَرَغتَ فَقُل : «الحَمدُ للّهِِ»؛ فَإِنَّ حافِظَیکَ لا یَبرَحانِ یَکتُبانِ لَکَ الحَسناتِ حَتّی تُبعِدَهُ عَنکَ. ⁽³⁾

مسند ابن حنبل :عَن عَبدِالرَّحمنِ بنِ جُبَیرٍ أنَّهُ حَدَّثَهُ رَجُلٌ خَدَمَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ثَمانَ سِنینَ ، أنَّهُ سَمِعَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله إذا قُرِّبَ إلَیهِ طَعامُهُ یَقولُ : «بِسمِ اللّهِ» ، وإذا فَرَغَ مِن طَعامِهِ قالَ : «اللّهُمَّ أطعَمتَ وأسقَیتَ ، وأغنَیتَ وأقنَیتَ ⁽⁴⁾، وهَدَیتَ وأحیَیتَ ، فَلَکَ الحَمدُ عَلی ما أعطَیتَ». ⁽⁵⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ مِن دُعائِهِ عِندَ الفَراغِ مِنَ الطَّعامِ ـ :اللّهُمَّ لَکَ الحَمدُ أطعَمتَ وسَقَیتَ ، وأشبَعتَ وأروَیتَ ، فَلَکَ الحَمدُ غَیرَ مَکفورٍ ، ولا مُوَدَّعٍ ، ولا مُستَغنیً عَنکَ. ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :«الحمد للّه » گفتنِ بنده در ترازوی [اعمالِ ]او ، سنگین تر از هفت آسمان و هفت زمین است . و هر گاه که می خورد ، یا می آشامد و یا جامه ای می پوشد ، بگوید : «الحمد للّه » ، خداوند می فرماید : «او بنده ای سپاس گزار است» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ مردی نیست که خانواده اش را جمع کند و سفره اش را بیندازد و همگی غذایشان را با «بسم اللّه » شروع کنند و در پایان ، سپاس خداوند عز و جل را به جای آورند و سفره جمع شود ، مگر آن که آمرزیده شوند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارش به علی علیه السلام ـ :ای علی! وقتی غذا می خوری ، «بسم اللّه » بگو و در پایان آن ، «الحمد للّه » بگو ؛ زیرا دو فرشته نگهبان تو ، تا زمانی که غذا را از خودت دور کنی [و از خوردن ، دست بکشی] ، پیوسته برایت ثواب می نویسند .

مسند ابن حنبل :مردی که هشت سال پیامبر خدا را خدمت کرده بود ، برای عبد الرحمان بن جبیر گفت که پیامبر صلی الله علیه و آله هر گاه غذایش را نزدش می گذاشتند ، می گفت : «بسم اللّه » ، و هر گاه غذایش را تمام می کرد ، می گفت : «بار خدایا! تو آب و غذا دادی ، و تو بی نیاز کردی و بخشیدی ، و تو هدایت کردی و زندگی بخشیدی . پس ، تو را بر آنچه داده ای ، سپاس» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا در هنگام دست کشیدن از غذا ـ :بار خدایا! تو را سپاس که غذا و آب می دهی و سیر و سیراب می گردانی . پس تو را سپاس که نعمتت هرگز انکار کردنی نیست و با تو بدرود نمی توان گفت [و از تو دست نمی توان شست] و هیچ کس از تو بی نیاز نیست .

.

سنن أبی داود عن أبی أیّوب الأنصاری :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا أکَلَ أو شَرِبَ قالَ : الحَمدُ للّهِِ الَّذی أطعَمَ وسَقی ، وسَوَّغَهُ ⁽¹⁾، وجَعَلَ لَهُ مَخرَجا. ⁽²⁾

صحیح البخاری عن أبی اُمامة:إنّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کانَ إذا رُفِعَ مائِدَتُهُ ⁽³⁾قالَ : الحَمدُ للّهِِ کَثیرا طَیِّبا مُبارَکا فیهِ ، غَیرَ مَکفِیٍّ ولا مُوَدَّعٍ ولا مُستَغنیً عَنهُ ، رَبَّنا. ⁽⁴⁾

الشُّکر لابن أبی الدنیا عن أنس :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا أکَلَ قالَ : الحَمدُ للّهِِ الَّذی أطعَمَنی وسَقانی وهَدانی ، وکُلَّ بَلاءٍ حَسَنٍ أبلانی ، الحَمدُ للّهِِ الرَّزّاقِ ذِی القُوَّةِ المَتینِ ⁽⁵⁾، اللّهُمَّ لا تَنزِع مِنّا صالِحا أعطَیتَنا ، ولا صالِحا رَزَقتَنا ، وَاجعَلنا لَکَ مِن الشّاکِرینَ. ⁽⁶⁾

سنن أبی داود عن أبی سعید الخدری :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کانَ إذا فَرَغَ مِن طَعامِهِ قالَ: الحَمدُ للّهِِ الَّذی أطعَمَنا وسَقانا ، وجَعَلَنا مُسلِمینَ. ⁽⁷⁾

.

سنن أبی داوودـ به نقل از ابو ایّوب انصاری ـ :پیامبر خدا هر گاه می خورد یا می آشامید ، می گفت : «سپاس ، خداوندی را که غذا و آب می دهد و آن را می گواراند ، و برایش راه خروجی قرار داده است» .

صحیح البخاریـ به نقل از ابو اُمامه ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله پس از آن که سفره اش برچیده می شد ، می گفت : «سپاس فراوان و پاک و خجسته ، خداوند را ؛ سپاسی هماره و پیوسته که از آن استغنا نمی جوییم ، ای پروردگار ما!» . ⁽¹⁾

الشکر ، ابن ابی الدنیاـ به نقل از اَنَس ـ :پیامبر خدا چون غذایش را می خورد ، می گفت : «سپاس ، خداوندی را که به من خوراک و آب داد و هدایتم فرمود و مرا [با نعمت هایش] به هر آزمون نیکویی آزمود . سپاس ، خداوندِ روزی دهِ نیرومند استوار را . ⁽²⁾بار خدایا! هر خوبی ای را که به ما عطا کردی و روزیِ ما قرار دادی ، از ما باز مگیر و ما را از سپاس گزارانت قرار ده» .

سنن أبی داوودـ به نقل از ابو سعید خُدری ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله هر گاه غذایش را تمام می کرد ، می گفت : «سپاس ، خدایی را که ما را آب و غذا داد و مسلمانمان قرار داد» .

.

المعجم الأوسط عن أنَس :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّ الرَّجُلَ لَیوضَعُ طَعامُهُ بَینَ یَدیَهِ فَما یُرفَعُ حَتّی یُغفَرَ لَهُ. فَقیلَ : یا رَسولَ اللّهِ! بِمَ ذاکَ؟ قال : یَقولُ : «بِسمِ اللّهِ» إذا وُضِعَ ، وَ«الحَمدُ للّهِِ» إذا رُفِعَ. ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن ذَکَرَ اسمَ اللّهِ عز و جل عِندَ طَعامٍ أو شَرابٍ فی أوَّلِهِ ، وحَمِدَ اللّهَ فی آخِرِهِ ، لَم یُسأَل عَن نَعیمِ ذلِکَ الطَّعامِ أبَدا. ⁽²⁾

المحاسن عن أبی بصیر :تَغَدَّیتُ مَعَ أبی جَعفَرٍ علیه السلام ، فَلَمّا وُضِعَتِ المائِدَةُ قالَ : «بِسمِ اللّهِ» ، فَلَمّا فَرَغَ قالَ : «الحَمدُ للّهِِ الَّذی أطعَمَنا وسَقانا ، ورَزَقَنا وعافانا ، ومَنَّ عَلَینا بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، وجَعَلَنا مُسلِمینَ». ⁽³⁾

مسند ابن حنبل عن ابن أعبد :قالَ لی عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام : یَابنَ أعبَدَ ، هَل تَدری ما حَقُّ الطَّعامِ؟ قالَ : قُلتُ : وما حَقُّهُ یَابنَ أبی طالِبٍ؟ قالَ : تَقولُ : «بِسمِ اللّهِ ، اللّهُمَّ بارِک لَنا فیما رَزَقتَنا» . قالَ: وتَدری ما شُکرُهُ إذا فَرَغتَ؟ قالَ: قُلتُ: وما شُکرُهُ؟ قالَ: تَقولُ: «الحَمدُ للّهِِ الَّذی أطعَمَنا وسَقانا» . ⁽⁴⁾

.

المعجم الأوسطـ به نقل از اَنَس ـ :پیامبر خدا فرمود : «از زمانی که غذای انسان در پیش او نهاده می شود ، تا زمانی که سفره جمع می گردد ، گناهانش آمرزیده می شود» . گفته شد : چگونه ، ای پیامبر خدا؟ فرمود : «چون غذا نهاده شد ، بسم اللّه بگوید و وقتی جمع شد ، الحمد للّه » .

امام علی علیه السلام :هر کس خوردن یا آشامیدنش را با نام خدا آغاز کند و در پایانش خدا را سپاس گوید ، از نعمت آن غذا هرگز بازخواست نمی شود .

المحاسنـ به نقل از ابو بصیر ـ :ناهار در خدمت امام باقر علیه السلام بودم . چون سفره را نهادند ، گفت : «بسم اللّه » ، و چون غذایش تمام شد ، گفت : «سپاس ، خداوندی را که آب و غذایمان داد و به ما روزی داد و عافیتمان بخشید و نعمت وجود محمّد صلی الله علیه و آله را به ما ارزانی داشت و ما را مسلمان گردانید» .

مسند ابن حنبلـ به نقل از ابن اَعبد ـ :علی بن ابی طالب علیه السلام به من فرمود : «ای پسر اعبد! آیا می دانی که حقّ خوراک چیست؟» . گفتم : حقّش چیست ، ای پسر ابو طالب؟ فرمود : «می گویی : به نام خدا . بار خدایا! به آنچه روزیِ ما کرده ای ، برکت عطا فرما» . فرمود : «و آیا می دانی که چون غذایت را خوردی ، شکر آن چیست؟» . گفتم : شکرش چیست؟ فرمود : «می گویی : سپاس ، خداوندی را که به ما خوراک و آب داد» .

.

کتاب من لا یحضره الفقیه :رُوِیَ عن أبی حَمزَةَ الثُّمالِیِّ عَن عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ علیه السلام أنَّهُ کانَ إذا طَعِمَ قالَ : الحَمدُ للّهِِ الَّذی أطعَمَنا وسَقانا وکَفانا وأیَّدَنا وآوانا وأنعَمَ عَلَینا وأفضَلَ ، الحمَدُ للّهِِ الَّذی یُطعِمُ ولا یُطعَمُ. ⁽¹⁾

المحاسن عن سِنان عن الإمام الصادق علیه السلام :یا سِنانُ ، مَن قُدِّمَ إلَیهِ طَعامٌ فَأَکَلَهُ ، فَقالَ : «الحَمدُ للّهِِ الَّذی رَزَقَنیهِ بِلا حَولٍ ولا قُوَّةٍ مِنّی» ، غُفِرَ لَهُ قَبلَ أن یَقومَ ـ أو قالَ : قَبلَ أن یُرفَعَ طَعامُهُ ـ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اُذکُرِ اسمَ اللّهِ عز و جل عَلَی الطَّعامِ ، فَإذا فَرَغتَ فَقُل : الحَمدُ للّهِِ الَّذی یُطعِمُ ولا یُطعَمُ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :کانَ أبی علیه السلام یَقولُ : الحَمدُ للّهِِ الَّذی أشبَعَنا فی جائِعینَ ، وأروانا فی ظامِئینَ ، وآوانا فی ضائِعینَ ، وحَمَلَنا فی راجِلینَ ، وآمَنَنا فی خائِفینَ ، وأخدَمَنا فی عانینَ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :لَمّا جاءَ المُرسَلون إلی إبراهیمَ علیه السلام جاءَهُم بِالعِجلِ ، فَقالَ : کُلوا. فَقالوا : لا نَأکُلُ حَتّی تُخبِرَنا ما ثَمَنُهُ . فَقالَ : إذا أکَلتُم فَقولوا : «بِسمِ اللّهِ» ، وإذا فَرَغتُم فَقولوا : «الحَمدُ للّهِِ». قالَ : فَالتَفَتَ جَبرَئیلُ علیه السلام إلی أصحابِهِ ـ وکانوا أربَعَةً وجَبرَئیلُ رَئیسُهُم ـ فَقالَ : حَقٌّ للّهِِ أن یَتَّخِذَ هذا خَلیلاً. ⁽⁶⁾

.

کتاب من لایحضره الفقیه :از ابو حمزه ثُمالی روایت شده است که علی بن الحسین (زین العابدین) علیه السلام چون غذایش را می خورد ، می گفت : «سپاس ، خداوندی را که به ما غذا و آب داد و نیازهایمان را برآورد و کمکمان نمود و به ما سرپناه داد و ما را مورد لطف و فضل خویش قرار داد . سپاس ، خداوندی را که می خورانَد و خود نمی خورد» .

المحاسنـ به نقل از سِنان ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «ای سنان! هر کس غذایی برایش آورده شود و بخورد و بگوید : سپاس ، خداوندی را که این غذا را روزیِ من کرد ، بی آن که مرا توش و توانی باشد ، پیش از آن که برخیزد ، آمرزیده می گردد» یا فرمود : «پیش از آن که غذایش جمع شود» .

امام صادق علیه السلام :هنگام غذا خوردن ، نام خدا را بیاور و چون از خوردنْ فراغت یافتی ، بگو : «سپاس ، خداوندی را که می خورانَد و خود نمی خورَد» .

امام صادق علیه السلام :پدرم علیه السلام می گفت : «سپاس ، خداوندی را که در میان گرسنگان ، سیرمان کرد و در میان تشنه کامان ، سیرابمان نمود و در میان بی خانمان ها سرپناهمان داد و در میان پیادگان ، سواره مان قرار داد و در میان بیمناکان ، امنیتمان بخشید و خدمتکار در اختیارمان نهاد و از اسیران [و خدمتکاران] قرارمان نداد» .

امام صادق علیه السلام :زمانی که مأموران الهی (جبرئیل علیه السلام و فرشتگان همراهش) نزد ابراهیم علیه السلام آمدند و او برایشان گوساله ای [بریان شده] آورد و فرمود : «بخورید» ، گفتند : تا قیمتش را به ما نگویی ، نمی خوریم . فرمود : «[قیمتش آن است که] چون شروع به خوردن کنید ، بگویید : بسم اللّه ، و چون غذایتان را تمام کردید ، بگویید : الحمد للّه » . پس جبرئیل علیه السلام به یارانش ـ که چهار نفر بودند و جبرئیل ، ریاستشان را به عهده داشت ـ گفت : «خدا حق دارد که این را خلیل (دوست صمیمی) خود گرداند» .

.

۷ / ۲الدُّعاءُ بِالبَرَکَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا أکَلَ أحَدُکُم طَعاما فَلیَقُل : «اللّهُمَّ بارِک لَنا فیهِ ، وأطعِمنا خَیرا مِنهُ». و إذا سُقِیَ لَبَنا فَلیَقُل : «اللّهُمَّ بارِک لَنا فیهِ ، وزِدنا مِنهُ» ؛ فَإِنَّهُ لَیسَ شَیءٌ یُجزِئُ مِنَ الطَّعامِ وَالشَّرابِ إلَا اللَّبَنَ. ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :لم یَکُن رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَأکُلُ طَعاما ولا یَشرَبُ شَرابا إلّا قالَ : «اللّهُمَّ بارِک لَنا فیهِ ، وأبدِلنا بِهِ خَیرا مِنهُ» ، إلَا اللَّبَنَ فَإِنَّهُ کانَ یَقولُ : «اللّهُمَّ بارِک لنَا فیهِ ، وزِدنا مِنهُ». ⁽²⁾

.

۷ / ۲ دعای برکت

۷ / ۲دعای برکتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه یکی از شما غذایی خورد ، بگوید : «بار خدایا! در این غذا به ما برکت ده و از این بهتر را به ما بخوران» . [نیز] هر گاه شیر نوشید ، بگوید : «بار خدایا! در این شیر ، به ما برکت ده و آن را برایمان افزون گردان» ؛ زیرا هیچ چیز غیر از شیر ، کار غذا و آب را نمی کند .

امام باقر علیه السلام :پیامبر خدا هر گاه غذایی می خورد یا نوشیدنی ای می آشامید ، می گفت : «بار خدایا! در این به ما برکت ده و به جای آن ، بهترش را عطایمان فرما» ، بجز در مورد شیر که می فرمود : «بار خدایا! در این به ما برکت ده و آن را برایمان بیشتر کن» .

.

المستدرک علی الصحیحین عن أبی هریرة :دَعا رَجُلٌ مِنَ الأَنصارِ مِن أهلِ قُباءَ ⁽¹⁾النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله ، فَانطَلَقنا مَعَهُ ، فَلَمّا طَعِمَ وغَسَلَ یَدَیهِ ـ أو قالَ یَدَهُ ـ قالَ : الحَمدُ للّهِِ الَّذی یُطعِمُ ولا یُطعَمُ ، مَنَّ عَلَینا فَهَدانا ، وأطعَمَنا وسَقانا ، وکُلَّ بَلاءٍ حَسَنٍ أبلانا ، الحَمدُ للّهِِ غَیرَ مُوَدَّعٍ ولا مُکافَا ولا مَکفورٍ ولا مُستَغنیً عَنهُ ، الحَمدُ للّهِِ الَّذی أطعَمَ مِنَ الطَّعامِ ، وسَقی مِنَ الشَّرابِ ، وکَسا مِنَ العُریِ ، وهَدی مِنَ الضَّلالَةِ ، وبَصَّرَ مِنَ العَمایَةِ ، وفَضَّلَ عَلی کَثیرٍ مِمَّن خَلَقَ تَفضیلاً ، الحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ. ⁽²⁾

۷ / ۳الدُّعاءُ عِندَ رَفعِ المائِدَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا وُضِعَتِ المائِدَةُ حَفَّتها أربَعَةُ آلافِ مَلَکٍ ، فَإِذا قالَ العَبدُ : «بِسمِ اللّهِ» ، قالَتِ المَلائِکَةُ : بارَکَ اللّهُ عَلَیکُم فی طَعامِکُم ، ثُمَّ یَقولونَ لِلشَّیطانِ : اُخرُج یا فاسِقُ لا سُلطانَ لَکَ عَلَیهِم. فَإِذا فَرَغوا فَقالوا : «الحَمدُ للّهِِ» ، قالَتِ المَلائِکَةُ : قَومٌ أنعَمَ اللّهُ عَلَیهِم فَأَدَّوا شُکرَ رَبِّهِم. وإذا لَم یُسَمّوا ، قالَتِ المَلائِکَةُ لِلشَّیطانِ : اُدنُ یا فاسِقُ فَکُل مَعَهُم. فَإِذا رُفِعَتِ المائِدَةُ ولَم یَذکُرُوا اسمَ اللّهِ عَلَیها ، قالَتِ المَلائِکَةُ : قَومٌ أنعَمَ اللّهُ عَلَیهِم فَنَسوا رَبَّهُم جَلَّ وعَزَّ. ⁽³⁾

.

۷ / ۳ دعا هنگام برچیده شدن سفره

المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از ابو هریره ـ :مردی انصاری از اهالی قُبا ، ⁽¹⁾پیامبر صلی الله علیه و آله را دعوت کرد و با هم [به خانه اش] رفتند . پیامبر صلی الله علیه و آله پس از آن که غذایش را خورد و دستانش ـ یا گفت : دستش ـ را شست ، گفت : «سپاس ، خداوندی را که می خوراند و خود نمی خورد . بر ما منّت نهاد و هدایتمان فرمود ، و آب و غذایمان داد ، و ما را به هر گونه آزمون نیکو ، آزمود . سپاس ، خداوندی را که درخواست [ها ]از او ترک نمی شود ، و پاداش نمی خواهد ، و نعمتش انکار نمی شود ، و از او بی نیازی نیست . سپاس ، خداوندی را که از غذا خوراند ، و از آب نوشاند ، و از برهنگی پوشاند ، و از گم راهی به راه راست کشاند ، و از کوری به بینایی رساند ، و [ما را] بر بسیاری از آفریدگانش برتریِ چشمگیر داد . سپاس ، خدا را که خداوندگار جهان هاست» .

۷ / ۳دعا هنگام برچیدن سفرهپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه سفره نهاده می شود ، چهار هزار فرشته ، آن را در میان می گیرند ، و چون بنده بگوید : «بسم اللّه » ، فرشتگان می گویند : خدا به غذای شما برکت دهاد! سپس به شیطان می گویند : بیرون شو ـ ای نابه کار ! ـ که تو را بر آنان تسلّطی نیست . و چون پس از غذا بگویند : «الحمد للّه » ، فرشتگان می گویند : خداوند به این عدّه ، نعمت داد و آنها شکر پروردگارشان را به جای آوردند . امّا اگر «بسم اللّه » نگویند ، فرشتگان به شیطان می گویند : نزدیک آی ـ ای نابه کار ـ و با آنان بخور . و هر گاه سفره جمع شود و نام خدا را نگویند ، فرشتگان می گویند : خداوند به این عدّه ، نعمت داد ؛ امّا آنها پروردگار جلیل و عزیزِ خویش را فراموش کردند .

.

الإمام علیّ علیه السلام :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا رُفِعَتِ المائِدَةُ مِن بَینِ یَدَیهِ یَقولُ : الحَمدُ للّهِِ. ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا رُفِعَتِ المائِدَةُ ، قالَ : اللّهُمَّ أکثَرتَ وأطَبتَ وبارَکتَ فَأَشبَعتَ وأروَیتَ ، الحَمدُ للّهِِ الَّذی یُطعِمُ ولا یُطعَمُ. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إذا وُضِعَ الخِوانُ فَقُل : «بِسمِ اللّهِ» ، وإذا أکَلتَ فَقُل : «بِسمِ اللّهِ عَلی أوَّلِهِ وآخِرِهِ» ، وإذا رُفِعَ فَقُل : «الحَمدُ للّهِِ». ⁽³⁾

عنه علیه السلام :کانَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام إذا وُضِعَ الطَّعامُ بَینَ یَدَیهِ قالَ : اللّهُمَّ هذا مِن مَنِّکَ وفَضلِکَ وعَطائِکَ ، فبَارِک لَنا فیهِ ، وسَوِّغناهُ ، وَارزُقنا خَلَفا إذا أکَلناهُ ، ورُبَّ مُحتاجٍ إلَیهِ ، رَزَقتَ فَأَحسَنتَ ، اللّهُمَّ وَاجعَلنا مِنَ الشّاکِرینَ. فَإِذا رُفِعَ الخِوانُ قالَ : الحَمدُ للّهِِ الَّذی حَمَلَنا فی البَرِّ وَالبَحرِ ، ورَزَقَنا مِنَ الطَّیِّباتِ ، وفَضَّلَنا عَلی کَثیرٍ مِن خَلقِهِ تَفضیلاً. ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :پیامبر خدا ، هر گاه سفره را از برابرش جمع می کردند ، می گفت : «الحمد للّه » .

امام باقر علیه السلام :پیامبر خدا هر گاه سفره برچیده می شد ، می گفت : بار خدایا ! «فزون دادی و [غذای ]پاک [و حلال] عطا کردی و برکت بخشیدی و سیر کردی و سیراب نمودی . سپاس ، خداوندی را که می خورانَد و خود نمی خورد» .

امام صادق علیه السلام :هر گاه سفره نهاده شد ، بگو : «بسم اللّه » ، و چون غذا خوردی ، بگو : «بسم اللّه علی أوّله و آخِره» ، و چون سفره برچیده شد ، بگو : «الحمد للّه » .

امام صادق علیه السلام :علی بن الحسین علیه السلام چون غذا در برابرش نهاده می شد ، می گفت : «بار خدایا! این از نعمت و فضل و عطای توست . پس در آن به ما برکت ده و آن را گوارایمان ساز ، و چون آن را خوردیم ، جایگزینش را روزیِ ما کن ، و ای بسا نیازمند به این غذا که تو روزی دادی و نیکی نمودی ! بار خدایا! ما را از سپاس گزاران قرار ده» . و چون سفره جمع می شد ، می گفت : «سپاس ، خداوندی را که ما را در خشکی و آب ، حمل کرد و از پاکیزه ها روزی مان داد و ما را بر بسیاری از آفریدگانش برتریِ چشمگیر بخشید» .

.

۷ / ۴ذِکرُ الجائِعِتنبیه الخواطر :فی التَّوراةِ : اِتَّقِ اللّهَ ، وإذا شَبِعتَ فَاذکُرِ الجائِعَ. ⁽¹⁾

شُعب الإیمان عن الحسن :قیلَ لِیوسُفَ علیه السلام : تَجوعُ وخَزائِنُ الأَرضِ بِیَدِکَ؟ قالَ : إنّی أخافُ أن أشبَعَ فَأَنسَی الجِیاعَ. ⁽²⁾

راجع : هذه الموسوعة : ج ۴ ص ۴۲۰ (الأکل / الفصل السادس : آداب تناول الطعام / التصدّق منه).

۷ / ۵غَسلُ الأَیدیدعائم الإسلام :عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله أنَّهُ أمَرَ بِغَسلِ الأَیدی بَعدَ الطّعامِ مِنَ الغَمَرِ ⁽³⁾، وقالَ : إنَّ الشَّیطانَ یَشَمُّهُ. ⁽⁴⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :الوُضوءُ قَبلَ الطَّعامِ یَنفی الفَقرَ ⁽⁵⁾، وبَعدَهُ یَنفی الهَمَّ ، ویُصِحُّ البَصَرَ. ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا نامَ أحَدُکُم وفی یَدِهِ ریحُ غَمَرٍ فَلَم یَغسِل یَدَهُ ، فَأَصابَهُ شَیءٌ ، فَلا یَلومَنَّ إلّا نَفسَهُ. ⁽⁷⁾

.

۷ / ۴ یاد کردن گرسنگان

۷ / ۵ شستن دست ها

۷ / ۴یاد کردن گرسنگانتنبیه الخواطر :در تورات آمده است : «از خدا پروا دار و چون سیر شدی ، از گرسنه یاد کن» .

شعب الإیمانـ به نقل از حسن ⁽¹⁾ـ :به یوسف علیه السلام گفته شد : گنجینه های زمین [مصر ]در اختیار توست و تو ، گرسنگی می کشی؟ فرمود : «می ترسم که سیر شوم و در نتیجه ، گرسنگان را از یاد ببرم» .

ر .ک : همین دانش نامه : ج ۴ ص ۴۲۱ (غذا خوردن / فصل ششم : آداب غذا خوردن / صدقه دادن از غذا) .

۷ / ۵شستن دست هادعائم الإسلام :پیامبر خدا دستور داد که بعد از غذا ، دست ها از بوی و چربیِ گوشت شسته شوند ، و فرمود : «[چون] شیطان آن را بو می کشد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شستن دست ها قبل از غذا ، فقر را می بَرَد و بعد از غذا اندوه را می زداید و چشم را سالم می دارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چنانچه فردی از شما دستش آلوده به بو و چربی غذا باشد و آن را نشوید و بخوابد و صدمه ای به او برسد ، کسی جز خود را نکوهش نکند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :ألا لا یَلومَنَّ امرُؤٌ إلّا نَفسَهُ؛ یَبیتُ وفی یَدِهِ ریحُ غَمَرٍ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أکَلَ مِن هذَا اللَّحمِ شَیئا فَلیَغسِل یَدهُ مِن ریحِ وَضَرِهِ ⁽²⁾، لا یُؤذی مَن حِذاءَهُ. ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :بَرَکَةُ الطَّعامِ الوُضوءُ قَبلَهُ وبَعدَهُ ، وَالشَّیطانُ مُولَعٌ بِالغَمَرِ ، وإذا أوی أحَدُکُم إلی فِراشِهِ فَلیَغسِل یَدَیهِ مِن ریحِ الغَمَرِ. ⁽⁴⁾

راجع : هذه الموسوعة : ج ۴ ص۴۰۶ (الأکل / الفصل السادس : آداب تناول الطّعام / غسل الیدین).

۷ / ۶مَسحُ الوَجهِ بَعد غَسلِ الیَدِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا غَسَلتَ یَدَکَ بَعدَ الطَّعامِ ، فَامسَح وَجهَکَ وعَینَیکَ قَبلَ أن تَمسَحَ بِالمِندیلِ ، وتَقولُ : اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ الزّینَةَ وَالمَحَبَّةَ ، وأعوذُ بِکَ مِنَ المَقتِ وَالبِغضَةِ. ⁽⁵⁾

.

۷ / ۶ دست کشیدن به صورت بعد از شستن دست

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آگاه باشید که هر کس شب را با دست آلوده به بو و چربیِ غذا به سر ببرد [و بلایی بر سرش بیاید] ، نباید کسی جز خویشتن را نکوهش کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس چیزی از این گوشت را بخورد ، باید دستش را از بو و چربی آن بشوید تا کسی را که کنار اوست ، آزار ندهد .

امام علی علیه السلام :برکت غذا در شستن دست ها قبل و بعد از [خوردن] آن است . شیطان ، به بو و چربی غذا حریص است و هر گاه یکی از شما به بسترش رفت ، دستانش را از بو و چربی غذا بشوید .

ر .ک : همین دانش نامه : ج ۴ ص ۴۰۷ (غذا خوردن / فصل ششم : آداب غذا خوردن / شستن دست ها) .

۷ / ۶دست کشیدن به صورت بعد از شستن دستپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چون بعد از غذا دستت را شستی ، پیش از خشک کردن با حوله ، آن را به صورت و چشمانت بکش و بگو : «بار خدایا! از تو زینت و محبّت را درخواست می کنم و از کینه و دشمنی ، به تو پناه می برم» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :زارَنا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ذاتَ یَومٍ فَقَدَّمنا إلَیهِ طَعاما ، وأهدَت إلَینا اُمُّ أیمَنَ صَحفَةً مِن تَمرٍ وقَعبا ⁽¹⁾مِن لَبَنٍ وزَبَدٍ ، فَقَدَّمنا إلَیهِ ، فَأَکَلَ مِنهُ ، فَلَمّا فَرَغَ قُمتُ وسَکَبتُ عَلی یَدَی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ماءً ، فَلَمّا غَسَلَ یَدَیهِ مَسَحَ وَجهَهُ ولِحیَتَهُ بِبِلَّةِ یَدَیهِ. ⁽²⁾

مکارم الأخلاق :کانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إذا فَرَغَ مِن غَسلِ الیَدِ بَعدَ الطَّعامِ مَسَحَ بِفَضلِ الماءِ الَّذی فی یَدِهِ وَجهَهُ ، ثُمَّ یَقولُ : الحَمدُ للّهِِ الَّذی هَدانا وأطعَمَنا وسَقانا ، وکُلَّ بَلاءٍ صالِحٍ أولانا. ⁽³⁾

مکارم الأخلاق :کانَ صلی الله علیه و آله إذا أکَلَ الخُبزَ وَاللَّحمَ خاصَّةً غَسَلَ یَدَیهِ غَسلاً جَیِّدا ، ثُمَّ مَسَحَ بِفَضلِ الماءِ الَّذی فی یَدِهِ وَجهَهُ. ⁽⁴⁾

مکارم الأخلاق :رُوِیَ عَنهُ صلی الله علیه و آله أنَّهُ کانَ یَغسِلُ یَدَهُ مِنَ الغَمَرِ ، ثُمَّ یَمسَحُ بِها وَجهَهُ ورَأسَهُ قَبلَ أن یَمسَحَها بِالمِندیلِ ، ثُمَّ یَقولُ : اللّهُمَّ اجعَلنی مِمَّن لا یَرهَقُ وُجوهَهُم قَتَرٌ ⁽⁵⁾ولا ذِلَّةٌ. ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :روزی ، پیامبر خدا به دیدن ما آمد و ما غذایی برای ایشان آوردیم . اُمّ اَیمَن نیز بشقابی خرما و قدحی شیر و کره برایمان هدیه آورد و آنها را هم در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله نهادیم . پیامبر صلی الله علیه و آله از آن خورد و چون غذایش تمام شد ، من برخاستم و بر دست پیامبر خدا آب ریختم و وقتی دستانش را شست ، با همان رطوبت ، دست هایش را به صورت و محاسنش کشید .

مکارم الأخلاق :پیامبر صلی الله علیه و آله هر گاه پس از غذا دستانش را می شست ، با همان رطوبت ، دست هایش را به صورتش می کشید و سپس می گفت : «سپاس ، خداوندی را که ما را هدایت فرمود و آب و غذایمان داد و ما را از هر گونه بلای نیک (نعمت) ، برخوردار ساخت» .

مکارم الأخلاق :پیامبر صلی الله علیه و آله هر گاه نان و بخصوص گوشت می خورد ، دست هایش را خوب می شست و آن گاه دست های خیس خود را به صورتش می کشید .

مکارم الأخلاق :پیامبر خدا ، دست خود را از چربی غذا می شست و سپس آن را پیش از این که با دستمال خشک کند ، به سر و صورت خود می کشید . آن گاه می گفت : «بار خدایا! مرا از کسانی قرار ده که گَرد [فلاکت] و ذلّت بر چهره شان نمی نشیند» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا تَوَضَّأتَ ⁽¹⁾بَعدَ الطَّعامِ فَامسَح عَینَیکَ بِفَضلِ ما فی یَدَیکَ؛ فَإِنَّهُ أمانٌ مِنَ الرَّمَدِ. ⁽²⁾

الکافی عن المفضّل :دَخَلتُ عَلی أبی عَبدِ اللّه علیه السلام فَشَکَوتُ إلَیهِ الرَّمَدَ ، فَقالَ لی : أوَ تُریدُ الطَّریفَ ⁽³⁾؟! ثُمَّ قالَ لی : إذا غَسَلتَ یَدَکَ بَعدَ الطَّعامِ فَامسَح حاجِبَیکَ ، وقُل ثَلاثَ مَرّاتٍ : الحَمدُ للّهِِ المُحسِنِ المُجمِلِ المُنعِمِ المُفضِلِ. قالَ : فَفَعَلتُ ذلِکَ ، فَما رَمِدَت عَینی بَعدَ ذلِکَ ، وَالحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ. ⁽⁴⁾

کشف الغمّة عن جمیل بن درّاج :کُنتُ عِندَ أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام فَدَخَلَ عَلَیهِ بُکَیرُ بنُ أعیَنَ وهُوَ أرمَدُ ، فَقالَ لَهُ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : الظَّریفُ یَرمَدُ ⁽⁵⁾؟! فَقالَ : وکَیفَ یَصنَعُ؟ قالَ : إذا غَسَلَ یَدَهُ مِنَ الغَمَرِ مَسَحَها عَلی عَینَیهِ. قالَ : فَفَعَلتُ ذلِکَ فَلَم أرمَد. ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَسحُ الوَجهِ بَعدَ الوُضوءِ یَذهَبُ بِالکَلَفِ ⁽⁷⁾، ویَزیدُ فی الرِّزقِ. ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :إذا غَسَلتَ یَدَکَ مِنَ الطَّعامِ فَامسَح بِهِما وَجهَکَ مِن قَبلِ أن تَمسَحَهُما بِالمِندیلِ ، وقُل : اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ الرُّتبَةَ وَالمَحَبَّةَ ، وأعوذُ بِکَ مِنَ المَقتِ وَالمَغضَبَةِ. ⁽⁹⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه پس از غذا دستانت را شستی ، با رطوبت آن به چشمانت بکش ؛ زیرا این کار ، از چشم درد مصون می دارد .

الکافیـ به نقل از مفضّل ـ :خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم و از چشم درد شکایت کردم . به من فرمود : «می خواهی نکته ای تازه برایت بگویم؟» و سپس به من فرمود : «چون پس از غذا دستانت را شستی ، آنها را به ابروانت بکش و سه بار بگو : سپاس ، خداوند نیکوکار خوش کردار نعمت ده فزونبخش را» . من به این دستور عمل کردم و الحمد للّه ربّ العالمین ، دیگر چشم درد نگرفتم .

کشف الغمّةـ به نقل از جمیل بن دُرّاج ـ :نزد امام صادق علیه السلام بودم که بُکَیر بن اَعیَن ، در حالی که چشم درد داشت ، وارد شد . امام صادق علیه السلام به او فرمود : «آدم زیرک ، چشم درد می گیرد؟!» . گفت : چه کند؟ فرمود : «هر زمان که دستش را از چربی غذا می شوید ، آن را به چشمانش بکشد» . بکیر گفت : به این دستور ، عمل کردم و دیگر گرفتار چشم درد نشدم .

امام صادق علیه السلام :دست کشیدن به صورت بعد از شستن دست ها ، کک مک را از بین می برد و روزی را زیاد می کند .

امام صادق علیه السلام :هر گاه دستت را از غذا شستی ، دو دستت را پیش از آن که با دستمال خشک کنی ، به صورتت بکش و بگو : «بار خدایا! من از تو منزلت و محبّت درخواست می کنم و از کینه توزی و دشمنی ، به تو پناه می برم» .

.

۷ / ۷التَّخلیلُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :رَحِمَ اللّهُ المُتَخَلِّلینَ فی الوُضوءِ وَالطَّعامِ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تَخَلَّلوا عَلی أثَرِ الطَّعامِ؛ فَإِنَّهُ صِحَّةٌ لِلنّابِ وَالنَّواجِذِ ⁽²⁾، ویَجلِبُ عَلَی العَبدِ الرِّزقَ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :تَخَلَّلوا علی أثَرِ الطَّعامِ وتَمَضمَضوا؛ فَإِنَّهُما مَضجَعَةٌ ⁽⁴⁾لِلنّابِ وَالنَّواجِذِ. ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لا یَزدَرِدَنَّ ⁽⁶⁾أحَدُکُم ما یَتَخَلَّلُ بِهِ ؛ فَإِنَّهُ یَکونُ مِنهُ الدُّبَیلَةُ ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

.

۷ / ۷ خلال کردن دندان ها

۷ / ۷خلال کردن دندان هاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :رحمت خدا بر آنان که در هنگام وضو و [بعد از] غذا ، خلال می کنند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بعد از غذا [دندان هایتان را] خلال کنید ؛ زیرا این کار ، مایه بهداشت دندان های نیش و آسیاب ( / پیشین) می شود و برای بنده ، روزی می آورد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بعد از غذا ، خلال کنید و دهانتان را بشویید ؛ زیرا این کار ، باعث سلامت دندان های نیش و آسیاب می شود .

امام صادق علیه السلام :مبادا فردی از شما آنچه را با خلال کردن از لا به لای دندان هایش خارج می کند ، ببلعد ؛ چون این کار ، موجب پیدایش دُمَل های کُشنده در درون بدن می شود .

.

الکافی عن إسحاقَ بن جَریر :سَأَلتُ أبا عَبدِاللّهِ علیه السلام عَنِ اللَّحمِ الَّذی یَکونُ فی الأَسنانِ ، فَقالَ : أمّا ما کانَ فی مُقَدَّمِ الفَمِ فَکُلهُ ، وما کانَ فی الأَضراسِ فَاطرَحهُ. ⁽¹⁾

مستطرفات السرائر عن بَعضِ أصحابِ الإمام الکاظم علیه السلام :قالَ أبو الحَسَنِ الأوَّلُ علیه السلام : مَلَکٌ یُنادی فی السَّماءِ : اللّهُمَّ بارِک فی الخَلّالینَ وَالمُتَخَلِّلینَ . وَالخَلُّ بِمَنزِلَةِ الرَّجُلِ الصّالِحِ یَدعو لِأَهلِ بَیتِهِ بِالبَرَکَةِ. فَقُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ ومَا الخَلّالونَ وَالمُتَخَلِّلونَ؟ قالَ : الَّذینَ فی بُیوتِهِم الخَلُّ ، وَالَّذینَ یَتَخَلَّلونَ. ⁽²⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ لِلفَضلِ بنِ یونُسَ حینَ سَأَلَهُ عَن حَدِّ الخَلالِ ـ :یا فَضلُ ، کُلُّ ما بَقِیَ فی فَمِکَ ، فَما أدَرتَ عَلَیهِ لِسانَکَ فَکُلهُ ، وما استَکَنَّ فَأَخرِجهُ ⁽³⁾بِالخِلالِ فَأَنتَ فیهِ بِالخِیارِ ؛ إن شِئتَ أکَلتَهُ ، وإن شِئتَ طَرَحتَهُ. ⁽⁴⁾

۷ / ۸السِّواک ⁽⁵⁾رسول اللّه صلی الله علیه و آله :تَسَوَّکوا؛ فَإِنَّ السِّواکَ مَطهَرَةٌ لِلفَمِ. ⁽⁶⁾

.

۷ / ۸ مسواک زدن

الکافیـ به نقل از اسحاق بن جریر ـ :از امام صادق علیه السلام در باره گوشت های مانده در میان دندان ها پرسیدم . فرمود : «آنچه را که جلوی دهان است ، بخور و آنچه را که لابه لای دندان هاست ، بیرون بینداز» .

مستطرفات السرائرـ به نقل از ابو عبداللّه سیّاری ـ :امام کاظم علیه السلام فرمود : «فرشته ای در آسمان ندا می دهد : بار خدایا! خَلّالان و مُتخلِّلان را برکت عطا فرما . خَل ، به سانِ مرد صالحی است که برای برکت خانواده اش دعا کند» . گفتم : فدایت شوم! خلّالان و متخلّلان کیستند؟ فرمود : «کسانی که در خانه هایشان سرکه دارند [و استفاده می کنند] ، و کسانی که [دندان هایشان را ]خلال می کنند» .

امام کاظم علیه السلامـ در پاسخ سؤال فضل بن یونس در باره مقدار خلال کردن ـ :ای فضل! از غذایی که در دهانت باقی مانده است ، آنچه را با گرداندن زبانت بر گرفتی ، بخور و آنچه را که مانده و با خلال کردن بیرون آوردی ، مختاری که بخوری یا دور افکنی .

۷ / ۸مسواک زدن ⁽¹⁾پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسواک بزنید ؛ زیرا مسواک زدن ، دهان را پاکیزه می کند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :اِستاکوا وتَنَظَّفوا. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :عَلَیکُم بِالسِّواکِ ؛ فَنِعمَ الشَّیءُ السِّواکُ. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :نَزَلَ جَبرَئیلُ علیه السلام عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِالسِّواکِ وَالخِلالِ وَالحِجامَةِ. ⁽³⁾

۷ / ۹کَنسُ ما تَحتَ المائِدَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا رَفَعتُمُ المائِدَةَ فَاکنُسوا ما تَحتَها؛ فَإِنَّ الشَّیاطینَ یَلتَقِطونَ ما تَحتَها ، فَلا تَجعَلوا لَهُم نَصیباً فی طَعامِکُم. ⁽⁴⁾

۷ / ۱۰الاِستِلقاءُ عَلَی القَفاالإمام الصادق علیه السلام :الاِستِلقاءُ بَعدَ الشِّبَعِ یُسمِنُ البَدَنَ ، ویُمرِئُ الطَّعامَ ، ویُسِلُّ الدّاءَ. ⁽⁵⁾

الإمام الرضا علیه السلام :إذا أکَلتَ شَیئاً فَاستَلقِ عَلی قَفاکَ ، وضَع رِجلَکَ الیُمنی عَلَی الیُسری. ⁽⁶⁾

.

۷ / ۹ جارو زدن زیر سفره

۷ / ۱۰ دراز کشیدن به پشت

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسواک بزنید و نظافت کنید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مسواک بزنید که مسواک زدن ، چیز خوبی است! .

امام صادق علیه السلام :جبرئیل علیه السلام با [دستور] مسواک زدن و خلال کردن و حجامت نمودن ، بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نازل شد .

۷ / ۹جارو زدن زیر سفرهپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه سفره را برچیدید ، زیر آن را جارو کنید ؛ زیرا شیاطین ، آنچه را زیر سفره ریخته است ، بر می دارند . پس در غذای خود ، سهمی برای آنان مگذارید .

۷ / ۱۰دراز کشیدن به پشتامام صادق علیه السلام :دراز کشیدن به پشت بعد از سیر شدن ، بدن را چاق می کند ، غذا را هضم می نماید و درد را می زداید .

امام رضا علیه السلام :هر گاه چیزی خوردی ، به پشتْ دراز بکش و پای راستت را روی پای چپت قرار بده .

.

المحاسن عن أحمد بن محمّد بن أبی نصر عمّن ذکره :رَأَیتُ أبَا الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام إذا تَغَدَّی استَلقی عَلی قَفاهُ ، وألقی رِجلَهُ الیُمنی عَلَی الیُسری. ⁽¹⁾

۷ / ۱۱تَرکُ النَّومِ بَعدَهُ مُباشَرَةًرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أذیبوا طَعامَکُم بِذِکرِ اللّهِ وَالصَّلاةِ ، ولا تَناموا عَلَیهِ فَتَقسُوَ قُلوبُکُم. ⁽²⁾

.

۷ / ۱۱ نخوابیدن ، بلافاصله بعد از خوردن غذا

المحاسنـ به نقل از احمد بن محمّد بن ابی نصر ، از کسی که نامش را برد ـ :[امام ]رضا علیه السلام را دیدم که هر گاه غذا می خورد ، به پشتْ دراز می کشید و پای راستش را روی پای چپ می انداخت .

۷ / ۱۱نخوابیدن ، بلافاصله بعد از خوردن غذاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :غذایتان را با نام خدا و نماز ، هضم کنید ⁽¹⁾و بلافاصله بعد از غذا نخوابید ؛ که دل هایتان سخت می شود .

.

الفصل الثامن: آداب أکل اللّحم۸ / ۱اِختِیارُ لَحمِ المَقادیمِ وخاصّةً الذِّراعالإمام علیّ علیه السلام :کانَ أحَبُّ الشّاةِ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله الذِّراعَ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُعجِبُهُ الذِّراعُ . ⁽²⁾

مسند ابن حنبل عن یحیی بن أبی إسحاق عن رجل من بنی غِفار :حَدَّثَنی فُلانٌ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله اُتِیَ بِطَعامٍ مِن خُبزٍ ولَحمٍ ، فَقالَ : «ناوِلنِیالذِّراعَ»، فَنووِلَ ذِراعاً فَأَکَلَها. ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :سَمَّتِ الیَهودِیَّةُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فی ذِراعٍ . وکانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یُحِبُّ الذِّراعَ وَالکَتِفَ ، ویَکرَهُ الوَرکَ ⁽⁴⁾؛ لِقُربِها مِنَ المَبالِ . ⁽⁵⁾

.

فصل هشتم : آداب خوردن گوشت

۸ / ۱ خوردن گوشت پیش سینه بویژه سرْدست

فصل هشتم : آداب خوردن گوشت۸ / ۱خوردن گوشت پیش سینه بویژه سرْدستامام علی علیه السلام :مطلوب ترین قسمت گوسفند برای پیامبر صلی الله علیه و آله سرْدست بود .

امام باقر علیه السلام :پیامبر خدا ، سرْدست را دوست داشت .

مسند ابن حنبلـ به نقل از یحیی بن ابی اسحاق ، از مردی از بنی غِفار ـ :فلانی برایم نقل کرد که غذای نان و گوشت برای پیامبر صلی الله علیه و آله آوردند . فرمود : «از سردست به من بده» . و سردستی به ایشان دادند و ایشان از آن تناول کرد .

امام صادق علیه السلام :آن زن یهودی ، پیامبر صلی الله علیه و آله را با سردست گوسفند ، مسموم کرد . پیامبر صلی الله علیه و آله سردست ، دوست داشت و ران گوسفند را خوش نمی داشت ؛ چرا که به مجاری ادرار ، نزدیک است .

.

دعائم الإسلام :عَن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله أنَّهُ کانَ یُحِبُّ... اللَّحمَ ، وکانَتِ الذِّراعُ مِنَ اللَّحمِ تُعجِبُهُ ، واُهدِیَت إلَیهِ صلی الله علیه و آله شاةٌ فَأَهوی إلَی الذِّراعِ ، فَنادَتهُ : إنّی مَسمومَةٌ ! . ⁽¹⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ لِغُلامِهِ ـ :اِشتَرِ لَنا مِنَ اللَّحمِ المَقادیمَ ، ولا تَشتَرِ لَنا المَآخیرَ ؛ فَإِنَّ المَقادیمَ أقرَبُ مِنَ المَرعی ، وأبعَدُ مِنَ الأَذی . ⁽²⁾

۸ / ۲غَسلُ اللَّحمِ قَبلَ طَبخِهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَرَّ أخی عیسی علیه السلام بِمَدینَةٍ ، فَإِذا وُجوهُهُم صُفرٌ وعُیونُهُم زُرقٌ ، فَشَکَوا إلَیهِ ما بِهِم مِنَ العِلَلِ . فَقالَ : دَواؤُکُم مَعَکُم ، أنتُم إذا أکَلتُمُ اللَّحمَ طَبَختُموهُ غَیرَ مَغسولٍ ، ولَیسَ یَخرُجُ شَیءٌ مِنَ الدُّنیا إلّا بِجَنابَةٍ . فَغَسَلوا بَعدَ ذلِکَ لُحومَهُم فَذَهَبَت أمراضُهُم . ⁽³⁾

۸ / ۳النَّهسرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اِنهَسُوا اللَّحمَ نَهسا ⁽⁴⁾؛ فَإِنَّهُ أهنَأُ وأمرَأُ . ⁽⁵⁾

.

۸ / ۲ شستن گوشت پیش از پختن آن

۸ / ۳ به دندان کشیدن گوشت

دعائم الإسلام :پیامبر خدا ... به گوشت علاقه داشت و [بویژه] از سردست خوشش می آمد . گوسفندی [بریان شده ]به ایشان هدیه شد و ایشان به طرف سردست ، دست بُرد . سردست ، صدا زد که : من زهرآلودم .

امام رضا علیه السلامـ به غلامش ـ :گوشت پیش سینه و سردست برایمان بخر و از خریدن ران ، خودداری کن ؛ زیرا پیش سینه و سردست ، به چراگاه نزدیک تر و از آلودگی دورتر است .

۸ / ۲شستن گوشت پیش از پختن آنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برادرم عیسی علیه السلام از شهری گذشت . دید رخسار مردمانش زرد و چشمانشان آبی ( پریده رنگ) است . آنان از دردهایشان به وی شکایت کردند . عیسی علیه السلام فرمود : «دوایتان در دست خودتان است . شما وقتی گوشت می خورید ، آن را نَشُسته می پزید ، در حالی که هیچ جانداری نیست که از دنیا برود ، مگر آن که جُنُب است» . از آن پس ، گوشت هایشان را شستند و بیماری هایشان از بین رفت .

۸ / ۳به دندان کشیدن گوشتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :گوشت را به دندان بکشید ؛ چرا که این ، لذیذتر و گواراتر است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :قَرِّبِ اللَّحمَ مِن فیکَ ؛ فَإِنَّهُ أهنَأُ وأمرَأُ . ⁽¹⁾

سنن أبی داود عن صَفوان بن اُمیّة :کُنتُ آکُلُ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَآخُذُ اللَّحمَ بِیَدی مِنَ العَظمِ ، فَقالَ : أدنِ العَظمَ مِن فیکَ ؛ فَإِنَّهُ أهنَأُ وأمرَأُ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا تَقطَعُوا اللَّحمَ بِالسِّکّینِ ؛ فَإِنَّهُ مِن صَنیعِ الأَعاجِمِ ، وَانهَسوهُ ؛ فَإِنَّهُ أهنَأُ وأمرَأُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا أرادَ أحَدُکُم أن یَأکُلَ اللَّحمَ فَلا یَقطَعهُ بِالسِّکّینِ ، ولکِن لِیَأخُذهُ بِیَدِهِ فَلیَنهَشهُ بِفیهِ ؛ فَإِنَّهُ أهنَأُ وأمرَأُ . ⁽⁴⁾

۸ / ۴اِجتِنابُ أکلِ القَدیدِالإمام الصادق علیه السلام :أربَعَةٌ تُهرِمُ قَبلَ أوانِ الهَرَمِ : أکلُ القَدیدِ ⁽⁵⁾، وَالقُعودُ عَلَی النَّداوَةِ ، وَالصُّعودُ فی الدَّرَجِ ، ومُجامَعَةُ العَجوزِ . ⁽⁶⁾

.

۸ / ۴ اجتناب از خوردن گوشت نمک سود

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :گوشت را به دهانت نزدیک کن ؛ چرا که این ، لذیذتر و گواراتر است .

سنن أبی داوودـ به نقل از صفوان بن امیّه ـ :با پیامبر صلی الله علیه و آله غذا می خوردم و من ، گوشت را با دستم از استخوان جدا می کردم [و می خوردم] . فرمود : «گوشت را نزدیک دهانت ببر [و با دندانت گوشت را از استخوان جدا کن ]که این ، لذیذتر و گواراتر است» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :گوشت را با کارد ، جدا نکنید ـ که این ، روش عجم است ـ ؛ بلکه آن را به دندان بکشید ؛ چرا که این گونه ، لذیذتر و گواراتر است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه یکی از شما خواست گوشت بخورد ، آن را با کارد نَبُرد ؛ بلکه با دستش بگیرد و به دندان بکشد ؛ چرا که این طور ، لذیذتر و گواراتر است .

۸ / ۴اجتناب از خوردن گوشت نمک سودامام صادق علیه السلام :چهار چیز است که پیری زودرس می آورد : خوردن گوشت نمک سود ، نشستن بر روی زمین نمناک ، بالا رفتن از پلّه ، و مجامعت با زنان سال خورده .

.

عنه علیه السلام :ثَلاثَةٌ یَهدِمنَ البَدَنَ ورُبَّما قَتَلنَ : أکلُ القَدیدِ الغابِّ ⁽¹⁾، ودُخولُ الحَمّامِ عَلَی البِطنَةِ ، ونِکاحُ العَجائِزِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ثَلاثٌ یُؤکَلنَ وهُنَّ یَهزِلنَ . . . اللَّحمُ الیابِسُ ، وَالجُبنُ ، وَالطَّلعُ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :اِثنانِ یَضُرّانِ مِن کُلِّ شَیءٍ ولا یَنفَعانِ مِن شَیءٍ . . . فَاللَّحمُ الیابِسُ ، وَالجُبنُ . ⁽⁵⁾

الإمام الهادی علیه السلام :القَدیدُ لَحمُ سَوءٍ ؛ لِأَنَّهُ یَستَرخی فی المَعِدَةِ ، ویُهَیِّجُ کُلَّ داءٍ ، ولا یَنفَعُ مِن شَیءٍ ، بَل یَضُرُّهُ . ⁽⁶⁾

الکافی عن محمّد بن عیسی :قَالَ أبو الحَسَنِ الثّالِثُ علیه السلام : ما أکَلتُ طَعاماً أبقی ولا أهیَجَ لِلدّاءِ مِنَ اللَّحمِ الیابِسِ ـ یَعنِی القَدیدَ ـ . ⁽⁷⁾

راجع : موسوعة الأحادیث الطبیّة : ج ۱ ص ۷۴ ح۱۰۷ .

.

امام صادق علیه السلام :سه چیز است که بدن را خراب می کند و شاید بکُشد : خوردن گوشت نمک سود مانده ، حمّام رفتن با شکم سیر ، و نزدیکی با زنان سال خورده .

امام صادق علیه السلام :سه خوراکی است که لاغری می آورد ... : گوشت خشکیده ، پنیر و شکوفه خرما .

امام صادق علیه السلام :دو چیزند که کاملاً مضرّند و هیچ سودی ندارند : گوشت خشکیده و پنیر .

امام هادی علیه السلام :گوشت نمک سود ، بد گوشتی است ؛ چون در معده تخمیر می شود و دردها (بیماری ها) را تحریک می کند ، و هیچ فایده ای ندارد ؛ بلکه مضرّ است .

الکافیـ به نقل از محمّد بن عیسی ـ :امام هادی علیه السلام ـ هیچ غذایی نخوردم که ماندگارتر (دیرهضم تر) و دردانگیزتر از گوشت خشکیده ـ یعنی نمک سود ـ باشد .

ر .ک : دانش نامه احادیث پزشکی : ج ۱ ص ۱۰۵ ح ۱۰۷ .

.

۸ / ۵اِجتِنابُ أکلِ اللَّحمِ النِّیءِالإمام الباقر علیه السلام :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله نَهی أن یُؤکَلَ اللَّحمُ غَریضاً ⁽¹⁾، وقالَ : إنَّما تَأکُلُهُ السِّباعُ ، ولکِن حَتّی تُغَیِّرَهُ الشَّمسُ أوِ النّارُ . ⁽²⁾

الکافی عن هشام بن سالم :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن أکلِ لَحمِ النِّیءِ ⁽³⁾، فَقالَ : هذا طَعامُ السِّباعِ . ⁽⁴⁾

الإمام الرضا علیه السلام :أکلُ اللَّحمِ النِّیءِ یورِثُ الدّودَ فی البَطنِ . ⁽⁵⁾

۸ / ۶اِجتِنابُ إدمانِ أکلِ اللَّحمِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن أکَلَ اللَّحمَ أربَعینَ صَباحاً قَسا قَلبُهُ . ⁽⁶⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لا تَجعَلوا بُطونَکُم مَقابِرَ الحَیَوانِ . ⁽⁷⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَکرَهُ إدمانَ اللَّحمِ ویَقولُ : إنَّ لَهُ ضَراوَةً ⁽⁸⁾کَضَراوَةِ الخَمرِ . ⁽⁹⁾

.

۸ / ۵ اجتناب از خوردن گوشت خام و نیم پخته

۸ / ۶ اجتناب از مداومت در خوردن گوشت

۸ / ۵اجتناب از خوردن گوشت خام و نیم پختهامام باقر علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از خوردن گوشت تازه و خام ، نهی کرد و فرمود : «درندگان ، گوشت خام می خورند ؛ بلکه باید با آفتاب یا آتش پخته شود» .

الکافیـ به نقل از هشام بن سالم ـ :از امام صادق علیه السلام در باره خوردن گوشت خام پرسیدم . فرمود : «گوشت خام ، خوراک درندگان است» .

امام رضا علیه السلام :خوردن گوشت خام ، باعث انگل معده می شود .

۸ / ۶اجتناب از مداومت در خوردن گوشتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس چهل روز گوشت بخورد ، سنگ دل می شود .

امام علی علیه السلام :معده هایتان را گورستان حیوانات نکنید .

امام صادق علیه السلام :علی علیه السلام مداومت در خوردن گوشت را خوش نمی داشت و می فرمود : «این کار ، عادتی ( / اعتیادی) ⁽¹⁾مانند عادت به شرابخواری می آورد» .

.

ربیع الأبرار :فی الحَدیثِ : مَن داوَمَ عَلَی اللَّحمِ أربَعینَ یَوماً قَسا قَلبُهُ ، ومَن تَرَکَهُ أربَعینَ یَوماً ساءَ خُلُقُهُ . ⁽¹⁾

۸ / ۷وَجَباتُ أکلِ اللَّحمِالإمام الصادق علیه السلام :کُلُوا اللَّحمَ فی کُلِّ اُسبوعٍ ، ولا تُعَوِّدوهُ أنفُسَکُم وأولادَکُم ؛ فَإِنَّ لَهُ ضَراوَةً کَضَراوَةِ الخَمرِ ، ولا تَمنَعوهُم فَوقَ الأَربَعینَ یَوماً ؛ فَإِنَّهُ یُسیءُ أخلاقَهُم . ⁽²⁾

المحاسن عن إدریس بن عبد اللّه :کُنتُ عِندَ أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام فَذَکَرَ اللَّحمَ ، فَقالَ : کُل یَوما بِلَحمٍ ، ویَوما بِلَبَنٍ ، ویَوما بِشَیءٍ آخَرَ . ⁽³⁾

تعلیققال الشهید قدس سره فی الدروس : «روی کراهة إدمان اللحم ، وأنّ له ضراوة کضراوة الخمر ، وکراهة ترکه أربعین یوما ، وأنّه یستحبّ فی کلّ ثلاثة أیّام ، ولو دام علیه اُسبوعین ونحوها لعلّة أو ⁽⁴⁾فی الصوم فلا بأس ، ویکره أکله فی الیوم مرّتین» . ⁽⁵⁾

.

۸ / ۷ وعده های خوردن گوشت

یادداشت

ربیع الأبرار :در حدیث آمده است : «هر کس چهل روز به خوردن گوشت ادامه دهد ، سنگ دل می شود و هر کس چهل روز گوشت نخورد ، بدخوی می گردد» .

۸ / ۷وعده های خوردن گوشتامام صادق علیه السلام :گوشت را هفته ای یک بار بخورید و خودتان و فرزندانتان را به آن ، عادت ندهید ؛ چون خوردن گوشت ، همانند شراب خوردن ، عادت می آورد ، و مانع خوردن آن بیش از چهل روز هم نشوید ؛ چون آنها را بداخلاق می کند .

المحاسنـ به نقل از ادریس بن عبد اللّه ـ :در خدمت امام صادق علیه السلام بودم که سخن از گوشت به میان آورد و فرمود : «یک روز گوشت بخور ، یک روز لبنیات ، و یک روز چیز دیگر» .

یادداشتشهید اوّل ، در کتاب الدروس گفته است : روایت شده که استمرار گوشتخواری ، مکروه است و گوشتخواری مداوم ، مانند عادت به شرابخواری است . نخوردن گوشت به مدّت چهل روز نیز مکروه است و مستحب است که در هر سه روز ، یک بار گوشت مصرف شود و اگر به طور مداوم در طول دو هفته یا بیشتر [به خاطر مداوای بیماری و یا برای روزه] خورده شود ، اشکالی ندارد و دو روز پشت سر هم خوردن آن ، مکروه است .

.

۸ / ۸عَدَمُ تَرکِ أکلِ اللَّحمِ أربَعینَ یَوماًرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن لَم یَأکُلِ اللَّحمَ أربَعینَ یَوماً ساءَ خُلُقُهُ ، فَکُلُوا اللَّحمَ ؛ فَإِنَّهُ یَزیدُ فی السَّمعِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :عَلَیکُم بِاللَّحمِ ؛ فَإِنَّهُ یُنبِتُ اللَّحمَ ، ومَن تَرَکَ اللَّحمَ أربَعینَ یَوماً ساءَ خُلُقُهُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :عَلَیکُم بِاللَّحمِ ؛ فَإِنَّ اللَّحمَ یُنمِی اللَّحمَ ، ومَن مَضی لَهُ أربَعونَ صَباحاً لَم یَأکُل لَحماً ساءَ خُلُقُهُ ، ومَن ساءَ خُلُقُهُ فَأَطعِموهُ اللَّحمَ ، ومَن أکَلَ شَحمَةً أنزَلَت مِثلَها مِنَ الدّاءِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :عَلَیکُم بِاللَّحمِ ؛ فَإِنَّهُ مَن تَرَکَ اللَّحمَ أربَعینَ یَوماً ساءَ خُلُقُهُ ، ومَن ساءَ خُلُقُهُ عَذَّبَ نَفسَهُ ، ومَن عَذَّبَ نَفسَهُ فَأَذِّنوا فی اُذُنِهِ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اللَّحمُ مِنَ اللَّحمِ ، مَن تَرَکَهُ أربَعینَ یَوما ساءَ خُلُقُهُ ، کلُوهُ ؛ فَإِنَّهُ یَزیدُ فی السَّمعِ وَالبَصَرِ . ⁽⁵⁾

.

۸ / ۸ چهل روز گوشت نخوردن

۸ / ۸چهل روز گوشت نخوردنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس چهل روز گوشت نخورد ، اخلاقش بد می شود . پس گوشت بخورید که خوردن گوشت ، شنوایی را زیاد می کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :گوشت بخورید ؛ چرا که گوشت ، گوشت می رویاند . و هر کس چهل روز گوشت نخورد ، بدخوی می گردد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :گوشت بخورید ؛ زیرا گوشت ، گوشت می رویاند ، و هر کس چهل روز سپری کند و هیچ گوشت نخورد ، اخلاقش بد می شود و به هر کس که اخلاقش بد می شود ، گوشت بخورانید . هر کس چربی بخورد ، به همان اندازه [که خورده است] ، درد (بیماری) بر او نازل می کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :گوشت بخورید ؛ زیرا هر کس چهل روز گوشت نخورد ، اخلاقش بد می شود و هر کس بداخلاق شود ، خویشتن را زجر و شکنجه می دهد و هر کس خویشتن را شکنجه داد ، در گوش او اذان بگویید .

امام صادق علیه السلام :گوشت از گوشت می رویَد . هر کس چهل روز گوشت نخورد ، اخلاقش بد می شود . گوشت بخورید ؛ چرا که خوردن آن ، شنوایی و بینایی را می افزاید .

.

عنه علیه السلام :اللَّحمُ یُنبِتُ اللَّحمَ ، ویَزیدُ فی العَقلِ ، ومَن تَرَکَ أکلَهُ أیّاماً فَسَدَ عَقلُهُ . ⁽¹⁾

الکافی عن الحسین بن خالد :قُلتُ لِأَبِی الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام : إنَّ النّاسَ یَقولونَ : إنَّ مَن لَم یَأکُلِ اللَّحمَ ثَلاثَةَ أیّامٍ ساءَ خُلُقُهُ . فَقالَ : کَذَبوا ، ولکِن مَن لَم یَأکُلِ اللَّحمَ أربَعینَ یَوماً تَغَیَّرَ خُلُقُهُ وبَدَنُهُ ؛ وذلِکَ لِانتِقالِ النُّطفَةِ فی مِقدارِ أربَعینَ یَوماً ⁽²⁾. ⁽³⁾

راجع : هذه الموسوعة : ج ۴ ص۴۷۴ (الأکل / الفصل السادس / ما لا ینبغی فعله عند التناول / نهک العظام) .

.

امام صادق علیه السلام :گوشت ، گوشت می رویانَد و عقل را می افزاید . و هر کس خوردن آن را ترک کند ، عقلش تباه می گردد .

الکافیـ به نقل از حسین بن خالد ـ :به امام رضا علیه السلام گفتم : مردم می گویند : هر کس سه روز گوشت نخورد ، بداخلاق می شود . فرمود : «دروغ می گویند ؛ بلکه هر کس چهل روز گوشت نخورد ، اخلاق و بدنش تغییر می کند . دلیلش هم این است که نطفه ، در چهل روز ، تبدیل می شود» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

ر . ک : همین دانش نامه : ج ۴ ص ۴۷۵ (غذا خوردن / فصل ششم / کارهای که هنگام خوردن نباید انجام داد / زیاد پاک کردنِ استخوان) .

.

الفصل التاسع: آداب أکل الفاکهة۹ / ۱غَسلُها بِالماءِالکافی عن فرات بن أحنف :قالَ أبو عَبدِاللّهِ [ الصّادِقُ ] علیه السلام : إنَّ لِکُلِّ ثَمَرَةٍ سَمّاً ، فَإِذا أتَیتُم بِها فَمَسّوها بِالماءِ ـ أوِ اغمِسوها فی الماءِ ـ ؛ یَعنِی اغسِلوها . ⁽¹⁾

۹ / ۲التَّسمِیَةُ عِندَ أکلِهارسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن أَکَلَ الفاکِهَةَ وبَدَأَ بِبِسمِ اللّهِ ، لَم تَضُرَّهُ . ⁽²⁾

۹ / ۳الدُّعاءُ عِندَ أکل الفاکِهَةِ الجَدیدَةِتاریخ بغداد عن عائشة :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کانَ إذا اُتِیَ بِالباکورَةِ ⁽³⁾مِنَ الفاکِهَةِ وَضَعَها عَلی فیهِ ، ثُمَّ وَضَعَها عَلی عَینَیهِ ، ثُمَّ قالَ : اللّهُمَّ کَما أطعَمتَنا أوَّلَهُ ، فَأَطعِمنا آخِرَهُ . ⁽⁴⁾

.

فصل نهم: آداب خوردن میوه

۹ / ۱ شستن میوه با آب

۹ / ۲ بسم اللَّه گفتن هنگام خوردن آن

۹ / ۳ دعا کردن هنگام خوردن میوه نوبر

فصل نهم: آداب خوردن میوه۹ / ۱شستن میوه با آبالکافیـ به نقل از فُرات بن احنف ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «هر میوه ای سمّی دارد . بنا بر این ، هر گاه برایتان میوه آوردند ، آن را آب بزنید» ـ و یا «در آب فرو ببرید» ـ ؛ یعنی آن را بشویید .

۹ / ۲بسم اللّه گفتن هنگام خوردن آنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس میوه بخورد و به نام خدا آغاز کند ، به او زیان نمی رساند .

۹ / ۳دعا کردن هنگام خوردن میوه نوبرتاریخ بغدادـ به نقل از عایشه ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله هر گاه برایش میوه نوبر آورده می شد ، آن را بر دهانش و سپس بر چشمانش می نهاد و آن گاه می گفت : «بار خدایا! همچنان که نوبرش را به ما خوراندی ، پایانش را هم به ما بخوران» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا رَأَی الفاکِهَةَ الجَدیدَةَ قَبَّلَها ووَضَعَها عَلی عَینَیهِ وفَمِهِ ، ثُمَّ قالَ : اللّهُمَّ کَما أرَیتَنا أوَّلَها فی عافِیَةٍ ، فَأَرِنا آخِرَها فی عافِیَةٍ . ⁽¹⁾

۹ / ۴الأَکلُ فی إقبالِها وَالتَّرکُ فی إدبارِهارسول اللّه صلی الله علیه و آله :عَلَیکُم بِالفَواکِهِ فی إقبالِها ؛ فَإِنَّها مَصَحَّةٌ لِلأَبدانِ ، مَطرَدَةٌ لِلأَحزانِ ، وألقوها فی إدبارِها ⁽²⁾؛ فَإِنَّها داءُ الأَبدانِ . ⁽³⁾

الدعوات :رُوِیَ : . . . کُلِ الفاکِهَةَ فی إقبالِ دَولَتِها ⁽⁴⁾، وأفضَلُهَا الرُّمّانُ وَالاُترُجُّ . ⁽⁵⁾

۹ / ۵تَرکُ تَقشیرِهاالکافی :عَنِ ابنِ القَدّاحِ عَن أبی عَبدِ اللّه علیه السلام أنَّهُ کانَ یَکرَهُ تَقشیرَ الثَّمَرَةِ . ⁽⁶⁾

.

۹ / ۴ خوردن میوه در آغاز به بازار آمدن و نخوردن در اواخر آن

۹ / ۵ پوست نکندن میوه

امام علی علیه السلام :پیامبر خدا هر گاه میوه نوبر می دید ، آن را می بوسید و بر چشمان و دهانش می نهاد و سپس می گفت : «بار خدایا! همچنان که نوبر آن را با عافیت به ما نمایاندی ، پایان آن را نیز با عافیت به ما بنمایان» .

۹ / ۴خوردن میوه در آغاز به بازار آمدن و نخوردن در اواخر آنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بر شما باد خوردن میوه ها در آغاز آمدنشان ؛ زیرا این میوه ها مایه سلامت تن و از بین بردن غم و اندوه اند ، و در اواخرشان آنها را نخورید ؛ چون مایه درد ( / بیماری)اند .

الدعوات :روایت شده است که : ... میوه را در آغازِ به بازار آمدن بخورید ، و بهترین میوه ، انار و ترنج است .

۹ / ۵پوست نکندن میوهالکافیـ به نقل از ابن قدّاح ـ :امام صادق علیه السلام پوست کندن میوه را خوش نمی داشت .

.

۹ / ۶أکل الفاکهة وترا وتَرکُ القِرانِ بَینَ الفَواکِهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن أکَلَ الفاکِهَةَ وِتراً لَم تَضُرَّهُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :کُلُوا الثِّمارَ وِتراً لا یَضُرُّ . ⁽²⁾

مستدرک الوسائل عن کتاب التعریف :رُوِیَ : لا یُقرَنُ بَینَ شَیءٍ مِنَ الفَواکِهِ إلَا العِنَبَ وَالرُّمّانَ ؛ فَإِنَّهُ قَد رُوِیَ أنَّهُ لا بَأسَ أن یُقرَنَ بَینَ الحَبَّتَینِ مِنَ العِنَبِ وَالرُّمّانِ . ⁽³⁾

دعائم الإسلام :عَن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله أنَّهُ نَهی عَنِ القِرانِ بَینَ التَّمرَتَینِ فی فَمٍ ، ومِن سائِرِ الفاکِهَةِ کَذلِکَ . ⁽⁴⁾قالَ جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام : إنَّما ذلِکَ إذا کانَ مَعَ النّاسِ فی طَعامٍ مُشتَرَکٍ ، فَأَمّا مَن أکَلَ وَحدَهُ فَلیَأکُل کَیفَ أحَبَّ . ⁽⁵⁾

علل الشرائع عن علیّ بن جعفر عن أخیه الإمام الکاظم علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عَنِ القِرانِ بَینَ التّینِ وَالتَّمرِ وسائِرِ الفَواکِهِ ، قالَ : نَهی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَنِ القِرانِ ، فَإِن کُنتَ وَحدَکَ فَکُل کَیفَ أحبَبتَ ، وإن کُنتَ مَعَ قَومٍ مُسلِمینَ فَلا تَقرُن . ⁽⁶⁾

.

۹ / ۶ دانه دانه خوردن میوه ها و پرهیز از خوردن چند میوه با هم

اشاره

۹ / ۶دانه دانه خوردن میوه ها و پرهیز از خوردن چند میوه با همپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس میوه را دانه دانه بخورد ، به او آسیب نمی رساند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :میوه ها را یک دانه یک دانه بخورید تا زیان نزنند .

مستدرک الوسائلـ به نقل از کتاب التعریف ـ :روایت است که هیچ میوه ای را نباید چنددانه چنددانه خورد ، بجز انگور و انار را ؛ چون روایت شده است که گذاشتن دو حبّه انگور یا دو دانه انار در دهان ، اشکالی ندارد .

دعائم الإسلام :پیامبر خدا از گذاشتن دو دانه خرما در دهان و همچنین [دو دانه از ]سایر میوه ها ، نهی فرمود . جعفر بن محمّد علیه السلام فرمود : «این ، در صورتی است که با دیگران هم خوراک باشد ؛ امّا کسی که به تنهایی می خورد ، هر گونه دوست داشت ، می تواند بخورد» .

علل الشرائعـ به نقل از علی بن جعفر ـ :از [برادرم] امام کاظم علیه السلام در باره چنددانه چنددانه خوردن انجیر و خرما و دیگر میوه ها پرسیدم . فرمود : «پیامبر خدا از این کار ، نهی کرد . اگر تنها بودی ، هر طور که دوست داشتی ، بخور ؛ امّا اگر با عدّه ای مسلمان شریک بودی ، این کار را نکن» .

.

المحاسن عن محمّد بن المثنّی الحضرمیّ أو غیره رفعه، قال :إذا آکَلتَ أحَدا فَأَرَدتَ أن تَقرُنَ ، فَأَعلِمهُ بِذلِکَ . ⁽¹⁾

بیانقال ابن الأثیر فی النهایة : ومنه الحدیث : «أنَّهُ نَهی عَنِ القِرانِ ، إِلَا أَن یَستَأذِنَ أَحَدُکُم صاحِبَهُ» ، ویروی «الإقران» والأوّل أصحّ ؛ وهو أن یقرن بین التمرتین فی الأکل . وإنّما نُهی عنه ؛ لأنّ فیه شَرها ، وذلک یُزری بصاحبه ، أو لأنّ فیه غبنا برفیقه . وقیل : إنّما نُهی عنه ؛ لما کانوا فیه من شدّة العیش وقلّة الطعام ، وکانوا مع هذا یواسون من القلیل ، فإذا اجتمعوا علی الأکل آثر بعضهم بعضا علی نفسه . وقد یکون فی القوم من قد اشتدّ جوعه ، فربّما قرن بین التمرتین ، أو عظّم اللقمة ، فأرشدهم إلی الإذن فیه ؛ لِتَطیبَ به أنفس الباقین . ومنه حدیث جبلة ، قال : «کُنَّا بِالمَدینَةِ فی بَعثِ العِراقِ ، فَکانَ ابنُ الزُّبَیرِ یَرزُقُنَا التّمرَ ، وَکانَ ابنُ عُمَرَ یَمُرُّ فَیقولُ : لَا تُقارِنوا إِلَا أَن یَستَأذِنَ الرَجُلُ أَخَاهُ» . هذا لأجل ما فیه من الغبن ، ولأنّ ملکهم فیه سواء . وروی نحوه عن أبی هریرة فی أصحاب الصفّة . ⁽²⁾

.

توضیح

المحاسنـ به نقل از محمّد بن مثنّی حضرمی یا دیگری ، که سند آن را به پیامبر صلی الله علیه و آله یا یکی از اهل بیت علیهم السلام رسانده است ـ :هر گاه با کسی هم خوراک بودی و خواستی چنددانه چنددانه بخوری ، این را به او بگو .

توضیحابن اثیر در النهایة می گوید : و از همین معناست این حدیث که : پیامبر صلی الله علیه و آله از «قِران» نهی کرد ، مگر این که فرد از رفیقش اجازه بگیرد . «اِقران» نیز روایت شده ؛ امّا اوّلی (قِران) درست تر است . قِران ، به این معناست که دو عدد خرما با هم خورده شود . از این کار ، نهی شده است ؛ چون نشانگر نوعی حرص و ولع است و این به حیثیت شخص لطمه می زند و یا چون باعث تضییع حقّ رفیق و هم خوراکش می شود . بعضی گفته اند : به این دلیل ، پیامبر صلی الله علیه و آله از این کار نهی فرمود که در آن زمان ، مسلمانان در سختی معیشت و کمبود غذا به سر می بردند ، و با این حال ، مؤمنان از همان اندک با یکدیگر مواسات می کردند و چون برای خوردن ، گرد هم می آمدند ، هر یک دیگری را بر خود مقدّم می داشت و ترجیح می داد ؛ امّا چون ممکن بود در میان جماعت ، کسی باشد که سختْ گرسنه باشد و [به خاطر شدّت ضعفش] دو تا دو تا خرما در دهانش بگذارد یا لقمه بزرگ بر دارد ، پیامبر صلی الله علیه و آله به آنها می فرمود که در این باره از دیگران اجازه بگیرند تا با رضایت خاطر آنها باشد . و از همین معناست حدیث جبله که می گوید : «ما در مدینه در لشکر عراق بودیم و ابن زبیر به ما خرما جیره می داد . ابن عمر بر ما می گذشت و می گفت : چنددانه چنددانه نخورید ، مگر این که شخص از برادرش اجازه بگیرد» . علّتش هم این است که این کار ، موجب تضییع حقّ دیگران می شود ، در حالی که آن خرماها به یکسان متعلّق به آنان است . همانند این ، از ابو هریره نیز در باره اصحاب صُفّه روایت شده است . ⁽¹⁾

.

۱۶ . همدلی

اشاره

.

.

۱۶ . همدلیدرآمدفصل یکم: ارزش اُلفتفصل دوم: تشویق به الفتفصل سوم: دشواری الفت دادن دل های از هم رمیدهفصل چهارم: عوامل الفتفصل پنجم: موانع الفت .

درآمد

اُلفت ، در لغت

درآمداُلفت ، در لغتاُلفت در لغت ، مصدر و به معنای پیوستن چیزی به چیز دیگر است . ابن فارس در این باره می گوید : الهَمزَةُ وَ الّلامُ وَ الفاءُ أصلٌ واحِدٌ یَدُلُّ عَلَی انضِمامِ الشَّی ءِ إلَی الشَّی ءِ ، وَ الأَشیاءِ الکَثیرَةِ أیضاً ... قالَ الخَلیلُ : ألِفتُ الشَّی ءَ آلُفُهُ ، وَ الأُلفَةُ مَصدَرُ الاِئتِلافِ ... وَ کُلُّ شَیءٍ ضَمَمتَ بَعضَهُ إلی بَعضٍ فَقَد ألَّفتَهُ تَألیفاً . ⁽¹⁾همزه و لام و فاء ، ریشه ای است تک معنایی که بر پیوستن چیزی به چیز دیگر و همچنین به هم پیوستن چیزهای فراوان ، دلالت می کند ... . خلیل می گوید : به آن پیوستم و به آن می پیوندم . اُلفت ، «ائتلاف» است ... و هر چیزی که بخش هایی از آن را با بخش دیگر پیوند دهم ، در واقع ، آن را «تألیف» کرده ام . راغب در المفردات ، در باره وجه تسمیه حرف «الف» می گوید : وَ الأَلِفُ ، العَدَدَ المَخصوصُ وَ سُمِّیَ بِذلِکَ لِکَونِ الأَعدادِ فِیهِ مُؤتَلِفَةً ؛ فَإِنَّ الأَعدادَ أربَعَةٌ : آحادٌ ، وَ عَشَراتٌ ، وَ مِئاتٌ وَ أُلوفُ فَإِذا بَلَغَتِ الأَلِفَ فَقَدِ ائتَلَفَت وَ ما بَعدَهُ یَکونُ مُکَرَّراً . ⁽²⁾اَ لْف (هزار) ، عدد مخصوصی است و به این نامْ نامیده شدن عددی خاص ، به

.

اُلفت ، در قرآن و حدیث

یک . اهمّیت الفت

خاطر جمع آمدن اعداد در آن است ؛ چرا که اعداد ، چهار دسته اند : یکان ، دهگان ، صدگان و هزارگان ، و وقتی اعداد به هزار (اَلْف) می رسند ، بعد از آن ، دیگر تکرار می شوند . بنا بر این ، الفت و تألیف ، گاه مادّی است (مانند کنار هم قرار دادن اجزای یک مجموعه) و گاه معنوی است (مانند کنار هم قرار گرفتن دل ها) .

اُلفت ، در قرآن و حدیثاین واژه در قرآن و حدیث نیز گاه در تألیف (کنار هم قرار دادن) مادّی ، استعمال شده است (مانند : «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یُزْجِی سَحَابًا ثُمَّ یُؤَلِّفُ بَیْنَهُ ثُمَّ یَجْعَلُهُ رُکَامًا ؛ ⁽¹⁾آیا نمی دانی که خدا[ست که] ابری را می راند و سپس میان [اجزای] آن را پیوند می دهد و آن گاه ، آن را متراکم می سازد؟» ) و گاه در تألیف معنوی ، به کار رفته است (مانند : «وَاذْکُرُواْ نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنتُمْ أَعْدَآءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ ؛ ⁽²⁾و نعمت خدا را بر خود ، یاد کنید ، که دشمن یکدیگر بودید و او [بود که] میان دل های شما ، الفت انداخت» ) . مَدخل «اُلفت» در این دانش نامه ، اختصاص به معنای دومِ «الفت» دارد و در آن ، اهمّیت و ارزش نزدیکی دل ها به یکدیگر از نگاه اسلام و نیز زمینه ها ، موانع و آثار آن از منظر قرآن و احادیث ، ارائه خواهد گردید . مهم ترین نکات در این زمینه ، عبارت اند از :

یک . اهمّیت الفتتألیف قلوب ، یکی از مهم ترین اهداف تربیتی و سیاسی اسلام است . قرآن کریم ، از نزدیک شدن دل های مردم مسلمان صدر اسلام ـ که موجب زدوده شدن کدورت ها و دشمنی ها و پدید آمدن اُخوّت دینی در میان آنان گردید ـ به «نعمت

.

دو . برنامه اسلام برای تألیف دل ها

الف . مبارزه با موانع

الهی» یاد می کند که به برکت بعثت پیامبر بزرگوار اسلام به آنان ارزانی داشته است . امام علی علیه السلام در باره اهمّیت و ارزش این نعمت می فرماید : فَإِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ قَدِ امتَنَّ عَلی جَماعَةِ هذِهِ الاُمّةِ فیما عَقَدَ بَینَهُم مِن حَبلِ هذِهِ الاُلفَةِ الَّتی یَنتَقِلونَ فی ظِلِّها لِأَنَّها أرجَحُ مِن کُلِّ ثَمَنٍ وَ أَجَلُّ مِن کُلِّ خَطَرٍ . ⁽¹⁾خداوند سبحان ، بر جماعت این امّت ، منّت نهاد و این رشته الفت و همبستگی را که در سایه آن زندگی می کنند و در پناه آن می آرمند ، میانشان ایجاد کرد و این ، نعمتی است که هیچ یک از آفریدگان نمی تواند برایش قیمتی تعیین کند ؛ چرا که از هر بهایی ، فزون تر و از هر مهمّی ، مهم تر است .

دو . برنامه اسلام برای تألیف دل هاتألیف دل ها ، بخصوص دل هایی که از یکدیگر نفرت دارند ، کاری است کارستان و گاه نشدنی . به گفته امام علی علیه السلام : إزالَةُ الرَّواسی أسهَلُ مِن تَألیفِ القُلوبِ المُتَنافِرَةِ . ⁽²⁾برکندن کوه های استوار ، آسان تر از اُلفت دادن دل های از هم رمیده است . برنامه اسلام برای ایجاد اُلفت و محبّت در میان مردم ، در گام اوّل ، برطرف کردن موانع الفت و در گام دوم ، ایجاد زمینه های آن است :

الف ـ مبارزه با موانعموانع الفت ، همان موانع محبّت و اخوّت اند ، مانند : حسد ، حقد ، کبر ، بداخلاقی ، عیبجویی ⁽³⁾و ... .

.

ب . زمینه سازی برای هماهنگی روحی

این موانع ، ریشه در وسوسه های شیطانی و هوس های نفسانی دارند و گاه جهل و بی تدبیری ، مانع الفت می گردد ، چنان که در مورد ازدواج کودکان روایت شده است : إذا زُوِّجوا وَ هُم صِغارٌ لَم یَکادوا یَتَأَلَّفوا . ⁽¹⁾چنانچه در خُردسالی به ازدواج درآورده شوند ، به ندرت [با همسرانشان ]اُنس می گیرند . در اسلام برای مبارزه با موانع اُلفت ، همه اموری که سدّ راه الفت و محبّت اند و یا موجب کینه و عداوت و جدایی می گردند ، ممنوع اعلام شده و در صورتی که به هر دلیلی ، رشته الفت میان دو مسلمان قطع شود ، حق ندارند بیش از سه روز از هم جدا باشند و این آیین الهی ، آنان را مکلّف کرده که مجدّداً پیوند دوستی را میان خود برقرار سازند ⁽²⁾، آن جا که پیامبر خدا می فرماید : لا هِجرَةَ فَوقَ ثَلاثٍ . ⁽³⁾هیچ قهر کردنی ، بیش از سه روز ، جایز نیست .

ب ـ زمینه سازی برای هماهنگی روحیدر نظام آفرینش ، مبدأ الفت و کنار هم قرار گرفتن دل ها ، تناسب و تعارف آنهاست و معنای سببیت خداوند متعال برای الفت خلق ـ که در احادیث آمده ـ نیز همین است . امام علی علیه السلام می فرماید : إنَّ النُّفوسَ إذا تَناسَبَت ائتَلَفَت . ⁽⁴⁾

.

جان ها ، هرگاه میانشان تناسب باشد ، با یکدیگر الفت می گیرند . از این رو در اسلام ، افزون بر آن که موانع نزدیک شدن دل ها به یکدیگر ممنوع اعلام شده است ، اکثر قریب به اتّفاق دستور العمل های سیاسی ، اخلاقی و عملی این آیین ، زمینه ساز هماهنگی و تناسب روحی و روانی اند . بر این پایه ، تأکید اسلام بر پیروی از بهترین انسان ها و به طور مشخّص اهل بیت علیهم السلام در زندگی ، رعایت حقوق یکدیگر ، حُسن معاشرت ، اظهار محبّت ، وفاداری ، نیکی متقابل ، نزدیکی سببی ، اجتناب از تکلّف در برخوردها در جهت زمینه سازی برای هماهنگی روانی و تقویت رشته الفت و محبّت میان مردم است . توصیه اکید اسلام به این که در هر شبانه روز ، مردم یک محلّه ، نماز خود را پنج بار به جماعت برگزار کنند ، زمینه ساز نزدیکی و اُنس و اُلفت اهل محلّه می گردد . همچنین در هر هفته یک بار مسلمانان یک شهر باید در یک نقطه جمع شوند و نماز جمعه را به جماعت برگزار نمایند تا میان اهل شهر ، مؤانست و همدلی حاصل گردد . و بالاتر ، این که : هر سال دو نوبت ، اهل شهر و روستا ، در صحرا اجتماع می کنند و نماز عید فطر و عید قربان را به جماعت برگزار می نمایند تا به برکت آن اجتماع عمومی و رهنمودهای امام جماعت ، اُنس و اُلفت و وحدت در سطح گسترده تری از جامعه اسلامی تقویت گردد . مهم تر از همه ، اسلام بر همه مسلمانان جهان واجب کرده که در صورت توان ، در مدّت عمر ، یک بار در پربرکت ترین نقطه روی زمین ، در کنار خانه توحید ، حضور یابند و با کنار گذاشتن همه نشانه های امتیاز و تفرقه ، با لباسی همگون و به دور از هر گونه پیرایه ، شعار توحید را در سراسر مراسم عبادی ـ سیاسی حج تکرار کنند تا به برکت کلمه «توحید» در کنار خانه توحید و در آن اجتماع بزرگ و سراسری ، زمینه برای ایجاد و تقویت هرچه بیشتر وحدت در میان امّت اسلامی

.

سه . مهم ترین برکات الفت

فراهم گردد . فیض کاشانی با اشاره به نقش نمازهای : جماعت ، جمعه و دو عیدِ فطر و قربان ، و کنگره بزرگ حج در انس و الفت امّت اسلامی می نویسد : از این جا ، بر لبیب متفطّن ظاهر می شود که غرض شارع در جمیع تکالیف شرعیه ، تحصیل این نوع الفتی است که مستحفظ نظام کلّ عالم تواند بود ، و لهذا بعضی از حکما گفته اند که همچنان که دعوت جمیع انبیا از حیثیت علم ، اثبات توحید پروردگار است و نفی شریک از او ، از روی عمل نیز به حصول وحدت راجع می گردد . ⁽¹⁾و به طور خلاصه ، اُلفت (همدلی) ، پیوند ناگسستنی با اسلام و ایمان راستین دارد که «المؤمن إلف مألوف ؛ انسان با ایمان ، صمیمی و مأنوس است» ⁽²⁾و جامعه اسلامی هرچه به همدلی و وحدت نزدیک تر شود ، به واقعیت خود نزدیک تر می گردد و هرچه دل ها از یکدیگر بیشتر فاصله بگیرند ، از هویّت اسلامی خود دورتر می گردند .

سه . مهم ترین برکات الفتبرکات الفت (همدلی) در زندگی فردی ، خانوادگی ، سیاسی و اجتماعی ، حقیقتاً بی شمار است ؛ امّا برجسته ترین برکت آن ـ که زمینه ساز انواع برکات مادّی و معنوی است ـ ، عزّت ، پیروزی حق و حاکمیت عدالت سیاسی و اجتماعی است . امام علی علیه السلام در خطبه قاصعه ، به تفصیل در باره این برکت ، سخن گفته و در یک تحلیل بسیار مهمّ تاریخی نشان داده که در طول تاریخ ، پیروزی ، عزّت و حاکمیت حقجویان ، ریشه در الفت و وحدت آنان داشته ، و شکست و ذلّت و زبونی آنان در

.

سایه شوم جدایی و اختلاف بوده است . ایشان در پایان این خطبه ، پیروزی نهضت اسلامی به رهبری پیامبر عظیم الشأن را چنین تحلیل می فرماید : فَانظُروا إلی مَواقِعِ نِعَمِ اللّهِ عَلَیهِم حینَ بَعَثَ إلَیهِم رَسولاً ، فَعَقَدَ بِمِلَّتِهِ طاعَتَهُم ، وَ جَمَعَ عَلی دَعوَتِهِ اُلفَتَهُم ، کَیفَ نَشَرَتِ النِّعمَةُ عَلَیهِم جَناحَ کَرامَتِها ، وَ أسالَت لَهُم جَداوِلَ نَعیمِها ، وَ التَفَّتِ المِلَّةُ بِهِم فی عَوائِدِ بَرَکَتِها ، فَأَصبَحوا فی نِعمَتِها غَرِقینَ ، وَ فی خُضرَةِ عَیشِها فَکِهینَ . ⁽¹⁾پس به نعمت هایی که خداوند عز و جل ارزانی شان داشت ، بنگرید ، آن گاه که پیامبری به سوی آنان فرستاد و همگی را به پیروی از آیین او درآورد و با دعوتش ، آنان را اُلفت [و اتّحاد] بخشید . [بنگرید که] چگونه این نعمت ، بال کرامت خویش را بر سر آنان گسترد و جویبارهای نعمتش را برایشان جاری ساخت و چگونه این آیین (اسلام) ، با وفور برکت هایش ، آنان را از هر سو در میان گرفت و غرق در نعمت هایش شدند و زندگی ای خوش و شادان یافتند . بنا بر این ، یکی از مهم ترین مسئولیت های رهبران فرهنگی و سیاسی جوامع اسلامی ، برنامه ریزی جهت هرچه نزدیک تر کردن دل های مردم مسلمان به یکدیگر است . پیامبر خدا ، خود ، فوق العاده به این موضوع اهمّیت می داد ، تا آن جا که در روایتی آمده است : کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُـقبِلُ بِوَجهِهِ وَ حَدیثِهِ عَلی أشَرِّ القَومِ ؛ یَتَأَلَّفُهُم بِذلِکَ! ⁽²⁾پیامبر صلی الله علیه و آله چنان با چهره باز و روی خوش با بدترینِ مردم برخورد می کرد که آنان با همین برخورد ، صمیمی می شدند . همچنین یکی از توصیه های اکید ایشان به هر نماینده ای که به جایی اعزام

.

می نمود ، اقدام جهت نزدیک تر کردن دل های مردم به یکدیگر بود . ⁽¹⁾امام علی علیه السلام نیز راه او را ادامه داد ، تا آن جا که فرمود : وَ لَیسَ رَجُلٌ ـ فَاعلَم ـ أحرَصَ عَلی جَماعَةِ اُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ اُلفَتِها مِنّی . ⁽²⁾و بدان که هیچ کس به اندازه من ، به یکپارچگی و همبستگی امّت محمّد ، آزمند نیست . و اینک ، نصوصی (متونی) که این اجمال را از آنها برگرفته ایم .

.

الفصل الأوّل : قیمة الائتلاف۱ / ۱الاُلفَةُ مِن أهدافِ النُّبُوَّةِالکتاب«وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُواْ وَاذْکُرُواْ نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَکُنتُمْ عَلَی شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَکُم مِّنْهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ ءَایَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ» . ⁽¹⁾

«هُوَ الَّذِی أَیَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِینَ * وَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنفَقْتَ مَا فِی الأَْرْضِ جَمِیعًا مَّا أَلَّفْتَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَکِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَیْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ» . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ کانَ إذا بَعَثَ بَعثا قالَ ـ :تَأَلَّفُوا النّاسَ ⁽³⁾وتَأَنَّوا بِهِم ، ولا تُغیروا عَلَیهِم حَتّی تَدعوهُم ؛ فَما عَلَی الأَرضِ مِن أهلِ بَیتِ مَدَرٍ ولا وَبَرٍ إلّا وأن تَأتونی بِهِم مُسلِمینَ ، أحَبُّ إلَیَّ مِن أن تَقتُلوا رِجالَهُم وتَأتونی بِنِسائِهِم. ⁽⁴⁾

.

فصل یکم: ارزش اُلفت

۱ / ۱ اُلفت ، یکی از اهداف نبوّت

فصل یکم: ارزش اُلفت۱ / ۱اُلفت ، یکی از اهداف نبوّتقرآن«همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده مشوید ، و نعمت خدا بر خود را یاد کنید ، آن گاه که دشمنان [یکدیگر ]بودید ، پس میان دل های شما الفت نهاد و به لطف او برادرانِ هم شُدید ، و بر کنار پرتگاه آتش بودید که شما را از آن رهانید . این گونه ، خداوند ، نشانه های خود را برای شما روشن می کند . باشد که شما راه یابید» .

«همو بود که تو را با یاری خود و مؤمنان ، نیرومند گردانید ، و میان دل هایشان الفت نهاد ، که اگر آنچه در روی زمین است همه را خرج می کردی ، نمی توانستی میان دل هایشان الفت برقرار کنی ؛ ولی خدا بود که میان آنان الفت قرار داد ؛ چرا که او توانای حکیم است» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ هر گاه لشکری اعزام می کرد ـ :با مردم به مهر و بردباری رفتار کنید و تا دعوتشان نکرده اید ، به آنان یورش نبرید ؛ چرا که اگر همه اهل زمین را ، از آبادی نشین و چادرنشین ، مسلمان به نزد من آورید ، برایم خوش تر از آن است که مردانشان را بکشید و زنانشان را به اسیری بیاورید .

.

دلائل النبوّة للبیهقی عن أبی بکر بن محمّد بن عمرو بن حَزم :هذا کِتابُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله عِندَنَا الَّذی کَتَبَهُ لِعَمرِو بنِ حَزمٍ حینَ بَعَثَهُ إلَی الیَمَنِ... : عَهدٌ مِن رَسولِ اللّهِ لِعَمرِو بنِ حَزمٍ حینَ بَعَثَهُ إلَی الیَمَنِ ، أمَرَهُ بِتَقوَی اللّهِ فی أمرِهِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ مَعَ الَّذینَ اتَّقَوا وَالَّذینَ هُم مُحسِنونَ ⁽¹⁾، وأمَرَهُ أن ... یَستَألِفَ النّاسَ حَتّی یَفقَهوا فِی الدّینِ. ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی فَضلِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ :لَمَّ اللّهُ بِهِ الصَّدعَ ⁽³⁾، ورَتَقَ بِهِ الفَتقَ ⁽⁴⁾، وألَّفَ بِهِ الشَّملَ بَینَ ذَوِی الأَرحامِ بَعدَ العَداوَةِ الواغِرَةِ فی الصُّدورِ ⁽⁵⁾، وَالضَّغائِنِ القادِحَةِ فِی القُلوبِ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ :دَفَنَ اللّهُ بِهِ الضَّغائِنَ ، وأطفَأَ بِهِ الثَّوائِرَ ، ألَّفَ بِهِ إخوانا ، وفَرَّقَ بِهِ أقرانا ، أعَزَّ بِهِ الذِّلَّةَ ، وأذَلَّ بِهِ العِزَّةَ. ⁽⁷⁾

.

دلائل النبوّة ، بیهقیـ به نقل از ابو بکر بن محمّد بن عمرو بن حزم ـ :این نامه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در نزد ماست که وقتی عمرو بن حزم را به یمن گسیل داشت ، برایش نوشت ... : «این ، سفارشی است از پیامبر خدا به عمرو بن حزم ، آن گاه که او را به یمن فرستاد . او را به تقوا از خدا در کارش فرمان داده است ؛ زیرا خداوند با کسانی است که تقوا پیشه کنند و نیکوکار باشند . و به او فرمان داده است که ... با مردم ، به مهربانی و الفت (همدلی) رفتار کند تا در دین ، دانا شوند» .

امام علی علیه السلامـ در فضایل پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ :خداوند به برکت وجود او ، تفرقه را به اتّحادْ بدل ساخت و شکاف ها را به هم آورد و میان سینه های شعله ور از دشمنیِ خویشاوندان و دل های آکنده از کینه آنها ، الفت (دوستی) افکند .

امام علی علیه السلامـ نیز در فضایل پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :خداوند به واسطه او ، کینه ها را مدفون ساخت و آتش خونخواهی ها را فرو نشاند و میان عدّه ای ، [با آن که هیچ نسبتی با هم نداشتند ،] پیوند برادری افکند و میان عدّه ای که خویشاوند بودند ، جدایی افکند . ذلّت را عزّت بخشید و عزّت را ذلّت داد .

.

الإمام الحسین علیه السلام :سَأَلتُ أبی عَن ... مَخرَجِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله کَیفَ کانَ یَصنَعُ فیهِ؟ فَقالَ : کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَخزُنُ لِسانَهُ إلّا عَمّا یَعنیهِ ، ویُؤَلِّفُهُم ولا یُنَفِّرُهُم ، ویُکرِمُ کَریمَ کُلِّ قَومٍ ویُوَلّیهِ عَلَیهِم. ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قَد کانَ یَتَأَلَّفُ النّاسَ بِالمِئَةِ ألفِ دِرهَمٍ؛ لِیَکُفّوا عَنهُ ، فَلا تَتَأَلَّفونَهُم بِالکَلامِ. ⁽²⁾

راجع : ص ۸۶ (الاُلفة / الفصل الأوّل : قیمد الإئتلاف / مسؤولیّة الوالی فی تألیف الناس) .

۱ / ۲دَورُ الاِئتِلافِ فی بَقاءِ الاُمَّةِ وعِزِّهاالإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَتِهِ الَّتی تُسَمَّی القاصِعَةَ ـ :اِحذَروا ما نَزَلَ بِالاُمَمِ قَبلَکُم مِنَ المَثُلاتِ ⁽³⁾بِسوءِ الأَفعالِ ، وذَمیمِ الأَعمالِ ، فَتَذَکَّروا فی الخَیرِ وَالشَّرِّ أحوالَهُم ، وَاحذَروا أن تَکونوا أمثالَهُم . فَإِذا تَفَکَّرتُم فی تَفاوُتِ حالَیهِم ، فَالزَموا کُلَّ أمرٍ لَزِمَتِ العِزَّةُ بِهِ شَأنَهُم ، وزاحَتِ الأَعداءُ لَهُ عَنهُم ، ومُدَّتِ العافِیَةُ بِهِ عَلَیهِم ، وَانقادَتِ النِّعمَةُ لَهُ مَعَهُم ، ووَصَلَتِ الکَرامَةُ عَلَیهِ حَبلَهُم ؛ مِنَ الاِجتِنابِ لِلفُرقَةِ ، وَاللُّزومِ لِلاُلفَةِ وَالتَّحاضِّ عَلَیها وَالتَّواصی بِها . وَاجتَنِبوا کُلَّ أمرٍ کَسَرَ فِقرَتَهُم ⁽⁴⁾، وأوهَنَ مُنَّتَهُم ⁽⁵⁾؛ مِن تَضاغُنِ القُلوبِ ، وتَشاحُنِ الصُّدورِ ، وتَدابُرِ النُّفوسِ ، وتَخاذُلِ الأَیدی . وتَدَبَّروا أحوالَ الماضینَ مِنَ المُؤمِنینَ قَبلَکُم ، کَیفَ کانوا فی حالِ التَّمحیصِ وَالبَلاءِ ، أ لَم یَکونوا أثقَلَ الخَلائِقِ أعباءً؟ وأجهَدَ العِبادِ بَلاءً؟ وأضیَقَ أهلِ الدُّنیا حالاً؟ اِتَّخَذَتهُمُ الفَراعِنَةُ عَبیدا ، فَساموهُم سوءَ العَذابِ ، وجَرَّعوهُمُ المُرارَ ، فَلَم تَبرَحِ الحالُ بِهِم فی ذُلِّ الهَلَکَةِ ، وقَهرِ الغَلَبَةِ ، لا یَجِدونَ حیلَةً فی امتِناعٍ ، ولا سَبیلاً إلی دِفاعٍ ، حَتّی إذا رَأَی اللّهُ سُبحانَهُ جِدَّ الصَّبرِ مِنهُم عَلَی الأَذی فی مَحَبَّتِهِ ، وَالِاحتِمالَ لِلمَکروهِ مِن خَوفِهِ ، جَعَلَ لَهُم مِن مَضایِقِ البَلاءِ فَرَجا ، فَأَبدَلَهُمُ العِزَّ مَکانَ الذُّلِّ ، وَالأَمنَ مَکانَ الخَوفِ ، فَصاروا مُلوکا حُکّاما ، وأئِمَّةً أعلاما ، وقَد بَلَغَتِ الکَرامَةُ مِنَ اللّهِ لَهُم ما لَم تَذهَبِ الآمالُ إلَیهِ بِهِم . فَانظُروا کَیفَ کانوا حَیثُ کانَتِ الأَملاءُ ⁽⁶⁾مُجتَمِعَةً ، وَالأَهواءُ مُؤتَلِفَةً ، وَالقُلوبُ مُعتَدِلَةً ، وَالأَیدی مُتَرادِفَةً ، وَالسُّیوفُ مُتَناصِرَةً ، وَالبَصائِرُ نافِذَةً ، وَالعَزائِمُ واحِدَةً . أ لَم یَکونوا أربابا فی أقطارِ الأَرَضینَ ، ومُلوکا عَلی رِقابِ العالَمینَ؟ فَانظُروا إلی ما صاروا إلَیهِ فی آخِرِ اُمورِهِم ، حینَ وَقَعَتِ الفُرقَةُ ، وتَشَتَّتَتِ الاُلفَةُ ، وَاختَلَفَتِ الکَلِمَةُ وَالأَفئِدَةُ ، وتَشَعَّبوا مُختَلِفینَ ، وتَفَرَّقوا مُتَحارِبینَ ، قَد خَلَعَ اللّهُ عَنهُم لِباسَ کَرامَتِهِ ، وسَلَبَهُم غَضَارَةَ ⁽⁷⁾نِعمَتِهِ ، وبَقِیَ قَصَصُ أخبارِهِم فیکُم عِبَرا لِلمُعتَبِرینَ . فَاعتَبِروا بِحالِ وَلَدِ إسماعیلَ ، وبَنی إسحاقَ ، وبَنی إسرائیلَ علیهم السلام ؛ فَما أشَدَّ اعتِدالَ الأَحوالِ ، وأقرَبَ اشتِباهَ الأَمثالِ ! تَأَمَّلوا أمرَهُم فی حالِ تَشَتُّتِهِم وتَفَرُّقِهِم ، لَیالِیَ کانَتِ الأَکاسِرَةُ وَالقَیاصِرَةُ أربابا لَهُم ، یَحتازونَهُم عَن ریفِ الآفاقِ وبَحرِ العِراقِ وخُضرَةِ الدُّنیا ، إلی مَنابِتِ الشّیحِ، ومَهافی الرّیحِ ⁽⁸⁾، ونَکَدِ المَعاشِ ، فَتَرَکوهُم عالَةً مَساکینَ ، إخوانَ دَبَرٍ ووَبَرٍ ⁽⁹⁾، أذَلَّ الاُمَمِ دارا ، وأجدَبَهُم قَرارا ، لا یَأوونَ إلی جَناحِ دَعوَةٍ یَعتَصِمونَ بِها ، ولا إلی ظِلِّ اُلفَةٍ یَعتَمِدونَ عَلی عِزِّها ، فَالأَحوالُ مُضطَرِبَةٌ ، وَالأَیدی مُختَلِفَةٌ ، وَالکَثرَةُ مُتَفَرِّقَةٌ ، فی بَلاءِ أزلٍ ⁽¹⁰⁾، وأطباقِ جَهلٍ؛ مِن بَناتٍ مَوءودَةٍ ، وأصنامٍ مَعبودَةٍ ، وأرحامٍ مَقطوعَةٍ ، وغاراتٍ مَشنونَةٍ . فَانظُروا إلی مَواقِعِ نِعَمِ اللّهِ عَلَیهِم حینَ بَعَثَ إلَیهِم رَسولاً ، فَعَقَدَ بِمِلَّتِهِ طاعَتَهُم ، وجَمَعَ عَلی دَعوَتِهِ اُلفَتَهُم ، کَیفَ نَشَرَتِ النِّعمَةُ عَلَیهِم جَناحَ کَرامَتِها ، وأسالَت لَهُم جَداوِلَ نَعیمِها ، وَالتَفَّتِ المِلَّةُ بِهِم فی عَوائِدِ بَرَکَتِها ، فَأَصبَحوا فی نِعمَتِها غَرِقینَ ، وفی خُضرَةِ عَیشِها فَکِهینَ ، قَد تَرَبَّعَتِ الاُمورُ بِهِم فی ظِلِّ سُلطانٍ قاهِرٍ ، وآوَتهُمُ الحالُ إلی کَنَفِ عِزٍّ غالِبٍ ، وتَعَطَّفَتِ الاُمورُ عَلَیهِم فی ذُری مُلکٍ ثابِتٍ ، فَهُم حُکّامٌ عَلَی العالَمینَ ، ومُلوکٌ فی أطرافِ الأَرَضینَ ، یَملِکونَ الاُمورَ عَلی مَن کانَ یَملِکُها عَلَیهِم ، ویُمضونَ الأَحکامَ فیمَن کانَ یُمضیها فیهِم ، لا تُغمَزُ لَهُم قَناةٌ ، ولا تُقرَعُ لَهُم صَفاةٌ. ⁽¹¹⁾ألا وإنَّکُم قَد نَفَضتُم أیدِیَکُم مِن حَبلِ الطّاعَةِ ، وثَلَمتُم حِصنَ اللّهِ المَضروبَ عَلَیکُم بِأَحکامِ الجاهِلِیَّةِ ، فَإِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ قَدِ امتَنَّ عَلی جَماعَةِ هذِهِ الاُمَّةِ فیما عَقَدَ بَینَهُم مِن حَبلِ هذِهِ الاُلفَةِ الَّتی یَنتَقِلونَ فی ظِلِّها ، ویَأوونَ إلی کَنَفِها ، بِنِعمَةٍ لا یَعرِفُ أحَدٌ مِنَ المَخلوقینَ لَها قیمَةً ؛ لِأَنَّها أرجَحُ مِن کُلِّ ثَمَنٍ، وأجَلُّ مِن کُلِّ خَطَرٍ. ⁽¹²⁾

.

۱ / ۲ نقش الفت در ماندگاری و سربلندی امّت

امام حسین علیه السلام :از پدرم در باره ... رفتار پیامبر خدا در بیرون از خانه پرسیدم . فرمود : «پیامبر خدا همواره زبانش را از گفتار بیهوده در کام می کشید و با مردم ، با الفت ( / دوستانه) رفتار می کرد و آنها را نمی رماند . ارجمندِ هر قومی را گرامی می داشت و او را بر آنان فرمان روایی می داد» .

امام باقر علیه السلام :پیامبر خدا با [بخشش] صد هزار درهم ، سعی می کرد دل های مردم را به دست آورد تا از [مخالفت با] او باز ایستند ، و آیا شما حاضر نیستید با سخن ، دل های آنها (مخالفانتان) را به دست آورید؟

ر .ک : ص ۸۷ (همدلی / فصل یکم : ارزش اُلفت / مسئولیت حکمران در ایجاد الفت و همبستگی میان مردم) .

۱ / ۲نقش الفت در ماندگاری و سربلندی امّتامام علی علیه السلامـ در خطبه موسوم به «قاصعه» ـ :از کیفرهایی که بر اثر اعمال نکوهیده امّت های پیش از شما بر سرشان آمد ، حذر کنید و در نیک و بد (خوشی و ناخوشی) ، همواره حال و روز آنان را به یاد داشته باشید ، و بترسید از این که به سرنوشت آنها گرفتار آیید . و چون در تفاوت احوالِ [نیک و بد] آنان اندیشیدید ، چیزی را انتخاب کنید که آنان به سبب آن به عزّت رسیدند و [به خاطر آن ،] دشمنان از آنان دور گشتند و دوران امنیّتشان به درازا کشید و نعمت ها در اختیارشان قرار گرفت و به برکت آن ، رشته پیوند در میانشان برقرار گشت ؛ کارهایی چون : اجتناب از تفرقه ، و چنگ زدن به رشته الفت و همدلی و ترغیب و توصیه یکدیگر به این کار . و از هر کاری که کمر آنان را شکست و توانایی آنان را به ضعف کشاند ، دوری کنید ؛ کارهایی چون : کینه ورزی دل ها ، و دشمنی سینه ها ، و پشت کردن جان ها به یکدیگر و دست یاری از هم کشیدن . نیز در احوال مؤمنان گذشته که پیش از شما بودند ، اندیشه کنید ، که در هنگام رنج و آزمایش [ الهی] ، چگونه بودند . آیا نه این است که از همه مردمان ، گران بارتر بودند و از همه بندگان ، بلاکش تر و از همه مردم دنیا در تنگناتر؟ فرعون ها آنان را به بندگی گرفتند و بدترین شکنجه ها را بر سرشان آوردند و مرارت ها به آنان چشانیدند . پیوسته در ذلّتِ هلاکت به سر می بردند و هماره مغلوب بودند . نه چاره ای بر جلوگیری می یافتند و نه راهی برای دفاع ، تا آن که خداوند سبحان ، چون دید که چگونه در راه محبّت او بر آزارها شکیبایی می کنند و از بیم او ناملایمات را به جان می خرند ، آنان را از تنگناهای بلا رهایی بخشید و خواریِ آنان را به عزّت ، و ترس [و ناامنی شان] را به امنیّت مبدّل ساخت ، و زان پس بر سریر پادشاهی و فرمان روایی نشستند و پیشوایانی بلندمرتبه گشتند و لطف خداوند ، چنان شامل حال آنان شد که تصوّرش را هم نمی کردند . پس بنگرید که چه وضعی داشتند ، آن گاه که جمعشان متّحد بود و خواست هایشان سازوار و دل ها یکی و دست ها در کنار هم و شمشیرها همیار و نگاه ها نافذ و تصمیم ها یک سان! آیا نه این است که اربابان جهان و فرمان روای عالمیان شدند؟ و باز بنگرید که در پایان کارشان به چه سرنوشتی دچار شدند ، آن گاه که میانشان تفرقه افتاد و همبستگی به پراکندگی گرایید و سخن ها و دل ها ناهمساز شدند و به گروه های ناسازگار تقسیم شدند ، و دسته دسته گشتند و با یکدیگر به جنگ و ستیز برخاستند . در این هنگام ، خداوند ، جامه ارجمندی از تن آنان بر کَند و خوشیِ نعمت هایش را از آنان گرفت و سرگذشت آنان ، در میان شما ماند تا درس عبرتی باشد برای آنان که اهل عبرت اند . پس ، از احوال فرزندان اسماعیل و پسران اسحاق و بنی اسرائیل علیهم السلام عبرت بگیرید ؛ که سرگذشت ها سخت همسان اند ، و نمونه ها بس شبیه هم! در وضع آنان ، به گاه تشتّت و پراکندگی شان ، تأمّل کنید ؛ روزگاران سیاهی که کسراها و قیصرها ارباب آنان بودند و آنان را از سرزمین های آباد و دریای عراق ⁽¹⁾و مَرغزارهای عالم ، به سرزمین هایی که رویشگاه دِرَمْنه ⁽²⁾بود و بادهای تند می وزید و زندگی در آنها سخت بود ، ⁽³⁾بیرون راندند ، و به صورت مشتی تهی دست شترچران رهایشان کردند . در محقّرترین سراها و بی آب و علف ترینِ سرزمین ها به سر می بردند ؛ نه بالِ دعوتی بود که زیر آن بیارمند و نه سایه الفتی که با تکیه به آن عزّت یابند . اوضاع ، پریشان بود و دست ها ناهمیار و جماعات ، پراکنده . در رنجی سخت ، و نادانی های متراکم همچون : زنده به گور کردن دختران و پرستیدن بُت ها و قطع پیوندهای خویشاوندی و جنگ ها و غارتگری ها به سر می بردند . و زان پس ، به نعمت هایی که خداوند ارزانی شان داشت ، بنگرید ، آن گاه که پیامبری به سوی آنان فرستاد و همگی را به پیروی از آیین او در آورد و با دعوتش ، آنان را الفت [و اتحاد] بخشید . [بنگرید که] چگونه این نعمت ، بال کرامت خویش را بر سر آنان گسترد و جویبارهای نعمتش را برایشان جاری ساخت و به لطف این آیین (اسلام) ، وفور نعمت هایش ، آنان را از هر سو در میان گرفت و غرق در نعمت هایش شدند و زندگی ای خوش و شادان یافتند . کارهایشان در سایه یک قدرت قاهر ، سامان یافت و قدرتی شکست ناپذیر گرفتند و امور آنان ، تحت حکومتی پایدار در آمد . پس زمامداران جهان و پادشاهان روی زمین شدند . زمامدار امور کسانی گشتند که پیش تر ، زمام امورشان در دست آنان بود ، و بر کسانی حکمران شدند که پیش تر بر آنها حکم می راندند . دیگر نه نیزه ای برایشان فشرده می شود و نه سنگی سویشان پرتاب می گردد . ⁽⁴⁾امّا اینک ، شما از ریسمان طاعت [حق] ، دست کشیده اید و با [زنده کردن ]احکام جاهلیت ، در دژی که خداوند بر گرد شما زده است ، رخنه ایجاد کرده اید ، در حالی که خداوند سبحان بر جماعتِ این امّت ، منّت نهاد و این رشته الفت ( / همبستگی) را که در سایه آن زندگی می کنند و در پناه آن می آرمند ، میانشان ایجاد کرد و این ، نعمتی است که هیچ یک از آفریدگان نمی تواند برایش قیمتی تعیین کند ؛ چرا که از هر بهایی ، فزون تر و از هر مهمّی ، مهم تر است .

.

. .

. .

. .

. .

۱ / ۳مَسؤُولِیَّةُ الوالی فی تَألیفِ النّاسِالإمام علیّ علیه السلامـ مِن کِتابِهِ لِلأَشتَرِ لَمّا وَلّاهُ عَلی مِصرَ ـ :ولا تَنقُض سُنَّةً صالِحَةً عَمِلَ بِها صُدورُ هذِهِ الاُمَّةِ ، وَاجتَمَعَت بِهَا الاُلفَةُ ، وصَلَحَت عَلَیهَا الرَّعِیَّةُ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مِن کِتابِهِ إلی أبی موسَی الأَشعَرِیِّ ـ :ولَیسَ رَجُلٌ ـ فَاعلَم ـ أحرَصَ عَلی جَماعَةِ اُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله واُلفَتِها مِنّی ، أبتَغی بِذلِکَ حُسنَ الثَّوابِ وکَرَمَ المَآبِ. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :ثَلاثَةٌ تَجِبُ عَلَی السُّلطانِ لِلخاصَّةِ وَالعامَّةِ : مُکافَأَةُ المُحسِنِ بِالإِحسانِ؛ لِیَزدادوا رَغبَةً فیهِ ، وتَغَمُّدُ ⁽³⁾ذُنوبِ المُسیءِ؛ لِیَتوبَ ویَرجِعَ عَن غَیِّهِ ، وتَأَلُّفُهُم جَمیعا بِالإِحسانِ وَالإِنصافِ. ⁽⁴⁾

.

۱ / ۳ مسئولیت حکمران در ایجاد الفت و همبستگی میان مردم

۱ / ۳مسئولیت حکمران در ایجاد الفت و همبستگی میان مردمامام علی علیه السلامـ در نامه خویش به مالک اشتر ، آن گاه که او را بر مصر گماشت ـ :راه و رسم نیکی را که بزرگان این امّت بدان عمل کرده اند و مایه الفت و همبستگی آنان گشته و رعیت بر آن هم داستان شده است ، نقض مکن .

امام علی علیه السلامـ در نامه خویش به ابو موسی اشعری ـ :... بدان که هیچ کس به اندازه من به یکپارچگی و همبستگی امّت محمّد ، آزمند نیست و من با این کار ، پاداش نیکو [ی الهی] و سربلندی در آخرت را می جویم [ ، نه منافع شخصی و دنیوی خویش را] .

امام صادق علیه السلام :حکمران ، نسبت به همه مردم ، از خاص و عام ، سه وظیفه دارد : نیکوکار را پاداش نیک دهد تا رغبتشان به آن بیشتر شود ، گناهان بدکار را بپوشاند تا توبه کند و از گم راهی اش برگردد ، و با احسان و عدالت ، همگان را به الفت (همدلی) کشاند .

.

عنه علیه السلامـ لِخَیثَمَةَ ـ :أبلِغ مَوالِیَنَا السَّلامَ ، وأوصِهِم بِتَقوَی اللّهِ وَالعَمَلِ الصّالِحِ ، وأن یَعودَ صَحیحُهُم مَریضَهُم ، وَلیَعُد غَنِیُّهُم عَلی فَقیرِهِم ، وَلیَحضُر حَیُّهُم جَنازَةَ مَیِّتِهِم ، وأن یَتَأَلَّفوا فی البُیوتِ ، ویَتَذاکَروا عِلمَ الدّینِ ، فَفی ذلِکَ حَیاةُ أمرِنا ، رَحِمَ اللّهُ مَن أحیا أمرَنا. ⁽¹⁾

راجع : ص ۷۶ (الاُلفة / الفصل الاوّل / الاُلفة من أهداف النبوّة) .

.

امام صادق علیه السلامـ به خَیثمه ـ :به دوستانمان سلام برسان و آنان را به پرهیز از خداوند و کار نیک ، سفارش کن و [نیز ]این که ، تن درستشان از بیمارشان عیادت کند ، و توانگرشان به تهی دستشان رسیدگی کند ، و زنده شان در تشییع جنازه مرده شان حاضر شود ، و در خانه ها گرد هم آیند ، و برای شناخت دین ، مذاکره کنند ؛ چرا که این کارها امر (امامت) ما را زنده می دارد . رحمت خدا بر آن کس که امر ما را زنده بگرداند!

ر . ک : ص ۷۷ (همدلی / فصل یکم / الفت ، یکی از اهداف نبوّت) .

.

الفصل الثانی : الحثّ علی الائتلافرسول اللّه صلی الله علیه و آله :خِیارُکُم أحاسِنُکُم أخلاقا ، الَّذینَ یَألَفونَ ویُؤلَفونَ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ أحَبَّکُم إلَیَّ أحسَنُکُم أخلاقا، المُوَطَّؤونَ أکنافا ⁽²⁾، الَّذینَ یَألَفونَ ویُؤلَفون. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أفاضِلُکُم أحسَنُکُم أخلاقا ، المُوَطَّؤونَ أکنافا ، الَّذینَ یَألَفونَ ویُؤلَفونَ وتوطَأُ رِحالُهُم. ⁽⁴⁾

.

فصل دوم: تشویق به الفت

فصل دوم: تشویق به الفتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهترین های شما ، خوش اخلاق ترین های شما هستند ؛ آنان که با دیگران ، و دیگران با آنان ، الفت می گیرند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :محبوب ترین های شما در نزد من ، کسانی هستند که خوش اخلاق ترند ، نرم خو و بی آزارند ، با مردم الفت می گیرند و مردم با آنها الفت می پذیرند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برترین های شما ، کسانی هستند که خوش اخلاق ترند ، نرم خو و بی آزارند ، با مردم الفت می گیرند و مردم با آنها الفت می پذیرند ، و خانه هایشان [ برای دیدار یا میهمانی و یا رفع مشکلات و حوائج] پر رفت و آمد است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :أقرَبُکُم مِنّی فی المَوقِفِ غَدا ... أحسَنُکُم خُلُقا وأقرَبُکُم إلَی النّاسِ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ مِن فِقهِ الرَّجُلِ : مَدخَلَهُ ، ومَخرَجَهُ ، ومَمشاهُ ، وإلفَهُ ، ومَجلِسَهُ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اِقرَؤُوا القُرآنَ مَا ائتَلَفَت قُلوبُکُم ، فَإِذَا اختَلَفتُم فَقوموا عَنهُ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فیآدابِ السَّفَرِ ـ :إذا کانوا ثَلاثَهً فَأَمِّروا أحَدَهُم وتَوَکَّلوا عَلَی اللّهِ وتَأَلَّفوا. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :رَحِمَ اللّهُ عَبدا أعانَ وَلَدَهُ عَلی بِرِّهِ بِالإِحسانِ إلَیهِ ، وَالتَّآلُفِ لَهُ ، وتَعلیمِهِ وتَأدیبِهِ. ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :طوبی لِمَن یَألَفُ النّاسَ ویَألَفونَهُ عَلی طاعَةِ اللّهِ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :بَعضُ الإِمساکِ عَن أخیکَ مَعَ الإلفِ ، خَیرٌ مِنَ البَذلِ مَعَ الجَنَفِ ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :ما أقبَحَ القَطیعَةَ بَعدَ الصِّلَةِ ، وَالجَفاءَ بَعدَ الإِخاءِ ، وَالعَداوَةَ بَعدَ الصَّفاءِ ، وزَوالَ الاُلفَةِ بَعدَ استِحکامِها. ⁽⁹⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نزدیک ترین های شما به من در فردای قیامت ، کسانی هستند که ... خوش اخلاق ترند و به مردم نزدیک ترند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از فهم (داناییِ) آدمی است [چگونگی ]ورودش و خروجش و راه رفتنش و الفتش ، و نشستنش . ⁽¹⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قرآن را تا زمانی که دل هایتان [به آن ]الفت دارد ، قرائت کنید و چون اختلاف کردید ، برخیزید . ۲

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در آداب سفر ـ :اگر سه نفر بودید ، یک نفرتان را امیر خود قرار دهید ، به خدا توکّل کنید ، و همدل باشید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :رحمت خدا بر آن بنده ای که با نیکی کردن به فرزندش و محبّت به او و الفت با او و تعلیم و تربیتش ، وی را بر نیکی به خویش یاری کند!

امام علی علیه السلام :خوشا به حال کسی که بر پایه طاعت خداوند ، با مردم الفت می گیرد و مردم با او الفت می گیرند .

امام علی علیه السلام :گاه مضایقه همراه با محبّت از برادرت ، بهتر از بخشش توأم با ترش رویی است .

امام علی علیه السلام :چه زشت است بریدن بعد از پیوند ، و دوری کردن بعد از برادری ، و دشمنی بعد از صمیمیت ، و زایل شدن الفت بعد از استوار شدن رشته آن .

.

الإمام زین العابدین علیه السلام :حَقُّ أهلِ مِلَّتِکَ إضمارُ السَّلامَةِ وَالرَّحمَةِ لَهُم ، وَالرِّفقُ بِمُسیئِهِم ، وتَأَلُّفُهُم ، وَاستِصلاحُهُم. ⁽¹⁾

.

امام زین العابدین علیه السلام :حقّ همکیشانت [بر تو] ، حُسن نیّت و مهربانی با آنان است و نرمش با بدکردارشان و الفت گرفتن با آنان و اصلاح کردن میانشان .

.

الفصل الثالث : صعوبة تألیف القلوب المتنافرةالکتاب«لَوْ أَنفَقْتَ مَا فِی الأَْرْضِ جَمِیعًا مَّا أَلَّفْتَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :إزالَةُ الرَّواسی ⁽²⁾أسهَلُ مِن تَألیفِ القُلوبِ المُتَنافِرَةِ. ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی رِسالَتِهِ إلی أصحابِهِ ـ :عَلَیکُم بِمُجامَلَةِ أهلِ الباطِلِ... ولَولا أنَّ اللّهَ تَعالی یَدفَعُهُم عَنکُم لَسَطَوا ⁽⁴⁾بِکُم ، وما فی صُدورِهِم مِنَ العَداوَةِ وَالبَغضاءِ أکثرُ مِمّا یُبدونَ لَکُم . مَجالِسُکُم ومَجالِسُهُم واحِدَةٌ ، وأرواحُکُم وأرواحُهُم مُختَلِفَةٌ لا تَأتَلِفُ ، لا تُحِبّونَهُم أبَدا ، ولا یُحِبّونَکُم. ⁽⁵⁾

الأمالی للطوسی عن سَدیر :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إنّی لَأَلقَی الرَّجُلَ لَم أرَهُ ولَم یَرَنی فیما مَضی قَبلَ یَومِهِ ذلِکَ فَاُحِبُّهُ حُبّا شَدیدا ، فَإِذا کَلَّمتُهُ وَجَدتُهُ لی عَلی مِثلِ ما أنَا عَلَیهِ لَهُ ، ویُخبِرُنی أنَّهُ یَجِدُ لی مِثلَ الَّذی أجِدُ لَهُ! فَقالَ : صَدَقتَ یا سَدیرُ ، إنَّ ائتِلافَ ⁽⁶⁾قُلوبِ الأَبرارِ إذَا التَقَوا وإن لَم یُظهِرُوا التَّوَدُّدَ بِأَلسِنَتِهِم ، کَسُرعَةِ اختِلاطِ قَطرِ السَّماءِ عَلی مِیاهِ الأَنهارِ ، وإنَّ بُعدَ ائتِلافِ قُلوبِ الفُجّارِ إذَا التَقَوا وإن أظهَرُوا التَّوَدُّدَ بِأَلسِنَتِهِم ، کَبُعدِ البَهائِمِ مِنَ التَّعاطُفِ وإن طالَ اعتِلافُها عَلی مِذوَدٍ ⁽⁷⁾واحِدٍ. ⁽⁸⁾

.

فصل سوم: دشواری الفت دادن دل های از هم رمیده

فصل سوم: دشواری الفت دادن دل های از هم رمیدهقرآن«اگر آنچه در روی زمین است ، همه را خرج می کردی ، نمی توانستی میان دل هایشان الفت افکنی» .

حدیثامام علی علیه السلام :بر کندن کوه های استوار ، آسان تر از الفت دادن دل های از هم رمیده است .

امام صادق علیه السلامـ در نامه خود به یارانش ـ :با اهل باطل ، خوش معاشرت باشید ... . اگر نبود که خداوند متعال ، [شرّ ]آنان را از شما رفع می کند ، هر آینه آنان به زور بر شما چیره می شدند . دشمنی و نفرتی که در سینه های آنها [نسبت به شما ]هست ، بیشتر از آن چیزی است که وانمود می کنند . مجلس های شما و آنها یکی است ؛ امّا جان های شما و آنان مختلف است و با هم الفت نمی گیرند . نه شما هرگز آنان را دوست می دارید و نه آنان شما را .

الأمالی ، طوسیـ به نقل از سَدیر ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : گاه مردی را ملاقات می کنم که تا آن روز ، نه من او را دیده ام و نه او مرا ؛ امّا احساس دوستیِ شدیدی نسبت به او می کنم ، و چون با او سخن می گویم ، می بینم که او برای من ، همان گونه است که من برای اویم و می گوید که او نیز همین احساس را نسبت به من دارد! فرمود : «درست است ، ای سدیر! به هم آمدنِ ⁽¹⁾دل های نیکان ، آن گاه که با یکدیگر ملاقات می کنند ، اگرچه به زبانْ اظهار دوستی نکنند ، به سانِ سرعتِ آمیختن آب باران با آب های جویبارهاست ؛ و دوری دل های بدکاران از الفت گرفتن با هم ، آن گاه که با یکدیگر ملاقات می کنند ، هرچند به زبانْ اظهار دوستی کنند ، به سانِ دوریِ حیوانات از همدلی با یکدیگر است ، هرچند دیرزمانی بر سر یک آخور ، علف بخورند» .

.

. .

. .

الفصل الرابع : مبادئ الاُلفة۴ / ۱رحمة اللّه عز و جلالکتاب«هُوَ الَّذِی أَیَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِینَ * وَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنفَقْتَ مَا فِی الأَْرْضِ جَمِیعًا مَّا أَلَّفْتَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَکِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَیْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلامـ فی دُعاءِ یَومِ الخَمیسِ ـ :فَلَکَ رَبِّیَ الحَمدُ ... تَأَلَّفتَ بِلُطفِکَ الفِرَقَ ، وفَلَقتَ بِقُدرَتِکَ الفَلَقَ ⁽²⁾. ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلام :اِعلَم أنَّ الإِلفَ مِنَ اللّهِ ، وَالفِرکَ ⁽⁴⁾مِنَ الشَّیطانِ. ⁽⁵⁾

.

فصل چهارم: عوامل الفت

۴ / ۱ رحمت خدا

فصل چهارم: عوامل الفت۴ / ۱رحمت خداقرآن«همو بود که تو را با یاری خود و مؤمنان ، نیرومند گردانید . و میان دل هایشان الفت نهاد ، که اگر آنچه در روی زمین است ، همه را خرج می کردی ، نمی توانستی میان دل هایشان الفت برقرار کنی ؛ ولی خدا بود که میان آنان الفت قرار داد ؛ چرا که او توانای حکیم است» .

حدیثامام علی علیه السلامـ در دعای روز پنجشنبه ـ :پس سپاس ، تو را ـ ای پروردگار من! ... ـ : که به لطف خویش جدایی ها را به هم آوردی و به قدرت خویش ، صبحگاهان را شکافتی .

امام باقر علیه السلام :بدان که الفت ، از خداست و کینه و نفرت ، از شیطان است .

.

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل سَبَبُ اُلفَةِ الخَلقِ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی أشبَعَ جوعَنا ، وآمَنَ رَوعَتَنا ، وأقالَ عَثرَتَنا ، وکَبَتَ عَدُوَّنا ، وألَّفَ بَینَ قُلوبِنا. ⁽²⁾

۴ / ۲العَقلالإمام علیّ علیه السلام :العاقِلُ یَألَفُ مِثلَهُ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :العَقلُ حَیثُ کانَ إلفٌ ⁽⁴⁾مَألوفٌ. ⁽⁵⁾

۴ / ۳تَناسُبُ الأَرواحِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الأَرواحُ جُنودٌ مُجَنَّدَةٌ ، فَما تَعارَفَ مِنهَا ائتَلَفَ ، وما تَناکَرَ مِنهَا اختَلَفَ. ⁽⁶⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ النُّفوسَ إذا تَناسَبَتِ ائتَلَفَت. ⁽⁷⁾

.

۴ / ۲ خِرَد

۴ / ۳ تناسب روح ها

امام صادق علیه السلام :خداوند عز و جل سبب الفت خلق است .

امام صادق علیه السلام :سپاس ، خداوندی را که گرسنگی ما را به سیری بدل کرد ، و ترس ما را به امنیّت ، بدل کرد و از لغزش ما در گذشت و دشمن ما را سرکوب کرد و میان دل هایمان الفت نهاد .

۴ / ۲خِرَدامام علی علیه السلام :خردمند با همتای خود ، الفت می پذیرد .

امام علی علیه السلام :خِرَد هر جا که باشد ، [آن جا] اُنس و اُلفت است .

۴ / ۳تناسب روح هاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :روح ها سربازانی بسیج شده اند . پس ، آن روح هایی که یکدیگر را بشناسند ، با هم الفت می گیرند و آنها که یکدیگر را نشناسند ، از هم جدا می شوند .

امام علی علیه السلام :جان ها هر گاه میانشان تناسب (همانندی) باشد ، با یکدیگر الفت می گیرند .

.

الإمام الصادق علیه السلام :الأَرواحُ جُنودٌ مُجَنَّدَةٌ تَلتَقی فَتَتَشامُّ کَما تَتَشامُّ الخَیلُ ، فَما تَعارَفَ مِنهَا ائتَلَفَ ، وما تَناکَرَ مِنهَا اختَلَفَ ، ولَو أنَّ مُؤمِنا جاءَ إلی مَسجِدٍ فیهِ اُناسٌ کَثیرٌ لَیسَ فیهِم إلّا مُؤمِنٌ واحِدٌ ، لَمالَت روحُهُ إلی ذلِکَ المُؤمِنِ حَتّی یَجلِسَ إلَیهِ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنَّ روحَ الإِیمانِ واحِدَةٌ ، خَرَجَت مِن عِندِ واحِدٍ ، وتَتَفَرَّقُ فی أبدانٍ شَتّی ، فَعَلَیهِ ائتَلَفَت ، وبِهِ تَحابَّت. ⁽²⁾

۴ / ۴الإِسلامالإمام علیّ علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل جَعَلَ الإِسلامَ صِراطا ، مُنیرَ الأَعلامِ ، مُشرِقَ المَنارِ ، فیهِ تَأتَلِفُ القُلوبُ ، وعَلَیهِ تَأخَّی الإِخوانُ. ⁽³⁾

۴ / ۵الإِیمانرسول اللّه صلی الله علیه و آله :المُؤمِنُ مَألَفَةٌ ، ولا خَیرَ فیمَن لا یَألَفُ ولا یُؤلَفُ. ⁽⁴⁾

.

۴ / ۴ اسلام

۴ / ۵ ایمان

امام صادق علیه السلام :روح ها سربازانی بسیج شده اند . به یکدیگر می رسند و همانند اسب ها ، همدیگر را می بویند . اگر آشنا در آمدند ، با هم الفت می گیرند و اگر ناآشنا در آمدند ، از هم پراکنده می شوند . اگر مؤمنی به مسجدی در آید که در آن ، مردمان بسیارند و در میان آنها فقط یک مؤمن باشد ، روح او به آن مؤمن ، میل می کند ، تا جایی که کنار او می نشیند .

امام صادق علیه السلام :روح ایمان ، یکی است و از نزد یکی بیرون آمد و در بدن های گوناگون پخش شد . پس ، بر اساس آن ، الفت می گیرند و به واسطه آن ، دوستی می ورزند .

۴ / ۴اسلامامام علی علیه السلام :خداوند عز و جل اسلام را راهی با نشانه های نورانی و مناره های تابناک قرار داد . در اسلام است که دل ها با یکدیگر الفت می گیرند و بر اساس آن است که برادران ، برادری می کنند .

۴ / ۵ایمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمن ، خون گرم است . در کسی که الفت نمی گیرد و الفت نمی پذیرد ، خیری نیست .

.

عنه صلی الله علیه و آله :المُؤمِنُ إلفٌ مَألوفٌ ، ولا خَیرَ فیمَن لا یَألَفُ ، وخَیرُ النّاسِ أنفَعُهُم لِلنّاسِ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :المُؤمِنُ غِرٌّ کَریمٌ ⁽²⁾، وَالفاجِرُ خَبٌّ ⁽³⁾لَئیمٌ ، وخَیرُ المُؤمِنینَ مَن کانَ مَألَفَةً لِلمُؤمِنینَ ، ولا خَیرَ فیمَن لا یَألَفُ ولا یُؤلَفُ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أکمَلُ المُؤمِنینَ إیمانا أحاسِنُهُم أخلاقا ، المُوَطَّؤونَ أکنافا ، الَّذینَ یَألَفونَ ویُؤلَفونَ ، ولا خَیرَ فیمَن لا یَألَفُ ولا یُؤلَفُ. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ لِلمُنافِقینَ عَلاماتٍ یُعرَفونَ بِها ... لا یَألَفونَ ولا یُؤلَفونَ . ⁽⁶⁾

الإمام علیّ علیه السلام :المُؤمِنُ إِلفٌ مَألوفٌ مُتَعَطِّفٌ. ⁽⁷⁾

الإمام الصادق علیه السلام :المُؤمِنونَ یَألَفونَ ویُؤلَفونَ ویُغشی رَحلُهُم. ⁽⁸⁾

راجع : هذه الموسوعة: ج۲ ص ۲۲ (الإخاء / الفصل الأوّل : تشریع الإخاء الدینی/ المؤمن أخو المؤمن) .

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمن ، خون گرم و صمیمی است ، و در کسی که الفت نمی گیرد ، خیری نیست . و بهترینِ مردم ، کسی است که برای مردم ، سودمندتر باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمن ، خوش ذات ⁽¹⁾و بزرگوار است و فاسد ، مکّار و پست . بهترینِ مؤمنان ، کسی است که مایه الفت مؤمنان باشد . و در کسی که الفت نمی گیرد و الفت نمی پذیرد ، خیری نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمنانی ایمانشان کامل تر است که خوش اخلاق ترند ، نرم خو و بی آزارند ؛ آنان که با دیگران الفت می گیرند و دیگران با آنها الفت می گیرند . و در کسی که الفت نمی گیرد و الفت نمی پذیرد ، خیری نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :منافقان را نشانه هایی است که با آنها شناخته می شوند : ... با دیگران الفت نمی گیرند و دیگران نیز با آنها الفت نمی گیرند .

امام علی علیه السلام :مؤمن ، خون گرم و الفت پذیر و مهربان است .

امام صادق علیه السلام :مؤمنان ، اهل انس و الفت اند و درِ خانه شان به روی همه باز است (میهمان نوازند) .

ر . ک : همین دانش نامه : ج ۲ ص ۲۳ (برادری / فصل یکم : تشریع برادریِ دینی / مؤمن ، برادر مؤمن است) .

.

۴ / ۶وَلایَةُ أهلِ البَیتِ علیهم السلامرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لِعَلِیٍّ علیه السلام ـ :یا عَلِیُّ ، إنَّ بِنا خَتَمَ اللّهُ الدّینَ کَما بِنا فَتَحَهُ ، وبِنا یُؤَلِّفُ اللّهُ بَینَ قُلوبِکُم بَعدَ العَداوَةِ وَالبَغضاءِ. ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :لَمّا قُبِضَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله باتَ آلُ مُحَمَّدٍ علیهم السلام بِأَطوَلِ لَیلَةٍ ... فَبَینا هُم کَذلِکَ إذ أتاهُم آتٍ لا یَرَونَهُ ویَسمَعونَ کَلامَهُ ، فَقالَ : السَّلامُ عَلَیکُم أهلَ البَیتِ ورَحمَةُ اللّهِ وبَرَکاتُهُ... فَأَنتُم أهلُ اللّهِ عز و جل الَّذینَ بِهِم تَمَّتِ النِّعمَةُ ، وَاجتَمَعَتِ الفُرقَةُ ، وَائتَلَفَتِ الکَلِمَةُ ، وأنتُم أولِیاؤُهُ ؛ فَمَن تَوَلّاکُم فازَ ، ومَن ظَلَمَ حَقَّکُم زَهَقَ. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :نَحنُ أهلَ البَیتِ النَّعیمُ الَّذی أنعَمَ اللّهُ بِنا عَلَی العِبادِ ، وبِنَا ائتَلَفوا بَعدَ أن کانوا مُختَلِفینَ ، وبِنا ألَّفَ اللّهُ بَینَ قُلوبِهِم ، وَ جَعَلَهُم إخوانا بَعدَ أن کانوا أعداءً. ⁽³⁾

الکافی عن عمّار الساباطی :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : أَیُّما أفضَلُ : العِبادَةُ فی السِّرِّ مَعَ الإِمامِ مِنکُمُ المُستَتَرِ فی دَولَةِ الباطِلِ ، أوِ العِبادَةِ فی ظُهورِ الحَقِّ ودَولَتِهِ ، مَعَ الإِمامِ مِنکُمُ الظَّاهِرِ؟ فَقالَ : . . . واللّهِ عِبادَتُکُم فی السِّرِّ مَعَ إِمامِکُم المُستَتِرِ . . . قُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ ، فَماتَری إذا أن نَکونَ مِن أصحابِ القائِمِ علیه السلام و یَظهَرَ الحَقُّ ، ونَحنُ الیَومَ فی إمامَتِکَ وطاعَتِکَ أفضَلُ أعمالاً من أصحابِ دَولَةِ الحَقِّ وَالعَدلِ؟ فَقالَ : سُبحانَ اللّهِ ! أما تُحِبّونَ أن یُظهِرَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالَی الحَقَّ وَالعَدلَ فِی البِلادِ ، ویَجمَعَ اللّهُ الکَلِمَةَ ، ویُؤَلِّفَ اللّهُ بَینَ قُلوبٍ مُختَلِفَةٍ ، ولا یَعصونَ اللّهَ عز و جل فی أرضِهِ ، وتُقامَ حُدودُهُ فی خَلقِهِ؟! ⁽⁴⁾

.

۴ / ۶ دوستی اهل بیت علیهم السلام

۴ / ۶دوستی اهل بیت علیهم السلامپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به علی علیه السلام ـ :ای علی! خداوند ، دین را به ما ختم کرد ، چنان که با ما آغازش نمود ، و به واسطه ما میان دل های شما ، پس از دشمنی و کینه توزی ، الفت می افکند .

امام باقر علیه السلام :چون پیامبر خدا رحلت کرد ، آل محمّد ، درازترین شب را سپری کردند... . در این حال بودند که یکی نزد آنان آمد که خودش را نمی دیدند ؛ ولی سخنش را می شنیدند . گفت : «سلام و رحمت و برکات خدا بر شما ، ای اهل بیت! ... شما اهل اللّه عز و جل هستید ؛ همانها که به واسطه وجودشان ، نعمتْ کامل گشت ، و تفرقه به اتّحاد گرایید ، و وحدت (همبستگی) به وجود آمد . شما اولیای او هستید . پس ، هر که شما را به ولایت (دوستی) گرفت ، رستگار شد و هر که در حقّ شما ستم کرد ، نابود گشت» .

امام صادق علیه السلام :ما خاندان، نعمتی هستیم که خداوند به بندگان عطا کرد ، و به واسطه ما اختلاف آنان به ائتلاف گرایید ، و به واسطه ما خداوند ، میان دل هایشان الفت انداخت ، و آنان را که دشمن یکدیگر بودند ، به برادر تبدیل کرد .

الکافیـ به نقل از عمّار ساباطی ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : کدامین بهتر است : عبادت پنهانی با امامی غایب در دولت باطل ، یا عبادت در ظهور حق و دولت آن با امامی آشکار؟ فرمود : «به خداوند سوگند ، عبادت به صورت پنهانی با امام غایبتان ، بهتر است ...» . گفتم : قربانت گردم! پس به نظر شما ما که امروز تحت امامت و اطاعت شما هستیم و اعمال ما بر اعمال یاران دولت حق و عدالت ، برتر است ، نباید آرزو کنیم که از یاران قائم علیه السلام باشیم و حق ، آشکار [و حکم فرما] شود؟ فرمود : «سبحان اللّه ! آیا شما دوست ندارید که خداوند متعال ، حق و عدالت را در جهان ، آشکار گرداند و وحدت کلمه (عقیده) پدید آورد و میان دل های پراکنده ، الفت اندازد و خداوند عز و جل را در روی زمینش نافرمانی نکنند و حدود و احکام خدا در میان خلقش اجرا شود؟!» .

.

الإمام الهادی علیه السلامـ فِی الزِّیارَةِ الجامِعَةِ ـ :بِمُوالاتِکُم عَلَّمَنَا اللّهُ مَعالِمَ دینِنا ، وأصلَحَ ما کانَ فَسَدَ مِن دُنیانا ، وبِمُوالاتِکُم تَمَّتِ الکَلِمَةُ ، وعَظُمَتِ النِّعمَةُ ، وَائتَلَفَتِ الفُرقَةُ ، وبِمُوالاتِکُم تُقبَلُ الطّاعَةُ المُفتَرَضَةُ. ⁽¹⁾

۴ / ۷رِعایَةُ الحُقوقِالإمام علیّ علیه السلامـ فی بَیانِ الحُقوقِ الَّتی أوجَبَهَا اللّهُ تَعالی ـ :ثُمَّ جَعَلَ مِن حُقوقِهِ حُقوقا فَرَضَها لِبَعضِ النّاسِ عَلی بَعضٍ ، فَجَعَلَها تَتَکافی فی وُجوهِها ⁽²⁾ویوجِبُ بَعضُها بَعضا ، ولا یُستَوجَبُ بَعضُها إلّا بِبَعضٍ ، فَأَعظَمُ مِمّا افتَرَضَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی مِن تِلکَ الحُقوقِ حَقُّ الوالی عَلَی الرَّعِیَّةِ ، وحَقُّ الرَّعِیَّةِ عَلَی الوالی ، فَریضَةٌ فَرَضَهَا اللّهُ عز و جل لِکُلٍّ عَلی کُلٍّ ، فَجَعَلَها نِظامَ اُلفَتِهِم وعِزّا لِدینِهِم. ⁽³⁾

.

۴ / ۷ رعایت حقوق

۴ / ۸ ترک تکلّف

امام هادی علیه السلامـ در «زیارت جامعه» ـ :به برکت ولایت شما [اهل بیت ]است که خداوند ، تعالیم دینش را به ما آموخت و تباهی های دنیای ما را اصلاح کرد ، و به برکت ولایت [و پیروی از] شماست که کلمه[ی توحید ]کامل گشت و نعمت ، عظیم شد و جدایی به اتّحاد انجامید ، و با ولایت (دوستی) شماست که طاعات واجب ، پذیرفته می شوند .

۴ / ۷رعایت حقوقامام علی علیه السلامـ در بیان حقوقی که خداوند متعال واجب فرموده است ـ :سپس از حقوق خویش حقوقی قرار داد و آنها را بر مردمان نسبت به یکدیگر واجب گردانید . هر یک را در اِزای دیگری نهاد ⁽¹⁾و هر یک از این حقوق ، موجب دیگری می شود و هیچ یک بدون دیگری واجب نمی گردد . بزرگ ترین حق از این حقوق که خداوند متعال واجب فرمود ، حقّ والی بر رعیّت است و حقّ رعیّت بر والی ؛ حقّی که خداوند عز و جلبرای هر یک ، بر دیگری واجب کرده و آن را مایه الفت [و اتّحاد] آنان و سربلندی [و اقتدارِ] دینشان گردانیده است .

.

۴ / ۸تَرکُ الکُلفَةِالإمام علیّ علیه السلام :شَرطُ الاُلفَةِ تَرکُ الکُلفَةِ. ⁽¹⁾

۴ / ۹حُسنُ العِشرَةِالإمام علیّ علیه السلام :إنَّ أحسَنَ ما یَألَفُ بِهِ النّاسُ قُلوبَ أوِدّائِهِم ، ونَفَوا بِهِ الضِّغنَ ⁽²⁾عَن قُلوبِ أعدائِهِم : حُسنُ البِشرِ عِندَ لِقائِهِم ، وَالتَّفَقُّدُ فی غَیبَتِهِم ، وَالبَشاشَةُ بِهِم عِندَ حُضورِهِم. ⁽³⁾

۴ / ۱۰إظهارُ المَحَبَّةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا أحَبَّ أحَدُکُم أخاهُ فِی اللّهِ فَلیُعلِمهُ ؛ فَإِنَّهُ أبقی فِی الاُلفَةِ ، وأثبَتُ فِی المَوَدَّةِ. ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :قُلوبُ الرِّجالِ وَحشِیَّةٌ ، فَمَن تَأَلَّفَها أقبَلَت عَلَیهِ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن تَأَلَّفَ النّاسَ أحَبّوهُ. ⁽⁶⁾

.

۴ / ۹ حسن معاشرت

۴ / ۱۰ اظهار محبّت

۴ / ۸ترک تکلّفامام علی علیه السلام :شرط الفت ، ترک تکلّف است .

۴ / ۹حسن معاشرتامام علی علیه السلام :بهترین چیزی که مردم به واسطه آن ، دل های دوستانشان را به دست می آورند و کینه ها را از دل های دشمنانشان می زدایند ، این است که در هنگام برخورد با آنان ، خوش رو ، در غیابشان جویای احوالشان ، و در حضورشان گشاده رو باشند .

۴ / ۱۰اظهار محبّتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه یکی از شما برادر دینی اش را دوست دارد ، این را به او اعلام کند ؛ چرا که این کار ، الفت را پایدارتر و دوستی را استوارتر می کند .

امام علی علیه السلام :دل های مردان رمنده اند . پس هر که آنها را رام کند ، به او رو می کنند .

امام علی علیه السلام :هر که با مردم الفت بگیرد ، مردم او را دوست می دارند .

.

عنه علیه السلام :أحَقُّ النّاسِ أن یُؤنَسَ بِهِ الوَدودُ المَألوفُ. ⁽¹⁾

المحاسن عن أبی البلاد :مَرَّ رَجُلٌ فِی المَسجِدِ وأبو جَعفَرٍ علیه السلام جالِسٌ وأبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام ، فَقالَ لَهُ بَعضُ جُلَسائِهِ : وَاللّهِ إنّی لَاُحِبُّ هذَا الرَّجُلَ . قالَ لَهُ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : ألا فَأَعلِمهُ ؛ فَإِنَّهُ أبقی لِلمَوَدَّةِ وخَیرٌ فِی الاُلفَةِ. ⁽²⁾

۴ / ۱۱المُصاهَرَةعلل الشرائع عن عبد اللّه بن یزید :حَدَّثَنی یَزیدُ بنُ سَلامٍ أنَّهُ سَأَلَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ لَهُ : أخبِرنی لِمَ سُمِّیَ اللَّیلُ لَیلاً؟ قالَ : لِأَنَّهُ یُلایِلُ ⁽³⁾الرِّجالَ مِنَ النِّساءِ ، جَعَلَهُ اللّهُ عز و جلاُلفَةً ولِباسا ، وذلِکَ قَولُ اللّهِ عز و جل : «وَ جَعَلْنَا الَّیْلَ لِبَاسًا * وَ جَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

الإمام الهادی علیه السلامـ فی خُطبَةِ النِّکاحِ ـ :أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ اللّهَ جَلَّ وعَزَّ جَعَلَ الصِّهرَ ⁽⁶⁾مَألَفَةً لِلقُلوبِ ، ونِسبَةَ المَنسوبِ ، أوشَجَ ⁽⁷⁾بِهِ الأَرحامَ ، وجَعَلَهُ رَأفَةً ورَحمَةً «إِنَّ فِی ذَلِکَ لَاَیَاتٍ لِّلْعَالِمِینَ» ⁽⁸⁾. ⁽⁹⁾

.

۴ / ۱۱ ازدواج

امام علی علیه السلام :سزاوارترینِ مردم به خو گرفتن با او ، شخص مهربان و صمیمی است .

المحاسنـ به نقل از ابو البلاد ـ :مردی در مسجد می گذشت و امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام نشسته بودند . یکی از مجلسیان به امام علیه السلام گفت : به خدا ، من این مرد را دوست می دارم ! امام باقر علیه السلام به او فرمود : «پس ، این را به او اعلام کن ؛ زیرا این کار ، دوستی را پایدارتر می سازد و برای الفت ، بهتر است» .

۴ / ۱۱ازدواجعلل الشرائعـ به نقل از عبد اللّه بن یزید ـ :یزید بن سلام برایم گفت که از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پرسید : بفرمایید که چرا شب را «لَیْل» گفته اند؟ فرمود : «چون مردها را با زنان الفت می دهد . ⁽¹⁾خداوند عز و جل شب را مایه الفت و پوشش ، قرار داده است و این ، سخن خداوند عز و جل است ، آن جا که می فرماید : «و شب را پوشش قرار دادیم و روز را برای معاش [شما ]نهادیم» » .

امام هادی علیه السلامـ در خطبه عقد ازدواج ـ :امّا بعد ، خداوند عز و جل وصلت ⁽²⁾را مایه الفت دل ها و نسبت خویشاوندی قرار داد . به واسطه آن ، ارحام را به هم پیوند داد و آن را موجب رأفت و مهربانی قرار داد ؛ «و در آن ، نشانه هایی برای دانایان است» .

.

الإمام الرضا علیه السلام :لَو لَم یَکُن فِی المُناکَحَةِ وَالمُصاهَرَةِ آیَةٌ مُحکَمَةٌ ولا سُنَّةٌ مُتَّبَعَةٌ ولا أثَرٌ مُستَفیضٌ ، لَکانَ فیما جَعَلَ اللّهُ مِن بِرِّ القَریبِ ، وتَقریبِ البَعیدِ ، وتَألیفِ القُلوبِ ، وتَشبیکِ الحُقوقِ ، وتَکثیرِ العَدَدِ ، وتَوفیرِ الوَلَدِ لِنَوائِبِ الدَّهرِ وحَوادِثِ الاُمورِ ، ما یَرغَبُ فی دونِهِ العاقِلُ اللَّبیبُ . ⁽¹⁾

۴ / ۱۲الوَفاءالإمام علیّ علیه السلام :سَبَبُ الاِئتِلافِ الوَفاءُ. ⁽²⁾

۴ / ۱۳الإِنصافالإمام علیّ علیه السلام :الإِنصافُ یَألَفُ القُلوبَ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الإِنصافُ یَرفَعُ الخِلافَ ، ویوجِبُ الاِئتِلافَ. ⁽⁴⁾

.

۴ / ۱۲ وفاداری

۴ / ۱۳ انصاف

امام رضا علیه السلام :در باره ازدواج و وصلت ، حتّی اگر آیه ای محکم و سنّتی پیروی شده و احادیث فراوان هم نبود ، فوایدی که خداوند در آن قرار داده است، از قبیل : نیکی به نزدیکان و نزدیک ساختن بیگانگان ، الفت دادن دل ها ، در هم تنیدن حقوق ، افزایش جمعیت ، و زیاد شدن فرزند برای [کمک کردن در هنگام ]سختی های روزگار و امور زندگی ، خود ، کافی بودند که شخص خردمندِ دانا به آن بگراید .

۴ / ۱۲وفاداریامام علی علیه السلام :وفاداری ، موجب الفت است .

۴ / ۱۳انصافامام علی علیه السلام :انصاف ، دل ها را الفت می دهد .

امام علی علیه السلام :انصاف ، اختلاف را رفع می کند و موجب الفت می شود .

.

۴ / ۱۴التَّبارّالإمام علیّ علیه السلام :اِجمَعوا یَجمَعِ اللّهُ شَملَکُم ، وتَبارّوا یَصِلِ اللّهُ اُلفَتَکُم. ⁽¹⁾

۴ / ۱۵الدُّعاءرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ اغفِر لِأَحیائِنا وأمواتِنا ، وأصلِح ذاتَ بَینِنا ، وألِّف بَینَ قُلوبِنا. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ ألِّف بَینَ قُلوبِنا ، وأصلِح ذاتَ بَینِنا ، وَاهدِنا سُبُلَ السَّلامِ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ للّهِِ تَبارَکَ وتَعالی مَلَکا مِنَ المَلائِکَةِ نِصفُ جَسَدِه الأَعلی نارٌ ونِصفُهُ الأَسفَلُ ثَلجٌ ، فَلَا النّارُ تُذیبُ الثَّلجَ ، وَلَا الثَّلجُ یُطفِئُ النّارَ ، وَهُوَ قائِمٌ یُنادی بِصَوتٍ لَهُ رَفیعٍ : سُبحانَ اللّهِ الَّذی کَفَّ حَرَّ هذِهِ النّارِ فَلا تُذیبُ هذا الثَّلجَ ، وکَفَّ بَردَ هذا الثَّلجِ فلا یُطفِئُ حَرَّ هذِهِ النّارِ ، اللّهُمَّ یا مُؤَلِّفا بَینَ الثَّلجِ وَالنّارِ ، ألِّف بَینَ قُلوبِ عِبادِکَ المُؤمِنینَ عَلی طاعَتِکَ. ⁽⁴⁾

.

۴ / ۱۴ نیکی کردن به یکدیگر

۴ / ۱۵ دعا

۴ / ۱۴نیکی کردن به یکدیگرامام علی علیه السلام :گِرد هم آیید تا خداوند ، جمع شما را گرد هم آورد ، و به یکدیگر نیکی کنید تا خداوند ، شما را به هم الفت دهد .

۴ / ۱۵دعاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بار خدایا! زندگان و مردگانِ ما را بیامرز و میان ما آشتی بیفکن و دل هایمان را با یکدیگر الفت بده .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بار خدایا! دل های ما را با هم الفت ده و میان ما آشتی بیفکن و ما را به راه های صلح (مسالمت) هدایت فرما .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند متعال را فرشته ای از فرشتگان است که نیمی از اندامش آتش و نیمی دیگر ، یخ است . نه آتش ، یخ را آب می کند و نه یخ ، آتش را خاموش می نماید . با آوازی بلند صدا می زند : پاک است خداوندی که داغیِ این آتش را نگه داشت و نگذاشت این یخ را ذوب کند ، و سرمای یخ را نگه داشت و نگذاشت این آتش را خاموش نماید . بار خدایا! ای الفت دهنده [و جمع کننده ]میان برف و آتش! میان دل های بندگان مؤمنت ، بر طاعتت ، الفت افکن !

.

الإمام الرضا علیه السلامـ فی خُطبَةِ النِّکاحِ ـ :نَسأَلُ اللّهَ أن یَلحَمَ ما بَینَکُم بِالبِرِّ وَالتَّقوی ، ویُؤَلِّفَهُ بِالمَحَبَّةِ وَالهَوی ، ویَختِمَهُ بِالمُوافَقَةِ وَالرِّضا ، إنَّهُ سَمیعُ الدُّعاءِ لَطیفٌ لِما یَشاءُ. ⁽¹⁾

الإمام المهدی علیه السلامـ مِن دُعاءٍ دَعا بِهِ فی قُنوتِهِ ـ :أسأَلُکَ بِاسمِکَ الَّذی ألَّفتَ بِهِ بَینَ قُلوبِ أولِیائِکَ ، وألَّفتَ بَینَ الثَّلجِ وَالنّارِ ؛ لا هذا یُذیبُ هذا ، ولا هذا یُطفِئُ هذا. ⁽²⁾

الکافی عن سَماعة :سَأَلتُهُ ⁽³⁾عَنِ الصَّلاةِ عَلَی المَیِّتِ ، فَقالَ : تُکَبِّرُ خَمسَ تَکبیراتٍ ، تَقولُ أوَّلَ ما تُکَبِّرُ : أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ ... اللّهُمَّ اغفِر لِأَحیائِنا وأمواتِنا مِنَ المُؤمِنینَ وَالمُؤمِناتِ ، وألِّف قُلوبَنا عَلی قُلوبِ أخیارِنا ، وَاهدِنا لِمَا اختُلِفَ فیهِ مِنَ الحَقِّ بِإِذنِکَ ، إنَّکَ تَهدی مَن تَشاءُ إلی صِراطٍ مُستَقیمٍ . ⁽⁴⁾

۴ / ۱۶تلک الخصالالإمام الصادق علیه السلام :إذا لَم تَجتَمِعِ القَرابَةُ عَلی ثَلاثَةِ أشیاءَ تَعَرَّضوا لِدُخولِ الوَهنِ عَلَیهِم ، وشَماتَةِ الأَعداءِ بِهِم ، وهِیَ : تَرکُ الحَسَدِ فیما بَینَهُم ؛ لِئَلّا یَتَحَزَّبوا فَیَتَشَتَّتَ أمرُهُم ، وَالتَّواصُلُ ؛ لِیَکونَ ذلِکَ حادِیا لَهُم عَلَی الاُلفَةِ ، وَالتَّعاوُنُ ؛ لِتَشمِلَهُمُ العِزَّةُ. ⁽⁵⁾

.

۴ / ۱۶ این چند عامل

امام رضا علیه السلامـ در خطبه عقد ازدواج ـ :از خداوند می خواهیم که میان شما را به نیکی و تقوا پیوند زند و بر پایه محبّت و عشق ، الفت دهد و با سازگاری و خرسندی ، به فرجام رساند ، که او شنوا [ و اجابت کننده]ی دعاست و آنچه را بخواهد ، لطف می کند .

امام مهدی علیه السلامـ از دعای ایشان در قنوتش ـ :از تو درخواست می کنم ، به حقّ آن نامت که به واسطه آن ، میان دل های دوستانت الفت افکندی و بین برف و آتش ، سازش دادی که نه اینْ آن را آب می کند و نه آنْ این را خاموش می گرداند !

الکافیـ به نقل از سماعه ـ :از امام علیه السلام ⁽¹⁾در باره نماز میّت پرسیدم . فرمود : «پنج تکبیر می گویی . بعد از تکبیر اوّل ، می گویی : گواهی می دهم که معبودی جز خدای یگانه نیست ... . بار خدایا! مردان و زنان مؤمن ما را ، از زنده و مرده ، بیامرز و دل های ما را با دل های نیکانمان الفت ده ، و ـ به اذن خودت ـ ما را به حق (حقیقت) ـ که مورد اختلاف است ـ راه نمایی فرما که تو هر که را بخواهی ، به راه راست هدایت می کنی» .

۴ / ۱۶و این چند عاملامام صادق علیه السلام :خویشاوندان ، هر گاه بر سه چیز هم داستان نشوند ، خویشتن را در معرض [ضعف و ]سستی و دشمن شادی قرار می دهند : ترک حسادت نسبت به یکدیگر ، تا این که دسته دسته نشوند و کارشان به پراکندگی نینجامد ؛ ایجاد ارتباط با یکدیگر ، تا موجب الفت آنان گردد ؛ و همکاری ، تا این که شکست ناپذیری ، آنان را در بر گیرد .

.

الفصل الخامس : موانع الاُلفة۵ / ۱وسوسة الشیطانالإمام الباقر علیه السلام :إنَّ الشَّیطانَ یُغری بَینَ المُؤمِنینَ ما لَم یَرجِع أحَدُهُم عَن دینِهِ ، فَإِذا فَعَلوا ذلِکَ استَلقی عَلی قَفاهُ وتَمَدَّدَ ، ثُمّ قالَ : فُزتُ . فَرَحِمَ اللّهُ امرَأً ألَّفَ بَینَ وَلِیَّینِ لَنا. یا مَعشَرَ المُؤمِنینَ ، تَأَلَّفوا وتَعاطَفوا. ⁽¹⁾

۵ / ۲الاِختِلافالإمام علیّ علیه السلام :لَیسَ مَعَ الاِختِلافِ ائتِلافٌ. ⁽²⁾

.

فصل پنجم: موانع الفت

۵ / ۱ وسوسه شیطان

۵ / ۲ اختلاف

فصل پنجم: موانع الفت۵ / ۱وسوسه شیطانامام باقر علیه السلام :شیطان ، تا زمانی که یکی از مؤمنان از دینش بر نگردد ، پیوسته در میان آنان فتنه انگیزی می کند و چون چنین کردند ، به پشتْ می خوابد و نفس راحتی می کشد و می گوید : کامیاب شدم . پس ، رحمت خدا بر آن کس که میان دو تن از دوستان ما الفت افکنَد . ای گروه مؤمنان! با هم الفت بگیرید و با یکدیگر مهربان باشید .

۵ / ۲اختلافامام علی علیه السلام :با وجود اختلاف ، ائتلافی در کار نیست .

.

۵ / ۳تزویج الصّفارالإمام الصادق أو الإمام الکاظم علیهماالسلامـ لَمّا قیلَ لَهُ : إنّا نُزَوِّجُ صِبیانَنا وهُم صِغارٌـ :إذا زُوِّجوا وهُم صِغارٌ لَم یَکادوا یَتَأَلَّفوا. ⁽¹⁾

راجع : المحبّة فی الکتاب والسنّة : ص ۸۵ (القسم الأوّل / الفصل الرابع : موانع المحبّة) .

.

۵ / ۳ همسر دادن کودکان

۵ / ۳همسر دادنِ کودکانامام صادق یا امام کاظم علیهماالسلامـ در پاسخ شخصی که گفت : ما پسرانمان را در زمانی که هنوز کم سال اند ، همسر می دهیم ـ :چنانچه در خردسالی همسر داده شوند ، به ندرت [با همسرانشان] الفت می گیرند .

ر .ک : دوستی در قرآن و حدیث : ص ۱۴۷ (بخش اوّل / فصل چهارم : موانع دوستی) .

.

. .

۱۷ . خدا

اشاره

۱۷ . خدادرآمدمبحث یکم : خداشناسیمبحث دوم: توحید خدامبحث سوم: نام ها و صفات خدا

.

درآمد

اللَّه ، در لغت

درآمدکلمه «اللّه » ، زیباترین نام ، دل رباترین کلام و پُرمحتواترین کلمه در نزد اهل معرفت است ؛ نام حقیقتی که همه حقایق ، به او باز می گردند : «وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّهُ» . ⁽¹⁾حقیقت این نام ، آن گونه که هست ، جز برای صاحب آن ، مکشوف نیست و هیچ کس به کُنه شناخت او نمی رسد و جز او ، هویّت او را نمی داند . و امّا آنچه در منابع لغت و نصوص (متون) اسلامی در تفسیر این لفظ آمده است :

اللّه ، در لغتبنا بر مشهور ، لفظ جلاله ، از «ألَهَ» یا «وَلَهَ» و یا «لاه» مشتق است و برخی ، آن را غیر مشتق دانسته اند که ابتدائا برای ذات واجب الوجود وضع شده است . علّامه مجلسی در این باره می گوید : و اختلف فی لفظ الجلالة فالمشهور أنّه عربی مشتق إمّا من أله بمعنی عبد ، أو من أله : إذا تحیّر ، إذا العقول تتحیّر فی معرفته ، أو من ألهت إلی فلان أی سکنت إلیه ، لأنّ القلوب تطمئنُّ بذکره و الأرواح تسکن إلی معرفته أو من أله : إذا فزع من أمر نزل علیه ، و ألهه غیره : أجاره ، إذ العابد یفزع إلیه و هو یجیره ، أو من أله الفصیل : إذا ولع بأمّه ، إذ العباد یولعون بالتضرّع إلیه فی الشدائد ، أو من وله : إذا تحیّر و تخبّط عقله و کان أصله ولاه فقلبت الواو همزة لاشتقال الکسرة علیها ، أو من لاه

.

مصدر یلیه لیها و لاها : إذا احتجب و ارتفع ، لأنّه تعالی محجوب عن إدراک الأبصار و مرتفع علی کلّ شی ء و عمّا لا یلیق به . و قیل : إنّه غیر مشتقّ و هو علم للذات المخصوصة وضع لها ابتداءا . و قیل : أصله «لاها» بالسریانیّة فعرّب بحذف الألف الأخیرة و إدخال اللام علیه . ⁽¹⁾در ریشه واژه «اللّه» ، اختلاف وجود دارد . مشهور این است که این واژه عربی و از «أله» به معنای «پرستید» مشتق شده است . و یا از «أله» به معنای «حیران شد» است ؛ زیرا عقل در شناخت او حیران است . یا از «ألهت إلی فلان» است که به معنای با او آرامش یافته است ؛ زیرا دل مردمان با یاد او آرام می گیرد و با شناخت او تسکین می یابد . یا از أله به معنای به فغان آمدن از گرفتاری است . «ألهه غیره» ، یعنی او را پناه داد ؛ زیرا عابد به او متوسّل می شود و او هم وی را پناه می دهد . یا از «أله الفصیل» است که اشتیاق بچّه به مادرش است ؛ زیرا بندگان در گرفتاری ها به درگاه او التماس می کنند . یا از «وله» است وقتی که عقل ، متحیّر و سر در گم می شود و اصل آن از «وِلاه» است که به خاطر مکسور بودن ، و او ، تبدیل به همزه شده است . یا از «لاه» است که مصدرش لیهاً و لاهاً می آید ، به معنای «پوشیده شد» و «بالا رفت» است ؛ زیرا خداوند از دیده ها پنهان است و از هر شیئی و هر آنچه شایسته او نیست ، برتر است . گفته اند : این کلمه ، مشتق نیست و اسم عَلَم برای ذات مخصوص است و از همان ابتدا برای آن وضع شده است . نیز گفته اند که اصل آن از لاهای سریانی است و معرب شده و الف آخر آن حذف شده و لام به آن افزوده شده است . بنا بر مشتق بودن لفظ جلاله ، کلمه «اللّه » به تناسب مبدأهای اشتقاق آن ، دارای این معانی است : معبود ، ذاتی که اندیشه ها در شناخت حقیقت او متحیّرند ، ذاتی که دل ها به یاد او آرام می گیرند ، پناهگاهی که مردم در سختی ها به او پناه می برند ، حقیقتی که از دیده ها پوشیده است .

.

اللَّه ، در قرآن و حدیث

اشاره

امّا بنا بر این که لفظ جلاله ، عَلَم باشد ، این لفظ ، نام است برای ذات جامع صفات جمال و جلال .

اللّه ، در قرآن و حدیثاز منظر قرآن و احادیث ، نام «اللّه » ، مهم ترین نام آفریدگار جهان است و بیش از سایر نام های او ⁽¹⁾کاربرد دارد . این نام در قرآن کریم ، ۲۸۱۶ بار تکرار شده است. امام علی علیه السلام در باره اهمّیت لفظ جلاله (اللّه ) می فرماید : اللّه ، أعظَمُ اسمٍ مِن أسماءِ اللّهِ عز و جل ، وَ هُوَ الاسمُ الَّذی لا یَنبَغی أن یُسمّی بِهِ غَیرُ اللّهِ ، وَ لَم یَتَسَمَّ بِهِ مَخلوقٌ . ⁽²⁾اللّه ، بزرگ ترین نام از نام های خداوند است و نامی است که سزاوار نیست غیر خدا به آن نامیده شود و هیچ مخلوقی بِدان نامیده نشده است . با تأمّل در احادیثی که کلمه «إله» و «اللّه » را تفسیر کرده اند ، روشن می گردد که لفظ جلاله در اصل ، مشتق است و معانی مختلفی که برای مبدأ اشتقاق آن در منابع لغت ذکر شده است ، نه تنها با هم تعارضی ندارند ، بلکه هر یک به بخشی از مفهوم گسترده لفظ جامع جلاله اشاره دارند . بدین جهت هم ، در برخی از احادیث ، این معانی در کنار هم قرار گرفته اند ، چنان که امام علی علیه السلام می فرماید : اللّه ، مَعناهُ المَعبودُ الَّذی یألَهُ فِیهِ الخَلقُ وَ یُؤلَهُ إلَیهِ ، وَ اللّهُ هُوَ المَستورُ عَن دَرکِ الأبصارِ ، المَحجوبُ عَن الأوهامِ وَ الخَطَراتِ . ⁽³⁾

.

یک . شناخت خدا و نقش آن در زندگی

دو . توحید و مراتب آن

اللّه ، به معنای معبودی است که خلق در او حیران اند و به او پناه برده می شود ، و خدا ، آن کسی است که از دریافت دیده ها پنهان است و از وهم ها و اندیشه ها پوشیده است . البتّه لفظ جلاله ، به تدریج از مفهوم اشتقاقی خود ، جدا شده است و به صورت عَلَم برای ذات واجب الوجود و در بر گیرنده تمامی صفات کمال ، استعمال می گردد . مباحث خداشناسی از منظر قرآن و حدیث را ـ که از اهمیّت بسیاری برخوردارند ـ ، می توان در سه بخش خلاصه کرد :

یک . شناخت خدا و نقش آن در زندگیبخش اوّل ، به آیات و احادیثی اختصاص دارد که به اصل وجود خدا و شناخت حقیقة الحقایق مربوط اند . مسائلی که در این بخش بدانها پرداخته شده ، عبارت اند از : ارزش خداشناسی و نقش آن در تکامل انسان ، برکات اعتقاد به خدا در زندگی فردی و اجتماعی ، راه نمایان درونی و برونی انسان به آفریدگار جهان ، راه های خداشناسی ، نشانه های روشن وجود خدا ، رمزِ دستیابی به بالاترین مراتب خداشناسی ـ که همان معرفت شهودی است ـ ، مرزهای خداشناسی ، حجاب های میان انسان و خدا ، و موانع خداشناسی .

دو . توحید و مراتب آنتوحید ، اساس خداشناسی است و بدون آن ، اعتقاد به وجود خدا کامل و ثمربخش نیست ، چنان که امام علی علیه السلام می فرماید : أوّلُ الدّینِ مَعرِفَتُهُ ، وَ کَمالُ مَعرِفَتِهِ التَّصدیقُ بِهِ ، وَ کَمالُ التَّصدیقِ بِهِ تَوحیدُهُ . ⁽¹⁾

.

سه . شناخت نام ها و صفات خداوند

آغاز دین ، شناخت خداست ، و کمال شناخت او ، باور آوردن به اوست ، و کمال باور آوردن به او ، یگانه دانستن اوست . بخش دوم از آیات و احادیثی که ذیل عنوان «اللّه » آمده اند ، به تبیین ارزش عقیده به یگانگی خدا و مراتب آن ، اختصاص دارد . در یک جمله ، موحّد واقعی ، آن است که خداوند متعال را در ذات ، صفات و افعال ، یکتا بداند ، برای او در آفرینش ، ربوبیّت و تدبیر جهان ، شریک قائل نباشد ، در قانون گذاری و تشریع احکام ، شرک نورزد وتنها از قانون او در زندگی فردی و اجتماعی پیروی کند ، و تنها از او و کسانی که او امر می کند ، اطاعت نماید و تنها او را بپرستد .

سه . شناخت نام ها و صفات خداونددر باره نام ها و صفات خداوند متعال ، پرسش های مختلفی وجود دارد که در مبحث خداشناسی باید به آنها پاسخ داد ، مانند این که : خداوند متعال ، چند اسم و صفت دارد؟ نام ها و صفات خداوند ، به چه معنا هستند؟ و چه تفاوتی میان نام ها و صفات خدا با نام و صفات دیگران وجود دارد؟ نام های خدا چند قسم اند؟ مقصود از نام های لفظی و تکوینی چیست؟ مقصود از اسم اعظم خدا چیست؟ نام های خداوند ، چه نقشی در تدبیر جهان دارند؟ و بالأخره ، شخص موحّد چگونه باید در مورد صفات خداوند بیندیشد؟ در بخش سوم از عنوان «اللّه » ، با الهام از آیات قرآن و احادیث اسلامی ، به این پرسش ها پاسخ داده می شود . گفتنی است که آنچه در این جا آمده ، گزیده ای از مطالبی است که در دانش نامه عقاید اسلامی در مورد خداشناسی آمده است و برای آگاهی از تفصیل آن و نیز مباحث مربوط به شرح نام ها و صفات خداوند ، مراجعه به دانش نامه مورد اشاره ، ضروری است .

.

مبحث یکم : خداشناسی

اشاره

مبحث یکم : خداشناسیفصل یکم: ارزش خداشناسیفصل دوم: راه نمایان شناخت خدافصل سوم: مبانی شناخت خدافصل چهارم: راه های شناخت خدافصل پنجم: نشانه های شناخت خدافصل ششم: راه های رسیدن به بالاترین مراتب خداشناسیفصل هفتم: آثار شناخت خدافصل هشتم: کرانه های شناخت خدافصل نهم : روایاتی که درباره حجاب های خداستفصل دهم : موانع شناخت خدا

.

الفصل الأوّل : قیمة معرفة اللّه عز و جل۱ / ۱رَأسُ العِلمِ وثَمَرَتُهُالإمام الرضا علیه السلام :جاءَ رَجُلٌ إِلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وقالَ : ما رَأسُ العِلمِ؟ قالَ : مَعرِفَةُ اللّهِ حَقَّ مَعرِفَتِهِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :ثَمَرَةُ العِلمِ مَعرِفَةُ اللّهِ . ⁽²⁾

۱ / ۲أَعلَی المَعارِفِالإمام علیّ علیه السلام :مَعرِفَةُ اللّهِ سُبحانَهُ أَعلَی المَعارِفِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :العِلمُ بِاللّهِ أَفضَلُ العِلمَینِ . ⁽⁴⁾

.

فصل یکم: ارزش خداشناسی

۱ / ۱ سرآمد علوم و میوه دانش

۱ / ۲ عالی ترینِ شناخت ها

فصل یکم: ارزش خداشناسی۱ / ۱سرآمد علوم و میوه دانشامام رضا علیه السلام :مردی نزد پیامبر خدا آمد و گفت : سرآمد علوم چیست؟ فرمود : «شناخت خداوند ، آن سان که سزاوار شناخت است» .

امام علی علیه السلام :میوه دانش ، شناخت خداست .

۱ / ۲عالی ترینِ شناخت هاامام علی علیه السلام :شناخت خداوند پاک ، عالی ترینِ شناخت هاست .

امام علی علیه السلام :علم به خدا ، برترین علم است .

.

عنه علیه السلام :مَن عَرَفَ اللّهَ کَمُلَت مَعرِفَتُهُ . ⁽¹⁾

۱ / ۳قِوامُ الدِّینِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :دِعامَةُ الدِّینِ وأَساسُهُ المَعرِفَةُ بِاللّهِ عز و جل ، وَالیَقینُ ، وَالعَقلُ النّافِعُ ؛ وهُوَ الکَفُّ عَن مَعاصِی اللّهِ عز و جل . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :أَوَّلُ الدِّینِ مَعرِفَتُهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :رَأسُ الأَمرِ مَعرِفَةُ اللّهِ تَعالی ، وعَمودُهُ طاعَةُ اللّهِ عز و جل . ⁽⁴⁾

الإمام الرضا علیه السلام :أَوَّلُ عِبادَةِ اللّهِ مَعرِفَتُهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :لا دِیانَةَ إِلّا بَعدَ المَعرِفَةِ ⁽⁶⁾، ولا مَعرِفَةَ إِلّا بِالإِخلاصِ . ⁽⁷⁾

.

۱ / ۳ قِوام دین

امام علی علیه السلام :هر که خدا را شناخت ، شناختش کامل گشت .

۱ / ۳قِوام دینپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ستون دین و پایه آن ، شناخت خداوند عز و جل است و یقین و خرد سودمند . و خردِ سودمند ، باز ایستادن از معاصی خداوند عز و جلاست .

امام علی علیه السلام :آغاز دین ، شناخت اوست . ⁽¹⁾

امام علی علیه السلام :اساس کار [دین] ، شناخت خداوند متعال است و ستون آن ، فرمان برداری از خداوند عز و جل .

امام رضا علیه السلام :نخستین گام در خداپرستی ، شناخت اوست .

امام رضا علیه السلام :دینداری حاصل نمی شود ، مگر پس از شناخت ، و شناخت ⁽²⁾پدید نمی آید ، مگر با اخلاص .

.

۱ / ۴أَفضَلُ الفَرائِضِتنبیه الخواطر :سَأَلَ رَجُلٌ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَن أَفضَلِ الأَعمالِ، فَقالَ : العِلمُ بِاللّهِ ، وَالفِقهُ فی دینِهِ . وکَرَّرَهُما عَلَیهِ . فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، أسأَ لُکَ عَنِ العَمَلِ فَتُخبِرُنی عَنِ العِلمِ ! فَقالَ صلی الله علیه و آله : إِنَّ العِلمَ یَنفَعُکَ مَعَهُ قَلیلُ العَمَلِ ، وإِنَّ الجَهلَ لا یَنفَعُکَ مَعَهُ کَثیرُ العَمَلِ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :التَّفَکُّرُ فی عَظَمَةِ اللّهِ وجَنَّتِهِ ونارِهِ ساعَةً خَیرٌ مِن قِیامِ لَیلَةٍ. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إِنَّ أَفضَلَ الفَرائِضِ وأَوجَبَها عَلَی الإِنسانِ مَعرِفَةُ الرَّبِّ ، وَالإِقرارُ لَهُ بِالعُبودِیَّةِ . ⁽³⁾

۱ / ۵أَطیَبُ اللَّذائِذِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إِذا دَخَلَ أَهلُ الجَنَّةِ الجَنَّةَ نودوا : یا أَهلَ الجَنَّةِ ، إِنَّ لَکُم عِندَ اللّهِ مَوعِدا لَم تَرَوهُ . فَقالوا : وما هُوَ ؟ ألَم یُبَیِّض وُجوهَنا ، ویُزَحزِحنا عَنِ النَّارِ ، ویُدخِلنَا الجَنَّةَ ؟ قالَ : فَیُکشَفُ الحِجابُ ، قالَ : فَیَنظُرونَ إِلَیهِ، فَوَاللّهِ ما أَعطاهُمُ اللّهُ شَیئا أحَبَّ إِلَیهِم مِنهُ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۴ برترین فریضه ها

۱ / ۵ بهترین لذّت ها

۱ / ۴برترین فریضه هاتنبیه الخواطر :مردی از پیامبر خدا در باره برترین اعمال پرسید . فرمود : «شناخت خدا ، و شناخت دین او» و این را دو بار برایش تکرار نمود . مرد گفت : ای پیامبر خدا! من از شما در باره عمل می پرسم و شما از علم ، آگاهم می کنی! پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «عملِ اندک همراه با علم ، تو را سود می بخشد ، و عمل بسیار همراه با نادانی ، سودت نمی بخشد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :یک ساعت اندیشیدن در باره عظمت خداوند و بهشت و دوزخ او ، بهتر از شبی را به عبادت گذراندن است .

امام صادق علیه السلام :برترین و واجب ترین فرایض بر انسان ، شناخت پروردگار و اقرار به بندگی اوست .

۱ / ۵بهترین لذّت هاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چون بهشتیان به بهشت درآیند ، ندا داده می شوند : ای بهشتیان! خداوند به شما وعده ای داده است که آن را ندیده اید . بهشتیان می گویند : آن وعده چیست؟ مگر نه این که خداوند ، ما را روسفید گردانید و آتش را از ما به دور ساخت و ما را به بهشت درآورد؟! پس ، پرده کنار می رود و آن [وعده الهی] را می بینند . به خدا سوگند ، خداوند به آنان چیزی عطا نکرده است که نزد آنان ، محبوب تر از آن وعده باشد !

.

عنه صلی الله علیه و آله :أَسأَ لُکَ الرِّضاءَ بَعدَ القَضاءِ ، وأَسأَ لُکَ بَردَ العَیشِ بَعدَ المَوتِ ، وأَسأَ لُکَ لَذَّةَ النَّظَرِ إِلی وَجهِکَ ، وَالشَّوقَ إِلی لِقائِکَ ، فی غَیرِ ضَرّاءَ مُضِرَّةٍ ، ولا فِتنَةٍ مُضِلَّةٍ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :ما یَسُرُّنی لَو مِتُّ طِفلاً وأُدخِلتُ الجَنَّةَ ولَم أکبُر فَأَعرِفُ رَبّی عز و جل . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :إِلهی ، ما ألَذَّ خَواطِرَ الإِلهامِ بِذِکرِکَ عَلَی القُلوبِ ! وما أَحلَی المَسیرَ إِلَیکَ بِالأَوهامِ فی مَسالِکِ الغُیوبِ ! وما أَطیَبَ طَعمَ حُبِّکَ ! وما أَعذَبَ شُربَ قُربِکَ ! فَأَعِذنا مِن طَردِکَ وإِبعادِکَ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لَو یَعلَمُ النَّاسُ ما فی فَضلِ مَعرِفَةِ اللّهِ عز و جل ما مَدّوا أَعیُنَهُم إِلی ما مَتَّعَ اللّهُ بِهِ الأَعداءَ مِن زَهرَةِ الحَیاةِ الدُّنیا ونَعیمِها ، وکانَت دُنیاهُم أَقَلَّ عِندَهُم مِمّا یَطَؤونَهُ بِأَرجُلِهِم ، ولَنَعِموا بِمَعرِفَةِ اللّهِ ـ جَلَّ وعَزَّ ـ ، وتَلَذَّذوا بِها تَلَذُّذَ مَن لَم یَزَل فی رَوضاتِ الجِنانِ مَعَ أَولِیاءِ اللّهِ . إِنَّ مَعرِفَةَ اللّهِ عز و جل آنِسٌ مِن کُلِّ وَحشَةٍ ، وصاحِبٌ مِن کُلِّ وَحدَةٍ ، ونورٌ مِن کُلِّ ظُلمَةٍ ، وقُوَّةٌ مِن کُلِّ ضَعفٍ ، وشِفاءٌ مِن کُلِّ سُقمٍ . ⁽⁴⁾

راجع : ص ۴۶۳ (اللّه / المبحث الثانی / الفصل الأوّل / قیمة التوحید) وموسوعة العقائد الإسلامیّة : ج ۳ ص ۳۵۹ (معرفة اللّه / القسم الثانی / الفصل الأوّل : قیمة التوحید) .

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :[خدایا!] از تو درخواست می کنم خشنودی به قضا[یت ]را . از تو درخواست می کنم زندگی خوش پس از مرگ را . از تو درخواست می کنم لذّت نگاه به رویَت را و شوق دیدارت را ، و مصون ماندن از رنجی زیانبار و فتنه ای گم راهساز را .

امام علی علیه السلام :خوش ندارم در کودکی بمیرم و به بهشت بروم ، در حالی که بزرگ نشده ام ، تا این که پروردگارم را بشناسم .

امام زین العابدین علیه السلام :معبود من! چه لذّتبخش اند خطوراتی که بر اثر یاد تو به دل ها الهام می شوند! و چه شیرین است حرکت به سوی تو با نیروی وهم ⁽¹⁾و پیمودن راه های غیب! و چه خوش است طعم محبّت تو! و چه گواراست نوشیدن [شراب ]قُرب تو! پس ، ما را از این که از خود برانی و دور کنی ، در پناه خویش بگیر .

امام صادق علیه السلام :اگر مردم بدانند که شناخت خداوند عز و جل چه ارزشی دارد ، هرگز به زرق و برق زندگی دنیا و ناز و نعمت آن ـ که خداوند ، دشمنان را از آن بهره مند ساخته است ـ چشم نمی دوختند ، و دنیای آنان در نظرشان پست تر از خاک زیر پایشان می بود ، و از شناخت خداوند عز و جلمتنعّم می گشتند ، و از آن ، چنان لذّت می بردند که شخصی از بودن دائمی در باغ های بهشت به همراه اولیای خدا لذّت می برد . شناخت خداوند عز و جل انیس هر بی کسی ، و یار هر تنهایی ، و روشنی بخش هر تاریکی ای ، و نیرودهنده هر ناتوانی ، و شفابخش هر بیماری است .

ر . ک : ص ۴۰۹ (خدا / مبحث دوم / فصل یکم : ارزش توحید) و دانش نامه عقاید اسلامی : ج ۵ ص ۱۱ (خداشناسی / بخش دوم / فصل یکم : ارزش توحید) .

.

الفصل الثانی: الهداة إلی معرفة اللّه عز و جل۲ / ۱اللّه عز و جلُالکتاب«إِنَّ عَلَیْنَا لَلْهُدَی » . ⁽¹⁾

«یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُواْ قُل لَا تَمُنُّواْ عَلَیَّ إِسْلَامَکُم بَلِ اللَّهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدَاکُمْ لِلْاءِیمَانِ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ » . ⁽²⁾

«لَیْسَ عَلَیْکَ هُدَاهُمْ وَلَکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَن یَشَاءُ» . ⁽³⁾

«إِنَّکَ لَا تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لَکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَن یَشَاءُ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ» . ⁽⁴⁾

راجع : البقرة : ۱۲۰ ، آل عمران : ۷۳ ، الأنعام : ۷۱ ، الأعراف: ۴۳ ، طه: ۵۰ ، النور : ۳۵ .

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ ـ جَلَّ جَلالُهُ ـ : عِبادی ، کُلُّکُم ضالٌّ إِلّا مَن هَدَیتُهُ ، وکُلُّکُم فَقیرٌ إِلّا مَن أَغنَیتُهُ ، وکُلُّکُم مُذنِبٌ إِلّا مَن عَصَمتُهُ . ⁽⁵⁾

.

فصل دوم: راه نمایان شناخت خدا

۲ / ۱ خداوند عزّوجلّ

فصل دوم: راه نمایان شناخت خدا۲ / ۱خداوند عز و جلقرآن«همانا هدایت ، بر [عهده] ماست» .

«بر تو منّت می نهند که اسلام آورده اند! بگو : اسلام آوردنتان را بر من منّت مگذارید ؛ بلکه خداست که بر شما منّت دارد که برای ایمان ، هدایتتان کرد ، اگر صادق باشید» .

«هدایت آنان ، بر تو نیست ؛ بلکه خدا هر که را بخواهد ، هدایت می کند» .

«چنین نیست که هر که را تو بخواهی ، [بتوانی] هدایت کنی ؛ بلکه خدا هر که را بخواهد ، هدایت می کند و او به هدایت پذیران ، داناتر است» .

ر .ک : بقره : آیه ۱۲۰ ، آل عمران : آیه ۷۳ ، انعام : آیه ۷۱ ، اعراف : آیه ۴۳ ، طه : آیه ۵۰ ، نور : آیه ۳۵ .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل فرمود : «ای بندگان من! همه شما گم راهید ، مگر کسی که من هدایتش کنم ، و همه شما فقیرید ، مگر کسی که من بی نیازش کنم ، و همه شما گنهکارید ، مگر کسی که من مصونش بدارم» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :اِعرِفُوا اللّهَ بِاللّهِ ، وَالرَّسولَ بِالرِّسالَةِ ، وأُولِی الأَمرِ بِالأَمرِ بِالمَعروفِ وَالعَدلِ وَالإِحسانِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعاءٍ عَلَّمَهُ نَوفا البِکالِیّ ـ :أَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی ظَهَرتَ بِهِ لِخاصَّةِ أولِیائِکَ فَوَحَّدوکَ ، وعَرَفوکَ فَعَبَدوکَ بِحَقیقَتِکَ ، أن تُعَرِّفَنی نَفسَکَ لِأُقِرَّ لَکَ بِرُبوبِیَّتِکَ عَلی حَقیقَةِ الإِیمانِ بِکَ ، ولا تَجعَلنی یا إِلهی مِمَّن یَعبُدُ الاِسمَ دونَ المَعنی ، وَالحَظنی بِلَحظَةٍ مِن لَحَظاتِکَ تُنَوِّر بِها قَلبی بِمَعرِفَتِکَ خاصَّةً ومَعرِفَةِ أولِیائِکَ ، إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعاءٍ کانَ یَدعو بِهِ بَعدَ رَکعَتَیِ الفَجرِ ـ :یا مَن دَلَّ عَلی ذاتِهِ بِذاتِهِ ، وتَنَزَّهَ عَن مُجانَسَةِ مَخلوقاتِهِ ، وجَلَّ عَن مُلاءَمَةِ کَیفِیّاتِهِ . ⁽³⁾

الکافی عن علیّ بن عقبة :سُئِلَ أَمیرُالمُؤمِنینَ علیه السلام : بِمَ عَرَفتَ رَبَّکَ؟ قالَ : بِما عَرَّفَنی نَفسَهُ . قیلَ: وکَیفَ عَرَّفَکَ نَفسَهُ؟ قالَ : لا یُشبِهُهُ صورَةٌ ، ولا یُحَسُّ بِالحَواسِّ ، ولا یُقاسُ بِالنَّاسِ ، قَریبٌ فی بُعدِهِ ، بَعیدٌ فی قُربِهِ ، فَوقَ کُلِّ شَیءٍ ، ولا یُقالُ: شَیءٌ فَوقَهُ ، أَمامَ کُلِّ شَیءٍ ، ولا یُقالُ : لَهُ أَمامٌ ، داخِلٌ فِی الأَشیاءِ لا کَشَیءٍ داخلٍ فی شَیءٍ ، وخارِجٌ مِنَ الأَشیاءِ لا کَشَیءٍ خارِجٍ مِن شَیءٍ ، سُبحانَ مَن هُوَ هکَذا ولا هکَذا غَیرُهُ ، ولِکُلِّ شَیءٍ مُبتَدَأٌ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :خدا را با خدا بشناسید ، و پیامبر را با پیام ، و اولیای امر را با امر به معروف کردن و عدالت ورزیدن و نیکی نمودن .

امام علی علیه السلامـ در دعایی که به نوف بِکالی آموخت ـ :به حقّ آن نامت که به واسطه آن ، بر دوستان ویژه ات آشکار گشتی و در نتیجه ، تو را یگانه دانستند و تو را شناختند و سپس به حقیقتت تو را پرستیدند ، از تو درخواست می کنم که خودت را به من بشناسانی تا حقیقتاً به تو ایمان آورده ، به ربوبیّتت اقرار کنم ، و مرا ـ ای معبودم ـ از کسانی قرار ندهی که نام را بدون معنا می پرستند ، و نیم نگاهی از آن نیم نگاه هایت به من بینداز که با آن ، دلم را به [نور] معرفت خودت بویژه ، و معرفت اولیایت روشن گردانی ، که همانا تو بر هر چیز ، توانایی .

امام علی علیه السلامـ در دعایی که بعد از دو رکعت صبح می خواند ـ :ای آن که با خود ، به سوی خود ، راه نمایی کرد و از هم جنس بودن با آفریدگانش منزّه است و از داشتن چگونگی ها مبرّاست!

الکافیـ به نقل از علی بن عقبه ـ :از امیر مؤمنان علیه السلام سؤال شد : پروردگارت را به چه شناختی؟ فرمود : «به آنچه خودش خود را به من شناسانده است» . گفته شد : چگونه خودش را به تو شناسانده است؟ فرمود : «هیچ صورتی همانند او نیست . با حواس ، حس نمی شود . با مردم ، مقایسه نمی گردد . در عین دوری ، نزدیک است [و] در عین نزدیک بودنش ، دور است . بالاتر از هر چیزی است ؛ لیکن نمی توان گفت : بالای چیزی است . جلوی همه چیزها است ؛ امّا نشاید گفت : جلو دارد . داخل در چیزهاست ، نه چون داخل بودن چیزی در چیزی ، و بیرون از چیزهاست ؛ امّا نه چون بیرون بودن چیزی از چیزی . منزّه است آن که چنین است ، و جز او [هیچ موجودی] این گونه نیست ، و او مبدأ هر چیزی است» .

.

التوحید عن سلمان الفارسیّ :سَأَلَ الجاثَلِیقُ ⁽¹⁾مِن عَلِیٍّ علیه السلام : أخبِرنی ، عَرَفتَ اللّهَ بِمُحَمَّدٍ ، أَم عَرَفتَ مُحَمَّدا بِاللّهِ عز و جل ؟ فَقالَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام : ما عَرَفتُ اللّهَ بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، ولکِن عَرَفتُ مُحَمَّدا بِاللّهِ عز و جل حینَ خَلَقَهُ وأَحدَثَ فیهِ الحُدودَ مِن طولٍ وعَرضٍ ، فَعَرَفتُ أنَّهُ مُدَبَّرٌ مَصنوعٌ بِاستِدلالٍ وإِلهامٍ مِنهُ وإِرادَةٍ ، کَما أَلهَمَ المَلائِکَةَ طاعَتَهُ وعَرَّفَهُم نَفسَهُ بِلا شِبهٍ ولا کَیفٍ . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ المَعروفِ بِدُعاءِ أبی حَمزَةَ الثُّمالِیِّ ـ :(بِکَ) عَرَفتُکَ ، وأنتَ دَلَلتَنی عَلَیکَ ، ودَعَوتَنی إِلَیکَ ، ولَولا أنتَ لَم أدرِ ما أنتَ . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ لِرَجُلٍ وقَد کَلَّمَهُ بِکَلامٍ کَثیرٍ ـ :أَیُّهَا الرَّجُلُ ، تَحتَقِرُ الکَلامَ وتَستَصغِرُهُ! اِعلَم أنَّ اللّهَ عز و جل لَم یَبعَث رُسُلَهُ حَیثُ بَعَثَها ومَعَها ذَهَبٌ ولا فِضَّةٌ ، ولکِنَ بَعَثَها بِالکَلامِ ، وإِنَّما عَرَّفَ اللّهُ ـ جَلَّ وعَزَّ ـ نَفسَهُ إِلی خَلقِهِ بِالکَلامِ وَالدَّلالاتِ عَلَیهِ وَالأَعلامِ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لا دَلیلَ عَلَی اللّهِ بِالحَقیقَةِ غَیرُ اللّهِ ، ولا داعِیَ إِلَی اللّهِ فِی الحَقیقَةِ سِوَی اللّهِ ، إنَّ اللّهَ سُبحانَهُ دَلَّنا بِنَفسِهِ مِن نَفسِهِ عَلی نَفسِهِ . ⁽⁵⁾

.

التوحیدـ به نقل از سلمان فارسی ـ :جاثلیق ⁽¹⁾از علی علیه السلام پرسید : به من بگو : خدا را به محمّد شناختی ، یا محمّد را به خداوند عز و جل؟ علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود : «من خدا را به محمّد صلی الله علیه و آله نشناختم ؛ بلکه محمّد را به خداوند عز و جل شناختم ؛ چرا که [دیدم] او را آفرید و در وی اندازه ها ، از درازا و پهنا ، پدید آورد . پس دانستم که او با تدبیر ، ساخته شده است [و مدبِّر و سازنده ای دارد] ، و این را با راه نمایی و الهام و خواست خداوند دریافتم ، چنان که طاعت خویش را به فرشتگان ، الهام فرمود و خویشتن را بی هیچ شبیهی و کیفیتی ، به آنها شناساند» .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعای معروف به «دعای ابو حمزه ثمالی» ـ :به خودت تو را شناختم ، و تو مرا به [هستیِ] خودت ره نمون شدی ، و مرا به سوی خویش فرا خواندی ، و اگر تو نبودی (لطف تو نبود) ، نمی دانستم که تو چیستی .

امام باقر علیه السلامـ به مردی که با او سخن بسیار گفت ـ :ای مرد! تو سخن را حقیر و کوچک می شماری! بدان که خداوند عز و جل پیامبران را که فرستاد ، آنان را با زر و سیم نفرستاد ؛ بلکه آنان را با سخن فرستاد ، و خداوند عز و جل خویشتن را [نیز] با گفتار و دلالت ها و نشانه ها به خلقش شناساند .

امام صادق علیه السلام :دلیل بر خدا ، در حقیقت ، جز خدا نیست ، و دعوتگر به سوی خدا ، حقیقتاً ، جز خود خدا نیست . خداوند سبحان ، خود ، از سوی خویشتن ، ما را به خویش راه نمایی فرمود .

.

الکافی عن منصور بن حازم :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إِنّی ناظَرتُ قَوما ، فَقُلتُ لَهُم : إِنَّ اللّهَ ـ جَلَّ جَلالُهُ ـ أَجَلُّ وأَعَزُّ وأَکرَمُ مِن أن یُعرَفَ بِخَلقِهِ ، بَلِ العِبادُ یُعرَفونَ بِاللّهِ . فَقالَ : رَحِمَکَ اللّهُ . ⁽¹⁾

الکافی عن محمّد بن حکیم :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : المَعرِفَةُ مِن صُنعِ مَن هِیَ ؟ قالَ : مِن صُنعِ اللّهِ ، لَیسَ لِلعِبادِ فیها صُنعٌ . ⁽²⁾

التوحید عن أبی بصیر عن الإمام الصادق علیه السلام :أنَّهُ سُئِلَ عَنِ المَعرِفَةِ أهِیَ مُکتَسَبَةٌ ؟ فَقالَ : لا . فَقیلَ لَهُ : فَمِن صُنعِ اللّهِ عز و جل ومِن عَطائِهِ هِیَ ؟ قالَ : نَعَم ، ولَیسَ لِلعِبادِ فیها صُنعٌ . ⁽³⁾

قرب الإسناد عن البزنطیّ :قُلتُ لأَبی الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام : لِلنَّاسِ فِی المَعرِفَةِ صُنعٌ ؟ قالَ : لا . قُلتُ : لَهُم عَلَیها ثَوابٌ ؟ قالَ : یَتَطَوَّلُ عَلَیهِم بِالثَّوابِ کَما یَتَطَوَّلُ عَلَیهِم بِالمَعرِفَةِ . ⁽⁴⁾

راجع : ص ۱۶۴ (الفصل الثالث : مبادئ معرفة اللّه عز و جل / الفطرة) وص ۱۷۸ (المیثاق الفطری) وص ۱۸۲ (تجلّی الفطرة عند الشدائد) .

.

الکافیـ به نقل از منصور بن حازم ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : من با عدّه ای مناظره کردم و به آنان گفتم : خداوند عز و جل بالاتر و والاتر و ارجمندتر از آن است که به واسطه آفریدگانش شناخته شود ؛ بلکه این بندگان اند که به خدا شناخته می شوند . فرمود : «رحمت خدا بر تو باد!» .

الکافیـ به نقل از محمّد بن حکیم ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : شناخت ، کار کیست؟ فرمود : «کار خداوند . بندگان را در آن ، دخلی نیست» .

التوحیدـ به نقل از ابو بصیر ـ :از امام صادق علیه السلام سؤال شد : آیا شناخت ، اکتسابی است؟ فرمود : «خیر» . سؤال شد : آیا کار خداوند عز و جل و عطیّه اوست؟ فرمود : «آری . بندگان را در آن ، دستی نیست» .

قرب الإسنادـ به نقل از بزنطی ـ :به امام رضا علیه السلام گفتم : مردم ، در شناخت ، دخالتی دارند؟ فرمود : «خیر» . گفتم : برای آن ، ثوابی داده می شوند؟ فرمود : «ثواب به آنها مرحمت می شود ، چنان که شناخت به آنان مرحمت می گردد» .

ر . ک : ص ۱۶۵ (مبحث یکم / فصل سوم : مبانی شناخت خدا / فطرت) و ص ۱۷۹ (پیمان فطری) و ص ۱۸۳ (تجلّی فطرت در سختی ها) .

.

بحثی درباره احادیث «شناخت خدا از طریق خدا»

اشاره

بحثی در باره احادیث «شناخت خدا از طریق خدا»در احادیث این باب خواندیم که خداوند متعال ، خود را به مردم معرّفی کرده است و مردم نیز باید خدا را به خدا بشناسند . با ملاحظه این احادیث ، این مسئله مطرح می شود که مقصود از «شناخت خدا به خدا» چیست؟ محدّثان و حُکما ، در پاسخ این سؤال ، دیدگاه های مختلفی دارند ، چنان که در متن احادیث نیز در نظر ابتدایی ، تفاسیر گوناگونی از «شناخت خدا به خدا» دیده می شود ؛ امّا با تأمّل ، مشخّص می گردد که اختلافی در بین نیست . آنچه با تأمّل در مجموع نصوص (متون) اسلامی در این باره به دست می آید ، این است که شناخت خدای حقیقی ، جز به وسیله خودِ او ممکن نیست و هیچ کس جز خدا نمی تواند او را آن گونه که شایسته است ، به مردم معرّفی کند . از این رو ، خداوند ، هدایت مردم به سوی خود را بر خود لازم دانسته است ، چنان که می فرماید : « إِنَّ عَلَیْنَا لَلْهُدَی ؛ ⁽¹⁾بی گمان ، هدایت ، بر عهده ماست» . در این جا ، سؤال دیگری پیش می آید و آن ، این که : چگونه خداوند متعال ،

.

خود را به مردم معرّفی کرده و آنان را به سوی خود ره نمون گردانیده است؟ به عبارت دیگر ، چگونه خداوند ، خود را شناسانده است؟ اگر دقّت کنیم ، خواهیم دید که خداوند متعال ، خود را از هر طریق ممکن ، به مردم معرّفی کرده و انواع ابزارها و امکانات درونی و برونیِ خداشناسی را برای بشر فراهم ساخته است . از این رو ، شیخ المحدّثین ، صدوق ، در تفسیر سخن امام علی علیه السلام که می فرماید : «اِعرِفوا اللّهَ باللّهِ ؛ خدا را با خدا بشناسید» می گوید : عَرَفنَا اللّهَ بِاللّهِ ؛ لأَِنّا إن عَرَفناهُ بعُقولِنا فَهُوَ عز و جل واهِبُها ؛ و إن عَرَفناهُ عز و جل بِأَنبِیائِهِ و رُسُلِهِ و حُجَجِهِ : فَهُوَ عز و جل باعِثُهُم و مُرسِلُهُم و مُتَّخِذُهُم حُجَجا ؛ و إن عَرَفناهُ بِأَنفُسِنا فَهُوَ عز و جلمُحدِثُها ، فَبِهِ عَرَفناهُ . ⁽¹⁾خدا را با خدا شناختیم ؛ چون اگر او را با خِردهایمان بشناسیم ، خرد را همو بخشیده ، و اگر با پیامبران و فرستادگان و حجّت هایش بشناسیم ، باز خدای عز و جل ، خود ، آنان را بر انگیخته و فرستاده و به عنوان حجّت بر گرفته ، و اگر با نفْس خود بشناسیم ، باز هم خدای عز و جل آن را پدید آورده است . پس خدا را با خدا شناخته ایم . خداوند متعال ، برای آشنایی با خود ، «سرشت خداشناسی ، خرد و دل» را در درونِ وجود انسان قرار داده است ـ که شرح آن در فصل سوم ، ذیل عنوان «مبانی شناخت خدا» خواهد آمد ـ و وحی و انبیا را در بیرون از وجود او . وظیفه انبیای الهی ـ همان طور که امام علی علیه السلام فرموده است ـ هدایت فطرت و خرد ، و زدودن موانع و حجاب های معرفت از دیده آنهاست : فَبَعَثَ فیهِم رُسُلَهُ ، و واتَرَ إِلَیهِم أَنبِیاءَهُ ، لِیَستَأدوهُم میثاقَ فِطرَتِهِ ، و یُذَکِّروهُم مَنسِیَّ نِعمَتِهِ ، و یَحتَجّوا عَلَیهِم بِالتَّبلیغِ ، و یُثیروا لَهُم دَفائِنَ العُقولِ ، و یُروهُم

.

۱ . شناخت خدا از طریق آثار

آیاتِ المَقدِرَةِ . ⁽¹⁾پس فرستادگانش را میان آنها بر انگیخت و پیامبرانش را پی در پی به سویشان فرستاد تا پیمان فطرتش را از آنان بخواهند و نعمتِ از یاد برده اش را به یاد آورند و با ابلاغ [دعوتش] ، بر مردم احتجاج کنند و دفینه های خرَدِ آنان را بیرون کشند و نشانه های قدرتش را بر آنان بنمایانند . بنا بر این ، همان طور که در شماری از احادیث آمده است ، ⁽²⁾معرفت ، ساخته و پرداخته خداست . اوست که ابزار شناخت را به انسان عنایت کرده و امکان تحصیل آن را فراهم ساخته است و انسان می تواند با بهره گیری از هدایت انبیای الهی و زدودن موانع معرفت ، با دیده عقل و دل ، به روشنی ، جلوه های جمال حضرت احدیّت را مشاهده کند . بر اساس این تحلیل ، می توانیم بسته به مراتب خداشناسی ، سه تفسیر روشن را از «شناخت خدا به خدا» ارائه کنیم :

۱ . شناخت خدا از طریق آثارخداوند متعال ، با ارائه آثار علم و قدرت و حکمت خویش در نظام آفرینش به انسان ، خود را ـ که آفریدگار و حکیم و تواناست ـ به او می شناساند . شماری از احادیث ، به این تفسیر اشاره دارند ، مانند : عَرَّفَ اللّهُ ـ جَلَّ و عَزَّ ـ نَفسَهُ إِلی خَلقِهِ بِالکَلامِ وَ الدَّلالاتِ عَلَیهِ وَ الأَعلامِ . ⁽³⁾، خدای جلیل و عزیز ، خود را با سخن و دلالت و نشانه ها به مردم شناسانده است .

.

۲ . شناخت خدا از طریق تنزیه و تقدیس

۲ . شناخت خدا از طریق تنزیه و تقدیستنزیه و تقدیس آفریدگار از مشابهت با آفریده ها ، دومین تفسیر «شناخت خدا به خدا» است . پیش گام محدّثان ، شیخ کلینی ، در تبیین این تفسیر می گوید : خداوند ، اشخاص و نورها و جواهر و اعیان را آفریده است . اعیان ، همان جسم ها هستند و جوهرها ، همان روح ها هستند و خدای عز و جل نه شبیه جسم است و نه روح . هیچ کس در آفرینش روحِ حسّاس ادراک کننده ، نقش و تأثیری ندارد . او به تنهایی ، ارواح و اجسام را می آفریند . و چون هر دو شباهت (شباهت به جسم و شباهت به روح) ، از او نفی شود ، خدا به خدا شناخته شده است و اگر او به روح یا بدن و یا نور تشبیه شود ، خدا به خدا شناخته نشده است . ⁽¹⁾صدر الدین شیرازی نیز در باره شناخت خدا به خدا از طریق تنزیه و تقدیس می گوید : معنایش این است که در آغاز ، با وجود اشیا ، بر وجود او استدلال شود . سپس ذات او ، با نفیِ مانند و شبیه داشتن ، شناخته شود ... پس چون غیر او از او نفی شد و شبیهی ـ چه جسم باشد و چه روح ـ برای او تصوّر نشد ، دانسته می شود که او از توصیف به غیر ذات خود ، منزّه است ... پس ، هر کس خدا را این گونه بشناسد که او به هیچ چیزی شبیه نیست و چیزی هم شبیه او نیست ، بی گمان ، خدا را به خدا شناخته است ، نه به غیر او . ⁽²⁾این تفسیر ، در شماری از احادیث نیز آمده است ، مانند آن که امیر مؤمنان علیه السلام در پاسخ کسی که از ایشان پرسید : «چگونه خدا ، خود را به تو شناسانده است ؟» فرمود :

.

۳ . شناخت خدا از طریق شهود قلبی

هُهُ صورَةٌ ، و لا یُحَسُّ بالحَواسِّ ، و لا یُقاسُ بِالنّاسِ . ⁽¹⁾ری ، شبیه او نیست و با حواس ، حس نمی شود و با مردم ، مقایسه نمی گردد .

۳ . شناخت خدا از طریق شهود قلبیکامل ترین تفسیر شناخت خدا به خدا ، شناخت او از طریق شهود قلبی است که : «آفتاب آمد دلیل آفتاب» . ۲ در شماری از احادیث ، بدین تفسیر اشاره شده است ، ⁽²⁾از جمله ، آنچه در احادیث ، از صُحُف ادریس ، نقل شده است : عُرِفَ الحَقُّ ، و بِالنّورِ أُهتُدِیَ إِلَی النّورِ و بِالشَّمسِ أُبصِرَتِ الشَّمسُ . ⁽³⁾حق ، شناخته می شود و با نور ، به سوی نور ، ره برده می شود و با خورشید ، خورشید دیده می شود . صدر الدین شیرازی ، در شرح اُصول الکافی ، در باره شناخت خدا به وسیله خدا می گوید : شناخت خدا به خدا ، دو گونه است : یکی ، ادراک ذات او با شهود و عرفان ناب و دیگری ، با تنزیه و تقدیس . ⁽⁴⁾امام خمینی نیز در شرح عبارت «اِعرفوا اللّهَ باللّهِ» می گوید : پس از آن که سالک إلی اللّه ، به قدم ریاضت و تقوای کامل ، از بیت نفسْ خارج

.

شده و علاقه و تعیّنات ، همراه بر نداشت و سفر إلی اللّه محقّق شد ، اوّل تجلّی [ ای ]که حق تعالی بر قلب مقدّسش [می]کند ، تجلّی به اُلوهیت و مقام ظهور اسماء و صفات است ، و این تجلّی نیز به یک ترتیب منظّمی است از اسمای مُحاطه تا به اسمای محیطه رسد ، حسب قوّت و ضعف سیر و قلب سایر (سالک) ـ به تفصیلی که در این مختصر نگنجد ـ تا آن که منتهی شود به رفض (کنار نهادن) کلّ تعیّنات عالم وجود ، چه از خود و چه از غیر ـ که در منازل و مراحل بعد ، آن نیز از خود است ـ . و پس از رفض مطلق ، تجلّی به اُلوهیّت و مقام اللّه ـ که مقام احدیّت ، جمع اسمای ظهوری است ـ واقع شود و «اِعْرِفوا اللّهَ بِاللّه » ، به مرتبه نازله اوّلیه ، ظهور پیدا کند . و در اوّل ، وصول عارف به این مقام و منزل ، فانی شود در آن تجلّی و اگر عنایت ازلی شامل شود ، عارف ، اُنسی حاصل کند و وحشت و تعب سیر ، مرتفع گردد و به خود آید و به این مقام ، قناعت نکند و با قدم عشق ، شروع به سیر کند ـ و در این سفر عشقی ، حق ، مبدأ سفر و اصل سفر و منتهای آن است ـ و در انوار تجلّیات ، قدم زند و «تَقَدَّمْ (پیش بیا)» شنود تا آن که اسما و صفات در مقام واحدیّت ، بر قلب او به ترتیب منظّمی تجلّی کند تا آن که به مقام احدیّت جمعی و مقام اسم اعظم ظهور نماید ـ که اسم «اللّه » است ـ و در این مقام ، «اِعْرِفُوا اللّهَ باللّه » ، به مقام عالی تحقّق یابد ، و پس از این نیز مقام دیگری است که اکنون از مورد نظر ما خارج است . ⁽¹⁾

.

۲ / ۲الأَنبیاء علیهم السلامالکتاب«وَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِی إِلَیْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ» . ⁽¹⁾

«وَ لَقَدْ بَعَثْنَا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولًا أَنِ اعْبُدُواْ اللَّهَ وَ اجْتَنِبُواْ الطَّاغُوتَ فَمِنْهُم مَّنْ هَدَی اللَّهُ وَ مِنْهُم مَّنْ حَقَّتْ عَلَیْهِ الضَّلَالَةُ فَسِیرُواْ فِی الْأَرْضِ فَانظُرُواْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ» . ⁽²⁾

«قُلْ هَذِهِ سَبِیلِی أَدْعُواْ إِلَی اللَّهِ عَلَی بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی وَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ» . ⁽³⁾

«فَذَکِّرْ إِنَّمَا أَنتَ مُذَکِّرٌ * لَّسْتَ عَلَیْهِم بِمُصَیْطِرٍ» . ⁽⁴⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الحَمدُ للّهِِ ... المُحتَجِبِ بِنورِهِ دونَ خَلقِهِ ... وَابتَعَثَ فیهِمُ النَّبِیِّینَ... لِیَعقِلَ العِبادُ عَن رَبِّهِم ما جَهِلوهُ؛ فَیَعرِفوهُ بِرُبوبِیَّتِهِ بَعدَما أَنکَروا ، ویُوَحِّدوهُ بِالإِلهِیَّةِ بَعدَما عَضَدوا ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی بَیانِ رِسالَةِ الأَنبِیاءِ ـ :فَبَعَثَ فیهِم رُسُلَهُ ، وواتَرَ ⁽⁷⁾إِلَیهِم أنبِیاءَهُ؛ لِیَستَأدوهُم میثاقَ فِطرَتِهِ ، ویُذَکِّروهُم مَنسِیَّ نِعمَتِهِ ، ویَحتَجّوا عَلَیهِم بِالتَّبلیغِ . ⁽⁸⁾

.

۲ / ۲ پیامبران علیهم السلام

۲ / ۲پیامبران علیهم السلامقرآن«و پیش از تو ، هیچ پیامبری نفرستادیم ، مگر این که به او وحی کردیم که : معبودی جز من نیست . پس مرا عبادت کنید» .

«و در میان هر امّتی ، پیامبری فرستادیم که : خدا را بپرستید و از طاغوت دوری کنید . پس ، از آنان کسی است که خدا [او را] هدایت کرد و از آنان کسی است که گم راهی بر او سزاوار گشت . بنا بر این ، در زمین بگردید و ببینید فرجام تکذیب کنندگان چگونه بوده است» .

«بگو : این است راه من ، [و] من و هر کس پیروی ام کرد ، با بصیرت ، به سوی خدا دعوت می کنیم و خدا منزّه است ، و من از مشرکان نیستم» .

«پس یادآوری کن که همانا تو یادآوری کننده ای و تو را بر آنان تسلّطی نیست» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ستایش ، خدایی را ... که در پسِ نورش ، خویشتن را از خلقش در پرده داشت ... و پیامبران را در میان آنان برانگیخت ... تا بندگان در باره پروردگارشان آنچه را نمی دانند ، دریابند و او را به ربوبیّتش که انکار می کردند ، بشناسند و در اُلوهیتش که در آن سرگشته بودند ، یگانه اش بدانند .

امام علی علیه السلامـ در بیان رسالت پیامبران ـ :پس فرستادگان خود را در میان آنان برانگیخت و پیامبرانش را پیاپی به سوی آنان فرستاد تا پیمان فطرتش (توحید) را [که به آنان امانت سپرده بود] از آنان باز خواهند و نعمتِ از یاد رفته اش را به آنان یادآور شوند و با رساندن پیام ، حجّت را بر آنان تمام کنند .

.

عنه علیه السلام :فَبَعَثَ اللّهُ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله بِالحَقِّ؛ لِیُخرِجَ عِبادَهُ مِن عِبادَةِ الأَوثانِ إِلی عِبادَتِهِ ، ومِن طاعَةِ الشَّیطانِ إِلی طاعَتِهِ ، بِقُرآنٍ قَد بَیَّنَهُ وأحکَمَهُ ؛ لِیَعلَمَ العِبادُ رَبَّهُم إِذ جَهِلوهُ ، ولِیُقِرّوا بِهِ بَعدَ إِذ جَحَدوهُ ، ولِیُثبِتوهُ بَعدَ إِذ أَنکَروهُ . ⁽¹⁾

۲ / ۳أهل البیت علیهم السلامرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أنا وعَلِیٌّ أبَوا هذِهِ الاُمَّةِ ، مَن عَرَفَنا فَقَد عَرَفَ اللّهَ عز و جل ، ومَن أَنکَرَنا فَقَد أنکَرَ اللّهَ عز و جل . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، ما عُرِفَ اللّهُ إِلّا بی ثُمَّ بِکَ ، مَن جَحَدَ وِلایَتَکَ جَحَدَ اللّهَ رُبوبِیَّتَهُ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إِنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ لَو شاءَ لَعَرَّفَ العِبادَ نَفسَهُ ، ولکَن جَعَلَنا أبوابَهُ وصِراطَهُ وسَبیلَهُ وَالوَجهَ الَّذی یُؤتی مِنهُ ؛ فَمَن عَدَلَ عَن وِلایَتِنا أو فَضَّلَ عَلَینا غَیرَنا فَإِنَّهُم عَنِ الصِّراطِ لَناکِبونَ ، فَلا سَواءٌ مَنِ اعتَصَمَ النَّاسُ بِهِ ، ولا سَواءٌ حَیثُ ذَهَبَ النَّاسُ ⁽⁴⁾إِلی عُیونٍ کَدِرَةٍ یَفرَغُ بَعضُها فی بَعضٍ ، وذَهَبَ مَن ذَهَبَ إِلَینا إِلی عُیونٍ صافِیَةٍ تَجری بِأَمرِ رَبِّها ، لا نَفادَ لَها ولَا انقِطاعَ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۳ اهل بیت علیهم السلام

امام علی علیه السلام :پس خداوند ، محمّد صلی الله علیه و آله را به حق برانگیخت تا بندگانش را از پرستش بُتان به پرستش او ، و از فرمانبری شیطان به فرمانبری وی درآورد ، با قرآنی که آن را روشن و استوار گردانید تا بندگان ، پروردگارشان را که نمی شناختند ، بشناسند و به وجود او که آن را نفی می کردند ، اعتراف کنند و هستی اش را که منکِر بودند ، اثبات کنند .

۲ / ۳اهل بیت علیهم السلامپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من و علی ، پدران این امّتیم . هر که ما را شناخت ، خداوند عز و جل را شناخته است ، و هر که ما را انکار کرد ، خداوند عز و جل را انکار کرده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! خداوند شناخته نمی شود ، جز به من و سپس به تو . هر کس ولایت تو را انکار کند ، ربوبیّت خداوند را انکار کرده است .

امام علی علیه السلام :خداوند متعال ، اگر می خواست ، قطعاً خود را [ بی واسطه] به بندگان می شناساند ؛ امّا او ما را درها و راه و جادّه خویش و جهت رسیدن به خود قرار داد . پس هر که از ولایت ما منحرف (خارج) شود ، یا دیگری را بر ما ترجیح دهد ، در حقیقت ، از راه راستْ منحرف گشته است و کسی که پناه مردم است ، با کسی که دنباله رو مردم است ، یکسان نیست . مردم به سوی چشمه هایی تیره (گل آلود) می روند که یکی به دیگری می ریزد ، و کسانی که به سوی ما می آیند ، به سوی چشمه هایی زلال می آیند که به امر پروردگارشان جاری اند ، و تمام شدنی و خشک شدنی نیستند .

.

الإمام الصادق علیه السلام :الأَوصِیاءُ هُم أَبوابُ اللّهِ عز و جل الَّتی یُؤتی مِنها ، ولَولاهُم ما عُرِفَ اللّهُ عز و جل ، وبِهِمُ احتَجَّ اللّهُ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ عَلی خَلقِهِ . ⁽¹⁾

راجع : هذه الموسوعة : ج ۹ ص ۵۱۰ (أهل البیت علیهم السلام / الفصل الثالث / أهمّ خصائصهم / أبواب اللّه عز و جل) وج ۱۰ ص ۳۵۴ (الفصل الثامن / عناوین حقوقهم / الولایة) .

۲ / ۴أَتبَاعُ الأَنبِیَاءِ علیهم السلامالکتاب«قُلْ هَذِهِ سَبِیلِی أَدْعُواْ إِلَی اللَّهِ عَلَی بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی» . ⁽²⁾

الحدیثالکافی عن الزّهریّ :دَخَلَ رِجالٌ مِن قُرَیشٍ عَلی عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِما ـ فَسَأَلوهُ : کَیفَ الدَّعوَةُ إِلَی الدِّینِ ؟ قالَ : تَقولُ : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، أَدعوکُم إِلَی اللّهِ عز و جل ، وإِلی دینِهِ . وجِماعُهُ أَمرانِ : أَحَدُهُما : مَعرِفَةُ اللّهِ عز و جل ، وَالآخَرُ : العَمَلُ بِرِضوانِهِ . وإِنَّ مَعرِفَةَ اللّهِ عز و جل أن یُعرَفَ بِالوَحدانِیَّةِ ، وَالرَّأفَةِ ، وَالرَّحمَةِ ، وَالعِزَّةِ ، وَالعِلمِ ، وَالقُدرَةِ ، وَالعُلُوِّ عَلی کُلِّ شَیءٍ ، وأنَّهُ النَّافِعُ الضّارُّ ، القاهِرُ لِکُلِّ شَیءٍ ، الَّذی لا تُدرِکُهُ الأَبصارُ ، وهُوَ یُدرِکُ الأَبصارَ ، وهُوَ اللَّطیفُ الخَبیرُ . وأنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ ، وأنَّ ما جاءَ بِهِ هُوَ الحَقُّ مِن عِندِ اللّهِ عز و جل ، وما سِواهُ هُوَ الباطِلُ . فَإِذا أَجابوا إِلی ذلِکَ فَلَهُم ما لِلمُسلِمینَ ، وعَلَیهِم ما عَلَی المُسلِمینَ . ⁽³⁾

.

۲ / ۴ پیروان پیامبران

امام صادق علیه السلام :اوصیا ، درهای ورود [به شناخت] خداوند عز و جل هستند و اگر آنها نبودند ، خداوند عز و جلشناخته نمی شد . خداوند متعال به وسیله ایشان با خلق خویش احتجاج می کند .

ر .ک : همین دانش نامه : ج ۹ ص ۵۱۱ (اهل بیت علیهم السلام / فصل سوم / مهم ترین ویژگی های اهل بیت علیهم السلام / باب های خداوند) و ج ۲ ص ۳۵۵ (فصل هشتم / عناوین حقوق اهل بیت علیهم السلام / ولایت) .

۲ / ۴پیروان پیامبرانقرآن«بگو : این است راه من ،] و] من و کسی که پیروی ام کرد ، با بصیرت ، به سوی خدا دعوت می کنیم» .

حدیثالکافیـ به نقل از زهری ـ :مردانی از قریش ، خدمت امام سجّاد ـ که درودهای خدا بر او باد ـ رسیدند و از ایشان پرسیدند : دعوت به دین چگونه است؟ فرمود : «می گویی : به نام خداوند مهرگستر مهربان . شما را به خداوند عز و جل و به دین او دعوت می کنم ، که در دو چیز خلاصه می شود : یکی از آن دو ، شناخت خداوند عز و جل است و دیگری ، کار کردن برای خشنودی او . و شناخت خداوند عز و جل این است که به یگانگی و رأفت و مهربانی و عزّت و دانایی و توانایی و برتر بودن از هر چیزی شناخته شود ، و به این که سود و زیان در دست اوست و بر هر چیز ، چیره است و دیدگان ، او را در نمی یابند و او دیدگان را در می یابد و خُردبین و آگاه است ، و به این که محمّد ، بنده و فرستاده اوست و آنچه آورده ، حق و از جانب خداوند عز و جل است و جز آن ، همه باطل است . پس اگر اینها را پذیرفتند ، آن گاه هر آنچه (حق و وظیفه ای) که مسلمانان دارند ، آنها نیز دارند» .

.

. .

. .

الفصل الثالث: مبادئ معرفة اللّه عز و جل۳ / ۱الفِطْرَةالکتاب«فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ » . ⁽¹⁾

«صِبْغَةَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَ نَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ » . ⁽²⁾

«فَاجْتَنِبُواْ الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَ اجْتَنِبُواْ قَوْلَ الزُّورِ * حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ وَ مَن یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَکَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّیْرُ أَوْ تَهْوِی بِهِ الرِّیحُ فِی مَکَانٍ سَحِیقٍ » . ⁽³⁾

«وَ لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ» . ⁽⁴⁾

راجع : العنکبوت : ۶۱ و الزخرف : ۹ .

.

فصل سوم: مبانی شناخت خدا

۳ / ۱ فطرت

اشاره

فصل سوم: مبانی شناخت خدا۳ / ۱فطرتقرآن«پس ، روی خود را با گرایش تمام به حق ، به سوی این دین کن ، با همان سرشتی الهی که خدا مردم را بر آن ، سرشته است . آفرینش خدا ، تغییرناپذیر است . این است همان دین پایدار ؛ ولی بیشتر مردم نمی دانند» .

«[این است] نگارگری الهی ، و کیست خوش نگارتر از خدا؟ و ما او را پرستندگانیم» .

«پس ، از پلیدی دوری کنید و از گفتار باطل اجتناب ورزید ، در حالی که گروندگان خالص به خدایید [و] نه شریک گیرندگان برای او . و هر کس به خدا شرک ورزد ، چنان است که گویی از آسمان ، فرو افتاده و مرغان [شکاری] او را ربوده اند ، یا باد ، او را به جایی دور افکنده است» .

«و اگر از آنان بپرسی : «چه کسی آسمان ها و زمین را آفریده است؟» ، هر آینه می گویند : خدا» .

ر . ک : عنکبوت: آیه ۶۱ و زخرف: آیه ۹ .

.

الحدیثالإمام الباقر علیه السلام :قال رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : کُلُّ مَولودٍ یولَدُ عَلَی الفِطرَةِ ؛ یَعنی عَلَی المَعرِفَةِ بِأَنَّ اللّهَ عز و جل خالِقُهُ ، کَذلِکَ قَولُهُ : «وَ لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ» . ⁽¹⁾

الکافی عن زرارة عن الإمام الباقر علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ» . قالَ : الحَنیفِیَّةُ مِنَ الفِطرَةِ الَّتی فَطَرَ اللّهُ النّاسَ عَلَیها ، «لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ» قال : فَطَرَهُم عَلَی المَعرِفَةِ بِهِ . ⁽²⁾

التوحید عن زرارة :قُلتُ لِأَبی جَعفَرٍ علیه السلام : أَصلَحَکَ اللّهُ ، قَولُ اللّهِ عز و جل فی کِتابِهِ : «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» ؟ قالَ : فَطَرَهُم عَلَی التَّوحیدِ عِندَ المیثاقِ عَلی مَعرِفَتِهِ أنَّهُ رَبُّهُم . قُلتُ : وخاطَبوهُ ؟ قالَ: فَطَأطَأَ رَأسَهُ، ثُمَّ قالَ: لَولا ذلِکَ لَم یَعلَموا مَن رَبُّهُم ، ولا مَن رازِقُهُم. ⁽³⁾

معانی الأخبار عن زرارة :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ تَعالی : «حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ» وقُلتُ : مَا الحَنیفِیَّةُ ⁽⁴⁾؟ قالَ : هِیَ الفِطرَةُ . ⁽⁵⁾

المحاسن عن زرارة :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» ، قالَ : فَطَرَهُم عَلی مَعرِفَتِهِ أنَّهُ رَبُّهُم ، ولَولا ذلِکَ لَم یَعلَموا إِذا سُئِلوا مَن رَبُّهُم ، ولا مَن رازِقُهُم . ⁽⁶⁾

.

حدیثامام باقر علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «هر کودکی با سرشت خدایی به دنیا می آید ؛ یعنی با این شناخت که خداوند عز و جل آفریدگار اوست . این است سخن خداوند که : «اگر از آنان بپرسی : چه کسی آسمان ها و زمین را آفریده است؟ ، هر آینه می گویند : خدا» » .

الکافیـ به نقل از زراره ـ :از امام باقر علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جل : «حُنَفَآءَ لِلَّهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ» پرسیدم . فرمود : «حنیف بودن ، از سرشتی است که خداوند، مردم را بر آن سرشته است» و [در باره] «آفرینش خداوند ، تغییرناپذیر است» [نیز] فرمود : «[یعنی] آنان را بر فطرتِ شناخت خویش آفرید» .

التوحیدـ به نقل از زراره ـ :به امام باقر علیه السلام گفتم : به سلامت باشید! این سخن خداوند عز و جل در کتابش که می فرماید : «سرشتی الهی که خدا مردم را بر آن سرشته است» ، به چه معناست؟ فرمود : «آنان را بر یکتاپرستی سرشت ، در هنگامی که از آنها پیمان گرفت که او را پروردگار خویش بشناسند» . گفتم : [آیا مردم ]با او سخن گفتند [و پیمان بستند]؟ امام علیه السلام سرش را پایین انداخت . سپس فرمود : «اگر چنین نبود که نمی دانستند پروردگارشان کیست و روزی دهنده شان چه کسی است !» .

معانی الأخبارـ به نقل از زراره ـ :از امام باقر علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جل : «حُنَفَآءَ لِلَّهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ» پرسیدم و گفتم : حنیفیّه به چه معناست؟ فرمود : «همان فطرت است» .

المحاسنـ به نقل از زراره ـ :از امام باقر علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جل : «سرشتی الهی که خدا مردم را بر آن سرشته است» پرسیدم . فرمود : «آنان را بر این شناخت از او که پروردگار آنان است ، سرشت . و اگر چنین نبود ، آن گاه که از آنان سؤال شد ، نمی دانستند که پروردگارشان کیست و روزی دهنده شان چه کسی است» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :کُلُّ مَولودٍ یُولَدُ عَلَی الفِطرَةِ حَتّی یُعرِبَ ⁽¹⁾عَنهُ لِسانُهُ ، فإِذا أعرَبَ عَنهُ لِسانُهُ إِمّا شاکِرا وإِمّا کَفورا . ⁽²⁾

مسند ابن حنبل عن الأسود بن سریع :إِنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَعَثَ سَرِیَّةً یَومَ حُنَینَ فَقاتَلُوا المُشرِکینَ ، فَأَفضی بِهِمُ القَتلُ إِلَی الذُّرِّیَّةِ ، فَلَمّا جاؤوا قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : ما حَمَلَکُم عَلی قَتلِ الذُّرِّیَّةِ ؟ فَقالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، إِنَّما کانوا أَولادَ المُشرِکینَ . قال : أوَ هَل خِیارُکُم إِلّا أَولادُ المُشرِکینَ ؟! وَالَّذی نَفسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ ما مِن نَسَمَةٍ تولَدُ إِلّا عَلَی الفِطرَةِ حَتّی یُعرِبَ عَنها لِسانُها . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اللّهُمَّ خَلَقتَ القُلوبَ عَلی إِرادَتِکَ ، وفَطَرتَ العُقولَ عَلی مَعرِفَتِکَ ، فَتَمَلمَلَتِ ⁽⁴⁾الأَفئِدَةُ مِن مَخافَتِکَ ، وصَرَخَتِ القُلوبُ بِالوَلَهِ ، وتَقاصَرَ وُسعُ قَدرِ العُقولِ عَنِ الثَّناءِ عَلَیکَ ، وَانقَطَعَتِ الأَلفاظُ عَن مِقدارِ مَحاسِنِکِ ، وکَلَّتِ الأَلسُنُ عَن إِحصاءِ نِعَمِکَ ، فَإِذا وَلَجَت بِطُرُقِ البَحثِ عَن نَعتِکَ بَهَرَتها حَیرَةُ العَجزِ عَن إِدراکِ وَصفِکَ ، فَهِیَ تَرَدَّدُ فِی التَّقصیرِ عَن مُجاوَزَةِ ما حَدَّدتَ لَها ؛ إِذ لَیسَ لَها أن تَتَجاوَزَ ما أَمَرتَها . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر نوزادی ، با سرشت خدایی زاده می شود تا آن گاه که به زبانش آن را بیان کند ، و چون زبانش آن را بیان کند ، آن گاه است که یا سپاس گزار است و یا ناسپاس .

مسند ابن حنبلـ به نقل از اسود بن سریع ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در جنگ حنین ، گردانی را اعزام کرد و آنها با مشرکان جنگیدند و فرزندان آنها را نیز کشتند . چون برگشتند ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «چرا کودکان را کشتید؟» . گفتند : ای پیامبر خدا! آنها فرزندان مشرکان بودند . فرمود : «مگر بهترین های شما ، جز فرزندان کسانی هستند که مشرک بودند؟! سوگند به آن که جان محمّد در دست اوست ، هیچ شخصی به دنیا نمی آید ، مگر آن که بر سرشت الهی است ، تا آن گاه که زبانش آن را آشکار کند» .

امام علی علیه السلام :بار الها! تو دل ها را بر ارادت به خودت آفریدی و خردها را بر شناخت خود سرشتی . پس دل ها از ترس تو بی قراری می کنند و قلب ها فریاد عشق [به تو ]برمی آورند و خردها گنجایش ثنای تو را ندارند و کلمات از بیان خوبی های تو قاصرند و زبان ها از شمارش نعمت هایت ، الکن اند . هر گاه در راه های جستجو از اوصافت قدم نهند ، عجز از رسیدن به وصف تو ، آنان را متحیّر و خیره می گردانَد و از مرزی که برایشان نهاده ای ، نمی توانند فراتر بروند ؛ زیرا آنان را نرسد که از آنچه فرمانشان داده ای ، تجاوز کنند .

.

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ المُلهِمِ عِبادَهُ حَمدَهُ ، وفاطِرِهِم عَلی مَعرِفَةِ رُبوبِیَّتِهِ . ⁽¹⁾

الإمام الرضا علیه السلام :بِصُنعِ اللّهِ یُستَدَلُّ عَلَیهِ ، وبِالعُقولِ تُعتَقَدُ مَعرِفَتُهُ ، وبِالفِطرَةِ تَثبُتُ حُجَّتُهُ . ⁽²⁾

راجع : ص۱۴۲ (اللّه / المبحث الأوّل / الفصل الثانی : الهداة إلی معرفة اللّه / اللّه عز و جل) وص۱۷۸ (الفصل الثالث : مبادئ معرفة اللّه عز و جل / المیثاق الفطری) وص۱۸۲ (تجلّی الفطرة عند الشدائد) .

.

امام علی علیه السلام :ستایش ، خداوندی را که ستایش خویش را به بندگانش الهام فرمود ، و آنان را بر شناسایی ربوبیّتش سرشت .

امام رضا علیه السلام :از طریق ساخته های خدا ، به وجود او راه برده می شود و به واسطه خردها ، شناخت او حاصل می گردد ، و از رهگذر فطرت ، حجّت [و برهان بر وجود] او ثابت می شود .

ر .ک : ص ۱۴۳ (خدا / مبحث یکم / فصل دوم : راه نمایان شناخت خدا / خداوند) ، و ص ۱۷۹ (فصل سوم : مبانی شناخت خدا / پیمان فطری) و ص ۱۸۳ (تجلّی فطرت در سختی ها) .

.

. .

بحثی درباره فطرت خداشناسی

اشاره

بحثی در باره فطرت خداشناسینخستین مبدأ خداشناسی ، فطرت (سرشت) انسان است . آیات و احادیثی که دلالت بر این موضوع دارند ـ چنان که در فصل سوم ملاحظه شد ـ به سه دسته تقسیم می شوند : دسته اوّل ، آیات و احادیثی هستند که دلالت می کنند بر این که خداشناسی ، به صورت یک احساس ، در وجود همه انسان ها نهاده شده است . چکیده این دسته از آیات و احادیث ، در این حدیث نبوی آمده است که می فرماید : کُلُّ مَولودٍ یولَدُ عَلَی الفِطرَةِ ، یَعنی عَلَی المَعرِفَةِ بِأنَّ اللّهَ عز و جل خالِقُهُ . ⁽¹⁾هر مولودی ، بر فطرت خود ، یعنی بر معرفت به این که خدای عز و جل آفریدگار اوست ، متولّد می شود . دسته دوم ، متونی هستند که بر اساس آنها ، خداوند متعال ، از همه مردم ، پیش از تولّدشان ، بر ربوبیّت خود پیمان گرفته است ، مانند این آیه قرآن : «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِی ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَی أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُواْ بَلَی شَهِدْنَا . ⁽²⁾و [یاد کن] آن گاه را که پروردگارت از پشت های بنی آدم ، ذریّه آنان را برگرفت و

.

آنان را بر خودشان گواه ساخت که : آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند : چرا ؛ گواهی دادیم» . یکی از اصحاب بزرگ امام صادق علیه السلام به نام زراره ، در باره این که چگونه خداوند از همه انسان ها بر ربوبیّت خود اقرار گرفته ، از آن امام علیه السلام توضیح خواست . امام علیه السلام فرمود : ثَبَتَتِ المَعرِفَةُ فی قُلوبِهِم . ⁽¹⁾معرفت ، در دل هایشان استوار شد . و در بعضی نقل ها آمده است : أثبَتَ المَعرِفَةَ فی قُلوبِهِم . ⁽²⁾معرفت را در دل هایشان استوار کرد . همچنین عبد اللّه بن مسکان ، روایت کرده است که امام صادق علیه السلام در این باره که آیا پرسش درون این آیه ، رو در رو بود ، فرمود : نَعَم ، فَثَبَتَتِ المَعرِفَةُ و نَسُوا المَوقِفَ و سَیَذکُرونَهُ ، و لَولا ذلِکَ لَم یَدرِ أحَدٌ مَن خالِقُهُ و رازِقُهُ ، فَمِنهُم مَن أقَرَّ بِلِسانِهِ فِی الذَّرِّ و لَم یُؤمِن بِقَلبِهِ ، فَقالَ اللّهُ : «فَمَا کَانُواْ لِیُؤْمِنُواْ بِمَا کَذَّبُواْ مِن قَبْلُ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾آری . معرفت ، استوار شد و جایگاه [پیمان] از یاد رفت و به زودی به یاد خواهند آورد و اگر چنین نبود ، هیچ کس خالق و رازق خود را نمی شناخت . پس برخی از آنها ، در عالم «ذرّ» به زبان ، اقرار کردند ؛ ولی به دل ، ایمان نیاوردند . از این روست که خدا فرمود : «آنان به آنچه پیش تر تکذیب کرده بودند ، ایمان نمی آوردند» .

.

گفتنی است که آیات و احادیثِ میثاق فطری را دو گونه می توان تفسیر کرد : ۱ . ظاهر این آیات و احادیث ، به مرحله ای از حیات انسان ها اشاره می کند که پیش از پیدایش دنیاست و در آن ، خداوند ، خود را به همه انسان ها معرّفی کرده و آنان را با «آیا من پروردگار شما نیستم؟» مخاطب ساخته است و همه آنها در پاسخ ، «چرا» گفته اند و به ربوبیّت پروردگار خود اعتراف کرده اند . بدین سان ، میثاقی میان انسان و خدا بسته شده است که پیمان فطری نامیده می شود . اثر این میثاق ، معرفت قلبی انسان به خداست که در وضعیت خاصّی بروز می کند ، هر چند کسی خصوصیات مکان میثاق را به یاد نمی آورد ، چنان که امام صادق علیه السلام در تبیین آیه میثاق می فرماید : ثَبتَتَ المَعرِفَةُ و نَسُوا الوَقتَ و سَیَذکُرونَهُ یَوما ، و لَولا ذلِکَ لَم یَدرِ أحَدٌ مَنْ خالِقُهُ و لا مَن رازِقُهُ . ⁽¹⁾معرفت ، استوار شد و موقف [پیمان و میثاق] را از یاد بردند و به زودی ، آن را به یاد خواهند آورد و اگر چنین نبود ، هیچ کس ، نه خالق خود را می شناخت و نه روزی رسان خود را . ۲ . احتمال دیگر ، این است که مقصود از سؤال و جواب و پیمان ، به صورت مرسوم نباشد ؛ بلکه مقصود ، پیمانِ فطرت انسان با خداوند متعال باشد . اعتراف او به ربوبیّت خدای یگانه نیز همان شناختی است که خداوند در فطرت (سرشت) بشر قرار داده و ثبت فرموده است . ⁽²⁾دسته سوم ، نُصوصی (متونی) هستند که طبیعت انسان را به گونه ای ترسیم می کنند که وقتی در بن بست سختی ها قرار بگیرد ، موانع شناخت ، از جلوی دیده جان وی کنار می روند و در این حال ، با همه وجود ، خدا را احساس می کند و دست نیاز به

.

معنای خداشناسی فطری

روشن ترین براهین توحید فطری

سوی آن بی نیاز می بَرَد . جمع بندیِ آیات قرآن در این زمینه ، در کلام نورانی امام عسکری علیه السلام بدین گونه آمده است : هُوَ الَّذی یَتَأَلَّهُ إلَیهِ عِندَ الحَوائِجِ وَ الشَّدائِدِ کُلُّ مَخلوقٍ عِندَ انقِطاعِ الرَّجاءِ مِن کُلِّ مَن هُوَ دونَهُ ، و تَقَطُّعِ الأسبابِ مِن جَمیعِ ما سِواهُ . ⁽¹⁾خداوند ، کسی است که هر مخلوقی ، در نیازها و سختی ها و به هنگام قطع امید از همه افراد دیگر و وسیله های غیر از او ، بدو روی می آورد .

معنای خداشناسی فطریخداشناسی فطری ، دو معنا دارد : یکی خداشناسیِ عقلی و دیگری خداشناسیِ قلبی . مقصود از خداشناسی عقلی ، این است که خداوند متعال ، عقل و اندیشه انسان را به گونه ای آفریده است که توجّه به هستی و نظام حاکم بر آن ، خود به خود و بدون این که نیازی به استدلال باشد ، اعتقاد به وجود خدا را در انسان ایجاد می کند . خداشناسی قلبی نیز به معنای این است که انسان ، به حسب ساختمان روحی و سرشت ذاتی ، نیازمند و خواهانِ خدا آفریده شده و خداجویی و خداخواهی ، به صورت یک احساس ریشه دار و اصیل ، در ذات انسان قرار گرفته است . بنا بر این ، خداشناسیِ فطریِ عقلی ، از مقوله علم است و خداشناسیِ فطریِ قلبی ، از مقوله احساس .

روشن ترین برهان های توحید فطریدسته سوم از متونی که بدانها اشاره شد ، در واقع ، بیانگر روشن ترین برهان های تجربی برای توحید فطری اند ، که قرآن کریم ، برای معرّفی خداوند متعال به عنوان

.

حقیقتی که انسان ذاتا با او آشناست و خود را نیازمند به او می یابد ، مکرّر بدان استناد کرده است . تجربه نشان می دهد که هر گاه مشکلات زندگی ، از هر طرف ، آدمی را احاطه می کنند و همه راه حل ها به بن بست می رسند ، دست نیرومند بلا (مصیبت) ، حجاب های معرفت را می زداید . در این حال ، همه انسان ها ، حتّی آنان که منکر خدا بوده اند ، خداشناس می شوند و از او استمداد می جویند .

.

۳ / ۱ ـ ۱المیثاقُ الفِطرِیُّالکتاب«وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِی ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَی أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُواْ بَلَی شَهِدْنَا أَن تَقُولُواْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِینَ » . ⁽¹⁾

«أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یَابَنِی ءَادَمَ أَن لَا تَعْبُدُواْ الشَّیْطَانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُّبِینٌ * وَ أَنِ اعْبُدُونِی هَذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِیمٌ » . ⁽²⁾

الحدیثتفسیر العیّاشی عن زرارة :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ : «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِی ءَادَمَ» إلی قوله : «أَنفُسِهِمْ» ، قالَ : أَخرَجَ اللّهُ مِن ظَهرِ آدَمَ ذُرِّیَّتَهُ إلی یَومِ القِیامَةِ ، فَخَرَجوا وهُم کَالذَّرِّ ⁽³⁾، فَعَرَّفَهُم نَفسَهُ ، وأَراهُم نَفسَهُ ، ولَولا ذلِکَ ما عَرَفَ أَحَدٌ رَبَّهُ ، وذلِکَ قَولُهُ : «وَ لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِی ءَادَمَ» إِلی قَولِهِ : «شَهِدْنَا» ـ :ثَبَتَتِ المَعرِفَةُ، ونَسُوا المَوقِفَ وسَیَذکُرونَهُ، ولَولا ذلِکَ لَم یَدرِ أحَدٌ مَن خالِقُهُ ولا مَن رازِقُهُ. ⁽⁶⁾

.

۳ / ۱ - ۱ پیمان فطری

۳ / ۱ ـ ۱پیمان فطریقرآن«و [یاد کن] آن گاه را که پروردگارت از پشت های بنی آدم ، ذریّه آنان را برگرفت و آنان را بر خودشان گواه ساخت که : آیا پروردگار شما نیستم؟ گفتند : «چرا ؛ گواهی دادیم» تا مبادا روز قیامت بگویید : «ما از این [امر] ، غافل بودیم»» .

«ای فرزندان آدم! مگر با شما عهد نکرده بودم که شیطان را مپرستید ؛ زیرا وی دشمن آشکار شماست ، و این که مرا بپرستید [که] این است راه راست؟» .

حدیثتفسیر العیّاشیـ به نقل از زراره ـ :از امام باقر علیه السلام در باره این سخن خداوند : «و [یاد کن ]آن گاه را که پروردگارت از پشت های بنی آدم» تا «بر خودشان گواه ساخت» سؤال کردم . فرمود : «خداوند ، ذریّه آدم را که تا روز قیامت می آیند ، از پشت او بیرون آورد و همگی به سان مورچه زرد بیرون ریختند ، و خدا خودش را به آنان شناسانید و خویش را نشانشان داد . و اگر آن (عهدِ «اَلَست») نبود ، هیچ کس پروردگارش را نمی شناخت . این است معنای سخن او که : «و اگر از آنان بپرسی : چه کسی آسمان ها و زمین را آفرید؟ هر آینه می گویند : خدا» .

امام باقر علیه السلامـ در باره این سخن خداوند بزرگ : «و [یاد کن] آن گاه را که پروردگارت از پشت های بنی آدم» تا «گواهی دادیم» ـ :شناخت ، مسجّل شد ؛ امّا [فرزندان آدم] آن صحنه [و پیمان معرفت] را از یاد بردند و به زودی به یاد خواهند آورد ، و اگر آن (عهد «اَلَست») نبود ، هیچ کس نمی دانست که آفریدگارش کیست و روزی رسانش چه کسی است .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِی ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَی أَنفُسِهِمْ» ـ :کانَ ذلِکَ مُعایَنَةً للّهِِ ، فَأَنساهُمُ المُعایَنَةَ وأَثبَتَ الإِقرارَ فی صُدورِهِم ، ولَولا ذلِکَ ما عَرَفَ أَحَدٌ خالِقَهُ ولا رازِقَهُ ، وهُوَ قَولُ اللّهِ : «وَ لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

تفسیر القمّی عن ابن مسکان عن الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِی ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَی أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُواْ بَلَی» ـ :قال : قُلتُ : مُعایَنَةً کانَ هذا ؟ قالَ : نَعَم ، فَثَبَتَتِ المَعرِفَةُ ونَسُوا المَوقِفَ وسَیَذکُرونَهُ ، ولَولا ذلِکَ لَم یَدرِ أحَدٌ مَن خالِقُهُ ورازِقُهُ ، فَمِنهُم مَن أقَرَّ بِلِسانِهِ فِی الذَّرِّ ولَم یُؤمِن بِقَلبِهِ ، فَقالَ اللّهُ : «فَمَا کَانُواْ لِیُؤْمِنُواْ بِمَا کَذَّبُواْ مِن قَبْلُ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :نَحنُ نَحمَدُ اللّهَ عَلَی النِّعَمِ السَّابِغَةِ ، وَالحُجَجِ البالِغَةِ ، وَالبَلاءِ المَحمودِ عِندَ الخاصَّةِ وَالعامَّةِ ، فَکانَ مِن نِعَمِهِ العِظامِ وآلائِهِ الجِسامِ الَّتیأَنعَمَ بِها تَقریرُهُ قُلوبَهُم بِرُبوبِیَّتِهِ ، وأَخذُهُ میثاقَهُم بِمَعرِفَتِهِ . ⁽⁵⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال که : «و [یاد کن] آن گاه را که پروردگارت از پشت های بنی آدم ، ذریّه آنان را برگرفت و آنان را بر خودشان گواه ساخت» ـ :این کار با مشاهده خداوند [به وسیله آنان ]صورت گرفت . بعد ، [خدا] آن مشاهده را از یاد آنان برد ؛ امّا اقرار [به وجودش] را در سینه هایشان تثبیت کرد ، و اگر آن نبود ، هیچ کس آفریدگار و روزی رسان خویش را نمی شناخت ، و این است معنای سخن خداوند که : «اگر از آنان بپرسی که چه کسی آفریدشان ، هر آینه می گویند : خدا» .

تفسیر القمّیـ به نقل از ابن مسکان ـ :در باره آیه شریف : «و آن گاه را که پروردگارت از پشت های بنی آدم ، ذریّه آنان را برگرفت و آنان را بر خودشان گواه ساخت که : آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند : چرا» از امام صادق علیه السلام پرسیدم و گفتم : این ، به صورت مشاهده بود؟ فرمود : «آری . پس شناخت ، صورت پذیرفت ؛ ولی آنها این صحنه را فراموش کردند و زودا که به یادش آورند . و اگر آن (پیمان خداشناسی) نبود ، هیچ کس نمی دانست که آفریدگار و روزی دهنده اش چه کسی است . از میان ذریّه آدم ، برخی در همان عالم «ذرّ» ، به زبان ، اقرار کردند و به دل ، ایمان نیاوردند . از این رو ، خداوند فرموده است : «اینان به آنچه پیش تر تکذیب کرده بودند ، ایمان نمی آورند» .

امام صادق علیه السلام :ما خداوند را بر نعمت های سرشار و حجّت های رسا و آزمون نیکش نسبت به خاص و عام ، سپاس می گوییم . یکی از نعمت های بزرگ و الطاف سترگ او که ارزانی داشت ، این است که دل های مردمان را بر ربوبیّت خویش به اقرار وا داشت ، و بر شناخت خود ، از آنان پیمان گرفت .

.

۳ / ۱ ـ ۲تجلّی الفِطْرَةِ عِندَ الشَّدائدِالکتاب«وَ إِذَا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْاْ رَبَّهُم مُّنِیبِینَ إِلَیْهِ ثُمَّ إِذَا أَذَاقَهُم مِّنْهُ رَحْمَةً إِذَا فَرِیقٌ مِّنْهُم بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ » . ⁽¹⁾

«وَجَاوَزْنَا بِبَنِی إِسْرَاءِیلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْیًا وَعَدْوًا حَتَّی إِذَا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قَالَ ءَامَنتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِی ءَامَنَتْ بِهِ بَنُواْ إِسْرَاءِیلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ » . ⁽²⁾

«وَ مَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذَا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْأَرُونَ * ثُمَّ إِذَا کَشَفَ الضُّرَّ عَنکُمْ إِذَا فَرِیقٌ مِّنکُم بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ » . ⁽³⁾

راجع : الزمر : ۸ ، ۴۹ ، یونس : ۱۲ ، ۲۲ ، الإسراء : ۶۷ ، العنکبوت : ۶۵ ، الأنعام : ۴۰ ، ۴۱ .

الحدیثربیع الأبرار :قالَ رَجُلٌ لِجَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ علیهماالسلام : مَا الدَّلیلُ عَلَی اللّهِ ؟ ولا تَذکُر لِیَ العالَمَ وَالعَرَضَ وَالجَوهَرَ . فَقالَ لَهُ : هَل رَکِبتَ البَحرَ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : هَل عَصَفَت بِکُمُ الرّیحُ حَتّی خِفتُمُ الغَرَقَ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَهَلِ انقَطَعَ رَجاؤُکَ مِنَ المَرکَبِ وَالمَلّاحینَ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَهَل تَتَبَّعَت نَفسُکَ أنَّ ثَمَّ مَن یُنجیکَ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَإِنَّ ذاکَ هُوَ اللّهُ ، قالَ اللّهُ تَعالی : «ضَلَّ مَن تَدْعُونَ إِلَّاإِیَّاهُ» ، ⁽⁴⁾«إِذَا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْأَرُونَ» . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۱ - ۲ تجلّی فطرت در سختی ها

۳ / ۱ ـ ۲تجلّی فطرت در سختی هاقرآن«و چون مردم را رنجی رسد ، پروردگار خود را ، توبه کنان به درگاهش می خوانند ، و آن گاه که از جانب خود رحمتی به آنان چشانَد ، به ناگاه دسته ای از آنان به پروردگارشان شرک می آورند» .

«و بنی اسرائیل را از دریا گذرانیدیم . پس فرعون و سپاهیانش از روی ستم و تجاوز ، آنان را دنبال کردند ، تا این که وقتی [فرعون] در شُرف غرق شدن قرار گرفت ، گفت : «ایمان آوردم که هیچ معبودی جز آن که بنی اسرائیل به او گرویده اند ، نیست ، و من ، از تسلیم شدگانم»» .

«و هر نعمتی که دارید ، از خداست . سپس چون رنجی به شما رسد ، به سوی او روی می آورید و چون آن رنج را از شما برطرف کند ، گروهی از شما به پروردگارشان شرک می ورزند» .

ر .ک : زمر : آیه ۸ و ۴۹ ، یونس : آیه ۱۲ و ۲۲ ، اسراء : آیه ۶۷ ، عنکبوت : آیه ۶۵ ، انعام : آیه ۴۰ ـ ۴۱ .

حدیثربیع الأبرار :مردی به امام صادق علیه السلام گفت : دلیل بر وجود خدا چیست؟ و برایم نگو : عالَم و جوهر و عَرَض . ⁽¹⁾فرمود : «آیا سفر دریا رفته ای؟» . گفت : آری . فرمود : «آیا شده است که دریا توفانی شود ، تا جایی که خطر غرق شدن ، شما را تهدید کند؟» . گفت : آری . فرمود : «آیا در آن حالت ، امیدت از کشتی و کشتیبانان قطع شده است؟» . گفت : آری . فرمود : «آیا [در آن لحظه] اندیشیده ای که کسی هست نجاتت دهد؟» . گفت : آری . فرمود : «او همان خداست . خداوند بزرگ می فرماید : «هر که را جز او می خوانید ، ناپدید [و فراموش ]می گردد» ، ⁽²⁾«و چون رنجی به شما رسد ، به سوی او روی می آورید» .

.

الإمام العسکریّ علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» ـ :«اللّهُ» هُوَ الّذی یَتَأَلَّهُ إِلَیهِ عِندَ الحَوائِجِ وَالشَّدائِدِ کُلُّ مَخلوقٍ ، عِندَ انقِطاعِ الرَّجاءِ مِن کُلِّ مَن هُوَ دونَهُ ، وتَقَطُّعِ الأسبابِ مِن جَمیعِ ما سِواهُ . یَقولُ : بِاسمِ اللّهِ ، أی : أَستَعینُ عَلی اُموری کُلِّها بِاللّهِ الَّذی لا تَحِقُّ العِبادَةُ إِلّا لَهُ ، المُغیثِ إِذَا استُغیثَ ، وَالمُجیبِ إِذا دُعِیَ . وهُوَ ما قالَ رَجُلٌ لِلصَّادِقِ علیه السلام : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، دُلَّنی عَلَی اللّهِ ما هُوَ ؟ فَقَد أکثَرَ عَلَیَّ المُجادِلونَ وحَیَّرونی . فَقالَ لَهُ : یا عَبدَ اللّه ، هَل رَکِبتَ سَفینَةً قَطُّ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَهَل کُسِرَ بِکَ حَیثُ لا سَفینَةَ تُنجیکَ ولا سِباحَةَ تُغنیکَ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَهَل تَعَلَّقَ قَلبُکَ هُنالِکَ أنَّ شَیئا مِنَ الأَشیاءِ قادِرٌ عَلی أن یُخَلِّصَکَ مِن وَرطَتِکَ ؟ فَقالَ : نَعَم . قالَ الصّادِقُ علیه السلام : فَذلِکَ الشَّیءُ هُوَ اللّهُ القادِرُ عَلَی الإِنجاءِ حَیثُ لا مُنجِیَ ، وعَلَی الإغاثَةِ حَیثُ لا مُغیثَ. ثُمَّ قالَ الصّادِقُ علیه السلام : ولَرُبَّما تَرَکَ بَعضُ شیعَتِنا فِیافتِتاحِ أمرِهِ بِسمِ اللّهِالرَّحمنِ الرَّحیمِ ، فَیَمتَحِنُهُ اللّهُ بِمَکروهٍ لِیُنَبِّهَهُ عَلی شُکرِ اللّهِ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ وَالثَّناءِ عَلَیهِ ، ویَمحَقَ عَنهُ وَصمَةَ تَقصیرِهِ عِندَ تَرکِهِ قَولَ : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ. قالَ : وقامَ رَجُلٌ إِلی عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ علیهماالسلام فَقالَ : أَخبِرنی عَن مَعنی «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» . فَقالَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیهماالسلام : حَدَّثَنی أَبی ، عَن أَخیهِ الحَسَنِ، عَن أَبیهِ أمیرِالمُؤمِنینَ علیه السلام : أنَّ رَجُلاً قامَ إِلَیهِ فَقالَ : یا أَمیرَ المُؤمِنینَ ، أَخبِرنی عَن «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» ما مَعناهُ ؟ فَقالَ : إِنَّ قَولَکَ : «اللّه » أَعظَمُ اسمٍ مِن أَسماءِ اللّهِ عز و جل ، وهُوَ الاِسمُ الَّذی لا یَنبَغی أن یُسَمّی بِهِ غَیرُ اللّهِ ، ولَم یَتَسَمَّ بِهِ مَخلوقٌ . فَقالَ الرَّجُلُ : فَما تَفسیرُ قَولِهِ : «اللّه » ؟ قالَ : هُوَ الَّذی یَتَأَلَّهُ إِلَیهِ عِندَ الحَوائِجِ وَالشَّدائِدِ کُلُّ مَخلوقٍ عِندَ انقِطاعِ الرَّجاءِ مِن جَمیعِ مَن هُوَ دونَهُ ، وتَقَطُّعِ الأَسبابِ مِن کُلِّ مَن سِواهُ ، وذلِکَ أنَّ کُلَّ مُتَرَئِّسٍ فی هذِهِ الدُّنیا ومُتَعَظِّمٍ فیها وإِن عَظُمَ غِناؤُهُ وطُغیانُهُ وکَثُرَت حَوائِجُ مَن دَونَهُ إِلَیهِ ، فَإِنَّهُم سَیَحتاجونَ حَوائِجَ لا یَقدِرُ عَلَیها هذَا المُتَعاظِمُ ، وکَذلِکَ هذَا المُتَعاظِمُ یَحتاجُ حَوائِجَ لا یَقدِرُ عَلَیها ، فَیَنقَطِعُ إِلَی اللّهِ عِندَ ضَرورَتِهِ وفاقَتِهِ ، حَتّی إِذا کَفی هَمَّهُ عادَ إِلی شِرکِهِ ، أما تَسمَعُ اللّهَ عز و جل : «قُلْ أَرَءَیْتَکُمْ إِنْ أَتَاکُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْکُمُ السَّاعَةُ أَغَیْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ * بَلْ إِیَّاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِن شَاءَ وَتَنسَوْنَ مَا تُشْرِکُونَ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

راجع : ص ۱۴۲ (اللّه / المبحث الأوّل / الفصل الثانی / الهداة إلی معرفة اللّه عز و جل / اللّه عز و جل) وص ۱۷۸ (الفصل الثالث : المیثاق الفطری) .

.

امام عسکری علیه السلامـ در باره «بسم اللّه الرحمن الرحیم» ـ :«اللّه » آن موجودی است که هر مخلوقی ، در هنگام نیازها و سختی ها و قطع امید کردن از هر کسی جز او و کوتاه شدن دست از هر آنچه غیر اوست ، به او روی می آورد . می فرماید : «بسم اللّه » ؛ یعنی : در همه کارهایم از خدایی کمک می جویم که بندگی ، جز سزاوار او نیست ، [همان که ]هر گاه از او فریادخواهی شود ، به فریاد می رسد ، و هر گاه خوانده شود ، پاسخ می دهد . و این [معنا] همان چیزی است که مردی به امام صادق علیه السلام گفت : ای پسر پیامبر خدا! مرا راهنمایی کنید که خدا چیست ؛ زیرا مجادله گران ، بسیار با من بحث می کنند و دچار حیرتم کرده اند . پس به او فرمود : «ای بنده خدا! آیا هرگز به کشتی نشسته ای؟» . گفت : آری . فرمود : «آیا پیش آمده است که کشتی بشکند ، به طوری که نه کشتی ای باشد که نجاتت دهد و نه شنایی به کار تو آید؟» . گفت : آری . فرمود : «آیا در این هنگام ، به دلت گذشته است که چیزی هست که می تواند تو را از هلاکت نجات بدهد؟» . گفت : آری . [امام] صادق علیه السلام فرمود : «آن چیز ، همان خداست که آن جایی که نجاتبخش و کمک رسانی نیست ، او قادر به نجات دادن و کمک کردن است» . سپس [امام] صادق علیه السلام فرمود : «گاه ، یکی از شیعیان ما کار خود را با «بسم اللّه الرحمن الرحیم» آغاز نمی کند . پس خداوند ، او را به امری ناگوار مبتلا می کند تا او را متوجّه سپاس گزاری از خداوند متعال و ثناگویی او کند و لکّه تقصیر در ترک «بسم اللّه الرحمن الرحیم» را از او بزداید» . مردی در نزد [امام] زین العابدین علیه السلام برخاست و گفت : مرا از معنای «بسم اللّه الرحمن الرحیم» آگاه کن . [امام] زین العابدین علیه السلام فرمود : «پدرم ، از برادرش حسن علیه السلام ، در باره پدرش امیر مؤمنان علیه السلام ، برایم حدیث کرد که : مردی در نزد ایشان برخاست و گفت : ای امیر مؤمنان! مرا از معنای «بسم اللّه الرحمن الرحیم» آگاه کن . فرمود : کلمه اللّه ، بزرگ ترین نام از نام های خداوند عز و جل است ، و نامی است که سزاوار نیست غیر خدا به آن نامیده شود ، و هیچ مخلوقی بدان نامیده نشده است . مرد گفت : تفسیر اللّه چیست؟ فرمود : اللّه ، موجودی است که هر مخلوقی در هنگام نیازها و سختی ها ، آن گاه که از همه چیز جز او قطع امید می شود ، و دست ها از غیر او کوتاه می گردد ، به وی روی می آورد . توضیح ، آن که : هر رئیسی و هر بزرگی در این دنیا ، هرچند بسیار توانگر و قدرتمند باشد و دیگران به او بسیار محتاج باشند ، آنان باز نیازهایی خواهند داشت که آن بزرگ ، توانایی برآوردن آنها را ندارد ، و خودِ آن بزرگ را نیز نیازهایی است که از عهده تأمین آنها بر نمی آید . این جاست که او در هنگام اضطرار و نیازمندی ، به درگاه خدا رو می آورد و چون نیازش برآورده شود ، دوباره به شرک خویش می گراید . مگر این سخن خداوند عز و جل را نشنیده ای که : «بگو : به نظرتان ، آیا اگر عذاب خدا شما را در رسد ، یا رستاخیزْ شما را دریابد ، چنانچه راستگویید ، [کسی ]غیر از خدا را می خوانید؟ [نه ؛] بلکه تنها او را می خوانید ، و اگر او بخواهد ، رنج و بلا را از شما دور می گرداند ، و آنچه را شریک [او ]می گردانید ، فراموش می کنید» » .

ر .ک : ص ۱۴۳ (خدا / مبحث یکم / فصل دوم : راه نمایان شناخت خدا / خداوند) و ص ۱۷۹ (فصل سوم / پیمان فطری) .

.

۳ / ۲العَقلُ۳ / ۲ ـ ۱العَقلُ أوَّلُ الأُمورِ ومَبدَؤهاالکافی عن الحسن بن عمّار :قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إِنَّ أوَّلَ الأُمورِ ومَبدَأَها وقُوَّتَها وعِمارَتَهَا ـ الَّتی لایَنتَفِعُ شَیء إِلّا بِهِ ـ العَقلُ ، الَّذی جَعَلَهُ اللّهُ زینَةً لِخَلقِهِ ، ونورا لَهُم ، فَبِالعَقلِ عَرَفَ العِبادُ خالِقَهُم وأنَّهُم مَخلوقونَ ، وأنَّهُ المُدَبِّرُ لَهُم ، وأنَّهُمُ المُدَبَّرونَ ، وأنَّهُ الباقی وهُمُ الفانونَ ، وَاستَدَلّوا بِعُقولِهِم عَلی ما رَأَوا مِن خَلقِهِ ؛ مِن سَمائِهِ وأَرضِهِ ، وشَمسِهِ وقَمَرِهِ ، ولَیلِهِ ونَهارِهِ ، وأَنَّ لَهُ ولَهُم خالِقا ومُدَبِّرا لَم یَزَل ولا یَزولُ ، وعَرَفوا بِهِ الحَسَنَ مِنَ القَبیحِ ، وأنَّ الظُّلمَةَ فِی الجَهلِ ، وأنَّ النُّورَ فِی العِلمِ ، فَهذا ما دَلَّهُم عَلَیهِ العَقلُ . قیلَ لَهُ : فَهَل یَکتَفِی العِبادُ بِالعَقلِ دونَ غَیرِهِ ؟ قالَ : إِنَّ العاقِلَ ـ لِدَلالَةِ عَقلِهِ الَّذی جَعَلَهُ اللّهُ قِوامَهُ وزینَتَهُ وهِدایَتَهُ ـ عَلِمَ أنَّ اللّهَ هُوَ الحَقُّ ، وأنَّهُ هُوَ رَبُّهُ ، وعَلِمَ أنَّ لِخالِقِهِ مَحَبَّةً ، وأنَّ لَهُ کَراهِیَةً ، وأنَّ لَهُ طاعَةً ، وأنَّ لَهُ مَعصِیَةً ، فَلَم یَجِد عَقلَهُ یَدُلُّهُ عَلی ذلِکَ ، وعَلِمَ أنَّهُ لا یوصَلُ إِلَیهِ إِلّا بِالعِلمِ وطَلَبِهِ ، وأنَّهُ لا یَنتَفِعُ بِعقلِهِ ، إِن لَم یُصِب ذلِکَ بِعِلمِهِ ، فَوَجَبَ عَلَی العاقِلِ طَلَبُ العِلمِ وَالأَدَبِ الَّذی لا قِوامَ لَهُ إِلّا بِهِ . ⁽¹⁾

.

۳ / ۲ خِرَد

اشاره

۳ / ۲ - ۱ خِرَد ، سرآمد همه چیزها و مبدأ آنهاست

۳ / ۲خِرَد۳ / ۲ ـ ۱خِرَد ، سرآمد همه چیزها و مبدأ آنهاستالکافیـ به نقل از حسن بن عمّار ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «نخستینِ چیزها و مبدأ آنها و مایه نیرو و آبادانی آنها که از هر چیز جز با آن ، سود نمی توان برد ، خِرَد است ، و خداوند ، خرد را زیور آفریدگانش و نوری برای آنها قرار داد . با خرد است که بندگان ، آفریدگار خویش را شناختند و دانستند که آنها مخلوق اند ، و او مدبّر است و آنان تحت تدبیرند ، و او ماناست و آنان میرایند . و به وسیله خردهای خویش ، از دیدن مخلوقاتش چون : آسمان و زمین و مِهر و ماه و شب و روزش ، پی بردند که او و این مخلوقات را آفریدگار و مدبّری ازلی و ابدی است . و به وسیله خِرد ، خوب را از بد باز شناختند و دریافتند که تاریکی در نادانی ، و روشنایی در دانش است . اینها چیزهایی هستند که خِرَد ، بندگان را بدانها ره نمون گشته است» . گفته شد : پس آیا سزد که بندگان ، تنها به خرد اکتفا کنند؟ فرمود : «خردمند ـ با راه نمایی همان خِردش که خداوند ، آن را مایه استواری و زیور و هدایتش قرار داده ـ می داند که خدا حقیقت دارد و پروردگارش اوست ، و می داند که آفریدگارش پسند و ناپسند ، و طاعت و معصیتی دارد . نیز دریافته است که خردش او را به [جزئیات] اینها ره نمون نمی شود ، و دانسته که به این چیزها جز با دانش و تحصیل آن نمی توان رسید و اگر به وسیله دانش خود به اینها نرسد ، خردش راه گشای او نیست . از این رو ، تحصیل دانش و ادب ـ که قوام آدمی به آن است ـ بر خردمند ، واجب آمد .

.

الإمام الرضا علیه السلام :بِالعُقولِ یُعتَقَدُ التَّصدیقُ بِاللّهِ . ⁽¹⁾

۳ / ۲ ـ ۲العاقِلُ لا یَستَطیعُ جَحدَ ما لا یَعرِفُالکافی عن هشام بن الحکم :کانَ بِمِصرَ زِندیقٌ تَبلُغُهُ عَن أَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام أشیاءُ ، فَخَرَجَ إِلَی المَدینَةِ لِیُناظِرَهُ ، فَلَم یُصادِفهُ بِها ، وقیلَ لَهُ : إِنَّهُ خارِجٌ بِمَکَّةَ ، فَخَرَجَ إِلی مَکَّةَ ونَحنُ مَعَ أَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام ، فَصادَفَنا ونَحنُ مَعَ أَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام فِی الطَّوافِ ـ وکانَ اسمهُ عَبدَ المَلِکِ وکُنیَتُهُ أَبا عَبدِ اللّهِ ـ فَضَرَبَ کِتفَهُ کِتفَ أَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام ، فَقالَ لَهُ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : مَا اسمُکَ ؟ فَقالَ : اسمی عَبدُ المَلِکِ . قالَ : فَما کُنیَتُکَ ؟ قالَ : کُنیَتی أَبو عَبدِ اللّهِ . فَقالَ لَهُ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : فَمَن هذَا المَلِکُ الَّذی أنتَ عَبدُهُ ؟ أمِن مُلوکِ الأَرضِ أم مِن مُلوکِ السَّماءِ ؟ وأَخبِرنی عَنِ ابنِکَ عَبدُ إِلهِ السَّماءِ أم عَبدُ إِلهِ الأَرضِ ؟ قُل ما شِئتَ تُخصَمُ ! قالَ هِشامُ بنُ الحَکَمِ : فَقُلتُ لِلزِّندیقِ : أما تَرُدُّ عَلَیهِ؟ قالَ : فَقَبَّحَ قَولی . فَقالَ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إِذا فَرَغتُ مِنَ الطَّوافِ فَائْتِنا . فَلَمّا فَرَغَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام ، أتاهُ الزِّندیقُ فَقَعَدَ بَینَ یَدَی أَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام ونَحنُ مُجتَمِعونَ عِندَهُ ، فَقالَ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام لِلزِّندیقِ : أتَعلَمُ أنَّ لِلأَرضِ تَحتا وفَوقا ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَدَخَلتَ تَحتَها ؟ قالَ : لا . قالَ : فَما یُدریکَ ما تَحتُها ؟ قالَ : لا أَدری ، إِلّا أنّی أظُنُّ أن لَیسَ تَحتَها شَیءٌ . فَقالَ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : فَالظَّنُّ عَجزٌ ، لِما لا تَستَیقِنُ ؟ ثُمَّ قالَ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : أفَصَعِدتَ السَّماءَ ؟ قالَ : لا . قالَ : أفَتَدری ما فیها ؟ قالَ : لا . قالَ : عَجَبا لَکَ! لَم تَبلُغِ المَشرِقَ ، ولَم تَبلُغِ المَغرِبَ ، ولَم تَنزِلِ الأَرضَ ، ولَم تَصعَدِ السَّماءَ ، ولَم تَجُز هُناکَ فَتَعرِفَ ما خَلفَهُنَّ ، وأنتَ جاحِدٌ بِما فیهِنَّ ، وهَل یَجحَدُ العاقِلُ ما لا یَعرِفُ ؟! قالَ الزِّندیقُ : ما کَلَّمَنی بِهذا أحَدٌ غَیرُکَ! فَقالَ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : فَأَنتَ مِن ذلِکَ فی شَکٍّ ؛ فَلَعَلَّهُ هُوَ ، ولَعَلَّهُ لَیسَ هُوَ ؟ فَقالَ الزِّندیقُ : ولَعَلَّ ذلِکَ . فَقالَ أَبو عَبدِاللّهِ علیه السلام : أَیُّهَا الرَّجُلُ، لَیسَ لِمَن لا یَعلَمُ حُجَّةٌ عَلی مَن یَعلَمُ، ولا حُجَّةَ لِلجاهِلِ . یا أَخا أهلِ مِصرَ تَفَهَّم عَنّی، فَإِنّا لا نَشُکُّ فِیاللّهِ أبَدا، أما تَرَی الشَّمسَ وَالقَمَرَ وَاللَّیلَ وَالنَّهارَ یَلِجانِ فَلا یَشتَبِهانِ، ویَرجِعانِ قَدِ اضطُرّا لَیسَ لَهُما مَکانٌ إِلّا مَکانَهُما! فَإِن کانا یَقدِرانِ عَلی أن یَذهَبا فَلِمَ یَرجِعانِ ؟ وإِن کانا غَیرَ مُضطَرَّینِ فَلِمَ لا یَصیرُ اللَّیلُ نَهارا وَالنَّهارُ لَیلاً ؟ أُضطُرّا وَاللّهِ یا أخا أهلِ مِصرَ إِلی دَوامِهِما ، وَالَّذِی اضطَرَّهُما أحکَمُ مِنهُما وأکبَرُ . فَقالَ الزِّندیقُ : صَدَقتَ . ⁽²⁾

.

۳ / ۲ - ۲ خردمند را نسزد که آنچه را نمی داند ، انکار کند

امام رضا علیه السلام :به واسطه خردهاست که اعتقاد به خدا حاصل می شود .

۳ / ۲ ـ ۲خردمند را نسزد که آنچه را نمی داند ، انکار کندالکافیـ به نقل از هشام بن حکم ـ :زِندیقی مصری ، آوازه امام صادق علیه السلام را شنیده بود . پس به قصد مناظره با ایشان به مدینه آمد ؛ امّا امام علیه السلام را در مدینه نیافت . به او گفته شد : امام به مکّه رفته است . زندیق ، ره سپار مکّه شد . ما با امام صادق علیه السلام بودیم و در حالی که با ایشان طواف می کردیم ، آن زندیق ـ که نامش عبد الملک و کنیه اش ابو عبد اللّه بود ـ به ما برخورد و شانه اش را به شانه امام صادق علیه السلام زد . امام علیه السلام پرسید : «نامت چیست؟» . گفت : نامم عبد الملک است . پرسید : «کنیه ات چیست؟» . گفت : کنیه ام ابو عبد اللّه است . امام صادق علیه السلام به او فرمود : «این مَلِکی که تو عبد او هستی ، کیست؟ آیا از ملوک زمین است ، یا از ملوک آسمان؟ پسرت [عبد اللّه ] چه؟ بنده خدای آسمان است ، یا بنده خدای زمین؟ هر پاسخی بدهی ، محکوم می شوی!» . به زندیق گفتم : جواب ایشان را نمی دهی؟ او سخن مرا تقبیح کرد . امام صادق علیه السلام فرمود : «طوافم که تمام شد ، نزد ما بیا» . چون امام صادق علیه السلام از طوافْ فارغ شد ، زندیق به نزد امام علیه السلام آمد و مقابل ایشان نشست و ما هم گرد ایشان بودیم . امام صادق علیه السلام به زندیق فرمود : «آیا می دانی [و قبول داری] که زمین ، زیر و زِبَری دارد؟» . گفت : آری . فرمود : «آیا زیر زمین رفته ای؟» . گفت : نه . فرمود : «پس چه می دانی که زیر آن چیست؟» . گفت : نمی دانم ؛ امّا گمان می کنم که زیر زمین ، چیزی نیست . فرمود : «گمان ، [نشانه] ناتوانی است . چرا با یقین نمی گویی؟!» . ⁽¹⁾سپس فرمود : «آیا به آسمان ، بالا رفته ای؟» . گفت : نه . فرمود : «شگفت از تو! نه به مشرق رسیده ای و نه به مغرب ، نه به [اعماق ]زمین رفته ای و نه به آسمانْ بر شده ای ، و نه از آن عبور کرده ای تا بدانی فراسوی آسمان چیست و با این حال ، آنچه را در آنهاست ، انکار می کنی . آیا خردمند ، چیزی را که نمی داند ، منکر می شود؟!» . زندیق گفت : تاکنون هیچ کس غیر از شما با من این گونه سخن نگفته است! امام صادق علیه السلام فرمود : «بنا بر این ، تو در این باره شک داری که شاید باشد و شاید نباشد» . زندیق گفت : شاید این گونه باشد . امام صادق علیه السلام فرمود : «ای مرد! کسی که نمی داند ، بر کسی که می داند ، حجّتی ندارد و نادان را حجّتی نیست . ای مرد مصری! از من به گوش گیر ، که ما هرگز در باره خدا شک نداریم . مگر نمی بینی که مهر و ماه و شب و روز ، در پی هم می آیند ، بی آن که در هم آمیزند و بازگشت کنند ، و [در این آمد و شد خود ]ناچارند و مکانی (مداری) جز مکان خود ندارند . اگر [به اختیار] می توانند بروند ، پس چرا برمی گردند؟ و اگر مجبور نیستند ، پس چرا شب ، تبدیل به روز نمی شود و روز تبدیل به شب؟ به خدا سوگند ـ ای مرد مصری ـ که آنها به حرکت دائمی خود ناچارند و آن که ناچارشان ساخته ، از آنها فرمان رواتر و باعظمت تر است» . زندیق گفت : راست گفتی .

.

. .

. .

۳ / ۲ ـ ۳الاِحتِیاطُ العَقلیُّ فِی العَقائِدِالإمام علیّ علیه السلامـ مِمّا نُقِلَ عَنهُ علیه السلام ، وقیلَ : هُما لِغَیرِهِ ـ : زَعَمَ المُنَجِّمُ وَالطَّبیبُ کِلاهُماأن لا مَعادَ فَقُلتُ ذاکَ إِلَیکُما إِن صَحَّ قَولُکُما فَلَستُ بِخاسِرٍأو صَحَّ قَولی فَالوَبالُ عَلَیکُما ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إِلَیهِ ـ : قالَ المُنَجِّمُ وَالطَّبیبُ کِلاهُمالَن یُحشَرَ الأَمواتُ قُلتُ إِلَیکُما ⁽²⁾إِن صَحَّ قولُکُما فَلَستُ بِخاسِرٍإِن صَحَّ قَولی فَالخَسارُ إِلَیکُما ⁽³⁾

.

۳ / ۲ - ۳ احتیاط عقلی در عقاید

۳ / ۲ ـ ۳احتیاط عقلی در عقایدامام علی علیه السلامـ در دو بیتِ نقل شده از ایشان ، و بنا به قولی : این دو بیت ، از شخص دیگری است ـ :منجّم و طبیب ، هر دو ، می گویند که معادی نیست . گفتم : این ، ادّعای شماست اگر سخن شما درست باشد ، من زیان نکرده ام و اگر سخن من درست باشد ، بیچاره شمایید .

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به ایشان ـ :منجّم و طبیب ، هر دو ، گفتند : مردگان را هرگز رستاخیزی نیست . گفتم : اینک اگر سخن شما درست باشد ، من زیانی نکرده ام و اگر سخن من درست باشد ، شما بازنده اید .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی مُناظَرَتِهِ لِلطَّبیبِ الهِندِیِّ ـ :قُلتُ : أرَأَیتَ إِن کانَ القَولُ قَولَکَ ، فَهَل یُخافُ عَلَیَّ شَیءٌ مِمّا أُخَوِّفُکَ بِهِ مِن عِقابِ اللّهِ ؟ قالَ : لا . قُلتُ : أفَرَأَیتَ إِن کانَ کَما أَقولُ ـ وَالحَقُّ فی یَدی ـ ألَستُ قَد أَخَذتُ فیما کُنتُ أُحاذِرَ مِن عِقابِ الخالِقِ بِالثِّقَةِ ، وأنَّکَ قَد وَقَعتَ بِجُحودِکَ وإِنکارِکَ فِی الهَلَکَةِ ؟ قالَ : بَلی . قُلتُ : فَأَیُّنا أَولی بِالحَزمِ وأقرَبُ مِنَ النَّجاةِ ؟ قالَ : أنتَ . ⁽¹⁾

الکافی عن أبی منصور المتطبّب :أخبَرَنی رَجُلٌ مِن أَصحابی ، قالَ : کُنتُ أنَا وابنُ أبِی العَوجاءِ وعَبدُ اللّهِ بنُ المُقَفَّعِ فِی المَسجِدِ الحَرامِ ، فَقالَ ابنُ المُقَفَّعِ : تَرَونَ هذَا الخَلقَ ـ وأومَأَ بِیَدِهِ إِلی مَوضِعِ الطَّوافِ ـ ما مِنهُم أحَدٌ اُوجِبُ لَهُ اسمَ الإِنسانِیَّةِ إِلّا ذلِکَ الشَّیخَ الجالِسَ ـ یَعنی أبا عَبدِ اللّهِ جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام ـ فَأَمَّا الباقونَ فَرَعاعٌ ⁽²⁾وبَهائِمُ . فَقالَ لَهُ ابنُ أبی العَوجاءِ : وکَیفَ أَوجَبتَ هذَا الاِسمَ لِهذَا الشَّیخِ دونَ هؤُلاءِ ؟ قالَ : لِأَنّی رَأَیتُ عِندَهُ ما لَم أرَهُ عِندَهُم . فَقالَ لَهُ ابنُ أَبِی العَوجاءِ : لابُدَّ مِنِ اختِبارِ ما قُلتَ فیهِ مِنهُ . قالَ : فَقالَ لَهُ ابنُ المُقَفَّعِ : لا تَفعَل ؛ فَإِنّی أَخافُ أن یُفسِدَ عَلَیکَ ما فی یَدِکَ . فَقالَ : لَیسَ ذا رَأیَکَ ، ولکِنَّکَ تَخافُ أن یَضعُفَ رأیُکَ عِندی فی إِحلالِکَ إِیّاهُ المَحَلَّ الَّذی وَصَفتَ . فَقالَ ابنُ المُقَفَّعِ: أمّا إِذا تَوَهَّمتَ عَلَیَّ هذا فَقُم إِلَیهِ ، وتَحَفَّظ مَا استَطَعتَ مِنَ الزَّلَلِ، ولا تَثنِ عِنانَکَ إِلَی استِرسالٍ فَیُسَلِّمَکَ إِلی عِقالٍ ، وسِمهُ ما لَکَ أو عَلَیکَ . قالَ: فَقامَ ابنُ أَبِی العَوجاءِ، وبَقیتُ أنَا وَابنُ المُقَفَّعِ جالِسَینِ ، فَلَمّا رَجَعَ إِلَینا ابنُ أَبِی العَوجاءِ ، قالَ : وَیلَکَ یَابنَ المُقَفَّعِ ، ما هذا بِبَشَرٍ ! وإِن کانَ فِی الدُّنیا روحانِیٌّ یَتَجَسَّدُ إِذا شاءَ ظاهِرا ویَتَرَوَّحُ إِذا شاءَ باطِنا فَهُوَ هذا ! فَقالَ لَهُ : وکَیفَ ذلِکَ ؟ قالَ : جَلَستُ إِلَیهِ ، فَلَمّا لَم یَبقَ عِندَهُ غَیرِی ابتَدَأَنی ، فَقالَ : إِن یَکُنِ الأَمرُ عَلی ما یَقولُ هؤُلاءِ ، وهُوَ عَلی ما یَقولونَ ـ یَعنی أهلَ الطَّوافِ ـ فَقَد سَلِموا وعَطِبتُم ، وإِن یَکُنِ الأَمرُ عَلی ما تَقولونَ ، ولَیسَ کَما تَقولونَ ، فَقَدِ استَوَیتُم وهُم . فَقُلتُ لَهُ : یَرحَمُکَ اللّهُ ! وأیُّ شَیءٍ نَقولُ؟ وأیُّ شَیءٍ یَقولونَ ؟ ما قَولی وقولُهُم إِلّا واحِدا ! فَقالَ : وکَیفَ یَکونُ قَولُکَ وقَولُهُم واحِدا وهُم یَقولونَ : إِنَّ لَهُم مَعادا وثَوابا وعِقابا ، ویَدینونَ بِأَنَّ فِی السَّماءِ إِلها ، وأنَّها عُمرانٌ ، وأنتُم تَزعُمونَ أنَّ السَّماءَ خَرابٌ لَیسَ فیها أَحَدٌ ؟! ⁽³⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در یادکردِ مناظره اش با طبیب هندی ـ :گفتم : «اگر سخن تو درست باشد ، در آن صورت ، آیا از کیفر خداوند که تو را از آن بیم می دهم ، بیمی بر من می رود؟» . گفت : نه . گفتم : «اگر مطلب چنان باشد که من می گویم ـ و البتّه حق با من است ـ آیا از کیفر آفریدگار که از آن حذر می کنم ، در امان نمانده ام و تو ، با نفی و انکارت ، به هلاکت نیفتاده ای؟» . گفت : چرا . گفتم : «پس ، کدام یک از ما به احتیاط ، سزاوارتر و به نجات ، نزدیک تر است؟» . گفت : تو .

الکافیـ به نقل از ابو منصور طبیب ـ :مردی از یارانم به من خبر داد ، گفت : من و ابن ابی العوجاء و عبد اللّه بن مقفّع در مسجد الحرام بودیم . ابن مقفّع با دستش به محلّ طواف اشاره کرد و گفت : این خلق را که می بینید ، هیچ کدامِ آنها سزاوار نام انسان بودن نیستند ، مگر آن شیخی که نشسته است ـ و مقصودش أبو عبد اللّه ، جعفر بن محمّد [صادق] علیه السلام بود ـ و بقیّه همگی ، مشتی بی سر و پا و حیوان اند . ابن ابی العوجاء به او گفت : چگونه این نام را تنها شایسته این شیخ می دانی و نه بقیّه؟ گفت : چون در او چیزی دیدم که در دیگران ندیدم . ابن ابی العوجاء به او گفت : لازم است گفته تو را در باره او بیازمایم . ابن مقفّع گفت : این کار را مکن ؛ زیرا می ترسم مشت تو را باز کند . ابن ابی العوجاء گفت : ترس تو از این نیست ؛ بلکه می ترسی نظرت در باره مقام شامخی که برای او وصف کردی ، نزد من سست شود . ابن مقفّع گفت : حال که چنین گمانی نسبت به من داری ، برخیز و نزد او برو ؛ امّا تا می توانی ، سعی کن نلغزی و عنان خویش را رها نکنی که تو را در بند می کشد ، و مواظب باش سنجیده سخن بگویی . ابن ابی العوجاء برخاست و من و ابن مقفّع همچنان نشسته بودیم . چون ابن ابی العوجاء برگشت ، گفت : وای بر تو ، ای پسر مقفّع! این مرد از جنس بشر نیست! اگر در این دنیا موجودی روحانی باشد که هر گاه بخواهد در قالب جسم درآید و هر گاه بخواهد روحانی و ناپدید شود ، همین مرد است! ابن مقفّع گفت : چه طور؟ گفت : نزد ایشان نشستم و چون همه رفتند و کسی جز من نماند ، ابتدا به سخن کرد و گفت : «اگر مطلب ، چنان باشد که اینها (یعنی مردم طواف کننده) می گویند ـ که همین طور هم هست ـ ، آنها نجات یافته اند و شما هلاک شده اید ، و اگر مطلب ، چنان باشد که شما می گویید ـ که این طور نیست ـ ، شما و آنان یکسانید [و آنها چیزی از دست نداده اند]» . به او گفتم : خدایت رحمت کناد! مگر ما چه می گوییم؟ و آنها چه می گویند؟ گفته من و آنها ، یکی است! گفت : «چگونه گفته تو و آنها یکی است ، در صورتی که آنها می گویند : معاد و پاداش و کیفری دارند ، و معتقدند که در آسمان ، خدایی هست و آسمان ، آباد [از وجود فرشتگان و مخلوقات آسمانی] است ؛ ولی شما مدّعی هستید که آسمان ، ویرانه است و کسی در آن نیست؟!» .

.

الکافی عن بعض أصحابنا رفعهـ فی خَبَرِ مُناظَرَةِ الإمامِ الصّادِقِ علیه السلام مَعَ ابنِ أَبِی العَوجاءِ ، قال علیه السلام ـ :أرَأَیتَ لَو کانَ مَعَکَ کیسٌ فیهِ جَواهِرُ، فَقالَ لَکَ قائِلٌ : هَل فِی الکیسِ دینارٌ ؟ فَنَفَیتَ کَونَ الدّینارِ فِی الکیسِ ، فَقالَ لَکَ : صِف لِیَ الدِّینارَ وکُنتَ غَیرَ عالِمٍ بِصِفَتِهِ ، هَل کانَ لَکَ أن تَنفِیَ کَونَ الدِّینارِ عَنِ الکیسِ وأنتَ لا تَعلَمُ ؟ قالَ : لا . فَقالَ أَبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : فَالعالَمُ أَکبَرُ وأَطوَلُ وأَعرَضُ مِنَ الکیسِ ، فَلَعَلَّ فِی العالَمِ صَنعَةً مِن حَیثُ لا تَعلَمُ صِفَةَ الصَّنعَةِ مِن غَیرِ الصَّنعَةِ ! فَانقَطَعَ عَبدُ الکَریمِ ، وأَجابَ إِلَی الإِسلامِ بَعضُ أَصحابِهِ ، وبَقِیَ مَعَهُ بَعضٌ . ⁽¹⁾

.

الکافیـ به نقل از یکی از شیعیان ، که سند آن را به امام صادق علیه السلام می رساند ، در یادکردِ مناظره امام صادق علیه السلام با عبد الکریم بن ابی العوجاء ـ :امام علیه السلام فرمود : «به فرض اگر کیسه ای جواهر داشته باشی و کسی به تو بگوید : آیا در کیسه دینار است؟ و تو بگویی : نیست ، و او به تو بگوید : دینار را برایم وصف کن و تو ندانی که دینار چه شکلی و چگونه است ، آیا چون این را نمی دانی ، حق داری که وجود دینار در کیسه را نفی کنی؟» . گفت : نه . امام صادق علیه السلام فرمود : «جهان هستی که از کیسه[ی جواهر تو] بزرگ تر و پر طول و عرض تر است . شاید در این جهان ، مصنوعی باشد ؛ ولی تو ویژگی مصنوع را از غیر مصنوع نمی دانی» . عبد الکریم ، محکوم شد و بعضی از یارانش اسلام آوردند و بعضی هم با او هم عقیده ماندند .

.

الکافی عن محمّد بن عبد اللّه الخراسانیّ خادم الرضا علیه السلام :دَخَلَ رَجُلٌ مِنَ الزَّنادِقَةِ عَلی أَبِیالحَسَنِ علیه السلام وعِندَهُ جَماعَةٌ، فَقالَ أَبُوالحَسَنِ علیه السلام : أیُّهَا الرَّجُلُ، أرَأَیتَ إِن کانَ القَولُ قَولَکُم ـ ولَیس هُوَ کَما تَقولونَ ـ أَلَسنا وإِیّاکُم شَرَعا سَواءً، لایَضُرُّنا ما صَلَّینا وصُمنا وزَکَّینا وأَقرَرنا؟! فَسَکَتَ الرُّجُلُ، ثُمَّ قالَ أَبُو الحَسَنِ علیه السلام : وإِن کانَ القَولُ قَولَنا ـ وهُوَ قَولُنا ـ أَلَستُم قَد هَلَکتُم ونَجَونا؟! ⁽¹⁾

۳ / ۲ ـ ۴العَقلُ لا یَستَطیعُ جَحدَ اللّهِ عز و جلالإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ... الَّذی بَطَنَ مِن خَفِیّاتِ الأُمورِ ، وظَهَرَ فِی العُقولِ بِما یُری فی خَلقِهِ مِن عَلاماتِ التَّدبیرِ ، الَّذی سُئِلَتِ الأَنبِیاءُ عَنهُ فَلَم تَصِفهُ بِحَدٍّ ولا بِبَعضٍ ، بَل وَصَفَتهُ بِفِعالِهِ ، ودَلَّت عَلَیهِ بِآیاتِهِ ، لا تَستَطیعُ عُقولُ المُتَفَکِّرینَ جَحدَهُ ؛ لِأَنَّ مَن کانَتِ السَّماواتُ وَالأَرضُ فِطرَتَهُ ، وما فیهِنَّ وما بَینَهُنَّ ، وهُوَ الصَّانِعُ لَهُنَّ ؛ فَلا مَدفَعَ لِقُدرَتِهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی بَطَنَ خَفِیّاتِ الأُمورِ ، ودَلَّت عَلَیهِ أَعلامُ الظُّهورِ ، وَامتَنَعَ عَلی عَینِ البَصیرِ ؛ فَلا عَینُ مَن لَم یَرَهُ تُنکِرُهُ ، ولا قَلبُ مَن أثبَتَهُ یُبصِرُهُ . . . فَهُوَ الَّذی تَشهَدُ لَهُ أَعلامُ الوُجودِ عَلی إِقرارِ قَلبِ ذِی الجُحُودِ . ⁽³⁾

راجع : ص ۲۵۲ (اللّه / المبحث الأوّل / الفصل الخامس : آیات معرفة اللّه عز و جل) .

.

۳ / ۲ - ۴ عقل ، قادر به انکار خدا نیست

الکافیـ به نقل از محمّد بن عبد اللّه خراسانی ، خادم امام رضا علیه السلام ـ :مردی از زنادقه بر امام رضا علیه السلام در آمد و عدّه ای در حضور ایشان بودند . امام رضا علیه السلام به او فرمود : «ای مرد! گیرم که سخن شما درست باشد ـ که البتّه چنین نیست ـ ، آیا نه این است [که در آن صورت ، ]من و شما یکسان خواهیم بود و نماز و روزه و زکات و ایمان ما به ما زیانی نمی زند؟!» . مرد ، خاموش ماند . امام علیه السلام سپس فرمود : «و اگر سخن ما درست باشد ـ که همین طور هم هست ـ ، آیا نه این است که شما هلاک شده اید و ما نجات یافته ایم؟!» .

۳ / ۲ ـ ۴عقل ، قادر به انکار خدا نیستامام علی علیه السلام :ستایش ، خداوندی را که ... باطن امور پنهان را می داند ⁽¹⁾و به واسطه نشانه های تدبیری که در خلقش دیده می شود ، برای خردها آشکار است ؛ خدایی که در باره اش از پیامبران پرسیده شد و آنان او را به حد یا داشتن جزء ، وصف نکردند ؛ بلکه او را به افعالش وصف کردند و از طریق نشانه هایش شناساندند . خردهای اندیشمندان نمی توانند انکارش کنند ؛ زیرا کسی که آسمان ها و زمین و آنچه در آنها و میان آنهاست ، آفریده او هستند و او سازنده آنهاست ، مانعی در برابر قدرتش وجود ندارد .

امام علی علیه السلام :ستایش ، خداوندی را که پنهانی های امور را می داند و نشانه های آشکار ، بر وجودش دلالت دارند و به چشم سر دیده نمی شود . نه چشم کسی که او را ندیده است ، می تواند انکارش کند و نه دل کسی که اثباتش می کند ، او را می بیند ... . او کسی است که نشانه های هستی ، گواه بر آن است که دل شخص منکِر نیز به وجود او اقرار دارد [ ، هرچند به زبان ، انکارش می کند] .

ر .ک : ص ۲۵۳ (خدا / مبحث یکم / فصل پنجم : نشانه های شناخت خدا) .

.