مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه معارف الکتاب و السنه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمدی ری شهری با همکاری جمعی از پژوهشگران ؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۹۹ .

شابک : ۱۵۰۰۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-494-0 ؛ ج. ۴ : 978-964-493-587-9 ؛ ج. ۵: 978-964-493-588-6 ؛ ج. ۷: 978-964-493-590-9 ؛ ج. ۸: 978-964-493-591-6 ؛ ج. ۹: 978-964-493-592-3 ؛ ج. ۱۰ : 978-964-493-593-0 ؛ ج. ۱۲: 978-964-493-595-4 ؛ ج. ۱۳: 978-964-493-596-1 ؛ ج. ۱۴: 978-964-493-597-8 ؛ ج. ۱۵ : 978-964-493-598-5 ؛ ج. ۱۶: 978-964-493-599-2

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد چهارم .

یادداشت : این کتاب با حمایت و مشارکت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شده است .

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. معاونت امور فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹/م۳۴د۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۲۷۴۷۸۷۷

اشاره

۲۰ . امّت

اشاره

۲۰ . امّتدرآمدفصل یکم : راه نمایی شدن اُمّت ها پس از گم راهی آنانفصل دوم : عبرت گرفتن از امّت هافصل سوم : عوامل پیشرفت امّت هافصل چهارم : علل نابودی امّت هافصل پنجم : نقاط تشابه امّت هافصل ششم : امتیازات امّت اسلامفصل هفتم : ویژگی های امّت محمّد صلی الله علیه و آله در احکام شرعیفصل هشتم : ویژگی های اخلاقی و رفتاری امّت محمّد صلی الله علیه و آلهفصل نهم : اوصاف امّت محمّد صلی الله علیه و آله در تورات و انجیلفصل دهم : آینده امّت محمّد صلی الله علیه و آله در دنیافصل یازدهم : چگونگی محشور شدن امّت هافصل دوازدهم : ویژگی های امّت محمّد صلی الله علیه و آله در قیامتفصل سیزدهم : گروه های امّتفصل چهاردهم : آنان که در قرآن و حدیث ، «امّت» خوانده شده اند

.

. .

درآمد

امّت ، در لغت

درآمدامّت ، در لغتواژه «اُمّت» ، در معانیِ مختلفی به کار رفته است ، مانند : جماعت ، ⁽¹⁾خَلق ، ⁽²⁾دین ، ⁽³⁾طریقه ، ⁽⁴⁾جیل ، ⁽⁵⁾جنس ، ⁽⁶⁾پیرو ، ⁽⁷⁾زمان ، ۸ و قامت . ۹ خلیل بن احمد فراهیدی در تبیین ریشه آن می گوید : اِعلم أنّ کل شی ء یُضَمّ إلیه سائرُ مایلیه، فإنّ العربَ تُسمّی ذلک الشی ءَ أمّا . ۱۰ بِدان که هر چیزی که دیگر چیزها به آن می پیوندند، عرب، آن را «أَمّ» می نامند . ابن فارس ، با الهام از سخن خلیل می گوید:

.

امّت ، در قرآن و حدیث

اشاره

أمّا الهمزة و المیم فأصلٌ واحد ، یتفرّع منه أربعة أبواب ، و هی : الأصل ، و المرجع و الجماعة و الدِّین . و هذه الأربعة متقاربة ، و بعد ذلک اُصول ثلاثة ، و هی : القامة و الحین و القصد . همزه و میم ، یک ریشه معنایی است که چهار باب گوناگون از آن منشعب شده اند [به این معانی] : اصل ، محل رجوع ، جماعت و دین . این چهار معنا ، نزدیک به هم اند و پس از اینها ، سه معنای دیگر قرار دارند : قامت ، زمان و قصد . ⁽¹⁾راغب اصفهانی در باره معنای «امّت» آورده است : و الاُمّة : کلّ جماعة یجمعهم أمرٌ ما؛ إمّا دین واحد ، أو زمان واحد ، أو مکان واحد ، سواء کان ذلک الأمر الجامع تسخیرا أو اختیارا ، و جمعها : اُمم . امّت ، هر جماعتی را گویند که چیزی (وجه اشتراکی) آنها را گرد هم آورده باشد : یا دین مشترک ، یا زمان مشترک یا مکان مشترک ؛ چه این اشتراک ، با اختیار خودشان باشد و چه قهری باشد . ⁽²⁾ل

امّت ، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم ، واژه «امّت» به معنای : جماعت ، ⁽³⁾انسان جامع و کامل ، ⁽⁴⁾دین ، ⁽⁵⁾زمان ، ⁽⁶⁾و کسانی که در یک روش زندگیِ جبری ⁽⁷⁾و یا

.

یک . نگاهی کلّی به تاریخ امّت ها

اختیاری ⁽¹⁾شریک اند ، به کار رفته است ؛ لیکن آیات و احادیثی که در این بخش خواهند آمد ، در باره معنای اوّل و دوم امّت ⁽²⁾اند . اکنون پیش از ذکر متن آیات و احادیثی که موضوع آنها امّت یا امّت اسلامی است ، به دسته بندی و ارزیابی اجمالیِ آنها می پردازیم .

یک . نگاهی کلّی به تاریخ امّت هاجامعه بشری ، در آغاز پیدایش ، امّت واحده بوده است ، بدین معنا که مردم در جوامع اوّلیه ، گرایش هایی یکسان داشته اند و اختلافی میان آنها وجود نداشته است ؛ بلکه یگانگی و وحدت ، بر آنان حکومت می کرده است . پایین بودن سطح فکری انسان های اوّلیه ، ایجاب می کرد که نتوانند از ره نمودهای انبیای الهی و رهبریِ دینی ، بهره لازم را ببرند . از این رو ، آنان تنها به بخشی از وظایف انسانیِ خود ـ که فطرت الهیِ آنان ایجاب می کرد ـ عمل می کردند . گم راه نبودند ؛ امّا در جهت رشد و تعالی نیز حرکت نمی کردند و به تعبیر احادیث : کانُوا قَبلَ نُوحٍ علیه السلام أُمّةً واحِدَةً عَلی فِطرَةِ اللّهِ لا مُهتَدینَ وَلا ضُلّالاً . ⁽³⁾پیش از نوح علیه السلام ، قومی بودند که بر فطرت خداوندی یک صدا بودند ؛ نه ره یافته بودند و نه گم راه . فطرت الهی انسان ها و ره نمود انبیا و پیشوایان دینی از یک سو ، و تمایلات

.

دو . عوامل پیشرفت و سقوط امّت ها

درونی ⁽¹⁾و وسوسه های شیاطین جِن و اِنس ⁽²⁾از سوی دیگر، به تدریج، زمینه را برای رشد و تکامل جامعه بشر فراهم کردند و بدین سان ، مردم در آزمون سختی قرار گرفتند و میان آنان اختلاف پدید آمد. در این دوران از زندگی بشر، انبیای الهی موظّف شدند به عنوان بخشی از وظایف خود، از طریق احکام و قوانین دینی ، برای رفع اختلاف مردم اقدام کنند. عدّه ای دعوت انبیا را پذیرفتند و سعادتمند شدند ؛ امّا بیشتر امّت ها ، تحت تأثیر تمایلات درونی و القائات شیطانی ، در آزمون الهی شکست خوردند و هلاک گردیدند .

دو . عوامل پیشرفت و سقوط امّت هابرای این که آیندگان از سرنوشت امّت های گذشته عبرت گیرند ، در قرآن کریم و احادیث اسلامی ، مهم ترین عوامل پیشرفت و سقوط امّت های گذشته ، بیان شده است. بر این اساس ، مهم ترین عوامل پیشرفت امّت ها عبارت اند از : رهبریِ انسان های شایسته، وحدت کلمه، شایستگیِ نخبگان، و تمسّک به ارزش های اخلاقی و عملی . مهم ترین عوامل سقوط و هلاکت امّت ها عبارت اند از : رهبریِ انسان های ناشایسته و پیروی کورکورانه مردم از آنها ، بدگمانی به رهبران دینی و تردید در استدلال های روشن آنها، تکذیب آیات الهی، به سُخره گرفتن آموزه های دینی، دروغ بستن به خداوند متعال، توطئه بر ضدّ مکتب انبیا و مبارزه با حق طلبان ، ظلم ، افراط در هوسرانی، ترک نهی از منکر و مبارزه با فساد، غفلت از خطر تبهکاری،

.

سه . دلیل همگونیِ امّت ها در تقابل با پیامبران

گناه، اختلاف، فساد نخبگان، سوء تدبیر، علاقه به دنیای نکوهیده، اهمّیت ندادن به حقوق افراد مستضعف، و مفاسد فرهنگی و اقتصادی .

سه . دلیل همگونیِ امّت ها در تقابل با پیامبراناز منظر قرآن کریم ، امّت های گذشته ، در تقابل با ادیان راستین و رهبران دینی ، مشابه ⁽¹⁾عمل کرده اند . آنان انبیای الهی را تکذیب می کردند، منکر زندگیِ پس از مرگ بودند ، خود را در انجام دادن کارهای ناشایسته ، مجبور و معذور می دانستند و به خدا افترا می بستند . در این جا با عنایت به فطری بودن دین، این سؤال ، قابل طرح است که : اگر دینْ فطری است، دلیل همگونی امّت ها در تقابل با آن چیست؟ پاسخ ، این است که اوّلاً: قرآن ، تصریح می کند که مخالفان پیامبران ، مُترفان و مستکبران بوده اند، نه توده مردم : «وَ مَا أَرْسَلْنَا فِی قَرْیَةٍ مِّن نَّذِیرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُم بِهِ کَافِرُونَ * وَ قَالُواْ نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوَالًا وَ أَوْلَادًا وَ مَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ . ⁽²⁾ما در هیچ شهری ، هشداردهنده ای نفرستادیم ، مگر آن که اسرافکارانِ آن گفتند : «ما منکر پیامی هستیم که شما برای آن فرستاده شده اید» و می گفتند : «ما دارایی و فرزندانِ بیشتری داریم و [لذا] عذاب نمی شویم»» . مستکبران بودند که گاه ، توده مستضعف را هم به دنبال خود می کشیدند: «یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُواْ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُواْ لَوْلَا أَنتُمْ لَکُنَّا مُؤْمِنِینَ . ⁽³⁾[در قیامت] مستضعفان به مستکبران می گویند : «اگر شما نبودید ، حتماً ما از ایمان آورندگان می بودیم»» .

.

وگاه ، توده مستضعف ، در برابر مستکبران ، از انبیا حمایت می کردند ، چنان که در مورد قوم صالح علیه السلام می خوانیم: «قَالَ الْمَلأَُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُواْ مِن قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُواْ لِمَنْ ءَامَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُّرْسَلٌ مِّن رَّبِّهِ قَالُواْ إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ * قَالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُواْ إِنَّا بِالَّذِی ءَامَنتُم بِهِ کَافِرُونَ . ⁽¹⁾سران قوم او که استکبار ورزیدند، به مستضعفان که ایمان آورده بودند، گفتند: «آیا می دانید که صالح، از سوی پروردگارش فرستاده شده است؟ [شاید دروغ بگوید!]». گفتند: «بی تردید، ما به آنچه وی بدان رسالت یافته است، ایمان داریم». مستکبران گفتند : «ما به آنچه شما به آن ایمان دارید کافریم»» . انبیای الهی با حمایت همین مردم مستضعف ، دین خدا را به جهانیان عرضه کردند. بنا بر این، منظور از امّت هایی که در طول تاریخ با دین و رهبران دینی مقابله کرده اند، مستکبران و زورمداران اند . ثانیا : علّت همگونیِ امّت های مستکبر گذشته در تقابل با پیامبران ، این است که خصلت استکبار ، ضدّیّت با حق و عدل است که اساس دعوت انبیای الهی است . بنا بر این ، آن همگونی ، منافاتی با فطری بودنِ دین ندارد. نکته قابل توجّه ، این است که احادیث اسلامی ، تأکید می کنند آنچه در امّت های پیشین تحقّق یافته ، در امّت اسلامی نیز تحقّق خواهد یافت: کُلُّ ما کانَ فِی الاُمَمِ السّالِفَةِ فَإنَّهُ یَکونُ فی هذِهِ الاُمَّةِ مِثلُهُ ؛ حَذوَ النَّعلِ بِالنَّعلِ ، وَ القُذَّةِ بِالقُذَّةِ. ⁽²⁾هر چه در امّت های پیشین بوده، در این امّت هم خواهد بود ، دقیق و مو به مو . لیکن تکرار حوادث امّت های گذشته ، در ادوار میانیِ تاریخ امّت اسلامی خواهد

.

چهار . فضایل امّت اسلامی

الف - اعتبار احادیث فضایل امّت اسلامی

بود ؛ زیرا امّت اسلامی ، فضایل (ارزش ها و برتری ها) و ویژگی هایی دارد که در نهایت ، حق بر باطل پیروز خواهد شد. در حدیث نبوی آمده : خَیرُ اُمَّتی أوَّلُها وآخِرُها ، وَفی وَسَطِها الکَدَرُ . ⁽¹⁾بهترینِ امّت من ، آغاز و پایانِ آن است ؛ ولی در میانه اش ، تیرگی خواهد بود .

چهار . فضایل امّت اسلامیدر این مجموعه، فضایل فراوانی برای امّت اسلامی آمده است ، مانند این که : شکل گیری این امّت ، به دعای ابراهیم علیه السلام بوده ؛ امّت اسلامی، بهترین امّت است ؛ مشمول رحمت ویژه الهی است و برای جامعه بشر ، سودمند و فرخنده است. فضایل این امّت ، سبب شده که هر چند از نظر تاریخی ، پس از امّت های گذشته آمده است ، اما از نظر ارزشی ، بر آنها پیشی گرفته و لذا با عنوان «الآخرون السابقون (پسینیانِ پیشی گیرنده)» توصیف شده است . در مورد فضایلی که بدانها اشاره شد ، دو سؤال ، قابل طرح است:

الف ـ اعتبار احادیث فضایل امّت اسلامیسؤال اوّل ، این است که آیا سند احادیثی که فضایل (ارزش ها و برتری های) مختلفی را برای امّت اسلامی ذکر کرده اند ، از اعتبار لازم برخوردار است یا نه؟ پاسخ ، این است که قرآن کریم ، در آیات متعدّدی ، تصریح و تأکید بر فضایل امّت اسلامی دارد، مانند: «کُنتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ . ⁽²⁾شما بهترین امّتی بوده اید که از میان مردم ، سر برآورده» .

.

ب - آیا امّت اسلامی ، به خودیِ خود ، فضیلت دارد؟

«وَکَذَلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَکُونُواْ شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ . ⁽¹⁾و بدین سان ، شما را امّتی میانه[رو] قرار دادیم تا گواهانی بر [دیگر] مردم باشید» . لذا هر چند همه روایات مربوط به فضایل این امّت ، اعتبار لازم را نداشته باشند ، از آن جا که مضمون آنها اجمالاً هماهنگ با قرآن است ، ضعف سند آنها زیانی به اثبات ارزشمندیِ امّت اسلامی و تقدّم آن بر دیگر امّت ها نمی رسانَد .

ب ـ آیا امّت اسلامی ، به خودیِ خود فضیلت دارد؟سؤال دوم ، این است که آیا آیات و روایاتی که در باره فضایل امّت اسلامی بیان شده اند ، شامل همه جوامع اسلامی در طول تاریخ می شوند یا اختصاص به مقطع خاصّی از تاریخ اسلام، و یا افراد خاصّی از جامعه اسلامی دارند؟ تردیدی نیست که فضایل امّت اسلامی ، اختصاص به کسانی از این امّت دارد که عملاً به ارزش های اسلام وفادارند . لذا قرآن کریم ، وقتی از این امّت ، به عنوان «بهترین امّت» یاد می کند ، بی درنگ ، آنان را با خصوصیت امر به معروف و نهی از منکر توصیف می نماید: «کُنتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ . ⁽²⁾شما بهترین امّتی بوده اید که از میان مردم ، سر برآورده ؛ [چرا که] به کار نیک دستور می دهید و از کار زشت ، باز می دارید» . از نگاه قرآن ، عدالت اجتماعی ، نخستین گام در حکمت بعثت همه انبیای الهی است . لذا در رأس همه نیکی هایی است که خداوند متعال به آن فرمان داده است : «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْاءِحْسَانِ وَ إِیتَایءِ ذِی الْقُرْبَی وَ یَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ

.

پنج . نشانه های پیشرفت و انحطاط امّت ها

وَالْمُنکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ . ⁽¹⁾خداوند به عدالت و نیکوکاری دستور می دهد و به این که حقّ خویشان به جای آورده شود ، و از فحشا و کار زشت و سرکشی ، باز می دارد . شما را پند می دهد تا شاید پند بپذیرید» . بر این اساس ، نخستین شرط صدق «امّت اسلامی» بر یک جامعه، دفاع آنها از ارزش های دینی و در رأس همه ، عدالت اجتماعی است . هر گاه امّتی با شاخص های جامعه اسلامی ⁽²⁾شکل گرفت ، دارای همه فضایلی خواهد بود که در قرآن و احادیث اسلامی آمده است ؛ امّا جوامعی که تنها نام اسلام را با خود دارند و از ویژگی های امّت اسلامی بی بهره اند ، نه تنها فضیلتی ندارند ، بلکه مشمول این پیشگوییِ تکان دهنده پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نیز هستند که فرمود : سَیَأتی عَلی اُمَّتی زَمانٌ لا یَبقی مِنَ القُرآنِ إلّا رَسمُهُ ، وَ لا مِنَ الإِسلامِ إلَا اسمُهُ ، یُسَمَّونَ بِهِ و هُم أبعَدُ النّاسِ مِنهُ ، مَساجِدُهُم عامِرَةٌ و هِیَ خَرابٌ مِنَ الهُدی ، فُقَهاءُ ذلِکَ الزَّمانِ شَرُّ فُقَهاءَ تَحتَ ظِلِّ السَّماءِ ، مِنهُم خَرَجَتِ الفِتنَةُ و إلَیهِم تَعودُ! ⁽³⁾زمانی بر امّت من می آید که از قرآن ، جز نوشته اش باقی نمانَد و از اسلام ، جز نامش . مسلمان نامیده می شوند ؛ امّا دورترینِ مردم از اسلام اند . مسجدهایشان [از جمعیت ]آباد و از هدایت ، خالی است . دین شناسان آن زمان ، بدترین دین شناسانِ زیر سایه آسمان اند . فتنه از آنان برمی خیزد و به آنان ، باز می گردد .

پنج . نشانه های پیشرفت و انحطاط امّت هابی تردید ، استقرار عدالت اجتماعی و ارزش های اخلاقی و عملی در جامعه و توسعه علمی و فرهنگی و اقتصادی ، مهم ترین نشانه های پیشرفت امّت ها هستند.

.

شش . آینده امّت اسلامی

هفت . اطلاق «امّت» به فرد

شش . آینده امّت اسلامیهمان گونه که پیشوایان بزرگ اسلام پیش بینی کرده بودند ، تمدّن اسلامی در آغاز تاریخ اسلام ، درخشش فراوانی داشت و تا قرن ها بر جهان حکومت می کرد ؛ امّا به تدریج افول کرد. آنان نیز پیش بینی کرده اند که در آینده تاریخ، هر چند امّت اسلامی گرفتار انحرافات گوناگونی خواهد شد، با این حال ، به هر حال ، گروهی از این امّت ، در طول تاریخ ، به ارزش های اسلامی وفادار خواهند ماند و با تلاش های همین گروه، به تدریج ، زمینه برای فراگیر شدن تمدّن اسلامی در جهان ، به رهبریِ تنها باقی مانده از خاندان خاتم انبیا صلی الله علیه و آله ، فراهم خواهد شد . ⁽¹⁾

هفت . اطلاق «امّت» به فرددر قرآن و احادیث اسلامی ، شماری از افراد که در دفاع از ارزش های دینی در مقطعی از تاریخ ، تنها بوده اند و سپس دیگران از آنان تبعیت کرده اند و به آنها ملحق شده اند ، امّت نام گرفته اند ، مانند ابراهیم علیه السلام . این اطلاق ، هماهنگ با ریشه لغویِ کلمه امّت ـ یعنی «اصل» و «مرجع» ـ است . در این گونه موارد ، در اطلاق «امّت» بر فرد ، دو نکته لحاظ شده است: یکی تنها بودن در دفاع از ارزش های دینی در مقطعی از تاریخ ، و دیگری مقتدا قرار گرفتن . همچنین در برخی از احادیث ، اطلاق امّت بر فرد ، به این دلیل است که آن فرد ، جای گزین جماعت در انجام دادن کاری است ، چنان که در حدیثی آمده است که پیامبر خدا خطاب به امام علی علیه السلام فرمود : إنَّ اللّهَ قَد جَعَلَکَ اُمّةً وَحدَکَ ، کَما جَعَلَ إبراهیمَ علیه السلام اُمَّةً ، تَمنَعُ جَماعَةَ المُنافِقینَ وَ

.

الکُفّارِ هَیبَتُکَ عَنِ الحَرَکَةِ عَلَی المُسلِمینَ . ⁽¹⁾خداوند ، تو را به تنهایی یک امّت قرار داده ، چنان که ابراهیم علیه السلام را یک امّت قرار داد و هیبت تو ، گروه منافقان و کافران را از حرکت [و اقدام] بر ضدّ مسلمانان ، باز می دارد. و نیز آنچه در شماری از احادیث آمده که برخی افراد ، در قیامت ، «یک امّت» محشور می شوند ، بدین معناست که آنان در قیامت ، به تنهایی یک صف را تشکیل می دهند ، بر خلاف دیگر مردم که هر یک ، در صف یک جماعت هستند. بنا بر این ، آنان به تنهایی ، حکم جماعت دارند.

.

الفصل الأوّل : إرشاد الاُمم بعد ضلالتهم۱ / ۱کانَ النّاسُ قَبلَ نوحٍ اُمَّةً واحِدَةًالکتاب«کَانَ النَّاسُ اُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ فِیمَا اخْتَلَفُواْ فِیهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلَّا الَّذِینَ اُوتُوهُ مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَیِّنَاتُ بَغْیَاً بَیْنَهُمْ فَهَدَی اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ لِمَا اخْتَلَفُواْ فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ یَهْدِی مَن یَشَاءُ إِلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ» . ⁽¹⁾

«وَ مَا کَانَ النَّاسُ إِلَّا اُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُواْ وَ لَوْلَا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ فِیمَا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام الباقر علیه السلامـ فی تَفسیرِ قَولِهِ تَعالی : «کَانَ النَّاسُ اُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ» ـ :کانوا قَبلَ نوحٍ علیه السلام اُمَّةً واحِدَةً عَلی فِطرَةِ اللّهِ ؛ لا مُهتَدینَ ولا ضُلّالاً ، فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِیّینَ. ⁽³⁾

.

فصل یکم : راه نمایی شدن اُمّت ها پس از گم راهی آنان

۱ / ۱ مردم ، پیش از نوح علیه السلام ، اُمّتی یک دست بودند

فصل یکم : راه نمایی شدن اُمّت ها پس از گم راهی آنان۱ / ۱مردم ، پیش از نوح علیه السّلام ، اُمّتی یک دست بودندقرآن«مردم، امّتی یگانه بودند . پس خداوند ، پیامبران را نویدآور و بیم دهنده برانگیخت و با آنان، کتاب [ خود ] را به حق ، فرو فرستاد، تا میان مردم در آنچه با هم اختلاف داشتند ، داوری کند. و جز کسانی که [ کتاب ] به آنان داده شد ـ پس از آن که دلایل روشن برای آنان آمد ـ به سبب [ حسدی و ] ستمی که میانشان بود، [ هیچ کس ] در آن اختلاف نکرد. پس خداوند ، آنان را که ایمان آورده بودند، به توفیق خویش، به حقیقت آنچه در آن اختلاف داشتند، هدایت کرد ؛ و خدا هر که را بخواهد ، به راه راست هدایت می کند» .

«و مردم ، جز یک امّت نبودند. پس اختلاف پیدا کردند ؛ و اگر وعده ای از جانب پروردگارت مقرّر نگشته بود، قطعاً در آنچه بر سرِ آن با هم اختلاف می کنند، میانشان داوری می شد» .

حدیثامام باقر علیه السلامـ در تفسیر این سخن خداوند متعال که : «مردم، امّتی یک دست بودند . پس خداوند ، پیامبران را نویدآور و بیم دهنده برانگیخت» ـ :پیش از نوح علیه السلام ، امّتی یک دست بر سرشت الهی بودند . نه ره یافته بودند و نه گم راه . پس خداوند ، پیامبران را برانگیخت .

.

تفسیر العیّاشی عن یعقوب بن شعیب :سَأَلتُ أبا عَبدِاللّهِ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ : «کَانَ النَّاسُ اُمَّةً وَاحِدَةً» ، قالَ : کانَ هذا قَبلَ نوحٍ علیه السلام اُمَّةً واحِدَةً . . . قُلتُ : أعَلی هُدیً کانوا أم عَلی ضَلالَةٍ؟ قالَ : بَل کانوا ضُلّالاً ⁽¹⁾، کانوا لا مُؤمِنینَ ولا کافِرینَ ولا مُشرِکینَ. ⁽²⁾

تفسیر العیّاشی عن مسعدة عن الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ تَعالی : «کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ» ـ :قالَ علیه السلام : کانَ ذلِکَ قَبلَ نوحٍ علیه السلام ، قیلَ : فَعَلی هُدیً کانوا؟ قالَ : بَل کانوا ضُلّالاً . . . قُلتُ : أفَضُلّالاً کانوا قَبلَ النَّبِیّینَ أم عَلی هُدیً؟ قالَ : لَم یَکونوا عَلی هُدیً، کانوا عَلی فِطرَةِ اللّهِ الَّتی فَطَرَهُم عَلَیها لا تَبدیلَ لِخَلقِ اللّهِ، ولَم یَکونوا لِیَهتَدوا حَتّی یَهدِیَهُمُ اللّهُ، أما تَسمَعُ یَقولُ إبراهیمُ علیه السلام : «لَئِن لَّمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّینَ» ⁽³⁾أی ناسِیا لِلمیثاقِ . ⁽⁴⁾

۱ / ۲إرسالُ المُنذِرِ وَالهادی إلی جَمیعِ الاُمَمِالکتاب«وَلِکُلِّ اُمَّةٍ رَّسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِیَ بَیْنَهُم بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لَا یُظْلَمُونَ» . ⁽⁵⁾

«وَ لَقَدْ بَعَثْنَا فِی کُلِّ اُمَّةٍ رَّسُولًا أَنِ اعْبُدُواْ اللَّهَ وَ اجْتَنِبُواْ الطَّاغُوتَ» . ⁽⁶⁾

«إِنَّا أَرْسَلْنَاکَ بِالْحَقِّ بَشِیرًا وَ نَذِیرًا وَ إِن مِّنْ اُمَّةٍ إِلَّا خَلَا فِیهَا نَذِیرٌ» . ⁽⁷⁾

.

۱ / ۲ فرستاده شدن هشداردهنده و راه نما به سوی همه امّت ها

تفسیر العیّاشیـ به نقل از یعقوب بن شعیب ـ :از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خداوند که : «مردم ، امّتی یک دست بودند» ، پرسیدم . فرمود : «این ، پیش از نوح علیه السلام بود که مردم ، امّتی واحد بودند ...» . گفتم : آیا در راه راست بودند یا در گم راهی؟ فرمود : «گم راه بودند . نه مؤمن بودند ، نه کافر ، و نه مشرک .

تفسیر العیّاشیـ به نقل از مسعده ـ :امام صادق علیه السلام ، در باره این سخن خداوند متعال که : «مردم، امّتی یگانه بودند . پس خداوند ، پیامبران را نویدآور و بیم دهنده برانگیخت» ، فرمود « : این ، پیش از نوح علیه السلام بوده است» . گفته شد : پس بر راه راست بودند؟ فرمود : «نه . گم راه بودند ...» . من گفتم : پس آیا پیش از پیامبران ، گم راه بودند یا ره یافته؟ فرمود : «ره یافته نبودند ؛ بلکه بر همان سرشت الهی ای که خداوند ، ایشان را با آن سرشت آفرید ، بودند ، و آفرینش خدا ، تبدیل ناپذیر است . نمی توانستند ره یافته باشند تا آن که خداوند ، راه نمایی شان کرد . نشنیده ای که ابراهیم علیه السلام می گوید : «اگر پروردگارم مرا راه نمایی نکرده بود ، بی گمان ، از مردمان گم راه می بودم» ؟ یعنی پیمان [و میثاق الهی] را فراموش می کردم» .

۱ / ۲فرستاده شدن هشداردهنده و راه نما به سوی همه امّت هاقرآن«و هر امّتی را فرستاده ای است. پس چون فرستاده شان بیاید، میانشان به عدالت ، داوری شود و بر آنان ستم نرود» .

«و در حقیقت، در میان هر امّتی فرستاده ای برانگیختیم [ تا بگوید: ] «خدا را بپرستید و از طاغوت ، بپرهیزید»» .

«ما تو را به حق، [ به سِمَتِ ] بشارتگر و هشدار دهنده ، گسیل داشتیم . و هیچ امّتی نبوده است ، مگر این که در آن ، هشدار دهنده ای گذشته است» .

.

«إِنَّمَا أَنتَ مُنذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هَادٍ» . ⁽¹⁾

«وَ لَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ» . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی قَولِ اللّهِ تَعالی : «إِنَّمَا أَنتَ مُنذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هَادٍ» ـ :أنَا المُنذِرُ وَعَلِیٌّ الهادی ⁽³⁾، وَکُلُّ إمامٍ هادٍ لِلقَرنِ الَّذی هُوَ فیهِ. ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لَم یُخلِ اللّهُ سُبحانَهُ خَلقَهُ مِن نَبِیٍّ مُرسَلٍ ، أو کِتابٍ مُنزَلٍ ، أو حُجَّةٍ لازِمَةٍ ، أو مَحَجَّةٍ ⁽⁵⁾قائِمَةٍ ⁽⁶⁾، رُسُلٌ لا تُقَصِّرُ بِهِم قِلَّةُ عَدَدِهِم ، ولا کَثرَةُ المُکَذِّبینَ لَهُم ؛ مِن سابِقٍ سُمِّیَ لَهُ مَن بَعدَهُ ، أو غابِرٍ ⁽⁷⁾عَرَّفَهُ مَن قَبلَهُ. ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :ولَم یُخلِهِم بَعدَ أن قَبَضَهُ [یَعنی آدَمَ علیه السلام ] مِمَّا یُؤَکِّدُ عَلَیهِم حُجَّةَ رُبوبِیَّتِهِ ، ویَصِلُ بَینَهُم وبَینَ مَعرِفَتِهِ ، بَل تَعاهَدَهُم بِالحُجَجِ عَلی ألسُنِ الخِیَرَةِ مِن أنبِیائِهِ ، ومُتَحَمِّلی وَدائِعِ رِسالاتِهِ ، قَرنا فَقَرنا ، حَتّی تَمَّت بِنَبِیِّنا مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله حُجَّتُهُ. ⁽⁹⁾

راجع : موسوعة معارف الکتاب والسنّة : ج ۴ ص ۱۵۶ (الإمامة / دراسة حول استمرار الإمامة فی کافّة الأزمان)

.

«[ ای پیامبر! ] تو فقط هشداردهنده ای، و برای هر قومی راه نمایی است» .

«و به راستی، این گفتار را برای آنان ، پی درپی و به هم پیوسته نازل ساختیم . امید که آنان ، پند پذیرند» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در باره این سخن خداوند متعال که : «[ ای پیامبر! ] تو فقط هشداردهنده ای، و برای هر قومی راه نمایی است» ـ :من هشدار دهنده ام و علی ، راه نماست ، و هر امامی ، راه نمای نسلی است که در میان آنهاست .

امام علی علیه السلام :خداوند پاک ، هر گز آفریدگان خویش را از وجود پیامبری فرستاده یا کتابی آسمانی یا حجّتی قاطع و یا راهی استوار ، بی بهره نگذاشته است ؛ فرستادگانی که نه اندک بودنِ شمارشان ، آنان را [در انجام دادن وظیفه شان ]سست گردانید و نه فراوانیِ مخالفانشان . برای پیامبر پیشین ، نام پیامبرِ پس از او بُرده می شده و پیامبر گذشته ، پیامبر آینده را معرّفی می کرده است .

امام علی علیه السلام :خداوند ، پس از آن که جان او (آدم علیه السلام ) را گرفت ، مردم را از وجود حجّتی که بر خداوندگاریِ او بر آنان تأکید کند و ایشان را به شناخت او برسانَد ، تهی نگذاشت ؛ بلکه نسلی از پیِ نسلی با حجّت هایی که از زبان پیامبران برگزیده اش و امانتداران پیام های خویش فرستاد ، به مردم رسیدگی کرد ، تا آن که با پیامبر ما محمّد صلی الله علیه و آله حجّت او تمام شد .

ر . ک : همین دانش نامه : ج ۶ ص ۲۵۳ (امامت / پژوهشی در باره استمرار امامت) .

.

۱ / ۳مَن هَداهُ اللّهُ مِنَ الاُمَمِ ومَن حَقَّت عَلَیهِ الضَّلالَةُالکتاب«وَ لَقَدْ بَعَثْنَا فِی کُلِّ اُمَّةٍ رَّسُولًا أَنِ اعْبُدُواْ اللَّهَ وَ اجْتَنِبُواْ الطَّاغُوتَ فَمِنْهُم مَّنْ هَدَی اللَّهُ وَ مِنْهُم مَّنْ حَقَّتْ عَلَیْهِ الضَّلَالَةُ فَسِیرُواْ فِی الْأَرْضِ فَانظُرُواْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ * إِن تَحْرِصْ عَلَی هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی مَن یُضِلُّ وَ مَا لَهُم مِّن نَّاصِرِینَ» . ⁽¹⁾

«وَمِن قَوْمِ مُوسَی اُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ یَعْدِلُونَ * وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا اُمَمًا وَأَوْحَیْنَا إِلَی مُوسَی إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِب بِّعَصَاکَ الْحَجَرَ فَانبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَیْنًا قَدْعَلِمَ کُلُّ اُنَاسٍ مَّشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنَا عَلَیْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنزَلْنَا عَلَیْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَی کُلُواْ مِن طَیِّبَاتِ مَارَزَقْنَاکُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَکِن کَانُواْ أَنفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ» . ⁽²⁾

«وَمِمَّنْ خَلَقْنَا اُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ یَعْدِلُونَ» . ⁽³⁾

راجع : الأعراف : ۱۶۳ ـ ۱۶۶ .

الحدیثتفسیر الطبری عن قتادةـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ» ـ :بَلَغَنا أنَّ نَبِیَّ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ یَقولُ إذا قَرَأَها : هذِهِ لَکُم ، وقَد اُعطِیَ القَومُ بَینَ أیدیکُم مِثلَها : «وَمِن قَوْمِ مُوسَی أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ یَعْدِلُونَ» . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ یَعْدِلُونَ» قالَ ـ :یَعنی اُمَّةَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۳ امّت هایی که خداوند ، راه نمایی شان کرد و امّت هایی که محکوم به گم راهی شدند

۱ / ۳امّت هایی که خداوند ، راه نمایی شان کرد و امّت هایی که محکوم به گم راهی شدندقرآن«و در حقیقت، در میان هر امّتی فرستاده ای برانگیختیم [ تا بگوید: ] «خدا را بپرستید و از طاغوت [ فریبگر ] بپرهیزید» . پس، از ایشان کسی است که خدا [ او را ]هدایت کرده است ، و از ایشان ، کسی است که گم راهی بر او سزاوار است. بنا بر این ، در زمین بگردید و ببینید که فرجام تکذیب کنندگان ، چگونه بوده است. اگر [ چه ] بر هدایت آنان حرص ورزی ؛ ولی خدا ، کسی را که فرو گذاشته است ، هدایت نمی کند، و برای ایشان ، یاری کنندگانی نیست» .

«و از میان قوم موسی ، جماعتی هستند که به حق ، راه نمایی می کنند و به حق ، داوری می نمایند. و آنان را به دوازده عشیره ـ که هر یک امّتی بودند ـ تقسیم کردیم، و به موسی ـ وقتی قومش از او آب خواستند ـ وحی کردیم که : با عصایت بر آن تخته سنگ بزن . پس، از آن، دوازده چشمه جوشید. هر گروهی آبشخورِ خود را شناخت؛ و ابر را بر فراز آنان ، سایبان کردیم، و گزانگبین و بِلدرچین بر ایشان فرو فرستادیم. از چیزهای پاکیزه ای که روزی تان کرده ایم ، بخورید؛ و بر ما ستم نکردند، لیکن بر خودشان ستم می کردند» .

«و از میان کسانی که آفریده ایم، گروهی هستند که به حق ، هدایت می کنند و به حق ، داوری می نمایند» .

ر . ک : اعراف : آیه ۱۶۳ ـ ۱۶۶ .

حدیثتفسیر الطبریـ به نقل از قَتاده ، در باره این سخن خداوند که : «و از میان کسانی که آفریده ایم، گروهی هستند که به حق هدایت می کنند» ـ :به ما خبر رسیده است که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، هر گاه این آیه را می خوانْد ، می فرمود : «این ، در حقّ شماست و مانند این ، به مردم پیش از شما نیز داده شد : «و از میان قوم موسی ، جماعتی هستند که به حق ، راه نمایی می کنند و به حق ، داوری می نمایند» .

امام علی علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «و از میان کسانی که آفریده ایم، گروهی هستند که به حق ، هدایت می کنند و به حق ، داوری می نمایند» ـ :مقصود ، امّت محمّد صلی الله علیه و آله است .

.

عنه علیه السلام :اِفتَرَقَت بَنو إسرائیلَ بَعدَ موسی علیه السلام إحدی وسَبعینَ فِرقَةً ؛ کُلُّها فِی النّارِ إلّا فِرقَةً ، وَافتَرَقَتِ النَّصاری بَعدَ عیسی علیه السلام عَلَی اثنَتَینِ وسَبعینَ فِرقَةً ؛ کُلُّها فِی النّارِ إلّا فِرقَةً ، وتَفتَرِقُ هذِهِ الاُمَّةُ عَلی ثَلاثٍ وسَبعینَ فِرقَةً ؛ کُلُّها فِی النّارِ إلّا فِرقَةً . فَأَمَّا الیَهودُ فَإِنَّ اللّهَ یَقولُ : «وَمِن قَوْمِ مُوسَی أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ یَعْدِلُونَ» ، وأمَّا النَّصاری فَإِنَّ اللّهَ یَقولُ : «مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُّقْتَصِدَةٌ» ⁽¹⁾فَهذِهِ الَّتی تَنجو ، وأمّا نَحنُ فَیَقولُ : «وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ یَعْدِلُونَ» فَهذِهِ الَّتی تَنجو مِن هذِهِ الاُمَّةِ . ⁽²⁾

راجع : ص ۴۶ (الامّة / الفصل الثانی : قلّة من نجی من الاُمم) .

۱ / ۴مَبادِئُ اختِلافِ الاُمَمِالکتاب«وَأَنزَلْنَا إِلَیْکَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِّمَا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْکِتَابِ وَمُهَیْمِنًا عَلَیْهِ فَاحْکُم بَیْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَکَ مِنَ الْحَقِّ لِکُلٍّ جَعَلْنَا مِنکُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ اُمَّةً وَاحِدَةً وَلَکِن لِّیَبْلُوَکُمْ فِی مَا ءَاتَاکُمْ فَاسْتَبِقُواْ الْخَیْرَاتِ إِلَی اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعًا فَیُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ» . ⁽³⁾

«وَ لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَهُمْ اُمَّةً وَاحِدَةً وَ لَکِن یُدْخِلُ مَن یَشَاءُ فِی رَحْمَتِهِ وَ الظَّالِمُونَ مَا لَهُم مِّن وَلِیٍّ وَ لَا نَصِیرٍ» . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۴ ریشه های اختلاف امّت ها

امام علی علیه السلام :چ بنی اسرائیل ، پس از موسی علیه السلام ، به هفتاد و یک گروه تقسیم شدند که همگی آنان ، در آتش اند ، بجز یک گروه ، و نصارا ، پس از عیسی علیه السلام ، به هفتاد و دو گروه تجزیه شدند که همگی آنان ، در آتش اند ، بجز یک گروه ، و این امّت (اسلام) به هفتاد و سه گروه تقسیم می شوند که همه آنها در آتش اند ، مگر یک گروه . امّا یهود ؛ خداوند می فرماید : «و از میان قوم موسی ، جماعتی هستند که به حق ، راه نمایی می کنند و به حق ، داوری می نمایند» . در باره نصارا ، خداوند می فرماید : «از میان آنان ، گروهی میانه رو هستند» و این ، گروهی اند که نجات می یابند . و در باره ما [مسلمانان ]می فرماید : «و از میان کسانی که آفریده ایم، گروهی هستند که به حق ، هدایت می کنند و به حق ، داوری می نمایند» . از این امّت هم ، این گروه نجات می یابند .

ر . ک : ص۴۷ (امّت / فصل دوم : عبرت گرفتن از امّت ها / اندک بودن امّت های نجات یافته) .

۱ / ۴ریشه های اختلاف امّت هاقرآن«و ما این کتاب ( قرآن ) را به حق ، به سوی تو فرو فرستادیم، در حالی که تصدیق کننده کتاب های پیشین و حاکم بر آنهاست. پس میان آنان ، بر اساس آنچه خدا نازل کرده ، حکم کن و از هوس هایشان [ با دور شدن ] از حقّی که به سوی تو آمده، پیروی مکن. برای هر یک از شما [ امّت ها ] ، شریعت و راه روشنی قرار داده ایم و اگر خدا می خواست ، شما را یک امّت قرار می داد؛ ولی [ خواست ]تا شما را در آنچه به شما داده است ، بیازماید. پس در کارهای نیک ، بر یکدیگر پیشی بگیرید . بازگشت [ همه ] شما به سوی خداست . آن گاه ، در باره آنچه در آن اختلاف می کردید ، آگاهتان خواهد کرد» .

«و اگر خدا می خواست، قطعاً آنان را امّتی یگانه می گردانید ؛ لیکن هر که را بخواهد، به رحمت خویش وارد می سازد و ستمگران ، نه یاری دارند و نه یاوری» .

.

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :إنَّما أنتُم إخوانٌ عَلی دینِ اللّهِ ، ما فَرَّقَ بَینَکُم إلّا خُبثُ السَّرائِرِ ، وسوءُ الضَّمائِرِ ، فَلا تَوازَرونَ ⁽¹⁾(تَأزِرونَ) ولا تَناصَحونَ ، ولا تَباذَلونَ ولا تَوادّونَ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لَو سَکَتَ الجاهِلُ مَا اختَلَفَ النّاسُ. ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا ذُکِرَ عِندَهُ اختِلافُ النّاسِ ـ :إنَّما فَرَّقَ بَینَهُم مَبادِئُ طینِهِم ، وذلِکَ أنَّهُم کانوا فِلقَةً ⁽⁴⁾مِن سَبخِ ⁽⁵⁾أرضٍ وعَذبِها ، وحَزنِ ⁽⁶⁾تُربَةٍ وسَهلِها ، فَهُم عَلی حَسَبِ قُربِ أرضِهِم یَتَقارَبونَ ، وعَلی قَدرِ اختِلافِها یَتَفاوَتونَ ، فَتامُّ الرُّواءِ ناقِصُ العَقلِ ، ومادُّ القامَةِ قَصیرُ الهِمَّةِ ، وزاکِی العَمَلِ قَبیحُ المَنظَرِ ، وقَریبُ القَعرِ ⁽⁷⁾بَعیدُ السَّبرِ ⁽⁸⁾، ومَعروفُ الضَّریبَةِ ⁽⁹⁾مُنکَرُ الجَلیبَةِ ⁽¹⁰⁾، وتائِهُ القَلبِ مُتَفَرِّقُ اللُّبِّ ، وطَلیقُ اللِّسانِ حَدیدُ الجَنانِ ⁽¹¹⁾. ⁽¹²⁾

.

حدیثامام علی علیه السلام :شما ، در حقیقت برادران دینی هستید . آنچه میان شما جدایی افکنده ، چیزی نیست ، جز پلیدیِ درون ها و بدی نیّت ها . نه همیاری می کنید ، و نه برای یکدیگر خیرخواهی می کنید ، نه به هم بخشش می کنید ، و نه به هم مهر می ورزید .

امام علی علیه السلام :اگر نادان خاموش می مانْد ، میان مردم ، اختلاف پدید نمی آمد .

امام علی علیه السلامـ آن گاه که در حضور او از تفاوت آدمیان با یکدیگر ، سخن به میان آمد ـ :تفاوت میان آدمیان ، ریشه در گِل [و سرشت] آنان دارد ، بدین سان که آنان ، قطعه ای [مرکّب] از زمین شور و شیرین ، و خاک درشت و نرم بودند . بنا بر این ، برحَسَب نزدیک بودن زمینشان به یکدیگر با هم نزدیک اند و به اندازه جدایی زمینشان از یکدیگر ، با هم متفاوت اند . پس بسا افراد خوش سیمای کم خِرد ، و بلندقامتِ کوتاه همّت ، و پاک کِردارِ زشت روی ، و کوتاه قامتِ ژرف اندیش و بَسا افراد خوش نهادی که گاه برخلاف طبیعتشان ، رفتار ناخوشایندی از آنان سر می زنَد ، و بسا سرگشته خِرَدِ پریشانْ دل و بسا سخنورِ تیزدل !

.

الفصل الثانی : الاعتبارُ بالاُمم۲ / ۱اِبتِلاءُ الاُمَمِالکتاب«لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَ أَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَ الْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ وَ مَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ مَن یَنصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ» . ⁽¹⁾

«لِکُلٍّ جَعَلْنَا مِنکُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ اُمَّةً وَاحِدَةً وَلَکِن لِّیَبْلُوَکُمْ فِی مَا ءَاتَاکُمْ فَاسْتَبِقُواْ الْخَیْرَاتِ إِلَی اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعًا فَیُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ» . ⁽²⁾

«أَحَسِبَ النَّاسُ أَن یُتْرَکُواْ أَن یَقُولُواْ ءَامَنَّا وَ هُمْ لَا یُفْتَنُونَ * وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُواْ وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکَاذِبِینَ» . ⁽³⁾

الحدیثمجمع البیانـ فی قَولِهِ تَعالی : «قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَی أَن یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذَابًا مِّن فَوْقِکُمْ أَوْمِن تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعًا ... » ⁽⁴⁾الآیَة ـ :فی تَفسیرِ الکَلبِیِّ : لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآیَةُ قامَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَتَوَضَّأَ وأسبَغَ وُضوءَهُ ، ثُمَّ قامَ وصَلّی فَأَحسَنَ صَلاتَهُ ، ثُمَّ سَأَلَ اللّهَ سُبحانَهُ ألّا یَبعَثَ عَلی اُمَّتِهِ عَذاباً مِن فَوقِهِم ولا مِن تَحتِ أرجُلِهِم ، ولا یُلبِسَهُم شِیَعاً ، ولا یُذیقَ بَعضَهُم بَأسَ بَعضٍ . فَنَزَلَ جَبرَئیلُ علیه السلام فَقالَ : یا مُحَمَّدُ ، إنَّ اللّهَ تَعالی سَمِعَ مَقالَتَکَ ، وإنَّهُ قَد أجارَهُم مِن خَصلَتَینِ ولَم یُجِرهُم مِن خَصلَتَینِ ؛ أجارَهُم مِن أن یَبعَثَ عَلَیهِم عَذاباً مِن فَوقِهِم أو مِن تَحتِ أرجُلِهِم ، ولَم یُجِرهُم مِنَ الخَصلَتَینِ الاُخرَیَینِ . فقال صلی الله علیه و آله : یا جَبرَئیلُ ، ما بَقاءُ اُمَّتی مَعَ قَتلِ بَعضِهِم بَعضا ؟ فَقامَ وعادَ إلَی الدُّعاءِ ، فَنَزَلَ : «الم * أَحَسِبَ النَّاسُ أَن یُتْرَکُواْ أَن یَقُولُواْ ءَامَنَّا وَ هُمْ لَا یُفْتَنُونَ» الآیَتَینِ ، فَقالَ : لابُدَّ مِن فِتنَةٍ تُبتَلی بِهَا الاُمَّةُ بَعدَ نَبِیِّها ، لِیَتَبَیَّنَ الصّادِقُ مِنَ الکاذِبِ ، لِأَنَّ الوَحیَ انقَطَعَ ، وبَقِیَ السَّیفُ وَافتِراقُ الکَلِمَةِ إلی یَومِ القِیامَةِ. ⁽⁵⁾

.

فصل دوم : عبرت گرفتن از امّت ها

۲ / ۱ آزمایش امّت ها

فصل دوم : عبرت گرفتن از امّت ها۲ / ۱آزمایش امّت هاقرآن«به راستی [ ما ] پیامبران خود را با دلایل آشکار ، روانه کردیم و با آنها کتاب و ترازو را فرود آوردیم تا مردم ، به انصاف برخیزند، و آهن را که در آن برای مردم ، خطری سخت و سودهایی است، پدید آوردیم، تا خدا معلوم بدارد چه کسی در نهان، او و پیامبرانش را یاری می کند. آری! خداوند ، نیرومندِ شکست ناپذیر است » .

«برای هر یک از شما ( امّت ها ) شریعت و راه روشنی قرار داده ایم و اگر خدا می خواست ، شما را یک امّت قرار می داد؛ ولی [ خواست ] تا شما را در آنچه به شما داده است ، بیازماید. پس در کارهای نیک ، بر یکدیگر پیشی بگیرید. بازگشت [ همه ] شما به سوی خداست . آن گاه ، در باره آنچه در آن اختلاف می کردید ، آگاهتان خواهد کرد » .

«آیا مردم پنداشته اند که تا گفتند : «ایمان آوردیم» ، رها می شوند و مورد آزمایش قرار نمی گیرند؟! و به یقین، کسانی را که پیش از اینان بودند ، آزمودیم، تا خداوند ، آنان را که راست گفته اند ، معلوم دارد و دروغگویان را [ نیز ] معلوم دارد» .

حدیثمجمع البیانـ در باره این سخن خداوند متعال : «بگو: «او تواناست که از بالای سرتان یا از زیر پاهایتان ، عذابی بر شما بفرستد یا شما را گروه گروه ، به هم اندازد [ و دچار تفرقه سازد ] ...»» ـ :در تفسیر الکلبی آمده است : چون این آیه فرود آمد ، پیامبر صلی الله علیه و آله برخاست و وضویی شاداب و کامل گرفت و سپس ، به نماز ایستاد و نمازی نیکو گزارد . آن گاه ، از خداوند پاک ، درخواست کرد که بر امّتش عذابی از فرازِ سرشان یا از زیرِ پاهایشان نفرستد و آنها را گروه گروه به [جان] هم نیندازد ، و خشم بعضی را به بعضی دیگر نچشانَد . در این هنگام ، جبرئیل علیه السلام فرود آمد و گفت : ای محمّد! خداوند متعال ، گفتار تو را شنید و آنان (امّت تو) را از دو چیز ، پناه داد و از دو چیز ، پناهشان نداد : از این که از فرازِ سرشان یا از زیرِ پاهایشان برایشان عذابی بفرستد ، پناهشان داد ؛ امّا از آن دو چیز دیگر (تفرقه و به جان هم افتادن) پناهشان نداد . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «ای جبرئیل! با وجود کشته شدن امّت من به دست یکدیگر ، از آنان چه باقی می مانَد؟» . برخاست و دیگر باره ، دعا کرد . پس این دو آیه نازل شد : «الف، لام، میم! آیا مردم پنداشته اند که تا گفتند : «ایمان آوردیم» ، رها می شوند و مورد آزمایش قرار نمی گیرند؟» . پس فرمود : «از آزمایش ، گریزی نیست و امّت ، پس از پیامبرش ، باید آزموده شود تا راستگو از دروغگو معلوم گردد ؛ زیرا وحی ، قطع شده و شمشیر و تفرقه ، تا روز قیامت برجاست» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَةٍ لَهُ ـ :لَو أرادَ اللّهُ جَلَّ ثَناؤُهُ بِأَنبِیائِهِ حَیثُ بَعَثَهُم أن یَفتَحَ لَهُم کُنوزَ الذِّهبانِ ، ومَعادِنَ العِقیانِ ⁽¹⁾، ومَغارِسَ الجِنانِ ، وأن یَحشُرَ طَیرَ السَّماءِ ووَحشَ الأَرضِ مَعَهُم لَفَعَلَ ، ولَو فَعَلَ لَسَقَطَ البَلاءُ ، وبَطَلَ الجَزاءُ ، وَاضمَحَلَّتِ الأَنباءُ ، ولَما وَجَبَ لِلقائِلینَ اُجورُ المُبتَلَینَ ، ولا لَحِقَ المُؤمِنینَ ثَوابَ المُحسِنینَ ، ولا لَزِمَتِ الأَسماءُ أهالِیَها عَلی مَعنیً مُبینٍ ⁽²⁾، ولِذلِکَ لَو أنزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ آیَةً فَظَلَّت أعناقُهُم لَها خاضِعینَ ، ولَو فَعَلَ لَسَقَطَ البَلوی عَنِ النّاسِ أجمَعینَ ، و لکِنَّ اللّهَ جَلَّ ثَناؤُهُ جَعَلَ رُسُلَهُ اُولی قُوَّةٍ فی عَزائِمِ نِیّاتِهِم ، وضَعَفَةٍ فیما تَرَی الأَعیُنُ مِن حالاتِهِم ؛ مِن قَناعَةٍ تَملَأُ القُلوبَ وَالعُیونَ غَناؤُهُ ، وخَصاصَةٍ ⁽³⁾تَملَأُ الأَسماعَ وَالأَبصارَ أذاؤُهُ . ولَو کانَتِ الأَنبِیاءُ أهلَ قُوَّةٍ لا تُرامُ وعِزَّةٍ لا تُضامُ ، ومُلکٍ یُمَدُّ نَحوَهُ أعناقُ الرِّجالِ ویُشَدُّ إلَیهِ عُقَدُ الرِّحالِ ، لَکانَ أهونَ عَلَی الخَلقِ فِی الاِختِبارِ ، وأبعَدَ لَهُم فِی الاِستِکبارِ ، ولَامَنوا عَن رَهبَةٍ قاهِرَةٍ لَهُم أو رَغبَةٍ مَائِلَةٍ بِهِم ، فَکانَتِ النِّیّاتُ مُشتَرکَةً والحَسَناتُ مُقتَسَمَةً ، ولکِنَّ اللّهَ أرادَ أن یَکونَ الاِتِّباعُ لِرُسُلِهِ ، وَالتَّصدیقُ بِکُتُبِهِ ، وَالخُشوعُ لِوَجهِهِ ، وَالاِستِکانَةُ لِأَمرِهِ ، وَالاِستِسلامُ لِطاعَتِهِ ، اُموراً لَهُ خاصَّةً لا تَشوبُها مِن غَیرِها شائِبةٌ ، وکُلَّما کانَتِ البَلوی وَالاِختِبارُ أعظَمَ کانَتِ المَثوبَةُ وَالجَزاءُ أجزَلَ . ألا تَرَونَ أنَّ اللّهَ جَلَّ ثَناؤُهُ اختَبَرَ الأَوَّلینَ مِن لَدُن آدَمَ إلَی الآخِرینَ مِن هذَا العالَمِ ، بِأَحجارٍ لا تَضُرُّ ولا تَنفَعُ، ولا تُبصِرُ ولا تَسمَعُ ، فَجَعَلَها بَیتَهُ الحَرامَ الَّذی جَعَلَهُ لِلنّاسِ قِیاماً ، ثُمَّ وَضَعَهُ بِأَوعَرِ بِقاعِ الأَرضِ حَجَراً ، وأقَلِّ نَتائِقِ ⁽⁴⁾الدُّنیا مَدَراً ، وأضیَقِ بُطونِ الأَودِیَةِ مَعاشاً ، وأغلَظِ مَحالِّ المُسلِمینَ مِیاهاً ، بَینَ جِبالٍ خَشِنَةٍ ، ورِمالٍ دَمِثَةٍ ⁽⁵⁾، وعُیونٍ وَشِلَةٍ ⁽⁶⁾، وقُریً مُنقَطِعَةٍ ، وأثَرٍ مِن مَواضِعِ قَطرِ السَّماءِ داثِرٍ ، لَیس یَزکو بِهِ خُفٌّ ولا ظِلفٌ ولا حافِرٌ . ثُمَّ أمَرَ آدَمَ ووُلدَهُ أن یَثنوا أعطافَهُم نَحوَهُ ، فَصارَ مَثابَةً ⁽⁷⁾لِمُنتَجَعِ ⁽⁸⁾أسفارِهِم ، وغایَةً لِمَلقی رِحالِهِم ، تَهوی إلَیهِ ثِمارُ الأَفئِدَةِ مِن مَفاوِزِ قِفارٍ مُتَّصِلَةٍ ، وجَزائِرِ بِحارٍ مُنقَطِعَةٍ ، ومَهاوی فِجاجٍ عَمیقَةٍ ، حَتّی یَهُزّوا مَناکِبَهُم ذُلُلاً ، یُهَلِّلونَ للّهِِ حَولَهُ ، ویَرمُلونَ ⁽⁹⁾عَلی أقدامِهِم شُعثاً غُبراً لَهُ ، قَد نَبَذُوا القُنُعَ وَالسَّرابیلَ وَراءَ ظُهورِهِم ، وحَسَروا بِالشُّعورِ حَلقاً عَن رُؤوسِهِمُ ، ابتِلاءً عَظیماً ، وَاختِباراً کَبیراً ، وَامتِحاناً شَدیداً ، وتَمحیصاً بَلیغاً ، وقُنوتاً مُبیناً ، جَعَلَهُ اللّهُ سَبَباً لِرَحمَتِهِ ، و وُصلَةً ووَسیلَةً إلی جَنَّتِهِ ، وعِلَّةً لِمَغفِرَتِهِ ، وَابتِلاءً لِلخَلقِ بِرَحمَتِهِ . ولَو کانَ اللّهُ تَبارَکَ و تَعالی وَضَعَ بَیتَهُ الحَرامَ ومَشاعِرَهُ العِظامَ بَینَ جَنّاتٍ وأنهارٍ ، وسَهلٍ وقَرارٍ ، جَمَّ الأَشجارِ ، دانِیَ الثِّمارِ ، مُلتَفَّ النَّباتِ ، مُتَّصِلَ القُری ، مِن بُرَّةٍ ⁽¹⁰⁾سَمراءَ ، ورَوضَةٍ خَضراءَ ، وأریافٍ مُحدِقَةٍ ، وعِراصٍ ⁽¹¹⁾مُغدِقَةٍ ، وزُروعٍ ناضِرَةٍ ، وطُرُقٍ عامِرَةٍ ، وحَدائِقَ کَثیرَةٍ ، لَکانَ قَد صَغُرَ الجَزاءُ عَلی حَسَبِ ضَعفِ البَلاءِ ، ثُمَّ لَو کانَتِ الأَساسُ المَحمولُ عَلیها وَالأَحجارُ المَرفوعُ بِها ، بَینَ زُمُرُّدَةٍ خَضراءَ ویاقوتَةٍ حَمراءَ ونورٍ وضِیاءٍ ، لَخَفَّفَ ذلِکَ مُصارَعَةَ الشَّکِّ فِی الصُّدورِ ، ولَوَضَعَ مُجاهَدَةَ إبلیسَ عَنِ القُلوبِ ، ولَنَفی مُعتَلِجَ الرَّیبِ مِنَ النّاسِ ، ولکِنَّ اللّهَ عز و جل یَختَبِرُ عَبیدَهُ بِأَنواعِ الشَّدائِدِ ، ویَتَعَبَّدُهُم بِأَلوانِ المَجاهِدِ ، ویَبتَلیهِم بِضُروبِ المَکارِهِ ؛ إخراجاً لِلتَّکَبُّرِ مِن قُلوبِهِم ، وإسکاناً لِلتَّذَلُّلِ فی أنفُسِهِم ، ولِیَجعَلَ ذلِکَ أبواباً فُتُحاً إلی فَضلِهِ ، وأسباباً ذُلُلاً لِعَفوِهِ وفِتنَتِهِ ، کَما قالَ : «الم * أَحَسِبَ النَّاسُ أَن یُتْرَکُواْ أَن یَقُولُواْ ءَامَنَّا وَ هُمْ لَا یُفْتَنُونَ * وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُواْ وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکَاذِبِینَ» . ⁽¹²⁾

.

امام علی علیه السلامـ در یکی از سخنرانی هایش ـ :اگر خداوند ـ که بزرگ است ثنای او ـ ، آن گاه که پیامبرانش را فرستاد ، می خواست گنجینه های طلا و معدن های زر ناب و باغستان های پُردرخت را برایشان بگشاید و مرغان آسمان و وُحوش زمین را همراه و مسخّر آنان کند ، بی گمان ، می توانست چنین کند ؛ امّا اگر می کرد، آزمایش ، از میان برمی خاست و پاداش ، منتفی می شد و خبرها (وعد و وعیدهای پیامبران) ، بیهوده می گشت و دیگر مزدهای امتحان شدگان برای آسایندگان ، واجب نمی شد و پاداشِ [در نظر گرفته شده برای] نیکوکاران به مؤمنان نمی رسید و نام ها[یی چون : عاصی و مطیع و محسن و مُسی ء] بر معنایی آشکار در اهلشان دلالت نمی کردند . نیز اگر خداوند از آسمان ، نشانی فرو می فرستاد ، بی گمان ، مردم در برابر آن ، سرِ تسلیم فرود می آوردند . لیکن ، اگر چنین می کرد ، مسئله آزمایش از مردمان ، همگی ، ساقط می شد . امّا خداوند ـ که بزرگ است ثنای او ـ ، پیامبرانِ خود را دارای اراده هایی نیرومند قرار داد و از نظر حالات ظاهری شان که به چشم می آید ، آنها را با قناعتی که دل ها و چشم ها را از بی نیازی می آکَنَد و نیازمندی و فقری که دیده ها و گوش ها را سخت می آزارد ، ناتوان گردانید . اگر پیامبران از نیرویی بلامنازع و قدرتی مقهور ناشدنی و از چنان سلطنتی که گردن های مردمان به سوی آن کشیده و بار سفر به جانب آن بسته می شود ، برخوردار می بودند ، هر آینه ، کارِ آزمایش ، بر خلق ، آسان تر بود و کمتر گردن فرازی می کردند و از سرِ ترسی چیره شونده بر آنان و یا از روی طمعی به زانو درآوردنده ، ایمان می آوردند و آن گاه ، نیّت ها ، مشترک و کارهای نیک ، تقسیم شده بود ؛ امّا خداوند ، چنین خواست که پیروی از پیامبرانش و تصدیق نمودن کتاب هایش و خاکساری در پیش او و سر سپردن به فرمان او و گردن نهادن به طاعت او ، اموری ویژه او باشند و با هیچ ناخالصی ای نیامیزند و هر اندازه آزمایش و امتحان بزرگ تر باشد ، پاداش و جزا بیشتر خواهد بود . مگر نمی دانید که خداوند ـ که بزرگ است ثنای او ـ پیشینیان را از زمان آدم علیه السلام تا واپسین مردمان این عالم ، به واسطه سنگ هایی که نه زیانی می زنند و نه سودی می رسانند و نه می بینند و نه می شنوند ، در بوته آزمایش نهاد و [بدین منظور ]آن سنگ ها را خانه باحرمت خویش ساخت و آن را وسیله به پا داشتن [مصالح ]مردم قرار داد . سپس ، آن را در سنگلاخی ترینِ سرزمین ها و کم خاک ترینِ شهرهای دنیا و تنگ ترینِ درّه ها برای زندگی ، و کم آب ترین زیستگاه های مسلمانان ، جای داد ؛ در میان کوه های زُمخت و ریگزارهای نرم و چشمه های کم آب و آبادی های دورافتاده از هم ، آن جا که نشانی از بارش های آسمانی وجود ندارد ، نه شتری در آن جا فربه می شود ، نه گاوی و نه گوسفندی . سپس ، آدم علیه السلام و فرزندان او را فرمود تا به جانب آن (کعبه) روی آورند و بدین سان ، بیت الحرام ، سرمنزل مقصود آنان ، و باراندازِ نهایی شان گردید . مردمان ، با تمام وجود ، از میان بیابان های خشک به هم پیوسته و از جزایر پراکنده دریاها ، و از درون درّه های ژرف ، به آن جا روی می آوردند تا [به هنگام سعی] از سرِ خواری و خاکساری ، شانه های خویش را تکان دهند و «لا اله الّا اللّه » گویان بر گِرد آن بچرخند و با موهای ژولیده و پیکرهای غبار گرفته ، هَروَله کنان بشتابند . نقاب ها و جامه ها را پشت سر افکنده [و جامه احرام به تن کرده] ، و موهای سرِ خویش را سِتُرده اند، و این هم ، آزمونی بزرگ و آزمایشی عظیم و امتحانی سخت و تصفیه ای شدید و اطاعتی آشکار است که خداوند ، آن را سببی برای رحمتش و رشته و وسیله ای به سوی بهشتش و علّتی برای آمرزشش و مایه آزمایش خلق از سرِ مهر خویش ، قرار داده است . اگر خداوند ـ تبارک و تعالی ـ خانه محترم خود و مَشعرهای ارجمندش (مکان های ویژه حج) را در میان چمنزارها و جویبارها و دشت های هموارِ پُردرخت و پُرمیوه با گیاهان درهم پیچیده و روستاهای به هم پیوسته ، در میان گندمزارها و بوستان های سرسبز و مَرغزارهای حاصلخیزِ گِرداگرد آن و دشت های پُرآب و کشتزارهای خرّم و راه های آباد و باغستان های بسیار قرار داده بود ، بی گمان ، به همان اندازه که امتحان آسان تر بود ، پاداش نیز کمتر بود . نیز اگر پایه ای که خانه خدا بر آن بنا شده و سنگ هایی که آن خانه با آنها افراشته گردیده است ، از زمرّد سبز و یاقوت سرخ و نور و روشنایی [سنگ های پُرزرق و برق] می بود ، بی گمان ، این کار ، ستیز با تردید سینه ها را آسان می ساخت ، و زحمت مبارزه با ابلیس را از دل ها برمی داشت ، و تلاطم تردید را از مردم می زدود ؛ امّا خداوند عز و جل بندگان خود را با انواع سختی ها می آزماید ، و آنان را با مجاهدت های گونه گون به بندگی می گیرد ، و با گرفتاری های مختلف می آزمایدشان ، تا بدین وسیله ، تکبّر را از دل هایشان بیرون بَرَد ، و فروتنی و خاکساری را در جان هایشان جای دهد ، و این را درهایی گشاده به سوی رحمتش ، و اسبابی آماده برای عفو و آزمونش قرار دهد ، چنان که فرموده است : «الف، لام، میم . آیا مردم پنداشته اند که تا گفتند : «ایمان آوردیم» ، رها می شوند و مورد آزمایش قرار نمی گیرند؟ و به یقین، کسانی را که پیش از اینان بودند ، آزمودیم، تا خدا آنان را که راست گفته اند ، معلوم دارد و دروغگویان را [ نیز ]معلوم دارد» .

.

. .

. .

. .

. .

الکافی عن معمّر بن خلّاد :سَمِعتُ أبَا الحَسَنِ علیه السلام یَقولُ : «الم * أَحَسِبَ النَّاسُ أَن یُتْرَکُواْ أَن یَقُولُواْ ءَامَنَّا وَ هُمْ لَا یُفْتَنُونَ» ، ثُمَّ قالَ لی : مَا الفِتنَةُ؟ قُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ ، الَّذی عِندَنا : الفِتنَةُ فِی الدّینِ . فقال : یُفتَنونَ کَما یُفتَنُ الذَّهَبُ ⁽¹⁾، ثُمَّ قالَ : یُخلَصونَ کَما یُخلَصُ الذَّهَبُ ⁽²⁾.

راجع : ص ۲۲۸ (الامّة / الفصل العاشر : مستقبل اُمّة محمّد صلی الله علیه و آله فی الدنیا / ما یقع فیها من الفتن) .

۲ / ۲إِمکانِیّاتُ الاُمَمِالکتاب«أَلَمْ یَرَوْاْ کَمْ أَهْلَکْنَا مِن قَبْلِهِم مِّن قَرْنٍ مَّکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَکِّن لَّکُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّمَاءَ عَلَیْهِم مِّدْرَارًا وَجَعَلْنَا الْأَنْهَارَ تَجْرِی مِن تَحْتِهِمْ فَأَهْلَکْنَاهُم بِذُنُوبِهِمْ وَأَنشَأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قَرْنًا ءَاخَرِینَ» . ⁽³⁾

«وَ کَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُم مِّن قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِءْیًا» . ⁽⁴⁾

«وَ لَقَدْ مَکَّنَّاهُمْ فِیمَا إِن مَّکَّنَّاکُمْ فِیهِ وَ جَعَلْنَا لَهُمْ سَمْعًا وَ أَبْصَارًا وَ أَفْئدَةً فَمَا أَغْنَی عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَ لَا أَبْصَارُهُمْ وَ لَا أَفْئدَتُهُم مِّن شَیْ ءٍ إِذْ کَانُواْ یَجْحَدُونَ بِایَاتِ اللَّهِ وَ حَاقَ بِهِم مَّا کَانُواْ بِهِ یَسْتَهْزِءُونَ» . ⁽⁵⁾

الحدیثالإمام الباقر علیه السلامـ فی تَفسیرِ قَولِهِ تَعالی : «أَثَاثًا وَرِءْیًا» ـ :الأَثاثُ : المَتاعُ ، وأمّا رِئیا : فَالجَمالُ وَالمَنظَرُ الحَسَنُ . ⁽⁶⁾

راجع : ص ۴۲ (الامّة / الفصل الثانی / الاعتبار بعاقبة المخدوعین من الاُمم) .

.

۲ / ۲ امکانات امّت ها

الکافیـ به نقل از مُعمَّر بن خلّاد ـ :از ابو الحسن علیه السلام ⁽¹⁾شنیدم که می فرماید : «الف، لام، میم! آیا مردم پنداشته اند که تا گفتند : «ایمان آوردیم» ، رها می شوند و مورد آزمایش قرار نمی گیرند؟» . سپس به من فرمود : «آزمایش چیست؟» . گفتم : فدایت شوم ! نزد ما آزمایشِ در دین است . فرمود : «مردم ، گداخته می شوند ، چنان که طلا [در بوته] گداخته می شود» . سپس فرمود : «تصفیه می شوند ، چنان که طلا تصفیه می شود» .

ر . ک : ص ۲۲۹ (امّت / فصل دهم : آینده امّت محمّد صلی الله علیه و آله در دنیا / دچار شدن به فتنه ها) .

۲ / ۲امکانات امّت هاقرآن«آیا ندیده اند که پیش از آنان ، چه بسیار امّت ها را هلاک کردیم؟ [ امّت هایی که ] در زمین به آنان امکاناتی دادیم که برای شما آن امکانات را فراهم نکرده ایم، و [ باران های ]آسمان را پی در پی ، بر آنان فرو فرستادیم، و رودبارها را از زیر [ شهرهای ] آنان روان ساختیم. پس ایشان را به [ سزای ]گناهانشان هلاک کردیم و پس از آنان ، نسل های دیگری پدید آوردیم» .

«و چه بسیار نسل ها را پیش از آنان ، نابود کردیم که اثاثی بهتر و ظاهری فریباتر داشتند» .

«و به راستی ، در چیزهایی به آنان امکانات داده بودیم که به شما در آنها [ چنان ]امکاناتی نداده ایم، و برای آنان ، گوش و دیده ها و دل هایی [ نیرومندتر از شما ]قرار داده بودیم ؛ و [ لی ] چون نشانه های خدا را انکار کردند ، [ نه ] گوششان و نه دیدگانشان و نه دل هایشان، به هیچ وجه به دردشان نخورد، و آنچه ریشخند می کردند ، به سرشان آمد» .

حدیثامام باقر علیه السلامـ در تفسیر این سخن خداوند متعال : «اثاثی بهتر و ظاهری فریباتر داشتند» ـ :مقصود از اثاث ، کالاست و از ظاهر ، زیبایی و مَنظر نیکو .

ر . ک : ص ۴۳ (امّت / فصل دوم : پند گرفتن از فرجام امّت های فریب خورده) .

.

۲ / ۳تَسویلاتُ الشَّیطانِ لِلاُمَمِ«تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَی اُمَمٍ مِّن قَبْلِکَ فَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَهُوَ وَلِیُّهُمُ الْیَوْمَ وَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ» . ⁽¹⁾

«وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَی اُمَمٍ مِّن قَبْلِکَ فَأَخَذْنَاهُم بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ * فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُم بَأْسُنَا تَضَرَّعُواْ وَلَکِن قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ» . ⁽²⁾

راجع : ص ۷۰ ح ۵۴ .

۲ / ۴الاِعتِبارُ بِعاقِبَةِ المَخدوعینَ مِنَ الاُمَمِالکتاب«وَ قَوْمَ نُوحٍ لَّمَّا کَذَّبُواْ الرُّسُلَ أَغْرَقْنَاهُمْ وَ جَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ ءَایَةً وَ أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِینَ عَذَابًا أَلِیمًا * وَ عَادًا وَ ثَمُودَاْ وَ أَصْحَابَ الرَّسِّ وَ قُرُونَاً بَیْنَ ذَلِکَ کَثِیرًا * وَ کُلاًّ ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ وَ کُلاًّ تَبَّرْنَا تَتْبِیرًا» . ⁽³⁾

.

۲ / ۳ اغواگری های شیطان نسبت به امّت ها

۲ / ۴ پند گرفتن از فرجام امّت های فریب خورده

۲ / ۳اغواگری های شیطان نسبت به امّت ها«سوگند به خدا که به سوی امّت های پیش از تو [ رسولانی ] فرستادیم ؛ [ امّا ] شیطان ، اعمالشان را برایشان آراست و امروز [ هم ] سرپرستشان هموست و برایشان عذابی دردناک است» .

«و به یقین، ما به سوی امّت هایی که پیش از تو بودند ، [ پیامبرانی ] فرستادیم ، و آنان را به تنگیِ معیشت و بیماری دچار ساختیم، تا به زاری و خاکساری درآیند . پس چرا هنگامی که عذاب ما به آنان رسید ، تضرّع نکردند؟ ولی [ حقیقت ، این است که ] دل هایشان سخت شده است ؛ و شیطان ، آنچه را انجام می دادند ، برایشان آراسته است» .

ر . ک : ص ۷۱ ح ۵۴ .

۲ / ۴پند گرفتن از فرجام امّت های فریب خوردهقرآن«و قوم نوح را آن گاه که پیامبران [ خدا ] را تکذیب کردند ، غرقشان ساختیم، و آنان را برای [ همه ]مردم ، عبرتی گردانیدیم و برای ستمکاران ، عذابی پُردرد آماده کرده ایم . و [ نیز ]عادیان و ثمودیان و اصحابِ رَسّ و نسل هایِ بسیاری میان این [ جماعت ها ] را [ هلاک کردیم ] و برای همه آنان ، مَثَل ها زدیم و همه را زیر و زِبَر کردیم»

.

«أَفَلَمْ یَهْدِ لَهُمْ کَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُم مِّنَ الْقُرُونِ یَمْشُونَ فِی مَسَاکِنِهِمْ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَأَیَاتٍ لِّأُوْلِی النُّهَی» . ⁽¹⁾

«وَ قَالَ الَّذِی ءَامَنَ یَاقَوْمِ إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُم مِّثْلَ یَوْمِ الْأَحْزَابِ * مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَ عَادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِن بَعْدِهِمْ وَ مَا اللَّهُ یُرِیدُ ظُلْمًا لِّلْعِبَادِ» . ⁽²⁾

«وَ کَأَیِّن مِّن قَرْیَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهَا وَ رُسُلِهِ فَحَاسَبْنَاهَا حِسَابًا شَدِیدًا وَ عَذَّبْنَاهَا عَذَابًا نُّکْرًا * فَذَاقَتْ وَبَالَ أَمْرِهَا وَ کَانَ عَاقِبَةُ أَمْرِهَا خُسْرًا * أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِیدًا فَاتَّقُواْ اللَّهَ یَاأُوْلِی الْأَلْبَابِ الَّذِینَ ءَامَنُواْ قَدْ أَنزَلَ اللَّهُ إِلَیْکُمْ ذِکْرًا» . ⁽³⁾

راجع : آل عمران : ۱۳۷ ، الأنعام : ۱۰ و ۱۱ ، الأنفال : ۳۸ ، یوسف : ۱۰۹ ، النحل : ۳۵ ، القصص : ۴۳ ، الروم : ۹ ـ ۲۲ ، السجدة : ۲۶ ، یس : ۳۱ ، غافر : ۸۲ ، الزخرف : ۲۵ ، محمّد : ۱۰ ، التغابن : ۵ ، الملک : ۱۸ ، الحاقّة : ۴ و ۹ و ۱۲ ، یونس : ۱۰۲ ، ق ۳۶ و ۳۷ ، إبراهیم : ۸ و ۹ .

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :إنَّ لَکُم فِی القُرونِ السّالِفَةِ لَعِبرَةً ، أینَ العَمالِقَةُ ⁽⁴⁾وأبناءُ العَمالِقَةِ؟ أینَ الفَراعِنَةُ وأبناءُ الفَراعِنَةِ؟ أینَ أصحابُ مَدائِنِ الرَّسِّ ⁽⁵⁾الَّذینَ قَتَلُوا النَّبِیّینَ ، وأطفَؤوا سُنَنَ المُرسَلینَ ، وأحیَوا سُنَنَ الجَبّارینَ؟ أینَ الَّذینَ ساروا بِالجُیوشِ ، وهَزَموا بِالأُلوفِ ، وعَسکَرُوا العَساکِرَ ، ومَدَّنُوا المَدائِنَ؟! ⁽⁶⁾

راجع : ص ۷۰ ح ۵۴ و ص۷۴ ح ۵۵ .

.

«آیا برای هدایتشان کافی نبود که [ ببینند ] چه نسل ها را پیش از آنان نابود کردیم که [ اینک آنها ]در سراهای ایشان ، راه می روند؟ به راستی ، برای خردمندان در این [ امر ] ، نشانه هایی [ عبرت انگیز ] است» .

«و کسی که ایمان آورده بود، گفت: «ای قوم من! من از [ روزی ] مثل روز دسته ها[ ی مخالف خدا ]بر شما می ترسم؛ [ از سرنوشتی ] نظیر سرنوشت قوم نوح و عاد و ثمود، و کسانی که پس از آنها آمدند ؛ و [ گر نه ] خدا بر بندگان [ خود ] ، ستم نمی خواهد» .

«و چه بسیار شهرها که از فرمان پروردگار خود و پیامبرانش سرپیچیدند و از آنها حسابی سخت کشیدیم و آنان را به عذابی [ بس ] زشت ، عذاب کردیم تا کیفر زشتِ عمل خود را چشیدند، و پایان کارشان زیان بود . خدا برای آنان ، عذابی سخت آماده کرده است. پس ای خردمندانی که ایمان آورده اید! از خدا بترسید. راستی که خدا به سوی شما تذکاری فرو فرستاده است» .

ر . ک : آل عمران : آیه ۱۳۷ ، انعام : آیه ۱۰ و ۱۱ ، انفال : آیه ۳۸ ، یوسف : آیه ۱۰۹ ، نحل : آیه ۳۵ ، قصص : آیه ۴۳ ، روم : آیه ۹ ـ ۲۲ ، سجده : آیه ۲۶ ، یس : آیه ۳۱ ، غافر : آیه ۸۲ ، زخرف : آیه ۲۵ ، محمّد : آیه ۱۰، تغابن : آیه ۵ ، ملک : آیه ۱۸ ، حاقّه : آیه ۴ و ۹ و ۱۲ ، یونس : آیه ۱۰۲ ، ق : آیه ۳۶ و ۳۷ ، ابراهیم : آیه ۸ و ۹ .

حدیثامام علی علیه السلام :در میان نسل های گذشته ، برای شما پندهاست : کجایند عَمالِقه ⁽¹⁾و عمالقه زادگان؟ کجایند فرعونان و فرعون زادگان؟ کجایند ساکنان شهرهای رَس ؛ ⁽²⁾همانان که پیامبران را کشتند و راه و رسم پیامبران الهی را از میان برداشتند و راه و رسم شاهان و ستمکاران را زنده کردند؟ کجایند کسانی که لشکرها به راه انداختند و هزاران نفر را درهم شکستند و سپاهیان گِرد آوردند و شهرها بنا کردند؟!

ر . ک : ص ۷۱ ح ۵۴ وص ۷۵ ح ۵۵ .

.

۲ / ۵قِلَّةُ مَن نَجی مِنَ الاُمَمِالکتاب«قَالُواْ لَئِن لَّمْ تَنتَهِ یَانُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِینَ * قَالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّابُونِ * فَافْتَحْ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ فَتْحًا وَ نَجِّنِی وَ مَن مَّعِیَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ * فَأَنجَیْنَاهُ وَ مَن مَّعَهُ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ * ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِینَ * إِنَّ فِی ذَلِکَ لَایَةً وَ مَا کَانَ أَکْثَرُهُم مُّؤْمِنِینَ» . ⁽¹⁾

«قَالُواْ لَئِن لَّمْ تَنتَهِ یَالُوطُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِینَ * قَالَ إِنِّی لِعَمَلِکُم مِّنَ الْقَالِینَ * رَبِّ نَجِّنِی وَ أَهْلِی مِمَّا یَعْمَلُونَ * فَنَجَّیْنَاهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِینَ * إِلَّا عَجُوزًا فِی الْغَابِرِینَ * ثُمَّ دَمَّرْنَا الْاخَرِینَ * وَأَمْطَرْنَا عَلَیْهِم مَّطَرًا فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنذَرِینَ * إِنَّ فِی ذَ لِکَ لَایَةً وَ مَا کَانَ أَکْثَرُهُم مُّؤْمِنِینَ» . ⁽²⁾

«فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدَائِنِ حَاشِرِینَ * إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ * وَ إِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ * وَ إِنَّا لَجَمِیعٌ حَاذِرُونَ * فَأَخْرَجْنَاهُم مِّن جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ * وَ کُنُوزٍ وَ مَقَامٍ کَرِیمٍ * کَذَلِکَ وَ أَوْرَثْنَاهَا بَنِی إِسْرَاءِیلَ * فَأَتْبَعُوهُم مُّشْرِقِینَ * فَلَمَّا تَرَ ءَا الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَی إِنَّا لَمُدْرَکُونَ * قَالَ کَلَّا إِنَّ مَعِیَ رَبِّی سَیَهْدِینِ * فَأَوْحَیْنَا إِلَی مُوسَی أَنِ اضْرِب بِّعَصَاکَ الْبَحْرَ فَانفَلَقَ فَکَانَ کُلُّ فِرْقٍ کَالطَّوْدِ الْعَظِیمِ * وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْاخَرِینَ * وَ أَنجَیْنَا مُوسَی وَ مَن مَّعَهُ أَجْمَعِینَ * ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْاخَرِینَ * إِنَّ فِی ذَلِکَ لَایَةً وَ مَا کَانَ أَکْثَرُهُم مُّؤْمِنِینَ» . ⁽³⁾

«فَلَوْلَا کَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِن قَبْلِکُمْ اُوْلُواْ بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِی الْأَرْضِ إِلَّا قَلِیلاً مِّمَّنْ أَنجَیْنَا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُواْ مَا اُتْرِفُواْ فِیهِ وَ کَانُواْ مُجْرِمِینَ» . ⁽⁴⁾

الحدیثتفسیر العیّاشی :عَن أنَسِ بنِ مالِکٍ قالَ : کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : تَفَرَّقَت اُمَّةُ موسی عَلی إحدی وسَبعینَ مِلَّةً (فِرقَةً) ؛ سَبعونَ مِنها فِی النّارِ وواحِدَةٌ فِی الجَنَّةِ ، وتَفَرَّقَت اُمَّةُ عیسی عَلَی اثنَتَینِ وَسَبعینَ فِرقَةً ؛ إحدی وسَبعونَ فِرقَةً فِی النّارِ و واحِدَةٌ فِی الجَنَّةِ، وتَعلو اُمَّتی عَلَی الفِرقَتَینِ جَمیعاً بِمِلَّةٍ ؛ واحِدَةٌ فِی الجَنَّةِ وثِنتانِ وسَبعونَ فِی النّارِ . قالوا : مَن هُم یا رَسولَ اللّهِ؟ قالَ : الجَماعاتُ الجَماعاتُ . قالَ یَعقوبُ بنُ زَیدٍ : کانَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ إذا حَدَّثَ هذَا الحَدیثَ عَن رَسولِ اللّه صلی الله علیه و آله ، تَلا فیهِ قُرآنا : «وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکِتَابِ ءَامَنُواْ وَاتَّقَواْ لَکَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ» ⁽⁵⁾إلی قَولِهِ : «سَاءَ مَا یَعْمَلُونَ» ⁽⁶⁾، وتَلا أیضاً : و «وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ یَعْدِلُونَ» ⁽⁷⁾یَعنی اُمَّةَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله . ۸

.

۲ / ۵ اندک بودن امّت های نجات یافته

۲ / ۵اندک بودن امّت های نجات یافتهقرآن«گفتند: «ای نوح! اگر دست برنداری ، قطعاً از [ جمله ] سنگسارشدگان خواهی بود» . گفت: «پروردگارا! قوم من ، مرا تکذیب کردند . میان من و آنان ، فیصله ده و من و هر کس از مؤمنان را که با من است ، نجات بخش» . پس او و هر که را در آن کشتیِ آکنده با او بود، رهانیدیم . آن گاه ، باقی ماندگان را غرق کردیم . قطعاً در این [ ماجرا ، درس ] عبرتی بود؛ و [ لی ] بیشترشان ایمان آورنده نبودند» .

«گفتند: «ای لوط! اگر دست برنداری، قطعاً از اخراج شدگان خواهی بود» . گفت: «به راستی ، من ، دشمن کردار شمایم . پروردگارا! مرا و کسانِ مرا از آنچه انجام می دهند ، رهایی بخش» . پس او و کسانش ، همگی را رهانیدیم ، جز پیرزنی که از باقی ماندگان [ در خاکستر آتش ]بود . سپس ، دیگران را سخت هلاک کردیم . و بر [ سرِ ] آنان ، بارانی [ از آتش گوگرد ]فروریختیم ؛ و چه بد بود باران بیم داده شدگان . قطعاً در این [ عقوبت ] ، عبرتی است ؛ و [ لی ]بیشترشان ایمان آورنده نبودند» .

«پس فرعون ، مأموران جمع آوری [ خود را ] به شهرها فرستاد [ و گفت: ] «اینها عدّه ای ناچیزند . و راستی ، آنها ما را بر سرِ خشم آورده اند ؛ و [ لی ] ما همگی به حال آماده باش درآمده ایم» . سرانجام، ما آنان را از باغستان ها و چشمه سارها ، و گنجینه ها و جایگاه های پُرناز و نعمت ، بیرون کردیم . [ اراده ما ] چنین بود، و آن [ نعمت ها ] را به فرزندان اسرائیل ، میراث دادیم . پس هنگام برآمدن آفتاب، آنها را تعقیب کردند . چون دو گروه، همدیگر را دیدند، یاران موسی گفتند: «ما قطعاً گرفتار خواهیم شد» . گفت: «چنین نیست ؛ زیرا پروردگارم با من است و به زودی ، مرا راه نمایی خواهد کرد» . پس به موسی وحی کردیم: «با عصای خود ، بر این دریا بزن» . تا از هم شکافت و هر پاره ای ، همچون کوهی سِتُرگ بود ؛ و دیگران را بدان جا نزدیک گردانیدیم . و موسی و همه کسانی را که همراه او بودند ، نجات دادیم . آن گاه ، دیگران را غرق کردیم . مسلّماً در این [ واقعه ] ، عبرتی بود ؛ و [ لی ] بیشترشان ایمان آورنده نبودند» .

«پس چرا از نسل های پیش از شما ، خردمندانی نبودند که [ مردم را ] از فساد در زمین ، باز دارند؟ جز اندکی از کسانی که از میان آنان نجاتشان دادیم. و کسانی که ستم کردند ، به دنبال ناز و نعمتی که در آن بودند ، رفتند، و آنان ، بزهکار بودند» .

حدیثتفسیر العیّاشی :از اَنَس بن مالک ، روایت شده که گفت : پیامبر خدا می فرمود : «امّت موسی علیه السلام به هفتاد و یک ملّت (فرقه) پراکنده شدند که هفتاد ملّت آن در آتش اند و یکی در بهشت است . امّت عیسی علیه السلام هفتاد و دو فرقه شدند که هفتاد و یک فرقه در آتش اند و یکی در بهشت است و امّت من ، یک فرقه از آنها بیشتر دارد که یکی در بهشت است و هفتاد و دو فرقه دیگر در آتش اند» . گفتند : آنان کیستند ، ای پیامبر خدا؟ فرمود : «گروه ها ، گروه ها!» . یعقوب بن زید می گوید : علی بن ابی طالب علیه السلام هر گاه این حدیث را از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بازگو می کرد ، در آن ، این آیه قرآن را می خواند : «و اگر اهل کتاب ایمان آورده و پرهیزگاری کرده بودند، قطعاً گناهانشان را می زدودیم و آنان را به بوستان های پر نعمت ، وارد می ساختیم و اگر آنان به تورات و انجیل و آنچه از جانب پروردگارشان به سویشان نازل شده است ، عمل می کردند ، قطعا از بالای سرشان و از زیر پاهایشان نعمت می یافتند . از میان آنها، گروهی میانه رو هستند و بسیاری از ایشان بد رفتار می کنند» . همچنین این آیه را تلاوت می کرد : «و از میان کسانی که آفریده ایم، گروهی هستند که به حق ، هدایت می کنند و به حق ، داوری می نمایند» . [می فرمود : ]«مقصود ، امّت محمّد صلی الله علیه و آله است» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :قَطَعَ اللّهُ عُذرَ عِبادِهِ بِتَبیینِ آیاتِهِ وإرسالِ رُسُلِهِ ، لِئَلّا یَکونَ لِلنّاسِ عَلَی اللّهِ حُجَّةٌ بَعدَ الرُّسُلِ ، ولَم یُخلِ أرضَهُ مِن عالِمٍ بِما یَحتاجُ إلَیهِ الخَلیقَةُ ، ومُتَعَلِّمٍ عَلی سَبیلِ النَّجاةِ ، اُولئِکَ هُمُ الأَقَلّونَ عَدَداً ، وقَد بَیَّنَ اللّهُ ذلِکَ فی اُمَمِ الأَنبِیاءِ وجَعَلَهُم مَثَلاً لِمَن تَأَخَّرَ ، مِثلَ قَولِهِ فی قَومِ نوحٍ : «وَ مَا ءَامَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِیلٌ» ⁽¹⁾، وقَولِهِ فیمَن آمَنَ مِن اُمَّةِ موسی : «وَمِن قَوْمِ مُوسَی أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ یَعْدِلُونَ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :وَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ ، لَتَفَرَّقَنَّ هذِهِ الاُمَّةُ عَلی ثَلاثٍ وسَبعینَ فِرقَةً ؛ کُلُّها فِی النّارِ إلّا فِرقَةً «وَمِمَّنْ خَلَقْنَا اُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ یَعْدِلُونَ » ، فَهذِهِ الَّتی تَنجو مِن هذِهِ الاُمَّةِ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :خداوند با آشکار ساختن نشانه هایش و فرستادن پیامبرانش ، بهانه را از بندگانش گرفت تا بعد از پیامبران ، دیگر مردم را بر خداوند ، حجّتی نباشد . او زمینش را از وجود کسی که به آنچه خلقْ بِدان نیازمندند عالم است یا کسی که در راه نجات [و هدایت] علم می آموزد ، خالی نگذاشته است . البته اینان ، اندک شُمارند . خداوند ، این [ اندک شمار بودن] را در میان امّت های پیامبران ، بیان فرموده و ایشان را نمونه ای برای آیندگان قرار داده است . مثلاً در باره قوم نوح می فرماید : «و با او جز [ عدّه ]اندکی ایمان نیاورده بودند» . نیز در باره ایمان آورندگان امّت موسی علیه السلام می فرماید : «و از میان قوم موسی ، جماعتی هستند که به حق ، راه نمایی می کنند و به حق ، داوری می نمایند» .

امام علی علیه السلام :سوگند به آن که جانم در دست اوست ، این امّت ، به هفتاد و سه فرقه تقسیم خواهد شد که همه آنها در آتش اند ، بجز یک فرقه «و از میان کسانی که آفریده ایم، گروهی هستند که به حق ، هدایت می کنند و به حق ، داوری می نمایند» . اینها نجات یافتگان این امّت اند .

.

۲ / ۶عَلامَةُ سَخَطِ اللّهِ عَلَی الاُمَمِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا غَضِبَ اللّهُ عَلی اُمَّةٍ ولَم یُنزِل بِهَا العَذابَ ، غَلَت أسعارُها ، وقَصُرَت أعمارُها ، ولَم تَربَح تُجَّارُها ، ولَم تَزکُ ⁽¹⁾ثِمارُها ، ولَم تَغزُر أنهارُها ، وحُبِسَ عَنها أمطارُها ، وسُلِّطَ عَلَیها شِرارُها. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما سَخِطَ اللّهُ عز و جل عَلی اُمَّةٍ إلّا أغلی سِعرَها ، وأَکسَدَ أسواقَها ، وأَکثَرَ فَسادَها ، وَاشتَدَّ جَورُ سُلطانِها ، فَعِندَ ذلِکَ لا یُزَکّی أغنِیاؤُها ، ولا یَعِفُّ سُلطانُها ، ولا یُصَلّی فُقَراؤُها . ⁽³⁾

.

۲ / ۶ نشانه خشم خداوند بر امّت ها

۲ / ۶نشانه خشم خداوند بر امّت هاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه خداوند بر امّتی خشم گیرد و عذاب [آسمانی] بر آنها فرو نفرستد ، [در عوض ]قیمت هایشان گران می شود ، عمرهایشان کوتاه می گردد ، تجّارشان سودی نمی بَرَند ، میوه ها [و محصولات] شان بی رشد و برکت می شود ، جویبارهاشان کم آب می شود ، باران از آنان قطع می شود و بدهایشان بر آنان مسلّط می شوند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل بر هیچ امّتی خشم نگرفت ، مگر آن که قیمت هایشان را گران کرد ، بازارهایشان را کساد کرد ، بر تباهی آنان افزود و ستم پادشاهشان ، شدّت گرفت . پس در این هنگام ، ثروتمندانشان زکات نمی دهند و پادشاه [و حکمران ]پاک دامنی نمی ورزد و فقیرانشان نماز نمی گزارند .

.

الفصل الثالث : عوامل تقدّم الاُمم۳ / ۱قِیادَةُ أئِمَّةِ الهُدیرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَن تَهلِکَ الاُمَّةُ وإن کانَت ضالَّةً ، إذا کانَتِ الأَئِمَّةُ هادِیَةً مَهدِیَّةً. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا أرادَ اللّهُ عز و جل بِقَومٍ خَیرا وَلّی عَلَیهِم حُلماءَهُم ، وقَضّی بَینَهُم عُلَماءَهُم ، وجَعَلَ المالَ فی سَخایاهُم. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا أرادَ اللّهُ بِقَومٍ خَیرا ، أکثَرَ فُقَهاءَهُم ، وأَقَلَّ جُهّالَهُم ، فَإِذا تَکَلَّمَ الفَقیهُ وَجَدَ أعوانا ، وإذا تَکَلَّمَ الجاهِلُ قُهِرَ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ لَیَستَحیی أن یُعَذِّبَ اُمَّةً دانَت بِإِمامٍ مِنَ اللّهِ ، وإِن کانَت فی أعمالِها ظالِمَةً مُسیئَةً. ⁽⁵⁾

.

فصل سوم : عوامل پیشرفت امّت ها

۳ / ۱ رهبری پیشوایان هدایت

فصل سوم : عوامل پیشرفت امّت ها۳ / ۱رهبری پیشوایان هدایتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه پیشوایانْ راه نما و ره یافته باشند ، اُمّت ، هر گز تباه نمی شود ، هر چند گم راه باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه خداوند عز و جل برای مردمی اراده خیر کند ، بردبارانشان (/ خِردمندانشان) را بر آنان فرمان روا می کند و عالمانشان را قاضیان آنها قرار می دهد و ثروت را در دست بخشندگانشان می گذارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه خداوند ، خیرِ مردمی را بخواهد ، دانایان آنان را افزون می سازد و نادانانشان را اندک می گرداند . پس هر گاه دانا سخن بگوید ، یارانی می یابد و هر گاه نادان سخن بگوید ، مغلوب می شود .

امام صادق علیه السلام :خداوند ، شرم می کند از این که امّتی را که از پیشوایی الهی پیروی می کند ، عذاب نماید ، هر چند آن امّت ، ستمکار و بدکردار باشد .

.

عنه علیه السلام :إذا أرادَ اللّهُ عز و جل بِرَعِیَّةٍ خَیرا ، جَعَلَ لَها سُلطانا رَحیما ، وقَیَّضَ ⁽¹⁾لَهُ وَزیرا عادِلاً. ⁽²⁾

۳ / ۲وَحدَةُ الکَلِمَةِالکتاب«وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُواْ وَاذْکُرُواْ نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَکُنتُمْ عَلَی شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَکُم مِّنْهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ ءَایَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ» . ⁽³⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :اِحذَروا ما نَزَلَ بِالاُمَمِ قَبلَکُم مِنَ المَثُلاَتِ ⁽⁴⁾بِسُوءِ الأَفعالِ وذَمیمِ الأَعمالِ ، فَتَذَکَّروا فِی الخَیرِ وَالشَّرِّ أحوالَهُم ، وَاحذَروا أن تَکونوا أمثالَهُم . فَإِذا تَفَکَّرتُم فی تَفاوُتِ حالَیهِم ، فَالزَموا کُلَّ أمرٍ لَزِمَتِ العِزَّةُ بِهِ شَأنَهُم (حالَهُم) ، وزاحَتِ الأَعداءُ لَهُ عَنهُم ، ومُدَّتِ العافِیَةُ بِهِ عَلَیهِم ، وَانقادَتِ النِّعمَةُ لَهُ مَعَهُم ، ووَصَلَتِ الکَرامَةُ عَلَیهِ حَبلَهُم ؛ مِنَ الاِجتِنابِ لِلفُرقَةِ ، وَاللُّزومِ لِلاُلفَةِ ، وَالتَّحاضِّ ⁽⁵⁾عَلَیها ، وَالتَّواصی بِها ، وَاجتَنِبوا کُلَّ أمرٍ کَسَرَ فِقرَتَهُم ⁽⁶⁾، وأَوهَنَ مُنَّتَهُم ⁽⁷⁾: مِن تَضاغُنِ القُلوبِ ، وتَشاحُنِ الصُّدورِ ، وتَدابُرِ النُّفوسِ ، وتَخاذُلِ الأَیدی . وتَدَبَّروا أحوالَ الماضینَ مِنَ المُؤمِنینَ قَبلَکُم . . . فَانظُروا کَیفَ کانوا حَیثُ کانَتِ الأَملاءُ ⁽⁸⁾مُجتَمِعَةً ، وَالأَهواءُ مُؤتَلِفَةً (مُتَّفِقَةً) ، وَالقُلوبُ مُعتَدِلَةً ، وَالأَیدی مُترادِفَةً (مُتَرافِدَةً) ، وَالسُّیوفُ مُتَناصِرَةً ، وَالبَصائِرُ نافِذَةً ، والعَزائِمُ واحِدَةً . ألَم یَکونوا أربابا ⁽⁹⁾فی أقطارِ الأَرَضینَ ، ومُلوکا عَلی رِقابِ العالَمینَ ؟ ! فَانظُروا إلی ما صاروا إلَیهِ فی آخِرِ اُمورِهِم ، حینَ وَقَعَتِ الفُرقَةُ ، وتَشَتَّتَتِ الاُلفَةُ ، وَاختَلَفَتِ الکَلِمَةُ وَالأَفئِدَةُ ، وتَشَعَّبوا مُختَلِفینَ ، وتَفَرَّقوا مُتَحارِبینَ (مُتَحازِبینَ) ، قَد خَلَعَ اللّهُ عَنهُم لِباسَ کَرامَتِهِ ، وسَلَبَهُم غَضارَةَ ⁽¹⁰⁾نِعمَتِهِ ، وبَقِیَ قَصَصُ أخبارِهِم فیکُم عِبَرا للمُعتَبِرینَ . فَاعتَبِروا بِحالِ وَلَدِ إسماعیلَ وبَنی إسحاقَ وبَنی إسرائیلَ علیهم السلام ، فَما أشَدَّ اعتِدالِ الأَحوالِ، وأقرَبَ اشتِباهِ الأَمثالِ . تَأَمَّلوا أمرَهُم فی حالِ تَشَتُّتِهِم وتَفَرُّقِهِم، لَیالِیَ کانَتِ الأَکاسِرَةُ وَالقَیاصِرَةُ أربابا لَهُم، یَحتازونَهُم عَن ریفِ الآفاقِ، وبَحرِ العِراقِ، وخُضرَةِ الدُّنیا، إلی مَنابِتِ الشّیحِ ⁽¹¹⁾، ومَهافِی الرّیحِ، ونَکَدِ المَعاشِ، فَتَرَکوهُم عالَةً مَساکینَ، إخوانَ دَبَرٍ ووَبَرٍ ⁽¹²⁾، أذَلَّ الاُمَمِ دارا، وأجدَبَهُم قَرارا، لا یَأوونَ إلی جَناحِ دَعوَةٍ یَعتَصِمونَ بِها، ولا إلی ظِلِّ اُلفَةٍ یَعتَمِدونَ عَلی عِزِّها، فَالأَحوالُ مُضطَرِبَةٌ، وَالأَیدی مُختَلِفَةٌ، وَالکَثرَةُ مُتَفَرِّقَةٌ؛ فیِ بَلاءٍ أزلٍ ⁽¹³⁾، وأطباقِ جَهلٍ! مِن بَناتٍ مَوؤودَةٍ، وأصنامٍ مَعبودَةٍ، وأرحامٍ مَقطوعَةٍ، وغاراتٍ مَشنونَةٍ . فَانظُروا إلی مَواقِع نِعَمِ اللّهِ عَلَیهِم حینَ بَعَثَ إلَیهِم رَسولاً، فَعَقَدَ بِمِلَّتِهِ طاعَتَهُم، وجَمَعَ عَلی دَعوَتِهِ اُلفَتَهُم؛ کَیفَ نَشَرَتِ النِّعمَةُ عَلَیهِم جَناحَ کَرامَتِها، وأسالَت لَهُم جَداوِلَ نَعیمِها، وَالتَفَّتِ المِلَّةُ بِهِم، فی ظِلِّ سُلطانٍ قاهِرٍ، وآوَتهُمُ الحالُ إلی کَنَفِ عِزٍّ غالِبٍ، وَتَعَطَّفَتِ الاُمورُ عَلَیهِم فی ذُری مُلکٍ ثابِتٍ . فَهُم حُکّامٌ عَلَی العالَمینَ ، ومُلوکٌ فی أطرافِ الأَرَضینَ، یَملِکونَ الاُمورَ عَلی مَن کانَ یُمضیها فیهِم، لا تُغمَزُ لَهُم قَناةٌ، ولا تُقرَعُ لَهُم صَفاةٌ . ⁽¹⁴⁾

.

۳ / ۲ همبستگی

امام صادق علیه السلام :هر گاه خداوند عز و جل خیر مردمانی را بخواهد ، سلطانی مهربان برای آنها قرار می دهد و برای آن سلطان ، وزیری دادگر می گمارَد .

۳ / ۲همبستگیقرآن«و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید؛ و نعمت خدا را بر خود یاد کنید: آن گاه که دشمنان [ یکدیگر ]بودید، پس میان دل های شما اُلفت انداخت، تا به لطف او برادران هم شدید؛ و بر کنار پرتگاه آتش بودید که شما را از آن رهانید. این گونه، خداوند ، نشانه های خود را برای شما روشن می کند، باشد که راه یابید» .

حدیثامام علی علیه السلام :از کیفرهایی که به سبب کردارهای بد و رفتارهای نکوهیده ، بر سرِ امّت های پیش از شما آمد ، برحذر باشید و احوال خوب و بد ایشان را به یاد آورید و از این که چون آنان باشید ، بپرهیزید . هر گاه در تفاوت دو حال [خوب و بد] آنان اندیشیدید ، همان کارهایی را در پیش گیرید که به آنان ، عزّت و اقتدار بخشید و دشمنانشان را از آنان، دور ساخت و سایه عافیت را بر سرشان گسترانید و نعمت ، به سراغشان آمد و بزرگواری ، باعث پیوند آنان گردید و آن ، دوری کردن از پراکندگی و چنگ زدن به رشته همبستگی ، و تشویق و توصیه کردن یکدیگر به این دو امر است . از کارهایی که کمرِ آنان را شکست و نیرویشان را سست کرد ، دوری کنید ؛ کارهایی چون : کینه ورزی دل ها و تنفّر سینه ها و پشت کردن جان ها به یکدیگر و دست شستن از یاری دادن به هم . در سرگذشتِ مؤمنانِ پیش از خود نیز اندیشه کنید ... و بنگرید که چگونه بودند آن گاه که بزرگانِ اشراف ، متّحد بودند و خواست ها یکی ، و دل ها یکسان ، و دست ها پشت سرِ هم ، و شمشیرها همیار ، و بینش ها نافذ ، و اراده ها یکی بودند . آیا خداوندگارانِ سراسر زمین و شهریارانِ جهانیان نبودند؟! نیز به فرجام کار آنان بنگرید ، آن گاه که میانشان جدایی افتاد و رشته اُلفت ، از هم گسیخت و سخن ها و دل ها ، چند گونه شدند و به دسته های گوناگون ، منشعب شدند و دسته دسته شدند و به جان یکدیگر افتادند . در این هنگام ، خداوند ، جامه کرامتش را از تن آنان بَرکَنْد و وفور نعمتش را از ایشان گرفت و داستان سرگذشتشان در میان شما مانْد تا درس عبرتی باشد برای عبرت آموزان . پس ، از سرگذشت فرزندان اسماعیل و پسران اسحاق و پسران اسرائیل پند گیرید ، که چه همسان اند سرگذشت ها ، و چه نزدیک به هم است همانندی عبرت ها! در سرنوشت آنان به هنگام پراکندگی و تفرقه شان بیندیشید . چه روزگاران سیاهی که کسراها و قیصرها بر آنان مِهتری نکردند . آنان را از دشت های حاصلخیز (بین النهرین و شامات) و دریای عراق (دجله و فرات) و سرزمین های خرّم و سرسبز ، به بیابان هایی خارزار و بادخیز ـ که زندگی در آنها بسی سخت است ـ ، بیرون راندند و آنان را به صورت مشتی نیازمندِ مستمند در آوردند که به شترچرانی و چادرنشینی پرداختند . بدترینِ مردم ، از نظر زیستگاه بودند و خشک ترین منزلگاه را داشتند . نه به چتر دعوتی پناه می بردند که در زیر آن ، خود را نگاه دارند ، و نه به سایه همبستگی و اُلفتی که به قدرت آن تکیه کنند . اوضاعشان پریشان بود و دست هایشان پراکنده و جمعیتشان از هم جدا . در رنجی سخت و جهلی مُرکّب بودند : از زنده به گور کردن دختران گرفته تا پرستش بت ها و بریدن رشته های خویشاوندی و جنگ و غارتگری . پس به نعمت هایی که خداوند به ایشان داد ، بنگرید و بیندیشید ، آن گاه که پیامبری (محمّد صلی الله علیه و آله ) را سوی آنان فرستاد و همه آنان را به فرمان بُرداری از آیین خویش درآورد و با گِرد آوردن ایشان بر گِرد دعوت خویش ، میانشان الفت برقرار ساخت . [بنگرید که] چگونه نعمت ، بال های کرامتش را بر سرِ آنان گسترانید و جویبارهای نعیمش را بر ایشان ، روان ساخت و این دین [ اسلام] ، آنان را در سایه قدرتی قاهر ، متّحد ساخت و این وضع ، آنان را در سایه عزّتی چیره در آورد و دولتِ اقبال ، به آنان روی کرد و به قلّه های سلطنتیِ پایدار رسیدند . آنان بر جهانیان فرمان روا گشتند و شهریارانِ گوشه و کنار دنیا شدند و زمامدار امور کسانی گردیدند که پیش تر ، آنان بر ایشان فرمان روایی می کردند . نه نیزه ای به سوی ایشان انداخته می شد و نه سنگی به جانبشان پرتاب می شد .

.

. .

. .

عنه علیه السلام :اِلزَموا السَّوادَ الأَعظَمَ ؛ فَإِنَّ یَدَ اللّهِ مَعَ الجَماعَةِ ، وإیّاکُم وَالفُرقَةَ ؛ فَإِنَّ الشّاذَّ مِنَ النّاسِ لِلشَّیطانِ ، کَما أنَّ الشّاذَّ مِنَ الغَنَمِ للِذِّئبِ. ⁽¹⁾

۳ / ۳صَلاحُ الخاصَّةِالإمام الصادق عن أبیه علیهماالسلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : صِنفانِ مِن اُمَّتی إذا صَلُحا صَلُحَت اُمَّتی ، وإذا فَسَدا فَسَدَت اُمَّتی . قیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ، ومَن هُما ؟ قالَ : الفُقَهاءُ وَالاُمَراءُ. ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :صِنفانِ مِن اُمَّتی إذا صَلُحا صَلُحَت اُمَّتی ، وإذا فَسَدا فَسَدَت اُمَّتی : الاُمَراءُ وَالقُرَّاءُ. ⁽³⁾

.

۳ / ۳ درست بودن خواص

امام علی علیه السلام :همراه جامعه (جماعت مسلمانان) باشید ؛ زیرا دستِ خدا با جماعت است . از پراکندگی بپرهیزید ؛ زیرا انسان جدامانده از مردم ، طعمه شیطان است ، چنان که گوسفند جدامانده [از رمه] ، طعمه گرگ است .

۳ / ۳درست بودن خواصامام صادق علیه السلامـ به نقل از پدرش علیه السلام ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «دو دسته از امّت من هستند که اگر آنها درست شوند ، امّتم درست می شوند و اگر آنها فاسد شوند ، امّتم فاسد می شوند» . گفته شد : ای پیامبر خدا! آن دو دسته کدام اند؟ فرمود : «عالمان دین و فرمان روایان» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دو دسته از امّت من هستند که اگر آنها صالح باشند ، امّتم صالح می شوند و اگر آنها فاسد باشند ، امّتم فاسد می شوند : فرمان روایان و قاریان قرآن (عالمان دین) .

.

۳ / ۴التَّمَسُّکُ بِالقِیَمِ الأَخلاقِیَّةِ وَالعَمَلِیَّةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :صَلاحُ الاُمَّةِ الیَقینُ وَالزُّهدُ ، وفَسادُها بِالأَمَلِ وَالبُخلِ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :نَجا أوَّلُ هذِهِ الاُمَّةِ بِالیَقینِ وَالزُّهدِ ، وهَلَکَ آخِرُ هذِهِ الاُمَّةِ بِالبُخلِ وَالأَمَلِ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ کانَ یَقولُ ـ :إنَّ اللّهَ تَعالی إذا أرادَ بِقَومٍ بَقاءً أو نَماءً رَزَقَهُمُ السَّماحَةَ ⁽³⁾وَالعَفافَ ، وإذا أرادَ بِقَومٍ اقتِطاعا فَتَحَ عَلَیهِم بابَ خِیانَةٍ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ إذا أرادَ بِقَومٍ خَیرا ، عَهِدَ ⁽⁵⁾لَهُم فِی العُمرِ ، وألهَمَهُمُ الشُّکرَ. ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَزالُ اُمَّتی بِخَیرٍ ما لَم یَتَخاوَنوا ، وأَدَّوُا الأَمانَةَ، وآتَوُا الزَّکاةَ ، وإذا لَم یَفعَلوا ذلِکَ ابتُلوا بِالقَحطِ وَالسِّنینَ ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

.

۳ / ۴ پایبندی به ارزش های اخلاقی و رفتاری

۳ / ۴پایبندی به ارزش های اخلاقی و رفتاریپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :درستی امّت ، در گرو یقین و زهد است و تباهی آن ، در آرزو و بخل .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آغاز این امّت به سبب یقین و زهد ، نجات یافت و پایان آن ، به سبب بخل و آرزو ، نابود می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ می فرمود ـ :خداوند متعال ، هر گاه برای مردمی ماندگاری یا رشد بخواهد ، گشاده دستی و پاک دامنی ، روزیِ آنان می کند و هر گاه برای مردمی نابودی بخواهد ، درِ خیانت را به روی آنان می گشاید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، هر گاه برای مردمی خیری بخواهد ، بر عمر آنان می افزاید و به ایشان ، توفیق شکرگزاری عطا می فرماید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امّت من تا زمانی که به یکدیگر ، خیانت نورزند و امانت را برگردانند و زکات بدهند ، پیوسته در خیر [و خوشی] به سر می برند و هر گاه چنین نکردند ، به قحطی و خشک سالی گرفتار می شوند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَزالُ اُمَّتی بِخَیرٍ ما تَحابُّوا وتَهادَوا ، وأدَّوُا الأَمانَةَ ، وَاجتَنَبُوا الحَرامَ ، وقَرَوُا ⁽¹⁾الضَّیفَ ، وأَقامُوا الصَّلاةَ ، وآتَوُا الزَّکاةَ ، فَإِذا لَم یَفعَلوا ذلِکَ ابتُلُوا بِالقَحطِ وَالسِّنینَ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَزالُ اُمَّتی عَلَی الفِطرَةِ ⁽³⁾، ما لَم یَتَّخِذُوا الأَمانَةَ مَغنَما ⁽⁴⁾، وَالزَّکاةَ مَغرَما ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَزالُ النّاسُ بِخَیرٍ ما أمَروا بِالمَعروفِ ونَهَوا عَنِ المُنکَرِ ، وتَعاوَنوا عَلَی البِرِّ وَالتَّقوی ، فَإِذا لَم یَفعَلوا ذلِکَ نُزِعَت مِنهُمُ البَرَکاتُ ، وسُلِّطَ بَعضُهُم عَلی بَعضٍ ، ولَم یَکُن لَهُم ناصِرٌ فِی الأَرضِ ولا فِی السَّماءِ. ⁽⁷⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَزالُ هذِهِ الاُمَّةُ بِخَیرٍ ما إذا قالَت صَدَقَت ، وإذا حَکَمَت عَدَلَت ، وإذَا استُرحِمَت رَحِمَت. ⁽⁸⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أکثَرُ ما تَلِجُ بهِ اُمَّتِیَ الجَنَّةَ ، تَقوَی اللّهِ وحُسنُ الخُلقِ. ⁽⁹⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امّت من ، تا زمانی که یکدیگر را دوست بدارند ، به هم هدیه دهند ، امانت را برگردانند ، از حرامْ دوری کنند ، از میهمان پذیرایی کنند ، نماز بگزارند و زکات بپردازند ، پیوسته در خیر به سر می برند و هر گاه چنین نکردند ، به قحطی و خشک سالی مبتلا می شوند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امّت من ، تا زمانی که امانت را غنیمت و زکات دادن را خسارت [برای خود] ندانند ، پیوسته بر [مسیر] فطرت اند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مردم ، تا زمانی که امر به معروف و نهی از منکر کنند و در نیکی (/ طاعت خدا) و پرهیزگاری همکاری نمایند ، پیوسته در خیر خواهند بود و هر گاه چنین نکنند ، برکت ها از آنها گرفته می شود و برخی ، بر برخی دیگر ، مسلّط می شوند و ایشان را در زمین و آسمان ، یاوری نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :این امّت ، تا زمانی که در گفتارش ، راستگو و در داوری ، دادگر باشد و هر گاه از او بخشش خواسته شود ، ببخشد ، پیوسته در خیر [و خوشی] خواهد بود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بیشترین چیزی که امّتم به سبب آن به بهشت می روند ، خداپروایی و خوش خویی است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :زَینُ اُمَّتی فی حُسنِ السَّمتِ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَزالُ اُمَّتی عَلی شَریعَةٍ مِن دینِها حَسَنَةٍ جَمیلَةٍ ، ما لَم یَتَخَطَّوُا القِبلَةَ بِأَقدامِهِم. ⁽³⁾

المعجم الأوسط عن اُمّ هانئ :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّ اُمَّتی لَن تُخزی ما أقاموا صِیامَ رَمَضانَ . قیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ، وما خِزیُهُم فی إضاعَةِ شَهرِ رَمَضانَ ؟ قالَ : اِنتِهاکُ المَحارِمِ فیهِ ... . ⁽⁴⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زیبایی امّت من ، در نیکْ رَوِشی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امّت من ، مادام که پاهایشان را از قبله منحرف نکنند ، پیوسته بر آیینی نیکو و زیبا از دین خویش اند .

المعجم الأوسطـ به نقل از اُمّ هانی ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «امّت من ، تا زمانی که روزه رمضان را برپا دارند ، هر گز خوار نمی شوند» . گفته شد : ای پیامبر خدا ! خواریِ آنان ، در وا نهادن ماه رمضان به چیست؟ فرمود : «هتکِ حرمت ها در این ماه ...» .

.

الفصل الرّابع : عوامل هلاک الاُمم۴ / ۱قِیادَةُ المُضِلّینَ وَالتَّبَعِیَّةُ العَمیاءُالکتاب«وَ کَذَلِکَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِّن نَّذِیرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا ءَابَاءَنَا عَلَی اُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلَی ءَاثَارِهِم مُّقْتَدُونَ * قَـلَ أَوَ لَوْ جِئْتُکُم بِأَهْدَی مِمَّا وَجَدتُّمْ عَلَیْهِ ءَابَاءَکُمْ قَالُواْ إِنَّا بِمَا اُرْسِلْتُم بِهِ کَافِرُونَ * فَانتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ أخوَفَ ما أخافُ عَلَیکُمُ الأَئِمَّةَ المُضِلّینَ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّما أخافُ عَلی اُمَّتِیَ الأَئِمَّةَ المُضِلّینَ ، وإذا وُضِعَ السَّیفُ فی اُمَّتی لَم یُرفَع عَنها إلی یَومِ القِیامَةِ ، ولا تَقومُ السّاعَةُ حَتّی تَلحَقَ قَبائِلُ مِن اُمَّتی بِالمُشرِکینَ ، وحَتّی تَعبُدَ قَبائِلُ مِن اُمَّتِیَ الأَوثانَ . وإنَّهُ سَیَکونُ فی اُمَّتی کَذّابونَ ثَلاثونَ ، کُلُّهُم یَزعُم أنَّهُ نَبِیٌّ ، وأَنَا خاتَمُ النَّبِیّینَ ، لا نَبِیَّ بَعدی . ولا تَزالُ طائِفَةٌ مِن اُمَّتی عَلَی الحَقِّ ظاهِرینَ ، لا یَضُرُّهُم مَن خالَفَهُم حَتّی یأتِیَ أمرُ اللّهِ. ⁽³⁾

.

فصل چهارم : علل نابودی امّت ها

۴ / ۱ رهبری گم راهان و پیروی کورکورانه

فصل چهارم : علل نابودی امّت ها۴ / ۱رهبری گمراه سازان و پیروی کورکورانهقرآن«و بدین گونه ، در هیچ شهری پیش از تو هشدار دهنده ای نفرستادیم ، مگر آن که خوش گذرانان آن گفتند: «ما پدران خود را بر آیینی [ و راهی ] یافته ایم و ما از پیِ ایشان راه سپریم» . گفت : «هر چند هدایت کننده تر از آنچه پدران خود را بر آن یافته اید ، برای شما بیاورم؟» . گفتند: «ما [ نسبت ] به آنچه بدان فرستاده شده اید ، کافریم» . پس، از آنان انتقام گرفتیم. پس بنگر که فرجام تکذیب کنندگان ، چگونه بوده است» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ترسناک ترین چیزی که از آن بر شما می ترسم ، [وجود ]پیشوایان گم راه کننده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من در حقیقت ، از پیشوایان گم راه کننده ، بر امّتم می ترسم ؛ [چرا که ]هر گاه شمشیر در میان امّتم نهاده شود ، تا روز قیامت ، از آنان برداشته نمی شود ، و قیامت برپا نمی شود تا آن که قبایلی از امّت من به مشرکان بپیوندند و تا آن که قبایلی از امّت من ، بت پرست شوند . و به زودی در میان امّتم ، سی دروغگو پدید خواهند آمد که همگی شان ادّعای پیامبری می کنند ، در حالی که من ، خاتمِ پیامبران هستم و پس از من ، هیچ پیامبری نخواهد آمد . همواره ، گروهی از امّت من هستند که از حق ، جانبداری می کنند و پیروزند و هر کس با ایشان مخالفت کند ، زیانی به آنان نمی رسانَد تا آن گاه که فرمان خدا در رسد .

.

مسند ابن حنبل عن صفوان :حَدَّثَنی أبُو المُخارِقِ زُهَیرُ بنُ سالِمٍ أنَّ عُمَیرَ بنَ سَعدٍ الأَنصارِیَّ کانَ وَلّاهُ عُمَرُ حِمصَ ، فَذَکَرَ الحَدیثَ ، قالَ عُمَرُ ـ یَعنی لِکَعبٍ ـ : إنّی أسأَلُکَ عَن أمرٍ فَلا تَکتُمنی . قالَ : وَاللّهِ لا أکتُمُکَ شَیئا أعلَمُهُ . قالَ : [ما] ⁽¹⁾أخوَفُ شَیءٍ تَخَوَّفُهُ علی اُمّةِ مُحمّدٍ صلی الله علیه و آله ؟ قالَ : أئِمَّةً مُضِلِّینَ . قالَ عُمَرُ : صَدَقتَ، قَد أسَرَّ ذلِکَ إلَیَّ وأعلَمَنیهِ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :کُنّا جُلوسا عِندَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وهُوَ نائِمٌ ورأسُهُ فی حِجری ، فَتَذاکَرنا الدَّجّالَ ، فَاستَیقَظَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مُحمَرّا وَجهُهُ ، فَقالَ : لَغَیرُ الدَّجّالِ أخوَفُ عَلَیکُم مِنَ الدَّجّالِ : الأَئِمَّةُ المُضِلّونَ ، وسَفکُ دِماءِ عِترَتی مِن بَعدی ؛ أنَا حَربٌ لِمَن حارَبَهُم ، وَسِلمٌ لِمَن سالَمَهُم . ⁽³⁾

.

مسند ابن حنبلـ به نقل از صفوان ، از ابو المُخارق زُهَیر بن سالم ـ :عُمَیر بن سعد انصاری ـ که عُمَر ، او را حاکم حِمص قرار داده بود ـ گفت : عمر به کعب گفت : در باره چیزی از تو می پرسم . آن را از من ، پوشیده مدار . کعب گفت : به خدا سوگند ، چیزی را که بدانم ، از تو پوشیده نمی دارم . عمر گفت : خوفناک ترین چیزی که از آن بر امّت محمّد صلی الله علیه و آله می ترسی ، چیست؟ کعب گفت : پیشوایانِ گم راه کننده . عمر گفت : راست گفتی . این را پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، محرمانه به من گفت و از آن ، آگاهم ساخت .

امام علی علیه السلام :نزد پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بودیم و ایشان ، خوابیده و سرش در دامان من بود . سخن از دجّال به میان آمد . پیامبر صلی الله علیه و آله در حالی که چهره اش سرخ شده بود از خواب بیدار شد و فرمود : «من از غیر دجّال ، بیشتر بر شما می ترسم تا از دجّال : از پیشوایان گم راه کننده ، و ریختن خون های اهل بیتم پس از من . من با هر که با ایشان بجنگد ، در جنگم و با هر که با ایشان آشتی باشد ، آشتی ام» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَستُ أخافُ عَلی اُمَّتی جوعا یَقتُلُهُم ، وَلا عَدُوّا یَجتاحُهُم ، وَلـکِنِّی أخافُ علی اُمَّتی أئِمَّةً مُضِلّینَ ؛ إن أطاعوهُم فَتَنوهُم ، وإن عَصَوهُم قَتَلوهُم. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا أرادَ اللّهُ بِقَومٍ شَرّا أکثَرَ جُهّالَهُم وأَقَلَّ فُقَهاءَهُم، فَإِذا تَکَلَّمَ الجاهِلُ وَجَدَ أعوانا ، وَإِذا تَکَلَّمَ الفَقیهُ قُهِرَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا أرادَ [اللّهُ] بِقَومٍ شَرّا وَلّی عَلَیهِم سُفَهاءَهُم ، وقَضّی بَینَهُم جُهّالَهُم ، وجَعَلَ المالَ فی بُخَلائِهِم. ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :إنَّ أخوَفَ ما أخافُ عَلی هذِهِ الاُمَّةِ مِنَ الدَّجّالِ ، أئِمَّةٌ مُضِلّونَ ، وهُم رُؤَساءُ أهلِ البِدَعِ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لِکُلِّ اُمَّةٍ آفَةٌ ، وآفَةُ هذِهِ الاُمَّةِ بَنو اُمَّیَةَ. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فی خُطبَتِهِ المُسمّاةِ بِالقاصِعَةِ ـ :ألا وقَد أمعَنتُم فِی البَغیِ ، وأَفسَدتُم فِی الأَرضِ ، مُصارَحَةً للّهِِ بِالمُناصَبَةِ ، ومُبارَزَةً لِلمُؤمِنینَ بِالمُحارَبَةِ ، فَاللّهَ اللّهَ فی کِبرِ الحَمِیَّةِ وفَخرِ الجاهِلِیَّةِ ! فَإِنَّهُ مَلاقِحُ الشَّنَآنِ ⁽⁶⁾، ومَنافِخُ الشَّیطانِ ، الَّتی خَدَعَ بِهَا الاُمَمَ الماضِیَةَ ، وَالقُرونَ الخالِیَةَ ، حَتّی أعنَقوا ⁽⁷⁾فی حَنادِسِ ⁽⁸⁾جَهالَتِهِ ، ومَهاوی ضَلالَتِهِ ، ذُلُلاً عَن سِیاقِهِ ، سُلُسا ⁽⁹⁾فی قِیادِهِ ، أمرا تَشابَهَتِ القُلوبُ فیهِ ، وتَتابَعَتِ القُرونُ عَلَیهِ ، وکِبرا تَضایَقَتِ الصُّدورُ بِهِ . ألا فَالحَذَرَ الحَذَرَ مِن طاعَةِ ساداتِکُم وَکُبَرائِکُمُ ! الَّذینَ تَکَبَّروا عَن حَسَبِهِم، وتَرَفَّعوا فَوقَ نَسَبِهِم ، وأَلقَوُا الهَجینَةَ عَلی رَبِّهِم ⁽¹⁰⁾، وجاحَدُوا اللّهَ عَلی ما صَنَعَ بِهِم ، مُکابَرَةً لِقَضائِهِ ، ومُغالَبَةً لِالائِهِ ، فَإِنَّهُم قَواعِدُ أساسِ العَصَبِیَّةِ ، ودَعائِمُ أرکانِ الفِتنَةِ ، وسُیوفُ اعتِزاءِ ⁽¹¹⁾الجاهِلِیَّةِ ، فَاتَّقُوا اللّهَ ولا تَکونوا لِنِعَمِهِ عَلَیکُم أضدادا ، ولا لِفَضلِهِ عِندَکُم حُسّادا ، ولا تُطیعُوا الأَدعِیاءَ الَّذینَ شَرِبتُم بِصَفوِکُم کَدَرَهُم ، وخَلَطتُم بِصِحَّتِکُم مَرَضَهُم ، وأَدخَلتُم فی حَقِّکُم باطِلَهُم ، وهُم أساسُ الفُسوقِ ، وأحلاسُ العُقوقِ . اِتَّخَذَهُم إبلیسُ مَطایا ضَلالٍ ، وجُندا بِهِم یَصولُ عَلَی النّاسِ ، وتَراجِمَةً یَنطِقُ عَلی ألسِنَتِهِمُ ، استِراقا لِعُقولِکُم ، وَدُخولاً فی عُیونِکُم ، ونَفثا فی أسماعِکُم . فَجَعَلَکُم مَرمی نَبلِهِ ، ومَوطِئَ قَدَمِهِ ، ومَأخَذَ یَدِهِ . فَاعتَبرِوا بِما أصابَ الاُمَمَ المُستَکبِرینَ مِن قَبلِکُم ، مِن بأسِ اللّهِ وصَولاتِهِ ، و وَقائِعِهِ ومَثُلاتِهِ ، وَاتَّعِظوا بِمَثاوی خُدودِهِم ومَصارِعِ جُنوبِهِم ، واستَعیذوا بِاللّهِ مِن لَواقِحِ الکِبرِ کَما تَستَعیذونَهُ مِن طَوارِقِ الدَّهرِ . ⁽¹²⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نگرانی من برای امّتم این نیست که از گرسنگی بمیرند یا دشمن بر آنان یورش آورَد ؛ بلکه از وجود پیشوایان گم راه کننده بر آنان می ترسم ، که اگر فرمانشان بَرند ، گم راهشان سازند و اگر نافرمانی شان کنند ، آنان را به قتل رسانند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه خداوند برای مردمی بدی [و گزندی را] بخواهد ، نادانانشان را فزونی می بخشد و دین شناسانشان را اندک می سازد . هر گاه نادان سخن گوید ، یاورانی می یابد و هر گاه دین شناس سخن بگوید ، شکست می خورَد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :[خداوند] عز و جل هر گاه بدیِ مردمی را بخواهد ، نابخردانشان را بر آنان فرمان روا می کند و نادانانشان را در میانشان قاضی می گردانَد و دارایی را در دست بخیلانشان قرار می دهد .

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :از دجّال بدتر ـ که من از آن بر این امّت می ترسم ـ ، پیشوایانِ گم راه کننده اند . اینان ، سرکرده بدعت گزاران اند .

امام علی علیه السلام :هر امّتی آفتی دارد . آفت این امّت ، بنی امیّه است .

امام علی علیه السلامـ در خطبه معروف به «قاصعه» ـ :هان! شما یاغیگری را از حد گذراندید و در زمین به تباهی پرداختید . با خداوند ، آشکارا به دشمنی برخاستید و در برابر مؤمنان ، عَلَم جنگ برافراشتید . زنهار ، زنهار ، از تکبّر نژادی و نازِش جاهلی که اینها ، تخمِ دشمنی و رَمِه های شیطان اند و شیطان ، به واسطه آنها ، امّت های گذشته و نسل های پیشین را فریفت ، چندان که در تاریکی های جهالت او و ورطه های گم راهی اش شتافتند ، در حالی که به راحتی ، آنان را راند و به آسانی ، دل هاشان را [هر سو که خواست] کشید ! به سوی کاری شتافتند که دل ها در آن همسان اند و نسل های پیشین ، پیاپی به آن ادامه دادند ؛ به سوی گردن فرازی و تکبّری که سینه ها بر اثر آن تنگ [و انباشته] شد . پس زنهار ، زنهار ، از فرمانبَری مِهتران و بزرگانتان که به شرافت خانوادگی خویش نازیدند و تبار خویش را برتر دیدند و نانژادگی [ِ دیگران] را به گردن پروردگارشان انداختند و نیکی هایی را که خداوند در حقّ ایشان کرده بود ، انکار کردند . بدین سان ، با قضای او ستیزیدند و با نعمت هایش جنگیدند ؛ زیرا اینان ، پایه های عصبیّت و ستون های فتنه و شمشیرهای تفاخر نَسَبی جاهلی اند . پس ، از خدا پروا کنید و با نعمت هایی که او به شما داده ، دشمنی نکنید و به لطفی که در حقّ شما کرده ، حسد نَوَرزید و از گزافه گویانی که زلال خود را با تیره آنان نوشیدید ، پیروی نکنید . سلامتتان را با بیماری آنان ، در آمیختید و باطلِ آنان را در حقّ خود ، وارد ساختید ، در حالی که ایشان ، پایه های گناه و پَلاس های نافرمانی (/ بدرفتاری با خویشان) هستند . ابلیس ، آنان را مَرکب های گم راهی قرار داد و لشکری که با آنها بر مردم می تازد و سخنگویانی که از زبان آنان ، سخن می گوید ، تا خِردهای شما را برُباید و به چشمان شما درآید و در گوش هایتان بدَمَد . پس شما را آماج خَدَنگ خویش و قدمگاهش و دستگیره اش قرار داد . پس ، از گزند خدا و یورش های او و ضربات و کیفرهای او که بر امّت های گردنکشِ پیش از شما رسید ، درس بیاموزید و از جایگاه گونه ها و افتادنگاه پهلوهایشان (قبر و لحد) ، پند بگیرید و از آنچه باعث گردنکشی می شود ، به خدا پناه ببرید ، چنان که از بلاهای روزگار به او پناه می برید .

.

. .

. .

الإمام الباقر علیه السلامـ مِن رِسالَتِهِ إلی سَعدِ الخَیرِ ـ :وکُلُّ اُمَّةٍ قَد رَفَعَ اللّهُ عَنهُم عِلمَ الکِتابِ حینَ نَبَذوهُ ، و وَلّاهُم عَدُوَّهُم حینَ تَوَلَّوهُ ، وکانَ مِن نَبذِهِمُ الکِتَابَ أن أقاموا حُروفَهُ وحَرَّفوا حُدودَهُ ، فَهُم یَروُونَهُ ولا یَرعَونَهُ ، وَالجُهّالُ یُعجِبُهُم حِفظُهُم لِلرِّوایَةِ ، وَالعُلَماءُ یَحزُنُهُم تَرکُهُم لِلرِّعایَةِ ، وکانَ مِن نَبذِهِمُ الکِتابَ أن وَلَّوهُ الَّذینَ لا یَعلَمونَ ، فَأَورَدوهُمُ الهَوی ، وَأصدَروهُم إلَی الرَّدی ، وغَیَّروا عُرَی الدّینِ ، ثُمَّ وَرَّثوهُ فِی السَّفَهِ وَالصِّبا ⁽¹⁾. فَالاُمَّةُ یَصدُرونَ عَن أمرِ النّاسِ بَعدَ أمرِ اللّهِ تَبارَکَ وتَعالَی وعَلَیهِ یَرِدونَ ، فَبِئسَ لِلظّالِمینَ بَدَلاً ؛ وَلایَةُ النّاسِ بَعدَ وَلایَةِ اللّهِ ، وثَوابُ النّاسِ بَعدَ ثَوابِ اللّهِ ، ورِضَا النّاسِ بَعدَ رِضَا اللّهِ ! فَأَصبَحَتِ الاُمَّةُ کَذلِکَ ـ وفیهِمُ المُجتَهِدونَ فِی العِبادَةِ ـ عَلی تِلکَ الضَّلالَةِ ، مُعجَبونَ مَفتونونَ ، فَعِبادَتُهُم فِتنَةٌ لَهُم ولِمَنِ اقتَدی بِهِم ، وقَد کانَ فِی الرُّسُلِ ذِکری لِلعابِدینَ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ لا یَستَحیی أن یُعَذِّبَ اُمَّةً دانَت بِإِمامٍ لَیسَ مِنَ اللّهِ ، وإن کانَت فی أعمالِها بَرَّةً تَقِیَّةً. ⁽³⁾

۴ / ۲سوءُ الظَّنِّ بِالأَنبِیاءِ وَالشَّکُّ فِی البَراهینِ الواضِحَةِ«أَلَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُاْ الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عَادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِن بَعْدِهِمْ لَا یَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَیِّنَاتِ فَرَدُّواْ أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوَاهِهِمْ وَ قَالُواْ إِنَّا کَفَرْنَا بِمَا اُرْسِلْتُم بِهِ وَ إِنَّا لَفِی شَکٍّ مِّمَّا تَدْعُونَنَا إِلَیْهِ مُرِیبٍ * قَالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِی اللَّهِ شَکٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُم مِّن ذُنُوبِکُمْ وَیُؤَخِّرَکُمْ إِلَی أَجَلٍ مُّسَمًّی قَالُواْ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُنَا تُرِیدُونَ أَن تَصُدُّونَا عَمَّا کَانَ یَعْبُدُ ءَابَاؤُنَا فَأْتُونَا بِسُلْطَانٍ مُّبِینٍ * قَالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِن نَّحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ وَ لَکِنَّ اللَّهَ یَمُنُّ عَلَی مَن یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ مَا کَانَ لَنَا أَن نَّأْتِیَکُم بِسُلْطَانٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ * وَ مَا لَنَا أَلَّا نَتَوَکَّلَ عَلَی اللَّهِ وَ قَدْ هَدَانَا سُبُلَنَا وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلَی مَا ءَاذَیْتُمُونَا وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ * وَ قَالَ الَّذِینَ کَفَرُواْ لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُم مِّنْ أَرْضِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنَا فَأَوْحَی إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظَّالِمِینَ» . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۲ بدگمانی به پیامبران و تردید در برهان های روشن

امام باقر علیه السلامـ از نامه ایشان به سَعد الخیر ـ :خداوند ، از هر امّتی ، آن گاه علم کتاب [آسمانی ]را گرفت که آنان ، خود ، آن را به دور افکندند و هنگامی دشمنشان را بر آنان فرمان روا ساخت که ایشان ، خود ، تن به فرمان روایی او دادند . از جمله مصادیق دور افکندن کتابشان ، این بود که حروف [و کلمات] آن را پاس داشتند و حدود [و معانی ]آن را تحریف کردند . از این رو ، تنها به روایت آن می پردازند ؛ امّا پاسش نمی دارند و آن را به کار نمی بندند ، و نادانان از این که روایت را حفظ دارند ، خوش حال اند ؛ لیکن دانایان از این که به محتوای آن عمل نمی کنند ، اندوهناک اند . از دیگر مصادیق دور افکندن کتابشان ، این بود که متولّیان آن را کسانی قرار دادند که آن را نمی شناسند . پس این متولّیان ، آنها را به آبشخور هوس بُردند و به نابودی شان کشاندند و دستگیره های دین را تغییر دادند . سپس ، آن را برای مُشتی نادان و کودک [صفت] به میراث نهادند . پس اینک امّت ، به جایِ گرفتن فرمان های خود از خداوند ـ تبارک و تعالی ـ ، آنها را از مردم می گیرند و چه جایگزینی بدی کرده اند ستمگران که ولایت مردم را به جای ولایت [و حاکمیّت] خدا گُزیده اند و پاداش مردم را به جای پاداش خدا و خشنودی مردم را به جای خشنودی خدا! امّت ، به چنین وضعی درآمده اند و عبادت پیشگان آنان نیز در همین گم راهی به سر می بَرَند و مغرور و فریفته گشته اند . عبادتشان ، مایه فتنه و گم راهی آنان و پیروانشان شده است ، در حالی که در میان فرستادگان الهی ، درس عبرتی برای عبادت پیشگان ، وجود دارد .

امام صادق علیه السلام :خداوند، شرم نمی کند از این که امّتی را که به پیشوایی غیر الهی معتقد باشند عذاب کند ، هر چند آن امّت ، نیکوکار و پَروا پیشه باشند .

۴ / ۲بدگمانی به پیامبران و تردید در برهان های روشن«آیا خبرِ کسانی که پیش از شما بودند: قوم نوح و عاد و ثمود، و آنان که بعد از ایشان بودند [ و ] کسی جز خدا از آنان آگاهی ندارد، به شما نرسیده است؟ فرستادگانشان ، دلایل آشکار برایشان آوردند ؛ ولی آنان ، دست هایشان را [ به نشانه اعتراض ] بر دهان هایشان نهادند و گفتند: «ما به آنچه شما بدان مأموریت دارید ، کافریم و از آنچه ما را بدان می خوانید ، سخت در شکّیم» . پیامبرانشان گفتند: «مگر در باره خدا ، پدیدآورنده آسمان ها و زمین ، تردیدی هست؟ او شما را دعوت می کند تا پاره ای از گناهانتان را بر شما ببخشاید و تا زمان معیّنی به شما مهلت دهد» . گفتند: «شما جز بشری مانند ما نیستید. می خواهید ما را از آنچه پدرانمان می پرستیدند ، باز دارید. پس برای ما حجّتی آشکار بیاورید» . پیامبرانشان به آنان گفتند: «ما جز بشری مثل شما نیستیم ؛ ولی خدا بر هر یک از بندگانش که بخواهد ، منّت می نهد و ما را نرسد که جز به اذن خدا برای شما حجّتی بیاوریم و مؤمنان ، باید تنها بر خدا توکّل کنند» . و چرا بر خدا توکّل نکنیم ، حال آن که ما را به راه هایمان رهبری کرده است؟ و البته ما بر آزاری که به ما رساندید ، شکیبایی خواهیم کرد، و توکّل کنندگان ، باید تنها بر خدا توکّل کنند . و کسانی که کافر شدند، به پیامبرانشان گفتند: «شما را از سرزمین خودمان بیرون خواهیم کرد ، مگر این که به کیش ما بازگردید» . پس پروردگارشان به آنان وحی کرد که : «حتماً ستمگران را هلاک خواهیم کرد»» .

.

۴ / ۳تَکذیبُ آیاتِ اللّهِ«کَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ کَفَرُواْ بِایَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ شَدِیدُ الْعِقَابِ» . ⁽¹⁾

«کَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ کَذَّبُواْ بِایَاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَکْنَاهُم بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا ءَالَ فِرْعَوْنَ وَکُلٌّ کَانُواْ ظَالِمِینَ» . ⁽²⁾

راجع : آل عمران : ۱۱ ، یونس : ۷۳ ، الفرقان : ۳۶ ، القمر : ۴۲ و ص ۱۳۲ (الاُمّة / الفصل الخامس : ما تشابهت فیه الاُمم / تکذیب الأنبیاء علیهم السلام ).

۴ / ۴الاِستِهزاءُ بِالأَنبِیاءِالکتاب«وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِّن قَبْلِکَ فَحَاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُواْ مِنْهُم مَّا کَانُواْ بِهِ یَسْتَهْزِءُونَ» . ⁽³⁾

«وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِّن قَبْلِکَ فَأَمْلَیْتُ لِلَّذِینَ کَفَرُواْ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کَانَ عِقَابِ» . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۳ انکار نشانه های خدا

۴ / ۴ ریشخند کردن پیامبران علیهم السلام

۴ / ۳انکار نشانه های خدا«[ رفتارشان ] مانند رفتار خاندان فرعون و کسانی است که پیش از آنان بودند: به آیات خدا کفر ورزیدند . پس خدا به [ سزای ] گناهانشان گرفتارشان کرد. آری . خداوند ، نیرومندِ سختْ کیفر است» .

«[ رفتاری ] چون رفتار فرعونیان و کسانی که پیش از آنان بودند، که آیات پروردگارشان را تکذیب کردند . پس ما آنان را به [ سزای ] گناهانشان هلاک، و فرعونیان را غرق کردیم ، و همه آنان ستمکار بودند» .

ر . ک : آل عمران : آیه ۱۱ ، یونس : آیه ۷۳ ، فرقان : آیه ۳۶ ، قمر : آیه ۴۲ . وص ۱۳۳ (امّت / فصل پنجم : نقاط تشابه امّت ها / تکذیب پیامبران علیهم السلام ) .

۴ / ۴ریشخند کردن پیامبرانقرآن«و پیش از تو پیامبرانی به استهزا گرفته شدند. پس آنچه را ریشخند می کردند ، گریبانگیرِ ریشخند کنندگان ایشان گردید» .

«و بی گمان، فرستادگان پیش از تو [ نیز ] مسخره شدند. پس به کسانی که کافر شده بودند ، مهلت دادم . آن گاه ، آنان را [ به کیفر ] گرفتم. پس چگونه بود کیفر من؟» .

.

«یَاحَسْرَةً عَلَی الْعِبَادِ مَا یَأْتِیهِم مِّن رَّسُولٍ إِلَّا کَانُواْ بِهِ یَسْتَهْزِءُونَ * أَلَمْ یَرَوْاْ کَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُم مِّنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَیْهِمْ لَا یَرْجِعُونَ» . ⁽¹⁾

«وَ کَمْ أَرْسَلْنَا مِن نَّبِیٍّ فِی الْأَوَّلِینَ * وَ مَا یَأْتِیهِم مِّن نَّبِیٍّ إِلَّا کَانُواْ بِهِ یَسْتَهْزِءُونَ * فَأَهْلَکْنَا أَشَدَّ مِنْهُم بَطْشًا وَ مَضَی مَثَلُ الْأَوَّلِینَ» . ⁽²⁾

راجع : الأنبیاء : ۴۱ ، غافر : ۸۳ .

الحدیثالسیرة النبویّة لابن هشام :قالَ ابنُ إسحاقَ : ومَرَّ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ فیما بَلَغَنی ـ بِالوَلیدِ بنِ المُغیرَةِ واُمَیَّةَ بنِ خَلَفٍ وبِأَبی جَهلِ بنِ هِشامٍ ، فَهَمَزوهُ وَاستَهزَؤوا بِهِ ، فَغاظَهُ ذلِکَ ، فَأَنزَلَ اللّهُ تَعالی عَلَیهِ فی ذلِکَ مِن أمرِهِم : «وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِّن قَبْلِکَ فَحَاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُواْ مِنْهُم مَّا کَانُواْ بِهِ یَسْتَهْزِءُونَ» . ⁽³⁾

۴ / ۵الاِفتَراءُ عَلَی اللّهِ«وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا مَا حَوْلَکُم مِّنَ الْقُرَی وَ صَرَّفْنَا الْایَاتِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ * فَلَوْلَا نَصَرَهُمُ الَّذِینَ اتَّخَذُواْ مِن دُونِ اللَّهِ قُرْبَانًا ءَالِهَةً بَلْ ضَلُّواْ عَنْهُمْ وَ ذَلِکَ إِفْکُهُمْ وَ مَا کَانُواْیَفْتَرُونَ» . ⁽⁴⁾

۴ / ۶التَّآمُرُ عَلَی الأَنبِیاءِ وَالمُجادِلَةُ لِاءِدحاضِ الحَقِّ«کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَالْأَحْزَابُ مِن بَعْدِهِمْ وَ هَمَّتْ کُلُّ اُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِیَأْخُذُوهُ وَ جَادَلُواْ بِالْبَاطِلِ لِیُدْحِضُواْ بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کَانَ عِقَابِ» . ⁽⁵⁾

.

۴ / ۵ افترا بستن به خدا

۴ / ۶ توطئه علیه پیامبران و مجادله به قصد بی اعتبار کردن حق

«دریغا بر این بندگان! هیچ فرستاده ای بر آنان نیامد ، مگر آن که او را ریشخند می کردند . مگر ندیده اند که چه بسیار نسل ها را پیش از آنان هلاک گردانیدیم که دیگر آنها به سویشان بازنمی گردند؟» .

«و چه بسا پیامبرانی که در [ میان ] گذشتگان روانه کردیم . و هیچ پیامبری به سوی ایشان نیامد، مگر این که او را به ریشخند می گرفتند . و نیرومندتر از آنان را به هلاکت رسانیدیم و سنّت پیشینیان ، تکرار شد» .

ر . ک : انبیا : آیه ۴۱ ، غافر : آیه ۸۳ .

حدیثالسیرة النبویة ، ابن هشامـ به نقل از ابن اسحاق ـ :آن گونه که به من رسیده است ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر ولید بن مُغَیره و اُمیّة بن خَلَف و ابو جهل بن هشام گذشت و آنان ، به او نیش زدند و ریشخندش کردند ، به طوری که ایشان ناراحت شد . پس خداوند متعال ، این آیه را در باره ایشان بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرو فرستاد : «و پیش از تو پیامبرانی به استهزا گرفته شدند. پس آنچه را ریشخند می کردند ، گریبانگیر ریشخند کنندگان ایشان گردید» .

۴ / ۵افترا بستن به خدا«و بی گمان، همه شهرهای پیرامون شما را هلاک کرده و آیات خود را گونه گون ، بیان داشته ایم، امید که آنان بازگردند . چرا آن کسانی که اینان ، غیر از خدا، به منزله معبودانی، برای تقرّب [ به خدا ] اختیار کرده بودند، یاری شان نکردند ، و بلکه از دستشان دادند؟ و این بود دروغِ آنان و آنچه برمی بافتند» .

۴ / ۶توطئه علیه پیامبران و مجادله به قصد بی اعتبار کردن حق«پیش از اینان ، قوم نوح، و بعد از آنان ، دسته های مخالف [ دیگر ] به تکذیب پرداختند، و هر امّتی ، آهنگ فرستاده خود کردند تا او را بگیرند، و به [ وسیله ] باطل ، جدال نمودند تا حقیقت را با آن ، پایمال کنند. پس آنان را فرو گرفتم . چگونه بود کیفر من؟!» .

.

۴ / ۷الظُّلمُ وَالطُّغیانُ وَالتَّرَفُ وَالبَطَرُالکتاب«وَ تِلْکَ الْقُرَی أَهْلَکْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُواْ وَ جَعَلْنَا لِمَهْلِکِهِم مَّوْعِدًا» . ⁽¹⁾

«وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ مِن قَبْلِکُمْ لَمَّا ظَلَمُواْ وَ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَیِّنَاتِ وَ مَا کَانُواْلِیُؤْمِنُواْکَذَلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمِینَ» . ⁽²⁾

«وَ قَالَ الَّذِینَ کَفَرُواْ لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُم مِّنْ أَرْضِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنَا فَأَوْحَی إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظَّالِمِینَ» . ⁽³⁾

«وَ قَوْمَ نُوحٍ مِّن قَبْلُ إِنَّهُمْ کَانُواْ هُمْ أَظْلَمَ وَ أَطْغَی» . ⁽⁴⁾

«وَ کَمْ قَصَمْنَا مِن قَرْیَةٍ کَانَتْ ظَالِمَةً وَ أَنشَأْنَا بَعْدَهَا قَوْمًا ءَاخَرِینَ * فَلَمَّا أَحَسُّواْ بَأْسَنَا إِذَا هُم مِّنْهَا یَرْکُضُونَ * لَا تَرْکُضُواْ وَ ارْجِعُواْ إِلَی مَا اُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسَاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئلُونَ * قَالُواْ یَاوَیْلَنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ * فَمَا زَالَت تِّلْکَ دَعْوَاهُمْ حَتَّی جَعَلْنَاهُمْ حَصِیدًا خَامِدِینَ» . ⁽⁵⁾

«وَ کَمْ أَهْلَکْنَا مِن قَرْیَةٍ بَطِرَتْ مَعِیشَتَهَا فَتِلْکَ مَسَاکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَن مِّن بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِیلاً وَ کُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِینَ» . ⁽⁶⁾

راجع : الأنعام : ۳۲ و ۳۳ و ۴۲ ـ ۴۵ ، الأعراف : ۱۶۵ ، التوبة : ۷۰ ، هود : ۱۱۶ و ۱۱۷ ، إبراهیم : ۱۳ ، الحجّ : ۴۵ ، المؤمنون : ۳۳ ، الفرقان : ۳۷ ـ ۳۹ ، الروم : ۹ ، الزخرف :۲۳ ـ ۲۵ ،النجم : ۵۰ ـ ۵۲ .

.

۴ / ۷ ستم و سرکشی و رفاه زدگی و سرمستی

۴ / ۷ستم و سرکشی و رفاه زدگی و سرمستیقرآن«و [ مردم ] آن شهرها چون بیدادگری کردند، هلاکشان کردیم، و برای هلاکتشان موعدی مقرّر داشتیم» .

«و قطعاً نسل های پیش از شما را هنگامی که ستم کردند ، به هلاکت رساندیم، و پیامبرانشان ، دلایل آشکار برایشان آوردند ؛ و [ لی ] بر آن نبودند که ایمان بیاورند. این گونه ، مردم گناهکار را جزا می دهیم» .

«و کسانی که کافر شدند، به پیامبرانشان گفتند: «شما را از سرزمین خودمان بیرون خواهیم کرد ، مگر این که به کیش ما بازگردید». پس پروردگارشان به آنان وحی کرد که حتماً ستمگران را هلاک خواهیم کرد» .

«و پیش تر [ از همه آنها ] قوم نوح را [عذاب کردیم] ؛ زیرا که آنان ، ستمگرتر و سرکش تر بودند» .

«و چه بسیار شهرها را که [ مردمش ] ستمکار بودند ، درهم شکستیم، و پس از آنها ، قومی دیگر پدید آوردیم . پس چون عذاب ما را احساس کردند، به ناگاه از آن می گریختند . [ هان! ]مگریزید و به سوی آنچه در آن متنعّم بودید و [ به سوی ]سراهایتان بازگردید . باشد که مورد پرسش قرار گیرید . گفتند: «ای وای بر ما، که ما واقعاً ستمگر بودیم!» . سخنشان ، پیوسته همین بود، تا آنان را دروشده بی جان گردانیدیم» .

«و چه بسیار شهرها که [مردمش را ] هلاک کردیم ؛ [ زیرا ] زندگی خوش، آنها را سرمست کرده بود. این است سراهایشان که پس از آنان ، جز برای عدّه کمی ، مورد سکونت قرار نگرفته است و ماییم که وارث آنان بودیم» .

ر . ک : انعام : آیه ۳۲ و ۳۳ و ۴۲ ـ ۴۵ ، اعراف : آیه ۱۶۵ ، توبه : آیه ۷۰ ، هود : آیه ۱۱۶ و ۱۱۷ ، ابراهیم : آیه ۱۳ ، حج : آیه ۴۵ ، مؤمنون : آیه ۲۳۳ ، فرقان : آیه ۳۷ ـ ۳۹ ، روم : آیه ۹ ، زخرف : آیه ۲۳ ـ ۲۵ ، نجم : آیه ۵۰ ـ ۵۲ .

.

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :الظُّلمُ یُزِلُّ القَدَمَ ، ویَسلُبُ النِّعَمَ ، ویُهلِکُ الاُمَمَ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مِن کتابٍ لَهُ إلی اُمَراءِ الأَجنادِ حینَ استِخلافِهِ ـ :أمّا بَعدُ ، فَإِنَّما أهلَکَ مَن کانَ قَبلَکُم أنَّهُم مَنَعُوا النّاسَ الحَقَّ فَاشتَرَوهُ ، وأَخَذوهُم بِالباطِلِ فَاقتَدَوهُ ⁽²⁾. ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :فَاحذَروا ما حَذَّرَکُمُ اللّهُ بِما فَعَلَ بِالظَّلَمَةِ فی کِتابِهِ ، ولا تَأمَنوا أن یَنزِلَ بِکُم بَعضَ ما تَواعَدَ بِهِ القومَ الظّالِمینَ فِی الکِتابِ . وَاللّهِ! لَقَد وَعَظَکُمُ اللّهُ فی کِتابِهِ بِغَیرِکُم ، فَإِنَّ السَّعیدَ مَن وُعِظَ بِغَیرِهِ ، ولَقَد أسمَعَکُمُ اللّهُ فی کِتابِهِ ما قَد فَعَلَ بِالقَومِ الظّالِمینَ مِن أهلِ القُری قَبلَکُم ، حَیثُ قالَ : «وَ کَمْ قَصَمْنَا مِن قَرْیَةٍ کَانَتْ ظَالِمَةً» ، وإنَّما عَنی بِالقَریَةِ أهلَها حَیثُ یَقولُ : «وَ أَنشَأْنَا بَعْدَهَا قَوْمًا ءَاخَرِینَ» ، فَقالَ عز و جل : «فَلَمَّا أَحَسُّواْ بَأْسَنَا إِذَا هُم مِّنْهَا یَرْکُضُونَ» یَعنی یَهرُبونَ ، قالَ : «لَا تَرْکُضُواْ وَ ارْجِعُواْ إِلَی مَا أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَسَاکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئلُونَ» ، فَلَمّا أتاهُمُ العَذابُ «قَالُواْ یَاوَیْلَنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ * فَمَا زَالَت تِّلْکَ دَعْوَاهُمْ حَتَّی جَعَلْنَاهُمْ حَصِیدًا خَامِدِینَ» ، وایمُ اللّهِ إنَّ هذِهِ عِظَةٌ لَکُم وتَخویفٌ ، إنِ اتَّعَظتُم وخِفتُم . ⁽⁴⁾

.

حدیثامام علی علیه السلام :ستم ، گام را می لغزاند ، نعمت ها را می بَرد و امّت ها را نابود می کند .

امام علی علیه السلامـ از نامه ایشان به سرداران سپاه ، آن گاه که به خلافت رسید ـ :امّا بعد ، آنچه پیشینیانِ شما را نابود کرد ، این بود که مردم را از حق ، باز داشتند . در نتیجه ، مردم ، حق را فروختند . آنان مردم را به باطل کشاندند و مردم [نیز ناگزیر] ، از آن باطل ، پیروی نمودند . ⁽¹⁾

امام زین العابدین علیه السلام :از رفتاری که خداوند با ستمگران کرده و در کتاب خویش ، شما را از آن برحذر داشته است ، برحذر باشید و خویشتن را از این که برخی از تهدیدهایی که خداوند در قرآن ، در باره مردمان ستمگر کرده است ، شما را فرو گیرد ، ایمن مپندارید . به خدا سوگند ، خداوند در کتاب خود ، شما را به [سرگذشت] دیگران ، پند داده است . پس خوش بخت ، کسی است که از دیگران ، پند گیرد . خداوند ، کاری را که با مردمان ستمگر آبادی های پیش از شما کرده ، به گوش شما رسانیده و فرموده است : «و چه بسیار شهرها را که [ مردمش ] ستمکار بودند ، درهم شکستیم» . مقصود از آبادی ، مردم آن است ؛ زیرا می فرماید : «و پس از آنها قومی دیگر ، پدید آوردیم» . پس فرمود : «پس چون عذاب ما را احساس کردند، به ناگاه از آن می گریختند» ؛ یعنی گریزگاهی می جستند . فرمود : «[ هان !] مگریزید و به سوی آنچه در آن متنعّم بودید و [ به سوی ]سراهایتان بازگردید . باشد که شما مورد پرسش قرار گیرید» ، و چون عذاب بر آنان فرود آمد ، «گفتند: «ای وای بر ما، که ما واقعاً ستمگر بودیم!» . سخنشان پیوسته همین بود، تا آنان را درو شده بی جان گردانیدیم» . به خدا سوگند که این ، برای شما پند و ترساندن است ، اگر اهل پند گرفتن و ترسیدن باشید .

.

۴ / ۸تَرکُ النَّهیِ عَنِ المُنکَرِالکتاب«فَلَوْلَا کَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِن قَبْلِکُمْ اُوْلُواْ بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِی الْأَرْضِ إِلَّا قَلِیلاً مِّمَّنْ أَنجَیْنَا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُواْ مَا اُتْرِفُواْ فِیهِ وَ کَانُواْ مُجْرِمِینَ * وَ مَا کَانَ رَبُّکَ لِیُهْلِکَ الْقُرَی بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهَا مُصْلِحُونَ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ عز و جل لا یُعَذِّبُ العامَّةَ بِعَمَلِ الخاصَّةِ حَتّی یَرَوُا المُنکَرَ بَینَ ظَهرانَیهِم وهُم قادِرونَ عَلی أن یُنکِروهُ فَلا یُنکِروهُ ، فَإِذا فَعَلوا ذلِکَ عَذَّبَ اللّهُ الخاصَّةَ وَالعامَّةَ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ المَعصِیَةَ إذا عَمِلَ بِهَا العَبدُ سِرّا لَم تَضُرَّ إلّا عامِلَها ، وَإذا عَمِلَ بِها عَلانِیَةً ولَم یُعَیَّر ⁽³⁾عَلَیهِ أضَرَّت بِالعامَّةِ. ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :رَحمَةُ مَن لا یَرحَمُ تَمنَعُ الرَّحمَةَ ، وَاستِبقاءُ مَن لا یُبقی یُهلِکُ الاُمَّةَ. ⁽⁵⁾

.

۴ / ۸ وا نهادن نهی از منکر

۴ / ۸وا نهادن نهی از منکرقرآن«پس چرا از نسل های پیش از شما خِردمندانی نبودند که [ مردم را ] از فساد در زمین ، باز دارند، جز اندکی از کسانی که از میان آنان ، نجاتشان دادیم؟ و کسانی که ستم کردند ، به دنبال ناز و نعمتی که در آن بودند ، رفتند و آنان ، گناهکار بودند . و پروردگار تو [ هر گز ] بر آن نبوده است که شهرهایی را که مردمش اصلاحگرند، به ستم ، هلاک کند» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل عموم مردم را به سبب عمل [و گناه] عدّه ای خاص ، عذاب نمی کند ، مگر آن گاه که منکر را در میان خویش ببینند و بتوانند آن را نفی کنند [و تغییرش دهند] و نکنند . هر گاه چنین شد ، خداوند ، همگان را عذاب می کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر بنده ، گناه را پنهانی انجام دهد ، جز به انجام دهنده آن ، زیان نمی رسانَد و هر گاه آشکارا انجامش دهد و کسی به او اعتراض نکند ، زیانش به همگان می رسد .

امام علی علیه السلام :رحم کردن به کسی که رحم نمی کند ، مانع رحمت [الهی] می شود و باقی گذاشتنِ کسی که باقی نمی گذارد ، امّت را به نابودی می کشانَد. ۱

.

۴ / ۹النِّسیانُ وَالغَفلَةُ وَالقَسوَةُالکتاب«وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَی اُمَمٍ مِّن قَبْلِکَ فَأَخَذْنَاهُم بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ * فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُم بَأْسُنَا تَضَرَّعُواْ وَلَکِن قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ * فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُکِّرُواْ بِهِ فَتَحْنَا عَلَیْهِمْ أَبْوَابَ کُلِّ شَیْ ءٍ حَتَّی إِذَا فَرِحُواْ بِمَا اُوتُواْ أَخَذْنَاهُم بَغْتَةً فَإِذَا هُم مُّبْلِسُونَ» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :وَایمُ اللّهِ ، ما کانَ قَومٌ قَطُّ فی غَضِّ نِعمَةٍ مِن عَیشٍ فَزالَ عَنهُم ، إلّا بِذُنوبٍ اجتَرَحوها ؛ لِأَنَّ اللّهَ لَیسَ بِظَلّامٍ لِلعَبیدِ ، ولَو أنَّ النّاسَ حینَ تَنزِلُ بِهِمُ النِّقَمُ وتَزولُ عَنهُمُ النِّعَمُ فَزِعوا إلی رَبِّهِم بِصِدقٍ مِن نِیّاتِهِم ، ووَلَهٍ مِن قُلوبِهِم ، لَرَدَّ عَلَیهِم کُلَّ شارِدٍ ، وأصلَحَ لَهُم کُلَّ فاسِدٍ ⁽²⁾.

۴ / ۱۰الذُّنوبُ«أَلَمْ یَرَوْاْ کَمْ أَهْلَکْنَا مِن قَبْلِهِم مِّن قَرْنٍ مَّکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَکِّن لَّکُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّمَاءَ عَلَیْهِم مِّدْرَارًا وَجَعَلْنَا الْأَنْهَارَ تَجْرِی مِن تَحْتِهِمْ فَأَهْلَکْنَاهُم بِذُنُوبِهِمْ وَأَنشَأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قَرْنًا ءَاخَرِینَ» . ⁽³⁾

.

۴ / ۹ فراموشی و غفلت و سنگ دلی

۴ / ۱۰ گناهان

۴ / ۹فراموشی و غفلت و سنگ دلیقرآن«و به یقین، ما به سوی امّت هایی که پیش از تو بودند ، [ پیامبرانی ]فرستادیم و آنان را به تنگیِ معیشت و بیماری دچار ساختیم، تا به زاری و خاکساری درآیند . پس چرا هنگامی که عذاب ما به آنان رسید ، تضرّع نکردند؟ ولی [ حقیقت این است که ] دل هایشان سخت شده و شیطان ، آنچه را انجام می دادند ، برایشان آراسته است . پس چون آنچه را که بدان پند داده شده بودند ، فراموش کردند، درهای هر چیزی [ از نعمت ها ] را بر آنان گشودیم، تا هنگامی که به آنچه داده شده بودند ، شاد گردیدند . ناگهان ، [ گریبان ]آنان را گرفتیم و یکباره ، نومید شدند» .

حدیثامام علی علیه السلام :به خدا سوگند که هر گز ، مردمی در زندگی پُر ناز و نعمتی نبوده اند و آن نعمت ها از آنان به زوال نیامده است ، مگر به سبب گناهانی که مرتکب شدند ؛ چرا که خداوند ، نسبت به بندگان ، ستمکار نیست . اگر مردم ، آن گاه که بلاها و کیفرها بر آنان فرود می آید و نعمت ها از دستشان می رود ، با نیّت های راستین و دل های واله به پروردگارشان پناه ببرَند ، بی گمان ، هر گریخته ای را به آنان بازگردانَد و هر تباهی را برایشان اصلاح می کند .

۴ / ۱۰گناهان«آیا ندیده اند که پیش از آنان ، چه بسیار امّت ها را هلاک کردیم؟ [ امّت هایی که ] در زمین به آنان ، امکاناتی دادیم که برای شما آن امکانات را فراهم نکرده ایم، و [ باران های ] آسمان را پی در پی بر آنان ، فرو فرستادیم و رودبارها را از زیر [ شهرهای ] آنان روان ساختیم. پس ایشان را به [ سزای ]گناهانشان ، هلاک کردیم و پس از آنان ، نسل های دیگری پدید آوردیم» .

.

«کَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ کَفَرُواْ بِایَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ شَدِیدُ الْعِقَابِ» . ⁽¹⁾

راجع : هود : ۱۱۶ و ۱۱۷ ، الإسراء : ۱۷ ، غافر : ۲۱ ، الدخان : ۳۷ ، الأحقاف : ۱۸ و ۱۹ و ۲۳ ـ ۲۵ ، الحاقّة : ۹ و ۱۰ .

۴ / ۱۱الاِختِلافُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا تَختَلِفوا ، فَإِنَّ مَن کانَ قَبلَکُمُ اختَلَفوا فَهَلَکوا. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لَمَّا بَعَثَ أصحابَهُ بِأَمرٍ فَتَفَرَّقوا فیما بَینَهُم ـ :أذَهَبتُم مِن عِندی جَمیعا وجِئتُم مُتَفَرِّقینَ ؟ ! إنَّما أهلَکَ مَن کانَ قَبلَکُمُ الفُرقَةُ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَا اختَلَفَت اُمَّةٌ بَعدَ نَبِیِّها ، إلّا ظَهَرَ أهلُ باطِلِها عَلی أهلِ حَقِّها. ⁽⁴⁾

المستدرک علی الصحیحین عن حذیفة بن الیمان :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لَن تُفتَنَ اُمَّتی حَتّی یَظهَرَ فیهِمُ التَّمایُزُ وَالتَّمایُلُ وَالمَقامِعُ . قُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، مَا التَّمایُزُ ؟ قالَ : التَّمایُزُ عَصَبِیَّةٌ یُحدِثُهَا النّاسُ بَعدی فِی الإِسلامِ . قُلتُ : فَمَا التَّمایُلُ ؟ قالَ : تَمیلُ القَبیلَةُ عَلَی القَبیلَةِ فَتَستَحِلُّ حُرمَتَها . قُلتُ : فَمَا المَقامِعُ ؟ قالَ : سَیرُ الأَمصارِ بَعضِها إلی بَعضٍ ، تَختَلِفُ أعناقُهُم فِی الحَربِ . ⁽⁵⁾

.

۴ / ۱۱ اختلاف

«[ رفتارشان ]مانند رفتار خاندان فرعون و کسانی است که پیش از آنان بودند: به آیات خدا کفر ورزیدند . پس خدا به [ سزای ]گناهانشان ، گرفتارشان کرد. آری . خداوند ، نیرومندِ سختْ کیفر است» .

ر . ک : هود : آیه ۱۶ و ۱۱۷ ، اسرا : آیه ۱۷ ، غافر : آیه ۲۱ ، دخان : آیه ۳۷ ، احقاف : آیه ۱۸ و ۱۹ و ۲۳ ـ ۲۵ ، حاقّه : آیه ۹ ـ ۱۰ .

۴ / ۱۱اختلافپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اختلاف نکنید ؛ زیرا پیشینیانِ شما اختلاف کردند و نابود شدند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ آن گاه که یارانش را در پیِ کاری فرستاد و آنان ، در میان خود ، اختلاف کردند ـ :شما از نزد من با هم رفتید و جدا آمدید؟! پیشینیانِ شما را همین جدایی از میان بُرد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ امّتی پس از پیامبرش اختلاف نکردند ، مگر آن که باطل گرایان آنها بر حق گرایانشان چیره آمدند .

المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از حُذَیفة بن یمان ـ :پیامبر خدا فرمود : «امّت من ، هرگز به فتنه (/ گم راهی) نخواهد افتاد ، مگر آن گاه که تمایز و تمایل و مَقامِع در میان آنها پدید آید» . گفتم : ای پیامبر خدا! تمایز چیست؟ فرمود : «تمایز ، عصبیّتی ⁽¹⁾است که مردم ، پس از من ، در اسلام پدید می آورند» . گفتم : تمایل چیست؟ فرمود : «تجاوز قبیله ای به قبیله ای و روا شمردن ریختن خون آنان است» . گفتم : مَقامِع چیست؟ فرمود : «حرکت کردن [و لشکرکشی مردمِ] شهرها به سوی همدیگر و به جنگ هم برخاستن» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :وَ ایمُ اللّهِ ، مَا اختَلَفَت اُمَّةٌ بَعدَ نَبِیِّها ، إلّا ظَهَرَ باطِلُها عَلی حَقِّها ، إلّا ما شاءَ اللّهُ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إیّاکُم وَالتَّلَوُّنَ ⁽²⁾فی دینِ اللّهِ ، فَإِنَّ جَماعَةً فیما تَکرَهونَ مِنَ الحَقِّ خَیرٌ مِن فُرقَةٍ فیما تُحِبّونَ مِنَ الباطِلِ ، وإنَّ اللّهَ سُبحانَهُ لَم یُعطِ أحَدا بِفُرقَةٍ خَیرا ، مِمَّن مَضی وَلا مِمَّن بَقِیَ. ⁽³⁾

راجع : ص ۵۴ (الامّة / الفصل الثالث : عوامل تقدم الامم / وحدة الکلمة) .

۴ / ۱۲فَسادُ الخاصَّةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :وَیلٌ لِاُمَّتی مِن عُلَماءِ السَّوءِ. ⁽⁴⁾

.

۴ / ۱۲ تباهی خواص

امام علی علیه السلام :سوگند به خدا که هر گز امّتی پس از پیامبرش اختلاف نکردند ، جز آن که باطل گرایان آن [امّت] بر حق گرایانش چیره آمدند ، مگر آن که خدا نخواست .

امام علی علیه السلام :زنهارتان باد از بی ثباتی در دین خدا ؛ زیرا هم داستانی در حق ، اگرچه ناخوش دارید ، بهتر از پراکندگی در باطلی است که خوشایند شماست . خداوند سبحان ، به هیچ کس ، چه در گذشته و چه اکنون ، به سبب جدایی ، خیری عطا نکرده است .

ر . ک : ص ۵۵ (امّت / فصل سوم : عوامل پیشرفت امّت ها / همبستگی) .

۴ / ۱۲تباهی خواصپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :وای بر امّت من از عالمان بد!

.

عنه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، هَلاکُ اُمَّتی عَلی یَدَی کُلِّ مُنافِقٍ عَلیمِ اللِّسانِ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ أخوَفَ ما أَخافُ عَلی اُمَّتی کُلُّ مُنافِقٍ عَلیمِ اللِّسانِ ⁽²⁾.

عنه صلی الله علیه و آله :إنّی لا أخافُ عَلی اُمَّتی مُؤمِنا ولا مُشرِکا ، أمَّا المُؤمِنُ فَیَمنَعُهُ اللّهُ بِإیمانِهِ ، وأَمَّا المُشرِکُ فَیَقمَعُهُ اللّهُ بِشِرکِهِ ، ولکِنّی أخافُ عَلَیکُم کُلَّ مُنافِقِ الجَنانِ ⁽³⁾عالِمِ اللِّسانِ ، یَقولُ ما تَعرِفونَ ، ویَفعَلُ ما تُنکِرونَ . ⁽⁴⁾

المعجم الکبیر عن کثیر بن عبداللّه عن أبیه عن جدّه :سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : إنّی أخافُ عَلی اُمَّتی مِن بَعدی مِن أعمالٍ ثَلاثَةٍ . قالوا : ما هِیَ یا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : زَلَّةُ العالِمِ ⁽⁵⁾، أو حُکمٌ جائِرٌ ، أو هَویً مُتَّبَعٌ. ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! هلاکت امّت من به دست منافقانِ زبانباز است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بیشترین ترس من بر امّتم ، از منافقان زبانباز است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من بر امّت خویش ، از جانب مؤمن یا مشرک نمی ترسم . مؤمن را خداوند به سبب ایمانش [از صدمه زدن به امّتم] باز می دارد و مشرک را خداوند ، به سبب شرکش سرکوب می کند ؛ بلکه بر شما از کسی می ترسم که در دل ، منافق و در زبان ، عالم است ؛ چیزی را می گوید که شما می پسندید و کاری را می کند که شما نمی پسندید .

المعجم الکبیرـ به نقل از کثیر بن عبد اللّه ، از پدرش ، از جدّش ـ :از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می فرماید : «من برای امّتم پس از خود ، از سه کار می ترسم» . گفتند : آن سه کار چیست ، ای پیامبر خدا؟ فرمود : «لغزش عالم ، یا حکومت (/ داوریِ) ظالمانه ، یا هوس پیروی شده» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :قِوامُ ⁽¹⁾الدّین وَالدُّنیا بِأَربَعَةٍ : عالِمٍ مُستَعمِلٍ عِلمَهُ ، وجاهِلٍ لا یَستَنکِفُ أن یَتَعَلَّمَ ، وجَوادٍ لا یَبخَلُ بِمَعروفِهِ ، وفَقیرٍ لا یَبیعُ آخِرَتَهُ بِدُنیاهُ ، فَإِذا ضَیَّعَ العالِمُ عِلمَهُ استَنکَفَ الجاهِلُ أن یَتَعَلَّمَ ، وإذا بَخِلَ الغَنِیُّ بِمَعروفِهِ باعَ الفَقیرُ آخِرَتَهُ بِدُنیاهُ. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :قِوامُ الدُّنیا بِأَربَعَةٍ : بِعالِمٍ مُستَعمِلٍ لِعِلمِهِ ، وبِغَنِیٍّ باذِلٍ لِمَعروفِهِ ، وبِجاهِلٍ لا یَتَکَبَّرُ أن یَتَعَلَّمَ ، وبِفَقیرٍ لا یَبیعُ آخِرَتَهُ بِدُنیا غَیرِهِ . وإذا عَطَّلَ العالِمُ عِلمَهُ ، وأَمسَکَ الغَنِیُّ مَعروفَهُ ، وتَکَبَّرَ الجاهِلُ أن یَتَعَلَّمَ ، وباعَ الفَقیرُ آخِرَتَهُ بِدُنیا غَیرِهِ ، فَعَلَیهِمُ الثُّبورُ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

الخصال عن زرارة عن الإمام الباقر علیه السلام :قالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : قِوامُ الدّینِ بِأَربَعَةٍ : بِعالِمٍ ناطِقٍ مُستَعمِلٍ لَهُ ، وبِغَنِیٍّ لا یَبخَلُ بِفَضلِهِ عَلی أهلِ دِینِ اللّهِ ، وبِفَقیرٍ لا یَبیعُ آخِرَتَهُ بِدُنیاهُ، وبِجاهِلٍ لا یَتَکَبَّرُ عَن طَلَبِ العِلمِ . فَإِذا کَتَمَ العالِمُ عِلمَهُ، وبَخِلَ الغَنِیُّ بِمالِهِ، وباعَ الفَقیرُ آخِرَتَهُ بِدُنیاهُ، وَاستَکبَرَ الجاهِلُ عَن طَلَبِ العِلمِ، رَجَعَتِ الدُّنیا إلی وَرائِها القَهقَری ⁽⁵⁾. فَلا تَغُرَّنَّکُم کَثرَةُ المَساجِدِ ، وأجسادُ قَومٍ مُختَلِفَةٍ . قیلَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، کَیفَ العَیشُ فی ذلِکَ الزَّمانِ ؟ فَقالَ : خالِطوهُم بِالبَرّانِیَّةِ ـ یَعنی فِی الظّاهِرِ ـ وخالِفوهُم فِی الباطِنِ ... ⁽⁶⁾.

.

امام علی علیه السلام :استواری دین و دنیا ، به چهار چیز است : عالمی که به علم خویش عمل کند ؛ نادانی که از آموختن علم ، سر باز نزند ؛ بخشنده ای که از بخشش، مضایقه نورزد ؛ و تهی دستی که آخرتش را به دنیایش نفروشد . پس هر گاه عالمْ علمش را تباه کند ، نادان از فرا گرفتن علم ، سر باز می زند و هر گاه توانگر از بخششْ دریغ کند ، تهی دست ، آخرتش را به دنیایش می فروشد .

امام علی علیه السلام :استواری دنیا ، به چهار چیز است : به عالمی که علمش را به کار بندد ؛ به توانگری که بخشش کند ؛ به نادانی که از آموختن علم ، تکبّر نورزد ؛ و به تهی دستی که آخرتش را به دنیای دیگری نفروشد . هر گاه عالم ، علمش را بیکار گذارد و توانگر ، از بخشش مضایقه کند و جاهل ، از آموختن علم ، تکبّر ورزد و تهی دست ، آخرتش را به دنیای دیگری بفروشد ، نابودی به سراغشان می آید .

الخصالـ به نقل از زراره ، از امام باقر علیه السلام ـ :امیرمؤمنان علیه السلام فرمود : «قوام دین ، به چهار چیز است : به عالمِ گویا و عامل ؛ به توانگری که از بخشش به اهل دین خدا دریغ نورزد ؛ به ناداری که آخرت خود را به دنیایش نفروشد ؛ و به نادانی که از طلب علم ، تکبّر نورزد . پس هر گاه عالم ، علمِ خود را پوشیده بدارد و توانگر ، به مال خود بُخل بورزد و نادار ، آخرت خود را به دنیایش بفروشد و نادان ، از طلب علمْ تکبّر ورزد ، دنیا به عقب باز می گردد . پس زنهار که فراوانی مسجدها و وجود انسان های ناهمدل [در آنها] شما را نفریبد!» . گفته شد : ای امیر مؤمنان! در آن زمان ، چگونه باید زیست؟ فرمود : «در ظاهر با آنان بیامیزید و در باطن ، با آنان مخالف باشید ...» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَن فَسادِ العامَّةِ ـ :إنَّما هِیَ مِن فَسادِ الخاصَّةِ ، وإنَّمَا الخاصَّةُ لَیُقَسَّمونَ علی خَمسٍ : العُلَماءُ وهُمُ الأَدِلّاءُ عَلَی اللّهِ ، وَالزُّهَّادُ وهُمُ الطَّریقُ إلَی اللّهِ ، وَالتُّجّارُ وهُم اُمَناءُ اللّهِ ، وَالغُزاةُ وهُم أنصارُ دینِ اللّهِ ، وَالحُکّامُ وهُم رُعاةُ خَلقِ اللّهِ . فَإِذا کانَ العالِمُ طَمّاعا ولِلمالِ جَمّاعا ، فَبِمَن یُستَدَلُّ ؟ ! وإذا کانَ الزّاهِدُ راغِبا ولِما فی أیدِی النّاسِ طالِبا ، فَبِمَن یُقتَدی ؟ ! وإذا کانَ التّاجِرُ خائِنا ولِلزَّکاةِ مانِعا ، فَبِمَن یُستَوثَقُ ؟ ! وإذا کانَ الغازی مُرائِیا وللِکَسبِ ناظِرا ، فَبِمَن یُذَبُّ عَنِ المُسلِمینَ ؟ ! وإذا کانَ الحاکِمُ ظالِما وفِی الأَحکامِ جائِرا ، فَبِمَن یُنصَرُ المَظلومُ عَلَی الظّالِمِ ؟ ! فَوَ اللّهِ! ما أتلَفَ النّاسَ إلَا العُلماءُ الطَّمّاعونَ ، وَالزُّهّادُ الرّاغِبونَ ، وَالتُّجّارُ الخائِنونَ ، وَالغُزاةُ المُراؤونَ ، وَالحُکّامُ الجائِرونَ ، «وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُواْ أَیَّ مُنقَلَبٍ یَنقَلِبُونَ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

۴ / ۱۳سوءُ التَّدبیرِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما أخافُ عَلی اُمَّتِیَ الفَقرَ ، وَلکِن أخافُ عَلَیهِم سُوءَ التَّدبیرِ . ⁽³⁾

.

۴ / ۱۳ بی تدبیری

امام علی علیه السلامـ در پاسخ پرسش از تباهی توده مردم ـ :تباهی آنان ، در واقع ، از تباهی خواص است . خواص ، به پنج دسته تقسیم می شوند : عالمان که راه نمایان به سوی خدا هستند ؛ زاهدان که راهِ به سوی خدا هستند ؛ بازرگانان که امینان خدا هستند ؛ مجاهدان که یاران دین خدا هستند ؛ و فرمان روایان که سرپرستانِ خلق خدایند . پس هر گاه عالم ، طمعکار و ثروت اندوز باشد ، از چه کسی باید راه نمایی جُست؟! هر گاه زاهد ، دنیاخواه و طالب آن چیزی باشد که مردم دارند ، از چه کسی باید پیروی کرد؟! هر گاه بازرگان ، خیانتکار باشد و زکات نپردازد ، به چه کسی باید اعتماد کرد؟! هر گاه مجاهد ، ریاکار و چشم به کسب [غنیمت] داشته باشد ، به وسیله چه کسی باید از مسلمانان دفاع کرد؟! و هر گاه فرمان روا ، ستمگر و در فرمان روایی (/ قضاوتْ) بیدادگر باشد ، ستم دیده باید از چه کسی در برابر ستمگر ، یاری جوید؟! به خدا سوگند ، مردم را نابود نکردند ، مگر عالمانِ طمعکار و زاهدانِ دنیاخواه و بازرگانانِ خیانتکار و مجاهدانِ ریاکار و فرمان روایانِ بیدادگر . «و کسانی که ستم کردند ، به زودی خواهند دانست به کدام بازگشتگاه ، باز خواهند گشت» .

۴ / ۱۳سوءتدبیرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من بر امّتم از فقر نمی ترسم ؛ بلکه از بی تدبیری (سوء مدیریت) می ترسم .

.

۴ / ۱۴حُبُّ الدُّنیاصحیح مسلم عن أبی سعید الخدریّ :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قالَ : أخوَفُ ما أخافُ عَلَیکُم ما یُخرِجُ اللّهُ لَکُم مِن زَهرَةِ الدُّنیا . قالوا : و ما زَهرَةُ الدُّنیا یا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : بَرَکاتُ الأَرضِ. ⁽¹⁾

سنن أبی داود عن ثوبان :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یُوشَکُ الاُمَمُ أن تَداعی ⁽²⁾عَلَیکُم کَما تَداعَی الأَکَلَةُ إلی قَصعَتِها . فَقالَ قائِلٌ : ومِن قِلَّةٍ نَحنُ یَومَئِذٍ ؟ قالَ : بَل أنتُم یَومَئِذٍ کَثیرٌ ، ولکِنَّکُم غُثاءٌ ⁽³⁾کَغُثاءِ السَّیلِ ، ولَیَنزِعَنَّ اللّهُ مِن صُدورِ عَدُوِّکُمُ المَهابَةَ مِنکُم ، ولَیَقذِفَنَّ اللّهُ فی قُلوبِکُمُ الوَهَنَ ⁽⁴⁾. فَقالَ قائِلٌ : یا رَسولَ اللّهِ ، وما الوَهَنُ ؟ قالَ : حُبُّ الدُّنیا وکَراهِیَةُ المَوتِ. ⁽⁵⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا عَظَّمَت اُمَّتِیَ الدُّنیا ، نُزِعَت مِنها هَیبَةُ الإِسلامِ . ⁽⁶⁾

.

۴ / ۱۴ دنیادوستی

۴ / ۱۴دنیادوستیصحیح مسلمـ به نقل از ابو سعید خُدْری ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «بیشترین ترس من بر شما ، از شُکوفه دنیاست که خداوند برایتان می رویانَد» . گفتند : شکوفه دنیا چیست ، ای پیامبر خدا؟ فرمود : «برکت های زمین» .

سنن أبی داوودـ به نقل از ثَوبان ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «زودا که امّت ها بر [نابودی ]شما هجوم آورند ، چنان که خورندگان به کاسه شان هجوم می بَرَند!» . گوینده ای گفت : از اندک بودن شمارمان در آن روزگار؟ فرمود : «نه . در آن روزگار ، شمارِ شما بسیار است ؛ امّا همچون کف و خاشاکِ روی سیلابید . خداوند ، هیبت شما را از دل های دشمنانتان می گیرد ، و خدا ، در دل های شما سستی می افکند» . گوینده ای گفت : ای پیامبر خدا ! سستی چیست؟ فرمود : «دنیادوستی و ناخوش داشتن مرگ» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه امّت من ، دنیا را بزرگ شمارند ، شُکوه اسلام از دل های آنان ، گرفته می شود .

.

عنه صلی الله علیه و آله :أخوَفُ ما أخافُ عَلی اُمَّتی زَهرَةُ الدُّنیا ⁽¹⁾وکَثرَتُها. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ أخوَفَ ما أخافُ عَلی اُمَّتی أن یَکثُرَ لَهُمُ المالُ فَیَتَحاسَدوا ویَقتَتلِوا. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ لِکُلِّ اُمَّةٍ فِتنَةً ⁽⁴⁾، وفِتنَةُ اُمَّتِیَ المالُ. ⁽⁵⁾

السنن الکبری عن عبد اللّه بن حوالة :کُنّا عِندَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَشَکَونا إلَیهِ العُریَ وَالفَقرَ وقِلَّةَ الشَّیءِ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أبشِروا، فَوَ اللّهِ لَأَنَا بِکَثرَةِ الشَّیءِ أخوَفنی ⁽⁶⁾عَلَیکُم مِن قِلَّتِهِ. ⁽⁷⁾

مسند ابن حنبل عن زید بن وهب عن رجل :إنَّ أعرابِیّا أتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ أکَلَتنَا الضَّبُعُ ⁽⁸⁾، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : غَیرُ الضَّبُعِ عِندی أخوَفُ عَلَیکُم مِنَ الضَّبُعِ ، إنَّ الدُّنیا سَتُصَبُّ عَلَیکُم صَبّا ، فَیالَیتَ اُمَّتی لا تَلبَسُ الذَّهَبَ . ⁽⁹⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بیشترین ترس من برای امّتم ، از زرق و برق دنیا و فراوانیِ آن است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بیشترین ترس و نگرانی من برای امّتم ، این است که مال و ثروت برایشان فراوان شود و [برای آن] بر یکدیگر حسد ورزند (/ رقابت کنند) و یکدیگر را بکُشند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر امّتی آزمایشی دارد و آزمایش امّت من ، [با] پول و ثروت است.

السنن الکبریـ به نقل از عبد اللّه بن حواله ـ :نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بودیم و از برهنگی و نیازمندی و کم چیزی [خود] به ایشان ، شِکوه کردیم . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «خوش باشید ! به خدا سوگند که از فراوانیِ چیز (ثروت) ، بیشتر برای شما می ترسم تا از اندک بودنِ آن» .

مسند ابن حنبلـ به نقل از زید بن وهب ، از مردی ـ :بادیه نشینی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت : ای پیامبر خدا! کفتار (قحطی و خشک سالی) ، ما را خورد . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «از غیرِ کفتار ، بیشتر بر شما می ترسم تا کفتار . به زودی دنیا بر شما سرازیر خواهد شد . کاش امّتم طلا نپوشند!» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :وَاللّهِ ، لَا الفَقرَ أخشی عَلَیکُم ، ولکِن أخشی عَلَیکُم أن تُبسَطَ عَلَیکُمُ الدُّنیا کَما بُسِطَت عَلی مَن کانَ قَبلَکُم ، فَتَنافَسوها کَما تَنافَسوها ، وتُهلِکَکُم کَما أهلَکَتهُم. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الفَقرَ تَخافونَ ، أوِ العَوَزَ ، أو تَهُمُّکُمُ الدُّنیا ؟ فَإِنَّ اللّهَ فاتِحٌ لَکُم أرضَ فارِسَ وَالرُّومِ ، وتُصَبُّ عَلَیکُمُ الدُّنیا صَبّا ، حَتّی لا یُزیغَنَّکُم ⁽²⁾بَعدی ـ إن أزاغَکُم ـ إلّا هِیَ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنّی لَستُ أخشی عَلَیکُم أن تُشرِکوا ، وَلکِنّی أخشی عَلَیکُمُ الدُّنیا أن تَنافَسوها. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لِکُلِّ اُمَّةٍ عِجلٌ یَعبُدونَهُ ، وعِجلُ اُمَّتِیَ الدَّنانیرُ وَالدَّراهِمُ. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ عز و جل جَعَلَ لِکُلِّ شَیٍّ آفَةً تُفسِدُهُ ، وأعظَمُ الآفاتِ آفَةٌ تُصیبُ اُمَّتی ؛ حُبُّهُمُ الدُّنیا وجَمعُهُمُ الدّینارَ وَالدِّرهَمَ ، لا خَیرَ فی کَثیرٍ مِن جَمعِهِما ⁽⁶⁾إلّا مَن سَلَّطَهُ اللّهُ عَلی هَلَکَتِها فِی الحَقِّ. ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به خدا سوگند ، این فقر نیست که من از آن بر شما می ترسم ؛ بلکه از این بر شما می ترسم که دنیا ، همچنان که بر پیشینیان شما فراخ گشت ، بر شما نیز فراخ گردد . پس در آن به رقابت برخیزید ، چنان که آنان به رقابت برخاستند و شما را نیز همچون آنان ، نابود کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از فقر می ترسید یا نیازمندی ؟ و یا غمِ دنیا را می خورید؟ خداوند ، سرزمین ایران و روم را برای شما خواهد گشود و دنیا ، چنان بر شما سرازیر خواهد شد که پس از من ، اگر چیزی شما را منحرف کند ، آن چیز ، فقط دنیاست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من از این بر شما نمی ترسم که مشرک شوید ؛ بلکه از این بر شما می ترسم که بر سرِ دنیا به رقابت برخیزید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر امّتی گوساله ای [سامری] دارد که آن را عبادت می کند و گوساله امّت من ، دینارها و درهم هاست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل برای هر چیزی آفتی قرار داده است که آن را تباه می کند و بزرگ ترینِ آفت ها ، آفتی است که به امّت من می رسد ؛ دنیادوستیِ آنان و گردآوری دینار و درهم . در گردآوری بسیارِ این دو ، خیری نیست ، مگر برای کسی که خداوند ، او را بر خرج کردن آنها در راه حق ، قدرت دهد .

.

الإمام علیّ علیه السلام :لا تَغُرَّنَّکُمُ الحَیاةُ الدُّنیا کَما غَرَّت مَن کانَ قَبلَکُم مِنَ الاُمَمِ الماضِیَةِ وَالقُرونِ الخالِیَةِ ، الَّذینَ احتَلَبوا دِرَّتَها ⁽¹⁾، وأصابوا غِرَّتَها ⁽²⁾، وأَفنَوا عِدَّتَها ، وأَخلَقوا جِدَّتَها ⁽³⁾، وأَصبَحَت مَساکِنُهُم أجداثا ⁽⁴⁾، وأَموالُهُم میراثا ، لا یَعرِفونَ مَن أتاهُم ، ولا یَحفِلونَ ⁽⁵⁾مَن بَکاهُم ، ولا یُجیبونَ مَن دَعاهُم. ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :إلَیکِ عَنّی یا دُنیا ! فَحَبلُکِ عَلی غارِبِکِ ، قَدِ انسَلَلتُ مِن مَخالِبِکِ ، وأفلَتُّ مِن حَبائِلِکِ ⁽⁷⁾، وَاجتَنَبتُ الذَّهابَ فی مَداحِضِکِ ⁽⁸⁾، أینَ القُرونُ الَّذینَ غَرَرتِهِم بِمَداعِبِکِ ؟ أینَ الاُمَمُ الَّذینَ فَتَنتِهِم بِزَخارِفِکِ ؟ فَهاهُم رَهائِنُ القُبورِ ، ومَضامینُ اللُّحودِ . وَاللّهِ ، لَو کُنتِ شَخصا مَرئِیّا وقالَبا حِسِّیّا ، لَأَقَمتُ عَلَیکِ حُدودَ اللّهِ ؛ فی عِبادٍ غَرَرتِهِم بِالأَمانِیِّ ، واُمَمٍ ألقَیتِهِم فِی المَهاوی ، ومُلوکٍ أسلَمتِهِم إلَی التَّلَفِ وأَورَدتِهِم مَوارِدَ البَلاءِ ، إذ لا وِردَ ولا صَدَرَ ⁽⁹⁾. ⁽¹⁰⁾

.

امام علی علیه السلام :هر آینه زندگی دنیا ، شما را نفریبد ، چنان که امّت های گذشته و نسل های رفته پیش از شما را فریفت ؛ همانان که به وفور نعمت دنیا دست یافتند و بِدان ، غِرّه گشتند و روزهای آن را سپری کردند و نوِ آن را کهنه ساختند و خانه هایشان ، آرامگاهشان شد و دارایی هایشان ، مُرده ریگ گردید . نه کسی را که نزد آنان رَوَد ، می شناسند ، نه به کسی که بر آنان بگرید ، توجّهی می نمایند و نه پاسخ کسی را که صدایشان بزند ، می دهند .

امام علی علیه السلام :دور شو از من ـ ای دنیا ـ که من ، ریسمان مهار تو را بر کوهانت افکنده ام! من از چنگال تو رَسته ام و از کمندهایت گریخته ام و از افتادن در لغزشگاه هایت ، دوری کرده ام. کجایند آن نسل هایی که با عشوه های خود ، فریبشان دادی؟ کجایند آن امّت هایی که با زرق و برق پوچت ، فریفته شان ساختی؟ اینک ، آنان ، گروگانِ گورهایند و در آغوش لحدها خفته اند. به خدا سوگند ، اگر موجودی قابل رؤیت و کالبدی محسوس بودی ، بی گمان ، به کیفر آن که بندگانی را به آرزوها فریفتی و امّت هایی را در ورطه های نابودی افکندی و شاهانی را به دستِ نابودی سپردی و آنان را به آبشخورهای بلا بُردی که نه آبی نوشیدند و نه از آن آبشخورها به در آمدند ، حدود خدا را بر تو جاری می ساختم .

.

عنه علیه السلام :إنَّ الدُّنیا ظِلُّ الغَمامِ . . . ، سَلّابَةُ النِّعَمِ ، أکّالَةُ الاُمَمِ ، جَلّابـَةُ النِّقَمِ. ⁽¹⁾

۴ / ۱۵الاِستِهانَةُ بِحُقوقِ الضُّعَفاءِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ لاُ یُقَدِّسُ اُمّةً لا یَأخُذُ الضَّعیفُ حَقَّهُ مِنَ القَوِیِّ وهُوَ غَیرُ مُتَعتَعٍ ⁽²⁾. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یُقَدِّسُ اللّهُ اُمَّةً لا یُؤخَذُ لِضَعیفِها مِن شَدیدِها. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تُقَدَّسُ اُمَّةٌ لا یُقضی فیها بِالحَقِّ ، ویَأخُذُ الضَّعیفُ حَقَّهُ مِنَ القَوِیِّ غَیرَ مُتَعتَعٍ. ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی کِتابِهِ لِلأَشتَرِ ـ :اِجعَل لِذَوِی الحاجاتِ مِنکَ قِسما تُفَرِّغُ لَهُم فیهِ شَخصَکَ ، وتَجلِسُ لَهُم مَجلِسا عامّا ، فَتَتَواضَعُ فیهِ للّهِِ الَّذی خَلَقَکَ ، وتُقعِدُ عَنهُم جُندَکَ وأَعوانَکَ مِن أحراسِکَ وشُرَطِکَ ، حَتّی یُکَلِّمَکَ مُتَکَلِّمُهُم غَیرَ مُتَتَعتِعٍ ، فَإِنّی سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ فی غَیرِ مَوطِنٍ : «لَن تُقَدَّسَ اُمَّةٌ لا یُؤخَذُ لِلضَّعیفِ فیها حَقُّهُ مِنَ القَوِیِّ غَیرَ مُتَتَعتِعٍ». ⁽⁶⁾

.

۴ / ۱۵ بی توجّهی به حقوق ضعیفان

امام علی علیه السلام :دنیا [به سانِ] سایه ابر است ... رُباینده نعمت ها ، خورنده امّت ها و جلب کننده مصیبت هاست .

۴ / ۱۵بی توجّهی به حقوق ضعیفانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، امّتی را که [در آن] ناتوان ، بدون ترس و لرز ، حقّ خود را از زورمند نستانَد ، به خوش بختی (رستگاری) نمی رسانَد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، امّتی را که در آن ، حقّ ناتوان از زورمند گرفته نشود ، خوش بخت (رستگار) نمی کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امّتی که در آن به حق داوری نشود و ناتوان ، حقّ خود را بدون ترس و لرز ، از نیرومند نستانَد ، خوش بخت نمی شود .

امام علی علیه السلامـ در نامه اش به مالک اشتر ـ :برای آنان که با تو کار دارند ، وقتی بگذار تا در آن وقت ، شخصا به نیازهای آنان رسیدگی کنی و به آنان ، بارِ عام بده و در آن مجلس ، برای خدایی که تو را آفریده است ، فروتن باش و سربازان و محافظان خود را از آنان دور بدار ، تا آن که می خواهد با تو سخن بگوید ، بدون اضطراب ، سخنش را بگوید ؛ زیرا من ، بارها از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود : «امّتی که در آن ، حقّ ناتوان از زورمند ، بدون ترس و لرز ، ستانْده نشود ، هر گز خوش بخت نمی شود» .

.

المعجم الکبیر عن یحیی بن جعدة بن هبیرة عن ابن مسعود :لَمّا قَدِمَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله المَدینَةَ أقطَعَ الدّورَ ، وَأَقطَعَ ابنَ مَسعودٍ فیمَن أقطَعَ ، فَقالَ لَهُ أصحابُهُ : یا رَسولَ اللّهِ نَکِّبهُ عَنّا ⁽¹⁾، قالَ : فَلِمَ بَعَثَنِیَ اللّهُ إذا ؟ إنَّ اللّهَ عز و جل لا یُقَدِّسُ اُمَّةً لا یُعطونَ الضَّعیفَ مِنهُم حَقَّهُ ⁽²⁾.

الإمام الصادق علیه السلام :ما قُدِّسَت اُمَّةٌ لَم یُؤخَذ لِضَعیفِها مِن قَوِیِّها بِحَقِّهِ غَیرَ مُتَعتَعٍ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :ما عَذَّبَ اللّهُ اُمَّةً إلّا عِندَ استِهانَتِهِم بِحُقوقِ فُقَراءِ إخوانِهِم. ⁽⁴⁾

۴ / ۱۶المَفاسِدُ الثَّقافِیَّةُ وَالاِقتِصادِیَّةُالکتاب«إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ» . ⁽⁵⁾

.

۴ / ۱۶ مفاسد فرهنگی و اقتصادی

المعجم الکبیرـ به نقل از یحیی بن جَعدة بن هُبَیره ، در باره ابن مسعود ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله چون به مدینه آمد ، خانه ها را تقسیم کرد ⁽¹⁾و ابن مسعود [که فقیر و ضعیف بود] ، از جمله کسانی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله به او سهمی بخشید . یاران ایشان گفتند : ای پیامبر خدا ! او را از ما دور کن . فرمود : «پس خداوند برای چه مرا به پیامبری برانگیخت؟ خداوند عز و جل امّتی را که حقّ ضعیف خود را ندهند ، به خوش بختی نمی رسانَد» .

امام صادق علیه السلام :هیچ امّتی که حقّ ناتوان آن از نیرومندش ، بدون ترس و لرز ، ستانده نشد ، خوش بخت نمی شود .

امام صادق علیه السلام :خداوند ، هیچ امّتی را عذاب نکرد ، مگر آن گاه که به حقوق برادران فقیر خود ، بی اعتنایی کردند .

۴ / ۱۶مفاسد فرهنگی و اقتصادیقرآن«در حقیقت، خداوند ، حال قومی را تغییر نمی دهد تا آنان حال خود را تغییر دهند» .

.

الحدیثالإمام الباقر علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَلَا تُفْسِدُواْ فِی الأَْرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا» ⁽¹⁾ـ :إنَّ الأَرضَ کانَت فاسِدَةً فَأَصلَحَهَا اللّهُ عز و جلبِنَبِیِّه صلی الله علیه و آله ، فَقالَ: «وَلَا تُفْسِدُواْ فِی الأَْرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا» . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنّی أخافُ عَلَیکُم ثَلاثاً وهُنَّ کائِناتٌ : زَلَّةُ ⁽³⁾عالِمٍ، وجِدالُ مُنافِقٍ بِالقُرآنِ، ودُنیا تُفتَحُ عَلَیکُم . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّما أتَخَوَّفُ عَلی اُمَّتی مِن بَعدی ثَلاثَ خِصالٍ : أن یَتَأَوَّلُوا القُرآنَ عَلی غَیرِ تَأویلِهِ، أو یَتَّبِعوا زَلَّةَ العالِمِ ، أو یَظهَرَ فیهِمُ المالُ حَتّی یَطغَوا ویَبطَروا ! وَ سَاُ نَبِّئُکُمُ المَخرَجَ مِن ذلِکَ : أمَّا القُرآنُ فَاعمَلوا بِحُکمِهِ وآمِنوا بِمُتشابِهِهِ، وأمَّا العالِمُ فَانتَظِروا فَیأَتَهُ ⁽⁵⁾ولا تَتَّبِعوا زَلَّتَهُ ، وأَمَّا المالُ فَإِنَّ المَخرَجَ مِنهُ شُکرُ النِّعمَةِ وأَداءُ حَقِّهِ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أکثَرُ ما أَتَخَوَّفُ عَلی اُمَّتی مِن بَعدی رَجُلٌ یَتَأَوَّلُ القُرآنَ یَضَعُهُ عَلی غَیرِ مَواضِعِهِ، ورَجُلٌ یَری أنَّهُ أحَقُّ بِهذَا الأَمرِ مِن غَیرِهِ . ⁽⁷⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنّی أخافُ عَلَیکُمُ استِخفافاً بِالدّینِ ، وبَیعَ الحُکمِ ، وقَطیعَةَ الرَّحِمِ ، وأَن تَتَّخِذُوا القُرآنَ مَزامیرَ ، وتُقَدِّموا أحَدَکُم ولَیسَ بِأَفضَلِکُم فِی الدّینِ . ⁽⁸⁾

.

حدیثامام باقر علیه السلامـ در پاسخ پرسش از این سخن خداوند عز و جل : «و در زمین ، پس از اصلاح آن ، فساد مکنید» ـ :زمین [و جامعه] تباه بود و خداوند عز و جلآن را به واسطه پیامبرش اصلاح کرد . پس فرمود : «و در زمین ، پس از اصلاح آن ، فساد مکنید» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من از سه چیز بر شما می ترسم و این سه چیز ، تحقّق خواهند یافت : لغزش عالم ، ستیزه کردن منافق به وسیله قرآن ، و دنیایی که به روی شما گشوده می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من برای امّتم بعد از خود ، از سه چیز بیمناکم : این که قرآن را برخلاف مقصود آن ، تفسیر کنند ، یا از لغزش عالم پیروی کنند ، یا به چنان مال و ثروتی برسند که دچار سرکشی و سرمستی شوند . راه خارج شدن از این سه گرفتاری را هم به شما می گویم . امّا قرآن : به محکمات آن عمل کنید و به متشابهاتش ایمان آورید . امّا عالم : منتظر بازگشتش [از لغزش و باز آمدن به مسیر درست ]بمانید و از لغزش او پیروی نکنید . امّا مال : برون شدن از آن ، به گزاردن شکر نعمت است و پرداخت حقّش .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بیشترین ترس من برای امّتم پس از من ، یکی مردی است که قرآن را نابه جا تفسیر کند و دیگر ، مردی که خود را به این کار (تفسیر قرآن) ، ⁽¹⁾سزاوارتر از دیگری بداند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ترس من برای شما ، از این است که دین را سبُک بشمارید ، حُکم را [با رشوه گرفتن] بفروشید ، پیوندهای خویشی را ببُرید ، با قرآنْ چونان مَزامیر (سرودهای مذهبی) رفتار کنید وآن کسِ خود را که برترینِ شما در دینداری نیست ، پیشوای (پیشاپیش) خود قرار دهید .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنّی أخافُ عَلی اُمَّتِی اثنَتَینِ : القُرآنَ وَالَّلبَنَ ⁽¹⁾؛ أمَّا اللَّبَنُ ، فَیَبتَغونَ الرّیفَ ویَتَّبِعونَ الشَّهَواتِ ویَترُکونَ الصَّلَواتِ ، وأَمَّا القُرآنُ ، فَیَتَعَلَّمُهُ المُنافِقونَ فَیُجادِلونَ بِهِ المُؤمِنینَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أخوَفُ ما أخافُ عَلی اُمَّتی زَلّاتُ العُلَماءِ ، ومَیلُ الحُکَماءِ ، وسُوءُ التَّأویلِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أشَدُّ ما یُتَخَوَّفُ عَلی اُمَّتی ثَلاثَةٌ : زَلَّةُ عالِمٍ ، أو جِدالُ مُنافِقٍ بِالقُرآنِ ، أو دُنیا تَقطَعُ رِقابَکُم ، فَاتَّهِموها عَلی أنفُسِکُم . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن سَلِمَ مِن اُمَّتی مِن أربَعِ خِصالٍ فَلَهُ الجَنَّةُ : مِنَ الدُّخولِ فِی الدُّنیا ، وَاتِّباعِ الهَوی ، وشَهوَةِ البَطنِ ، وشَهوَةِ الفَرجِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أَیَّتُهَا الاُمَّةُ ، إنّی لا أخافُ عَلَیکُم فیما لا تَعلَمونَ ، ولکِنِ انظُروا کَیفَ تَعمَلونَ فیما تَعلَمونَ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من بر امّتم از دو چیز می ترسم : قرآن و شیر. ⁽¹⁾امّا شیر ، چون [به خاطر آن] در جستجوی روستاها و مزارع بر می آیند و از هوس ها ، پیروی می کنند و نمازها را فرو می گذارند ؛ و امّا قرآن ، چون منافقان ، آن را فرا می گیرند و به وسیله آن با مؤمنان ، ستیزه می کنند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بیشترین ترس من برای امّتم از لغزش های عالمان ، جانبداری داوران و تفسیرهای نادرست [از قرآن] است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدترین چیزی که از آن بر امّتم می ترسم ، سه چیز است : لغزش عالم ، یا مجادله کردن منافق به وسیله قرآن ، یا دنیایی که گردن های شما را قطع می کند . پس ، از دنیا بر خود بترسید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس از افراد امّتم از چهار چیز در امان بمانَد ، بهشت ، از آنِ اوست : از آلودگی به دنیا ، پیروی هوس ، شکم پرستی ، و شیفتگی جنسی .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای امّت! من برای شما در آنچه نمی دانید ، نمی ترسم ؛ بلکه بنگرید که به آنچه می دانید ، چگونه عمل می کنید .

.

عنه صلی الله علیه و آله :أکثَرُ ما تَلِجُ بِهِ اُمَّتِیَ النَّارَ الأَجوَفانِ : البَطنُ وَالفَرجُ . ⁽¹⁾

مستدرک الوسائل عن أنس :دَخلتُ عَلَی النَّبِیِ صلی الله علیه و آله وهُوَ نائِمٌ عَلی حَصیرٍ قَد أثَّرَ فی جَنبِهِ ، قالَ : أمَعَکَ أحَدٌ غَیرُکَ ؟ قُلتُ : لا . قالَ : اِعلَم أنَّهُ قَدِ اقتَرَبَ أجَلی ، وطالَ شَوقی إلی لِقاءِ رَبّی وإلی لِقاءِ إخوانِیَ الأَنبیاءِ قَبلی . ثُمَّ قالَ : لَیسَ شَیءٌ أحَبَّ إلَیَّ مِنَ المَوتِ ، ولَیسَ لِلمُؤمِنِ راحَةٌ دونَ لِقاءِ اللّهِ ، ثُمَّ بَکی . قُلتُ : لِمَ تَبکی ؟ قالَ : وکَیفَ لا أبکی وأنَا أعلَمُ ما یَنزِلُ بِاُمَّتی مِن بَعدی ! قُلتُ : وما یَنزِلُ مِن بَعدِکَ یا رَسولَ اللّهِ ؟! قالَ : الأَهواءُ المُختَلِفَةُ ، وقَطیعَةُ الرَّحِمِ ، وحُبُّ المالِ وَالشَّرَفِ ، وإظهارُ البِدعَةِ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ثَلاثٌ أخافُهُنَّ عَلی اُمَّتی مِن بَعدی : الضَّلالَةُ بَعدَ المَعرِفَةِ ، ومُضِلّاتُ الفِتَنِ ، وشَهوَةُ البَطنِ وَالفَرجِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أخوَفُ ما أخافُ عَلی اُمَّتی ثَلاثٌ : ضَلالَةُ الأَهواءِ ، وَاتِّباعُ الشَّهَواتِ فِی البَطنِ وَالفَرجِ ⁽⁴⁾، وَالعُجبُ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بیشترین چیزهایی که امّتم به واسطه آنها به دوزخ می روند ، دو میان تهی است : شکم و فَرْج .

مستدرک الوسائلـ به نقل از اَ نَس ـ :بر پیامبر صلی الله علیه و آله وارد شدم . دیدم بر بوریایی خوابیده و آن بوریا بر پهلوی ایشان ، رد انداخته است . فرمود : «کس دیگری هم با تو هست؟» . گفتم : خیر . فرمود : «بدان که اَ جَلم نزدیک شده و اشتیاق من به دیدار پروردگارم و به دیدار برادرانم و پیامبران پیش از خود ، شدّت یافته است» . سپس فرمود : «هیچ چیز در نزد من ، محبوب تر از مرگ نیست و مؤمن را بدون دیدار خداوند ، آسودگی نیست» و سپس گریست . گفتم : چرا گریه می کنی؟ فرمود : «چگونه گریه نکنم ، در حالی که می دانم پس از من ، چه بر سرِ امّتم خواهد آمد؟» . گفتم : ای پیامبر خدا ! پس از شما ، چه بر سرِ آنان می آید؟! فرمود : «هوس های (/ فرقه ها و گرایش های) گوناگون ، بُریدن پیوندهای خویشی ، عشق به مال و مقام، و بدعت گذاری» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چیز است که از آنها بر امّتم پس از خود می ترسم : گم راهی پس از شناخت ، فتنه های گم راه کننده ، و هَوَسرانی در خوراک و میل جنسی .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ترسناک ترین چیزی که از آنها بر امّتم می ترسم ، سه چیز است : هوس های (گرایش های) انحرافی ، پیروی از خواسته های شکم و فَرْج ، و خودپسندی .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ أخوفَ ما أخافُ عَلی اُمَّتی مِن بَعدی هذِهِ المَکاسِبُ الحَرامُ ، وَالشَّهوَةُ الخَفِیَّةُ ، وَالرِّبا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أخوَفُ ما أخافُ عَلی اُمَّتی ثَلاثٌ مُهلِکاتٌ : شُحٌّ ⁽²⁾مُطاعٌ ، وَهَویً ⁽³⁾مُتَّبَعٌ ، وإعجابُ کُلِّ ذی رَأیٍ بِرَأیِهِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّما أخافُ عَلی اُمَّتی ثَلاثاً : شُحّاً مُطاعا ، وهَویً مُتَّبَعا ، وإماما ضالّاً ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ أخوَفَ ما أخافُ عَلی اُمَّتِیَ الهَوی وطولُ الأَمَلِ ؛ أمَّا الهَوی فَإِنَّهُ یَصُدُّ عَنْ الحَقِّ ، وأَمّا طولُ الأَمَلِ فَیُنسِی الآخِرَةَ . ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ترسناک ترین چیزی که از آن بر امّتم ، پس از خود می ترسم ، این درآمدهای حرام است و شهوت نهفته و ربا .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ترسناک ترین چیزی که از آنها بر امّتم می ترسم ، سه چیز مُهلک است : فرمانبَری از بخل ، هوسِ پیروی شده ، و شیفتگی هر صاحب رأیی به رأی خویش .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من در حقیقت ، از سه چیز برای امّت خود بیمناکم : فرمانبَری از بخل ، پیروی از هوس ، و پیشوای گم راه .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خوفناک ترین چیزی که از آن بر امّتم می ترسم ، هوس و آرزوی دراز است ؛ زیرا هوس ، از حق ، باز می دارد و آرزوی دراز ، آخرت را از یاد می بَرَد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ أشَدَّ ما أتَخَوَّفُ عَلَیکُم خَصلَتانِ : أمّا إحداهُما ⁽¹⁾فَاتِّباعُ الهَوی ، وأَمَّا الاُخری فَطولُ الأَمَلِ . فَأَمَّا اتِّباعُ الهَوی ، فَإِنَّهُ یَعدِلُ عَنِ الحَقِّ ، ومَن عَدَلَ عَنِ الحَقِّ فَهُوَ صاحِبُ هَویً . وأَمّا طولُ الأَمَلِ فَإِنَّهُ حُبُّ الدُّنیا . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أخشی ما خَشیتُ عَلی اُمَّتی کِبَرُ البَطنِ ، ومُداوَمَةُ النَّومِ ، وَالکَسَلُ ، وضَعفُ الیَقینِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ أخوَفَ ما أخافُ عَلی اُمَّتِیَ النِّساءُ وَالخَمرُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ أخوَفَ ما أخافُ عَلی اُمَّتی عَمَلُ قَومِ لوطٍ ، فَلتَرتَقِب اُمَّتِیَ العَذابَ إذا تَکافَی الرِّجالُ بِالرِّجالِ ، وَالنِّساءُ بِالنِّساءِ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بدترین چیزی که از آن بر شما می ترسم ، دو ویژگی است : یکی دنباله رویِ هوس ، و دیگری آرزوی دراز . دنباله رویِ هوس ، از حق ، منحرف می گردانَد و هر که از حقْ منحرف شود ، در واقع ، پیرو هوس است . و آرزوی دراز هم دنیادوستی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بیشترین ترس من برای امّتم ، شکم بارگی و پُرخوابی و تنبلی و ضعف یقین است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خوفناک ترین چیزهایی که از آنها بر امّتم می ترسم ، زن و شراب است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خوفناک ترین چیزی که از آن بر امّتم می ترسم ، عمل قوم لوط است . پس هر گاه مردان به مردان و زنان به زنان روی آوردند ، امّت من باید منتظر عذاب باشد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :هَلاکُ اُمَّتی فی ثَلاثٍ : فِی العَصَبِیَّةِ ، وَالقَدرِیَّةِ ⁽¹⁾، وَالرِّوایَةِ مِن ⁽²⁾غَیرِ ثَبتٍ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ثَلاثٌ لَم تَسلَم مِنها هذِهِ الاُمَّةُ : الحَسَدُ ، وَالظَنُّ ، وَالطِّیَرَةُ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إذا فَعَلَت اُمَّتی خَمسَ عَشرَةَ خَصلَةً حَلَّ بِهَا البَلاءُ . فَقیلَ : وما هُنَّ یا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : إذا کانَ المَغنَمُ دُوَلاً ⁽⁶⁾، وَالأَمانَةُ مَغنَماً ، وَالزَّکاةُ مَغرَماً ، وأطاعَ الرَّجُلُ زَوجَتَهُ وعَقَّ اُمَّهُ ، وبَرَّ صَدیقَهُ وجَفا أباهُ ، وَارتَفَعَتِ الأَصواتُ فِی المَساجِدِ ، وکانَ زَعیمُ القَومِ أرذَلَهُم ، واُکرِمَ الرَّجُلُ مَخافَةَ شَرِّهِ ، وشُرِبَتِ الخُمورُ ، ولُبِسَ الحَریرُ ، وَاتُّخِذَتِ القَیناتُ ⁽⁷⁾وَالمَعازِفُ ⁽⁸⁾، ولَعَنَ آخِرُ هذِهِ الاُمَّةِ أوَّلَها ، فَلیَرتَقِبوا عِندَ ذلِکَ ریحاً حَمراءَ ، أو خَسفا ومَسخا . ⁽⁹⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نابودی امّت من ، در سه چیز است : در عَصَبیّت [قبیله ای و نژادی ]و قَدَریگری ، ⁽¹⁾و روایت کردن از فرد غیر موثّق.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه چیز است که این امّت از آنها سالم نمانده است : حسادت ، گمان ، و بدبینی.

امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «هر گاه امّتم پانزده کار انجم دهند ، بلا بر آنان فرود می آید» . گفته شد : آنها کدام اند ، ای پیامبر خدا؟ فرمود : «هر گاه غنایم ، تیولِ گروهی خاص گردد ؛ امانت ، غنیمت تلقّی شود ؛ زکات [دادن] ، زیان شمرده شود ؛ مرد از زنش فرمانبَری و از مادرش نافرمانی کند ؛ به دوستش نیکی و با پدرش بدرفتاری کند ؛ صداها در مسجدها بلند شود ؛ پیشوای مردم ، پست ترینِ آنان باشد ؛ به مرد از بیمِ گزند او احترام بگذارند ؛ شراب نوشیده شود ؛ ابریشم بپوشند ؛ کنیزکان خُنیاگر و سازها رواج یابند ؛ و آخر این امّت ، اوّل آن را لعنت کند . در این هنگام ، باید منتظر باد سرخ یا فرو شدن در کام زمین یا مسخ شدن باشند» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا استَحَلَّت اُمَّتی سِتّاً فَعَلَیهِمُ الدَّمارُ : إذا ظَهَرَ فیهِمُ التَّلاعُنُ ، وشَرِبُوا الخُمورَ ، ولَبِسوا الحَریرَ ، وَاتَّخَذوا القِیانَ ، وَاکتَفَی الرِّجالُ بِالرِّجالِ ، وَالنِّساءُ بِالنِّساءِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا ظَهَرَ فی اُمَّتی عَشرُ خِصالٍ ابتَلاهُمُ اللّهُ بِعَشَرَةٍ : إذا مَنَعُوا الزَّکاةَ ماتَتِ المَواشی ، وإذا مَنَعُوا الصَّدَقاتِ کَثُرَتِ الأَمراضُ ، وإذا أکَلُوا الرِّبا کَثُرَتِ الزَّلّاتُ ، وإذا جارَتِ السَّلاطینُ ابتَلاهُمُ اللّهُ بِالعَدُوِّ ، وإذا حَکَموا بِغَیرِ عَدلٍ ارتَفَعَتِ البَرَکاتُ ، وإذا تَعَدَّوا عَن حُدودِ اللّهِ سَلَّطَ اللّهُ عَلَیهِمُ القَتلَ ، وإذا بَخَسُوا ⁽²⁾المیزانَ سَلَّطَ اللّهُ عَلَیهِمُ النَّقصَ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَزالُ هذِهِ الاُمَّةُ بِخَیرٍ تَحتَ یَدِ اللّهِ وفی کَفِّهِ ، ما لَم یُمالِئ ⁽⁵⁾قُرّاؤُها اُمَراءَها ، ولَم یُزَکِّ صُلَحاؤُها فُجّارَها ، ولَم یُمالِئ أخیارُها أشرارَها . فَإِذا فَعَلوا ذلِکَ ، رَفَعَ اللّهُ تَعالی یَدَهُ عَنهُم ، ثُمَّ سَلَّطَ عَلَیهِم جَبابِرَتَهُم فَساموهُم سوءَالعَذابِ ، وضَرَبَهُم بِالفاقَةِ وَالفَقرِ ، ومَلأَ قُلوبَهُم رُعباً . ⁽⁶⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لا یَزالُ عَدلُ اللّهِ مَبسوطاً عَلی هذِهِ الاُمَّةِ ما لَم یَمِل قُرّاؤُهُم إلی اُمَرائِهِم ، وما لَم یَزَل أبرارُهُم یَنهی فُجّارَهُم ، فَإِن لَم یَفعَلوا ثُمَّ استَنفَروا ⁽⁷⁾فَقالوا : لا إلهَ إلَا اللّهُ ، قالَ اللّهُ فی عَرشِهِ : کَذِبتُم ، لَستُم بِها صادِقینَ . ⁽⁸⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه امّتم شش چیز را روا بشمارند ، نابود می شوند : هر گاه لعن کردن یکدیگر در میانشان رواج یابد ، شراب بنوشند ، ابریشم بپوشند ، کنیزکان خُنیاگر برگیرند ، و مردان به مردان و زنان به زنان ، بسنده کنند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه در میان امّتم ده چیز ⁽¹⁾پدیدار گردد ، خداوند ، آنان را به ده چیز مبتلا می کند : هر گاه زکات ندهند ، دام ها می میرند هر گاه صدقه ندهند ، بیماری ها بسیار می شود . هر گاه ربا بخورند ، لغزش ها فزونی می گیرد . هر گاه پادشاهانْ ستم کنند ، خداوند عز و جل آنان را به دشمنْ گرفتار می کند . هر گاه به ناحقّ قضاوت کنند ، برکت ها می رود . هر گاه از حدود خدا تجاوز کنند ، خداوند عز و جل قتل را بر آنان چیره می گرداند . و هر گاه ترازو را کم بگذارند ، خداوند ، کاستی (/ معلولیّت) را بر آنان مسلّط می کند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :این امّت ، پیوسته در خیر است و دست خدا بر سرِ اوست ، تا زمانی که قاریان آن (عالمان دین) ، از امیرانش جانبداری نکنند و نیکان آن ، نابه کارانش را به نیکی نستایند و خوبان آن ، از بدانش حمایت نکنند . پس هر گاه چنین کردند ، خداوند متعال ، دستش را از سرِ آنان برمی دارد و سپس ستمگرانشان را بر آنان مسلّط می گردانَد و آن ستمگران ، آنان را سخت شکنجه می کنند و به فقر ، گرفتارشان می سازند و دل هایشان را از وحشت ، پُر می کنند .

امام علی علیه السلام :دادگری خدا ، پیوسته بر سرِ این امّت ، گسترده است ، تا زمانی که قاریان آنان (عالمان دین) ، به حاکمانشان نگرایند و تا زمانی که نیکان آنان ، گنهکارانشان را نهی کنند . اگر چنین نکنند ، سپس فریاد کمک خواهی سر دهند و بگویند : «معبودی جز خدای یگانه نیست» ، خداوند در عرش خویش می فرماید : «دروغ می گویید . شما در این سخن ، صادق نیستید» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا مَشَت اُمَّتی بِالمُطَیطاءِ ⁽¹⁾، وخَدَمَها أبناءُ المُلوکِ ؛ أبناءُ فارِسَ وَالرّومِ ، سُلِّطَ شِرارُها عَلی خِیارِها . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا تَصامَّت اُمَّتی عَن سائِلِها ، ومَشَت بِتَبَختُرِها ، حَلَفَ رَبّی عز و جلبِعِزَّتِهِ ، فَقالَ : وعِزَّتی ، لَاُعَذِّبَنَّ بَعضَهُم بِبَعضٍ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَو لَم تَغِلَّ ⁽⁴⁾اُمَّتی ، ما قَوِیَ عَلَیهِم عَدُوٌّ لَهُم . ⁽⁵⁾

مسند ابن حنبل عن شدّاد بن أوس عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أتَخَوَّفُ عَلی اُمَّتِیَ الشِّرکَ وَالشَّهوَةَ الخَفِیَّةَ ، قالَ : قُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، أتُشرِکُ اُمَّتُکَ مِن بَعدِکَ ؟ قالَ : نَعَم ، أما إنَّهُم لا یَعبُدونَ شَمساً ولا قَمَراً ولا حَجَراً ولا وَثَناً ، وَلکِن یُراؤونَ بِأَعمالِهِم . وَالشَّهوَةُ الخَفِیَّةُ أن یُصبِحَ أحَدُهُم صائِماً ، فَتَعرِضُ لَهُ شَهوَةٌ مِن شَهَواتِهِ فَیَترُکُ صومَهُ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه امّت من با تکبّر راه رفتند و شاه زادگان ایران و روم ، خدمتکارِ آنان شدند ، بَدان ایشان بر خوبانشان مسلّط می گردند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه امّت من به خواهش درخوست کننده اش گوش نداد و متکبّرانه راه رفت ، پروردگارم به عزّتش سوگند خورده و فرموده است : «به عزّتم سوگند که به تحقیق ، آنان را به واسطه یکدیگر ، عذاب می کنم !» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر امّت من دغلی (/ خیانت) پیشه نمی کردند ، هیچ دشمنی بر آنان چیره نمی شد .

مسند ابن حنبلـ به نقل از شدّاد بن اَوس ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «بر امّتم از شرک و شهوت پنهانی می ترسم» . من گفتم : ای پیامبر خدا ! آیا امّتت پس از تو مشرک می شوند؟ فرمود : «آری ؛ امّا آنان ، خورشید و ماه و سنگ و بتی نمی پرستند ؛ بلکه در اعمالشان ریا می کنند . شهوت پنهانی هم این است که هر یک از آنان ، صبح خود را با روزه آغاز می کند ؛ امّا [در بین روز] با شهوتی از شهواتش رو به رو می شود و روزه اش را رها می کند» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما أخافُ عَلی اُمَّتی إلّا ضَعفَ الیَقینِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا مَعشرَ التُّجّارِ ، إنَّکُم قَد وُلّیتُم أمرا هَلَکَت فیهِ الاُمَمُ السّالِفَةُ ؛ المِکیالَ وَالمیزانَ. ⁽²⁾

المستدرک علی الصحیحین عن أبی هریرة عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله :سَیُصیبُ اُمَّتی داءُ الاُمَمِ ، فَقالوا : یا رَسولَ اللّهِ وما داءُ الاُمَمِ ؟ قالَ : الأَشَرُ ⁽³⁾، وَالبَطَرُ ⁽⁴⁾، وَالتَّکاثُرُ ⁽⁵⁾، وَالتَّناجُشُ فِی الدُّنیا ، وَالتَّباغُضُ ، وَالتَّحاسُدُ، حَتّی یَکونَ البَغیُ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من بر امّتم از چیزی جز ضعف یقین نمی ترسم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای گروه بازرگانان! شما عهده دار چیزی شده اید که امّت های گذشته بر اثر آن ، به هلاکت افتادند : پیمانه و ترازو .

المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از ابو هُرَیره ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «به زودی ، امّت من به درد امّت ها گرفتار خواهند شد » . گفتند : ای پیامبر خدا ! درد امّت ها چه دردی است؟ فرمود : «کُفران نعمت و سرمستی از نعمت ها و تفاخر به بیشتر داشتن و فزون خواهی در دنیا و کینه توزی و حسدورزی نسبت به یکدیگر ، تا جایی که سرکشی سر بردارد» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :ما زالَت نِعمَةٌ ولا نَضارَةُ عَیشٍ إلّا بِذُنوبٍ اجتَرَحوا ، إنَّ اللّهَ لَیسَ بِظَلَامٍ لِلعَبیدِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا تَزالُ هذِهِ الاُمَّةُ بِخَیرٍ ما لَم یَلبَسوا لِباسَ العَجَمِ ⁽²⁾، ویَطعَموا أطعِمَةَ العَجَمِ ، فَإِذا فَعَلوا ذلِکَ ضَرَبَهُمُ اللّهُ بِالذُّلِّ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :قَلَّ مَن تَشَبَّهَ بِقَومٍ إلّا أوشَکَ أن یَکونَ مِنهُم. ⁽⁴⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :لا یُقَدِّسُ اللّهُ اُمَّةً فیها بَرَبَطٌ ⁽⁵⁾یُقَعقِعُ . ⁽⁶⁾

الإمام الباقر عن آبائه علیهم السلام :أوحَی اللّهُ إلی نَبِیٍّ مِنَ الأَنبیاءِ أن قُل لِقَومِکَ لا یَلبَسوا لِباسَ أعدائی ، ولا یَطعَموا طَعامَ أعدائی ، ولا یُشاکِلوا بِمَشاکِلِ أعدائی ، فَیَکونوا أعدائی کَما هُم أعدائی. ⁽⁷⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ لِمُحَمَّدِ بنِ سِنانٍ فیما کَتَبَ مِن جَوابِ مَسائِلِهِ ـ :حَرَّمَ اللّهُ قَتلَ النَّفسِ لِعِلَّةِ فَسادِ الخَلقِ فی تَحلیلِهِ ـ لَو اُحِلَ ـ وفَنائِهِم ، وفَسادِ التَّدبیرِ ... . وحَرَّمَ اللّهُ تَعالَی الزِّنا لِما فیهِ مِنَ الفَسادِ؛ مِن قَتلِ الأَنفُسِ ، وذَهابِ الأَنسابِ ، وتَرکِ التَّربِیَةِ لِلأَطفالِ ، وَفَسادِ المَواریثِ ، وما أشبَهَ ذلِکَ مِن وُجوهِ الفَسادِ . وحَرَّمَ اللّهُ عز و جل قَذفَ ⁽⁸⁾المُحصَناتِ لِما فیهِ مِن فَسادِ الأَنسابِ ، ونَفیِ الوَلَدِ ، وإِبطالِ المَواریثِ ، وتَرکِ التَّربِیَةِ ، وذَهابِ المَعارِفِ ، وما فیهِ مِنَ الکَبائِرِ وَالعِلَلِ الَّتی تُؤَدّی إلی فَسادِ الخَلقِ . ⁽⁹⁾

.

امام علی علیه السلام :هیچ نعمت و زندگی خوشی به زوال نیامد ، مگر به سبب گناهانی که مردم مرتکب شدند . خداوند هر گز به بندگان ستم نمی کند .

امام علی علیه السلام :این امّت ، تا زمانی که جامه غیر عرب (جامه فاخر) نپوشند و خوراک غیرِ عرب (خوراک اَشرافی) نخورند ، همواره در خوبی به سر خواهند بُرد . پس هر گاه چنین کردند ، خداوند ، آنان را به خواری می افکنَد .

امام علی علیه السلام :کمتر پیش می آید که کسی ، خود را به مردمی همانند سازد و از آنان نشود .

امام زین العابدین علیه السلام :خداوند ، امّتی را که در آن بَربَط ⁽¹⁾نواخته شود ، خوش بخت نمی کند .

امام باقر علیه السلامـ به نقل از پدرانش علیهم السلام ـ :خداوند عز و جل به پیامبری از پیامبران ، وحی فرمود که : «به قومت بگو جامه دشمنان مرا نپوشند و خوراکِ دشمنان مرا نخورند و خود را به شکلِ دشمنان من درنیاورند ؛ زیرا اگر چنین کنند ، اینها نیز همانند آنان ، دشمن من خواهند بود» .

امام رضا علیه السلامـ در نامه ای که در پاسخ پرسش های محمّد بن سنان نوشت ـ :خداوند ، قتل نفس را حرام کرده است ؛ زیرا در روا شمردن آن ـ اگر روا شده بود ـ ، تباهی و نابودی بشر و تباهیِ تدبیر است ... . خداوند متعال ، زنا را حرام کرده است ؛ زیرا در آن ، مفاسدی از قبیل قتلِ نفس و از بین رفتن نَسَب و وا نهادن تربیت فرزندان و تباه شدن ارث و میراث و مفاسدی از این دست است . خداوند عز و جل تهمت زدن به زنان پاک دامن را حرام کرده است ؛ چون موجب از میان رفتن نَسَب ها و نفی فرزند و باطل شدن ارث و میراث و وا نهادن تربیت و از بین رفتن شناخت ها و گناهان بزرگ و دیگر عوامل منجر به تباهی بشر می شود .

.

. .

. .

الفصل الخامس : ما تشابهت فیه الاُمم۵ / ۱تَکذیبُ الأَنبِیاءِ«ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَا کُلَّ مَا جَاءَ اُمَّةً رَّسُولُهَا کَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنَا بَعْضَهُم بَعْضًا وَ جَعَلْنَاهُمْ أَحَادِیثَ فَبُعْدًا لِّقَوْمٍ لَا یُؤْمِنُونَ» . ⁽¹⁾

«وَ إِن تُکَذِّبُواْ فَقَدْ کَذَّبَ اُمَمٌ مِّن قَبْلِکُمْ وَ مَا عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِینُ» . ⁽²⁾

«وَ إِن یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عَادٌ وَ ثَمُودُ * وَ قَوْمُ إِبْرَاهِیمَ وَ قَوْمُ لُوطٍ * وَ أَصْحَابُ مَدْیَنَ وَ کُذِّبَ مُوسَی فَأَمْلَیْتُ لِلْکَافِرِینَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کَانَ نَکِیرِ». ⁽³⁾

«کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ أَصْحَابُ الرَّسِّ وَ ثَمُودُ * وَ عَادٌ وَ فِرْعَوْنُ وَ إِخْوَانُ لُوطٍ * وَ أَصْحَابُ الْأَیْکَةِ وَ قَوْمُ تُبَّعٍ کُلٌّ کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِیدِ» . ⁽⁴⁾

«جُندٌ مَّا هُنَالِکَ مَهْزُومٌ مِّنَ الْأَحْزَابِ * کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عَادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ * وَ ثَمُودُ وَ قَوْمُ لُوطٍ وَأَصْحَابُ الْأَیْکَةِ اُوْلَئِکَ الْأَحْزَابُ * إِن کُلٌّ إِلَّا کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقَابِ» . ⁽⁵⁾

.

فصل پنجم : نقاط تشابه امّت ها

۵ / ۱ تکذیب پیامبران

فصل پنجم : نقاط تشابه امّت ها۵ / ۱تکذیب پیامبران«باز ، فرستادگان خود را پیاپی روانه کردیم. هر بار برای [ هدایت ] امّتی پیامبرش آمد، او را تکذیب کردند. پس [ ما امّت های سرکش را ] یکی پس از دیگری آوردیم و آنها را مایه عبرت [ و زبانزد مردم ] گردانیدیم. دور باشند [ از رحمت خدا ]مردمی که ایمان نمی آورند!» .

«و اگر تکذیب کنید، قطعاً امّت های پیش از شما [ هم ] تکذیب کردند، و بر پیامبر [ خدا ] ، جز ابلاغ آشکار [ وظیفه ای ]نیست» .

«و اگر تو را تکذیب کنند، قطعاً پیش از آنان ، قوم نوح و عاد و ثمود [ نیز ] به تکذیب پرداختند . و [ نیز ] قوم ابراهیم و قوم لوط . و [ همچنین ] اهل مَدیَن. و موسی تکذیب شد . پس کافران را مهلت دادم . سپس ، [ گریبان ] آنها را گرفتم. [ بنگر، ]عذاب من چگونه بود؟» .

«پیش از ایشان ، قوم نوح و اصحاب رسّ و ثمود ، و عاد و فرعون و برادران لوط ، و بیشه نشینان و قوم تُبّع ، به تکذیب پرداختند . همگی ، فرستادگان [ ما ] را به دروغ گرفتند و [ در نتیجه ] تهدید [ من ] ، واجب آمد» .

«این سپاهکِ دسته های دشمن در آن جا (بَدْر ) در هم شکستنی اند . پیش از ایشان ، قوم نوح و عاد و فرعونِ صاحب [ عمارت و ] خرگاه ها تکذیب کردند. و ثمود و قوم لوط و اصحاب اَیکَه [ نیز به تکذیب پرداختند ] . آنها دسته های مخالف بودند. هیچ کدام نبودند که پیامبران [ ما ]را تکذیب نکنند . پس عقوبت [ من بر آنان ] سزاوار آمد» .

.

۵ / ۲إنکارُ المَعادِ«بَلْ قَالُواْ مِثْلَ مَا قَالَ الْأَوَّلُونَ * قَالُواْ أَءِذَا مِتْنَا وَ کُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَءِنَّا لَمَبْعُوثُونَ * لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَ ءَابَاؤُنَا هَذَا مِن قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِیرُ الْأَوَّلِینَ». ⁽¹⁾

۵ / ۳النَّزعَةُ إلَی الجَبرِ وَالاِفتِراء عَلَی اللّهِ«وَ قَالَ الَّذِینَ أَشْرَکُواْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِن دُونِهِ مِن شَیْ ءٍ نَّحْنُ وَ لَا ءَابَاؤُنَا وَ لَا حَرَّمْنَا مِن دُونِهِ مِن شَیْ ءٍ کَذَلِکَ فَعَلَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَی الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِینُ» . ⁽²⁾

«سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُواْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَکْنَا وَلَا ءَابَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِن شَیْ ءٍ کَذَلِکَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ حَتَّی ذَاقُواْ بَأْسَنَا قُلْ هَلْ عِندَکُم مِّنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِن تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ» . ⁽³⁾

۵ / ۴مُواجَهَةُ السَّرّاءِ وَالضَّرّاءِ«فَإِذَا مَسَّ الْاءِنسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِّنَّا قَالَ إِنَّمَا اُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لَکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لَا یَعْلَمُونَ * قَدْ قَالَهَا الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ فَمَا أَغْنَی عَنْهُم مَّا کَانُواْیَکْسِبُونَ» . ⁽⁴⁾

راجع : ص ۲۱۰ (الاُمّة / الفصل العاشر / یأتی علیها ما کان فی الاُمم السالفة) .

.

۵ / ۲ انکار معاد

۵ / ۳ گرایش به جبر و دروغ بستن بر خدا

۵ / ۴ رو به رو شدن با خوشی و ناخوشی

۵ / ۲انکار معاد«[ نه ؛ ] بلکه آنان [ نیز ]مثل آنچه پیشینیان گفته بودند، گفتند . گفتند: «آیا چون بمیریم و خاک و استخوان شویم، آیا واقعاً باز ما زنده خواهیم شد؟! درست ، همین را قبلاً به ما و پدرانمان وعده دادند. این ، جز افسانه های پیشینیان [ چیزی ]نیست»» .

۵ / ۳گرایش به جبر و دروغ بستن بر خدا«و کسانی که شرک ورزیدند ، گفتند: «اگر خدا می خواست ، نه ما و نه پدرانمان ، هیچ چیزی را غیر از او نمی پرستیدیم و بدون [ حکم ] او ، چیزی را حرام نمی شمردیم» . کسانی که پیش از آنان بودند [ نیز ] ، چنین رفتار کردند ؛ و[ لی ] آیا جز ابلاغ آشکار بر پیامبران [ وظیفه ای ]است؟» .

«کسانی که شرک آوردند ، به زودی خواهند گفت: «اگر خدا می خواست، نه ما و نه پدرانمان شرک نمی آوردیم و چیزی را [ خودسرانه ]تحریم نمی کردیم» . کسانی هم که پیش از آنان بودند، همین گونه [ پیامبران خود را ] تکذیب کردند، تا عقوبت ما را چشیدند. بگو: «آیا نزد شما دانشی هست که آن را برای ما آشکار کنید؟ شما جز از گمان ، پیروی نمی کنید، و جز دروغ نمی گویید»» .

۵ / ۴رو به رو شدن با خوشی و ناخوشی«و چون انسان را آسیبی رسد، ما را فرامی خواند. سپس ، چون نعمتی از جانب خود به او عطا کنیم ، می گوید: «تنها آن را به دانش خود یافته ام». نه چنان است ؛ بلکه آن ، آزمایشی است ؛ ولی بیشترشان نمی دانند . قطعاً کسانی که پیش از آنان بودند [ نیز ] ، این [ سخن ] را گفتند و آنچه به دست آورده بودند، کاری برایشان نکرد» .

ر . ک : ص ۲۱۱ (امّت / فصل دهم / دچار شدن به سرنوشت امّت های پیشین) .

.

الفصل السادس : فضائل الاُمّة الإسلامیّة۶ / ۱إجابَةُ دَعوَةِ إبراهیمَالکتاب«رَبَّنَا وَ اجْعَلْنَا مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَ مِن ذُرِّیَّتِنَا اُمَّةً مُّسْلِمَةً لَّکَ وَ أَرِنَا مَنَاسِکَنَا وَ تُبْ عَلَیْنا إِنَّکَ أَنتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ * رَبَّنَا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولًا مِّنْهُمْ یَتْلُواْ عَلَیْهِمْ ءَایَاتِکَ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُزَکِّیهِمْ إِنَّکَ أَنتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أنَا دَعوَةُ أبی إبراهیمَ. ⁽²⁾

.

فصل ششم : امتیازات امّت اسلام

۶ / ۱ نتیجه دعای ابراهیم علیه السلام

فصل ششم : امتیازات امّت اسلام۶ / ۱نتیجه دعای ابراهیم علیه السّلامقرآن«پروردگارا! ما را تسلیم [ فرمان ] خود قرار ده؛ و از نسل ما، امّتی فرمان بُردار خود [ پدیدآور ]و آداب دینی ما را به ما نشان ده و بر ما ببخشای، که تویی توبه پذیرِ مهربان . پروردگارا! در میان آنان، فرستاده ای از خودشان برانگیز، تا آیات تو را بر آنان بخواند و کتاب و حکمت به آنان بیاموزد و پاکیزه شان کند ؛ زیرا که تو خود، شکست ناپذیرِ فرزانه ای»» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من [نتیجه] دعای پدرم ابراهیم علیه السلام هستم .

.

۶ / ۲خَیرُ الاُمَمِالکتاب«کُنتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ ءَامَنَ أَهْلُ الْکِتَابِ لَکَانَ خَیْرًا لَّهُم مِّنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَکْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی قَولِهِ تَعالی : «کُنتُمْ خَیْرَ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ» ـ :إنَّکُم تُتِمّونَ سَبعینَ اُمَّةً ، أنتُم خَیرُها وَأَکرَمُها عَلَی اللّهِ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اُمَّتی خَیرُ الاُمَمِ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَمّا بَعَثَ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ موسَی بنَ عِمرانَ علیه السلام وَاصطَفاهُ نَجِیّاً .. . فَقالَ [موسی علیه السلام ] : یا رَبِّ ، فَإِن کانَ آلُ مُحَمَّدٍ کَذلِکَ فَهَل فی اُمَمِ الأَنبِیاءِ أفضَلُ عِندَکَ مِن اُمَّتی .. .؟ فَقالَ اللّهُ عز و جل : یا موسی ، أما عَلِمتَ أنَّ فَضلَ اُمَّةِ مُحَمَّدٍ عَلی جَمیعِ الاُمَمِ کَفَضلِهِ عَلی جَمیعِ خَلقی ؟ فَقالَ موسی علیه السلام : یا رَبِّ، لَیتَنی کُنتُ أراهُم ؟ فَأَوحَی اللّهُ عز و جل إلَیهِ : یا موسی ، إنَّکَ لَن تَراهُم ، فَلَیسَ هذا أوانَ ظُهورِهِم ، وَلکِن سَوفَ تَراهُم فِی الجِنانِ . ⁽⁴⁾

.

۶ / ۲ بهترینِ امّت ها

۶ / ۲بهترینِ امّت هاقرآن«شما بهترین امّتی هستید که برای مردم ، پدیدار شده اید: به کار پسندیده فرمان می دهید و از کار ناپسند ، بازمی دارید و به خدا ایمان دارید. و اگر اهل کتاب ایمان آورده بودند ، قطعاً برایشان بهتر بوده برخی از آنان مؤمن اند ؛ و[ لی ] بیشترشان نافرمان اند» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در باره این سخن خداوند متعال : «شما بهترین امّتی هستید که برای مردم ، پدیدار شده اید» ـ :شما هفتادمین امّت هستید و شما ، بهترینِ آنها و نزد خداوند ، گرامی ترین شان هستید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امّت من ، بهترینِ امّت هاست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در باره پاسخ خداوند متعال به این سؤال موسی علیه السلام که : «بهترینِ امّت ها کدام است؟» ـ :خداوند عز و جل فرمود : «ای موسی ! آیا نمی دانی که برتری امّت محمّد صلی الله علیه و آله بر همه امّت ها ، همانند برتری خود او بر همه آفریدگان من است؟» . موسی علیه السلام گفت : ای پروردگار من! کاش آنها را دیده بودم . خداوند عز و جل به او وحی فرمود که : «ای موسی! تو هرگز آنان را نخواهی دید ؛ زیرا اکنون ، گاهِ پدیدار شدن آنها نیست ؛ امّا به زودی آنان را در بهشت ، خواهی دید» .

.

۶ / ۳اُمَّةٌ مَرحومَةٌرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اُمَّتی هذِهِ اُمَّةٌ مَرحومَةٌ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :اُمَّتی اُمَّةٌ مَرحومَةٌ ، مَغفورٌ لَها ، مُتابٌ عَلَیها. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّکُم اُمَّةٌ مَرحومَةٌ مُعافاةٌ ، فَاستَقیموا وخُذوا طاقَةَ ⁽³⁾الأَمرِ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ هذِهِ الاُمَّةَ مَرحومَةٌ ، عَذابُها بِأَیدیها. ⁽⁵⁾

۶ / ۴اُمَّةٌ مُبارَکَةٌرسول اللّه صلی الله علیه و آله :اُمَّتی اُمَّةٌ مُبارَکَةٌ ، لا یُدری أوَّلُها خَیرٌ أو آخِرُها. ⁽⁶⁾

.

۶ / ۳ امّت رحمت شده

۶ / ۴ امّت خُجسته

۶ / ۳امّت رحمت شدهپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :این امّت من ، امّتی رحمت شده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امّت من ، امّتی رحمت شده ، آمرزیده و بخشوده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شما امّتی رحمت شده و بخشوده هستید . پس با تمام توان [در راه حق] ، پایداری کنید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :این امّت ، رحمت شده است . عذابش به دستان خود اوست .

۶ / ۴امّت خُجستهپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امّت من ، امّتی بابرکت است . معلوم نیست که اوّل آن بهترند یا آخرش.

.

عنه صلی الله علیه و آله :مَثَلُ اُمَّتی مَثَلُ المَطَرِ ، لا یُدری أوَّلُهُ خَیرٌ أم آخِرُهُ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَثَلُ اُمَّتی مَثَلُ حَدیقَةٍ قامَ عَلَیها صاحِبُها ، فَأَصلَحَ رَواکِبَها ⁽²⁾، وَبَنی مَساکِنَها ، وحَلَقَ سَعفَها ، فَأَطعَمَت عاما فَوجا ⁽³⁾، ثُمَّ عاما فَوجا ، ثُمَّ عاما فَوجا ، فَلَعَلَّ آخِرَها طَعما أن یَکونَ أجوَدَها قِنوانا ⁽⁴⁾، وَأطوَلَها شِمراخا ⁽⁵⁾، أما وَالَّذی بَعَثَنی بِالحَقِّ نَبِیّا ، لَیَجِدَنَّ عیسَی بنُ مَریَمَ فی اُمَّتی خَلقا مِن حَوارِیِّهِ ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

الکافی عن علیّ بن عیسی رفعه :إنَّ موسی علیه السلام ناجاهُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی ، فَقالَ لَهُ فیمُناجاتِهِ : . . . اُوصیکَ یا موسی . . . بِصاحِبِ الجَمَلِ الأَحمَرِ ، الطَّیِّبِ الطَّاهِرِ المُطَهَّرِ . . . اُمَّتُهُ مَرحومَةٌ مُبارَکَةٌ ؛ ما بَقوا فِی الدّینِ علی حَقائِقهِ. ⁽⁸⁾

۶ / ۵الآخِرونَ السّابِقونَرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أنَا آخِرُ الأَنبِیاءِ ، وأنتُم آخِرُ الاُمَمِ. ⁽⁹⁾

.

۶ / ۵ آخرین و اولینِ امّت ها

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حکایت امّت من ، حکایت باران است که معلوم نیست اوّل آن بهتر است یا آخرش.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حکایت امّت من ، حکایت باغی است که صاحبش به آن رسیدگی کرده و نهال های رُسته بر تنه خرما بُن های آن را هَرَس نموده و اتاق هایش را ساخته و شاخه های نخل هایش را پیراسته است و یک سال ، گروهی را خوراک می دهد و سال دیگر ، گروهی را و سال بعد ، گروهی را و شاید ، آخرین خوراک آن ، خوشه هایش مرغوب تر و شاخه هایش بلندتر باشد . سوگند به آن که مرا به حق ، پیامبر برانگیخت ! عیسی بن مریم علیه السلام گروهی از حواریان خود را در میان امّت من می یابد .

الکافیـ به نقل از علی بن عیسی ، که سند حدیث را به پیامبر صلی الله علیه و آله یا اهل بیت علیهم السلام رسانده است ـ :خداوند ـ تبارک و تعالی ـ با موسی علیه السلام نجوا کرد و در مناجاتش به او فرمود : « ... ای موسی ! تو را سفارش می کنم ... به صاحب شتر سرخ مو ؛ آن پاکزادِ پاکِ پاکیزه ... . امّت او ، تا زمانی که بر حقایق دین باقی بمانند ، رحمت شده و با برکت اند» .

۶ / ۵آخرین و اولینِ امّت هاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من ، آخرینِ پیامبرانم ، و شما ، آخرینِ امّت ها هستید .

.

عنه صلی الله علیه و آله :نَحنُ الآخِرونَ السّابِقونَ. ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :نَحنُ الآخِرونَ مِن أهلِ الدُّنیا ، وَالأَوَّلونَ یَومَ القِیامَةِ ، المَقضِیُّ لَهُم قَبلَ الخَلائِقِ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :نَحنُ آخِرُ الاُمَمِ ، وَأوَّلُ مَن یُحاسَبُ ، یُقالُ : أینَ الاُمَّةُ الاُمِّیَّةُ وَنَبِیُّها ؟ فَنَحنُ الآخِرونَ الأَوَّلونَ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :نَحنُ الآخِرونَ السّابِقونَ یَومَ القِیامَةِ ، أوّلُ زُمرَةٍ مِن اُمَّتی یَدخُلونَ الجَنَّةَ سَبعونَ ألفا لا حِسابَ عَلَیهِم ، کُلُّ رَجُلٍ مِنهُم عَلی صورَةِ القَمَرِ لَیلَةَ البَدرِ ، ثُمَّ الَّذینَ یَلونَهُم عَلی أشَدِّ ضَوءِ کَوکَبٍ فِی السَّماءِ ، ثُمَّ هِیَ بَعدَ ذلِکَ مَنازِلُ. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :نَحنُ الآخِرونَ السّابِقونَ یَومَ القِیامَةِ ، بَیدَ ⁽⁵⁾أنَّهُم اُوتُوا الکِتابَ مِن قَبلِنا ، ثُمَّ هذا یَومُهُمُ الَّذی فُرِضَ عَلَیهِم فَاختَلَفوا فیهِ فَهَدانَا اللّهُ ، فَالنّاسُ لَنا فیهِ تَبَعٌ ، الیَهودُ غَدا وَالنَّصاری بَعدَ غَدٍ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ما آخرین و اوّلین [امّت ها] هستیم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ما آخرین مردم دنیا و در روز قیامت ، اوّلینِ مردم هستیم و پیش از همه خلایق ، در باره ما داوری می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ما آخرینِ امّت هاییم و اوّلین کسانی که [در قیامت ]حسابرسی می شوند . گفته می شود : «کجایند امّت اُمّی و پیامبر آنان؟» . پس ، ما آخرین و اوّلین هستیم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ما [در دنیا] آخرین و در روز قیامت ، اوّلین هستیم . نخستین گروه از امّت من که به بهشت می روند ، هفتاد هزار نفرند و حسابرسی نمی شوند . هر مردی از آنان ، چونان ماه شب چهارده است . سپس ، کسانی که از پیِ آنان [به بهشت ]می روند ، نورانی تر از ستارگان آسمان اند . سپس ، گروه های بعد که هر یک را منزلتی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ما [در دنیا] آخرین هاییم و در روز قیامت ، نخستین ها ؛ جز آن که به آنان (امّت های پیشین) ، قبل از ما کتاب داده شد و این روز (جمعه) ، همان روزِ آنان است که [بزرگداشت آن] برایشان واجب گشت ؛ امّا در باره آن اختلاف کردند ؛ ولی خداوند ، ما را هدایت کرد . پس مردم در این روز ، دنباله رو مایند . یهود ، فردا [شنبه را ]و نصارا پس فردا [یکشنبه را گرامی می دارند] .

.

۶ / ۶جَوامِعُ فَضائِلِهِمرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مِمّا أعطَی اللّهُ اُمَّتی وفَضَّلَهُم بِهِ عَلی سائِرِ الاُمَمِ ، أعطاهُم ثَلاثَ خِصالٍ لَم یُعطَها إلّا نَبِیٌّ : وذلِکَ أنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی کانَ إذا بَعَثَ نَبِیّا قالَ لَهُ : اِجتَهِد فی دینِکَ ولا حَرَجَ عَلَیکَ ، وإنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی أعطی ذلِکَ اُمَّتی حَیثُ یَقولُ : «وَ مَا جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ» ⁽¹⁾یَقولُ : مِن ضیقٍ . وکانَ إذا بَعَثَ نَبِیّا قالَ لَهُ : إذا أحزَنَکَ أمرٌ تَکرَهُهُ ، فَادعُنی أستَجِب لَکَ ، وإنَّ اللّهَ أعطی اُمَّتی ذلِکَ حَیثُ یَقولُ : «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ» ⁽²⁾. وکانَ إذا بَعَثَ نَبِیّا جَعَلَهُ شَهیدا عَلی قَومِهِ ، وإنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی جَعَلَ اُمَّتی شُهَداءَ عَلَی الخَلقِ حَیثُ یَقولُ: «لِیَکُونَ الرَّسُولُ شَهِیدًا عَلَیْکُمْ وَ تَکُونُواْ شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما اُعطِیَت اُمَّةٌ مِنَ الیَقینِ ⁽⁵⁾مثل ما اُعطِیَت اُمَّتی. ۶

.

۶ / ۶ مجموعه فضایل امّت اسلام

۶ / ۶مجموعه فضایل امّت اسلامپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از چیزهایی که خدا به امّت من عطا فرمود و بدان وسیله ، آنان را بر دیگر امّت ها برتری داد ، این است که به آنان ، سه ویژگی بخشید که به کسی جز پیامبر بخشیده نشده است : یکی این که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ هر گاه پیامبری می فرستاد ، به او می فرمود : «در دینت ، سخت بکوش و باک مدار» . خداوند ـ تبارک و تعالی ـ این را به امّت من نیز عطا کرده ، آن جا که می فرماید : «و در دین ، بر شما سختی قرار نداده است» ؛ یعنی تنگی و سختی [ در آن ، قرار نداده است ]. دوم این که هر گاه پیامبری می فرستاد ، به او می فرمود : «هر گاه امری ناخوشایند ، تو را اندوهگین ساخت ، مرا بخوان تا پاسخت دهم» . خداوند ، این را نیز به امّت من عطا کرده ، آن جا که می فرماید : «مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم» . سوم این که هر گاه پیامبری می فرستاد ، او را بر قومش گواه قرار می داد و خداوند ـ تبارک و تعالی ـ امّت مرا بر همه خلق ، گواه قرار داده ، آن جا که می فرماید : «تا این پیامبر ، بر شما گواه باشد و شما بر مردم ، گواه باشید» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :به هیچ امّتی ، یقینی برتر از یقینی که به امّت من داده شده ، عطا نشده است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :أنزَلَ اللّهُ عَلَیَّ أمانَینِ لِاُمَّتی : «وَمَا کَانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَأَنتَ فِیهِمْ وَمَا کَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ یَسْتَغْفِرُونَ» ⁽¹⁾، إذا مَضَیتُ تَرَکتُ فیهِمُ الاِستِغفارَ إلی یَومِ القِیامَةِ. ⁽²⁾

الإمام الحسن علیه السلام :جاءَ نَفَرٌ مِنَ الیَهودِ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَسَأَلَهُ أعلَمُهُم عَن أشیاءَ ، فَکانَ فیما سَأَلَهُ : أخبِرنا عَن سَبعِ خِصالٍ أعطاکَ اللّهُ مِن بَینِ النَّبِیّینَ ، وأعطی اُمَّتَکَ مِن بَینِ الاُمَمِ ؟ فَقالَ النَبِیُّ صلی الله علیه و آله : أعطانِیَ اللّهُ عز و جل : فاتِحَةَ الکِتابِ ، وَالأَذانَ ، وَالجَماعَةَ فِی المَسجِدِ ، ویَومَ الجُمُعَةِ ، وَالصَّلاةَ عَلَی الجَنائِزِ ، وَالإِجهارَ فی ثَلاثِ صَلَواتٍ ، وَالرُّخصَةَ لِاُمَّتی عِندَ الأَمراضِ وَالسَّفَرِ ، وَالشَّفاعَةَ لِأَصحابِ الکَبائِرِ مِن اُمَّتی . قالَ الیَهودِیُّ : صَدَقتَ یا مُحَمَّدُ ، فَما جَزاءُ مَن قَرَأَ فاتِحَةَ الکِتابِ ؟ فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : مَن قَرَأَ فاتِحَةَ الکِتابِ أعطاهُ اللّهُ عز و جل بِعَدَدِ کُلِّ آیَةٍ نَزَلَت مِنَ السَّماءِ ثَوابَ تِلاوَتِها . وأَمَّا الأَذانُ فَإِنَّهُ یُحشَرُ المُؤَذِّنونَ مِن اُمَّتی مَعَ النَّبِیّینَ وَالصِّدِّیقینَ وَالشُّهَداءِ وَالصّالِحینَ . وأمَّا الجَماعَةُ فَإِنَّ صُفوفَ اُمَّتی فِی الأَرضِ کَصُفوفِ المَلائِکَةِ فِی السَّماءِ، وَالرَّکعَةُ فِی جَماعَةٍ أربَعٌ وعِشرونَ رَکعَةً، کُلُّ رَکعَةٍ أحَبُّ إلَی اللّهِ عز و جل مِن عِبادَةِ أربَعینَ سَنَةً . وأمّا یَومُ الجُمُعَةِ فَإِنَّ اللّهَ یَجمَعُ فیهِ الأَوَّلینَ وَالآخِرینَ لِلحِسابِ، فَما مِن مُؤمِنٍ مَشی إلَی الجَماعَةِ ⁽³⁾إلّا خَفَّفَ اللّهُ عز و جلعَلَیهِ أهوالَ یَومِ القِیامَةِ ثُمَّ یُجازیهِ الجَنَّةَ . وأمَّا الإجهارُ فَإِنَّهُ یَتَباعَدُ مِنهُ لَهَبُ النّارِ بِقَدرِ ما یَبلُغُ صَوتُهُ، ویَجوزُ عَلَی الصِّراطِ، ویُعطَی السُّرورَ حَتّی یَدخُلَ الجَنَّةَ . وأمَّا السّادِسُ فَإِنَّ اللّهَ عز و جل یُخَفِّفُ أهوالَ یَومِ القِیامَةِ لِاُمَّتی کَما ذَکَرَ اللّهُ فِی القُرآنِ، وما مِن مُؤمِنٍ یُصَلّی عَلَی الجَنائِزِ إلّا أوجَبَ اللّهُ لَهُ الجَنَّةَ إلّا أن یَکونَ مُنافِقا أو عاقّا . وأمّا شَفاعَتی فَفی أصحابِ الکَبائِرِ ما خَلا أهلَ الشِّرکِ وَالظُّلمِ . قالَ : صَدَقتَ یا مُحَمَّدُ ، وأنَا أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ، وأنَّکَ رَسولُهُ خاتَمُ النَّبِیّینَ وإمامُ المُتَّقینَ ورَسولُ رَبِّ العالَمینَ . فَلَمّا أسلَمَ وحَسُنَ إسلامُهُ أخرَجَ رِقّا أبیَضَ فیهِ جَمیعُ ما قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وقالَ : یا رَسولَ اللّهِ، وَالَّذی بَعَثَکَ بالحَقِّ نِبِیّا مَا استَنسَختُها إلّا مِنَ الأَلواحِ الَّتی کَتَبَ اللّهُ عز و جللِموسَی بنِ عِمرانَ . ⁽⁴⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، دو مایه امان برای امّتم بر من نازل فرمود : «و[ لی ]تا تو در میان آنان هستی، خدا بر آن نیست که ایشان را عذاب کند، و تا آنان طلبِ آمرزش می کنند، خدا ، عذاب کننده ایشان نخواهد بود» . هر گاه من رفتم ، آمرزش خواهی را در میان آنان ، تا روز قیامت ، باقی می گذارم .

امام حسن علیه السلام :جمعی از یهود نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمدند . عالم ترینِ آنان ، سؤالاتی از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید و از جمله پرسش هایش این بود : آن ، کدام هفت چیز است که خداوند از میان پیامبران به تو داد و از میان امّت ها به امّت تو؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «خداوند عز و جل به من ، فاتحة الکتاب را بخشید و اذان را و [نماز ]جماعت در مسجد و روز جمعه را و نماز خواندن بر جنازه را و خواندن سه نماز با صدای بلند را و رخصت به امّتم در اوقات بیماری و سفر را و شفاعت کردن آن دسته از امّتم را که مرتکب گناه کبیره شده اند» . یهودی گفت : درست گفتی ، ای محمّد ! ثواب کسی که «فاتحة الکتاب» را بخوانَد ، چیست؟ پیامبر خدا فرمود : «کسی که فاتحة الکتاب را بخواند ، خداوند عز و جل به شمارِ هر آیه ای که از آسمان نازل شده است ، ثواب تلاوت آن را به او عطا می فرماید . امّا اذان : اذان گویانِ امّت من با پیامبران و صدّیقان و شهیدان و درستکاران ، محشور می شوند . امّا جماعت : صف های امّت من ، در زمین ، همانند صف های فرشتگان در آسمان است و هر رکعت نماز با جماعت، [معادلِ] بیست و چهار رکعت است و هر رکعتی نزد خداوند عز و جلمحبوب تر از عبادت چهل سال است . امّا روز جمعه : خداوند ، در این روز ، اوّلین و آخرینِ خلایق را برای حسابرسی گِرد می آورد . پس هیچ مؤمنی نیست که به سوی جماعت ⁽¹⁾برود ، مگر آن که خداوند عز و جل ، وحشت های روز قیامت را برای او آسان می سازد . سپس ، بهشت را به او پاداش می دهد . امّا با صدای بلند خواندن : به اندازه فاصله ای که صدای شخص برسد ، زبانه آتش از او دور می گردد و از صراط می گذرد و شادمانی به او داده می شود تا آن که به بهشت در آید . امّا ششمین : خداوند عز و جل ، چنان که در قرآن فرموده است ، هراس های روز قیامت را برای امّتم آسان می گردانَد . و هیچ مؤمنی نیست که بر جنازه ها نماز بخواند ، جز آن که خداوند ، بهشت را بر او واجب می سازد ، مگر آن که منافق یا عاقّ والدین باشد . امّا شفاعتم : برای کسی است که مرتکب کبائر شود ، به استثنای اهل شرک و ستم» . یهودی گفت : درست گفتی ، ای محمّد ! من ، گواهی می دهم که معبودی جز خداوند یکتا نیست و تو پیامبرِ او و خاتمِ پیامبران و پیشوای پرهیزگاران و فرستاده خداوندگار جهانیان هستی . پس از آن که اسلام آورد ، پوست نازک سفیدی را درآورد که همه آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله گفته بود ، در آن [نوشته شده] بود و گفت : ای پیامبر خدا ! سوگند به آن که تو را به حق به پیامبری برانگیخت ، من ، این را از الواحی که خداوند عز و جل برای موسی بن عمران علیه السلام نوشته است ، رونویسی کرده ام .

.

مجمع البحرین :فی حَدیثِ مُناجاةِ موسی علیه السلام وقَد قالَ : یا رَبِّ، لِمَ فَضَّلتَ اُمَّةَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله عَلی سائِرِ الاُمَمِ ؟ فَقالَ اللّهُ تَعالی : فَضَّلتُهُم لِعَشرِ خِصالٍ . قالَ موسی : وما تِلکَ الخِصالُ الَّتی یَعمَلونَها حَتّی آمُرَ بَنی إسرائیلَ یَعمَلونَها ؟ قالَ اللّهُ تَعالی : الصَّلاةُ ، وَالزَّکاةُ ، وَالصَّومُ ، وَالحَجُّ ، وَالجِهادُ ، وَالجُمُعَةُ ، وَالجَماعَةُ ، وَالقُرآنُ ، وَالعِلمُ ، وَالعاشوراءُ . قالَ موسی علیه السلام : یا رَبِّ ، ومَا العاشوراءُ ؟ قالَ : البُکاءُ وَالتَّباکی عَلی سِبطِ مُحَمَّدٍ ، وَالمَرثِیَّةُ وَالعَزاءُ عَلی مُصیبَةِ وَلَدِ المُصطَفی . یا موسی ، ما مِن عَبدٍ مِن عَبیدی فی ذلِکَ الزَّمانِ بَکی أو تَباکی وتَعَزّی عَلی وَلَدِ المُصطَفی، إلّا وکانَت لَهُ الجَنَّةُ ثابِتا فیها ، وما مِن عَبدٍ أنفَقَ مِن مالِهِ فی مَحَبَّةِ ابنِ بِنتِ نَبِیِّهِ طَعاما وغَیرَ ذلِکَ دِرهَما أو دینارا ، إلّا وبارَکتُ لَهُ فی دارِ الدُّنیا ؛ الدِّرهَمَ بِسَبعینَ دِرهَما ، وکانَ مُعافیً فِی الجَنَّةِ ، وغَفَرتُ لَهُ ذُنوبَهُ . وعِزَّتی وجَلالی ، ما مِن رَجُلٍ أوِ امرَأَةٍ سالَ دَمعُ عَینَیهِ فی یَومِ عاشوراءَ وغَیرِهِ قَطرَةً واحِدَةً ، إلّا وکَتَبتُ لَهُ أجرَ مِئَةِ شَهیدٍ . ⁽¹⁾

.

مجمع البحرین :در حدیث مناجات موسی علیه السلام آمده است که گفت : پروردگارا ! چرا امّت محمّد صلی الله علیه و آله را بر دیگر امّت ها برتری داده ای؟ خداوند متعال فرمود : «به ده چیز ، آنها را برتری داده ام». موسی علیه السلام گفت : آن ده چیز که آنان ، بدانها عمل می کنند ، چیست تا به بنی اسرائیل دستور بدهم آنها نیز به کار ببندند؟ خداوند متعال فرمود : «نماز ، زکات ، روزه ، حج ، جهاد ، جمعه ، نماز جماعت ، قرآن ، علم ، و عاشورا» . موسی علیه السلام گفت : پروردگارا ! عاشورا چیست؟ فرمود : «گریستن و گریه نمایی بر نواده محمّد ، و سوگواری و عزاداری برای مصیبت فرزند مصطفی . ای موسی ! هیچ بنده ای از بندگان من در آن زمان نیست که بر فرزند مصطفی بِگرید یا تظاهر به گریستن کند و عزاداری نماید ، مگر آن که بهشت برای او باشد و در آن ، پایدار می مانَد . هیچ بنده ای نیست که در راه محبّت به پسر دختر پیامبرش از مال خود ، غذایی دهد یا درهم و دیناری خرج کند ، مگر آن که در همان دنیا به او برکت می دهم . یک درهم [او] را به هفتاد درهم افزون می سازم و در بهشت به سلامت زندگی می کند و گناهانش را می آمرزم . به عزّت و جلالم سوگند ، هیچ مرد یا زنی نیست که در روز عاشورا و غیر عاشورا ، یک قطره اشک از چشمش فرو چکد ، مگر آن که اجر صد شهید را برایش می نویسم» .

.

الإمام الحسین علیه السلام :بَینَما أصحابُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله جُلوسٌ فی مَسجِدِهِ بَعدَ وَفاتِهِ صلی الله علیه و آله یَتَذاکَرونَ فَضلَهُ ، إذ دَخَلَ عَلَینا حَبرٌ مِن أحبارِ ⁽¹⁾الیَهودِ مِن أهلِ الشّامِ ، قَد قَرَأَ التَّوراةَ وَالإِنجیلَ وَالزَّبورَ وصُحُفَ إبراهیمَ وَالأَنبِیاءِ ، وعَرَفَ دَلائِلَهُم ، فَسَلَّمَ عَلَینا وجَلَسَ ، ولَبِثَ هُنَیئَةً ، ثُمَّ قالَ : یا اُمَّةَ مُحَمَّدٍ ، ما تَرَکتُم لِنَبِیٍّ دَرَجَةً ولا لِمُرسَلٍ فَضیلَةً إلّا وقَد نَحَلتُموها ⁽²⁾لِمُحَمَّدٍ نَبِیِّکُم ! فَهَل عِندَکُم جَوابٌ إن أنَا سَأَلتُکُم ؟ فَقالَ لَهُ أمیرُ المُؤمِنینَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام : سَل یا أَخَا الیَهودِ ما أحبَبتَ ، فَإِنّی اُجیبُکَ عَن کُلِّ ما تَسأَلُ بِعَونِ اللّهِ ومَشیئَتِهِ . . . . قالَ الیَهودِیُّ : فَإِنَّ اللّهَ تَعالی ناجی موسی عَلی طورِ سَیناءَ ⁽³⁾بِثَلاثِمِئَةٍ وثَلاثَ عَشرَةَ کَلِمَةً ، مَعَ کُلِّ کَلِمَةٍ یَقولُ لَهُ : یا موسی إنّی أنَا اللّهُ ، فَهَل فَعَلَ بِمُحَمَّدٍ شَیئا مِن ذلِکَ ؟ فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : لَقَد کانَ کَذلِکَ ، ومُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله ناجاهُ اللّهُ تَعالی فَوقَ سَبعِ سَماواتٍ رَفَعَهُ عَلَیهِنَّ ، فَناجاهُ فی مَوطِنَینِ : أحَدُهُما عِندَ سِدرَةِ المُنتَهی ⁽⁴⁾، وکانَ لَهُ هُناکَ مَقامٌ مَحمودٌ ، ثُمَّ عَرَجَ بِهِ حَتَّی انتَهی بِهِ إلی ساقِ العَرشِ ، وقالَ اللّهُ تَعالی : «دَنَا فَتَدَلَّی» ⁽⁵⁾، ودُلِّیَ لَهُ رَفرَفٌ أخضَرُ ، غُشِّیَ عَلَیهِ نورٌ عَظیمٌ حَتّی کانَ فی دُنُوِّهِ کَقابِ قَوسَینِ أو أدنی ، وهُوَ مِقدارُ ما بَینَ الحاجِبِ إلَی الحاجِبِ ، وناجاهُ بِما ذَکَرَهُ اللّهُ تَعالی فی کِتابِهِ ، فی سورَةِ البَقَرَةِ ، قالَ اللّهُ تَعالی : «وَإِن تُبْدُواْ مَا فِی أَنفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحَاسِبْکُم بِهِ اللَّهُ فَیَغْفِرُ لِمَن یَشَاءُ وَ یُعَذِّبُ مَن یَشَاءُ» ⁽⁶⁾. وکانَت هذِهِ الآیَةُ قَد عُرِضَت عَلی سائِرِ الاُمَمِ مِن لَدُن آدَمَ علیه السلام إلی مَبعَثِ النَّبِیِّ المُعَظَّمِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، فَأَبَوا جَمیعا أن یَقبَلوها مِن ثِقَلِها ، وقَبِلَها مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله واُمَّتُهُ ، فَلَمّا رَأَی اللّهُ تَعالی مِنهُ وَمِن اُمَّتِهِ القَبولَ خَفَّفَ عَنهُ ثِقَلَها ، فَقالَ اللّهُ تَعالی لِمُحَمَّدٍ : «ءَامَنَ الرَّسُولُ بِمَا اُنزِلَ إِلَیْهِ مِن رَّبِّهِ» ثُمَّ إنَّ اللّهَ تَعالی تَکَرَّمَ عَلی مُحَمَّدٍ ، وأشفَقَ عَلَیهِ مِن شَدیدِ الآیَةِ التَّی قَبِلَها هُوَ واُمَّتُهُ ، فَأَجابَ عَن نَفسِهِ واُمَّتُهُ فَقالَ : «وَالْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَمَلَئِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ» ، فَقالَ اللّهُ تَعالی : لَهُمُ المَغفِرَةُ وَالجَنَّةُ إذا فَعَلوا ذلِکَ ، فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : «سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَکَ رَبَّنَا وَإِلَیْکَ الْمَصِیرُ» ⁽⁷⁾، یَعنِی المَرجِعَ فِی الآخِرَةِ ، فَأَجابَهُ سُبحانَهُ : قَد فَعَلتُ ذلِکَ، تُباهی اُمَّتُکَ الاُمَمَ ، قَد أوجَبتُ لَهُمُ المَغفِرَةَ . ثُمَّ قالَ اللّهُ تَعالی : أمّا إذا قَبِلتَها أنتَ وَاُمَّتُکَ ، وقَد کانَت مِن قَبلُ عَرَضتُها عَلَی الأَنبِیاءِ وَالاُمَمِ فَلَم یَقبَلوها ، فَحَقَّ عَلَیَّ أن أرفَعَها عَن اُمَّتِکَ ، فَقالَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی : «لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا کَسَبَتْ» مِن خَیرٍ «وَعَلَیْهَا مَا اکْتَسَبَتْ» مِن شَرٍّ . ثُمَّ ألهَمَ اللّهُ تَعالی نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله أن قالَ : «رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِینَا أَوْ أَخْطَأْنَا» ، فَقالَ اللّهُ سُبحانَهُ : لِکَرامَتِکَ ـ یا مُحَمَّدُ ـ عَلَیَّ، إنَّ الاُمَمَ السّابِقَةَ کانوا إذا نَسوا ما ذُکِّروا فَتَحتُ عَلَیهِم أبوابَ عَذابی ، وقَد رَفَعتُ ذلِکَ عَن اُمَّتِکَ ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَیْنَا إِصْرًا کَمَا حَمَلْتَهُ عَلَی الَّذِینَ مِن قَبْلِنَا» ⁽⁸⁾، یَعنی بِالآصارِ الشَّدائِدَ الَّتی کانَت عَلَی الاُمَمِ مِمَّن کانَ قَبلَ مُحَمَّدٍ . فَقالَ اللّهُ تَعالی : قَد رَفَعتُ عَن اُمَّتِکَ الآصارَ الَّتی کانَت عَلَی الاُمَمِ السّالِفَةِ ، وذلِکَ أنّی جَعَلتُ عَلَی الاُمَمِ ألّا أقبَلَ مِنهُم فِعلاً إلّا فی بِقاعٍ مِنَ الأَرضِ اختَرتُها لَهُم وإن بَعُدَت ، وقَد جَعَلتُ الأرضَ لَکَ ولِاُمَّتِکَ طَهورا ومَسجِدا ، فَهذِهِ مِنَ الآصارِ وقَد رَفَعتُها عَن اُمَّتِکَ . وقَد کانَتِ الاُمَمُ ⁽⁹⁾السّالِفَةُ تَحمِلُ قُربانَها ⁽¹⁰⁾عَلی أعناقِها إلی بَیتِ المَقدِسِ ، فَمَن قَبِلتُ ذلِکَ مِنهُ أرسَلتُ عَلی قُربانِهِ نارا تَأکُلُهُ ⁽¹¹⁾، وإن لَم أقبَل ذلِکَ مِنهُ رَجَعَ بِهِ مَثبورا ⁽¹²⁾، وقَد جَعَلتُ قُربانَ اُمَّتِکَ فی بُطونِ فُقَرائِها ومَساکینِها ، فَمَن قَبلِتُ ذلِکَ مِنهُ اُضاعِفُ لَهُ الثَّوابَ أضعافا مُضاعَفَةً ، ومَن لَم أقبَل ذلِکَ مِنهُ رَفَعتُ عَنهُ عُقوباتِ الدُّنیا ، وقَد رَفَعتُ ذلِکَ عَن اُمَّتِکَ وهِیَ مِنَ الآصارِ الَّتی کانَت عَلَی الاُمَمِ السّالِفَةِ . وکانَتِ الاُمَمُ السّالِفَةُ مَفروضا عَلَیها صَلَواتُها فی کَبِدِ اللَّیلِ وأَنصافِ النَّهارِ ، وهِیَ مِنَ الشَّدائِدِ الَّتی کانَت عَلَیهِم وقَد رَفَعتُها عَن اُمَّتِکَ ، وقَد فَرَضتُ عَلَیهِم صَلواتِهِم فی أطرافِ اللَّیلِ وَالنَّهارِ فی أوقاتِ نَشاطِهِم . وکانَتِ الاُمَمُ السّالِفَةُ مَفروضا عَلَیهِم خَمسونَ صَلاةً فی خَمسینَ وَقتاً ⁽¹³⁾، وهِیَ مِنَ الآصارِ الَّتی کانَت عَلَیهِم ، وقَد رَفَعتُها عَن اُمَّتِکَ . وکانَتِ الاُمَمُ السّالِفَةُ حَسَنَتُهُم بِحَسَنَةٍ واحِدَةٍ ، وسَیِّئَتُهُم بِسَیِّئَةٍ واحِدَةٍ ، وجَعَلتُ لِاُمَّتِکَ الحَسَنَةَ بِعَشرٍ ، وَالسَّیِّئَةَ بِسَیِّئَةٍ واحِدَةٍ . وکانَتِ الاُمَمُ السّالِفَةُ إذا نَوی أحَدُهُم حَسَنَةً لَم تُکتَب لَهُ ، وَإذا هَمَّ بِسَیِّئَةٍ کَتَبتُها عَلَیهِ وإن لَم یَعمَلها ، وقَد رَفَعتُها عَن اُمَّتِکَ ؛ فَإِذا هَمَّ أحَدُهُم بِسَیِّئَةٍ وَلَم یَعمَلها لَم تُکتَب عَلَیهِ ، وإذا هَمَّ بِحَسَنَةٍ لَم یَعمَلها کُتِبَت لَهُ حَسَنَةٌ . وکانَتِ الاُمَمُ السّالِفَةُ إذا أذنَبوا کُتِبَت [ذُنوبُهُم] ⁽¹⁴⁾عَلی أبوابِهِم ، وجَعَلتُ تَوبَتَهُم مِنَ الذَّنبِ أن اُحَرِّمَ عَلَیهِم أحَبَّ الطَّعامِ إلَیهِم . وکانَتِ الاُمَمُ السّالِفَةُ یَتوبُ أحَدُهُم مِنَ الذَّنبِ الواحِدِ المِئَةَ وَالمِئَتَی سَنَةٍ ، ثُمَّ لَم أقبَل تَوبَتَهُ دونَ أن اُعاقِبَهُ فِی الدُّنیا بِعُقوبَةٍ ، وقَد رَفَعتُ ذلِکَ عَن اُمَّتِکَ ، وإنَّ الرَّجُلَ مِن اُمَّتِکَ لَیُذنِبُ المِئَةَ ثُمَّ یَتوبُ ویَندَمُ طَرفَةَ عَینٍ ، فَأَغفِرُ لَهُ ذلِکَ کُلَّهُ وأَقبَلُ تَوبَتَهُ . وکانَتِ الاُمَمُ السّالِفَةُ إذا أصابَهُم أدنی نَجَسٍ قَرَضوهُ مِن أجسادِهِم ، وقَد جَعَلتُ الماءَ طَهورا لِاُمَّتِکَ مِن جَمیعِ الأَنجاسِ ، وَالصَّعیدَ ⁽¹⁵⁾فِی الأَوقاتِ ⁽¹⁶⁾، [و] ⁽¹⁷⁾هذِهِ مِنَ الآصارِ الَّتی کانَت عَلَیهِم ورَفَعتُها عَن اُمَّتِکَ . قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إذا قَد فَعَلتَ ذلِکَ بی فَزِدنی ! فَأَلهَمَهُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی أن قالَ : «رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا» قالَ اللّهُ تَعالی : قَد فَعَلتُ ذلِکَ بِاُمَّتِکَ ، وقَد رَفَعتُ عَنهُم عَظیمَ بَلایَا الاُمَمِ ، وذلِکَ حُکمی فی جَمیعِ الاُمَمِ ألّا اُکَلِّفَ نَفسا فَوقَ طاقَتِها ، قالَ : «وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنتَ مَوْلَانَا» قالَ اللّهُ تَعالی : قَد فَعَلتُ ذلِکَ ، تُباهِی الاُمَمَ اُمَّتُکَ ، ثُمَّ قالَ : «فَانصُرْنَا عَلَی الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ» ⁽¹⁸⁾. قالَ اللّهُ تَعالی قَد فَعَلتُ ذلِکَ ، وجَعَلتُ اُمَّتَکَ یا أَحمَدُ کَالشّامَةِ البَیضاءِ فِی الثَّورِ الأَسوَدِ ، هُمُ القادِرونَ ، وهُمُ القاهِرونَ ، یَستَخدِمونَ ولایَخدِمونَ ، لِکَرامَتِکَ عَلَیَّ ، وحَقٌّ عَلَیَّ أن اُظهِرَ دینُکَ عَلَی الأَدیانِ حَتّی لا یَبقی فی شَرقِ الأَرضِ ولا فی غَربِها دینٌ إلّا دینُکَ ، ویُؤَدّونَ إلی أهلِ دینِکَ الجِزیَةَ وهُم صاغِرونَ ، «وَ لَقَدْ رَءَاهُ نَزْلَةً اُخْرَی * عِندَ سِدْرَةِ الْمُنتَهَی * عِندَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَی * إِذْ یَغْشَی السِّدْرَةَ مَا یَغْشَی * مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَ مَا طَغَی * لَقَدْ رَأَی مِنْ ءَایَاتِ رَبِّهِ الْکُبْرَی» ⁽¹⁹⁾. فَهذا أعظَمُ یا أَخَا الیَهودِ مِن مُناجاتِهِ لِموسی علیه السلام عَلی طورِ سَیناءَ ، ثُمَّ زادَ اللّهُ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله أن مَثَّلَ النَّبِیّینَ فَصَلّی بِهِم وهُم خَلفَهُ یَقتَدونَ بِهِ ، ولَقَد عایَنَ تِلکَ اللَّیلَةَ الجَنَّةَ وَالنّارَ ، وعُرِجَ بِهِ سَماءً سَماءً ، وسَلَّمَت عَلَیهِ المَلائِکَةُ ، فَهذا أکثَرُ مِن ذلِکَ . قالَ الیَهودِیُّ : فَإِنَّ اللّهَ تَعالی ألقی عَلی موسی مَحَبَّةً مِنهُ . فَقالَ لَهُ علیه السلام : لَقَد کانَ کَذلِکَ ، ومُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله ألقی عَلَیهِ مِنهُ مَحَبَّةً ، فَسَمَّاهُ حَبیبا ، وذلِکَ أنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی أری إبراهیمَ علیه السلام صورَةَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله واُمَّتِهِ ، فَقالَ : یا رَبِّ، ما رَأَیتُ مِن اُمَمِ الأَنبِیاءِ أنوَرَ مِن هذِهِ الاُمَّةِ ، فَمَن هذا ؟ فَنودِیَ: هذا مُحَمَّدٌ حَبیبی ، لا حَبیبَ لی مِن خَلقی غَیرُهُ ، أحبَبتُهُ قَبلَ أن أخلُقَ سَمائی وَأرضی ، وَسَمَّیتُهُ نَبِیّا وأبوکَ آدَمُ یَومَئِذٍ مِنَ الطّینِ ، ما أجرَیتُ فیهِ روحا ، وأقسَمَ بِحَیاتِهِ فی کِتابِهِ ، فَقالَ اللّهُ تَعالی : «لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ» ⁽²⁰⁾أی : وحَیاتِکَ یا مُحَمَّدُ ، وکَفی بِهذا رِفعَةً وشَرَفا مِنَ اللّهِ عز و جل ورُتبَةً . قالَ الیَهودِیُّ : فَأَخبِرنی بِما فَضَّلَ اللّهُ تَعالی اُمَّةَ مُحَمَّدٍ عَلی سائِرِ الاُمَمِ ؟ قالَ عَلِیٌّ علیه السلام : لَقَد فَضَّلَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی اُمَّتَهُ عَلی سائِرِ الاُمَمِ بِأَشیاءَ کَثیرَةٍ، إنَّما أذکُرُ لَکَ مِنها قَلیلاً مِن کَثیرٍ : مِن ذلِکَ قَولُ اللّهِ تَبارَکَ وتَعالی : «کُنتُمْ خَیْرَ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ» ⁽²¹⁾. وَمِن ذلِکَ أنَّهُ إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ وجَمَعَ اللّهُ الخَلقَ فی صَعیدٍ واحِدٍ ، سَأَلَ اللّهُ تَعالَی النَّبِیّینَ : هَل بَلَّغتُم ؟ فَیَقولونَ : نَعَم ، فَیَسأَلُ الاُمَمَ فَیَقولونَ : ما جاءَنا مِن بَشیرٍ ولا نَذیرٍ ، فَیَقولُ اللّهُ عز و جلـ وَهُوَ أعلَمُ بِذلِکَ ـ لِلنَّبِیّینَ : مَن شُهَداؤُکُمُ الیَومَ ؟ فَیَقولونَ : مُحَمَّدٌ واُمَّتُهُ ، فَیَشهَدُ لَهُم اُمَّةُ مُحَمَّدٍ المُصطَفی صلی الله علیه و آله بِالتَّبلیغِ ، وتُصَدِّقُ شَهادَتَهُم شَهادَةُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَیُؤمِنونَ عِندَ ذلِکَ ، وَذلِکَ قَولُ اللّهِ عز و جل : «لِّتَکُونُواْ شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیدًا» ⁽²²⁾یَقولُ : یَکونُ مُحَمَّدٌ عَلَیکُم شَهیدا أنَّکُم قَد بَلَّغتُمُ الرِّسالَةَ . ومِنها : أنَّهُم ⁽²³⁾أوَّلُ النّاسِ حِسابا ، وأَسرَعُهُم دُخولاً إلَی الجَنَّةِ قَبلَ سائِرِ الاُمَمِ کُلِّها . ومِنها أیضا : أنَّ اللّهَ عز و جل فَرَضَ عَلَیهِم فِی اللَّیلِ وَالنَّهارِ [خَمسَ] ⁽²⁴⁾صَلَواتٍ فی خَمسَةِ أوقاتٍ : اِثنَتانِ بِاللَّیلِ ، وثَلاثٌ بِالنَّهارِ ، ثُمَّ جَعَلَ هذهِ الخَمسَ صَلَواتٍ تَعدِلُ خَمسینَ صَلاةً ⁽²⁵⁾وجَعَلَها کَفَّارَةَ خَطایاهُم ، فَقالَ اللّهُ عز و جل : «إِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ» ⁽²⁶⁾یَقولُ : صَلَواتُ الخَمسِ ⁽²⁷⁾تُکفِّرُ الذُّنوبَ مَا اجتَنَبَ العَبدُ الکَبائِرَ . ومِنها أیضا : أنَّ اللّهَ تَعالی جَعَلَ لَهُم الحَسَنَةَ الواحِدَةَ الَّتی یَهُمُّ بِهَا العَبدُ ولا یَعمَلُها حَسَنَةً واحِدَةً یَکتُبُها لَهُ ، فَإِن عَمِلَها کَتَبَها لَهُ عَشرَ حَسَناتٍ وأَمثالَها إلی سَبعِمِئَةِ ضِعفٍ فَصاعِدا . ومِنها : أنَّ اللّهَ عز و جل یُدخِلُ الجَنَّةَ مِن هذهِ الاُمَّةِ سَبعینَ ألفا بِغَیرِ حِسابٍ ، وُجوهُهُم مِثلُ القَمَرِ لَیلَةَ البَدرِ ، وَالَّذینَ یَلونَهُم عَلی أشَدِّ کَوکَبٍ فِی السَّماءِ ، هُم اُمَناؤُهُ ، ولَا اختِلافَ بَینَهُم ولا تَباغُضَ بَینَهُم . ومِنها : أنَّ القاتِلَ مِنهُم عَمدا إن شاءَ أولِیاءُ دَمِ المَقتولِ ⁽²⁸⁾أن یَعفوا ⁽²⁹⁾عَنهُ فَعَلوا ذلِکَ ، وإن شاؤوا قَبِلُوا الدِّیَةَ ، وعَلی أهلِ التَّوراةِ وهُم أهلُ دینِکُم یُقتَلُ القاتِلُ ولا یُعفی عَنهُ ، ولا تُؤخَذُ مِنهُ دِیَةٌ ، قالَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی : ذلِکَ تَخفیفٌ مِن رَبِّکُم ورَحمَةٌ . ومِنها : أنَّ اللّهَ تَعالی جَعَلَ فاتِحَةَ الکِتابِ نِصفَها لِنَفسِهِ ، ونِصفَها لِعَبدِهِ ، قالَ اللّهُ تبارَکَ وتَعالی : قَسَّمتُ بَینی وبَینَ عَبدی هذهِ السّورَةَ ، فَإِذا قالَ أحَدُهُم : «الْحَمْدُ لِلَّهِ» فَقَد حَمِدَنی ، وإذا قالَ : «رَبِّ الْعَالَمِینَ» فَقَد عَرَفَنی ، وإذا قالَ : «الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» فَقَد مَدَحَنی ، وإذا قالَ : «مَالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» فَقَد أثنی عَلَیَّ ، وإذا قالَ : «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» فَقَد صَدَقَ عَبدی فی عِبادَتی بَعدَما سَأَلَنی ، وبَقِیَّةُ هذهِ السّورَةِ لَهُ . ومِنها : أنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی بَعَثَ جَبرائیلَ علیه السلام إلَی النَّبِیِّ المُکَرَّمِ أن بَشِّر اُمَّتَکَ بِالزَّینِ وَالسَّناءِ ⁽³⁰⁾وَالرِّفعَةِ وَالکَرامَةِ وَالنَّصرِ ⁽³¹⁾. ومِنها : أنَّ اللّهَ عز و جل أباحَهُم صَدَقاتِهِم یَأکُلونَها ، ویَجعَلونَها فی بُطونِ فُقَرائِهِم یَأکُلونَ مِنها ویُطعِمونَ ، وکانَت صَدَقاتُ مَن کانَ قَبلَهُم مِنَ الاُمَمِ الماضینَ یَحمِلونَها إلی مَکانٍ قَصِیٍّ ⁽³²⁾فَیُحرِقونَها بِالنّارِ . ومِنها : أنَّ اللّهَ عز و جل جَعَلَ لَهُمُ الشَّفاعَةَ خاصَّةً دونَ الاُمَمِ ، وَاللّهُ تَبارَکَ وتَعالی یَتَجاوَزُ عَن ذُنوبِهِم العِظامِ بِشَفاعَةِ نَبِیِّهِم صلی الله علیه و آله . ومِنها : أنَّهُ یُقالُ یَومَ القِیامَةِ : [لِیَتَقَدَّمِ] ⁽³³⁾الحامِدونَ ، فَتَقَدَّمُ اُمَّةُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله قَبلَ الاُمَمِ ، وهُوَ مَکتوبٌ : اُمَّةُ مُحَمَّدٍ هُمُ الحامِدونَ ، یَحمَدونَ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی عَلی کُلِّ مَنزِلَةٍ ، [و] ۳۴ یُکَبِّرونَهُ عَلی کُلِّ حالٍ ، مُنادیهِم فی جَوفِ السَّماءِ لَهُ دَوِیٌّ کَدَوِیِّ النَّحلِ . ومِنها : أنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی لا یُهلِکُهُم بِجوعٍ ، ولا یَجمَعُهُم عَلی ضَلالَةٍ ، وَلا یُسَلِّطُ ۳۵ عَلَیهِم عَدُوّا مِن غَیرِهِم ، ولا یُساخُ بِبَیضَتِهِم ۳۶ ، وجَعَلَ لَهُمُ الطّاعونَ شَهادَةً . ومِنها : أنَّ اللّهَ عز و جل جَعَلَ لِمَن صَلّی مِنهُم عَلی نَبِیِّهِم صَلاةً واحِدَةً عَشرَ حَسَناتٍ ، ومَحا عَنهُ عَشرَ سَیِّئاتٍ ، ورَدَّ اللّهُ سُبحانَهُ عَلَیهِ مِثلَ صَلاتِهِ عَلَی النَّبِیِّ المُکَرَّمِ صلی الله علیه و آله . ومِنها : أنَّهُ جَعَلَهُم أزواجا ثَلاثَةً اُمَما ، فَمِنهُم ظالِمٌ لِنَفسِهِ ، ومِنهُم مُقتَصِدٌ ، ومِنهُم سابِقٌ بِالخَیراتِ ، وَالسّابِقُ بِالخَیراتِ یَدخُلُ الجَنَّةَ بِغَیرِ حِسابٍ ، وَالمُقتَصِدُ یُحاسَبُ حِسابا یَسیرا ، وَالظّالِمُ لِنَفسِهِ مَغفورٌ لَهُ إن شاءَ اللّهُ تَعالی . ومِنها : أنَّ اللّهَ عز و جل جَعَلَ تَوبَتَهُمُ النَّدَمَ وَالاِستِغفارَ وَالتَّرکَ لِلإِصرارِ ، وکانَ تَوبَةُ بَنی إسرائیلَ قَتلَ أنفُسِهِم . ومِنها : قَولُ اللّهِ عز و جل لِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله : اُمَّتُکَ هذهِ مَرحومَةٌ ، عَذابُهُم فِی الدُّنیَا الزِّلزِلَةُ وَالفَقرُ. ۳۷

.

امام حسین علیه السلام :پس از وفات پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، یاران ایشان در مسجد ایشان نشسته بودند و از فضایل او یاد می کردند که یکی از علمای یهود اهل شام ، بر ما وارد شد . او تورات و انجیل و زَبور و صُحُف ابراهیم علیه السلام و [ دیگر ] پیامبران را خوانده بود و دلایل آنها را می دانست . بر ما سلام کرد و نشست و لَختی درنگ نمود . آن گاه گفت : ای امّت محمّد! شما برای هیچ پیامبری ، مقامی و برای هیچ فرستاده ای ، فضیلتی نگذاشتید ، مگر این که آن را به پیامبرتان محمّد ، نسبت دادید . اگر من از شما چیزی بپرسم ، آیا پاسخی دارید که بدهید؟ امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام به او فرمود : «ای مرد یهود! آنچه دوست داری ، بپرس که به یاری خدا و به خواست او ، هر آنچه بپرسی ، پاسخت را خواهم داد ...» . یهودی گفت : خداوند متعال ، در نجوایش با موسی در طور سینا ، ⁽¹⁾سیصد و سیزده جمله به او گفت و با هر جمله ای به او می فرمود : «ای موسی ! این منم ، خدا» . آیا چنین کاری را با محمّد صلی الله علیه و آله نیز کرد؟ علی علیه السلام فرمود : «البتّه چنین کرده است . با محمّد صلی الله علیه و آله نیز خداوند متعال بر فرازِ هفت آسمان ، آن گاه که او را بالا بُرد ، مناجات کرد . در دو جا با او نجوا نمود : یکی در سِدرة المُنتهی (بالاترین درخت سِدر بهشت) ⁽²⁾که او را در آن جا ، مقامی پسندیده بود . سپس ، او را بالا بُرد تا به پایه عرش رسید . خداوند متعال فرمود : «سپس ، نزدیک آمد و نزدیک تر شد» ، سپس ، قالی سبزرنگی برایش فرو فرستاده شد و نوری بزرگ ، او را فرو پوشانْد و به اندازه دو سرِ یک کمان یا کمتر ، یعنی به اندازه فاصله دو ابرو از یکدیگر ، نزدیک شده بود و در این هنگام ، خداوند متعال ، آنچه را که در کتاب خود ، در سوره بقره فرموده ، نجواکنان به او گفت . خداوند متعال می فرماید : «و اگر آنچه در دل های خود دارید، آشکار یا پنهان کنید، خداوند ، شما را به آن محاسبه می کند . آن گاه ، هر که را بخواهد ، می بخشد و هر که را بخواهد ، عذاب می کند ؛ و خداوند بر هر چیزی تواناست» . این آیه بر دیگر امّت ها ، از زمان آدم علیه السلام تا مبعث پیامبر بزرگ محمّد صلی الله علیه و آله عرضه شد ؛ امّا به دلیل گران بودنش ، هیچ یک از آنها حاضر نشدند آن را بپذیرند ، و محمّد صلی الله علیه و آله و امّت او پذیرفتند . چون خداوند متعال ، پذیرش آن را از جانب او و امّتش دید ، سنگینی آن را بر او سبُک گردانید و به محمّد صلی الله علیه و آله فرمود : «پیامبر به آنچه از جانب پروردگارش به او فرو فرستاده شده ، ایمان دارد» . سپس خداوند متعال ، از سختی آیه ای که او و امّتش آن را پذیرفتند ، بر وی مهر آورد و دلسوزی نمود و خود از جانب او و امّتش پاسخ داد که : «مؤمنان ، همگی به خدا و فرشتگان و کتاب ها و فرستادگانش ایمان آورده اند» . پس خداوند متعال فرمود : اگر چنین کنند ، آمرزش و بهشت ، برای ایشان باد ! . پیامبر صلی الله علیه و آله گفت : «شنیدیم و گردن نهادیم . پروردگارا! آمرزش تو را [ خواستاریم ] و فرجام ، به سوی توست» ؛ یعنی بازگشت در آخرت [را خواهانیم] . پس خداوند متعال ، به او پاسخ داد : چنین کردم . امّت تو بر دیگر امّت ها ببالند که آمرزش [خویش ]را بر آنان ، واجب ساختم . سپس خداوند متعال فرمود : اگر تو و امّتت آن را پذیرفتید ؛ امّا پیش تر ، من ، آن را بر پیامبران و امّت ها [ ی گذشته] عرضه داشتم ؛ لیکن آن را نپذیرفتند و بر من است که آن را از امّت تو بردارم . پس فرمود : «خداوند ، بر هیچ کس ، جز به قدر توانایی اش تکلیف نمی کند . آنچه به دست آورده ، به سود او» ؛ یعنی خوبی «و آنچه به دست آورده ، به زیان اوست» ؛ یعنی بدی . آن گاه ، خداوند متعال به پیامبرش الهام فرمود که بگوید : «پروردگارا! اگر فراموش کردیم یا به خطا رفتیم ، ما را مؤاخذه مکن» . پس خداوند سبحان فرمود : ای محمّد! امّت های پیشین ، هر گاه آنچه را به آنان یادآوری شده بود ، فراموش می کردند ، درهای عذابم را به رویشان می گشودم ؛ امّا به خاطر ارجمندی تو در نزد من ، این [سنّت خود] را در باره امّت تو کنار گذاشتم . پس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گفت : «پروردگارا! هیچ بار گرانی بر [ دوش ] ما مگذار؛ همچنان که بر [ دوشِ ] کسانی که پیش از ما بودند ، نهادی» . مقصود از قید و بندها ، سختی هایی است که بر دوش امّت های پیش از محمّد بوده است . پس خداوند متعال فرمود : سختی هایی را که بر دوش امّت های گذشته بود ، از دوش امّت تو برداشتم . بر آن امّت ها مقرّر کرده بودم که هیچ عملی را از ایشان نپذیرم ، مگر در نقاطی از زمین که خود برای ایشان انتخاب کرده بودم ، هر چند در دوردست ها بودند ، در حالی که تمام زمین را برای تو و امّت تو ، پاک و سجده گاه قرار دادم . این ، یکی از آن سختی ها بود که از امّت تو برداشتم . امّت های گذشته ، قربانی های خود را بر دوش خویش به بیت المقدّس می بردند و قربانی هر کس را می پذیرفتم . آتشی می فرستادم که آن قربانی را بسوزانَد ، و اگر آن را از او نمی پذیرفتم ، واویلا گویان ، آن را بازمی گردانْد ؛ امّا قربانیِ امّت تو را در شکم فقیران و مستمندانش قرار دادم . پس ، از هر کس این قربانی را بپذیرم ، چندین برابر به او پاداش می دهم و از هر کس نپذیرم ، کیفرهای دنیا را از او برمی دارم [و در دنیا عذابش نمی کنم] و این قید و بند را ـ که بر امّت های گذشته بود ـ از امّت تو برداشتم . بر امّت های گذشته ، واجب بود که نمازهایشان را در دلِ شب و نیمه های روز بخوانند . این هم یکی از وظایف پُرمشقّت آن امّت ها بود ، در حالی که آن را از عهده امّت تو برداشتم و بر آنان مقرّر داشتم که نمازهایشان را در اوایلِ شب و روز ، آن گاه که سرِ حال و با نشاط اند ، بخوانند . بر امّت های گذشته ، واجب بود که پنجاه نماز را در پنجاه وقت بخوانند ، و این یکی دیگر از تکالیف شاقّ آنها بود ، در حالی که این را از دوش امّت تو برداشتم . امّت های گذشته ، کار نیکشان یک پاداش داشت و کارِ بدشان یک مجازات ، در حالی که برای امّت تو ، هر خوبی را دَه پاداش قرار دادم و هر بدی را یک کیفر . امّت های گذشته ، هر گاه فردی از آنان ، نیّتِ کار نیک می کرد ، برایش [ثوابی] نوشته نمی شد و هر گاه آهنگِ کار بدی می کرد ، آن را برایش می نوشتم ، اگرچه به کار نمی بست ، در حالی که این [قاعده] را از امّت تو برداشتم ، به طوری که هر گاه فردی از آنان آهنگِ کار بدی کند ، امّا انجامش ندهد ، به حسابش نوشته نمی شود ؛ امّا هر گاه آهنگِ کار نیکی کند ، اگرچه آن را انجام ندهد ، ثوابی برایش نوشته می شود . امّت های گذشته ، هر گاه گناهی می کردند ، [گناهانشان] بر درهای [خانه های] آنان نوشته می شد و توبه آنان را از آن گناه ، این قرار دادم که دوست داشتنی ترین خوراکشان را بر آنها حرام می کردم . در امّت های گذشته ، هر یک از افراد آن از یک گناهی که کرده بود ، یک صد تا دویست سال توبه می کرد و من ، بدون آن که در دنیا مجازاتش کنم ، توبه اش را نمی پذیرفتم ، در حالی که این را از امّت تو برداشتم . در امّت تو یک نفر ، یک صد گناه می کند ، سپس توبه می نماید و لحظه ای پشیمان می شود و من ، همه آن گناهانش را می آمرزم و توبه اش را می پذیرم . در امّت های گذشته ، هر گاه کمترین نجسی ای به [جامه] آنها می رسید ، آن را [با اطرافش ]از تنْ قیچی می کردند، ⁽³⁾در حالی که برای امّت تو ، آب را مایه پاکیزگی از همه نجاست ها و خاک را هم در پاره ای اوقات ، قرار دادم . اینها از تکالیف پُررنجی بود که امّت های پیشین داشتند و از امّت تو برداشتم . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گفت : حال که این کارها را با من کردی ، پس بیشتر عطایم فرما! خداوند ـ تبارک و تعالی ـ به او الهام فرمود که بگوید : «پروردگارا ! و آنچه تاب آن را نداریم ، بر ما بار مکن و از ما درگذر» . خداوند متعال فرمود : این کار را هم با امّت تو کردم و بلاهای بزرگ امّت ها [ ی گذشته ]را از آنان برداشتم و این حکم من ، در باره همه امّت هاست که به هیچ کس بیش از توانش تکلیف نکنم . پیامبر گفت : «و از ما درگذر و ما را بیامرز و بر ما رحمت آور که تویی سَرور ما» . خداوند متعال فرمود : چنین کردم . به امّتت بر دیگر امّت ها مباهات کن . پیامبر صلی الله علیه و آله گفت : «پس ، ما را بر گروه کافران ، یاری بخش» . خداوند متعال فرمود : «چنین کردم . ای احمد! امّت تو را همانند خالِ سفید در گاوِ سیاه قرار دادم . آنان توانایند ، چیره اند ، به خدمت می گیرند و خود ، خدمتکار نمی شوند و این ، به پاس حرمتی است که تو نزد من داری . بر من است که دین تو را بر همه دین ها چیره گردانم ، چندان که در شرق و غرب زمین ، دینی جز دین تو بر جای نمانَد و [پیروان آن ادیان ، همگی ]زبونانه به پیروان دین تو ، جِزیه بپردازند : «و قطعا بار دیگری هم او را دیده است ، نزد سِدرة المنتهی . در همان جا که جنّة المَأوی است . آن گاه که درخت سِدر را آنچه پوشیده بود ، پوشیده بود . دیده[اش] منحرف نگشت و [از حد] در نگذشت . به راستی که [برخی] از آیات بزرگ پروردگار خود را دید» . ای مرد یهودی ! این ، بزرگ تر از مناجات او با موسی علیه السلام در طور سیناست . خداوند ، باز هم به محمّد صلی الله علیه و آله عطا فرمود ، بدین ترتیب که پیامبران را مجسّم ساخت و آنان ، پشت سرِ او به نماز ایستادند و بدو اقتدا کردند . در آن شب (معراج) ، بهشت و دوزخ را دید و [خداوند] او را آسمان به آسمان ، بالا بُرد و فرشتگان ، بر او سلام کردند . این مهم تر از آن (مناجات خدا با موسی علیه السلام ) است» . یهودی گفت : خداوند متعال از جانب خود محبّتی بر موسی افکند. امیر مؤمنان علیه السلام به او فرمود : «همین طور است ؛ امّا بر محمّد صلی الله علیه و آله نیز از جانب خود ، محبّتی افکند و او را حبیب نامید . خداوند ـ تبارک و تعالی ـ چهره محمّد صلی الله علیه و آله و امّت او را به ابراهیم علیه السلام نشان داد . ابراهیم گفت : ای پروردگار ! در میان امّت های پیامبران ، امّتی به این نورانیّت ندیده ام . اینها کیستند؟ ندا آمد که : این ، محمّد ، حبیب من است و در میان آفریدگانم حبیبی جز او ندارم . پیش از آن که آسمان و زمینم را بیافرینم ، او را دوست می داشتم و آن گاه که هنوز پدرت آدم ، [در ]گِل بود و جانی در وی روان نساخته بودم ، او را پیامبر نامیدم . خداوند ، در کتاب خود به جان او سوگند یاد کرده و فرموده است : «به عمر تو سوگند که آنان ، در مستی خود سرگردان اند» . یعنی به جان تو سوگند ـ ای محمّد ـ و این بلندی و شرافت و مرتبت ، از جانب خداوند عز و جل خود ، کافی است» . یهودی گفت : مرا خبر ده که خداوند متعال ، با چه چیز ، امّت محمّد صلی الله علیه و آله را بر دیگر امّت ها برتری داد؟ علی علیه السلام فرمود : «خداوند ـ تبارک و تعالی ـ به چیزهای فراوانی ، امّت او را بر دیگر امّت ها برتری داده است که من ، اندکی از آن بسیار را برایت می گویم : یکی از آنها این فرموده خداوند ـ تبارک و تعالی ـ است : «شما ، بهترین امّتی هستید که برای مردم ، پدید آورده شده اید: [چه این که] به کار پسندیده . فرمان می دهید» . دیگر آن که : چون روز قیامت شود و خداوند ، خلایق را در یک عرصه گِرد آورَد ، خداوند متعال از پیامبران می پرسد : آیا [پیام من را ]رساندید؟ . می گویند : آری . از امّت ها می پرسد [که : آیا آنان رساندند؟ ] . آنان می گویند : هیچ نوید دهنده و هشدار دهنده ای نزد ما نیامد . خداوند عز و جل ـ با آن که خود داناتر است ـ به پیامبران می فرماید : گواهانتان کیستند؟ . می گویند : محمّد و امّت او . پس ، امّت محمّد مصطفی صلی الله علیه و آله گواهی دهند که آنان [پیام را] رساندند و گواهی دادن محمّد صلی الله علیه و آله گواهیِ آنان را تأیید کند و در این هنگام ، ایمان می آورند . خداوند عز و جل در این باره می فرماید : «تا بر مردم گواه باشید؛ و پیامبر بر شما گواه باشد» . می فرماید : محمّد بر شما گواه باشد که پیام[الهی] را رساندید . دیگر آن که امّت محمّد ، نخستین کسانی اند که حسابرسی می شوند و زودتر از همه امّت های دیگر به بهشت درمی آیند . دیگر آن که : خداوند عز و جل در شبانه روز ، پنج نماز در پنج نوبت بر آنان واجب فرمود : دو نوبت در شب و سه نوبت در روز . سپس ، این نمازهای پنجگانه را همسنگ پنجاه نماز قرار داد و آنها را کفّاره گناهانشان گردانید . خداوند عز و جل می فرماید : «خوبی ها ، بدی ها را از بین می برند» ؛ یعنی نمازهای پنجگانه ، کفّاره گناهان شد ، به شرط آن که بنده از گناهان بزرگ ، دوری کند . دیگر آن که خداوند متعال ، این را بر ایشان مقرّر داشت که هر گاه بنده ، آهنگ کار نیکی کند و آن را انجام ندهد ، [ثواب] یک کار نیک را برایش می نویسد و اگر آن را انجام دهد ، ده کار نیک و مانند آن تا هفتصد برابر و بیشتر برای او می نویسد . دیگر آن که خداوند عز و جل از این امّت ، هفتاد هزار نفر را بدون حسابرسی به بهشت می بَرَد که چهره هایشان مانند ماه شب چهارده می درخشد و کسانی که از پیِ ایشان می روند ، از نورانی ترین ستاره آسمان ، نورانی ترند . اینان ، امینان اویند و میانشان هیچ اختلاف و دشمنی ای نیست . دیگر آن که هر یک از ایشان ، مرتکب قتلِ عمد شود ، اگر اولیای دَم مقتول بخواهند او را ببخشند ، می توانند چنین کنند و اگر هم خواستند ، می توانند دیه بگیرند ، حال آن که در میان اهل تورات ، یعنی همکیشان شما ، قاتل باید کشته شود و بخشودن او یا دیه گرفتن از او جایز نیست . خداوند ـ تبارک و تعالی ـ فرمود : این ، تخفیف و لطفی است از جانب پروردگار شما . دیگر آن که خداوند متعال ، نصف فاتحة الکتاب را برای خودش قرار داد و نصفش را برای بنده اش . خداوند ـ تبارک و تعالی ـ فرموده است : من ، این سوره را میان خود و بنده ام تقسیم کردم . پس هر گاه یکی از آنان گوید : «ستایش ، خدا را» ، مرا سپاس گفته است و هر گاه بگوید : «پروردگار جهانیان» ، مرا شناخته است و هر گاه بگوید : «بخشنده مهربان» ، مرا ستوده است و هر گاه بگوید : «صاحبِ روز جزا» ، مرا ثنا گفته است و هر گاه بگوید : «تنها تو را بندگی می کنیم و فقط از تو یاری می طلبیم» ، بنده ام به راستی مرا بندگی کرده ؛ زیرا از من ، درخواست نموده است . بقیّه این سوره ، از آنِ اوست . دیگر آن که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ جبرئیل علیه السلام را به سوی پیامبر گرامی فرستاد که : امّتت را به زیبایی و شکوهمندی و بلندی و ارجمندی و پیروزی نوید ده . دیگر آن که خداوند عز و جل صدقاتشان را بر آنان روا شمُرد که آن را بخورند و در شکم فقیرانشان قرار دهند و از صدقات بخورند و به دیگران بخورانند ، در صورتی که امّت های پیشین ، صدقاتشان را به مکانی دور می بردند و در آتش می سوزاندند . دیگر آن که خداوند عز و جل شفاعت را به ایشان اختصاص داد و به دیگر امّت ها نداد . خداوند ـ تبارک و تعالی ـ ، با شفاعت پیامبرشان از گناهان بزرگِ آنان در می گذرد . دیگر آن که روز قیامت گفته می شود : ستایشگران ، پیش آیند . پس امّت محمّد صلی الله علیه و آله قبل از دیگر امّت ها پیش می آیند ، در حالی که نوشته است : امّت محمّد ، ستایشگران اند . خداوند ـ تبارک و تعالی ـ را بر هر منزلتی می ستایند و در هر حالی او را به بزرگی یاد می کنند . آواز دهنده شان را در دلِ آسمان ، غلغله ای چون غلغله زنبوران عسل است . دیگر آن که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ آنان را با [بلای] گرسنگی ، نابود نمی کند ، بر گم راهی ، همداستانشان نمی سازد ، دشمن غیر خودی بر آنان مسلّط نمی گردانَد ، کانون قدرتشان از بین بُرده نمی شود و [مرگِ با ]طاعون را برایشان شهادت قرار داده است . دیگر آن که خداوند عز و جل برای هر یک از آنان که یک صلوات بر پیامبرشان بفرستد ، ده ثواب قرار می دهد و ده گناه از او پاک می کند . خداوند سبحان ، همانند صلواتی که بر پیامبر گرامی فرستاده است ، به او برمی گردانَد . دیگر آن که آنان را سه دسته قرار داد : دسته ای که به خود ، ستم می کنند ؛ دسته ای که میانه رُوَند ؛ و دسته ای که در کارهای نیکْ پیشتازند . پیشتازِ در کارهای نیک ، بدون حسابرسی وارد بهشت می شود ، میانه رو ، حسابرسیِ اندکی می شود ، و ستمکارِ به خویش ، به خواست خداوند متعال ، آمرزیده می شود . دیگر آن که خداوند عز و جل توبه آنان را در پشیمانی و آمرزش خواهی و ادامه ندادن [بر گناه] قرار داد ، در حالی که توبه بنی اسرائیل ، این بود که خود را بکُشند . دیگر آن که خداوند عز و جل به پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : این امّت تو رحمت شده است . عذابشان در دنیا ، زلزله و فقر است » .

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

مستدرک الوسائل :قالَ جَبرئیلُ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله : إنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ : أعطَیتُ اُمَّتَکَ ما لَم اُعطِهِ اُمَّةً مِنَ الاُمَمِ ، فَقالَ : وما ذاکَ یا جَبرَئیلُ ؟ قالَ : قَولُهُ تَعالی : «فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ» ⁽¹⁾، ولَم یَقُل هذِهِ لِأَحَدٍ مِنَ الاُمَمِ. ⁽²⁾

الزهد لابن المبارک عن أبی سعید مولی ابن عامر :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله مَرَّ عَلی رَجُلٍ وهُوَ یَقولُ : الحَمدُ للّهِِ الَّذی جَعَلَنی مِن اُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : کَفی بِها مِن نِعمَةٍ . ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ :الحَمدُ للّهِِ الَّذی مَنَّ عَلَینا بِمُحَمَّدٍ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله دونَ الاُمَمِ الماضِیَةِ وَالقُرونِ السّالِفَةِ ، بِقُدرَتِهِ الَّتی لا تَعجِزُ عَن شَیءٍ وإن عَظُمَ ، ولا یَفوتُها شَیءٌ وإن لَطُفَ ، فَخَتَمَ بِنا عَلی جَمیعِ مَن ذَرَأَ ، وجَعَلَنا شُهَداءَ عَلی مَن جَحَدَ ، وکَثَّرَنا بِمَنِّهِ عَلی مَن قَلَّ. ⁽⁴⁾

.

مستدرک الوسائل :جبرئیل به پیامبر صلی الله علیه و آله گفت : خدای متعال می فرماید : «به امّت تو چیزی دادم که آن را به هیچ یک از امّت ها نداده ام» . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : آن چیست ، ای جبرئیل؟ گفت : این فرموده خدای متعال : «به یاد من باشید تا به یاد شما باشم» ، و این را به هیچ یک از امّت ها نگفته است .

الزهد ، ابن مبارکـ به نقل از ابو سعید ، وابسته ابن عامر ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر مردی گذشت که می گفت : خداوند را سپاس که مرا از امّت محمّد ، قرار داد . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «نعمت امّت محمّد بودن ، خود ، کافی از هر نعمتی است» .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعا ـ :سپاس ، خداوند را که به قدرت خویش ، نعمت وجود پیامبرش محمّد صلی الله علیه و آله را به ما بخشید و نه به امّت های گذشته و نسل های پیشین ؛ قدرتی که از هیچ کاری ناتوان نیست ، هر چند سِتُرگ باشد و هیچ چیز از چنگ او نمی رَهَد ، هر چند خُرد باشد . پس ما را پایانِ همه آفریدگانش قرار داد و بر منکران ، گواهمان ساخت و به لطف خویش ، ما را فزونی داد و دیگران را فرو کاست .

.

الفصل السابع : خصائص اُمّة محمّد صلی الله علیه و آله التشریعیّةالکتاب«الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوبًا عِندَهُمْ فِی التَّوْرَاةِ وَالإِْنجِیلِ یَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنکَرِ وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ وَیُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَائِثَ وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأَْغْلَالَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ ءَامَنُواْ بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُواْ النُّورَ الَّذِی اُنزِلَ مَعَهُ اُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» . ⁽¹⁾

«شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی اُنزِلَ فِیهِ الْقُرْءَانُ هُدًی لِّلنَّاسِ وَ بَیِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَی وَالْفُرْقَانِ فَمَن شَهِدَ مِنکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَمَن کَانَ مَرِیضًا أَوْ عَلَی سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَیَّامٍ اُخَرَ یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَلَا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَلِتُکْمِلُواْ الْعِدَّةَ وَلِتُکَبِّرُواْ اللَّهَ عَلَی مَا هَدَاکُمْ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» . ⁽²⁾

«لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا کَسَبَتْ وَعَلَیْهَا مَا اکْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِینَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَیْنَا إِصْرًا کَمَا حَمَلْتَهُ عَلَی الَّذِینَ مِن قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنتَ مَوْلَانَا فَانصُرْنَا عَلَی الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ» . ⁽³⁾

الحدیثالإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی أعطی مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله شَرائِعَ نوحٍ وإبراهیمَ وموسی وعیسی علیهم السلام ؛ التَّوحیدَ وَالإِخلاصَ وخَلعَ الأَندادِ ، وَالفِطرَةَ الحَنیفِیَّةَ السَّمحَةَ ، ولا رَهبانِیَّةَ ولا سِیاحَةَ . أحَلَّ فیهَا الطَّیِّباتِ وحَرَّمَ فیهَا الخَبائِثَ، ووَضَعَ عَنهُم إصرَهُم وَالأَغلالَ الَّتی کانَت عَلَیهِم ⁽⁴⁾، ثُمَّ افتَرَضَ عَلَیهِ فیهَا الصَّلاةَ وَالزَّکاةَ وَالصَّیامَ وَالحَجَّ وَالأَمرَ بِالمَعروفِ وَالنَّهیَ عَنِ المُنکَرِ وَالحَلالَ وَالحَرامَ وَالمَواریثَ وَالحُدودَ وَالفَرائِضَ وَالجِهادَ فی سَبیلِ اللّهِ ، وزادَهُ الوُضوءَ ، وفَضَّلَهُ بِفاتِحَةِ الکِتابِ، وبِخَواتیمِ سُورَةِ البَقَرَةِ وَالمُفَصَّلِ ⁽⁵⁾، وأحَلَّ لَهُ المَغنَمَ وَالفَیءَ، ونَصَرَهُ بِالرُّعبِ ، وجَعَلَ لَهُ الأَرضَ مَسجِدا وطَهورا ، وأَرسَلَهُ کافَّةً إلَی الأَبیَضِ وَالأَسوَدِ وَالجِنِّ وَالإِنسِ ، وأعطاهُ الجِزیَةَ وأسرَ المُشرِکینَ وفِداهُم ، ثُمَّ کُلِّفَ ما لَم یُکَلَّف أحَدٌ مِنَ الأَنبیاءِ ، واُنزِلَ عَلَیهِ سَیفٌ مِنَ السَّماءِ فی غَیرِ غِمدٍ ، وقیل لَهُ : «قَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ لَا تُکَلَّفُ إِلَّا نَفْسَکَ» ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

.

فصل هفتم : ویژگی های امّت محمّدصلی الله علیه وآله در احکام شرعی

فصل هفتم : ویژگی های امّت محمّد صلی الله علیه و آله در احکام شرعیقرآن«همانان که از این فرستاده، پیامبر درس نخوانده ـ که [ نام ]او را نزد خود، در تورات و انجیل نوشته می یابند ـ پیروی می کنند؛ [ همان پیامبری که ] آنان را به کار پسندیده ، فرمان می دهد و از کار ناپسند ، باز می دارد و برای آنان ، چیزهای پاکیزه را حلال و چیزهای ناپاک را حرام می گردانَد و از [ دوش ] آنان ، قید و بندهایی را که بر ایشان بوده است ، برمی دارد . پس کسانی که به او ایمان آوردند و بزرگش داشتند و یاری اش کردند و نوری را که با او نازل شده است ، پیروی کردند، آنان ، همان رستگاران اند» .

«ماه رمضان [ همان ماهی ] است که در آن، قرآن ، فرو فرستاده شده است ؛ [ کتابی ] که مردم را راهبر است و [ متضمّن ]دلایل آشکار هدایت و [ میزان ] تشخیص حق از باطل است. پس هر کس از شما این ماه را درک کند ، باید آن را روزه بدارد و کسی که بیمار یا در سفر است ، [ باید به شماره آن، ] تعدادی از روزهای دیگر را [ روزه بدارد ] . خدا برای شما آسانی می خواهد و برای شما ، دشواری نمی خواهد؛ تا شماره [ ی مقرّر ] را تکمیل کنید و خدا را به پاس آن که ره نمونتان کرده است ، به بزرگی بستایید ؛ و باشد که شکرگزاری کنید» .

«خداوند ، بر هیچ کس ، جز به قدرِ توانایی اش تکلیف نمی کند. آنچه [ از خوبی ] به دست آورده ، به سود اوست و آنچه [ از بدی ]به دست آورده ، به زیان اوست. پروردگارا! اگر فراموش کردیم یا به خطا رفتیم ، بر ما مگیر . پروردگارا! هیچ بارِ گرانی بر [ دوش ] ما مگذار؛ همچنان که بر [ دوشِ ]کسانی که پیش از ما بودند ، نهادی. پروردگارا! و آنچه تاب آن را نداریم ، بر ما تحمیل مکن و از ما در گذر و ما را ببخشای و بر ما رحمت آور . سروَر ما تویی . پس ما را بر گروه کافران ، پیروز کن» .

حدیثامام صادق علیه السلام :خداوند ـ تبارک و تعالی ـ شریعت های نوح و ابراهیم و موسی و عیسی علیهم السلام را به محمّد داد : یکتاپرستی و اخلاص و نفی [وجود ]شریکان [برای خدا] ، و آیین راستین آسان . نه رهبانیّت رواست ، نه گوشه نشینی . چیزهای پاکیزه را در این شریعت ها روا شمُرد و ناپاک ها را ناروا دانست و کُنْد و زنجیرهایی را که بر آنان بود ، از ایشان (امّت اسلام) برداشت . ⁽¹⁾آن گاه ، در این [شریعت] بر او (محمّد صلی الله علیه و آله ) نماز و زکات و روزه و حج و امر به معروف و نهی از منکر و حلال و حرام و میراث ها و حدود و فرایض و جهاد در راه خدا را واجب فرمود . افزون بر اینها ، وضو و فاتحة الکتاب و آیات پایانی سوره بقره و سوره های پُر بَند ⁽²⁾را به او عطا فرمود و غنیمت و فَی ء را برای او روا شمرد و او را با رعب [افکندن در دل دشمن] ، نصرت بخشید و زمین [و خاک] را برایش سجده گاه و [نیز] پاک کننده [در تیمّم ]قرار داد و به سوی همگان ، از سفید و سیاه ، و جنّ و اِنس ، فرستاد و [اجازه ]گرفتن جزیه و اسیر کردن مشرکان و فِدْیه گرفتن از آنها را به او داد . سپس ، تکلیفی به او محوّل شد که به هیچ یک از پیامبران ، محوّل نشد و از آسمان ، شمشیری بدون غلاف برایش فرود آورده و به او گفته شد : «در راه خدا بجنگ . جز عهده دار خود نیستی» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ فی صِفَةِ النَّبِیِّ وأهلِ بَیتِهِ وأَتباعِ دینِهِ ـ :اِبتَعَثَهُ بِالنّورِ المُضیءِ ، وَالبُرهانِ الجَلِیِّ ، وَالمِنهاجِ البادی ، وَالکِتابِ الهادی . اُسرَتُهُ خَیرُ اُسرَةٍ ، وشَجَرَتُهُ خَیرُ شَجَرَةٍ ؛ أغصانُها مُعتَدِلَةٌ ، وثِمارُها مُتَهَدِّلَةٌ . مَولِدُهُ بِمَکَّةَ ، وهِجرَتُهُ بِطَیبَةَ ⁽¹⁾، عَلا بِها ذِکرُهُ ، وَامتَدَّ مِنها صَوتُهُ . أرسَلَهُ بِحُجَّةٍ کافِیَةٍ ، ومَوعِظَةٍ شافِیَةٍ ، ودَعوَةٍ مُتَلافِیَهٍ . أظهَرَ بِهِ الشَّرائِعَ المَجهولَةَ ، وقَمَعَ بِهِ البِدَعَ المَدخولَةَ ، وبَیَّنَ بِهِ الأَحکامَ المَفصولَةَ ؛ فَمَن یَبتَغِ غَیرَ الإِسلامِ دینا تَتَحَقَّق شِقوَتُهُ ، وتَنفَصِم عُروَتُهُ ، وتَعظُم کَبوَتُهُ ، ویَکُن مَآبُهُ إلَی الحُزنِ الطَّویلِ ، وَالعَذابِ الوَبیلِ . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلامـ در خطبه ای در وصف پیامبر صلی الله علیه و آله و خاندان او و پیروان دینش ـ :او را با نورِ تابان ، برهان آشکار ، راه هویدا و کتاب راه نما فرستاد . خاندانش ، بهترین خاندان اند و درختش (تیره و قبیله اش) ، بهترین درخت ؛ شاخه هایش راست و میوه هایش آویزان (در دسترس) است . زادگاهش مکّه است و هجرتگاهش طَیبه . ⁽¹⁾در آن جا ، نام او بلند شد و صدایش از آن جا [به همه جا ]کشیده شد . خداوند ، او را با حجّتی بسنده و اندرزی شفابخش و دعوتی اصلاحگر فرستاد . به واسطه او مقرّرات و شریعت های ناشناخته را پدیدار نمود و بدعت های مجعول را در هم کوبید و احکام قطعی را بیان فرمود . پس هر که جز اسلام ، دینی بجوید ، به رنج و فلاکت درمی افتد و دستگیره اش از هم می گُسَلد و سخت به سر درمی آید و فرجامش ، اندوه بی پایان و عذاب شدید باشد .

.

الإقبالـ فی ذِکرِ صَحیفَةِ آدَمَ علیه السلام الَّتی وَرِثَها شَیثُ علیه السلام وَالَّتی کانَت عِندَ رُسُلِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إلی نَجرانَ وَالَّتی کان فیها ـ :بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، أنَا اللّهُ لا إلهَ إلّا أنَا الحَیُّ القَیُّومُ ، مُعَقِّبُ الدُّهورِ وفاصِلُ الاُمورِ ، سَبَقتُ بِمَشِیَّتِیَ الأَسبابَ ، وذَلَّلتُ بِقُدرَتِیَ الصِّعابَ ، فَأَنَا العَزیزُ الحَکیمُ الرَّحمنُ الرَّحیمُ ، اِرحَم تُرحَم ، سَبَقَت رَحمَتی غَضَبی، وعَفوی عُقوبَتی ، خَلَقتُ عِبادی لِعِبادَتی، وألزَمتُهُم حُجَّتی ، ألا إنّی باعِثٌ فیهِم رُسُلی ، ومُنزِلٌ عَلَیهِم کُتُبی ، اُبرِمُ ⁽¹⁾ذلِکَ مِن لَدُن أوَّلِ مَذکورٍ مِنَ بَشَرٍ إلی أحمَدَ نَبِیّی وخاتَمِ رُسُلی ، ذاکَ الَّذی أجعَلُ عَلَیهِ صَلَواتی واُسلِکُ فی قَلبِهِ بَرَکاتی ، وبِهِ اُکمِلُ أنبِیائی ونُذُری . قالَ آدَمُ علیه السلام : إلهی، مَن هؤُلاءِ الرُّسُلُ؟ ومَن أحمَدُ هذَا الَّذی رَفَعتَ وشَرَّفتَ ؟ قالَ : کُلٌّ مِن ذُرِّیَّتِکَ ، وأحمَدُ عاقِبُهُم [ ووارِثُهُم] ⁽²⁾. قالَ : رَبِّ ، بِما أنتَ باعِثُهُم ومُرسِلُهُم ؟ قالَ : بِتَوحیدی ، ثُمَّ اُقَفّی ذلِکَ بِثَلاثِمِئَةٍ وثَلاثینَ شَریعَةً ، أنظُمُها واُکمِلُها لِأَحمَدَ جَمیعا ، فَأَذِنتُ لِمَن جاءَنی بِشَریَعةٍ مِنها مَعَ الإیمانِ بی وبِرُسُلی أن اُدخِلَهُ الجَنَّةَ . ⁽³⁾

.

الإقبالـ در یادکرد از کتاب آدم علیه السلام که شیث ، آن را به ارث بُرد و نزد فرستادگان محمّد صلی الله علیه و آله به نجران بود و در آن آمده است ـ :به نام خدای بخشنده مهربان . منم خدا که معبودی جز من نیست . زنده و پایدارم . در پیِ هم آورنده روزگاران و جدا کننده کارهایم . خواست خود را بر سبب ها پیش افکنده ام و با قدرت خویش ، سختی ها را رام و مقهور ساخته ام. پس منم شکست ناپذیر استوارکارِ بخشنده مهربان . رحم کن تا به تو رحم شود . مهر من ، بر خشم من و گذشتم بر کیفرم پیشی دارد . بندگانم را برای این آفریده ام که مرا پرستش کنند و حجّتم را بر آنان تمام کردم . فرستادگان خویش را در میانشان برانگیختم و کتاب هایم را بر آنان فرو فرستادم و این را از زمان نخستین بشری که آفریدم تا پیامبرم و خاتم فرستادگانم احمد ، ادامه دادم ؛ همو که درودهایم را برای او قرار دادم و برکت هایم را در دلش روان ساختم و [سلسله ]پیامبرانم و هشدار دهندگانم [رسولان] را به واسطه او کامل کردم . آدم علیه السلام گفت : معبودا ! این فرستادگان ، کیستند؟ و این احمد که او را بزرگی و ارجمندی بخشیدی ، کیست؟ خداوند فرمود : «همگی از نسل تو هستند و احمد ، واپسینِ آنها و وارث آنهاست» . گفت : پروردگارا ! آنان را برای چه [پیامی] برمی انگیزی و می فرستی؟ فرمود : «برای [ابلاغ] یکتایی ام ، و برای این کار ، سیصد و سی شریعتِ پیاپی می فرستم و همه آنها را در شریعت احمد ، منظّم و کامل می گردانم . پس برای کسی که با یکی از این شریعت ها ، همراه با ایمانِ به من و به فرستادگانم ، نزد من بیاید ، روا دارم که او را به بهشت درآورم» .

.

کمال الدین عن عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی :دَخَلتُ عَلی سَیِّدی عَلِیِّ بنِ مُحَمَّدٍ [الهادی] علیه السلام ، فَلَمّا بَصُرَ بی قالَ لی : مَرحَبا بِکَ یا أَبَا القاسِمِ ، أنتَ وَلِیُّنا حَقّا . قالَ : فَقُلتُ لَهُ : یَا بنَ رَسولِ اللّهِ ، إنّی اُریدُ أن أعرِضَ عَلَیکَ دینی ، فَإِن کانَ مَرضِیّا ثَبَتُّ عَلَیهِ حَتّی ألقَی اللّهَ عز و جل ، فَقالَ : هاتِ یا أَبَا القاسِمِ . فَقُلتُ : إنّی أقولُ : إنَّ اللّهَ تَبارَکَ و تَعالی واحِدٌ لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ . . . وأنَّ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله عَبدُهُ ورَسولُهُ خاتَمُ النَّبِیّینَ فَلا نَبِیَّ بَعدَهُ إلی یَومِ القِیامَةِ ، وأنَّ شَریعَتَهُ خاتِمَةُ الشَّرائِعِ فَلا شَریعَةَ بَعدَها إلی یَومِ القِیامَةِ . . . . فَقالَ عَلیُّ بنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام : یا أبَا القاسِمِ ، هذا وَاللّهِ دینُ اللّهِ الَّذِی ارتَضاهُ لِعِبادِهِ ، فَاثبُت عَلَیهِ ، ثَبَّتَکَ اللّهُ بِالقَولِ الثّابِتِ فِی الحَیاةِ الدُّنیا وفِی الآخِرَةِ. ⁽¹⁾

الکافی عن سماعة بن مهران :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : قَولُ اللّهِ عز و جل : «فَاصْبِرْ کَمَا صَبَرَ اُوْلُواْ الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ» ⁽²⁾؟ فَقالَ : نوحٌ وإِبراهیمُ وموسی وعیسی ومُحَمَّدٌ صَلَّی اللّهُ عَلَیهِ وآلِهِ وعَلَیهِم . قُلتُ : کَیفَ صاروا اُولِی العَزمِ ؟ قالَ : لِأَنَّ نوحا بُعِثَ بِکِتابٍ وشَریعَةٍ ، وکُلُّ مَن جاءَ بَعدَ نوحٍ أخَذَ بِکِتابِ نوحٍ وشَریعَتِهِ ومِنهاجِهِ . حَتّی جاءَ إبراهیمُ علیه السلام بالِصُّحُفِ وبِعَزیمَةِ تَرکِ کِتابِ نوحٍ ، لا کُفرا بِهِ ، فَکُلُّ نَبِیٍّ جاءَ بَعدَ إبراهیمَ علیه السلام أخَذَ بِشَریعَةِ إبراهیمَ ومِنهاجِهِ وبِالصُّحُفِ . حَتّی جاءَ موسی بِالتَّوراةِ وشَریعَتِهِ ومِنهاجِهِ ، وبِعَزیمَةِ تَرکِ الصُّحُفِ ، وکُلُّ نَبِیٍّ جاءَ بَعدَ موسی علیه السلام أخَذَ بِالتَّوراةِ وشَریَعتِهِ ومِنهاجِهِ . حَتّی جاءَ المَسیحُ علیه السلام بِالإِنجیلِ ، وبِعَزیمَةِ تَرکِ شَریعَةِ موسی ومِنهاجِهِ ، فَکُلُّ نَبِیٍّ جاءَ بَعدَ المَسیحِ أخَذَ بِشَریعَتِهِ ومِنهاجِهِ . حَتّی جاءَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله فَجاءَ بِالقُرآنِ وبِشَریعَتِهِ ومِنهاجِهِ ، فَحَلالُهُ حَلالٌ إلی یَومِ القِیامَةِ ، وحَرامُهُ حَرامٌ إلی یَومِ القِیامَةِ ، فَهؤُلاءِ اُولُو العَزمِ مِن الرُّسُلِ علیهم السلام . ⁽³⁾

.

کمال الدینـ به نقل از عبد العظیم بن عبد اللّه حسنی ـ :خدمت سَروَرم امام هادی علیه السلام رسیدم . چشمش که به من افتاد ، فرمود : «خوش آمدی ، ای ابو القاسم ! تو حقیقتا دوست مایی» . گفتم : ای فرزند پیامبر خدا ! می خواهم دینم را بر تو عرضه بدارم که اگر [برای شما ]رضایتبخش بود ، تا زنده هستم ، بر آن ، پایداری ورزم . فرمود : «بگو ، ای ابو القاسم!» . گفتم : من معتقدم که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ یکی است و هیچ چیزی همانند او نیست ... و محمّد صلی الله علیه و آله بنده و فرستاده او و خاتم پیامبران است و پس از او ، تا روز رستاخیز ، پیامبری نخواهد آمد و شریعت او پایان بخشِ همه شریعت هاست ، و تا قیام قیامت ، دیگر هیچ شریعتی نخواهد آمد ... . امام هادی صلی الله علیه و آله فرمود : «ای ابو القاسم! به خدا سوگند ، این ، همان دینی است که خداوند آن را برای بندگانش برگزیده و پسندیده است . پس بر آن پایدار بمان . خداوند ، در زندگی دنیا و آخرت ، تو را بر عقیده حق ، پایدار بدارد» .

الکافیـ به نقل از سماعة بن مهران ـ :از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جلپرسیدم که : «پس تو نیز شکیبایی کن ، چنان که فرستادگان اولو العزم ، شکیبایی کردند» . فرمود : «[پیامبران اولو العزم ، عبارت اند از : ]نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و محمّد ـ که درود بر او و خاندان او و بر این پیامبران باد ـ » . گفتم : چرا اینان ، اُولو العزم هستند ؟ فرمود : «چون نوح با کتاب و شریعت ، فرستاده شد و هر پیامبری که پس از نوح آمد ، کتاب و شریعت و روش او را ادامه داد ، تا آن که ابراهیم علیه السلام با صُحُف و به عزم کنار نهادن کتاب نوح آمد ، نه از باب کافر شدن به آن کتاب . سپس هر پیامبری که پس از ابراهیم علیه السلام آمد ، شریعت و روش ابراهیم و [پیروی از] صُحُف را ادامه داد ، تا آن گاه که موسی علیه السلام با تورات و شریعت و روش خاصّ خود و به عزم کنار نهادن صُحُف آمد . آن گاه ، هر پیامبری که پس از موسی علیه السلام آمد ، تورات و شریعت و روش او را ادامه داد ، تا آن که مسیح علیه السلام با انجیل و به عزم کنار نهادن شریعت و روش موسی علیه السلام آمد . سپس ، هر پیامبری پس از مسیح علیه السلام آمد ، شریعت و روش او را دنبال کرد تا آن که محمّد صلی الله علیه و آله آمد و قرآن را و شریعت و روش خاصّ خود را آورد و از آن پس ، حلال او تا روز قیامت ، حلال و حرامش تا قیام قیامت ، حرام است . پس پیامبران اولوا العزم ، اینان هستند» .

.

الکافی عن زرارة :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَنِ الحَلالِ وَالحَرامِ ، فَقالَ : حَلالُ مُحَمَّدٍ حَلالٌ أبَدا إلی یَومِ القِیامَةِ ، وحَرامُهُ حَرامٌ أبَدا إلی یَومِ القِیامَةِ ، لا یَکونُ غَیرُهُ ولا یَجیءُ غَیرُهُ. ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی بَعَثَ مُحَمَّدا فَخَتَمَ بِهِ الأَنبِیاءَ فَلا نَبِیَّ بَعدَهُ ، وأَنزَلَ عَلَیهِ کِتابا فَخَتَمَ بِهِ الکُتُبَ فَلا کِتابَ بَعدَهُ ، أحَلَّ فیهِ حَلالاً ، وحَرَّمَ حَراما ، فَحَلالُهُ حَلالٌ إلی یَومِ القِیامَةِ ، وحَرامُهُ حَرامٌ إلی یَومِ القِیامَِة ، فیهِ شَرعُکُم ، وخَبَرُ مَن قَبلَکُم وبَعدَکُم. ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ عز و جل أعطی کُلَّ ذی حَقٍّ حَقَّهُ ، ألا إنَّ اللّهَ فَرَضَ فَرائِضَ ، وسَنَّ سُنَنا ، وحَدَّ حُدودا ، وأحَلَّ حَلالاً ، وحَرَّمَ حَراما ، وشَرَعَ الدّینَ فَجَعَلَهُ سَهلاً سَمحا واسِعا ، ولَم یَجعَلهُ ضَیِّقا. ⁽³⁾

المصنّف لعبد الرزاق عن محمّد بن واسع :إنَّ رَجُلاً قالَ : یا رَسولَ اللّهِ ! جَرٌّ مُخَمَّرٌ ⁽⁴⁾جَدیدٌ أحَبُّ إلَیکَ أن تَتَوَضَّأَ مِنهُ ، أو مِمّا یَتَوَضَّأُ النّاسُ مِنهُ أحَبُّ ؟ قالَ : أحَبُّ الأَدیانِ إلَی اللّهِ الحَنیفِیَّةُ ، قیلَ : ومَا الحَنیفِیَّهُ؟ قالَ : السَّمحَةُ ، قالَ : الإِسلامُ الواسِعُ . ⁽⁵⁾

.

الکافیـ به نقل از زُراره ـ :از امام صادق علیه السلام در باره حلال و حرام پرسیدم . فرمود : «حلالِ محمّد برای همیشه ، تا روز قیامت ، حلال است و حرام او برای همیشه ، تا روز قیامت ، حرام است . جز آن ، حلال و حرامی نیست و جز آن ، حلال و حرامی نمی آید (/ جز او پیامبری نمی آید) ».

امام صادق علیه السلام :خداوند ـ تبارک و تعالی ـ محمّد صلی الله علیه و آله را فرستاد و سلسله پیامبران را بدو ختم کرد . بنا بر این ، بعد از او پیامبری نیست . نیز کتابی را بر او فرو فرستاد و آن را پایان بخشِ همه کتاب ها[ی آسمانی] قرار داد . بنا بر این ، پس از آن دیگر کتابی نمی آید . در این کتاب ، حلالی قرار داد و حرامی وضع کرد . پس حلال آن ، تا قیام قیامت ، حلال است و حرامش ، تا قیام قیامت ، حرام . شریعتِ (احکام و مقرّراتِ) شما در این کتاب است و اخبار پیشینیان و پسینیانِ شما در آن آمده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل حقّ هر حقداری را به او داد . بدانید که خداوند ، وظایفی را مقرّر داشت و قوانینی را بر نهاد و حدودی را تعیین نمود و چیزهایی را حلال و چیزهایی را حرام قرار داد و دین را وضع کرد و آن را نرم و آسان و گسترده ، قرار داد و تنگ قرارش نداد .

المصنّف ، عبد الرزاقـ به نقل از محمّد بن واسع ـ :مردی گفت : ای پیامبر خدا ! دوست تر می داری که از یک سبوی درپوشدارِ نو وضو بگیری یا از آنچه [بقیه ]مردم وضو می گیرند؟ فرمود : «محبوب ترینِ دین ها نزد خداوند ، دین حنیف است» . گفتند : حنیف چیست؟ فرمود : «آسانگیر» . [سپس] فرمود : «اسلامِ فَراخ» .

.

مسند ابن حنبل عن ابن عبّاس :قیلَ لِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أیُّ الأَدیانِ أحَبُّ إلَی اللّهِ ؟ قالَ : الحَنیفِیَّةُ السَّمحَةُ. ⁽¹⁾

المعجم الأوسط عن ابن عمر :قُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، الوُضوءُ مِن جَرٍّ جَدیدٍ مُخَمَّرٍ أحَبُّ إلَیکَ ، أم مِنَ المَطاهِرِ ؟ فَقالَ : لا ، بَل مِنَ المَطاهِرِ ؛ إنَّ دینَ اللّهِ الحَنیفِیَّةُ السَّمحَةُ. ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا زِمامَ ولا خِزامَ ولا رَهبانِیَّةَ ولا تَبَتُّلَ ولا سِیاحَةَ فِی الإِسلامِ . ۳

.

مسند ابن حنبلـ به نقل از ابن عبّاس ـ :به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گفته شد : کدام دین ، نزد خدا محبوب تر است؟ فرمود : «دین راستینِ آسانگیر» .

المعجم الأوسطـ به نقل از ابن عمر ـ :گفتم : ای پیامبر خدا ! وضو گرفتن از سبوی نوِ درپوشدار را دوست تر می داری یا از آفتابه ها را؟ فرمود : «از آفتابه ها را . دین خدا ، راستین و آسانگیر است» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مهار زدن [بر خود] ، حلقه در بینی کردن ، رَهبانیت ، ترک زن کردن و گوشه نشینی ، در اسلام نیست. ۱

.

المعجم الکبیر عَن سعید بن العاص :إنَّ عُثمانَ بنَ مَظعونٍ ⁽¹⁾قالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، ائذَن لی فِی الاِختِصاءِ ⁽²⁾، فَقالَ لَهُ : یا عُثمانُ، إنَّ اللّهَ قَد أبدَلَنا بِالرَّهبانِیَّةِ الحَنفِیَّةَ ⁽³⁾السَّمحَةَ ، وَالتَّکبیرَ عَلی کُلِّ شَرَفٍ ، فَإِن کُنتَ مِنّا فَاصنَع کَما نَصنَعُ. ⁽⁴⁾

عوالی اللآلی :رُوِیَ أنَّ القِصاصَ کانَ فی شَرعِ موسی [حَتما] ⁽⁵⁾، وَالدِّیَةَ حَتما کانَ فی شَرعِ عیسی ، فَجاءَتِ الحَنیفِیَّةُ السَّمحَةُ بِتَسویغِ الأَمرَینِ ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

کتاب من لا یحضره الفقیه :سُئِلَ عَلِیٌّ علیه السلام : أیُتَوَضَّأُ مِن فَضلِ وُضوءِ جَماعَةِ المُسلِمینَ أحَبُّ إلَیکَ ، أو یُتَوَضَّأُ مِن رَکوٍ ⁽⁸⁾أبیَضَ مُخَمَّرٍ ؟ فَقالَ : لا ، بَل مِن فَضلِ وُضوءِ جَماعَةِ المُسلِمینَ ، فَإِنَّ أحَبَّ دینِکُم إلَی اللّهِ الحَنیفِیَّةُ السَّمحَةُ السَّهلَةُ. ⁽⁹⁾

.

المعجم الکبیرـ به نقل از سعید بن عاص ـ :عثمان بن مَظعون ⁽¹⁾گفت : ای پیامبر خدا ! اجازه می دهی که خودم را خواجه سازم . فرمود : «ای عثمان! خداوند به ما ، به جای رهبانیت ، آیین راستین آسانگیر و تکبیر گفتن بر هر بلندی را داده است . پس اگر از ما هستی ، همان کاری را بکن که ما می کنیم» .

عوالی اللآلی :روایت شده است که قصاص در شریعت موسی علیه السلام لازم الإجرا بود و دیه در شریعت عیسی علیه السلام ؛ امّا آیین راستینِ تسامح پذیر ، هر دو را تجویز کرد . ⁽²⁾

کتاب من لا یحضره الفقیه :از امام علی علیه السلام پرسیده شد : آیا وضو گرفتن از اضافه آبِ وضوی عموم مسلمانان را خوش تر می داری یا وضو گرفتن از مَشکچه سفید سرپوشیده را؟ فرمود : «[وضو گرفتن] از اضافه آب وضوی عموم مسلمانان را ؛ زیرا محبوب ترین دین شما نزد خداوند ، [دین ]حنیف تسامح پذیرِ آسان است» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ یُبَیِّنُ فیها فَضلَ الإِسلامِ ـ :الحَمدُ للّهِِ الَّذی شَرَعَ الإِسلامَ ، فَسَهَّلَ شَرائِعَهُ لِمَن وَرَدَهُ ... . ⁽¹⁾

المعجم الکبیر عن محجن بن الأدرع :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّ اللّهَ تَعالی رَضِیَ لِهذهِ الاُمَّةِ الیُسرَ ، وکَرِهَ لَهَا العُسرَ ـ قالَها ثَلاثا ـ ⁽²⁾.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّکُم اُمَّةٌ اُریدَ بِکُمُ الیُسرَ. ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ وَضَعَ عَن اُمَّتِیَ الخَطَأَ وَالنِّسیانَ ومَا استُکرِهوا عَلَیهِ. ⁽⁴⁾

النوادر للأشعری عن ربعی عن أبی عبداللّه [الصادق] علیه السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : عُفِیَ عَن اُمَّتی ثَلاثٌ : الخَطَأُ ، وَالنِّسیانُ ، وَالاِستِکراهُ . وقالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : وفیها رابِعَةٌ : وما لا یُطیقونَ. ⁽⁵⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :رُفِعَ عَن اُمَّتی أربَعُ خِصالٍ : خَطاؤُها ، ونِسیانُها ، وما اُکرِهوا عَلَیهِ ، وما لَم یُطیقوا ، وذلِکَ قَولُ اللّهِ عز و جل : «رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِینَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَیْنَا إِصْرًا کَمَا حَمَلْتَهُ عَلَی الَّذِینَ مِن قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ» ⁽⁶⁾، و قَولُهُ : «إِلَّا مَنْ اُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْاءِیمَانِ» ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

.

امام علی علیه السلامـ از خطبه ای که در آن ، امتیازات اسلام را بیان می فرماید ـ :سپاس ، خداوند را که شریعت اسلام را بنا نهاد و آبشخورهای آن (احکام و قوانینش) را برای تشنگانش آسان نمود ....

المعجم الکبیرـ به نقل از محجن بن اَدرع ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «خداوند متعال برای این امّت ، آسانی پسندیده است و سختی و دشواری را برایش خوش نداشته است» . این جمله را سه بار فرمود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شما امّتی هستید که برایتان ، آسانی خواسته شده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، [مجازات] خطا و فراموشی و آنچه را بر آن مجبور شوند ، از امّت من برداشته است .

النوادر ، اشعریـ به نقل از رِبْعی ـ :از امام صادق علیه السلام نقل شده که : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «سه چیز از امّت من ، بخشوده شده است : خطا ، فراموشی ، و اجبار» . امام صادق علیه السلام افزود : «و چهارم ، آنچه از طاقتشان خارج است» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چهار چیز از [افراد] امّت من ، برداشته شده است : خطا کردن ، فراموشی ، آنچه به زور به آن وادار شوند ، و آنچه تاب آن را ندارند . این فرموده خداوند عز و جل است که : «پروردگارا! اگر فراموش یا خطا کردیم ، ما را مؤاخذه مفرما . پروردگارا! تکلیف های سنگین را بر ما بار مکن ، چنان که بر پیشینیان ما بار کردی . پروردگارا ! و بر ما آنچه را که تاب آن را نداریم ، تحمیل مکن» ، و نیز این فرموده او : «مگر آن که وادار شود ، به ناخواه ، در حالی که دلش مطمئن به ایمان است» .

.

عنه صلی الله علیه و آله :وُضِعَ عَن اُمَّتی تِسعُ خِصالٍ : الخَطاءُ ، وَالنِّسیانُ ، وما لا یَعلَمونَ ، وما لا یُطیقونَ ، ومَا اضُطرّوا إلَیهِ ، ومَا استُکرِهوا عَلَیهِ ، وَالطِّیَرَةُ ⁽¹⁾، وَالوَسوَسَةُ فِی التَّفَکُّرِ فِی الخَلقِ ، وَالحَسَدُ ما لَم یَظهَر بِلِسانٍ أو یَدٍ. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أعطانِی اللّهُ عز و جل فاتِحَةَ الکِتابِ ، وَالأَذانَ ، وَالجَماعَةَ فِی المَسجِدِ ، ویَومَ الجُمُعَةِ ، وَالصَّلاةَ عَلَی الجَنائِزِ وَالإِجهارَ فی ثَلاثِ صَلَواتٍ ، وَالرُّخصَةَ لِاُمَّتی عِندَ الأَمراضِ وَالسَّفَرِ ، وَالشَّفاعَةَ لِأَصحابِ الکَبائِرِ مِن اُمَّتی. ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی أهدی إلَیَّ وإلی اُمَّتی هَدِیَّةً ، لَم یُهدِها إلی أحَدٍ مِنَ الاُمَمِ کَرامَةً مِنَ اللّهِ عز و جل لَنا . قالوا : وما ذاکَ یا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : الإِفطارُ فِی السَّفَرِ ، وَالتَّقصیرُ فِی الصَّلاةِ ، فَمَن لَم یَفعَل ذلِکَ فَقَد رَدَّ عَلَی اللّهِ عز و جلهَدِیَّتَهُ . ⁽⁴⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :[مسئولیتِ] نُه چیز ، از امّت من ، برداشته شده است : خطا ، فراموشی ، آنچه ندانند ، آنچه نتوانند ، آنچه بِدان ناچار باشند ، آنچه به زور به آن وادار شوند ، فالِ بد زدن ، وسوسه در اندیشیدن در آفرینش ، و رَشک بردن تا زمانی که به زبان یا دست ، آشکار نشود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل چند چیز به من عطا فرمود : فاتحة الکتاب ، اذان ، [نماز ]جماعت در مسجد ، [نماز] روز جمعه ، نماز خواندن بر جنازه ، بلند خواندن سه نماز [صبح و مغرب و عشا] ، رخصت یافتن امّتم در هنگام بیماری و سفر ، و شفاعتِ آن دسته از امّتم که مرتکب گناهان کبیره می شوند .

امام باقر علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «خداوند ـ تبارک و تعالی ـ به من و امّتم هدیه ای داد که آن را به هیچ یک از امّت ها اهدا نکرد و این ، لطف و کرامتی بود از جانب خداوند به ما» . گفتند : آن هدیه چیست ، ای پیامبر خدا؟ فرمود : «روزه نگرفتن در سفر و شکسته خواندن نماز . هر که چنین نکند ، هدیه خداوند عز و جل را رد کرد است» .

.

الفصل الثّامن : خصائص اُمّة محمّد صلی الله علیه و آله الأخلاقیّة والعملیّة۸ / ۱الأَمرُ بِالمَعروفِ وَالنَّهیُ عَنِ المُنکَرِالکتاب«کُنتُمْ خَیْرَ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ ءَامَنَ أَهْلُ الْکِتَابِ لَکَانَ خَیْرًا لَّهُم مِّنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَکْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ». ⁽¹⁾

«إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْاءِحْسَانِ وَ إِیتَایءِ ذِی الْقُرْبَی وَ یَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ» . ⁽²⁾

الحدیثمجمع البیان عن الحکم بن ظهیر :إنَّ موسی علیه السلام لَمّا أخَذَ الأَلواحَ ⁽³⁾، قالَ : رَبِّ ، إنِّی لَأَجِدُ فِی الأَلواحِ اُمّةً هِیَ خَیرُ اُمَّةٍ اُخرِجَت لِلنّاسِ، یَأمُرونَ بِالمَعروفِ وَیَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ ، فَاجعَلهُم اُمَّتی ! قالَ : تِلکَ اُمَّةُ أحمَدَ. ⁽⁴⁾

.

فصل هشتم : ویژگی های اخلاقی و رفتاری امّت محمّدصلی الله علیه وآله

۸ / ۱ امر به معروف و نهی از منکر نمودن

فصل هشتم : ویژگی های اخلاقی و رفتاری امّت محمّد صلی الله علیه و آله۸ / ۱امر به معروف و نهی از منکر نمودنقرآن«شما بهترین امّتی هستید که برای مردم ، پدیدار شده اید ؛ به کار پسندیده ، فرمان می دهید و از کار ناپسند ، بازمی دارید و به خدا ایمان دارید. و اگر اهل کتاب ، ایمان آورده بودند ، قطعاً برایشان بهتر بود ، برخی از آنان مؤمن اند ؛ و [ لی ] بیشترشان نافرمان اند» .

«در حقیقت، خدا به دادگری و نیکوکاری و بخشش به خویشاوندان ، فرمان می دهد و از کار زشت و ناپسند و ستم ، باز می دارد. به شما اندرز می دهد، باشد که پند گیرید» .

حدیثمجمع البیانـ به نقل از حَکَم بن ظهیر ـ :موسی علیه السلام چون الواح ⁽¹⁾را گرفت ، گفت : بار خدایا! من در الواح ، امّتی می بینم که بهترین امّتِ پدید آمده در میان مردم اند و به معروف ، فرمان می دهند و از منکر ، نهی می کنند . پس ، آنها را امّت من قرار ده . خداوند فرمود : «آنها ، امّت احمدند» .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ تَعالی : «کُنتُمْ خَیْرَ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ» ـ :یَعنِی الاُمَّةَ الَّتی وَجَبَت لَها دَعوَةُ إبراهیمَ علیه السلام ، فَهُمُ الاُمَّةُ الَّتی بَعَثَ اللّهُ فیها ومِنها وإلَیها ، وهُمُ الاُمَّةُ الوُسطی ، وهُم خَیرُ اُمَّةٍ اُخرِجَت لِلنّاسِ. ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَلْتَکُن مِّنکُمْ ⁽²⁾اُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ» ⁽³⁾ـ :. . . مَن لَم یَکُن یَدعو إلَی الخَیراتِ ، ویَأمُرُ بِالمَعروفِ ، ویَنهی عَنِ المُنکَرِ مِنَ المُسلِمینَ ، فَلَیسَ مِنَ الاُمَّةِ الَّتی وَصَفَهَا اللّهُ ، لِأَنَّکُم تَزعُمونَ أنَّ جَمیعَ المُسلِمینَ مِن اُمَّةِ مُحَمَّدٍ ، وقَد بَدَت هذِهِ الآیَةُ وقَد وَصَفَت اُمَّةَ مُحَمَّدٍ بِالدُّعاءِ إلَی الخَیرِ ، وَالأَمرِ بِالمَعروفِ ، وَالنَّهیِ عَنِ المُنکَرِ ، ومَن لَم یُوجَد فیهِ الصِّفَةُ الَّتی وُصِفَت بِها فَکَیفَ یَکونُ مِنَ الاُمَّةِ وهُوَ عَلی خِلافِ ما شَرَطَهُ اللّهُ عَلَی الاُمَّةِ ووَصَفَها بِهِ ؟ ⁽⁴⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا رَأَیتُم اُمَّتی تَهابُ الظّالِمَ أن تَقولَ لَهُ : إنَّکَ أنتَ ظالِمٌ ، فَقَد تُوُدِّعَ ⁽⁵⁾مِنهُم. ⁽⁶⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «شما ، بهترین امّتی هستید که در میان مردم ، پدیدار شده اید؛ به کار پسندیده فرمان می دهید و از کار ناپسند باز می دارید» ـ :مقصود ، امّتی است که دعای ابراهیم علیه السلام در باره آنها تحقّق یافت و امّتی که خداوند ، در میان آنها و از خود آنها و به سوی آنها ، پیامبر برانگیخت . اینان ، امّت میانه اند و بهترین امّتی هستند که در میان مردم ، پدید آمده اند .

امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «و باید از میان شما، گروهی، [ مردم را ]به نیکی دعوت کنند و به کار شایسته وا دارند و از زشتی باز دارند » ـ :... آن کس از مسلمانان که به نیکی ها فرا نخوانَد و امر به معروف و نهی از منکر نکند ، از امّتی نیست که خداوند ، وصفش کرده است . شما خیال می کنید که همه مسلمانان ، از امّت محمّدند ، در صورتی که این آیه ، امّت محمّد را با ویژگی فراخوانی به نیکی ها و امر به معروف نمودن و نهی از منکر کردن می شناسانَد و کسی که این ویژگی ـ که این امّت به آن وصف شده ـ در او نباشد ، چگونه از این امّت باشد ، در حالی که آنچه خداوند در باره این امّت ، شرط کرده و آنها را بدان وصف نموده است ، در او وجود ندارد ؟

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه دیدید امّتم از این که به ستمگر بگوید : «تو ستمگری» می هراسد ، بی گمان [از جانب خدا] به حال خود ، رها شده است . ⁽¹⁾

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّهُ سَیَکونُ فی آخِرِ هذِهِ الاُمَّةِ قَومٌ لَهُم مِثلُ أجرِ أوَّلِهِم ، یَأمُرونَ بِالمَعروفِ ، ویَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ ، ویُقاتِلونَ أهلَ الفِتَنِ. ⁽¹⁾

۸ / ۲الاِعتِدالُالکتاب«وَکَذَلِکَ جَعَلْنَاکُمْ اُمَّةً وَسَطًا لِّتَکُونُواْ شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیدًا وَ مَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنتَ عَلَیْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَن یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّن یَنقَلِبُ عَلَی عَقِبَیْهِ وَ إِن کَانَتْ لَکَبِیرَةً إِلَّا عَلَی الَّذِینَ هَدَی اللَّهُ وَ مَا کَانَ اللَّهُ لِیُضِیعَ إِیمَانَکُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَّحِیمٌ» . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَکَذَلِکَ جَعَلْنَاکُمْ اُمَّةً وَسَطًا» ـ :قالَ : عَدلاً . ⁽³⁾

بیانذکرت بعض الروایات الشریفة ⁽⁴⁾الناظرة للآیة الکریمة أنّ المراد من «الاُمّة» هو الوسط وأنّ المراد من «شُهَدَآءَ عَلَی النَّاسِ» هو الأئمّة علیهم السلام ، وهذا المعنی لا یتنافی مع عموم الآیة وشمولها لجمیع الاُمّة الإسلامیة ؛ إذ الأئمّة علیهم السلام جزء من هذه الاُمّة ، بل هم أکمل مصادیقها ، وتطبیق الآیة علی النموذج الکامل والمصداق الأتم أی الأئمّة هو تطبیق لائق وفی محلّه ، ویعبّر عن هذا النوع من التطبیق فی اصطلاحات علم التفسیر بـ «الجری والتطبیق» ، فیذکر مصداق من المصادیق ، مع عدم اختصاص الآیة بالمذکور ، وذکر هنا المصداق الأتمّ والأکمل لها .

.

۸ / ۲ میانه روی

توضیح

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در آخر این امّت ، مردمی خواهند بود که آنان را پاداشی همانند پاداش نخستین کسانِ آنان است ، امر به معروف و نهی از منکر می کنند و با فتنه گران می جنگند .

۸ / ۲میانه رویقرآن«و بدین گونه ، شما را امّتی میانه قرار دادیم تا بر مردم ، گواه باشید ، و پیامبر ، بر شما گواه باشد. و قبله ای را که [ چندی ]بر آن بودی، مقرّر نکردیم ، جز برای آن که کسی را که از پیامبر پیروی می کند، از آن کس که از عقیده خود برمی گردد ، باز شناسیم . و البتّه [ این کار ] جز بر کسانی که خدا [آنها را] هدایت کرده، سخت گران بود . و خدا بر آن نبود که ایمان شما را ضایع گرداند ؛ زیرا خدا [ نسبت ] به مردم ، دلسوز و مهربان است» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در باره این سخن خداوند متعال : «و بدین گونه شما را امّتی میانه قرار دادیم» ـ :یعنی معتدل .

توضیحبرخی روایاتی ⁽¹⁾که ناظر به این آیه شریف هستند، مقصود از امّت میانه (وسط) و نیز گواهان بر مردم (شهداء علی الناس) را ائمّه علیهم السلام دانسته اند ؛ امّا این مطلب ، با عمومیت آیه و ناظر بودن آن به کل جامعه اسلامی ، منافاتی ندارد ؛ زیرا ائمّه علیهم السلام خود از زمره این امّت و نمونه کامل آن هستند و تطبیق آیه بر آنان ، کاملاً شایسته و به جاست و به اصطلاح مفسّران ، از مقوله «جَرْی» است و به عنوان یک مصداق، هر چند کامل ترین مصداق ، مطرح شده اند، نه آن که آیه ، منحصر به آنان باشد و آنها تنها مصداقش باشند .

.

۸ / ۳رُهبانٌ بِاللَّیلِ اُسدٌ بِالنَّهارِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :صِفَتی : أحمَدُ المُتَوَکِّلُ ، لَیسَ بِفَظٍّ ولا غَلیظٍ ، یَجزی بِالحَسَنَةِ الحَسَنَةَ ، ولا یُکافِئُ السَّیِّئَةَ ، مَولِدُهُ بِمَکَّةَ ومُهاجَرُهُ طَیبَةُ ، واُمَّتُهُ الحَمّادونَ ، یَأتَزِرونَ عَلی أنصافِهِم ویُوَضِّئونَ ⁽¹⁾أطرافَهُم ، أناجیلُهُم فی صُدورِهِم ، یَصُفّونَ لِلصَّلاةِ کما یَصُفّونَ لِلقِتالِ ، قُربانُهُمُ الَّذی یَتَقَرَّبونَ بِهِ إلَیَّ دِماؤُهُم ، رُهبانٌ بِاللَّیلِ لُیوثٌ بِالنَّهارِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ موسَی بنَ عِمرانَ علیه السلام کانَ یَمشی ذاتَ یَومٍ فِی الطّریقِ فَناداهُ الجَبّارُ جَلَّ جَلالُهُ : یا موسی . . . وعِزَّتی وجَلالی ، إنَّ الجَنَّةَ مُحَرَّمَةٌ عَلی جَمیعِ خَلقی حَتّی یَدخُلَها مُحَمَّدٌ واُمَّتُهُ . قالَ موسی : ومَن اُمَّةُ مُحَمَّدٍ ؟ قالَ : اُمَّتُهُ الحَمّادونَ ، یَحمَدون اللّهَ صُعودا وهُبوطا وعَلی کُلِّ حالٍ ، یَشُدّونَ أوساطَهُم ، ویُطَهِّرونَ أطرافَهُم ، صائِمونَ بِالنَّهارِ ، رُهبانٌ ⁽³⁾بِاللَّیلِ ، أقَبَلُ مِنهُمُ الیَسیرَ ، واُدخِلُهُمُ الجَنَّةَ بِشَهادَةِ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ . قالَ : فَاجعَلنی نَبِیَّ تِلکَ الاُمَّةِ ! قالَ : نَبِیُّها مِنها . قالَ : اِجعَلنی مِن اُمَّةِ ذلِکَ النَّبِیِّ ! قالَ : اِستَقدَمتَ وَاستَأخَروا یا موسی ، ولکِن سَأَجمَعُ بَینَکَ وبَینَهُ فی دارِ الجَلالِ. ⁽⁴⁾

.

۸ / ۳ پارسایان شب و شیران روز

۸ / ۳پارسایان شب و شیران روزپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اوصاف من ، این است : ستودنی تر ، توکّل کننده ، نه خشن است و نه سنگ دل . نیکی را به نیکی پاداش می دهد و بدی را تلافی نمی کند . زادگاهش مکّه است و هجرتگاهش طَیْبه (مدینه) . امّتش ستاینده [ی خدا] هستند . دامن [همّت] به میان می بندند و دست ها و پاهایشان را [به وضو ]می شویند . انجیل هایشان در سینه های آنان است . برای نماز ، چنان صف می کشند که برای جنگ . وسیله تقرّبشان به من ، خونشان است . پارسایانِ شب اند و شیرانِ روز .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :روزی موسی بن عمران علیه السلام در راه می رفت که خداوند عز و جل او را ندا داد : «ای موسی! ... به عزّت و جلالم سوگند که بهشت بر همه آفریدگانم حرام است تا آن گاه که [نخست] محمّد و امّت او ، بِدان در آیند» . موسی علیه السلام گفت : امّت محمّد کیستند ؟ فرمود : «امّت او ستایشگران اند . خداوند را در هر بلندی و پستی و در همه حال می ستایند . کمرهایشان را [برای عبادت] می بندند و دست ها و پاهایشان را پاکیزه می کنند . روزه دارانِ در روزند و پارسایانِ شب . اندک [طاعت] را از آنان می پذیرم و با شهادت دادن به این که معبودی جز خدای یگانه نیست ، ایشان را به بهشت می برم» . موسی علیه السلام گفت : پس مرا پیامبر آن امّت قرار ده . خداوند فرمود : «پیامبرِ آنان ، از خودِ آنان است» . موسی علیه السلام گفت : مرا از امّت آن پیامبر ، قرار ده . خداوند فرمود : «ای موسی! تو جلوتری و آنان ، پس از تو می آیند ؛ امّا در سرای شُکوه ، تو را با آنان ، گِرد خواهم آورد» .

.

الإمام الباقر علیه السلامـ فی صِفَةِ شیعَةِ أهلِ البَیتِ علیهم السلام ـ :إنَّهُم حُصونٌ حَصینَةٌ ، فی صُدورٍ أمینَةٍ ، وأحلامٍ رَزینَةٍ ، لَیسوا بِالمَذاییعِ البُذرِ ⁽¹⁾، ولا بِالجُفاةِ ⁽²⁾المُرائینَ ، رُهبانٌ بِاللَّیلِ اُسدٌ بِالنَّهارِ . ⁽³⁾

.

امام باقر علیه السلامـ در بیان اوصاف پیروان اهل بیت علیهم السلام ـ :آنان ، دژهایی استوارند ، با سینه هایی امانتدار و خِرَدهایی سنگین . نه افشاگر و راز فاش کن هستند ، نه خشن و ریاکار . پارسایانِ شب اند و شیرانِ روز .

.

الفصل التاسع : صفة اُمّة محمّد صلی الله علیه و آله فی التوراة والإنجیلالکتاب«مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُکَّعًا سُجَّدًا یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِّنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِیمَاهُمْ فِی وُجُوهِهِم مِّنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرَاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْاءِنجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْئهُ فَازَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَی عَلَی سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ مِنْهُم مَّغْفِرَةً وَ أَجْرًا عَظِیمَا» . ⁽¹⁾

«الَّذِینَ ءَاتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ یَعْرِفُونَهُ کَمَا یَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَ إِنَّ فَرِیقًا مِّنْهُمْ لَیَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ» ⁽²⁾

الحدیثالسیرة النبویّة لابن هشام عن ابن عبّاس :کَتَبَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلی یَهودِ خَیبَرَ ... : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ، مِن مُحَمَّدٍ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله صاحِبِ موسی وأخیهِ ، وَالمُصَدِّقِ لِما جاءَ بِهِ موسی ، ألا إنَّ اللّهَ قَد قالَ لَکُم یا مَعشَرَ أهلِ التَّوراةِ ، وإنَّکُم لَتَجِدونَ ذلِکَ فی کِتابِکُم : «مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ ... » . ⁽³⁾

.

فصل نهم : اوصاف امّت محمّدصلی الله علیه وآله در تورات و انجیل

فصل نهم : اوصاف امّت محمّد صلی الله علیه و آله در تورات و انجیلقرآن«محمّد ، پیامبر خداست و کسانی که با اویند، بر کافران، سختگیر [ و ] با همدیگر ، مهربان اند . آنان را در رکوع و سجود می بینی. فضل و خشنودیِ خدا را خواستارند. علامتِ [ مشخصّه ] آنان ، بر اثر سجود در چهره هایشان است. این صفت ایشان است در تورات، و مَثَلِ آنها در انجیل ، چون کِشته ای است که جوانه خود را برآورَد و آن را مایه دهد تا سِتَبر شود و بر ساقه های خود بِایستد و دهقانان را به شگفت آورد، تا از [ انبوهیِ ] آنان ، [ خدا ] کافران را به خشم در اندازد . خدا ، به کسانی از آنان که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، آمرزش و پاداش بزرگی وعده داده است» .

«کسانی که به ایشان ، کتاب [ آسمانی ] داده ایم، همان گونه که پسران خود را می شناسند، او ( محمّد ) را می شناسند؛ و مسلّماً گروهی از ایشان ، حقیقت را نهفته می دارند و خودشان [ هم ]می دانند» .

حدیثالسیرة النبویة ، ابن هشامـ به نقل از ابن عبّاس ـ :پیامبر خدا ، به یهودیان خیبر ... نوشت : «به نام خداوند بخشنده مهربان . از محمّد ، فرستاده خدا ، دوست موسی و برادرش و تصدیق کننده هر آنچه که موسی آورده است . هان ، ای جماعت پیرو تورات ! خداوند به شما فرموده است و شما ، این را در کتابتان می یابید که : «محمّد ، پیامبر خداست و کسانی که با اویند، بر کافران، سختگیر [ و ] با همدیگر ، مهربان اند» .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «الَّذِینَ ءَاتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ یَعْرِفُونَهُ ...» ـ :هذِهِ الآیَةُ نَزَلَت فِی الیَهودِ وَالنَّصاری ، یَقولُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی : «الَّذِینَ ءَاتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ» یَعنِی التَّوراةَ وَالإِنجیلَ «یَعْرِفُونَهُ» یَعنی رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله «کَمَا یَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ» لِأَنَّ اللّهَ عز و جل قَد أنزَلَ عَلَیهِم فِی التَّوراةِ وَالزَّبورِ وَالإِنجیلِ صِفَةَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، وصِفَةَ أصحابِهِ ومَبعَثِهِ وهِجرَتِهِ ، وهُوَ قَولُهُ : «مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُکَّعًا سُجَّدًا یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِّنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِیمَاهُمْ فِی وُجُوهِهِم مِّنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرَاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْاءِنجِیلِ» ، هذِهِ صِفَةُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وأصحابِهِ فِی التَّوراةِ وَالإِنجیلِ ، فَلَمّا بَعَثَهُ اللّهُ عَرَفَهُ أهلُ الکِتابِ ، کَما قالَ جَلَّ جَلالُهُ : «فَلَمَّا جَاءَهُم مَّا عَرَفُواْ کَفَرُواْ بِهِ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ موسی لَمّا نَزَلَت عَلَیهِ التَّوراةُ وقَرَأَها فَوَجَدَ فیها ذِکرَ هذِهِ الاُمَّةِ ، فَقالَ : یا رَبِّ ، إنّی أجِدُ فِی الأَلواحِ اُمَّةً هُمُ الآخِرونَ السّابِقونَ ، فَاجعَلها اُمَّتی . قالَ : تِلکَ اُمَّةُ أحمَدَ . قالَ : یا رَبِّ ، إنّی أجِدُ فِی الأَلواحِ اُمَّةً هُمُ السّابِقونَ ⁽³⁾المَشفوعُ لَهُم ، فَاجعَلها اُمَّتی . قالَ : تِلکَ اُمَّةُ أحمَدَ . قالَ : یا رَبِّ ، إنّی أجِدُ فِی الأَلواحِ اُمَّةً هُمُ المُستَجیبونَ المُستَجابُ لَهُم ، فَاجعَلها اُمَّتی . قالَ : تِلکَ اُمَّةُ أحمَدَ . قالَ : یا رَبِّ ، إنّی أجِدُ فِی الأَلواحِ اُمَّةً أناجیلُهُم فی صُدورِهِم یَقرَؤونَها ظاهِراً ، فَاجعَلها اُمَّتی . قالَ : تِلکَ اُمَّةُ أحمَدَ . قالَ : یا رَبِّ ، إنّی أجِدُ فِی الأَلواحِ اُمَّةً یَأکُلونَ الفَیءَ ، فَاجعَلها اُمَّتی . قالَ : تِلکَ اُمَّةُ أحمَدَ . قالَ : یا رَبِّ ، إنّی أجِدُ فِی الأَلواحِ اُمَّةً یَجعَلونَ الصَّدَقَةَ فی بُطونِهِم یُؤجَرونَ عَلَیها ، فَاجعَلها اُمَّتی . قالَ : تِلکَ اُمَّةُ أحمَدَ . قالَ : یا رَبِّ ، إنّی أجِدُ فِی الأَلواحِ اُمَّةً إذا هَمَّ أحَدُهُم بِحَسَنَةٍ فَلَم یَعمَلها کُتِبَ لَهُ حَسَنَةٌ واحِدَةٌ ، فَإِن عَمِلَها کُتِبَت لَهُ عَشرُ حَسَناتٍ ، فَاجعَلها اُمَّتی . قالَ : تِلکَ اُمَّةُ أحمَدَ . قالَ : یا رَبِّ ، إنّی أجِدُ فِی الأَلواحِ اُمَّةً إذا هَمَّ أحَدُهُم بِسَیِّئَةٍ ولَم یَعمَلها لَم تُکتَب، وإن عَمِلَها کُتِبَت عَلَیهِ سَیِّئَةٌ واحِدَةٌ ، فَاجعَلها اُمَّتی . قالَ : تِلکَ اُمَّةُ أحمَدَ . قالَ : یا رَبِّ ، إنّی أجِدُ فِی الأَلواحِ اُمَّةً یُؤتَونَ العِلمَ الأَوَّلَ وَالعِلمَ الآخِرَ ، فَیَقتُلونَ قُرونَ الضَّلالَةِ [وَ] ⁽⁴⁾المَسیحَ الدَّجّالَ ⁽⁵⁾، فَاجعَلها اُمَّتی . قالَ : تِلکَ اُمَّةُ أحمَدَ . قالَ : یا رَبِّ ، فَاجعَلنی مِن اُمَّةِ أحمَدَ! فَاُعطِیَ عِندَ ذلِکَ خَصلَتَینِ فَقالَ : «یَامُوسَی إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النَّاسِ بِرِسَالَاتِی وَبِکَلَامِی فَخُذْ مَا ءَاتَیْتُکَ وَکُن مِّنَ الشَّاکِرِینَ» ⁽⁶⁾، قالَ : قَد رَضیتُ یا رَبِّ . ⁽⁷⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خدای متعال : «کسانی که کتاب [ آسمانی ]به آنان داده ایم ، او ( پیامبر ) را می شناسند ... » ـ :این آیه ، در باره یهود و نصارا نازل شد . خدای ـ تبارک و تعالی ـ می فرماید : «کسانی که کتاب [ آسمانی ]به آنان داده ایم» ؛ یعنی تورات و انجیل را . «او را می شناسند» ؛ یعنی پیامبر خدا را می شناسند ، «همان گونه که پسران خود را می شناسند» ؛ چه آن که خداوند عز و جل ، اوصاف محمّد صلی الله علیه و آله و یاران او و مبعث و هجرتش را در تورات و زبور و انجیل ، برای آنان بیان کرده بود ، بدین گونه : «محمّد ، پیامبرِ خداست و کسانی که با اویند، بر کافران، سختگیر [ و ] با همدیگر ، مهربان اند . آنان را در رکوع و سجود می بینی. فضل و خشنودی خدا را خواستارند. علامتِ [ مشخصّه ] آنان ، اثر سجود است که در چهره هایشان است. این ، وصف ایشان است در تورات، و مَثَلِ آنهاست در انجیل» . این ، وصفی است که از پیامبر خدا و یاران او در تورات و انجیل آمده بود . از این رو ، هنگامی که خداوند ، او را به پیامبری برانگیخت ، اهل کتاب ، ایشان را شناختند [ ؛ امّا به روی خود نیاورند] ، چنان که خداوند ، خود می فرماید : «ولی همین که آنچه [ که اوصافش ] را می شناختند ، برایشان آمد، انکارش کردند» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :موسی علیه السلام زمانی که تورات بر او نازل شد و آن را خواند و یاد این امّت را در آن یافت ، گفت : پروردگارا ! من در الواح ، امّتی را می یابم که آخرینِ امّت هایند و [در ورود به بهشت ،] پیش گام . آن را امّت من قرار ده . خداوند فرمود : «آن ، امّت احمد است» . گفت : پروردگارا ! من در الواح ، امّتی را می یابم که پیشی گیرنده اند و برایشان شفاعت می شود . آن را امّت من قرار ده . فرمود : «آن ، امّت احمد است» . گفت : پروردگارا ! من در الواح ، امّتی را می یابم که اجابت کننده [ ی دعوت خدا] و اجابت شونده [ی دعا ]هستند . آن را امّت من قرار ده . فرمود : «آن ، امّت احمد است» . گفت : پروردگارا ! من در الواح ، امّتی می یابم که انجیل ها (کتاب آسمانی)شان در سینه های آنهاست و آنها را از حفظ می خوانند . آن را امّت من قرار ده . فرمود : «آن ، امّت احمد است» . گفت : پروردگارا ! من در الواح ، امّتی می یابم که غنیمت می خورند . آن را امّت من قرار ده . فرمود : «آن ، امّت احمد است» . گفت : پروردگارا ! من در الواح ، امّتی را می بینم که صدقه در شکم های [نیازمندان] خود جای می دهند و برای این کار ، پاداش می یابند . آن را امّت من قرار ده . فرمود : «آن ، امّت احمد است» . گفت : پروردگارا ! من در الواح ، امّتی را می یابم که هر گاه یکی از آنان ، نیّت کار نیک کند و به کار نبندد ، برای آن یک ثواب نوشته می شود و اگر به کار ببندد ، ده ثواب برایش نوشته می شود . آن را امّت من قرار ده . فرمود : «آن ، امّت احمد است» . گفت : پروردگارا ! من در الواح ، امّتی را می یابم که هر گاه یکی از آنان ، نیّت کار بد کند ، امّا آن را به کار نبندد ، به حسابش نوشته نمی شود و اگر به کار بندد ، یک گناه برایش نوشته می شود . آن را امّت من قرار ده . فرمود : «آن ، امّت احمد است» . گفت : پروردگارا ! من در الواح ، امّتی را می یابم که همه علوم از اوّل تا آخر به آنان داده می شود و سردمداران گم راهی [و] ⁽¹⁾مسیح دجّال ⁽²⁾را می کُشند . آن را از امّت من قرار ده . فرمود : «آن ، امّت احمد است» . گفت : پروردگارا ! پس مرا از امّت احمد قرار ده . در این هنگام ، دو امتیاز به او داده شد . خداوند فرمود : «ای موسی ! تو را با رسالت هایم و با سخن گفتنم [با تو] بر مردم [روزگار] برگزیدم . پس آنچه را به تو دادم ، بگیر و از سپاس گزاران باش» . موسی علیه السلام گفت : راضی شدم ، ای پروردگار !

.

عنه صلی الله علیه و آله :أنَا أشبَهُ النّاسِ بِآدَمَ علیه السلام ، وإبراهیمُ علیه السلام أشبَهُ النّاسِ بی ؛ خَلقُهُ وخُلُقُهُ ⁽¹⁾، وسَمّانِی اللّهُ عز و جل مِن فَوقِ عَرشِهِ عَشَرَةَ أسماءٍ ، وبَیَّنَ اللّهُ وَصفی ، وبَشَّرَنی عَلی لِسانِ کُلِّ رَسولٍ بَعَثَهُ إلی قَومِهِ ، وسَمّانی ونَشَرَ فِی التَّوراةِ اسمی ، وبَثَّ ذِکری فی أهلِ التَّوراةِ وَالإِنجیلِ ، وعَلَّمَنی کِتابَهُ ، ورَفَعَنی فی سَمائِهِ ، وشَقَّ لِیَ اسما مِن أسمائِهِ ، فَسَمّانی مُحَمَّدا وهُوَ مَحمُودٌ ، وأخرَجَنی فی خَیرِ قَرنٍ مِن اُمَّتی ، وجَعَلَ اسمی فِی التَّوراةِ أحیَدَ ، وهُوَ مِنَ التَّوحیدِ؛ فَبِالتَّوحیدِ حَرَّمَ أجسادَ اُمَّتی عَلَی النّارِ ، وسَمّانی فِی الإِنجیلِ أحمَدَ؛ فَأَنَا مَحمودٌ فی أهلِ السَّماءِ ، وجَعَلَ اُمَّتِیَ الحامِدینَ ، وجَعَلَ اسمی فِی الزَّبورِ ماحٍ ؛ مَحَا اللّهُ عز و جل بی مِنَ الأَرضِ عِبادَةَ الأَوثانِ ، وجَعَلَ اسمی فِی القُرآنِ مُحَمَّدا؛ فَأَنَا مَحمودٌ فی جَمیعِ القِیامَةِ فی فَصلِ القَضاءِ ، لایَشفَعُ أحَدٌ غَیری . ⁽²⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من ، شبیه ترینِ مردم به آدم علیه السلام هستم و ابراهیم علیه السلام شبیه ترینِ مردم به من بوده است ، هم اخلاقش هم چهره اش . خداوند ، از فراز عرش خود ، ده نام بر من نهاد و اوصاف مرا بیان فرمود و از زبانِ هر پیامبری که به سوی قومش فرستاد ، مژده ظهور مرا داد و نامم را بُرد . نام مرا در تورات ، نشر داد و نام مرا در میان پیروان تورات و انجیل پراکَنْد و کتابش را به من آموخت و در آسمانش ، مرا رفعت بخشید و نام مرا از نام های خود برگرفت و مرا «محمّد» نامید و او نامش «محمود» است . مرا در میان بهترین نسل از امّتم ظاهر گردانید . نام مرا در تورات ، «اَحْیَد» نهاد که برگرفته از توحید است و به واسطه توحید ، بدن امّت مرا بر آتش ، حرام ساخت . در انجیل ، از من با نام «احمد» یاد کرد . پس من در میان آسمانیان ، محمود (ستوده و پسندیده) هستم و امّت مرا ، حمد کننده قرار داد . در زبور ، نامم را «ماحی» نهاد . خداوند عز و جل به واسطه من ، بت پرستی را از زمین ، محو می کند . در قرآن ، نامم را «محمّد» نهاد . پس در سرتاسر قیامت ، قضاوت نهایی از سوی من ، پسندیده [و پذیرفته] می شود و کسی جز من ، شفاعت نمی کند .

.

الإمام الصادق عن أبیه عن جدّه عن أبیه علیهم السلام :سُئِلَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : أینَ کُنتَ وآدَمُ فِی الجَنَّةِ؟ قالَ : کُنتُ فی صُلبِهِ ⁽¹⁾، وهُبِطَ بی إلَی الأَرضِ فی صُلبِهِ . . . ولَم یَزَلِ اللّهُ عز و جلیَنقُلُنی مِنَ الأَصلابِ الطَّیِّبَةِ إلَی الأَرحامِ الطّاهِرَةِ . . . وأَثبَتَ فِی التَّوراةِ وَالإِنجیلِ ذِکری ، ورَقی بی إلی سَمائِهِ ، وشَقَّ لِیَ اسما مِن أسمائِهِ الحُسنی ، اُمَّتِیَ الحَمّادونَ ، فَذُو العَرشِ مَحمودٌ وأنَا مُحَمَّدٌ . ⁽²⁾

حلیة الأولیاء عن سعید بن أبی هلال :إنَّ عَبدَ اللّهِ بنَ عَمرٍو قالَ لِکَعبٍ : أخبِرنی عَن صِفَةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله واُمَّتِهِ . قالَ : أجِدُهُم فی کِتابِ اللّهِ تَعالی أنّ أحمَدَ واُمَّتَهُ حَمّادونَ ، یَحمَدونَ اللّهَ عز و جل عَلی کُلِّ خَیرٍ وشَرٍّ ، یُکَبِّرونَ اللّهَ عَلی کُلِّ شَرَفٍ ⁽³⁾، ویُسَبِّحونَ اللّهَ فی کُلِّ مَنزِلٍ ، نِداؤُهُم فی جَوِّ السَّماءِ ، لَهُم دَوِیٌّ فی صَلاتِهِم کَدَوِیِّ النَّحلِ عَلَی الصَّخرِ ، یَصُفّونَ فِی الصَّلاةِ کَصُفوفِ المَلائِکَةِ ، ویَصُفّونَ فِی القِتالِ کَصُفوفِهِم فِی الصَّلاةِ ، إذا غَزَوا فی سَبیلِ اللّهِ کانَتِ المَلائِکَةُ بَینَ أیدیهِم ومِن خَلفِهِم بِرِماحٍ شِدادٍ ، إذا حَضَرُوا الصَّفَّ فی سَبیلِ اللّهِ کانَ اللّهُ عَلَیهِم مُظِلّاً ـ وأشارَ بِیَدِهِ ـ کَما تُظِلُّ النُّسورُ عَلی وُکورِها ، لا یَتَأَخَّرونَ زَحفاً أبَداً حَتّی یَحضُرَهُم جِبریلُ علیه السلام . ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلامـ از پدرش ، از جدّش ، از پدرش ـ :از پیامبر صلی الله علیه و آله سؤال شد : آن گاه که آدم علیه السلام در بهشت بود ، شما کجا بودی؟ فرمود : «در پشت او (آدم) ، و در همان پشتِ او به زمین فرود آورده شدم ... . از آن پس ، پیوسته ، خدای عز و جل مرا از پشت های پاک به زِهدان های پاک ، منتقل می کرد . در تورات و انجیل ، نام مرا آورد و مرا به آسمان خویش ، بالا بُرد و از نام های نیکویش ، نامی برای من مشتق ساخت . امّت من ، حمّادون (ستایندگان)اند و خداوندگار عرش محمود است و من ، محمّدم .

حلیة الأولیاء :عبد اللّه بن عمرو به کعب گفت : مرا از اوصاف محمّد صلی الله علیه و آله و امّت او خبر ده . کعب گفت : آنان را در کتاب خدای متعال ، چنین می یابم که : احمد و امّت او ستایندگان اند . خدای عز و جل را بر هر خوب و بدی می ستایند . در هر بلندی ، خدا را به بزرگی یاد می کنند و در هر منزلگاهی ، خدا را به پاکی می ستایند . بانگ آنان ، در میان آسمان می پیچد و در نمازهاشان ، همهمه ای چونان همهمه زنبوران عسل در کوهسار دارند . در نماز ، همچون صفوف فرشتگان ، صف می بندند و در جنگ ، آن گونه صف می کشند که در نماز . هر گاه در راه خدا به جنگ بروند ، فرشتگان با نیزه های محکم ، در پیشِ رو و پشتِ سرشان قرار می گیرند . هر گاه در راه خدا به صف می ایستند ، خداوند بر آنان سایه می افکنَد (با دستش نشان داد) آن گونه که عقاب ها بر لانه هایشان بال می گسترانند و هر گز از پیشروی باز نمی ایستند تا آن که جبرئیل علیه السلام به آنان می پیوندد .

.

الکافی عن علی بن عیسی رفعه ، قال :إنَّ موسی علیه السلام ناجاهُ رَبُّهُ تَبارَکَ وتَعالی ، فَقالَ لَهُ فی مُناجاتِهِ : ... اُوصیکَ یا موسی وَصِیَّةَ الشَّفیقِ المُشفِقِ بِابنِ البَتولِ عیسَی بنِ مَریَمَ ، صاحِبِ الأَتانِ وَالبُرنُسِ وَالزَّیتِ وَالزَّیتونِ وَالمِحرابِ ، ومِن بَعدِهِ بِصاحِبِ الجَمَلِ الأَحمَرِ الطَّیِّبِ الطَاهِرِ المُطَهَّرِ ، فَمَثَلُهُ فی کِتابِکَ أنَّهُ مُؤمِنٌ مُهَیمِنٌ عَلَی الکُتُبِ کُلِّها ، وأنَّهُ راکِعٌ ساجِدٌ راغِبٌ راهِبٌ ، إخوانُهُ المَساکینُ ، وأنصارُهُ قَومٌ آخَرونَ ، ویَکونُ فی زَمانِهِ أزلٌ ⁽¹⁾و زِلزالٌ وقَتلٌ وقِلَّةٌ مِنَ المالِ ، اسمُهُ أحمَدُ ، مُحَمَّدٌ الأَمینُ مِنَ الباقینَ مِن ثُلَّةِ الأَوَّلینَ الماضینَ ، یُؤمِنُ بِالکُتُبِ کُلِّها ، ویُصَدِّقُ جَمیعَ المُرسَلینَ ، ویَشهَدُ بِالإِخلاصِ لِجَمیعِ النَّبِیّینَ ، اُمَّتُهُ مَرحومَةٌ مُبارَکَةٌ ما بَقوا فِی الدّینِ عَلی حَقائِقِهِ ، لَهُم ساعاتٌ مُوَقَّتاتٌ یُؤَدّونَ فیهَا الصَّلَواتِ أداءَ العَبدِ إلی سَیِّدِهِ نافِلَتَهُ ، فَبِهِ فَصَدِّق ، ومِنهاجَهُ فَاتَّبِع ؛ فَإِنَّهُ أخوکَ . یا موسی ، إنَّهُ اُمِّیٌّ ⁽²⁾، وهُوَ عَبدُ صِدقٍ ، یُبارَکُ لَهُ فیما وَضَعَ یَدَهُ عَلَیهِ ویُبارَکُ عَلَیهِ ، کَذلِکَ کانَ فی عِلمی ، وکَذلِکَ خَلَقتُهُ ، بِهِ أفتَحُ السّاعَةَ ، وبِاُمَّتِهِ أختِمُ مَفاتیحَ الدُّنیا ، فَمُر ظَلَمَةَ بَنی إسرائیلَ ألّا یَدرُسُوا اسمَهُ ولا یَخذُلوهُ ، وإنَّهُم لَفاعلونَ . وحُبُّهُ لی حَسَنَةٌ ، فَأَنا مَعَهُ وأنا مِن حِزبِهِ وهُوَ مِن حِزبی ، وحِزبُهُمُ الغالِبونَ ، فَتَمَّت کَلِماتی لَاُظهِرَنَّ دینَهُ عَلَی الأَدیانِ کُلِّها ، ولَاُعبَدَنَّ بِکُلِّ مَکانٍ ، ولَاُنزِلَنَّ عَلَیهِ قُرآناً فُرقاناً شِفاءً لِما فِی الصُّدورِ مِن نَفثِ الشَّیطانِ ، فَصَلِّ عَلَیهِ یَا بنَ عِمرانَ ، فَإِنّی اُصَلّی عَلَیهِ و مَلائِکَتی ... . ⁽³⁾

.