مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه معارف الکتاب و السنه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمدی ری شهری با همکاری جمعی از پژوهشگران ؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۹۹ .

شابک : ۱۵۰۰۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-494-0 ؛ ج. ۴ : 978-964-493-587-9 ؛ ج. ۵: 978-964-493-588-6 ؛ ج. ۷: 978-964-493-590-9 ؛ ج. ۸: 978-964-493-591-6 ؛ ج. ۹: 978-964-493-592-3 ؛ ج. ۱۰ : 978-964-493-593-0 ؛ ج. ۱۲: 978-964-493-595-4 ؛ ج. ۱۳: 978-964-493-596-1 ؛ ج. ۱۴: 978-964-493-597-8 ؛ ج. ۱۵ : 978-964-493-598-5 ؛ ج. ۱۶: 978-964-493-599-2

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد چهارم .

یادداشت : این کتاب با حمایت و مشارکت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شده است .

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. معاونت امور فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹/م۳۴د۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۲۷۴۷۸۷۷

اشاره

الفصل الثانی عشر : دولة أهل البیت علیهم السّلام۱۲ / ۱البِشاراتُ بِدَولَتِهِمالکتاب«وَ لَقَدْ کَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ» . ⁽¹⁾

«وَ نُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُواْ فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ» . ⁽²⁾

«هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ کَفَی بِاللَّهِ شَهِیدًا» . ⁽³⁾

«هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ» . ⁽⁴⁾

«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ مِنکُمْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضَی لَهُمْ وَلَیُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا یَعْبُدُونَنِی لَا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئا وَمَن کَفَرَ بَعْدَ ذَ لِکَ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ» . ⁽⁵⁾

.

ادامه عنوان اهل بیت علیهم السلام

فصل دوازدهم : دولت اهل بیت علیهم السلام

۱۲ / ۱ بشارت ها در باره دولت اهل بیت علیهم السلام

فصل دوازدهم : دولت اهل بیت علیهم السّلام۱۲ / ۱بشارت ها در باره دولت اهل بیت علیهم السلامقرآن«و در حقیقت، در زبور، پس از تورات نوشتیم که زمین را بندگان شایسته ما به ارث می برند» .

«و می خواهیم بر کسانی که در زمین، فرودست نگه داشته شده اند، منّت نهیم و آنان را پیشوایان [مردم] قرار دهیم و ایشان را وارث [زمین] کنیم» .

«اوست کسی که پیامبرِ خود را به [قصدِ] هدایت و با آیین حق فرستاد تا آن را بر همه دین ها پیروز گرداند و گواه بودنِ خدا کفایت می کند» .

«اوست کسی که پیامبر خود را به [قصدِ] هدایت و با آیین حق فرستاد تا آن را بر همه دین ها پیروز گرداند، هرچند مشرکان را ناخوش آید» .

«خدا به کسانی از شما که ایمان آورده اند و کارهای شایسته کرده اند، وعده داده است که حتماً آنان را در زمین، جانشین قرار دهد ـ همان گونه که کسانی را که پیش از آنان بودند، جانشین قرار داد ـ و آن دینی را که برایشان پسندیده است، به سودشان مستقر کند و ترسشان را به آرامش و امنیّت مبدّل گردانَد تا مرا عبادت کنند و چیزی را با من شریک نگردانند و هر کس پس از آن به کفر گراید، آنان همان نافرمانان اند» .

.

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا تَقومُ السّاعَةُ حَتّی یَلِیَ رَجُلٌ مِن أهلِ بَیتی یُواطِئُ اسمُهُ اسمی . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا تَذهَبُ الدُّنیا حَتّی یَملِکَ العَرَبَ رَجُلٌ مِن أهلِ بَیتی یُواطِئُ اسمُهُ اسمی . ⁽²⁾

المناقب للخوارزمی عن أبی لیلی :قالَ [رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ لِعَلِیٍّ علیه السلام ـ] : أنا أوَّلُ مَن یَدخُلُ الجَنَّةَ وأنتَ مَعی ، تَدخُلُها وَالحَسَنُ وَالحُسَینُ وفاطِمَةُ ... وقالَ لَهُ : اِتَّقِ الضَّغائِنَ الَّتی لَکَ فی صُدورِ مَن لا یُظهِرُها إلّا بَعدَ مَوتی ، اُولئِکَ یَلعَنُهُمُ اللّهُ ویَلعَنُهُمُ اللّاعِنونَ . ثُمَّ بَکی صلی الله علیه و آله ، فَقیلَ : عَمَّ بُکاؤُکَ یا رَسولَ اللّهِ؟ فَقالَ : أخبَرَنی جَبرَئیلُ علیه السلام أنَّهُم یَظلِمونَهُ ویَمنَعونَهُ حَقَّهُ ، ویُقاتِلونَهُ ویَقتُلونَ وُلدَهُ ویَظلِمُونَهُم بَعدَهُ . وأخبَرَنی جَبرَئیلُ عَنِ اللّهِ عز و جل : أنَّ ذلِکَ الظُّلمَ یَزولُ إذا قامَ قائِمُهُم ، وعَلَت کَلِمَتُهُم ، وَاجتَمَعَتِ الاُمَّةُ عَلی مَحَبَّتِهِم ، وکانَ الشّانِئُ لَهُم قَلیلاً وَالکارِهُ لَهُم ذَلیلاً ، وکَثُرَ المادِحُ لَهُم ، وذلِکَ حینَ تَغَیَّرَ البِلادُ وضَعُفَ العِبادُ وَالیَأسُ مِنَ الفَرَجِ ، فَعِندَ ذلِکَ یَظهَرُ القائِمُ فیهِم ... هُوَ مِن وُلدِ ابنَتی فاطِمَةَ علیهاالسلام ، یُظهِرُ اللّهُ الحَقَّ بِهِم ویُخمِدُ الباطِلَ بِأَسیافِهِم ، ویَتبَعُهُم النّاسُ راغِبا إلَیهِم وخائِفا مِنهُم ... . فَقالَ : مَعاشِرَ النّاسِ ! أبشِروا بِالفَرَجِ ، فَإِنَّ وَعدَ اللّهِ لا یُخلَفُ ، وقَضاؤهُ لا یُرَدُّ وهُوَ الحَکیمُ الخَبیرُ ، وإنَّ فَتحَ اللّهِ قَریبٌ . اللّهُمَّ إنَّهُم أهلی ، فَأَذهِب عَنهُمُ الرِّجسَ وطَهِّرهُم تَطهیرا ، اللّهُمَّ اکلَأهُم وَارعَهُم وکُن لَهُم وَانصُرهُم وأعِزَّهُم ولا تُذِلَّهُم وَاخلُفنی فیهِم ، إنَّکَ عَلی ما تَشاءُ قَدیرٌ . ⁽³⁾

.

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قیامت برپا نمی شود، تا آن که مردی از اهل بیتم که همنام من است ، حکومت یابد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دنیا به آخر نمی رسد، تا آن که مردی از اهل بیتم که همنام من است ، بر عرب ها فرمان روایی یابد .

المناقب، خوارزمیـ به نقل از ابو لیلی ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود : «من نخستین کسی هستم که وارد بهشت می شود ، و تو هم با من وارد آن می شوی و حسن و حسین و فاطمه ...» و به او فرمود : «ای علی! هشدار از کینه هایی که [نسبت به تو ]در سینه های برخی نهفته است و پس از مرگ من، آنها را آشکار می کنند . اینان را خدا و لعنت گران ، لعنت می کنند» . سپس پیامبر صلی الله علیه و آله گریست . به ایشان گفته شد : ای پیامبر خدا ! از چه روی گریه می کنی ؟ فرمود : «جبرئیل علیه السلام به من خبر داد که این عدّه به او (علی) ستم می کنند و او را از حقّش باز می دارند ، و با او می جنگند و فرزندانش را می کشند ، و بعد از من به آنها ستم می کنند . جبرئیل به من از جانب خدای عز و جل خبر داد که این ستم برطرف می شود، هر گاه قائم آنان (اهل بیت) قیام کند و کارشان بالا گیرد و امّت بر دوستی ایشان هم داستان شوند و دشمنانشان اندک شوند و کسانی که آنان را ناخوش می دارند ، به ذلّت افتند و ستایندگانشان زیاد شوند و این، زمانی است که شهرها دگرگون می شوند و بندگان ناتوان می گردند و امیدی به فَرَج [و گشایش] باقی نمی مانَد . در این زمان ، قائم در میان آنان ظهور می کند ... . او از فرزندان دخترم فاطمه علیهاالسلام است . خداوند به واسطه آنان حق را رو می آورد و با شمشیرهای ایشان، باطل را در هم می شکند و مردم ، داوطلبانه و از ترس آنان پیروی می کنند ...» . آن گاه فرمود : «ای مردم! بشارت باد شما را به فَرَج [و گشایش] ؛ زیرا وعده خدا تخلّف ناپذیر است و حکم [و قضای ]او برگشت ندارد و اوست حکیم و آگاه . فتح خدا نزدیک است . بار خدایا! آنان خانواده من اند . پس پلیدی را از آنان بزدای و کاملاً پاکشان گردان. بار خدایا! آنان را حفظ و نگهداری کن و با آنان باش و یاری شان ده و عزّتشان بخش و خوارشان مگردان و به جای من ، برای آنان باش. همانا تو بر آنچه بخواهی ، توانایی» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أبشِروا ثُمَّ أبشِروا ـ ثَلاثَ مَرّاتٍ ـ إنَّما مَثَلُ اُمَّتی کَمَثَلِ غَیثٍ لا یُدری أوَّلُهُ خَیرٌ أم آخِرُهُ . إنَّما مَثَلُ اُمَّتی کَمَثَلِ حَدیقَةٍ اُطعِمَ مِنها فَوجٌ عاما ، ثُمَّ اُطِعمَ مِنها فَوجٌ عاما ، لَعَلَّ آخِرَها فَوجٌ یَکونُ أعرَضَها بَحرا ، وأعمَقَها طولاً وفَرعا ، وأحسَنَها حَبّا ، وکَیفَ تَهلِکُ اُمَّةٌ أنَا أوَّلُها وَاثنا عَشَرَ مِن بَعدی مِنَ السُّعَداءِ واُولُو الأَلبابِ وَالمَسیحُ عیسَی بنُ مَریَمَ آخِرُها ؟! ولکِن یَهلِکُ مِن بَینَ ذلِکَ أنتُجُ الهَرجِ ، لَیسوا مِنّی ولَستُ مِنهُم . ⁽¹⁾

عقد الدرر عن حذیفة :سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : وَیحَ هذِهِ الاُمَّةِ مِن مُلوکٍ جَبابِرَةٍ ، کَیفَ یَقتُلونَ ویُخیفونَ المُطیعینَ إلّا مَن أظهَرَ طاعَتَهُم ، فَالمُؤمِنُ التَّقِیُّ یُصانِعُهُم بِلِسانِهِ ویَفِرُّ مِنهُم بِقَلبِهِ . فَإِذا أرادَ اللّهُ عز و جل أن یُعیدَ الإِسلامَ عَزیزا قَصَمَ کُلَّ جَبّارٍ ، وهُوَ القادِرُ عَلی ما یَشاءُ أن یُصلِحَ اُمَّةً بَعدَ فَسادِها . فَقالَ صلی الله علیه و آله : یا حُذَیفَةُ ، لَو لَم یَبقَ مِنَ الدُّنیا إلّا یَومٌ واحِدٌ لَطَوَّلَ اللّهُ ذلِکَ الیَومَ حَتّی یَملِکَ رَجُلٌ مِن أهلِ بَیتی ، تَجرِی المَلاحِمُ عَلی یَدَیهِ ، ویُظهِرُ الإِسلامَ ، لا یُخلِفُ وَعدَهُ ، وهُوَ سَریعُ الحِسابِ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا تَقومُ السّاعَةُ حَتّی یَقومَ قائِمٌ لِلَحقِّ مِنّا ، وذلِکَ حینَ یَأذَنُ اللّهُ عز و جللَهُ ، ومَن تَبِعَهُ نَجا ومَن تَخَلَّفَ عَنهُ هَلَکَ . اللّهَ اللّهَ عِبادَ اللّهِ ، فَأتوهُ ولَو عَلَی الثَّلجِ ، فَإِنَّهُ خَلیفَةُ اللّهِ عز و جل وخَلیفَتی . ⁽³⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بشارت! بشارت! (سه بار) . حکایت امّت من، در حقیقت ، حکایت بارانی است که معلوم نیست آغازش بهتر است یا فرجامش . حکایت امّت من در حقیقت ، حکایت باغی است که یک سال، گروهی را میوه می دهد و سال بعد ، گروهی دیگر را ، و شاید در آخر آن باغ، عدّه ای باشند که آن جا دارای نهری گسترده تر و طول و عرضی پهناورتر و میوه هایی خوش دانه تر است . چگونه هلاک می شود امّتی که آغازش من هستم و پس از من ، دوازده سعادتمند و خردمند هستند و مسیح ، عیسی بن مریم ، در آخر آن قرار دارد؟! امّا از بین این امّت ، کسانی که در دوران فتنه ، فرصت طلبانه در پی خوشه چینی اند ، نابود می شوند . اینان از من نیستند و من از آنان نیستم .

عقد الدررـ به نقل از حذیفه ـ :شنیدم پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می فرماید : «دردا و دریغا بر این امّت از دست فرمان روایانی جبّار و ستمگر که اطاعت کنندگان را می کُشند و دچار رعب می سازند ، مگر کسانی را که در برابر آنان اظهار اطاعت کنند . مؤمن پرهیزگار ، به زبان، با ایشان سازش می کند و به دل از آنان می گریزد . پس هر گاه خداوند عز و جل بخواهد عزّت را به اسلام باز گرداند ، هر ستمگر جبّاری را در هم می شکند و او بر هر چه بخواهد ، قادر است و می تواند امّتی را که تباه شده است ، اصلاح گرداند» . فرمود : «ای حذیفه! اگر از عمر دنیا تنها یک روز باقی مانده باشد ، خداوند ، آن روز را چندان طولانی می سازد تا این که مردی از اهل بیت من حکومت را به دست گیرد . جنگ ها به دست او صورت می پذیرد و اسلام پیروز می شود . خداوند ، خُلف وعده نمی کند و او حسابرسی سریع است» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قیامت بر پا نمی شود تا این که قائمِ بر حقّ ما قیام کند و این قیام، زمانی رخ می دهد که خداوند عز و جل به او اجازه دهد . هر که از او پیروی کند ، نجات می یابد و هر که از وی تخلّف نماید ، نابود می شود . خدا را ، خدا را ای بندگان خدا! نزد او رَوید ، اگر چه ناچار شوید از روی یخ عبور کنید ؛ زیرا او جانشین خدای عز و جل و جانشین من است .

.

المناقب للکوفی عن سلمان :لَمّا ثَقُلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله دَخَلنا عَلَیهِ ، فَقالَ لِلنّاسِ : أخلوا لی عَن أهلِ البَیتِ . فَقامَ النّاسُ وقُمتُ مَعَهُم فَقالَ : اُقعُد یا سَلمانُ ، إنَّکَ مِنّا أهلَ البَیتِ ، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ثُمَّ قالَ : ... فَاتَّقُوا اللّهَ فی عِترَتی أهلِ بَیتی ، فَإِنَّ الدُّنیا لَم تَدُم لِأَحَدٍ قَبلَنا ، ولا تَبقی لَنا ولا تَدومُ لِأَحَدٍ بَعدَنا . ثُمَّ قالَ لِعَلیٍّ : دَولَةُ الحَقِّ أبَرُّ الدُّوَلِ ، أما إنَّکُم سَتَملِکونَ بَعدَهُم بِالیَومِ یَومَینِ وبِالشَّهرِ شَهرَینِ وبالسَّنَةِ سَنَتَینِ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ تَعالی : «أَنَّ الْأَرْضَ ⁽²⁾یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ» ⁽³⁾فَنَحنُ الصّالِحونَ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ زَوی لِیَ ⁽⁵⁾الأَرضَ ، فَرَأَیتُ مَشارِقَها ومَغارِبَها وإنَّ اُمَّتی سَیَبلُغُ مُلکُها ما زُوِیَ لی مِنها . ۶

.

المناقب، کوفیـ به نقل از سلمان ـ :چون بیماری پیامبر خدا صلی الله علیه و آله سخت شد ، خدمت ایشان رسیدیم . پیامبر صلی الله علیه و آله به مردم (عیادت کنندگان) فرمود : «مرا با اهل بیت ، تنها گذارید» . مردم برخاستند و من هم به همراه آنان برخاستم . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «بنشین [ای سلمان!]. تو از ما اهل بیت هستی» . پس خدا را حمد و ثنا گفت و آن گاه فرمود : «... در باره عترت و اهل بیتم از خدا بترسید ؛ زیرا دنیا برای هیچ کس پیش از ما دوام نیاورْد و برای ما نیز باقی نمی ماند و برای هیچ کس پس از ما هم نمی پاید» . سپس به علی فرمود : «دولت حق ، پُر خیر و برکت ترینِ دولت هاست . بدانید که شما پس از آنان به ازای هر روز [که آنان حکومت کرده اند] ، دو روز و به ازای هر ماه ، دو ماه و به ازای هر سال ، دو سال حکومت خواهید کرد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدای متعال فرمود : «همانا زمین ⁽¹⁾را بندگان شایسته من به ارث می برند» . آن شایستگان ، ما هستیم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، زمین را برای من فشرد و در هم پیچاند و من شرق و غرب آن را دیدم و به زودی، حاکمیت امّت من ، به سراسر جهان خواهد رسید . ⁽²⁾

.

عنه صلی الله علیه و آله :لَمّا عُرِجَ بی إلَی السَّماءِ السّابِعَةِ ومِنها إلی سِدرَةِ المُنتَهی ومِنَ السِّدرَةِ إلی حُجُبِ النّورِ ، نادانی رَبّی جَلَّ جَلالُهُ : یا مُحَمَّدُ ... و بِالقائِمِ مِنکُم ... اُطَهِّرُ الأَرضَ مِن أعدائی واُورِثُها أولِیائی . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ لَقَدْ کَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ» ـ :نَحنُ هُم . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی تَفسیرِ الآیَةِ ـ :هُم آلُ مُحَمَّدٍ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِم . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ :هُم أصحابُ المَهدِیِّ علیه السلام فی آخِرِ الزَّمانِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ :إنَّ ذلِکَ وَعدٌ لِلمُؤمِنینَ بِأَنَّهُم یَرِثونَ جَمیعَ الأَرضِ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَةٍ لَهُ یَذکُرُ فیهاآلَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ـ :بِهِم عادَ الحَقُّ إلی نِصابِهِ ، وَانزاحَ الباطِلُ عَن مَقامِهِ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هنگامی که به آسمان هفتم و از آن جا به سِدرة المنتهی و از سِدره به حجاب های نور بُرده شدم ، پروردگارم عز و جل مرا ندا فرمود که : «ای محمّد! ... به وسیله قائم شما... زمین را از دشمنان خود، پاک می کنم و دوستانم را وارث آن می گردانم» .

امام باقر علیه السلامـ در باره آیه شریف : «و در حقیقت ، در زبور، پس از تورات نوشتیم که زمین را بندگان شایسته ما به ارث خواهند برد» ـ :آن بندگان شایسته، ما هستیم .

امام باقر علیه السلامـ در تفسیر همین آیه ـ :آن بندگان شایسته، خاندان محمّدند. درودهای خدا بر آنان باد!

امام باقر علیه السلامـ در تفسیر همین آیه ـ :آنان، یاران مهدی علیه السلام در آخر الزمان هستند .

امام باقر علیه السلامـ در تفسیر همین آیه ـ :این، وعده ای است به مؤمنان که وارثِ سراسر زمین خواهند شد .

امام علی علیه السلامـ در سخنانی که در آن از خاندان محمّد صلی الله علیه و آله یاد می کند ـ :به واسطه [پایمردیِ] ایشان ، حق به محلّ خود باز گشت و باطل از جایگاهش رانده شد .

.

نهج البلاغة:وَقالَ [علیٌّ] علیه السلام : لَتَعطِفَنَّ الدُّنیا عَلَینَا بَعدَ شِماسِها عَطفَ الضَّروسِ ⁽¹⁾عَلی وَلَدِها . وتَلا عَقیبَ ذلِکَ : «وَ نُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُواْ فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ» . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ نُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُواْ فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَا رِثِینَ» ـ :هُم آلُ مُحَمَّدٍ ، یَبعَثُ اللّهُ مَهدِیَّهُم بَعدَ جَهدِهِم ، فَیُعِزُّهُم ویُذِلُّ عَدُوَّهُم . ⁽³⁾

الأمالی للطوسی عن محمّد بن سیرین :سَمِعتُ غَیرَ واحِدٍ مِن مَشیَخَةِ أهلِ البَصرَةِ یَقولونَ : لَمّا فَرَغَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام مِنَ الجَمَلِ ، عَرَضَ لَهُ مَرَضٌ ، وحَضَرَتِ الجُمُعَةُ فَتَأَخَّرَ عَنها ، وقالَ لاِبنِهِ الحَسَنِ علیه السلام : اِنطَلِق یا بُنَیَّ فَجَمِّع بِالنّاسِ . فَأَقبَلَ الحَسَنُ علیه السلام إلَی المَسجِدِ ، فَلَمَّا استَقَلَّ عَلَی المِنبَرِ حَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ وتَشَهَّدَ وصَلّی عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وقالَ : أیُّهَا النّاسُ ، إنَّ اللّهَ اختارَنا بِالنُّبُوَّةِ ، وَاصطَفانا عَلی خَلقِهِ ، وأنزَلَ عَلَینا کِتابَهُ ووَحیَهُ ، وأیمُ اللّهِ لا یَنتَقِصُنا أحَدٌ مِن حَقِّنا شَیئا إلّا تَنَقَّصَهُ اللّهُ فی عاجِلِ دُنیاهُ وآجِلِ آخِرَتِهِ ، ولا یَکونُ عَلَینا دَولَةٌ إلّا کانَت لَنَا العاقِبَةُ «وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینِ» . ⁽⁴⁾ثُمَّ جَمَّعَ بِالنّاسِ ، وبَلَغَ أباهُ کَلامُهُ ، فَلَمَّا انصَرَفَ إلی أبیهِ علیه السلام نَظَرَ إلَیهِ وما مَلَکَ عَبرَتَهُ أن سالَت عَلی خَدَّیهِ ، ثُمَّ استَدناهُ إلَیهِ فَقَبَّلَ بَینَ عَینَیهِ ، وقالَ : بِأَبی أنتَ واُمّی «ذُرِّیَّةً بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

نهج البلاغة:امام علی علیه السلام فرمود: «دنیا پس از چموشی هایش دوباره به ما روی خواهد کرد و مهربان خواهد شد ، آن گونه که ماده شتر بدخوی ، با بچّه خود، مهربان می شود» و به دنبال آن، این آیه را قرائت نمود : «و می خواهیم بر کسانی که در زمین ، فرودست نگه داشته شده اند ، منّت نهیم و آنان را پیشوایان [مردم] قرار دهیم و ایشان را وارث [زمین ]کنیم» .

امام علی علیه السلامـ در باره آیه : «و می خواهیم بر کسانی که در زمین ، فرودست نگه داشته شده اند ، منّت نهیم و آنان را پیشوایان قرار دهیم و ایشان را وارث [زمین ]کنیم» ـ :آنان (مستضعفان) ، خاندان محمّدند . پس از آن که سختی ها کشیدند ، خداوند، مهدی آنان را می فرستد و ایشان را عزّت می بخشد و دشمنشان را خوار می گرداند .

الأمالی، طوسیـ به نقل از محمّد بن سیرین ـ :از چندین نفر از مشایخ بصره شنیدم که گفتند : علی بن ابی طالب علیه السلام پس از جنگ جمل، ناخوش گردید و نتوانست در نماز جمعه شرکت کند . از این رو به فرزندش حسن علیه السلام فرمود : «فرزندم! تو برو و نماز جمعه را با مردم بخوان» . حسن علیه السلام به مسجد آمد و منبر رفت و خدا را حمد و ثنای نمود و شهادتین گفت و بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله درود فرستاد و فرمود : «ای مردم! خداوند ، نبوّت را در میان ما قرار داد و ما را بر خَلق خویش برگزید و مقدّم داشت و کتاب و وحی خود را بر ما فرو فرستاد . به خدا سوگند که هر کس چیزی از حقّ ما را کم گزارد ، خداوند در دنیا و آخرت از حقّ او می کاهد و هیچ دولتی ضدّ ما نیست ، مگر این که عاقبت، از آنِ ما خواهد بود «و قطعاً پس از چندی، خبر آن را خواهید دانست» . سپس نماز جمعه را با مردم خواند . سخنان او به گوش پدرش رسید . چون نزد پدر خود باز گشت ، علی به او نگاهی کرد و بی اختیار ، اشک هایش بر گونه هایش جاری شد و از حسن خواست که به او نزدیک شود و میان چشمانش را بوسید و فرمود : «پدر و مادرم، فدایت! «فرزندانی که بعضی از آنان، از نسل برخی دیگرند و خداوند ، شنوا و داناست» .

.

الإمام الحسن علیه السلامـ لسُفیانَ بنِ أبی لَیلی ـ :أبشِر یا سُفیانُ ، فَإِنَّ الدُّنیا تَسَعُ البَرَّ وَالفاجِرَ ، حَتّی یَبعَثَ اللّهُ إمامَ الحَقِّ مِن آلِ مُحَمِّدٍ صلی الله علیه و آله . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی خُطبَتِةِ یَومَ الجُمُعَةِ ـ :إنَّ اللّهَ لَم یَبعَث نَبِیّا إلَا اختارَ لَهُ نَقیبا ورَهطا وبَیتا ، فَوَالَّذی بَعَثَ مُحَمَّدا بِالحَقِّ نَبِیّا ، لا یَنتَقِصُ مِن حَقِّنا أهلَ البَیتِ أحَدٌ إلّا نَقَّصَهُ اللّهُ مِن عَمَلِهِ مِثلَهُ ، ولا تَکونُ عَلَینا دَولَةٌ إلّا وتَکونُ لَنَا العاقِبَةُ ، «وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینِ» . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلام :وَجَدنا فی کِتابِ عَلِیٍّ علیه السلام : «إِنَّ الأَْرْضَ لِلَّهِ یُورِثُهَا مَن یَشَآءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ» ⁽³⁾أنَا وأهلُ بَیتی الَّذین أورَثَنَا اللّهُ الأَرضَ ونَحنُ المُتَّقونَ وَالأَرضُ کُلُّها لَنا ، فَمَن أحیا أرضا مِنَ المُسلِمینَ فَلیُعَمِّرها ، وَلیُؤَدِّ خَراجَها إلَی الإِمامِ مِن أهلِ بَیتی ولَهُ ما أکَلَ مِنها ، فَإِن تَرَکَها أو أخرَبَها وأخَذَها رَجُلٌ مِنَ المُسلِمینَ مِن بَعدِهِ فَعَمَّرَها وأحیاها فَهُوَ أحَقُّ بِها مِنَ الَّذی تَرَکَها ، یُؤَدّی خَراجَها إلَی الإِمامِ مِن أهلِ بَیتی ولَهُ ما أکَلَ مِنها ، حَتّی یَظهَرَ القائِمُ مِن أهلِ بَیتی بِالسَّیفِ فَیَحوِیَها ویَمنَعَها ویُخرِجَهُم مِنها کَما حَواها رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ومَنَعَها ، إلّا ما کانَ فی أیدی شیعَتِنا فَإِنَّهُ یُقاطِعُهُم عَلی ما فی أیدیهِم ویَترُکُ الأَرضَ فی أیدیهِم . ⁽⁴⁾

.

امام حسن علیه السلامـ در سخنی با سفیان بن ابی لیلی ـ :بشارتت باد، ای سفیان ؛ زیرا دنیا نیکوکار و بدکار را در خود جای می دهد تا این که خداوند ، پیشوای حق از خاندان محمّد صلی الله علیه و آله را بفرستد .

امام حسن علیه السلامـ در خطبه روز جمعه ـ :خداوند ، هیچ پیامبری نفرستاد ، مگر این که برای او نقیبی و قومی و خانواده ای برگزید . سوگند به آن که محمّد صلی الله علیه و آله را به حق پیامبر کرد ، هیچ کس نیست که حقّ ما اهل بیت را کم گزارد ، مگر این که خداوند ، به همان مقدار، از عمل او می کاهد و هیچ دولتی بر ضدّ ما نیست ، مگر این که عاقبت ، از آنِ ما خواهد بود «و قطعاً پس از چندی، خبر آن را خواهید دانست» .

امام باقر علیه السلام :در کتاب علی ـ که به املای رسول خدا صلی الله علیه و آله و خطّ علی علیه السلام است ـ آمده است : «همانا زمین از آنِ خداست و آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد ، به ارث می دهد و عاقبت ، از آنِ پرهیزگاران است» . من و اهل بیتم، همان کسانی هستیم که خداوند ، زمین را به ما به ارث می دهد و ماییم پرهیزگاران و زمین ، تماماً از آنِ ماست . پس هر یک از مسلمانان، زمینی را احیا کند ، باید آبادش سازد و مالیات آن را به امامِ از اهل بیت من بپردازد و هر چه از آن زمین استفاده کند و بخورد ، حقّ اوست و اگر زمین را رها سازد یا خرابش کند و بعد از او مَرد دیگری از مسلمانان آن را بگیرد و آباد و احیایش نماید ، او نسبت به آن زمین از کسی که آن را رها کرده ، سزاوارتر است و باید مالیاتش را به امامِ از خاندان من بپردازد و هر چه از آن زمین استفاده کند ، حقّ اوست، تا زمانی که قائمِ از خاندان من با شمشیر ظهور کند . در این زمان ، او آن اراضی را تصرّف می کند و جلوی آنها را می گیرد و تصرّف کنندگانشان را از آنها اخراج می کند ـ همان گونه که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله زمین ها را تصرّف و آنها را حفظ کرد ـ مگر زمین هایی که در دست شیعیان ما باشد که آن زمین ها را با آنان قرار داد اِقطاع می بندد و زمین را در دست ایشان باقی می گذارد» .

.

الکافی عن أبی بکر الحضرمی :لَمّا حُمِلَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام إلَی الشّامِ إلی هِشامِ بنِ عَبدِ المَلِکِ وصارَ بِبابِهِ ، قالَ لِأَصحابِهِ ومَن کانَ بِحَضرَتِهِ مِن بَنی اُمَیَّةَ : إذا رَأَیتُمونی قَد وَبَّختُ مُحَمَّدَ بنَ عَلِیٍّ ثُمَّ رَأَیتُمونی قَد سَکَتُّ فَلیُقبِل عَلَیهِ کُلُّ رَجُلٍ مِنکُم فَلیُوَبِّخهُ . ثُمَّ أمَرَ أن یُؤذَنَ لَهُ ، فَلَمّا دَخَلَ عَلَیهِ أبو جَعفَرٍ علیه السلام قالَ بِیَدِهِ : السَّلامُ عَلَیکُم ، فَعَمَّهُم جَمیعا بِالسَّلامِ ، ثُمَّ جَلَسَ ، فَازدادَ هِشامٌ عَلَیهِ حَنَقا بِتَرکِهِ السَّلامَ عَلَیهِ بِالخِلافَةِ وجُلوسِهِ بِغَیرِ إذنٍ ، فَأَقبَلَ یُوَبِّخُهُ ویَقولُ فیما یَقولُ لَهُ : یا مُحَمَّدَ بنَ عَلِیٍّ ، لا یَزالُ الرَّجُلُ مِنکُم قَد شَقَّ عَصَا المُسلِمینَ ، ودَعا إلی نَفسِهِ وزَعَمَ أنَّهُ الإِمامُ سَفَها وقِلَّةَ عِلمٍ ، ووَبَّخَهُ بِما أرادَ أن یُوَبِّخَهُ ، فَلَمّا سَکَتَ أقبَلَ عَلَیهِ القَومُ رَجُلٌ بَعدَ رَجُلٍ یُوَبِّخُهُ حَتّی انقَضی آخِرُهُم . فَلَمّا سَکَتَ القَومُ نَهَضَ علیه السلام قائِما ، ثُمَّ قالَ : أیُّهَا النّاسُ ! أینَ تَذهَبونَ ؟! وأینَ یُرادُ بِکُم ؟! بِنا هَدَی اللّهُ أوَّلَکُم ، وبِنا یَختِمُ آخِرَکُم ، فَإِن یَکُن لَکُم مُلکٌ مُعجَّلٌ فَإِنّ لَنا مُلکا مُؤَجَّلاً ، ولَیسَ بَعدَ مُلکِنا مُلکٌ ؛ لِأَنّا أهلُ العاقِبَةِ ، یَقولُ اللّهُ عز و جل : «وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ لِبَنی اُمَیَّةَ مُلکا لا یَستَطیعُ النّاسُ أن تَردَعَهُ ، وأنَّ لِأَهلِ الحَقِّ دَولَةً إذا جاءَت وَلّاهَا اللّهُ لِمَن یَشاءُ مِنّا أهلَ البَیتِ ، فَمَن أدرَکَها مِنکُم کانَ عِندَنا فِی السَّنامِ الأَعلی ، وإن قَبَضَهُ اللّهُ قَبلَ ذلِکَ خارَ لَهُ . ⁽³⁾

.

الکافیـ به نقل از ابو بکر حضرمی ـ :هنگامی که امام باقر علیه السلام را به شام نزد هشام بن عبد الملک بردند و به دربارش رسید ، هشام به یاران خود و امویان حاضر در مجلس گفت : وقتی دیدید من ، محمّد بن علی را توبیخ کردم و سپس خاموش شدم ، هر یک از شما نیز رو به او کنید و توبیخ و سرزنشش نمایید . سپس دستور داد که به امام علیه السلام اجازه ورود دهند . چون امام باقر علیه السلام وارد شد ، با دست به همگان اشاره کرد که : سلام بر شما ! و بدین ترتیب به همه سلام کرد و سپس نشست . از آن جا که به هشام به عنوان خلیفه، سلام نکرد و بی اجازه نشست ، هشام شروع به توبیخ و سرزنش ایشان کرد و از جمله گفت : ای محمّد بن علی! همیشه یک نفر از شما خاندان ، میان مسلمانان اختلاف انداخته و آنها را به سوی خود دعوت کرده و از روی بی خردی و نادانی ، خود را امام دانسته است . هشام تا جایی که توانست، امام علیه السلام را توبیخ و نکوهش کرد و چون خاموش شد ، حاضران ، یکی پس از دیگری تا آخرین نفر به توبیخ و نکوهش ایشان پرداختند . وقتی همه آنها ساکت شدند ، امام علیه السلام برخاست و فرمود : «ای مردم! به کجا می روید و می خواهند شما را به کجا ببرند؟! به وسیله ما (خانواده) بود که خداوند ، پیشینیان شما را هدایت کرد و [کار هدایتِ] آیندگانِ شما نیز به وسیله ما انجام می پذیرد . اگر شما را سلطنتی زودگذر است ، در آینده ما را سلطنتی خواهد بود و پس از حکومت ما حکومتی نخواهد بود ؛ زیرا عاقبت کار ، از آنِ ماست و خدای عز و جل می فرماید : «و عاقبت، از آنِ پرهیزگاران است» .

امام باقر علیه السلام :برای بنی امیّه، سلطنتی است که مردم نمی توانند مانع آن شوند و برای اهل حق، دولتی است که چون [زمانش] فرا رسد ، خداوند، آن را به هر یک از ما اهل بیت که بخواهد ، می سپارد . پس هر یک از شما آن دولت را درک کند ، نزد ما مقامی والا خواهد داشت و هر که پیش از آن ، خداوند، جانش را بستاند ، اجرش با خدا خواهد بود .

.

عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ عز و جل : «وَ قُلْ جَآءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ» ⁽¹⁾ـ :إذا قامَ القائِمُ علیه السلام ذَهَبَت دَولَةُ الباطِلِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ لَنا أیّاما ودَولَةً یَأتی بِهَا اللّهُ إذا شاءَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :بِنا یَبدَأُ البَلاءُ ثُمَّ بِکُم ، وبِنا یَبدَأُ الرَّخاءُ ثُمَّ بِکُم ، وَالَّذی یُحلَفُ بِهِ لَیَنتَصِرَنَّ اللّهُ بِکُم کَمَا انتَصَرَ بِالحِجارَةِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :سُئِلَ أبی عَن قَولِ اللّهِ : «وَقَاتِلُواْ الْمُشْرِکِینَ کَآفَّةً کَمَا یُقَاتِلُونَکُمْ کَآفَّةً» ⁽⁵⁾«حَتَّی لَا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَیَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّهِ» ⁽⁶⁾فَقالَ : إنَّهُ لَم یَجِئ تَأویلُ هذِهِ الآیَةِ ، ولَو قَد قامَ قائِمُنا بَعدَهُ سَیَری مَن یُدرِکُهُ ما یَکونُ مِن تَأویلِ هذِهِ الآیَةِ ، ولَیَبلُغَنَّ دینُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ما بَلَغَ اللَّیلُ ، حَتّی لا یَکونَ شِرکٌ ⁽⁷⁾عَلی ظَهرِ الأَرضِ ، کَما قالَ اللّهُ . ⁽⁸⁾

.

امام باقر علیه السلامـ در باره آیه : «و بگو : حق آمد و باطل نابود شد» ـ :هر گاه قائم علیه السلام قیام کند ، دولت باطل از بین می رود .

امام صادق علیه السلام :ما را ایّام و دولتی است که هر زمان، خداوند بخواهد ، آن را خواهد آورد .

امام صادق علیه السلام :بلا (گرفتاری) از ما آغاز می شود و سپس به شما می رسد و آسایش [و رفاه] نیز از ما آغاز می گردد و آن گاه به شما می رسد . سوگند به آن کس که بدو سوگند یاد می شود ، بی گمان ، خداوند به دست شما پیروزی حاصل می کند ، همان گونه که [در واقعه اصحاب فیل] با سنگ ریزه ، پیروزی به بار آورد .

امام صادق علیه السلام :از پدرم در باره آیه : «و همگی با مشرکان بجنگید ، همان گونه که آنان همگی با شما می جنگند» و آیه : «تا فتنه ای بر جای نماند و دین ، یکسره از آنِ خدا گردد» سؤال شد . فرمود : «زمان تأویل [و تحقّقِ] این آیه، هنوز نرسیده است . پس از قیام قائم ما، کسانی که او را درک می کنند ، خواهند دید که تأویل [و تحقّقِ] این آیه چگونه است . دین محمّد تا به هر جا که شب می رسد ، گسترش می یابد، تا این که ـ همچنان که خداوند می گوید ـ اثری از شرک [مشرک] ، بر روی زمین باقی نمانَد» .

.

عنه علیه السلامـ فی مَعنی قَولِهِ عز و جل : «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ مِنکُمْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضَی لَهُمْ وَلَیُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا یَعْبُدُونَنِی لَا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئا» ⁽¹⁾ـ :نَزَلَت فِی القائِمِ وأصحابِهِ . ⁽²⁾

مصباح الزائرـ فی دعاء النّدبة ـ :وجَرَی القَضاءُ لَهُم بِما یُرجی لَهُ حُسنُ المَثوبَةِ ، وکانَتِ الأَرضُ للّهِِ یورِثُها مَن یَشاءُ مِن عِبادِهِ ، وَالعاقِبَةُ لِلمُتَّقینَ ، وسُبحانَ رَبِّنا إن کانَ وَعدُ رَبِّنا لَمَفعولاً ، ولَن یُخلِفَ اللّهُ وَعدَهُ وهُوَ العَزیزُ الحَکیمُ . ⁽³⁾

۱۲ / ۲المُمَهِّدونَ لِدَولَتِهِمرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یَخرُجُ ناسٌ مِنَ المَشرِقِ فَیُوَطِّئونَ لِلمَهدِیِّ . ⁽⁴⁾

سنن ابن ماجة عن عبد اللّه :بَینَما نَحنُ عِندَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذ أقبَلَ فِتیَةٌ مِن بَنی هاشِمٍ ، فَلَمّا رآهُمُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله اغرَورَقَت عَیناهُ وتَغَیَّرَ لَونُهُ . قالَ : فَقُلتُ : ما نَزالُ نَری فی وَجهِکَ شَیئا نَکرَهُهُ ! فَقالَ : إنّا أهلُ بَیتٍ اِختارَ اللّهُ لَنَا الآخِرَةَ عَلَی الدُّنیا ، وإنَّ أهلَ بَیتی سَیَلقَونَ بَعدی بَلاءً وتَشریدا وتَطریدا ، حَتّی یَأتِیَ قَومٌ مِن قِبَلِ المَشرِقِ مَعَهُم رایاتٌ سودٌ فَیَسأَلونَ الخَیرَ فَلا یُعطَونَهُ ، فَیُقاتِلونَ فَیُنصَرونَ ، فَیُعطَونَ ما سَأَلوا فَلا یَقبَلونَهُ ، حَتّی یَدفَعوها إلی رَجُلٍ مِن أهلِ بَیتی فَیَملَأَها قِسطا کَما مَلَؤوها جَورا ، فَمَن أدرَکَ ذلِکَ مِنکُم فَلیَأتِهِم ولَو حَبوا عَلَی الثَّلجِ . ⁽⁵⁾

.

۱۲ / ۲ زمینه سازان دولت اهل بیت علیهم السلام

امام صادق علیه السلامـ در باره معنای آیه : «خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند ، وعده داده است که حتماً آنان را در زمین، جانشین قرار دهد ، همان گونه که کسانی را که پیش از آنان بودند ، جانشین قرار داد و آن دینی را که برایشان پسندیده است ، به سودشان مستقر کند و بیمشان را به ایمنی مبدّل گرداند تا مرا عبادت کنند و چیزی را با من شریک نسازند» ـ :این آیه در باره قائم و یاران او نازل شده است .

مصباح الزائرـ در دعای ندبه ـ :قضای الهی برای آنان در باره آنچه از پاداش نیک، امید می رود ، جاری گشت و زمین ، از آنِ خداست و آن را «به هر کس از بندگانش که بخواهد ، ارث می دهد» و «عاقبت ، از آنِ پرهیزگاران است» . «منزّه است پروردگار ما. همانا وعده پروردگار ما بی گمان، تحقّق یافتنی است» و «خداوند ، خُلف وعده نمی کند» و «او عزیز و حکیم است» .

۱۲ / ۲زمینه سازان دولت اهل بیت علیهم السلامپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از مشرق زمین ، مردمی قیام می کنند و زمینه را برای [ظهورِ] مهدی آماده می سازند .

سنن ابن ماجةـ به نقل از عبد اللّه ـ :در خدمت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بودیم که تعدادی از جوانان بنی هاشم آمدند . پیامبر صلی الله علیه و آله چون آنان را دید ، اشک دیدگانش سرازیر گشت و رنگش تغییر کرد . گفتم : ما همیشه در چهره شما حالتی می بینیم که ناراحتمان می کند! پیامبر فرمود : «ما خاندانی هستیم که خداوند برای ما آخرت را بر دنیا برگزید و اهل بیتم پس از من ، بلا و آوارگی و در به دری خواهند دید تا این که از جانب مشرق زمین ، مردمی با پرچم های سیاه می آیند و خواهانِ خیر (حکومت) می شوند ؛ امّا به آنها داده نمی شود . پس می جنگند و پیروز می شوند و آنچه خواسته اند ، به آنها داده می شود ؛ امّا آن را نمی پذیرند تا این که حکومت را به مردی از اهل بیت من می سپارند و او آن را پر از داد می کند ، همان گونه که پُر از بیدادش کرده اند . پس هر یک از شما آن زمان را درک کرد ، به آنها بپیوندد ، حتّی اگر ناچار شود رویِ یخ، سینه خیز رود» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :تَجیءُ الرّایاتُ السّودُ مِن قِبَلِ المَشرِقِ ، کَأَنَّ قُلوبَهُم زُبَرُ الحَدیدِ ، فَمَن سَمِعَ بِهِم فَلیَأتِهِم فَیُبایِعهُم ، ولَو حَبوا عَلَی الثَّلجِ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :کَأَنّی بِقَومٍ قَد خَرَجوا بِالمَشرِقِ یَطلُبونَ الحَقَّ فَلا یُعطَونَهُ ، ثُمَّ یَطلُبونَهُ فَلا یُعطَونَهُ ، فَإِذا رَأَوا ذلِکَ وَضَعوا سُیوفَهُم عَلی عَواتِقِهِم ، فَیُعطَون ما سَأَلوهُ فَلا یَقبَلونَهُ حَتّی یَقوموا ، ولا یَدفَعونَها إلّا إلی صاحِبِکُم . قَتلاهُم شُهَداءُ ، أما إنّی لَو أدرَکتُ ذلِکَ لَاستَبقَیتُ نَفسی لِصاحِبِ هذَا الأَمرِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :وَیحا لَکِ یا طالَقانُ ، فَإِنَّ للّهِِ عز و جل بِها کُنوزا لَیسَت مِن ذَهَبٍ ولا فِضَّةٍ ، ولکِن بِها رِجالٌ مُؤمِنونَ عَرَفُوا اللّهَ حَقَّ مَعرِفَتِهِ ، وهُم أنصارُ المَهدِیِّ علیه السلام فی آخِرِ الزَّمانِ . ⁽³⁾

الإمام الحسن علیه السلام :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله ذَکَرَ بَلاءً یَلقاهُ أهلُ بَیتِهِ علیهم السلام ، حَتّی یَبعَثَ اللّهُ رایَةً مِنَ المَشرِقِ سَوداءَ ، مَن نَصَرَها نَصَرَهُ اللّهُ ، ومَن خَذَلَها خَذَلَهُ اللّهُ ، حَتّی یَأتوا رَجُلاً اِسمُهُ کَاسمی ، فَیُوَلّونَهُ أمرَهُم ، فَیُؤَیِّدُهُ اللّهُ ویَنصُرُهُ . ⁽⁴⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پرچم هایی سیاه از جانب مشرق زمین خواهد آمد که دل های صاحبان آنها به استواری تکّه های آهن است . پس هر کس ندای آنان را شنید ، به ایشان بپیوندد و با آنها بیعت کند ، حتّی اگر ناچار باشد از روی یخ ، سینه خیز بگذرد .

امام باقر علیه السلام :گویی مردمی را می بینم که در مشرق زمین قیام کرده اند و حق را مطالبه می کنند ؛ امّا به آنان داده نمی شود و باز مطالبه می کنند ؛ ولی باز هم به آنان نمی دهند و چون وضع را این گونه دیدند ، شمشیرهای خود را از نیام می کشند و در این زمان ، آنچه را طلب کرده اند ، به آنان می دهند ؛ امّا آن را نمی پذیرند تا این که برخیزند و آن را به صاحب [و امام زمانِ] شما دهند . کشتگانِ آنان شهیدند . بدانید که اگر من آن زمان را درک کنم ، جانم را برای صاحب این امر نگه می دارم .

امام علی علیه السلام :زهی بر تو، ای طالَقان! خدای عز و جل در آن جا گنج هایی دارد که از زر و سیم نیستند ؛ بلکه در آن ، مردان مؤمنی هستند که خداوند را چنان که باید ، شناخته اند . اینان ، یاران مهدی علیه السلام در آخر الزمان هستند .

امام حسن علیه السلام :پیامبر صلی الله علیه و آله از بلایی یاد کرد که اهل بیتش علیهم السلام تا زمانی که خداوند ، پرچم های سیاهی را از مشرق می فرستد ، می بینند . هر کس آنها را یاری دهد ، خداوند، یاری اش می رساند و هر کس تنهایشان گذارد ، خداوند، او را تنها و بی یاور می گذارد . صاحبان این پرچم ها ، نزد مردی که همنام من است، می روند و زمام امور خود را به دست او می سپارند و خداوند ، او را پشتیبانی می کند و نصرتش می دهد .

.

المستدرک علی الصحیحین عن محمّد بن الحنفیّة :کُنّا عِندَ عَلِیٍّ علیه السلام ، فَسَأَلَهُ رَجُلٌ عَنِ المَهدِیِّ ، فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : هَیهاتَ ! ثُمَّ عَقَدَ بِیَدِهِ سَبعا ، فَقالَ : ذاکَ یَخرُجُ فی آخِرِ الزَّمانِ ، إذا قالَ الرَّجُل : «اللّه اللّه » ، قُتِلَ ، فَیَجمَعُ اللّهُ تَعالی لَهُ قَوما قَزَعٌ کَقَزَعِ السَّحابِ ⁽¹⁾، یُؤَلِّفُ اللّهُ بَینَ قُلوبِهِم ، لا یَستَوحِشونَ إلی أحَدٍ ، ولا یَفرَحونَ بِأَحَدٍ یَدخُلُ فیهِم ، عَلی عِدَّةِ أصحابِ بَدرٍ ، لَم یَسبِقهُمُ الأَوَّلونَ ، ولا یُدرِکُهُمُ الآخِرونَ ، عَلی عَدَدِ أصحابِ طالوتَ الَّذینَ جاوَزوا مَعَهُ النَّهرَ . ⁽²⁾

بحار الأنوار عن عفّان البصری عن الإمام الصّادق علیه السلام ، قال :قالَ علیه السلام لی : أتَدری لِمَ سُمِّیَ قُمُّ ؟ قُلتُ : اللّهُ ورَسولُهُ وأنتَ أعلَمُ ، قالَ : إنّما سُمِّیَ قُمُّ لِأَنَّ أهلَهُ یَجتَمِعونَ مَعَ قائِمِ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ، ویَقومونَ مَعَهُ ویَستَقیمونَ عَلَیهِ ویَنصُرونَهُ . ⁽³⁾

بحار الأنوار عن أبی مسلم العبدی :قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : تُربَةُ قُمَّ مُقَدَّسَةٌ ، وأهلُها مِنّا ونَحنُ مِنهُم ، لا یُریدُهُم جَبّارٌ بِسوءٍ إلّا عُجِّلَت عُقوبَتُهُ ما لَم یَخونوا إخوانَهُم ، فَإِذا فَعَلوا ذلکَ سَلَّطَ اللّهُ عَلَیهِم جَبابِرَةَ سَوءٍ . أما إنَّهُم أنصارُ قائِمِنا ودُعاةُ حَقِّنا . ثُمَّ رَفَعَ رَأسَهُ إلَی السَّماءِ وقالَ : اللّهُمَّ اعصِمهُم مِن کُلِّ فِتنَةٍ ، ونَجِّهِم مِن کُلِّ هَلَکَةٍ . ⁽⁴⁾

.

المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از محمّد بن حنفیّه ـ :در خدمت علی علیه السلام بودیم که مردی در باره مهدی از ایشان سؤال کرد . علی علیه السلام فرمود : «هیهات!» . آن گاه با [انگشت] دستش هفت عدد شمرد و فرمود : «او در آخر الزمان ظهور می کند ، زمانی که هر کس به خدا دعوت کند ، کشته می شود . خداوند متعال برای او مردمی را گرد می آورد که همانند تکّه های پراکنده ابرند . پس خداوند ، دل های آنان را به هم الفت می دهد ، به طوری که از هیچ کس نمی هراسند و از این که فردی به آنان بپیوندد ، شادمان نمی شوند ، به تعداد جنگجویان بدر هستند . پیشینیان ، از آنان [در چیزی از فضایل] سبقت نجسته اند و آیندگان به پای آنان نمی رسند . شمارشان به تعداد یاران طالوت است که همراه او از نهر گذشتند» .

بحار الأنوارـ به نقل از عفّان بصری ـ :امام صادق علیه السلام به من فرمود : «آیا می دانی چرا قم را قم نامیده اند؟». گفتم : خدا و پیامبر او و شما بهتر می دانید . فرمود : «از آن جهت ، قم نامیده شد که مردم آن ، بر گِرد قائم خاندان محمّد ـ که درودهای خدا بر او باد ـ جمع می شوند و همراه او قیام می کنند و در راه او پایداری می ورزند و یاری اش می رسانند» .

بحار الأنوارـ به نقل از ابو مسلم عبدی ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «خاک قم ، مقدّس است و مردم آن ، از مایند و ما از آنهاییم . هر جبّاری که بخواهد به آنان بدی و گزندی برساند ، زود کیفر می بیند و این تا زمانی است که آنان (اهل قم) ، به برادران خود، خیانت نکنند . اگر این کار را بکنند ، خداوند، پادشاهانی نابه کار بر ایشان مسلّط می گرداند . بدانید که مردم قم ، یاران قائم ما و دعوتگران به حقّ ما هستند» . امام علیه السلام سپس سرش را به طرف آسمان، بلند کرد و گفت : «بار خدایا! آنان را از هر فتنه ای نگه دار و از هر هلاکتی نجاتشان بخش» .

.

عنه علیه السلام :سَتَخلو کوفَةُ مِنَ المُؤمِنینَ ، ویَأرِزُ ⁽¹⁾عَنهَا العِلمُ کَما تأرِزُ الحَیَّةُ فی جُحرِها ، ثُمَّ یَظهَرُ العِلمُ بِبَلدَةٍ یُقالُ لَها قُمُّ ، وتَصیرُ مَعدِنا لِلعِلمِ وَالفَضلِ حَتّی لایَبقی فِی الأَرضِ مُستَضعَفٌ فِی الدّینِ حَتّی الُمخَدَّراتُ فِی الحِجالِ ، وذلِکَ عِندَ قُربِ ظُهورِ قائِمِنا ، فَیَجعَلُ اللّهُ قُمَّ وأهلَهُ قائِمینَ مَقامَ الحُجَّةِ ، ولَولا ذلِکَ لَساخَتِ الأَرضُ بِأَهلِها ، ولَم یَبقَ فِی الأَرضِ حُجَّةٌ ، فَیَفیضُ العِلمُ مِنهُ إلی سائِرِ البِلادِ فِی المَشرِقِ وَالمَغرِبِ ، فَیَتِمُّ حُجَّةُ اللّهِ عَلَی الخَلقِ حَتّی لا یَبقی أحَدٌ عَلَی الأَرضِ لَم یَبلُغ إلَیهِ الدّینُ وَالعِلمُ ، ثُمَّ یَظهَرُ القائِمُ علیه السلام . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ احتَجَّ بِالکوفَةِ عَلی سائِرِ البِلادِ ، وبِالمُؤمِنینَ مِن أهلِها عَلی غَیرِهِم مِن أهلِ البِلادِ ، وَاحتَجَّ بِبَلدَةِ قُمَّ علی سائِرِ البِلادِ ، وبِأَهلِها عَلی جَمیعِ أهلِ المَشرِقِ وَالمَغرِبِ مِنَ الجِنِّ وَالإِنسِ ، ولَم یَدَعِ اللّهُ قُمَّ وأهلَهُ مُستَضعَفا بَل وَفَّقَهُم ... وسَیَأتی زَمانٌ تَکونُ بَلدَةُ قُمَّ وأهلُها حُجَّةً عَلَی الخَلائِقِ ، وذلِکَ فی زَمانِ غَیبَةِ قائِمِنا علیه السلام إلی ظُهورِهِ ، ولَولا ذلِکَ لَساخَتِ الأَرضُ بِأَهلِها . وإنَّ المَلائِکَةَ لَتَدفَعُ البَلایا عَن قُمَّ وأهلِهِ ، وما قَصَدَهُ جَبّارٌ بِسوءٍ إلّا قَصَمَهُ قاصِمُ الجَبّارینَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «بَعَثْنَا عَلَیْکُمْ عِبَادًا لَّنَآ أُوْلِی بَأْسٍ شَدِیدٍ فَجَاسُواْ خِلَالَ الدِّیَارِ» ⁽⁴⁾ـ :قَومٌ یَبعَثُهُمُ اللّهُ قَبلَ خُروجِ القائِمِ علیه السلام فَلا یَدَعون وِترا لِالِ مُحَمَّدٍ إلّا قَتَلوهُ . ⁽⁵⁾

.

امام صادق علیه السلام :به زودی، کوفه از مؤمنان خالی می گردد و بساط علم از آن برچیده می شود ، همان گونه که مار در سوراخش می خزد . سپس علم در شهری به نام «قم» آشکار می گردد و این شهر به کانون علم و فضل تبدیل می شود، تا جایی که در روی زمین ، مستضعفِ دینی باقی نمی ماند ، حتّی زنان پرده نشین . اینها همه در زمانی اتّفاق می افتد که ظهور قائم ما نزدیک است . خداوند ، قم و اهل آن را به منزله حجّت قرار می دهد . اگر نه چنین بود ، بی گمان، زمین ، مردم را در کام خود فرو می برد و در زمین ، حجّتی باقی نمی ماند . علم از قم به سایر نقاط شرق و غرب عالَم سرازیر می شود و بدین سان ، حجّت خدا بر خَلق تمام می شود، تا جایی که در روی زمین ، کسی باقی نمی ماند که دین و علم به او نرسیده باشد . پس از آن ، قائم علیه السلام ظهور می کند .

امام صادق علیه السلام :خداوند ، کوفه را بر سایر شهرها حجّت قرار داد و مردمِ مؤمنِ آن را برای مؤمنان دیگر شهرها و شهر قم را برای دیگر شهرها حجّت قرار داد و مردمِ آن را بر همه مردمِ شرق و غرب عالم از جنّ و انس . خداوند ، قم و مردم آن را مستضعف [در دین و معارف دینی ] رها نکرد ؛ بلکه به آنان توفیق داد... و زمانی فرا می رسد که شهر قم و مردم آن ، بر مردمان، حجّت خواهند بود و این ، در زمان غیبت قائم ما علیه السلام تا هنگام ظهور اوست . اگر چنین نبود ، بی گمان، زمین ، اهلش را در کام خود فرو می بُرد . فرشتگان ، بلایا را از قم و اهل آن دور می کنند و هیچ جبّاری نسبت به آنان قصد سوء نمی کند ، مگر این که [خداوندِ] در هم شکننده جبّاران ، او را در هم می شکند .

امام صادق علیه السلامـ در باره آیه : «بندگانی از خود را که سخت نیرومندند ، بر شما می گماریم تا در میان خانه ها[یتان برای قتل و کشتار شما] به جستجو در آیند» ـ :اینان، مردمی هستند که خداوند ، قبل از ظهور قائم علیه السلام ، آنان را می فرستد و هر کس را که در حقّ خاندان محمّد صلی الله علیه و آله ستم کرده باشد ، می کُشند .

.

الإمام الکاظم علیه السلام :رَجُلٌ مِن أهلِ قُمَّ یَدعُو النّاسَ إلَی الحَقِّ ، یَجتَمِعُ مَعَهُ قَومٌ کَزُبَرِ الحَدیدِ ، لا تُزِلُّهُمُ الرِّیاحُ العَواصِفُ ، ولا یَمِلّونَ مِنَ الحَربِ ولا یَجبُنونَ ، وعَلَی اللّهِ یَتَوَکَّلونَ ، وَالعاقِبَةُ لِلمُتَّقینَ . ⁽¹⁾

۱۲ / ۳دَولَتُهُم آخِرُ الدُّوَلِالإمام الباقر علیه السلام :دَولَتُنا آخِرُ الدُّوَلِ ، ولَن یَبقَ ⁽²⁾أهلُ بَیتٍ لَهُم دَولَةٌ إلّا مَلَکوا قَبلَنا ، لِئَلّا یَقولوا إذا رَأَوا سیرَتَنا : إذا مَلَکنا سِرنا مِثلَ سِیرَةِ هؤُلاءِ ! وهُوَ قَولُ اللّهِ عَزَّوجَلَّ : «وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام : لِکُلِّ اُناسٍ دَولَةٌ یَرقُبونَهاودَولَتُنا فِی آخِرِ الدَّهرِ تَظهَرُ ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :ما یَکونُ هذَا الأَمرُ حَتّی لا یَبقی صِنفٌ مِنَ النّاسِ إلّا وقَد وُلّوا عَلَی النّاسِ ، حَتّی لا یَقولَ قائِلٌ : «إنّا لَو وُلّینا لَعَدَلنا» ، ثُمَّ یَقومُ القائِمُ بِالحَقِّ وَالعَدلِ . ⁽⁶⁾

.

۱۲ / ۳ دولت اهل بیت علیهم السلام، آخرین دولت است

امام کاظم علیه السلام :مردی از اهالی قم ، مردم را به سوی حق فرا می خوانَد و عدّه ای بر گِردَش جمع می شوند که چونان قطعات آهن [ ، سخت] اند ، بادهای توفنده ، آنان را از جای نمی جنباند و از جنگ ، خسته نمی شوند و از آن ، نمی هراسند و به خدا توکّل دارند «و عاقبت ، از آنِ پرهیزگاران است» .

۱۲ / ۳دولت اهل بیت علیهم السلام ، آخرین دولت استامام باقر علیه السلام :دولت ما ، آخرین دولت است و هیچ خاندان دارای حکومتی باقی نمی ماند ، مگر این که قبل از ما ، به حکومت می رسد تا وقتی شیوه [حکومتِ ]ما را دیدند ، نگویند : اگر ما به حکومت می رسیدیم ، به شیوه اینان رفتار می کردیم . این، همان سخن خدای عز و جل است که : «و عاقبت ، از آنِ پرهیزگاران است» .

امام صادق علیه السلام : هر مردمی را دولتی است که منتظر فرا رسیدن آن هستندو دولت ما ، در پایان روزگار، آشکار می شود .

امام صادق علیه السلام :این امر (حکومت ما اهل بیت) فرا نمی رسد تا این که هیچ گروهی از مردم باقی نماند ، مگر این که بر مردم ، حکومت کرده باشد تا کسی نگوید : اگر ما به حکومت می رسیدیم ، به عدالت رفتار می کردیم . پس از آن ، قائم علیه السلام قیام می کند و حق و عدالت را بر پا می دارد .

.

۱۲ / ۴الاِنتِظارُ لِدَولَتِهِمالکافی عن إسماعیل الجعفیّ :دَخَلَ رَجُلٌ عَلی أبی جَعفَرٍ علیه السلام ومَعَهُ صَحیفَةٌ ، فَقالَ لَهُ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : هذِهِ صَحیفَةُ مُخاصِمٍ یَسأَلُ عَنِ الدّینِ الَّذی یُقبَلُ فیهِ العَمَلُ ، فَقالَ : رَحِمَکَ اللّهُ هذَا الَّذی اُریدُ . فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، وأنَّ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله عَبدُهُ ورَسولُهُ ، وتُقِرُّ بِما جاءَ مِن عِندِ اللّهِ ، وَالوَلایَةُ لَنا أهلَ البَیتِ ، وَالبَراءَةُ مِن عَدُوِّنا ، وَالتَّسلیمُ لِأَمرِنا ، وَالوَرَعُ وَالتَّواضُعُ ، وَانتِظارُ قائِمِنا ، فَإِنَّ لَنا دَولَةً إذا شاءَ اللّهُ جاءَ بِها . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :المُنتَظِرُ لِأَمرِنا کَالمُتَشَحِّطِ بِدَمِهِ فی سَبیلِ اللّهِ . ⁽²⁾

الإمام الحسین علیه السلام :قالَ زَیدُ بنُ صَوحانَ لِأَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام : أیُّ الأَعمالِ أحَبُّ إلَی اللّهِ عز و جل ؟ قالَ : اِنتِظارُ الفَرَجِ . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلام :العارِفُ مِنکُم هذَا الأَمرَ المُنتَظِرُ لَهُ الُمحتَسِبُ فیهِ الخَیرَ ، کَمَن جاهَدَ وَاللّهِ مَعَ قائِمِ آلِ مُحَمَّدٍ علیه السلام بِسَیفِهِ . ⁽⁴⁾

.

۱۲ / ۴ انتظار دولت اهل بیت علیهم السلام

۱۲ / ۴انتظار دولت اهل بیت علیهم السلامالکافیـ به نقل از اسماعیل جعفی ـ :مردی خدمت امام باقر علیه السلام رسید و کتابی با خود داشت . امام باقر علیه السلام به او فرمود : «این ، کتاب مناظره کننده ای است که در جستجوی دینی است که در آن ، عمل، پذیرفته [ی درگاه خدا] می شود» . مرد گفت : خدایت رحمت کند! این، همان چیزی است که من می خواهم . امام باقر علیه السلام فرمود : «گواهی دادن به این که معبودی جز خدای یگانه و بی نیاز نیست و محمّد صلی الله علیه و آله بنده و فرستاده اوست و اقرار به آنچه از جانب خدا آمده است و ولایت [و دوستی] ما خاندان و بیزاری از دشمن ما و گردن نهادن به فرمان ما و پارسایی و فروتنی و انتظار [ظهور] قائم ما ؛ زیرا برای او دولتی (حکومتی) است که خدا، هر زمان که بخواهد ، آن را [روی کار] می آورد» .

امام علی علیه السلام :آن که منتظر حکومت ما (اهل بیت) باشد ، همچون کسی است که در راه خدا ، به خون خود در می غلتد .

امام حسین علیه السلام :زید بن صوحان به امیر مؤمنان علیه السلام گفت : چه عملی نزد خدای عز و جل، محبوب تر است؟ فرمود : «انتظار فَرَج» . ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام :آن کس از شما که این امر را بشناسد [و بِدان معتقد باشد] و منتظر آن باشد و خیر را در آن بداند ، به خدا سوگند، همچون کسی است که در کنار قائم خاندان محمّد صلی الله علیه و آله ، با شمشیر او جهاد کند .

.

عنه علیه السلام :لِیُقَوِّ شَدیدُکُم ضَعیفَکُم ، وَلیَعُد غَنِیُّکُم عَلی فَقیرِکُم ، ولا تَبُثّوا سِرَّنا ، ولا تُذیعوا أمرَنا ، وإذا جاءَکُم عَنّا حَدیثٌ فَوَجَدتُم عَلَیهِ شاهِدا أو شاهِدَینِ مِن کِتابِ اللّهِ فَخُذوا بِهِ ، وإلّا فَقِفوا عِندَهُ ثُمَّ رُدّوهُ إلَینا حَتّی یَستَبینَ لَکُم . وَاعلَموا أنَّ المُنتَظِرَ لِهذَا الأَمرِ لَهُ مِثلُ أجرِ الصّائِمِ القائِمِ ، ومَن أدرَکَ قائِمَنا فَخَرَجَ مَعَهُ فَقَتَلَ عَدُوَّنا کانَ لَهُ مِثلُ أجرِ عِشرینَ شَهیدا ، ومَن قُتِلَ مَعَ قائِمِنا کانَ لَهُ مِثلُ أجرِ خَمسَةٍ وعِشرینَ شَهیدا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ما ضَرَّ مَن ماتَ مُنتَظِرا لِأَمرِنا ألّا یَموتَ فی وَسَطِ فِسطاطِ المَهدِیِّ وعَسکَرِهِ ؟ ! ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ مَنِ انتَظَرَ أمرَنا وصَبَرَ عَلی ما یَری مِنَ الأَذی وَالخَوفِ هُوَ غَداً فی زُمرَتِنا . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :المُنتَظِرُ لِلثّانی عَشَرَ مِنهُم ، کَالشّاهِرِ سَیفَهُ بَینَ یَدَی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَذُبُّ عَنهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن ماتَ مُنتَظِرا لِهذَا الأَمرِ کانَ کَمَن کانَ مَعَ القائِمِ فی فِسطاطِهِ ، لا بَل کانَ کَالضّارِبِ بَینَ یَدَی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِالسَّیفِ . ⁽⁵⁾

.

امام باقر علیه السلام :توانای شما به ناتوانتان یاری رساند و دارای شما به نادارتان کمک کند و راز ما را فاش نسازید و امر [امامت] ما را آشکار نکنید و هر گاه حدیثی از ما به شما رسید و یک یا دو دلیل از کتاب خدا برایش پیدا کردید ، آن را بپذیرید، و گرنه ، در باره آن درنگ کنید و سپس آن را به ما ارجاع دهید [و از ما بپرسید] تا [حقیقت امر ]برایتان روشن شود . بدانید که انتظار کِشنده این امر (ظهور قائم علیه السلام )، پاداشی همانند روزه دار شب زنده دار دارد و هر کس قائم ما را درک کند و همراهی اش کند و دشمن ما را بکُشد ، اجر بیست شهید دارد و هر کس در رکاب قائم ما کشته شود ، اجر بیست و پنج شهید دارد .

امام باقر علیه السلام :کسی که در انتظار امر (فَرَج و ظهور ما) از دنیا رود ، او را چه زیان که در میان خیمه مهدی و سپاه او نمیرد!؟

امام صادق علیه السلام :هر کس منتظر امر (حکومت و دولت) ما باشد و بر آزارها و بیمی که به او می رسد ، شکیبایی کند ، فردا در زمره ما خواهد بود .

امام صادق علیه السلام :کسی که در انتظار دوازدهمین آنان (مهدی علیه السلام ) باشد ، همانند کسی است که پیشاپیش پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شمشیر بکشد و از او دفاع کند .

امام صادق علیه السلام :کسی که در حال انتظار این امر (ظهور قائم) از دنیا برود ، همانند کسی است که با قائم ، در خیمه او باشد . نه ؛ بلکه همانند کسی است که پیشاپیش پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شمشیر زند .

.

عنه علیه السلام :مَن سَرَّهُ أن یَکونَ مِن أصحابِ القائِمِ ، فَلیَنتَظِر وَلیَعمَل بِالوَرَعِ ومَحاسِنِ الأَخلاقِ وهُوَ مُنتَظِرٌ ، فَإِن ماتَ وقامَ القائِمُ بَعدَهُ کانَ لَهُ مِنَ الأَجرِ مِثلُ أجرِ مَن أدرَکَهُ ، فَجُدّوا وَانتَظِروا هَنیئا لَکُم أیَّتُهَا العِصابَةُ المَرحومَةُ . ⁽¹⁾

الإمام الجواد علیه السلامـ فی قُنوتِهِ ـ :اللّهُمَّ أدِل لِأَولِیائِکَ مِن أعدائِکَ الظّالِمینَ ... الَّذینَ ... اتَّخَذوا ـ اللّهُمَّ ـ مالَکَ دُوَلاً ، وعِبادَکَ خَوَلاً ، وتَرَکُوا اللّهُمَّ عالَمَ أرضِکَ فی بَکماءَ عَمیاءَ ظَلماءَ مُدلَهِمَّةٍ ، فَأَعیُنُهُم مَفتوحَةٌ ، وقُلوبُهُم عَمِیَةٌ ، ولَم تُبقِ لَهُمُ اللّهُمَّ عَلَیکَ مِن حُجَّةٍ . لَقَد حَذَّرتَ اللّهُمَّ عَذابَکَ وبَیَّنتَ نَکالَکَ ، ووَعَدتَ المُطیعینَ إحسانَکَ ، وقَدَّمتَ إلَیهِم بِالنُّذرِ ، فَآمَنَت طائِفَةٌ ، فَأَیِّدِ اللّهُمَّ الَّذینَ آمَنوا عَلی عَدُوِّکَ وعَدُوِّ أولِیائِکَ ، فَأَصبَحوا ظاهِرینَ وإلَی الحَقِّ داعینَ ، ولِلإِمامِ المُنتَظَرِ القائِمِ بِالقِسطِ تابِعینَ . ⁽²⁾

الإمام الهادی علیه السلامـ فِی الزِّیارَةِ الجامِعَةِ الَّتی یُزارُ بِهَا الأَئِمَّةُ علیهم السلام ـ :اُشهِدُ اللّهَ واُشهِدُکُم أنّی ... مُؤمِنٌ بِإیابِکُم ، مُصَدِّقٌ بِرَجعَتِکُم ، مُنتَظِرٌ لِأَمرِکُم ، مُرتَقِبٌ لِدَولَتِکُم . ⁽³⁾

۱۲ / ۵الدُّعاءُ لِدَولَتِهِمالإمام زین العابدین علیه السلام :رَبِّ صَلِّ عَلی أطائِبِ أهلِ بَیتِهِ الَّذینَ اختَرتَهُم لِأَمرِکَ ، وجَعَلتَهُم خَزَنَةَ عِلمِکَ ، وحَفَظَةَ دینِکَ ، وخُلفاءَکَ فی أرضِکَ ، وحُجَجَکَ عَلی عِبادِکَ ، وطَهَّرتَهُم مِنَ الرِّجسِ وَالدَّنَسِ تَطهیرا بِإِرادَتِکَ ، وجَعَلتَهُمُ الوَسیلَةَ إلَیکَ وَالمَسلَکَ إلی جَنَّتِکَ ... اللّهُمَّ فَأَوزِع لِوَلِیِّکَ شُکرَ ما أنعَمتَ بِهِ عَلَیهِ ، وأوزِعنا مِثلَهُ فیهِ ، وآتِهِ مِن لَدُنکَ سُلطانا نَصیرا ، وَافتَح لَهُ فَتحا یَسیرا ، وأعِنهُ بِرُکنِکَ الأَعَزِّ ، وَاشدُد أزرَهُ ، وقَوِّ عَضُدَهُ ، وراعِهِ بِعَینِکَ ، وَاحمِهِ بِحِفظِکَ ، وَانصُرهُ بِمَلائِکَتِکَ ، وَامدُدهُ بِجُندِکَ الأَغلَبِ ، وأقِم بِهِ کِتابَکَ وحُدودَکَ وشَرائِعَکَ وسُنَنَ رَسولِکَ صَلَواتُکَ اللّهُمَّ عَلَیهِ وآلِهِ ، وأحیِ بِهِ ما أماتَهُ الظّالِمونَ مِن مَعالِمِ دینِکَ ، وَاجلُ بِهِ صَدَأَ الجَورِ عَن طَریقَتِکَ ، وأبِن بِهِ الضَّرّاءَ مِن سَبیلِکَ ، وأزِل بِهِ النّاکِبینَ عَن صِراطِکَ ، وَامحَق بِهِ بُغاةَ قَصدِکَ عِوَجا ، وألِن جانِبَهُ لِأَولِیائِکَ ، وَابسُط یَدَهُ عَلی أعدائِکَ ، وهَب لَنا رَأفَتَهُ ورَحمَتَهُ وتَعَطُّفَهُ وتَحَنُّنَهُ ، وَاجعَلنا لَهُ سامِعینَ مُطیعینَ ، وفی رِضاهُ ساعینَ ، وإلی نُصرَتِهِ وَالمُدافَعَةِ عَنهُ مُکنِفینَ ، وإلَیکَ وإلی رَسولِکِ صَلَواتُکَ اللّهُمَّ عَلَیهِ وآلِهِ بِذلِکَ مُتَقَرِّبینَ . ⁽⁴⁾

.

۱۲ / ۵ دعا برای دولت اهل بیت علیهم السلام

امام صادق علیه السلام :هر که دوست دارد از یاران قائم باشد ، باید انتظار کشد و در حالی که منتظر است ، پارسایی و اخلاق نیک را در پیش گیرد . اگر [با چنین حالتی ]از دنیا برود و بعد از مرگ او ، قائمْ قیام کند ، همانند اجر کسی را دارد که قائم را درک می کند . پس [در کار و عمل] بکوشید و منتظر باشید . گوارایتان باد ای جماعتِ مشمول رحمت!

امام جواد علیه السلامـ در قنوت خود ـ :بار خدایا! دوستانت را بر دشمنان ستمگرت پیروز گردان...؛ همانان که... اموال تو را در میان خود ، دست به دست چرخاندند و بندگانت را به بردگی گرفتند و جهان سرزمین تو را ـ بار خدایا ـ در کری و کوری و تاریکی شدید رها کردند . چشمانشان باز است و دل هایشان کور و برای آنان ـ بار خدایا ـ بر تو حجّتی نمانده است . بار خدایا! تو آنان را از عذاب خود ، بر حذر داشتی و کیفرت را برایشان روشن ساختی و به فرمان برداران ، وعده احسانت را دادی و پیشاپیش به آنان هشدار دادی . پس طایفه ای ایمان آوردند ـ بار خدایا! کسانی را که ایمان آوردند ، در برابر دشمن خود و دشمن دوستانت، تأیید فرما ـ و آشکار [و پیروز] گردیدند و دعوتگر به سوی حق شدند و پیروی از امام منتظر عدالت گستر را پیشه کردند .

امام هادی علیه السلامـ در زیارت جامعه ـ :خدا را و شما را گواه می گیرم که من... به باز آمدن شما ایمان دارم و رجعت شما را تصدیق می کنم و منتظر حکومتِ شما و در آرزوی دولت شما هستم .

۱۲ / ۵دعا برای دولت اهل بیت علیهم السلامامام زین العابدین علیه السلام :ای پروردگار من! بر پاک تران اهل بیت او درود فرست ؛ همانان که ایشان را برای امر خود (راه نمایی و هدایت مردم) برگزیدی و خزانه داران دانشت و نگهبانان دینت و جانشینان خود در زمینت و حجّت های خویش بر بندگانت قرارشان دادی و به خواست خود ، آنان را از پلیدی و ناپاکی پاک ساختی و ایشان را وسیله رسیدن به مقام قرب خود و راه رسیدن به بهشتت قرار دادی... . بار خدایا! به ولیّ خود ، شُکر نعمتی را که به او ارزانی داشته ای ، الهام فرما و به ما نیز همانندِ او چنین سپاسی را الهام ده و به او سلطنت و قدرتی یاریگر عطایش فرما و به او پیروزی و فتحی آسان ارزانی دار و با نیرومندترین رکن قدرت خود، یاری اش ده و پشتش را محکم و بازوانش را توانا گردان و تحت مراقبت خویش قرارش ده و در سایه حفظ خود، نگاهش دار و با فرشتگانت یاری اش نما و به وسیله لشکر پیروزمند خود ، مددش رسان و کتاب خود و حدود و شرایعت و سنّت های پیامبرت را ـ که درود تو ای پروردگار بر او و خاندانش باد ـ به وسیله او بر پا دار و آنچه را از نشانه های دینت که ستمگران از بین برده اند ، به واسطه او زنده گردان و به وسیله او ، زنگار ستم [ستمگران] را از آیین خود بزدای و به وسیله او ، دشواری ها را از راه خود، دور گردان و به نیروی او ، منحرفان از راه خود را از میان بردار و به وسیله او ، کسانی را که خواهان کج ساختن راه راست تو هستند ، نابود کن و او را با دوستان خود ، نرم خو ساز و دست قدرت وی را بر دشمنانت بگشای و رأفت و مهربانی و عطوفت و محبّتش را نصیب ما گردان و ما را گوش به فرمان و مطیع او قرار ده و چنان کن که در راه خشنودی او بکوشیم و در حمایت و دفاع از او جِدّیت کنیم و بدین سبب ، به تو و پیامبر تو ـ که درود تو ای پروردگار بر او و خاندانش باد ـ تقرّب جوییم .

.

الإمام الباقر علیه السلامـ فی بَیانِ کَیفِیَّةِ الخُطبَةِ الثّانِیَةِ مِن صَلاةِ الجُمُعَةِ ـ :اللّهُمَّ إنّا نَرغَبُ إلَیکَ فی دَولَةٍ کَریمَةٍ ، تُعِزُّ بِهَا الإِسلامَ وأهلَهُ ، وتُذِلُّ بِهَا النِّفاقَ وأهلَهُ ، وتَجعَلُنا فیها مِنَ الدُّعاةِ إلی طاعَتِکَ وَالقادَةِ إلی سَبیلِکَ ، وتَرزُقُنا بِها کَرامَةَ الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی دُعاءٍ لَهُ ـ :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وعَلی إمامِ المُسلِمینَ ، وَاحفَظهُ مِن بَینِ یَدَیهِ ومِن خَلفِهِ وعَن یَمینِهِ وعَن شِمالِهِ ومِن فَوقِهِ ومِن تَحتِهِ ، وَافتَح لَهُ فَتحا یَسیرا ، وَانصُرهُ نَصرا عَزیزا ، وَاجعَل لَهُ مِن لَدُنکَ سُلطانـا نَصیـرا . اللّهُـمَّ عَجِّل فَرَجَ آلِ مُحَمَّدٍ ، وأهلِک أعداءَهُم مِنَ الجِنِّ وَالإِنسِ . ⁽²⁾

.

امام باقر علیه السلامـ در بیان کیفیت خواندن خطبه دوم نماز جمعه ـ :بار خدایا! ملتمسانه از تو می خواهیم دولت باشکوهی را بر پا داری که به وسیله آن ، اسلام و مسلمانان را عزّت بخشی و نفاق و منافقان را به ذلّت کشانی و در آن ، ما را از دعوتگران به سوی طاعتت و پیشاهنگان راهت قرار دهی و به واسطه آن ، کرامت دنیا و آخرت را نصیبمان فرمایی .

امام صادق علیه السلامـ در یکی از دعاهای خود ـ :بار خدایا! بر محمّد و خاندان محمّد و بر امام مسلمانان ، درود فرست و او را از پیش رو و از پشت سرش و از جانب راست و از جانب چپش و از بالای سر و از زیر پایش [از همه جهت] محافظت فرما و پیروزی و فتحی آسان [و بی رنج] نصیبش گردان و نصرتی عزّت بخش عطایش کن و از جانب خود برای او تسلّطی [و قدرتی] یاریگر قرار ده! بار خدایا! فَرَج خاندان محمّد را شتاب بخش و دشمنان آنان را ، از جنّ و انس ، نابود گردان.

.

الإمام الکاظم علیه السلامـ فی بَیانِ ذِکرِ سَجدَةِ الشُّکرِ ـ :اللّهُمَّ إنّی أنشُدُکَ بِإِیوائِکَ ۱ عَلی نَفسِکَ لِأَولِیائِکَ لَتُظفِرَنَّهُم بِعَدُوِّکَ وعَدُوِّهِم أن تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وعَلَی المُستَحفِظینَ مِن آلِ مُحَمَّدٍ . اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ الیُسرَ بَعدَ العُسرِ ـ ثلاثا ـ . ⁽¹⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ مِمّا کان یَأمُرُ بِهِ مِنَ الدُّعاءِ لِصاحِبِ الأَمرِ عَجَّلَ اللّهُ فَرَجَهُ ـ :اللّهُمَّ ادفَع عَن وَلِیِّکَ وخَلیفَتِکَ وحُجَّتِکَ عَلی خَلقِکَ ، ولِسانِکَ المُعَبِّرِ عَنکَ النّاطِقِ بِحُکمِکَ ، وعَینِکَ النّاظِرَةِ بِإِذنِکَ ، وشاهِدِکَ عَلی عِبادِکَ ، الجَحجاحِ الُمجاهِدِ ، العائِذِ بِکَ ، العابِدِ عِندَکَ ، وأعِذهُ مِن شَرِّ جَمیعِ ما خَلَقتَ وبَرَأتَ وأنشَأتَ وصَوَّرتَ ، وَاحفَظهُ مِن بَینِ یَدَیهِ ومِن خَلفِهِ ، وعَن یَمینِهِ وعَن شِمالِهِ ومِن فَوقِهِ ومِن تَحتِهِ ، بِحِفظِکَ الَّذی لا یَضیعُ مَن حَفِظتَهُ بِهِ ، وَاحفَظ فیهِ رَسولَکَ وآباءَهُ أئِمَّتَکَ ودَعائِمَ دینِکَ ، وَاجعَلهُ فی وَدیعَتِکَ الَّتی لا تَضیعُ ، وفی جِوارِکَ الَّذی لا یُخفَرُ ، وفی مَنعِکَ وعِزِّکَ الَّذی لا یُقهَرُ ، وآمِنهُ بِأَمانِکَ الوَثیقِ الَّذی لا یُخذَلُ مَن آمَنتَهُ بِهِ ، وَاجعَلهُ فی کَنَفِکَ الَّذی لا یُرامُ مَن کانَ فیهِ ، وَانصُرهُ بِنَصرِکَ العَزیزِ ، وأیِّدهُ بِجُندِکَ الغالِبِ ، وقَوِّهِ بِقُوَّتِکَ ، وأردِفهُ بِمَلائِکَتِکَ ، ووالِ مَن والاهُ ، وعادِ مَن عاداهُ ، وألبِسهُ دِرعَکَ الحَصینَةَ ، وحُفَّهُ بِالمَلائِکَةِ حَفّا . اللّهُمَّ اشعَب بِهِ الصَّدع ، وَارتُق بِهِ الفَتقَ ، وأمِت بِهِ الجَورَ ، وأظهِر بِهِ العَدلَ ، وزَیِّن بِطولِ بَقائِهِ الأَرضَ ، وأیِّدهُ بِالنَّصرِ ، وَانصُرهُ بِالرُّعبِ ، وقَوِّ ناصِریهِ ، وَاخذُل خاذِلیهِ ، ودَمدِم مَن نَصَبَ لَهُ ، ودَمِّر مَن غَشَّهُ ، وَاقتُل بِهِ جَبابِرَةَ الکُفرِ وعَمَدَهُ ودَعائِمَهُ ، وَاقصِم بِهِ رُؤوسَ الضَّلالَةِ وشارِعَةَ البِدَعِ ومُمیتَةَ السُّنَّةِ ومُقَوِّیَةَ الباطِلِ ، وذَلِّل بِهِ الجَبّارینَ ، وأبِر بِهِ الکافِرینَ وجَمیعَ المُلحِدینَ فی مَشارِقِ الأَرضِ ومَغارِبِها ، وبَرِّها وبَحرِها وسَهلِها وجَبَلِها ، حَتّی لا تَدَعَ مِنهُم دَیّارا ولا تُبقِیَ لَهُم آثارا . اللّهُمَّ طَهِّر مِنهُم بِلادَکَ ، وَاشفِ مِنهُم عِبادَکَ ، وأعِزَّ بِهِ المُؤمِنینَ ، وأحیِ بِهِ سُنَنَ المُرسَلینَ ، ودارِسَ حُکمِ النَّبِیّینَ ، وجَدِّد بِهِ مَا امتُحی مِن دینِکَ وبُدِّلَ مِن حُکمِکَ ، حَتّی تُعیدَ دینَکَ بِهِ وعَلی یَدَیهِ جَدیدا غَضّا مَحضا صَحیحا لا عِوَجَ فیهِ ولا بِدعَةَ مَعَهُ ، وحَتّی تُنیرَ بِعَدلِهِ ظُلَمَ الجَورِ ، وتُطفِئَ بِهِ نیرانَ الکُفرِ ، وتَوضِحَ بِهِ معاقِدَ الحَقِّ ومَجهولَ العَدلِ ، فَإِنَّهُ عَبدُکَ الَّذِی استَخلَصتَهُ لِنَفسِکَ وَاصطَفَیتَهُ عَلی غَیبِکَ ، وعَصَمتَهُ مِنَ الذُّنوبِ وبَرَّأتَهُ مِنَ العُیوبِ وطَهَّرتَهُ مِنَ الرِّجسِ وسَلَّمتَهُ مِنَ الدَّنَسِ . اللّهُمَّ فَإِنّا نَشهَدُ لَهُ یَومَ القِیامَةِ ویَومَ حُلولِ الطّامَّةِ أنَّهُ لَم یُذنِب ذَنبا ، ولا أتی حوبا ، ولَم یَرتَکِب مَعصِیَةً ، ولَم یُضِع لَکَ طاعَةً ، ولَم یَهتِک لَکَ حُرمَةً ، ولَم یُبَدِّل لَکَ فَریضَةً ، ولَم یُغَیِّر لَکَ شَریعَةً ، وأنَّهُ الهادِیُ المُهتَدِیُ الطّاهِرُ التَّقِیُّ النَّقِیُّ الرَّضِیُّ الزَّکِیُّ . اللّهُمَّ أعطِهِ فی نَفسِهِ وأهلِهِ ووُلدِهِ وذُرِّیَّتِهِ واُمَّتِهِ وجَمیعِ رَعِیَّتِهِ ما تُقِرُّ بِهِ عَینَهُ وتَسُرُّ بِهِ نَفسَهُ ، وتَجمَعُ لَهُ مُلکَ المَملَکاتِ کُلِّها قَریبِها وبَعیدِها وعَزیزِها وذَلیلِها ، حَتّی یُجرِیَ حُکمَهُ عَلی کُلِّ حُکمٍ ویَغلِبَ بِحَقِّهِ کُلَّ باطِلٍ . اللّهُمَّ اسلُک بِنا عَلی یَدَیهِ مِنهاجَ الهُدی وَالَمحَجَّةَ العُظمی وَالطَّریقَةَ الوُسطَی ، الَّتی یَرجِعُ إلیَها الغالی ویَلحَقُ بِهَا التّالی ، وقَوِّنا عَلی طاعَتِهِ ، وثَبِّتنا عَلی مُشایَعَتِهِ ، وَامنُن عَلَینا بِمُتابَعَتِهِ ، وَاجعَلنا فی حِزبِهِ القَوّامینَ بِأَمرِهِ الصّابِرینَ مَعَهُ الطّالِبینَ رِضاکَ بِمُناصَحَتِهِ ، حَتّی تَحشُرَنا یَومَ القِیامَةِ فی أنصارِهِ وأعوانِهِ ومُقَوِّیَةِ سُلطانِهِ . اللّهُمَّ وَاجعَل ذلِکَ لَنا خالِصا مِن کُلِّ شَکٍّ وشُبهَةٍ ورِیاءٍ وسُمعَةٍ ، حَتّی لا نَعتَمِدَ بِهِ غَیرَکَ ولا نَطلُبَ بِهِ إلّا وَجهَکَ ، وحَتّی تُحِلَّنا مَحِلَّهُ وتَجعَلَنا فِی الجَنَّةِ مَعَهُ ، وأعِذنا مِنَ السَّأَمَةِ وَالکَسَلِ وَالفَترَةِ ، وَاجعَلنا مِمَّن تَنتَصِرُ بِهِ لِدینِکَ وتُعِزُّ بِهِ نَصرَ وَلِیِّکَ ، ولا تَستَبدِل بِنا غَیرَنا ؛ فَإِنَّ استِبدالَکَ بِنا غَیرَنا عَلَیکَ یَسیرٌ وهُوَ عَلَینا کَثیرٌ . اللّهُمَّ صَلِّ عَلی وُلاةِ عَهدِهِ وَالأَئِمَّةِ مِن بَعدِهِ ، وبَلِّغهُم آمالَهُم ، وزِد فی آجالِهِم ، وأعِزَّ نَصرَهُم ، وتَمِّم لَهُم ما أسنَدتَ إلَیهِم مِن أمرِک لَهُم ، وثَبِّت دَعائِمَهُم ، وَاجعَلنا لَهُم أعوانا وعَلی دینِکَ أنصارا ؛ فَإِنَّهُم مَعادِنُ کَلِماتِکَ ، وخُزّانُ عِلمِکَ ، وأرکانُ تَوحیدِکَ ، ودَعائِمُ دینِکَ ، ووُلاةُ أمرِکَ ، وخالِصَتُکَ مِن عِبادِکَ ، وصَفوَتُکَ مِن خَلقِکَ ، وأولِیاؤُکَ وسَلائِلُ أولِیائِکَ ، وصَفوَةُ أولادِ نَبِیِّکَ ، وَالسَّلامُ عَلَیهِ وعَلَیهِم ورَحمَةُ اللّهِ وبَرَکاتُهُ . ⁽²⁾

.

امام کاظم علیه السلامـ در بیان ذکر سجده شکر ـ :بار خدایا! تو را ـ به حقّ وعده ای ⁽¹⁾که به دوستانت داده ای و متعهّد شده ای که آنان را بر دشمن خودت و دشمن آنان پیروز گردانی ـ سوگند می دهم که بر محمّد و خاندان محمّد که حافظانِ [دین و شریعت تو و امانتدارانت] هستند ، درود فرستی . بار خدایا! آسانی پس از دشواری [و فَرَج بعد از شدّت ]را از تو مسئلت می کنم (سه بار) .

امام رضا علیه السلامـ از جمله دعاهایی که به خواندن آن برای صاحب الأمر علیه السلام دستور می داد ـ :بار خدایا! دور گردان [بلاها را] از ولیّ خودت و جانشینت و حجّتت بر خَلقت و آن که زبان گویای توست و سخنگوی حُکم تو و دیده توست که به اجازه تو می نگرد و گواه تو بر بندگانت است و سَرور است و مجاهد ، و پناه برنده به توست و عبادت کننده تو . او را از شرّ هر آنچه آفریده ای و ساخته ای و پدید آورده ای و صورت بخشیده ای ، در پناه خود بدار و با نگهداشت خود ، او را از پیش رو و راست و چپ و بالای سر و زیر پایش نگه دار ؛ نگهداشتی که هر کس را با آن حفظ کنی ، از بین نرود و با حفظ او [راه و رسم ]فرستاده خودت و پدران او را که امامان تو و ارکان دین تو هستند ، حفظ فرما و او را در ودیعه خود گیر ؛ ودیعه ای که [چون تو امانتدار آن هستی ، ]هرگز تباه نمی شود و او را در امان و زنهار ناشکستنی خویش و در پناه حمایت و قدرت مقهور ناشدنی خود ، قرار ده و با امان استوارت، او را امان ده ؛ امانی که هر کس را بدان امان دهی ، هرگز تنها و بی یاور نماند و او را در سایه حمایت و رحمت خویش نگه دار ؛ سایه حمایتی که هر کس در آن باشد ، گزندی نبیند . با یاری عزّتمند خویش ، او را یاری رسان و با سپاهِ همواره چیره ات، تأییدش فرما و با نیروی خویش ، او را نیرو بخش و [شکر] فرشتگانت را پشت سر او قرار ده و دوستدار او را دوست بدار و با دشمن او دشمن باش و زره محکم خویش را بر قامت او بپوشان و او را در حلقه ای از انبوه فرشتگان ، محفوظ بدار. بار خدایا! به وسیله او ، از هم گسیختگی[مان] را به پیوستگی و تفرقه و جدایی[مان] را به هم بستگی مبدّل گردان و ستم را نابود کن و عدل را آشکار گردان و زمین را به طول عمر او ، آراسته گردان و او را نصرت عطا فرما و از طریق ایجاد رعب [در دل دشمنانش] او را یاری و پیروزی ده و یارانش را قدرت بخش و کسانی را که بی یاورش می گذارند ، تنها گذار و هر که را کمر به دشمنی او می بندد ، نابود کن و هر که را با او دغلی [و ناراستی] می کند ، نابود ساز و سران و استوانه ها و ارکان کفر را با دست او ، از میان بردار و سردمداران گم راهی و بدعت گذاران و از بین برندگان سنّت [پیامبر] و تقویت کنندگان باطل را به وسیله او در هم شکن و جبّاران را به دست او خوار گردان و کافران و همه ملحدان را در شرق و غرب عالَم و خشکی و دریا و دشت و کوه ، به دست او هلاک گردان، تا جایی که هیچ یک از آنان را نگذاری و نشانی از آنها بر جای ننهی. بار خدایا! شهرهایت را از [لوث وجود] آنان پاک گردان و دل های بندگانت را از [آزار ]ایشان تسکین بده و به وسیله او (امام زمان) ، مؤمنان را بر سریر عزّت [و قدرت] بنشان و سنّت های فرستادگان را به دست او زنده بگردان و حکمت ها [و تعالیم] پیامبران را آموزش ده و از دین و احکامت ، آنچه را که محو و تحریف گشته است ، به دست او تجدید گردان تا این که دینت را به وسیله او و با دست او ، دوباره نو و تازه و ناب و درست و عاری از کژی و بدعت سازی و ظلمت ستم را به نور عدالتش روشن گردانی و آتش های کفر را به دست او فرو نشانی و حق را که پیچیده و مبهم گشته و عدالت را که ناشناخته مانده است ، روشن سازی ؛ زیرا او ، بنده توست که وی را برای خودت برگزیده ای و بر عالَم غیب خویش ، ترجیحش داده ای و از گناهان ، مصونش داشته ای و از هر گونه عیبی ، مبرّایش ساخته ای و از پلیدی ، پاکش کرده ای و از آلودگی ، سالم نگهش داشته ای . بار خدایا! در روز قیامت و در روز فرا رسیدن آن هنگامه بزرگ ، ما برای او گواهی می دهیم که هیچ گناهی نکرد و هیچ معصیتی مرتکب نشد و کمترین طاعتی از طاعت تو را فرو نگذاشت و حرمت تو را زیر پا ننهاد و هیچ فریضه ای از فرایض تو را تغییر نداد و هیچ شریعتی از شرایع تو را عوض نکرد و او هدایتگر و هدایت شده و پاک و پرهیزگار و پاکیزه و پسندیده و وارسته است . بار خدایا! به او و همسر و فرزندان و ذریّه و امّت و همه رعیّتش ، آن عطا فرما که مایه روشنیِ دیدگان او و شادمانی جانش گردد و سراسر گیتی از نزدیک و دور و قدرتمند و ضعیف را در قلمرو او در آور تا فرمان او بر هر فرمانی جاری گردد و با حقّ خود ، بر هر باطلی چیره آید . بار خدایا! ما را به دست او ، سالک طریق هدایت و شاه راه راه میانه ـ که تند رونده پیش افتاده ، بدان باز می گردد و واپس مانده ، به آن ملحق می شود ـ قرار ده و قدرت فرمانبری از او را عطایمان فرما و در پیروی از او استوارمان بدار و نعمت پیروی از او را به ما ارزانی دار. ما را در حزب او در آور و از آنان قرارمان ده که فرمان او را بر پا می دارند و در رکاب او شکیبایی می ورزند و با خیرخواهی و خلوص نسبت به او ، خشنودی تو را می جویند، تا این که روز قیامت ، ما را در زمره یاران و مددکاران و تقویت کنندگان قدرت و سلطنت او محشور فرمایی . بار خدایا! ما را در این امر ، از هر گونه شک و شبهه و ریا و شهرت طلبی خالص گردان تا در آن ، جز به تو تکیه نکنیم و چیزی جز رضای تو نطلبیم، تا این که ما را در جایگاه او قرار دهی و در بهشت ، ما را در کنار او جای دهی . ما را از بی حوصلگی و تنبلی و سستی نگه دار و از کسانی قرارمان ده که به واسطه آنان دینت را یاری می دهی و یاری دادن به ولیّ خود را تقویت می کنی. [بار خدایا!] دیگران را جایگزین ما مگردان ؛ زیرا قرار دادن دیگران به جای ما، برای تو آسان ؛ امّا برای ما بسی گران است . بار خدایا! بر ولی عهدان وی و پیشوایان پس از او ، درود فرست و آنان را به آرمان هایشان برسان و بر عمرشان بیفزای و یاری خود را به آنان افزون گردان و فرمان خود را که به دست آنان سپرده ای ، برایشان به اتمام رسان و پایه هایشان را استوار بدار و ما را یار آنان و یاور دینت قرار بده ؛ زیرا ایشان معدن های کلمات تو و خزانه داران دانش تو و ارکان توحید تو و تکیه گاه های دین تو و زمامداران امر تو و بندگان منتخب تو و برگزیدگان از خَلق تو و اولیای تو و سلاله اولیای تو و برگزیدگان فرزندان پیامبران تو هستند . سلام و رحمت و برکات خدا بر او و آنان باد!

.

. .

. .

الإمام الهادی علیه السلامـ فی زِیارَةِ الإِمامِ المَهدِیِّ علیه السلام ـ :اللّهُمَّ فَکَما وَفَّقتَنی لِلإِیمانِ بِنَبِیِّکَ وَالتَّصدیقِ لِدَعوَتِهِ ، ومَنَنتَ عَلَیَّ بِطاعَتِهِ وَاتِّباعِ مِلَّتِهِ ، وهَدَیتَنی إلی مَعرِفَتِهِ ومَعرِفَةِ الأَئِمَّةِ مِن ذُرِّیَّتِهِ ، وأکمَلتَ بِمَعرِفَتِهِمُ الإِیمانَ ، وقَبِلتَ بِوَلایَتِهِم وطاعَتِهِمُ الأَعمالَ ، وَاستَعبَدتَ بِالصَّلاةِ عَلَیهِم عِبادَکَ ، وجَعَلتَهُم مِفتاحا لِلدُّعاءِ وسَبَبا لِلإِجابَةِ ، فَصَلِّ عَلَیهِم أجمَعینَ وَاجعَلنی بِهِم عِندَکَ وَجیها فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ ومِنَ المُقرَّبینَ ... اللّهُمَّ أنجِز لَهُم وَعدَکَ ، وطَهِّر بِسَیفِ قائِمِهِم أرضَکَ ، وأقِم بِهِ حُدودَکَ المُعَطَّلَةَ وأحکامَکَ المُهمَلَةَ وَالمُبَدَّلَةَ ، وأحیِ بِهِ القُلوبَ المَیتَةَ ، وَاجمَع بِهِ الأَهواءَ المُتَفَرِّقَةَ ، وَاجلُ بِهِ صَدَأَ الجَورِ عَن طَریقَتِکَ حَتّی یَظهَرَ الحَقُّ عَلی یَدَیهِ فی أحسَنِ صورَتِهِ ، ویَهلِکَ الباطِلُ وأهلُهُ بِنورِ دَولَتِهِ ، ولا یَستَخفِیَ بِشَیءٍ مِنَ الحَقِّ مَخافَةَ أحَدٍ مِنَ الخَلقِ . ⁽¹⁾

.

امام هادی علیه السلامـ در زیارت مهدی علیه السلام ـ :بار خدایا! همان گونه که مرا توفیق دادی تا به پیامبر تو ایمان آورم و دعوت او را تصدیق کنم و بر من منّت نهادی که از او فرمان برم و از آیینش پیروی کنم و مرا به شناخت او و شناخت امامانِ از نسل او هدایت نمودی و شناخت آنان را شرط کمال ایمان قرار دادی و پذیرش اعمال را در گرو دوستی و فرمانبری از ایشان نهادی و درود فرستادن بندگانت بر آنان را عبادت شمردی و آنها را کلید دعا و وسیله اجابت قرار دادی ، پس بر همه آنان درود فرست و مرا در دنیا و آخرت نزد آنان آبرومند و مقرّب گردان... . بار خدایا! وعده ای را که به آنان داده ای، تحقّق بخش و زمین خود را با شمشیر قائمِ آنان پاک گردان و به وسیله او ، حدود تعطیل شده و احکام فرو نهاده و تغییر یافته ات را بر پا دار و به برکت وجود او ، دل های مرده را زنده ساز و خواست های پراکنده را یک پارچه گردان و زنگار ستم را از راه خود بزدای تا این که حق ، با دست او ، در زیباترین چهره اش آشکار شود و در پرتو نور دولت او ، باطل و باطل گرایان، نابود شوند و چیزی از حق [و حقیقت] به واسطه ترس از هیچ انسانی ، پوشیده نماند .

.

الإمام العسکریّ علیه السلامـ فِی الصَّلاةِ عَلی وَلِیِّ الأَمرِ المُنتَظَرِ علیه السلام ـ :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی وَلِیِّکَ وَابنِ أولِیائِکَ الَّذینَ فَرَضتَ طاعَتَهُم ، وأوجَبتَ حَقَّهُم ، وأذهَبتَ عَنهُمُ الرِّجسَ وطَهَّرتَهُم تَطهیرا . اللّهُمَّ انتَصِر بِهِ لِدینِکَ ، وَانصُر بِهِ أولِیاءَکَ وأولِیاءَهُ وشیعَتَهُ وأنصارَهُ وَاجعَلنا مِنهُم . اللّهُمَّ أعِذهُ مِن شَرِّ کُلِّ باغٍ وطاغٍ ومِن شَرِّ جَمیعِ خَلقِکَ ، وَاحفَظهُ مِن بَینِ یَدَیهِ ومِن خَلفِهِ وعَن یَمینِهِ وعَن شِمالِهِ ، وَاحرُسهُ وَامنَعهُ أن یوصَلَ إلَیهِ بِسوءٍ ، وَاحفَظ فیهِ رَسولَکَ وآلَ رَسولِکَ ، وأظهِر بِهِ العَدلَ وأیِّدهُ بِالنَّصرِ ، وَانصُر ناصِریهِ ، وَاخذُل خاذِلیهِ ، وَاقصِم بِهِ جَبابِرَةَ الکَفَرَةِ ، وَاقتُل بِهِ الکُفّارَ وَالمُنافِقینَ وجَمیعَ المُلحِدینَ ، حَیثُ کانوا وأینَ کانوا مِن مَشارِقِ الأَرضِ ومَغارِبِها وبَرِّها وبَحرِها ، وَاملَأ بِهِ الأَرضَ عَدلاً ، وأظهِر بِهِ دینَ نَبِیِّکَ عَلَیهِ وآلِهِ السَّلامُ ، وَاجعَلنِی اللّهُمَّ مِن أنصارِهِ وأعوانِهِ وأتباعِهِ وشیعَتِهِ ، وأرِنی فی آلِ مُحَمَّدٍ ما یَأمُلونَ وفی عَدُوِّهِم ما یَحذَرونَ ، إلهَ الحَقِّ آمینَ . ⁽¹⁾

.

امام عسکری علیه السلام ـدر درود فرستادن بر ولیّ امر منتظَر علیه السلام ـ :بار خدایا! بر ولیّ خود و فرزند اولیایت درود فرست ؛ همانان که اطاعت از ایشان را فرض دانستی و حقّ آنان را واجب شمردی و پلیدی را از وجودشان زدودی و کاملاً پاکیزه شان گردانیدی . بار خدایا! به واسطه او دینت را مدد کن و به وسیله او دوستان خود و دوستان او و شیعیان و یارانش را یاری رسان و ما را از آنان قرار ده. بار خدایا! او را از گزند هر بیدادگر و سرکشی و از گزند همه آفریدگانت محفوظ بدار و از پیش رو و پشت سر و از راست و چپش ، او را نگه دار و از این که بدی و آسیبی به او برسد ، پاسداری و حراستش فرما و با حفظ او ، پیامبر خود و خاندان پیامبر خود را حفظ کن . عدالت را با دست او آشکار ساز و او را یاری فرما و یارانش را یاری رسان و کسانی را که بی یاورش می گذارند ، بی یاور گذار و به دست او ، جبّاران کفرپیشه را در هم شکن و کافران و منافقان و ملحدان را ، هر که باشند و هر کجا باشند ، در شرق عالَم و غرب آن ، در خشکی و در دریا ، همگی را نابود کن و به وسیله او زمین را آکنده از عدل گردان و دین پیامبرت ـ که درود بر او و خاندانش باد ـ را رونق بخش و ما را ـ بار خدایا ـ از یاران و مددکاران و پیروان و شیعیان او قرار ده و مرا زنده بدار تا ببینم که خاندان محمّد به آرمان هایشان رسیده اند و دشمنان آنان به آنچه از آن می ترسیدند ، گرفتار آمده اند . آمین ، ای معبود راستین!

.

کمال الدین عن الشّیخ أبی عمرو العمریـ فی الدُّعاءِ فی غَیبَةِ القائِمِ علیه السلام ـ :اللّهُمَّ عَرِّفنی نَفسَکَ فَإِنَّکَ إن لَم تُعَرِّفنی نَفسَکَ لَم أعرِف نَبِیَّکَ . اللّهُمَّ عَرِّفنی نَبِیَّکَ فَإِنَّکَ إن لَم تُعَرِّفنی نَبِیَّکَ لَم أعرِف حُجَّتَکَ . اللّهُمَّ عَرِّفنی حُجَّتَکَ فَإِنَّکَ إن لَم تُعَرِّفنی حُجَّتَکَ ضَلَلتُ عَن دینی . اللّهُمَّ لا تُمِتنی میتَةً جاهِلِیَّةً ، ولا تُزِغ قَلبی بَعدَ إذ هَدَیتَنی ، اللّهُمَّ فَکَما هَدَیتَنی بِوَلایَةِ مَن فَرَضتَ طاعَتَهُ عَلَیَّ مِن وُلاةِ أمرِکَ بَعدَ رَسولِکَ صَلَواتُکَ عَلَیهِ وآلِهِ ، حَتّی والَیتُ وُلاةَ أمرِکَ أمیرَ المُؤمِنینَ وَالحَسَنَ وَالحُسَینَ وعَلِیّا ومُحَمَّدا وجَعفَرا وموسی وعَلِیّا ومُحَمَّدا وعَلِیّا وَالحَسَنَ وَالحُجَّةَ القائِمَ المَهدِیَّ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِم أجمَعینَ ... اللّهُمَّ عَجِّل فَرَجَهُ وأیِّدهُ بِالنَّصرِ ،وَانصُر ناصِریهِ ، وَاخذُل خاذِلیهِ ، ودَمِّر عَلی مَن نَصَبَ لَهُ وکَذَّبَ بِهِ ، وأظهِر بِهِ الحَقَّ ، وأمِت بِهِ الباطِلَ ، وَاستَنقِذ بِهِ عِبادَکَ المُؤمِنینَ مِنَ الذُّلِّ ، وَانعَش بِهِ البِلادَ ، وَاقتُل بِهِ جَبابِرَةَ الکُفرِ ، وَاقصِم بِهِ رُؤوسَ الضَّلالَةِ ، وذَلِّل بِهِ الجَبّارینَ وَالکافِرینَ ، وأبِر بِهِ المُنافِقینَ وَالنّاکِثینَ وجَمیعَ الُمخالِفینَ وَالمُلحِدینَ فی مَشارِقِ الأَرضِ ومَغارِبِها ، وبَرِّها وبَحرِها وسَهلِها وجَبَلِها ، حَتّی لا تَدَعَ مِنهُم دَیّارا ولا تُبقِیَ لَهُم آثارا ، وتُطَهِّرَ مِنهُم بِلادَکَ ، وَاشفِ مِنهُم صُدورَ عِبادِکَ ، وجَدِّد بِهِ مَا امتَحی مِن دینِکَ ، وأصلِح بِهِ ما بُدِّلَ مِن حُکمِکَ وغُیِّرَ مِن سُنَّتِکَ ، حَتّی یَعودَ دینُکَ بِهِ وعَلی یَدَیهِ غَضّا جَدیدا صَحیحا لا عِوَجَ فیهِ ولا بِدعَةَ مَعَهُ ، حَتّی تُطفِئَ بِعَدلِهِ نیرانَ الکافِرینَ ؛ فَإِنَّهُ عَبدُکَ الَّذِی استَخلَصتَهُ لِنَفسِکَ ، وَارتَضَیتَهُ لِنُصرَةِ نَبِیِّکَ ، وَاصطَفَیتَهُ بِعِلمِکَ ، وعَصَمتَهُ مِنَ الذُّنوبِ ، وبَرَّأتَهُ مِنَ العُیوبِ ، وأطلَعتَهُ عَلی الغُیوبِ ، وأنعَمتَ عَلَیهِ ، وطَهَّرتَهُ مِنَ الرِّجسِ ، ونَقَّیتَهُ مِنَ الدَّنَسِ ... اللّهُمَّ إنّا نَشکو إلیکَ فَقدَ نَبِیِّنا ، وغَیبَةَ وَلِیِّنا ، وشِدَّةَ الزَّمانِ عَلَینا ، ووُقوعَ الفِتَنِ بِنا ، وتَظاهُرَ الأَعداءِ عَلَینا ، وکَثرَةَ عَدُوِّنا ، وقِلَّةَ عَدَدِنا . اللّهُمَّ فَافرُج ذلِکَ بِفَتحٍ مِنکَ تُعَجِّلُهُ ، ونَصرٍ مِنکَ تُعِزُّهُ ، وإمامِ عَدلٍ تُظهِرُهُ ، إلهَ الحَقِّ رَبَّ العالَمینَ ... اللّهُمَّ وأحیِ بِوَلِیِّکَ القُرآنَ ، وأرِنا نورَهُ سَرمَدا لا ظُلمَةَ فیهِ ، وأحیِ بِهِ القُلوبَ المَیتَةَ ، وَاشفِ بِهِ الصُّدورَ الوَغِرَةَ ، وَاجمَع بِهِ الأَهواءَ الُمختَلِفَةَ عَلَی الحَقِّ ، وأقِم بِهِ الحُدودَ المُعَطَّلَةَ وَالأَحکامَ المُهمَلَةَ ، حَتّی لا یَبقی حَقٌّ إلّا ظَهَرَ ولا عَدلٌ إلّا زَهَرَ . وَاجعَلنا یا رَبِّ مِن أعوانِهِ ، ومُقَوّی سُلطانِهِ ، وَالمُؤتَمِرینَ لِأَمرِهِ ، وَالرّاضینَ بِفِعلِهِ ، وَالمُسَلِّمینَ لِأَحکامِهِ ، ومِمَّن لا حاجَةَ لَهُ بِهِ إلَی التَّقِیَّةِ مِن خَلقِکَ . أنتَ یارَبِّ الَّذی تَکشِفُ السّوءَ وتُجیبُ المُضطَرَّ إذا دَعاکَ ، وتُنجی مِنَ الکَربِ العَظیمِ ، فَاکشِف یارَبِّ الضُرَّ عَن وَلِیِّکَ ، وَاجعَلهُ خَلیفَةً فی أرضِکَ کَما ضَمِنتَ لَهُ . اللّهُمَّ ولا تَجعَلنی مِن خُصَماءِ آلِ مُحَمَّدٍ ، ولا تَجعَلنی مِن أعداءِ آلِ مُحَمَّدٍ ، ولا تَجعَلنی مِن أهلِ الحَنَقِ وَالغَیظِ عَلی آلِ مُحَمَّدٍ ، فَإِنّی أعوذُ بِکَ مِن ذلِکَ فَأَعِذنی ، وأستَجیرُ بِکَ فَأَجِرنی . اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وَاجعَلنی بِهِم فائِزا عِندَکَ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ ومِنَ المُقَرَّبینَ . ⁽¹⁾

.

کمال الدینـ به نقل از شیخ ابو عمرو عَمری، در دعا برای غیبت قائم علیه السلام ـ :بار خدایا! خود را به من بشناسان ؛ زیرا اگر تو خودت را به من نشناسانی ، پیامبرت را نخواهم شناخت . بار خدایا! پیامبرت را به من بشناسان ؛ زیرا اگر پیامبرت را به من نشناسانی ، حجّت تو را نخواهم شناخت . بار خدایا! حجّت خود را به من بشناسان ؛ زیرا اگر حجّتت را به من نشناسانی ، از [صراطِ] دینم منحرف خواهم شد . بار خدایا! مرا به مرگ جاهلی نمیران و پس از آن که هدایتم نمودی ، دلم را دست خوش انحراف مگردان. بار خدایا! همان گونه که مرا به ولایت [و دوستیِ] کسانی که اطاعتشان را بر من واجب نمودی ، یعنی : زمامداران امر تو پس از پیامبرت ـ که درودهای تو بر او و خاندانش باد ـ ، ره نمون شدی تا آن که از زمامداران امر تو ، یعنی : امیر المؤمنین و حسن و حسین و علی و محمّد و جعفر و موسی و علی و محمّد و علی و حسن و حجّت قائم ، مهدی ـ که درودهای تو بر او و خاندانش باد ـ پیروی کردم... . بار خدایا! در فَرَج او تعجیل فرما و او را یاری و تأیید فرما و یارانش را یاری رسان و کسانی را که بی یاورش می گذارند ، بی یاور گذار و هر که را کمر به دشمنی او می بندد و تکذیبش می کند ، نابود کن و به وسیله او حق را آشکار ساز و باطل را بمیران و با دست او بندگان مؤمنت را از خواری بِرَهان و سرزمینت را به برکت وجود او ، آباد گردان و سران کفر را به دست او نابود کن و سردمداران گم راهی را در هم شکن و به وسیله او جبّاران و کافران را به خاک ذلّت نشان و منافقان و عهدشکنان و همه مخالفان و ملحدان [و کجروان] را در شرق و غرب عالَم و در خشکی و دریا و در دشت و کوه ازمیان بردار تا این که هیچ یک از آنان را نگذاری و نشانی از ایشان بر جای ننهی و سرزمینت را از [لوث وجود] آنان پاک سازی و دل بندگانت را از آزار آنان تسکین بده و آنچه را که از دینَت محو [و فرسوده] شده است ، به دست او تجدید کن و احکام دگرگون گشته و قوانین تغییر یافته ات را به وسیله او درست گردان، تا این که دین تو به واسطه او و با دست او ، دوباره تازه و نو و سالم و به دور از هر گونه کجی و بدعت شود و تا این که با عدالت او ، آتش های کافران، خاموش گردد ؛ زیرا او ، بنده توست که وی را برای خود برگزیده ای و برای یاری رساندن به پیامبرت ، انتخابش کرده ای و با علم خود ، گزینشش نموده ای و او را از گناهان مصون داشته ای و از عیب ها پاکش ساخته ای و بر اَسرار عالم غیب، آگاهش کرده ای و به او نعمت داده ای و از پلیدی پاکش ساخته ای و از آلودگی پاکیزه اش گردانیده ای... . بار خدایا! از فقدان پیامبرمان و غیبت اماممان و سختگیری روزگار بر ما و پیش آمدن فتنه ها در میان ما و اتّحاد دشمنانمان بر ضدّ ما و فراوانی دشمنانمان و اندک بودن تعدادمان ، به تو شکایت می کنیم . بار خدایا! با فتحی شتابان و نصرتی با عزّت و قدرت و آشکار ساختن امامی عادل ، در کار ما گشایشی فرما، ای معبود راستین و ای پروردگار جهانیان!... . بار خدایا! به وسیله ولیّ خود ، قرآن را زنده گردان و نور جاویدان او را که با کمترین تاریکی آمیخته نیست ، به ما نشان ده و به واسطه او دل های مرده را زنده ساز و به دست او سینه های پر خشم و کینه را آرام کن و اندیشه ها و خواست های پراکنده را بر محور حق، متّحد گردان و به دست او حدود تعطیل شده و احکام فرو گذاشته شده را بر پا دار تا آن که هر چه حق است ، آشکار شود و هر چه عدل است ، درخشیدن گیرد و ـ پروردگارا ـ ما را از یاوران او و تقویت کنندگان سلطنت او و فرمان برداران امر او و رضایت دهندگان به کردار او و گردن نهادگان در برابر احکام او و از کسانی که با وجود او، دیگر از خَلق ترسی به دل راه نمی دهند و تقیّه نمی کنند ، قرار بده. خداوندا! تویی که بدی ها [و ناراحتی ها] را می زدایی و دعای درمانده ناچار را اجابت می کنی و از اندوه بزرگ می رهانی . پس ـ ای خداوند ـ دشواری را از ولیّ خود، برطرف و او را همان گونه که برایش ضمانت داده ای ، در زمین خود، جانشین گردان. بار خدایا! مرا رو در رویِ خاندان محمّد و از دشمنان خاندان محمّد و از کسانی که نسبت به خاندان محمّد، خشم و کین دارند ، قرار مده. من از این امور به تو پناه می برم . پس مرا پناه ده. بار خدایا! بر محمّد و خاندان محمّد، درود فرست و به واسطه آنان مرا در دنیا و آخرت از رستگاران و مقرّبان گردان.

.

تهذیب الأحکامـ فی دُعاءِ الاِفتِتاحِ ـ :اللّهُمَّ إنّا نَرغَبُ إلَیکَ فی دَولَةٍ کَریمَةٍ تُعِزُّ بِهَا الإِسلامَ وأهلَهُ وتُذِلُّ بِهَا النِّفاقَ وأهلَهُ وتَجعَلُنا فیها مِنَ الدُّعاةِ إلی طاعَتِکَ وَالقادَةِ إلی سَبیلِکَ ، وتَرزُقُنا بِها کَرامَةَ الدُّنیا وَالآخِرَةِ ، اللّهُمَّ ما عَرَّفتَنا مِنَ الحَقِّ فَحَمِّلناهُ ، وما قَصُرنا عَنهُ فَبَلِّغناهُ . اللّهُمَّ المُم بِهِ شَعَثَنا ، وَاشعَب بِهِ صَدعَنا ، وَارتُق بِهِ فَتقَنا ، وکَثِّر بِهِ قِلَّتَنا ، وأعِزَّ بِهِ ذِلَّتَنا ، وأغنِ بِهِ عائِلَنا ، وَاقضِ بِهِ عَن مَغرَمِنا ، وَاجبُر بِهِ فَقرَنا ، وسُدَّ بِهِ خَلَّتَنا ، ویَسِّر بِهِ عُسرَنا ، وبَیِّض بِهِ وُجوهَنا ، وفُکَّ بِهِ أسرَنا ، وأنجِـح بِهِ طَلِبَتَنا ، وأنجِز بِهِ مَواعیدَنا ، وَاستَجِب بِهِ دَعوَتَنا ، وأعطِنا بِهِ فَوقَ رَغبَتِنا . یا خَیرَ المَسؤولینَ وأوسَعَ المُعطینَ ! اِشفِ بِهِ صُدورَنا ، وأذهِب بِهِ غَیظَ قُلوبِنا ، وَاهدِنا بِهِ لِمَا اختُلِفَ فیهِ مِنَ الحَقِّ بِإِذنِکَ ، إنَّکَ تَهدی مَن تَشاءُ إلی صِراطٍ مُستَقیمٍ ، وَانصُرنا بِهِ عَلی عَدُوِّکَ وعَدُوِّنا إلهَ الحَقِّ آمینَ . اللّهُمَّ إنّا نَشکو إلَیکَ فَقدَ نَبِیِّنا ، وغَیبَةَ إمامِنا ، وکَثرَةَ عَدُوِّنا ، وشِدَّةَ الفِتَنِ بِنا ، وتَظاهُرَ الزَّمانِ عَلَینا ، فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وأعِنّا عَلی ذلِکَ بِفَتحٍ مِنکَ تُعَجِّلُهُ ، وبِضُرٍّ تَکشِفُهُ ، ونَصرٍ تُعِزُّهُ ، وسُلطانِ حَقٍّ تُظهِرُهُ ، ورَحمَةٍ مِنکَ تُجَلِّلُناها ، وعافِیَةٍ تُلبِسُناها ، بِرَحمَتِکَ یا أرحَمَ الرّاحِمینَ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

.

تهذیب الأحکامـ در دعای افتتاح ـ :بار خدایا! ملتمسانه از تو می خواهیم [که با ظهور مهدی علیه السلام ] حکومتی ارجمند را ـ که با آن ، اسلام و مسلمانان را عزّت می بخشی و نفاق و منافقان را خوار می گردانی ـ ، برقرار سازی و ما را در آن حکومت ، از کسانی قرار دهی که به طاعت تو فرا می خوانند و به راه تو هدایت می کنند و به برکت آن حکومت ، کرامت دنیا و آخرت را روزیِ ما فرمایی . خداوندا! آنچه را که از حق به ما شناسانده ای ، به ادای آن وادارمان کن و آنچه را که از حق نشناخته ایم ، ما را از آن آگاهی بخش. بار خدایا! در سایه وجود او ، پراکندگی ما را به اتّحاد ، جدایی ما را به وصل، و از هم گسیختگی ما را به پیوستگی تبدیل کن و شمار اندک ما را فزونی بخش و خواری [و ضعفِ] ما را به عزّت [و قدرت] و نیاز ما را به بی نیازی، مبدّل فرما و بدهکاری های ما را به برکت وجود او ادا فرما و فقر ما را بزدای و درویشیِ ما را برطرف ساز و دشواری ما را به آسانی مبدّل کن و به واسطه او ، ما را روسپید گردان و اسیری مان را آزادی بخش و خواست هایمان را برآور و وعده هایی را که به ما داده ای ، تحقّق بخش و دعای ما را اجابت فرما و بیشتر از آنچه می خواهیم، عطایمان فرما. ای بهترین کسی که دست سؤال ، به سویش دراز می شود و ای گشاده دست ترینِ بخشندگان! سینه های ما را به وسیله او شفا بخش و خشم دل هایمان را بزدای و با اذن [و عنایت] خویش ، ما را به آنچه از حق [و حقیقت] که در آن اختلاف است [و بر ما مبهم گشته] ، ره نمون شو ـ زیرا تو هر کس را بخواهی ، به راه راست ره نمون می شوی ـ و به وسیله او ما را بر دشمن خودت و دشمن ما پیروز گردان. آمین، ای معبود راستین! بار خدایا! از فقدان پیامبر خود و غیبت اماممان و فراوانی دشمنانمان و شدّت فتنه هایی که ما را در میان گرفته اند و دشمنی زمانه با ما ، از درگاه تو دادخواهی می کنیم . پس بر محمّد و خاندان محمّد، درود فرست و ما را با فتحی شتابان از سوی خودت و برطرف ساختن گرفتاری ها و نصرتی شکست ناپذیر و آشکار ساختن سلطنت حقیقی و فرو فرستادن رحمتت بر ما و پوشاندن جامه آسایش بر قامتمان، یاری رسان، به حقّ رحمتت، ای مهربان ترینِ مهربانان!

.

. .

. .

الفصل الثّالث عشر : الغلوّ فی أهل البیت علیهم السّلام۱۳ / ۱التَّحذیرُ مِنَ الغُلُوِّالإمام علیّ علیه السلام :إیّاکُم وَالغُلُوَّ فینا، قولوا: إنّا عَبیدٌ مَربوبونَ ، وقولوا فی فَضلِنا ما شِئتُم. ⁽¹⁾

الإمام الحسین علیه السلام :أحِبّونا بِحُبِّ الإِسلامِ ، فَإِنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قالَ : لا تُعَرِّفونی فَوقَ حَقّی ؛ فَإِنَّ اللّهَ تَعالَی اتَّخَذَنی عَبدا قَبلَ أن یَتَّخِذَنی رَسولاً . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَن قالَ إنّا أنبِیاءُ فَعَلَیهِ لَعنَةُ اللّهِ، ومَن شَکَّ فی ذلِکَ فَعَلیهِ لَعنَةُ اللّهِ. ⁽³⁾

.

فصل سیزدهم : غلو کردن در باره اهل بیت علیهم السلام

۱۳ / ۱ بر حذر داشتن از غلو

فصل سیزدهم : غلو کردن در باره اهل بیت علیهم السّلام۱۳ / ۱بر حذر داشتن از غلوامام علی علیه السلام :از غلو (تندرَوی) در باره ما بپرهیزید . ما را بنده و دست پرورده خداوند بدانید و آن گاه هر چه خواستید ، در فضیلت ما بگویید .

امام حسین علیه السلام :ما را به عشق اسلام دوست بدارید ؛ زیرا پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «مرا بیش از آنچه سزاوارم ، معرّفی نکنید ؛ چرا که خداوند متعال ، پیش از آن که مرا به رسالت برگزیند ، به بندگی برگزید» .

امام صادق علیه السلام :هر که بگوید ما پیامبر هستیم ، لعنت خدا بر او باد و لعنت خدا بر کسی که در این باره [که ما پیامبر نیستیم] ، شک کند!

.

عنه علیه السلامـ فی ذِکرِ الغُلاةِ ـ :إنَّ فیهِم مَن یَکذِبُ ، حَتّی إنَّ الشَّیطانَ لَاحتاجَ إلی کَذِبِهِ . ⁽¹⁾

الکافی عن المفضّل بن عمر :کُنتُ أنَا وَالقاسِمُ شَریکی ونَجمُ بنُ حَطیمٍ وصالِحُ بنُ سَهلٍ بِالمَدینَةِ فَتَناظَرنا فِی الرُّبوبِیَّةِ ، فَقالَ بَعضُنا لِبَعضٍ : ما تَصنَعونَ بِهذا ، نَحنُ بِالقُربِ مِنهُ [یَعنِی الصّادِقَ علیه السلام ] ولَیسَ مِنّا فی تَقِیَّةٍ ؟ قوموا بِنا إلَیهِ . قالَ : فَقُمنا ، فَوَاللّهِ ما بَلَغنَا البابَ إلّا وقَد خَرَجَ عَلَینا بِلا حِذاءٍ ولا رِداءٍ قَد قامَ کُلُّ شَعرَةٍ مِن رَأسِهِ مِنهُ وهُوَ یَقولُ : لا ، لا یا مُفَضَّلُ ویا قاسِمُ ویا نَجمُ ، لا ، لا «بَلْ عِبَادٌ مُّکْرَمُونَ * لَا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُم بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ بَعدَ ذَمِّ بَعضِ الغُلاةِ ـ :فَوَاللّهِ ما نَحنُ إلّا عَبیدُ الَّذی خَلَقَنا وَاصطَفانا ، ما نَقدِرُ عَلی ضُرٍّ ولا نَفعٍ ، وإن رَحِمَنا فَبِرَحمَتِهِ ، وإن عَذَّبَنا فَبِذُنوبِنا . وَاللّهِ ، ما لَنا عَلَی اللّهِ مِن حُجَّةٍ ، ولا مَعَنا مِنَ اللّهِ بَراءَةٌ ، وإنّا لَمَیِّتونَ ومَقبورونَ ومُنشَرونَ ومَبعوثونَ ومَوقوفونَ ومَسؤولونَ . ⁽⁴⁾

رجال الکشّی عن صالح بن سهل :کُنتُ أقولُ فی أبی عَبدِاللّهِ علیه السلام بِالرُّبوبِیَّةِ ، فَدَخَلتُ عَلَیهِ ، فَلَمّا نَظَرَ إلَیَّ قالَ : یا صالِحُ ، إنّا وَاللّهِ عَبیدٌ مَخلوقونَ ، لَنا رَبٌّ نَعبُدُهُ ، وإن لَم نَعبُدهُ عَذَّبَنا . ⁽⁵⁾

بصائر الدرجات عن إسماعیل بن عبد العزیز :قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : یا إسماعیلُ ، ضَع لی فِی المُتَوَضَّاَ ماءً ، فَقُمتُ فَوَضَعتُ لَهُ ، فَدَخَلَ ، فَقُلتُ فی نَفسی : أنَا أقولُ فیهِ کَذا وکَذا ویَدخُلُ المُتَوَضَّأَ یَتَوَضَّأُ ! فَلَم یَلبَث أن خَرَجَ ، فَقالَ : یا إسماعیلُ لا تَرفَعِ البِناءَ فَوقَ طاقَتِهِ فَیَنهَدِمَ ، اِجعَلونا مَخلوقینَ وقولوا بِنا ما شِئتُم . ⁽⁶⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در وصف گزافه گویان ـ :بعضی از آنها دروغ هایی می گویند که حتّی شیطان به دروغ آنها احتیاج دارد .

الکافیـ به نقل از مفضّل بن عمر ـ :من و شریکم قاسم و نجم بن حطیم و صالح بن سهل در مدینه بودیم و میان ما در باره ربوبیّت [امام صادق علیه السلام ]مناظره ای در گرفت . به یکدیگر گفتیم : چه طور است نزد خودش برویم؟ ما اینک ، نزدیک او (امام صادق علیه السلام ) هستیم و از ما هم تقیّه نمی کند . برخیزید نزد وی برویم . همگی به راه افتادیم . به خدا سوگند ، هنوز به درِ خانه نرسیده بودیم که دیدیم پای برهنه و بدون ردا بیرون آمد و در حالی که موهای سرش راست شده بود ، می فرمود : «نه ، نه ، ای مفضّل و ای قاسم و ای نجم! نه ، نه [چنین نیست که شما می گویید]؛ «بلکه بندگانی ارجمندند که در سخن، بر او پیشی نمی گیرند و خود، به فرمان او کار می کنند» .

امام صادق علیه السلامـ پس از این که یکی از غالیان را نکوهش نمود ـ :به خدا سوگند ، ما نیستیم ، مگر بندگانی که خداوند ، ما را آفرید و برگزیدمان . نه می توانیم سودی برسانیم و نه زیانی وارد کنیم . اگر به ما رحم کند ، از رحمت اوست و اگر عذابمان کند ، به واسطه گناهانمان است . به خدا سوگند ، ما را بر خدا حجّتی نیست و با خود از او براتی [برای آزادی از دوزخ ]نداریم . ما نیز می میریم و دفن می شویم و در روز قیامت ، محشور و برانگیخته می شویم و برای حسابرسی نگهمان می دارند و بازخواست می شویم .

رجال الکشّیـ به نقل از صالح بن سهل ـ :من به ربوبیّت امام صادق علیه السلام قائل بودم . روزی خدمت ایشان رسیدم. همین که چشمش به من افتاد ، فرمود : «ای صالح! به خدا سوگند ، ما بندگانی مخلوق هستیم . ما را پروردگاری است که عبادتش می کنیم و اگر عبادتش نکنیم ، عذابمان خواهد کرد» .

بصائر الدرجاتـ به نقل از اسماعیل بن عبد العزیز ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «ای اسماعیل! در وضوخانه برایم آب بگذار» . من برخاستم و آب گذاشتم . امام علیه السلام رفت که وضو بگیرد . با خودم گفتم : من در باره او چنین و چنان می گویم و او به وضوخانه می رود و وضو می گیرد! لختی بعد ، ایشان بیرون آمد و فرمود : «ای اسماعیل! ساختمان را بیش از طاقتش بالا مبر که ویران می شود . ما را مخلوق بدانید و آن گاه هر چه خواستید ، در باره ما بگویید» .

.

مختصر بصائر الدرجات عن کامل التّمار :کُنتُ عِندَ أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام ذاتَ یَومٍ فَقالَ لی : یا کامِلُ ! اِجعَل لَنا رَبّا نَؤوبُ إلَیهِ وقولوا فینا ما شِئتُم ، فَقُلتُ : نَجعَلُ لَکُم رَبّا تَؤوبونَ إلَیهِ ونَقولُ فیکُم ما شِئنا ! فَاستَوی جالِسا فَقالَ : ما عَسی أن تَقولوا ؟! وَاللّهِ ما خَرَجَ إلَیکُم مِن عِلمِنا إلّا ألِفٌ غَیرُ مَعطوفَةٍ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لا تُصَلِّ خَلفَ الغالی وإن کانَ یَقولُ بِقَولِکَ ، وَالَمجهولِ وَالُمجاهِرِ بِالفِسقِ وإن کانَ مُقتَصِدا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :اِحذَروا عَلی شَبابِکُمُ الغُلاةَ لا یُفسِدونَهُم ، فَإِنَّ الغُلاةَ شَرُّ خَلقِ اللّهِ ، یُصَغِّرونَ عَظَمَةَ اللّهَ ویَدَّعونَ الرُّبوبِیَّةَ لِعِبادِ اللّهِ . وَاللّهِ ، إنَّ الغُلاةَ أشَرُّ مِنَ الیَهودِ وَالنَّصاری وَالَمجوسِ وَالَّذینَ أشرَکوا . ⁽³⁾

الإمام الرضا علیه السلام :نَحنُ آلَ مُحَمَّدٍ الَّنمَطُ الأَوسَطُ الَّذی لا یُدرِکُنا الغالی ولا یَسبِقُنَا التّالی . ⁽⁴⁾

.

مختصر بصائر الدرجاتـ به نقل از کامل تمّار ـ :روزی نزد امام صادق علیه السلام بودم . به من فرمود : «ای کامل! برای ما پروردگاری بگذارید که به سویش رو کنیم . آن گاه هر چه خواستید ، در باره ما بگویید» . گفتم : برای شما پروردگاری بگذاریم که به سویش رو کنید و آن گاه هر چه خواستیم ، در باره شما بگوییم! امام علیه السلام راست نشست و فرمود : «مثلاً چه خواهید گفت؟! به خدا سوگند که از دانش ما ، جز اَلِفی ⁽¹⁾به شما نرسیده است» .

امام صادق علیه السلام :پشت سر غالی مذهب نماز مخوان ، اگر چه به ظاهر، عقیده تو (تشیّع) را داشته باشد . همچنین پشت سر کسی که [مذهب و عقیده اش] معلوم نیست و کسی که آشکارا گناه می کند ، نماز مخوان ، اگر چه میانه رو باشد .

امام صادق علیه السلام :مواظب باشید غالیان ، جوانانتان را فاسد نکنند ؛ زیرا غالیان، بدترینِ خَلق خدایند ؛ عظمت خدا را پایین می آورند و برای بندگان خدا ادّعای ربوبیّت می کنند . به خدا سوگند که غالیان، از یهود و نصارا و مَجوس و مشرکان، برای اسلام، بدترند .

امام رضا علیه السلام :ما خاندان محمّد ، تکیه گاه میانه ایم که تند رونده (غالی) ، به ما نمی رسد ، [مگر این که به سوی ما باز گردد] و کُند رونده (مُنکر ولایت ما) از ما پیشی نمی گیرد .

.

۱۳ / ۲بَراءَةُ أهلِ البَیتِ علیهم السّلام مِنَ الغالینَالإمام علیّ علیه السلام :اللّهُمَّ إنّی بَریءٌ مِنَ الغُلاةِ کَبَراءَةِ عیسَی بنِ مَریَمَ مِنَ النَّصاری ، اللّهُمَّ اخذُلهُم أبَدا ولا تَنصُر مِنهُم أحَدا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا تَتَجاوَزوا بِنَا العُبودِیَّةَ ، ثُمَّ قولوا ما شِئتُم ولَن تبلُغوا ، وإیّاکُم وَالغُلُوَّ کَغُلُوِّ النَّصاری ، فَإِنّی بَریءٌ مِنَ الغالینَ . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :إنَّ الیَهودَ أحَبّوا عُزَیرا حَتّی قالوا فیهِ ما قالوا ، فَلا عُزَیرٌ مِنهُم ولا هُم مِن عُزَیرٍ . وإنَّ النَّصاری أحَبّوا عیسی حَتّی قالوا فیهِ ما قالوا ، فَلا عیسی مِنهُم ولا هُم مِن عیسی . وإنّا عَلی سُنَّةٍ مِن ذلِکَ ، إنَّ قَوما مِن شیعَتِنا سَیُحِبّونَنا حَتّی یَقولوا فینا ما قالَتِ الیَهودُ فی عُزَیرٍ وما قالَتِ النَّصاری فی عیسَی بنِ مَریَمَ ، فَلا هُم مِنّا ولا نَحنُ مِنهُم . ⁽³⁾

عیون أخبار الرضا علیه السلام عن عبد السّلام بن صالح الهروی :قُلتُ لَهُ [أی لِلإِمامِ الرِّضا علیه السلام ] : یَابنَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ما شَیءٌ یَحکیهِ عَنکُمُ النّاسُ ؟ قالَ : وما هُوَ ؟ قُلتُ : یَقولونَ إنَّکُم تَدَّعونَ أنَّ النّاسَ لَکُم عَبیدٌ . فَقالَ : اللّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالأَرضِ عالِمَ الغَیبِ وَالشَّهادَةِ ، أنتَ شاهِدٌ بِأَنّی لَم أقُل ذلِکَ قَطُّ ولا سَمِعتُ أحَدا مِن آبائی قالَهُ قَطُّ ، وأنتَ العالِمُ بِما لَنا مِنَ المَظالِمِ عِندَ هذِهِ الاُمَّةِ ، وإنَّ هذِهِ مِنها . ثُمَّ أقبَلَ عَلَیَّ فَقالَ لی : یا عَبدَ السَّلامِ ، إذا کانَ النّاسُ کُلُّهُم عَبیدَنا عَلی ما حَکَوهُ عَنّا فَمِمَّن نَبیعُهُم ؟ قُلتُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، صَدَقتَ . ثُمَّ قالَ : یاعَبدَ السَّلامِ ، أمُنکِرٌ أنتَ لِما أوجَبَ اللّهُ تَعالی لَنا مِنَ الوَلایَةِ کما یُنکِرُهُ غَیرُکَ ؟ قُلتُ : مَعاذَ اللّهِ ، بَل أنَا مُقِرٌّ بِوَلایَتِکُم . ⁽⁴⁾

.

۱۳ / ۲ بیزاری اهل بیت علیهم السلام از غالیان

۱۳ / ۲بیزاری اهل بیت علیهم السلام از غالیانامام علی علیه السلام :بار خدایا! من از غالیان بیزارم ، همان گونه که عیسی بن مریم از نصارا بیزار بود . بار خدایا! برای همیشه آنان را بی یاور گذار و هیچ یک از آنان را یاری نرسان.

امام علی علیه السلام :ما را از مرز بندگی فراتر نبرید . آن گاه هر چه خواستید ، [در فضیلت ما ]بگویید که باز هم کم گفته اید [و حقّ مطلب را ادا نکرده اید] . مبادا همچون نصارا غلوّ کنید ، که من از غلو کنندگان، بیزارم .

امام زین العابدین علیه السلام :یهود ، عزیر را چندان دوست داشتند که در باره او گفتند آنچه گفتند [و با این حرف ها کار را به جایی رساندند] که نه عزیر از آنان است و نه آنان از عزیرند . نصارا نیز عیسی را چندان دوست داشتند که در باره او گفتند آنچه گفتند . پس نه عیسی از آنان است و نه آنان از عیسی هستند . در باره ما نیز همین شیوه پیموده خواهد شد . گروهی از شیعیان ما ، آن قدر ما را دوست خواهند داشت که در باره ما همان چیزی را می گویند که یهود در باره عزیر و نصارا در باره عیسی بن مریم گفتند . این گروه ، از ما نیستند و ما نیز از آنان نیستیم .

عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از عبد السلام بن صالح هروی ـ :به امام رضا علیه السلام گفتم : ای پسر پیامبر خدا! این چه مطالبی است که مردم از قول شما نقل می کنند؟ فرمود : «چه می گویند؟» . گفتم : می گویند شما ادّعا می کنید که مردم، بندگان شما هستند . فرمود : «ای خدای آفریننده آسمان ها و زمین و ای دانای نهان و آشکار! تو گواهی که من هرگز چنین سخنی نگفته ام و هیچ گاه از هیچ یک از پدرانم نیز نشنیده ام که چنین حرف هایی بزنند و [خدایا!] تو می دانی که این امّت، چه ستم ها به ما کرده اند و این [نسبت دروغ ]نیز یکی از آنهاست» . امام علیه السلام سپس رو به من کرد و فرمود : «ای عبد السلام! اگر مردم ، آن گونه که از قول ما نقل می کنند ، بنده ما هستند ، پس آنان را از چه کسی می خریم؟». گفتم : ای پسر پیامبر خدا! راست می فرمایید . سپس فرمود : «ای عبد السلام! آیا تو هم مانند دیگران منکری که خداوند متعال، ولایت ما را واجب ساخته است؟» . گفتم : پناه به خدا! من به ولایت شما اقرار دارم .

.

عیون أخبار الرضا علیه السلام عن الحسن بن الجهم :حَضَرتُ مَجلِسَ المَأمونِ یَوما وعِندَهُ عَلِیُّ بنُ موسَی الرِّضا علیه السلام وقَدِ اجتَمَعَ الفُقَهاءُ وأهلُ الکَلامِ مِنَ الفِرَقِ الُمختَلِفَةِ ... قالَ لَهُ المَأمونُ : یا أبَا الحَسَنِ ، بَلَغَنی أنَّ قَوما یَغلونَ فیکُم ویَتَجاوَزونُ فیکُمُ الحَدَّ. فَقالَ الرِّضا علیه السلام : حَدَّثَنی أبی موسَی بنُ جَعفَرٍ ، عن أبیهِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ ، عَن أبیهِ مُحَمَّدِ بنِ عَلِیٍّ ، عَن أبیهِ عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ ، عَن أبیهِ الحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ ، عَن أبیهِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیهم السلام قالَ : قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لا تَرفَعونی فَوقَ حَقّی ؛ فَإِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالَی اتَّخَذَنی عَبدا قَبلَ أن یَتَّخِذَنی نَبِیّا ، قالَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی : «مَا کَانَ لِبَشَرٍ أَن یُؤْتِیَهُ اللَّهُ الْکِتَابَ وَالْحُکْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ یَقُولَ لِلنَّاسِ کُونُواْ عِبَادًا لِّی مِن دُونِ اللَّهِ وَلَکِن کُونُواْ رَبَّانِیِّینَ بِمَا کُنتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتَابَ وَبِمَا کُنتُمْ تَدْرُسُونَ * وَلَا یَأْمُرَکُمْ أَن تَتَّخِذُواْ الْمَلَئِکَةَ وَالنَّبِیِّینَ أَرْبَابًا أَیَأْمُرُکُم بِالْکُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ» ⁽¹⁾. قالَ عَلِیٌّ علیه السلام : یَهلِکُ فِیَّ اثنانِ ولا ذَنبَ لی : مُحِبٌّ مُفرِطٌ ومُبغِضٌ مُفَرِّطٌ ، وأنَا أبرَأُ إلَی اللّهِ تَبارَکَ وتَعالی مِمَّن یَغلو فینا ویَرفَعُنا فَوقَ حَدِّنا کَبَراءَةِ عیسَی بنِ مَریَمَ علیه السلام مِنَ النَّصاری ، قالَ اللّهُ تَعالی : «وَإِذْ قَالَ اللَّهُ یَاعِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ ءَأَنتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِی وَأُمِّیَ إِلَهَیْنِ مِن دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَکَ مَا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مَا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِن کُنتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِی نَفْسِی وَلَا أَعْلَمُ مَا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنتَ عَلَّامُ الْغُیُوبِ * مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَآ أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُواْ اللَّهَ رَبِّی وَرَبَّکُمْ وَکُنتُ عَلَیْهِمْ شَهِیدًا مَّادُمْتُ فِیهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّیْتَنِی کُنتَ أَنتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَأَنتَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهِیدٌ» ⁽²⁾، وقالَ عز و جل : «لَّن یَسْتَنکِفَ الْمَسِیحُ أَن یَکُونَ عَبْدًا لِّلَّهِ وَلَا الْمَلَئِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ» ⁽³⁾، وقالَ عز و جل : «مَّا الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّیقَةٌ کَانَا یَأْکُلَانِ الطَّعَامَ» ⁽⁴⁾ومَعناهُ أنَّهُما کانا یَتَغَوَّطانِ ، فَمَنِ ادَّعی لِلأَنبِیاءِ رُبوبِیَّةً وَادَّعی لِلأَئِمَّةِ رُبوبِیَّةً أو نُبُوَّةً أو لِغَیرِ الأَئِمَّةِ إمامَةً ، فَنَحنُ مِنهُ بُرَآءُ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽⁵⁾

.

عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از حسن بن جهم ـ :روزی در انجمن مأمون حاضر بودم و علی بن موسی الرضا علیه السلام نیز نزد او بود و فقیهان و متکلّمان فِرقه های مختلف ، جمع بودند... . مأمون به ایشان گفت : شنیده ام که گروهی در باره شما غُلو می کنند و نسبت به شما پا را از حد فراتر می گذارند . امام رضا علیه السلام فرمود : «پدرم موسی بن جعفر، از پدرش جعفر بن محمّد، از پدرش محمّد بن علی، از پدرش علی بن الحسین، از پدرش حسین بن علی، از پدرش علی بن ابی طالب علیهم السلام حدیث کرد که فرمود : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : مرا از آنچه سزاوارم ، فراتر نبرید ؛ زیرا خداوند ـ تبارک و تعالی ـ پیش از آن که مرا پیامبر قرار دهد ، بنده خود قرار داد . خدای ـ تبارک و تعالی ـ فرموده است : «هیچ بشری را نسزد که خدا ، به او کتاب و حُکم و پیامبری بدهد ، سپس او به مردم بگوید : به جای خدا ، بنده من باشید ؛ بلکه [باید بگوید :] به سبب آن که کتاب [آسمانی ]تعلیم می دادید و از آن رو که درس می خواندید ، علمای دین باشید . و [نیز] شما را فرمان نخواهد داد که فرشتگان و پیامبران را به خدایی گیرید . آیا پس از آن که سر به فرمان [خدا ]نهاده اید ، [باز] شما را به کفر وا می دارد؟!» . علی علیه السلام فرمود : در باره من، دو گروه به هلاکت می رسند ، در حالی که تقصیر من نیست : دوست افراطی و دشمن افراطی و من به پیشگاه خدای ـ تبارک و تعالی ـ اعلام بیزاری می کنم از کسی که در باره ما غلو کند و ما را از حدّمان فراتر برد، همان گونه که عیسی بن مریم علیه السلام از نصارا بیزاری جست . خداوند متعال فرموده است : «و [یاد کن] هنگامی را که خدا فرمود : ای عیسی بن مریم! آیا تو به مردم گفتی : من و مادرم را همچون دو خدا به به جای خداوند بپرستید ؟ گفت : منزّهی تو! مرا نزیبد که [در باره خویشتن ،] چیزی را که حقّ من نیست ، بگویم . اگر آن را گفته بودم ، قطعاً آن را می دانستی . آنچه در نفْس من است ، تو می دانی و آنچه در ذات توست ، من نمی دانم ، چرا که تو خود، دانای رازهای نهانی . من جز آنچه را بِدان فرمانم دادی ، به آنان نگفتم ، [گفته ام] که : خدا ، پروردگار من و پروردگار خود را عبادت کنید و تا وقتی در میانشان بودم ، بر آنان گواه بودم . پس چون روح مرا گرفتی ، تو خود بر آنان ، نگهبان بودی و تو بر همه چیز ، گواهی» و فرموده است : «مسیح از این که بنده خدا باشد ، هرگز امتناع نمی ورزد و فرشتگان مقرّب نیز [امتناع ندارند]» و فرموده است : «مسیح پسر مریم ، جز پیامبری نبود که پیش از او [نیز] پیامبرانی آمده بودند و مادرش زنی بسیار راستگو بود . هر دو غذا می خوردند» ؛ یعنی : هر دو، قضای حاجت می کردند . پس هر که برای پیامبران، ادّعای ربوبیّت و برای امامان، ادّعای ربوبیّت یا نبوّت و برای غیر امامان، ادّعای امامت کند ، ما در دنیا و آخرت از او بیزاریم» .

.

الإمام الرضا علیه السلامـ کانَ یَقولُ فی دُعائِهِ ـ :اللّهُمَّ إنّی أبرَأُ مِنَ الحَولِ وَالقُوَّةِ فَلا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِکَ . اللّهُمَّ إنّی أبرَأُ إلَیکَ مِنَ الَّذینَ ادَّعَوا لَنا ما لَیسَ لَنا بِحَقٍّ ، اللّهُمَّ إنّی أبرَأُ إلَیکَ مِنَ الَّذینَ قالوا فینا ما لَم نَقُلهُ فی أنفُسِنا . اللّهُمَّ لَکَ الخَلقُ ومِنکَ الأَمرُ ، وإیّاکَ نَعبُدُ وإیّاکَ نَستَعینُ . اللّهُمَّ أنتَ خالِقُنا وخالِقُ آبائِنَا الأَوَّلینَ وآبائِنَا الآخِرینَ ، اللّهُمَّ لا تَلیقُ الرُّبوبِیَّةُ إلّا بِکَ ، ولا تَصلُحُ الإِلهِیَّةُ إلّا لَکَ ، فَالعَنِ النَّصارَی الَّذینَ صَغَّروا عَظَمَتَکَ ، وَالعَنِ المُضاهینَ لِقَولِهِم مِن بَرِیَّتِکَ . اللّهُمَّ إنّا عَبیدُکَ وأبناءُ عَبیدِکَ ، لا نَملِکُ لِأَنفُسِنا ضَرّا ولا نَفعا ولا مَوتا ولا حَیاةً ولا نُشورا . اللّهُمَّ مَن زَعَمَ أنَّنا أربابٌ فَنَحنُ إلَیکَ مِنهُ بُرَآءُ ، ومَن زَعَمَ أنَّ إلَینَا الخَلقَ وعَلَینَا الرِّزقَ فَنَحنُ إلَیکَ بُرَآءُ مِنهُ کَبَراءَةِ عیسی علیه السلام مِنَ النَّصاری . اللّهُمَّ إنّا لَم نَدعُهُم إلی ما یَزعُمونَ ، فَلا تُؤاخِذنا بِما یَقولونَ ، وَاغفِر لَنا ما یَزعُمونَ ، و «رَّبِّ لَا تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکَافِرِینَ دَیَّارًا * إِنَّکَ إِن تَذَرْهُمْ یُضِلُّواْ عِبَادَکَ وَ لَا یَلِدُواْ إِلَّا فَاجِرًا کَفَّارًا» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

.

امام رضا علیه السلامـ در دعای خود می فرمود ـ :بار خدایا! من [به خودیِ خود] فاقد حرکت و نیرویم ؛ زیرا هیچ توان و نیرویی جز از سوی تو نیست . بار خدایا! من از کسانی که در حقّ ما چیزی را ادّعا می کنند که سزاوار ما نیست ، به درگاه تو بیزاری می جویم . بار خدایا! من از کسانی که در باره ما مطالبی می گویند که ما خود در حقّ خویش نگفته ایم ، به درگاه تو اعلام بیزاری می کنم . بار خدایا! آفریدگار ، تویی و فرمان روا تو . تنها تو را می پرستیم و تنها از تو یاری می جوییم . بار خدایا! تویی آفریدگار ما و آفریدگار پدران نخستین و پدران آخرین ما . بار خدایا! ربوبیّت ، سزاوار کسی جز تو نیست و اُلوهیّت ، شایسته کسی جز تو نیست . پس لعن خود را نثار نصارا کن که عظمت تو را پایین آوردند و لعن خود را نثار دیگر مردمانی کن که اعتقادی همچون آنان دارند . بار خدایا! ما بندگان تو و زاده بندگان تو هستیم . نه مالک سود و زیانی در حقّ خود هستیم و نه اختیار مرگ و زندگی و حشر و نشر خود را داریم . بار خدایا! هر کس بگوید ما خدا هستیم ، به پیشگاه تو از او بیزاری می جوییم و هر کس معتقد باشد که کار آفریدن و روزی دادن ، در دست ماست ، به پیشگاه تو از او اعلام بیزاری می کنیم ، همان گونه که عیسی علیه السلام از نصارا بیزاری جست . بار خدایا! ما آنان را به چنین عقایدی فرا نخوانده ایم . پس به واسطه عقاید و گفته های آنان ، ما را مؤاخذه مفرما و آنچه را در باره ما می گویند ، بر ما ببخش و «پروردگارا! هیچ کس از کافران را بر روی زمین مگذار ؛ زیرا اگر آنان را باقی بگذاری ، بندگانت را گم راه می سازند و جز پلیدکارِ ناسپاس نزایند» .

.

۱۳ / ۳کُفرُ الغالیرسول اللّه صلی الله علیه و آله :صِنفانِ مِن اُمَّتی لا نَصیبَ لَهُما فِی الإِسلامِ : النّاصِبُ لِأَهلِ بَیتی حَربا ، وغالٍ فِی الدّینِ مارِقٌ مِنهُ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :أدنی ما یَخرُجُ بِهِ الرَّجُلُ مِنَ الإِیمانِ أن یَجلِسَ إلی غالٍ فَیَستَمِعَ إلی حَدیثِهِ ویُصَدِّقَهُ عَلی قَولِهِ ، إنَّ أبی حَدَّثَنی عَن أبیهِ عَن جَدِّهِ علیهم السلام أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قالَ : صِنفانِ مِن اُمَّتی لا نَصیبَ لَهُما فِی الإِسلامِ : الغُلاةُ ، وَالقَدَرِیَّةُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ لِلمُفَضَّلِ بنِ مَزیدٍ بَعدَ ماذَکَرَ أصحابَ أبِی الخَطّابِ وَالغُلاةَ ـ :یامُفَضَّلُ ، لاتُقاعِدوهُم ، ولاتُواکِلوهُم ، ولاتُشارِبوهُم ، ولاتُصافِحوهُم ، ولاتُؤاثِروهُم ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لَعَنَ اللّهُ المُغیرَةَ بنَ سَعیدٍ ، إنَّهُ کانَ یَکذِبُ عَلی أبی ، فَأَذاقَهُ اللّهُ حَرَّ الحَدیدِ . لَعَنَ اللّهُ مَن قالَ فینا ما لا نَقولُهُ فی أنفُسِنا ، ولَعَنَ اللّهُ مَن أزالَنا عَنِ العُبودِیَّةِ للّهِِ الَّذی خَلَقَنا ، وإلَیهِ مَآبُنا ومَعادُنا وبِیَدِهِ نَواصینا . ⁽⁵⁾

.

۱۳ / ۳ کافر بودن غالی

۱۳ / ۳کافر بودن غالیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دو گروه از امّت من اند که بهره ای از اسلام ندارند : کسانی که در برابر اهل بیتم پرچم دشمنی برافرازند و کسانی که در دین غلو کنند و پا از مرز آن بیرون گذارند .

امام صادق علیه السلام :کمترین چیزی که آدمی را از ایمان خارج می سازد ، این است که نزد غالی مذهب بنشیند و به سخنانش گوش دهد و گفته اش را تأیید کند . پدرم ، از پدرش ، از جدّش علیهم السلام برایم روایت کرد که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «دو گروه از امّت من اند که بهره ای از اسلام ندارند : غالی مذهبان و قَدَریّه» .

امام صادق علیه السلامـ به مفضّل بن مزید که از پیروان ابو خطّاب و غالی مذهبان ، سخن به میان آورد ـ :ای مفضّل! با آنان هم نشینی نکن و در سر یک سفره با آنان غذا مخور و با آنها دست نده و با آنان به هم سخنی [و مبادله اخبار] مپرداز .

امام صادق علیه السلام :خدا ، مغیرة بن سعید را لعنت کند! او به پدرم دروغ می بست و خداوند ، داغیِ آهن (طعم شمشیر) را به او چشاند . لعنت خدا بر کسی که در باره ما چیزهایی بگوید که ما خود نمی گوییم [و چنان اعتقادی نداریم] ! لعنت خدا بر کسی که ما را بنده خدا نداند ؛ خدایی که ما را آفریده و بازگشت و معاد ما به سوی اوست و زمام اختیار ما ، در کف اوست !

.

عیون أخبار الرضا علیه السلام عن أبی هاشم الجعفری :سَأَلتُ أبَا الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام عَنِ الغُلاةِ وَالمُفَوِّضَةِ ، فَقالَ : الغُلاةُ کُفّارٌ وَالمُفَوِّضَةُ مُشرِکونَ ، مَن جالَسَهُم أو خالَطَهُم أو آکَلَهُم أو شارَبَهُم ، أو واصَلَهُم أو زَوَّجَهُم أو تَزَوَّجَ مِنهُم ، أو آمَنَهُم أوِ ائتَمَنَهُم عَلی أمانَةٍ ، أو صَدَّقَ حَدیثَهُم أو أعانَهُم بِشَطرِ کَلِمَةٍ ، خَرَجَ مِن وَلایَةِ اللّهِ عز و جلووَلایَةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ووَلایَتِنا أهلَ البَیتِ . ⁽¹⁾

الإمام الرّضا علیه السلام لحسین بن خالد :مَن قالَ بِالتَّشبیهِ وَالجَبرِ فَهُوَ کافِرٌ مُشرِکٌ ، ونَحنُ مِنهُ بُرَآءُ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ . یَا بنَ خالِدٍ ، إنَّما وَضَعَ الأَخبارَ عَنّا فِی التَّشبیهِ وَالجَبرِ ، الغُلاةُ الَّذین صَغَّروا عَظَمَةَ اللّهِ ، فَمَن أحَبَّهُم فَقَد أبغَضَنـا ، ومَن أبغَضَهُم فَقَد أحَبَّنا ، ومَن والاهُم فَقَد عادانا ، ومَن عاداهُـم فَقَد والانـا ، ومَن وَصَلَهُم فَقَد قَطَعَنا ، ومَن قَطَعَهُـم فَقَد وَصَلَنا ، ومَن جَفاهُـم فَقَد بَرَّنـا ، ومَن بَرَّهُم فَقَد جَفانا ، ومَن أکرَمَهـُم فَقَد أهانَنا ، ومَن أهانَهُم فَقَد أکرَمَنا ، ومَن قَبِلَهُم فَقَد رَدَّنا ، ومَن رَدَّهُم فَقَد قَبِلنَا ، ومَن أحسَنَ إلَیهِم فَقَد أساءَ إلَینا ، ومَن أساءَ إلَیهِم فَقَد أحسَنَ إلَینا ، ومَن صَدَّقَهُم فَقَد کَذَّبَنا ، ومَن کَذَّبَهُم فَقَد صَدَّقَنا ، ومَن أعطاهُم فَقَد حَرَمَنا ، ومَن حَرَمَهُم فَقَد أعطانا . یَا بنَ خالِدٍ ، مَن کانَ مِن شیعَتِنا فَلا یَتَّخِذَنَّ مِنهُم وَلِیّا ولا نَصیرا . ⁽²⁾

۱۳ / ۴هَلاکُ الغالیرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، إنَّ فیکَ مَثَلاً مِن عیسَی بنِ مَریَمَ : أحَبَّهُ قَومٌ فَأَفرَطوا فی حُبِّهِ فَهَلَکوا فیهِ ، وأبغَضَهُ قَومٌ فَأَفرَطوا فی بُغضِهِ فَهَلَکوا فیهِ ، وَاقتَصَدَ فیهِ قَومٌ فَنَجَوا . ⁽³⁾

.

۱۳ / ۴ هلاکت غالی

عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از ابو هاشم جعفری ـ :از امام رضا علیه السلام در باره غالیان و مفوّضه (معتقدان به تفویض ، در مقابل جبریّه) پرسیدم . فرمود : «غالیان، کافرند و مفوّضه، مشرک . هر کس با آنان هم نشینی یا آمیزش کند یا با آنان بر سر یک سفره بنشیند یا رابطه بر قرار کند یا به آنان زن دهد یا از آنان زن بگیرد یا امانتدارشان شود یا به آنان امانت سپارد یا سخنشان را تصدیق کند یا با نیم کلمه ای یاری شان رساند ، از ولایت خدای عز و جل و ولایت پیامبر خدا و ولایت ما اهل بیت خارج می شود» .

امام رضا علیه السلامـ به حسین بن خالد ـ :هر که معتقد به تشبیه و جبر باشد ، کافر و مشرک است و ما در دنیا و آخرت از او بیزاریم . ای پسر خالد! غالیان ، اخبار مربوط به تشبیه و جبر را از قول ما جعل کرده اند ؛ همانان که عظمت خدای بزرگ را پایین آورده اند . پس هر که دوستدار آنان باشد ، دشمن ماست و هر که دشمن آنان باشد ، دوستدار ماست . هر که به آنان محبّت ورزد ، با ما دشمنی کرده است و هر که با آنان دشمنی کند ، به ما محبّت ورزیده است . هر که با آنان پیوند بر قرار کند ، از ما بریده است و هر که از آنان ببُرد ، با ما پیوند بر قرار کرده است . هر که به آنان جفا کند ، به ما نیکی کرده و هر که به آنان نیکی کند ، به ما جفا کرده است . هر که به آنان احترام گذارد ، به ما بی احترامی کرده است و هر که به آنان بی احترامی کند ، به ما احترام گذاشته است . هر که آنان را بپذیرد ، دستِ رد به سینه ما زده است و هر که دست رد به سینه آنان زند ، ما را پذیرفته است . هرکه به آنان خوبی کند ، به ما بدی کرده است و هر که به آنان بدی کند ، به ما خوبی کرده است . هر که آنان را تصدیق کند ، ما را تکذیب کرده است و هر که آنان را تکذیب کند ، ما را تصدیق کرده است . هر که به آنان عطا کند ، ما را محروم کرده است و هر که آنان را محروم کند ، به ما عطا کرده است . ای پسر خالد! کسی که شیعه ماست ، هرگز از این جماعت ، دوست و یاوری برای خود نمی گیرد .

۱۳ / ۴هلاکت غالیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! تو در یک مورد ، همانند عیسی بن مریم خواهی شد : عدّه ای دوستدار او شدند و در این دوستی ، چندان زیاده روی کردند که تباه شدند و گروهی با او دشمنی کردند و در این دشمنی ، راه افراط پیمودند و در نتیجه تباه گشتند و جماعتی هم در باره او راه اعتدال در پیش گرفتند و رَستند .

.

مسند ابن حنبل عن ربیعة بن ناجذ عن الإمام علیّ علیه السلام قال علیه السلام :قالَ لِیَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : فیکَ مَثَلٌ مِن عیسی ، أبغَضَتهُ الیَهودُ حَتّی بَهَتوا اُمَّهُ ، وأحَبَّتهُ النَّصاری حَتّی أنزَلوهُ بِالمَنزِلَةِ الَّتی لَیسَ بِهِ . ثُمَّ قالَ علیه السلام : یَهلِکُ فِیَّ رَجُلانِ : مُحِبٌّ مُفرِطٌ یُقَرِّظُنی بِما لَیسَ فِیَّ ، ومُبغِضٌ یَحمِلُهُ شَنَآنی عَلی أن یَبهَتَنی . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :یَهلِکُ فینا أهلَ البَیتِ فَریقانِ : مُحِبٌّ مُطرٍ ، وباهِتٌ مُفتَرٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :یَهلِکُ فِیَّ رَجُلانِ : مُفرِطٌ غالٍ ، ومُبغِضٌ قالٍ . ⁽³⁾

.

مسند ابن حنبلـ به نقل از ربیعة بن ناجذ ـ :امام علی علیه السلام فرمود : «پیامبر صلی الله علیه و آله به من فرمود : تو در یک مورد حکایت عیسی را خواهی داشت : یهود تا بدان جا با او دشمنی ورزیدند که به مادرش تهمت زدند و نصارا چندان دوستش داشتند که او را به مقامی که سزاوارش نبود ، رساندند » . سپس فرمود : «در باره من، دو کس تباه می شوند : دوستدار افراطی که از من ستایش های بی جا کُند و دشمنی که عداوتش با من ، او را وا دارد که به من بهتان زند .

امام علی علیه السلام :دو گروه در باره ما اهل بیت، تباه می شوند : دوستداری که در مدح و ستایش ما زیاده روی کند و دشمنی که به ما تهمت و افترا بندد .

امام علی علیه السلام :دو کس در باره من، تباه می شوند : یکی [دوست] افراطی غالی مذهب و دیگری دشمن کینه توز .

.

عنه علیه السلامـ فی خُطبَتِهِ ـ :سَیَهلِکُ فِیَّ صِنفانِ : مُحِبٌّ مُفرِطٌ یَذهَبُ بِهِ الحُبُّ إلی غَیرِ الحَقِّ ، ومُبغِضٌ مُفرِّطٌ یَذهَبُ بِهِ البُغضُ إلی غَیرِ الحَقِّ ، وخَیرُ النّاسِ فِیَّ حالاً الَنمَطُ الأَوسَطُ فَالزَموهُ . ⁽¹⁾

۱۳ / ۵أخبارُ الغُلُوِّ مَوضوعَةٌعیون أخبار الرضا علیه السلام عن إبراهیم بن أبی محمود :قُلتُ لِلرِّضا علیه السلام : یَا بنَ رَسولِ اللّهِ ، إنَّ عِندَنا أخبارا فی فَضائِلِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام وفَضلِکُم أهلَ البَیتِ ، وهِیَ مِن رِوایَةِ مُخالِفیکُم ولا نَعرِفُ مِثلَها عِندَکُم ، أفَنَدینُ بِها ؟ فَقالَ : یَا بنَ أبی مَحمودٍ ، لَقَد أخبَرَنی أبی عَن أبیهِ عَن جَدِّهِ علیهم السلام أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قالَ : مَن أصغی إلی ناطِقٍ فَقَد عَبَدَهُ ، فَإِن کانَ النّاطِقُ عَنِ اللّهِ عز و جل فَقَد عَبَدَ اللّهَ ، وإن کانَ النّاطِقُ عَن إبلیسَ فَقَد عَبَدَ إبلیسَ . ثُمَّ قالَ الرِّضا علیه السلام : یَابنَ أبی مَحمودٍ ، إنَّ مُخالِفینا وَضَعوا أخبارا فی فَضائِلِنا وجَعَلوها عَلی ثَلاثَةِ أقسامٍ : أحَدُهَا الغُلُوُّ ، وثانیهَا التَّقصیرُ فی أمرِنا ، وثالِثُهَا التَّصریحُ بِمَثالِبِ أعدائِنا ، فَإِذا سَمِعَ النّاسُ الغُلُوَّ فینا کَفَّروا شیعَتَنا ونَسَبوهُم إلَی القَولِ بِرُبوبِیَّتِنا ، وإذا سَمِعُوا التَّقصیرَ اعتَقَدوهُ فینا ، وإذا سَمِعوا مَثالِبَ أعدائِنا بِأَسمائِهِم ثَلَبونا بِأَسمائِنا ، وقَد قالَ اللّهُ عز و جل : «وَلَا تَسُبُّواْ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ فَیَسُبُّواْ اللَّهَ عَدْوَاً بِغَیْرِ عِلْمٍ» ⁽²⁾. یَا بنَ أبی مَحمودٍ ، إذا أخَذَ النّاسُ یَمینا وشِمالاً فَالزَم طَریقَتَنا ، فَإِنَّ مَن لَزِمَنا لَزِمناهُ ومَن فارَقَنا فارَقناهُ . إنَّ أدنی ما یَخرُجُ بِهِ الرَّجُلُ مِنَ الإِیمانِ أن یَقولَ لِلحَصاةِ : هذِهِ نَواةٌ ، ثُمَّ یَدینَ بِذلِکَ ویَتَبَرَّأَ مِمَّن خالَفَهُ . یَا بنَ أبی مَحمودٍ ، اِحفَظ ما حَدَّثتُکَ بِهِ ، فَقَد جَمَعتُ لَکَ فیهِ خَیرَ الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽³⁾

.

۱۳ / ۵ ساختگی بودن اخبار غلوآمیز

امام علی علیه السلامـ در یکی از سخنرانی هایش ـ :به زودی، دو گروه در باره من، تباه می شوند : یکی دوستدار افراطی که دوستی اش [با من] ، او را از راه حق دور می سازد و دیگری دشمن افراطی که دشمنی اش [با من] ، او را به ناحق، می کشاند . بهترین حالت را نسبت به من مردمی دارند که راه میانه را برگزینند . با اینان، همراهی کنید .

۱۳ / ۵ساختگی بودن اخبار غلوآمیزعیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از ابراهیم بن ابی محمود ـ :به امام رضا علیه السلام گفتم : ای پسر پیامبر خدا! نزد ما اخباری در فضایل امیر مؤمنان و فضیلت شما اهل بیت هست که مخالفان شما روایت کرده اند و امثال این اخبار را ما از شما نشنیده ایم . آیا آنها را بپذیریم؟ فرمود : «ای پسر ابو محمود! پدرم از قول پدرش از جدّش علیهم السلام به من خبر داد که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : هر کس به گوینده ای گوش سپارد ، بی گمان ، او را اطاعت کرده است . پس اگر آن گوینده ، از خدای عز و جل بگوید ، شنونده ، خدا را اطاعت کرده است و اگر گوینده ، از شیطان بگوید ، شنونده شیطان را اطاعت کرده است » . سپس امام رضا علیه السلام فرمود : «ای پسر ابو محمود! مخالفان ما، اخباری در فضایل ما ساخته اند که به سه دسته تقسیم می شوند : یکی اخبار غلوآمیز ، دیگری اخباری که در حقّ ما کوتاه آمده اند و سوم ، اخباری که از دشمنان ما به صراحت اسم می برند و عیب هایشان را بازگو می کنند . مردم ، چون اخباری را که در باره ما غلو کرده اند ، بشنوند ، شیعیان را تکفیر می کنند و اعتقاد به خدا بودنِ ما را به آنان نسبت می دهند و هر گاه اخباری را که در حقّ ما کوتاهی کرده اند ، بشنوند ، آنها را در حقّ ما باور می کنند و هر گاه اخباری را که از دشمنان ما به صراحت اسم می برند و بدگویی می کنند ، بشنوند ، به ما بی حرمتی می کنند . خداوند عز و جل می فرماید : «و آنها که جز خدا را می خوانند ، دشنام مدهید که آنان از روی دشمنی و به نادانی ، خدا را دشنام خواهند داد» . ای پسر ابو محمود! هر گاه مردم به چپ و راست رفتند ، تو راه ما را در پیش گیر ؛ زیرا هر که با ما باشد ، ما با او هستیم و هر کس از ما جدا شود ، از او جدا می شویم . کمترین چیزی که آدمی به سبب آن از ایمان خارج می شود، این است که به سنگ ریزه بگوید : این، هسته [ی میوه] است و بِدان معتقد شود و از هر کسی که با این نظر او مخالفت کند ، بیزاری جوید . ای پسر ابو محمود! این حدیث را که به تو گفتم ، حفظ [و مراقبت] کن ؛ زیرا در آن ، خیر دنیا و آخرت را برایت جمع کردم» .

.

. .

. .

الفصل الرّابع عشر : من هو من أهل البیت علیهم السّلام۱۴ / ۱صِفَةُ مَن هُوَ مِنهُمالکتاب«فَمَن تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :آلُ مُحَمَّدٍ کُلُّ تَقِیٍّ . ⁽²⁾

المعجم الأوسط عن أنس :سُئِلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : مَن آلُ مُحَمَّدٍ ؟ فَقالَ : کُلُّ تَقِیٍّ . وتَلا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «إِنْ أَوْلِیَآؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

.

فصل چهاردهم : کسانی که از «اهل بیت» اند

۱۴ / ۱ ویژگی کسانی که از اهل بیت اند

فصل چهاردهم : کسانی که از اهل بیت اند۱۴ / ۱ویژگی کسانی که از اهل بیت اندقرآن«پس هر که از من پیروی کند، او از من است» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر پرهیزگاری ، از خاندان محمّد است .

المعجم الأوسطـ به نقل از اَنس ـ :از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله سؤال شد : خاندان محمّد کیستند؟ فرمود : «هر پرهیزگاری» . سپس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله این آیه را : «جز پارسایان ، کسی متولّی آن (مسجد الحرام) نمی تواند باشد» تلاوت کرد .

.

تفسیر العیاشی عن أبی عبیدة :قالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : مَن أحَبَّنا فَهُوَ مِنّا أهلَ البَیتِ . قُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ ، مِنکُم ؟ ! قالَ : مِنّا وَاللّهِ ، أما سَمِعتَ قَولَ إبراهیمَ علیه السلام : «فَمَن تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی» ! ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :سَمِعتُ أبی رِضوانُ اللّهِ عَلَیهِ یَقولُ : ... مَنِ اتَّقی مِنکُم وأصلَحَ فَهُوَ مِنّا أهلَ البَیتِ . قیلَ لَهُ : مِنکُم یَابنَ رَسولِ اللّهِ ؟ ! قالَ : نَعَم مِنّا ، أما سَمِعتَ قَولَ اللّهِ عز و جل : «وَمَن یَتَوَلَّهُم مِّنکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ» ⁽²⁾، وقَولَ إبراهیمَ علیه السلام : «فَمَن تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی» ! ⁽³⁾

معانی الأخبار عن صالح بن حمّاد عن الحسن بن موسی الوشّاء البغدادیّ :کُنتُ بِخُراسانَ مَعَ عَلِیِّ بنِ موسَی الرِّضا علیه السلام فی مَجلِسِهِ ، وزَیدُ بنُ موسی حاضِرٌ قَد أقبَلَ عَلی جَماعَةٍ فِی الَمجلِسِ یَفتَخِرُ عَلَیهِم ویَقولُ : نَحنُ ونَحنُ ، وأبُو الحَسَنِ علیه السلام مُقبِلٌ عَلی قَومٍ یُحَدِّثُهُم ، فَسَمِعَ مَقالَةَ زَیدٍ فَالتَفَتَ إلَیهِ فَقالَ : یا زَیدُ ، أغَرَّکَ قَولُ بَقّالِی الکوفَةِ : إنَّ فاطِمَةَ أحصَنَت فَرجَها فَحَرَّمَ اللّهُ ذُرِّیَّتَها عَلَی النّارِ ؟! وَاللّهِ ، ما ذلِکَ إلّا لِلحَسَنِ وَالحُسَینِ ووُلدِ بَطنِها خاصَّةً ، فَأَمّا أن یَکونَ موسَی بنَ جَعفَرٍ علیه السلام یُطیعُ اللّهَ ویَصومُ نَهارَهُ ویَقومُ لَیلَهُ وتَعصیهِ أنتَ ، ثُمَّ تَجیئانِ یَومَ القِیامَةِ سَواءً ؟! لَأنتَ أعَزُّ عَلَی اللّهِ عز و جل مِنهُ ! إنَّ عَلِیَّ بنَ الحُسَینِ علیه السلام کانَ یَقولُ : لُِمحسِنِنا کِفلانِ مِنَ الأَجرِ ولِمُسیئِنا ضِعفانِ مِنَ العَذابِ . وقالَ الحَسَنُ الوَشّاءُ : ثُمَّ التَفَتَ إلَیَّ فَقالَ : یا حَسَنُ ، کَیفَ تَقرَؤون هذِهِ الآیَةَ : «قَالَ یَا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صَالِحٍ» ⁽⁴⁾؟ فَقُلتُ : مِنَ النّاسِ مَن یَقرَأُ : «إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صَالِحٍ» ومِنهُم مَن یَقرَأُ «إِنَّهُ عَمِلَ غَیْرَ صَالِحٍ» ⁽⁵⁾، فَمَن قَرَأَ : «إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صَالِحٍ» نَفاهُ عَن أبیهِ ، فَقالَ علیه السلام : کَلّا ، لَقَد کانَ ابنَهُ ولکِن لَمّا عَصَی اللّهَ عز و جلنَفاهُ اللّهُ عَن أبیهِ ، کَذا مَن کانَ مِنّا لَم یُطِعِ اللّهَ عز و جلفَلَیسَ مِنّا ، وأنتَ إذا أطَعتَ اللّهَ فَأَنتَ مِنّا أهلَ البَیتِ . ⁽⁶⁾

راجع : هذه الموسوعة : ج ۱۰ ص ۱۲۲ (اهل البیت علیهم السلام / الفصل الخامس : مذهب أهل البیت علیهم السلام / صفة شیعتهم) .

.

تفسیر العیّاشیـ به نقل از ابو عبیده ـ :امام باقر علیه السلام فرمود : «هر که ما را دوست بدارد ، او از ما اهل بیت است» . به ایشان گفته شد : ای پسر پیامبر خدا! از شماست؟! فرمود : «به خدا سوگند ، از ماست . آیا نشنیده ای این سخن ابراهیم را که : «پس هر که از من پیروی کند ، او از من است» ؟!» .

امام باقر علیه السلام :از پدرم شنیدم که می فرمود : «... هر یک از شما که پرهیزگار و درستکار باشد ، او از ما اهل بیت است» . به ایشان گفته شد : ای پسر پیامبر خدا! از شماست؟! فرمود : «آری ، از ماست . آیا نشنیده ای این سخن خدای عز و جل را که : «و هر کس از شما آنها را به دوستی گیرد ، از آنان خواهد بود» و این سخن ابراهیم را که : «پس هر که از من پیروی کند ، او از من است» ؟!» .

معانی الأخبارـ به نقل از صالح بن عباد، از حسن بن موسی وشّای بغدادی ـ :من در خراسان در مجلس علی بن موسی الرضا علیهماالسلامبودم و زید بن موسی (برادر امام) نیز حضور داشت. او رو به عدّه ای از مجلسیان کرده بود و بر آنان فخر می فروخت و می گفت : ما چنین و چنانیم . امام رضا علیه السلام که مشغول سخن گفتن برای عدّه ای دیگر بود ، سخنان زید را شنید. رو به او کرد و فرمود : «ای زید! آیا این سخن سبزی فروشانِ کوفه تو را مغرور ساخته است که می گویند : فاطمه ، دامن خود را پاک نگه داشت و از این رو ، خداوند، آتش را بر ذریّه او حرام کرد؟! به خدا سوگند که این ، فقط اختصاص به حسن و حسین و فرزندی دارد که از شکم او زاییده شده باشد ؛ امّا این که موسی بن جعفر ، خدا را اطاعت کند و روزها روزه بگیرد و شب ها را به عبادت گذرانَد و تو معصیت خدا کنی و سپس در روز قیامت، یک سان باشید ، در این صورت ، تو نزد خدای عز و جلعزیزتر از او خواهی بود! علی بن الحسین علیه السلام می فرمود : برای نیکوکار ما ، دو بهره از پاداش است و برای بدکردار ما ، دو برابر، عذاب » . امام علیه السلام سپس رو به من کرد و فرمود : «ای حسن! این آیه : «قالَ یا نُوحُ اِنَّهُ لَیْسَ مِنْ اَهْلِکَ اِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ» را چگونه قرائت می کنید؟» . گفتم : بعضی ها آن را «إِنَّه عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ» [به وصف «غیر» برای «عمل»] قرائت می کنند و برخی دیگر ، «إنَّهُ عَمَلُ غَیْرِ صالحٍ» [به اضافه «عمل» به «غیر»] می خوانند . پس کسی که «إِنَّه عَمَلُ غَیْرِ صالحٍ» (به اضافه) قرائت می کند ، او را از فرزندی نوح نفی می کند . امام علیه السلام فرمود : «هرگز! او فرزند نوح بود ؛ امّا چون خدای عز و جل را نافرمانی کرد ، خداوند، او را از پدرش نفی کرد . همین طور ، هر یک از ما اهل بیت که خدای عز و جل را نافرمانی کند ، از ما نیست و تو نیز چنانچه خداوند را فرمان بری ، از ما اهل بیت هستی» .

ر . ک: همین دانش نامه : ج ۱۰ ص ۱۲۳ (اهل بیت علیهم السلام / فصل پنجم : مکتب اهل بیت علیهم السلام / ویژگی شیعیان اهل بیت علیهم السلام ) .

.

۱۴ / ۲صِفَةُ مَن لَیسَ مِنهُمرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن أقَرَّ بِالذُّلِّ طائِعا فَلَیسَ مِنّا أهلَ البَیتِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَیسَ مِنّا مَن لَم یُوَقِّر کَبیرَنا ، ولَم یَرحَم صَغیرَنا ، ولَم یَعرِف فَضلَنا أهلَ البَیتِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَیسَ مِنّا مَن لَم یُوَقِّرِ الکَبیرَ ، ویَرحَمِ الصَّغیرَ ، ویَأمُر بِالمَعروفِ ، ویَنهَ عَنِ المُنکَرِ . ⁽³⁾

.

۱۴ / ۲ ویژگی کسانی که از اهل بیت علیهم السلام نیستند

۱۴ / ۲ویژگی کسانی که از اهل بیت علیهم السلام نیستندپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس با اختیار، تن به خواری دهد ، از ما اهل بیت نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از ما نیست کسی که به سال خوردگان ما احترام نگذارد و با خردسالانمان مهربانی نکند و فضل وبرتری ما اهل بیت را [به رسمیت ]نشناسد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از ما نیست کسی که به بزرگ ترها احترام نگذارد و با کوچک ترها مهربان نباشد و امر به معروف و نهی از منکر نکند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :أیُّهَا النّاسُ ، إنّا أهلَ البَیتِ عَصَمَنَا اللّهُ مِن أن نَکونَ مَفتونینَ أو فاتِنینَ أو مُفتَّنینَ أو کَذّابینَ ، أو کاهِنینَ أو ساحِرینَ ، أو عائِقینَ أو خائِنینَ ، أو زاجِرینَ أو مُبتَدِعینَ ، أو مُرتابینَ أو صادِفینَ عَنِ الخَلقِ مُنافِقینَ ، فَمَن کانَ فیهِ شَیءٌ مِن هذِهِ الخِصالِ فَلَیسَ مِنّا ولا أنَا مِنهُ ، وَاللّهُ مِنهُ بَریءٌ ونَحنُ مِنهُ بُرَآءُ ، وَمن بَرِئَ اللّهُ مِنهُ أدخَلَهُ جَهَنَّمَ وبِئسَ المِهادُ . ⁽¹⁾

الإمام الرضا علیه السلام :لَیسَ مِنّا مَن لمَ یَأمَن جارُهُ بَوائِقَهُ ⁽²⁾. ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَیسَ مِنّا مَن غَشَّنا . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَیسَ مِنّا مَن غَشَّ مُسلِما . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَیسَ مِنّا مَن أخلَفَ بِالأَمانَةِ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اِعلَموا أنَّهُ لَیسَ مِنّا مَن لَم یُحسِن مُجاوَرَةَ مَن جاوَرَهُ . ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای مردم! خداوند ، ما اهل بیت را از این که فریب بخوریم ، یا فریب بدهیم ، یا فتنه انگیزی کنیم ، یا دروغگو باشیم ، یا پیشگویی کنیم ، یا جادوگری کنیم ، یا مانع تراشی کنیم ، یا خیانتکار باشیم ، یا با پرندگان فال بگیریم ، یا بدعت گذار باشیم ، یا دست خوش شک [و تردید ]شویم ، یا از خَلق [خدا]، روی برتابیم و منافق باشیم ، مصون داشته است . بنا بر این ، هر کس چیزی از این صفات را دارا باشد ، از ما نیست و من از او نیستم و خدا از او بیزار است و ما از او بیزاریم و هر که خدا از او بیزار باشد ، وی را به دوزخ می بَرَد و چه بد جایگاهی است !

امام الرضا علیه السلام :از ما نیست کسی که همسایه اش ، از بدی های او در امان نباشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از ما نیست کسی که با ما ، از درِ فریب و خیانت، وارد شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از ما نیست کسی که با مسلمانی، تقلّب و دَغَلی کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از ما نیست کسی که در امانت، خیانت کند .

امام صادق علیه السلام :بدانید از ما نیست کسی که برای همسایه خود ، همسایه خوبی نباشد .

.

عنه علیه السلام :لَیسَ مِنّا مَن لَم یُصَلِّ صَلاةَ اللَّیلِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لَیسَ مِنّا ـ ولا کَرامَةَ ـ مَن کانَ فی مِصرٍ فیهِ مِئَةُ ألفٍ أو یزیدون ، وکانَ فی ذلِکَ المِصرِ أحَدٌ أورَعَ مِنهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لَیسَ مِنّا مَن تَرَکَ دُنیاهُ لِاخِرَتِهِ ، ولا آخِرَتَهُ لِدُنیاهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لَیسَ مِن شیعَتِنا مَن وافَقَنا بِلِسانِهِ وخالَفَنا فی أعمالِنا وآثارِنا . ⁽⁴⁾

الکافی عن أبی الرّبیع الشّامی :دَخَلتُ عَلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام وَالبَیتُ غاصٌّ بِأَهلِهِ ، فیهِ الخُراسانِیُّ وَالشّامِیُّ ومِن أهلِ الآفاقِ ، فَلَم أجِد مَوضِعا أقعُدُ فیهِ ، فَجَلَسَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام وکانَ مُتَّکِئا ، ثُمَّ قالَ : یا شیعَةَ آلِ مُحَمَّدٍ ، اِعلَموا أنَّهُ لَیسَ مِنّا مَن لَم یَملِک نَفسَهُ عِندَ غَضَبِهِ ، ومَن لَم یُحسِن صُحبَةَ مَن صَحِبَهُ ، ومُخالَقَةَ مَن خالَقَهُ ، ومُرافَقَةَ مَن رافَقَهُ ، ومُجاوَرَةَ مَن جاوَرَهُ ، ومُمالَحَةَ مَن مالَحَهُ . یا شیعَةَ آلِ مُحَمَّدٍ ، اِتَّقُوا اللّهَ مَا استَطَعتُم ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی أوجَبَ عَلَیکُم حُبَّنا ومُوالاتَنا ، وفَرَضَ عَلَیکُم طاعَتَنا ، ألا فَمَن کانَ مِنّا فَلیَقتَدِ بِنا ، وإنَّ مِن شَأنِنَا الوَرَعَ وَالاِجتِهادَ وأداءَ الأَمانَةِ إلَی البَرِّ وَالفاجِرِ ، وصِلَةَ الرَّحِمِ ، وإقراءَ الضَّیفِ ، وَالعَفوَ عَنِ المُسیءِ ، ومَن لَم یَقتَدِ بِنا فَلَیسَ مِنّا . ⁽⁶⁾

.

امام صادق علیه السلام :از ما نیست کسی که نماز شب نخواند .

امام صادق علیه السلام :از ما نیست ـ و ارزشی ندارد ـ کسی که در شهری صد هزار نفری یا بیشتر زندگی کند و در آن شهر ، پارساتر از او وجود داشته باشد .

امام صادق علیه السلام :از ما نیست کسی که دنیای خود را به خاطر آخرتش و یا آخرت خود را به خاطر دنیایش رها کند .

امام صادق علیه السلام :شیعه ما نیست کسی که به زبان ، دَم از ما زند ؛ ولی بر خلاف کردار و رفتار ما عمل کند .

الکافیـ به نقل از ابو ربیع شامی ـ :بر امام صادق علیه السلام وارد شدم . دیدم اتاق ، پر از جمعیت است و از خراسانی و شامی تا دیگر نقاط ، در آن جا حضور دارند و من جایی برای نشستن نیافتم . امام علیه السلام که تکیه داده بود ، [راست ]نشست و آن گاه فرمود : «ای شیعیان خاندان محمّد! بدانید که از ما نیست کسی که در هنگام خشم، خویشتنداری نکند و با هم نشین خود، خوش ننشیند و با کسی که با او خوش خلقی می کند ، خوش خُلق نباشد و با رفیق خود ، نیکو رفاقت نکند و برای همسایه اش همسایه خوبی نباشد و نمکِ هم نمک خود را پاس ندارد . ای شیعیان خاندان محمّد! تا می توانید ، پرهیزگار باشید . و هیچ نیرو و توانی نیست مگر از سوی خداوند» .

امام صادق علیه السلام :خداوند ـ تبارک و تعالی ـ دوستی و ولایت ما را بر شما واجب و اطاعت از ما را بر شما فرض کرده است . پس آگاه باشید که هر کسْ از ماست ، باید به ما اقتدا کند و از جمله صفات ماست : پارسایی، کوشش در عمل، باز گرداندن امانت به نیکوکار و بدکار ، به جای آوردن صله رحم، مهمانداری و گذشت کردن از کسی که [به ما] بدی کند . هر که به ما اقتدا نکند ، از ما نیست .

.

الإمام الکاظم علیه السلام :لَیسَ مِنّا مَن لَم یُحاسِب نَفسَهُ فی کُلِّ یَومٍ ، فَإِن عَمِلَ حَسَنا اِستَزادَ اللّهَ ، وإن عَمِلَ سَیِّئا اِستَغفَرَ اللّهَ مِنهُ وتابَ إلَیهِ . ⁽¹⁾

الإمام الرضا علیه السلام :مَن واصَلَ لَنا قاطِعا أو قَطَعَ لَنا واصِلاً ، أو مَدَحَ لَنا عائِبا أو أکرَمَ لَنا مُخالِفا ، فَلَیسَ مِنّا ولَسنا مِنهُ . ⁽²⁾

التوحید عن عبد السلام بن صالح الهروی :قُلتُ لِعَلِیِّ بنِ موسَی الرِّضا علیه السلام : ... یَا بنَ رَسولِ اللّهِ ، فَأَخبِرنی عَنِ الجَنَّةِ وَالنّارِ أهُمَا الیَومَ مَخلوقَتانِ ؟ فَقالَ : نَعَم ، وإنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قَد دَخَلَ الجَنَّةَ ورَأَی النّارَ لَمّا عُرِجَ بِهِ إلَی السَّماءِ . قالَ : فَقُلتُ لَهُ : إنَّ قَوما یَقولونَ : إنَّهُما الیَومَ مُقَدَّرتانِ غَیرُ مخَلوقَتَینِ . فَقالَ علیه السلام : ما اُولئِکَ مِنّا ولا نَحنُ مِنهُم ، مَن أنکَرَ خَلقَ الجَنَّةِ وَالنّارِ فَقَد کَذَّبَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله وکَذَّبَنا ، ولا مِن وَلایَتِنا عَلی شَیءٍ ، ویُخلَدُ فِی نارِ جَهَنَّمَ ، قالَ اللّهُ عز و جل : «هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی یُکَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ * یَطُوفُونَ بَیْنَهَا وَ بَیْنَ حَمِیمٍ ءَانٍ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

.

امام کاظم علیه السلام :از ما نیست کسی که هر روز به حساب اعمال خود رسیدگی نکند تا اگر دیدْ کار نیک کرده ، از خداوند، بیشتر بخواهد و اگر کار بد کرده ، برای آن از خداوند، آمرزش بخواهد و به درگاه او توبه کند .

امام رضا علیه السلام :هر کس با کسی که از ما بریده ، پیوند بر قرار کند یا از کسی که با ما پیوند دارد ، ببُرد یا نکوهش گرِ ما را ستایش کند یا مخالف ما را گرامی دارد ، از ما نیست و ما از او نیستیم .

التوحیدـ به نقل از عبد السلام بن صالح هروی ـ :به علی بن موسی الرضا علیه السلام گفتم : ... ای پسر پیامبر خدا! بفرما که آیا بهشت و دوزخ ، هم اکنون آفریده شده اند؟ فرمود : «آری . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله زمانی که به معراج برده شد ، وارد بهشت گردید و دوزخ را هم مشاهده کرد» . گفتم : عدّه ای می گویند : بهشت و دوزخ فعلاً مقدّرند و هنوز آفریده نشده اند . فرمود : «این عدّه، از ما نیستند و ما از آنها نیستیم . هر کس آفریده شدن بهشت و دوزخ را منکِر شود ، پیامبر صلی الله علیه و آله و ما را تکذیب کرده است و از ولایت ما بهره ای ندارد و در آتش دوزخ ، جاودانه خواهد شد . خداوند عز و جل فرموده است : «این همان دوزخی است که گنهکاران ، آن را دروغ می شمرند . میان آن و میان آب جوشان ، سرگردان اند» » .

.

۱۴ / ۳طائِفَةٌ مِمَّن عُدَّ مِنهُم۱۴ / ۳ ـ ۱أبو ذَرٍّرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا أبا ذَرٍّ ، إنَّکَ مِنّا أهلَ البَیتِ . ⁽¹⁾

۱۴ / ۳ ـ ۲أبو عُبَیدَةَمستطرفات السرائر عن حمّاد :جاءَتِ امرَأَةُ أبی عُبَیدَةَ إلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام بَعدَ مَوتِهِ ، قالَت : إنَّما أبکی أنَّهُ ماتَ وهُوَ غَریبٌ ، فَقالَ لَها علیه السلام : لَیسَ هُوَ بِغَریبٍ ، إنَّ أبا عُبَیدَةَ مِنّا أهلَ البَیتِ . ⁽²⁾

۱۴ / ۳ ـ ۳راهِبُ بَلیخٍالمناقب للخوارزمی عن حبّة العرنی :لَمّا نَزَلَ عَلِیٌّ علیه السلام بِمَکانٍ یُقالُ لَهُ البَلیخُ ⁽³⁾عَلی جانِبِ الفُراتِ ، نَزَلَ راهِبٌ مِن صَومَعَتِهِ فَقالَ لِعَلِیٍّ علیه السلام : إنَّ عِندَنا کِتابا تَوارَثناهُ مِن آبائِنا ، کَتَبَهُ أصحابُ عیسَی بنُ مَریَمَ علیه السلام ، أعرِضُهُ عَلَیکَ ؟ فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : نَعَم ، فَما هُوَ ؟ قالَ الرّاهِبُ : الَّذی قَضی فیما قَضی ، وسَطَّرَ فیما کَتَبَ ، أنَّهُ باعِثٌ فِی الاُمِیّینَ رَسولاً مِنهُم یُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ وَالحِکمَةَ ویَدُلُّهُم عَلی سَبیلِ اللّهِ ، لا فَظٌّ ولا غَلیظٌ ولا سَخّابٌ فِی الأَسواقِ ، ولا یَجزی بِالسَّیِّئَةِ السَّیِّئَةَ ، ولکِن یَعفو ویَصفَحُ . اُمَّتُهُ الحَمّادونَ الَّذین یَحمَدونَ اللّهَ عَلی کُلِّ نَشزٍ ⁽⁴⁾، وفی کُلِّ صُعودٍ وهُبوطٍ ، تَذِلُّ ألسِنَتُهُم بِالتَّهلیلِ وَالتَّکبیرِ ، ویَنصُرُهُ اللّهُ عَلی کُلِّ مَن ناواهُ . فَإِذا تَوَفّاهُ اللّهُ اختَلَفَت اُمَّتُهُ ثُمَّ اجتَمَعَت ، فَلَبِثَت بِذلِکَ ما شاءَ . ثُمَّ یَمُرُّ رَجُلٌ مِن اُمَّتِهِ بِشاطِئِ هذَا الفُراتِ ، یَأمُرُ بِالمَعروفِ ویَنهی عَنِ المُنکَرِ ، ویَقضی بِالحَقِّ ولا یوکِسُ ⁽⁵⁾الحُکمَ ، الدُّنیا أهوَنُ عَلَیهِ مِنَ الرَّمادِ فی یَومٍ عَصَفَت بِهِ الرّیحُ ، وَالمَوتُ أهوَنُ عَلَیهِ مِن شُربِ الماءِ عَلَی الظَّماءِ ، یَخافُ اللّهَ فِی السِّرِّ ، ویَنصَحُ لَهُ فِی العَلانِیَةِ ، لا یَخافُ فِی اللّهِ لَومَةَ لائِمٍ ، فَمَن أدرَکَ ذلِکَ النَّبِیَّ مِن أهلِ هذِهِ البِلادِ فآمَنَ بِهِ کانَ ثَوابُهُ رِضوانی ⁽⁶⁾وَالجَنَّةَ ، ومَن أدرَکَ ذلِکَ العَبدَ الصّالِحَ فَلیَنصُرهُ ، فَإِنّ القَتلَ مَعَهُ شَهادَةٌ ، [ ثُمَّ قالَ لَهُ : ] فَأَنا مُصاحِبُکَ لا اُفارِقُکَ حَتّی یُصیبَنی ما أصابَکَ . قالَ : فَبَکی عَلِیٌّ وقالَ : الحَمدُ للّهِِ الَّذی لَم یَجعَلنی عِندَهُ مَنسِیّا ، الحَمدُ للّهِِ الَّذی ذَکَرَنی عِندَهُ فی کُتُبِ الأَبرارِ . فَمَضَی الرّاهِبُ ، وکانَ فیما ذُکِرَ یَتَغَدّی مَعَ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ویَتَعَشّی ، حَتّی اُصیبَ بِصِفّینَ ، فَلَمّا خَرَجَ النّاسُ یَدفِنونَ قَتلاهُم ، قالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : اُطلُبوهُ ، فَلَمّا وَجَدَهُ صَلّی عَلَیهِ ودَفَنَهُ وقالَ : هذا مِنّا أهلَ البَیتِ ، وَاستَغفَرَ لَهُ مِرارا . ⁽⁷⁾

.

۱۴ / ۳ گروهی که در زمره اهل بیت علیهم السلام به شمار آمده اند

۱۴ / ۳ - ۱ ابو ذر

۱۴ / ۳ - ۲ ابو عبیده

۱۴ / ۳ - ۳ راهب بَلیخ

۱۴ / ۳گروهی که در زمره اهل بیت علیهم السلام به شمار آمده اند۱۴ / ۳ ـ ۱ابو ذرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای ابو ذر! تو از ما اهل بیت هستی .

۱۴ / ۳ ـ ۲ابو عبیدهمستطرفات السرائرـ به نقل از حمّاد ـ :همسر ابو عبیده پس از مرگ او به خدمت امام صادق علیه السلام رسید و گفت : من برای این گریه می کنم که او غریب مُرد . امام علیه السلام فرمود : «او غریب نیست . ابو عبیده، از ما اهل بیت است» .

۱۴ / ۳ ـ ۳راهب بَلیخالمناقب، خوارزمیـ به نقل از حَبّه عُرَنی ـ :هنگامی که علی علیه السلام در محلّی به نام بَلیخ، ⁽¹⁾در حاشیه فرات، بار افکند ، راهبی از صومعه خود آمد و به علی علیه السلام گفت : نزد ما کتابی است که از پدرانمان به ارث برده ایم و آن را یاران عیسی بن مریم علیه السلام نوشته اند . آیا آن را بر شما عرضه بدارم؟ علی علیه السلام فرمود : «آری . آن چیست؟» . راهب گفت : به نام خداوند بخشاینده مهربان. خداوندی که حُکم کرد و نوشت که در میان درس ناخواندگان ، پیامبری از خود آنان، بر خواهد انگیخت تا ایشان را کتاب و حکمت بیاموزد و به راه خدا ره نمون گردد ؛ پیامبری که نه درشت خوی است و نه خشن ، و در کوچه و بازار ، هیاهو به راه نمی اندازد و بدی را با بدی ، پاسخ نمی دهد ؛ بلکه می بخشد و گذشت می کند . امّت او، ستایندگانی هستند که خدا را در هر بلندی ای و در هر فراز و نشیبی می ستایند و زبانشان به تهلیل و تکبیر ، گویاست و خداوند ، آن پیامبر را بر هر که با او به دشمنی برخیزد ، پیروز می گرداند . پس از درگذشت او، امّتش [برای مدّتی ]دچار اختلاف می شوند و سپس دوباره متّحد می گردند و تا زمانی که خدا بخواهد ، این اتّحاد می پاید . آن گاه مردی از امّت او از کرانه این رود می گذرد ، در حالی که به معروف (نیکی) فرا می خواند و از منکر (زشتی) باز می دارد ، مطابق حق، داوری می کند و در حُکم ، کوتاه نمی آید . دنیا در نظر او بی ارزش تر از خاکستری است که در یک روز طوفانی ، باد، آن را پراکنده می سازد و مرگ برایش گواراتر از آبی است که تشنه کامان می نوشند . در خلوت ، از خدا می ترسد و در آشکار ، به خاطر او خیرخواهی می کند و اندرز می دهد و در راه خدا از سرزنش هیچ سرزنشگری نمی هراسد. پس هر فردی از مردم این شهرها، آن پیامبر را درک کند و به او ایمان آورد ، پاداشش خشنودی من و بهشت است و هر که آن بنده صالح را ببیند ، باید یاری اش کند ؛ زیرا کشته شدن در رکاب او ، شهادت است . آن گاه راهب به علی علیه السلام گفت : من نیز همراه تو می آیم و از تو جدا نمی شوم تا هر آنچه برای تو پیش می آید ، برای من نیز پیش آید . علی علیه السلام گریست و فرمود : «سپاس ، خدایی را که مرا فراموش نکرد! سپاس ، پروردگاری را که مرا نزد خود در شمار نیکان قرار داد!» . راهب ، همراه علی علیه السلام به راه افتاد . گفته اند که : وی چاشت و شام خود را با امیر مؤمنان می خورد تا این که در صفّین کشته شد . هنگامی که مردم در صدد بر آمدند کشتگان خود را دفن کنند ، امیر مؤمنان علیه السلام فرمود : «او را پیدا کنید» . چون جسدش را یافتند ، علی علیه السلام بر وی نماز خواند و به خاکش سپرد و فرمود : «این مرد، از ما خاندان است» و چندین بار برایش آمرزش طلبید .

.

. .

. .

۱۴ / ۳ ـ ۴سَعدُ الخَیرِالاختصاص عن أبی حمزة :دَخَلَ سَعدُ بنُ عَبدِ المَلِکِ ـ وکانَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام یُسَمّیهِ سَعدَ الخَیرِ وهُوَ مِن وُلدِ عَبدِ العَزیزِ بنِ مَروانَ ـ عَلی أبی جَعفَرٍ علیه السلام ، فَبَینا یَنشِجُ کَما تَنشِجُ النِّساءُ ، فَقالَ لَهُ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : ما یُبکیکَ یا سَعدُ ؟ قالَ : وکَیفَ لا أبکی وأنَا مِنَ الشَّجَرَةِ المَلعونَةِ فِی القُرآنِ ؟! فَقالَ لَهُ : لَستَ مِنهُم ، أنتَ أمَوِیٌّ مِنّا أهلَ البَیتِ ، أما سَمِعتَ قَولَ اللّهِ عز و جلیَحکی عَن إبراهیمَ : «فَمَن تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی» ⁽¹⁾؟ ⁽²⁾

۱۴ / ۳ ـ ۵سَلمانُرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی حَدیثٍ ذَکَر فیهِ أنَّ الجنّة تَشتاقُ إلی ثَلاثَةٍ ؛ مِنهُم عَلِیٌّ علیه السلام وعَمّارٌ ، إلی أن قالَ ـ :وسَلمانُ ، وهُوَ مِنّا أهلَ البَیتِ ، وهُوَ ناصِحٌ فَاتَّخِذهُ لِنَفسِکَ . ⁽³⁾

المناقب لابن شهرآشوب :کانَ النّاسُ یَحفِرونَ الخَندَقَ ویُنشِدونَ سِوی سَلمانَ ، فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : اللّهُمَّ أطلِق لِسانَ سَلمانَ ولَو عَلی بَیتَینِ مِنَ الشِّعرِ ، فَأَنشَأَ سَلمانُ : ما لی لِسانٌ فَأَقولَ شِعراأسأَلُ رَبّی قُوَّةً ونَصرا عَلی عَدُوّی وعَدُوِّ الطُّهرامُحَمَّدِ المُختارِ حازَ الفَخرا حَتّی أنالَ ⁽⁴⁾فِی الجِنان قَصرامَع کُلِّ حَوراءَ تُحاکِی البَدرا فَضَجَّ المُسلِمونَ ، وجَعَلَت کُلُّ قَبیلَةٍ تَقولُ : سَلمانُ مِنّا ، فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : سَلمانُ مِنّا أهلَ البَیتِ . ⁽⁵⁾

.

۱۴ / ۳ - ۴ سعدُ الخَیر

۱۴ / ۳ - ۵ سلمان

۱۴ / ۳ ـ ۴سعدُ الخَیرالاختصاصـ به نقل از ابو حمزه ـ :سعد بن عبد الملک ـ همو که از فرزندان عبد العزیز بن مروان بود و امام باقر علیه السلام وی را «سعد الخیر» می نامید ـ بر امام باقر علیه السلام وارد شد ، در حالی که مانند زنان می گریست و اشک می ریخت . امام علیه السلام فرمود : «ای سعد! چرا گریه می کنی؟» . گفت : چگونه گریه نکنم ، حال آن که من از شجره [و تباری ]هستم که در قرآن، لعنت شده است؟! امام علیه السلام به او فرمود : «تو از این شجره (بنی اُمیّه) نیستی . تو اُمَوی ای هستی که از ما خاندان شمرده می شوی . مگر نشنیده ای این سخن خدای عز و جل را که از قول ابراهیم نقل می کند : «پس هر که از من پیروی کند ، او از من است» ؟» .

۱۴ / ۳ ـ ۵سلمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در حدیثی که در آن، یادآوری کرد که بهشت، مشتاق سه کس است و پس از این که علی علیه السلام و عمّار نام برد ـ :و سلمان ، که از ما اهل بیت است . او آدم خیرخواهی است . پس وی را برای خودت برگزین .

المناقب، ابن شهرآشوب:مردم همگی مشغول کندن خندق بودند و هر یک شعری می سرود ، بجز سلمان . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «بار خدایا! زبان سلمان را حتّی اگر شده به دو بیت شعر ، گویا کن» . در این زمان ، سلمان شروع به خواندن این ابیات کرد : مرا زبانی نیست که شعری بگویم از پروردگارم نیرو ونصرتی می خواهم بر دشمنم و دشمن آن مرد پاک محمّد برگزیده که به افتخار، نایل آمد تا این که در بهشت به قصری رسم با سیه چشمانی چون ماه شب چهارده . مسلمانان ، فریاد شادی بر آوردند و هر قبیله ای می گفت : سلمان، از ماست ؛ امّا پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «سلمان ، از ما خاندان است» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا سَلمانُ ، أنتَ مِنّا أهلَ البَیتِ ، وقَد آتاکَ اللّهُ العِلمَ الأَوَّلَ وَالعِلمَ الآخِرَ ، وَالکِتابَ الأَوَّلَ وَالکِتابَ الآخِرَ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :سَلمانُ أدرَکَ العِلمَ الأَوَّلِ والعِلمَ الآخِرِ ، بَحرٌ لا یُدرَکُ قَعرُهُ ، وهُوَ مِنّا أهلَ البَیتِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا قالَ لَهُ ابن الکوّاء : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، فَأَخبِرنی عَن سَلمانَ الفارِسِیِّ ـ :بَخٍ بَخٍ ، سَلمانُ مِنّا أهلَ البَیتِ ، ومَن لَکُم بِمِثلِ لُقمانَ الحَکیمِ ، عَلِمَ عِلمَ الأَوَّلِ وَالآخِرِ ⁽³⁾؟!

الإمام الباقر علیه السلام :دَخَلَ أبو ذَرٍّ عَلی سَلمانَ وهُوَ یَطبَخُ قِدرا لَهُ ، فَبَینا هُما یَتَحَدَّثانِ إذِ انکَبَّتِ القِدرُ عَلی وَجهِها عَلَی الأَرضِ ، فَلَم یَسقُط مِن مَرَقِها ولا وَدَکِها ⁽⁴⁾شَیءٌ ، فَعَجِبَ مِن ذلِکَ أبو ذَرٍّ عَجَبا شَدیدا ، وأخَذَ سَلمانُ القِدرَ فَوَضَعَها عَلی حالِهَا الأَوَّلِ عَلَی النّارِ ثانِیَةً ، وأقبَلا یَتَحَدَّثانِ ، فَبَینا هُمَا یَتَحَدَّثانِ إذِ انکَبَّتِ القِدرُ عَلی وَجهِها ، فَلَم یَسقُط مِنها شَیءٌ مِن مَرَقِها ولا وَدَکِها . قالَ : فَخَرَجَ أبو ذَرٍّ وهُوَ مَذعورٌ مِن عِندِ سَلمانَ ، فَبَینا هُوَ مُتَفَکِّرٌ إذ لَقِیَ أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام فَقالَ لَهُ : یا أبا ذَرٍّ ، مَا الَّذی أخرَجَکَ مِن عِندِ سَلمانَ ؟ ومَا الَّذی ذَعَرَکَ ؟ فَقالَ لَهُ أبو ذَرٍّ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، رَأَیتُ سَلمانَ صَنَعَ کَذا وکَذا ، فَعَجِبتُ مِن ذلِکَ . فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : یا أبا ذَرٍّ ، إنَّ سَلمانَ لَو حَدَّثَکَ بِما یَعلَمُ لَقُلتَ : رَحِمَ اللّهُ قاتِلَ سَلمانَ ... وإنَّ سَلمانَ مِنّا أهلَ البَیتِ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای سلمان! تو از ما خاندان هستی . خداوند ، دانش اوّل و آخر و کتاب اوّل و کتاب آخر را به تو ارزانی داشته است .

امام علی علیه السلام :سلمان به دانش اوّل و آخر رسیده است . دریایی است که ژرفایش ناپیداست . او از ما خاندان است .

امام علی علیه السلامـ وقتی که ابن کوّاء به ایشان گفت : ای امیر مؤمنان! از سلمان فارسی برایم بگو ـ :بَه بَه! سلمان ، از ما خاندان است . چه کسی از شما مانند لقمان حکیم است که علم اوّل و آخر را دارا باشد؟!

امام باقر علیه السلام :ابو ذر بر سلمان وارد شد . دید دیگی را بر روی آتش گذاشته و چیزی می پزد . با هم مشغول صحبت شدند که ناگهان دیگ بر روی زمین، واژگون شد؛ امّا چیزی از خورشت و چربی آن بر زمین نریخت . ابو ذر سخت تعجّب کرد . سلمان دیگ را برداشت و دوباره به حالت اوّل برگرداند و به صحبت های خود ادامه دادند که بار دیگر، دیگ، برگشت و این بار نیز چیزی از خورشت و چربی آن به زمین نریخت . ابو ذر ، وحشت زده از نزد سلمان، خارج شد و در حال فکر کردن بود که به امیر مؤمنان علیه السلام بر خورد . امام علیه السلام فرمود : «ای ابو ذر! چه شد که از خانه سلمان بیرون آمدی؟ و چرا هراسانی؟» . ابو ذر گفت : ای امیر مؤمنان! سلمان را دیدم که چنین و چنان کرد و من از کارهای او شگفت زده شدم . امیر مؤمنان علیه السلام فرمود : «ای ابو ذر! اگر سلمان از چیزهایی که می داند ، برایت بگوید ، خواهی گفت : خدا رحمت کند قاتل سلمان را... ! به راستی که سلمان ، از ما اهل بیت است» .

.

الإمام الباقر علیه السلامـ لمّا ذُکِرَ عِندَهُ سَلمانُ الفارِسِیُّ ـ :مَه ! لا تَقولوا سَلمانَ الفارِسِیَّ ، ولکِن قولوا سَلمانَ الُمحَمَّدِیَّ ، ذلِکَ رَجُلٌ مِنّا أهلَ البَیتِ . ⁽¹⁾

۱۴ / ۳ ـ ۶عُمَرُ بنُ یَزیدَالأمالی للطوسی عن عمر بن یزید :قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : یَا بنَ یَزیدَ ، أنتَ وَاللّهِ مِنّا أهلَ البَیتِ . قُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ ، مِن آلِ مُحَمَّدٍ ؟ ! قالَ : إی وَاللّهِ مِن أنفُسِهِم . قُلتُ : مِن أنفُسِهِم ، جُعِلتُ فِداکَ ؟ قالَ : إی وَاللّهِ مِن أنفُسِهِم . یا عُمَرُ ، أما تَقَرأُ کِتابَ اللّهِ عز و جل : «إِنَّ أَوْلَی النَّاسِ بِإِبْرَاهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِیُّ وَالَّذِینَ ءَامَنُواْ وَاللَّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ» ⁽²⁾؟ وما تَقرَأُ قَولَ اللّهِ عَزَّ اسمُهُ : «فَمَن تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی وَ مَنْ عَصَانِی فَإِنَّکَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ» ⁽³⁾⁽⁴⁾؟

.

۱۴ / ۳ - ۶ عمر بن یزید

امام باقر علیه السلامـ وقتی که در حضور ایشان از سلمان فارسی سخن به میان آمد ـ :نه ، نگویید سلمان فارسی ؛ بگویید سلمان محمّدی . او فردی از ما اهل بیت است .

۱۴ / ۳ ـ ۶عمر بن یزیدالأمالی، طوسیـ به نقل از عمر بن یزید ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «ای پسر یزید! به خدا سوگند ، تو از ما خاندان هستی» . گفتم : فدایت شوم! از خاندان محمّد؟! فرمود : «آری ، به خدا از خود آنان» . گفتم : قربانت گردم! از خود آنان؟! فرمود : «آری ، به خدا، از خود آنان . ای عمر! مگر کتاب خدای عز و جل را نخوانده ای که می فرماید : «همانا نزدیک ترین مردم به ابراهیم، کسانی هستند که از او پیروی کرده اند و نیز این پیامبر و کسانی که [به آیین او ]ایمان آورده اند و خدا ولیّ مؤمنان است» و مگر نخوانده ای این سخن خدای بلندنام را که : «پس هر که از من پیروی کند ، او از من است و هر که از من نافرمانی کند ، همانا تو آمرزنده مهربانی» ؟» .

.

۱۴ / ۳ ـ ۷عِیسَی بنُ عَبدِ اللّهِ القُمِّیُّالأمالی للمفید عن یونس بن یعقوب :کُنتُ بِالمَدینَةِ فَاستَقبَلَنی جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ علیه السلام فی بَعضِ أزِقَّتِها ، فَقالَ : اِذهَب یا یونُسُ ، فَإِنَّ بِالبابِ رَجُلاً مِنّا أهلَ البَیتِ ، قالَ : فَجِئتُ إلَی البابِ فَإِذا عیسَی بنُ عَبدِ اللّهِ جالِسٌ ، فَقُلتُ لَهُ : مَن أنتَ ؟ قالَ : أنَا رَجُلٌ مِن أهلِ قُمَّ . قالَ : فَلَم یَکنُ بِأَسرَعَ مِن أن أقبَلَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَلی حِمارٍ ، فَدَخَلَ عَلَی الحِمار الدّارَ ، ثُمَّ التَفَتَ إلَینا فَقالَ : اُدخُلا . ثُمَّ قالَ : یا یونُسُ ، أحسَبُ أنَّکَ أنکَرتَ قَولی لَکَ : «إنَّ عیسَی بنَ عَبدِ اللّهِ مِنّا أهلَ البَیتِ» ؟ قالَ : قُلتُ : إی وَاللّهِ جُعِلتُ فِداکَ ، لِأَنّ عیسَی بنَ عَبدِ اللّه رَجُلٌ مِن أهلِ قُمَّ ، فَکَیفَ یَکونُ مِنکُم أهلَ البَیتِ ؟ قالَ : یا یونُسُ ، عیسَی بنُ عَبدِ اللّهِ رَجُلٌ مِنّا حَیّا ، وهُوَ مِنّا مَیِّتا . ⁽¹⁾

الاختصاص عن یونس بن یعقوب :دَخَلَ عیسَی بنُ عَبدِ اللّهِ القُمِّیُّ عَلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام ، فَلَمَّا انصَرَفَ قالَ لِخادِمِهِ : اُدعُهُ ، فَانصَرَفَ إلَیهِ فَأَوصاهُ بِأَشیاءَ ، ثُمَّ قالَ : یا عیسَی بنَ عَبدِ اللّهِ ، إنَّ اللّهَ یَقولُ : «وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ» ⁽²⁾، وإنَّکَ مِنّا أهلَ البَیتِ ، فَإِذا کانَتِ الشَّمسُ مِن هاهُنا مِقدارُها مِن هاهُنا مِنَ العَصرِ فَصَلِّ سِتَّ رَکَعاتٍ. قالَ : ثُمَّ وَدَّعَهُ وقَبَّلَ ما بَینَ عَینَی عیسی وَانصَرَفَ . ⁽³⁾

.

۱۴ / ۳ - ۷ عیسی بن عبد اللَّه قمی

۱۴ / ۳ ـ ۷عیسی بن عبد اللّه قمیالأمالی، مفیدـ به نقل از یونس بن یعقوب ـ :من در مدینه بودم که در یکی از کوچه های آن ، امام صادق علیه السلام به من بر خورد و فرمود : «یونس! برو که مردی از ما خاندان ، جلوی درِ خانه است» . من به درِ خانه آمدم . دیدم عیسی بن عبد اللّه نشسته است . گفتم : تو کیستی؟ گفت : من مردی از اهل قم هستم . دیدم خیلی زود ، امام صادق علیه السلام سوار بر الاغی خود را رسانْد و همان طور سواره داخل منزل شد و سپس رو به ما کرد و فرمود : «داخل شوید» . آن گاه فرمود : «ای یونس! گمان می کنم تو این سخن مرا که گفتم : عیسی بن عبداللّه ، از ما خاندان است ، باور نداری؟» . گفتم : آری، به خدا ـ فدایت شوم ـ ! به خاطر این که عیسی بن عبد اللّه ، مردی از اهالی قم است . پس چگونه از شما خاندان است؟ فرمود : «ای یونس! عیسی بن عبد اللّه ، فردی از ما خاندان است ، زنده باشد یا مرده» .

الاختصاصـ به نقل از یونس بن یعقوب ـ :عیسی بن عبد اللّه قمی خدمت امام صادق علیه السلام رسید. چون از نزد ایشان خارج شد ، امام علیه السلام به خادم خود فرمود : «او را صدا بزن» . عیسی نزد امام علیه السلام باز گشت و ایشان سفارش هایی به او نمود و آن گاه فرمود : «ای عیسی بن عبد اللّه ! خداوند می فرماید : «و خانواده ات را به نماز خواندن فرمان ده» . تو هم از ما خانواده هستی . پس هر گاه اندازه آفتاب در عصر ، از این جا به آن جا رسید ، شش رکعت نماز بخوان». سپس پیشانی عیسی را بوسید و با او خداحافظی نمود وعیسی رفت.

.

۱۴ / ۳ ـ ۸فُضَیلُ بنُ یَسارٍالإمام الصادق علیه السلام :رَحِمَ اللّهُ الفُضَیلَ بنَ یَسارٍ ، هُوَ مِنّا أهلَ البَیتِ . ⁽¹⁾

۱۴ / ۳ ـ ۹یونُسُ بنُ یَعقوبَرجال الکشی عن یونس :ذَکَرَ لی أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام ـ أو أبُو الحَسَنِ علیه السلام ـ شَیئا أستَرُّ بِهِ ، فَقالَ لی : لا وَاللّهِ ما أنتَ عِندَنا مُتَّهَمٌ ، إنَّما أنتَ رَجُلٌ مِنّا أهلَ البَیتِ ، فَجَعَلَکَ اللّهُ مَعَ رَسولِهِ وأهلِ بَیتِهِ ، وَاللّهُ فاعِلُ ذلِکَ إن شاءَ اللّهُ . ⁽²⁾

راجع : موسوعة معارف الکتاب والسنة : ج ۶ ص ۵۴۳ (طائفة ممّن عُدّ منهم) .

.

۱۴ / ۳ - ۸ فُضَیل بن یَسار

۱۴ / ۳ - ۹ یونس بن یعقوب

۱۴ / ۳ ـ ۸فُضَیل بن یَسارامام صادق علیه السلام :خدا فضیل بن یسار را رحمت کند! او از ما اهل بیت بود .

۱۴ / ۳ ـ ۹یونس بن یعقوبرجال الکشّیـ به نقل از یونس ـ :امام صادق علیه السلام یا امام کاظم علیه السلام به من مطلبی فرمود که مایه شادمانی من است . فرمود : «به خدا سوگند ، ما به تو اعتماد داریم . تو مردی از ما خاندان هستی . خداوند ، تو را با پیامبر خود و اهل بیتش قرار دهد و خدا ـ إن شاء اللّه ـ این کار را خواهد کرد» .

ر . ک : ص ۱۱۸ (چکیده زندگی نامه کسانی که در زمره «اهل بیت» به شمار آمده اند) .

.

. .

چکیده زندگی نامه راویان احادیث تبیین معنای «اهل بیت»

اُمّ سلمه (همسر پیامبرصلی الله علیه وآله)

چکیده زندگی نامه راویان احادیث تبیین معنای «اهل بیت»اُمّ سلمه (همسر پیامبر صلی الله علیه و آله )نامش هند ـ و به قولی رمله ـ دختر ابو امیّه است . نام پدرش حذیفه و به قولی سهیل بن مغیرة بن عبد اللّه است . او یکی از سخاوتمندان قریش بود که به سخاوت و کرم، شهره بودند . براساس نقل های مختلف، پیامبر صلی الله علیه و آله در سال دوم، سوم و یا چهارم هجری با او ازدواج کرد . امّ سلمه قبلاً همسر ابو سلمة بن عبد الأسد مخزومی بود . او و شوهرش نخستین کسانی بودند که به حبشه هجرت کردند و گفته می شود وی نخستین زنی بود که به مدینه هجرت کرد . امّ سلمه از پیامبر صلی الله علیه و آله و فاطمه علیهاالسلام و همسرش ابو سلمة بن عبد اللّه حدیث روایت کرده و گروهی هم از او روایت کرده اند . حدود نود سال، عمر کرد و پس از شهادت امام حسین علیه السلام در آخر سال ۶۱ ق، از دنیا رفت . در میان همسران پیامبر صلی الله علیه و آله او آخرین نفری بود که در گذشت .

.

عایشه (همسر پیامبرصلی الله علیه وآله)

ابو سعید خُدری

ابو بَرزه اَسلَمی

عایشه (همسر پیامبر صلی الله علیه و آله )عایشه دختر ابو بکر عبد اللّه بن ابی قحافه قرشی تمیمی و کنیه اش امّ عبد اللّه بود . پیامبر صلی الله علیه و آله دو سال یا ده ماه و اندی قبل از هجرت ، با او ازدواج کرد . از پیامبر صلی الله علیه و آله حدیث، روایت کرده و عدّه ای نیز از او روایت کرده اند . وی در سال ۵۸ ق، از دنیا رفت .

ابو سعید خُدرینامش سعد فرزند مالک بن سنان بن ثعلبه خزرجی انصاری است . او از صحابه نامدار پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و از بزرگان و عالمان و فاضلان انصار بود . پدرش مالک در جنگ اُحد به شهادت رسید . ابو سعید ، در جنگ خندق و بیعت رضوان حضور داشت و از پیامبر صلی الله علیه و آله احادیث فراوان و صحیحی نقل کرده است . به گفته فضل بن شادان ، امام رضا علیه السلام او را از کسانی به شمار آورده که راه و روش پیامبرشان را پیمودند و هیچ گونه تغییر و تبدیلی در آن ایجاد نکردند . وی در سال ۷۴ و به قولی در سال ۶۳ ق و به قولی یک سال پس از واقعه حرّه در گذشت .

ابو بَرزه اَسلَمینامش فضلة بن عبید است که به صورت فضلة بن عمرو ، فضلة بن عائذ ، ابن عبد اللّه و خالد بن فضله نیز از او نام برده شده است . وی خیلی زود مسلمان شد و در فتح مکّه و خیبر و نیز در جنگ با حَروریّه (خوارج) در کنار علی علیه السلام حضور داشت . ابو نعیم می گوید : او کسی است که عبد العزّی بن خطل را با اجازه پیامبر صلی الله علیه و آله در زیر پرده های کعبه به هلاکت رساند .

.

ابو حَمرا

ابو لیلی انصاری (پدر عبد الرحمان بن ابی لیلی)

اَنَس بن مالک

چندین حدیث از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده است و فرزندش مغیره، نوه او منیه دختر عبید، ابو عثمان نَهدی، ابو منهال سیّار ودیگران ، از وی روایت کرده اند . او در سال ۶۰ ق ، پیش از مرگ معاویه و به قولی در سال ۶۴ ق، از دنیا رفت .

ابو حَمرانامش هلال بن حارث و به قولی هلال بن ظفر است و گفته می شود که کنیه اش ابو الجمل بوده است . او آزاد شده پیامبر صلی الله علیه و آله بود و از ایشان و نیز از امیر مؤمنان علیه السلام روایت کرده است .

ابو لیلی انصاری (پدر عبد الرحمان بن ابی لیلی)اقوال مختلفی در باره نام او هست : یسار بن نمیر ، اُوس بن خولی ، داوود بن بلال ، بلال بن بلیل ، یسر . گفته اند که نامش کنیه اش بوده است . بعضی هم گفته اند : بلیل . برخی هم گفته اند که نامش معلوم نیست . صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله بود و در جنگ اُحد و دیگر غزوات ، همراه پیامبر صلی الله علیه و آله حضور داشت . او و فرزندش در کلّیه جنگ های امیر مؤمنان علیه السلام ، ایشان را همراهی می کردند . از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده و فرزندش عبد الرحمان از وی حدیث نقل کرده است . گفته می شود که وی در صفّین کشته شد .

اَنَس بن مالکنامش انس پسر مالک بن نضر بن ضمضم انصاری خزرجی نجاری و کنیه اش ابو حمزه بود . ده سال و به قولی هشت و یا هفت سال ، خدمت گزار پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بود و از آن حضرت روایت کرده است .

.

بَراء بن عازب

ثَوبان (آزاد شده پیامبر خداصلی الله علیه وآله)

او در سال ۹۱ هجری و بنا بر قول های دیگر، در سال های ۹۲، ۹۳ و یا ۹۰ ق در گذشت و ۱۰۳ سال و بنا بر اقوال دیگر ۱۱۰، ۱۰۷ و یا نود و اندی سال عمر کرد . انس ، آخرین صحابی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بود که در بصره از دنیا رفت .

بَراء بن عازباو براء بن عازب بن حارث بن عدی انصاری اوسی ، مکنّی به ابو عامر و به قولی ابو عماره است . وی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و یاران امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام بود و در پانزده غزوه همراه پیامبر صلی الله علیه و آله حضور داشت و نخستین جنگی که شرکت کرد ، جنگ احد و به قولی جنگ خندق بود . او در جنگ های جمل و صفّین و نهروان نیز در رکاب امیر مؤمنان علی علیه السلام جنگید . از او عدی بن ثابت و ابو اسحاق و عدّه ای دیگر، روایت نقل کرده اند . وی در دوران مصعب بن زبیر در کوفه وفات یافت .

ثَوبان (آزاد شده پیامبر خدا صلی الله علیه و آله )نامش ثوبان بن بجدد و به قولی ثوبان بن جحدر و کنیه اش ابو عبد اللّه است . بعضی هم کنیه او را ابو عبد الرحمان ذکر کرده اند . ثوبان ، در یکی از جنگ ها به اسارت در آمد و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله او را خرید و آزاد کرد و به وی فرمود : «اگر بخواهی ، می توانی به کسان خود، ملحق شوی و اگر هم بخواهی، می توانی بمانی و از ما خاندان باشی» . ثوبان ، وابستگی و وفاداری به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را ترجیح داد و تا زمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله زنده بود ، ایشان را در سفر و حضر، همراهی کرد . از پیامبر صلی الله علیه و آله حدیث روایت کرده است و شداد بن اوس و جبیر از قول او روایت کرده اند . وی به سال ۵۴ ق، در حمص از دنیا رفت .

.

جابر بن عبد اللَّه انصاری

زید بن اَرقَم

زینب، دختر ابو سَلَمه مخزومی

جابر بن عبد اللّه انصاریجابر بن عبد اللّه بن عمرو بن حزام بن ثعلبه انصاری عقبی ، با کنیه ابو عبد اللّه و به قولی ابو عبد الرحمان ، از صحابه نامدار و عظیم الشأن و بلندپایه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله است. او در عقیده و عمل ، از هر گونه انحراف و کجروی به دور بود و به اهل بیت علیهم السلام خالصانه عشق می ورزید . در جنگ های بدر و احد و خندق و دیگر غزوات ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را همراهی کرد . او نخستین فرد انصاری بود که پیش از عقبه نخست ، اسلام آورد . او را در زمره اصحاب پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و امیر مؤمنان علی علیه السلام و امام حسن و امام حسین و امام زین العابدین و امام باقر علیهم السلام به شمار آورده اند . ابن عبّاس ، از او روایت کرده است . وی به سال ۷۸ ق، در نود و چند سالگی از دنیا رفت .

زید بن اَرقَمزید بن ارقم بن زید بن قیس بن نعمان انصاری خزرجی ، کنیه اش ابو عمر است . کنیه او را ابو عامر ، ابو سعد ، ابو سعید و ابو انیسه نیز ذکر کرده اند . زید ، در جنگ موته و جز آن شرکت داشت و همو بود که نفاق منافقان بنی خزرج را بر ملا ساخت . شیخ طوسی، او را در شمار کسانی که از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده اند و نیز در شمار اصحاب امیر مؤمنان و حسن و حسین علیهم السلام نام برده است . زید ، در سال ۶۸ و به قولی در سال۶۶ ق ، در گذشت .

زینب، دختر ابو سَلَمه مخزومینامش زینب ، دختر ابو سلمة بن عبد الأسد بن هلال است . نادختریِ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله

.

سعد بن ابی وقّاص

بود و مادرش اُمّ سلمه ، دختر ابو اُمیّة بن مغیره ، همسر پیامبر صلی الله علیه و آله . پدر و مادر او به سرزمین حبشه هجرت کردند و زینب در آن جا متولّد شد و نامش را برّه گذاشتند ؛ امّا هنگامی که به مدینه باز گشتند ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نام «زینب» را بر او نهاد . می گویند : روزی پیامبر صلی الله علیه و آله مشغول غسل کردن بود که زینب وارد شد . ایشان ، مقداری آب به صورت او پاشید . از این رو ، تا زمانی که پیر و فرتوت شد ، شادابی جوانی ، همچنان در چهره زینب وجود داشت . گفته شده که وی از فهیم ترین زنان روزگار خود بود . از مادر خود، روایت کرده و عروة بن زبیر ـ که زینب ، خواهر شیری او بود ـ و نیز پسر زینب (ابو عبیدة بن عبد اللّه بن زمعه) و محمّد بن عطا و دیگران از وی روایت کرده اند . زینب در زمان فرمان روایی طارق بر مدینه ، در این شهر در گذشت و جنازه او را بعد از نماز صبح ، در بقیع به خاک سپردند .

سعد بن ابی وقّاصسعد بن ابی وقّاص ، مالک بن اُهیب بن عبد مناف ، مکنّی به ابو اسحاق و ملقّب به زهری است . وی در بدر و حدیبیّه حضور داشت و یکی از شش عضو شورا بود . از کسانی است که نه جانب علی علیه السلام را گرفت و نه طرف معاویه را و در هیچ یک از جنگ های امیر مؤمنان علیه السلام ، با ایشان همراهی نکرد . روایت شده است که علی علیه السلام به والی مدینه نوشت : «به سعد و ابن عمر، چیزی از غنیمت مده» . این سخن امام علیه السلام ، حاکی از نکوهش و مذمّت سعد است . شیخ طوسی ، او را از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله به شمار آورده است . فرزندانش عامر و مصعب و ابراهیم و عمر و محمّد و عایشه و نیز بسر بن سعید و سعید بن مسیّب و

.

صُبَیْح (وابسته اُمّ سلمه)

عبد اللَّه بن جعفر

عدّه ای دیگر ، از او روایت نقل کرده اند . وی در سال ۵۵ و به قولی در سال ۵۸ یا ۵۷ ق ، در هفتاد و چهار سالگی از دنیا رفت .

صُبَیْح (وابسته اُمّ سلمه)در کتاب الإصابة آمده است : طبرانی ، در کتاب المعجم الأوسط از طریق ابراهیم بن عبد الرحمان بن صبیح ، وابسته امّ سلمه ، از جدّش صُبیح، روایت کرده است که گفت : من جلوی در خانه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بودم که علی و فاطمه و حسن و حسین آمدند و نشستند . پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و کسای خیبری خود را بر روی آنان انداخت... [تا آخر حدیث] . طبرانی می گوید : از صبیح ، جز با این سند، روایت نمی شود ، در حالی که این حدیث را سُدّی نیز از صبیح از زیدبن ارقم روایت کرده است . می گویم : این صبیح را که شیخ و استادِ سُدّی بوده ، با عناوین «وابسته زید بن ارقم» و «تابعی» وصف کرده اند . بنا بر این ، اگر روایت ابراهیم درست باشد ، باید گفت که این صبیح ، غیر از آن صبیح است ؛ امّا سخن ابو حامد، حاکی است که این دو ، یک نفرند .

عبد اللّه بن جعفراو ابو جعفر هاشمی ، عبد اللّه بن جعفر بن ابی طالب بن هاشم است . زادگاهش حبشه و محلّ سکونتش مدینه بود . پدرش جعفر بن ابی طالب (ذو الجناحین) و مادرش اسماء بنت عمیس بود . او نخستین مسلمان زاده ای بود که در خاک حبشه به دنیا آمد .

.

عبد اللَّه بن عبّاس

شخصیتی موثّق ، بزرگوار ، کریم النفس ، بخشنده و بردبار بود و به او دریای بخشندگی می گفتند . داستان های او در باب کرم و بخشندگی، شهره است . در جنگ صفّین ، عموی خود ، امیر مؤمنان علیه السلام را همراهی کرد و در عاشورای حسینی ، گرچه خود از شرکت در جنگ، معذور بود ، امّا فرزندانش عون و محمّد و عبد اللّه را فدای حسین علیه السلام کرد . برخوردهای او با معاویه مشهور است . شیخ طوسی ، همچون دیگر عالمان رجال ، او را در شمار اصحاب پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و اصحاب امام علی علیه السلام ذکر کرده و گفته : «کم روایت است» . همچنین او را در زمره اصحاب امام حسن علیه السلام به شمار آورده است و شکّی نیست که از اصحاب امام حسین علیه السلام نیز بوده است . عبد اللّه از عموی خود ، امام علی علیه السلام و از مادرش اسما، روایت کرده است و فرزندانش اسماعیل، اسحاق و معاویه و نیز امام باقر علیه السلام و عبد اللّه بن محمّد بن عقیل و عدّه ای دیگر از قول او روایت کرده اند . وی در سال ۸۰ هجری و به قولی در سال ۸۴ یا ۸۵ ، در زمان امامت امام زین العابدین از دنیا رفت و ۹۰ سال ، یا به قولی ۹۱ یا ۹۲ سال، عمر کرد . او آخرین فرد از بنی هاشم بود که پیامبر صلی الله علیه و آله را دیده بود .

عبد اللّه بن عبّاسعبد اللّه بن عبّاس بن عبد المطّلب بن هاشم بن عبد مناف ، مکنّی به ابو العبّاس قریشی هاشمی ، پسرعموی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بود . زمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله و خاندانش در شعب ابی طالب به سر می بردند ، عبد اللّه به دنیا آمد . او را نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بردند و ایشان با آب دهان خود ، کام او را برداشت . این واقعه ، سه سال پیش از هجرت بود . برخی هم گفته اند در غیر این تاریخ بوده است .

.

عمر بن ابی سَلَمه

عبد اللّه را به دلیل دانش گسترده ای که داشت ، «دریا» و «حبر الاُمّة (دانشمند امّت)» می گفتند . امام علی بن ابی طالب علیه السلام او را به امارت بصره گماشت. او همچنان عهده دار این منصب بود ؛ ولی پیش از به شهادت رسیدن علی بن ابی طالب علیه السلام ایشان را رها کرد و به حجاز باز گشت . او در جنگ صفّین ، یکی از سرداران لشکر امام علی علیه السلام بود . او از پیامبر صلی الله علیه و آله و از علی علیه السلام و ابو ذر و معاذ بن جبل و عمر، روایت کرده است و عبد اللّه بن عمر ، انس بن مالک ، ابو طفیل ، ابو امامة بن سهل بن حنیف ، برادرش کثیر بن عبّاس ، فرزندش علی بن عبد اللّه بن عبّاس و عدّه ای دیگر از او روایت کرده اند . وی در سال ۸۰ ق در گذشت . سال وفات او را سال های ۷۰ ، ۷۳، ۶۵ ، ۶۷ و ۶۸ نیز ذکر کرده اند . در هنگام وفات ، ۷۰ سال و به قولی ۷۲ یا ۷۴ سال عمر داشت . محلّ درگذشت او را به اتّفاق، طائف دانسته اند .

عمر بن ابی سَلَمهنامش عمر بن ابی سلمة بن عبد الأسد قرشی مخزومی و کُنیه اش ابو سَلَمه است . او ناپسری پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بود ؛ چون پیامبر صلی الله علیه و آله با مادر او امّ سلمه ازدواج کرد . در سال دوم هجری در حبشه به دنیا آمد و بنا به قولی، در زمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله از دنیا رفت ، نُه سال داشت . در جنگ جمل ، امام علی علیه السلام را همراهی کرد و امام علیه السلام او را به امارت بحرین و فارس گماشت . او احادیثی را از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده است . عمر، در سال ۸۳ ق ، در روزگار فرمان روایی عبد الملک بن مروان ، در مدینه از دنیا رفت .

.

عمر بن خطّاب

واثلة بن اَسقع

عمر بن خطّابعمر بن خطّاب بن نُفَیل بن عبد العزّی قرشی عدوی ، مکنّی به ابو حفص ، سیزده سال بعد از عام الفیل متولّد شد . ابن اثیر می گوید : هنگامی که خداوند ، محمّد صلی الله علیه و آله را به نبوّت مبعوث کرد ، عمر با ایشان و مسلمانان به شدّت مخالفت می کرد ؛ امّا بعداً مسلمان شد . در این باره که او چندمین نفری بود که اسلام آورد ، اختلاف نظر است . محمّد بن سعد گفته است که وی در سال ششم به اسلام گروید . هنگامی که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله تصمیم گرفت او را در روز حدیبیّه به سوی مکّیان بفرستد ، عمر گفت : «ای پیامبر خدا! قریش می دانند که من چه قدر با آنان دشمنم . از این رو اگر به من دست پیدا کنند ، مرا می کشند» و پیامبر صلی الله علیه و آله از فرستادن او صرف نظر کرد . ابو بکر ، او را به عنوان خلیفه پس از خود، تعیین کرد . عمر در سال بیست و سوم هجری به قتل رسید . وی ده سال و شش ماه و پنج شب خلافت کرد و در شصت و سه سالگی از دنیا رفت .

واثلة بن اَسقعنامش واثلة بن اسقع بن کعب بن عامر بن لیث است و به قولی، واثلة بن اسقع بن عبید اللّه و به قولی دیگر ، واثلة بن اسقع بن عبد العزّی بن عبد یالیل بن ناشب . کنیه او نیز به اختلاف ذکر شده است : ابو الأسقع ، ابو قِرصافه ، ابو محمّد ، ابو الخطّاب و ابو شدّاد لیثی . واثله زمانی اسلام آورد که پیامبر صلی الله علیه و آله برای جنگ تبوک آماده می شد و او در این جنگ ، پیامبر صلی الله علیه و آله را همراهی کرد . واثله از اهل صُفّه بود .

.

او پس از رحلت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، در بصره ساکن شد و سپس به شام رفت و محلّ سکونت خود را به روستای «بَلاط» (در سه فرسنگی دمشق) برد . او در فتح دمشق، شرکت کرد و در جنگ های دمشق و حِمص حضور داشت . سپس به فلسطین رفت و در بیت المقدّس مقیم شد و در همان جا و به قولی در دمشق از دنیا رفت . ابو مُسهِر می گوید : وی در سال ۸۵ ق ، در نود و هشت سالگی در گذشت ؛ امّا به گفته سعید بن خالد ، وی به سال ۸۳ ق ، در یکصد و پنج سالگی در حالی که بینایی خود را از دست داده بود ، وفات یافت .

.

چکیده زندگی نامه کسانی که در زمره «اهل بیت» به شمار آمده اند

ابو ذر غِفاری

چکیده زندگی نامه کسانی که در زمره «اهل بیت» به شمار آمده اندابو ذر غِفاریدر باره نام ابو ذر ، اختلاف زیادی وجود دارد ؛ امّا بیشتر به نام جندب بن جناده از او یاد شده است که به نظر می رسد از سایر نام ها درست تر باشد . نام های دیگری که برای ابو ذر گفته شده ، عبارت اند از : بریر بن عبد اللّه ، بریر بن جناده ، بریر بن عشرقه ، جندب بن عبد اللّه و جندب بن سکن ؛ لیکن آنچه بدان شهرت یافته ، همان جندب بن جنادة بن قیس غفاری است . ابو ذر از بزرگان و فضلای صحابه است که خیلی زود به اسلام گروید ، در زمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله هنوز در مکّه بود و اسلام ، روزهای آغازین خود را سپری می کرد . او چهارمین و به قولی پنجمین نفری بود که اسلام آورد و نخستین کسی بود که به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله سلام و تحیّت اسلامی گفت . ابو ذر پس از آن که مسلمان شد ، به میان قوم و قبیله خود باز گشت و تا زمان هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله در سرزمین مردم خود، باقی ماند. او پس از جنگ بدر و اُحد و خندق به مدینه نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد و تا زمان رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله همراه ایشان بود . ابو ذر ، سه سال قبل از مبعوث شدن پیامبر صلی الله علیه و آله به

.

ابو عُبَیده حَذّا

پرستش خدای یگانه روی آورده بود . او با پیامبر صلی الله علیه و آله بر سر این نکته بیعت کرد و قول داد که در راه خدا از سرزنش هیچ سرزنشگری نهراسد و همواره حقیقت را بگوید ، اگر چه تلخ باشد . در باره ابو ذر ، فضایل بسیاری نقل و روایت شده است . از جمله عبد اللّه بن عمرو روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «آسمانِ نیلگون بر کسی سایه نیفکنده و زمینِ تیره کسی را بر روی خود حمل نکرده است که راستگوتر از ابو ذر باشد» . همچنین فرمود : «ابو ذر در روی زمین به پارساییِ عیسی بن مریم زندگی می کند» . امام علی علیه السلام نیز فرمود : «ابو ذر ، دانشی را فرا گرفت که مردم از فرا گرفتن آن ناتوان اند» . شیخ طوسی ، او را در زمره اصحاب پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و اصحاب امیر مؤمنان علیه السلام بر شمرده است . انتقادات شدید ابو ذر از عملکرد عثمان سبب شد که عثمان ، او را به شام تبعید کند . او در شام نیز به انتقاد از خلافکاری های معاویه پرداخت . از این رو، معاویه از وی به خلیفه شکایت کرد و عثمان ، او را از شام فرا خواند و به ربذه تبعیدش کرد که تا آخر عمر در آن جا باقی ماند و در سال ۳۱ یا ۳۲، وفات یافت .

ابو عُبَیده حَذّانام او، زیاد بن عیسی ، زیاد بن رجا، زیاد بن ابی رجا و زیاد بن اَحزم (/ احرم) ذکر شده است . نام ابو رجا نیز منذر است . ابو عبیده، راوی ثقه و صحیح است . از اصحاب امام باقر و امام صادق علیهماالسلامبود و خواهرش حمادة بنت رجا و به قولی بنت الحسن از امام صادق علیه السلام حدیث روایت کرده است . ابو عبیده در نزد خاندان محمّد صلی الله علیه و آله از منزلت والایی برخوردار بود . وی در سفر امام باقر علیه السلام به مکّه، هم کجاوه ایشان بود . او کتابی دارد که علی بن رئاب، آن

.

سَعدُ الخَیر

را روایت می کند . از جمله آنچه در شأن و منزلت او روایت شده ، این است که امام صادق علیه السلام پس از خاک سپاری ابو عبیده، بر سر قبر او رفت و فرمود : «بار خدایا! بر ابو عبیده آسان گیر. بار خدایا! قبر او را نورانی گردان. بار خدایا! او را به پیامبرش ملحق کن» . واژه «حذّاء» در لغت به معنای کفّاش است . وی از امام باقر و امام صادق علیهماالسلامروایت کرده است و فضیل بن عثمان ، جمیل بن صالح ، ابو ایّوب ابراهیم بن عثمان ، علی بن زید ، هشام بن حکم ، حمّاد بن عیسی ، هشام بن سالم و شماری دیگر، از قول او روایت کرده اند . ابو عبیده در زمان حیات امام صادق علیه السلام از دنیا رفت .

سَعدُ الخَیرنامش سعد بن عبد الملک است . شماری از اخبار، حاکی از آن است که وی نزد امام باقر علیه السلام مقام و منزلت بالایی داشته است . مثلاً مفید به سند خود، از ابو حمزه ثمالی روایت کرده است که گفت : سعد ـ که از فرزندان عبد العزیز بن مروان بود و امام باقر علیه السلام او را «سعد الخیر» می نامید ـ بر امام باقر علیه السلام وارد شد و مانند زنان گریه و ناله می کرد . امام علیه السلام به او فرمود : «چرا گریه می کنی ، سعد؟» . گفت : چرا گریه نکنم، در حالی که من از شجره ای هستم که در قرآن لعنت شده اند!! امام علیه السلام فرمود : «تو از آنها نیستی . تو از ما خاندان هستی...» . امام باقر علیه السلام دو نامه مفصّل به او نوشته که در یکی از آنها این تعبیرات به کار رفته است : «رحمت خدا بر تو! بدان که... ، ای برادر من! خدای عز و جل...» . طلب رحمت برای سعد، نشانگر بزرگی مقام و شدّت دینداری و پرهیزگاری بسیار اوست و

.

سلمان فارسی

خطاب «ای برادر من!» نشان می دهد که وی در نظر امام باقر علیه السلام قدر و منزلتی عظیم داشته است .

سلمان فارسیاو پیش از آن که مسلمان شود ، نامش روزبه پور خشنودان یا ماهویِه و یا بهبود پور بدخشان بود و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نام سلمان را بر او نهاد و با لقب سلمانُ الخَیر و سلمان محمّدی، از او یاد می شد . کنیه اش ابو عبد اللّه ، ابو البیّنات و ابو المرشد بود . سلمان، اصلاً اهل شیراز یا رامهرمز یا اهواز یا شوشتر و یا از روستای جِی یا سِده اصفهان بود . او از اوصیای عیسی علیه السلام بود و شاید راز این که امیر مؤمنان علیه السلام شخصاً او را غسل داده است ، همین باشد ؛ چرا که وصی را کسی جز پیامبر یا وصیّ پیامبر ، حق ندارد غسل دهد . روایت شده که وی به ظاهر ، اظهار مجوسیّت می کرده ؛ امّا باطناً به خدای یگانه ایمان داشته و آن را پنهان نگه می داشته است . بلندپایگی و جلالت قدر و بزرگواری و والامقامی و دانش فراوان سلمان و پرهیزگاری و پارسایی و خردمندی او، پرآوازه تر از آن است که نیاز به شرح و توضیح داشته باشد . همه مسلمانان بر بلندپایگی او هم داستان اند . احادیث فراوانی در باره مقام و فضیلت او رسیده است ، از جمله این که نقل شده است که در حضور امام باقر علیه السلام از سلمان فارسی سخن به میان آمد . امام علیه السلام فرمود : «نه ، نگویید سلمان فارسی ؛ بگویید سلمان محمّدی . او مردی است از ما اهل بیت» . نیز روایت شده است که ایشان فرمود : «سلمان از متوسّمان بود» . از امام صادق علیه السلام نیز نقل شده است که فرمود : «سلمان ، اسم اعظم را می دانست» . نخستین غزوه ای که وی در آن شرکت کرد ، جنگ خندق بود . از آن پس ، در بقیّه غزوات و نیز در فتوحات عراق حضور داشت و به روزگار عمر یا عثمان،

.

عمر بن یزید

عیسی بن عبد اللَّه

فرمانداری مدائن را عهده دار شد، و تا زمان مرگ، حاکم مدائن (تیسفون) بود. سلمان از پیامبر صلی الله علیه و آله و امیر مؤمنان علی علیه السلام ، روایت کرده و ابو وقّاص و سُلَیم بن قیس هلالی از وی روایت کرده اند . سلمان در سال ۳۶ یا ۳۷ ق، از دنیا رفت، و در مدائن، دفن گردید .

عمر بن یزیددر کتاب های رجالی ، از وی با نام های : ابو موسی عمر بن یزید بن ذبیان صیقل ، ابو الأسود بیّاع سابری ، عمر بن محمّد بن یزید و عمر بن یزید (ملقّب به) بیّاع سابری یاد شده که مراد از همه اینها یک شخص است . عمر ، راوی ای ثقه بود و کتابی در مناسک و واجبات و مستحبّات حج دارد که همه آن را از امام صادق علیه السلام شنیده است . وی از امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام روایت می کند و ابو سعید قماط، صفوان بن یحیی، محمّد بن عبّاس، محمّد بن عذافر و عدّه ای دیگر، از قول او روایت کرده اند .

عیسی بن عبد اللّهنجاشی می نویسد : او عیسی بن عبد اللّه بن سعد بن مالک اشعری است . شیخ طوسی می نویسد : او عیسی بن عبد اللّه قمی است . مراد از این دو عنوان، همان عیسی بن عبد اللّه بن مالک اشعری قمی (جدّ احمد بن محمّد بن عیسی) است . کشّی از یونس بن یعقوب روایت کرده که گفت : من در مدینه بودم که امام صادق علیه السلام در یکی از کوچه های آن به من برخورد و فرمود : «یونس! زود برو که مردی از ما خاندان بر درِ خانه منتظر است» . یونس گفت : من رفتم . دیدم عیسی بن عبد اللّه قمی جلوی در ایستاده است [بقیه روایت در نص کتاب گذشت] . این

.

فُضَیل بن یسار

یونس بن یعقوب

روایت ، نشانگر ارجمندی و بلندپایگی عیسی بن عبد اللّه است . وی کتابی به نام مسائل دارد که در آن از امام رضا علیه السلام نقل کرده است . عیسی از امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام روایت کرده و فرزندش محمّد بن عیسی، محمّد بن حسن بن ابی خالد و ابان، از او روایت کرده اند .

فُضَیل بن یسارفضیل بن یسار نهدی، مکنّی به ابو القاسم یا به قولی ابو مسور ، راوی ای ثقه و جلیل القدر است . کشّی ، او را در زمره کسانی شمرده است که علمای امامیّه به اتّفاق ، آنان را تصدیق کرده اند . شیخ مفید در رساله عددیّهی خود می نویسد : او از جمله فقهای برجسته و سرآمدی است که حلال و حرام و فتوا و احکام، از آنان گرفته می شود و به هیچ یک از آنان نمی توان ایرادی گرفت . در فضیلت او احادیثی وارد شده است ، از جمله حدیثی از امام صادق علیه السلام که فرمود : «خدا رحمت کند فضیل بن یسار را! او از ما اهل بیت بود» . وی از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام و از علی بن حسن و زکریّا نقاض و عبد الواحد بن مختار انصاری روایت کرده و ابن بکیر ، ابن رئاب ، ابان بن عثمان ، جمیل بن درّاج و دیگران از او روایت کرده اند . فضیل ، در زمان حیات امام صادق علیه السلام از دنیا رفت .

یونس بن یعقوبیونس بن یعقوب بن قیس ، ابو علی جلّاب بجلی دُهنی کوفی ، مادرش منیه (دختر عمّار و خواهر معاویة بن عمّار) بود .

.

راوی ای ثقه و جلیل القدر است . شیخ مفید در رساله عددیّه ی خود ، او را از شمار فقهای برجسته و سرآمدی دانسته که حلال و حرام و فتوا و احکام از آنان گرفته می شود و به هیچ یک از آنان نمی توان کمترین ایرادی گرفت . نجاشی می گوید : او از یاران خاصّ امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام بود و نمایندگی امام کاظم علیه السلام را به عهده داشت . او از امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام و از ابو بصیر و ابو عبیده و عبد الأعلی بن اعین و دیگران روایت کرده است و ابن ابی عمیر ، ابن ابی نصر ، ابن محبوب ، ابن فضّال ، احمد بن ابی عبد اللّه و عدّه ای دیگر، از او روایت کرده اند . یونس ، در ایّام حیات امام رضا علیه السلام در مدینه از دنیا رفت و امام علیه السلام ، هزینه کفن و دفن او را به عهده گرفت .

.

۲۷ . درنگ ورزیدن

اشاره

۲۷ . درنگ ورزیدندرآمدفصل یکم : ارزش درنگ ورزیدن و تشویق به آنفصل دوم : عوامل درنگ ورزیدنفصل سوم : آثار درنگ ورزیدنفصل چهارم : درنگ های ناپسند

.

درآمد

تأنّی ، در لغت

درآمدتأنّی ، در لغتواژه «تأنّی» از ریشه «أنی» ، بر چهار معنا دلالت دارد : درنگ ورزیدن ، مدّتی از زمان ، رسیدن به چیزی ، و جایگاهی از جایگاه ها . ابن فارس می گوید : الهَمزَةُ وَ النّونُ وَ ما بَعدَهُما مِن المُعتَلِّ . لَهُ اُصولٌ أربَعَةٌ : البُط ءُ وَ ما أشبَهَهُ مِنَ الحِلمِ وَ غَیرِهِ ، وَ ساعَةٌ مِنَ الزَّمانِ ، وَ إدراکُ الشَّی ءِ ، وَ ظَرفٌ مِنَ الظُّروفِ . ⁽¹⁾همزه و نون و حرف علّه، چهار اصل معنایی دارند: کندی و شبیهِ آن (مانند بردباری و امثال آن) ، مدّتی از زمان، به دست آوردن چیزی و ظرف . در این جا «تأنّی» به معنای اوّل است . خلیل بن احمد فراهیدی در این باره گفته است : الأَنی مِنَ الأَناةِ وَ التُّؤَدَةِ ... وَ یُقالُ : إنَّهُ لَذو أناةٍ ، إذا کانَ لا یَعجَلُ فِی الاُمورِ ، أی : تَأَنّی ، فَهُوَ آنٍ ، أی مُتَأَنٍّ ... وَ الأَناةُ الحِلمُ ، وَ الفِعلُ : أنِیَ وَ تَأَنّی ، وَ استَأنی ، أی تَثَبَّتَ ... وَ یُقالُ للِمُتَمَکِّثِ فِی الأَمرِ ، المُتَأَنّی ، و فِی الحَدیثِ «آذَیتَ و آنَیتَ» أی أخَّرتَ المُجی ءَ وَ أبطَأتَ . ⁽²⁾

.

تأنّی ، در قرآن و حدیث

۱ . درنگ ورزیدن ، صفتی الهی

أنی از «أناة» و «تؤدة» است .. .. گفته می شود : فلانی «ذو أناة» است . یعنی شتابی در انجام کارها ندارد ؛ یعنی درنگ می کند . پس او، درنگ کننده است ، یعنی آرام است ... و «أناة» به معنای بردباری است. فعل آن ، «أنِیَ ، تأنّی و استأنی» می آید، یعنی ثبات یافت... و به کسی که در کاری درنگ می کند، متأنّی گفته می شود . در حدیث آمده است: «آذیتَ و آنیتَ» یعنی «آمدن را به تأخیر انداختی و کند کردی» . بنا بر این ، واژه های «تأنّی» ، «تُؤدَة» ، «تثبّت» ، «تمکُّث» و «أناة» در لغت عرب ، همگی در مقابل «عجله کردن» و به معنای درنگ ورزیدن در کارها هستند .

تأنّی ، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم ، کلمه «تأنّی» به کار نرفته است ؛ ولی نیکو بودن این خصلت از نگاه این کتاب آسمانی را از نکوهشِ مکرّرِ واژه مقابل آن ، یعنی «عجله» می توان دریافت . در احادیث اهل بیت علیهم السلام ، درنگ کردن در گفتار و کردار ، با تعبیرهای مختلفی مانند : «تأنّی» ، «تثبّت» ، «تؤده» و «أناة» ـ که همگی واژه های مقابل «عجله» هستند ـ بویژه در موضوعات مهم ، مورد توصیه و تأکید قرار گرفته است . این احادیث را بدین سان می توان جمع بندی کرد :

۱ . درنگ ورزیدن ، صفتی الهینخستین نکته قابل توجّه در تبیین فضیلت صفت «تأنّی» ، این است که این صفت ، از صفات فعل خداوند حکیم است ، بدین معنا که آفریدگار جهان می توانست جهان را در کمتر از یک چشم به هم زدن بیافریند ؛ لیکن حکمت ایجاب می کرد که آن را در شش مرحله بیافریند. بنا بر این، یکی از دلایل حکمت آفرینش تدریجی جهان ، آموزش درنگ ورزی در کارها به آفریده هاست . ⁽¹⁾

.

۲ . درنگ ورزیدن ، خوی پیامبران

۳ . درنگ ورزیدن ، از سپاهیان عقل

۴ . برکات درنگ ورزیدن

همچنین خداوند متعال در کیفر دادن تبهکاران عجله نمی کند و فرصت می دهد ؛ بلکه در اثر عوامل هشیار کننده ای که در مسیر زندگی آنها قرار می گیرد ، بیدار شوند و از تبهکاری دست بدارند . ⁽¹⁾درسی برای مسئولان سیاسی ، فرهنگی و قضایی است که برای سازندگی جامعه آرمانی در برخورد با تبهکاران ، از خداوند متعال سرمشق بگیرند .

۲ . درنگ ورزیدن ، خوی پیامبرانپیامبران الهی ، سزاوارترین کسانی هستند که صفات الهی را در افعال خود ، جلوه گر می سازند تا دیگران نیز از آنان تبعیت نمایند .

۳ . درنگ ورزیدن ، از سپاهیان عقلیکی از نکات تأمّل برانگیز ، این است که «درنگ ورزیدن» ، از سپاهیان عقل ، و نقطه مقابل آن ، «شتاب کردن» ، از سپاهیان جهل شمرده شده است و این بدان معناست که انسان برای تأمین منافع مادّی و معنوی خود ، به این خصلت نیازمند است ، و به همین دلیل ، خداوند متعال دوست دارد که انسان در گفتار و کردار خودش ، درنگ کند تا از منافع و برکات آن برخوردار گردد .

۴ . برکات درنگ ورزیدندر احادیث اهل بیت علیهم السلام به برکات مختلفی برای خصلت «تأنّی» اشاره شده است که در فصل سوم خواهد آمد ؛ امّا بی تردید ، اصلی ترین برکت درنگ ، مصونیت از لغزش هاست . انسان می تواند با تمرین «درنگ کردن» و بهره گیری از تأمّل و تفکّر ، از

.

۵ . درنگِ نکوهیده

لغزش های فکری و عملی خود بکاهد و از این راه ، آسایش و آرامش زندگی مادّی و معنوی خود را تأمین نماید . به همین دلیل ، علاوه بر توصیه های مؤکّدی که پیشوایان الهی در باره این خصلت دارند ، عقل و دوراندیشی و بلندهمّتی نیز انسان را به ایمان و این خصلت دعوت می نمایند . ⁽¹⁾

۵ . درنگِ نکوهیدهو آخرین نکته ، این که : حکمتِ درنگ ورزیدن در کارها ، تأخیر در انجام دادن آنها به منظور تشخیص نیک و بد آنها ، و انجام دادن صحیح کارهای نیک در فرصت مناسب است . بنا بر این ، در صورتی که نیکو بودن کاری مشخّص و فرصت برای انجام دادن آن ، مناسب باشد ، درنگ کردن ، نه تنها نیکو نیست ، بلکه نکوهیده است ، چنان که از امام علی علیه السلام روایت شده : مِنَ الخُرقِ المُعاجَلَةُ قَبلَ الإِمکانِ وَ الأَناةُ بَعدَ الفُرصَةِ . ⁽²⁾شتاب کردن در کاری پیش از توانایی بر انجام دادن آن، و درنگ نمودن پس از فرصت پیدا کردن ، نشانه نادانی است . از این رو ، در احادیث اهل بیت علیهم السلام ، درنگ نکردن در انجام دادن کارهای نیک ، بویژه حضور در جبهه و جهاد و نماز جماعت و دفن اموات ، توصیه شده است . ⁽³⁾

.

الفَصلُ الأَوَّلُ: فضل التّأنی والحثّ علیه۱ / ۱الأَناةُ مِن صِفاتِ اللّه عزّوجلِّرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الأَناةُ ⁽¹⁾مِنَ اللّهِ ، وَالعَجَلَةُ مِنَ الشَّیطانِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :التَّبَیُّنُ مِنَ اللّهِ ، وَالعَجَلَةُ مِنَ الشَّیطانِ ؛ فَتَبَیَّنوا ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی خُطبَةِ الغَدیرِ ـ :الحَمدُ للّهِِ الَّذی عَلا فی تَوَحُّدِهِ ، ودَنا فی تَفَرُّدِهِ ... مُتَفَضِّلٌ عَلی جَمیعِ مَن بَرَأَهُ ، مُتَطَوِّلٌ عَلی مَن أدناهُ ، یَلحَظُ کُلَّ عَینٍ وَالعُیونُ لا تَراهُ ، کَریمٌ حَلیمٌ ذو أناةٍ . ⁽⁵⁾

.

فصل یکم : ارزش درنگ ورزیدن و تشویق به آن

۱ / ۱ درنگ ورزی ، از صفات خداوند است

فصل یکم : ارزش درنگ ورزیدن و تشویق به آن۱ / ۱درنگ ورزی ، از صفات خداوند استپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :درنگ ورزیدن ، ⁽¹⁾از خداست و شتاب کردن ، از شیطان .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :درنگ ورزیدن ، از خداست و شتابکاری از شیطان . پس درنگ ، پیشه کنید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در خطبه غدیر ـ :سپاس ، خدایی را که در یکتایی اش بلندمرتبه است ، و در یگانگی اش نزدیک است ... به همه آفریدگانش بخشنده است ، و به زیردستانش نعمت ده . هر چشمی را می بیند و چشم ها او را نمی بینند . بزرگوار است و بردبار و بادرنگ و صبور .

.

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ اللّهَ جَلَّ ذِکرُهُ أنزَلَ عَزائِمَ الشَّرائِعِ ، وآیاتِ الفَرائِضِ ، فی أوقاتٍ مُختَلِفَةٍ . کَما خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرضَ فی سِتَّةِ أیّامٍ ، ولَو شاءَ أن یَخلُقَها فی أقَلَّ مِن لَمحِ البَصَرِ لَخَلَقَ ، ولکِنَّهُ جَعَلَ الأَناةَ وَالمُداراةَ مِثالاً لِاُمَنائِهِ ، وإیجابا لِلحُجَّةِ عَلی خَلقِهِ . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ مِن دُعائِهِ لِلمُهِمّاتِ ـ :اللّهُمَّ هَدَیتَنی فَلَهَوتُ ، ووَعَظتَ فَقَسَوتُ ، وأبلَیتَ الجَمیلَ فَعَصَیتُ ، وعَرَّفتَ فَأَصرَرتُ ، ثُمَّ عَرَّفتَ فَاستَغفَرتُ فَأَقَلتَ ، فَعُدتُ فَسَتَرتَ ... فَلَکَ الحَمدُ إلهی مِن مُقتَدِرٍ لا یُغلَبُ ، وذی أناةٍ لا یَعجَلُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی رَکَّبَ فینا آلاتِ البَسطِ ، وجَعَلَ لَنا أدَواتِ القَبضِ ، ومَتَّعَنا بِأَرواحِ الحَیاةِ ، وأثبَتَ فینا جَوارِحَ الأَعمالِ ، وغَذّانا بِطَیِّباتِ الرِّزقِ وأغنانا بِفَضلِهِ ، وأقنانا بِمَنِّهِ . ثُمَّ أمَرَنا لِیَختَبِرَ طاعَتَنا ، ونَهانا لِیَبتَلِیَ شُکرَنا ، فَخالَفنا عَن طَریقِ أمرِهِ ، ورَکِبنا مُتونَ زَجرِهِ ، فَلَم یَبتَدِرنا بِعُقوبَتِهِ ، ولَم یُعاجِلنا بِنَقِمَتِهِ ، بَل تَأَنّانا بِرَحمَتِهِ تَکَرُّما ، وَانتَظَرَ مُراجَعَتَنا بِرَأفَتِهِ حِلما. ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ لِلعیدَینِ وَالجُمُعَةِ ـ :لا یَخیبُ مِنکَ الآمِلونَ ، ولا یَیأَسُ مِن عَطائِکَ المُتَعَرِّضونَ ، ولا یَشقی بِنَقِمَتِکَ المُستَغفِرونَ ، رِزقُکَ مَبسوطٌ لِمَن عَصاکَ ، وحِلمُکَ مُعتَرِضٌ لِمَن ناواکَ ، عادَتُکَ الإِحسانُ إلَی المُسیئینَ ، وسُنَّتُکَ الإِبقاءُ عَلَی المُعتَدینَ ، حَتّی لَقَد غَرَّتهُم أناتُکَ عَنِ الرُّجوعِ ، وصَدَّهُم إمهالُکَ عَنِ النُّزوعِ ، وإنَّما تَأَنَّیتَ بِهِم لِیَفیؤوا إلی أمرِکَ ، وأمهَلتَهُم ثِقَةً بِدَوامِ مُلکِکَ ، فَمَن کانَ مِن أهلِ السَّعادَةِ خَتَمتَ لَهُ بِها ، ومَن کانَ مِن أهلِ الشَّقاوَةِ خَذَلتَهُ لَها . کُلُّهُم صائِرونَ إلی حُکمِکَ ، واُمورُهُم آئِلَةٌ إلی أمرِکَ ، لَم یَهِن عَلی طولِ مُدَّتِهِم سُلطانُکَ ولَم یَدحَض لِتَرکِ مُعاجَلَتِهِم بُرهانُکَ .. . فَقَد ظاهَرتَ الحُجَجَ ، وأبلَیتَ الأَعذارَ ، وقَد تَقَدَّمتَ بِالوَعیدِ ، وتَلَطَّفتَ فِی التَّرغیبِ ، وضَرَبتَ الأَمثالَ ، وأطَلتَ الإِمهالَ ، وأخَّرتَ وأنتَ مُستَطیعٌ لِلمُعاجَلَةِ ، وتَأَنَّیتَ وأنتَ مَلیءٌ بِالمُبادَرَةِ . لَم تَکُن أناتُکَ عَجزا ، ولا إمهالُکَ وَهنا ، ولا إمساکُکَ غَفلَةً ، ولَا انتِظارُکَ مُداراةً ، بَل لِتَکونَ حُجَّتُکَ أبلَغَ ، وکَرَمُکَ أکمَلَ ، وإحسانُکَ أوفی ، ونِعمَتُکَ أتَمَّ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :خداوند ـ که یادش بشکوه باد ـ احکام واجب و آیات فرائض را در اوقات گوناگون فرو فرستاد ، همچنان که آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید ، در صورتی که اگر می خواست ، آنها را در کمتر از چشم بر هم زدنی خلق می کرد ؛ امّا درنگ و مدارا را سرمشقی برای اُمنایش قرار داد ، و موجب حجّت بر آفریدگانش .

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان در گرفتاری ها ـ :بار خدایا ! تو مرا راه نمایی کردی و من غفلت ورزیدم . تو اندرزم دادی و من سخت دلی به خرج دادم . تو به من نیکی کردی و من نافرمانی کردم ، تو [خطاهایم را ]به من شناساندی [و گوشزدم کردی] و من [در انجام دادن آنها] پای فشردم . بار دیگر به من شناساندی و من آمرزش طلبیدم و تو بخشودی . و دوباره گناه کردم و تو پوشاندی ... پس ، ستایشت باد ـ ای معبود من ـ که توانای چیره ناشدنی هستی و درنگ ورزی هستی که شتاب نمی کند .

امام زین العابدین علیه السلام :سپاس ، خدایی را که ابزارهای گشودن و ادوات بستن را در وجود ما قرار داد و از جان های زندگی برخوردارمان ساخت و اندام های کار کردن را در ما نهاد و ما را با روزی های پاک ، تغذیه کرد و به فضل خویش ، بی نیازمان ساخت و به لطف خود ، توانگرمان نمود . سپس ما را به چیزهایی فرمان داد تا فرمان برداری ما را بیازماید ، و از چیزهایی نهی فرمود تا سپاس گزاری ما را امتحان کند ، و ما از راه فرمان او خارج گشتیم ، و بر مرکب نهی های او نشستیم ؛ لیکن او بی درنگ ، کیفرمان نداد و در انتقام گرفتن از ما شتاب نورزید ؛ بلکه از سرِ مهر و بزرگواری خویش با ما درنگ نمود ، و از روی دلسوزی و بردباری اش در انتظار بازگشت ما [به سویش ]نشست .

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان در عید فطر و قربان و جمعه ـ :امیدواران از تو نومید نمی شوند ، و جویندگان از دَهِش تو مأیوس نمی گردند ، و آمرزش خواهان به خشم و عذاب تو گرفتار نمی آیند . خوان روزی ات [حتّی] برای آنان که نافرمانی ات کنند ، گسترده است ، و بردباری ات برای آنان که با تو دشمنی ورزند ، مهیّاست . عادت تو ، نیکی کردن در حقّ بد کنندگان است و شیوه تو بر جای داشتنِ متجاوزان ، تا جایی که درنگ ورزی تو آنان را از بازگشت [به درگاهت] غافل ساخته و مهلت دادنت ، ایشان را از باز ایستادن [از نافرمانی و گناه ،] باز داشته است ، حال آن که درنگ تو نسبت به ایشان ، برای آن است که به فرمانت باز گردند ، و مهلت دهی ات به آنان ، از آن روست که به پایندگی مُلک خویش اعتماد داری . پس هر که از اهل سعادت باشد ، عمرش را با سعادت پایان می دهی ، و آن که را اهل شقاوت است ، در شقاوت رها می کنی . همگی به سوی حکم تو روان اند ، و بازگشت امورشان ، به فرمان توست . هر چند مدّت عمرشان به درازا کشد ، از قدرت تو چیزی کاسته نمی شود ، و شتاب نکردنت در مجازات آنها ، حجّت تو را باطل نمی سازد ... ؛ چرا که تو حجّت هایت را آشکار ساخته ای ، و [دلایل و ]عذرهایت را از دیرباز بیان داشته ای ، و پیشاپیش بیم داده ای ، و به طرق گوناگون تشویق کرده ای ، و مثال ها زده ای ، و مدت ها مهلت داده ای ، و [مجازاتت را] به تأخیر افکنده ای ، در حالی که می توانستی در آن شتاب ورزی ، و درنگ ورزیده ای ، حال آن که به در دم کیفر دادن ، توانا بودی . نه درنگ ورزیدنت از سر ناتوانی بوده است ، و نه مهلت دادنت از روی ضعف ، و نه خودداری ورزیدنت از سر غفلت ، و نه منتظر ماندت از روی مدارا نمودن ؛ بلکه [این همه ]از آن جهت است که حجّتت رساتر ، و بزرگواری ات کامل تر، و احسانت همه جانبه تر ، و نعمتت کامل تر شود .

.

عنه علیه السلامـ مِن دُعائِهِ فِی الاِستِقالَةِ ـ :سُبحانَکَ ما أعجَبَ ما أشهَدُ بِهِ عَلی نَفسی ! واُعَدِّدُهُ مِن مَکتومِ أمری ! وأعجَبُ مِن ذلِکَ أناتُکَ عَنّی ، وإبطاؤُکَ عَن مُعاجَلَتی ، ولَیسَ ذلِکَ مِن کَرَمی عَلَیکَ ، بَل تَأَنِّیا مِنکَ لی ، وتَفَضُّلاً مِنکَ عَلَیَّ لِأَن أرتَدِعَ عَن مَعصِیَتِکَ المُسخِطَةِ ، واُقلِعَ عَن سَیِّئاتِی المُخلِقَةِ ، ولِأَنَّ عَفوَکَ عَنّی أحَبُّ إلَیکَ مِن عُقوبَتی . ⁽¹⁾

.

امام زین العابدین علیه السلامـ از دعای ایشان در پوزش خواهی از خداوند ـ :منزّهی تو ! چه شگفت است که من به زبان خویش گواهی می دهم ، و اعمال نهان خویش را بر می شمارم ! و شگفت تر از این ، درنگ ورزی تو در برابر من ، و کندی ورزیدنت در مجازات سریع من است و این ، نه از آن روست که مرا در نزد تو ارج است ؛ بلکه به خاطر صبوری تو در برابر من و لطف تو بر من است تا بلکه از نافرمانی تو ـ که موجب خشم و ناخشنودی توست ـ باز ایستم ، و از بدی هایم که مرا فرسوده [و بی آبرو ]کرده است ، دست بردارم ، و [نیز] از آن روست که بخشایشِ مرا از مجازات کردنم دوست تر می داری .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی دُعاءِ الاِستِغفارِ ـ :اللّهُمَّ إنّی أستَغفِرُکَ مِن کُلِّ ذَنبٍ قَوِیَ عَلَیهِ بَدَنی بِعافِیَتِکَ ... أوِ اتَّکَلتُ عِندَ خَوفی مِنهُ عَلی أناتِکَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ بَعدَ زِیارَةِ الإِمامِ الحُسَینِ علیه السلام ـ :تَعالَیتَ یا کَریمُ أنتَ شاهِدٌ غَیرُ غائِبٍ ، وعالِمٌ بِما أتی ⁽²⁾إلی أهلِ صَلَواتِکَ ⁽³⁾وأحِبّائِکَ مِنَ الأَمرِ الَّذی لا تَحمِلُهُ سَماءٌ ولا أرضٌ ، ولَو شِئتَ لَانتَقَمتَ مِنهُم ، ولکِنَّکَ حَلیمٌ ذو أناةٍ ، وقَد أمهَلتَ الَّذینَ اجتَرَؤوا عَلَیکَ وعَلی رَسولِکَ وحَبیبِکَ . ⁽⁴⁾

۱ / ۲جُزءٌ مِنَ النُّبُوَّةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :السَّمتُ ⁽⁵⁾الحَسَنُ وَالتُّؤَدَةُ وَالاِقتِصادُ ، جُزءٌ مِن أربَعَةٍ وعِشرینَ جُزءا مِنَ النُّبُوَّةِ . ⁽⁶⁾

.

۱ / ۲ جزئی از نبوّت

امام صادق علیه السلامـ در دعای آمرزش خواهی ـ :بار خدایا ! از تو آمرزش می خواهم برای هر گناهی که بدنم به لطف عافیت بخشی تو بر آن توانا گشت ... یا [برای هر گناهی که] ترسِ از آن مرا فرا گرفت و به درنگ تو تکیه کردم [و آن گناه را مرتکب شدم] .

امام صادق علیه السلامـ در دعا بعد از زیارت امام حسین علیه السلام ـ :بلندمرتبه ای تو ، ای بزرگوار ! تو همه جا حاضری و چیزی بر تو مخفی نیست ، و آنچه را که بر سر اهل درودهایت و دوستانت می رسد و آسمان و زمین تاب تحمّل آن را ندارند ، می دانی ، در صورتی که اگر می خواستی ، بی گمان از آنان (دشمنانشان) انتقام می گرفتی ؛ لیکن تو بردبار و درنگ ورزی و کسانی را که بر تو و بر پیامبرت و دوستت گستاخی کردند ، مهلت دادی .

۱ / ۲جزئی از نبوّتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سیرت نیکو و درنگ ورزی و میانه روی ، جزئی از بیست و چهار جزء نبوّت اند .

.

۱ / ۳خُلُقٌ یُحِبُّهُ اللّه عزّوجلُّسنن ابن ماجة عن أبی سعید الخُدریّ :کُنّا جُلوسا عِندَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ : أتَتکُم وُفودُ عَبدِ القَیسِ . وما یَری أحَدٌ فینا نَحنُ کَذلِکَ ، إِذ جاؤوا فَنَزَلوا . فَأَتَوا رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وبَقِیَ الأشَجُّ العَصَرِیُّ ، فَجاءَ بَعدُ ، فَنَزَلَ مَنزِلاً ، فَأَناخَ راحِلَتَهُ ، ووَضَعَ ثِیابَهُ جانِبا ، ثُمَّ جاءَ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله . فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا أَشَجُّ ، إنَّ فیکَ لَخَصلَتَینِ یُحِبُّهُمَا اللّهُ : الحِلمَ وَالتُّؤَدَةَ ، قالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، أشَیءٌ جُبِلتُ عَلَیهِ ⁽¹⁾، أم شَیءٌ حَدَثَ لی ؟ قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : بَل شَیءٌ جُبِلتَ عَلَیهِ . ⁽²⁾

سنن أبی داود عن زارعـ وکانَ فی وَفدِ عَبدِ القَیسِ ـ :لَمّا قَدِمنَا المَدینَةَ فَجَعَلنا نَتَبادَرُ مِن رَواحِلِنا فَنُقَبِّلُ یَدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ورِجلَهُ ، قالَ : وَانتَظَرَ المُنذِرُ الأَشَجُّ حَتّی أتی عَیبَتَهُ ⁽³⁾فَلَبِسَ ثَوبَیهِ ثُمَّ أتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله . فَقالَ لَهُ : إنَّ فیکَ خَلَّتَینِ یُحِبُّهُمَا اللّهُ : الحِلمَ وَالأَناةَ . قالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، أنَا أتَخَلَّقُ بِهِما أمِ اللّهُ جَبَلَنی عَلَیهِما ؟ قالَ : بَلِ اللّهُ جَبَلَکَ عَلَیهِما ، قالَ : الحَمدُ للّهِِ الَّذی جَبَلَنی عَلی خَلَّتَینِ یُحِبُّهُمَا اللّهُ ورَسولُهُ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۳ خویی که خدا دوستش دارد

۱ / ۳خویی که خدا دوستش داردسنن ابن ماجةـ به نقل از ابو سعید خُدری ـ :نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نشسته بودیم که فرمود : «نمایندگان عبد القیس نزد شما آمدند» ، در حالی که کسی دیده نمی شد . در این اثنا ناگهان از راه رسیدند و پیاده شدند و نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمدند ، بجز اَشَج عَصَری که بعدا آمد و پیاده شد و اشترش را خواباند و لباس [سفرش] را به کناری نهاد و سپس نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود : «ای اشج ! در تو دو خصلت است که خدا آنها را دوست می دارد : بردباری و درنگ ورزی» . اشج گفت : ای پیامبر خدا ! آیا این دو خصلت ، ذاتیِ من است یا اکتسابی است ؟ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «نه ، ذاتی توست» .

سنن أبی داوودـ به نقل از زارع که یکی از اعضای هیئت نمایندگی عبد القیس بود ـ :چون به مدینه در آمدیم ، جلوتر از شترانمان سراسیمه خود را به پیامبر صلی الله علیه و آله رساندیم و شروع به بوسیدن دست و پای ایشان کردیم ؛ امّا منذرِ اَشَج ، صبر کرد و به سراغ جامه دان خود رفت و دو جامه [تمیزِ ]خود را پوشید و آن گاه ، نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد . پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود : «در تو دو خصلت وجود دارد که خدا آنها را دوست می دارد : بردباری و درنگ ورزی» . او گفت : ای پیامبر خدا ! آیا این دو خصلت ، اکتسابی من است یا خداوند ، مرا بر آنها سرشته است ؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «نه ؛ خداوند ، تو را بر آنها سرشته است» . اشج گفت : خدا را سپاس که مرا بر دو خصلتی سرشت که خدا و پیامبرش آنها را دوست دارند .

.

۱ / ۴الوَصِیَّةُ بِالأَناةِ وَالتُّؤَدَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا أرَدتَ أمرا فَعَلَیکَ بِالتُّؤَدَةِ ، حَتّی یُرِیَکَ اللّهُ مِنهُ المَخرَجَ ، أو حَتّی یَجعَلَ اللّهُ لَکَ مَخرَجا . ⁽¹⁾

اُسد الغابة عن عبدالرحمن بن عائذ :کانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إذا بَعَثَ بَعثا قالَ لَهُم : تَأَ لَّفُوا النّاسَ وتَأَنَّوهُم ـ أو کَلِمَةً نَحوَها ـ ، [و] ⁽²⁾لا تُغیروا عَلَیهِم حَتّی تَدعوهُم . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن دَفَعَ مُؤمِنا دَفعَةً لِیُذِلَّهُ بِها ، أو لَطَمَهُ لَطمَةً أو أتی إلَیهِ أمرا یَکرَهُهُ لَعَنَتهُ المَلائِکَةُ حَتّی یُرضِیَهُ مِن حَقِّهِ ویَتوبَ ویَستَغفِرَ ، فَإِیّاکُم وَالعَجَلَةَ إلی أحَدٍ ، فَلَعَلَّهُ مُؤمِنٌ وأنتُم لا تَعلَمونَ ، وعَلَیکُم بِالأَناةِ وَاللِّینِ . وَالتَّسَرُّعُ مِن سِلاحِ الشَّیاطینِ ، وما مِن شَیءٍ أحَبُّ إلَی اللّهِ مِنَ الأَناةِ وَاللِّینِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا حَلیمَ إلّا ذو أناةٍ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِابنِهِ الإِمامِ الحَسَنِ علیه السلام ـ :اُوصیکَ بِمَغفِرَةِ الذَّنبِ ، وکَظمِ الغَیظِ ، وصِلَةِ الرَّحِمِ ، وَالحِلمِ عِندَ الجاهِلِ ⁽⁶⁾، وَالتَّفَقُّهِ فِی الدّینِ ، وَالتَّثَبُّتِ فِی الأَمرِ ، وَالتَّعَهُّدِ لِلقُرآنِ ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

.

۱ / ۴ توصیه به درنگ ورزیدن و حوصله کردن

۱ / ۴توصیه به درنگ ورزی و حوصله کردنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه خواستی کاری انجام دهی با حوصله باش تا خداوند ، راه برون رفت آن را به تو بنمایاند ( / خداوند برای تو برون رفتی قرار دهد) .

اُسد الغابةـ به نقل از عبد الرحمان بن عائذ ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله هر گاه نیرویی را اعزام می کرد ، به آنان می فرمود : «با مردم مدارا کنید و حوصله به خرج دهید» ـ یا عبارتی مانند این ـ «و پیش از آن که [به حق] دعوتشان کنید ، بر ایشان متازید» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس مؤمنی را طوری هُل دهد که با آن تحقیرش کند ، یا به او سیلی زند ، یا با او رفتاری کند که خوشایندش نیست ، فرشتگانْ لعنتش می کنند تا آن گاه که از وی رضایت بجوید و توبه و استغفار کند. بنا بر این ، از عجله کردن نسبت به کسی بپرهیزید ؛ زیرا ممکن است او مؤمن باشد و شما نمی دانید. بر شما باد درنگ و نرمش ! شتاب زدگی ، از حربه های شیطان هاست ، و نزد خداوند ، چیزی دوست داشتنی تر از درنگ و نرمش نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بردبار نیست ، مگر کسی که اهل درنگ و نرمش باشد .

امام علی علیه السلامـ در سفارش ایشان به فرزندش امام حسن علیه السلام ـ :سفارش می کنم تو را به بخشیدن گناه [و تقصیر دیگران ]و فرو خوردن خشم ، و به جا آوردن صله رحم ، و بردباری در برابر نادان ، و فهم در دین ، و درنگ در کار ، و توجّه به قرآن .

.

عنه علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِابنِهِ الحَسَنِ علیه السلام ـ :اُوصیکَ بِخَشیَةِ اللّهِ فی سِرِّ أمرِکَ وعَلانِیَتِهِ وأنهاکَ عَنِ التَّسَرُّعِ بِالقَولِ وَالفِعلِ ، وإذا عَرَضَ شَیءٌ مِن أمرِ الآخِرَةِ فَابدَأ بِهِ ، وإذا عَرَضَ شَیءٌ مِن أمرِ الدُّنیا فَتَأَنَّهُ حَتّی تُصیبَ رُشدَکَ فیهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :صِل عَجَلَتَکَ بِتَأَنّیکَ ، وسَطوَتَکَ بِرِفقِکَ ، وشَرَّکَ بِخَیرِکَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الأَناةُ حُسنٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :التَّأَنّی حَزمٌ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :التَّثَبُّتُ حَزمٌ . ⁽⁵⁾

الإمام الحسن علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَنِ الحَزمِ ـ :طولُ الأَناةِ ، وَالرِّفقُ بِالوُلاةِ ، وَالاِحتِراسُ مِن جَمیعِ النّاسِ . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلامـ در سفارش به فرزندش امام حسن علیه السلام ـ :تو را به ترس از خدا در کارهای نهان و آشکارت سفارش می کنم ، و از شتاب زدگی در گفتار و کردار بازَت می دارم ، و این که هر گاه چیزی از کار آخرت پیش آمد ، نخست آن را انجام بده و هر گاه چیزی از کار دنیا پیش آمد ، در آن درنگ کن تا راه درست را در آن بیابی .

امام علی علیه السلام :شتابَت را به درنگ ، وصل کن ، و خشونتت را به نرمش ، و بدی ات را به خوبی .

امام علی علیه السلام :درنگ کردن ، یک حُسن است .

امام علی علیه السلام :درنگ کردن ، دوراندیشی است .

امام علی علیه السلام :درنگ ورزی ، دوراندیشی است .

امام حسن علیه السلامـ در پاسخ پرسشی در باره [تعریف] دوراندیشی ـ :بسیار با درنگ بودن ، و مدارا با فرمان روایان ، و برحذر بودن از جمیع مردمان .

.

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی رِسالَتِهِ المَعروفَةِ بِرِسالَةِ الحُقوقِ ـ :فَأَمّا حُقوقُ رَعِیَّتِکَ بِالسُّلطانِ فَأَن تَعلَمَ أنَّکَ إنَّمَا استَرعَیتَهُم بِفَضلِ قُوَّتِکَ عَلَیهِم فَإِنَّهُ إنَّما أحَلَّهُم مَحَلَّ الرَّعِیَّةِ لَکَ ضَعفُهُم وذُلُّهُم فَما أولی مَن کَفاکَهُ ضَعفُهُ وذُلُّهُ حَتّی صَیَّرَهُ لَکَ رَعِیَّةً وصَیَّرَ حُکمَکَ عَلَیهِ نَافِذاً ، لا یَمتَنِعُ مِنکَ بِعِزَّةٍ ولا قُوَّةٍ ولا یَستَنصِرُ فیما تَعاظَمَهُ مِنکَ إِلّا بِاللّهِ بِالرَّحمَةِ وَالحِیاطَةِ وَالأَناةِ وما أولاکَ إِذا عَرَفتَ ما أعطاکَ اللّهُ مِن فَضلِ هذِهِ العِزَّةِ وَالقُوَّةِ الَّتی قَهَرتَ بِها أن تَکونَ للّهِِ شاکِرا ومَن شَکَرَ اللّهَ أعطاهُ فیما أنعَمَ عَلَیهِ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :قالَ لُقمانُ لِابنِهِ : یا بُنَیَّ ، إیّاکَ وَالضَّجَرَ وسوءَ الخُلُقِ وقِلَّةَ الصَّبرِ ، فَلا یَستَقیمُ عَلی هذِهِ الخِصالِ صاحِبٌ ، وألزِم نَفسَکَ التُّؤَدَةَ فی اُمورِکَ ، وصَبِّر عَلی مَؤُوناتِ الإِخوانِ نَفسَکَ ، وحَسِّن مَعَ جَمیعِ النّاسِ خُلُقَکَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلَی النَّجاشِیِّ والِی الأَهوازِ ـ :اِعلَم أنّی سَاُشیرُ عَلَیکَ بِرَأیٍ ، إن أنتَ عَمِلتَ بِهِ تَخَلَّصتَ مِمّا أنتَ مُتَخَوِّفُهُ ، وَاعلَم أنَّ خَلاصَکَ ونَجاتَکَ مِن حَقنِ ⁽³⁾الدِّماءِ ، وکَفِّ الأَذی عَن أولیاءِ اللّهِ ، وَالرِّفقِ بِالرَّعِیَّةِ ، وَالتَّأَنّی ، وحُسنِ المُعاشَرَةِ ، مَع لینٍ فی غَیرِ ضَعفٍ ، وشِدَّةٍ مِن غَیرِ عُنفٍ ⁽⁴⁾، ومُداراةِ صاحِبِکَ ، ومَن یَرِدُ عَلَیکَ مِن رُسُلِهِ ، وَارتُق ⁽⁵⁾فَتقَ رَعِیَّتِکَ بِأَن توقِفَهُم عَلی ما وافَقَ الحَقَّ وَالعَدلَ إن شاءَ اللّهُ . ⁽⁶⁾

.

امام زین العابدین علیه السلامـ در رساله معروفش به «رساله حقوق» ـ :و امّا حقوق رعیّت تو در حکومت ، این است که بدانی تو در پرتو قدرتت بر آنان ، ایشان را رعایای خویش ساخته ای و آنچه آنان را در جایگاه رعیّت تو قرار داده ، ناتوانی و ضعف آنان است . پس کسی که ناتوانی و ضعف او ، تو را از وی بی نیاز گردانیده است ـ تا جایی که فرمان تو را بر او روان ساخته ، چندان که هیچ نیرو و توانی ، در برابر تو ندارد و در قبال قدرت تو یاوری جز خدا ندارد ـ ، بسی سزاوار مهربانی و حمایت و بردباری است ، و چون بدانی که نعمتِ این نیرو و توانی را که با آن ، سلطه یافته ای در آورده ای ، خداوند به تو عطا کرده است ، بسی سزاوار است که سپاس گزار خدا باشی ، و هر کس خدای را سپاس بگزارد ، نعمتش را بر او افزون می کند . و هیچ نیرویی نیست جز به یاری خدا .

امام صادق علیه السلاملقمان به فرزندش گفت : فرزند عزیزم ! از دل تنگی و بدخویی و کم صبری دوری کن ؛ زیرا هیچ دوستی ، این خصلت ها را بر نمی تابد . در کارهایت همواره آرامش و حوصله داشته باش و خویشتن را بر رنج و زحمت های برادران ، به شکیبایی وا دار و اخلاقت را با همه مردم ، نیک گردان .

امام صادق علیه السلامـ در نامه اش به نجاشی (حاکم اهواز) ـ :بدان که من تو را به نظری راه نمایی می کنم که اگر به آن عمل کنی ، از آنچه بیمش را داری ، نجات می یابی: بدان که رهایی و نجات تو در حفظ خون ها و آزار نرساندن به اولیای خدا و مهرورزی و مدارا با مردم و درنگ ورزی ، و خوش رفتاری است ، همراه با نرمشِ بدون ضعف ، و سختگیریِ بدون خشونت ، و مدارا با بالادستت و [نیز] با فرستادگان او که نزد تو می آیند ، و این که بر پایه حق و عدل ، کارهای رعیّتت را رتق و فتق کنی ، إن شاء اللّه .

.

الکافی عن حمزة بن محمّد الطیّار :أنَّهُ عَرَضَ عَلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام بَعضَ خُطَبِ أبیهِ حَتّی إِذا بَلَغَ مَوضِعاً مِنها قالَ لَهُ : کُفَّ وَاسکُت . ثُمَّ قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : لا یَسَعُکُم فیما یَنزِلُ بِکُم مِمّا لا تَعلَمونَ إِلَا الکَفُّ عَنهُ وَالتَّثَبُّتُ وَالرَّدُّ إلی أئِمَّةِ الهُدی حَتّی یَحمِلوکُم فیهِ عَلَی القَصدِ ، ویَجلوا عَنکُم فیهِ العَمی ، ویُعَرِّفوکُم فیهِ الحَقَّ ؛ قالَ اللّهُ تَعالی : «فَسْئلُواْ أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ » ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :قِفوا عِندَ ما تُنهَونَ عَنهُ ، ولا تَعجَلوا فی أمرٍ حَتّی تَتَبَیَّنوا . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا أرَدتَ أمرا فَعَلَیکَ بِالرِّفقِ وَالتُّؤَدَةِ ، حَتّی یَجعَلَ اللّهُ لَکَ مِنهُ فَرَجا . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :رَوِیَّةُ ⁽⁵⁾المُتَأَنّی أفضَلُ مِن بَدیهَةِ العَجِلِ . ⁽⁶⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ فی بَیانِ کَیفِیَّةِ التَّصَرُّفِ مَعَ الحَدیثِ الَّذی لَیسَ لَهُ وَجهٌ ـ :عَلَیکُم بِالکَفِّ وَالتَّثَبُّتِ وَالوُقوفِ ، وأنتُم طالِبونَ باحِثونَ حَتّی یأتِیَکُمُ البَیانُ مِن عِندِنا . ⁽⁷⁾

.

الکافیـ در باره حمزة بن محمّد طیّار ـ :او یکی از خطبه های امام باقر علیه السلام را بر امام صادق علیه السلام خواند تا به جمله ای از آن رسید . در این هنگام ، امام صادق علیه السلام فرمود : «بس است . ادامه نده» و سپس فرمود : «در کارهایی که برای شما پیش می آید و حکم آنها را نمی دانید ، وظیفه ای جز باز ایستادن و درنگ کردن و ارجاع دادن آنها به پیشوایان هدایت ندارید تا ایشان راه درست آنها را به شما نشان دهند و کوریِ شما را در باره آنها از شما بزدایند و حق را به شما بشناسانند . خدای متعال فرموده است : «اگر نمی دانید ، از اهل ذکر بپرسید» » .

امام علی علیه السلام :از آنچه از آن نهی می شوید ، باز ایستید و در هیچ کاری شتاب مَوَرزید ، تا آن که حقیقتِ آن بر شما روشن شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه آهنگ کاری کردی ، ملایمت و حوصله در پیش گیر تا خداوند در آن ، گشایشی برایت قرار دهد .

امام علی علیه السلام :اندیشه کردن [و تأخیر] شخص درنگ ورز ، بهتر از نااندیشی [و سرعت عمل] شتابکار است .

امام رضا علیه السلامـ در بیان چگونگیِ برخورد با حدیثی که حکم روشنی به دست نمی دهد ـ :بر شما باد خویشتنداری و درنگ و توقّف ! و جستجو و تحقیق کنید تا توضیح آنها از جانب ما به شما برسد .

.

فقه الرضا علیه السلام :إذا أرَدتَ أن تَقومَ إلَی الصَّلاةِ ، فَلا تَقُم ⁽¹⁾إلَیها مُتَکاسِلاً ، ولا مُتَناعِسا ، ولا مُستَعجِلاً ، ولا مُتَلاهِیا ، ولکِن تَأتیها عَلَی السُّکونِ وَالوَقارِ وَالتُّؤَدَةِ . ⁽²⁾

.

فقه الرضا علیه السلام :هر گاه خواستی به نماز بایستی ، با بی حالی و خواب آلودگی ، یا شتاب زدگی و حواس پرتی به این کار مپرداز ؛ بلکه آن را با آرامش و وقار و تأنّی به جای آور .

.

الفَصلُ الثّانی: أسباب التّأنی۲ / ۱العَقلُالإمام علیّ علیه السلام :التَّثَبُّتُ ⁽¹⁾رَأسُ العَقلِ ، وَالحِدَّةُ ⁽²⁾رَأسُ الحُمقِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :التُّؤَدَةُ نِصفُ العَقلِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی بَیانِ جُنودِ العَقلِ وَما یُقابِلُها مِن جُنودِ الجَهلِ ـ :التُّؤَدَةُ ⁽⁵⁾وضِدُّهَا التَّسَرُّعُ . ⁽⁶⁾

الإمام الکاظم علیه السلامـ أیضا ـ :التُّؤَدَةُ ، العَجَلَةُ . ⁽⁷⁾

.

فصل دوم : عوامل درنگ ورزیدن

۲ / ۱ خرد

فصل دوم : عوامل درنگ ورزیدن۲ / ۱خردامام علی علیه السلام :درنگ ورزی ، اوج خردمندی است و شتاب زدگی ، اوج نابخردی .

امام صادق علیه السلام :درنگ ورزی ، نصف خرد است .

امام صادق علیه السلامـ در بیان سربازان خرد و سربازان نادانی ـ :درنگ ورزی ، که ضدّ آن ، شتابکاری است .

امام کاظم علیه السلامـ در بیان سربازان خرد و سربازان نادانی ـ :درنگ [و ضدّ آن] ، شتاب .

.

۲ / ۲الإِیمانُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :المُؤمِنُ وَقّافٌ ⁽¹⁾وَالمُنافِقُ وَثّابٌ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :المُؤمِنُ کَیِّسٌ فَطِنٌ حَذِرٌ وَقّافٌ ، ثَبتٌ ⁽³⁾لا یَعجَلُ عالِمٌ وَرِ عٌ، وَالمُنافِقُ هُمَزَةٌ لُمَزَةٌ حُطَمَةٌ ، لا یَقِفُ عِندَ شُبهَةٍ ولا عِندَ مُحَرَّمٍ ؛ کَحاطِبِ اللَّیلِ لا یُبالی مِن أینَ کَسَبَ وفیما أنفَقَ . ⁽⁴⁾

۲ / ۳عُلُوُّ الهِمَّةِالإمام علیّ علیه السلام :الحِلمُ وَالأَناةُ تَوأَمانِ یُنتِجُهُما عُلُوُّ الهِمَّةِ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۲ ایمان

۲ / ۳ بلندهمّتی

۲ / ۲ایمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمن ، اهل درنگ است و منافق ، بی پروا [و شتابکار] .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مؤمن ، زیرک و هوشیار و محتاط و اهل درنگ و ثابت قدم است و عجله نمی کند و دانا و پارساست ، و منافق ، بدگو و عیبجو و آتش افروز است و از هیچ شبهه و حرامی باز نمی ایستد و مانند هیمه چین در شب است و برایش مهم نیست از کجا به دست می آورد و در چه راهی خرج می کند .

۲ / ۳بلندی همّتامام علی علیه السلام :بردباری و درنگ کردن ، دو همزادند که از بلندهمّتی زاده می شوند .

.

الفَصلُ الثّالِثُ: آثار التّأنی۳ / ۱الإِصابَةُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن تَأَنّی أصابَ أو کادَ ، ومَن عَجِلَ أخطَأَ أو کادَ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا تَأَنَّیتَ أصَبتَ أو کِدتَ تُصیبُ ، وإذَا استَعجَلتَ أخطَأتَ أو کِدتَ تُخطِئُ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :أصابَ مُتَأَنٍّ أو کادَ ، أخطَأَ مُستَعجِلٌ أو کادَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَقتَلُ الرَّجُلِ بَینَ لَحیَیهِ ، وَالرَّأیُ مَعَ الأَناةِ ، وبِئسَ الظَّهیرُ الرَّأیُ الفَطیرُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الأَناةُ إصابَةٌ . ⁽⁵⁾

.

فصل سوم : آثار درنگ ورزیدن

۳ / ۱ رسیدن به حقیقت

فصل سوم : آثار درنگ ورزیدن۳ / ۱رسیدن به حقیقتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که با درنگْ عمل کند ، به حقیقت می رسد یا به آن نزدیک می شود و کسی که عجله کند ، به خطا می رود و یا به آن نزدیک می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه درنگ ورزی ، به حقیقت می رسی یا به آن نزدیک می شوی ، و هر گاه شتاب ورزی ، خطا می کنی یا به آن نزدیک می گردی .

امام علی علیه السلام :درنگ کننده به حقیقت می رسد ، یا به آن نزدیک می شود . شتابکار خطا می کند ، یا به خطا نزدیک می شود .

امام علی علیه السلام :قتلگاه مرد ، میان دو چانه اوست ⁽¹⁾و رأی ، با درنگ کردن همراه است ، و بد پشتیبانی است رأی خام .

امام علی علیه السلام :درنگ کردن ، ضامن رسیدن به حقیقت است .

.

عنه علیه السلام :الرَّأیُ عِندی مَعَ الأَناةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :عَلَیکَ بِالأَناةِ ؛ فَإِنَّ المُتَأَنِّیَ حَرِیٌّ بِالإِصابَةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :المُتَأَنّی مُصیبٌ وإن هَلَکَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لا إصابَةَ لِمَن لا أناةَ لَهُ . ⁽⁴⁾

الإمام الجواد علیه السلام :اِتَّئِد تُصِب أو تَکَد . ⁽⁵⁾

راجع : ص ۱۴۲ ح ۱۹ .

۳ / ۲الأَمنُ مِنَ الزَّلَلِالإمام علیّ علیه السلام :مَنِ اتَّأَدَ أمِنَ مِنَ الزَّلَلِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :التَّثَبُّتُ فِی القَولِ یُؤمِنُ العِثارَ وَالزَّلَلَ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :التَّأَنّی فِی الفِعلِ یُؤمِنُ الخَطَلَ ⁽⁸⁾. ⁽⁹⁾

عنه علیه السلام :التَّرَوّی فِی القَولِ یُؤمِنُ الزَّلَلَ . ⁽¹⁰⁾

.

۳ / ۲ مصون ماندن از لغزش

امام علی علیه السلام :نظر من ، درنگ کردن است . ⁽¹⁾

امام علی علیه السلام :درنگ پیشه کن ؛ زیرا درنگ کننده ، سزاوار رسیدن به حقیقت است .

امام علی علیه السلام :آن که درنگ می کند ، [سرانجام] به حقیقت می رسد ، اگرچه بمیرد .

امام علی علیه السلام :کسی که اهل درنگ نباشد ، به حقیقت نمی رسد .

امام جواد علیه السلام :درنگ کن تا به حقیقت برسی ، یا به آن نزدیک شوی .

ر . ک : ص ۱۴۳ ح ۱۹ .

۳ / ۲مصون ماندن از لغزشامام علی علیه السلام :هر که درنگ ورزد ، از لغزش در امان می ماند .

امام علی علیه السلام :درنگ کردن در گفتار ، از خطا و لغزش مصون می دارد .

امام علی علیه السلام :درنگ کردن در کردار ، از خطا در امان می دارد .

امام علی علیه السلام :درنگ کردن در گفتار ، از لغزش مصون می دارد .

.

آدم علیه السلامـ لِوُلدِهِ ـ :کُلُّ عَمَلٍ تُریدونَ أن تَعمَلوا فَقِفوا لَهُ ساعَةً ، فَإِنّی لَو وَقَفتُ لَم یَکُن أصابَنی ما أصابَنی . ⁽¹⁾

۳ / ۳السَّلامَةُالإمام علیّ علیه السلام :فِی الأَناةِ السَّلامَةُ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :مَعَ التَّثَبُّتِ تَکونُ السَّلامَةُ ، ومَعَ العَجَلَةِ تَکونُ النَّدامَةُ ، ومَنِ ابتَدَأَ بِعَمَلٍ فی غَیرِ وَقتِهِ کانَ بُلوغُهُ فی غَیرِ حینِهِ . ⁽³⁾

۳ / ۴الاِستِظهارُالإمام علیّ علیه السلام :التَّأَنّی یوجِبُ الاِستِظهارَ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :فِی التَّأَنِّی استِظهارٌ . ⁽⁶⁾

۳ / ۵الظَّفَرُالإمام علیّ علیه السلام :التَّأَنّی نِصفُ الظَّفَرِ ، کَما أنَّ الهَمَّ نِصفُ الهَرَمِ . ⁽⁷⁾

.

۳ / ۳ سالم ماندن

۳ / ۴ محکم کاری

۳ / ۵ پیروزی

آدم علیه السلامـ به فرزندانش ـ :هر کاری که می خواهید بکنید ، ساعتی در آن درنگ کنید ؛ چرا که اگر من درنگ ورزیده بودم ، گرفتار آن بلایی که بر سرم آمد ، نمی شدم .

۳ / ۳سالم ماندنامام علی علیه السلام :درنگ ورزیدن ، موجب سلامت ماندن است .

امام صادق علیه السلام :درنگ ورزیدن ، سلامت در پی دارد و شتاب کردن ، پشیمانی ، و هر کس کاری را بی موقع آغاز کند ، بی موقع به آن می رسد .

۳ / ۴محکم کاریامام علی علیه السلام :درنگ ورزیدن ، موجب محکم کاری ⁽¹⁾می شود .

امام علی علیه السلام :در درنگ ورزیدن ، محکم کاری کردن است .

۳ / ۵پیروزیامام علی علیه السلام :درنگ ورزی ، نیمی از پیروزی است ، چنان که اندوه [و نگرانی] ، نصف پیری است .

.

۳ / ۶الخَیرُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا أرادَ اللّهُ بِأَهلِ بَیتٍ خَیرا ، أرشَدَهُم لِلرِّفقِ وَالتَّأَنّی ، ومَن حُرِمَ الرِّفقَ فَقَد حُرِمَ الخَیرَ . ⁽¹⁾

۳ / ۷البَقاءُ وَالرّاحَةُالإمام علیّ علیه السلام :اِعلَموا أنَّ الرِّفقَ یُمنٌ ، وفِی الأَناةِ بَقاءٌ وراحَةٌ . ⁽²⁾

۳ / ۸الأَمنُ مِنَ الهَلکِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّما أهلَکَ النّاسَ العَجَلَةُ ، ولَو أنَّ النّاسَ تَثَبَّتوا لَم یَهلِک أحَدٌ . ⁽³⁾

۳ / ۹تَسهیلُ الأَسبابِالإمام علیّ علیه السلام :بِالتَّأَنّی تَسهُلُ الأَسبابُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :بِالتَّأَنّی تَسهُلُ المَطالِبُ . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۶ خیر

۳ / ۷ ماندگاری و آسایش

۳ / ۸ ایمن ماندن از نابودی

۳ / ۹ آسان شدن عوامل

۳ / ۶خیرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه خداوند برای خانواده ای خیری (خوبی ای) بخواهد ، آنان را به ملایمت و درنگ کردن ، راه نمایی می کند ، و هر کس از ملایمتْ محروم شود ، در واقع ، از خیر محروم شده است .

۳ / ۷ماندگاری و آسایشامام علی علیه السلام :بدانید که ملایمت ، با میمنت است و درنگ کردن ، موجب ماندگاری و آسایش .

۳ / ۸ایمن ماندن از نابودیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مردم را در حقیقت ، شتاب زدگی به نابودی کشانده است ، و اگر مردم درنگ می ورزیدند ، هیچ کس نابود نمی شد .

۳ / ۹آسان شدن عواملامام علی علیه السلام :با درنگ کردن است که سبب ها آسان می شوند .

امام علی علیه السلام :درنگ ورزی ، رسیدن به خواسته ها را آسان می سازد .

.

الفَصلُ الرّابِعُ: التّأنی المذموم۴ / ۱التَّأَنّی فی عَمَلِ الآخِرَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :التُّؤَدَةُ فی کُلِّ شَیءٍ إلّا فی عَمَلِ الآخِرَةِ . ⁽¹⁾

۴ / ۲التَّأَنّی فِی العَمَلِ الصّالِحِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الأَناةُ خَیرٌ إلّا فِی العَمَلِ الصّالِحِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الأَناةُ فی کُلِّ شَیءٍ خَیرٌ إلّا فی ثَلاثٍ : إذا صیحَ فی خَیلِ اللّهِ فَکونوا فی أوَّلِ مَن یَشخَصُ . وإذا نودِیَ بِالصَّلاةِ فَکونوا فی أوَّلِ مَن یَخرُجُ . وإذا کانَتِ الجِنازَةُ فَعَجِّلُوا الخُروجَ بِها . ثُمَّ الأَناةُ بَعدُ خَیرٌ ، ثُمَّ الأَناةُ بَعدُ خَیرٌ . ⁽³⁾

.

فصل چهارم : درنگ های ناپسند

۴ / ۱ درنگ کردن در کار آخرت

۴ / ۲ درنگ کردن در کار نیک

فصل چهارم : درنگ های ناپسند۴ / ۱درنگ کردن در کار آخرتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :درنگ کردن در هر کاری [پسندیده] است بجز در کار آخرت .

۴ / ۲درنگ کردن در کار نیکپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :درنگ ورزی خوب است ، مگر در کار نیک .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :درنگ کردن در هر کاری خوب است ، بجز در سه کار : هر گاه لشکر خدا [برای جهاد] فرا خوانده شد ، نخستین کسی باشید که بیرون می آید ؛ و هر گاه بانگ نماز بلند شد ، نخستین کسی باشید که [برای نماز] بیرون می آید ؛ و هر گاه جنازه ای بود ، در بیرون بردن [و خاک سپاری] آن ، شتاب ورزید . از اینها که گذشت ، درنگ کردن [در هر کاری] خوب است . از اینها که گذشت ، درنگ کردن [در هر کاری] خوب است .

.

۴ / ۳التَّأَنّی فی فُرَصِ الخَیرِالإمام علیّ علیه السلام :مِنَ الخُرقِ المُعاجَلَةُ قَبلَ الإِمکانِ ، وَالأَناةُ بَعدَ الفُرصَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مِن کتابِهِ إلی زِیادِ بنِ النَّضرِ حینَ أنفَذَهُ عَلی مُقَدَّمَتِهِ إلی صِفّینَ ـ :عَلَیکَ بِالتَّأَنّی فی حَربِکَ ، وإیّاکَ وَالعَجَلَةَ إلّا أن تُمکِنَکَ فُرصَةٌ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :التُّؤَدَةُ مَمدوحَةٌ فی کُلِّ شَیءٍ إلّا فی فُرَصِ الخَیرِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :التَّثَبُّتُ خَیرٌ مِنَ العَجَلَةِ ، إلّا فی فُرَصِ البِرِّ . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۳ درنگ کردن در فرصت کار خوب

۴ / ۳درنگ کردن در فرصت کار خوبامام علی علیه السلام :شتاب کردن [در کاری] پیش از توانایی یافتن [بر آن] و درنگ کردن (تعلّل) بعد از به دست آوردن فرصت ، از نادانی است .

امام علی علیه السلامـ از نامه ایشان به زیاد بن نضر ، آن گاه که او را در سِمَت فرماندهی مقدّمه سپاهش به صفّین فرستاد ـ :در جنگ ، درنگ کردن پیش گیر و از شتاب کردن بپرهیز ، مگر آن که فرصت [خوبی] دست دهد .

امام علی علیه السلام :درنگ کردن در هر چیزی ستودنی است ، مگر در فرصت هایی که برای انجام دادن کارِ خوب دست می دهد .

امام علی علیه السلام :درنگ کردن ، بهتر از شتاب نمودن است ، مگر در فرصت های کارِ نیک .

.

. .

۲۸ . آسیب

اشاره

۲۸ . آسیبدرآمدفصل یکم : در هم تنیده بودن آسیب ها با زندگی دنیافصل دوم : آسیب های دانشفصل سوم : آسیب های خردفصل چهارم : آسیب های دانشمندانفصل پنجم : آسیب های دینفصل ششم : آسیب های اخلاقیفصل هفتم : آسیب های سیاسی، اجتماعی و فرهنگیفصل هشتم : عوامل پیشگیری از آسیب ها

.

درآمد

آفت ، در لغت

درآمدآفت ، در لغتواژه «آفت» ، اسم مصدر است از ریشه «أوف» یا «أیف» ⁽¹⁾به معنای آسیب ، گزند ، بیماری و عیبی که بر چیزی عارض شود و موجب فساد و تباهی آن گردد . ابن منظور می گوید : أوف : الآفَةُ : العاهَةُ ، و فِی المُحکَمِ : عَرَضٌ مُفسِدٌ لِما أصابَ مِن شَی ءٍ ... وطَعامٌ مَؤوفٌ : أصابَتهُ آفَةٌ ، و فی غَیرِ المُحکَمِ طَعامٌ مَأْوُوفٌ . و إیفَ الطَّعامُ ، فَهُوَ مَئیفٌ ... الجَوهَرِیُّ : و قَد إیفَ الزَّرعُ عَلی ما لَم یُسَمَّ فاعِلُهُ ، أی أصابَتهُ آفَةٌ فَهُوَ مَؤوفٌ مِثلُ مَعوفٍ . ⁽²⁾أوف: آفت : آسیب. در کتاب محکم [ابن سیرین] آمده : آفت، عارضه ای است که به هر چه برسد، نابودش می کند ... . غذای مئوف، غذایی است که آفت زده. در غیر کتاب محکم ، «طعام مأوُوف» آمده است. «ایف الطعام» ، یعنی غذای آسیب زده ... . جوهری گفته است: «ایف الزرع» به صورت فعل مجهول ، آن جایی که آفت ، مشخّص نباشد، پس آن ، «مؤوف» است . مقصود از این واژه در این بخش ، اشاره به موضوع آسیب شناسی از نگاه قرآن و احادیث اسلامی است .

.

آفت ، در قرآن و حدیث

۱ . آسیب های غیر قابل پیشگیری

آفت ، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم ، واژه «آفت (آسیب)» نیامده است ؛ امّا آسیب شناسی ، یکی از آموزه های مهمّ اسلامی است که با الفاظ گوناگون و به طور گسترده در قرآن و احادیث آمده و در بخش های مختلف این دانش نامه ، مطرح گردیده است . از این رو ، برای آسیب شناسی هر موضوع ، مراجعه به کلیدْواژه مربوط به آن ، ضروری است . بنا بر این ، آنچه در این جا تحت عنوان «آفت» می آید ، تنها بخش کوچکی از احادیث آسیب شناسی است که واژه «آفت» در آنها به کار رفته ، و منظور از تشکیل این بخش ، جلب توجّه خوانندگان به اهمّیت این موضوع از نگاه اهل بیت علیهم السلام و آشنایی اجمالی با آسیب هایی است که زندگی مادّی و معنوی انسان را تهدید می نمایند . در جمع بندی این احادیث ، می توان گفت که آسیب های زندگی ، دو نوع اند :

۱ . آسیب های غیر قابل پیشگیریبخشی از آسیب ها با زندگی انسان ، پیوندی ناگسستنی دارند ، چنان که در حدیثی از امام علی علیه السلام در توصیف انسان آمده : غَرَضِ الأَسقامِ ... حَلیفِ الهُمومِ و قَرینِ الأَحزانِ و نُصُبِ الآفاتِ . ⁽¹⁾[انسان] در تیررس بیماری ها... هم پیمان غصّه ها ، همنشین اندوه ها ، و ملازم آسیب هاست . انسان در این جهان ، گرفتار انواع آسیب های غیر قابل پیشگیری و غم و

.

غصّه های ناشی از آن است . از این رو در حکمت های منسوب به امام علی علیه السلام آمده که وقتی ایشان شنید که مردی برای دوستش دعا می کند که غم و گرفتاری نبیند، فرمود : إنَّما دَعَوتَ لَهُ بِالمَوتِ لِأَنَّ مَن عاشَ فِی الدُّنیا لابُدَّ أن یَرَی المَکروهَ . ⁽¹⁾تو در واقع ، برای مرگش دعا کردی ؛ زیرا هر که در دنیا زندگی می کند ، به ناچار ، گرفتاری می بیند . آفتِ همه آرزوها مرگ است که هیچ چاره ای ندارد و هیچ کس نمی تواند از آن پیشگیری کند : آفَةُ الآمالِ حُضورُ الآجالِ . ⁽²⁾آفت آرزوها، وجود [همیشگی] اجل هاست . به سخن دیگر ، بخشی از آسیب های زندگی ، تقدیر غیر قابل تغییر زندگی اند . در این موارد ، از انسان برای پیشگیری از آنها کاری ساخته نیست ، چنان که از امام علی علیه السلام روایت شده است : یَغلِبُ المِقدارُ عَلَی التَّقدیرِ ، حَتّی تَکونَ الآفَةُ فِی التَّدبیرِ . ⁽³⁾تقدیر [ حق] بر حسابگری [ ما] چنان چیره است که تدبیر ، مایه آسیب می شود . در روایتی دیگر از ایشان آمده است : تَذِلُّ الأُمورُ لِلمَقادیرِ ، حَتّی یَکونَ الحَتفُ فِی التَّدبیرِ . ⁽⁴⁾کارها در تسخیر تقدیرات اند ، تا جایی که تدبیر، مرگ آور می شود . گفتنی است که هر چند این گونه آسیب ها غیر قابل پیشگیری اند ، با این حال ،

.

۲ . آسیب های قابل پیشگیری

راه های پیشگیری از آسیب ها

۱ . شناخت

شناخت آنها ضروری است تا با توجّه به آنها بتوان برای زندگی برنامه ریزی کرد ؛ بلکه از آنها به عنوان فرصت ، برای کمالات نفسانی بهره برداری نمود .

۲ . آسیب های قابل پیشگیرینکته مهم در باب آسیب شناسی ، این است که بخش عمده آسیب هایی که زندگی مادّی و معنوی را تهدید می کنند ، قابل پیش بینی و پیشگیری اند . مهم تر ، این که حتّی پیشگیری بسیاری از آسیب های غیر قابل پیش بینی ، امکان پذیر است ؛ بلکه می توان گفت که آسیب های غیر قابل پیشگیری ، در برابر آنچه قابل پیشگیری است ، اندک اند . بسیاری از بیماری های جسمی و روحی و بسیاری از مرگ های زودرس را می توان پیشگیری کرد . همچنین بسیاری از آسیب هایی را که زندگی فردی ، خانوادگی ، اجتماعی ، فرهنگی ، سیاسی ، اقتصادی و زیستیِ انسان را تهدید می کنند ، پیش از وقوع می توان علاج نمود . بنا بر این ، آسیب شناسی ، در واقع ، اوّلین و اصلی ترین و مهم ترین مسئله زندگی است که سعادت و خوش بختی انسان در گرو آن قرار دارد .

راه های پیشگیری از آسیب هابا تأمّل در احادیث فصل هشتم ، می توان گفت که با بهره گیری از چهار عامل ، می توان از وقوع بسیاری از آسیب ها پیشگیری کرد :

۱ . شناختآسیب شناسی ، نخستین گام در جهت پیشگیری از آسیب است ، چنان که در ره نمود

.

۲ . تقویت اراده

۳ . خدمت به خلق

امام علی علیه السلام آمده : العِلمُ حِجابٌ مِنَ الآفاتِ . ⁽¹⁾دانش، بازدارنده از آفات است . هر چه سطح علم و آگاهی مردم نسبت به آسیب هایی که زندگیِ آنها را تهدید می کند ، بالاتر باشد ، مصونیت آنها افزایش می یابد . بنا بر این برای سالم سازی جامعه ، برنامه ریزی جهت تقویت فرهنگ و آگاهی مردم ، ضروری است .

۲ . تقویت ارادهشماری از آسیب های زندگی ، معلول ضعف اراده در برابر جاذبه ها و تمایلات نفسانی اند ؛ چرا که ضعف اراده ، مانع پیروی از عقل و علم و آگاهی می شود . از این رو در این گونه موارد ، تنها شناخت آسیب ، برای پیشگیری از آن کافی نیست ؛ بلکه تقویت اراده از طریق خودسازی نیز ضروری است . احادیثی که برای مصونیت از آسیب ها به روزه داری ، قناعت ، خودداری از هوسرانی و زهد توصیه می کنند ، اشاره به همین نکته دارند . از امام علی علیه السلام نقل شده : لَو زَهِدتُم فِی الشَّهَواتِ لَسَلِمتُم مِنَ الآفاتِ . ⁽²⁾اگر در خواسته های نفس ، زهد بورزید ، حتما از آسیب ها در امان خواهید ماند .

۳ . خدمت به خلقیکی از آموزه های مهمّ اسلام برای پیشگیری از آسیب های غیر قابل پیش بینی ، کمک به نیازمندان ، شاد کردن دیگران و به طور کلّی ، نیکی کردن به مردم و خدمت به خلق است . از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت شده :

.

۴ . استمداد از خداوند متعال

المَعروفُ إلَی النّاسِ یَقی صاحِبَها مَصارِعَ السَّوءِ وَ الآفاتِ وَ الهَلَکاتِ . ⁽¹⁾نیکی کردن به مردم، نیکوکار را از دام بدی ها و آسیب ها و مهلکه ها نجات می دهد . این سخن ، بدان معناست که برای مصون ماندن از آسیب ها ، علاوه بر راه های متعارف ، عوامل و راه های غیر متعارف نیز وجود دارند که شماری از آسیب های زندگی را از طریق آنها می توان پیشگیری نمود .

۴ . استمداد از خداوند متعالدر کنار تلاش های علمی و عملی برای پیشگیری از آسیب ها ، ذکر و دعا و یاری خواستن از حضرت احدیت ـ جلّ و علا ـ نیز نقش مؤثّری در این زمینه دارند . بر اساس بسیاری از احادیث ، پیشوایان اسلام ، مکرّر از خداوند متعال می خواستند که آنان را از آسیب ها ، مصون بدارد و در برابر آسیب ها ، مصونیت بخشد .

.

الفَصلُ الأَوَّلُ: تآصر الآفات والحیاة الدّنیا۱ / ۱الإِنسانُ فِی الدُّنیا مَرمَی الآفاتِ الدُّنیاالإمام علیّ علیه السلامـ مِن کِتابٍ لَهُ إلَی ابنِهِ الحَسَنِ علیه السلام ـ :مِنَ الوالِدِ الفانِ ... إلَی المَولودِ المُؤَمِّلِ ما لا یُدرَکُ ، السّالِکِ سَبیلَ مَن قد هَلَکَ ، غَرَضِ الأَسقامِ ورَهینَةِ الأَیّامِ ورَمِیَّةِ المَصائِبِ ... غَریمِ المَنایا ، وأسیرِ المَوتِ ، وحَلیفِ الهُمومِ ، وقَرینِ الأَحزانِ ، ونُصُبِ الآفاتِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :وَیحَ ابنِ آدَمَ ؛ أسیرُ الجوعِ ، صَریعُ الشِّبَعِ ، غَرَضُ الآفاتِ ، خَلیفَةُ الأَمواتِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ الدُّنیا ـ :ثُمَّ قَرَنَ [اللّهُ] بِسَعَتِها عَقابیلَ ⁽³⁾فاقَتِها ⁽⁴⁾، وبِسَلامَتِها طَوارِقَ آفاتِها ، وبِفُرَجِ ⁽⁵⁾أفراحِها غُصَصَ أتراحِها ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

.

فصل یکم : در هم تنیده بودن آسیب ها با زندگی دنیا

۱ / ۱ انسان در دنیا آماج آسیب هاست

فصل یکم : در هم تنیده بودن آسیب ها با زندگی دنیا۱ / ۱انسان در دنیا آماج آسیب هاستامام علی علیه السلامـ از نامه ایشان به فرزندش حسن علیه السلام ـ :از پدر سال خورده ... به فرزندی که آرزوهای نارسیدنی در سر دارد ، و در همان راهی می رود که گذشتگان رفتند ؛ فرزندی که آماج بیماری ها و گروگان روزگار و هدف تیرهای گرفتاری ها و صدمات ... وامدار مقدّرات و اسیر مرگ و هم پیمان رنج و تشویش ها و همدم اندوه ها و نشان آسیب هاست .

امام علی علیه السلام :بیچاره فرزند آدم! اسیر گرسنگی ، کُشته سیری ، آماج آسیب ها ، و جانشین مردگان است .

امام علی علیه السلامـ در توصیف دنیاـ :آن گاه [خداوند] ، گشایش در روزی را با سختی های فقر ، و سلامت آن را با هجوم آسیب ها، و لذّت شادی های آن را با رنج غصّه ها مقرون ساخت .

.

عنه علیه السلام :کَیفَ یُغتَرُّ بِسَلامَةِ جِسمٍ مُعَرَّضٍ لِلآفاتِ؟! ⁽¹⁾

۱ / ۲الدُّنیا مَکمَنُ الآفاتِالإمام علیّ علیه السلام :کُرورُ اللَّیلِ وَالنَّهارِ ، مَکمَنُ الآفاتِ وداعِی الشَّتاتِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :السّاعاتُ مَکمَنُ الآفاتِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مِنَ السّاعاتِ تَوَلُّدُ الآفاتِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الدُّنیا مَحَلُّ الآفاتِ . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۲ دنیا ، کمینگاه آسیب هاست

امام علی علیه السلام :چگونه می توان به سلامت جسمی مغرور شد که در معرض آسیب هاست ؟ !

۱ / ۲دنیا ، کمینگاه آسیب هاستامام علی علیه السلام :گذشت شب و روز ، کمینگاه آسیب ها و سبب پراکندگی ها (جدایی ها) است .

امام علی علیه السلام :ساعت ها [و لحظات] ، کمینگاه آسیب هایند .

امام علی علیه السلام :از ساعت ها، آسیب ها زاده می شوند .

امام علی علیه السلام :دنیا ، جایگاه آسیب هاست .

.

الفَصلُ الثانی: آفات العلم۲ / ۱النِّسیانُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :آفَةُ العِلمِ النِّسیانُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :آفَةُ العِلمِ النِّسیانُ ، وإضاعَتُهُ أن تُحَدِّثَ بِهِ غَیرَ أهلِهِ . ⁽²⁾

۲ / ۲الحَسَدُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :آفَةُ العِلمِ الحَسَدُ . ⁽³⁾

.

فصل دوم : آسیب های دانش

۲ / ۱ فراموشی

۲ / ۲ حسادت

فصل دوم : آسیب های دانش۲ / ۱فراموشیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آسیب دانش ، فراموشی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آسیب دانش ، فراموشی است و تباه کردنش ، این است که آن را به کسی که شایسته آن نیست ، بیاموزی .

۲ / ۲حسادتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آسیب دانش ، حسادت است .

.

۲ / ۳الخُیَلاءُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :آفَةُ العِلمِ الخُیَلاءُ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

۲ / ۴الخُرقُالإمام علیّ علیه السلام :رَأسُ العِلمِ الرِّفقُ ، وآفَتُهُ الخُرقُ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

۲ / ۵تَرکُ العَمَلِ بِهِالإمام علیّ علیه السلام :آفَةُ العِلمِ تَرکُ العَمَلِ بِهِ . ⁽⁵⁾

۲ / ۶الشَّکُّالإمام علیّ علیه السلام :آفَةُ الیَقینِ الشَّکُّ . ⁽⁶⁾

راجع : موسوعة العقائد الإسلامیة : ج ۲ ص ۱۶۳ (المعرفة / القسم السابع : موانع المعرفة) .

.

۲ / ۳ خودْبزرگ بینی

۲ / ۴ درشتی

۲ / ۵ به کار نبستن

۲ / ۶ شک

۲ / ۳خودْبزرگ بینیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آسیب دانش ، خودبزرگ بینی است .

۲ / ۴درشتیامام علی علیه السلام :اساس دانش ، نرمش است و آسیب آن ، درشتی [خشونت] .

۲ / ۵به کار نبستنامام علی علیه السلام :آسیب دانش ، به کار نبستن آن است .

۲ / ۶شکامام علی علیه السلام :آسیب یقین ، شک است .

ر . ک : دانش نامه عقاید اسلامی : ج ۲ ص ۵۱۷ (معرفت شناسی / بخش هفتم : موانع شناخت) .

.

الفصل الثالث: آفات العقل۳ / ۱الهَویالإمام علیّ علیه السلام :آفَةُ العَقلِ الهَوی ⁽¹⁾. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الهَوی آفَةُ الأَلبابِ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

۳ / ۲الکِبرُالإمام علیّ علیه السلام :شَرُّ آفاتِ العَقلِ الکِبرُ . ⁽⁵⁾

.

فصل سوم : آسیب های خرد

۳ / ۱ هوس

۳ / ۲ تکبّر

فصل سوم : آسیب های خرد۳ / ۱هوس ⁽¹⁾امام علی علیه السلام :آسیب خرد ، هوس است .

امام علی علیه السلام :هوس ، آسیب خردهاست .

۳ / ۲تکبّرامام علی علیه السلام :بدترینِ آسیب های خرد ، تکبّر است .

.

۳ / ۳العُجبُالإمام علیّ علیه السلام :آفَةُ اللُّبِّ العُجبُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلَی ابنِهِ الحَسَنِ علیه السلام ـ :اِعلَم أنَّ الإِعجابَ ضِدُّ الصَّوابِ وآفَةُ الأَلبابِ . ⁽²⁾

۳ / ۴اللَّجاجُالإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :عَمَلُ الرَّجُلِ بِما یَعلَمُ أنَّهُ خَطَأٌ هَویً ، وَالهَوی آفَةُ العَفافِ ⁽³⁾، وتَرکُ العَمَلِ بِما یَعلَمُ أنَّهُ صَوابٌ تَهاوُنٌ ، وَالتَّهاوُنُ آفَةُ الدّینِ ، وإقدامُهُ عَلی ما لا یَدری أصَوابٌ هُوَ أم خَطَأٌ لَجاجٌ ⁽⁴⁾، وَاللَّجاجُ آفَةُ العَقلِ . ⁽⁵⁾

راجع : موسوعة العقائد الإسلامیّة (المعرفة) : ج۱ ص۳۰۱ (القسم الثّانی / الفصل السادس : آفات العقل) .

.

۳ / ۳ خودپسندی

۳ / ۴ خیره سری

۳ / ۳خودپسندیامام علی علیه السلام :آسیب خرد ، خودپسندی است .

امام علی علیه السلامـ در نامه ایشان به فرزندش حسن علیه السلام ـ :بدان که خودپسندی ، دشمن [رسیدن به] حقیقت ، و آسیب خردهاست .

۳ / ۴خیره سریامام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :عمل کردن انسان به چیزی که می داند درست نیست ، هوس است ؛ و هوس ، آسیبِ خودداری [از حرام و خواهش از مردم] است ، و عمل نکردن به آنچه می داند درست است ، سستی است ، و سستی ، آسیبِ دین است ، و پرداختنش به کاری که نمی داند درست است یا نادرست ، خیره سری است ، و خیره سری ، آسیبِ خرد است .

ر . ک : دانش نامه عقاید اسلامی : ج ۱ ص ۴۵۱ (معرفت شناسی / بخش دوم / فصل ششم : آسیب های خرد) .

.

الفَصلُ الرابع: آفات العلماء۴ / ۱حُبُّ الرِّئاسَةِالإمام علیّ علیه السلام :آفَةُ العُلَماءِ حُبُّ الرِّیاسَةِ . ⁽¹⁾

۴ / ۲عَدَمُ الصِّیانَةِالإمام علیّ علیه السلام :آفَةُ الفُقَهاءِ عَدَمُ الصِّیانَةِ . ⁽²⁾

۴ / ۳تِلکَ الخِصالُمصباح الشریعةـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ :آفَةُ العُلَماءِ عَشَرَةُ أشیاءَ : الطَّمَعُ ، وَالبُخلُ ، وَالرِّیاءُ ، وَالعَصَبِیَّةُ ، وحُبُّ المَدحِ ، وَالخَوضُ فیما لَم یَصِلوا إلی حَقیقَتِهِ ، وَالتَّکَلُّفُ فی تَزیینِ الکَلامِ بِزَوائِدِ الأَلفاظِ ، وقِلَّةُ الحَیاءِ مِنَ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ ، وَالاِفتِخارُ ، وتَرکُ العَمَلِ بِما عَلِموا . ⁽³⁾

.

فصل چهارم : آسیب های دانشمندان

۴ / ۱ ریاست خواهی

۴ / ۲ ناخویشتنداری

۴ / ۳ و این چند آسیب

فصل چهارم : آسیب های دانشمندان۴ / ۱ریاست خواهیامام علی علیه السلام :آسیب دانشمندان ، ریاست خواهی است .

۴ / ۲ناخویشتنداریامام علی علیه السلام :آسیب فقیهان ، ناخویشتنداری است .

۴ / ۳و این چند آسیبمصباح الشریعةـ در سخنی که به امام صادق علیه السلام نسبت داده شده است ـ :آسیب دانشمندان ، ده چیز است : چشمداشت ، بخل ، خودنمایی ، جانبداری ، ستایش دوستی ، فرو رفتن در چیزی که به حقیقت آن نرسیده اند، تکلّف درآراستن سخن به واژگان زاید ، شرم نداشتن از خدای عز و جل ، فخرفروشی ، و به کار نبستن آنچه می دانند .

.

الفَصلُ الخامس:آفات الدّین۵ / ۱سوءُ الظَّنِّالإمام علیّ علیه السلام :آفَةُ الدّینِ سوءُ الظَّنِّ . ⁽¹⁾

۵ / ۲الهَویرسول اللّه صلی الله علیه و آله :آفَةُ الدّینِ الهَوی . ⁽²⁾

۵ / ۳الحَسَدُالإمام الباقر علیه السلام :الحَسَدُ آفَةُ الدّینِ . ⁽³⁾

.

فصل پنجم : آسیب های دین

۵ / ۱ بدگمانی

۵ / ۲ هوس

۵ / ۳ حسادت

فصل پنجم : آسیب های دین۵ / ۱بدگمانیامام علی علیه السلام :آسیب دین ، بدگمانی است .

۵ / ۲هوسپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آسیب دین ، هوس است .

۵ / ۳حسادتامام باقر علیه السلام :حسادت ، آسیب دین است .

.

۵ / ۴الشِّرکُالإمام علیّ علیه السلام :آفَةُ الإِیمانِ الشِّرکُ . ⁽¹⁾

۵ / ۵وُلاةُ السَّوءِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :آفَةُ الدّینِ وُلاةُ السَّوءِ . ⁽²⁾

۵ / ۶الخُرافاتُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ آفَةَ هذَا الدّینِ هذِهِ الأَنواءُ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

۵ / ۷التَّهاوُنُالإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :التَّهاوُنُ آفَةُ الدّینِ . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۴ شرک

۵ / ۵ فرمان روایان بد

۵ / ۶ خرافات

۵ / ۷ خوارشماری

۵ / ۴شرکامام علی علیه السلام :آسیب ایمان ، شرک است .

۵ / ۵فرمان روایان بدپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آسیب دین ، فرمان روایان بد هستند .

۵ / ۶خرافاتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همانا آسیب این دین ، این نسبت دادن باران و بادها به اختران است . ⁽¹⁾

۵ / ۷خوارشماریامام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ :خوارشماری ، ⁽²⁾آسیب دین است .

.

۵ / ۸بَعْضُ الأَشخاصِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :آفَةُ الدّینِ ثَلاثَةٌ : فَقیهٌ فاجِرٌ ، وإمامٌ جائِرٌ ، ومُجتَهِدٌ جاهِلٌ . ⁽¹⁾

۵ / ۹تِلکَ الخِصالُالإمام الصادق علیه السلام :آفَةُ الدّینِ الحَسَدُ وَالعُجبُ وَالفَخرُ . ⁽²⁾

مصباح الشریعةـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ :خَیرُ لِباسِکَ ما لا یَشغَلُکَ عَنِ اللّهِ تَعالی ، بَل یُقَرِّبُکَ مِن شُکرِهِ وذِکرِهِ وطاعَتِهِ ، ولا یَحمِلُکَ فیها إلَی العُجبِ وَالرِّیاءِ ، وَالتَّزَیُّنِ ، وَالمُفاخَرَةِ ، وَالخُیَلاءِ ، فَإِنَّها مِن آفاتِ الدّینِ . ⁽³⁾

.

۵ / ۸ برخی اشخاص

۵ / ۹ و این چند آسیب

۵ / ۸برخی اشخاصپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه کس به دین ، آسیب می زنند : فقیه فاسد ، پیشوای ستمگر ، و عابد نادان .

۵ / ۹و این چند آسیبامام صادق علیه السلام :آسیب دین ، بدخواهی و خودپسندی و نازِش است .

مصباح الشریعةـ در سخنی که به امام صادق علیه السلام نسبت داده شده است ـ :بهترین جامه تو ، آن جامه ای است که از خدای متعال ، بازت ندارد ؛ بلکه تو را به سپاس گزاری از او و یاد او و فرمانبری اش نزدیک گرداند ، و پوشیدن آن تو را به خودپسندی و خودنمایی و خودآرایی و فخرفروشی و غرور نکشاند ؛ زیرا اینها از آسیب های دین اند .

.

الفَصلُ السادس: الآفات الأخلاقیّة۶ / ۱الوَلَهُ بِاللَّذاتِ وَالشَّهَواتِالإمام علیّ علیه السلام :آفَةُ النَّفسِ الوَلَهُ ⁽¹⁾بِالدُّنیا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :رَأسُ الآفاتِ الوَلَهُ بِالدُّنیا . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :اللَّذّاتُ آفاتٌ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :رَأسُ الآفاتِ الوَلَهُ بِاللَّذّاتِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الشَّهَواتُ آفاتٌ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :الشَّهَواتُ آفاتٌ قاتِلاتٌ ، وخَیرُ دَوائِهَا اقتِناءُ الصَّبرِ عَنها . ⁽⁷⁾

.

فصل ششم : آسیب های اخلاقی

۶ / ۱ شیفتگی به خوشی ها و هوس ها

فصل ششم : آسیب های اخلاقی۶ / ۱شیفتگی به خوشی ها و خواهش هاامام علی علیه السلام :آسیب نفس ، شیفتگی به دنیاست .

امام علی علیه السلام :سرآمد آسیب ها ، شیفتگی به دنیاست .

امام علی علیه السلام :خوشی ها ، آسیب اند .

امام علی علیه السلام :سرآمد آسیب ها ، دل باختگی به خوشی هاست .

امام علی علیه السلام :خواهش های نفسانی ، آسیب اند .

امام علی علیه السلام :خواهش های نفسانی ، آسیب های کُشنده اند و بهترین درمان آنها ، شکیب ورزیدن در برابر آنهاست .

.

عنه علیه السلام :مُدمِنُ ⁽¹⁾الشَّهَواتِ صَریعُ الآفاتِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن تَسَرَّعَ إلَی الشَّهَواتِ ، تَسَرَّعَ إلَیهِ الآفاتُ . ⁽³⁾

۶ / ۲الکَذِبُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :آفَةُ الحَدیثِ الکَذِبُ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :آفَةُ النَّقلِ کِذبُ الرِّوایَةِ . ⁽⁵⁾

۶ / ۳الإِسرافُ وَالتَّبذیرُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :آفَةُ الجودِ السَّرَفُ . ⁽⁶⁾

الإمام علیّ علیه السلام :آفَةُ الجودِ التَّبذیرُ . ⁽⁷⁾

.

۶ / ۲ دروغ

۶ / ۳ زیاده روی و ریخت و پاش

امام علی علیه السلام :شهوت ران را آسیب ها از پای در می آورند .

امام علی علیه السلام :هر که به سوی هوس ها بشتابد ، آسیب ها به سویش می شتابند .

۶ / ۲دروغپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آسیب سخن ، دروغگویی است .

امام علی علیه السلام :آسیب نقل ، دروغ بودن روایت است .

۶ / ۳زیاده روی و ریخت وپاشپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آسیب بخشش ، زیاده روی است .

امام علی علیه السلام :آسیب بخشش ، ریخت وپاش کردن است .

.

۶ / ۴تِلکَ الخِصالُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :آفَةُ العِبادَةِ الفَترَةُ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لِکُلِّ شَیءٍ آفَةٌ ، وآفَةُ هذَا الرَّأیِ الهَوی . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :آفَةُ الحَسَبِ ⁽⁴⁾الفَخرُ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :آفَةُ الحَسَبِ الاِفتِخارُ وَالعُجبُ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :آفَةُ الجَمالِ البَغیُ . ⁽⁷⁾

.

۶ / ۴ و این چند آسیب

۶ / ۴و این چند آسیبپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آسیب عبادت ، سستی ورزیدن است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر چیزی ، آفتی دارد و آفت این رأی ، گرایش [ و جانبداری ]هوس است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آسیب بزرگ زادگی ، فخرفروشی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آسیب بزرگ زادگی ، فخرفروشی و خودپسندی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آسیب زیبایی ، زناست .

.

عنه صلی الله علیه و آله :آفَةُ الجَمالِ الخُیَلاءُ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :العُجبُ آفَةُ الشَّرَفِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :آفَةُ الغِنَی البُخلُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :آفَةُ النِّعَمِ الکُفرانُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :آفَةُ الطَّلَبِ عَدَمُ النَّجاحِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :آفَةُ المَجدِ عَوائِقُ القَضاءِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :مَن قَلَّت مَخافَتُهُ کَثُرَت آفَتُهُ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :آفَةُ المُشاوَرَةِ انتِقاضُ الآراءِ . ⁽⁹⁾

عنه علیه السلام :آفَةُ الذَّکاءِ المَکرُ . ⁽¹⁰⁾

عنه علیه السلام :آفَةُ العَدلِ الظّالِمُ القادِرُ . ⁽¹¹⁾

.