مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه معارف الکتاب و السنه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمدی ری شهری با همکاری جمعی از پژوهشگران ؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۹۹ .

شابک : ۱۵۰۰۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-494-0 ؛ ج. ۴ : 978-964-493-587-9 ؛ ج. ۵: 978-964-493-588-6 ؛ ج. ۷: 978-964-493-590-9 ؛ ج. ۸: 978-964-493-591-6 ؛ ج. ۹: 978-964-493-592-3 ؛ ج. ۱۰ : 978-964-493-593-0 ؛ ج. ۱۲: 978-964-493-595-4 ؛ ج. ۱۳: 978-964-493-596-1 ؛ ج. ۱۴: 978-964-493-597-8 ؛ ج. ۱۵ : 978-964-493-598-5 ؛ ج. ۱۶: 978-964-493-599-2

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد چهارم .

یادداشت : این کتاب با حمایت و مشارکت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شده است .

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. معاونت امور فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹/م۳۴د۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۲۷۴۷۸۷۷

اشاره

الفصل الرابع : الإسم الأعظم۴ / ۱ما رُوِیَ فی تَفسیرِ الاسمِ الأَعظَمِ۴ / ۱ ـ ۱البَسمَلَةرسول اللّه صلی الله علیه و آله : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» أَقرَبُ إِلَی الاِسمِ الأعظَمِ ⁽¹⁾مِن سَوادِ العَینِ إِلی بَیاضِها . ⁽²⁾

.

ادامه عنوان الله

فصل چهارم : اسم اعظم

۴ / ۱ احادیثی درباره اسم اعظم

۴ / ۱ - ۱ بسم اللَّه الرحمن الرحیم

فصل چهارم : اسم اعظم۴ / ۱احادیثی درباره اسم اعظم۴ / ۱ ـ ۱بسم اللّه الرحمن الرحیمپیامبر خدا صلی الله علیه و آله : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» ، به اسم ⁽¹⁾اعظم خدا ، نزدیک تر از سیاهی چشم به سفیدی آن است .

.

مُهج الدعوات عن معاویة بن عمّار عـن الإمام الصادق علیه السلام : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ » اِسمُ اللّهِ الأکبَرُ . أَو قالَ : الأَعظَمُ . ⁽¹⁾

۴ / ۱ ـ ۲آیاتٌ مِنَ القُرآنِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اِسمُ اللّهِ الأَعظَمُ فی هاتَینِ الآیَتَینِ : «وَ إِلَهُکُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ» ⁽²⁾، وفاتِحَةِ سورَةِ آلِ عِمرانَ : «الم * اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اِسمُ اللّهِ الأَعظَمُ الَّذی إِذا دُعِیَ بِهِ أَجابَ فی سُوَرٍ ثَلاثٍ : البَقَرَةِ ، وآلِ عِمرانَ ، وطه . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اِسمُ اللّهِ الأَعظَمُ الَّذی إِذا دُعِیَ بِهِ أَجابَ فی هذِهِ الآیِةِ مِن آلِ عِمرانَ : «قُلِ اللَّهُمَّ مَالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی الْمُلْکَ مَن تَشَاءُ» ⁽⁶⁾إِلی آخِرِهِ . ⁽⁷⁾

.

۴ / ۱ - ۲ آیاتی از قرآن

مهج الدعواتـ به نقل از معاویة بن عمّار ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : « بسم اللّه الرحمن الرحیم ، اسم اکبر خداست» یا فرمود : «اسم اعظم خدا» .

۴ / ۱ ـ ۲آیاتی از قرآنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اسم اعظم خدا ، در این دو آیه است : [یکی] «و معبود شما، معبودی یگانه است . معبودی جز او نیست و مهرگستر و مهربان است » و [دیگری در ]آغاز سوره آل عمران : «الف . لام . میم . خدا ، معبودی جز او نیست و زنده و پاینده است» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اسم اعظم خدا که هر گاه [خدا] با آن دعا شود ، اجابت می کند ، در سه سوره است : بقره ، آل عمران و طه .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اسم اعظم خدا که هر گاه خدا با آن نام خوانده شود ، جواب می دهد ، در این آیه از سوره آل عمران است : «بگو : خدایا! ای صاحب مُلک! به هر که خواهی ، مُلک می دهی» تا آخر آیه .

.

عنه صلی الله علیه و آله :هَل أَدُلُّکُم عَلَی اسمِ اللّهِ الأَعظَمِ الَّذی إِذا دُعِیَ بِهِ أَجابَ ، وإِذا سُئِلَ بِهِ أَعطی ؟ الدَّعوَةُ الَّتی دَعا بِها یونُسُ ، حَیثُ ناداهُ فِی الظُّلُماتِ الثَّلاثِ : «لَا إِلَهَ إِلَّا أَنتَ سُبْحَانَکَ إِنِّی کُنتُ مِنَ الظَّالِمِینَ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اِسمُ اللّهِ الأَعظَمُ فی سِتِّ آیاتٍ فی آخِرِ سورَةِ الحَشرِ . ⁽³⁾

کنز العمّال عن البراء بن عازب :قُلتُ لِعَلِیٍّ علیه السلام : یا أَمیرَ المُؤمِنینَ ، أسأَ لُکَ بِاللّهِ ورَسولِهِ إِلّا خَصَصتَنی بِأَعظَمِ ما خَصَّکَ بِهِ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وَاختَصَّهُ بِهِ جِبریلُ ، وأَرسَلَهُ بِهِ الرَّحمنُ . فَضَحِکَ ، ثُمَّ قالَ لَهُ : یا بَراءُ ، إِذا أَرَدتَ أَن تَدعُوَ اللّهَ عز و جل بِاسمِهِ الأَعظَمِ ، فَاقرَأ مِن أَوَّلِ سورَةِ الحَدیدِ إِلی آخِرِ سِتِّ آیاتٍ مِنها إِلی « . . . عَلِیمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ» ، وآخِرَ سورَةِ الحَشرِ ، یَعنی أَربَعَ آیاتٍ ، ثُمَّ ارفَع یَدَیکَ فَقُل : «یا مَن هُوَ هکَذا ، أَسأَ لُکَ بِحَقِّ هذِهِ الأَسماءِ أَن تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وأَن تَفعَلَ بی کَذا وکَذا مِمّا تُریدُ» ، فَوَ الَّذی لا إِلهَ غَیرُهُ لَتُقبِلَنَّ ⁽⁴⁾بِحاجَتِکَ إِن شاءَ اللّهُ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اِسمُ اللّهِ الأَعظَمُ مُقَطَّعٌ فی أُمِّ الکِتابِ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آیا شما را به نام اعظم خدا راه نمایی کنم ؛ همان نامی که هر گاه خدا با آن نام خوانده شود ، جواب می دهد و هر گاه با آن درخواست شود ، عطا می کند؟ [نام اعظم ، همان] دعایی است که یونس با آن [خدا را ]خواند و در تاریکی های سه گانه ، صدا زد : «معبودی جز تو نیست . منزّهی تو! راستی که من از ستمگران بودم» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اسم اعظم خدا ، در شش آیه آخر سوره حشر است .

کنز العُمّالـ به نقل از بَراء بن عازب ـ :به علی علیه السلام گفتم : ای امیر مؤمنان! به حقّ خدا و رسولش از تو درخواست می کنم که بزرگ ترین چیزی را که پیامبر خدا به تو ارزانی داشت و جبرئیل ، آن را به پیامبر صلی الله علیه و آله ارزانی داشت و خداوند رحمان ، جبرئیل را با آن فرستاد ، به من ارزانی بداری . علی علیه السلام خندید و سپس فرمود : «ای براء! هر گاه خواستی خداوند عز و جل را به نام اعظمش بخوانی ، از اوّل سوره حدید تا آخر آیه ششم آن ، یعنی تا «علیم بذات الصدور» ، و چهار آیه آخر سوره حشر را بخوان . آن گاه دستانت را [به سوی آسمان ]بلند کن و بگو : ای خدایی که چنین هستی ، به حقّ این نام ها از تو درخواست می کنم که بر محمّد و خاندان محمّد ، درود فرستی و برایم چنین و چنان کنی هر چه را می خواهی، بگو . سوگند به آن که معبودی جز او نیست ، به خواست خداوند ، به حاجتت می رسی» .

امام صادق علیه السلام :اسم اعظم خدا در اُمُّ الکتاب (فاتحه) به صورت پراکنده آمده است .

.

عنه علیه السلام : «الم» هُوَ حَرفٌ مِن حُروفِ اسمِ اللّهِ الأَعظَمِ المُقَطَّعِ فِی القُرآنِ ، الَّذی یُؤَلِّفُهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَالإِمامُ ، فَإِذا دَعا بِهِ أُجیبَ . ⁽¹⁾

۴ / ۱ ـ ۳نُصوصٌ مِنَ الأَدعِیَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لَمّا سَمِعَ رَجُلاً یَقولُ : اللّهُمَّ إِنّی أَسأَ لُکَ بِأَنَّ لَکَ الحَمدَ لا إِلهَ إِلّا أَنتَ وَحدَکَ لا شَریکَ لَکَ ، المَنّانُ ، بَدیعُ السَّماواتِ وَالأَرضِ ، ذُوالجَلالِ وَالإِکرامِ ـ :لَقَد سَأَلَ اللّهَ بِاسمِهِ الأَعظَمِ، الَّذی إِذا سُئِلَ بِهِ أَعطی ، وإِذا دُعِیَ بِهِ أَجابَ . ⁽²⁾

سنن ابن ماجة عن بریدة :سَمِعَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله رَجُلاً یَقولُ : اللّهُمَّ إِنّی أَسأَ لُکَ بِأَنَّکَ أَنتَ اللّهُ الأَحَدُ الصَّمَدُ الَّذی لَم یَلِد ولَم یولَد ولَم یَکُن لَهُ کُفُوا أَحَدٌ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لَقَد سَأَلَ اللّهَ بِاسمِهِ الأَعظَمِ ، الَّذی إِذا سُئِلَ بِهِ أَعطی ، وإِذا دُعِیَ بِهِ أَجابَ . ⁽³⁾

سنن أبی داود عن حفص عن أنس :أَنَّهُ کانَ مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله جالِسا ورَجُلٌ یُصَلّی ، ثُمَّ دَعَا : اللّهُمَّ إِنّی أَسأَ لُکَ بأَنَّ لَکَ الحَمدَ لا إِلهَ إِلّا أَنتَ ، المَنّانُ ، بَدیعُ السَّماواتِ وَالأَرضِ، یا ذَا الجَلالِ وَالإِکرامِ ، یا حَیُّ یا قَیّومُ . فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : لَقَد دَعا اللّهَ بِاسمِهِ العَظیمِ ، الَّذی إِذا دُعِیَ بِهِ أَجابَ ، وإِذا سُئِلَ بِهِ أَعطی . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۱ - ۳ دعاهایی شامل اسم اعظم

امام صادق علیه السلام :«الم» ، یکی از حروف اسم اعظم خداست که در قرآن ، به صورت تکّه تکّه آمده است و پیامبر صلی الله علیه و آله و امام ، آنها را سرِ هم می کنند و چون با آن دعا کنند ، اجابت می شود .

۴ / ۱ ـ ۳دعاهای شامل اسم اعظمپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ آن گاه که شنید مردی می گوید : بار خدایا! من از تو درخواست می کنم ، از تویی که سپاس ، ویژه توست و معبودی جز تو نیست و یگانه ای و بی انبازی و نعمت بخشی و پدید آورنده آسمان ها و زمینی ، و شکوهمند و بزرگواری ـ :او از خداوند به اسم اعظمش درخواست کرد ؛ اسمی که هر گاه با آن از خدا درخواست شود ، عطا می کند و هر گاه با آن خوانده شود ، پاسخ می دهد .

سنن ابن ماجةـ به نقل از بریده ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله شنید که مردی می گوید : بار الها! از تو درخواست می کنم ؛ تویی که خدای یگانه و بی نیاز هستی ؛ خدایی که نه فرزند دارد و نه خود، فرزند کسی است و هیچ کس ، همتای او نیست . پیامبر خدا فرمود : «او از خداوند به اسم اعظمش درخواست کرد ؛ اسمی که هر گاه با آن از او درخواست شود، عطا می کند و هر گاه با آن دعا شود ، اجابت می کند .

سنن أبی داوودـ به نقل از حفص، در باره اَنَس ـ :وی (اَنَس) با پیامبر خدا نشسته بود و مردی نماز می خواند ، و چنین دعا کرد : بار الها! از تو درخواست می کنم ؛ تویی که سپاس ، ویژه توست و معبودی جز تو نیست و نعمت بخشی و پدید آورنده آسمان ها و زمینی! ای شکوهمند بزرگوار! ای زنده! ای پاینده! پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «این مرد ، خدا را به نام اعظمش خواند ؛ نامی که هر گاه با آن خوانده شود ، پاسخ می دهد و هر گاه با آن از او درخواستی شود ، عطا می کند» .

.

الأدب المفرد عن أنس :کُنتُ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله دَعا رَجُلٌ فَقالَ : یا بَدیعَ السَّماواتِ ، یا حَیُّ یا قَیّومُ ، إِنّی أَسأَ لُکَ . فَقالَ : أتَدرونَ بِما دَعا ؟ وَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ ، دَعَا اللّهَ بِاسمِهِ الَّذی إِذا دُعِیَ بِهِ أَجابَ . ⁽¹⁾

الإمام الحسین علیه السلام عن الإمام علیّ علیه السلام :رَأَیتُ الخِضرَ علیه السلام فِی المَنامِ قَبلَ بَدرٍ بِلَیلَةٍ ، فَقُلتُ لَهُ : عَلِّمنی شَیئا أُنصَرُ بِهِ عَلَی الأَعداءِ . فَقالَ : قُل : «یا هُوَ ، یا مَن لا هُوَ إِلَا هُوَ» ، فَلَمّا أَصبَحتُ قَصَصتُها عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ لی : یا عَلِیُّ عُلِّمتَ الاِسمَ الأَعظَمَ . فَکانَ عَلی لِسانی یَومَ بَدرٍ . وإِنَّ أَمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام قَرَأَ : «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» ، فَلَمّا فَرَغَ قالَ : یا هُوَ ، یا مَن لا هُوَ إِلّا هُوَ ، اغفِر لی وَانصُرنی عَلَی القَومِ الکافِرینَ . وکانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَقولُ ذلِکَ یَومَ صِفّینَ وهُوَ یُطارِدُ ، فَقالَ لَهُ عَمّارُ بنُ یاسِرٍ : یا أَمیرَ المُؤمِنینَ ، ما هذِهِ الکِنایاتُ ؟ قالَ : اِسمُ اللّهِ الأَعظَمُ ، وعِمادُ التَّوحیدِ للّهِِ لا إِلهَ إِلّا هُوَ ، ثُمَّ قَرَأَ : «شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ» ، وآخِرَ الحَشرِ، ثُمَّ نَزَلَ فَصَلّی أَربَع رَکعاتٍ قَبلَ الزَّوالِ. ⁽²⁾

.

الأدب المفردـ به نقل از اَنَس ـ :با پیامبر خدا بودم که مردی دعا کرد و گفت : ای پدید آورنده آسمان ها ، ای زنده ، ای پاینده! از تو درخواست می کنم . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «می دانید با چه دعا کرد؟ سوگند به آن که جانم در دست اوست ، او خدا را به آن نامش خواند که هر گاه با آن نام خوانده شود ، پاسخ می دهد» .

امام حسین علیه السلام :[پدرم] علی علیه السلام فرمود : «یک شب قبل از بدر ، خضر علیه السلام را در خواب دیدم . به او گفتم : چیزی به من بیاموز که به واسطه آن بر دشمنان، نصرت داده شوم . گفت : بگو : ای او! ای آن که اویی جز او نیست! صبح که شد، خوابم را برای پیامبر خدا تعریف کردم . فرمود : ای علی! اسم اعظم به تو آموخته شده است . پس در جنگ بدر ، این جمله پیوسته بر زبانم بود» . امیر مؤمنان ، «قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ» را خواند و چون تمامش کرد ، فرمود : «ای او! ای آن که اویی جز او نیست! مرا بیامرز و بر این جماعت کافر ، نصرتم بخش» . در جنگ صفّین نیز ، در حالی که دشمن را تعقیب می کرد ، همین جمله را می گفت . عمّار بن یاسر به امام علیه السلام گفت : ای امیر مؤمنان! این اشارات و کنایات چیست؟ فرمود : «اسم اعظم خدا ، و ستون توحید خداوند ، جمله لا إله إلّا هو است» . سپس آیه «شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ» و آخر سوره حشر را خواند . آن گاه ، پیاده شد و چهار رکعت قبل از زوال (ظهر) را خواند .

.

الإمام زین العابدین علیه السلام :کُنتُ أَدعُو اللّهَ سُبحانَهُ سَنَةً عَقیبَ کُلِّ صَلاةٍ أَن یُعَلِّمَنِی الاِسمَ الأَعظَمَ، فَإِنّی ذاتَ یَومٍ قَد صَلَّیتُ الفَجرَ ، إِذ غَلَبَتنی عَینایَ وأَنَا قاعِدٌ ، وإِذا أَنَا بِرَجُلٍ قائِمٍ بَینَ یَدَیَّ یَقولُ لی : سَأَلتَ اللّهَ تَعالی أَن یُعَلِّمَکَ الاِسمَ الأَعظَمَ؟ قُلتُ : نَعَم . قالَ : قُل : «اللّهُمَّ إِنّی أَسأَ لُکَ بِاسمِکَ اللّهِ ، اللّهِ ، اللّهِ ، اللّهِ ، اللّهِ ، الَّذی لا إِلهَ إِلّا هُوَ رَبُّ العَرشِ العَظیمِ» . قالَ : فَوَ اللّهِ ما دَعَوت بِها ⁽¹⁾لِشَیءٍ إِلّا رَأَیتُ نُجحَهُ . ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلام :مَن قالَ بَعدَ صَلاةِ الفَجرِ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إِلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» مِئَةَ مَرَّةٍ ، کانَ أَقرَبَ إِلَی اسمِ اللّهِ الأَعظَمِ مِن سَوادِ العَینِ إِلی بَیاضِها ، وإِنَّهُ دَخَلَ فیهَا اسمُ اللّهِ الأَعظَمُ . ⁽³⁾

۴ / ۱ ـ ۴کُلُّ اسمٍ مِن أَسماءِ اللّهِ عز و جلرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لَمّا سُئِلَ عَنِ اسمِ اللّهِ الأَعظَمِ ـ :کُلُّ اسمٍ مِن أَسماءِ اللّهِ، فَفَرِّغ قَلبَکَ عَن کُلِّ ما سِواهُ ، وَادعُهُ بِأَیِّ اسمٍ شِئتَ ، فَلَیسَ فِی الحَقیقَةِ للّهِِ اسمٌ دونَ اسمٍ ، بَل هُوَ الواحِدُ القَهّارُ . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۱ - ۴ هر نامی ، از نام های خداست

امام زین العابدین علیه السلام :من مدّت یک سال بعد از هر نمازی از خداوند ، درخواست می کردم که اسم اعظم را به من بیاموزد . یک روز که نماز صبح را خواندم ، در همان حال نشسته بودم که خواب ، چشمان مرا در رُبود . در عالم خواب ، مردی را دیدم که در برابر من ایستاده است و به من می گوید : تو از خداوند متعال خواستی که اسم اعظم را به تو بیاموزد؟ گفتم : آری . گفت : بگو : «بار الها! من از تو درخواست می کنم ، به نامت : اللّه ، اللّه ، اللّه ، اللّه ، اللّه ؛ آن که معبودی جز او نیست و پروردگارِ اَورنگ بزرگ است» . به خدا سوگند که با این ، برای چیزی دعا نکردم ، مگر آن که تأثیرش را دیدم .

امام رضا علیه السلام :هر کس بعد از نماز صبح ، صد مرتبه بگوید : «به نام خداوندِ مهرگستر مهربان . هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر از سوی خداوند والا و بزرگ» ، به اسم اعظم خدا ، نزدیک تر از سیاهی چشم به سفیدی آن خواهد بود و اسم اعظم خدا ، درون این ذکر است .

۴ / ۱ ـ ۴هر نامی ، از نام های خداستپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در پاسخ پرسش از اسم اعظم خدا ـ :هر نامی از نام های خداست . پس دلت را از هر آنچه غیر اوست ، تُهی گردان و به هر نامی که خواستی ، او را بخوان ؛ زیرا در حقیقت برای خداوند ، نام خاصّی نیست ؛ بلکه او یکتا و قهّار است .

.

۴ / ۲مَن کانَ عِندَهُ الاِسمُ الأَعظَمُالکتاب«قالَ الَّذِی عِندَهُ عِلْمٌ مِّنَ الْکِتَابِ أَنَا ءَاتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَن یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ فَلَمَّا رَءَاهُ مُسْتَقِرًّا عِندَهُ قالَ هَذَا مِن فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی ءَأشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَن شَکَرَ فَإِنَّمَا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَن کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَرِیمٌ » . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام الباقر علیه السلام :إِنَّ اسمَ اللّهِ الأَعظَمَ عَلی ثَلاثَةٍ وسَبعینَ حَرفا ، وإِنَّما کانَ عِندَ آصَفَ مِنها حَرفٌ واحِدٌ فَتَکَلَّمَ بِهِ فَخُسِفَ بِالأَرضِ ما بَینَهُ وبَینَ سَریرِ بِلقَیسَ ، حَتّی تَناوَلَ السَّریرَ بِیَدِهِ ، ثُمَّ عادَتِ الأَرضُ کَما کانَت أَسرَعَ مِن طَرفَةِ عَینٍ . ونَحنُ عِندَنا مِنَ الاِسمِ الأَعظَمِ اثنانِ وسَبعونَ حَرفا ، وحَرفٌ واحِدٌ عِندَ اللّهِ تَعالی، اِستَأثَرَ بِه فی عِلمِ الغَیبِ عِندَهُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إِلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ سُلَیمانُ عِندَهُ اسمُ اللّهِ الأَکبَرُ ، الَّذی إِذا سَأَلَهُ أَعطی ، وإِذا دَعا بِهِ أَجابَ ، ولَو کانَ الیَومَ لَاحتاجَ إِلَینا . ⁽³⁾

.

۴ / ۲ کسی که اسم اعظم می داند

۴ / ۲کسی که اسم اعظم می داندقرآن«کسی که نزد او دانشی از کتاب [آسمانی] بود ، گفت : من ، آن را پیش از آن که چشم خود را بر هم زنی ، برایت می آورم . پس چون [سلیمان ]آن [تخت] را نزد خود مستقر دید ، گفت : این از فضل پروردگار من است تا مرا بیازماید که آیا سپاس گزارم یا ناسپاسی می کنم ، و هر کس سپاسی گزارد ، تنها به سود خویش سپاس می گزارد ، و هر کس ناسپاسی کند ، بی گمان ، پروردگارم بی نیاز و کریم است» .

حدیثامام باقر علیه السلام :اسم اعظم خدا ، هفتاد و سه حرف دارد که آصف ، یک حرف آن را می دانست و آن را به زبان آورد . در نتیجه ، آنچه [از موانع و فاصله ]میان او و تخت بلقیس بود ، در کام زمین فرو رفت و آصف ، تخت را با دستش برداشت و آن گاه ، زمین به حال نخست بر گشت و این همه ، سریع تر از یک چشم بر هم زدن، رُخ داد . هفتاد و دو حرف از اسامی اعظم ، نزد ماست و یک حرف ، نزد خداوند متعال است و آن را به علم غیب خویش ، اختصاص داده است ، و هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر از سوی خداوند والا و بزرگ .

امام صادق علیه السلام :سلیمان علیه السلام اسم اعظم خدا را می دانست ؛ اسمی که هر گاه [با آن ]از خدا درخواست می کرد ، عطا می کرد و هر گاه با آن خدا را می خواند ، پاسخ می داد و اگر او امروز می بود ، هر آینه ، به ما نیاز داشت .

.

عنه علیه السلام :سَلمانُ عُلِّمَ الاِسمَ الأَعظَمَ . ⁽¹⁾

بصائر الدرجات عن عبد اللّه بن بکیر عن أَبی عبد اللّه علیه السلام :کُنتُ عِندَهُ فَذَکَروا سُلیمانَ وما أُعطِیَ مِنَ العِلمِ وما أُوتِیَ مِنَ المُلکِ ، فَقالَ لی : وما أُعطِیُ سُلیمانُ بنُ داودَ؟! إِنَّما کانَ عِندَهُ حَرفٌ واحِدٌ مِنَ الاِسمِ الأَعظَمِ ، وصاحِبُکُمُ ، الَّذی قالَ اللّهُ : «قُلْ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیدَا بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ» ⁽²⁾، وکانَ وَاللّهِ عِندَ عَلِیٍّ علیه السلام عِلمُ الکِتابِ . فَقُلتُ : صَدَقتَ وَاللّهِ ، جُعِلتُ فِداکَ! ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إِنَّ عیسَی بنَ مَریَمَ علیه السلام أُعطِیَ حَرفَینِ وکانَ یَعمَلُ بِهِما ، وأُعطِیَ موسی أَربَعَةَ أَحرُفٍ ، وأُعطِیَ إِبراهیمُ ثَمانِیَةَ أَحرُفٍ ، وأُعطِیَ نوحٌ خَمسَةَ عَشَرَ حَرفا ، وأُعطِیَ آدَمُ خَمسَةً وعِشرینَ حَرفا ، وإِنَّ اللّهَ تَعالی جَمَعَ ذلِکَ کُلَّهُ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، وإِنَّ اسمَ اللّهِ الأَعظَمَ ثَلاثَةٌ وسَبعونَ حَرفا ، أَعطی مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله اثنَینِ وسَبعینَ حَرفا ، وحُجِبَ عَنهُ حَرفٌ واحِدٌ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ وتَعالی جَعَلَ اسمَهُ الأَعظَمَ عَلی ثَلاثَةٍ وسَبعینَ حَرفا ، فَأَعطی آدَمَ مِنها خَمسَةً وعِشرینَ حَرفا ، وأَعطی نوحا مِنها خَمسَةَ عَشَرَ حَرفا ، وأَعطی إِبراهیمَ مِنها ثَمانِیَةَ أَحرُفٍ ، وأَعطی موسی مِنها أَربَعَةَ أَحرُفٍ ، وأَعطی عیسی مِنها حَرفَینِ ؛ فَکانَ یُحیی بِهِمَا ⁽⁵⁾المَوتی ، ویُبرِئُ الأَکمَهَ وَالأَبرَصَ ، وأَعطی مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله اثنَینِ وسَبعینَ حَرفا ، وَاحتَجَبَ بِحَرفٍ لِئَلّا یَعلَمَ أحَدٌ ما فی نَفسِهِ ، ویَعلَمَ ما فی أَنفُسِ العِبادِ . ⁽⁶⁾

.

امام صادق علیه السلام :اسم اعظم ، به سلمان ، آموخته شده بود .

بصائر الدرجاتـ به نقل از عبد اللّه بن بُکَیر ـ :نزد امام صادق علیه السلام بودم که حاضران ، از سلیمان و علم و سلطنتی که به او داده شده بود ، سخن به میان آوردند . امام علیه السلام به من فرمود : «به سلیمان بن داوود ، چه داده شده بود؟! او فقط یک حرف از اسم اعظم می دانست ؛ امّا امام شما ، کسی است که خداوند فرمود : «بگو : کافی است خدا و آن کس که نزد او علم کتاب است ، میان من و شما گواه باشند» . به خدا سوگند ، علم کتاب ، نزد علی علیه السلام بود» . گفتم : به خدا که راست فرمودی ، فدایت گردم!

امام صادق علیه السلام :به عیسی بن مریم علیه السلام دو حرف [از حروف اسم اعظم ]داده شد و به واسطه آن دو ، عمل (معجزه) می کرد . به موسی علیه السلام چهار حرف داده شد ، به ابراهیم علیه السلام هشت حرف داده شد ، به نوح علیه السلام پانزده حرف داده شد ، به آدم علیه السلام ۲۵ حرف داده شد ، و خداوند متعال ، همه آنها را مجموعاً به محمّد صلی الله علیه و آله داد . اسم اعظم خداوند ، هفتاد و سه حرف دارد . هفتاد و دو حرفش را به محمّد صلی الله علیه و آله داد و یک حرف از او پنهان نگه داشته شد .

امام صادق علیه السلام :خداوندِ پاک و بلند مرتبه ، اسم اعظم خود را دارای هفتاد و سه حرف قرار داد ، و از آنها، بیست و پنج حرف را به آدم علیه السلام عطا کرد ، پانزده حرف را به نوح علیه السلام ، هشت حرف را به ابراهیم علیه السلام ، چهار حرف را به موسی علیه السلام ، دو حرف را به عیسی علیه السلام که به واسطه آن دو ، مردگان را زنده می کرد و کور مادرزاد و پیس را شفا می داد ، و هفتاد و دو حرف را به محمّد صلی الله علیه و آله عطا کرد و یک حرف را پنهان داشت تا کسی از آنچه در درون او و درون بندگان است ، آگاه نشود .

.

الإمام الرضا علیه السلام :أُعطِیَ بَلعَمُ بنُ باعورا الاِسمَ الأَعظَمَ ، فَکانَ یَدعو بِهِ فَیُستَجابُ لَـهُ . ⁽¹⁾

راجع: أهل البیت علیهم السلام فی الکتاب والسنة ص ۱۹۸ (أبواب علومهم / اسم اللّه الأعظم) .

.

امام رضا علیه السلام :به بلعم بن باعورا ، اسم اعظم داده شد و او با آن ، دعا می کرد و دعایش مستجاب می شد .

ر . ک : اهل بیت علیهم السلام در قرآن و حدیث : ج ۱ ص ۲۸۷ (ابواب علوم آنان / نام اعظم خدا) .

.

. .

تحقیقی درباره معنای اسم اعظم

تحقیقی در باره معنای اسم اعظمموضوع اسم اعظم خداوند عز و جل ، در احادیث اسلامی ، بویژه در ادعیه ، بسیار تکرار شده و این نکته نیز آمده است که هر کس خدا را با آن نام بخواند ، دعایش مستجاب می شود و اهل بیت علیهم السلام این نام (بجز یک حرف از آن) را می دانند ؛ امّا آن نام چیست؟ همان طور که ملاحظه شد ، احادیث ، در این باره ، مختلف اند و نمی توان بر اساس احادیث اسلامی ، پاسخ قاطعی به این سؤال داد ؛ لیکن می توان گفت که به فرض صحّت این احادیث ، اسم اعظمی که نزد انبیای الهی و اهل بیت علیهم السلام بوده ، با توجّه به خصوصیاتی که برای آن ذکر شده ، بی تردید ، چیزی غیر از الفاظی است که در احادیثِ یاد شده آمده است . نبودن دلیلی قاطع بر مراد از اسم اعظم ، موجب شده است که دیدگاه های مختلفی در باره آن ارائه گردد ، تا آن جا که سیوطی ، بیست قول را در این زمینه نقل کرده است . گروهی مانند ابو جعفر طبری و ابو الحسن اشعری و ابو حاتم بن حیّان و باقلانی ، بر این باورند که همه اسمای الهی ، بزرگ هستند و اسمی که بزرگ تر از اسمای دیگر باشد ، وجود ندارد . برخی می گویند : اسم اعظم ، وجود دارد ؛ امّا کسی جز خداوند متعال ، از آن آگاهی ندارد .

.

بهترین تحقیق در تبیین اسم اعظم

برخی می گویند : اسم اعظم خدا ، در میان اسمای حُسنا پنهان است . برخی می گویند : اسم اعظم ، هر اسمی است که بنده ، با آن ، پروردگار خود را با همه وجود ، بخواند . ⁽¹⁾برخی گفته اند : اسم اعظم ، نامی است که جامع همه نام های خداوند باشد . ⁽²⁾برخی گفته اند : انبیا ، نمودهای نام های اصلیِ حق هستند و این نام های اصلی ، همگی داخل در اسم اعظم (اسم جامع) و مظهر حقیقت محمّدی اند . ⁽³⁾باری ، اختلاف نظر در تبیین آنچه حقیقتش حتّی برای محققان مشخّص نیست ، طبیعی است ؛ ولی از آن جا که دیدگاه های مختلف را در این زمینه مطالعه کرده ایم ، کلام علّامه طباطبایی را ـ که در زیر می آید ـ در تبیین اسم اعظم ، بهترین تحقیق یافته ایم .

بهترین تحقیق در تبیین اسم اعظمعلّامه سیّد محمّدحسین طباطبایی ، در پاسخ این سؤال که معنای اسم اعظم چیست ، می گوید : در میان مردم ، شایع شده که «اسم اعظم ، اسمی است لفظی ، از اسمای خدای متعال ، که اگر خدا را با آن بخوانند ، دعا مستجاب می شود و در هیچ مقصدی ، از تأثیر ، باز نمی مانَد» و چون در میان اسمای حسنای خدا ، به چنین اسمی دست نیافته اند و در لفظ جلاله (اللّه ) نیز چنین اثری ندیده اند ، معتقد شده اند که اسم اعظم ، مرکّب از حروفی است که آن حروف و نحوه ترکیب آنها را هر کسی نمی داند و اگر کسی به آنها دست بیابد ، همه موجودات ، در برابرش خاضع می شوند و به فرمانش

.

در می آیند . به نظر افسونگران و دعانویسان [ که به علوم غریبه پایبندند] ، اسم اعظم ، دارای لفظی است که به حسب طبع، دلالت بر آن می کند ، نه به حسب وضع لغوی . چیزی که هست ، ترکیب حروف آن ، به حسب اختلاف حوایج و مقاصد ، مختلف می شود و برای به دست آوردن آن ، راه های مخصوصی هست ، که نخست ، حروف آن را از آن راه ها به دست می آورند و سپس آنها را در هم می آمیزند و با آنها دعا می کنند و تفصیل آن ، محتاج به مراجعه به آن فن است . در بعضی روایات نیز اندکْ اِشعاری به این معنا هست ، مثل روایتی که می گوید : « بسم اللّه الرحمن الرحیم ، نسبت به اسم اعظم ، نزدیک تر است از سفیدیِ چشم به سیاهی آن» ، و روایتی که می گوید : «اسم اعظم ، در آیة الکرسی و اوّل سوره آل عمران است» ، و نیز روایتی که می گوید : «حروف اسم اعظم ، در سوره حمد پراکنده اند و امام ، آن حروف را می شناسد و هر وقت بخواهد ، آنها را ترکیب می کند و با آنها دعا می کند و در نتیجه ، دعایش مستجاب می شود» و نیز این روایت که : «آصف بن بَرخیا ، وزیر سلیمان ، با حروفی از اسم اعظم که پیشش بود ، دعا کرد و توانست تخت بلقیس ، ملکه سبا، را در مدّتی کمتر از چشم بر هم زدن ، نزد سلیمان علیه السلام حاضر سازد» ، و یا این روایت که : «اسم اعظم ، مرکّب از هفتاد و سه حرف است و خداوند ، هفتاد و دو حرف از این حروف را در میان پیامبرانش تقسیم کرده و یکی را در علم غیب ، به خودش اختصاص داده است» و همچنین روایات دیگری که اِشعار دارند بر این که اسم اعظم ، مرکّب لفظی است. البتّه بحث حقیقی در باره علّت و معلول و خواصّ آن ، همه این سخنان را نفی می کند ؛ زیرا تأثیر حقیقی ، به وجود اشیا و قوّت و ضعف وجود آنها و سنخیت بین مؤثّر و متأثّر بستگی دارد و اسم لفظی ، از نظر خصوص لفظ آن ، چیزی جز مجموعه ای از صوت های شنیدنی نیست و شنیدنی ها ، از کیفیّات عَرَضی هستند ، و

.

از جهت معنای متصوّرش ، صورتی است ذهنی که به خودیِ خود ، هیچ اثری در هیچ موجودی ندارد و محال است صوتی که ما آن را از حنجره خود خارج می کنیم و یا صورت خیالی ای که ما در ذهن خود تصوّر می نماییم ، آن گونه باشد که به وجود خود ، وجود هر چیزی را مقهور سازد و در آنچه ما میل داریم ، به دلخواه ما ، تصرّف کند ، مثلاً آسمان را زمین و زمین را آسمان کند ، دنیا را آخرت و آخرت را دنیا کند و کارهایی از این دست ، حالْ آن که خود آن صورت ، معلول اراده ماست . افزون بر این ، اسمای الهی و مخصوصا اسم اعظم او ، هر چند در عالم ، مؤثّر باشند و اسباب و وسایطی برای نزول فیض از ذات خدای متعال در این عالمِ مشهود بوده باشند ، این تأثیرشان به خاطر حقایقشان است ، نه الفاظی که در فلان گویش ، دلالت بر فلان معنا دارند ، و همچنین به خاطر معانی شان که از الفاظ فهمیده می شوند و در ذهن تصوّر می شوند نیز نیست ؛ بلکه معنای این تأثیر ، این است که خدای متعال ـ که پدید آورنده هر چیزی است ـ هر چیزی را با یکی از صفات کریمش پدید می آورَد که مناسبِ آن چیز است و در قالب اسمی است ، نه این که لفظ خشک و خالیِ اسم و یا معنای آن و یا حقیقت دیگری غیر از ذات متعالی خداوندی ، چنین تأثیری داشته باشد . چیزی که هست ، خدای متعال ، وعده داده که دعای دعا کننده را اجابت می کند و فرموده است : «أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ . ⁽¹⁾اجابت می کنم دعای دعا کننده را ، وقتی مرا بخواند» . و این اجابت ، موقوف بر دعا و طلب حقیقی و جدّی است و نیز ـ همان طور که در تفسیر این آیه گذشت ـ موقوف بر این است که درخواست ، از خودِ خدا شود و

.

نه از دیگری . آری! کسی که دست از تمام وسایل و اسباب بردارد و برای یکی از حوایجش ، به پروردگارش متّصل شود ، در حقیقت، متّصل به حقیقت آن اسمی شده است که با حاجتش تناسب دارد و در نتیجه ، آن اسم نیز با حقیقتش تأثیر می کند و دعای او مستجاب می شود . این است حقیقت دعا به اسم و به همین جهت ، خصوصیت و عمومیت تأثیر ، به حال آن اسمی بستگی دارد که حاجتمند ، به آن تمسّک جسته است . پس اگر این اسم ، اسم اعظم باشد ، تمام اشیا ، در برابرِ حقیقت آن اسم ، رام می شوند و دعای کسی که با آن اسم دعا کرده ، به طور مطلقْ مستجاب می شود . بنا بر این ، روایات و ادعیه این باب را باید بر این معنا حمل کرد و نه بر اسم لفظی یا مفهوم آن . و این که در روایت آمده است که خداوند ، اسمی از اسمای خود و یا چیزی از اسم اعظم خود را به یکی از پیغمبران یا بندگانش آموخته ، معنایش این است که راه انقطاع به سوی خود را به وی آموخته است ، بدین گونه که اسم خداوندیِ مناسب با درخواستِ او را بر زبانش جاری ساخته است . پس اگر واقعا اسم لفظی ای در کار باشد و معنای روشنی هم داشته باشد ، باز هم تأثیر آن دعا ، از این باب است که الفاظ و معانی ، وسایل و اسبابی هستند که به نحوی ، حقایق را حفظ می کنند . دقّت فرمایید . ⁽¹⁾

.

الفصل الخامس : دور أسماءِ اللّه فی تدبیر العالمرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعائِهِ المُسمّی بِالأَسماءِ الحُسنی ـ :أَسأَ لُکَ وأَدعوکَ بِاسمِکَ الَّذی تَقطَعُ بِهِ العُروقَ مِنَ العِظامِ ، ثُمَّ تُنبِتُ عَلَیهَا اللَّحمَ بِمَشِیئَتِکَ ، فَلا یَنقُصُ مِنها مِثقالُ ذَرَّةٍ بِعَظیمِ ذلِکَ الاِسمِ بِقُدرَتِکَ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی تَعلَمُ بِهِ ما فِی السَّماءِ ، وما فِی الأَرضِ ، وما فِی الأَرحامِ ، ولا یَعلَمُ ذلِکَ أَحَدٌ غَیرُکَ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی تَنفُخُ بِهِ الأَرواحَ فِی الأَجسادِ فَیَدخُلُ بِعَظیمِ ذلِکَ الاِسمِ کُلُّ روحٍ إِلی جَسَدِها ، ولا یَعلَمُ بِتِلکَ الأَرواحِ الَّتی صُوِّرَت فی جَسَدِها المُسَمّی فی ظُلُماتِ الأَحشاءِ إِلّا أَنتَ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّتی ⁽¹⁾تَعلَمُ بِهِ ما فِی القُبورِ ، وتُحَصِّلُ بِهِ ما فِی الصُّدورِ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی أَنبَتَّ بِهِ اللُّحومَ عَلَی العِظامِ فَتَنبُتُ عَلَیها بِذلِکَ الاِسمِ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ القادِرِ بِکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی خَلَقتَ بِهِ الحَیاةَ مِن مَشیئَتِکَ العُظمی إِلی أَجَلٍ مُسَمّیً یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی خَلَقتَ بِهِ المَوتَ وأَجرَیتَهُ فِی الخَلقِ عِندَ انقِطاعِ آجالِهِم وفَراغِ أَعمالِهِم یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی طَیَّبتَ بِهِ نُفوسَ عِبادِکَ ، فَطابَت لَهُم أَسماؤُکَ الحُسنی وآلآؤُکَ الکُبری یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ المُصَوِّرِ الماجِدِ الواحِدِ الَّذی خَشَعَت لَهُ الجِبالُ وما فیها یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی تَقولُ بِهِ لِلشَّیءِ کُن فَیَکونُ بِقُدرَتِکَ یا اللّهُ . . . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الّذی تُجری بِهِ الفُلکَ فِی البَحرِ المُسَلسَلِ المَحبوسِ بِقُدرَتِکَ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ قَطرُ المَطَرِ وَالسَّحابُ الحامِلاتُ قَطَراتِ رَحمَتِکَ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی أَجرَیتَ بِهِ وابِلَ السَّحابِ فِی الهَواءِ بِقُدرَتِکَ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی تُنَزِّلُ بِهِ قَطرَ المَطَرِ مِنَ المُعصِراتِ ماءً ثَجّاجا ⁽²⁾فَتَجعَلُهُ فَرَجا یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذِی مَلَأتَ بِهِ قُدسَکَ بِعَظیمِ التَّقدیسِ یا قُدّوسُ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذِی استَعانَ بِهِ حَمَلَةُ عَرشِکَ فَأَعَنتَهُم وطَوَّقتَهُمُ احتِمالَهُ فَحَمَلوهُ بِذلِکَ الاِسمِ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی خَلَقتَ بِهِ الکُرسِیَّ سَعَةَ السَّماواتِ وَالأَرضِ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی خَلَقتَ بِهِ العَرشَ العَظیمَ الکَریمَ وعَظَّمتَ خَلقَهُ فَکان کَما شِئتَ أَن یَکونَ بِذلِکَ الاِسمِ یا عَظیمُ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی طَوَّقتَ بِهِ العَرشَ بِهَیبَةِ العِزَّةِ وَالسُّلطانِ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی تُخرِجُ بِهِ نَباتَ الأَرضِ مَنافِعَ لِخَلقِکَ وغِیاثا یا اللّهُ ... . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی خَلَقتَ بِهِ النُّجومَ وجَعَلتَ مِنها رُجوما لِلشَّیاطینِ ما بَینَ السَّماءِ وَالأَرضِ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی تَنتَثِرُ بِهِ الکَواکِبُ نَثرا لِدَعوَتِکَ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یَطیرُ بِهِ الطَّیرُ فی جَوِّ السَّماءِ صافّاتٍ بِأَمرِکَ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی أُحضِرَت بِهِ الأَرَضونَ لِأَمرِکَ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی یُسَبِّحُ لَکَ بِهِ کُلُّ شَیءٍ بِلُغاتٍ مُختَلِفَةٍ یا اللّهُ ... . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی شَقَقتَ بِهِ الأَرضَ شَقّا ، وأَنبَتَّ فیها حَبّا وعِنَبا وقَضبا ⁽³⁾، وزَیتونا ونَخلاً ، وحَدائِقَ غُلبا ⁽⁴⁾، وفاکِهَةً وأَبّا ⁽⁵⁾یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی تُخرِجُ بِهِ الحُبوبَ مِنَ الأَرضِ ، فَتُزَیِّنُ بِهَا الأَرضَ ، فَتُذَکِّرُ بِنِعمَتِکَ یا اللّهُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی تُسَبِّحُ لَکَ بِهِ الضَّفادِعُ فِی البِحارِ وَالأَنهارِ وَالغُدرانِ بِأَلوانِ صِفاتِها وَاختِلافِ لُغاتِها یا اللّهُ ... . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الظّاهِرِ فی کُلِّ شَیءٍ بِالقُدرَةِ وَالکِبرِیاءِ وَالبُرهانِ وَالسُّلطانِ یا اللّهُ . ⁽⁶⁾

.

فصل پنجم : نقش نام های خدا در تدبیر جهان

فصل پنجم : نقش نام های خدا در تدبیر جهانپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای ایشان ، موسوم به «اَسماء الحسنی» ـ :خدایا! از تو درخواست می کنم و تو را می خوانم به آن نامت که با آن ، رگ ها را از استخوان ها جدا می کنی و سپس به مشیّت خود ، بر آنها گوشت می رویانی و به عظمت آن اسم و به قدرتت ، به اندازه ذرّه ای، از آن استخوان ها و رگ ها کم نمی گردد . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن ، آنچه را در آسمان و در زمین و در زهدان هاست ، می دانی ، و هیچ کس جز تو آنها را نمی داند . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن ، جان ها را در کالبدها می دَمی و به واسطه عظمت آن نام ، هر جانی به کالبد خود داخل می شود ، و آن جان ها را که در کالبد مشخّص شده شان در تاریکی های زهدان ها صورتگری می شوند ، کسی جز تو نمی داند . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن ، آنچه را در گورهاست ، می دانی و به واسطه آن ، آنچه را [از اسرار ]در سینه هاست ، فاش می سازی . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن بر استخوان ها گوشت رویانیدی و به واسطه آن نام ، گوشت بر استخوان ها می روید . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که به واسطه آن ، بر هر چیزْ توانایی . خدایا! از تو درخواست می کنم، به آن نامت که با آن، زندگی را از مشیّت بزرگت تا سررسیدی معیّن آفریدی . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن، مرگ را آفریدی و آن را در میان آفریدگان ، جاری ساختی تا آن گاه که عمرشان به سر آید و کارهایشان تمام شود[، به سراغشان رود] . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن ، جان های بندگانت را پالودی و در نتیجه ، نام های نیکوی تو و نعمت های بزرگ تو مطبوع آنان شد . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به نام صورتگر و شکوهمند و یگانه ات که کوه ها و آنچه در آنهاست ، در برابرش خاشع شدند . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که به واسطه آن به هر چیز بگویی : «هست شو» ، با قدرت تو هست می شود . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن ، کشتی را در دریای به زنجیر کشیده زندانی شده به قدرتت روان می گردانی . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که به واسطه آن ، قطره های باران و ابرهای حامل قطره های رحمتت ، تو را تسبیح می گویند . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که به واسطه آن ، رگبار ابرها را در هوا به قدرتت جاری گردانیدی . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که به واسطه آن ، قطرات باران را از ابرهای متراکم سیل آسا فرو می بارانی و آنها را گشاینده قرار می دهی . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن، ساحت قدست را از عظمت تقدیس پُر ساختی ، ای پاک! خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که حاملان عرشت از آن کمک جستند ، پس کمکشان کردی و قدرت حمل آن را به ایشان دادی و به مدد آن اسم ، عرش تو را برداشتند . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن ، کرسیِ به وسعت آسمان ها و زمین را آفریدی . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن ، عرش بزرگ بلندمرتبه را آفریدی و باعظمتش آفریدی ، پس چنان شد که تو خواستی با آن نام ، چنان باشد ، ای بزرگ! خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن ، عرش را به هیبت عزّت و سلطنت احاطه کردی . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن ، گیاهان زمین را برای سودرسانی و کمک به آفریدگانت می رویانی . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن ، ستارگان را آفریدی و از آنها تیرهایی برای شیاطین ما بین آسمان و زمین ، قرار دادی . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با واسطه آن ، اختران ، با فراخوان تو پراکنده می شوند . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که به واسطه آن ، پرندگان در میان آسمان به فرمان تو بال گشایان پرواز می کنند . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که به واسطه آن، زمین ها به فرمان تو حاضر می شوند . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن ، همه چیزها ، به زبان های گوناگون ، تو را تسبیح می گویند . ۱ خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن ، زمین را شکافتی و در آن ، دانه و انگور و سبزیجات ، و [درخت ]زیتون و خرما ، و بستان های انبوه ، و میوه و چراگاه رویاندی . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن ، دانه ها را از دل خاک بیرون می آوری و با [رویاندن] آنها زمین را زینت می بخشی و نعمت هایت را یادآور می شوی . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که به واسطه آن ، غوک های رنگارنگ دریاها و رودها و آبگیرها ، هریک به زبانی ، تسبیح تو می گویند . خدایا! از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با قدرت و بزرگی و برهان و سلطنت ، در هر چیزی آشکار است .

.

. .

. .

. .

. .

الإمام علیّ علیه السلامـ فی دُعائِهِ المَعروفِ بِدُعاءِ کُمَیلٍ ـ :اللّهُمَّ إِنّی أَسأَلُکَ . . . بِأَسمائِکَ الَّتی غَلَبَت (مَلَأَت) أَرکانَ کُلِّ شَیءٍ . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی دُعائِهِ عَقیبَ الصَّلاةِ ـ :اللّهُمَّ إِنّی أَسأَلُکَ بِاسمِکَ الَّذی بِهِ تَقومُ السَّماءُ وَالأَرضُ ، وبِاسمِکَ الَّذی بِهِ تَجمَعُ المُتَفَرِّقَ وتُفَرِّقُ المُجتَمِعَ ، وبِاسمِکَ الَّذی تُفَرِّقُ بِهِ بَینَ الحَقِّ وَالباطِلِ ، وبِاسمِکَ الَّذی تَعلَمُ بِهِ کَیلَ البِحارِ وعَدَدَ الرِّمالِ ووَزنَ الجِبالِ ، أَن تَفعَلَ بی کَذا وکَذا . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی دُعاءِ الإِلحاحِ ـ :اللّهُمَّ إِنّی أَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی بِهِ تَقومُ السَّماءُ وبِهِ تَقومُ الأَرضُ، وبِهِ تُفَرِّقُ بَینَ الحَقِّ وَالباطِلِ ، وبِهِ تَجمَعُ بَینَ المُتَفَرِّقِ ، وبِهِ تُفَرِّقُ بَینَ المُجتَمِعِ ، وبِهِ أَحصَیتَ عَدَدَ الرِّمالِ وزِنَةَ الجِبالِ وکَیلَ البِحارِ . ⁽³⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ فی دُعاءٍ لَهُ بَعدَ صَلاةِ جَعفَرٍ ـ :أَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی تَحشُرُ بِهِ المَوتی إِلَی المَحشَرِ ، یا مَن لا یَقدِرُ عَلی ذلِکَ أَحَدٌ غَیرُهُ ، أَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی تُحیی بِهِ العِظامَ وهِیَ رَمیمٌ . ⁽⁴⁾

الإمام المهدی علیه السلامـ فی قُنوتِهِ ـ :أَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی کَوَّنتَ بِهِ طَعمَ المِیاهِ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی أَجرَیتَ بِهِ الماءَ فی عُروقِ النَّباتِ بَینَ أَطباقِ الثَّری ، وسُقتَ الماءَ إِلی عُروقِ الأَشجارِ بَینَ الصَّخرَةِ الصَّمّاءِ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی کَوَّنتَ بِهِ طَعمَ الثِّمارِ وأَلوانَها . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی بِهِ تُبدِئُ وتُعیدُ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الفَردِ الواحِدِ المُتَفَرِّدِ بِالوَحدانِیَّةِ المُتَوَحِّدِ بِالصَّمَدانِیَّةِ بِاسمِکَ . ⁽⁵⁾وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی فَجَّرتَ بِهِ الماءَ مِنَ الصَّخرَةِ الصَّمّاءِ وسُقتَهُ مِن حَیثُ شِئتَ . وأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی خَلَقتَ بِهِ خَلقَکَ ورَزَقتَهُم کَیفَ شِئتَ وکَیفَ شاؤوا . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلامـ در دعای معروف به «دعای کمیل» ـ :بار خدایا! از تو درخواست می کنم ... به حقّ آن نام هایت که ارکان هر چیزی را در سیطره خود گرفته (پُر کرده) است .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعایش در تعقیب نماز ـ :بار خدایا! به حقّ آن نامت که با آن ، آسمان و زمین برپاست و به حقّ آن نامت که با آن ، پراکنده را به هم می آوری و به هم آمده را پراکنده می کنی و به حقّ آن نامت که به واسطه آن ، حق و باطل و درست و نادرست را از هم جدا می گردانی و به حقّ آن نامت که به واسطه آن ، پیمانه دریاها و شمارِ ریگ ها و وزن کوه ها را می دانی ، از تو درخواست می کنم که با من ، چنین و چنان کنی .

امام صادق علیه السلامـ در دعای «الحاح» ـ :بار الها! از تو درخواست می کنم به حقّ آن نامت که با آن ، آسمان و زمین برپاست و با آن ، میان حق و باطل را جدا می سازی و با آن ، پراکنده ها را گِرد می آوری و با آن ، گِرد آمده را پراکنده می گردانی و با آن ، شمار ریگ ها و وزن کوه ها و پیمانه دریاها را حساب می کنی .

امام کاظم علیه السلامـ در دعایش بعد از نماز جعفر طیّار ـ :از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که به واسطه آن ، مُردگان را در محشر گِرد می آوری ، ای کسی که جز او ، هیچ کس توان این کار را ندارد! از تو درخواست می کنم به آن نامت که با آن ، استخوان های پوسیده را زنده می گردانی .

امام مهدی علیه السلامـ در قنوتش ـ :از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن ، مزه آب ها را پدید آوردی . از تو درخواست می کنم به آن نامت که با آن ، آب را در ریشه های گیاهان در میان چینه های زمین، جاری می سازی و ریشه های درختان را در میان صخره های سخت ، آبیاری می کنی . از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن ، مزه و رنگ های میوه ها را ایجاد کردی . از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن ، آغاز می کنی و باز می گردانی . از تو درخواست می کنم ، به نام تک و یگانه ات که در یگانگی، بی همتاست و در صمدانیّت ، یکتاست . از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن ، از دل صخره سخت ، آب برون آوردی و آن را به هر سو که خواستی ، روان ساختی . از تو درخواست می کنم ، به آن نامت که با آن ، آفریدگانت را آفریدی و آنها را هر گونه که خواستی و هر گونه که آنها خواستند ، روزی دادی .

.

. .

. .

الفصل السادس : ما یجب فی معرفة صفات اللّهالمقصود من الصفات الثبوتیّة هو الصفات الّتی یتّصف بها اللّه تعالی ، سواء کانت صفات الذات أم صفات الفعل ، وقبل الحدیث المفصّل عن هذه الصفات ، أکّد القسم الأوّل عددا من النقاط المهمّة فی معرفة صفات اللّه عز و جل : ۱ . إنّما اللّه سبحانه وحدَه قادر علی وصف نفسه فقط ؛ لأنّ غیره لا یعرفه حقّ معرفته ، فهو فی الحقیقة یفوق وصف من سواه . ۲ . ینبغی ألّا یُفضی وصفه تعالی إلی تشبیهه ولا یؤدّی إلی تعطیله ، بل هو حقیقة ، هی مبدأ الحقائق کلّها ، ولا یُشبه مخلوقا أبدا . ۳ . کلّ وصفٍ لخالق الکَون بمعنی الإحاطة بذاته لا نصیب له من الحقیقة والواقع . ۴ . إنّ ما یقبل الوصف أفعال اللّه سبحانه ، لا ذاته . ۵ . لصفات اللّه معناها الخاصّ ولیست بالمعنی الّذی یُطلَق علی غیره . وتکفّل القسم الثانی حتّی ختام هذا الفصل بعرض أبرز الصفات الثبوتیّة للّه عز و جل مقرونةً بالآیات والأحادیث الّتی اشتملت علی هذه الصفات وذلک بنظمٍ حدیثٍ ومنالٍ یسیرٍ ، وما یَلفت النظرَ فی هذا المجال النقاط الآتیة : أ ـ من الواضح أنّ صفات اللّه عز و جل أکثر من الصفات الواردة فی هذا القسم ، وملاکنا فی الاختیار ، محوریّة الصفة وکثرة الآیات والأحادیث الّتی تدور حولها. ب ـ تمّ تنظیم الصفات الثبوتیّة حسب الحروف الهجائیة إلّا الصفات المتقاربة أو المتقابلة فی المعنی ، فإنّها عُرضت فی موضعٍ واحدٍ . ج ـ فی بدایة کلّ صفة خلاصة لمعناها اللغویّ وکیفیّة عرضها فی القرآن الکریم ، وبعض النقاط الّتی تُیسّر البحث فی تلک الصفة ، وفهم الآیات والأحادیث المتعلّقة بها .

.

فصل ششم : بایسته ها در شناخت صفات خدا

اشاره

فصل ششم : بایسته ها در شناخت صفات خدامقصود از صفات ثبوتی ، صفاتی هستند که خداوند متعال ، دارای آنهاست ، اعم از صفات ذات و صفات فعل . در بخش یکم این فصل ، بر چند نکته مهم در شناختن صفات خدا ، تأکید می شود : ۱ . تنها خداوند متعال می تواند خود را توصیف کند ؛ چرا که دیگری ، او را آن گونه که شایسته است ، نمی شناسد . بنا بر این ، او به بیان غیر خود ، توصیف ناپذیر است . ۲ . توصیف خداوند متعال ، نباید به «تشبیه» او بینجامد و نباید از «تعطیل» ، سر در آورد . او حقیقتی است که مبدأ همه حقایق است و شبیه هیچ آفریده ای نیست . ۳ . هر نوع توصیفی از آفریدگار جهان که به معنای احاطه یافتن بر ذات او باشد ، غیر واقعی است . ۴ . آنچه قابل توصیف است ، افعال خداوند است ، نه ذات او . ۵ . صفات خداوند ، معنای خاصّ خود را دارند ، نه همان معنایی که بر غیر خدا اطلاق می شود . در بخش دوم تا پایان این فصل ، برجسته ترین صفات ثبوتی خداوند ، با آیات و احادیثی که این صفات در آنها آمده است ، با نظمی نوین و زودیاب ، ارائه می گردند . در این باره ، چند نکته قابل توجّه است : الف ـ روشن است که صفات ثبوتی خداوند عز و جل ، بیش از مواردی هستند که در این بخش آمده اند . ملاک گزینش ما ، محوری بودن صفت و فراوانی آیات و احادیث در باره آن است . ب ـ صفات یاد شده ، طبق حروف الفبا تنظیم گردیده اند ، مگر صفات قریب المعنی و یا متضاد ، که در یک جا ارائه شده اند . ج ـ در آغاز هر صفت ، جمع بندی کوتاهی از معنای لغوی آن ، چگونگی مطرح شدن آن در قرآن و برخی از نکاتی که پژوهش در باره آن صفت و فهم آیات و احادیث مربوط به آن را تسهیل می نماید ، می آید .

.

۶ / ۱وَصفُهُ بِما وَصَفَ بِهِ نَفسَهُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ الخالِقَ لا یوصَفُ إِلّا بِما وَصَفَ بِهِ نَفسَهُ ، وکَیفَ یوصَفُ الخالِقُ الَّذی تَعجِزُ الحَواسُّ أن تُدرِکَهُ ، وَالأَوهامُ أن تَنالَهُ ، والخَطَراتُ أن تَحُدَّهُ ، وَالأَبصارُ الإحاطَةَ بِهِ ؟! جَلَّ عَمّا یَصِفُهُ الواصِفونَ ، نَأی ⁽¹⁾فی قُربِهِ ، وقَرُبَ فی نَأیِهِ، کَیَّفَ الکَیفِیَّةَ؛ فَلا یُقالُ لَهُ: کَیفَ، وأَیَّنَ الأَینَ ؛ فَلا یُقالُ لَهُ: أَینَ،وهُوَ مُنقَطِعُ الکَیفِیَّةِ فیهِ وَالأَینونِیَّةِ، فَهُوَالأَحَدُ الصَّمَدُ کَما وَصَفَ نَفسَهُ، وَالواصِفونَ لا یَبلُغونَ نَعتَهُ، لَم یَلِد ولَم یُولَد ولَم یَکُن لَهُ کُفُوا أَحَدٌ. ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ فی جَوابِ رَجُلٍ قالَ لَهُ: صِف لَنا رَبَّنا مِثلَما نَراهُ عِیانا ـ :فَانظُر أَیُّهَا السّائِلُ: فَما دَلَّکَ القُرآنُ عَلَیهِ مِن صِفَتِهِ فَائتَمَّ بِهِ وَاستَضِئ بِنورِ هِدایَتِهِ ، وما کَلَّفَکَ الشَّیطانُ عِلمَهُ مِمّا لَیسَ فِی الکِتابِ عَلَیکَ فَرضُهُ ، ولا فی سُنَّةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وأَئِمَّةِ الهُدی أَثَرُهُ ، فَکِل عِلمَه إِلَی اللّهِ سُبحانَهُ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ مُنتَهی حَقِّ اللّهِ عَلَیکَ . وَاعلَم أَنَّ الرّاسِخینَ فِی العِلم هُمُ الَّذینَ أَغناهُم عَنِ اقتِحامِ السُّدَدِ المَضروبَةِ دونَ الغُیوبِ الإِقرارُ بِجُملَةِ ما جَهِلوا تَفسیرَهُ مِنَ الغَیبِ المَحجوبِ ، فَمَدَحَ اللّهُ ـ تَعالَی ـ اعترافَهُم بِالعَجزِ عَن تَناوُلِ ما لَم یُحیطوا بِه عِلما ، وسَمّی تَرکَهُمُ التَّعَمُّقَ فیما لَم یُکَلِّفهُمُ البَحثَ عَن کُنهِهِ رُسوخا ، فَاقتَصِر عَلی ذلِکَ ، ولا تُقَدِّر عَظَمَةَ اللّهِ سُبحانَهُ عَلی قَدرِ عَقلِکَ؛ فَتَکونَ مِنَ الهالِکینَ . هُوَ القادِرُ الَّذی إِذَا ارتَمَتِ الأَوهامُ لِتُدرِکَ مُنقَطَعَ قُدرَتِهِ ، وحاوَلَ الفِکرُ المُبَرَّأُ مِن خَطَراتِ الوَساوِسِ أن یَقَعَ عَلَیهِ فی عَمیقاتِ غُیوبِ مَلَکوتِهِ ، وتَوَلَّهَتِ القُلوبُ إِلَیهِ لِتَجرِیَ فی کَیفِیَّة صِفاتِهِ ، وغَمَضَت مَداخِلُ العُقولِ فی حَیثُ لا تَبلُغُهُ الصِّفاتُ لِتَناوُلِ عِلمِ ذاتِهِ ، رَدَعَها وهِیَ تَجوبُ مَهاوِیَ سُدَفِ الغُیوبِ ، مُتَخَلِّصَةً إِلَیهِ ـ سُبحانَهُ ـ فَرَجَعَت إِذ جُبِهَت مُعتَرِفَةً بِأَنَّهُ لا یُنالُ بِجَورِ الاِعتِسافِ کُنهُ مَعرِفَتِهِ ، ولا تَخطُرُ بِبالِ أُولِی الرَّوِیّاتِ ⁽³⁾خاطِرَةٌ مِن تَقدیرِ جَلالِ عِزَّتِهِ . ⁽⁴⁾

.

۶ / ۱ توصیف خدا ، آن گونه که خود ، خویشتن را وصف کرده است

۶ / ۱توصیف خدا ، آن گونه که خود ، خویشتن را وصف کرده استپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آفریدگار را جز با اوصافی که خود در باره خویشتن گفته است ، وصف نمی توان کرد . چگونه وصف شود آفریدگاری که حواس از ادراک او، و اوهام از رسیدن به او ، اندیشه ها از محدود کردن او و دیدگان از احاطه بر او ناتوان اند؟ برتر از آن است که وصف کنندگان ، او را وصف کنند . در عین نزدیک بودن ، دور است و در عین دور بودن ، نزدیک است . چگونگی را او چگونگی بخشیده است . پس در باره خودِ او گفته نمی شود که : چگونه است؟ و مکان را او مکان قرار داده است . پس در باره خودِ او گفته نمی شود که : کجاست؟ و چگونگی و جای گزینی در او راه ندارد . او ، همچنان که خودش را وصف کرده ، یگانه و بی نیاز است و وصف کنندگان ، از عهده وصف او بر نمی آیند . نه زاد و ولد می کند ، نه زاییده کسی است و هیچ کس ، همتای او نیست .

امام علی علیه السلامـ قسمتی از سخنرانی ایشان، در پاسخ مردی که گفت : پروردگارمان را برای ما آن چنان وصف کن که گویا او را به عیان می بینیم ـ :ببین ، ای پرسنده! هر صفتی از او که قرآن ، تو را بِدان راه نمایی کرده است ، از آن پیروی کن و از نور هدایتش ره بجوی و آنچه شیطان ، تو را به دانستنش وا داشته ، ولی در قرآن دانستن آن بر تو واجب نشده و در سنّت پیامبر و پیشوایان هدایت ، اثری از آن نیست ، دانستنش را به خداوند سبحان وا گذار ، که این ، منتهای حقّ خدا بر توست . و بدان که استواران در علم ، همانان اند که اقرار به همه آنچه در پسِ پرده غیب، نهان است وتفسیر آن را نمی دانند ، آنان را از در آمدن به درهایی که در برابر عوالم غیب نصب شده ، بی نیاز کرده است و خداوند متعال ، اعتراف آنان را به ناتوانی از رسیدن به آنچه از حیطه دانش ایشان بیرون است ، ستوده و خودداری آنان را از فرو رفتن در آنچه موظّف به جستجو از کُنه و عمق آن نشده اند ، رسوخ و استواری نامیده است . پس تو نیز به همین بسنده کن و عظمت خداوندِ پاک را با اندازه اندیشه خود مسنج که در این صورت ، هلاک خواهی شد . او ، آن توانایی است که اگر وَهم ها آهنگ آن کنند که نهایت توانایی اش را دریابند و اندیشه وارسته از وسوسه های شیطانی بکوشند تا او را در اعماق غیب های ملکوتش بشناسند ، و دل های بی قرارِ او در چگونگی صفاتش جستجو کنند و راه های خِردها باریک شوند و به مرزی برسند که صفات به آنها راه ندارند و بخواهند ذات او را بشناسند ، بر سینه آنها ، که در پرتگاه های ظلمات غیب ها جولان می دهند و با تمام وجود، به او ـ که منزّه است ـ روی آورده اند [که بشناسندش] ، دست رد می زند و پیشانی خورَد ، باز می گردند و اعتراف می کنند که با پیمودن این بیراهه ها نمی توان به عمق شناخت او رسید و هیچ تصویری از اندازه شُکوه و عزّت او به ذهن صاحبان اندیشه خطور نمی کند .

.

عنه علیه السلام :سُبحانَهُ! هُوَ کَما وَصَفَ نَفسَهُ، وَالواصِفونَ لا یَبلُغونَ نَعتَهُ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إِنَّ مَن یَعجِزُ عَن صِفاتِ ذِی الهَیئَةِ وَالأَدَواتِ فَهُوَ عَن صِفاتِ خالِقِهِ أَعجَزُ ، وَ مِن تَناوُلِهِ بِحُدودِ المَخلوقینَ أَبعَدُ . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلام :پاکا او! او چنان است که خود ، خویشتن را وصف کرده است و وصف کنندگان ، از عهده وصف او بر نمی آیند .

امام علی علیه السلام :کسی که از [درک] صفات موجودِ دارای شکل و صورت و اندام ، ناتوان است ، از [درک ]صفات آفریدگارش ناتوان تر و از ادراک او به واسطه حدود و صفات آفریده ها دورتر است .

.

الإمام الحسین علیه السلام :أَصِفُ إِلهی بِما وَصَفَ بِهِ نَفسَهُ ، وأُعَرِّفُهُ بِما عَرَّفَ بِهِ نَفسَهُ ؛ لا یُدرَکُ بِالحَواسِّ ، ولا یُقاسُ بِالنّاسِ ، فَهُوَ قَریبٌ غَیرُ مُلتَصِقٍ ، وبَعیدٌ غَیرُ مُتَقَصٍّ ، یُوَحَّدُ ولا یُبَعَّضُ ، مَعروفٌ بِالآیاتِ ، مَوصوفٌ بِالعَلاماتِ ، لا إِلهَ إِلّا هُوَ الکَبیرُ المُتَعالُ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إِنَّ اللّهَ لا یُوصَفُ ، وکَیفَ یُوصَفُ وقَد قالَ فی کتابِهِ : «وَمَا قَدَرُواْ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ» ⁽²⁾!! فَلا یوصَفُ بِقَدرٍ إِلّا کانَ أَعظَمَ مِن ذلِکَ . ⁽³⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :مَن ظَنَّ بِاللّهِ الظُّنونَ هَلَکَ ، فَاحذَروا فی صِفاتِهِ مِن أَن تَقِفوا لَهُ عَلی حَدٍّ تَحُدّونَهُ بِنَقصٍ أَو زِیادَةٍ ، أَو تَحریکٍ أَو تَحَرُّکٍ ، أَو زَوالٍ أَوِ استِنزالٍ ، أَو نُهوضٍ أَو قُعودٍ ؛ فَإِنَّ اللّهَ جلّ وعزّ عَن صِفَةِ الواصِفینَ ، ونَعتِ النّاعِتینَ ، وتَوَهُّمِ المُتَوَهِّمینَ . ⁽⁴⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ لَمّا سَمِعَ کَلاما فِی التَّشبیهِ ، خَرَّ ساجِدا وقالَ ـ :سُبحانَکَ ما عَرَفوکَ ولا وَحَّدوکَ ، فَمِن أَجلِ ذلِکَ وَصَفوک ، سُبحانَکَ لو عَرَفوکَ لَوَصفوکَ بِما وَصَفتَ بِهِ نَفسَکَ . ⁽⁵⁾

.

امام حسین علیه السلام :معبودم را به اوصافی وصف می کنم که او خود به آنها خویشتن را وصف کرده ، و او را آن گونه می شناسانم که او خود ، خویشتن را شناسانده است . او با حواس ، ادراک نمی شود و با مردم ، قیاس نمی گردد . او نزدیک است ؛ امّا چسبیده نیست، دور است ؛ امّا فاصله ندارد . واحد است و جزء [و پاره] ندارد . به نشانه ها شناخته و به علامت ها وصف می شود . معبودی جز او نیست و بزرگ و والاست .

امام صادق علیه السلام :خداوند ، وصف نمی شود . چگونه وصف شود ، حال آن که در کتابش فرموده است : «و خدا را چنان که حقّ شناخت اوست ، نشناختند» ؟! پس به هر وصفی که وصف شود ، او بالاتر از آن است .

امام کاظم علیه السلام :هر که در باره خدا این گمان ها را ببرد ، هلاک می گردد . پس بپرهیزید از این که در صفات او در حدّ معیّنی بِایستید و او را به کاهش یا افزایش ، یا حرکت دادن یا حرکت پذیری ، یا نابودی یا فرود آمدن، یا برخاستن یا نشستن ، محدود و وصف کنید ؛ زیرا خداوند ، برتر و والاتر از وصفِ وصف کنندگان و ستودنِ ستایندگان و توهّمِ توهّم کنندگان است .

امام رضا علیه السلامـ آن گاه که سخنی در باره تشبیه (انسان وارگی خدا) شنید و پس از آن که به سجده افتاد ـ :منزّهی تو! تو را نشناختند و یگانه ات ندانستند . از این رو ، تو را وصف [و تشبیه] کردند . منزّهی تو! اگر تو را می شناختند ، هر آینه ، تو را به همان اوصافی می ستودند که تو خود ، خویشتن را ستوده ای .

.

الإمام الجواد علیه السلام :قامَ رَجُلٌ إِلَی الرِّضا علیه السلام فَقالَ لَهُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، صِف لَنا رَبَّکَ ؛ فَإِنَّ مَن قِبَلَنا قَدِ اختَلَفوا عَلَینا . فَقالَ الرِّضا علیه السلام : إِنَّهُ مَن یَصِفُ رَبَّهُ بِالقِیاسِ لا یَزالُ الدَّهرُ فِی الاِلتباسِ ، مائِلاً مِنَ المِنهاجِ ، ظاعِنا فِی الاِعوِجاجِ ، ضالّاً عَنِ السَّبیلِ ، قائِلاً غَیرَ الجَمیلِ ، أُعَرِّفُهُ بِما عَرَّفَ بِهِ نَفسَهُ مِن غَیرِ رُؤیَةٍ ، وأَصِفُهُ بِما وَصَفَ بِهِ نَفسَهُ مِن غَیرِ صورَةٍ ؛ لا یُدرَکُ بِالحَواسِّ ، ولا یُقاسُ بِالنّاسِ ، مَعروفٌ بِغَیرِ تَشبیهٍ . ⁽¹⁾

راجع : هذه الموسوعة: ج ۵ ص ۳۳۸ (آفاق معرفة اللّه عز و جل) .

۶ / ۲الخُروجُ مِن حَدِّ التَّشبیهِ وَالتَّعطیلِجامع الأخبار :قالَ الإمامُ زینُ العابدینِ علیه السلام لِقَومٍ کانوا یَختَصِمونَ فِی التَّوحیدِ : قولوا : نورٌ لا ظَلامَ فیهِ ، وحَیاةٌ لا مَوتَ فیهِ ، وصَمَدٌ لا مَدخَلَ فیهِ . ثُمَّ قالَ : مَن کانَ لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ وهُوَ السَّمیعُ البَصیرُ ، وکانَ نَعتُهُ لا یُشبِهُ نَعتَ شَیءٍ فَهُوَ ذاکَ . ⁽²⁾

الإمام الجواد علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ : یَجوزُ أَن یُقالَ لِلّهِ إِنَّهُ شَیءٌ ؟ ـ :نَعَم ، یُخرِجُهُ مِن الحَدَّینِ؛ حَدِّ التَّعطیلِ وحَدِّ التَّشبیهِ . ⁽³⁾

.

۶ / ۲ نه تشبیه ، نه تعطیل

امام جواد علیه السلام :مردی رو به [پدرم] رضا علیه السلام کرد و گفت : ای پسر پیامبر خدا! پروردگارت را برای ما وصف کن ؛ چرا که علمای طرف مقابل ما ، هر یک برای ما سخنی می گویند . رضا علیه السلام فرمود : «کسی که پروردگارش را به قیاس [با خلق]، وصف کند ، همیشه روزگار در اشتباه و از مسیر درست ، منحرف است و در کج راهه گام می نهد و به بیراهه می رود و نازیبا سخن می گوید . من ، او را آن گونه می شناسانم که او خود ، خویشتن را شناسانده است : نادیدنی است ، و او را آن گونه وصف می کنم که او خود ، خویشتن را وصف کرده است : بَری از شکل و صورت است ، با حواس ادراک نمی شود ، با مردم، قیاس نمی گردد و بی تشبیه ، شناخته می شود .

ر . ک : همین دانش نامه: ج ۵ ص ۳۳۹ (کرانه های شناخت خدا) .

۶ / ۲نه تشبیه ، نه تعطیلجامع الأخبار :امام زین العابدین علیه السلام به گروهی که درباره توحید ، بحث و نزاع می کردند، فرمود : «بگویید : او نورِ بی تاریکی ، حیاتِ بی مرگ و بی نیاز مُبرّا از هر گونه نقص و نیاز است» . سپس فرمود : «کسی که چیزی همانند او نیست و شنوای بیناست و اوصافش شبیه اوصاف هیچ چیز دیگر نیست ، او خداست» .

امام جواد علیه السلامـ در پاسخ این پرسش که : آیا رواست که از خدا تعبیر به «چیز» شود؟ ـ :آری! این [تعبیر ]، او را از حدّ تعطیل و تشبیه ، ⁽¹⁾خارج می سازد .

.

عوالی اللآلی عنهم علیهم السلام :التَّوحیدُ نَفیُ الحَدَّینِ؛ حَدِّ التَّشبیهِ وحَدِّ التَّعطیلِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لَیسَ بِإِلهٍ مَن عُرِفَ بِنَفسِهِ ، هُوَ الدَّالُّ بِالدَّلیلِ عَلَیهِ ، وَالمُؤَدّی بِالمَعرِفَةِ إِلَیهِ . ⁽²⁾

راجع : هذه الموسوعة: ج ۵ ص ۴۳۴ (مراتب التوحید / المرتبة الاولی: التوحید فی الذات / المذهب الحقّ فی التوحید) وموسوعة العقائد الإسلامیّة (معرفة اللّه ) : ج۵ ص۲۳۵ (التعرّف علی الصفات السلبیّة / المِثل).

۶ / ۳التَّعریفُ بغیر صورَةٍ ولا إحاطَةٍالإمام الصادق علیه السلام :إِنَّ العَقلَ یَعرِفُ الخالِقَ مِن جِهَةٍ توجِبُ عَلَیهِ الإِقرارَ ، ولا یَعرِفُهُ بِما یوجِبُ لَهُ الإِحاطَةَ بِصِفَتِهِ . ⁽³⁾

الإمام الرضا علیه السلام :عُرِفَ بِغَیرِ رُؤیَةٍ ، ووُصِفَ بِغَیرِ صورَةٍ ، ونُعِتَ بِغَیرِ جسمٍ ، لا إِلهَ إِلَا اللّهُ الکَبیرُ المُتَعالُ . ⁽⁴⁾

۶ / ۴الوَصفُ بِالفِعالِالإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی ... لا یُوصَفُ بِأَینٍ ولا بِمَ ولا مَکانٍ ، الَّذی بَطَنَ مِن خَفِیّاتِ الاُمورِ ، وظَهَرَ فِی العُقولِ بِما یُری فی خَلقِهِ مِن عَلاماتِ التَّدبیرِ ، الَّذی سُئِلَتِ الأَنبِیاءُ عَنهُ فَلَم تَصِفهُ بِحَدٍّ ولا بِبَعضٍ ، بَل وَصَفَتهُ بِفِعالِهِ . ⁽⁵⁾

.

۶ / ۳ شناساندن خدا بدون تصویر و احاطه

۶ / ۴ وصف کردن خدا به افعالش

عوالی اللآلیـ به نقل از اهل بیت علیهم السلام ـ :توحید ، نفی دو حد است: حدّ تشبیه و حدّ تعطیل .

امام علی علیه السلام :خدا نیست آن که به ذاتش شناخته شود . او با دلیل ، به خود، ره نمون می شود و به معرفت خویش می کشانَد .

ر . ک : همین دانش نامه: ج ۵ ص ۴۳۵ (توحید در ذات / عقیده درست در باره توحید) و دانش نامه عقاید اسلامی : ج ۷ ص ۴۲۹ (شناخت صفات های سلبی / همانند) .

۶ / ۳شناختن خدا بدون تصویر و احاطهامام صادق علیه السلام :عقل ، آفریدگار را آن گونه می شناسد که موجب اقرار به وجود او می شود ؛ ولی او را آن گونه نمی شناسد که موجب احاطه به وصف [و حقیقتِ] او شود .

امام رضا علیه السلام :بی آن که دیده شود ، شناخته می شود و به صورت نداشتن و جسم نبودن ، وصف می گردد . معبودی جز خداوند بزرگ و والا نیست .

۶ / ۴وصف کردن خدا به افعالشامام علی علیه السلام :سپاس ، خداوندی را که . . . کجا و چرا در باره اش گفته نمی شود و به مکان داشتن ، وصف نمی گردد ؛ خداوندی که از همه نهانی ها پنهان شده است (پنهان تر است) و به واسطه نشانه های تدبیر که در آفریده های او دیده می شوند ، برای خِردها آشکار است ؛ خدایی که از پیامبران در باره اش پرسیدند و ایشان ، او را به داشتن حد یا جزء ، وصف و معرّفی نکردند ؛ بلکه به افعالش وصفش نمودند .

.

الإمام الرضا علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ» ⁽¹⁾وعَن قَولِهِ : «اللَّهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ» ⁽²⁾وعَن قَولِهِ : «وَمَکَرُواْ وَمَکَرَ اللَّهُ» ⁽³⁾وعَن قَولِهِ : «یُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ» ⁽⁴⁾ـ :إِنَّ اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ لا یَسخَرُ ولا یَستَهزِئُ ولا یَمکُرُ ولا یُخادِعُ ، ولکِنَّ اللّهَ عز و جلیُجازیهِم جَزاءَ السُّخرِیَةِ ، وجَزاءَ الاِستِهزاءِ ، وجَزاءَ المَکرِ ، وجَزاءَ الخَدیعَةِ ، تَعالَی اللّهُ عَمّا یَقولُ الظّالِمونَ عُلُوّا کَبیرا . ⁽⁵⁾

۶ / ۵وُجوهُ إطلاقِ الأَسماءِ وَالصِّفاتِالکافی عن أبی هاشم الجعفریّ :کُنتُ عِندَ أَبی جَعفَرٍ الثّانی علیه السلام ، فَسَأَلَهُ رَجُلٌ فَقالَ : أَخبِرنی عَنِ الرَّبِّ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ ، لَهُ أَسماءٌ وصِفاتٌ فی کِتابِهِ ؟ وأَسماؤُهُ وصِفاتُهُ هِیَ هُوَ ؟ فَقالَ أَبو جَعفَرٍ علیه السلام : إِنَّ لِهذَا الکَلامِ وَجهَینِ ؛ إِن کُنتَ تَقولُ : هِیَ هُوَ ، أی أَنَّهُ ذو عَدَدٍ وکَثرَةٍ ؛ فَتَعالَی اللّهُ عَن ذلِکَ . وإِن کُنتَ تَقولُ : هذِهِ الصِّفاتُ وَالأَسماءُ لَم تَزَل ؛ فَإِنَّ «لَم تَزَل» مُحتَمِلٌ مَعنَیَینِ : فَإِن قُلتَ : لَم تَزَل عِندَهُ فی عِلمِهِ وهُوَ مُستَحِقُّها ، فَنَعَم . وإِن کُنتَ تَقولُ : لَم یَزَل تَصویرُها وهِجاؤُها وتَقطیعُ حُروفِها ؛ فَمَعاذَ اللّهِ أَن یَکونَ مَعَهُ شَیءٌ غَیرُهُ ، بَل کانَ اللّهُ ولا خَلقَ ، ثُمَّ خَلَقَها وَسیلَةً بَینَهُ وبَینَ خَلقِهِ ، یَتَضَرَّعونَ بِها إِلَیهِ ویَعبُدونَهُ ، وهِیَ ذِکرُهُ وکانَ اللّهُ ولا ذِکرَ ، وَالمَذکورُ بِالذِّکرِ هُوَ اللّهُ القَدیمُ الَّذی لَم یَزَل ، وَالأَسماءُ وَالصِّفاتُ مَخلوقاتٌ ، وَالمَعانی ⁽⁶⁾والمَعنِیُّ بِها هُوَ اللّهُ الَّذی لا یَلیقُ بِهِ الاِختِلافُ ولا الاِئتِلافُ ، وإِنَّما یَختَلِفُ وتَأتَلِفُ ⁽⁷⁾المُتَجَزِّئُ ، فَلا یُقالُ : اللّهُ مُؤتَلِفٌ ، ولَا : اللّهُ قَلیلٌ ولا کَثیرٌ ، ولکِنَّهُ القَدیمُ فی ذاتِهِ ؛ لِأَنّ ما سِوَی الوَاحِدِ مُتَجَزِّئٌ ، وَاللّهُ واحِدٌ لا مُتَجَزِّئٌ ولا مُتَوَهَّمٌ بِالقِلَّةِ وَالکَثرَةِ ، وکُلُّ مُتَجَزِّیً?أَو مُتَوَهَّمٍ بِالقِلَّةِ وَالکَثرَةِ فَهُوَ مَخلوقٌ دالٌّ عَلی خالِقٍ لَهُ . فَقَولُکَ : إِنَّ اللّهَ قَدیرٌ ، خَبَّرتَ أَنَّهُ لا یُعجِزُه شَیءٌ ، فَنَفَیتَ بِالکَلِمَةِ العَجزَ ، وجَعَلتَ العَجزَ سِواهُ . وکَذلِکَ قَولُکَ : عالِمٌ ، إِنَّما نَفَیتَ بِالکَلِمَةِ الجَهلَ ، وَجَعلتَ الجَهلَ سِواهُ ، وإِذا أَفنَی اللّهُ الأَشیاءَ أَفنَی الصّورَةَ وَالهِجاءَ وَالتَّقطیعَ ، ولا یَزالُ مَن لَم یَزَل عالِما . فَقالَ الرَّجُلُ : فَکَیفَ سَمَّینا رَبَّنا سَمیعا ؟ فَقالَ : لِأَنَّهُ لا یَخفی عَلَیهِ ما یُدرَکُ بِالأَسماعِ ، ولَم نَصِفهُ بِالسَّمعِ المَعقولِ فِی الرَّأسِ ، وکَذلِکَ سَمَّیناهُ بَصیرا ؛ لِأَنَّهُ لا یَخفی عَلَیهِ ما یُدرَکُ بِالأَبصارِ ، مِن لَونٍ أَو شَخصٍ أَو غَیرِ ذلِکَ ، ولَم نَصِفهُ بِبَصَرِ لَحظَةِ العَینِ ، وکَذلِکَ سَمّیناهُ لَطیفا؛ لِعِلمِهِ بِالشَّیءِ اللَّطیفِ مِثلِ البَعوضَةِ وأَخفی مِن ذلِکَ ، ومَوضِعِ النُّشوءِ مِنها ، وَالعَقلِ وَالشَّهوَةِ لِلسِّفادِ وَالحَدَبِ عَلی نَسلِها ، وإِقامَ بَعضِها عَلی بَعضٍ ، ونَقلِهَا الطَّعامَ وَالشَّرابَ إِلی أَولادِها فِی الجِبالِ وَالمَفاوِزِ ⁽⁸⁾وَالأَودِیَةِ والقِفارِ ⁽⁹⁾، فَعَلِمنا أَنَّ خالِقَها لَطیفٌ بِلا کَیفٍ ، وإِنَّمَا الکَیفِیَّةُ لِلمَخلوقِ المُکَیَّفِ . وکذلِکَ سَمَّینا رَبَّنا قَوِیّا لا بِقُوَّةِ البَطشِ المَعروفِ مِنَ المَخلوقِ ، ولَو کانَت قُوَّتُهُ قُوَّةَ البَطشِ المَعروفِ مِنَ المَخلوقِ لَوَقَعَ التَّشبیهُ ، ولَاحتَمَلَ الزِّیادَةَ ، ومَا احتَمَلَ الزِّیادَةَ احتَمَلَ النُّقصانَ ، وما کانَ ناقِصا کانَ غَیرَ قَدیمٍ ، وما کانَ غَیرَ قَدیمٍ کانَ عاجِزا ، فَرَبُّنا ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ لا شِبهَ لَهُ ولا ضِدَّ ولا نِدَّ ولا کَیفَ ولا نِهایةَ ولا تَبصارَ بَصَرٍ ، ومُحَرَّمٌ عَلَی القُلوبِ أَن تُمَثِّلَهُ ، وعَلَی الأَوهامِ أَن تَحُدَّهُ ، وعَلَی الضَّمائِرِ أَن تُکَوِّنَهُ ، جَلَّ وعَزَّ عَن أَداةِ خَلقِهِ وسِماتِ بَرِیَّتِهِ ، وتَعالی عَن ذلِکَ عُلُوّا کَبیرا . ⁽¹⁰⁾

.

۶ / ۵ انواع اطلاق نام ها و صفات بر خداوند

امام رضا علیه السلامـ در پاسخ به سؤال از این سخن خداوند عز و جل : «خدا ، آنان را مسخره می کند» و این سخن او: «خدا ، ایشان را ریشخند می کند» و این سخن خدای عز و جل : «[دشمنان ]مکر ورزیدند و خدا [در پاسخشان] مکر در میان آورد» و این سخن او: «با خدا ، نیرنگ می کنند و او با آنان ، نیرنگباز است» ـ :خداوند ـ تبارک و تعالی ـ نه مسخره می کند ، نه ریشخند می کند ، نه مکر می ورزد و نه نیرنگ می زند ؛ بلکه خداوند عز و جلآنان را سزای مسخره کردن و ریشخند کردن و مکر ورزیدن و نیرنگ زدن می دهد . خدا ، بسی برتر از آن چیزی است که ستمگران می گویند .

۶ / ۵انواع اطلاق نام ها و صفات بر خداوندالکافیـ به نقل از ابو هاشم جعفری ـ :نزد امام جواد علیه السلام بودم که مردی از ایشان پرسید و گفت : به من خبر ده که آیا برای پروردگار ـ تبارک و تعالی ـ در کتابش نام ها و صفاتی هست؟ و آیا این نام ها و صفاتش خود او هستند؟ امام جواد علیه السلام فرمود : «این سخن ، دو معنا دارد : اگر مقصودت از این که می گویی : اینها او هستند ، آن است که خدا ، متعدّد و متکثّر است ، خدا ، برتر از آن است [که تعداد و کثرت به او راه یابد] و اگر مقصودت آن است که این صفات و نام ها ازلی اند ، ازلی بودن ، دو معنا دارد : اگر بگویی : این نام ها و صفات ، پیوسته در علم او بوده اند و سزاوار آنهاست ، آری [همین طور است] و اگر بگویی : تصویر و الفبای آنها و مقاطع حروفشان ازلی هستند ، پناه به خدا از این که با خدا ، چیز دیگری از ازل بوده باشد ؛ بلکه خدا بود و آفرینش نبود . سپس این نام ها و صفات را آفرید تا واسطه ای میان او و مخلوقاتش باشند و به وسیله آنها به درگاه او زاری کنند و او را بپرستند ، و اینها [مایه] ذکر و یاد او باشند . خدا بود و ذکری نبود و آن که به واسطه ذکر یاد شود ، همان خدای قدیم و ازلی است ، و نام ها و صفات، مخلوق و معنایند ، و مقصود از آنها همان خداست که از هم گسیختگی و به هم پیوستگی ، سزاوارِ ساحت او نیست ؛ بلکه چیزی از هم گسیختگی و به هم پیوستگی دارد که دارای جزء باشد . بنا بر این ، گفته نمی شود خدا به هم پیوسته است ، و یا خدا کم یا بسیار است ؛ بلکه او به ذات خود ، قدیم است ؛ زیرا هر آنچه واحد نباشد ، تجزیه پذیر است ، و خدا واحد است و تجزیه پذیری و کمی و بسیاری در باره او تصوّر نمی شود ، و هر آنچه دارای جزء باشد، یا کمی یا بسیاری در باره اش تصوّر شود ، او مخلوق است و دلالت بر آن دارد که وی را آفریدگاری است . پس ، این که می گویی: خدا تواناست ، در واقع ، گزارش داده ای که هیچ چیز ، او را ناتوان نمی گردانَد و با این جمله ، ناتوانی را نفی کرده ای و ناتوانی را غیر او قرار داده ای . همچنین این که می گویی : داناست ، در واقع ، با این جمله ، نادانی را نفی کرده ای و نادانی را غیر از او قرار داده ای. هر گاه خدا ، اشیا را نابود گردانَد ، شکل و الفبا و مقاطع (اسمای صفات) را هم نابود می کند . در عین حال ، آن که علمش ازلی بوده ، ابدی نیز هست» . مرد گفت : پس [اگر الفاظ از بین برود،] چرا پروردگارمان را شنوا می نامیم؟ امام علیه السلام فرمود : «چون آنچه با گوش ها ادراک می شود ، بر او پوشیده نیست ، و او را به شنیدنی که با سر فهمیده می شود ، وصف نمی کنیم . همچنین او را بینا می نامیم ؛ به این معنا که آنچه با چشم ادراک می شود ، مانند رنگ یا شخص و یا جز اینها ، بر او پوشیده نیست ، و او را به بینایی نگاه چشم ، وصف نمی کنیم . همچنین او را لطیف می نامیم ؛ چون به موجودات ریزی چون پشه و ریزتر از آن و به محلّ پیدایش آن (پشه) و شعور و شهوت جنسی آن و محبّتش به بچّه هایش و سوار نمودن آنها بر یکدیگر و بردن آب و غذا برای بچّه هایش در کوه ها و بیابان ها و کال ها و کویرها علم دارد . از این جا دانستیم که آفریدگار پشه ، لطیف است ، بدون چگونگی . چگونگی داشتن ، در واقع ، مخصوص مخلوق است که چگونگی دارد . همچنین پروردگارمان را نیرومند می نامیم ، نه به معنای زورمندی معروف در خلق ، که اگر نیرومندی اش به معنای زورمندی معروف در خلق باشد ، هر آینه ، تشبیه [به مخلوق] می شود و نیز افزایش پذیر است ، و هر چه افزایش پذیر باشد ، کاستی می پذیرد ، و آنچه ناقص باشد ، قدیم نیست و آنچه قدیم نباشد ، ناتوان است . پس پروردگار ما ـ تبارک و تعالی ـ نه مانند دارد ، نه ضد ، نه همتا ، نه چگونگی ، نه پایان ، نه دیدن به چشم ، و بر دل ها حرام شده است که او را تشبیه کنند ، و بر وهم ها که محدودش کنند ، و بر اندیشه ها که او را ایجاد کنند . او بسی برتر و بالاتر از آن است که ابزار[ی چون ابزار] مخلوقش و ویژگی های آفریدگانش را داشته باشد» .

.

. .

. .

. .

. .

. .

۱۸. آرزو

اشاره

۱۸. آرزودرآمدفصل یکم : نقش آرزو در زندگیفصل دوم : آرزوی حقیقیفصل سوم : راه رسیدن به آرزوهافصل چهارم : آفت های آرزوهافصل پنجم : کوتاه کردن آرزوهافصل ششم: برحذر داشتن از آرزوهای نکوهیدهفصل هفتم: خاستگاه های آرزوهای بیهودهفصل هشتم: زیان های آرزوهای باطل

.

. .

درآمد

اَمَل، در لغت

درآمداَمَل، در لغتاَمَل و رجا، از جهت معنا به یکدیگر نزدیک اند و برخی لغت شناسان گفته اند که معنای واحدی دارند و میان آنها اختلاف اندکی وجود دارد . خلیل بن احمد فراهیدی گفته است : اَمَل، یعنی امید . ⁽¹⁾ابن فارِس نیز آنچه را فراهیدی گفته، تأیید می کند و می گوید : اَمَل ، یعنی درنگ و انتظار . ⁽²⁾در تاج العروس ، در باره معنای «اَمَل» آمده است : أمل، بر وزن های جَبَل و نَجْم و شِبْر (وزن آخر، به گفته ابن جنّی) ، به معنای امید است . معروفش همان وزن نخست (جَبَل) است. از ظاهر سخن فیروزآبادی و برخی دیگر، بر می آید که آرزو و امید ، یک چیز است ؛ امّا علمای لغت شناس ، میان آن دو، فرق گذاشته اند. مِناوی می گوید: امل یا رَجا، توقّع حصول چیزی است و بیشتر در موردی به کار می رود که حصول آن ، دور به نظر برسد . مثلاً اگر کسی قصد سفر به شهری دورْ دست را داشته باشد ، می گوید: «أمَلْتُ» و نمی گوید: «طَمَعتُ» ، مگر آن که شهر ، نزدیک

.

باشد؛ چرا که «طمع» ، فقط برای مورد نزدیک است و «رجاء» برای بین «امل» و «طمع» ؛ زیرا «راجی (امیدوار)» ، گاهی اوقات ، بیم آن دارد که امیدش تحقّق پیدا نکند . پس به معنای خوف و بیم به کار نمی رود. نیّتِ رسیدن به خیر را «اَمَل» می گویند و ترس و نگرانی قلبی را «ایحاش». ⁽¹⁾معنای «مُنی» و «تمنّی»، مانند معنای امل و رجا ، به یکدیگر نزدیک است ؛ امّا غالبا بر خیالات باطل اطلاق می شوند . راغب، در المفردات در این باره می نویسد : «مُنی» ، به معنای اندازه گیری (تقدیر) است. گفته می شود: «مَنی لک المانی ؛ تقدیر کننده برای تو تقدیر کرد» . از همین معناست: «مَنا» که به قولی، چیزی است که با آن ، وزن می کنند و «مَنیّ» ، چیزی است که جانداران از آن خلق می شوند. خداوند متعال فرموده است: «أَلَمْ یَکُ نُطْفَةً مِّن مَّنِیٍّ یُمْنَی ؛ ⁽²⁾آیا آبی از منی ای که ریخته می شود ، نبود؟» و «مِن نُّطْفَةٍ إِذَا تُمْنَی ؛ ⁽³⁾از آبی، آن گاه که ریخته می شود» ؛ یعنی به قدرت خداوند ، از آن موجودی که نبوده است ، اندازه گیری و آفریده می شود . واژه «مَنیّه» نیز از همین معناست ، به معنای اَجَل (سررسیدِ عمر) که برای موجود زنده ، مقدّر شده است و جمع آن ، «منایا»است . «تمنّی» نیز به معنای تقدیر و تصویر کردن چیزی در ذهن است. این کار ، گاه از روی تخمین و گمان است و گاه از روی اندیشه و از روی یک اصل ؛ امّا چون اکثراً از روی تخمین است ، دروغْ بیشتر در آن راه دارد . پس اکثر تمنّی ها تصوّر چیزی اند که حقیقت ندارد (تمنّی به معنای آرزوی واهی و بی اساس است) . خداوند متعال می فرماید: «أَمْ لِلْاءِنسَانِ مَا تَمَنَّی ؛ ⁽⁴⁾مگر انسان آنچه را تمنّا کند ، دارد؟» و «فَتَمَنَّوُاْ الْمَوْتَ ؛ ⁽⁵⁾پس ، تمنّای مرگ کنید» و «وَ لَا یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَدَا ؛ ⁽⁶⁾

.

اَمَل، در قرآن و حدیث

یک . نقش آرزو در زندگی فردی و اجتماعی

و هرگز ، آن را تمنّا نمی کنند» . واژه «اُمنیّة» ، یعنی صورت حاصل در نفس از تمنّای چیزی، و چون دروغ ، عبارت است از تصوّر چیزی که حقیقت (واقعیت) ندارد و آوردن آن ، تصوّر در قالب لفظ تمنّی است ، چون خاستگاهی برای دروغ است. ⁽¹⁾

اَمَل، در قرآن و حدیثواژه های «أمل» ، «رجاء» و «تمنّی» ، در قرآن کریم نیز معنای نزدیک به هم دارند . در قرآن، دو بار واژه «أمَل» به کار رفته است ؛ یک بار به معنای آرزوی نیکو ⁽²⁾و یک بار به معنای آرزوی نکوهیده . ⁽³⁾واژه «رجاء» و مشتقّات آن هم ۲۷ بار در قرآن آمده که غالب آنها در آرزوهای نیکو به کار رفته است . به عکس، واژه «منی» و مشتقّات آن ، ۲۱ بار به کار رفته که در غالب موارد ، مقصود ، آرزوهای نکوهیده است . گفتنی است که شماری از روایات ، مؤیّد نظر تاج العروس در متفاوت بودن معنای «اَمَل» و «رجاء» است ؛ یعنی اَمَل ، غالبا در مواردی استعمال می شود که رسیدن به آن ، بعید به نظر می رسد. در این بخش ، نکات تربیتی مهمّی در باره آرزو مورد توجّه قرار گرفته که اجمالاً به آنها اشاره می کنیم :

یک . نقش آرزو در زندگی فردی و اجتماعیآرزوی مال ، ریشه در سرشت انسان دارد . انسان ، ذاتا در جستجوی کمالِ مطلق است ودین هت ، آرزوهای او حد و حصر ندارد . ⁽⁴⁾این خصوصیت فطری ، در

.

حقیقت ، موتورِ زندگی و اصلی ترین عامل پیشرفت تمدّن بشر و تکامل جامعه انسانی است . جهان ، با آرزو برپاست ⁽¹⁾و انسان با آرزو زندگی می کند . اگر آرزو از آدمی گرفته شود ، هیچ مادری فرزند خود را شیر نمی دهد، ⁽²⁾هیچ باغبانی نهال نمی نشانَد، ⁽³⁾هیچ پژوهشی انجام نمی شود ، هیچ کشف تازه ای در جهان علم ، رُخ نمی هد و سرانجام ، جامعه بشر ، هیچ حرکتی به سوی تکامل نخواهد داشت . از این رو ، پیامبر خدا ، آرزو را رحمتی می داند که خداوند متعال به جامعه بشر ارزانی داشته است . ۴ مسئله مهم در بهره گیری انسان از این موهبت الهی ، چگونگی تربیت آن است که اگر این خصوصیت فطری درست تربیت شود ، انسان با دستیابی به آرزوهای خود ، آرامش پیدا می کند، تا آن جا که به تدریج ، به تعبیر قرآن ، صاحب «نفْس مطمئن» می گردد ، و اگر درست تربیت نشود ، آرزومند ، سراب را آب می پندارد و همه عمر ، در طلب سراب می دود و در نهایت، مرگش فرا می رسد و به چیزی که می خواهد، دست پیدا نمی کند و یا اگر به آنچه در خیال آرزو می کرد، دست یافت ، مطلوب خود را در آن نمی بیند . از این رو، هیچ گاه در زندگی، احساس راحتی و آرامش ندارد و به فرموده امام علی علیه السلام : مَن سَعی فی طَلَبِ السَّرابِ طالَ تَعَبُهُ و کَثُرَ عَطَشُهُ ، مَن أمَّلَ الرِّیَّ مِنَ السَّرابِ خابَ أمَلُهُ و ماتَ بِعَطَشِهِ. ۵

.

دو . گم شده انسان

هر که در طلب سراب بکوشد، زحمت او به درازا می کشد و تشنگی اش افزون می شود . هر که سیرابی از سراب را آرزو کند ، به آرزویش نمی رسد و از تشنگی می میرد . به منظور تربیت آرزو ، ابتدا باید دید که فطرت انسان در جستجوی چیست و آن گاه، آرزوهای درست را از آرزوهای نادرست جدا کرد . سپس با تمام توان برای رسیدن به آرزوهای فطری حقیقی و اجتناب از آرزوهای کاذب کوشید.

دو . گم شده انسانفطرت آدمی ، مطلق گراست و آرزو دارد که به کمال مطلق برسد . از این رو ، به هیچ حدّی از کمالات ، قانع نیست . این خصوصیت فطری ، یکی از دلایل مهمّ خداشناسی است ، چنان که در نامه امام خمینی رحمه الله به گورباچف ، رهبر شوروی سابق، به این نکته مهم ، اشاره شده است : انسان ، در فطرت خود ، هر کمالی را به طور مطلق می خواهد و شما خوب می دانید که انسان ، می خواهد قدرتِ مطلق جهان باشد و به هیچ قدرتی که ناقص است ، دل نبسته است. اگر عالم را در اختیار داشته باشد و گفته شود: جهان دیگری هم هست، فطرتا مایل است آن جهان را هم در اختیار داشته باشد. انسان ، هر اندازه دانشمند باشد و گفته شود: علوم دیگری هم هست، فطرتا مایل است آن علوم را هم بیاموزد . پس قدرت مطلق و علم مطلق باید باشد تا آدمی دل به آن ببندد . آن ، خداوند متعال است که همه به آن متوجّهیم ، گرچه خود ندانیم. انسان می خواهد به «حقّ مطلق» برسد تا فانی در خدا شود . ⁽¹⁾خداوند متعال ، با دادن این خصوصیت فطری به انسان ، در حقیقت ، آموزگارِ آرزومندان خویش است ⁽²⁾و گویی به انسان می گوید : گم شده تو منم . مطلوب و

.

آرزوی حقیقی تو منم . تو مرا که کمال مطلق هستم ، می خواهی و نمی دانی . همه آرزوها به من ختم می شود ⁽¹⁾و بدین جهت ، اهل معرفت، به من عشق می ورزند ⁽²⁾و نهایت آرزوهای آنان ، بلکه بالاتر از آرزوی آنان منم . ⁽³⁾اگر با من پیوند برقرار کردی ، در دنیا و آخرت ، کامیاب خواهی شد . ⁽⁴⁾در قرآن کریم آمده است : «مَّن کَانَ یُرِیدُ ثَوَابَ الدُّنْیَا فَعِندَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْیَا وَالْاخِرَةِ. ⁽⁵⁾و هر کس پاداش دنیا را بخواهد ، پاداش دنیا و آخرت ، نزد خداست» . در آیه دیگر، یاد خدا، آرامش دهنده انسان ها معرّفی شده است : «أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ. ⁽⁶⁾آگاه باش که با یاد خدا ، دل ها آرامش می یابند» . همچنین خداوند می فرماید : اگر مرا فراموش کنید، در حقیقت ، خود را فراموش کرده اید : «نَسُواْ اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ . ⁽⁷⁾خدا را فراموش کردند. پس خدا هم خویشتنِ آنها را از یادشان بُرد» . و در این صورت ، انسان، به هر آرزویی از خواسته های خود دست یابد ، احساس آرامش نخواهد داشت : «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَن ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنکًا . ⁽⁸⁾

.

سه . راه رسیدن به آرزو و آفت آن

چهار . خطر داشتن آرزوی دراز

هر کس از یاد من دل بگردانَد، در حقیقت ، زندگی تنگی خواهد داشت» . و با این وصف ، خداوند، خطاب به انسان می فرماید : اگر می خواهی بهتر خود را به تو معرّفی کنم ، من همانم که وقتی امیدت از همه جا قطع شد ، از من، قطعٍ امید نمی کنی ⁽¹⁾و با همه وجود، به من پناه می آوری و مرا می خوانی و از من ، حلّ مشکل خود را می خواهی .

سه . راه رسیدن به آرزو و آفت آنهنگامی که انسان ، هدف نهایی زندگی و برترین آرزو را تشخیص داد ، همه خواسته ها و آرمان های او در جهت رسیدن به این هدف قرار می گیرد ؛ زیرا می داند هر خواسته ای که در جهت این آرزوی بزرگ است ، درست و حق است و هر چه در جهت خلاف آن است ، نادرست و باطل است . امّا رسیدن به آرمان های ارزشمند ، در نخستین گام ، نیازمند انگیزه نیکو و خودباوری ، سپس تلاش ، صبر و شکیبایی ، استقامت ، توکّل بر خداوند متعال و یاری خواستن از اوست . در مقابل ، تشخیص ندادن هدف زندگی ، نیازهای حقیقی و آرزوهای درست ، اهمّیت ندادن به زندگی جاوید ، کسالت ، ناشکیبی ، اشتغال به کارهای بیهوده و سرگرمی های زیانبار ، آلودگی های اخلاقی و عملی ، و از همه مهم تر ، متّکی نبودن بر استعدادهای خدادادی و تکیه کردن بر غیر خداوند متعال در زندگی ، آفت رسیدن به آرزوهاست . ره نمودهای ارزنده اهل بیت علیهم السلام در این باره ، در فصل سوم و چهارم ، خواهد آمد .

چهار . خطرِ داشتنِ آرزوی درازپیش از این توضیح دادیم که آرزو ، رحمت الهی و قوام زندگی است . ممکن است

.

کسی چنین بپندارد که انسان، باید از این رحمت و سرمایه ، هر چه بیشتر استفاده کند . بنا بر این ، چرا احادیث اسلامی در باره خطر آرزوی دراز ، هشدار داده اند؟ در پاسخ باید گفت : درست است که آرزو ، نعمت است و سرمایه زندگی ؛ امّا اگر این سرمایه درست مصرف نشود ، همانند همه نعمت های دیگر الهی ، به نقمتْ تبدیل می شود و موجب بدبختی و تیره روزی انسان می گردد . نخستین شرط بهره گیری از نعمتِ آرزو ، معرفت است . اگر کسی نداند در دنیا چه آرزوهایی عُقَلایی ، منطقی و دست یافتنی اند ، عمر خود را صرف خیالات و موهوماتی می کند که هیچ گاه بدانها دست نخواهد یافت . نکته قابل تأمّل ، این که در احادیث اسلامی ، از یک سو جهل ، حماقت ، غفلت ، آلودگی های اخلاقی و عملی ، دنیاپرستی و شقاوت به عنوان ریشه های آرزوهای باطل و نکوهیده ، معرّفی شده اند و از سوی دیگر ، زوال عقل و از دست رفتن بصیرت ، فراموشی زندگی پس از مرگ ، قساوت قلب ، کوتاهی در انجام دادن کارهای نیک و یا فراموش کردن آنها و افتادن در دام انواع فسادها و سختی ها و ناکامی ها ، به عنوان آثار و زیان های آرزوهای نکوهیده ، مطرح گردیده اند . این گونه سخن گفتن در باره زمینه ها و زیان های آرزوی نکوهیده ، بدان معناست که مرتبه پایین تری از جهل و آلودگی های اخلاقی و عملی ، مبدأ و ریشه آرزوهای باطل و مرحله ای بالاتر از آن ، معلول آرزوهای نکوهیده است ، بدین سان که انسان در اثر نادانی ، چیزهایی را آرزو و طلب می کند که او را از نظر اخلاقی و عملی آلوده می کنند ، و آلودگی ذهن و جان نیز زمینه ساز جهل افزون تر و آرزوهای خطرناک تر می گردد ، تا آن جا که در کام مرگ ، فرو رود. بدین ترتیب ، هر چه آرزوهای باطل انسانْ طولانی تر گردد ، جهل و آلودگی و ناکامی او در زندگی بیشتر می شود.

.

پنج . حکمت کوتاه کردن آرزو

پنج . حکمت کوتاه کردن آرزوبا تأمّل در آنچه در تبیین خطرِ داشتن آرزوهای بلند ، بدان اشارت رفت ، حکمتِ توصیه اکید پیشوایان اسلام به پیروان خود در مورد ضرورت کوتاه کردن آرزوهای مادّی روشن می شود. افزون بر این ، ارزش هایی از قبیل : نیکوکاری ، اخلاص ، صداقت ، پارسایی ، سلامت جان ، بی نیازی روحی و مهم تر، دستیابی به معارف شهودی و در نهایت ، آسایش همیشگی در بهشت جاوید ، از نگاه احادیث اسلامی ، از آثار کوتاه کردن آرزوهای مادّی اند . دقّت در آنچه ذکر شد ، نشان می دهد که توصیه احادیث اسلامی به کوتاه کردن آرزو ، برای بهره گیری بیشتر از زندگی و بیان نقش این موهبت الهی در خودسازی و سازندگی است و هرگز به معنای ندیدن افق آینده زندگی ـ که مانع پیشرفت های مادّی می شود ـ نیست . در این باره ، به یاری خدا ، در همین دانش نامه، در ذیل عنوان «دنیا» ، به تفصیل ، سخن خواهیم گفت .

.

الفصل الأوّل : دور الأمل فی الحیاة۱ / ۱رَحمَةٌ مِنَ اللّه عزّ و جلِّرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّمَا الأَمَلُ رَحمَةٌ مِنَ اللّهِ لِاُمَّتی ، لَولَا الأَمَلُ ما أرضَعَت اُمٌّ وَلَدا ، ولا غَرَسَ غارِسٌ شَجَرا. ⁽¹⁾

۱ / ۲رَفیقٌ مُؤنِسٌالإمام علیّ علیه السلام :الأَمَلُ رَفیقٌ مُؤنِسٌ. ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :الأَمَلُ رَفیقٌ مُؤنِسٌ ، إن لَم یُبَلِّغکَ فَقَدِ استَمتَعتَ بِـهِ . ⁽³⁾

.

فصل یکم : نقش آرزو در زندگی

۱ / ۱ لطفی از جانب خدا

۱ / ۲ همراهی همدم

فصل یکم : نقش آرزو در زندگی۱ / ۱لطفی از جانب خداوندپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آرزو، در حقیقت، رحمتی از جانب خداوند برای امّت من است. اگر آرزو نبود ، هیچ مادری فرزندی را شیر نمی داد و هیچ باغبانی ، نهالی نمی کاشت.

۱ / ۲همراهی همدمامام علی علیه السلام :آرزو، همراهیْ همدم است.

امام علی علیه السلامـ از حکمت های منسوب به ایشان ـ :آرزو ، همراهیْ همدم است . اگر تو را [به مقصد ]نرساند ، [دست کم] از او بهره مند می شوی.

.

۱ / ۳قِوامُ الدُّنیاالإمام علیّ علیه السلام :الدُّنیا بِالأَمَلِ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :کُلُّ امرِئٍ طالِبٌ اُمنِیَّتَهُ ، ومَطلوبٌ مَنِیَّتُهُ. ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :الآمالُ مَطایا ، ورُبَّما حَسِرَت ونَقِبَت ⁽³⁾أخفافُها. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :بِبُلوغِ الآمالِ یَهونُ رُکوبُ الأَهوالِ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :إنّی اُحَذِّرُکُمُ الدُّنیا ؛ فَإِنَّها حُلوَةٌ خَضِرَةٌ ⁽⁶⁾حُفَّت بِالشَّهَواتِ ، وتَحَبَّبَت بِالعاجِلَةِ ، وعُمِرَت بِالآمالِ ، وتَزَیَّنَت بِالغُرورِ. ⁽⁷⁾

تاریخ دمشق عن داود بن أبی هند وحُمَید :بَینَما عیسی علیه السلام جالِسٌ وشَیخٌ یَعمَلُ بِمِسحاتِهِ یُثیرُ بِهَا الأَرضَ ، فَقالَ عیسی علیه السلام : اللّهُمَّ انزِع مِنهُ الأَمَلَ . فَوَضَعَ الشَّیخُ المِسحاةَ وَاضطَجَعَ ، فَلَبِثَ ساعَةً. فَقالَ عیسی علیه السلام : اللّهُمَّ اردُد إلَیهِ الأَمَلَ . فَقامَ فَجَعَلَ یَعمَلُ . فَقالَ لَهُ عیسی علیه السلام : ما لَکَ بَینَما أنتَ تَعمَلُ ألقَیتَ مِسحاتَکَ وَاضطَجَعتَ ساعَةً ، ثُمَّ إنَّکَ قُمتَ بَعدُ تَعمَلُ؟! فَقالَ الشَّیخُ : بَینا أنَا أعمَلُ إذ قالَت لی نَفسی : إلی مَتی تَعمَلُ وأنتَ شَیخٌ کَبیرٌ؟! فَأَلقَیتُ المِسحاةَ وَاضطَجَعتُ . ثُمَّ قالَت لی نَفسی : وَاللّهِ ما بِذلِکَ مِن عَیشٍ ما بَقیتَ ، فَقُمتُ إلی مِسحاتی. ⁽⁸⁾

.

۱ / ۳ مایه برپایی دنیا

۱ / ۳مایه برپایی دنیاامام علی علیه السلام :دنیا ، به آرزو برپاست.

امام علی علیه السلام :هر انسانی در پیِ آرزوی خویش است و مرگ ، در پیِ اوست.

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :آرزوها مَرکَب اند و گاه هست که فرو می مانند و سُم هایشان می سایَد .

امام علی علیه السلام :با [امیدِ] رسیدن به آرزوهاست که به پیشواز خطرها رفتن، آسان می شود .

امام علی علیه السلام :من ، شما را از دنیا بر حذر می دارم؛ چرا که دنیا ، شیرین و چشم نواز است، آکنده از هوس هاست، دل بسته به این عالم است، به آرزوها آباد است و به فریبندگی ها آراسته .

تاریخ دمشقـ به نقل از داوود بن ابی هند و حُمَید ـ :عیسی علیه السلام نشسته بود و پیرمردی با بیل خود ، سرگرم کار بود و زمین را شخم می زد. عیسی علیه السلام گفت: «خدایا! آرزو را از او برگیر» . پیرمرد ، در دَم ، بیل را زمین گذاشت و دراز کشید. ساعتی گذشت و عیسی علیه السلام گفت: «خدایا! آرزو را به او باز گردان» . بی درنگ ، آن پیر برخاست و به کار کردن پرداخت. عیسی علیه السلام به او فرمود: «چه شد که کار می کردی؛ ولی بیلت را انداختی و ساعتی دراز کشیدی. سپس دوباره برخاستی و به کار پرداختی؟!» پیرمرد گفت: همان طور که مشغول کار بودم، نفسم به من گفت: تا کِی کار می کنی؟ دیگر پیر و سال خورده گشته ای؟! پس بیل را انداختم و دراز کشیدم. سپس نفسم به من گفت: به خدا سوگند، تا زنده ای، باید کار کنی . برخاستم و بیلم را برداشتم.

.

۱ / ۴أبعَدُ الأَشیاءِالإمام علیّ علیه السلام :الآمالُ لا تَنتَهی. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الأَمَلُ لا غایَةَ لَهُ. ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلام :أبعَدُ الأَشیاءِ الأَمَلُ. ⁽³⁾

۱ / ۵یَشِبُّ فِی الهَرَمِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یَهرَمُ ابنُ آدَمَ وتَشِبُّ مِنهُ اثنَتانِ : الحِرصُ وَالأَمَلُ. ⁽⁴⁾

.

۱ / ۴ دورترین چیز

۱ / ۵ در پیری جوان می شود

۱ / ۴دورترین چیزامام علی علیه السلام :آرزوها ، پایان ندارند .

امام علی علیه السلام :آرزو را پایانی نیست.

امام رضا علیه السلام :دورترین چیز ، آرزوست.

۱ / ۵در پیری جوان می شودپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آدمی زاده ، پیر می شود؛ امّا دو چیز در او جوان می گردد: آز و آرزو.

.

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَزالُ قَلبُ الکَبیرِ شابّا فِی اثنَتَینِ : فی حُبِّ الدُّنیا وطولِ الأَمَلِ. ⁽¹⁾

۱ / ۶مَثَلُ الأَجَلِ والأَمَلِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَثُلَ الإِنسانُ وَالأَمَلُ وَالأَجَلُ ؛ فَمَثُلَ الأَجَلُ إلی جانِبِهِ والأَمَلُ أمامَهُ ، فَبَینَما هُوَ یَطلُبُ الأَمَلَ أمامَهُ أتاهُ الأَجَلُ فَاختَلَجهُ ⁽²⁾. ⁽³⁾

الترغیب والترهیب عن أنس :خَطَّ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله خَطّا ، وقالَ : هذَا الإِنسانُ ، وخَطَّ إلی جَنبِهِ خَطّا وقالَ : هذا أجَلُهُ ، وخَطَّ آخَرَ بَعیدا مِنهُ فَقالَ : هذَا الأَمَلُ ، فَبَینَما هُوَ کَذلِکَ إذ جاءَهُ الأَقرَبُ. ⁽⁴⁾

عارِضة الأحوَذیّ عن أبی سعید الخُدریّ :غَرَسَ صلی الله علیه و آله عودا بَین یَدَیهِ وآخَرَ إلی جانِبِهِ وآخَرَ بَعدَهُ ، وقالَ : أتَدرونَ ما هذا؟ قالوا : اللّهُ ورَسولُهُ أعلَمُ! قالَ : هذَا الإِنسانُ ، وهذَا الأَمَلُ ، فَتَعاطَی الأَمَلَ فَیَختَلِجُهُ الأَجَلُ دونَ الأَمَلِ . وهذِهِ صورَتُهُ: ⁽⁵⁾

.

۱ / ۶ حکایت اجل و آرزو

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دلِ پیر ، همواره در دو چیز ، جوان است: در دنیادوستی و داشتن آرزویِ دراز.

۱ / ۶حکایت اجل و آرزوپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حکایت انسان و آرزو و اجل ، چنان است که اجل در کنار اوست و آرزو ، پیشاپیش او . در حالی که او آرزو را پیش رویِ خود دنبال می کند ، ناگاه ، اجل فرا می رسد و او را در می رُباید.

الترغیب و الترهیبـ به نقل از اَنَس ـ :پیامبر خدا ، خطّی کشید و فرمود: «این انسان است» و در کنار آن ، خطّ دیگری کشید و فرمود: «این ، اجل اوست» و دورتر از آن ، خطّ سومی کشید و فرمود: «این هم آرزوست» . در حالی که انسان سرگرم است ، ناگهان ، آن نزدیک تر ، خود را به او می رسانَد.

عارضة الأحوذیـ به نقل از ابو سعید خُدری ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله قطعه چوبی در برابر خود به زمین فرو بُرد و چوب دیگری در کنار آن و یک چوب دیگر ، بعد از آن . سپس فرمود: «آیا می دانید این چیست؟» . گفتند : خدا و پیامبر او بهتر می دانند . فرمود: «این یکی ، انسان است و این ، آرزو . در حالی که سرگرمِ آرزوست ، اجل ، او را در می رُباید و مانع رسیدنش به آرزو می شود. تصویر آن، چنین است » :

.

الإنسان الأجل الأملعارِضة الأحوَذیّ عن الرّبیع بن خُثَیم عن عبد اللّهـ وَاللَّفظُ لِلبُخاریّ ـ :خَطَّ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله خَطّا مُرَبَّعا ، و خَطَّ خَطّا فِی الوَسَطِ ، وخَطَّ خِطَطا صِغارا إلی هذَا الَّذی فِی الوَسَطِ مِن جانِبِهِ ، فَقالَ : هذَا الإِنسانُ ، وهذا أجَلُهُ مُحیطٌ بِهِ ، وهذَا الَّذی هُوَ خارِجٌ أمَلُهُ ، وهذِهِ الخِطَطُ الصِّغارُ الأَعراضُ ، فَإِن أخطَأَهُ هذا نَهَشَهُ هذا ... . قال ابن العربیّ : لم یُتقن البخاریّ هذا الحدیث : فإنّه مهّد ثلاثة معانٍ ، وهی الخطّ المربّع واحدٌ ، والخطّ الذی فی وسطه اثنان ، والخطط الصغار ثلاثة ، ثمّ قال : أعطی لکلّ ممهّدٍ مثاله ، فقال : هذا الإنسان واحدٌ ، وهذا أجله محیطٌ به اثنان ، وهذا الذی هو خارجٌ أمله ثلاثة ، وهذه الخطط الصغار الأعراض أربعةٌ. و إنّما صوابه ما رواه غیره ، قال عبد اللّه : خَطَّ لَنا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله خَطّا مُرَبَّعا ، وخَطّا وَسَطَ الخَطِّ المُرَبَّعِ ، وخَطَّ خُطوطا إلی جانِبِ الخَطِّ الَّذی فی وَسَطِ المُرَبَّعِ ، وخَطّا خارِجَ الخَطِّ المُرَبَّعِ ، ثُمَّ قالَ: أتَدرونَ ما هذا؟ قالوا : اللّهُ ورَسولُهُ أعلَمُ! قالَ : هذَا الخَطُّ الأَوسَطُ الإِنسانُ ، وَالخُطوطُ الَّتی إلی جانِبِهِ الأَعراضُ ، وَالأَعراضُ تَنهَشُهُ مِن کُلِّ مَکانٍ ؛ إن أخطَأَهُ هذا أصابَهُ هذا ، وَالخَطُّ المُرَبَّعُ الأَجَلُ المُحیطُ بِهِ ، والخَطُّ الخارِجُ البَعیدُ الأَمَلُ ، وهذِهِ صورَتُهُ: ⁽¹⁾

.

انسان اجل آرزوعارضة الأحوذیـ به نقل از ربیع بن خُثَیم ، از عبد اللّه (لفظ از بخاری است) ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله مربّعی رسم کرد و در وسط آن ، خطّی کشید و در چهار طرف آن خط ، خطوط کوچکی رسم کرد و آن گاه فرمود: «این ، انسان است و این هم اجل اوست که او را در میان گرفته است و این خطّی که بیرون قرار دارد ، آرزوی اوست و این خطوط کوچک ، بلایا و حوادث اند. اگر این یکی [خط] به او نخورَد ، این دیگری او را می گزد...» . ابن عربی می گوید: بخاری، این حدیث را به درستی نیاورده؛ چرا که سه معنا بر شمرده است: یکی ، مربّع ؛ دوم، خطّی که در میان آن است ؛ و سوم ، خطوط کوچک. ابن عربی سپس می گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله برای هر موردی مثالش را آورده و فرموده است: «این ، انسان است ، یک . این ، اجل اوست که او را در میان گرفته است ، دو . این خطّی که بیرون از مربّع است ، آرزوی اوست، سه؛ و این خطوط کوچک ، بلایا و حوادث اند ، چهار» . صورت درست این حدیث ، همان است که دیگران غیر از بخاری روایت کرده اند . عبد اللّه گفته است: پیامبر خدا ، برای ما چارگوشی رسم کرد و در وسط چار گوش، خطّی کشید و در کناره های خطّ میان چارگوش ، خطوطی رسم کرد و بیرونِ چار گوش نیز یک خط کشید . سپس فرمود: «می دانید این چیست؟» . گفتند : خدا و پیامبر او داناترند . فرمود: «این خطِّ میانی ، انسان است . خطوطی که در اطراف آن هستند ، بلایا و حوادث اند و این بلایا و حوادث ، از هر سو او را می گَزَند . اگر این یکی به هدف نخورد ، آن یکی به او می خورد . چارگوش ، اجل است که او را در میان گرفته، و خطّ بیرونی و فاصله دار ، آرزوست. تصویر آن ، چنین است» :

.

الأملمعدن الجواهر :أخَذَ [رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ] حَجَرَینِ ، فَأَلقی بَینَ یَدَیهِ حَجَرا وقالَ : هذا أمَلُ ابنِ آدَمَ . وألقی خَلفَهُ حَجَرا وقالَ : هذا أجَلُهُ ، فَهُوَ یَری أمَلَهُ ولا یَری أجَلَهُ. ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الأَجَلُ حَصادُ الأَمَلِ. ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن وَصِیَّتِهِ لاِبنِهِ الحَسَنِ علیه السلام ـ :اِعلَم یَقینا أنَّکَ لَن تَبلُغَ أمَلَکَ ، ولَن تَعدُوَ أجَلَکَ ، وأنَّکَ فی سَبیلِ مَن کانَ قَبلَکَ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لا تَخلُو النَّفسُ مِنَ الأَمَلِ ، حَتّی تَدخُلَ فِی الأَجَلِ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :غایَةُ الأَمَلِ الأَجَلُ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :فی غُرورِ الآمالِ انقِضاءُ الآجالِ. ⁽⁶⁾

.

آرزومعدن الجواهر :پیامبر خدا ، دو عدد سنگ برداشت و یکی را جلوی خود انداخت و فرمود: «این، آرزوی پسر آدم است» . سپس سنگ دیگر را پشت آن انداخت و فرمود: «این، اَجَل اوست . بنا بر این، او آرزویش را می بیند و اجلش را نمی بیند» .

امام علی علیه السلام :اجل، درو کننده آرزوست.

امام علی علیه السلامـ از سفارش ایشان به فرزندش حسن علیه السلام ـ :یقین بدان که تو هرگز به آرزویت نمی رسی و هرگز از اَجَلت فراتر نمی روی . تو همان راهی را می روی که آنان که پیش از تو بوده اند، رفته اند .

امام علی علیه السلام :آدمی تا پایان عمر ، از آرزو تهی نیست.

امام علی علیه السلام :پایانه آرزو ، اجل است.

امام علی علیه السلام :در فریب آرزوها، عمرها به پایان می رسد.

.

عنه علیه السلام :تَأریخُ المُنَی المَوتُ. ⁽¹⁾

الإمام الصادق عن آبائه عن الإمام علیّ :ـ مِن خُطبَةٍ لَهُ بِالبَصرَةِ ـ :اِعلَموا أنَّکُم فی أجَلٍ مَحدودٍ ، وأمَلٍ مَمدودٍ ، ونَفَسٍ مَعدودٍ ، ولابُدَّ لِلأَجَلِ أن یَتَناهی ، ولِلأَمَلِ أن یُطوی ، ولِلنَّفَسِ أن یُحصی . ثُمَّ دَمَعَت عَیناهُ وقَرَأَ : «وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحَافِظِینَ * کِرَامًا کَاتِبِینَ * یَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ » ⁽²⁾. ⁽³⁾

.

امام علی علیه السلام :تاریخ آرزوها، مرگ است.

امام صادق علیه السلامـ به نقل از پدرانش علیهم السلام ـ :علی علیه السلام [در سخنرانی اش] در بصره فرمود : «بدانید که شما عمری محدود و آرزویی دامنه دار و نَفَسی معدود دارید. ناگزیر ، عمر به پایان می رسد و طومار آرزو ، پیچیده می شود و نفس ، به شماره می افتد» . آن گاه، چشمان ایشان اشکبار شد و این آیات را خواند: «و قطعاً بر شما نگهبانانی گماشته است ؛ بزرگوارانی نویسنده[ ی اعمال شما] که آنچه انجام می دهید ، می دانند» .

.

الفصل الثانی: المأمول الحقیقی۲ / ۱مُعَلِّمُ الأَمَلِبحار الأنوار عن نَوفٍ البِکالِیّ :رَأَیتُ أمیرَالمُؤمِنینَ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ـ مُوَلِّیا مُبادِرا ، فَقُلتُ : أینَ تُریدُ یا مَولایَ ؟ فَقالَ : دَعنی یا نَوفُ ، إنَّ آمالی تَقَدَّمُنی فِی المَحبوبِ ، فَقُلتُ : یا مَولایَ وما آمالُکَ ؟ قالَ : قَد عَلِمَهَا المَأمولُ ، وَاستَغنَیتُ عَن تَبیینِها لِغَیرِهِ ، وکَفی بِالعَبدِ أدَبا ألّا یُشرِکَ فی نِعَمِهِ وأرَبِهِ ⁽¹⁾غَیرَ رَبِّهِ . فَقُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ إنّی خائِفٌ عَلی نَفسی مِنَ الشَّرَهِ ⁽²⁾، وَالتَّطَلُّعِ إلی طَمَعٍ مِن أطماعِ الدُّنیا . فَقالَ لی : وأینَ أنتَ عَن عِصمَةِ الخائِفینَ وکَهفِ العارِفینَ؟! فَقُلتُ : دُلَّنی عَلَیهِ ! قالَ : اللّهُ العَلِیُّ العَظیمُ ؛ تَصِلُ أمَلَکَ بِحُسنِ تَفَضُّلِهِ ، وتُقبِلُ عَلَیهِ بِهَمِّکَ ، وأعرِض عَنِ النّازِلَةِ فی قَلبِکَ ، فَإِن أجَّلَکَ بِها فَأَنَا الضّامِنُ مِن مَورِدِها ، وَانقَطِع إلَی اللّهِ سُبحانَهُ فَإِنَّهُ یَقولُ : «وعِزَّتی وجَلالی ، لَاَقطَعَنَّ أمَلَ کُلِّ مَن یُؤَمِّلُ غَیریِ بِالیَأسِ ، ولَأَکسُوَنَّهُ ثَوبَ المَذَلَّةِ فِی النّاسِ ، ولَاُبعِدَنَّهُ مِن قُربی ، ولَأَقَطَعَنَّهُ عَن وَصلی ، ولَاُخمِلَنَّ ⁽³⁾ذِکرَهُ حینَ یَرعی غَیری . أیُؤَمِّلُ ـ وَیلَهُ ـ لِشَدائِدِهِ غَیری وکَشفُ الشَّدائِدِ بِیَدی؟! ویَرجو سِوایَ وأنَا الحَیُّ الباقی ! ویَطرُقُ أبوابَ عِبادی وهِیَ مُغلَقَةٌ ویَترُکُ بابی وهُوَ مَفتوحٌ ! فَمَن ذَاالَّذی رَجانی لِکَثیرِ جُرمِهِ فَخَیَّبتُ رَجاءَهُ ؟! جَعَلتُ آمالَ عِبادی مُتَّصِلَةً بی ، وجَعَلتُ رَجاءَهُم مَذخورا لَهُم عِندی ، ومَلَأتُ سَماواتی مِمَّن لا یَمَلُّ تَسبیحی ، وأمَرتُ مَلائِکَتی أن لا یُغلِقُوا الأَبوابَ بَینی وبَینَ عِبادی . ألَم یَعلَم مَن فَدَحَتهُ ⁽⁴⁾نائِبَةٌ مِن نَوائِبی أن لا یَملِکَ أحَدٌ کَشفَها إلّا بِإِذنی؟! فَلِمَ یُعرِضُ العَبدُ بِأَمَلِهِ عَنّی وقَد أعطَیتُهُ ما لَم یَسأَلنی ، فَلَم یَسأَلنی وسَأَلَ غَیری ؟ أفَتَرانی أبتَدِئُ خَلقی مِن غَیرِ مَسألَةٍ ، ثُمَّ اُسألُ فَلا اُجیبُ سائِلی؟! أبَخیلٌ أنَا فَیُبَخِّلُنی عَبدی؟ أوَلَیسَ الدُّنیا وَالآخِرَةُ لی؟ أوَلَیسَ الکَرَمُ وَالجودُ صِفَتی ؟ أوَلَیسَ الفَضلُ وَالرَّحمَةُ بِیَدی ؟ أوَلَیسَ الآمالُ لاتَنتَهی إلّا إلَیَّ ، فَمَن یَقطَعُها دونی؟ وما عَسی أن یُؤَمِّلَ المُؤَمِّلونَ مَن سِوایَ؟! وعِزَّتی وجَلالی ، لَو جَمَعتُ آمالَ أهلِ الأَرضِ وَالسَّماءِ ثُمَّ أعطَیتُ کُلَّ واحِدٍ مِنهُم ، ما نَقَصَ مِن مُلکی بَعضُ عُضوِ الذَّرَّةِ ، وکَیفَ یَنقُصُ نائِلٌ أنَا أفَضتُهُ؟! یا بُؤسا لِلقانِطینَ مِن رَحمَتی ، یا بُؤسا لِمَن عَصانی وتَوَثَّبَ عَلی مَحارِمی ، ولَم یُراقِبنی وَاجتَرَأَ عَلَیَّ» . ثُمَّ قالَ ـ عَلَیهِ وعَلی آلِهِ السَّلامُ ـ لی : یا نَوفُ ، ادعُ بِهذَا الدُّعاءِ : إلهی ، إن حَمِدتُکَ فَبِمَواهِبِکَ ، وإن مَجَّدتُکَ فَبِمُرادِکَ ، وإن قَدَّستُکَ فَبِقُوَّتِکَ ، وإن هَلَّلتُکَ فَبِقُدرَتِکَ ، وإن نَظَرتُ فَإِلی رَحمَتِکَ ، وإن عَضَضتُ فَعَلی نِعمَتِکَ ، إلهی إنَّهُ مَن لَم یَشغَلهُ الوُلوعُ ⁽⁵⁾بِذِکرِکَ ، ولَم یَزوِهِ ⁽⁶⁾السَّفَرُ بِقُربِکَ ، کانَت حَیاتُه عَلَیهِ میتَةً ومیتَتُهُ عَلَیهِ حَسرَةً . إلهی ، تَناهَت أبصارُ النّاظِرینَ إلَیکَ بِسَرائِرِ القُلوبِ ، وطالَعَت أصغَی السّامِعینَ لَکَ نَجِیّاتِ الصُّدورِ ، فَلَم یَلقَ أبصارُهُم رَدّاً ⁽⁷⁾دونَ ما یُریدونَ ، هَتَکتَ بَینَکَ وبَینَهُم حُجُبَ الغَفلَةِ ، فَسَکَنوا فی نورِکَ ، وتَنَفَّسوا بِرَوحِکَ ، فَصارَت قُلوبُهُم مَغارِسَ لِهَیبَتِکَ ، وأبصارُهُم مَآکِفَ لقُدرَتِکَ ، وقَرَّبتَ أرواحَهُم مِن قُدسِکَ ، فَجالَسُوا اسمَکَ بِوَقارِ المُجالَسَةِ ، وخُضوعِ المُخاطَبَةِ ، فَأَقبَلتَ إلَیهمِ إقبالَ الشَّفیقِ ، وأنصَتَّ لَهُم إنصاتَ الرَّفیقِ ، وأجَبتَهُم إجاباتِ الأَحِبّاءِ ، وناجَیتَهُم مُناجاةَ الأَخِلّاءِ ، فَبَلِّغ بِیَ المَحَلَّ الَّذی إلَیهِ وَصَلوا ، وَانقُلنی مِن ذِکری إلی ذِکرِکَ ، ولا تَترُک بَینی وبَینَ مَلَکوتِ عِزِّکَ بابا إلّا فَتَحتَهُ ، ولا حِجابا مِن حُجُبِ الغَفلَةِ إلّا هَتَکتَهُ ، حَتّی تُقیمَ روحی بَینَ ضِیاءِ عَرشِکَ ، وتَجعَلَ لَها مَقاما نُصبَ نورِکَ ، إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . إلهی ، ما أوحَشَ طَریقا لا یَکونُ رَفیقی فیهِ أمَلی فیکَ ، وأبعَدَ سَفَرا لا یَکونُ رَجائی مِنهُ دَلیلی مِنکَ ، خابَ مَنِ اعتَصَمَ بِحَبلِ غَیرِکَ ، وضَعُفَ رُکنُ مَنِ استَنَدَ إلی غَیرِ رُکنِکَ . فَیا مُعَلِّمَ مُؤَمِّلیهِ الأَمَلَ فَیُذهِبُ عَنهُم کَآبَةَ الوَجَلِ ⁽⁸⁾، لا تَحرِمنی صالِحَ العَمَلِ ، وَاکلَأنی کِلاءَةَ ⁽⁹⁾مَن فارَقَتهُ الحِیَلُ ، فَکَیفَ یَلحَقُ مُؤَمِّلیکَ ذُلُّ الفَقرِ وأنتَ الغَنِیُّ عَن مَضارِّ المُذنِبینَ ! إلهی ، وإنَّ کُلَّ حَلاوَةٍ مُنقَطِعَةٌ ، وحَلاوَةَ الإِیمانِ تَزدادُ حَلاوَتُهَا اتِّصالاً بِکَ . إلهی ، وإنَّ قَلبی قَد بَسَطَ أمَلَهُ فیکَ ، فَأَذِقهُ مِن حَلاوَةِ بَسطِکَ إیّاهُ البُلوغَ لِما أمَّلَ ، إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . إلهی ، أسأَلُکَ مَسأَلَةَ مَن یَعرِفُکَ کُنهَ ⁽¹⁰⁾مَعرِفَتِکَ مِن کُلِّ خَیرٍ یَنبَغی لِلمُؤمِنِ أن یَسلُکَهُ ، وأعوذُ بِکَ مِن کُلِّ شَرٍّ وفِتنَةٍ أعَذتَ بِها أحِبّاءَکَ مِن خَلقِکَ ، إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . إلهی ، أسأَلُکَ مَسأَلَةَ المِسکینِ الَّذی قَد تَحَیَّرَ فی رَجاهُ ، فَلایَجِدُ مَلجَأً ولا مَسنَدا یَصِلُ بِهِ إلَیکَ ، ولا یُستَدَلُّ بِهِ عَلَیکَ إلّا بِکَ ، وبِأَرکانِکَ ومَقاماتِکَ الَّتی لاتَعطیلَ لَها مِنکَ ، فَأَسأَلُکَ بِاسمِکَ الَّذی ظَهَرتَ بِهِ لِخاصَّةِ أولِیائِکَ فَوَحَّدوکَ وعَرَفوکَ فَعَبَدوکَ بِحَقیقَتِکَ ، أن تُعَرِّفَنی نَفسَکَ لِاُقِرَّ لَکَ بِرُبوبِیَّتِکَ عَلی حَقیقَةِ الإِیمانِ بِکَ ، ولا تَجعَلنی یا إلهی مِمَّن یَعبُدُ الاِسمَ دونَ المَعنی ، وَالحَظنی بِلَحظَةٍ مِن لَحَظاتِکَ تُنَوِّرُ بِها قَلبی بِمَعرِفَتِکَ خاصَّةً ومَعرِفَةِ أولِیائِکَ ، إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . ⁽¹¹⁾

.

فصل دوم : آرزوی حقیقی

۲ / ۱ آموزگار آرزو

فصل دوم : آرزوی حقیقی۲ / ۱آموزگار آرزوبحار الأنوارـ به نقل از نَوف بِکالی ـ :امیر مؤمنان ـ که درودهای خدا بر او باد ـ را دیدم که پشت کرده ، شتابان می رود. گفتم : کجا می روی ، سَروَرم؟ فرمود: «رهایم کن ، ای نوف! آرزوهایم مرا به سوی معشوق می رانَد». گفتم : سَرورم! آرزوهایت چیست؟ فرمود: «آن که آرزویم به اوست، خود، آنها را می داند و مرا نیازی نیست تا آنها را به غیر او باز گویم . در ادب بنده ، همین بس که در برخورداری ها و نیازهایش ، کسی جز پروردگار خویش را شریک نگردانَد» . گفتم : ای امیر مؤمنان! من از آزمندی و چشمداشت به آرزویی از آرزوهایِ دنیوی، بر نفس خویش بیمناکم. فرمود: «چرا به حمایتگاه بیمناکان و پناهگاه خداشناسان ، پناه نمی بری؟» . گفتم : آن را نشانم بده . فرمود: «خداوندِ والا و بزرگ. آرزویت را به حُسنِ تفضّل او پیوند بزن و با تمام خواست ، به او روی بیاور ، و اگر هر آنچه [جز خدا] در دلت وارد می شود، درمان کنی، من ، ضامنِ جای گزین آنم. ⁽¹⁾با تمام وجود ، به خداوند پاک ، رو کن؛ زیرا او می فرماید: به عزّت و جلالم سوگند، امید هر کس را که به غیر از من امید بندد ، به یأس مبدّل می سازم و جامه خواری در میان مردم بر او می پوشانم و او را از قُرب خویش ، دور می سازم و پیوندم را با او می بُرم و او را گم نام می سازم؛ زیرا به غیر من توجّه می کند. وای بر او! آیا در گرفتاری هایش به جز من آرزومند می شود، با آن که رفعِ سختی ها و گرفتاری ها در دست من است؟! و به کسی جز من ، امید می بندد ، در حالی که زنده پاینده منم؟! و درهای بسته بندگانم را می کوبد و درِ خانه مرا که باز است ، رها می کند؟! کیست که با همه گناهانش به من امید بندد و من نومیدش کنم؟! آرزوهای بندگانم را پیوسته به خویش قرار داده ام و امیدشان را نزد خود ، برای آنان اندوخته ام و آسمان هایم را از کسانی که از تسبیح گویی من خسته نمی شوند، آکنده ساخته ام و به فرشتگانم فرمان داده ام که درها را میان من و بندگانم نبندند. آیا آن که بلایی از بلایای من کمرش را خم کرده است ، نمی داند که هیچ کس نمی تواند آن بلا را برطرف سازد ، جز با اجازه من؟! پس چرا بنده، با این که آنچه از من درخواست نکرده است ، به او عطا کرده ام، آرزویش را از من می گردانَد و از من ، درخواست نمی کند و از غیر من می خواهد؟! آیا منی که بی درخواست بنده ام به او می دهم، اگر از من درخواست شود ، پاسخ درخواست کننده ام را نمی دهم؟! مگر من بخلی ورزیده ام که بنده ام به من، گمان بخل می بَرَد؟ آیا دنیا و آخرت ، از آنِ من نیست؟ آیا آقایی و بخشندگی، صفت من نیست؟ آیا فضل و رحمت ، در دست من نیست؟ آیا نه این است که آرزوها جز به من، ختم نمی شوند؟ پس جز من کیست که آرزوها را قطع کند؟ و چگونه است که آرزومندان ، غیر مرا آرزو می کنند؟! به عزّت و جلالم سوگند ، اگر آرزوهای زمینیان و آسمانیان را جمع کنم، سپس آرزوهای یکایک آنان را برآورده سازم ، به اندازه یک عضو مورچه از مُلک من کاسته نمی شود. چگونه چیزی که من ، بخشنده آنم، کاستی گیرد؟! بیچاره ، نومیدانِ از رحمت من! نگون بخت ، آن که نافرمانی کند و به حرام های من بپردازد و مرا در نظر نگیرد و بر من دلیری کند! » . امام علیه السلام ـ که بر او و خاندانش سلام باد ـ سپس فرمود: «ای نوف! این دعا را بخوان: معبود من! اگر تو را می ستایم ، به واسطه موهبت هایی است که به من داده ای و اگر تو را تمجید می کنم، به خواست خودِ توست و اگر تقدیست می کنم ، به نیروی توست و اگر توحید تو را می گویم ، به قدرت و توانی است که مرا داده ای و اگر می نگرم، به رحمت تو می نگرم و اگر [لقمه ای ] می جَوَم ، نعمت تو را می جَوَم. معبود من! هر آن که اشتیاق یاد تو ، مشغولش ندارد و سفر ، او را به جوار قرب ، نزدیک نکند، زندگی اش مُردن اوست و مُردنش، مایه افسوس او. معبود من! نگاه های آنان که با باطن دل ها می نگرند ، به تو منتهی شده است و گوش های آنان که نجواهای سینه ها را می شنوند ، به تو دوخته شده ، و هیچ چیز ، مانع نگاه های آنان در برابر آنچه می خواهند ، نیست. میان خود و آنان ، پرده های غفلت را دریدی . پس در نور تو آرمیدند و با نسیم تو ، دَم زدند. دل هایشان ، نهالستان هیبت تو شد و دیدگانشان ، سرشکباران قدرتت. و جان هایشان را به مقام قُدس خود ، نزدیک ساختی . پس با وقارِ همنشینی و خضوعِ هم سخنی با نام تو همنشین شدند و تو چونان یاری شفیق ، به آنان رو کردی و رفیقانه ، به ایشان گوش سپردی و دوستانه ، پاسخشان را دادی و چونان همدمان ، با آنها به نجوا پرداختی. پس مرا نیز به جایگاهی که آنان رسیدند، برسان و از فکر و یاد خودم ، به یاد خودت منتقل کن و هر دری را که میان من و ملکوت عزّت توست ، به رویم بگشای و همه پرده های غفلت را از هم بِدَر، تا روح مرا در میان روشنایی عرشت، اقامت بخشی و برایش مقامی در برابر نور خودت قرار دهی، که بی گمان، تو بر هر کاری توانایی. معبود من! چه تنها و دلگیر است آن راهی که آرزومندی ام به تو هم سفرم نباشد، و چه دور و دراز است آن سفری که امیدم به تو ، راه نمای راهم نباشد! هر آن که به ریسمان غیر از تو چنگ در زند، ناکام می شود و تکیه گاه کسی که به غیر از تکیه گاه تو تکیه کند، سُست است . پس ـ ای آن که به آرزومندانش آرزو می آموزد و اندوه ترس و وحشت را از آنان می بَرَد ـ مرا از کردار نیک و شایسته ، محروم مگردان و مرا آن گونه نگهداری کن که از بیچاره درمانده ، نگهداری می کنی. چگونه خواریِ فقر به آرزومندانت رسد، در حالی که تو از گزندهای گنهکاران، بی نیازی؟! معبود من! هر حلاوتی ، به سر آمدنی است ؛ امّا حلاوت ایمان، با رسیدن به تو، افزایش می یابد. معبود من! دلم امید فراوان به تو بسته است. پس تو نیز شیرینی رسیدن به آرزو را فراوان به آن بچشان، که تو بر هر کاری توانایی. معبود من! چونان درخواست کسی که حقیقت تو را نیک می شناسد ، هر خیری را که سزاوار است مؤمنْ آن را در پیش گیرد ، از تو درخواست می کنم و از هر شر و فتنه ای که دوستانت را از آنها پناه داده ای، به تو پناه می برم، که به راستی تو بر هر کاری توانایی. معبود من! از تو درخواست می کنم، چونان درخواست بینوایی که در امیدش سرگشته مانده است و هیچ پناه و تکیه گاهی که با آن به تو برسد و به تو ره یابد ، جز تو نمی یابد ، و به حقّ تکیه گاه ها و مَنزلت هایی که از جانب تو تعطیل بردار نیستند، و به حقّ آن نامت که به واسطه آن بر اولیای ویژه ات آشکار گشتی و در نتیجه، تو را یکتا دانستند و شناختند و تو را چنان که هستی، پرستیدند، از تو درخواست می کنم که خودت را به من بشناسانی تا از سرِ ایمانی راستین به تو، به پروردگاری ات اقرار نمایم. مرا ـ ای معبود من ـ از آنانی قرار مده که نام بی معنا را می پرستند، و از آن نیم نگاه هایت ، نیم نگاهی به من بیفکن تا بِدان، دل مرا به نور معرفت خودت و معرفت اولیایت ، روشن گردانی، که به راستی تو بر هر کاری توانایی ».

.

. .

. .

. .

. .

۲ / ۲مُنتَهَی الأَمَلِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فِی الدُّعاءِ ـ :یا رَبّاه یا سَیِّداه ، ویا أمَلاه ویا غایَةَ رَغبَتاه ، أسأَلُکَ یا اللّهُ یا اللّهُ یا اللّهُ ألّا تُشَوِّهَ خَلقی فِی النّارِ . ⁽¹⁾

.

۲ / ۲ منتهای آرزو

۲ / ۲منتهای آرزوپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعا ـ :پروردگارا! سَرورا! امیدا! و ای نهایتِ آرزو! از تو درخواست می کنم ـ ای خدا ، ای خدا، ای خدا ـ که قیافه مرا با آتش [دوزخ] ، زشت رو نسازی.

.

عنه صلی الله علیه و آله :یا اللّهُ . . . لا تَرُدَّ مَسأَلَتی ، ولا تَحجُب دَعوَتی ، ولا تَنقُص رَغبَتی ، وَارحَم ذُلّی وتَضَرُّعی ، وفَقری وفاقَتی ، فَما لی رَجاءٌ غَیرُکَ ولا أمَلٌ سِواکَ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الأَسماءِ الحُسنی ـ :یا مَن یَرجوهُ أهلُ السَّماواتِ وَالأَرضِ یا اللّهُ ، یا ثِقَةَ أهلِ السَّماواتِ والأَرضِ یا اللّهُ ، یا أملَ أهلِ السَّماواتِ وَالأَرضِ یا اللّهُ ، یا رَجاءَ أهلِ السَّماواتِ وَالأَرضِ یا اللّهُ . ⁽²⁾

فاطمة علیهاالسلامـ مِن دُعائِها عَقیبَ صَلاةِ الظُّهرِ ـ :یا أکرَمَ الأَکرَمینَ ومُنتَهی اُمنِیَّةِ السّائِلینَ ، أنتَ مَولایَ فَتَحتَ لی بابَ الدُّعاءِ وَالإِنابَةِ ⁽³⁾، فَلا تُغلِق عَنّی بابَ القَبولِ وَالإِجابَةِ . ⁽⁴⁾

الإمام الحسین علیه السلامـ فی دُعاءِ عَرَفَةَ ـ :اللّهُمَّ یا مَن مَلَکَ فَقَدَرَ ، وقَدَرَ فَقَهَرَ ، وعُصِیَ فَسَتَرَ ، وَاستُغفِرَ فَغَفَرَ ، یا غایَةَ رَغبَةِ الرّاغِبینَ ، ومُنتَهی أمَلِ الرّاجینَ . ⁽⁵⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی مُناجاةِ المُفتَقرِینَ ـ :یا مُنتَهی أمَلِ الآمِلینَ ، ویا غایَةَ سُؤلِ السّائِلینَ ، ویا أقصی طَلِبَةِ الطّالِبینَ ، ویا أعلی رَغبَةِ الرّاغِبینَ . . . لَکَ تَخَضُّعی وسُؤالی ، وإلَیکَ تَضَرُّعی وَابتِهالی . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ از تعویذ ایشان در روز وادی القری ⁽¹⁾ـ :خدایا ! ... درخواستم را رد مکن و دعایم را در پرده مدار و رغبتم را کم مکن و بر خواری و التماس من ، و بر ناداری و درویشی ام رحم آور؛ زیرا مرا امیدی جز تو و آرزویی جز تو نیست.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای «اسمای حُسنا» ـ :ای آن که اهل آسمان ها و زمین ، بدو امید بسته اند، ای خدا! ای مورد وثوق اهل آسمان ها و زمین، ای خدا! ای آرزوی اهل آسمان ها و زمین، ای خدا! ای امید اهل آسمان ها و زمین، ای خدا!

فاطمه علیهاالسلامـ از دعای ایشان در تعقیب نماز ظهر ـ :ای کریم ترینِ کریمان و منتهایِ آرزوی درخواست کنندگان! تویی آن مولای من که درِ دعا و توبه را به رویم گشودی . پس درِ پذیرش و اجابت را بر من مبند.

امام حسین علیه السلامـ از دعای ایشان در روز عرفه ـ :خداوندا! ای پادشاه قدرتمند! ای آن که همه چیز ، مقهور قدرت اوست! ای آن که نافرمانی می شود و پرده پوشی می کند، و از او آمرزش می طلبند و می آمرزد! ای غایت آرزوی آرزومندان، و ای منتهای امیدِ امیدواران!

امام زین العابدین علیه السلامـ در مناجات نیازمندان ـ :ای منتهای آرزویِ آرزومندان، و ای نهایتِ خواهش خواهندگان، و ای دورترین مطلوبِ طلب کنندگان، و ای عالی ترین اشتیاقِ مشتاقان ! ... به پیشگاه تو، خضوع و از تو خواهش می کنم، و به درگاه تو ، التماس و از تو درخواست می نمایم .

.

۲ / ۳غایَةُ آمالِ العارِفینَالإمام علیّ علیه السلامـ فی الدُّعاءِ قَبلَ صَلاةِ اللَّیلِ ـ :اللّهُمَّ إلَیکَ حَنَّت قُلوبُ المُخبِتینَ ⁽¹⁾، وبِکَ أنِسَت عُقولُ العاقِلینَ ، وعَلَیکَ عَکَفَت ⁽²⁾رَهبَةُ العالِمینَ ، وبِکَ استَجارَت أفئِدَةُ المُقَصِّرینَ . فَیا أمَلَ العارِفینَ ، ورَجاءَ الآمِلینَ ، صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ الطّاهِرینَ ، وأجِرنی مِن فَضائِحِ یَومِ الدّینِ ، عِندَ هَتکِ السُّتورِ ، وتَحصیلِ ما فِی الصُّدورِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعاءِ یَومِ الأَحَدِ ـ :اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ سُؤالَ مُذنِبٍ أوبَقَتهُ ⁽⁴⁾مَعاصیهِ فی ضیقِ المَسلَکِ ، ولَیسَ لَهُ مُجیرٌ سِواکَ ولا أمَلٌ غَیرَکَ ، ولا مُغیثٌ أرأَفَ بِهِ مِنکَ ، ولا مُعتَمَدٌ یَعتَمِدُ عَلَیهِ غَیرُ عَفوِکَ . ⁽⁵⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی دُعاءِ یَومِ عَرَفَةَ ـ :یا أمَلی ، یا رَجائی ، یا خَیرَ مُستَغاثٍ ، یا أجوَدَ المُعطینَ ، یا مَن سَبَقَت رَحمَتُهُ غَضَبَهُ ، یا سَیِّدی ومَولایَ وثِقَتی ورَجائی ومُعتَمَدی ، ویا ذُخری وظَهری وعُدَّتی وغایَةَ أمَلی ورَغبَتی . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی دُعاءِ یَومِ عَرَفَةَ ـ :أسأَلُکَ الرَّحمَةَ یا سَیِّدی ومَولایَ وثِقَتی ، یا رَجائی ، یا مُعتَمَدی ومَلجَئی ، وذُخری وظَهری وعُدَّتی ، وأمَلی وغایَتی . ⁽⁷⁾

.

۲ / ۳ آرزوی نهایی عارفان

۲ / ۳آرزوی نهایی عارفانامام علی علیه السلامـ در دعای پیش از نماز شب ـ :بار خدایا! دل های اهل خشوع ، شیفته تو اند و خِردهای خردمندان ، با تو اُنس گرفته اند و عالمان ، هماره از تو در بیم اند و دل های اهل تقصیر ، به تو پناه آورده اند. پس ـ ای آرزوی عارفان، و ای امید آرزومندان ـ بر محمّد و خاندان پاک او، درود فرست و مرا از رسوایی های روز پاداش، آن گاه که پرده ها کنار می روند و آنچه در سینه هاست ، هویدا می گردد، پناه دِه.

امام علی علیه السلامـ در دعای روز یکشنبه ـ:بار خدایا! از تو درخواست می کنم ، به سان درخواست کردن گنهکاری که نافرمانی هایش ، راه را بر او تنگ کرده و به هلاکتش در افکنده است و پناه دهنده ای جز تو ندارد و امیدی غیر از تو ندارد و فریادرسی مهربان تر از تو ندارد و تکیه گاهی که بر او تکیه کند ، جز بخشایش تو ندارد .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعای روز عرفه ـ:ای آرزوی من! ای امید من! ای بهترین کسی که از او یاری می طلبند! ای بخشنده ترینِ بخشندگان! ای کسی که مهرش بر خشمش پیشی دارد! ای آقای من و مولای من و مورد وثوق من و امید من و تکیه گاه من و ای اندوخته من و پشتوانه من و ساز و برگ من و غایت آرزو و اشتیاق من!

امام صادق علیه السلامـ در دعای روز عرفه ـ :رحمت از تو درخواست می کنم ، ای سَرورم و مولایم و مورد وثوقم! ای امید من! ای تکیه گاه و پناه من، و ای اندوخته و پشتوانه و ساز و برگ من و ای آرزو و آرمان من!

.

الإمام العسکری علیه السلامـ مِن دُعاءٍ عَلَّمَهُ أسیرا ـ :اللّهُمَّ أنتَ غِیاثی وعِمادی ، وأنتَ عِصمَتی ورَجائی ، ما لی أمَلٌ سِواکَ ولا رَجاءٌ غَیرَکَ . ⁽¹⁾

۲ / ۴غایَةُ آمالِ المُحِبّینَالإمام زین العابدین علیه السلامـ فی مُناجاةِ المُحِبّینَ ـ :یامُنی قُلوبِ المُشتاقینَ ، ویا غایَةَ آمالِ المُحِبّینَ ، أسأَلُکَ حُبَّکَ وحُبَّ مَن یُحِبُّکَ ، وحُبَّ کُلِّ عَمَلٍ یوصِلُنی إلی قُربِکَ ، وأن تَجعَلَکَ أحَبَّ إلَیَّ مِمّا سِواکَ ، وأن تَجعَلَ حُبّی إیّاکَ قائِدا إلی رِضوانِکَ ، وشَوقی إلَیکَ ذائِدا ⁽²⁾عَن عِصیانِکَ . ⁽³⁾

۲ / ۵غایَةُ المُنیالإمام زین العابدین علیه السلامـ فی مُناجاتِهِ ـ : أتُحرِقُنی بِالنّارِ یا غایَةَ المُنیفَأَینَ رَجائی ثُمَّ أینَ مَحَبَّتی! ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی مُناجاتِهِ ـ :إلهی ومَولایَ وغایَةَ رَجائی . . . . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۴ آرزوی نهایی دوستداران

۲ / ۵ نهایت آرزوها

امام عسکری علیه السلامـ از دعایی که به یک زندانی آموخت ـ :بار خدایا! تویی فریادرس و تکیه گاه من، و تویی نگهدار و امید من . مرا آرزویی جز تو و امیدی جز تو نیست .

۲ / ۴آرزوی نهایی دوستدارانامام زین العابدین علیه السلامـ در مناجات شیفتگان ـ :ای آرزوی دل های مشتاقان، و ای غایتِ آرزوهای شیفتگان! محبّت به تو و محبّت به دوستدارانت و محبّت به هر کاری را که مرا به مقامِ قُرب تو می رساند ، از تو درخواست می کنم و از تو می خواهم که خودت را از هر آنچه غیر از توست ، نزد من محبوب تر گردانی و محبّت مرا به خودت ، راهبَر[م] به سوی خشنودی ات، و شوقم را به تو ، مانع [من ]از نافرمانی ات قرار دهی.

۲ / ۵نهایت آرزوهاامام زین العابدین علیه السلامـ از مناجات ایشان ـ :آیا مرا با آتش می سوزانی ، ای غایت آرزوها! پس امیدم چه می شود؟ پس شیدایی ام چه می شود؟!

امام زین العابدین علیه السلامـ از مناجات ایشان ـ :معبود من و سَرور من و ای امید غایی من! ... .

.

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ ... إنَّکَ وَلِیُّ نَعمائی، ومُنتَهی مُنایَ، وغایَةُ رَجائی فی مُنقَلَبی ومَثوایَ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ یا مَن لا یَصِفُهُ نَعتُ الواصِفینَ ، ویا مَن لا یُجاوِزُهُ رَجاءُ الرّاجینَ . ⁽²⁾

۲ / ۶فَوقَ المُنیرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی ذِکرِ فَضلِ فاطِمَةَ علیهاالسلام یَومَ القِیامَةِ ـ :وَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ ، إنَّهَا الجارِیَةُ الَّتی تَجوزُ فی عَرصَةِ القِیامَةِ عَلی ناقَةٍ رَأسُها مِن خَشیَةِ اللّهِ . . . فَیوحِی اللّهُ عز و جل إلَیها : یا فاطِمَةُ ! سَلینی اُعطِکِ ، وتَمَنَّی عَلَیَّ اُرضِکِ ، فَتَقولُ : إلهی أنتَ المُنی وفَوقَ المُنی . ⁽³⁾

۲ / ۷خَیرُ مَأمولٍالإمام علی علیه السلام :اللّهُمَّ أنتَ أهلُ الوَصفِ الجَمیلِ ، وَالتَّعدادِ الکَثیرِ ، إن تُؤَمَّل فَخَیرُ مَأمولٍ ، وإن تُرجَ فَخَیرُ مَرجُوٍّ . اللّهُمَّ وقَد بَسَطتَ لی فیما لا أمدَحُ بِهِ غَیرَکَ ، ولا اُثنی بِهِ عَلی أحَدٍ سِواکَ ، ولا اُوَجِّهُهُ إلی مَعادِنِ الخَیبَةِ ومَواضِعِ الرّیبَةِ ، وعَدَلتَ بِلِسانی عَن مَدائِحِ الآدَمِیّینَ ، وَالثَّناءِ عَلَی المَربوبینَ المَخلوقینَ . اللّهُمَّ ولِکُلِّ مُثنٍ عَلی مَن أثنی عَلَیهِ مَثوبَةٌ مِن جَزاءٍ ، أو عارِفَةٌ مِن عَطاءٍ ، وقَد رَجَوتُکَ دَلیلاً عَلی ذَخائِرِ الرَّحمَةِ وکُنوزِ المَغفِرَةِ . اللّهُمَّ وهذا مَقامُ مَن أفرَدَکَ بِالتَّوحیدِ الَّذی هُوَ لَکَ ، ولَم یَرَ مُستَحِقّا لِهذِهِ المَحامِدِ وَالمَمادِحِ غَیرَکَ ، وبی فاقَةٌ إلَیکَ لایَجبُرُ مَسکَنَتَها إلّا فَضلُکَ ، ولا یَنعَشُ ⁽⁴⁾مِن خَلَّتِها ⁽⁵⁾إلّا مَنُّک وجودُکَ ، فَهَب لنا فی هذَا المَقامِ رِضاکَ ، وأغنِنا عَن مَدِّ الأَیدی إلی سِواکَ ، إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . ⁽⁶⁾

.

۲ / ۶ بالاتر از آرزوها

۲ / ۷ بهترین آرزو

امام زین العابدین علیه السلام :بار خدایا! ... تو ولی نعمت منی، تو منتهایِ آرزوهای منی، و تو امید نهایی من ، در بازگشتگاه و سرای آخرت هستی.

امام زین العابدین علیه السلام :بار خدایا ! ای کسی که وصفِ وصف کنندگان از عهده وصفش بر نمی آید، و ای کسی که امیدِ امیدواران ، از او فراتر نمی رود [و همه امیدها به او می انجامد]!

۲ / ۶بالاتر از آرزوهاپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در بیان مقام والای فاطمه علیهاالسلام در روز قیامت ـ :سوگند به آن که جانم در دست اوست، او بانویی است که در صحنه قیامت ، سوار بر ناقه ای که سرِ آن از خشیتِ الهی است ... عبور می کند، و خداوند عز و جل به او وحی می فرماید که: «ای فاطمه! از من بخواه تا به تو عطا کنم و آرزو کن تا خشنودت گردانم» و فاطمه علیهاالسلاممی گوید: معبود من! تو خود، آرزو و بالاتر از آرزوهایی .

۲ / ۷بهترین آرزوامام علی علیه السلام :خدایا! تو سزاوار ستایشِ زیبا و شمارشِ نعمت های بی پایانی. اگر آرزو شوی ، بهترین آرزو شده ای و اگر به تو امید بسته شود ، بهترین کسی هستی که بدو امید بسته می شود. خدایا! تو به من توانِ بیان دادی و من با آن، غیر از تو را نمی ستایم و کسی جز تو را ثنا نمی گویم و آن را متوجّه کان های ناکامی و محرومیت و جایگاه های شک و بی اعتمادی (مخلوقات) نمی سازم . تو زبانم را از ستودن آدمیان و ثناگویی بر آنان ، که خود ، دستْ پرورده و آفریده اند ، باز داشتی. خدایا! برای هر ثناگویی، بر آن که ثنایش گوید، پاداشی و دِهِشی است و من به تو امید بسته ام، که راه نما بر اندوخته های رحمت و گنج های آمرزشی. خدایا! در پیشگاه تو کسی ایستاده است که تنها تو را یگانه می داند ـ که یکتایی ، ویژه توست ـ ، و غیر از تو را سزامند این مدح و ستایش ها نمی داند. مرا به تو ، چنان نیازی است که تنها فضل تو آن را می تواند جبران کند و تنها بخشش تو می تواند آن را بزداید . پس، اینک که در پیشگاه تو ایستاده ایم، خشنودی ات را به ما ارزانی فرما و ما را از دست دراز کردن به سوی غیر خودت ، بی نیاز گردان، که بی گمان ، تو بر هر کاری توانایی.

.

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ قَبلَ صَلاةِ اللَّیلِ ـ :فَیا أمَلَ العارِفینَ ، ورَجاءَ الآمِلینَ ، صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ الطّاهِرینَ . . . . ⁽¹⁾

فاطمة علیهاالسلامـ فی دُعائِها عَقیبَ الصَّلَواتِ الخَمسِ ـ :سَیِّدی . . . إلَیکَ المُشتَکی ، وأنتَ المُستَعانُ والمُرتَجی . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :اللّهُمَّ أنتَ المَدعُوُّ ، وأنتَ المَرجُوُّ ، ورازِقُ الخَیرِ ، وکاشِفُ السّوءِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ :یا مَن هُوَ الرَّجاءُ وَالأَمَلُ ، وعَلَیهِ فِی الشَّدائِدِ المُتَّکَلُ . . . کَیفَ أخافُ وأنتَ رَجائی! وکَیفَ أضیعُ وأنتَ لِشِدَّتی ورَخائی ⁽⁴⁾! ⁽⁵⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ :اللّهُمَ مَن کانَ النّاسُ ثِقَتَهُ ورَجاءَهُ فَأَنتَ ثِقَتی ورَجائِی . اقدِر لی خَیرَها عافِیَةً ، ورَضِّنی بِما قَضَیتَ لی . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلامـ از دعای ایشان در پیش از نماز شب ـ :پس ـ ای آرزوی عارفان، و ای امید آرزومندان ـ بر محمّد و خاندان پاک او، درود فرست ... .

فاطمه علیهاالسلامـ در تعقیبات نمازهای پنجگانه ـ :آقای من! ... مرجع شکایات ، تویی و از تو باید یاری خواست و به تو باید امید بست.

امام زین العابدین علیه السلام :بار خدایا! همگان ، تو را می خوانند و امید همه خلایق ، تویی . تو روزی کننده خوبی ها و زداینده بدی هایی .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعا ـ :ای آن که امید و آرزوست و در سختی ها به او تکیه می شود! ... چگونه بترسم ، در حالی که تو امید منی!؟ و چگونه تباه و نابود شوم ، در حالی که در سختی و آسایش ، تکیه گاهم تویی!؟

امام باقر علیه السلامـ در دعا ـ :بار خدایا! اگر هر کسِ دیگری، مردم، تکیه گاه و امیدش باشند ، امّا من، تکیه گاه و امیدم تویی. بهترین عافیتِ ⁽¹⁾دنیا را قسمت من فرما و مرا به حکم و قضایی که برای من تقدیر کرده ای ، خشنود گردان.

.

۲ / ۸مَأمولٌ لِلدُّنیا وَالآخِرَةِالإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی المُناجاةِ الإِنجیلِیَّةِ ـ :سَیِّدی! أدعوکَ دُعاءَ مُلِحٍّ لا یَمَلُّ مَولاهُ ، وأتَضَرَّعُ إلَیکَ تَضَرُّعَ مَن أقَرَّ عَلی نَفسِهِ بِالحُجَّةِ فی دَعواهُ ، وخَضَعَ لَکَ خُضوعَ مَن یُؤَمِّلُکَ لِاخِرَتِهِ ودُنیاهُ ؛ فَلا تَقطَع عِصمَةَ رَجائی . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فِی استِکشافِ الهُمومِ ـ :اللّهُمَّ مَن أصبَحَ لَهُ ثِقَةٌ أو رَجاءٌ غَیرُکَ ، فَقَد أصبَحتُ وأنتَ ثِقَتی ورَجائی فِی الاُمورِ کُلِّها . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعاءِ یَومِ عَرَفَةَ ـ :یا عَظیما یُرجی لِکُلِّ عَظیمٍ ، اِغفِر لی ذَنبِیَ العَظیمَ ؛ فَإِنَّهُ لا یَغفِرُ الذَّنبَ العَظیمَ إلَا العَظیمُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ :یا رَجائی فی کُلِّ کُربَةٍ ، ویا وَلِیّی فی کُلِّ نِعمَةٍ . . . . ⁽⁴⁾

أعلام الدین عن طاووس الیمانی :رَأَیتُ فی جَوفِ اللَّیلِ رَجُلاً مُتَعَلِّقا بِأَستارِ الکَعبَةِ وهُوَ یَقولُ : ألا أیُّهَا المَأمولُ فی کُلِّ حاجَةٍشَکَوتُ إلَیکَ الضُرَّ فَاسمَع شِکایَتی ألا یا رَجائی أنتَ کاشفُ کُربَتیفَهَب لی ذُنوبیکُلَّهَا واقضِ حاجَتی زادی قَلیلٌ ما أراهُ مُبَلِّغیألِلزّادِ أبکی أم لِبُعدِ مَسافَتی أتَیتُ بِأَعمالٍ قِباحٍ رَدِیَّةٍفَما فِی الوَری خَلقٌ جَنی کَجِنایَتی أتُحرِقُنی فِی النّارِ یا غایَةَ المُنیفَأَینَ رَجائی مِنکَ أینَ مَخافَتی! قالَ : فَتَأَمَّلتُهُ فَإِذا هُوَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۸ آرزوی بایسته برای دنیا و آخرت

۲ / ۸آرزوی بایسته برای دنیا و آخرتامام زین العابدین علیه السلامـ در مناجات انجیلیه ـ :آقای من! تو را می خوانم ، چونان خواندنِ اصرار کننده ای که از خواندن مولایش خسته نمی شود و به تو التماس می کنم ، چون التماس کسی که در دعوایش ، با دلیل، علیه خود اقرار کرده است و در برابرت خاضع گشته ، چونان خضوعِ کسی که برای دنیا و آخرتش تو را آرزو می کند . پس رشته امید مرا قطع مکن.

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان برای رفع اندوه ها ـ :بار خدایا! هر کس اعتماد و امیدش به غیر تو باشد، برای من، در همه کارها، تو مورد اعتماد و امیدی .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعای روز عرفه ـ :ای بزرگی که برای هر امر بزرگی به او امید بسته می شود! گناه بزرگ مرا ببخشای ، که گناه بزرگ را جز بزرگ ، نمی بخشاید .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعای روز عرفه ـ :ای امید من در هر اندوهی، و ای آن که هر نعمتی دارم ، از تو دارم! ... .

أعلام الدینـ به نقل از طاووس یمانی ـ :در نیمه های شب ، مردی را دیدم که به پرده کعبه چنگ زده است و می گوید: الا ، ای آن که در هر نیازی بدو آرزو می بندند! از رنج هایم به تو شِکوه می کنم . شِکوه ام را بشنو . الا ، ای امید من! تویی گسارنده اندوه من . پس گناهانم، همه را ببخشای و حاجتم را برآور ... . آیا در آتشم می سوزانی ، ای فرجامینِ آرزوها؟ پس امیدم به تو چه می شود، بیمم کجاست؟»! دقّت کردم . دیدم علی بن الحسین (زین العابدین) علیه السلام است.

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ :یا مَن أرجوهُ لِکُلِّ خَیرٍ ، وآمَنُ سَخَطَهُ عِندَ کُلِّ عَثرَةٍ . ⁽¹⁾

۲ / ۹المَأمولُ عِندَ انقِطاعِ الآمالِالإمام زین العابدین علیه السلام :إلهی حَرَمَنی کُلُّ مَسؤولٍ رِفدَهُ ⁽²⁾، ومَنَعَنی کُلُّ مَأمولٍ ما عِندَهُ ، وأخلَفَنی مَن کُنتُ أرجوهُ لِرَغبَةٍ ، وأقصِدُهُ لِرَهبَةٍ ، وحالَ الشَّکُّ فی ذلِکَ یَقینا ، وَالظَنُّ عِرفانا ، وَاستَحالَ الرَّجاء یَأسا ، ورَدَّتنِی الضَّرورَةُ إلَیکَ حینَ خابَت آمالی ، وَانقَطَعَت أسبابی ، وأیقَنتُ أنَّ سَعیی لا یُفلِحُ ، وَاجتِهادی لا یَنجَحُ إلّا بِمَعونَتِکَ ، وأنَّ مُریدی بِالخَیرِ لا یَقدِرُ عَلی إنالَتی إیّاهُ إلّا بِإِذنِکَ . ⁽³⁾

.

۲ / ۹ آرزوی بایسته هنگام قطع شدن آرزوها

امام صادق علیه السلامـ در دعا ـ :ای کسی که برای هر خیری چشم امید به او دارم و هنگام هر لغزشی ، از خشم او در امانم!

۲ / ۹آرزوی بایسته هنگام قطع شدن آرزوهاامام زین العابدین علیه السلام :معبود من! از هر که درخواست نمودم ، مرا از عطایش محروم ساخت و از هر کس هر آرزوی ممکنی داشتم ، از من دریغ کرد و هر کس که برای خواهشی به او امید بستم یا برای ترس و بیمی نزدش رفتم ، خلافِ انتظارم را از او دیدم و شکّ من در این باره [که به مخلوق، امید نشاید بست،] به یقین و گمان من ، به شناخت [قطعی] و امید من به یأس تبدیل شد و آن گاه که آرزوها برآورده نگشتند و همه رشته ها بُریده شدند، ضرورت، مرا به سوی تو کشاند و یقین کردم که تلاش من ، به جایی نمی رسد و کوششم به نتیجه نمی رسد ، مگر با کمک تو و هر کس خیر را بخواهد ، نمی تواند مرا به آن خیر و خوبی برساند ، مگر با اجازه تو.

.

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ قَد أکدَی ⁽¹⁾الطَّلَبُ وأعیَتِ ⁽²⁾الحِیَلُ إلّا عِندَکَ ، وضاقَتِ المَذاهِبُ وَامتَنَعَتِ المَطالِبُ وعَسُرَتِ الرَّغائِبُ وَانقَطَعَتِ الطُّرُقُ إلّا إلَیکَ ، وتَصَرَّمَتِ ⁽³⁾الآمالُ وَانقَطَعَ الرَّجاءُ إلّا مِنکَ ، وخابَتِ الثِّقَةُ وأخلَفَ الظَّنُ إلّا بِکَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ بِذِکرِکَ أستَفتِحُ مَقالی ، وبِشُکرِکَ أستَنجِحُ سُؤالی ، وعَلَیکَ تَوَکُّلی فی کُلِّ أحوالی ، وإیّاکَ أمَلی فَلا تُخَیِّب آمالی . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فی صَلاةِ اللَّیلِ ـ :أنَا العَبدُ الضَّعیفُ عَمَلاً ، الجَسیمُ أمَلاً ، خَرَجَت مِن یَدی أسبابُ الوُصُلاتِ إلّا ما وَصَلَهُ رَحمَتُک ، وتَقَطَّعَت عَنّی عِصَمُ الآمالِ إلّا ما أنَا مُعتَصِمٌ بِهِ مِن عَفوِکَ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اللّهُمَّ أنتَ أنتَ ، اِنقَطَعَ الرَّجاءُ إلّا مِنکَ ، وخابَتِ الآمالُ إلّا فیکَ ، یا ثِقَةَ مَن لا ثِقَةَ لَهُ ، لا ثِقَةَ لی غَیرُکَ ، اِجعَل لی مِن أمری فَرَجا ومَخرَجا ، وَارزُقنی مِن حَیثُ أحتَسِبُ ومِن حَیثُ لا أحتَسِبُ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ . . . اکفِنی ما ضاقَ بِهِ صَدری ، وعِیلَ ⁽⁸⁾بِهِ صَبری ، وقَلَّت فیهِ حیلَتی ، وضَعُفَت عَنهُ قُوَّتی ، وعَجَزَت عَنهُ طاقَتی ، ورَدَّتنی فیهِ الضَّرورَةُ عِندَ انقِطاعِ الآمالِ وخَیبَةِ الرَّجاءِ مِنَ المَخلوقینَ إلَیکَ . ⁽⁹⁾

.

امام زین العابدین علیه السلام :بار خدایا! همه جستن ها بی نتیجه مانْد و چاره اندیشی ها راه به جایی نبرد ، مگر در نزد تو، و راه ها تنگ ، خواست ها ، ناشدنی و مطلوب ها، دست نایافتنی و راه ها، قطع می گردند ، مگر به سوی تو، و رشته آرزو و امید، بُریده می شود ، مگر آرزوی تو و امید به تو، و اعتماد و حسن ظن [به هر کس] به بی اعتمادی و سوء ظن ، بدل می شود ، مگر اعتماد و حُسن ظن به تو .

امام زین العابدین علیه السلام :بار خدایا! به نام و یاد تو سخنم را می آغازم و با سپاس گزاری از تو ، برآورده شدن خواهشم را می طلبم و در همه احوالم بر تو توکّل می کنم و تنها آرزویم تویی . پس مرا در آرزوهایم، نامراد مکن .

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان در نماز شب ـ :این بنده، کردارش اندک و آرزویش بزرگ است. رشته های اتّصال از دستم خارج گشته است ، مگر آن رشته ای که رحمت تو وصلش بدارد و زنجیره های آرزوها در من گسسته است ، مگر زنجیره بخشایش تو که بدان ، چنگ آویخته ام.

امام صادق علیه السلام :خدایا! تو، تویی (هیچ کس چون تو نمی تواند باشد) . هر امیدی جز امید به تو ، قطع می شود و هر آرزویی جز آرزوی تو ناکام می گردد . ای تکیه گاه آن که تکیه گاهی ندارد! مرا تکیه گاهی جز تو نیست . در کار من ، گشایشی و راه خروجی قرار ده و از آن جا که گمانش را دارم و ندارم ، روزی ام ده.

امام صادق علیه السلام :بار خدایا! ... از این حال و روز که دلْ تنگم کرده و شکیبایی ام را بُریده و چاره ای برایم باقی نگذاشته و قدرتم به آن نمی رسد و از توانم خارج گشته و امید و چشمداشتم به مخلوق ، قطع شده و به ناچار نزد تو آمده ام، تو خود ، کفایتم کن.

.

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ إنَّهُ قَد أکدَی الطَّلَبُ ، وأعیَتِ الحِیَلُ إلّا عِندَکَ ، وَانغَلَقتِ الطُّرُقُ وضاقَتِ المَذاهِبُ إلّا إلَیکَ ، ودَرَسَتِ ⁽¹⁾الآمالُ وَانقَطَعَ الرَّجاءُ إلّا مِنکَ ، وکُذِّبَ الظَّنُّ واُخلِفَتِ العِداةُ إلّا عِدَتُکَ . ⁽²⁾

راجع : موسوعة العقائد الإسلامیّة (معرفة اللّه ) : ج ۳ ص ۶۲ (القسم الأوّل / الفصل الثالث : مبادئ معرفة اللّه عز و جل / تجلّی الفطرة عند الشدائد) .

.

امام صادق علیه السلام :بار خدایا! سعی ، بی نتیجه ماند و چاره اندیشی ها ، راه به جایی نبرد ، مگر در نزد تو، و همه راه ها بسته و مسیرها تنگ اند ، مگر راه ها و مسیرهایی که به تو می رسند، و همه آرزوها بر باد رفته و امیدها قطع شده است، مگر آرزوی تو و امید به تو، و همه خوش گمانی ها دروغ از آب در آمده و همه وعده ها زیر پا گذاشته شده اند، مگر وعده های تو.

ر . ک : دانش نامه عقاید اسلامی : ج ۴ ص ۹۷ (خداشناسی / ابزارهای معرفت خدا / تجلّی فطرت در سختی ها) .

.

الفصل الثّالث : طریق بلوغ الآمال۳ / ۱حُسنُ النِّیَّةِالإمام علیّ علیه السلام :جَمیلُ النِّیَّةِ سَبَبٌ لِبُلوغِ الاُمنِیَّةِ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن أخلَصَ بَلَغَ الآمالَ. ⁽²⁾

۳ / ۲حُسنُ العَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :مَن أحسَنَ عَمَلَهُ بَلَغَ أمَلَهُ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن حَسُنَ عَمَلُهُ بَلَغَ مِنَ اللّهِ أمَلَهُ. ⁽⁴⁾

.

فصل سوم : راه رسیدن به آرزوها

۳ / ۱ نیّت نیک

۳ / ۲ کردار نیک

فصل سوم : راه رسیدن به آرزوها۳ / ۱نیّت نیکامام علی علیه السلام :نیّت زیبا ، سبب رسیدن به آرزوست.

امام علی علیه السلام :هر که خلوص داشته باشد ، به آرزوها می رسد.

۳ / ۲کردار نیکامام علی علیه السلام :هر که کردارش را نیک گردانَد ، به آرزویش می رسد.

امام علی علیه السلام :هر که کردارش نیک باشد ، خداوند ، او را به آرزویش می رساند.

.

۳ / ۳الصَّبرالإمام علیّ علیه السلام :یَؤولُ أمرُ الصَّبورِ إلی دَرکِ غایَتِهِ وبُلوغِ أمَلِهِ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن صَبَرَ نالَ المُنی. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ عیسَی بنَ مَریَمَ علیه السلام قالَ لِأَصحابِهِ : ... بِحَقٍّ أقولُ لَکُم ، إنَّکُم لا تُصیبونَ ما تُریدونَ إلّا بِتَرکِ ما تَشتَهونَ ، ولا تَنالونَ ما تَأمُلونَ إلّا بِالصَّبرِ عَلی ما تَکرَهونَ. ⁽³⁾

۳ / ۴العَمَلُ لِدارِ البَقاءِالکتاب«الْمَالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ الْبَاقِیَاتُ الصَّالِحَاتُ خَیْرٌ عِندَ رَبِّکَ ثَوَابًا وَ خَیْرٌ أَمَلاً » . ⁽⁴⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :نالَ المُنی مَن عَمِلَ لِدارِ البَقاءِ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن عَمَرَ آخِرَتَهُ بَلَغَ آمالَهُ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :مَن جَعَلَ کُلَّ هَمِّهِ لِاخِرَتِهِ ظَفِرَ بِالمَأمولِ. ⁽⁷⁾

.

۳ / ۳ شکیبایی

۳ / ۴ کار کردن برای سرای ماندگاری

۳ / ۳شکیباییامام علی علیه السلام :انسان شکیبا ، سرانجام به مقصدش می رسد و به آرزویش دست می یابد.

امام علی علیه السلام :هر که شکیبایی ورزد ، به آرزوها دست می یابد.

امام صادق علیه السلام :عیسی بن مریم علیه السلام به یارانش فرمود: «به حق به شما می گویم: به آنچه می خواهید، نمی رسید، مگر با ترک شهوات، و به آنچه آرزو می کنید، دست نمی یابید، مگر با شکیبایی بر ناملایمات» .

۳ / ۴کار کردن برای سرای ماندگاریقرآن«دارایی و فرزندان ، زینت زندگی دنیایند، و مانده های نیک از نظر پاداش ، نزد پروردگارت بهتر و از نظر امید [نیز ]بهترند» .

حدیثامام علی علیه السلام :هر که برای سرای ماندگاری کار کند ، به آرزوها دست می یابد.

امام علی علیه السلام :هر که آخرتش را آباد کند ، به آرزوهایش می رسد.

امام علی علیه السلام :هر که تمام همّ و غمش را برای آخرتش قرار دهد ، به آرزو دست می یابد.

.

عنه علیه السلام :مَن کانَتِ الآخِرَةُ هِمَّتَهُ بَلَغَ مِنَ الخَیرِ غایَةَ اُمنِیَّتِهِ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن أمَّلَ ثَوابَ الحُسنی لَم تُنکَد ⁽²⁾آمالُهُ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :صارَ أولیاءُ اللّهِ إلَی الأَجرِ بِالصَّبرِ ، وإلَی الأَمَلِ بِالعَمَلِ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إنَّکُم إنِ اغتَنَمتُم صالِحَ الأَعمالِ نِلتُم مِنَ الآخِرَةِ نِهایَةَ الآمالِ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :ألا وإنَّکُم فی أیّامِ أمَلٍ مِن وَرائِهِ أجَلٌ ؛ فَمَن عَمِلَ فی أیّامِ أمَلِهِ قَبلَ حُضورِ أجَلِهِ فَقَد نَفَعَهُ عَمَلُهُ ولَم یَضرُرهُ أجَلُهُ ، ومَن قَصَّرَ فی أیّامِ أمَلِهِ قَبلَ حُضورِ أجَلِهِ فَقَد خَسِرَ عَمَلُهُ وضَرَّهُ أجَلُهُ. ⁽⁶⁾

۳ / ۵الاِتِّکالُ عَلَی اللّه عزّ و جلِّالإمام علیّ علیه السلام :مَن یَکُنِ اللّهُ أمَلَهُ ، یُدرِک غایَةَ الأَمَلِ وَالرَّجاءِ. ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :مَن لَم یَکُنِ هَمُّهُ ما عِندَ اللّهِ سُبحانَهُ لَم یُدرِک مُناهُ. ⁽⁸⁾

.

۳ / ۵ تکیه کردن به خدا

امام علی علیه السلام :هر که آخرت ، همّ و غم او باشد ، به نهایت آرزویش از خوبی ها می رسد.

امام علی علیه السلام :هر که پاداش سرای نیکوتر (آخرت) را آرزو کند ، آرزوهایش دشوار نمی گردد.

امام علی علیه السلام :اولیای خداوند ، با شکیبایی به سوی پاداش رفتند و با کار [و تلاش] ، به سوی آرزو.

امام علی علیه السلام :شما اگر کارهای نیک را غنیمت شمارید ، در آخرت به نهایت آرزوها می رسید.

امام علی علیه السلام :هان! شما در روزگار آرزومندی به سر می برید که در پیِ آن، اَجَل است. پس هر که در روزگار آرزومندی و پیش از فرا رسیدن اَجَلش کار کند، کارش به حال او سودمند می افتد و اَجَلش به او زیانی نمی رساند و هر که در روزگار آرزومندی و پیش از فرا رسیدن اجلش کوتاهی کند، زیانکاری شود و مرگ و اجلش مایه زیان او می گردند.

۳ / ۵تکیه کردن به خداامام علی علیه السلام :کسی که خدا امید [و آرزوی] او باشد ، غایت امید و آرزویش را در می یابد.

امام علی علیه السلام :کسی که اهتمام او به آنچه نزد خداست ، نباشد ، به آرزوهایش نمی رسد.

.

عنه علیه السلام :مَن رَغِبَ فیما عِندَ اللّهِ بَلَغَ آمالَهُ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنَّکُم إن رَجَوتُمُ اللّهَ بَلَغتُم آمالَکُم ، وإن رَجَوتُم غَیرَ اللّهِ خابَت أمانِیُّکُم و آمالُکُم. ⁽²⁾

راجع: ص ۱۳۰ (الاِتّکال علی غیر اللّه عز و جل) .

۳ / ۶الاِستِعانَةُ بِاللّه عزّ و جلِّالإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :اللّهُمَّ إنَّ الآمالَ مَنوطَةٌ ⁽³⁾بِکَرَمِکَ ، فَلا تَقطَع عَلائِقَها بِسَخَطِکَ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إلهی ، إن کانَ صَغُرَ فی جَنبِ طاعَتِکَ عَمَلی فَقَد کَبُرَ فی جَنبِ رَجائِکَ أمَلی ، إلهی کَیفَ أنقَلِبُ بِالخَیبَةِ مِن عِندِکَ مَحروما وکُلُّ ظَنّی بِجودِکَ أن تَقلِبَنی بِالنَّجاةِ مَرحوما ، إلهی لَم اُسلِّط عَلی حُسنِ ظَنّی بِکَ قُنوطَ الآیِسینَ ، فَلا تُبطِل صِدقَ رَجائی مِن بَینِ الآمِلینَ. ⁽⁵⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فیما نُسِبَ إلَیهِ ـ :إلَهی .. . أنتَ الرَّؤوفُ الرَّحیمُ البَرُّ الکَریمُ ، الَّذی لا یُخَیِّبُ قاصدیهِ ، ولا یَطرُدُ عَن فِنائِهِ آمِلیهِ ، بِساحَتِکَ تَحُطُّ رِحالُ الرّاجینَ ، وبِعَرصَتِکَ تَقِفُ آمالُ المُستَرفِدینَ ، فَلا تُقابِل آمالَنا بِالتَّخییبِ وَالإِیاسِ ، ولا تُلبِسنا سِربالَ القُنوطِ وَالإِبلاسِ. ⁽⁶⁾

.

۳ / ۶ کمک جستن از خدا

امام علی علیه السلام :هر که به آنچه نزد خداست، راغب باشد، به آرزوهایش نائل می آید.

امام علی علیه السلام :اگر شما به خدا امید ببندید ، به آرزوهایتان می رسید و اگر به غیرِ خدا امید ببندید ، به آمال و آرزوهایتان دست نمی یابید .

ر . ک : ص ۱۳۱ (تکیه بر غیر خدا) .

۳ / ۶کمک جستن از خداامام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :بار خدایا! آرزوها به کَرَم تو بسته اند . پس با خشم و ناخشنودی ات [از من] ، بندهای آنها را قطع مکن.

امام علی علیه السلام :معبود من! اگر عمل اطاعت آمیز من در پیشگاه تو ناچیز است ، امّا در عوض ، آرزوی فراوان به لطف امیدبخش تو بسته ام. معبود من! چگونه از درگاه تو محروم باز گردم ، در حالی که همه گمانم به بخشندگی تو، آن است که مرا مورد مهر خویش قرار دهی و کامیاب ، بازَم گردانی؟ معبود من! نومیدیِ نومیدان را بر گمان نیکم به تو، چیره نگردانیده ام . پس، از میان امیدواران ، بر امید نیک، مُهر بطلان مزن [و مرا نومید بر مگردان] .

امام زین العابدین علیه السلامـ در آنچه به ایشان نسبت داده شده است ـ :معبود من!... تو آن رئوف مهربان نیکوکارِ کریمی هستی که هر که را به او رو آورد ، نومید بر نمی گردانَد و آرزومندانش را از درگاهش نمی رانَد. امیدواران ، در بارگاه تو بار می افکنند و آرزوهای عطاخواهان ، در میدان تو توقّف می کنند. پس آرزوهای ما را با ناکامی و یأس ، پاسخ مده و جامه های نومیدی و یأس بر ما مپوشان.

.

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ .. . أسأَلُکَ مِنَ الشَّهادَةِ أقسَطَها ، و مِنَ العِبادَةِ أنشَطَها . . . ومِنَ الأَعمالِ أقسَطَها ، ومِنَ الآمالِ أوفَقَها ، ومِنَ الأَقوالِ أصدَقَها. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إلهی ، کَسری لا یَجبُرُهُ إلّا لُطفُکَ وحَنانُکَ .. . واُمنِیَّتی لا یُبَلِّغُنیها إلّا فَضلُکَ. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی دُعاءِ الصَّباحِ ـ :یا مَن جودُهُ وسیلَةُ کُلِّ سائِلٍ ، وکَرَمُهُ شَفیعُ کُلِّ آمِلٍ ، یا مَن هُوَ بِالجودِ مَوصوفٌ ، اِرحَم مَن هُوَ بِالإِساءَةِ مَعروفٌ. ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعاءِ السَّفَرِ ـ :اللّهُمَّ فَاصرِف عَنّی مَقادیرَ کُلِّ بَلاءٍ ، ومَقضِیَّ کُلِّ لَأواءٍ ⁽⁴⁾، وَابسُط عَلَیَّ کَنَفا ⁽⁵⁾مِن رَحمَتِکَ ، ولُطفا مِن عَفوِکَ ، وسَعَةً مِن رِزقِکَ ، وتَماما مِن نِعمَتِکَ ، وجِماعا ⁽⁶⁾مِن مُعافاتِکَ ، وأوقعِ عَلَیَّ فیهِ جَمیعَ قَضائِکَ عَلی مُوافَقَةِ جَمیعِ هَوایَ فی حَقیقَةِ ⁽⁷⁾أحسَنِ أمَلی. ⁽⁸⁾

.

امام زین العابدین علیه السلام :بار خدایا! ... از تو درخواست می کنم : از شهادت (گواهی)، درست ترین آن را، از عبادت، با نشاط ترینش را... ، از اعمال، صحیح ترینِ آنها را، از آرزوها ، مناسب ترینِ آنها را، و از گفتارها ، راست ترین آنها را.

امام زین العابدین علیه السلام :معبود من! پریشانی مرا ، جز لطف و مهر تو به سامان نمی آورد... و جز فضل تو ، چیزی مرا به آرزویم نمی رساند.

امام صادق علیه السلامـ در دعای صباح ـ :ای کسی که جودش دستاویز هر درخواستگری است و کَرَمش ، میانجیِ هر آرزومندی است! ای کسی که به بخشندگی وصف گردیده است! رحم فرما بر کسی که به بدی کردن، معروف است.

امام صادق علیه السلامدر دعای سفر ـ :بار خدایا! هر بلایی را که مقدّر گشته و هر سختی ای را که حکم آن صادر شده است ، از من بگردان و سایه رحمتت را بر من بگستران و به لطف خویش ، مرا ببخشای و درِ روزی ات را برایم گشایش ده و نعمتت را بر من ، تمام گردان و مرا از هر جهت ، مشمول عافیت خود گردان و در این سفر ، همه قضایت را سازگار با همه دلخواه من قرار ده و بهترین آرزوهای مرا تحقّق بخش.

.

عنه علیه السلامـ فی دُعائِهِ عِندَ التَّوَجُّهِ إلی مِنی ـ :اللّهُمَّ إیّاکَ أرجو وإیّاکَ أدعو ، فَبَلِّغنی أمَلی وأصلِح لی عَمَلی. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ، وأعِذنا أن تُخَیِّبَ آمالَنا وتُحبِطَ أعمالَنا. ⁽²⁾

.

امام صادق علیه السلامـ از دعای ایشان ، هنگام ره سپار شدن به مِنا ـ :بار خدایا! امیدم به توست و تو را می خوانم . پس مرا به آرزویم برسان و عمل مرا شایسته گردان.

امام صادق علیه السلام :بار خدایا! بر محمّد و خاندان محمّد ، درود فرست و ما را از این که آرزوهایمان را برآورده نسازی و اعمالمان را بی حاصل گردانی، محفوظ بدار .

.

الفصل الرابع : آفات الآمال۴ / ۱سوءُ النِّیَّةِالإمام علیّ علیه السلام :مَن أساءَ النِّیَّةَ ، مُنِعَ الاُمنِیَّةَ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

۴ / ۲الکَسَلالإمام علیّ علیه السلام :مَن دامَ کَسَلُهُ ، خابَ أمَلُهُ. ⁽³⁾

۴ / ۳الجَزَعالإمام علیّ علیه السلام :إیّاکَ وَالجَزَعَ ؛ فَإِنَّهُ یَقطَعُ الأَمَلَ ، ویُضعِفُ العَمَلَ ، ویورِثُ الهَمَّ. ⁽⁴⁾

.

فصل چهارم : آفت های آرزوها

۴ / ۱ نیّت بد

۴ / ۲ تنبلی

۴ / ۳ ناشکیبایی

فصل چهارم : آفت های آرزوها۴ / ۱نیّت بدامام علی علیه السلام :هر که بدنیّت باشد ، از رسیدن به آرزو محروم می ماند.

۴ / ۲تنبلیامام علی علیه السلام :هر که تنبلی اش (سستی اش) پایدار بمانَد ، در آرزویش ناکام می شود.

۴ / ۳ناشکیبیامام علی علیه السلام :از ناشکیبی بپرهیز که امید را قطع می کند و عمل را به ضعف می کشانَد و اندوه به بار می آورد.

.

۴ / ۴طَلَبُ المُستَحیلِالإمام علیّ علیه السلام :مَن أمَّلَ ما لا یُمِکنُ ، طالَ تَرَقُّبُهُ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن طَلَبَ ما لا یَکونُ ، ضَیَّعَ مَطلَبَهُ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن سَعی فی طَلَبِ السَّرابِ ، طالَ تَعَبُهُ وکَثُرَ عَطَشُهُ . مَن أمَّلَ الرِّیَّ مِنَ السَّرابِ ، خابَ أمَلُهُ وماتَ بِعَطَشِهِ. ⁽³⁾

۴ / ۵الاِشتِغالُ بِالمَلاهیالإمام علیّ علیه السلام :لا تُفنِ عُمُرَکَ فِی المَلاهی ؛ فَتَخرُجَ مِنَ الدُّنیا بِلا أمَلٍ. ⁽⁴⁾

۴ / ۶الاِشتِغالُ بِالفُضولِالإمام علیّ علیه السلام :مَنِ اشتَغَلَ بِالفُضولِ ، فاتَهُ مِن مُهِمِّهِ المَأمولُ. ⁽⁵⁾

۴ / ۷سِیادَةُ الأَراذِلِالإمام علیّ علیه السلام :إذا سادَ السَّفَلُ ، خابَ الأَمَلُ. ⁽⁶⁾

.

۴ / ۴ طلب محال

۴ / ۵ پرداختن به سرگرمی ها

۴ / ۶ پرداختن به زواید

۴ / ۷ حاکمیت فرومایگان

۴ / ۴طلب مُحالامام علی علیه السلام :هر که آنچه را ناشدنی است ، آرزو کند ، انتظارش به درازا می کشد.

امام علی علیه السلام :هر که آنچه را ناشدنی است ، بجوید ، به مطلوبش دست نمی یابد.

امام علی علیه السلام :هر که در طلب سراب بکوشد، رنج و زحمت او به درازا می کشد و تشنگی ها می کشد . هر که سیرابی را از سراب بجوید، به آرزویش نمی رسد و از تشنگی می میرد .

۴ / ۵پرداختن به سرگرمی هاامام علی علیه السلام :عمرت را در سرگرمی ها مگذران، که از دنیا نومید خارج می شوی .

۴ / ۶پرداختن به زوایدامام علی علیه السلام :هر که به زواید (چیزهای کم اهمّیت) بپردازد ، آرزوی مهمّش را از دست می دهد .

۴ / ۷حاکمیت فرومایگانامام علی علیه السلام :هر گاه فرومایگان، مهتری یابند ، امید قطع می شود.

.

۴ / ۸اِرتِکابُ الذُّنوبِالإمام علیّ علیه السلام :مَن سَلِمَ مِنَ المَعاصی عَمَلُهُ ، بَلَغَ مِنَ الآخِرَةِ أمَلَهُ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ وأستَغفِرُکَ لِکُلِّ ذَنبٍ یُدِنی الآجالَ ، ویَقطَعُ الآمالَ ، ویَبتُرُ الأَعمارَ. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کَتَبَ رَجُلٌ إلَی الحُسَینِ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ : عِظنی بِحَرفَینِ ، فَکَتَبَ إلَیهِ : مَن حاوَلَ أمرا بِمَعصِیَةِ اللّهِ ، کانَ أفوَتَ لِما یَرجو وأسرَعَ لِمَجیءِ ما یَحذَرُ . ⁽³⁾

۴ / ۹عَدَمُ الاِهتِمامِ بِالآخِرَةِالإمام علیّ علیه السلام :خابَ رَجاؤُهُ ومَطلَبُهُ مَن کانَتِ الدُّنیا أمَلَهُ وأرَبَهُ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن لَم یَعمَل لِلآخِرَةِ ، لم یَنَل أمَلَهُ. ⁽⁵⁾

الإمام الحسین علیه السلام :لا تَغُرَّنَّکُم هذِهِ الدُّنیا ؛ فَإِنَّها تَقطَعُ رَجاءَ مَن رَکَنَ إلَیها ، وتُخَیِّبُ طَمَعَ مَن طَمِعَ فیها. ⁽⁶⁾

.

۴ / ۸ گناهکاری

۴ / ۹ اهمّیت ندادن به آخرت

۴ / ۸گناهکاریامام علی علیه السلام :هر که کردارش از گناهان سالم بماند ، به آرزویش از آخرت دست می یابد.

امام علی علیه السلام :بار خدایا! برای هر گناهی که اَجَل ها را نزدیک ، امیدها را قطع و عمرها را کوتاه می کند ، از تو آمرزش می طلبم.

امام صادق علیه السلام :مردی به حسین ـ که درودهای خداوند بر او باد ـ نوشت: مرا دو کلمه موعظه کن. در پاسخ او نوشت: «هر کس چیزی را از طریق نافرمانی کردن خدا بجوید، آنچه را بدان امید دارد ، بیشتر از دست می دهد و آنچه از آن می گریزد ، زودتر به سرش می آید» .

۴ / ۹اهمّیت ندادن به آخرتامام علی علیه السلام :کسی که دنیا آرزو و مطلوب او باشد ، به آرزو و مطلوبش نمی رسد.

امام علی علیه السلام :کسی که برای آخرت کار نکند، به آرزویش نمی رسد.

امام حسین علیه السلام :زنهار! این دنیا شما را نفریبد ، که دنیا ، امید هر که را به آن بگراید ، قطع می کند و هر که را به آن چشم طمع بندد ، نامراد می سازد.

.

۴ / ۱۰الاِتِّکالُ عَلی غَیرِ اللّه عزّ و جلِّالإمام علیّ علیه السلام :مَن أمَّلَ غَیرَ اللّهِ سُبحانَهُ ، أکذَبَ آمالَهُ. ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی المُناجاةِ الإِنجیلِیَّةِ ـ :سَیِّدی ، خابَ رَجاءُ مَن رجا سِواکَ. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إلهی .. . أنتَ أنتَ! اِنقَطَعَ الرَّجاءُ إلّا مِنکَ ، وخابَتِ الآمالُ إلّا فیکَ ، فَلا تَقطَع رَجائی یا مَولایَ . ⁽³⁾

الأمالی للطوسی عن محمّد بن عَجلانَ :أصابَتنی فاقَةٌ شَدیدَةٌ ولا صَدیقَ لِمَضیقٍ ، ولَزِمَنی دَینٌ ثَقیلٌ وغَریمٌ یَلَجُّ بِاقتِضائِهِ ، فَتَوَجَّهتُ نَحوَ دارِ الحَسَنِ بنِ زَیدٍ ـ وهُوَ یَومَئِذٍ أمیرُ المَدینَةِ ـ لِمَعرِفَةٍ کانَت بَینی وبَینَهُ. و شَعَرَ بِذلِکَ مِن حالی مُحَمَّدُ بنُ عَبدِ اللّهِ بنِ عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ ، وکانَ بَینی وبَینَهُ قَدیمُ مَعرِفَةٍ ، فَلَقِیَنی فِی الطَّریقِ ، فَأَخَذَ بِیَدی وقالَ لی : قَد بَلَغَنی ما أنتَ بِسَبیلِهِ ، فَمَن تُؤَمِّلُ لِکَشفِ ما نَزَلَ بِکَ؟ قُلتُ : الحَسَنَ بنَ زَیدٍ ، فقال : إذا لا تُقضی حاجَتُکَ ولا تُسعَفُ بِطَلِبَتِکَ ، فَعَلَیکَ بِمَن یَقدِرُ عَلی ذلِکَ وهُوَ أجوَدُ الأَجوَدینَ ، فَالتَمِس ما تُؤَمِّلُهُ مِن قِبَلِهِ ؛ فَإِنّی سَمِعتُ ابنَ عَمّی جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ یُحَدِّثُ عَن أبیهِ ، عنَ جَدِّهِ ، عَن أبیهِ الحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ ، عَن أبیهِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیهم السلام ، عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قالَ : أوحَی اللّهُ إلی بَعضِ أنبِیائِهِ فی بَعضِ وَحیِهِ إلَیهِ: وعِزَّتی وجَلالی لَأَقطَعَنَّ أمَلَ کُلِّ مُؤَمِّلٍ غَیری بِالإِیاسِ ، ولَأَکسُوَنَّهُ ثَوبَ المَذَلَّةِ فِی النّاسِ ، ولَاُبعِدَنَّهُ مِن فَرَجی وفَضلی ، أیُؤَمِّلُ عَبدی فِی الشَّدائِدِ غَیری ؟! أو یَرجو سِوایَ ؟! وأنَا الغَنِیُّ الجَوادُ ، بِیَدی مَفاتیحُ الأَبوابِ وهِیَ مُغلَقَةٌ ، وبابی مَفتوحٌ لِمَن دَعانی! ألَم یَعلَم أنَّهُ ما أوهَنَتهُ نائِبَةٌ لَم یَملِک کَشفَها عَنهُ غَیری ؟ فَما لی أراهُ بِأَمَلِهِ مُعرِضا عَنّی ؟! قَد أعطَیتُهُ بِجودی وکَرَمی ما لَم یَسأَلنی ، فَأَعرَضَ عَنّی ولَم یَسأَلنی وسَأَلَ فی نائِبَتِهِ غَیری ، وأنَا اللّهُ أبتَدِئُ بِالعَطِیَّةِ قَبلَ المَسأَلَةِ ، أفَاُسأَلُ فَلا اُجیبُ؟ کَلّا ، أوَ لَیسَ الجُودُ وَالکَرَمُ لی؟ أوَ لَیسَ الدُّنیا وَالآخِرَةُ بِیَدی؟ فَلَو أنَّ أهلَ سَبعِ سَماواتٍ وأرَضینَ سَأَلونی جَمیعا فَأَعطَیتُ کُلَّ واحِدٍ مِنهُم مَسأَلَتَهُ ، ما نَقَصَ ذلِکَ مِن مُلکی مِثلَ جَناحِ بَعوضَةٍ ، وکَیفَ یَنقُصُ مُلکٌ أنا قَیِّمُهُ؟ فیا بُؤسا ⁽⁴⁾لِمَن عَصانی ولَم یُراقِبنی. فَقُلتُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ أعِد عَلَیَّ هذَا الحَدیثَ ، فَأَعادَهُ ثَلاثا ، فَقُلتُ : لا وَاللّهِ ، لا سَأَلتُ أحَدا بَعدَ هذا حاجَةً . فَما لَبِثتُ أن جاءَنی بِرِزقٍ ⁽⁵⁾وفَضلٍ مِن عِندِهِ. ⁽⁶⁾

راجع: ص ۱۱۶ (الاِتّکال علی اللّه عز و جل) .

.

۴ / ۱۰ تکیه بر غیرخدا

۴ / ۱۰تکیه بر غیرخداامام علی علیه السلام :هر که به غیرِ خداوند سبحان امید بندد ، امیدهایش را دروغ می یابد.

امام زین العابدین علیه السلامـ در مناجات انجیلیه ـ :سَرور من! نومید شد هر آن که به غیر تو امید بست.

امام صادق علیه السلام :معبود من!... تو، تویی! هر امیدی قطع می شود ، جز امید به تو و هر آرزویی ناکام می گردد ، جز آرزوی تو. پس، امیدم را قطع مکن ، ای مولای من!

الأمالی، طوسیـ به نقل از محمّد بن عجلان ـ :به تنگ دستی شدیدی گرفتار شدم و دوست غمخواری هم نداشتم . قرض سنگینی بالا آوردم و طلبکاری داشتم که مرتّب پولش را از من می طلبید. ناچار به سوی سرای حسن بن زید ـ که در آن وقت، امیر مدینه بود و میان ما آشنایی ای بود ـ ، ره سپار شدم. محمّد بن عبد اللّه بن علی بن الحسین (نوه امام زین العابدین علیه السلام ) که با هم آشنایی دیرینه ای داشتیم ، از حال و روز من آگاه شد . در راه ، مرا دید و دستم را گرفت و گفت: شنیده ام که در مضیقه هستی . برای رفع گرفتاری ات به چه کسی امید بسته ای؟ گفتم: به حسن بن زید. گفت: در این صورت، حاجتت برآورده نمی شود و به خواسته ات نمی رسی. نزد کسی برو که قادر به این کار باشد و از هر بخشنده ای بخشنده تر است. برای رفع گرفتاری ات به او امید ببند؛ چرا که من از پسرعمویم امام صادق علیه السلام شنیدم که از پدرش ، از جدّش ، از پدرش حسین بن علی علیه السلام از پدرش علی بن ابی طالب علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود: «خداوند ، در یکی از وحی هایش به یکی از پیامبرانش فرمود: به عزّت و جلالم سوگند ، آرزوی هر آن کس را که به غیر من امید بندد ، به یأس، مبدّل می سازم و در میان مردم، جامه خواری بر او می پوشانم و از گشایش و لطف خویش ، دورش می گردانم. آیا بنده ام در سختی ها، یاری کسی غیر مرا آرزو می کند یا به کسی جز من، امیدوار می شود ، در حالی که بی نیاز بخشنده ، منم و کلید درهای بسته ، در دست من است و درِ خانه ام به روی هر کس که مرا بخواند ، باز است؟ آیا نمی داند هر مصیبتی او را از پا در آورَد ، جز من ، کسی نمی تواند آن مصیبت را از او برطرف سازد؟ پس چه شده است که می بینم آرزویش را از من ، روی گردان ساخته، در حالی که من به واسطه بخشش و کَرَم خویش ، آنچه را که از من درخواست هم نکرده است ، به او عطا کرده ام؟! حال از من روی گردانده و در مصیبتی که به او رسیده ، از من درخواست نمی کند و دستِ خواهش به سوی غیر من دراز کرده است، در حالی که منم خدایی که پیش از درخواست ، عطا می کنم . پس آیا اگر از من درخواست شود ، اجابت نمی کنم؟ هرگز! آیا بخشش و کَرَم ، متعلّق به من نیست؟ آیا دنیا و آخرت ، در دست من نیست؟ اگر اهل هفت آسمان و زمین، همگی از من بخواهند و من ، درخواست یکایک آنها را برآورم، این به قدر بال پشه ای، از مُلک من نمی کاهد . چگونه مُلکی که من صاحب آنم، کاستی یابد ؟ پس نگون بخت ، کسی است که مرا نافرمانی کند و مرا در نظر نگیرد » . گفتم: ای فرزند پیامبر خدا! این حدیث را برایم تکرار کن . امام علیه السلام نیز سه بار ، آن را بازگو کرد. گفتم: نه، به خدا! از این پس، از هیچ کس، حاجتی نمی خواهم. چندی نگذشت که مرا روزی و عطایی از نزد خداوند رسید.

ر . ک : ص ۱۱۷ (تکیه کردن به خدا) .

.

. .

. .

الفصل الخامس : تقصیر الآمال۵ / ۱اُوصیکَ بِقَصرِ الأَمَلِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ مِن وَصِیَّتِهِ إلی مُعاذِ بنِ جَبَلٍ لَمّا بَعَثَهُ إلَی الیَمَنِ ـ :اُوصیکَ بِتَقوَی اللّهِ . . . وحُسنِ العَمَلِ ، وقَصرِ الأَمَل ، وحُبِّ الآخِرَةِ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :عِبادَ اللّهِ ! إنَّکُم فی دارِ أمَلٍ ، بَینَ حَیاةٍ وأجَلٍ ، وصِحَّةٍ وعِلَلٍ ، دارِ زَوالٍ و تَقَلُّبِ أحوالٍ ، جُعِلَت سَبَبا لِلِارتِحالِ ، فَرَحِمَ اللّهُ امرَأً قَصَّرَ مِن أمَلِهِ. ⁽²⁾

الأمالی للطوسی عن أبی ذرّ عن رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصِیَّتِهِ لَهُ ـ :یا أبا ذَرٍّ ، أتُحِبُّ أن تَدخُلَ الجَنَّةَ؟ قُلتُ : نَعَم فِداکَ أبی! قالَ : فَاقصِر مِنَ الأَمَلِ ، وَاجعَلِ المَوتَ نُصبَ عَینِکَ ، وَاستَحِ مِنَ اللّهِ حَقَّ الحَیاءِ. ⁽³⁾

.

فصل پنجم: کوتاه کردن آرزوها

۵ / ۱ سفارش به کوتاهیِ آرزو

فصل پنجم: کوتاه کردن آرزوها۵ / ۱سفارش به کوتاهیِ آرزوپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ از سفارش های ایشان به مَعاذ بن جبل ، هنگامی که او را به یمن فرستاد ـ :تو را به پروامندی از خدا ... ، نیکوییِ کردار، کوتاهی آرزو، و عشق به آخرت، سفارش می کنم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای بندگان خدا! شما در سرایِ آرزو به سر می برید، در میان زندگی و مرگ، و تن درستی و بیماری ها ؛ در سرایِ ناپایداری و دگرگونی حالات ؛ سرایی که برای کوچیدن ، خلق شده است. پس رحمت خدا بر آن کس باد که آرزویش را کوتاه سازد!

الأمالی ، طوسیـ به نقل از ابو ذر ـ :پیامبر خدا فرمود: «ای ابو ذر! آیا دوست داری به بهشت بروی؟» . گفتم : آری، پدرم به فدایت! فرمود: «پس، آرزو کوتاه دار و مُردن را همواره پیشِ چشم خود بدار و از خداوند ، چنان که باید ، شرم داشته باش» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن وَصِیَّتِهِ لِوَلَدِهِ الحَسَنِ علیه السلام ـ :اُوصیکَ ـ یا بُنَیَّ ـ بِالصَّلاةِ عِندَ وَقتِها .. . وقَصرِ الأَمَلِ وذِکرِ المَوتِ ، وَالزُّهدِ فِی الدُّنیا ، فَإِنَّکَ رَهنُ مَوتٍ وغَرَضُ بَلاءٍ و طَریحُ سُقمٍ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :قَصِّرُوا الأَمَلَ ، وبادِرُوا العَمَلَ ، وخافوا بَغتَةَ الأَجَلِ ؛ فَإِنَّهُ لَن یُرجی مِن رَجعَةِ العُمُرِ ما یُرجی مِن رَجعَةِ الرِّزقِ ، ما فاتَ الیَومَ مِنَ الرِّزقِ یُرجی غَدا زِیادَتُهُ ، و ما فاتَ أمسِ مِنَ العُمُرِ لَم تُرجَ الیَومَ رَجعَتُهُ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :قَصِّرِ الأَمَلَ فَإِنَّ العُمُرَ قَصیرٌ ، وَافعَلِ الخَیرَ فَإِنَّ یَسیرَهُ کَثیرٌ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :زِد مِن طولِ أمَلِکَ فی قَصرِ أجَلِکَ ، ولا تَغُرَّنَّکَ صِحَّةُ جِسمِکَ وسَلامَةُ أمسِکَ ؛ فَإِنَّ مُدَّةَ العُمُرِ قَلیلَةٌ ، وسَلامَةَ الجِسمِ مُستَحیلَةٌ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :قَصِّر أملَکَ ، فَما أقرَبَ أجَلَکَ ! ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :أفضَلُ الدّینِ قَصرُ الأَمَلِ ، وأفضَلُ العِبادَةِ إِخلاصُ العَمَلِ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :الکَیِّسُ ⁽⁷⁾مَن قَصَّرَ آمالَهُ. ⁽⁸⁾

.

امام علی علیه السلامـ از سفارش ایشان به فرزندش امام حسن علیه السلام ـ :تو را ـ ای فرزندم ـ به خواندن نماز در وقتش... و کوتاه کردن آرزو و به یاد مرگ بودن و زهد ورزیدن به دنیا سفارش می کنم ؛ چرا که تو گروگانِ مرگ ، آماج بلا و زمین خورده بیماری ها هستی .

امام علی علیه السلام :آرزو را کوتاه کنید و به عمل بشتابید و از فرا رسیدن ناگهانی مرگ ، بترسید؛ زیرا آن امیدی که به بازگشت روزی هست ، به بازگشت عمر ، هرگز نیست. روزیِ امروز ، اگر نرسد ، امید آن هست که فردا بیشتر برسد ؛ امّا عمری که دیروز از کف رفته ، امروز به بازگشت آن ، امیدی نیست.

امام علی علیه السلام :آرزو کوتاه دار؛ چرا که عمر ، کوتاه است، و کار نیک کن؛ چرا که اندکِ آن هم بسیار است.

امام علی علیه السلام :از درازی آرزویت بکاه و بر عمر کوتاهت بیفزای . زنهار که سلامت جسمت و بی گزندی دیروزت، تو را نفریبد، که مدّت عمر، اندک است و سلامت جسم، دستْ خوشِ دگرگونی.

امام علی علیه السلام :آرزویت را کوتاه کن، که چه نزدیک است اَجَل تو!

امام علی علیه السلام :برترین دینداری ، کوتاهیِ آرزوست و برترین عبادت ، خالص گردانیدن عمل.

امام علی علیه السلام :زیرک ، کسی است که آرزوهایش کوتاه باشد.

.

عنه علیه السلامـ فی وَصفِ المُؤمِنِ ـ :تَراهُ بَعیدا کَسَلُهُ ، دائِما نَشاطُهُ ، قَریبا أمَلُهُ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :طوبی ⁽²⁾لِمَن قَصَّرَ أمَلَهُ ، وَاغتَنَمَ مَهَلَهُ. ⁽³⁾

۵ / ۲أسبابُ قَصرِ الأَمَلِأ ـ مَعرِفَةُ النَّفسِالإمام علیّ علیه السلام :مَن عَرَفَ شَرَفَ مَعناهُ ، صانَهُ عَن دَناءَةِ شَهوَتِهِ وزورِ مُناهُ. ⁽⁴⁾

ب ـ الکَیسُالإمام علیّ علیه السلام :أکیَسُ الأَکیاسِ مَن مَقَتَ دُنیاهُ ، وقَطَعَ مِنها أمَلَهُ ومُناهُ ، وصَرَفَ عَنها طَمَعَهُ ورَجاهُ. ⁽⁵⁾

ج ـ تَرَقُّبُ الأَجَلِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ مِن وَصِیَّتِهِ لِأَبی ذَرٍّ ـ :یا أبا ذَرٍّ ، کَم مِن مُستَقبِلٍ یَوما لا یَستَکمِلُهُ ، ومُنتَظِرٍ غَدا لا یَبلُغُهُ. یا أبا ذَرٍّ ، لَو نَظَرتَ إلَی الأَجَلِ ومَسیرِهِ لَأَبغَضتَ الأَمَلَ وغُرورَهُ. ⁽⁶⁾

.

۵ / ۲ عوامل کوتاه شدن آرزو

الف - شناخت خود

ب - زیرکی

ج - منتظر اَجَل بودن

امام علی علیه السلامـ در وصف مؤمن ـ :او را از سستی [و تنبلی] به دور می بینی . همواره کوشا و آرزویش کوتاه است .

امام علی علیه السلام :خوشا آن که آرزویش را کوتاه کرد و فرصت عمرش را غنیمت شمرد!

۵ / ۲عوامل کوتاه شدن آرزوالف ـ شناخت خودامام علی علیه السلام :کسی که قدر شرافت مقام خویش را بشناسد ، آن را از پستیِ هوس خود و واهی بودن آرزوهایش نگه داشته است .

ب ـ زیرکیامام علی علیه السلام :زیرک ترینِ زیرکان ، کسی است که دنیایش را دشمن دارد و آرزو و انتظاراتش را از آن، قطع کند و چشمداشت و امیدش را از دنیا برگیرد.

ج ـ منتظر اَجَل بودنپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارش ایشان به ابو ذر ـ :ای ابو ذر ! بسا آغاز کننده روزی که آن را به پایان نمی بَرَد و بسا چشم به راه فردایی که به آن نمی رسد! ای ابو ذر! اگر به اَجَل و فرا رسیدن آن می نگریستی ، هر آینه ، آرزو و فریبکاری آن را دشمن می داشتی.

.

عنه صلی الله علیه و آله :عَجِبتُ لِمُؤَمِّلِ دُنیا وَالمَوتُ یَطلُبُهُ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن عَلِمَ أنَّهُ یُفارِقُ الأَحبابَ ، ویَسکُنُ التُّرابَ ، ویُواجَهُ بِالحِسابِ ؛ کانَ حَرِیّا ⁽²⁾بِقَطعِ الأَمَلِ وحُسنِ العَمَلِ. ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن راقَبَ أجَلَهُ ، قَصُرَ أمَلُهُ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَنِ استَقصَرَ بَقاءَهُ وأجَلَهُ ، قَصُرَ رَجاؤُهُ وأمَلُهُ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :لو رَأَی العَبدُ الأَجَلَ ومَصیرَهُ ، لَأَبغَضَ الأَمَلَ وغُرورَهُ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :لو رَأَی العَبدُ أجَلَهُ وسُرعَتَهُ إلَیهِ، لَأَبغَضَ الأَمَلَ وتَرَکَ طَلَبَ الدُّنیا. ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :لو عُرِفَ الأَجَلُ ، قَصُرَ الأَمَلُ. ⁽⁸⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عجب دارم از کسی که مرگ در تعقیب اوست و او آرزومند دنیاست!

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که می داند از عزیزان جدا می شود و در خاک، آرام می گیرد و با حسابرسی مواجه می شود، سزاوار است که آرزو بر کَنَد و کردار نیک در پیش گیرد.

امام علی علیه السلام :هر که چشم به راه اَجَلش باشد ، آرزویش کوتاه می شود.

امام علی علیه السلام :هر که زندگی و عمرش را کوتاه ببیند ، امید و آرزویش کوتاه می گردند.

امام علی علیه السلام :اگر بنده ، اَجَل و فاصله [اندک] آن را می دید ، هر آینه ، آرزو و فریب آن را دشمن می داشت.

امام علی علیه السلام :اگر بنده ، اَجَل و شتاب آن را به طرف خود می دید ، بی گمان ، آرزو را دشمن می داشت و از طلب دنیا دست می کشید.

امام علی علیه السلام :اگر اجلْ شناخته می شد، آرزو کوتاه می گردید .

.

عنه علیه السلام :مَن رَأَی المَوتَ بِعَین یَقینِهِ رَآهُ قَریبا . مَن رَأَی المَوتَ بِعَینِ أمَلِهِ رَآهُ بَعیدا. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لَو رَأَیتُمُ الأَجَلَ ومَسیرَهُ ، لَلُهیتُم ⁽²⁾عَنِ الأَمَلِ وغُرورِهِ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لَو ظَهَرَتِ الآجالُ ، لَافتَضَحَتِ الآمالُ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :عِندَ حُضورِ الآجالِ تَظهَرُ خَیبَةُ الآمالِ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الأَجَلُ یَفضَحُ الأَمَلَ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :عِندَ هُجومِ الآجالِ تَفتَضِحُ الأَمانِیُّ وَالآمالُ. ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :إذا حَضَرَتِ المَنِیَّةُ ، افتَضَحَتِ الاُمنِیَّةُ. ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :إنَّ المَرءَ یُشرِفُ عَلی أمَلِهِ فَیَقتَطِعُهُ حُضورُ أجَلِهِ. ⁽⁹⁾

عنه علیه السلام :رُبَّ أجَلٍ تَحتَ أمَلٍ. ⁽¹⁰⁾

عنه علیه السلام :رُبّ اُمنِیَّةٍ تَحتَ مَنِیَّةٍ. ⁽¹¹⁾

.

امام علی علیه السلام :کسی که مرگ را با دیده یقینش ببیند ، آن را نزدیک می بیند. کسی که مرگ را با دیده آرزویش ببیند ، آن را دور می بیند.

امام علی علیه السلام :اگر اَجَل و حرکت آن را می دیدید ، از آرزو و فریب آن ، روی می گرداندید.

امام علی علیه السلام :اگر اَجَل ها آشکار شوند ، آرزوها رسوا می گردند.

امام علی علیه السلام :با فرا رسیدن اَجَل ها ، ناکامی آرزوها آشکار می شود.

امام علی علیه السلام :اَجَل، آرزو را رسوا می سازد.

امام علی علیه السلام :با یورش آوردن اَجَل ها، آرمان ها و آرزوها رسوا می شوند.

امام علی علیه السلام :هر گاه مرگ حاضر شود ، آرزو رسوا می گردد.

امام علی علیه السلام :انسان به آرزویش نزدیک می شود؛ ولی فرا رسیدن اَجَلش او را از آن جدا می کند .

امام علی علیه السلام :ای بسا اَجَلی که زیر آرزویی نهفته است!

امام علی علیه السلام :ای بسا آرزویی که زیر [سایه] مرگی است!

.

عنه علیه السلام :صِدقُ الأَجَلِ یُفصِحُ ⁽¹⁾کِذبَ الأَمَلِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :عَجِبتُ لِمَن لا یَملِکُ أجَلَهُ کَیفَ یُطیلُ أمَلَهُ ! ⁽³⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِهِشامِ بنِ الحَکَمِ ـ :لَو رَأَیتَ مَسیرَ الأَجَلِ لَأَلهاکَ عَنِ الأَمَلِ. ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ : تُؤَمِّلُ فِی الدُّنیا طَویلاً فَلا تَدریإذا جَنَّ لَیلٌ هَل تَعیشُ إلی فَجرِ فَکَم مِن صَحیحٍ ماتَ مِن غَیرِ عِلَّةٍو کَم مِن مَریضٍ عاشَ دَهرا إلی دَهرِ و کَم مِن فَتیً یُمسی ویُصبحُ آمِناو قَد نُسِجَت أکفانُهُ وهُوَ لا یَدری ⁽⁵⁾

د ـ مَوعِظَةُ النَّفسِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی مَوعِظَتِهِ لابنِ مَسعودٍ ـ :یَابنَ مَسعودٍ ، قَصِّر أمَلَکَ ، فَإِذا أصبَحتَ فَقُل : إنّی لا اُمسی ، وإذا أمسَیتَ فَقُل : إنّی لا اُصبِحُ ، وَاعزِم عَلی مُفارَقَةِ الدُّنیا ، وأحِبَّ لِقاءَ اللّهِ ولا تَکرَه لِقاءَهُ ؛ فَإِنَّ اللّهَ یُحِبُّ لِقاءَ مَن أحَبَّ لِقاءَهُ ، ویَکرَهُ لِقاءَ مَن یَکرَهُ لِقاءَهُ. ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصِیَّتِهِ لِأَبی ذَرٍّ ـ :یا أبا ذَرٍّ ، إذا أصبَحتَ فَلا تُحَدِّث نَفسَکَ بِالمَساءِ ، وإذا أمسَیتَ فَلا تُحَدِّث نَفسَکَ بِالصَّباحِ ، وخُذ مِن صِحَّتِکَ قَبلَ سُقمِکَ ، ومِن حَیاتِکَ قَبلَ مَوتِکَ ؛ فَإِنَّکَ لا تَدری مَا اسمُکَ غَدا. ⁽⁷⁾

.

د - اندرز دادن به خود

امام علی علیه السلام :راست بودنِ اَجَل (مرگ)، پرده از دروغ بودن آرزو، بر می دارد.

امام علی علیه السلام :در شگفتم از کسی که اختیار اَجَل خود را ندارد ، چگونه آرزویش را دراز می گرداند!

امام کاظم علیه السلامـ در سفارش به هِشام بن حَکَم ـ :اگر آمدن اَجَل را می دیدی ، بی گمان ، آرزو را از یاد می بردی.

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به ایشان ـ :در دنیا آرزو را دراز می سازی؛ ولی نمی دانی که چون شب شود، آیا تا سپیده دَم می مانی [یا نه]؟ بسا تن درست ، که بی هیچ بیماری ای در گذشت و بسا بیمار، که سالیان سال بزیست . بسا جوانی که شب و روز آسوده می زیَد بی خبر از آن که کفنش بافته شده است .

د ـ اندرز دادن به خودپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در اندرزهایش به ابن مسعود ـ :ای پسر مسعود! آرزویت را کوتاه ساز و چون صبح خویش را آغازیدی ، بگو: به شب نمی رسم، و چون به شب وارد شدی ، بگو: به صبح نمی رسم. جدا شدن از دنیا را قطعی بدان و لقای خدا را دوست بدار و دیدار او را ناخوش مدار؛ زیرا خداوند ، دیدارِ کسی را که دوستدار دیدار او باشد ، دوست می دارد و دیدارِ کسی را که دیدار او را ناخوش داشته باشد، ناخوش می دارد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارش به ابو ذر ـ :ای ابوذر! چون صبح کردی ، خویشتن را وعده رسیدن به شب مده و چون به شب وارد شدی ، خود را وعده رسیدن به صبح مده . از سلامتت ، پیش از آن که بیمار شوی، بهره برگیر و [نیز] از زندگی ات ، پیش از مُردنت؛ زیرا نمی دانی فردا چه نام خواهی گرفت [ : مُرده یا زنده].

.

ه ـ مُحارَبَةُ الأَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :إنّی مُحارِبٌ أملی ، ومُنتَظِرٌ أجلی. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :اِجعَل رَفیقَکَ عَمَلَکَ ، وعَدُوَّکَ أملَکَ. ⁽²⁾

و ـ تَکذیبُ الأَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :أکذِبوا آمالَکُم ، وَاغتَنِموا آجالَکُم بِأَحسَنِ أعمالِکُم ، وبادِروا مُبادَرَةَ اُولِی النُّهی وَالأَلبابِ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أنتُم فی مَهَلٍ ⁽⁴⁾مِن وَرائِهِ أجَلٌ ، ومَعَکُم أمَلٌ یَعتَرِضُ دونَ العَمَلِ ؛ فَاغتَنِمُوا المَهَلَ ، وبادِرُوا الأَجَلَ ، وکَذِّبُوا الأَمَلَ ، وتَزَوَّدوا مِنَ العَمَلِ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :رَحِمَ اللّهُ امرَأً سَمِعَ حُکما فَوَعی ، ودُعِیَ إلَی رَشادٍ فَدَنا .. . کابَرَ هَواهُ ⁽⁶⁾، وکَذَّبَ مُناهُ. ⁽⁷⁾

.

ه - مبارزه با آرزو

و - دروغ شمردن آرزو

ه ـ مبارزه با آرزوامام علی علیه السلام :من با آرزوی خود ، در ستیزم و چشم به راه اَجَلِ خویشم.

امام علی علیه السلام :عمل خود را رفیقت قرار ده و آرزویت را دشمنت.

و ـ دروغ شمردن آرزوامام علی علیه السلام :آرزوهایتان را دروغگو بدانید و عمرتان را برای پرداختن به بهترین کارهایتان ، غنیمت بشمارید و چونان صاحبان تشخیص و خِرد، [به عملْ ]مبادرت کنید.

امام علی علیه السلام :شما در مهلتی هستید که به دنبال آن ، مرگ است و همراه شما ، آرزویی است که مانع عمل می شود. پس این مهلت را غنیمت بشمارید و پیش از مرگ ، کاری بکنید و آرزو را دروغ بشمارید و از عمل [برای آخرت ]توشه برگیرید.

امام علی علیه السلام :رحمت خدا بر آن کس که سخن خردمندانه ای را شنید و پذیرفت و به راه درستی، دعوت شد و بِدان ، نزدیک گردید... [و] با هوس خویش ستیزه نمود و آرزویش را دروغگو شمرد!

.

عنه علیه السلام :طوبی لِمَنِ استَشعَرَ الوَجَلَ، وکَذَّبَ الأَمَلَ، وتَجَنَّبَ الزَّلَلَ. ⁽¹⁾

ز ـ الدُّعاءرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الأَسماءِ الحُسنی ـ :یا کَریمُ أنتَ سَیِّدی ورَجائی وذُخری و ذَخیرَتی وأمَلی ، فَقَصِّر فِی الدُّنیا آمالی ، وأدِم رَغبَتی إلَیکَ وآمالی. ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :نَعوذُ بِاللّهِ مِن سوءِ کُلِّ الرَّیبِ ⁽³⁾، وظُلَمِ الفِتَنِ ، ونَستَغفِرُهُ مِن مَکاسِبِ الذُّنوبِ ، ونَستَعصِمُهُ مِن مَساوِئِ الأَعمالِ ومَکارِهِ الآمالِ. ⁽⁴⁾

راجع: ص ۱۵۰ (صدق العمل) .

۵ / ۳آثارُ قَصرِ الأَمَلِأ ـ حُسنُ العَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :مَن قَصُرَ أمَلُهُ حَسُنَ عَمَلُهُ . مَن أطالَ أمَلَهُ أفسَدَ عَمَلَهُ. ⁽⁵⁾

.

ز - دعا

۵ / ۳ نتایج کوتاهی آرزو

الف - نیکوییِ کردار

امام علی علیه السلام :خوشا به حال کسی که ترس ⁽¹⁾[از خدا] را شعار خود سازد و آرزو را دروغ شمارد و از لغزش ، دوری نماید!

ز ـ دعاپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای اسمای حُسنا ـ :ای کریم! تویی آقای من ، امید من، اندوخته من ، ساز و برگ من ، و آرزوی من! پس در دنیا آرزوی مرا کوتاه گردان و شوق و آمال مرا به خودت ، تداوم بخش.

امام علی علیه السلام :از بدی شُبهات و تاریکی های فتنه ها به خدا پناه می بریم ، و از ارتکاب گناهان ، از او آمرزش می طلبیم و از او می خواهیم که ما را از کردارهای بد و آرزوهای ناپسند ، در پناه خود گیرد.

ر . ک : ص ۱۵۱ (راستی کردار) .

۵ / ۳نتایج کوتاهی آرزوالف ـ نیکوییِ کردارامام علی علیه السلام :هر که آرزویش کوتاه باشد ، کردارش نیک می شود . هر که آرزویش را دراز گردانَد ، کردارش را تباه می سازد.

.

عنه علیه السلام :نِعمَ عَونُ العَمَلِ قَصرُ الأَمَلِ. ⁽¹⁾

ب ـ خُلوصُ العَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :قَلِّلِ الآمالَ تَخلُص لَکَ الأَعمالُ. ⁽²⁾

ج ـ صِدقُ العَمَلِالإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ عِندَ ذِکرِ المَوتِ ـ :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وَاکفِنا طولَ الأَمَلِ وقَصِّرهُ عَنّا بِصِدقِ العَمَلِ ، حَتّی لا نُؤَمِّلَ استِتمامَ ساعَةٍ ، بَعدَ ساعَةٍ ولَا استیفاءَ یَومٍ بَعدَ یَومٍ ، ولَا اتِّصالَ نَفَسٍ بِنَفسٍ ، ولا لُحوقَ قَدَمٍ بِقَدَمٍ ، وسَلِّمنا مِن غُرورِهِ وآمِنّا مِن شُرورِهِ. ⁽³⁾

د ـ الزُّهدالإمام علیّ علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ! الزَّهادَةُ قَصرُ الأَمَلِ ، وَالشُّکرُ عِندَ النِّعَمِ. ⁽⁴⁾

الإمام الباقر علیه السلام :اِستَجلِب حَلاوَةَ الزَّهادَةِ بِقَصرِ الأَمَلِ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :لا زُهدَ کَقَصرِ الأَمَلِ. ⁽⁶⁾

.

ب - خلوص عمل

ج - راستیِ کردار

د - زهد

امام علی علیه السلام :خوب کمکی است کوتاهیِ آرزو برای عمل!

ب ـ خلوص عملامام علی علیه السلام :آرزوها را کم کن تا اعمالت خالص گردند.

ج ـ راستیِ کردارامام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان در هنگام یاد از مرگ ـ :خداوندا! بر محمّد و خاندان او درود فرست و ما را از درازیِ آرزو ، نگه دار و با راستیِ کردار ، آرزو را در ما کوتاه گردان ، آن گونه که [حتّی] آرزو نداشته باشیم ساعتی را پس از ساعت دیگر به سر آوریم، یا روزی را از پس روزی دیگر به پایان بریم، یا نفسی را به نفسی دیگر ، پیوند دهیم، یا گامی از پیِ گامی دیگر برداریم. ما را از فریب آرزو به سلامت دار و از بدی های آن، در امان بدار.

د ـ زهدامام علی علیه السلام :ای مردم! زهد، کوتاه کردن آرزوها و سپاس گزاری از نعمت هاست .

امام باقر علیه السلام :شیرینیِ زهد را با کوتاه کردن آرزو به دست آور.

امام باقر علیه السلام :هیچ زهدی چون کوتاهیِ آرزو نیست.

.

ه ـ غِنَی النَّفسِالإمام علیّ علیه السلام :أشرَفُ الغِنی تَرکُ المُنی. ⁽¹⁾

الإمام الهادی علیه السلام :الغِنی قِلَّةُ تَمَنّیکَ ، وَالرِّضا بِما یَکفیکَ. ⁽²⁾

و ـ سَلامَةُ النَّفسِالإمام علیّ علیه السلام :أنفَعُ الدَّواءِ تَرکُ المُنی. ⁽³⁾

ز ـ العِلمُ اللَّدُنّیرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن رَغِبَ فِی الدُّنیا وأطالَ فیها رَغبَتَهُ ، أعمَی اللّهُ قَلبَهُ عَلی قَدرِ رَغبَتِهِ فیها . ومَن زَهِدَ فِی الدُّنیا وقَصَّرَ فیها أمَلَهُ ، أعطاهُ اللّهُ عِلما مِن غَیرِ تَعَلُّمٍ ، وهُدیً بغَیرِ هِدایَةٍ. ⁽⁴⁾

ح ـ الجَنَّةالزهد لابن المبارک عن الحسن :قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : کُلُّکُم یُحِبُّ أن یَدخُلَ الجَنَّةَ؟ قالوا : نَعَم ، یا رَسولَ اللّهِ . قالَ : فأقصروا مِنَ الأَمَلِ ، وثَبِّتوا آجالَکُم بَینَ أبصارِکُم ، وَاستَحیوا مِنَ اللّهِ حَقَّ الحَیاءِ. ⁽⁵⁾

.

ه - توانگری نفس

و - سلامت نفس

ز - علم لدنّی

ح - بهشت

ه ـ توانگری نفسامام علی علیه السلام :عالی ترین توانگری، رها کردن آرزوهاست.

امام هادی علیه السلام :توانگری ، در این است که تمنّایت اندک باشد و به آنچه تو را بسنده می کند، خرسند باشی.

و ـ سلامت نفسامام علی علیه السلام :سودبخش ترین دارو، ترکِ آرزوهاست.

ز ـ علم لدنّیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکه به دنیا راغب باشد و رغبتش را در آن به درازا بکشانَد ، خداوند ، دل او را به اندازه رغبتش به دنیا کور می گرداند و هر که به دنیا بی رغبت باشد و آرزویش را در آن کوتاه سازد ، خداوند ، به او دانشی عطا می کند ، بی آن که از کسی بیاموزد و راه نمایی اش می کند ، بی آن که از کسی راه نمایی بگیرد.

ح ـ بهشتکتاب الزهدـ به نقل از حسن ⁽¹⁾ـ :پیامبر خدا فرمود: «هر یک از شما دوست دارد به بهشت برود؟» . گفتند : آری ، ای پیامبر خدا! فرمود: «پس، آرزو را کوتاه دارید و اَجَل خویش را در برابر دیده خود ، قرار دهید و از خداوند ، چنان که باید، شرم داشته باشید» .

.

الفصل السادس : التّحذیر من الآمال الذّمیمة۶ / ۱إیّاکَ وطولَ الأَمَلِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ مِن خُطبَتِهِ فی حَجَّةِ الوَداعِ ـ :فَواعَجَبا لِقَومٍ ألهَتهُم أموالُهُم ، وطالَت آمالُهُم ، وقَصُرَت آجالُهُم ، وهُم یَطمَعونَ فی مُجاوَرَةِ مَولاهُم ، ولا یَصِلونَ إلی ذلِکَ إلّا بِالعَمَلِ ، ولا یَتِمُّ العَمَلُ إلّا بِالعَقلِ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی دُعاءِ الأَسماءِ الحُسنی ـ :وهذِهِ یَدایَ یا سَیِّداه یا مَولایاه مَرفوعَةٌ إلَیکَ ، ومُتَوَکِّلٌ عَلَیکَ ، وتائِبٌ إلَیکَ فیما أتَیتُ مِن سوءِ فِعالی وقَبیحِ أعمالی وطولِ آمالی . ⁽²⁾

المعجم الکبیر عَن اُمِّ الوَلیدِ بِنتِ عُمَرَ :اِطَّلَعَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ذاتَ عَشِیَّةٍ فَقالَ : یا أیُّهَا النّاسُ! أما تَستَحیونَ؟ قالوا : مِمَّ ذاکَ یا رَسولَ اللّهِ ؟! قالَ : تَجمَعونَ ما لا تَأکُلونَ ، وتَبنونَ ما لا تَعمُرونَ ، وتَأمُلونَ ما لا تُدرِکونَ ، ألا تَستَحیونَ ذلِکَ ⁽³⁾؟ ! ⁽⁴⁾

.

فصل ششم: برحذر داشتن از آرزوهای نکوهیده

۶ / ۱ زنهار از آرزوی دراز

فصل ششم: بر حذر داشتن از آرزوهای نکوهیده۶ / ۱زنهار از آرزوی درازپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ از سخنرانی ایشان در حَجّةُ الوداع ـ :شگفتا از آن مردمی که دارایی هایشان سرگرمشان ساخته است و آرزوهایشان ، دراز است و عمرهایشان ، کوتاه و به زیستن در جوار پروردگارشان چشم دوخته اند! حال آن که بدین آرزو نمی رسند ، مگر با عمل، و عمل انجام نمی گیرد ، مگر با خِرد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در دعای اسمای حُسنا ـ :این دو دست من ـ ای سَرور و ای مولای من ـ به سوی تو بلند شده است و تکیه ام به توست و از کردارهای بد و رفتارهای زشت خویش و آرزوهای دور و درازم به درگاه تو توبه آورده ام.

المعجم الکبیرـ به نقل از اُمّ ولید دختر عمر ـ :یک روز عصر ، پیامبر خدا بیرون آمد و فرمود: «ای مردم! آیا شرم نمی کنید؟!» . گفتند : از چه، ای پیامبر خدا؟ فرمود: «گرد می آورید ، آنچه نمی خورید و می سازید ، آنچه در آن سکونت نمی کنید و آرزو می کنید ، آنچه به آن نمی رسید. آیا از این کارها شرم نمی کنید؟!» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصِیَّتِهِ لِأَبی ذَرٍّ ـ :یا أبا ذَرٍّ ، إیّاکَ وَالتَّسویفَ بِأَمَلِکَ ، فَإِنَّکَ بِیَومِکَ ولَستَ بِما بَعدَهُ ، فَإِن یَکُن غَدٌ لَکَ تَکُن فِی الغَدِ کَما کُنتَ فِی الیَومِ ، وإن لَم یَکُن غَدٌ لَکَ لَم تَندَم عَلی ما فَرَّطتَ فِی الیَومِ. ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّما أخافُ عَلَیکُمُ اثنَتَینِ: اِتِّباعَ الهَوی وطولَ الأَمَلِ، أمَّا اتِّباعُ الهَوی فَإِنَّهُ یَصُدُّ عَنِ الحَقِّ ، وأمّا طولُ الأَمَلِ فَیُنسِی الآخِرَةَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ سُبحانَهُ لِیُبغِضُ الطَّویلَ الأَمَلِ ، السَّیِّئَ العَمَلِ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :شَرُّ النّاسِ الطَّویلُ الأَمَلِ ، السَّیِّئُ العَمَلِ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إیّاکَ وطولَ الأَمَلِ ؛ فَکَم مِن مَغرورٍ اُفتُتِنَ بِطولِ أمَلِهِ ، وأفسَدَ عَمَلَهُ وقَطَعَ أجَلَهُ ، فَلا أمَلَهُ أدرَکَ ، ولا ما فاتَهُ استَدرَکَ. ⁽⁵⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِابنِهِ الباقِرِ علیه السلام ـ :اِعلَم أنَّ السّاعاتِ تُذهِبُ عُمُرَکَ ⁽⁶⁾، و أنَّکَ لا تَنالُ نِعمَةً إلّا بِفِراقِ اُخری ، فَإِیّاکَ والأَمَلَ الطَّویلَ ؛ فَکَم مِن مُؤَمِّلٍ أملاً لا یَبلُغُهُ ، وجامِعِ مالٍ لا یَأکُلُهُ. ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در نصیحت ایشان به ابو ذر ـ :ای ابو ذر! از به فردا افکندن آرزویت بپرهیز؛ زیرا تو در امروزِ خویش هستی ، نه در فردا . پس اگر فردایی برایت بود ، در آن فردا نیز چنان خواهی بود که امروز هستی و اگر فردایی برایت نبود ، افسوس نخواهی خورد که امروز ، کوتاهی کرده ای.

امام علی علیه السلام :من بر شما از دو چیز می ترسم: پیروی از هوس و آرزوی دراز؛ زیرا پیرویِ هوس ، از حق باز می دارد و آرزوی دراز ، آخرت را از یاد می بَرَد .

امام علی علیه السلام :خداوندِ پاک ، از بلندآرزویِ بدکردار ، نفرت دارد.

امام علی علیه السلام :بدترینِ مردم ، کسی است که بلندآرزو و بدکردار باشد.

امام علی علیه السلام :از آرزوی دراز بپرهیز؛ زیرا بسا فریب خورده ای که فریبِ آرزوی درازش را خورد و عملش را تباه کرد و عمرش را به سر آورد و نه به آرزویش رسید و نه [عمر و عملِ] از دست رفته را جبران کرد.

امام زین العابدین علیه السلامـ در سفارش به فرزند خویش امام باقر علیه السلام ـ :بدان که این ساعت ها عمر تو را می بَرَند و تو به نعمتی نمی رسی ، مگر با جدا شدن از نعمتی. پس ، از آرزوی دراز بپرهیز؛ زیرا ای بسا آرزومند آرزویی که به آن نمی رسد و گرد آورنده مالی که آن را نمی خورَد!

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی دُعاءٍ لَهُ ـ :الحَمدُ للّهِِ وَلِیِّ الحَمدِ وأهلِهِ ، ومُنتَهاهُ ومَحَلِّهِ . .. رَبِّ ، ما أسوَأَ فِعلی ، وأقبَحَ عَمَلی ، وأقسی قَلبی ، وأطوَلَ أمَلی ، وأقصَرَ أجَلی ، وأجرَأَنی عَلی عِصیانِ مَن خَلَقَنی! .. . رَبِّ ، وما أطوَلَ أمَلی فی قِصَرِ أجَلی ، وأقصَرَ أجَلی فی بُعدِ أمَلی! وما أقبَحَ سَریرَتی وعَلانِیَتی! ⁽¹⁾

۶ / ۲اِتَّقوا باطِلَ الأَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :اِتَّقوا باطِلَ الأَمَلِ ؛ فَرُبَّ مُستَقبِلِ یَومٍ لَیسَ بِمُستَدبِرِهِ ، ومَغبوطٍ فی أوَّلِ لَیلِهِ ⁽²⁾قامَت بَواکیهِ فی آخِرِهِ. ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ الدُّنیا ـ :اِعلَم یا هذا أنَّها تُشخِصُ ⁽⁴⁾الوادِعَ ⁽⁵⁾السّاکِنَ ، وتَفجَعُ ⁽⁶⁾المُغتَبِطَ ⁽⁷⁾الآمِنَ ، لا یَرجِعُ مِنها ما تَوَلّی فَأَدبَرَ ، ولا یُدری ما هُوَ آتٍ فَیُحذَرَ ، أمانِیُّها کاذِبَةٌ ، وآمالُها باطِلَةٌ. ⁽⁸⁾

.

۶ / ۲ از آرزوی پوچ بپرهیزید

امام صادق علیه السلامـ در یکی از دعاهای خویش ـ :سپاس ، خداوند را که صاحب سپاس ، شایسته آن ، پایان آن و جایگاه آن و... است. پروردگارا! چه بد است کردار من و چه زشت است رفتار من و چه سخت است دلم و چه دراز است آرزویم و چه کوتاه است عمرم و چه گستاخم بر نافرمانی از کسی که مرا آفریده است!... . پروردگارا! چه دراز است آرزویم در برابر کوتاهیِ عمرم، و چه کوتاه است عمرم در برابر دور و درازی آرزویم، و چه زشت است اندرون و آشکارم (نیّت و کردارم) !

۶ / ۲از آرزوی پوچ بپرهیزیدامام علی علیه السلام :از آرزوهای پوچ بپرهیزید؛ زیرا بسا کسی که روزی را آغازیده ، امّا آن را پشت سر ننهاده است و بسا کسی که در آغازِ شب ، رشک انگیز بوده ؛ لیکن در آخرِ شب ، گریه کنندگانش (زنان خاندانش) بر وی گریسته اند .

امام علی علیه السلامـ در وصف دنیا ـ :بدان ـ ای انسان ـ که دنیا ، آرام گرفته ساکن [در خود ]را می کوچانَد و شادمانِ آسوده خاطر را دردمند می سازد. آنچه از دنیا پشت کرده و رفته است ، باز نمی گردد و آنچه هم می آید ، معلوم نیست تا از آن حذر توان کرد. آرزوهایش دروغ و آمالش پوچ اند.

.

عنه علیه السلام :اِحذَرُوا الأَمَلَ المَغلوبَ ، وَالنَّعیمَ المَسلوبَ. ⁽¹⁾

۶ / ۳اِتَّقوا خِداعَ الآمالِالإمام علیّ علیه السلام :اِتَّقوا خِداعَ الآمالِ ؛ فَکَم مِن مُؤَمِّلِ یَومٍ لَم یُدرِکهُ ، وبانی بِناءٍ لَم یَسکُنهُ ، وجامِعِ مالٍ لَم یَأکُلهُ ، ولَعَلَّهُ مِن باطِلٍ جَمَعَهُ ومِن حَقٍّ مَنَعَهُ ، أصابَهُ حراما وَاحتَمَلَ بِهِ آثاما. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :کَذَبَ مَنِ ادّعی الإِیمانَ وهُوَ مَشغوفٌ ⁽³⁾مِنَ الدُّنیا بِخُدَعِ الأَمانِیِّ وزورِ المَلاهی. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَنِ اتَّکَلَ عَلَی الأَمانی ، ماتَ دونَ أمَلِهِ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الأَمَلُ خادِعٌ غارٌّ ضارٌّ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :الأَمَلُ یَخدَعُ. ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :الأَمانِیُّ تَخدَعُ. ⁽⁸⁾

.

۶ / ۳ از آرزوهای فریبنده بپرهیزید

امام علی علیه السلام :از آرزویی که شکست می خورَد و از نعمتی که گرفته می شود، دوری کنید.

۶ / ۳از آرزوهای فریبنده بپرهیزیدامام علی علیه السلام :از آرزوهای فریبنده بپرهیزید؛ زیرا ای بسا آرزومند روزی که آن را در نیافته است و بسا سازنده بنایی که در آن ننشسته است و بسا گِرد آورنده مالی که از آن نخورده است و شاید آن را از راهی باطل یا نپرداختن حقّی گرد آورده است . از حرام، آن را به دست آورده و بدین سبب ، بار گناهانی را بر دوش خویش نهاده است.

امام علی علیه السلام :دروغ می گوید آن که ادّعای ایمان می کند؛ امّا دل بسته آرزوهای فریبنده و سرگرمی های دروغین دنیاست.

امام علی علیه السلام :هر که به آرزوها تکیه کند ، بدون رسیدن به آرزویش می میرد.

امام علی علیه السلام :آرزو، فریبنده، گم راه کننده و زیان رسان است.

امام علی علیه السلام :آرزو می فریبد.

امام علی علیه السلام :آرزوها ، گول می زنند.

.

عنه علیه السلام :الأَمانِیُّ تَخدَعُکَ ، وعِندَ الحَقائِقِ تَدَعُکَ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أنفاسُ المَرءِ خُطاهُ إلی أجَلِهِ ، وأمَلُهُ خادِعٌ عَن عَمَلِهِ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الأَمَلُ خَوّانٌ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لا یَطولَنَّ عَلَیکُمُ الأَمَدُ ⁽⁴⁾، ولا یَغُرَّنَّکُمُ الأَمَلُ ؛ فَإِنَّ الأَمَلَ لَیسَ مِنَ الدّینِ فی شَیءٍ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ لِصَعصَعَةَ بنِ صوحانَ وَقد کانَ مَریضا فَأتاهُ عَلیٌّ علیه السلام عائِدا ، فَلَمّا أرادَ أن یَقومَ مِن عِندِهِ قالَ علیه السلام ـ :یا صَعصَعَةَ بنَ صوحانَ لا تَفتَخِر بِعیِادَتی إیّاکَ ، وَانظُر لِنَفسِکَ فَکَأَنَّ الأَمرَ قَد وَصَلَ إلَیکَ ، ولا یُلهِیَنَّکَ الأَمَلُ . أستَودِعُکَ اللّهَ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :مَعاشِرَ النّاسِ (المُسلِمینَ) اتَّقُوا اللّهَ ، فَکَم مِن مُؤَمِّلٍ ما لا یَبلُغُهُ ، وبانٍ ما لا یَسکُنُهُ ، وجامِعٍ ما سَوفَ یَترُکُهُ ، ولَعَلَّهُ مِن باطِلٍ جَمَعَهُ ، ومِن حَقٍّ مَنَعَهُ ، أصابَهُ حَراما وَاحتَمَلَ بِهِ آثاما ، فَباءَ بِوِزرِهِ ، وقَدِمَ عَلی رَبِّهِ آسِفا لاهِفا ⁽⁷⁾، قَد خَسِرَ الدُّنیا وَالآخِرَةَ ؛ ذلِکَ هُوَ الخُسرانُ المُبینُ. ⁽⁸⁾

.

امام علی علیه السلام :آرزوها ، تو را گول می زنند و در هنگامه [آشکار شدن] حقایق ، رهایت می کنند.

امام علی علیه السلام :نَفَس های آدمی ، گام های او به سوی اجل اویند و آرزوهای او ، باز دارنده او از عمل اویند.

امام علی علیه السلام :آرزو ، خیانتکار است.

امام علی علیه السلام :زنهار که مُهلت زندگی (عمر) در نظر شما دراز نیاید و آرزو ، فریبتان ندهد؛ زیرا آرزو در دین ، جایگاهی ندارد.

امام علی علیه السلامـ به صعصعة بن صوحان ، که [بیمار بود و امام علیه السلام ] به عیادت او رفته بود، هنگامی که خواست برود ـ :ای صعصعة بن صوحان! از این که به عیادت تو آمده ام ، بر خود مناز و به فکرِ خویشتن باش ، که گویا فرمان (مرگ) به تو رسیده است . مبادا آرزو، تو را سرگرم و غافل گردانَد! به خدا می سپارمت.

امام علی علیه السلام :ای گروه مردمان (/ مسلمانان) ! از خدا پروا کنید؛ زیرا بسا آرزومندِ چیزی که به آن نمی رسد و سازنده بنایی که در آن ، سکونت نمی کند و گِرد آورنده ثروتی که به زودی، همه آن را رها می کند ؛ ثروتی که شاید از راه باطل و یا نپرداختن حقّی گرد آورده است . از راه حرامی به آن رسیده و بِدان سبب، گناهانی را مرتکب شده است . بار سنگین آن را به دوش گرفته و با دریغ و اندوه، بر پروردگارش وارد شده است، در حالی که «در دنیا و آخرت ، زیان کرده است ، و این است آن زیانِ آشکار» ⁽¹⁾.

.

۶ / ۴الأَمَلُ أکذَبُ شَیءٍ!الإمام علیّ علیه السلام :أکذَبُ شَیءٍ الأَمَلُ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا شَیءَ أکذَبُ مِنَ الأَمَلِ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :قد تَکذِبُ الآمالُ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :رُبَّ طَمَعٍ کاذِبٍ لِأَمَلٍ غائِبٍ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :رُبَّ رَجاءٍ خائِبٍ لِأَمَلٍ کاذِبٍ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :رُبَّ طَمَعٍ خائِبٍ وأمَلٍ کاذِبٍ ، ورَجاءٍ یُؤَدّی إلَی الحِرمانِ ، وتِجارَةٍ تَؤولُ إلَی الخُسرانِ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :قَلَّما تَصدُقُکَ الاُمنِیَّةُ ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :أینَ تَختَدِعُکُم کَواذِبُ الآمالِ؟! ⁽⁹⁾

عنه علیه السلامـ فی ذَمِّ أهلِ الدُّنیا ـ :قَد غابَ عَن قُلوبِکُم ذِکرُ الآجالِ ، وحَضَرَتکُم کَواذِبُ الآمالِ ، فَصارَتِ الدُّنیا أملَکَ بِکُم مِنَ الآخِرَةِ ، وَالعاجِلَةُ أذهَبَ بِکُم مِنَ الآجِلَةِ. ⁽¹⁰⁾

.

۶ / ۴ آرزو، دروغ ترینِ چیزهاست.

۶ / ۴آرزو، دروغ ترینِ چیزهاست.امام علی علیه السلام :دروغ ترین چیز ، آرزوست.

امام علی علیه السلام :چیزی دروغ تر از آرزو وجود ندارد .

امام علی علیه السلام :گاه ( / چه بسا) آرزوها دروغ می گویند.

امام علی علیه السلام :ای بسا طمع بیهوده به آرزویی که تحقّق نمی یابد!

امام علی علیه السلام :ای بسا امیدهای بیهوده ای که به آرزویی دروغین ، بسته می شوند!

امام علی علیه السلام :چه بسیار چشمداشت های بی حاصل، آرزوهای دروغین و امیدهایی که به نومیدی می انجامند و تجارت هایی که به زیان، منجر می شوند!

امام علی علیه السلام :کمتر پیش می آید که آرزو به تو راست گوید [و تحقّق یابد].

امام علی علیه السلام :تا کِی فریب دروغ آرزوها را می خورید؟!

امام علی علیه السلامـ در نکوهش دنیاپرستان ـ :یاد مرگ از دل های شما رَخت بر بسته است و آرزوهای دروغین ، همواره در دلِ شمایند . از این رو، دنیا بیشتر بر شما مسلّط است تا آخرت، و این زندگی ، شما را بیشتر سرگرم خود کرده است تا زندگیِ آخرت .

.

عنه علیه السلام :الأَمَلُ أبَدا فی تَکذیبٍ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا تَفِی الأَمانِیُّ لِمَن عَوَّلَ عَلَیها. ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :طوبی لِعَبدٍ طَلَبَ الآخِرَةَ وسَعی لَها ، طوبی لِمَن لَم تُلهِهِ الأَمانِیُّ الکاذِبَةُ. ⁽³⁾

۶ / ۵الأَمَلُ کَالسَّرابِالإمام علیّ علیه السلام :الأَمَلُ کَالسَّرابِ ؛ یَغُرُّ مَن رَآهُ ، ویُخلِفُ مَن رَجاهُ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أینَ یَغُرُّکُم سَرابُ الآمالِ ؟ ! ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :قَد تَغُرُّ الاُمنِیَّةُ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ بَعدَ حَربِ الجَمَلِ ـ :إنَّ الدُّنیا حُلوَةٌ خَضِرَةٌ ⁽⁷⁾، تَفتِنُ النّاسَ بِالشَّهَواتِ وتُزَیِّنُ لَهُم بِعاجِلِها ، وَایمُ اللّهِ إنَّها لَتَغُرُّ مَن أمَّلَها وتُخلِفُ مَن رَجاها. ⁽⁸⁾

.

۶ / ۵ آرزو چون سراب است

امام علی علیه السلام :آرزو ، همیشه دروغ می گوید.

امام علی علیه السلام :آرزوها به کسی که بر آنها تکیه کند ، وفا نمی کنند.

امام صادق علیه السلام :خوشا بنده ای که آخرت را جُست و برای آن کوشید! خوشا کسی که آرزوهای دروغین، او را سرگرم نساختند!

۶ / ۵آرزو چون سراب استامام علی علیه السلام :آرزو ، چون سراب است که بیننده خویش را می فریبد و امیدوار به خویش را نومید می کند.

امام علی علیه السلام :تا کِی سراب آرزوها، شما را می فریبد؟!

امام علی علیه السلام :گاه (/ بسا که) آرزو می فریبد.

امام علی علیه السلامـ در سخنرانی اش پس از جنگ جَمَل ـ :دنیا ، شیرین و سرسبز است ، مردم را با خواسته های نفسانی می فریبد و زندگی این جهانی را در چشم آنان ، زیبا می نماید. به خدا سوگند که دنیا ، آرزومندان خود را گول می زند و امیدوارانش را مأیوس می کند.

.

عنه علیه السلام :لا غارَّ أخدَعُ مِنَ الأَمَلِ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :کَفی بِالأَمَلِ اغتِرارا. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لِکُلِّ أمَلٍ غُرورٌ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :أکذِبِ الأَمَلَ ولا تَثِق بِهِ ؛ فَإِنَّهُ غُرورٌ وصاحِبَهُ مَغرورٌ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :المُغتَرُّ بِالآمالِ مَخدوعٌ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :إیّاکَ وَالاِغتِرارَ بِالأَمَلِ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :الشَّقِیُّ مَنِ اغتَرَّ بِحالِهِ ، وَانخَدَعَ لِغُرورِ آمالِهِ. ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :أَزمِعوا ⁽⁸⁾عِبادَ اللّهِ بِالرَّحیلِ مِن هذِهِ الدّارِ ، المَقدورِ عَلی أهلِها الزَّوالُ ، المَمنوعِ أهلُها مِنَ الحَیاةِ ، المُذَلَّلَةِ أنفُسُهُم بِالمَوتِ ، فَلا حَیٌّ یَطمَعُ فِی البَقاءِ ، و لا نَفسٌ إلّا مُذعِنَةٌ بِالمَنونِ ؛ فَلا یَغلِبَنَّکُمُ الأَمَلُ ، ولا یَطُل عَلَیکُم الأَمَدُ ، ولا تَغتَرّوا فیها بِالآمالِ، وتَعَبَّدُوا اللّهَ أیّامَ الحَیاةِ. ⁽⁹⁾

.

امام علی علیه السلام :هیچ فریبکاری ، فریبنده تر از آرزو نیست.

امام علی علیه السلام :برای فریب خوردن، آرزو، خود، کافی است.

امام علی علیه السلام :هر آرزویی فریبی دارد.

امام علی علیه السلام :آرزو را دروغگو بدان و به آن اعتماد مکن؛ زیرا آرزو ، فریب است و آرزومند ، فریب خورده.

امام علی علیه السلام :فریفته آرزوها، فریب خورده است.

امام علی علیه السلام :زنهار! فریب آرزو را مخور.

امام علی علیه السلام :بدبخت ، کسی که به حال خویش فریفته شود و فریب آرزوهای پوچَش را بخورد.

امام علی علیه السلام :ای بندگان خدا! عزم کوچیدن کنید از این سرایی که رفتن از آن ، بر ساکنانش مقدّر شده و از زیستن [همیشگی] در آن ، ممنوع گشته اند و جان هایشان مقهورِ مرگ است ، به طوری که هیچ زنده ای طمع در ماندن ندارد و هیچ جانداری نیست ، جز آن که سُرود فرمان مرگ دارد. پس زنهار که آرزو بر شما چیره نگردد، و مدّت عمر را دراز نپندارید، و در دنیا ، فریب آرزوها را نخورید و تا زنده اید ، خدا را بندگی کنید!

.

الإمام الصادق علیه السلام :کَم مِن نِعمَةٍ للّهِِ عَلی عَبدِهِ فی غَیرِ أمَلِهِ ، وکَم مِن مُؤَمِّلٍ أمَلاً الخِیارُ فی غَیرِهِ. ⁽¹⁾

عیون أخبار الرضا علیه السلام عن محمّد بن یحیی بن أبی عَبّادٍ عن عَمّه :سَمِعتُ الرِّضا علیه السلام یَوما یُنشِدُ ـ وقَلیلاً ما کان یُنشِدُ شِعرا ـ : کُلُّنا نَأمُلُ مَدّا فِی الأَجَلوَالمَنایا هُنَّ آفاتُ الأَمَل لا تَغُرَّنَکَ أباطیلُ المُنیوَالزَمِ القَصدَ ودَع عَنکَ العِلَل إنَّمَا الدُّنیا کَظِلٍّ زائِلٍحَلَّ فیهِ راکِبٌ ثُمَّ رَحَل ⁽²⁾. ⁽³⁾

۶ / ۶رُبَّ أمَلٍ خائبالإمام علیّ علیه السلام :رُبَّ طَمَعٍ کاذِبٍ ، وأمَلٍ خائِبٍ. ⁽⁴⁾

.

۶ / ۶ بسا آرزوهای بی حاصل!

امام صادق علیه السلام :ای بسا نعمت و لطف خداوند به بنده اش که در غیر آن چیزی است که او آرزو می کند، و ای بسا آرزومند آرزویی که خیر و صلاحش در غیر آن است!

عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از محمّد بن یحیی بن ابی عَبّاد ، از عمویش ـ :روزی از امام رضا علیه السلام شنیدم که این ابیات را می خواند ـ در حالی که ایشان، به ندرت شعری می خواند ـ : همه ما آرزو داریم که بیشتر عمر کنیم و مرگ ها، آفت های آرزویند . زنهار که آرزوهای پوچ، فریبت ندهند ! پای در راه نِه و دست از بیهودگی ها بدار . دنیا ، به سایه ای در حرکت می ماند که ره گذری در آن ، بار افکنَد و آن گاه بکوچد .

۶ / ۶بسا آرزوهای بی حاصل!امام علی علیه السلام :ای بسا امیدهایی که دروغ اند و آرزوهایی که بی حاصل اند !

.

عنه علیه السلام :رُبَّ أمَلٍ خائِبٍ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :کَم مِن آمِلٍ خائِبٍ ، وغائِبٍ غَیرِ آئِبٍ ⁽²⁾! ⁽³⁾

عنه علیه السلام :ذُلُّ الرِّجالِ فی خَیبَةِ الآمالِ. ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :ای بسا آرزویی که برآورده نمی شود!

امام علی علیه السلام :چه بسیار آرزوهایی که بی حاصل اند و چه بسیار رفته ای که باز نمی آید!

امام علی علیه السلام :خواریِ مردان ، در ناکامی آرزوهاست.

.

الفصل السابع : مبادئ الآمال الباطلة۷ / ۱الجَهلالإمام علیّ علیه السلام :رَغبَتُکَ فِی المُستَحیلِ جَهلٌ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ما عَقَلَ مَن أطالَ أمَلَهُ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ قُلوبَ الجُهّالِ تَستَفِزُّهَا الأَطماعُ ، وتَرتَهِنُهَا المُنی ، وتَستَعلِقُهَا الخَدائِعُ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الجاهِلُ یَعتَمِدُ عَلی أمَلِهِ ، ویُقَصِّرُ فی عَمَلِهِ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :العاقِلُ یَعتَمِدُ عَلی عَمَلِهِ ، الجاهِلُ یَعتَمِدُ عَلی أمَلِهِ. ⁽⁶⁾

.

فصل هفتم: خاستگاه های آرزوهای بیهوده

۷ / ۱ نادانی

فصل هفتم: خاستگاه های آرزوهای بیهوده۷ / ۱نادانیامام علی علیه السلام :آرزوی مُحال داشتن ، از نادانی است.

امام علی علیه السلام :کسی که آرزوی دراز در سر بپروراند، خردمند نیست.

امام علی علیه السلام :دل های نادانان را طمع ها بر می انگیزند و آرزوها گروگان می گیرند و فریب ها به دام می اندازند.

امام علی علیه السلام :نادان ، به آرزویش تکیه می کند و در عملش کوتاهی می ورزد.

امام علی علیه السلام :خردمند ، به عمل خویش تکیه می کند . نادان ، به آرزوی خویش تکیه می نماید.

.

عنه علیه السلام :ما لَکُم تُؤَمِّلونَ ما لا تُدرِکونَهُ ، وتَجمَعونَ ما لا تَأکُلونَهُ ، وتَبنونَ ما لا تَسکنونَهُ ؟! ⁽¹⁾

۷ / ۲الحُمقرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أحمَقُ الحَمقی مَن أتبَعَ نَفسَهُ هَواها ، وتَمَنّی عَلَی اللّهِ تَعالی الأَمانِیَّ. ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الآمالُ غُرورُ الحَمقی. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الأَمانیُّ شیمَةُ الحَمقی. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مِنَ الحُمقِ الاِتِّکالُ عَلَی الأَمَلِ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :إیّاکَ وَالثِّقَةَ بِالآمالِ ؛ فَإِنَّها مِن شِیَمِ الحَمقی. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِابنِهِ مُحَمَّدِ بنِ الحَنَفِیَّةِ ـ :إیّاکَ وَالاِتِّکالَ عَلَی الأَمانِیِّ ؛ فَإِنَّها بَضائِعُ النَّوکی ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :إیّاکُم وَالإِیکالَ بِالمُنی ؛ فَإِنَّها بَضائِعُ العَجَزَةِ. ⁽⁹⁾

.

۷ / ۲ حماقت

امام علی علیه السلام :شما را چه شده است که چیزی را آرزو می کنید که به آن نمی رسید؟! و چیزی را گِرد می آورید که نمی خورید؟ ! و چیزی را بنا می کنید که در آن سکونت نمی کنید؟!

۷ / ۲حماقتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :احمق ترینِ احمق ها ، کسی است که نفس خویش را دنباله روِ هوس سازد و از خداوند متعال ، [تحقّقِ] ، آرزوهای ناشدنی را بخواهد.

امام علی علیه السلام :آرزوها ، فریب دهنده مردمان احمق اند.

امام علی علیه السلام :آرزوهای ناشدنی داشتن، خصلت مردمان احمق است .

امام علی علیه السلام :تکیه کردن به آرزو ، از حماقت است.

امام علی علیه السلام :از اعتماد کردن به آرزوها بپرهیز؛ زیرا از خصلت های احمق هاست .

امام علی علیه السلامـ در سفارش ایشان به فرزندش محمّد بن حنفیّه ـ :از تکیه کردن بر آرزوها دوری کن، که [تکیه کردن بر آرزو ،] کالایِ مردمان احمق است.

امام علی علیه السلام :از تکیه کردن به آرزوها دوری کنید؛ زیرا آرزو ، کالای ناتوانان است.

.

عنه علیه السلام :لا تَغُرَّنَّکَ الأَمانِیُّ وَالخُدَعَ ، فَکَفی بِذلِکَ خُرقا ⁽¹⁾. ⁽²⁾

۷ / ۳الغَفلَةالإمام علیّ علیه السلام :مَن غَفَلَ غَرَّتهُ الأَمانِیُّ ، وأخَذَتهُ الحَسرَةُ إذَا انکَشَفَ الغِطاءُ وبَدا لَهُ مِنَ اللّهِ ما لَم یَکُن یَحتَسِبُ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن غَفَلَ جَنی عَلی نَفسِهِ ، وَانقَلَبَ عَلی ظَهرِهِ ، وحَسَبَ غَیَّهُ ⁽⁴⁾رُشدا ، وغَرَّتهُ الأَمانِیُّ ، وأخَذَتهُ الحَسرَةُ وَالنَّدامَةُ إذا قُضِیَ الأَمرُ وَانکَشَفَ عَنهُ الغِطاءُ ، وبَدا لَهُ ما لَم یَکُن یَحتَسِبُ. ⁽⁵⁾

۷ / ۴اِرتِکابُ الذُّنوبِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ آدَمَ قَبلَ أن یُصیبَ الذَّنبَ کانَ أجَلُهُ بَینَ عَینَیهِ وأمَلُهُ خَلفَهُ ، فَلَمّا أصابَ الذَّنبَ جَعَلَ اللّهُ أمَلَهُ بَینَ عَینَیهِ وأجَلَهُ خَلفَهُ ، فَلا یَزالُ یَأمُلُ حَتّی یَموتَ. ⁽⁶⁾

علل الشرائع عن مُعَمَّر بن یحیی :قُلتُ لِأَبی جَعفَرٍ علیه السلام : ما بالُ النّاسِ یَعقِلون ولا یَعلَمونَ؟ ⁽⁷⁾قالَ علیه السلام : إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی حینَ خَلَقَ آدَمَ جَعَلَ أجَلَهُ بَینَ عَینَیهِ وأمَلَهُ خَلفَ ظَهرِهِ ، فَلَمّا أصابَ الخَطیئَةَ جَعَلَ ⁽⁸⁾أمَلَهُ بَینَ عَینَیهِ وأجَلَهُ خَلفَ ظَهرِهِ ، فَمِن ثَمَّ یَعقِلونَ ولا یَعلَمونَ. ⁽⁹⁾

.

۷ / ۳ غفلت

۷ / ۴ گناه کردن

امام علی علیه السلام :زنهار! آرزوها و نیرنگ ها تو را نفریبند ، که این (فریب خوردن از آنها) ، بهترین دلیل حماقت است.

۷ / ۳غفلتامام علی علیه السلام :کسی که دچار غفلت شود ، آرزوها او را می فریبند و آن گاه که پرده کنار رود و آنچه تصوّرش را هم نمی کرده است از جانب خداوند بر او آشکار گردد، افسوس ، او را فرا می گیرد .

امام علی علیه السلام :هر که غفلت کند ، به خویشتن ستم می ورزد و عقب گرد می کند و گم راهیِ خود را هدایت می پندارد و آرزوها فریبش می دهند، و آن گاه که کارش تمام شود [و بمیرد ]و پرده از برابرش کنار برود و آنچه تصوّرش را هم نمی کرده ، برایش هویدا گردد، دست خوش افسوس و پشیمانی می شود .

۷ / ۴گناه کردنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آدم علیه السلام پیش از آن که گناه کند ، ⁽¹⁾اَجَلش پیش روی او بود و آرزویش پشتِ سرش . چون گناه کرد ، خداوند ، آرزویش را پیشِ چشم او قرار داد و اَجَلش را پشت سرش . از این رو، پیوسته آرزو می کند تا می میرد.

علل الشرائعـ به نقل از معمّر بن یحیی ـ :به امام باقر علیه السلام گفتم : چرا مردم با آن که خِرد دارند ، نمی فهمند؟ ⁽²⁾فرمود: «زمانی که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ آدم علیه السلام را آفرید ، اَجَل او را پیشِ رویش قرار داد و آرزویش را پشتِ سرش، و چون مرتکب خطا شد ، آرزویش را پیش روی او قرار داد و اَجَلش را پشتِ سرش. از این روست که خِرد دارند ؛ امّا نمی فهمند» .

.

۷ / ۵وِلایَةُ الشَّیطانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذَا استَحَقَّت وِلایَةُ الشَّیطانِ وَالشَّقاوَةُ ، جاءَ الأَمَلُ بَینَ العَینَینِ وذَهَبَ الأَجَلُ وَراءَ الظَّهرِ. ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الأَمَلُ سُلطانُ الشَّیاطینِ عَلی قُلوبِ الغافِلینَ. ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ من وَصِیَّتِهِ لِکُمَیلٍ فِی التَّحذیرِ مِنَ الشَّیاطینِ ـ :یا کُمَیلُ ، إنَّهُم یَخدَعونَکَ بِأَنفُسِهِم ، فَإِذا لَم تُجِبهُم مَکَروا بِکَ وبِنَفسِکَ بِتَحسینِهِم ⁽³⁾إلَیکَ شَهَواتِکَ وإعطائِکَ أمانِیَّکَ وإرادَتَکَ ، ویُسَوِّلونَ لَکَ ویُنسونَکَ، ویَنهَونَکَ ویَأمُرونَکَ ، ویُحَسِّنونَ ظَنَّکَ بِاللّهِ عز و جل حَتّی تَرجُوَهُ فَتَغتَرَّ بِذلِکَ وتَعصِیَهُ ، وجَزاءُ العاصی لَظی ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

.

۷ / ۵ ولایت شیطان

۷ / ۵ولایت شیطانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه کسی مستحقّ ولایت شیطان و شقاوت (تیره روزی) شود ، آرزو پیشِ رو می آید و اجل ، پشتِ سر می رود.

امام علی علیه السلام :آرزو ، سلطه شیاطین بر دل های غافلان است.

امام علی علیه السلامـ در سفارش به کمیل ، در بر حذر داشتن از شیاطین ـ :ای کمیل! آنان با خودشان تو را می فریبند و اگر فریبشان را نخوردی، با جلوه دادن شهواتت در نظر تو و برآوردن آرزوها و خواسته هایت ، سعی می کنند تا تو را بفریبند و برایت ، ظاهرآرایی و وسوسه گری می کنند و دچار فراموشی ات می سازند و به تو امر و نهی می کنند، و تو را به خداوند عز و جل چندان خوش گمان می سازند که به او امید[ی بدون بیم] ببندی و بدین ترتیب ، غَرّه می شوی و نافرمانی خدا می کنی، و سزای نافرمان هم آتش دوزخ است.

.

۷ / ۶إیثارُ الدُّنیا عَلَی الآخِرَةِالإمام علیّ علیه السلام :إنَّ الدُّنیا تُدنِی الآجالَ ، وتُباعِدُ الآمالَ ، وتُبیدُ ⁽¹⁾الرِّجالَ ، وتُغَیِّرُ الأَحوالَ ؛ مَن غالَبَها غَلَبَتهُ ، ومَن صارَعَها صَرَعَتهُ ، ومَن عَصاها أطاعَتهُ ، ومَن تَرَکَها أتَتهُ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الدَّهرُ یُخلِقُ الأَبدانَ ، ویُجَدِّدُ الآمالَ ، ویُقَرِّبُ المَنِیَّةَ ، ویُباعِدُ الاُمنِیَّةَ ؛ مَن ظَفِرَ بِهِ نَصَبَ ⁽³⁾، ومَن فاتَهُ تَعِبَ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ! إنَّکُم إن آثَرتُمُ الدُّنیا عَلَی الآخِرَةِ أسرَعتُم إجابَتَها إلَی العَرَضِ الأَدنی ، ورَحَلَت مَطایا آمالِکُم إلَی الغایَةِ القُصوی ، تورِدُ مَناهِلَ ⁽⁵⁾عاقِبَتُها النَّدَمُ ، وتُذیقُکُم ما فَعَلَت بِالاُمَمِ الخالِیَةِ وَالقُرونِ الماضِیَةِ ؛ مِن تَغَیُّرِ الحالاتِ ، وتَکَوُّنِ المَثُلات ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

.

۷ / ۶ ترجیح دادن دنیا بر آخرت

۷ / ۶ترجیح دادن دنیا بر آخرتامام علی علیه السلام :دنیا، اَجَل ها را نزدیک می سازد و آرزوها را دور و دراز می گردانَد و مردان را به نابودی می کشانَد و احوال را دگرگون می کند. هرکه بر دنیا چیرگی جوید ، دنیا بر او چیره می آید و هر که با آن کُشتی گیرد ، دنیا او را زمین می زند و هرکه نافرمانی آن کند ، دنیا فرمانش می برد و هرکه آن را ترک گوید ، دنیا به نزدش می رود.

امام علی علیه السلام :روزگار ، بدن ها را کُهنه می کند و آرزوها را نو می سازد، و مرگ را نزدیک می سازد و آرزو را دور می گردانَد. هر که به روزگار دست یافت ، به سختی افتاد و هر که به آن دست نیافت ، رنجور شد.

امام علی علیه السلام :ای مردم! شما اگر دنیا را بر آخرت برگزینید ، در پذیرفتن دعوت آن به کالای پست شتافته اید و مَرکب های آرزوهایتان تا دورترین مقصد ، تاخت بر می دارند و شما را به آبشخورهایی می بَرَند که فرجامشان پشیمانی است و کارهایی را که با امّت های پیشین و نسل های گذشته کردند، یعنی دگرگونی حالات و فرود آمدن کیفرها، به شما نیز می چشانَند .

.

الإمام الصادق علیه السلام :مَن تَعَلَّقَ قَلبُهُ بِالدُّنیا تَعَلَّقَ قَلبُهُ بِثَلاثِ خِصالٍ : هَمٍّ لا یَفنی ، وأمَلٍ لا یُدرَکُ ، ورَجاءٍ لا یُنالُ. ⁽¹⁾

۷ / ۷حُبُّ المالِالإمام علیّ علیه السلام :حُبُّ المالِ یُقَوِّی الآمالَ ، ویُفسِدُ الأَعمالَ. ⁽²⁾

۷ / ۸الشَّقاوَةرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أربَعُ خِصالٍ مِنَ الشَّقاوَةِ : جُمودُ العَینِ ، وقَساوَةُ القَلبِ ، وبُعدُ الأَمَلِ ، وحُبُّ البَقاءِ. ⁽³⁾

.

۷ / ۷ علاقه مندی به مال و ثروت

۷ / ۸ شقاوت

امام صادق علیه السلام :هر کس قلبش به دنیا دل بسته باشد، دل بسته به سه چیز است: اندوهی پایان ناپذیر، آرزویی دست نایافتنی ، و امیدی به دست نیاوردنی.

۷ / ۷علاقه مندی به مال و ثروتامام علی علیه السلام :مالْ دوستی ، آرزوها را تقویت می کند و اعمال را از بین می بَرَد .

۷ / ۸شقاوتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چهار خصلت ، نشانه شقاوت ⁽¹⁾است: خشکیدگی چشم، سختیِ دل، دور و دراز بودن آرزو، و علاقه مندی به ماندن [در دنیا] .

.

الفصل الثامن : مضارّ الآمال الباطلة۸ / ۱زَوالُ العَقلِالکتاب«ذَرْهُمْ یَأْکُلُواْ وَ یَتَمَتَّعُواْ وَیُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ » . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :اِعلَموا ـ عِبادَ اللّهِ ـ أنَّ الأَمَلَ یُذهِبُ العَقلَ ، ویُکذِبُ الوَعدَ ، ویَحُثُّ عَلَی الغَفلَةِ ، ویورِثُ الحَسرَةَ ؛ فَأکذِبُوا الأَمَلَ فَإِنَّهُ غُرورٌ وإنَّ صاحِبَهُ مَأزورٌ ⁽²⁾. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :اِعلَموا أنَّ الأَمَلَ یُسهِی العَقلَ ویُنسِی الذِّکرَ ؛ فَأَکذِبُوا الأَمَلَ فَإِنَّهُ غُرورٌ و صاحِبَهُ مَغرورٌ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :ألا وإنَّ الأَمَلَ یُسهِی القَلبَ ، ویُکذِبُ الوَعدَ ، ویُکثِرُ الغَفلَةَ ، ویورِثُ الحَسرَةَ ؛ فَاعزُبوا ⁽⁵⁾عَنِ الدُّنیا کَأَشَدِّ ما أنتُم عَن شَیءٍ تَعزُبونَ. ⁽⁶⁾

.

فصل هشتم: زیان های آرزوهای باطل

۸ / ۱ از بین رفتن خِرَد

فصل هشتم: زیان های آرزوهای باطل۸ / ۱از بین رفتن خِرَدقرآن«بگذارشان تا بخورند و برخوردار شوند و آرزوها سرگرمشان کند . پس به زودی خواهند دانست» .

حدیثامام علی علیه السلام :بدانید ـ ای بندگان خدا ـ که آرزو ، خِرد را می بَرد، وعده را دروغ جلوه می دهد، به غفلت می کشانَد و حسرت به بار می آورد. پس آرزو را باور نکنید؛ زیرا آن ، فریبنده است و آرزومند، گنهکار .

امام علی علیه السلام :بدانید که آرزو ، خِرد را دچار غفلت می سازد و فراموشی [ در مورد مبدأ و مقصد ]می آورد. پس آرزو را دروغگو بدانید؛ چرا که آرزو، فریبنده است و آرزومند، فریب خورده.

امام علی علیه السلام :بدانید که آرزو ، دل را می کَنَد و وعده دروغ می دهد و غفلتِ بسیار می آورد و حسرت به بار می نشانَد . پس، از دنیا دوری کنید ، آن گونه که از چیزی با شدیدترین وجه ، دوری می کنید.

.

عنه علیه السلام :عِندَ غُرورِ الأَطماعِ وَالآمالِ تَنخَدِعُ عُقولُ الجُهّالِ، وتُختَبَرُ ألبابُ الرِّجالِ. ⁽¹⁾

۸ / ۲ذَهابُ البَصیرَةِالإمام علیّ علیه السلام :الأَمانِیُّ تُعمی أعیُنَ البَصائِرِ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الهُوَینا ⁽³⁾عَلی أربَعِ شُعَبٍ : عَلَی الغِرَّةِ ⁽⁴⁾، وَالأَمَلِ ، وَالهَیبَةِ ⁽⁵⁾، والمُماطَلَةِ ⁽⁶⁾؛ وذلِکَ بِأَنَّ الهَیبَةَ تَرُدُّ عَنِ الحَقِّ ، وَالمُماطَلَةُ تُفَرِّطُ فِی العَمَلِ حَتّی یَقدَمَ عَلَیهِ الأَجَلُ ، ولَولَا الأَمَلُ عَلِمَ الإِنسانُ حَسَبَ ⁽⁷⁾ما هُوَ فیهِ ، ولَو عَلِمَ حَسَبَ ما هُوَ فیهِ ماتَ خُفاتا ⁽⁸⁾مِنَ الهَولِ وَالوَجَلِ ، وَالغِرَّةَ تَقصُرُ بِالمَرءِ عَنِ العَمَلِ. ⁽⁹⁾

.

۸ / ۲ از بین رفتن بینش

امام علی علیه السلام :در هنگام فریبندگی آمال و آرزوهاست که خِردهای نادانان ، فریب می خورند و خِردهای مردان ، آزموده می شوند .

۸ / ۲از بین رفتن بینشامام علی علیه السلام :آرزوها، دیدگان بصیرت را کور می کنند.

امام علی علیه السلام :سستی (سهل انگاری) ⁽¹⁾بر چهار شاخه است: فریفته شدن ، ۲ آرزو، ترس ، ⁽²⁾و امروز و فردا کردن ، و این ، بدان سبب است که : ترس، از حق ، باز می دارد . امروز و فردا کردن ، موجب کوتاهی ورزیدن در عمل می شود تا آن گاه که مرگِ او در رسد . و آرزو اگر نبود ، انسان ، حساب آنچه را در آن است ، می دانست و اگر حساب وضع خود را می دانست ، از هول و هراس ، سکته می کرد ، و فَریفته شدن ، انسان را از عمل ، باز می دارد.

.

الإمام الکاظم علیه السلام :مَن سَلَّطَ ثَلاثا عَلی ثَلاثٍ فَکَأَنَّما أعانَ عَلی هَدمِ عَقلِهِ : مَن أظلَمَ نورَ تَفَکُّرِهِ بِطولِ أمَلِهِ ، ومَحا طَرائِفَ حِکمَتِهِ بِفُضولِ کَلامِهِ ، وأطفَأَ نورَ عِبرَتِهِ بِشَهَواتِ نَفسِهِ ؛ فَکَأَنَّما أعانَ هَواهُ عَلی هَدمِ عَقلِهِ ، ومَن هَدَمَ عَقلَهُ أفسَدَ عَلَیهِ دینَهُ ودُنیاهُ. ⁽¹⁾

۸ / ۳نِسیانُ الأَجَلِالإمام علیّ علیه السلام :الأَمَلُ حِجابُ الأَجَلِ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الأَمَلُ یُنسِی الأَجَلَ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :قَد ذَهَبَ عَن قُلوبِکُم صِدقُ الأَجَلِ ، وغَلَبَکُم غُرورُ الأَمَلِ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :ذُلُّ الرِّجالِ فِی المَطامِعِ ، وفَناءُ الآجالِ فی غُرورِ الآمالِ. ⁽⁵⁾

.

۸ / ۳ از یاد بردن مرگ

امام کاظم علیه السلام :هر کس سه چیز را بر سه چیزْ چیره گردانَد ، گویا به ویران کردن خِرد خویش کمک کرده است: کسی که روشنایی اندیشه اش را با آرزوی درازش تاریک کند ؛ و کسی که تازه های حکمت (خِرد یا دانش) خویش را با زیاده گویی هایش نابود نماید ؛ و کسی که نورِ عبرت آموزی اش را با خواهش های نفسانی اش خاموش کند، که گویا هوسِ خود را در ویران کردن خِردش کمک رسانده است و کسی که خِردش را ویران کند ، دین و دنیای خود را تباه ساخته است.

۸ / ۳از یاد بردن مرگامام علی علیه السلام :آرزو ، حجاب اَجَل (مرگ) است.

امام علی علیه السلام :آرزو، اَجَل را از یاد [انسان] می بَرد.

امام علی علیه السلام :اجل را ـ که راست است ـ از یاد برده اید و آرزو ـ که دروغ است ـ بر شما چیره گشته است.

امام علی علیه السلام :خواریِ مردان ، از طمع هاست و از یاد رفتن اَجَل ها ، از فریبندگی آرزوهاست .

.

۸ / ۴نِسیانُ الآخِرَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ أخوَفَ ما أخافُ عَلی اُمَّتِیَ الهَوی وطولُ الأَمَلِ ؛ أمَّا الهَوی فَإِنَّهُ یَصُدُّ عَنِ الحَقِّ ، وأمّا طولُ الأَمَلِ فَیُنسِی الآخِرَةَ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ شَرَّ ما أتَخَوَّفُ عَلَیکُمُ اتِّباعُ الهَوی وطولُ الأَمَلِ ؛ فَاتِّباعُ الهَوی یَصرِفُ قُلوبَکُم عَنِ الحَقِّ ، وطولُ الأَمَلِ یَصرِفُ هِمَمَکُم إلَی الدُّنیا ، وما بَعدَهُما لِأَحَدٍ مِن خَیرٍ یَرجاهُ فی دُنیا ولا آخِرَةٍ. ⁽²⁾

۸ / ۵قَسوَةُ القَلبِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :کونوا مِنَ اللّهِ عَلی حَذَرٍ ؛ فَمَن کانَ یَأمُلُ أن یَعیشَ غَدا یَأمُلُ أن یَعیشَ أبَدا ، ومَن کانَ یَأمُلُ أن یَعیشَ غَدا یَقسو قَلبُهُ ویَرغَبُ فِی الدُّنیا ویَزهَدُ فیما لَدی رَبِّهِ عز و جل . ⁽³⁾

الکافی عن علیّ بن عیسی رفعه :فیما ناجَی اللّهُ عز و جل بِهِ موسی علیه السلام : یا موسی ، لا تُطَوِّل فِی الدُّنیا أملَکَ فَیَقسُوَ قَلبُکَ ، وَالقاسِی القَلبِ مِنّی بَعیدٌ. ⁽⁴⁾

.

۸ / ۴ از یاد بردن آخرت

۸ / ۵ سخت دلی

۸ / ۴از یاد بردن آخرتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بالاترین نگرانی من برای امّتم ، افتادن به دام هوس و آرزویِ دراز است ؛ زیرا هوس ، از حق باز می دارد و آرزوی دراز ، آخرت را از یاد می بَرَد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بیشترین نگرانی من برای شما ، پیروی از هوس و داشتن آرزوی دراز است؛ زیرا پیروی از هوس، دل هایتان را از حق، روی گردان می سازد و آرزوی دراز ، همّت های شما را متوجّه دنیا می کند . با وجود این دو ، هیچ کس را به خیری در دنیا و آخرتش امیدی نیست .

۸ / ۵سخت دلیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از خداوند ، بر حذر باشید؛ زیرا کسی که آرزو دارد فردا زنده بماند ، آرزوی زندگیِ همیشگی دارد و کسی که آرزوی زندگیِ فردا را داشته باشد ، دلش سخت می شود و به دنیا راغب می گردد و به آنچه نزد پروردگارش عز و جل است ، بی رغبت می شود . ⁽¹⁾

الکافیـ به نقل از علی بن عیسی، در حدیثی که سند آن را به اهل بیت علیهم السلام می رساند ـ :از نجواهای خداوند عز و جل با موسی علیه السلام این بود : «ای موسی! در دنیا ، آرزویِ دراز در سر مپروران ، که دلت سخت می شود و سخت دل ، از من دور است» .

.

۸ / ۶تَسویفُ العَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :إیّاکَ وَالِاغتِرارَ بِالأَمَلِ .. . إنَّکَ إن حَمَلتَ عَلَی الیَومِ هَمَّ غَدٍ زِدتَ فی حُزنِکَ وتَعَبِکَ ، وتَکَلَّفتَ أن تَجمَعَ فی یَومِکَ ما یَکفیکَ أیّاما ، فَعَظُمَ الحُزنُ ، وزادَ الشُّغلُ ، وَاشتَدَّ التَّعَبُ ، وضَعُفَ العَمَلُ لِلأَمَلِ ، ولَو خَلَّیتَ قَلبَک مِنَ الأَمَلِ تُجِدُّ ذلِکَ العَمَلَ ⁽¹⁾، وَالأَمَلُ مِنکَ فِی الیَومِ قَد ضَرَّکَ فی وَجهَینِ : سَوَّفتَ بِهِ فِی العَمَلِ ، وزِدتَ بِهِ فِی الهَمِّ وَالحُزنِ. ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ لِرَجُلٍ سَأَلَهُ أن یَعِظَهُ ـ :لا تَکُن مِمَّن یَرجُو الآخِرَةَ بِغَیرِ العَمَلِ ، ویُرجِی ⁽³⁾التَّوبَةَ بِطولِ الأَملِ. ⁽⁴⁾

۸ / ۷تَقصیرُ العَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :مَنِ اتَّسَعَ أمَلُهُ قَصُرَ عَمَلُهُ. ⁽⁵⁾

.

۸ / ۶ به تأخیر انداختن عمل

۸ / ۷ کوتاهی کردن در عمل

۸ / ۶به تأخیر انداختن عملامام علی علیه السلام :زنهار از فریفته شدن به آرزو ! ... اگر غمِ فردا را به امروزت بیفکنی ، بر اندوه و رنج خویش افزوده ای و مجبور می شوی آنچه برای روزها کفایتت می کند ، در امروزت گرد آوری و این ، خود، موجب غم و غصّه شدید ، مشغله بسیار و رنج و زحمت فراوان می شود، و به خاطر آرزو ، عملْ ضعیف می شود، در صورتی که اگر دلت را از آرزو تهی سازی ، در عمل می کوشی. آرزوی تو در امروز ، از دو جهت به تو زیان می رساند: [نخست، این که ]به سبب آن، در باره عمل ، امروز و فردا می کنی، و [دوم، این که ]به غم و اندوهت می افزایی.

امام علی علیه السلامـ خطاب به مردی که از ایشان ، پندی خواست ـ :از آنان مباش که بدون عمل ، به آخرت، امید بسته اند و به سبب آرزوی دراز ، توبه را به تأخیر می افکنند.

۸ / ۷کوتاهی کردن در عملامام علی علیه السلام :هر که آرزویش گسترده شود ، عملش کوتاه می شود.

.

۸ / ۸نِسیانُ العَمَلِالإمام علیّ علیه السلام :ما أطالَ العَبدُ الأَمَلَ إلّا أنساهُ العَمَلَ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنَّکُم إنِ اغتَرَرتُم بِالآمالِ تَخَرَّمَتکُم ⁽²⁾بَوادِرُ الآجالِ، وقَد فاتَتَکُمُ الأَعمالُ. ⁽³⁾

۸ / ۹فَسادُ العَمَلِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :سِتَّةُ أشیاءَ تُحبِطُ الأَعمالَ : الاِشتِغالُ بِعُیوبِ الخَلقِ ، وقَسوَةُ القَلبِ ، وحُبُّ الدُّنیا ، وقِلَّةُ الحَیاءِ ، وطولُ الأَمَلِ ، وظُلمٌ لا یَنتَهی. ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :ثَمَرَةُ الأَمَلِ فَسادُ العَمَلِ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :غُرورُ الأَمَلِ یُفسِدُ العَمَلَ. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :الأَمَلُ یُفسِدُ العَمَلَ ، ویُفنِی الأَجَلَ. ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :ما أفسَدَ الأَمَلَ لِلعَمَلِ! ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :طاعَةُ الأَمَلِ تُفسِدُ العَمَلَ. ⁽⁹⁾

.