مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه معارف الکتاب و السنه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمدی ری شهری با همکاری جمعی از پژوهشگران ؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۹۹ .

شابک : ۱۵۰۰۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-494-0 ؛ ج. ۴ : 978-964-493-587-9 ؛ ج. ۵: 978-964-493-588-6 ؛ ج. ۷: 978-964-493-590-9 ؛ ج. ۸: 978-964-493-591-6 ؛ ج. ۹: 978-964-493-592-3 ؛ ج. ۱۰ : 978-964-493-593-0 ؛ ج. ۱۲: 978-964-493-595-4 ؛ ج. ۱۳: 978-964-493-596-1 ؛ ج. ۱۴: 978-964-493-597-8 ؛ ج. ۱۵ : 978-964-493-598-5 ؛ ج. ۱۶: 978-964-493-599-2

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد چهارم .

یادداشت : این کتاب با حمایت و مشارکت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شده است .

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. معاونت امور فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹/م۳۴د۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۲۷۴۷۸۷۷

اشاره

الفصل السابع : مکافحة البدعة۷ / ۱ما یَجِبُ عَلَی العالِمِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا ظَهَرَتِ البِدَعُ فی اُمَّتی فَلیُظهِرِ العالِمُ عِلمَهُ ، فَمَن لَم یَفعَل فَعَلَیهِ لَعنَةُ اللّهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا ظَهَرَتِ البِدَعُ ولَعَنَ آخِرُ هذِهِ الاُمَّةِ أوَّلَها ، فَمَن کانَ عِندَهُ عِلمٌ فَلیَنشُرهُ ، فَإِنَّ کاتِمَ العِلمِ یَومَئِذٍ کَکاتِمِ ما أنزَلَ اللّهُ عَلی مُحَمَّدٍ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ الشَّیطانَ یَضَعُ البِدعَةَ لِلنّاسِ فَیُبصِرُهَا العالِمُ فَیَنهی عَنها ، وَالعابِدُ مُقبِلٌ عَلی عِبادَتِهِ لا یَتَوَجَّهُ لَها ولا یَعرِفُها . ⁽³⁾

.

ادامه عنوان بدعت

فصل هفتم : مبارزه با بدعت

۷ / ۱ وظیفه عالمان

فصل هفتم : مبارزه با بدعت۷ / ۱وظیفه عالمانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه بدعت ها در میان امّت من آشکار شوند، عالِم باید دانش خود را آشکار سازد. پس هر که چنین نکند ، لعنت خدا بر او باد !

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه بدعت ها پدید آیند و پسینیانِ این امّت ، پیشینیانِ آن را لعنت کنند، هر که دانشی دارد ، باید آن را منتشر کند؛ زیرا پنهان دارنده دانش در آن روز ، همانند کسی است که آنچه را خدا بر محمّد نازل کرده است ، پنهان بدارد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شیطان ، برای مردم ، بدعت می گذارد، عالِم ، آن را می بیند و از آن نهی می کند، و عابد ، به عبادتش روی می آورد و به آن بدعت ، نه توجّهی می کند و نه آن را می شناسد.

.

عنه صلی الله علیه و آله :إذا لَعَنَ آخِرُ هذِهِ الاُمَّةِ أوَّلَها ، فَمَن کَتَمَ حَدیثا فَقَد کَتَمَ ما أنزَلَ اللّهُ . ⁽¹⁾

الغیبة للطوسی عن یونس بن عبد الرحمن :ماتَ أبو إبراهیمَ علیه السلام ولَیسَ مِن قُوّامِهِ أحَدٌ إلّا وعِندَهُ المالُ الکَثیرُ ، وکانَ ذلِکَ سَبَبَ وَقفِهِم ⁽²⁾وجَحدِهِم مَوتَهُ ، کانَ عِندَ زِیادِ بنِ مَروانَ القَندِیِّ سَبعونَ ألفَ دینارٍ ، وعِندَ عَلِیِّ بنِ أبی حَمزَةَ ثَلاثونَ ألفَ دینارٍ ، فَلَمّا رَأَیتُ ذلِکَ وتَبَیَّنتُ الحَقَّ وعَرَفتُ مِن أمرِ أبِی الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام ما عَلِمتُ ، تَکَلَّمتُ ودَعَوتُ النّاسَ إلَیهِ . فَبَعَثا إلَیَّ وقالا : ما یَدعوکَ إلی هذا؟! إن کُنتَ تُریدُ المالَ فَنَحنُ نُغنیکَ ، وضَمِنا لی عَشَرَةَ آلافِ دینارٍ ، وقالا [لی] : کُفَّ ، فَأَبَیتُ وقُلتُ لَهُما : إنّا رَوَینا عَنِ الصّادِقینَ علیهم السلام أنَّهُم قالوا : إذا ظَهَرَتِ البِدَعُ فَعَلَی العالِمِ أن یُظهِرَ عِلمَهُ ، فَإِن لَم یَفعَل سُلِبَ نورَ الإِیمانِ ، وما کُنتُ لِأَدَعَ الجِهادَ وأمرَ اللّهِ عَلی کُلِّ حالٍ ، فَناصَبانی وأضمَرا لِیَ العَداوَةَ . ⁽³⁾

۷ / ۲ما یَجِبُ عَلَی الحاکِمِرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ وَالمُسلِمونَ حَولَهُ مُجتَمِعونَ ـ :أیُّهَا النّاسُ ، إنَّهُ لا نَبِیَّ بَعدی ، ولا سُنَّةَ بَعدَ سُنَّتی ، فَمَنِ ادَّعی بَعدَ ذلِکَ فَدَعواهُ وبِدعَتُهُ فِی النّارِ ، فَاقتُلوهُ ، ومَنِ اتَّبَعَهُ فَإِنَّهُم فِی النّارِ . ⁽⁴⁾

.

۷ / ۲ وظیفه زمامدار

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه پسینیانِ این امّت ، پیشینیانِ آن را لعنت کنند، چنانچه کسی حدیثی را پوشیده بدارد، در واقع، آنچه را خدا نازل کرده، پوشیده داشته است.

الغیبة ، طوسیـ به نقل از یونس بن عبد الرحمان ـ :زمانی که امام کاظم علیه السلام در گذشت ، اموال بسیاری نزد وکلای ایشان بود. همین سبب شد که آنان در آن امام ، توقّف کنند ⁽¹⁾و در گذشتش را منکر شوند. نزد زیاد بن مروان قندی ، هفتاد هزار دینار بود، و نزد علی بن ابی حمزه ، سی هزار دینار. چون چنین دیدم و به حقیقت ، پی بردم و حقّانیت امامت ابو الحسن الرضا علیه السلام را دانستم ، زبان به سخن گشودم و مردم را به ایشان ، فرا خواندم. آن دو (زیاد و علی بن ابی حمزه) به من پیغام دادند و گفتند: بر انگیزاننده تو به این کار ، چیست؟! اگر پول می خواهی ، ما تو را بی نیاز می گردانیم . آن گاه ، وعده ده هزار دینار را به من دادند و گفتند: دست از این کار ، بدار. لیکن من نپذیرفتم و به آنها گفتم: از امامان راستگو علیهم السلام روایت داریم که فرموده اند: «هر گاه بدعت ها آشکار شوند ، بر عالِم است که دانش خویش را آشکار نماید، و اگر چنین نکند ، نور ایمان از او گرفته می شود» و من به هیچ وجه حاضر نیستم از جهاد و فرمان خدا ، دست بردارم. پس آن دو با من دشمن شدند و کینه مرا در دل گرفتند.

۷ / ۲وظیفه زمامدارپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در حالی که مسلمانان ، پیرامون ایشان ، گِرد آمده بودند ـ :ای مردم! نه بعد از من ، پیامبری است و نه بعد از سنّت من ، سنّتی. پس هر که بعد از [رحلت ]من ، چنین ادّعایی کند ، ادّعای او و بدعتش ، [هر دو] در آتش اند. پس او را بکُشید ! کسانی نیز که از او پیروی کنند ، همگی در آتش اند .

.

رجال الکشی عن محمّد بن عیسی بن عبید :إنَّ أبَا الحَسَنِ العَسکَرِیَّ علیه السلام أمَرَ بِقَتلِ فارِسِ بنِ حاتِمٍ القَزوِینِیِّ وضَمِنَ لِمَن قَتَلَهُ الجَنَّةَ ، فَقَتَلَهُ جُنَیدٌ ، وکانَ فارِسٌ فَتّانا یَفتِنُ النّاسَ ، ویَدعو إلَی البِدعَةِ ، فَخَرَجَ مِن أبِی الحَسَنِ علیه السلام : هذا فارِسٌ لَعَنَهُ اللّهُ یَعمَلُ مِن قِبَلی فَتّانا داعِیا إلَی البِدعَةِ ودَمُهُ هَدَرٌ ⁽¹⁾لِکُلِّ مَن قَتَلَهُ ، فَمَن هذَا الَّذی یُریحُنی مِنهُ ویَقتُلُهُ ، وأنَا ضامِنٌ لَهُ عَلَی اللّهِ الجَنَّةَ . ⁽²⁾

۷ / ۳ما یَجِبُ عَلَی العامَّةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إیّاکُم وَالسُّکونَ إلی أصحابِ الأَهواءِ ، فَإِنَّهُم بَطِرُوا النِّعمَةَ وأظهَرُوا البِدعَةَ وخالَفُوا السُّنَّةَ ونَطَقوا بِالشُّبهَةِ ، عَلَیهِم لَعنَةُ اللّهِ وَالمَلائِکَةِ وَالنّاسِ أجمَعینَ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن مَشی إلی صاحِبِ بِدعَةٍ لِیُوَقِّرَهُ ، فَقَد أعانَ عَلی هَدمِ الإِسلامِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن تَبَسَّمَ فی وَجهِ مُبتَدِعٍ فَقَد أعانَ عَلی هَدمِ دینِهِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا رَأَیتُم أهلَ الرَّیبِ وَالبِدَعِ مِن بَعدی فَأَظهِرُوا البَراءَةَ مِنهُم وأکثِروا مِن سَبِّهِم وَالقَولِ فیهِم وَالوَقیعَةِ ، وباهِتوهُم ⁽⁶⁾کَی لا یَطمَعوا فِی الفَسادِ فِی الإِسلامِ ویَحذَرَهُمُ النّاسُ ولا یَتَعَلَّمونَ مِن بِدَعِهِم ، یَکتُبِ اللّهُ لَکُم بِذلِکَ الحَسَناتِ ، ویَرفَع لَکُم بِهِ الدَّرَجاتِ فِی الآخِرَةِ . ⁽⁷⁾

.

۷ / ۳ وظیفه عموم مردم

رجال الکشّیـ به نقل از محمّد بن عیسی بن عبید ـ :امام هادی علیه السلام ، دستور قتل فارِس بن حاتم قزوینی را صادر فرمود و برای قاتل او ، بهشت را ضمانت کرد. جُنَید ، او را به قتل رسانید. فارِس ، شخص فتنه انگیز و فریبکاری بود که مردم را می فریفت و به بدعت ، فرا می خواند. پس، از جانب امام هادی علیه السلام این توقیع ، صادر شد: «ابن فارِس ـ که لعنت خدا بر او باد ـ ، مردم را به نام من ، گم راه می کند و به بدعت ، فرا می خواند. خونش برای هر که او را بکُشد ، مباح است. کیست که او را بکُشد و مرا از شرّش آسوده گردانَد تا در عوض، من نزد خداوند ، بهشت را برایش ضمانت کنم ؟» .

۷ / ۳وظیفه عموم مردمپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زنهار از گراییدن به فرقه گرایان؛ زیرا این جماعت ، نعمت را ناسپاسی کردند و بدعت را پدید آوردند و با سنّت ، مخالفت ورزیدند و زبان به شُبهات گشودند. لعنت خدا و فرشتگان و همگی مردم، بر ایشان باد !

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس به نزد بدعت گذاری برود تا او را گرامی بدارد، به ویران کردن اسلام ، کمک کرده است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس به روی بدعت گذاری لبخند بزند ، به نابود کردن دین خود ، کمک کرده است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه پس از من ، شکّاکان و بدعت گذاران را دیدید ، از آنان بیزاری بجویید و تا می توانید ، به آنان ناسزا بگویید و از آنها ، بدگویی کنید و محکومشان نمایید ، تا دیگر در تباه کردن اسلام ، طمع نکنند و مردم از آنها بر حذر باشند و از بدعت هایشان ، چیزی نیاموزند. بدین سان ، خداوند، در عوضِ آن، برای شما پاداش هایی را می نویسد و به سبب آن ، درجات شما را در آخرت ، رفعت می بخشد.

.

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أعرَضَ عَن صاحِبِ بِدعَةٍ بُغضا لَهُ ، مَلَأَ اللّهُ قَلبَهُ یَقینا ورِضا . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أعرَضَ عَن صاحِبِ بِدعَةٍ بُغضا لَهُ فِی اللّهِ مَلَأَ اللّهُ قَلبَهُ أمنا وإیمانا ، ومَن شَهَّرَ بِصاحِبِ بِدعَةٍ أمَّنَهُ اللّهُ یَومَ الفَزَعِ الأَکبَرِ ، ومَن أهانَ صاحِبَ بِدعَةٍ رَفَعَهُ اللّهُ فِی الجَنَّةِ مِائَةَ دَرَجَةٍ ، ومَن سَلَّمَ عَلی صاحِبِ بِدعَةٍ أو لَقِیَهُ بِالبِشرِ أوِ استَقبَلَهُ بِما یَسُرُّهُ ، فَقَدِ استَخَفَّ بِما أنزَلَ اللّهُ عَلی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا رَأَیتُم صاحِبَ بِدعَةٍ فَاکفَهَرّوا ⁽³⁾فی وَجهِهِ ، فَإِنَّ اللّهَ یُبغِضُ کُلَّ مُبتَدِعٍ ، ولا یَجوزُ أحَدٌ مِنهُمُ الصِّراطَ ، ولکِن یَتَهافَتونَ فِی النّارِ مِثلَ الجَرادِ وَالذِّبّانِ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :طوبی لِمَن تَواضَعَ للّهِِ عَزَّ ذِکرُهُ وزَهِدَ فیما أحَلَّ اللّهُ لَهُ مِن غَیرِ رَغبَةٍ عَن سیرَتی ، ورَفَضَ زَهرَةَ الدُّنیا مِن غَیرِ تَحَوُّلٍ عَن سُنَّتی ، وَاتَّبَعَ الأَخیارَ مِن عِترَتی مِن بَعدی ، وجانَبَ أهلَ الخُیَلاءِ وَالتَّفاخُرِ وَالرَّغبَةِ فِی الدُّنیا ، المُبتَدِعینَ خِلافَ سُنَّتی ، العامِلینَ بِغَیرِ سیرَتی . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس از سرِ دشمنی با بدعت گذاری، از او روی بگردانَد ، خداوند ، دل او را از یقین و خشنودی آکَنْده می سازد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس از روی دشمنی با بدعت گذاری، از او روی بگردانَد ، خداوند ، دلش را از آرامش و ایمان ، آکَنده می سازد، و هر کس بدعت گذاری را رسوا سازد ، خداوند ، او را در آن روز وحشت بزرگ (قیامت) ، آسوده خاطر می دارد، و هر کس بدعت گذاری را خوار گردانَد ، خداوند ، او را در بهشت ، صد درجه بالا می برد، و هر کس به بدعت گذاری سلام کند یا با خوش رویی با او برخورد کند یا از او به آنچه خوش می دارد ، استقبال نماید، آنچه را خداوند بر محمّد صلی الله علیه و آله فرو فرستاده ، خوار و خفیف کرده است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر گاه بدعت گذاری را دیدید ، بر او روی ترش کنید؛ زیرا خداوند از هر بدعت گذاری نفرت دارد، و هیچ یک از آنان ، از صراط نمی گذرد؛ بلکه مانند ملخ و مگس ، در آتش فرو می ریزند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خوشا آن که برای خداوند ـ که یادش بِشْکوه باد ـ ، فروتنی کند و به آنچه خداوند برایش روا شمرده است، بی آن که از روش من روی گردانَد، بی اعتنایی کند و زیور دنیا را، بدون برگشتن از سنّت من، کنار نهد، و پس از من ، از نیکانِ خاندانم پیروی کند، و از متکبّران و فخرفروشان و دنیاخواهان و آنان که بر خلاف سنّت من بدعت می گذارند و به غیرِ روش من عمل می کنند، دوری نماید.

.

الإمام علی علیه السلام :ثَلاثٌ مَن حَفِظَهُنَّ کانَ مَعصوما مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیمِ ، ومِن کُلِّ بَلِیَّةٍ : مَن لَم یَخلُ بِامرَأَةٍ لَیسَ یَملِکُ مِنها شَیئا ، ولَم یَدخُل عَلی سُلطانٍ ، ولَم یُعِن صاحِبَ بِدعَةٍ بِبِدَعِهِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لا تَصحَبوا أهلَ البِدَعِ ولا تُجالِسوهُم فَتَصیروا عِندَ النّاسِ کَواحِدٍ مِنهُم . ⁽²⁾

۷ / ۴فَضلُ مُکافَحَةِ البِدعَةِ وَالمُبتَدِعِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن أهانَ صاحِبَ بِدعَةٍ أمَّنَهُ اللّهُ یَومَ الفَزَعِ الأَکبَرِ . ⁽³⁾

تاریخ دمشق عن ابن عمر :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «مَن أرعَبَ صاحِبَ بِدعَةٍ مَلَأَ اللّهُ قَلبَهُ یُمنا وإیمانا ، ومَنِ انتَهَرَ ⁽⁴⁾صاحِبَ بِدعَةٍ» ـ زادَ ابنُ القُشَیرِیِّ : «آمَنَهُ اللّهُ مِنَ الفَزَعِ الأَکبَرِ ، ومَن أهانَ صاحِبَ بِدعَةٍ» ، ثُمَّ اتَّفَقا فَقالا : ـ «رَفَعَهُ اللّهُ فِی الجَنَّةِ دَرَجَةً ، ومَن لانَ لَهُ إذا لَقِیَهُ تَبشیشا فَقَدِ استَخَفَّ بِما اُنزِلَ عَلی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله » . ⁽⁵⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَنِ انتَهَرَ صاحِبَ بِدعَةٍ ، مَلَأَ اللّهُ قَلبَهُ أمنا وإیمانا . ⁽⁶⁾

.

۷ / ۴ فضیلت مبارزه با بدعت و بدعت گذار

امام علی علیه السلام :سه کار است که هر کس آنها را رعایت کند ، از شیطان رانده شده ، از هر بلایی ، مصون می ماند : کسی که با زنی نامحرم ، خلوت نکند؛ و بر فرمان روایی در نیاید ؛ و بدعت گذاری را در بدعتش کمک نرساند.

امام صادق علیه السلام :با بدعت گذار ، همنشینی نکنید که [اگر چنین کنید ، ] در نظر مردم ، یکی از آنان به شمار می آیید.

۷ / ۴فضیلت مبارزه با بدعت و بدعت گذارپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس بدعت گذاری را خوار بدارد ، خداوند ، در آن روز وحشت بزرگ (قیامت) ، او را در امان می دارد.

تاریخ دمشقـ به نقل از ابن عمر ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هر کس بدعت گذاری را مرعوب گردانَد ، خداوند ، دل او را از برکت و ایمانْ می آکَنَد» . ابن قُشَیر در روایت خویش، این افزوده را دارد که: «و هر کس بدعت گذاری را از خود براند، خداوند ، او را از آن وحشت بزرگ (قیامت) ، آسوده خاطر می دارد . ابن عمر و ابن قشیری ، هر دو به اتّفاق، در روایت خویش آورده اند : «هر کس بدعت گذاری را خوار بدارد، خداوند ، او را در بهشت ، یک درجه بالا می برد، و هر کس هنگام برخورد با بدعت گذار ، با او نرمی کند و خوش رویی نشان دهد ، آنچه را بر محمّد نازل شده ، خوار شمرده است».

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس بدعت گذاری را برانَد ( / سرزنش کند) ، خداوند ، دل او را آکَنْده از آرامش و ایمان می گردانَد.

.

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أدّی إلی اُمَّتی حَدیثا یُقامُ بِهِ سُنَّةٌ أو یُثلَمُ بِهِ بِدعَةٌ ، فَلَهُ الجَنَّةُ . ⁽¹⁾

الإمام علی علیه السلام :مَن رَدَّ عَلی صاحِبِ بِدعَةٍ بِدعَتَهُ ، فَهُوَ فی سَبیلِ اللّهِ تَعالی . ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ فِی الفِقهِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ :مَن رَدَّ صاحِبَ بِدعَةٍ عَن بِدعَتِهِ ، فَهُوَ سَبیلٌ مِن سُبُلِ ⁽³⁾اللّهِ . ⁽⁴⁾

الإمام علی علیه السلام :إنَّ أعلامَ الدّینِ لَقائِمَةٌ ، فَاعلَم أنَّ أفضَلَ عِبادِ اللّهِ عِندَ اللّهِ إمامٌ عادِلٌ هُدِیَ وهَدی ، فَأَقامَ سُنَّةً مَعلومَةً وأماتَ بِدعَةً مَجهولَةً . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :أوِّه ⁽⁶⁾عَلی إخوانِی الَّذینَ تَلَوُا القُرآنَ فَأَحکَموهُ وتَدَبَّرُوا الفَرضَ فَأَقاموهُ أحیَوُا السُّنَّةَ وأماتُوا البِدعَةَ . ⁽⁷⁾

۷ / ۵مَن یَذُبُّ عَنِ الدّینِ عِندَ کُلِّ بِدعَةٍرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ عِندَ کُلِّ بِدعَةٍ تَکونُ مِن بَعدی یُکادُ بِهَا الإیمانُ وَلِیّا مِن أهلِ بَیتی مُوَکَّلاً بِهِ یَذُبُّ عَنهُ ، یَنطِقُ بِإِلهامٍ مِنَ اللّهِ ، ویُعلِنُ الحَقَّ ویُنَوِّرُهُ ، ویَرُدُّ کَیدَ الکائِدینَ ، یُعَبِّرُ عَنِ الضُّعَفاءِ ، فَاعتَبِروا یا اُوِلی الأَبصارِ ، وتَوَکَّلوا عَلَی اللّهِ . ⁽⁸⁾

.

۷ / ۵ کسانی که از دین در برابر هر بدعتی ، دفاع می کنند

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس به امّتم حدیثی را برساند که با آن ، سنّتی برپا شود یا بدعتی شکسته شود ، برایش بهشت باشد.

امام علی علیه السلام :هر کس بدعتِ بدعت گذاری را رد کند، او در راه خداوند متعال است.

امام رضا علیه السلامـ در فقه منسوب به ایشان ـ :هر کس بدعت گذاری را از بدعتش برگرداند ، او راهی از راه های خداست.

امام علی علیه السلام :نشانه های دین ، بر پاست. پس بدان که برترین بندگان خدا در نزد خداوند ، پیشوای دادگری است که ره یافته و راه نما باشد و سنّتی دانسته را بر پا بدارد و بدعتی ناشناخته را بمیرانَد .

امام علی علیه السلام :دردا و دریغا بر آن برادرانم که قرآن را تلاوت می کردند و آن را استوار می داشتند ، در واجبات [الهی] می اندیشیدند و آنها را بر پا می داشتند، سنّت را زنده نگه می داشتند و بدعت را می میراندند !

۷ / ۵کسانی که از دین در برابر هر بدعتی ، دفاع می کنندپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در برابر هر بدعتی که پس از من برای آسیب رساندن به ایمان پیدا شود، حمایت کننده ای از خاندان من گماشته شده است که از ایمان ، دفاع می کند، و با الهام خدا ، سخن می گوید و حق را آشکار و روشن می گردانَد، و دسیسه دسیسه چینان را خُنثا می سازد و زبانِ گویای ناتوانان است. پس ـ ای صاحبان بصیرت ـ پند گیرید و به خدا توکّل کنید .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ للّهِِ عِندَ کُلِّ بِدعَةٍ تَکیدُ الإِسلامَ وأهلَهُ مَن یَذُبُّ عَنهُ ویَتَکَلَّمُ بِعَلاماتِهِ فَاغتَنِموا تِلکَ المَجالِسَ بِالذَّبِّ عَنِ الضُّعَفاءِ ، وتَوَکَّلوا عَلَی اللّهِ ، وکَفی بِاللّهِ وَکیلاً . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ للّهِِ عَلی کُلِّ بِدعَةٍ کیدَ بِهَا الإِسلامُ ، وَلِیّا صالِحا یَذُبُّ عَنهُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما ظَهَرَ أهلُ بِدعَةٍ ، إلّا أظهَرَ اللّهُ فیهِم حُجَّةً عَلی لِسانِ مَن شاءَ مِن خَلقِهِ . ⁽³⁾

الأمالی للطوسی عن أبی سعید الخدری :أخبَرَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّا بِما یَلقی بَعدَهُ فَبَکی علیه السلام وقالَ : یا رَسولَ اللّهِ أسأَ لُکَ بِحَقّی عَلَیکَ وقَرابَتی مِنکَ وحَقِّ صُحبَتی إیّاکَ ، لَمّا دَعَوتَ اللّهَ عز و جل أن یَقبِضَنی إلَیهِ . فَقالَ صلی الله علیه و آله : أتَسأَ لُنی أن أدعُوَ رَبّی لِأَجَلٍ مُؤَجَّلٍ . قالَ : فَعَلی ما اُقاتِلُهُم؟ قالَ : عَلَی الإِحداثِ فِی الدّینِ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :أنَا اُحیی اُحیی سُنَّةَ رَسولِ اللّهِ وأنَا اُمیتُ اُمیتُ البِدعَةَ . ⁽⁵⁾

۷ / ۶إمحاءُ البِدَعِ کُلِّهارسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصفِ وِلایَةِ المَهدِیِّ علیه السلام ـ :لا یَقرَعُ أحَدا فی وِلایَتِهِ بِسَوطٍ إلّا فی حَدٍّ یَمحُو اللّهُ بِهِ البِدَعَ کُلَّها ویُمیتُ بِهِ الفِتَنَ کُلَّها ، یَفتَحُ اللّهُ بِهِ کُلَّ بابِ حَقٍّ ویُغلِقُ بِهِ کُلَّ بابِ باطِلٍ . ⁽⁶⁾

.

۷ / ۶ از میان بردن همه بدعت ها

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، برای هر بدعتی که با اسلام و مسلمانان در ستیز باشد ، کسی را دارد که از آن ، دفاع می کند و نشانه های اسلام را بازگو می نماید. پس، [حضور در ]آن مجالسِ دفاع از ناتوانان را غنیمت شمارید و بر خدا توکّل کنید که خداوند ، بهترینْ کارساز است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای خداوند ، در برابر هر بدعتی که با آن به جنگ اسلام می روند، حمایت کننده ای شایسته است که از آن ، دفاع می کند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ بدعت گذاری ظهور نمی کند ، مگر آن که خداوند در میان آنان ، حجّتی را بر زبان هر یک از بندگانش که بخواهد ، آشکار می سازد .

الأمالی ، طوسیـ به نقل از ابو سعید خُدری ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، علی علیه السلام را از پیشامدهایی که پس از [رحلت] او با آنها رو به رو خواهد شد ، آگاه کرد . علی علیه السلام گریست و گفت : ای پیامبر خدا! به حقّی که بر تو دارم و به خویشاوندی ام با تو و به حقّ همنشینی ام با تو ، از تو می خواهم که از خداوند عز و جلبخواهی تا جان مرا بگیرد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «از من می خواهی که پروردگارم را برای اَجَلی تعیین شده ، بخوانم؟ !» . علی علیه السلام گفت : پس، بر سرِ چه با آنان بجنگم؟ فرمود: «بر سرِ بدعت گذاردن در دین».

امام علی علیه السلام :من زنده می کنم ؛ سنّت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را زنده می کنم. من می میرانم ؛ بدعت را می میرانم.

۷ / ۶از میان بردن همه بدعت هاپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در توصیف حکومت مهدی علیه السلام ـ :در حکومتش ، هیچ کس را تازیانه نمی زند ، مگر برای اجرای حدّی. خداوند به وسیله او ، همه بدعت ها را از میان می بَرَد و به واسطه او ، همه فتنه ها را می میرانَد . خداوند ، به واسطه او ، همه درهای حق را می گشاید و همه درهای باطل را می بندد.

.

الإمام الباقر علیه السلام :إذا قامَ القائِمُ علیه السلام ... لا یَترُکُ بِدعَةً إلّا أزالَها ولا سُنَّةً إلّا أقامَها . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ عز و جل : «الَّذِینَ إِن مَّکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُواْ الصَّلَاةَ وَ ءَاتَوُاْ الزَّکَاةَ وَ أَمَرُواْ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْاْ عَنِ الْمُنکَرِ وَ لِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ» ⁽²⁾ـ :هذِهِ الآیَةُ لِالِ مُحَمَّدٍ ، المَهدِیِّ وأصحابِهِ ، یُمَلِّکُهُمُ اللّهُ مَشارِقَ الأَرضِ ومَغارِبَها ، ویُظهِرُ الدّینَ ویُمیتُ اللّهُ عز و جل بِهِ وبِأَصحابِهِ البِدَعَ وَالباطِلَ . ⁽³⁾

جمال الاُسبوع عن یونس بن عبد الرحمان :إنَّ الرِّضا علیه السلام کانَ یَأمُرُ بِالدُّعاءِ لِصاحِبِ الأَمرِ علیه السلام بِهذا : . . اللّهُمَّ ... اقصِم بِهِ رُؤوسَ الضَّلالَةِ ، وشارِعَةَ البِدَعِ ، ... اللّهُمَّ طَهِّر مِنهُم بِلادَکَ ، وَاشفِ مِنهُم عِبادَکَ ، وأعِزَّ بِهِ المُؤمِنینَ ، وأحیِ بِهِ سُنَنَ المُرسَلینَ ، ودارِسَ ⁽⁴⁾حِکمَةِ النَّبِیّینَ ، وجَدِّد بِهِ مَا امتَحی مِن دینِکَ ، وبُدِّلَ مِن حُکمِکَ ، حَتّی تُعیدَ دینَکَ بِهِ وعَلی یَدَیهِ غَضّا مَحضا صَحیحا ، لا عِوَجَ فیهِ ولا بِدعَةَ مَعَهُ . ⁽⁵⁾

.

امام باقر علیه السلام :زمانی که قائم علیه السلام ظهور کند... هر چه را که بدعت باشد ، از میان می برَد، و هر چه را که سنّت باشد ، بر پا می دارد.

امام باقر علیه السلامـ در باره این سخن خداوند عز و جل: «همان کسانی که چون در زمین به آنان توانایی دهیم ، نماز را بر پا می دارند و زکات را می دهند و امر به معروف و نهی از منکر می کنند؛ و فرجام همه کارها ، از آنِ خداست» ـ :این آیه ، در باره خاندان محمّد صلی الله علیه و آله است ؛ مهدی و یارانش. خداوند ، آنان را بر شرق و غرب عالم ، فرمان روایی می بخشد و به واسطه او و یارانش ، دین [ اسلام ] را حاکم می گردانَد و بدعت ها و باطل را از بین می برَد.

جمال الاُسْبوعـ به نقل از یونس بن عبد الرحمان ـ :امام رضا علیه السلام دستور می داد که برای [ ظهور ] صاحب امر ، این دعا را بخوانیم : «... بار خدایا ! ... به وسیله او ، سردمداران گم راهی و بدعت گذاران را در هم بکوب... . بار خدایا ! سرزمینت را از لوثِ وجود آنان ، پاک گردان، و بندگانت را از شرّ آنان ، نجات ده، و به واسطه او ، مؤمنان را عزّت و قدرت ببخش، و سنّت های پیامبران را زنده گردان، و حکمت پیامبران را تعلیم ده، و آنچه از دین را که محو شده، و آن احکامت را که تغییر داده شده است ، به وسیله او تجدید فرما تا آن که دینت را به وسیله او و با دستان او ، دوباره ، تازه و ناب و درست و بدون هر گونه کژی و بدعتی گردانی» .

.

الفصل الثامن : ما نصّ علی أنّه بدعة۸ / ۱الجِدالُ فِی القُرآنِالتوحید عن محمّد بن عیسی بن عبید الیقطینی :کَتَبَ عَلِیُّ بنُ مُحَمَّدِ بنِ عَلِیِّ بنِ موسَی الرِّضا علیهم السلام إلی بَعضِ شیعَتِهِ بِبَغدادَ : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، عَصَمَنَا اللّهُ وإیّاکَ مِنَ الفِتنَةِ فَإِن یَفعَل فَقَد أعظَمَ بِها نِعمَةً ، وإن لا یَفعَل فَهِیَ الهَلَکَةُ . نَحنُ نَری أنَّ الجِدالَ فِی القُرآنِ بِدعَةٌ ، اشتَرَکَ فیهَا السّائِلُ وَالمُجیبُ ، فَیَتَعاطَی السّائِلُ ما لَیسَ لَهُ ، ویَتَکَلَّفُ المُجیبُ ما لَیسَ عَلَیهِ ، ولَیسَ الخالِقُ إلَا اللّهُ عَزَّ وجَلَّ ، وما سِواهُ مَخلوقٌ، وَالقُرآنُ کَلامُ اللّهِ، لاتَجعَل لَهُ اسما مِن عِندِکَ فَتَکونَ مِنَ الضّالّینَ، جَعَلَنَا اللّهُ وإیّاکَ مِنَ الَّذینَ یَخشَونَ رَبَّهُم بِالغَیبِ وهُم مِنَ السّاعَةِ مُشفِقونَ . ⁽¹⁾

۸ / ۲الإِکراهُ فِی الدّینِالتوحید عن أبی الصلت الهروی :سَأَلَ المَأمونُ یَوماً عَلِیَّ بنَ موسَی الرِّضا علیه السلام فَقالَ لَهُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ما مَعنی قَولِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ «وَ لَوْ شَاءَ رَبُّکَ لَامَنَ مَن فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعًا أَفَأَنتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُواْ مُؤْمِنِینَ * وَ مَا کَانَ لِنَفْسٍ أَن تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ» ⁽²⁾؟ فَقالَ الرِّضا علیه السلام : حَدَّثَنی أبی موسَی بنُ جَعفَرٍ عَن أبیهِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ عَن أبیهِ مُحَمَّدِ بنِ عَلِیٍّ عَن أبیهِ عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ عَن أبیهِ الحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ عَن أبیهِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیهم السلام أنَّ المُسلِمینَ قالوا لِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَو أکرَهتَ یا رَسولَ اللّهِ مَن قَدَرتَ عَلَیهِ مِنَ النّاسِ عَلَی الإِسلامِ لَکَثُرَ عَدَدُنا وقَوینا عَلی عَدُوِّنا . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : ما کُنتُ لِأَلقَی اللّهَ عَزَّ وجَلَّ بِبِدعَةٍ لَم یُحدِث إلَیَّ فیها شَیئا «وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُتَکَلِّفِینَ» ⁽³⁾فَأَنزَلَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی : یا مُحَمَّدُ «وَ لَوْ شَاءَ رَبُّکَ لَامَنَ مَن فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعًا» عَلی سَبیلِ الإِلجاءِ وَالاِضطِرارِ فِی الدُّنیا کَما یُؤمِنونَ عِندَ المُعایَنَةِ ورُؤیَةِ البَأسِ فِی الآخِرَةِ ولَو فَعَلتُ ذلِکَ بِهِم لَم یَستَحِقُّوا مِنّی ثَوابا ولا مَدحا لکِنّی اُریدُ مِنهُم أن یُؤمِنوا مُختارینَ غَیرَ مُضطَرّینَ لِیَستَحِقّوا مِنِّی الزُّلفی وَالکَرامَةَ ودَوامَ الخُلودِ فی جَنَّةِ الخُلدِ «أَفَأَنتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُواْ مُؤْمِنِینَ» . وأمّا قَولُهُ عَزَّ وجَلَّ : «وَ مَا کَانَ لِنَفْسٍ أَن تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ» فَلَیسَ ذلِکَ عَلی سَبیلِ تَحریمِ الإِیمانِ عَلَیها ولکِن عَلی مَعنی أنَّها ما کانَت لِتُؤمِنَ إلّا بِإِذنِ اللّهِ وإذنُهُ أمرُهُ لَها بِالإِیمانِ ما کانَت مُکَلَّفَةً مُتَعَبِّدَةً وإلجاؤُهُ إیّاها إلَی الإِیمانِ عِندَ زَوالِ التَّکلیفِ وَالتَّعَبُّدِ عَنها . فَقالَ المَأمونُ : فَرَّجتَ عَنّی یا أبَا الحَسَنِ فَرَّجَ اللّهُ عَنکَ . ⁽⁴⁾

.

فصل هشتم : آنچه بر بدعت بودنش تصریح شده است

۸ / ۱ مجادله کردن در باره قرآن

۸ / ۲ اجبار در پذیرش دین

فصل هشتم : آنچه بر بدعت بودنش تصریح شده است۸ / ۱مجادله کردن در باره قرآنالتوحیدـ به نقل از محمّد بن عیسی بن عبید یقطینی ـ :علی بن محمّد بن علی بن موسی الرضا (امام هادی) علیه السلام به یکی از شیعیانش در بغداد ، نوشت: «به نام خدای مهرگستر مهربان. خداوند ، ما و تو را از فتنه ، نگه دارد، که اگر چنین کند، چه نعمت بزرگی است، و اگر نکند ، هلاکت در انتظار است. ما بر آنیم که جدل کردن در باره قرآن ، بدعت است و پرسنده و پاسخ دهنده (طرفین جدل) در این بدعت ، شریک اند؛ زیرا پرسنده ، چیزی را می گیرد که حقّ او نیست، و پاسخ دهنده ، متحمّل چیزی می شود که بر عهده او نیست. آفریدگاری جز خداوند عز و جل نیست و هر چه جز او ، مخلوق است. قرآن ، کلام خداست. از پیش خود ، نامی برای آن مَنِه که از گم راهان خواهی بود. خداوند ، ما و تو را از کسانی قرار دهد که در نهان ، از پروردگارشان می ترسند و از قیامت ، بیمناک اند !» .

۸ / ۲اجبار در پذیرش دینالتوحیدـ به نقل از ابو صلت هَرَوی ـ :روزی مأمون از علی بن موسی الرضا علیه السلام پرسید: ای پسر پیامبر خدا ! معنای این فرموده خداوند عز و جل چیست: «و اگر پروردگار تو می خواست ، بی گمان ، همه آنان که در زمین اند ، سراسر ، ایمان می آوردند. پس آیا تو مردم را مجبور می کنی که مؤمن باشند؟ و هیچ کس را نسِزَد که جز به اذن خدا ، ایمان بیاورد» ؟ امام رضا علیه السلام فرمود: «پدرم موسی بن جعفر ، از پدرش جعفر بن محمّد ، از پدرش محمّد بن علی ، از پدرش علی بن الحسین ، از پدرش حسین بن علی ، از پدرش علی بن ابی طالب علیهم السلام برایم حدیث کرد که: مسلمانان به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گفتند : ای پیامبر خدا ! اگر کسانی را که بر آنان چیره گشتی ، به پذیرش اسلام مجبور می ساختی، شمارِ ما افزون می گشت و در برابر دشمنان، نیرومند می شدیم . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: من حاضر نیستم خداوند عز و جل را با بدعتی که در باره آن به من دستوری نرسیده است، دیدار کنم «و من ، از خودسران نیستم» ⁽¹⁾. در این هنگام ، خداوند ـ تبارک و تعالی ـ نازل کرد: ای محمّد ! «اگر پروردگارت می خواست ، بی گمان ، همه کسانی که در زمین هستند، سراسر، ایمان می آوردند» ؛ یعنی همه در دنیا ، از سرِ اجبار وناچاری ایمان می آوردند، همچنان که در آخرت، با دیدن و مشاهده عذاب، ایمان می آورند، و اگر من این کار را با آنان می کردم ، دیگر سزاوارِ پاداش و ستایش از جانب من نمی بودند ؛ بلکه می خواهم که با اختیار و آزادانه ، ایمان بیاورند تا سزاوار تقرّب [به من ]و کرامت و جاودانگی در بهشتِ جاویدان شوند . «پس آیا تو مردم را مجبور می کنی که مؤمن باشند ؟ » . و امّا این سخن خداوند عز و جل که: «هیچ کس را نسِزَد که جز به اذن خدا ایمان بیاورد» ، به معنای تحریم [ و ممنوع ساختن ] ایمان بر آنها نیست ؛ بلکه به این معناست که بدون اذن خدا ، نمی توانند ایمان بیاورند، و اذن خدا هم عبارت است از: فرمان او به ایمان آوردن مردم [در دنیا] ، مادام که دارای تکلیف و موظّف به عبادت هستند، و مجبور ساختن آنها به ایمان ، در هنگامی است که تکلیف و تعبّد ، از آنها برداشته شود (یعنی در آخرت)» . مأمون گفت : خاطرت آسوده باد ـ ای ابو الحسن ـ که خاطرم را آسوده نمودی !

.

. .

. .

۸ / ۳صَلاةُ التَّطَوُّعِ فی جَماعَةٍالإمام الصادق علیه السلام :لا یُصَلَّی التَّطَوُّعُ فی جَماعَةٍ ، لِأَنَّ ذلِکَ بِدعَةٌ ، وکُلُّ بِدعَةٍ ضَلالَةٌ ، وکُلُّ ضَلالَةٍ فِی النّارِ . ⁽¹⁾

۸ / ۴صَلاةُ التَّراویحِصحیح البخاری عن عبد الرحمن بن عبد القاریِّ :خَرَجتُ مَعَ عُمَرَ بنِ الخَطّابِ لَیلَةً فی رَمَضانَ إلَی المَسجِدِ ، فَإِذَا النّاسُ أوزاعٌ ⁽²⁾مُتَفَرِّقونَ ، یُصَلِّی الرَّجُلُ لِنَفسِهِ ، ویُصَلِّی الرَّجُلُ فَیُصَلّی بِصَلاتِهِ الرَّهطُ ⁽³⁾. فَقالَ عُمَرُ : إنّی أری لَو جَمَعتُ هؤُلاءِ عَلی قارِئٍ واحِدٍ لَکانَ أمثَلَ . ثُمَّ عَزَمَ فَجَمَعَهُم عَلی اُبَیِّ بنِ کَعبٍ ، ثُمَّ خَرَجتُ مَعَهُ لَیلَةً اُخری وَالنّاسُ یُصَلّونَ بِصَلاةِ قارِئِهِم . قالَ عُمَرُ : نِعمَ البِدعَةُ هذِهِ ، وَالَّتی یَنامونَ عَنها أفضَلُ مِنَ الَّتی یَقومونَ ، یُریدُ آخِرَ اللَّیلِ وکانَ النّاسُ یَقومونَ أوَّلَهُ . ⁽⁴⁾

صحیح ابن خزیمة عن عائشة :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله خَرَجَ فی جَوفِ اللَّیلِ ، فَصَلّی فِی المَسجِدِ ، فَصَلّی رِجالٌ بِصَلاتِهِ ، فَأَصبَحَ ناسٌ یَتَحَدَّثونَ بِذلِکَ ، فَلَمّا کانَتِ اللَّیلَةُ الثّالِثَةُ کَثُرَ أهلُ المَسجِدِ ، فَخَرَجَ فَصَلّی فَصَلّوا بِصَلاتِهِ ، فَلَمّا کانَتِ اللَّیلَةُ الرّابِعَةُ عَجَزَ المَسجِدُ عَن أهلِهِ ، فَلَم یَخرُج إلَیهِم رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَطَفِقَ رِجالٌ مِنهُم یُنادونَ الصَّلاةَ فَلا یَخرُجُ ، فَکَمَنَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله حَتّی خَرَجَ لِصَلاةِ الفَجرِ ، فَلَمّا قَضَی الفَجرَ قامَ ، فَأَقبَلَ عَلَیهِم بِوَجهِهِ ، فَتَشَهَّدَ ، فَحَمِدَ اللّهَ ، وأثنی عَلَیهِ ، ثُمَّ قالَ : أمّا بَعدُ فَإِنَّهُ لَم یَخفَ عَلَیَّ شَأنُکُم ، ولکِنّی خَشیتُ أن تُفتَرَضَ عَلَیکُم صَلاةُ اللَّیلِ ، فَتَعجِزوا عَنها . وکانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُرَغِّبُهُم فی قِیامِ رَمَضانَ مِن غَیرِ أن یَأمُرَ بِعَزیمَةِ أمرٍ ، فَیَقولُ : مَن صامَ رَمَضانَ إیمانا وَاحتِسابا ، غُفِرَ لَهُ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِهِ . فَتُوُفِّیَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَکانَ الأَمرُ کَذلِکَ فی خِلافَةِ أبی بَکرٍ وصَدرا مِن خِلافَةِ عُمَرَ ، حَتّی جَمَعَهُم عُمَرُ عَلی اُبَیِّ بنِ کَعبٍ وصَلّی بِهِم ، فَکانَ ذلِکَ أوَّلَ مَا اجتَمَعَ النّاسُ عَلی قِیامِ رَمَضانَ . ⁽⁵⁾

.

۸ / ۳ به جماعت خواندن نماز مستحبّی

۸ / ۴ نماز تَراویح

۸ / ۳به جماعت خواندن نماز مستحبّیامام صادق علیه السلام :نماز مستحبّی ، با جماعت خوانده نمی شود؛ چون این کار ، بدعت است و هر بدعتی ، گم راهی است و هر گم راهی ای در آتش است.

۸ / ۴نماز تَراویحصحیح البخاریـ به نقل از عبد الرحمان بن عبد القاری ـ :شبی در ماه رمضان با عمر بن خطّاب به مسجد رفتیم. دیدیم که مردم ، پخش و پراکنده اند: یکی ، تنها نماز می خوانَد و دیگری ، با جمعی که به او اقتدا کرده اند ، مشغول نماز است. عمر گفت: به نظر من ، اگر اینها همه به یک پیش نماز اقتدا کنند ، بهتر است. سپس تصمیم به این کار گرفت و گفت که همگی به اُبیّ بن کعب ، اقتدا کنند. شبی دیگر نیز با او آمدیم . دیدیم که مردم با پیش نمازشان ، نماز می گزارند. عمر گفت: این ، خوبْ بدعتی بود ، و آن [نمازی] که مردم از آن می خوابند [و نمی خوانند] ، برتر از آن [نمازی] است که می خوانند ! مقصودش [خواندن نوافل] در آخرِ شب بود ، در حالی که مردم ، [آنها را] اوّلِ شب می خواندند.

صحیح ابن خزیمةـ به نقل از عایشه ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در دل شب [از اتاق ]خارج شد و در مسجد، نماز گزارد و چند نفری پشت سرش نماز خواندند. صبح که شد، عدّه ای شروع به بازگو کردن آن کردند. شب سوم ، جمعیت مردم در مسجد ، بیشتر شد. پیامبر صلی الله علیه و آله ، باز به مسجد رفت و نماز گزارد و مردم به ایشان ، اقتدا کردند. در شب چهارم ، مسجد ، لبریز از جمعیت شد ؛ امّا پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به میان آنان نرفت. عدّه ای از مردم ، صدا می زدند: «نماز !» ؛ امّا پیامبر صلی الله علیه و آله [ از خانه ]خارج نشد. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله همچنان [ در خانه ] ماند تا آن که برای نماز صبح ، بیرون رفت. نماز صبح را که خواند ، برخاست و رو به جمعیت کرد و شهادت (أشْهد أن لا إله إلّا اللّه ) گفت و حمد و ثنای الهی را به جا آورد . سپس فرمود: «امّا بعد ! من از حضور شما خبر داشتم ؛ امّا ترسیدم که نماز شب بر شما واجب گردد و از عهده آن ، بر نیایید» . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، آنان را به خواندن نماز شب در ماه رمضان ، ترغیب می کرد ، بی آن که به وجوب چیزی فرمان دهد، و می فرمود: «هر کس رمضان را از سرِ ایمان و اخلاص ، روزه بگیرد ، گناهان گذشته اش آمرزیده می شود» . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، از دنیا رفت و کار [خواندن نماز شب به صورت فُرادا] ، به همین منوال در دوره خلافت ابو بکر و اوایل خلافت عمر ، ادامه یافت تا آن که عمر دستور داد تا مسلمانان ، این نماز را به جماعت با پیش نمازیِ اُبیّ بن کعب بخوانند ؛ و این ، آغازِ به جماعت خواندن این نماز در ماه رمضان بود.

.

تهذیب الأحکام عن زرارة وابن مسلم و الفضیل عن الصادقَین علیهماالسلام قالوا :سَأَلناهُما علیهماالسلام عَنِ الصَّلاةِ فی رَمَضانَ نافِلَةً بِاللَّیلِ جَماعَةً فَقالا : إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کانَ إذا صَلَّی العِشاءَ الآخِرَةَ انصَرَفَ إلی مَنزِلِهِ ، ثُمَّ یَخرُجُ مِن آخِرِ اللَّیلِ إلَی المَسجِدِ ، فَیَقومُ فَیُصَلّی ، فَخَرَجَ فی أوَّلِ لَیلَةٍ مِن شَهرِ رَمَضانَ لِیُصَلِّیَ کَما کانَ یُصَلّی ، فَاصطَفَّ النّاسُ خَلفَهُ فَهَرَبَ مِنهُم إلی بَیتِهِ وتَرَکَهُم، فَفَعَلوا ذلِکَ ثَلاثَ لَیالٍ ، فَقامَ فِی الیَومِ الرّابِعِ عَلَی مِنبَرِهِ ، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ثُمَّ قالَ : أیُّهَا النّاسُ ، إنَّ الصَّلاةَ بِاللَّیلِ فی شَهرِ رَمَضانَ النّافِلَةَ فی جَماعَةٍ بِدعَةٌ وصَلاةَ الضُّحی بِدعَةٌ ، ألا فَلا تَجتَمِعوا لَیلاً فی شَهرِ رَمَضانَ لِصَلاةِ اللَّیلِ ولا تُصَلّوا صَلاةَ الضُّحی ؛ فَإِنَّ ذلِکَ مَعصِیَةٌ ، ألا وإنَّ کُلَّ بِدعَةٍ ضَلالَةٌ ، وکُلَّ ضَلالَةٍ سَبیلُها إلَی النّارِ ، ثُمَّ نَزَلَ وهُوَ یَقولُ : قَلیلٌ فی سُنَّةٍ خَیرٌ مِن کَثیرٍ فی بِدعَةٍ . ⁽¹⁾

.

تهذیب الأحکامـ به نقل از زُراره و ابن مسلم و فضیل ـ :از آن دو (امام باقر و امام صادق علیهماالسلام) ، در باره به جماعت خواندن نماز شب در ماه رمضان پرسیدیم. فرمودند: «پیامبر صلی الله علیه و آله ، نماز خفتن را که می خواند ، به خانه اش می رفت. سپس آخرِ شب به مسجد می آمد و به نماز می ایستاد . در نخستین شب ماه رمضان، طبق معمول، برای گزاردن نماز به مسجد رفت. مردم ، پشت سرِ ایشان ، صف کشیدند. پیامبر صلی الله علیه و آله ، از دستِ آنان به خانه اش گریخت و آنان را به حال خود ، رها کرد. مسلمانان ، سه شب چنین کردند. روز چهارم ، پیامبر صلی الله علیه و آله بر منبر رفت و خدا را ستایش کرد و او را ثنا گفت . سپس فرمود: ای مردم! به جماعت خواندن نماز نافله شب در ماه رمضان و نیز نماز چاشت ، بدعت است. هان ! پس هیچ شبی را در ماه رمضان ، برای گزاردن نماز شب ، جمع نشوید و نماز چاشت را نیز [به جماعت ]نخوانید؛ زیرا این کار ، معصیت است. آگاه باشید که هر بدعتی ، گم راهی است و هر گم راهی ای ، راهش به سوی آتش است . آن گاه از منبر پایین آمد ، در حالی که می فرمود: [عمل] اندکِ همراه با سنّت ، بهتر از بسیارِ تواَم با بدعت است » .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ لَمّا سَأَلَهُ عَمّارٌ السّاباطِیُّ عَنِ الصَّلاةِ فی رَمَضانَ فِی المَساجِدِ ـ :لَمّا قَدِمَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام الکوفَةَ أمَرَ الحَسَنَ بنَ عَلِیٍّ علیه السلام أن یُنادِیَ فِی النّاسِ : لا صَلاةَ فی شَهرِ رَمَضانَ فِی المَساجِدِ جَماعَةً ، فَنادی فِی النّاسِ الحَسَنُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام بِما أمَرَهُ بِهِ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام ، فَلَمّا سَمِعَ النّاسُ مَقالَةَ الحَسَنِ بنِ عَلِیٍّ صاحوا : وا عُمَراه وا عُمَراه . فَلَمّا رَجَعَ الحَسَنُ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام قالَ لَهُ : ما هذَا الصَّوتُ ؟ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ النّاسُ یَصیحونَ : وا عُمَراه وا عُمَراه! فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : قُل لَهُم صَلّوا . ⁽¹⁾

تفسیر العیاشی عن حریز عن بعض أصحابنا عن أحدهما علیهماالسلام :لَمّا کانَ أمیرُ المُؤمِنینَ فِی الکوفَةِ أتاهُ النّاسُ فَقالوا : اِجعَل لَنا إماما یَؤُمُّنا فی شَهرِ رَمَضانَ ، فَقالَ : لا ، ونَهاهُم أن یَجتَمِعوا فیهِ فَلَمّا أمسَوا جَعَلوا یَقولونَ : اِبکوا فی رَمَضانَ وا رَمَضاناه ، فَأَتاهُ الحارِثُ الأَعوَرُ فی اُناسٍ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ضَجَّ النّاسُ وکَرِهوا قَولَکَ فَقالَ عِندَ ذلِکَ : دَعوهُم وما یُریدونَ لِیُصَلِّیَ بِهِم مَن شاؤوا ، ثُمَّ قالَ : فَمَن «یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّی وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِیرًا » ⁽²⁾. ⁽³⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ سؤال عمّار ساباطی در باره خواندن نماز شب ، به جماعت ، در ماه رمضان در مساجد ـ :چون امیر مؤمنان علیه السلام به کوفه آمد، به حسن بن علی علیه السلام فرمود تا در میان مردم ، ندا دهد : «در ماه رمضان ، نماز [شب] را در مساجد ، به جماعت نباید خواند». حسن بن علی علیه السلام ، فرمان امیر مؤمنان علیه السلام را در میان مردم ، ندا داد . مردم ، چون سخن حسن بن علی علیه السلام را شنیدند ، فریاد بر آوردند: وا عمرا، وا عمرا ! حسن علیه السلام به نزد امیر مؤمنان علیه السلام باز گشت . امیر مؤمنان علیه السلام پرسید: «این ، چه صدایی است؟» . حسن علیه السلام گفت : ای امیر مؤمنان ! مردم فریاد می زنند، وا عمرا، وا عمرا ! امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: «به آنها بگو که [ به جماعت ] بخوانند» .

تفسیر العیّاشیـ به نقل از حریز ، از یکی از راویان شیعه ، از امام باقر یا امام صادق علیهماالسلام ـ :زمانی که امیر مؤمنان علیه السلام در کوفه بود ، مردم نزد ایشان آمدند و گفتند: برایمان پیش نمازی قرار ده که در ماه رمضان ، امام [ جماعت ] ما باشد . فرمود: «نه»، و آنان را از به جماعت خواندن [نماز شب] در این ماه ، نهی کرد. شب که شد ، مردم شروع کردن به گفتن این جمله: «در رمضان بگِریید . وا رمضانا!» . پس، حارث اَعوَر ، با عدّه ای از مردم ، نزد امیر مؤمنان علیه السلام آمد و گفت: ای امیر مؤمنان ! مردم ، فغان بر آورده اند و از فرمان شما ناراحت اند. در این هنگام ، امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: «آزادشان بگذارید که بخوانند ، و هر که را خواستند ، پیش نمازِ خود ، قرار دهند» . سپس فرمود: «و هر کس راهی غیر راه مؤمنان را در پیش گیرد ، وی را بدانچه روی خود را بدان سو کرده ، وا می گذاریم و به جهنّم می کشانیم؛ و چه بد بازگشتگاهی است ! » .

.

مستدرک الوسائل عن أبی القاسم الکوفی فی کتاب الاستغاثة :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله استَنَّ عَلَی المُصَلّینَ النَّوافِلَ ، فی لَیلِ رَمَضانَ فُرادی ، وهِیَ الَّتی تُسَمَّی التَّراویحَ ، فَاجتَمَعَتِ الاُمَّةُ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَم یُرَخِّص فی صَلاتِها جَماعَةً ، فَلَمّا وُلِّیَ عُمَرُ أمَرَهُم بِصَلاتِها جَماعَةً ، فَصَلّوا کَذلِکَ وجَعَلوها مِنَ السُّنَنِ المُؤَکَّدَةِ ، ثُمَّ والَوا عَلَیها وواظَبوا ، وهُم فی ذلِکَ مُقِرّونَ بِأَنَّها بِدعَةٌ ، ثُمَّ یَزعُمونَ أنَّها بِدعَةٌ حَسَنَةٌ ... إلی آخِرِ ما قالَ . ⁽¹⁾

تاریخ الخلفاء :وفیها ـ یَعنی سَنَةَ أربَعَ عَشرَةَ ـ جَمَعَ عُمَرُ النّاسَ عَلی صَلاةِ التَّراویحِ . ⁽²⁾

۸ / ۵صَلاةُ الضُّحیصحیح البخاری عن عائشة :إن کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَیَدَعُ العَمَلَ ـ وهُوَ یُحِبُّ أن یَعمَلَ بِهِ ـ خَشیَةَ أن یَعمَلَ بِهِ النّاسُ فَیُفرَضَ عَلَیهِم ، وما سَبَّحَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله سُبحَةَ الضُّحی قَطُّ وإنّی لَاُسَبِّحُها . ⁽³⁾

صحیح البخاری عن عائشة :ما رَأَیتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله سَبَّحَ سُبحَةَ الضُّحی ، وإنّی لَاُسَبِّحُها . ⁽⁴⁾

.

۸ / ۵ نماز چاشت

اشاره

مستدرک الوسائلـ به نقل از ابو القاسم کوفی ، در الاستغاثة ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، برای نماز گزاران ، خواندن نمازهای نافله شب را در ماه رمضان به صورت فُرادا ، سنّت نهاد، و این ، همان نمازی است که به آن ، «تَراویح» می گویند. بنا بر این ، به اجماع امّت، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، اجازه به جماعتْ خواندن این گونه نمازها را نداده است ؛ امّا چون عمر به خلافت نشست ، دستور داد که این نمازها را به جماعت بخوانند، و مسلمانان ، چنین خواندند و آن را از سنّت های مورد تأکید ، قرار دادند و به آن ، ادامه دادند و بر این کار ، مواظبت نمودند . در حالی که معترف بودند که این کار ، بدعت است؛ امّا آن را بدعتی نیکو می پنداشتند ... .

تاریخ الخلفاء:در این سال ، یعنی سال چهاردهم [ هجری ] ، عمر ، مردم را بر به جماعت خواندن نماز تَراویح ، وا داشت.

۸ / ۵نماز چاشتصحیح البخاریـ به نقل از عایشه ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، این کار (خواندن نماز چاشت) را رها می کرد ، در حالی که دوست داشت آن را به جا آورد ، چون می ترسید که مردم به آن عمل کنند و در نتیجه، بر آنانْ واجب گردد. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، هیچ گاه نماز چاشت نخواند ؛ ولی من (عایشه) آن را می خوانم .

صحیح البخاریـ به نقل از عایشه ـ :من ندیدم که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نماز چاشت بخواند ؛ امّا من ، آن را می خوانم.

.

صحیح البخاری عن مجاهد :دَخَلتُ أنَا وعُروَةُ بنُ الزُّبَیرِ المَسجِدَ ، فَإِذا عَبدُ اللّهِ بنُ عُمَرَ جالِسٌ إلی حُجرَةِ عائِشَةَ ، وإذا ناسٌ یُصَلّونَ فِی المَسجِدِ صَلاةَ الضُّحی ، قالَ : فَسَأَلناهُ عَن صَلاتِهِم فَقالَ : بِدعَةٌ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ وقَد سَأَلَهُ رَجُلٌ مِنَ الأَنصارِ عَن صَلاةِ الضُّحی ـ :أوَّلُ مَنِ ابتَدَعَها قَومُکَ الأَنصارُ ، سَمِعوا قَولَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : صَلاةٌ فی مَسجِدی تَعدِلُ ألفَ صَلاةٍ ، فَکانوا یَأتونَ مِن ضِیاعِهِم ضُحیً ، فَیَدخُلونَ المَسجِدَ فَیُصَلّونَ فیهِ ، فَبَلَغَ ذلِکَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَنَهاهُم عَنهُ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :ولا تُصَلّوا ضُحیً ، فَإِنَّ الصَّلاةَ ضُحیً بِدعَةٌ ، وکُلُّ بِدعَةٌ ضَلالَةٌ ، وکُلُّ ضَلالَةٍ سَبیلُها إلَی النّارِ ، ثُمَّ نَزَلَ وهُوَ یَقولُ : عَمَلٌ قَلیلٌ فی سُنَّةٍ خَیرٌ مِن عَمَلٍ کَثیرٍ فی بِدعَةٍ . ⁽³⁾

راجع : ص ۳۰ ح ۱۳۳ .

.

صحیح البخاریـ به نقل از مجاهد ـ :من و عروة بن زبیر ، به مسجد در آمدیم. دیدیم که عبد اللّه بن عمر ، در کنار اتاق عایشه نشسته است و عدّه ای از مردم ، در مسجد ، نماز چاشت می خوانند. از او (ابن عمر) در باره نماز آنان پرسیدم. گفت: بدعت است.

امام باقر علیه السلامـ در پاسخ پرسش مردی از انصار در باره نماز چاشت ـ :نخستین کسانی که آن را بدعت نهادند ، قوم تو ، انصار ، بودند. [ علّتش آن بود که ]شنیدند که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: «یک رکعت نماز در مسجد من ، با هزار رکعت ، برابر است» . از این رو در هنگام چاشت ، مزارع [ و کار ] خود را رها می کردند و به مسجد می آمدند و در آن ، نماز می خواندند. این خبر به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله رسید . آنها را از این کار ، منع کرد.

امام صادق علیه السلام :روزه ماه رمضان ، واجب است و به جماعت خواندن نافله شب آن بدعت است و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله چنان نخوانْد ، در حالی که اگر خوب بود ، آن را ترک نمی کرد . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در یکی از شب های ماه رمضان ، به تنهایی نماز می خوانْد که گروهی پشت سر او به نماز ایستادند . چون آنان را [در پشت سر خویش] احساس کرد ، وارد خانه اش شد و این کار را سه شب انجام داد . پس از سه شب ، صبح به منبر رفت و خدا را حمد و ثنا گفت . سپس فرمود : «ای مردم! غیر از نماز واجب ، نماز دیگری را به جماعت نخوانید ، نه در ماه رمضان و نه در جز آن . آنچه کردید ، بدعت است و در وقت چاشت (از طلوع آفتاب تا هنگام ظهر) نماز نخوانید ؛ زیرا نماز خواندن در وقت چاشت ، بدعت است و هر بدعتی ، گم راهی است و هر گم راهی ای ، راه به آتش می بَرَد . [پیامبر صلی الله علیه و آله ] سپس از منبر به زیر آمد ، در حالی که می فرمود: «اندکْ عملی که مطابق سنّت باشد ، بهتر از عملِ بسیاری است که با بدعت ، همراه باشد» .

ر . ک : ص ۳۱ ح ۱۳۳ .

.

. .

پژوهشی در باره نماز چاشتگاه

روایاتِ نماز چاشت

پژوهشی در باره نماز چاشتگاهبر پایه حدیث «الصَّلاةُ خَیرُ مَوضوعٍ» ، می توانیم افزون بر نمازهای واجب و مستحبّی و نوافل روزانه و رواتب ، برای ذکر خدا و پاداش بُردن ، در مکان ها و زمان هایی که شارع مقدّس ، ما را از آن نهی نکرده است ، نماز بخوانیم . شرط اساسی در صحّت و جواز این نمازها ، مانند هر عبادت دیگری ، آن است که تنها کلّیت آن را به شارع ، منسوب بداریم و خصوصیات زمانی و مکانیِ آنها را به شارع ، نسبت ندهیم که در این صورت ، تعریف «بدعت» ⁽¹⁾بر آن ، صدق خواهد کرد . نتیجه این سخن ، آن است که به هنگام بر آمدن خورشید (چاشتگاه / ضُحی) ، مانند زمان های دیگر ، می توان نماز قضا و یا مستحبّی خواند ؛ ولی اگر بخواهیم نماز در این زمان (هنگام چاشت) را عبادتی رسمی و اعلام شده از سوی شارع مقدّس اسلام بدانیم و آن را از زمره نمازهای فرائض و یا رواتب بشماریم ، نیازمند دلیل و روایاتی مقبول هستیم ؛ روایاتی که مُجمل و یا مبتلا به مُعارض نباشند .

روایاتِ نماز چاشتروایات در باره این موضوع را می توان به دو دسته کلّی ، تقسیم نمود : دسته اوّل ،

.

به خواندن نماز چاشت ، توصیه کرده و یا گفته اند که دستِ کم پیامبر صلی الله علیه و آله ، گاه آن را خوانده است . ⁽¹⁾دسته دوم ، نه تنها به آن توصیه نکرده اند ؛ بلکه آن را بدعت دانسته اند . ⁽²⁾در میان روایات دسته اوّل ، روایات ضعیف و مُجمَل ، ۳ بیشتر به چشم می آید و حتّی برخی از آنها به وسیله مؤلّفان کتب احادیث موضوعه ، مجعول دانسته شده اند ؛ ⁽³⁾امّا روایات دسته دوم ، هر چند از نظر عددی کمتر هستند ، امّا دلالتشان ، واضح تر و اسنادشان ، قوی تر است . ⁽⁴⁾افزون بر این ، روایات دسته دوم ، از سوی

.

فقیهان شیعه و برخی علمای اهل سنّت ، نقل و تلقّی به قبول شده اند ، ⁽¹⁾در حالی که روایات دسته اوّل ، تنها به وسیله محدّثان و فقیهان اهل سنّت ، گزارش شده اند و مورد قبول همه آنان نیز نیستند . ⁽²⁾سخن آخر ، این که هیچ فقیهی ، این نماز را واجب و ترک آن را موجب عذاب و عِقاب ، ندانسته است . بنا بر این ، احتمال بدعت بودن آن ، موجب رعایت احتیاط و اجتناب از آن است ، چنان که علّامه حلّی گفته است : وقتی اخباری صحیح ، دایر بر بدعت بودن آن وارد شده ، ترکش متیقّن است ؛ زیرا ترک آن ، حرام نیست ؛ ولی بر اساس این روایت ، انجام دادن آن ، حرام است . پس ترکش مطابق احتیاط است و برای خلاصی از تکلیف ، بهتر است . ⁽³⁾گفتنی است که با توجّه به احادیث مُعارض و نهیِ شدید آنها ، دیگر نمی توان به اخبار «مَنْ بَلَغ» استناد کرد ؛ زیرا اخبار «مَنْ بَلَغ» ، بر فرضِ دلالت بر استحباب عملی که وعده ثواب برای انجام دادن آن ، داده شده است ، توانایی اثبات استحباب چیزی را که احتمال رَدْع آن قوی است ، ندارد . ⁽⁴⁾

.

۸ / ۶۱الأَذانُ الثّالِثُ یَومَ الجُمُعَةِالإمام الباقر علیه السلام :الأَذانُ الثّالِثُ یَومَ الجُمُعَةِ بِدعَةٌ . ⁽¹⁾

.

۸ / ۶ اذان سوم در روز جمعه

اشاره

۸ / ۶اذان سوم در روز جمعهامام باقر علیه السلام :[گفتن] اذان سوم در روز جمعه ، بدعت است.

.

. .

پژوهشی در باره اذان پیش از ظهر روز جمعه

اشاره

پژوهشی در باره اذان پیش از ظهر روز جمعهمی دانیم که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، سال ها در مدینه و اطراف آن ، نماز جمعه را بر پا می کرده است . گزارش های متعدّد در این باره هم داستان اند که پیامبر صلی الله علیه و آله برای فرا خواندنِ مردم به نماز جمعه ، از شعار همیشگی اسلام ، یعنی اذان ، استفاده نموده است . مؤذّن پیامبر صلی الله علیه و آله ، زمانی که امام جمعه برای ایراد خطبه فراز می آمد ، اذان می گفت ⁽¹⁾و پس از فرود آمدن امام جمعه و آمادگی برای برپایی نماز ، اقامه می گفت . ⁽²⁾این سیره ، در روزگار دو خلیفه اوّل و دوم و نیمه نخست خلافت عثمان نیز استمرار داشته است ؛ ⁽³⁾امّا به روزگار عثمان ، اذانی دیگر بر اذان و اقامه اصلی نماز جمعه ، افزوده شد . ⁽⁴⁾جایگاه این اذانِ اضافه شده ، طبق نقل اکثر قریب به اتّفاق راویان و فقیهان، پیش

.

از ظهر شرعی جمعه بوده است ، ⁽¹⁾و از این رو ، آن را «اذان اوّل» می نامیده اند . گفتنی است به دلیل این که این اذان ، پس از اذان اصلی و سال ها پس از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پدید آمده ، «اذان ثانی» هم نامیده شده است . بر همین پایه و با اطلاق اذان بر اقامه به دلیل تغلیب ، و یا به دلیل این که آن نیز نوعی اعلام و تأذین و نداست ، این اذان افزوده را «اذان ثالث» یا «نداء ثالث» نیز خوانده اند . گزارش های تاریخی و حدیثی ، دلیلی را از سوی مُبدِع این اذان اضافی ، گزارش نکرده اند و تنها گفته اند که این افزودن ، به هنگام فراوان شدنِ مردم و دور شدن خانه های آنها از مسجدِ پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است . شاید بتوان با توجّه به این نکته و نیز مکان این اذان ـ که بیرون از مسجد مدینه و طبق قول بسیاری در زوراء (در بازار مدینه) بوده است ، ⁽²⁾ـ این گونه گفت که : عثمان ، می خواسته است با این اذان پیش از وقت ، مردم ساکن در اطراف شهر و مکان های دور از مسجد النبی صلی الله علیه و آله را از نزدیک شدن وقت نماز جمعه ، آگاه کند تا آن که پس از طهارت و طیّ مسیر ، از آغاز خطبه های نماز ، در مسجد ، حضور داشته باشند و به سخنان خلیفه ، گوش بسپارند ؛ ⁽³⁾همان چیزی که او را وادار به مقدّم داشتن خطبه های نماز عید فطر و قربان بر نماز آن کرد ؛ زیرا مردم به کارهای عثمان و شیوه زمامداری او معترض

.

حکم شرعی اذان افزوده

بودند و به سخنان او توجّه نمی کردند. زمان وقوع این کار ، این احتمال را تقویت می کند ؛ زیرا بر طبق گزارش مورّخان ، ⁽¹⁾افزودن اذان در سال سی ام هجری است ؛ یعنی تاریخی که نقطه عطف میان دو دوره خلافت عثمان است و در این سال است که عثمان ، به تدریج ، مورد انتقادها قرار گرفت و مردم به خطبه ها و اندرزهای او ، اعتنایی نمی کردند و بدان ، گوش نمی سپردند .

حکم شرعی اذان افزودهبیشتر محدّثان و فقیهان اهل سنّت ، افزودن این اذان را حقّ خلیفه شمرده اند و آن را بدعت و یا حدّ اقل ، بدعتی نکوهیده ، نمی دانند . برخی فقیهان ، حدیث مُرسَل «علیکم بسنّتی و سنّة الخلفاء الراشدین من بعدی» را نیز دلیل خوبی برای این نظریه می دانند . ⁽²⁾برخی نیز این افزوده را «اذان اصطلاحی» ـ که گونه ای عبادت و یا مقدّمه عبادتِ نماز است ـ ، نمی شمرند و تنها آن را «اذانی لغوی» ، یعنی فراخوان و تذکّر عمومی می دانند . ⁽³⁾معدودی از فقیهان بزرگ شیعه ، مانند شیخ طوسی در المبسوط و محقّق حلّی و محقّق اردبیلی ، ⁽⁴⁾به صورت اجمالی و مشروط ، با این دیدگاه ، موافق بوده و آن را بدعت نشمرده اند ، هر چند ممکن است آن را مانند محقّق حلّی ، به دلیل آن که پیامبر صلی الله علیه و آله بدان مبادرت نکرده و به آن فرمان نداده است و یا به دلیل شباهتش به

.

بدعت ، مکروه بدانیم ؛ زیرا انتخاب اذان که شعاری مقدّس و عبادتی فرود آمده از آسمان و به اصطلاح اصولیان ، شکل و جایگاه آن ، توقیفی و به دستِ شارع است ، برای امری عادی و معمول ، خلاف سیره پیامبر صلی الله علیه و آله و خلفای پیش از عثمان است . از این رو ، برخی فقیهان اهل سنّت ، مانند شافعی نیز آن را نپسندیده اند . ⁽¹⁾در برابر این قول ، بیشتر فقیهان شیعه ، اذان سوم را بدعت شمرده اند و برخی از آنان ، به حدیث حَفْص بن غیاث از امام جعفر صادق علیه السلام استناد کرده اند که فرمود : الأَذانُ الثّالِثُ یَومَ الجُمُعَةِ بِدعَةٌ . ⁽²⁾اذان سوم در روز جمعه ، بدعت است . آنان ، همچنین سخن ابن عمر را که گفته است : «الأذان الأوّل یوم الجمعة بدعة» ⁽³⁾و نیز قول حسن بَصری را که گفته : «النّداء الأوّل یوم الجُمُعة الّذی یکون عند خروج الإمام و الّذی قبل ذلک مُحدَثٌ» ⁽⁴⁾را به عنوان دلیل های خود ، ذکر کرده اند . در این دلیل ها ، خدشه هایی نیز وارد شده است . برخی ، سند حدیث حَفْص را ضعیف دانسته اند و جابر بودن عمل مشهور را به طور کلّی ، مقبول نمی شِمُرند و یا متن آن را مُجمل دانسته و مقصود آن را حدّاقل به گونه احتمالی ، اذان نماز عصر روز جمعه می دانند که پس از اذان نماز جمعه و اقامه آن ، سومین ندا خواهد بود . ⁽⁵⁾گفتنی است که برخی فقیهان اهل سنّت نیز احتجاج به سخن ابن عمر را قطعی نمی شِمُرند و احتمال قرائت به گونه استفهام انکاری این سخن را مطرح کرده اند و حتّی با فرض خبری بودن ، آن را بدعتی مذموم نشمرده اند و جزو بدعت های

.

نظریه نهایی

خوب ، به شمار آورده اند . در این صورت ، قول حسن نیز قابل احتجاج نیست ؛ لیکن به نظر می رسد که هیچ یک از این دو نظر ، صحیح نیست .

نظریه نهاییدر «درآمد» این باب ، گذشت که بدعت ، قابل تقسیم به خوب و بد نیست ، هر چند مُحدَثات (امور نو و کارهای جدید) را می توانیم به خوب و بد ، تقسیم کنیم . در مسئله تأسیس سنّت های خوب نیز ، نوآوری ما یا باید از مصداق های قانون جامع و کلّی پذیرفته دین باشد (مانند : ابداع کمک ها و یاری های جدید اجتماعی و فردی ، همچون بیمه و بازنشستگی) ، و یا آن را به نام دین و بخشی از آن ، انجام ندهیم . بر این اساس ، اگر معتقدان به جواز اذان سوم ، آن را افزوده ای لازم بر دین بدانند ، گویی که دین ، ناقص بوده و کثرتِ جمعیت را پیش بینی ننموده است ، که در این صورت ، بدعت و دین سازی تلقّی می شود و به طور مسلّم ، حرام است ؛ امّا اگر بپذیرند که آن ، جزو دین و عبادت بزرگِ نماز جمعه نیست و هر زمان و در هر مکانی می توان آن را کنار نهاد و وسیله اعلام و اعلان دیگری را جای گزین آن کرد ، دیگر نمی توان آن را بدعت دانست . هر چند با توجّه به وسایل امروزی ، مانند : رادیو ، بلندگو ، ساعت ها و تلفن های هشدار دهنده ، استفاده ابزاری از اذان ـ که شعاری مقدّس و آسمانی است ـ ، نادرست می نماید ؛ زیرا ما را به بدعت و دخالت در امور توقیفی ، متّهم می کند و حدیث موجود از صادق آل محمّد علیهم السلام ، به احتمال فراوان ، قابل تطبیق بر آن است . ⁽¹⁾

.

۸ / ۷النَّقصُ فی تَکبیراتِ الصَّلاةِ عَلَی المَیِّتِالإمام الصادق علیه السلام :الصَّلاةُ عَلَی المَیِّتِ خَمسُ تَکبیراتٍ ، فَمَن نَقَصَ مِنها فَقَد خالَفَ السُّنَّةَ . ⁽¹⁾

ما نصّ علی أنّه بدعة۸ / ۸«الصَّلاةُ خَیرٌ مِنَ النَّومِ» فِی الأَذانِالمصنف لعبد الرزّاق عن ابن جریج :أخبَرَنِی ابنُ مُسلِمٍ أنَّ رَجُلاً سَأَلَ طاووسا جالِسا مَعَ القَومِ ، فَقالَ : یا أبا عَبدِ الرَّحمنِ ! مَتی قیلَ : الصَّلاةُ خَیرٌ مِنَ النَّومَ ؟ فَقالَ طاووسُ : أما إنَّها لَم تُقَل عَلی عَهدِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ولکِن بِلالاً سَمِعَها فی زَمانِ أبی بَکرٍ بَعدَ وَفاةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُها رَجُلٌ غَیرُ مُؤَذِّنٍ فَأَخَذَها مِنهُ ، فَأَذَّنَ بِها ، فَلَم یَمکُث أبو بَکرٍ إلّا قَلیلاً ، حَتّی إذا کانَ عُمَرُ قالَ : لَو نَهَینا بِلالاً عَن هذَا الَّذی أحدَثَ ، وکَأَنَّهُ نَسِیَهُ ، فَأَذَّنَ بِهِ النّاسُ حَتَّی الیَومِ . ⁽²⁾

سنن الترمذی عن مجاهد :دَخَلتُ مَعَ عَبدِ اللّهِ بنِ عُمَرَ مَسجِدا وقَد اُذِّنَ فیهِ ، ونَحنُ نُریدُ أن نُصَلِّیَ فیهِ ، فَثَوَّبَ المُؤَذِّنُ ، فَخَرَجَ عَبدُ اللّهِ بنُ عُمَرَ مِنَ المَسجِدِ وقالَ : اُخرُج بِنا مِن عِندِ هذَا المُبتَدِعِ ! ولَم یُصَلِّ فیهِ . ⁽³⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :«الصَّلاةُ خَیرٌ مِنَ النَّومِ» بِدعَةُ بَنی اُمَیَّةَ ، ولَیسَ ذلِکَ مِن أصلِ الأَذانِ . ⁽⁴⁾

راجع : هذه الموسوعة : ج ۱ ص ۵۴۱ (بحث حول فصول الأذان) .

.

۸ / ۷ کاستن از تکبیرهای نماز میّت

۸ / ۸ گفتنِ «الصَّلاةُ خیرٌ من النَّوم» در اذان

۸ / ۷کاستن از تکبیرهای نماز میّتامام صادق علیه السلام :نماز میّت ، پنج تکبیر دارد. بنا بر این ، هر کس از آنها بکاهد ، با سنّتْ مخالفت کرده است.

۸ / ۸گفتنِ «الصَّلاةُ خیرٌ من النَّوم» در اذانالمصنّف ، عبد الرزّاقـ به نقل از ابن جَریج ـ :ابن مسلم ، به من خبر داد که مردی ، از طاووس ـ که همراه جمعی نشسته بود ـ ، پرسید: ای ابو عبد الرحمان! از چه زمانی جمله «الصَّلاة خیرٌ من النَّوم» ، گفته شد؟ طاووس گفت: این جمله ، در دوره پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گفته نشد؛ بلکه پس از رحلت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در زمان ابو بکر، بلال ، این جمله را از مردی که مؤذّن نبود، شنید و آن را از او گرفت؛ امّا [خلافت] ابو بکر ، اندکی بیش نپایید . عمر که آمد، گفت : «کاش بلال را از این چیزی که پدید آورده است، نهی کنیم !» ؛ ولی گویا فراموش کرد که چنین کند. بنا بر این ، مردم تا به امروز ، آن را در اذان می گویند.

سنن التِّرمِذیـ به نقل از مجاهد ـ :با عبد اللّه بن عمر ، به مسجدی وارد شدیم و اذان را در مسجد ، گفته بودند و ما می خواستیم در آن ، نماز بگزاریم که مؤذّن ، تثویب ⁽¹⁾گفت. عبد اللّه بن عمر ، از مسجد خارج شد و گفت: «بیا از نزد این بدعت گذار برویم!» و در آن مسجد ، نماز نخواند .

امام کاظم علیه السلام :«الصَّلاة خیرٌ من النَّوم» ، بدعت بنی امیّه است و از اصل اذان نیست.

ر . ک : دانش نامه قرآن و حدیث : ج ۲ ص ۳۶۶ (اذان / پژوهشی در باره بندهای اذان) .

.

۸ / ۹دُعاءُ غَیرِ الأَعلَمِ إلی نَفسِهِالإمام الصادق علیه السلام :مَن دَعَا النّاسَ إلی نَفسِهِ وفیهِم مَن هُوَ أعلَمُ مِنهُ ، فَهُوَ مُبتَدِعٌ ضالٌّ . ⁽¹⁾

۸ / ۱۰السُّکوتُ عِندَ الضَّرورَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :السُّکوتُ عِندَ الضَّرورَةِ بِدعَةٌ . ⁽²⁾

.

۸ / ۹ فرا خواندن غیر اَعلَم به خود

۸ / ۱۰ خاموش ماندن به وقت ضرورت

۸ / ۹فرا خواندن غیر اَعلَم به خودامام صادق علیه السلام :هر کس مردم را به خود فرا خوانَد ، با آن که در میان آنان ، داناتر از او هست، او بدعت گذار و گم راه است.

۸ / ۱۰خاموش ماندن به وقت ضرورتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سکوت کردن در هنگام ضرورت ، بدعت است .

.

الفصل التاسع : ما زعم أنّه بدعة۹ / ۱الجَهرُ بِالبَسمَلَةِالإمام الصادق علیه السلام :عَمَدوا إلی أعظَمِ آیَةٍ فی کِتابِ اللّهِ ، فَزَعَموا أنَّها بِدعَةٌ إذا أظهَروها ، وهِیَ بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ . ⁽¹⁾

۹ / ۲سَجدَةُ الشُّکرِالاحتجاج عن محمّد بن عبد اللّه الحمیریـ مِن کِتابِهِ إلی صاحِبِ الزَّمانِ علیه السلام مِن جَوابِ مَسائِلِهِ الَّتی سَأَلَهُ عَنها ـ :سَأَلَ عَن سَجدَةِ الشُّکرِ بَعدَ الفَریضَةِ ، فَإِنَّ بَعضَ أصحابِنا ذَکَرَ أنَّها بِدعَةٌ فَهَل یَجوزُ أن یَسجُدَهَا الرَّجُلُ بَعدَ الفَریضَةِ ؟ ... فَأَجابَ علیه السلام : سَجدَةُ الشُّکرِ مِن ألزَمِ السُّنَنِ وأوجَبِها ، ولَم یَقُل إنَّ هذِهِ السَّجدَةَ بِدعَةٌ إلّا مَن أرادَ أن یُحدِثَ فی دینِ اللّهِ بِدعَةً . ⁽²⁾

.

فصل نهم : آنچه بدعت پنداشته شده است

۹ / ۱ بلند گفتن «بسم اللَّه الرحمن الرحیم»

۹ / ۲ سجده شکر

فصل نهم : آنچه بدعت پنداشته شده است۹ / ۱بلند گفتن «بسم اللّه الرحمن الرحیم»امام صادق علیه السلام :باعظمت ترین آیه کتاب خدا را نشانه رفتند و مدّعی شدند که بلند گفتن آن ، بدعت است. این آیه ، همان «بسم اللّه الرحمن الرحیم» است.

۹ / ۲سجده شکرالاحتجاجـ به نقل از محمّد بن عبد اللّه حِمیَری ، از نامه اش به صاحب زمان علیه السلام که در آن ، مسائلی را از امام علیه السلام پرسیده بود و ایشان ، پاسخش را داده بود ـ :از گزاردن سجده شُکر بعد از نماز واجب پرسید، و این که برخی از شیعیان ، آن را بدعت می دانند. پس آیا جایز است که شخص بعد از نماز واجب، سجده شکر به جا آورد؟... امام علیه السلام پاسخ داد: «سجده شُکر ، از لازم ترین و واجب ترینِ سنّت هاست و هیچ کس نگفته است که این سجده ، بدعت است ، مگر کسی که خواسته تا در دین خدا ، بدعتی پدید آورَد» .

.

الفصل العاشر : عدّة من المبتدعین۱۰ / ۱قابیلُالإمام علی علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «قَالَ الَّذِینَ کَفَرُواْ رَبَّنَا أَرِنَا الَّذَیْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَ الْاءِنسِ» ⁽¹⁾ـ :یَعنونَ إبلیسَ الأَبالِسَةِ وقابیلَ بنَ آدَمَ ، أوَّلُ مَن أبدَعَ (الکُفرَ وَالضَّلالَ) ⁽²⁾وَالمَعصِیَةَ . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلام :تُقُبِّلَ قُربانُ هابیلَ ولَم یُتَقَبَّل قُربانُ قابیلَ ، وهُوَ قَولُ اللّهِ عز و جل : «وَاتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ ءَادَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْاخَرِ» ⁽⁴⁾إلی آخِرِ الآیَةِ . وکانَ القُربانُ تَأکُلُهُ النّارُ ، فَعَمَدَ قابیلُ إلَی النّارِ فَبَنی لَها بَیتا وهُوَ أوَّلُ مَن بَنی بُیوتَ النّارِ ، فَقالَ : لَأَعبُدَنَّ هذِهِ النّارَ حَتّی تَتَقَبَّلَ مِنّی قُربانی . ⁽⁵⁾

.

فصل دهم : شماری از بدعت گذاران

۱۰ / ۱ قابیل

فصل دهم : شماری از بدعت گذاران۱۰ / ۱قابیلامام علی علیه السلامـ در باره این سخن خداوند متعال : «کسانی که کافر شدند، گفتند : پروردگارا ! آن دو را که گم راهمان کردند، از جِن و اِنس ، نشانمان ده» ـ :مقصودشان ، اهریمنِ اهریمنان و قابیل ، پسر آدم است ؛ نخستین کسانی که کفر و گم راهی و نافرمانی را بدعت نهادند.

امام باقر علیه السلام :قربانی هابیل ، پذیرفته گشت و قربانی قابیل ، پذیرفته نشد، و این سخن خداوند عز و جل است که: «و داستان دو پسر آدم را به درستی برایشان بخوان. هنگامی که قربانی ای پیش داشتند و از یکی از آن دو ، پذیرفته شد و از دیگری ، پذیرفته نشد» تا آخر آیه. [چنان بود که] قربانی [پذیرفته شده] را آتش می سوزانْد. پس قابیل رفت و برای آتش ، خانه ای ساخت ـ و او نخستین کسی بود که آتشکده ساخت ـ ، و گفت: چندان این آتش را می پرستم تا قربانی مرا هم بپذیرد.

.

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ قابیلَ لَمّا رَأَی النّارَ قَد قَبِلَت قُربانَ هابیلَ قالَ لَهُ إبلیسُ : إنَّ هابیلَ کانَ یَعبُدُ تِلکَ النّارَ ، فَقالَ قابیلُ : لا أعبُدُ النّارَ الَّتی عَبَدَها هابیلُ ولکِن أعبُدُ نارا اُخری واُقَرِّبُ قُربانا لَها فَتَقَبَّلُ قُربانی ، فَبَنی بُیوتَ النّارِ فَقَرَّبَ ، فَلَم یَکُن لَهُ عِلمٌ بِرَبِّهِ عز و جل ولَم یَرِث مِنهُ وُلدُهُ إلّا عِبادَةَ النّیرانِ . ⁽¹⁾

۱۰ / ۲کَفَرَةُ أهلِ الکِتابِالإمام علی علیه السلامـ فی جَوابِ ابنِ الکَوّاءِ عِندَما سَأَلَهُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أخبِرنی عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُم بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمَالاً» ⁽²⁾الآیَةَ ـ :کَفَرَةُ أهلِ الکِتابِ الیَهودُ وَالنَّصاری ، وقَد کانوا عَلَی الحَقِّ ، فَابتَدَعوا فی أدیانِهِم وهُم یَحسَبونَ أنَّهُم یُحسِنونَ صُنعا . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ فی قَولِهِ : «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُم بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمَالاً * الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعًا» ـ :هُمُ النَّصاری ، وَالقِسّیسونَ ، وَالرُّهبانُ ، وأهلُ الشُّبُهاتِ وَالأَهواءِ مِن أهلِ القِبلَةِ وَالحَرورِیَّةُ ⁽⁴⁾، وأهلُ البِدَعِ . ⁽⁵⁾

.

۱۰ / ۲ کافرانِ اهل کتاب

امام صادق علیه السلام :قابیل ، چون دید که آتش ، قربانی هابیل را پذیرفت، ابلیس به او گفت: هابیل ، این آتش را می پرستیده است ! پس قابیل گفت: من آتشی را که هابیل پرستیده است ، نمی پرستم ؛ بلکه آتش دیگری را می پرستم و برایش قربانی پیشکش می کنم تا قربانی ام را بپذیرد. از این رو آتشکده ها ساخت و قربانی کرد، در حالی که او از پروردگارش عز و جلشناختی نداشت. فرزندانش نیز از او چیزی جز پرستش آتش ، به ارث نبردند.

۱۰ / ۲کافرانِ از اهل کتابامام علی علیه السلامـ در پاسخ ابن کوّا ، که از ایشان پرسید : ای امیر مؤمنان ! مرا از این سخن خداوند عز و جل آگاه کن: «بگو: آیا شما را از زیانکارترین ها خبر دهیم ؟ » تا آخر آیه ـ :مقصود ، کافرانِ اهل کتاب اند ؛ یعنی یهود و نصارا . آنان ، [در ابتدا] بر آیینِ درست بودند ؛ امّا در عقاید خویش ، بدعت آوری کردند ، در حالی که گمان می کردند که کار درستی می کنند.

امام باقر علیه السلامـ در باره این سخن خداوند: «بگو: آیا شما را از زیانکارترین ها خبر دهیم ؟ آنان ، کسانی اند که کوشش ایشان در زندگی دنیا ، به هدر رفته است و خود می پندارند که کارِ درستی انجام می دهند» ـ :آنان ، عبارت اند از: نصارا ، کشیشان ، راهبان ، مسلمانانِ شبهه گرا و فرقه گرا ، حَروریّه ⁽¹⁾و اهل بدعت .

.

۱۰ / ۳السّامِرِیُّ ⁽¹⁾الکتاب«وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَی مِن بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلاً جَسَدًا لَّهُ خُوَارٌ أَلَمْ یَرَوْاْ أَنَّهُ لَا یُکَلِّمُهُمْ وَلَا یَهْدِیهِمْ سَبِیلاً اتَّخَذُوهُ وَکَانُواْ ظَالِمِینَ» . ⁽²⁾

الحدیثالخصال عن الحسین بن خالد عن أبی الحسن علیه السلام :إنَّ الَّذینَ أمَروا قَومَ موسی علیه السلام بِعِبادَةِ العِجلِ کانوا خَمسَةَ أنفُسٍ وکانوا أهلَ بَیتٍ یَأکُلونَ عَلی خِوانٍ واحِدٍ وهُم أذینوه وأخوهُ مبذویه وَابنُ أخیهِ وَابنَتُهُ وَامرَأَتُهُ وهُمُ الَّذینَ ذَبَحُوا البَقَرَةَ الَّتی أمَرَ اللّهُ عز و جل بِذَبحِها. ⁽³⁾

۱۰ / ۴عَمرُو بنُ لُحَیٍّ ۴الکتاب«مَا جَعَلَ اللَّهُ مِن بَحِیرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِیلَةٍ وَلَا حَامٍ وَ لَکِنَّ الَّذِینَ کَفَرُواْ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ وَأَکْثَرُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ» . ⁽⁴⁾

.

۱۰ / ۳ سامری

۱۰ / ۴ عمرو بن لُحَی

۱۰ / ۳سامری ⁽¹⁾قرآن:«و قوم موسی ، پس از [عزیمت] او ، از زیورهای خود ، تندیس گوساله ای را برای خویش ساختند که صدای گاو داشت. آیا ندیدند که آن گوساله ، با ایشان سخن نمی گوید و راهی بدانها نمی نماید؟ ! آن را [ به پرستش ] گرفتند ، و از ستمکاران بودند» .

حدیثالخصالـ به نقل از حسین بن خالد ، از امام رضا علیه السلام ـ :کسانی که قوم موسی علیه السلام را به پرستش گوساله فرا خواندند ، پنج تن بودند و همه آنها از یک خانواده بودند و بر یک خوان ، غذا می خوردند . آنان ، عبارت بودند از : اَذینوه و برادرش مبذویه و برادرزاده اش و دخترش و همسرش . همینان بودند که آن ماده گاوی را که خداوند عز و جلبه قربانی کردن آن امر کرده بود ، ذبح کردند .

۱۰ / ۴عمرو بن لُحَیقرآن«خداوند ، [ چیزهای ممنوعی از قبیل ] بَحیره و سائبه و وَصیله و حام ، قرار نداده است ؛ ولی کسانی که کفر ورزیده اند ، بر خدا دروغ می بندند ؛ و بیشترشان اندیشه نمی کنند» .

.

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ عَمرَو بنَ لُحَیِّ بنِ قَمَعَةَ بنِ خِندِفَ کانَ قَد مَلَکَ مَکَّةَ ، وکانَ أوَّلَ مَن غَیَّرَ دینَ إسماعیلَ وَاتَّخَذَ الأَصنامَ ونَصَبَ الأَوثانَ ، وبَحَرَ البَحیرَةَ ، وسَیَّبَ السّائِبَةَ ، ووَصَلَ الوَصیلَةَ ، وحَمَی الحامِیَ . فَلَقَد رَأَیتُهُ فِی النّارِ یُؤذی أهلَ النّارِ ریحُ قُصْبِهِ ⁽¹⁾، ویُروی : یَجُرُّ قُصبَهُ فِی النّارِ . ⁽²⁾

۱۰ / ۵أبو عامِرِبنُ النُّعمانِ بنِ صَیفِیٍّ الرّاهِبُمجمع البیان عن سعید بن المسیّبـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَاتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی ءَاتَیْنَاهُ ءَایَاتِنَا فَانسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطَانُ فَکَانَ مِنَ الْغَاوِینَ» ⁽³⁾ـ :إنَّهُ أبو عامِرِ بنُ النُّعمانِ بنِ صَیفِیٍّ الرّاهِبُ ۴ الَّذی سَمّاهُ النَّبِیُّ الفاسِقَ ، وکانَ قَد تَرَهَّبَ فِی الجاهِلِیَّةِ ولَبِسَ المُسوحَ فَقَدِمَ المَدینَةَ ، فَقالَ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله : ما هذَا الَّذی جِئتَ بِهِ ؟ قالَ : جِئتُ بِالحَنیفِیَّةِ دینِ إبراهیمَ ، قالَ : فَأَنَا عَلَیها . فَقالَ صلی الله علیه و آله : لَستَ عَلَیها ولکِنَّکَ أدخَلتَ فیها ما لَیسَ مِنها ، فَقالَ أبو عامِرٍ : أماتَ اللّهُ الکاذِبَ مِنّا طَریدا وَحیدا ، فَخَرَجَ إلی أهلِ الشّامِ وأَرسَلَ إلَی المُنافِقینَ أنِ استَعِدُّوا السِّلاحَ ، ثُمَّ أتی قَیصَرَ وأتی بِجُندٍ لِیُخرِجَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله مِنَ المَدینَةِ ، فَماتَ بِالشّامِ طَریدا وَحیدا . ⁽⁴⁾

.

۱۰ / ۵ ابو عامر بن نُعمان بن صیفی راهب

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عَمرو بن لُحَیّ بن قَمَعَة بن خِندِف ، بر مکّه حکومت می کرد. او نخستین کسی بود که آیین اسماعیل را دگرگون ساخت و بت پرستی را رواج داد و چیزهای به نام های بَحیره و سائبه و وَصیله و حام را بدعت نهاد. او را در آتش دیدم که بوی اَمعا و اَحشایش ، جهنّمیان را آزار می داد ( / اَمعا و اَحشایش ، در آتش کشیده می شد ) .

۱۰ / ۵ابو عامر بن نُعمان بن صیفی راهب ۱مجمع البیانـ به نقل از سعید بن مُسیّب ، در باره این سخن خداوند متعال: «و خبر آن کس را که آیات خود را به او داده بودیم ، برای آنان بخوان که از آن ، عاری گشت . آن گاه شیطان ، او را دنبال کرد و از گم راهان شد» ـ :این شخص ، ابو عامر بن نعمان بن صیفی راهب بود که پیامبر صلی الله علیه و آله ، او را [به جای راهب ، ]«فاسق» نامید. وی که در زمان جاهلیت ، راهبی را در پیش گرفته بود و پشمینه می پوشید ، به مدینه آمد و به پیامبر صلی الله علیه و آله گفت: این چیست که تو آورده ای؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «آیین یکتاپرستیِ ابراهیم را آورده ام» . ابو عامر گفت: پس من هم به همین آیین هستم. فرمود: «تو بر این آیین نیستی؛ بلکه چیزهایی را که از آن نیست ، بر آن افزوده ای». ابوعامر گفت: هر یک از ما دروغ می گوید ، خداوند ، او را آواره و تنها بمیرانَد ! پس به نزد شامیان رفت و به منافقان [مدینه] پیغام داد که جنگ افزار ، آماده سازند. سپس نزد قیصر [ روم ]رفت و با سپاهی ، روانه شد تا پیامبر صلی الله علیه و آله را از مدینه بیرون کند ؛ امّا خودش در شام ، آواره و تنها مُرد .

.

۱۰ / ۶مُعاوِیَةُ بنُ أبی سُفیانَ ⁽¹⁾رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أوَّلُ مَن یُبَدِّلُ سُنَّتی رَجُلٌ مِن بَنی اُمَیَّةَ . ⁽²⁾

الإمام الحسن علیه السلام :إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام قالَ لی ـ ذاتَ یَومٍ وقَد رَآنی فَرِحا ـ : یا حَسَنُ أتَفرَحُ ! کَیفَ بِکَ إذا رَأَیتَ أباکَ قَتیلاً ؟ أم کَیفَ بِکَ إذا وَلِیَ هذَا الأَمرَ بَنو اُمَیَّةَ ؟ وأمیرُهَا الرَّحبُ البُلعومُ ، الواسِعُ الأَعفاجُ ⁽³⁾، یَأکُلُ ولا یَشبَعُ ، یَموتُ ولَیسَ لَهُ فِی السَّماءِ ناصِرٌ ولا فِی الأَرضِ عاذِرٌ ، ثُمَّ یَستَولی عَلی غَربِها وشَرقِها ، یدَینُ لَهُ العِبادُ ، ویَطولُ مُلکُهُ ، یَستَنُّ بِسُنَنِ البِدَعِ وَالضَّلالِ ، ویُمیتُ الحَقَّ وسُنَّةَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُقَسِّمُ المالَ فی أهلِ وِلایَتِهِ ویَمنَعُهُ مَن هُوَ أحَقُّ بِهِ ، ویَذِلُّ فی مُلکِهِ المُؤمِنُ ، ویَقوی فی سُلطانِهِ الفاسِقُ ، ویَجعَلُ المالَ بَینَ أنصارِهِ دُوَلاً ، ویَتَّخِذُ عِبادَ اللّهِ خَوَلاً ⁽⁴⁾، یَدرُسُ فی سُلطانِهِ الحَقُّ ، ویَظهَرُ الباطِلُ ویُلعَنُ الصّالِحونَ ، ویُقتَلُ مَن ناواهُ عَلَی الحَقِّ ، ویَدینُ مَن والاهُ عَلَی الباطِلِ . ⁽⁵⁾

.

۱۰ / ۶ معاویة بن ابی سفیان

۱۰ / ۶معاویة بن ابی سفیانپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهنخستین کسی که سنّت مرا تغییر می دهد ، مردی از بنی امیّه است.

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی کِتابٍ لَهُ إلی مُعاوِیَةَ ـ :فَسُبحانَ اللّهِ! ما أشَدَّ لُزومَکَ لِلأَهواءِ المُبتَدِعَةِ وَالحَیرَةِ المُتَّبَعَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ جَیشِ مُعاوِیَةَ فی وَقعَةِ صِفّینَ ـ :إنَّما هِیَ جُثَثٌ ماثِلَةٌ ، فیها قُلوبٌ طائِرَةٌ ، مُزَخرَفَةٌ بِتَمویهِ الخاسِرینَ ، ورِجلُ جَرادٍ زَفَّت بِهِ ریحُ صَبا ، ولَفیفٌ سَداهُ الشَّیطانُ ، ولَحمَتُهُ الضَّلالَةُ ، وصَرَخَ بِهِم ناعِقُ البِدعَةِ ، وفیهِم خَوَرُ ⁽²⁾الباطِلِ وضَحضَحَةُ ⁽³⁾المُکاثِرِ . ⁽⁴⁾

الإمام الحسن علیه السلامـ حینَ قالَ لَهُ مُعاوِیَةُ بَعدَ الصُّلحِ : اُذکُر فَضلَنا ـ :لَعَمری إنّا لَأَعلامُ الهُدی ومَنارُ التُّقی ، ولکِنَّکَ یا مُعاوِیَةُ مِمَّن أبارَ ⁽⁵⁾السُّنَنَ ، وأحیَا البِدَعَ ، وَاتَّخَذَ عِبادَ اللّهِ خَوَلاً ، ودینَ اللّهِ لَعِبا . ⁽⁶⁾

.

امام حسن علیه السلام :روزی امیر مؤمنان ، مرا شادمان دید. فرمود: «ای حسن ! شادمانی می کنی؟ ! چگونه ای آن گاه که پدرت را کُشته ببینی ؟ یا چگونه ای آن گاه که بنی امیّه ، بر سرِ کار بیایند؟ و فرمان روایشان ، آن مرد گشادهْ حلقومِ فراخْ روده است که هر چه می خورَد ، سیر نمی شود ، در حالی می میرد که نه در آسمان ، یاوری دارد ، و نه در زمین، کسی را که او را معذور بدارد. سپس بر غرب و شرق عالم ، استیلا می یابد. بندگان ، سر در طاعت او فرود می آورند و حکومتش به درازا می کشد. شیوه های بدعت آمیز و گم راه ساز ، بنیاد می نهد و حق و سنّت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را می میرانَد . بیت المال را میان دوستان و پیروانش تقسیم می کند و کسانی را که به آن سزاوارترند ، از آن ، محروم می گردانَد. در حکومت او ، مؤمن ، خوار و ناتوان است، و در سلطنتش ، نابه کاران ، نیرومندند. دارایی ها را به انحصار طرفداران خود در می آورد و بندگان خدا را به بردگی می گیرد. در حکومت او ، حق از میان می رود و باطل ، حاکم می شود و نیکان ، لعنت می شوند . هر که با او بر سرِ حق ، مخالفت کند ، کشته می شود، و هر که در باطل از او پیروی کند ، پاداش می یابد.

امام علی علیه السلامـ در نامه اش به معاویه ـ :شگفتا! چه سخت به بدعت های دلخواه خویش، و پیمودن راهِ سرگشتگی ، چسبیده ای !

امام علی علیه السلامـ در توصیف سپاهیان معاویه در جنگ صِفّین ـ :آنها، در حقیقت، پیکرهایی بی جان اند ، با دل هایی لرزان [ و پریشان ] ، آراسته به ظاهرِ دروغینِ زیانکاران. دسته ای از مَلَخان اند که باد صبا آنها را آورده است . مجموعه ای است که تارِ آن ، شیطان و پودش ، گم راهی است و منادی بدعت ، آنان را فرا خوانده، و در آنهاست سستیِ باطل و لاف زنیِ فزونخواه .

امام حسن علیه السلامـ در پاسخ معاویه که بعد از پیمان صلح به ایشان گفت: از فضیلت ما سخن بگو ـ :به جانم سوگند که ما ، نشانه های هدایت و مناره های پرهیزگاری هستیم ؛ امّا تو ـ ای معاویه ـ ، یکی از کسانی هستی که سنّت ها را میرانْد و بدعت ها را زنده ساخت و بندگان خدا را به بردگی بُرد و دین خدا را به بازی گرفت .

.

الإمام الحسین علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی مُعاوِیَةَ ـ :ألَستَ القاتِلَ حُجرَ بنَ عَدِیٍّ أخا کِندَةَ وَالمُصَلّینَ العابِدینَ الَّذینَ کانوا یُنکِرونَ الظُّلمَ ویَستَعظِمونَ البِدَعَ ولا یَخافونَ فِی اللّهِ لَومَةَ لائِمٍ ؟ ⁽¹⁾

تاریخ الخلفاء :فی سَنَةِ ثَلاثٍ وأربَعینَ ... اِستَخلَفَ ⁽²⁾مُعاوِیَةُ زِیادَ ابنَ أبیهِ ، وهِیَ أوَّلُ قَضِیَّةٍ غَیَّرَ فیها حُکمَ النَّبِیِّ عَلَیهِ الصَّلاةُ وَالسَّلامُ فِی الإِسلامِ ، ذَکَرَهُ الثَّعالِبِیُّ وغَیرُهُ . ⁽³⁾

تاریخ الخلفاء :فی سَنَةِ خَمسینَ فُتِحَت قوهستانُ ⁽⁴⁾عَنوَةً ، وفیها دَعا مُعاوِیَةُ أهلَ الشّامِ إلَی البَیعَةِ بِوِلایَةِ العَهدِ مِن بَعدِهِ لاِبنِهِ یَزیدَ فَبایَعوهُ ، وهُوَ أوَّلُ مَن عَهِدَ بِالخِلافَةِ لِابنِهِ ، وأوَّلُ مَن عَهِدَ بِها فی صِحَّتِهِ ، ثُمَّ إنَّهُ کَتَبَ إلی مَروانَ بِالمَدینَةِ أن یَأخُذَ البَیعَةَ ، فَخَطَبَ مَروانُ فَقالَ إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ رَأی أن یَستَخلِفَ عَلَیکُم وَلَدَهُ یُریدُ سُنَّةَ أبی بَکرٍ وعُمَرَ . فَقامَ عَبدُ الرَّحمنِ بنُ أبی بَکرٍ الصِّدّیقِ فَقالَ : بَل سُنَّةَ کِسری وقَیصَرَ ، إنَّ أبا بَکرٍ وعُمَرَ لَم یَجعَلاها فی أولادِهِما ، ولا فی أحَدٍ مِن أهلِ بَیتِهِما . ⁽⁵⁾

.

امام حسین علیه السلامـ در نامه اش به معاویه ـ :آیا تو نبودی که حُجر بن عَدِی کِنْدی و آن نمازگزاران عبادت پیشه ای را که با ستم ، مخالفت می کردند و بدعت ها را خطرناک می شِمردند و در راه خدا ، از سرزنشِ هیچ سرزنشگری نمی هراسیدند ، کُشتی ؟

تاریخ الخلفاء :در سال ۴۳ [ هجری ] ... معاویه، زیاد بن ابیه را به برادری خویش پذیرفت، و این ، نخستین قضاوتی بود که در آن حکم پیامبر صلی الله علیه و آله را در اسلام ، تغییر می داد. این ماجرا را ثعالبی و دیگران آورده اند.

تاریخ الخلفاء :در سال پنجاه، قُهستان با جنگ ، فتح شد. همچنین در همین سال ، معاویه ، مردم شام را به بیعت با فرزندش یزید به ولی عهدی و جانشینی پس از خود ، فرا خواند . شامیان هم با او بیعت کردند. بدین ترتیب، معاویه ، نخستین کسی بود که فرزندش را ولی عهد خود قرار داد، و نخستین کسی بود که در زمان سلامتش ، جانشین تعیین کرد. سپس به مروان در مدینه نوشت که [برای یزید ]بیعت بگیرد. مروان ، خطبه خواند و گفت: امیر مؤمنان ، نظرش این است که فرزندش را جانشین خود قرار دهد. او با این کار ، سنّت ابو بکر و عمر را دنبال می کند. عبد الرحمان ، پسر ابو بکر صدّیق ، برخاست و گفت: او سنّت کسرا و قیصر را دنبال می کند. ابو بکر و عمر ، خلافت را در میان فرزندانشان یا یکی از افراد خانواده شان قرار ندادند.

.

تاریخ الیعقوبی :وفی هذِهِ السَّنَةِ [سَنَةِ ۴۴] عَمِلَ مُعاوِیَةُ المَقصورَةَ فِی المَسجِدِ وأخرَجَ المَنابِرَ إلَی المُصَلّی فِی العیدَینِ ، وخَطَبَ الخُطبَةَ قَبلَ الصَّلاةِ ، وذلِکَ أنَّ النّاسَ ، إذا صَلُّوا انصَرَفوا لِئَلّا یَسمَعوا لَعنَ عَلِیٍّ ، فَقَدَّمَ مُعاوِیَةُ الخُطبَةَ قَبلَ الصَّلاةِ ، ووَهَبَ فَدَکا لِمَروانَ بنِ الحَکَمِ لِیُغیظَ بِذلِکَ آلَ رَسولِ اللّهِ . ⁽¹⁾

۱۰ / ۷أبُو الخَطّابِ ۲الإمام الصادق علیه السلامـ وقَد ذَکَرَ أصحابَ أبِی الخَطّابِ وَالغُلاةَ ـ :لا تُقاعِدوهُم ، ولا تُواکِلوهُم ، ولا تُشارِبوهُم ، ولا تُصافِحوهُم ، ولا تُوارِثوهُم . ⁽²⁾

.

۱۰ / ۷ ابو الخطّاب

تاریخ الیعقوبی:در این سال (سال ۴۴) ، معاویه در مسجد ، مقصوره ساخت. در عید قربان و فطر ، دستور داد تا منبر را به نمازگاه ببرند. خطبه[ ی عید ]را پیش از نماز خواند. علّتش هم این بود که مردم ، نماز را که می خواندند ، می رفتند تا لعن شدن علی علیه السلام را نشنوند. لذا معاویه ، خطبه را پیش از نماز خواند و فَدَک را به مروان بن حکم بخشید تا با این کار ، خاندان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را به خشم آورد .

۱۰ / ۷ابوالخطّابامام صادق علیه السلامـ در باره پیروان ابو خطّاب و غالیان ـ :با آنها ، نشست و برخاست نکنید. با آنها ، هم کاسه نشوید و از یک ظرف ، آب نخورید. با آنها ، دست ندهید و با آنها ، گفتگو نکنید.

.

الکافی عن عیسی شلقان :کُنتُ قاعِدا فَمَرَّ أبُو الحَسَنِ موسی علیه السلام ومَعَهُ بَهمَةٌ ، قالَ : قُلتُ : یا غُلامُ ما تَری ما یَصنَعُ أبوکَ ؟ یَأمُرُنا بِالشَّیءِ ، ثُمَّ یَنهانا عَنهُ ، أمَرَنا أن نَتَوَلّی أبَا الخَطّابِ ثُمَّ أمَرَنا أن نَلعَنَهُ ونَتَبَرَّأَ مِنهُ ؟ فَقالَ أبُو الحَسَنِ علیه السلام وهُوَ غُلامٌ : إنَّ اللّهَ خَلَقَ خَلقا لِلإِیمانِ لا زَوالَ لَهُ ، وخَلَقَ خَلقا لِلکُفرِ لا زَوالَ لَهُ ، وخَلَقَ خَلقا بَینَ ذلِکَ أعارَهُ الإِیمانَ یُسَمَّونَ المُعارینَ ، إذا شاءَ سَلَبَهُم ، وکانَ أبُو الخَطّابِ مِمَّن اُعیرَ الإِیمانَ . ⁽¹⁾

قرب الإسناد عن عیسی شلقان :دَخَلتُ عَلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام وأنَا اُریدُ أن أسأَ لَهُ عَن أبِی الخَطّابِ ، فَقالَ لی مُبتَدِئا قَبلَ أن أجلِسَ : یا عیسی ما مَنَعَکَ أن تَلقَی ابنی فَتَسأَلَهُ عَن جَمیعِ ما تُریدُ ؟ قالَ عیسی : فَذَهَبتُ إلَی العَبدِ الصّالحِ علیه السلام وهُوَ قاعِدٌ فِی الکُتّابِ ، وعَلی شَفَتَیهِ أثَرُ المِدادِ ⁽²⁾، فَقالَ مُبتَدِئا : یا عیسی ، إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی أخَذَ میثاقَ النَّبِیّینَ عَلَی النُّبُوَّةِ فَلَم یَتَحَوَّلوا عَنها أبَدا ، وأخَذَ میثاقَ الوَصِیّینَ عَلَی الوَصِیَّةِ فَلَم یَتَحَوَّلوا عَنها أبَدا ، وأعارَ قَوما الإِیمانَ زَمانا ثُمَّ سَلَبَهُم إیّاهُ ، وإنَّ أبا الخَطّابِ مِمَّن اُعیرَ الإِیمانَ ثُمَّ سَلَبَهُ اللّهُ . ⁽³⁾

رجال الکشّی عن عیسی شلقان :قُلتُ لِأَبِی الحَسَنِ علیه السلام وهُوَ یَومَئِذٍ غُلامٌ قَبلَ أوانِ بُلوغِهِ : جُعِلتُ فِداکَ ما هذَا الَّذی یُسمَعُ مِن أبیکَ أنَّهُ أمَرَنا بِوِلایَةِ أبِی الخَطّابِ ثُمَّ أمَرَنا بِالبَراءَةِ مِنهُ ؟ قالَ : فَقالَ أبُو الحَسَنِ علیه السلام مِن تِلقاءِ نَفسِهِ : إنَّ اللّهَ خَلَقَ الأَنبِیاءَ عَلَی النُّبُوَّةِ فَلا یَکونون إلّا أنبِیاءَ ، وخَلَقَ المُؤمِنینَ عَلَی الإِیمانِ فَلا یَکونونَ إلّا مُؤمِنینَ ، وَاستَودَعَ قَوما إیمانا ، فَإِن شاءَ أتَمَّهُ لَهُم ، وإن شاءَ سَلَبَهُم إیّاهُ ، وإنَّ أبَا الخَطّابِ کانَ مِمَّن أعارَهُ اللّهُ الإِیمانَ : فَلَمّا کَذَبَ عَلی أبی سَلَبَهُ اللّهُ الإِیمانَ . قالَ : فَعَرَضتُ هذَا الکَلامَ عَلی أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام . قالَ : فَقالَ : لَو سَأَلتَنا عَن ذلِکَ ما کانَ لِیَکونَ عِندَنا غَیرُ ما قالَ . ⁽⁴⁾

.

الکافیـ به نقل از عیسی شلقان ـ :نشسته بودم که ابو الحسن موسی [ کاظم ] علیه السلام ، در حالی که برّه ای با خود داشت ، بر من گذشت. [به او ]گفتم: ای پسر! می بینی پدرت (یعنی امام صادق علیه السلام ) چه می کند؟ به ما می گوید : «فلان کار را بکنید» و سپس ما را از همان کار ، نهی می کند. به ما می گوید که ابو خطّاب را دوست بداریم ، بعد ، دستور می دهد که او را لعنت کنیم و از وی ، بیزاری جوییم. ابو الحسن علیه السلام ، با آن که پسربچّه ای بود، فرمود : «خداوند ، عدّه ای را برای ایمان آفریده است و برای ایمان آنان ، زوالی نیست ؛ و عدّه ای را برای کفر آفریده است و کفر آنان را هم زوالی نیست . در این میان ، عدّه ای را آفریده که ایمان را به آنها عاریت داده است و ایشان را عاریه داران می نامند. هر گاه خداوند بخواهد ، ایمان را از آنها می گیرد . ابو خطّاب هم از کسانی بود که ایمان را به او ، عاریه داده بودند» .

قرب الإسنادـ به نقل از عیسی شلقان ـ :خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم و می خواستم راجع به ابو خطّاب ، از ایشان بپرسم؛ امّا پیش از آن که بنشینم ، امام علیه السلام ، خود به من فرمود: «ای عیسی! چرا پیش پسرم نمی روی تا همه چیزهایی که می خواهی ، از او بپرسی؟» . عیسی گفت: پس نزد عبد صالح [ موسی بن جعفر ] علیه السلام که در مکتب خانه نشسته و اثرِ جوهر بر لبانش بود، رفتم. او نیز، پیش از آن که سؤالم را بپرسم، فرمود: «ای عیسی! خداوند ـ تبارک و تعالی ـ ، از پیامبران ، پیمان نبوّت گرفته است و آنها هرگز از این پیمان ، بر نمی گردند ؛ و از جانشینان آنان ، پیمانِ جانشینی گرفته است و آنها نیز هرگز از این پیمان ، بر نمی گردند ؛ و به عدّه ای هم ایمانِ عاریتی داده است که تا مدّتی در اختیار آنهاست . سپس آن را از ایشان می گیرد. ابو خطّاب هم از کسانی است که ایمان به او عاریت داده شده بود و سپس ، خداوند ، آن را از او ستانْد .

رجال الکشّیـ به نقل از عیسی شلقان ـ :به ابو الحسن [موسی بن جعفر] علیه السلام ـ که در آن روز ، هنوز پسر بچّه ای نابالغ بود ـ ، گفتم: فدایت شوم ! این ، چه سخنی است که از پدرت شنیده می شود: یک روز ما را به دوستی با ابو خطّاب ، امر می کند . سپس ما را به بیزاری جستن از او ، فرمان می دهد؟ ! ابو الحسن علیه السلام ، بی درنگ ، پاسخ داد: «خداوند ، پیامبران را برای پیامبری آفرید . بنا بر این ، آنها جز پیامبر نمی شوند ؛ و مؤمنان را برای ایمان آفرید . بنا بر این ، آنها نیز جز مؤمن نمی شوند؛ و به عدّه ای هم ایمان را عاریت داده است . اگر بخواهد ، آن را برای همیشه در دستشان باقی می گذارد، و اگر نخواهد ، آن را از ایشان می ستانَد . ابو خطّاب هم از کسانی بود که خداوند ، ایمان را به او عاریه داده بود و چون بر پدرم دروغ بست ، خداوند ، ایمان را از او ستانْد». این سخن را برای امام صادق علیه السلام بازگو کردم. ایشان فرمود: «اگر از ما هم در باره آن می پرسیدی ، پاسخی غیر از آنچه او به تو گفته است ، نمی شنیدی» .

.

۱۰ / ۸هؤُلاءِ الثَّلاثَةُالإمام الباقر علیه السلام :لَعَنَ اللّهُ بُنانَ البَیانِ ۱ ، وأنَّ بُنانا لَعَنَهُ اللّهُ کانَ یَکذِبُ عَلی أبی . ⁽¹⁾

.

۱۰ / ۸ این سه نفر

۱۰ / ۸این سه نفرامام باقر علیه السلام :خداوند، بُنانِ بیان ⁽¹⁾را لعنت کند! بُنان ـ که لعنت خدا بر او باد ـ ، بر پدرم دروغ می بست.

.

رجال الکشّی عن هشام بن الحکم :قالَ أبو عَبدِ اللّه علیه السلام : إنَّ بُنانا وَالسَّرِیَّ ۱ وبَزیعا ۲ لَعَنَهُمُ اللّهُ تَراءی لَهُمُ الشَّیطانُ فی أحسنِ ما یَکونُ صورَةُ آدَمِیٍّ مِن قَرنِهِ إِلی سُرَّتِهِ . فَقُلتُ : إنَّ بُنانا یَتَأَوَّلُ هذِهِ الآیَةَ «وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّمَاءِ إِلَهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلَهٌ» ⁽¹⁾أنَّ الَّذی فِی الأَرضِ غَیرُ إلهِ السَّماءِ ، وإلهَ السَّماءِ غَیرُ إلهِ الأَرضِ ، وأنَّ إلهَ السَّماءِ أعظَمُ مِن إلهِ الأَرضِ ، وأنَّ أهلَ الأَرضِ یَعرِفونَ فَضلَ إلهِ السَّماءِ ویُعَظِّمونَهُ . فَقالَ : وَاللّهِ ما هُوَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، إلهُ مَن فِی السَّماواتِ وإلهُ مَن فِی الأَرَضینَ کَذَبَ بُنانٌ عَلَیهِ لَعنَةُ اللّهِ ، لَقَد صَغَّرَ اللّهَ جَلَّ وعَزَّ وصَغَّرَ عَظَمَتَهُ . ⁽²⁾

۱۰ / ۹هؤُلاءِ السَّبعَةُالإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ عز و جل : «هَلْ أُنَبِّئُکُمْ عَلَی مَن تَنَزَّلُ الشَّیَاطِینُ * تَنَزَّلُ عَلَی کُلِّ أَفَّاکٍ أَثِیمٍ» ـ :هُم سَبعَةٌ : المُغیرَةُ ⁽³⁾، وبُنانٌ ، وصائِدٌ ⁽⁴⁾، وحَمزَةُ بنُ عُمارَةَ البَربَرِیُّ ⁽⁵⁾، وَالحارِثُ الشّامِیُّ ⁽⁶⁾، وعَبدُ اللّهِ بنُ الحارِثِ ⁽⁷⁾، وأبُو الخَطّابِ . ⁽⁸⁾

.

۱۰ / ۹ این هفت نفر

رجال الکشّیـ به نقل از هشام بن الحکم ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «خداوند ، بُنان و سَریّ و بَزیع ۱ را لعنت کند ! شیطان ، از فرقِ سر تا نافش ، به صورت زیباترین انسان برای این سه نفر ، نمایان می شد». گفتم : بُنان ، در تأویل و تفسیر این آیه : «و او کسی است که در آسمان ، خدا ، و در زمین ، خداست» ، می گوید: یعنی خدای زمین ، غیر از خدای آسمان است، و خدای آسمان ، غیر از خدای زمین. خدای آسمان ، مقامش والاتر از خدای زمین است، و زمینیان ، برتریِ خدای آسمان را می شناسند و او را بزرگ می شمارند. امام علیه السلام فرمود: «به خدا سوگند که خدا ، یکی است و شریکی ندارد ! او هم خدای آسمانیان است ، و هم خدای زمینیان. بُنان ـ که لعنت خدا بر او باد ـ ، دروغ می گوید. او خداوندِ بزرگ و توانا را کوچک دانسته و عظمت او را خُرد شمرده است» .

۱۰ / ۹این هفت نفرامام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خداوند عز و جل: «آیا به شما خبر دهم که شیطان ها بر چه کسی نازل می شوند ؟ بر هر دروغگوی گنهکاری» ـ :ایشان ، هفت نفرند: مُغَیره ، ⁽¹⁾بُنان، صائِد، حمزة بن عُماره بَربَری ، حارث شامی ، ⁽²⁾عبد اللّه بن حارث ، ⁽³⁾و ابو خطّاب .

.

. .

. .

. .

۳۲ . اَبدال، اَوتاد، اَقطاب

اشاره

۳۲ . ابدال، اوتاد، اقطابدرآمدفصل یکم : ابدالفصل دوم : اوتادفصل سوم : اقطاب

.

درآمد

اَبدال ، در لغت

درآمدابدال ، در لغتواژه «اَبدال» ، جمع «بَدَل» ، «بِدْل» و «بدیل» ، ⁽¹⁾از ریشه «بدل» به معنای جای گزین کردن چیزی به جای چیزی دیگر ، و نیز به معنای دگرگون نمودن شکل چیزی به شکلی دیگر است . ابن فارِس ، در این باره می گوید : الباءُ وَ الدّالُ وَ اللّامُ أصلٌ واحِدٌ ، وَ هُوَ قِیامُ الشَّی ءِ مَقامَ الشَّی ءِ الذّاهِبِ . ⁽²⁾با و دال و لام (بدل) ، یک اصل دارد و آن ، قرار گرفتن چیزی به جای چیزِ رفته است . نیز اَزْهری می گوید : قالَ أبُو العَبّاسِ : وَ حَقیقَتُهُ أنَّ التَّبدیلَ تَغییرُ الصّورَةِ إلی صورَةٍ اُخری وَ الجَوهَرَةُ بِعَینِها . ⁽³⁾ابو العبّاس گفته : حقیقت بدل ، این است که صورت آن ، به صورت دیگری در آید؛ ولی جوهر آن به حالت اصلی بماند .

.

اَوتاد ، در لغت

اَقطاب ، در لغت

اَوتاد ، در لغتواژه «اَوتاد» ، جمع «وَتَد» ، به معنای میخ است ؛ ولی برخی از لغت شناسان ، وَتَد را ضخیم تر از میخ می دانند . شیخ طوسی ، در التبیان فی تفسیر القرآن ، آورده : وَتَد ، همان میخ است ؛ امّا سخت تر از آن است . به همین جهت ، گفته می شود : میخ های رنج ، وقتی کوبیده می شوند ، گویی از جهت سختی و کوبیدن ، میخ های آهنین هستند ، و اگر سخت شود ، بر آن وَتَد گفته می شود . از همین روست که کوه ها را به میخ های زمین ، دانسته اند ؛ زیرا با سختی و استواری ای که دارند ، زمین را از لغزش ، باز می دارند . ⁽¹⁾این تفاوت را از تفسیر وتد ، به «ما یرزّ فی الحائط أو الأرض» ، یعنی : میخی که در دیوار یا زمین می کوبند ، ⁽²⁾نیز می توان استفاده نمود .

اَقطاب ، در لغتواژه «اَقطاب» ، جمع «قُطب» ، میله آهنی ثابت در سنگ زیرین آسیاست که سنگ رویی آسیا ، به دور آن می چرخد . در لسان العرب ، آمده : القُطْبُ وَ القَطْبُ وَ القِطْبُ وَ القُطُبُ : الحَدیدَةُ القائِمَةُ الَّتی تَدورُ عَلَیهَا الرَّحی... وَ الجَمعُ أقْطابٌ وَ قُطوبٌ . ⁽³⁾قُطْب و قَطْب و قِطب و قُطُب : میله سنگ آسیاست ... و جمع آن ، «اَقطاب» و «قطوب» است . با تأمّل در معنای لغوی واژه های «اَبدال» ، «اَوتاد» و «اَقطاب» ، معلوم می شود که این الفاظ ، هیچ گونه بار مثبت و یا منفیِ فرهنگی ندارند . آری! اگر به نحو استعاره بر

.

اَبدال ، اَوتاد واَقطاب ، در اصطلاح متصوّفه

اشخاصی اطلاق گردند ، ظرفیت پذیرش بارِ معنایی مثبت را نیز دارند . به هر حال ، در روایاتی که در این بخش خواهد آمد و همچنین در اصطلاح صوفیه ، این واژه ها ، دارای مفهوم مثبتِ فرهنگی هستند و به کسانی اطلاق می گردند که نقش فرهنگی ویژه ای را در عالَم ، ایفا می نمایند ؛ لیکن اثبات این ادّعا ، نیاز به احراز سند و دلالت این روایات دارد . برای ارزیابی روایاتی که بدانها اشاره شد ، ابتدا اجمالاً به مفهوم این واژه ها از نگاه متصوّفه می پردازیم :

اَبدال ، اَوتاد واَقطاب ، در اصطلاح متصوّفهدر اصطلاح اهل تصوّف ، این الفاظ ، معانی نزدیک به هم و مشابهی دارند . در تعریف «ابدال» ، گفته شده که : «آنها ، عدّه مُعیّنی از مردان خدا هستند که جهان ، به وجود آنها برپاست و هیچ گاه از وجود آنها ، خالی نمی شود» . همین معنا ، در تعریف اوتاد نیز آمده است . در دائرة المعارف بزرگ اسلامی ، آمده : تقریبا در تمام آثار عرفانی ، تعداد ابدال را هفت یا چهل نفر ذکر کرده اند . هُجْویری ، تعداد ابدال را چهل نفر می داند و در سلسله مراتب اولیا ، آنان را در مرتبه پنجم می نشانَد . سلسله مزبور به این صورت است : قُطب یا غوث : یک نفر ، نقبا : سه نفر ، اوتاد : چهار نفر ، ابرار : هفت نفر ، ابدال : چهل نفر ، اخیار : سیصد نفر . عبد الرحمان جامی نیز همان بیان هُجْویری را در باره خصوصیات و تعداد و مرتبه ابدال ، تکرار کرده است . ابن عربی ، از اَبدالِ هفتگانه و چهل گانه ، سخن رانده است ، اگر چه به گفته او ، گاه نقبای دوازده گانه را نیز ابدال خوانده اند . تأکید ابن عربی ، بیشتر بر ابدالِ هفتگانه است و معتقد است که آنان ، به ترتیب بر قدم ابراهیم ، موسی ، هارون ، ادریس ،

.

یوسف ، عیسی و آدم علیهم السلام قرار دارند و اسامی آنان ، عبارت است از : عبد الحی ، عبد العلیم ، عبد الوَدود ، عبد القادر ، عبد الشکور ، عبد السمیع ، عبد البصیر . مرتبه ابدال ، بعد از مراتب قطب و امامان و اوتاد ، قرار دارد ؛ امّا گاه ابدال ، شامل قطب ، امامان و اوتاد نیز می شود . نَسَفی ، لفظ ابدال را واژه ای عام برای تمام طبقات اولیا می دانسته و لذا ، واژه اولیا را به جای ابدال ، به کار برده است . او مجموع اولیای خدا یا ابدال را در هر زمان ، ۳۵۶ نفر می داند و آنها را به شش طبقه ، تقسیم می کند : ۱ . سیصدتنان ، ۲ . چهل تنان ، ۳ . هفت تنان ، ۴ . پنج تنان ، ۵ . سه تنان ، ۶ . قطب . سپس یادآور می شود که چون آخر الزمان فرا رسد ، بر سیصدتنان ، کسی افزوده نشود تا آن که تماما از جهان ، رحلت کنند . آن گاه ، از چهل تنان و هفت تنان و پنج تنان و سه تنان ، به ترتیب ، کاسته شود تا کسی از آنها باقی نمانَد و قطب ، تنها شود ، و چون قطب از عالم رَخت بر بندد ، عالَم بر افتد . سیّد حیدر آملی ، در المقدّمات ، سه نوع طبقه بندی از مراتبِ اولیا به دست داده که در هر سه نوع ، تعداد ابدال ، هفت نفر است ؛ امّا مرتبه آنان ، متفاوت است . در طبقه بندی اوّل ، ابدال ، بعد از قطب ، در مرتبه دوم قرار دارند و دارای مقامی بالاتر از رجال الغیب و صُلَحا هستند . در طبقه بندی دوم ، ابدال ، پس از قطب و غوث و افراد ، در مرتبه چهارم ، واقع شده اند . در طبقه بندی سوم ، ابدال ، پس از قطب الأقطاب ـ که مقام پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و ائمّه هدا علیهم السلام است ـ ، و نیز قطب یا غوث و امامان و اوتاد ، در مرتبه پنجم ، قرار دارند . آملی ، ضمن بر شمردن طبقات مختلف اولیا ، این نکته را نیز یادآور می شود که گاه از ائمّه معصومین علیهم السلام ، تعبیر به «اقطاب» و «ابدال» می شود و ظاهرا این معنا ، مُقتَبس از روایات شیعه است . همچنین او به این نکته اشاره دارد که گاه مقصود از ابدال هفتگانه ، [مجموع] اوتاد چهارگانه و دو امام و قطب است . آملی ، همچنین از قول شیخ سعد الدین حمویی ، طبقه بندی جدیدی را نقل می کند

.

ابدال ، اوتاد و اقطاب ، در حدیث

۱ . ارزیابی اسناد

که در آن ، تعداد ابدال ، هفت نفر است و بعد از قطب و غوث و امامَین و اوتاد و اشباح ، در مرتبه پنجم از طبقات هفتگانه اولیا ، قرار دارند و عدد اولیا در مجموع طبقات مذکور ، منحصر به ۳۶۰ نفر است . شاه نعمة اللّه ولی نیز طبقه بندی های متفاوتی از اولیا به دست می دهد که در آنها ، لفظ ابدال ، گاه به طور خاص ، و گاه به طور عام ، مورد استفاده واقع شده است . در طبقه بندی اوّل ، ابدالِ هفتگانه ، بعد از اقطابِ دوازده گانه ، در مرتبه دوم ، و ابدال چهل گانه در مرتبه چهارم و سیصد ابدال در مرتبه ششم ، قرار دارند . در طبقه بندی دوم ، پس از قطب الأقطاب ، سه ابدال ، پنج ابدال ، هفت ابدال ، چهل ابدال و سیصد ابدال ، قرار گرفته اند و سرانجام ، طبقه بندی سوم نیز مشابه طبقه بندی دوم است ، جز آن که میان مقام قطب الأقطاب و سه ابدال ، مقام یک نفر از اولیا ، واقع است . ⁽¹⁾

ابدال ، اوتاد و اقطاب ، در حدیثاحادیثی که در باره عناوین یاد شده در منابع روایی آمده ، از دو منظر ، قابل بررسی و ارزیابی است :

۱ . ارزیابی اسنادبیشترین احادیثی که در این بخش آمده ، در باره ابدال است . از نظر ما ، اسناد همه روایاتی که به گونه ای دلالت بر مفاهیمی دارند که متصوّفه ، مدّعی آن هستند ، معتبر نیست . شماری از پژوهشگران اهل سنّت نیز این احادیث را معتبر نمی دانند . سخاوی می گوید : خبر مربوط به ابدال ، اسناد گوناگونی دارد ، با الفاظ متفاوت که همه سندهایش ضعیف اند . ⁽²⁾

.

۲ . ارزیابی متون

و در مقابلِ سیوطی ـ که از بزرگان صوفیه است و این احادیث را «صحیح» و بلکه «متواترِ معنوی» دانسته ـ ، بسیاری از محقّقان اهل سنّت ، مانند : ابن جوزی و ابن تیمیّه ، معتقدند که این احادیث ، مجعول اند . ⁽¹⁾دکتر حسام الدین بن موسی عفانه ⁽²⁾نیز در این باره می گوید : در باره ابدال ، خبر صحیحی از پیامبر صلی الله علیه و آله ثبت نشده ، و هر آنچه در باره ابدال ، اقطاب ، اغواث ، نُجَبا و اَوتاد نقل شده ، خبرهای نادرستی هستند که به پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت داده شده اند ، همان گونه که محقّقان فعلی و گذشته ، این را بیان کرده اند . ⁽³⁾

۲ . ارزیابی متونمتن اکثر قریب به اتّفاق این احادیث نیز شاهد مجعول بودن آنهاست . محقّقان حدیث شناس ، با تأمّل در متن این احادیث ، بویژه در نظر گرفتن نکاتی مانند : تناقض آنها در تعداد ابدال ، ⁽⁴⁾کم اهمّیت جلوه دادن اعمال صالح (مانند نماز و روزه) ، ⁽⁵⁾سازش با دشمنان اسلام (به بهانه این که ابدال ، چیزی را لعنت نمی کنند) ، ⁽⁶⁾تعیین سرزمین شام به عنوان پایگاه رویش ابدال ، ⁽⁷⁾و از همه مهم تر ، توصیف ابدال به ویژگی هایی که در احادیث معتبر ، اهل بیتِ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله با آنها توصیف شده اند ، می توانند آثار و علائم جعل را در بیشتر این احادیث ، مشاهده کنند و توطئه سیاست مداران اُمَوی را در ساختن این روایات ، کشف نمایند . علّامه امینی ، در

.

این باره می گوید : ابدال ، اصطلاح جدیدی است که اُمَویان ، آن را ساختند و تلاش کردند که با آن ، خاکستر [جهل] بر چشم مسلمانان بپاشند و اثبات کنند که زن و مرد اُمَوی ، اگر نگوییم برتر از اهل بیت و صحابه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هستند ، در فضیلت ، همپای آنها هستند ، و این ، به خاطر وضعیتی بود که آنان با کُشتن صحابه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، بویژه همراهان امیر مؤمنان علیه السلام ، پدید آوردند و چنین وانمود کردند که مسلمانان ، با وجود ابدال ، یاری و روزی داده می شوند و باران ، بر ایشان می بارد . بنا بر این ، جنبش علیه شام و حاکم آن ، پیروزی و روزی را از مسلمانان ، دور خواهد کرد . این چاره اندیشی ، بر مسلمانان ساده ، کارگر شد و به آن معتقد شدند . معاویه ، پس از انعقاد قرارداد صلح با امام حسن علیه السلام ، زمانی که به شام باز گشت ، برای مردم سخنرانی کرد و جایگاه خودش را به آنان گوشزد کرد و به همان چیزی که با حدیث سازان همسویی داشت ، اشاره کرد ، پس از آن که مردم ، کلمه ابدال را شنیده بودند و جعل احادیث این موضوع ساختگی ، آغاز شده بود . واقدی ، آورده است : وقتی معاویه پس از بیعت حسن علیه السلام به سال ۴۱ با او ، از عراق به شام برگشت ، سخنرانی کرد و گفت : ای مردم ! پیامبر خدا فرمود : تو پس از من ، عهده دارِ خلافت خواهی شد . سرزمین مقدّس (شام) را [برای آن] برگزین که ابدال ، در آن هستند! و من ، شما را [به آن] خبردار کردم . پس ابو تراب (علی بن ابی طالب) را لعن کنید . وقتی صبح شد ، نامه ای نوشت و مردم را گِرد آورد و آن را بر ایشان خواند و در آن ، چنین نوشته بود : این ، نامه ای است که امیر مؤمنان ، معاویه ، کاتب وحی خدایی که محمّد را برای پیامبری برانگیخت ، در حالی که اُمّی بود ، نه می خوانْد و نه می نوشت ، و از خاندان او وزیر و نگارنده ای امین برگزید . وحی که بر محمّد فرود می آمد ، من آن را می نگاشتم و او خبر نداشت [که من ، چه می نویسم] و میان

.

من و خدا ، هیچ کسی از بندگانش نبود ! حاضران گفتند : راست گفتی! این احادیث را سیوطی در الجامع الصغیر ، ⁽¹⁾از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده است : الف . از عبادة بن صامت . ابدال ، در میان این امّت ، سی نفرند که دل هایشان ، به مثابه دل ابراهیم خلیل است . هر گاه یکی از آنها بمیرد ، خداوند ، کسی را جای او بر گزیند . نیز همو ، نقل کرده : ابدال ، در میان امّت من ، سی نفرند که زمین با آنها بر پاست ، و شما به خاطر آنها ، یاری داده می شوید و برایتان ، باران می بارد . ب . از عوف بن مالک . ابدال ، در میان مردم شام اند . آنها به خاطر وجود آنان ، یاری می شوند و روزی داده می شوند . ج . از اَنَس بن مالک . ابدال ، چهل مرد و چهل زن هستند . هر گاه مردی از آنها بمیرد ، خداوند ، مرد دیگری را جای گزین می کند ، و هر گاه زنی از آنها بمیرد ، زن دیگری را جای گزین می کند . بسیاری از علما ، درستی این احادیث و نقل ها را رد کرده اند و گفته اند : این روایات ، از جهت متن و سند ، باطل اند ، همان گونه که محقّقان حدیث شناس ، در باره سندهای احادیث ابدال ، سخن گفته اند [و آنها را رد کرده اند] ؛ از جمله ، حافظ ابن جوزی که حکم به جعلی بودن آنها کرده و ابن تیمیّه هم از او تبعیت نموده و همین طور ، سخاوی . ⁽²⁾

.

ابدال ، اوتاد و اقطاب حقیقی

ابدال ، اوتاد و اقطاب حقیقیموضوع بسیار قابل تأمّل در ارزیابی روایات ابدال ، تفسیری است که در کتاب الاحتجاج ، از خالد بن ابی هیثم فارسی ، از امام رضا علیه السلام نقل شده است . او می گوید : به ابو الحسن الرضا علیه السلام گفتم : همانا مردم می پندارند که در زمین ، ابدال هستند . ابدال ، چه کسانی هستند؟ امام علیه السلام در پاسخ فرمود : صَدَقُوا ، الأَبدالُ هُمُ الأَوصِیاءُ ، جَعَلَهُمُ اللّهُ عز و جل فِی الأَرضِ بَدَلَ الأَنبِیاءِ إذا رَفَعَ الأَنبِیاءَ وَ خَتَمَهُم بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله . ⁽¹⁾راست می گویند. ابدال ، همان اوصیا هستند . خداوند عز و جل ، زمانی که پیامبران را بُرد و سلسله آنها را به محمّد صلی الله علیه و آله ختم کرد، آنها را جای گزین پیامبران قرار داد. در این روایت ، دو نکته قابل توجّه است : نکته اوّل ، این که در قرن دوم هجری ، موضوع «ابدال» ، در میان عموم اهل سنّت ، رواج داشته ؛ ولی در روایات اهل بیت علیهم السلام ، اصلاً مطرح نبوده و یا شایع نبوده است . نکته دوم ، این که امام علیه السلام همراه با ردّ ضمنی مفاهیم ساختگی معاصر خود در باره واژه ابدال ، مفهوم حقیقی آن را تصدیق کرده و آن را به اوصیای انبیای الهی تفسیر کرده است ، چنان که در شماری از روایات ، واژه های «اَوتاد» و «اَقطاب» نیز بر امامانِ اهل بیت علیهم السلام و یا شخصیت های محوری از یاران آنها ، اطلاق گردیده اند . با توجّه به آنچه بیان شد ، می توان گفت : عناوین و اصطلاحات یاد شده ،

.

خصوصا عنوان «ابدال» ، ریشه در تعالیم اصیل قرآن و سنّت ندارند ؛ امّا رواج آنها در میان توده مردم ، سبب گردیده تا اهل بیت علیهم السلام با تطبیق معانی لغوی و عرفی آنها بر معانی صحیح ، مانع سوء استفاده سیاست مداران و منحرفان ، از این عناوین گردند . همچنین احتمال دارد که الفاظی مانند «اَقطاب» و «اَوتاد» ، در روایات اهل بیت علیهم السلام ، در معانی لغوی آنها به کار رفته اند ؛ ولی بعدها مورد سوء استفاده قرار گرفته اند .

.

الفصل الأوّل : الأبدال۱ / ۱تَفسیرُ الأَبدالِالاحتجاج عن خالد بن أبی الهیثم الفارسی :قُلتُ لِأَبِی الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام : إنَّ النّاسَ یَزعُمونَ أنَّ فِی الأَرضِ أبدالاً ، فَمَن هؤُلاءِ الأَبدالُ؟ قالَ : صَدَقُوا ، الأَبدالُ هُمُ الأَوصِیاءُ ، جَعَلَهُمُ اللّهُ عز و جل فِی الأَرضِ بَدَلَ الأَنبِیاءِ إذا رَفَعَ الأَنبِیاءَ وخَتَمَهُم بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله . ⁽¹⁾

۱ / ۲ما رُوِیَ فی خَصائِصِ الأَبدالِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ثَلاثٌ مَن کُنَّ فیهِ فَهُوَ مِنَ الأَبدالِ الَّذینَ بِهِم قِوامُ الدُّنیا وأهلِها : الرِّضا بِالقَضاءِ ، وَالصَّبرُ عَن مَحارِمِ اللّهِ ، وَالغَضَبُ فی ذاتِ اللّهِ عز و جل . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :عَلامَةُ أبدالِ اُمَّتی أنَّهُم لا یَلعَنونَ شَیئا أبَدا . ⁽³⁾

.

فصل یکم : ابدال

۱ / ۱ تفسیر ابدال

۱ / ۲ آنچه در باره ویژگی های ابدال ، روایت شده است

فصل یکم : ابدال۱ / ۱تفسیر ابدالالاحتجاجـ به نقل از خالد بن ابی هیثم فارسی ـ :به امام رضا علیه السلام گفتم : مردم می پندارند که در زمین ، ابدالی وجود دارند. این ابدال ، چه کسانی هستند؟ فرمود: «راست می گویند. ابدال ، همان اوصیا هستند . خداوند عز و جل ، زمانی که پیامبران را بُرد و سلسله آنها را به محمّد صلی الله علیه و آله ختم کرد، آنها را جای گزین پیامبران قرار داد» .

۱ / ۲آنچه در باره ویژگی های ابدال ، روایت شده استپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سه خصلت است که در هر کس وجود داشته باشد ، او از ابدال است ؛ همانان که بقای دنیا و اهل آن ، به واسطه وجود آنهاست: خشنودی به قضا[ی الهی]، خودداری از محرّمات الهی، و خشم گرفتن به خاطر خداوند عز و جل .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نشانه ابدال امّت من ، این است که هرگز چیزی را لعنت نمی کنند.

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ بُدَلاءَ اُمَّتی لا یَدخُلونَ الجَنَّةَ بِکَثرَةِ صَومٍ ولا صَلاةٍ ، ولکِن دَخَلوها بِرَحمَةِ اللّهِ ، وسَلامَةِ الصُّدورِ ، وسَخاوَةِ الأَنفُسِ ، وَالرَّحمَةِ لِجَمیعِ المُسلِمینَ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ بُدَلاءَ اُمَّتی لَم یَدخُلُوا الجَنَّةَ بِکَثرَةِ صَلاتِهِم ولا صِیامِهِم ، ولکِن دَخَلوها بِسَلامَةِ صُدورِهِم ، وسَخاوَةِ أنفُسِهِم ، وَالنُّصحِ لِلمُسلِمینَ . ⁽²⁾

۱ / ۳ما رُوِیَ فی بَرَکاتِ الأَبدالِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا یَزالُ أربَعونَ رَجُلاً یَحفَظُ اللّهُ بِهِمُ الأَرضَ ، کُلَّما ماتَ رَجُلٌ أبدَلَ اللّهُ مَکانَهُ آخَرَ ، فَهُوَ فِی الأَرضِ کُلِّها . ⁽³⁾

المعجم الکبیر عن ابن مسعود :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لا یَزالُ أربَعونَ رَجُلاً مِن اُمَّتی قُلوبُهُم عَلی قَلبِ إبراهیمَ علیه السلام ، یَدفَعُ اللّهُ بِهِم عَن أهلِ الأَرضِ ، یُقالُ لَهُمُ الأَبدالُ . قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّهُم لَم یُدرِکوها بِصَلاةٍ ولا بِصَومٍ ولا صَدَقَةٍ . قالوا : یا رَسولَ اللّهِ فَبِمَ أدرَکوها ؟ قالَ : بِالسَّخاءِ وَالنَّصیحَةِ لِلمُسلِمینَ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۳ آنچه در باره برکات وجود ابدال ، روایت شده است

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ابدال امّت من ، بر اثر فراوانیِ روزه و نماز به بهشت نمی روند ؛ بلکه به واسطه رحمت خدا و سلامت دل و سخاوتمندی و مهربانی نسبت به همه مسلمانان ، به بهشت می روند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ابدال امّت من ، بر اثر فراوانیِ نماز و روزه شان به بهشت نمی روند ؛ بلکه به سبب سلامت دل هایشان، سخاوت جان هایشان و خیرخواهی نسبت به همه مسلمانان ، وارد بهشت می شوند.

۱ / ۳آنچه در باره برکات وجود ابدال ، روایت شده استپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همواره ، چهل مرد وجود دارند که خداوند به خاطر آنها ، زمین را حفظ می کند، و هر گاه مردی از آنها بمیرد ، خداوند ، دیگری را جای گزین او می کند، و او در همه جای زمین هست.

المعجم الکبیرـ به نقل از ابن مسعود ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «همواره ، چهل مرد از امّت من وجود دارند که دل هایشان ، به سانِ دل ابراهیم علیه السلام است. خداوند به برکت وجود آنان ، از زمینیانْ دفاع می کند. به این مردان، ابدال می گویند. آنان ، به سبب نماز یا روزه یا صدقه ، به آن ( / بهشت / این مقام) نرسیده اند». گفتند : ای پیامبر خدا ! پس به چه سبب ، بدان رسیده اند؟ فرمود: «با سخاوت و خیرخواهی کردن برای مسلمانان».

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لَن تَخلُوَ الأَرضُ مِن ثَلاثینَ مِثلِ إبراهیمَ خَلیلِ الرَّحمنِ ، بِهِم یُرزَقونَ وبِهِم یُمطَرونَ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَن تَخلُوَ الأَرضُ مِن أربَعینَ رَجُلاً مِثلِ إبراهیمَ خَلیلِ الرَّحمنِ ، فَبِهِم یُسقَونَ وبِهِم یُنصَرونَ . ما ماتَ مِنهُم أحَدٌ إلّا أبدَلَ اللّهُ مَکانَهُ آخَرَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ للّهِِ عز و جل فِی الخَلقِ ثَلاثَمِئَةٍ قُلوبُهُم عَلی قَلبِ آدَمَ علیه السلام ، وللّهِِ تَعالی فِی الخَلقِ أربَعونَ قُلوبُهُم عَلی قَلبِ موسی علیه السلام ، وللّهِِ تَعالی فِی الخَلقِ سَبعَةٌ قُلوبُهُم عَلی قَلبِ إبراهیمَ علیه السلام ، وللّهِِ تَعالی فِی الخَلقِ خَمسَةٌ قُلوبُهُم عَلی قَلبِ جَبرَئیلَ علیه السلام ، وللّهِِ تَعالی فِی الخَلقِ ثَلاثَةٌ قُلوبُهُم عَلی قَلبِ میکائیلَ علیه السلام ، وللّهِِ تَعالی فِی الخَلقِ واحِدٌ قَلبُهُ عَلی قَلبِ إسرافیلَ علیه السلام ، فَإِذا ماتَ الواحِدُ أبدَلَ اللّهُ عز و جل مَکانَهُ مِنَ الثَّلاثَةِ ، وإذا ماتَ مِنَ الثَّلاثَةِ أبدَلَ اللّهُ تَعالی مَکانَهُ مِنَ الخَمسَةِ ، وإذا ماتَ مِنَ الخَمسَةِ أبدَلَ اللّهُ تَعالی مَکانَهُ مِنَ السَّبعَةِ ، وإذا ماتَ مِنَ السَّبعَةِ أبدَلَ اللّهُ تَعالی مَکانَهُ مِنَ الأَربَعینَ ، وإذا ماتَ مِنَ الأَربَعینَ أبدَلَ اللّهُ تَعالی مَکانَهُ مِنَ الثَّلاثِمِئَةِ ، وإذا ماتَ مِنَ الثَّلاثِمِئَةِ أبدَلَ اللّهُ تَعالی مَکانَهُ مِنَ العامَّةِ . فَبِهِم یُحیی ویُمیتُ ویُمطِرُ ویُنبِتُ ویَدفَعُ البَلاءَ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الأَبدالُ یَکونونَ بِالشّامِ ⁽⁴⁾وهُم أربَعونَ رَجُلاً ، کُلَّما ماتَ رَجُلٌ أبدَلَ اللّهُ مَکانَهُ رَجُلاً ، یُسقی بِهِمُ الغَیثُ ، ویُنتَصَرُ بِهِم عَلَی الأَعداءِ ، ویُصرَفُ عَن أهلِ الشّامِ بِهِمُ العَذابُ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زمین ، هرگز از وجود سی نفر که همانند ابراهیم خلیل الرحمان اند ، خالی نمی مانَد . [ مردم ] به خاطر آنها ، روزی داده می شوند و به خاطر آنها ، باران [ برایشان ] باریده می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زمین ، هرگز از وجود چهل مرد که همانند ابراهیم خلیل الرحمان اند ، خالی نمی مانَد . به خاطر همان هاست که بر مردم ، باران می بارد ، و به خاطر آنها ، یاری داده می شوند. هر یک از آنان بمیرد ، خداوند ، دیگری را جای گزین او می کند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای خداوند عز و جل در میان آفریدگان ، سیصد مرد هستند که دل هایشان ، به سانِ دل آدم علیه السلام است؛ و برای خداوند متعال ، در میان آفریدگان ، چهل مرد هستند که دل هایشان ، به سانِ دل موسی علیه السلام است ؛ و برای خداوند متعال ، در میان آفریدگان ، هفت مرد هستند که دل هایشان ، به سانِ دل ابراهیم علیه السلام است ؛ و برای خداوند متعال ، در میان آفریدگان ، پنج مرد هستند که دل هایشان ، به سانِ دل جبرئیل علیه السلام است ؛ و برای خداوند متعال ، در میان آفریدگان ، سه مرد هستند که دل هایشان ، به سانِ دل میکائیل علیه السلام است ؛ و برای خداوند متعال ، در میان آفریدگان ، یک مرد هست که دلش ، به سانِ دل اسرافیل علیه السلام است و هر گاه این یک در گذرد ، خداوند عز و جل از آن سه مرد ، یکی را جای گزین او می کند، ، و هر گاه از آن سه مرد ، یکی در گذرد ، خداوند متعال ، از آن پنج نفر ، یکی را جای گزین او می کند؛ و هر گاه از آن پنج تن ، یکی در گذرد ، خداوند متعال ، از آن هفت نفر ، یکی را جای گزین او می کند ؛ و هر گاه از آن هفت تن ، یکی در گذرد ، خداوند متعال ، از آن چهل تن ، یکی را جای گزین او می کند ؛ و هر گاه از آن چهل تن ، یکی در گذرد ، خدای متعال ، از آن سیصد تن ، یکی را جای گزین او می کند ؛ و هر گاه از آن سیصد تن ، یکی در گذرد ، خدای متعال ، از میان مردم ، یکی را جای گزین او می کند. به خاطر آنهاست که زنده می کند و می میرانَد و می بارانَد و می رویانَد و دفعِ بلا می کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ابدال ، در شام هستند . آنان ، چهل مردند. هر زمان که مردی بمیرد ، خداوند ، مردی را جای گزین او می کند . به خاطر آنهاست که [ بر مردم ] ، باران می بارد، و به خاطر آنها بر دشمنان ، یاری داده می شوند، و به خاطر آنهاست که عذاب از شامیان ، گردانده می شود.

.

۱ / ۴ما رُوِیَ فی دَورِ الأَبدالِ فی حُکومَةِ الإِمامِ المَهدِیِّ علیه السّلامرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا کانَ عِندَ خُروجِ القائِمِ یُنادی مُنادٍ مِنَ السَّماءِ : أیُّهَا النّاسُ قُطِعَ عَنکُم مُدَّةُ الجَبّارینَ ، ووَلِیَ الأَمرَ خَیرُ اُمَّةِ مُحَمَّدٍ ، فَالحَقوا بِمَکَّةَ . فَیَخرُجُ النُّجَباءُ مِن مِصرَ ، وَالأَبدالُ مِنَ الشّامِ ، وعَصائِبُ ⁽¹⁾العِراقِ ؛ رُهبانٌ بِاللَّیلِ ، لُیوثٌ بِالنَّهارِ ، کَأَنَّ قُلوبَهُم زُبَرُ الحَدیدِ ، فَیُبایِعونَهُ بَینَ الرُّکنِ وَالمَقامِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یَکونُ اختِلافٌ عِندَ مَوتِ خَلیفَةٍ ، فَیَخرُجُ رَجُلٌ مِن أهلِ المَدینَةِ هارِبا إلی مَکَّةَ ، فَیَأتیهِ ناسٌ مِن أهلِ مَکَّةَ فَیُخرِجونَهُ وهُوَ کارِهٌ فَیُبایِعونَهُ بَینَ الرُّکنِ وَالمَقامِ ، ویُبعَثُ إلَیهِ بَعثٌ مِنَ الشّامِ فَیُخسَفُ بِهِمُ البَیداءَ بَینَ مَکَّةَ وَالمَدینَةِ ، فَإِذا رَأَی النّاسُ ذلِکَ أتاهُ أبدالُ الشّامِ وعَصائِبُ أهلِ العِراقِ فَیُبایِعونَهُ . ⁽³⁾

.

۱ / ۴ آنچه در باره نقش ابدال در حکومت امام مهدی علیه السلام روایت شده است

۱ / ۴آنچه در باره نقش ابدال در حکومت امام مهدی علیه السلام روایت شده استپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :چون زمان ظهور قائم ، فرا می رسد ، منادی ای از آسمان ، ندا می دهد که : «ای مردم! دوران حکومت زورگویان بر شما ، به سر آمد و بهترین فرد امّت محمّد ، بر سرِ کار آمد. پس ره سپار مکّه شوید» . از این هنگام، نجیبان ، از مصر ، ره سپار می شوند، و ابدال ، از شام، و عِصابه ها ⁽¹⁾از عراق. پارسایان شب و شیرانِ روزند و دل هایشان ، چونان پولاد است و در میان رُکن و مقام ، با او (قائم) بیعت می کنند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :با مُردن خلیفه ای، اختلاف ، ایجاد می شود . پس مردی از اهالی مدینه ، به مکّه می گریزد. در آن جا ، شماری از مردم مکّه نزدش می آیند و او را به زور ، بیرون می آورند و میان رُکن و مقام ، با وی بیعت می کنند. پس سپاهی از شام به سوی او اعزام می شود ؛ امّا بیابان میان مکّه و مدینه ، آنها را در کام خود فرو می بَرَد. چون مردم ، این حادثه را می بینند، ابدال شام و عِصابه های عراق ، نزد او می آیند و با او بیعت می کنند.

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصفِ أصحابِ الإِمامِ المَهدِیِّ علیه السلام ـ :فَهُمُ الأَبدالُ الَّذینَ وَصَفَهُمُ اللّهُ ـ عَزَّوجَلَّ ـ : «إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَیُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ» ⁽¹⁾، وَالمُطَهَّرونَ نُظَراؤُهُم مِن آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إذا قامَ قائِمُ آلِ مُحَمَّدٍ جَمَعَ اللّهُ لَهُ أهلَ المَشرِقِ وأهلَ المَغرِبِ ، فَیَجتَمِعونَ کَما یَجتَمِعُ قَزَعُ الخَریفِ ؛ فَأَمَّا الرُّفَقاءُ فَمِن أهلِ الکوفَةِ ، وأمَّا الأَبدالُ فَمِن أهلِ الشّامِ . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلام :یُبایِعُ القائِمَ بَینَ الرُّکنِ وَالمَقامِ ثَلاثُمِئَةٍ ونَیِّفٌ عِدَّةٌ أهلِ بَدرٍ ، فیهِمُ النُّجَباءُ مِن أهلِ مِصرَ ، وَالأَبدالُ مِن أهلِ الشّامِ ، وَالأَخیارُ مِن أهلِ العِراقِ . فَیُقیمُ ما شاءَ اللّهُ أن یُقیمَ . ⁽⁴⁾

۱ / ۵ما رُوِیَ فی عَدَدِ الأَبدالِأ ـ ثَلاثونَ رَجُلاًرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الأَبدالُ فی هذِهِ الاُمَّةِ ثَلاثونَ ، مِثلُ إبراهیمَ خَلیلِ الرَّحمنِ ، کُلَّما ماتَ رَجُلٌ أبدَلَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی مَکانَهُ رَجُلاً . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۵ آنچه در باره شمار ابدال ، روایت شده است

الف - سی مرد

امام علی علیه السلامـ در باره یاران امام مهدی علیه السلام ـ :آنان ، ابدال اند؛ همانها که خداوند عز و جلدر وصفشان فرموده است: «همانا خداوند ، توبه کنندگان و پاکیزگان را دوست می دارد» ، و پاک شدگانِ از خاندان محمّد صلی الله علیه و آله ، همتایان ایشان هستند.

امام علی علیه السلام :زمانی که قائم آل محمّد صلی الله علیه و آله ظهور کند، خداوند ، اهل مشرق و مغرب را برای او گِرد می آورد و مانند ابرهای پاییزی به هم می پیوندند. رُفقا ، از مردم کوفه اند و ابدال ، از مردم شام.

امام باقر علیه السلام :سیصد و اندی، به تعداد رزمندگان بدر ، در میان رُکن و مقام ، با قائم بیعت می کنند که نجیبان مصر و ابدال شام و اخیارِ (برگزیدگانِ) عراق ، در میان ایشان اند. پس تا هر زمان که خدا بخواهد بمانَد ، می مانَد [و حکومت می کند ].

۱ / ۵آنچه در باره شمار ابدال ، روایت شده استالف ـ سی مردپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ابدال این امّت ، سی نفرند که همانند ابراهیم خلیل الرحمان اند. هر زمان که مردی [از آنان ]بمیرد ، خداوند ـ تبارک و تعالی ـ ، مردی دیگر را جای گزین او می کند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :الأَبدالُ فی اُمَّتی ثَلاثونَ ، بِهِم تَقومُ الأَرضُ وبِهِم تُمطَرونَ وبِهِم تُنصَرونَ . ⁽¹⁾

ب ـ أربَعونَ رَجُلاًرسول اللّه صلی الله علیه و آله :البُدَلاءُ أربَعونَ ، اثنانِ وعِشرونَ بِالشّامِ ، وثَمانِیَةَ عَشَرَ بِالعِراقِ ، کُلَّما ماتَ مِنهُم واحِدٌ أبدَلَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی مَکانَهُ آخَرَ ، فَإِذا جاءَ الأَمرُ قُبِضوا کُلُّهُم ، فَعِندَ ذلِکَ تَقومُ السّاعَةُ . ⁽²⁾

حلیة الأولیاء عن ابن عمر :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : خِیارُ اُمَّتی فی کُلِّ قَرنٍ خَمسُمِئَةٍ ، وَالأَبدالُ أربَعونَ ، فَلَا الخَمسُمِئَةِ یَنقُصونَ ، ولَا الأَربَعونَ . کُلَّما ماتَ رَجُلٌ أبدَلَ اللّهُ عَزَّوجَلَّ مِنَ الخَمسِمِئَةِ مَکانَهُ ، وأدخَلَ مِنَ الأَربَعینَ مَکانَهُم . قالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، دُلَّنا عَلی أعمالِهِم . قالَ : یَعفونَ عَمَّن ظَلَمَهُم ، ویُحسِنونَ إلی مَن أساءَ إلَیهِم ، ویَتَواسَونَ فیما آتاهُمُ اللّهُ عز و جل . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ دِعامَةَ اُمَّتی عُصَبُ الیَمَنِ ، وأبدالُ الشّامِ ؛ وهُم أربَعونَ رَجُلاً کُلَّما هَلَکَ رَجُلٌ أبدَلَ اللّهُ مَکانَهُ آخَرَ ، لَیسوا بِالمُتَماوِتینَ ولَا المُتَهالِکینَ ولَا المُتَناوِشینَ ، لَم یَبلُغوا ما بَلَغوا بِکَثرَةِ صَومٍ ولا صَلاةٍ ، وإنَّما بَلَغوا ذلِکَ بِالسَّخاءِ وصِحَّةِ القُلوبِ وَالمُناصَحَةِ لِجَمیعِ المُسلِمینَ . ⁽⁴⁾

.

ب - چهل مرد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ابدال در امّت من ، سی نفرند و به خاطر آنهاست که زمین ، پا برجاست ، و بر شما باران می بارد و [بر دشمن ، ] یاری داده می شوید.

ب ـ چهل مردپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ابدال ، چهل نفرند: بیست و دو نفر [ از ] آنها در شام هستند و هجده نفر در عراق. هر زمان که یکی از آنان بمیرد ، خداوند ـ تبارک و تعالی ـ ، کس دیگری جای گزینِ او می کند، و چون فرمان برسد ، همگی آنان می میرند و در این هنگام است که قیامت ، بر پا می شود.

حلیة الأولیاءـ به نقل از ابن عمر ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «برگزیدگانِ امّت من در هر نسلی ، پانصد نفرند و ابدال ، چهل نفر . بنا بر این ، نه آن پانصد تن ، کاستی می گیرند ، و نه آن چهل تن. هر زمان که مردی [از ابدال ]بمیرد ، خداوند عز و جل از آن پانصد تن ، یکی را جای گزینِ او می کند و از چهل نفر به جمع آنها در می آورد» . گفتند : ای پیامبر خدا ! ما را به کارهای آنان ، راه نمایی فرما . فرمود: «آنان ، از هر که به ایشان ستم کند ، در می گذرند و به هر که به ایشان بدی کند ، نیکی می کنند. از آنچه خداوند عز و جل به ایشان داده است ، به یکدیگر کمک می کنند».

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ستون اُمّت من، عِصابه های یمن و ابدال شام هستند . آنان ، چهل مردند و هر زمان مردی بمیرد ، خداوند ، فرد دیگری را جای گزین او می کند . اینان ، نه زاهد ریایی اند، نه گستاخ و نازان، و نه با یکدیگر درگیر می شوند. به آنچه رسیده اند ، نه بر اثر فراوانیِ نماز و روزه ، که به سبب بخشندگی ، درستیِ دل ها و خیرخواهی شان برای همه مسلمانان است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :دَعائِمُ اُمَّتی عَصائِبُ الیَمَنِ ، وأربَعونَ رَجُلاً مِنَ الأَبدالِ بِالشّامِ کُلَّما ماتَ رَجُلٌ أبدَلَ اللّهُ مَکانَهُ . أما إنَّهُم لَم یَبلُغوا ذلِکَ بِکَثرَةِ صَلاةٍ ولا صِیامٍ ، ولکِن بِسَخاءِ الأَنفُسِ وسَلامَةِ الصُّدورِ وَالنَّصیحَةِ لِلمُسلِمینَ . ⁽¹⁾

ج ـ أربَعونَ رَجُلاً وأربَعونَ امرَأَةًرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الأَبدالُ أربَعونَ رَجُلاً وأربَعونَ امرَأَةً ، کُلَّما ماتَ رَجُلٌ مِنهُم أبدَلَ اللّهُ مَکانَهُ رَجُلاً ، وکُلَّما ماتَتِ امرَأَةٌ ، أبدَلَ اللّهُ مَکانَهَا امرَأَةً . ⁽²⁾

د ـ سِتّونَ رَجُلاًالإمام علیّ علیه السلام :سَأَلتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَنِ الأَبدالِ ، قالَ : هُم سِتّونَ رَجُلاً . قُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ! جَلِّهِم لی! قالَ : لَیسوا بِالمُتَنَطِّعینَ ⁽³⁾ولا بِالمُبتَدِعینَ ولا بِالمُنَعَّمینَ ، لَم یَنالوا ما نالوهُ بِکَثرَةِ صِیامٍ ولا صَلاةٍ ولا صَدَقَةٍ ، ولکِن بِسَخاءِ الأَنفُسِ وسَلامَةِ القُلوبِ وَالنَّصیحَةِ لِأَئِمَّتِهِم . إنَّهُم یا عَلِیُّ فی اُمَّتی أقَلُّ مِنَ الکِبریتِ الأَحمَرِ . ⁽⁴⁾

الإصابة عن داود بن یحیی عن رجل کان مرابطا فی بیت المقدّس وبعسقلان ، قال :بَینا أنَا أسیرٌ فی وادِی الاُردُنِّ إذا أنَا بِرَجُلٍ فی ناحِیَةِ الوادی قائِمٌ یُصَلّی فَإِذا سَحابَةٌ تُظِلُّهُ مِنَ الشَّمسِ ، فَوَقَعَ فی قَلبی أنَّهُ إلیاسُ النَّبِیِّ ، فَأَتَیتُهُ فَسَلَّمتُ عَلَیهِ ، فَانفَتَلَ مِن صَلاتِهِ فَرَدَّ عَلَیَّ السَّلامَ . فَقُلتُ لَهُ : مَن أنتَ یَرحَمُکَ اللّهُ ؟ فَلَم یَرُدَّ عَلَیَّ شَیئا ، فَأَعَدتُ عَلَیهِ القَولَ مَرَّتَینِ ، فَقالَ : أنَا إلیاسُ النَّبِیِّ ... . قُلتُ : فَکَمِ الأَبدالُ؟ قالَ : هُم سِتّونَ رَجُلاً : خَمسونَ ما بَینَ عَریشِ مِصرَ إلی شاطِئِ الفُراتِ ، ورَجُلانِ بِالمَصیصَةِ ، ورَجُلٌ بِأَنطاکِیَةَ ، وسَبعَةٌ فی سائِرِ الأَمصارِ . بِهِم تُسقَونَ الغَیثَ ، وبِهِم تُنصَرونَ عَلَی العَدُوِّ ، وبِهِم یُقیمُ اللّهُ أمرَ الدُّنیا حَتّی إذا أرادَ أن یُهلِکَ الدُّنیا أماتَهُم جَمیعا . ⁽⁵⁾

.

ج - چهل مرد و چهل زن

د - شصت مرد

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ستون های امّت من ، عِصابه های یمن و چهل مرد از ابدال شام اند. هر زمان که مردی از ایشان بمیرد ، خداوند ، یکی را جای گزینِ او می کند. آگاه باشید که اینان ، بر اثر فراوانیِ نماز و یا روزه به این مقام نرسیده اند ؛ بلکه به سبب روحیه بخشندگی، پاکی دل و خیرخواهی شان برای مسلمانان بوده است .

ج ـ چهل مرد و چهل زنپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اَبدال، چهل مرد و چهل زن هستند . هر گاه مردی از ایشان بمیرد ، خداوند ، مرد دیگری را جای گزین او می کند، و هر گاه زنی بمیرد ، خداوند ، زن دیگر را جای گزین او می نماید.

د ـ شصت مردامام علی علیه السلام :از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در باره ابدال پرسیدم. فرمود: «آنها شصت مَردند». گفتم : ای پیامبر خدا ! آنان را برایم وصف کن. فرمود: «آنان ، نه مردمانی گزافه گویند، نه بدعت گذار ، نه تن آسا و خوش گذران . به آنچه رسیده اند ، نه بر اثر فراوانیِ روزه و نماز و صدقه ؛ بلکه بر سبب روحیه بخشندگی، درستی دل و خیرخواهی برای پیشوایانشان است . ای علی! اینان در میان امّت من ، کمیاب تر از کبریت احمرند» .

الإصابةـ به نقل از داوود بن یحیی ، از مردی که در بیت المقدّس و عَسقَلان ، مرزدار بوده است ـ :در وادی اُردن می رفتم که ناگاه ، مردی را دیدم که در گوشه ای از وادی ، به نماز ایستاده و قطعه ابری بر او سایه افکنده است. در دلم افتاد که او الیاسِ پیامبر است. نزدش رفتم و به او سلام گفتم. نمازش را قطع کرد و پاسخ سلامم را داد. به او گفتم: تو کیستی ـ رحمت خدا بر تو باد ـ ؟ جوابم را نداد. دوباره از او پرسیدم، گفت: «من الیاس پیامبرم ...» . گفتم: ابدال ، چند نفرند ؟ گفت: «شصت مردند. پنجاه تن از آنان ، در فاصله میان عَریش مصر تا ساحل فرات به سر می برند، دو تن در مَصیصَه ، یک تن در انطاکیه، و هفت تن دیگر در دیگر شهرها. به خاطر آنهاست که شما ، باران داده می شوید، و به خاطر آنهاست که بر دشمن ، یاری داده می شوید، و به واسطه آنهاست که خداوند ، دنیا را بر پا نگاه داشته است، و هر گاه بخواهد دنیا را از بین ببرد ، [ابتدا] جان همه آنها را می ستانَد» .

.

۱ / ۶النَّوادِرُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن دَعا لِلمُؤمِنینَ وَالمُؤمِناتِ فی کُلِّ یَومٍ خَمسا وعِشرینَ مَرَّةً ، نَزَعَ اللّهُ الغِلَّ مِن صَدرِهِ وکَتَبَهُ مِنَ الأَبدالِ إن شاءَ اللّهُ . ⁽¹⁾

فضائل الأوقات عن کعب الأحبار :أوحَی اللّهُ تَعالی إلی موسی علیه السلام : ... یا موسی ، مَن وافیَ القِیامَةَ وفی صَحیفَتِهِ عَشرُ رَمَضاناتٍ فَهُوَ مِنَ الأَبدالِ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصِیَّتِهِ لِعَلِیٍّ علیه السلام ـ :یا عَلِیُّ ، إن جامَعتَ أهلَکَ ... فی لَیلَةِ الجُمُعَةِ بَعدَ العِشاءِ الآخِرَةِ ، فَإِنَّهُ یُرجی أن یَکونَ الوَلَدُ مِنَ الأَبدالِ إن شاءَ اللّهُ تَعالی . ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی مُناجاتِهِ ـ :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ... وَاجعَلنا بِخِدمَتِکَ لِلعُبّادِ وَالأَبدالِ فی أقطارِها طُلّابا ، ولِلخاصَّةِ مِن أصفِیائِکَ أصحابا ، ولِلمُریدینَ المُتَعَلِّقینَ بِبابِکَ أحبابا . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۶ گوناگون

۱ / ۶گوناگونپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس در هر روز ، بیست و پنج مرتبه برای مردان و زنان مؤمن دعا کند ، خداوند ، کینه را از سینه او بر می کَنَد و او را به خواست خدا ، در زمره ابدال می نویسد .

فضائل الأوقاتـ به نقل از کعب الأحبار ـ :خداوند متعال به موسی علیه السلام وحی فرمود : «... ای موسی! هر کس در حالی به قیامت برسد که ده ماه رمضان در نامه [ اعمال ]او باشد ، از ابدال است» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارشش به علی علیه السلام ـ :ای علی! اگر در شب جمعه ، پس از نماز خفتن، با همسرت آمیزش کنی ، امید است که آن فرزند، به خواست خدای متعال ، از ابدال باشد.

.

الإمام الصادق علیه السلام :اللّهُمَّ صَلِّ عَلَی الأَبدالِ وَالأَوتادِ ، وَالسُّیّاحِ وَالعُبّادِ ، وَالمُخلِصینَ وَالزُّهّادِ ، وأهلِ الجِدِّ وَالاِجتِهادِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ نَقلاً عَنِ اللَّوحِ عَنِ اللّهِ عز و جل ـ :سَیَهلِکُ المُرتابونَ فی جَعفَرٍ ، الرّادُّ عَلَیهِ کَالرّادِّ عَلَیَّ ، حَقَّ القَولُ مِنّی لَاُکرِمَنَّ مَثوی جَعفَرٍ ، ولَأَسُرَّنَّهُ فی أشیاعِهِ وأنصارِهِ وأولِیائِهِ ، اُتیحَت بَعدَهُ فِتنَةٌ عَمیاءُ حِندِسٌ ⁽²⁾، لِأَنَّ خَیطَ فَرضی لا یَنقَطِعُ ، وحُجَّتی لا تَخفی ، وأنَّ أولِیائی بِالکَأسِ الأَوفی یُسقَونَ ، أبدالُ الأَرضِ ، ألا ومَن جَحَدَ واحِدا مِنهُم فَقَد جَحَدَنی نِعمَتی ، ومَن غَیَّرَ آیَةً مِن کِتابی فَقَدِ افتَری عَلَیَّ . ⁽³⁾

.

امام زین العابدین علیه السلامـ در مناجاتش ـ :بار خدایا ! بر محمّد و خاندان محمّد ، درود فرست... و ما را از خدمت کنندگان به بندگان و ابدال ـ که در گوشه و کنار زمین به سر می برند ـ ، قرار ده، و از یاران و دوستان ویژه ات، و از دوستدارانِ آنان که خواهان تو هستند و به حلقه درِ خانه تو چنگ زده اند.

امام صادق علیه السلام :بار خدایا ! بر ابدال و اوتاد و پارسایانِ عُزلت گُزین و عبادت پیشگان و مخلصان و زاهدان و اهل تلاش و کوشش ، درود فرست.

امام صادق علیه السلامـ به نقل از لوح ، از خداوند عز و جل ـ :به زودی تردید کنندگان در باره جعفر ، نابود می شوند. کسی که او را رد کند ، همانند کسی است که مرا رد کند. سخن من ، محقّق گردیده که جایگاه جعفر را ارجمند بدارم و او را با [ یاری دادن به ]شیعیان و یاران و دوستانش ، شادمان گردانم. بعد از او ، فتنه ای کور و تاریک ، رُخ خواهد نمود؛ چرا که رشته واجبات من ، قطع نمی شود ، حجّتم پوشیده نمی ماند و دوستانم با جام پُر ، سیراب می شوند . آنان ، ابدالِ روی زمین اند. آگاه باشید که هر کس یکی از ایشان را انکار کند ، در واقع ، نعمت مرا انکار کرده است ، و هر کس آیه ای از کتابم را تغییر دهد ، در واقع ، بر من دروغ بسته است.

.

الفصل الثانی : الأوتاد۲ / ۱أوتادُ الأَرضِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنّی وَاثنَی عَشَرَ مِن وُلدی ⁽¹⁾وأنتَ یا عَلِیُّ زِرُّ الأَرضِ ⁽²⁾ـ یَعنی ⁽³⁾أوتادَها وجِبالَها ـ بِنا أوتَدَ اللّهُ الأَرضَ أن تَسیخَ بِأَهلِها . فَإِذا ذَهَبَ الاِثنا عَشَرَ مِن وُلدی ساخَتِ الأَرضُ بِأَهلِها ولَم یُنظَروا . ⁽⁴⁾

الإمام الباقر علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ! إنَّ أهلَ بَیتِ نَبِیِّکُم شَرَّفَهُمُ اللّهُ بِکَرامَتِهِ ، وأعَزَّهُم بِهُداهُ ، وَاختَصَّهُم لِدینِهِ ، وفَضَّلَهُم بِعِلمِهِ ، وَاستَحفَظَهُم وأودَعَهُم عِلمَهُ ، وأطلَعَهُم عَلی غَیبِهِ ، عِمادٌ لِدینِهِ شُهَداءُ عَلَیهِ ، وأوتادٌ فی أرضِهِ قُوّامٌ بِأَمرِهِ ، بَرَأَهُم قَبلَ خَلقِهِ أظِلَّةٌ عَن یَمینِ عَرشِهِ ، نُجَباءُ فی عِلمِهِ . ⁽⁵⁾

.

فصل دوم : اوتاد

۲ / ۱ اوتاد زمین

فصل دوم : اوتاد۲ / ۱اوتاد زمینپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من و دوازده تن از فرزندانم ⁽¹⁾و تو ـ ای علی ـ ، دکمه زمین (یعنی میخ ها و کوه های آن) هستیم خداوند به واسطه ما، زمین را میخکوب کرده تا اهلش را فرو نَبَرد. پس هر گاه دوازدهمین فرزندم [ از میان ] برود ، زمین ، اهل خود را فرو می بَرَد و مهلت داده نمی شوند.

امام باقر علیه السلام :ای مردم! خداوند ، اهل بیت پیامبرتان را به کرامت خویش ، مفتخر ساخته است ، و با هدایتش ، عزّتشان بخشیده است و آنان را برای دین خود ، برگزیده است و به دانش خود ، برتری شان داده است و دانش خویش را به آنها سپرده و نگهبان آن ، قرارشان داده است و از غیب خود ، آگاهشان ساخته است. ستون های دینِ او و گواهی دهندگان بر او، میخ های زمین او و بر پا دارندگان فرمان او هستند . پیش از آن که چیزی را بیافریند ، آنها را به صورت سایه هایی در سمت راست عرشش آفرید، و در علم او ، برگزیده بودند.

.

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ جَلَّ وعَزَّ خَلَقَ خَلقا مِن خَلقِهِ فَجَعَلَهُم حُجَجا عَلی خَلقِهِ ، فَهُم أوتادٌ فی أرضِهِ ، قُوّامٌ بِأَمرِهِ ، نُجَباءُ فی عِلمِهِ ، اصطَفاهُم قَبلَ خَلقِهِ أظِلَّةً ⁽¹⁾عَن یَمینِ عَرشِهِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :أوتادُ الأَرضِ ، وأعلامُ الدّینِ أربَعَةٌ : مُحَمَّدُ بنُ مُسلِمٍ ، وبُرَیدُ بنُ مُعاوِیَةَ ، ولَیثُ بنُ البَختَرِیِّ المُرادِیُّ ، وزُرارَةُ . ⁽³⁾

۲ / ۲خَصائِصُ الأَوتادِالإمام علیّ علیه السلامـ فی ذِکرِ حَدیثِ مِعراجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ :قالَ اللّهُ تَعالی ... یا أحمَدُ ، هَل تَدری لِأَیِّ شَیءٍ فَضَّلتُکَ عَلی سائِرِ الأَنبِیاءِ؟ قالَ [النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ] : اللّهُمَّ لا! قالَ : بِالیَقینِ ، وحُسنِ الخُلُقِ ، وسَخاوَةِ النَّفسِ ، ورَحمَةٍ بِالخَلقِ ، وکَذلِکَ أوتادُ الأَرضِ ؛ لَم یَکونوا أوتادا إلّا بِهذا . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :عِبادَ اللّهِ ، إنَّ مِن أحَبِّ عِبادِ اللّهِ إلَیهِ عَبدا أعانَهُ اللّهُ عَلی نَفسِهِ ، فَاستَشعَرَ الحُزنَ ، وتَجَلبَبَ الخَوفَ ، فَزَهَرَ مِصباحُ الهُدی فی قَلبِهِ ، وأعَدَّ القِری لِیَومِهِ النّازِلِ بِهِ ، فَقَرَّبَ عَلی نَفسِهِ البَعیدَ ، وهَوَّنَ الشَّدیدَ . نَظَرَ فَأَبصَرَ ، وذَکَرَ فَاستَکثَرَ ، وَارتَوی مِن عَذبٍ فُراتٍ سُهِّلَت لَهُ مَوارِدُهُ ، فَشَرِبَ نَهَلاً ⁽⁵⁾، وسَلَکَ سَبیلاً جَدَدا . ⁽⁶⁾قَد خَلَعَ سَرابیلَ الشَّهَواتِ ، وتَخَلّی مِنَ الهُمومِ ، إلّا هَمّا واحِدا انفَرَدَ بِهِ ، فَخَرَجَ مِن صِفَةِ العَمی ومُشارَکَةِ أهلِ الهَوی ، وصارَ مِن مفاتیحِ أبوابِ الهُدی ومَغالیقِ أبوابِ الرَّدی . قَد أبصَرَ طَریقَهُ ، وسَلَکَ سَبیلَهُ ، وعَرَفَ مَنارَهُ ، وقَطَعَ غِمارَهُ ، وَاستَمسَکَ مِنَ العُری بِأَوثَقِها ، ومِنَ الحِبالِ بِأَمتَنِها ، فَهُوَ مِنَ الیَقینِ عَلی مِثلِ ضَوءِ الشَّمسِ . قَد نَصَبَ نَفسَهُ للّهِِ سُبحانَهُ فی أرفَعِ الاُمورِ ، مِن إصدارِ کُلِّ وارِدٍ عَلَیهِ ، وتَصییرِ کُلِّ فَرعٍ إلی أصلِهِ . مِصباحُ ظُلُماتٍ ، کَشّافُ عَشَواتٍ ، مِفتاحُ مُبهَماتٍ ، دَفّاعُ مُعضِلاتٍ ، دَلیلُ فَلَواتٍ . یَقولُ فَیُفهِمُ ، ویَسکُتُ فَیَسلَمُ ، قَد أخلَصَ للّهِِ فَاستَخلَصَهُ ، فَهُوَ مِن مَعادِنِ دینِهِ ، وأوتادِ أرضِهِ ⁽⁷⁾.

.

۲ / ۲ ویژگی های اوتاد

امام باقر علیه السلام :خداوند عز و جل جمعی از آفریدگانش را آفرید و آنها را حجّت بر [ دیگر ]آفریدگانش قرار داد. پس آنان ، اَوتادِ (میخ های) زمینِ او و بر پا دارندگان امور او و برگزیدگانِ در علم او هستند . پیش از آن که چیزی را بیافریند، آنان را گزینش کرد و سایه وار ، در سمت راست عرش خویش ، قرارشان داد.

امام صادق علیه السلام :اوتاد (میخ های) زمین و پرچمداران دین ، چهار نفرند: محمّد بن مسلم، بُرَید بن معاویه، لیث بن بَختَری مرادی و زُرارة بن اَعیَن .

۲ / ۲ویژگی های اوتادامام علی علیه السلامـ در یادکرد حدیث معراج پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :خداوند متعال فرمود : «... ای احمد! آیا می دانی به چه چیز ، تو را بر دیگر پیامبران ، برتری دادم؟» . [پیامبر صلی الله علیه و آله ] گفت : بار خدایا ، نه ! فرمود: «به سبب یقین، خوی نیک، بخشندگی و مهربانی با مردمان. همچنین اند اَوتاد. آنها اوتاد (میخ های زمین) نیستند ، مگر به سبب داشتن این صفات».

امام علی علیه السلام :ای بندگان خدا! از محبوب ترینِ بندگان خدا در نزد او ، بنده ای است که خداوند ، او را در برابر نفسش یاری کرده است. در نتیجه ، آن بنده ، اندوه را جامه زیرین خویش قرار داده است و ترس [از خدا و عذاب الهی] را جامه رویین خود . چراغ هدایت ، در دل او افروخته گشته است و وسائل پذیرایی را برای روزی که میهمانش می شود (پس از مرگ و روز قیامت) ، آماده ساخته است . دور را در نظر خویش ، نزدیک، و سخت را آسان نموده است. نگریست و دید، و [خدا و قیامت را] یاد کرد و [بر عمل و تلاش خود] افزود، و از چشمه شیرین و گوارایی که آبشخورهایش برای او هموار شده است ، نوشید و سیر نوشید، و راه همواری را پویید. جامه خواهش ها را [از تن نفس خویش] برکَنْده است و از هر آرمانی تهی گشته است ، مگر یک آرمان که خود را منحصر در آن کرده است. بدین سبب، از کوری [باطنی] و مشارکت با هوسرانان ، بیرون آمده است و خود، از کلیدهای درهای هدایت و قفل های دریای هلاکت گشته است. مسیر خویش را دیده است و راه خود را پیموده است و نشانه های راهش را شناخته است و سختی ها و خطرهای آن را درنوردیده است و به محکم ترین حلقه ها و استوارترین ریسمان ها ، چنگ آویخته است. پس یقینی به روشنیِ پرتو خورشید دارد. برای [ خداوند ] سبحان، خویشتن را در بالاترین جایگاه نهاد: سیراب کردن هر تشنه[ ی معرفت] که بر او وارد می شود، و باز گرداندن هر شاخه ای به ریشه اش. ⁽¹⁾چراغ تاریکی هاست، زُداینده کوری ها ، کلید مُبهمات، برطرف کننده معضلات، و راه نمای در بیابان هاست . [به موقع ]می گوید و می فهمانَد ، [و به موقع] خاموشی می گزیند و سالم می مانَد . برای خدا ، اخلاص ورزیده است و خدا هم او را خالص گردانیده [و برای خود ، برگزیده] است. پس چنین کسی ، از معدن های دین خدا و [ از ] اوتاد زمین اوست .

.

. .

. .

الفصل الثالث : الأقطاب۳ / ۱قُطبُ الوُجودِالإمام علیّ علیه السلامـ فی بَیانِ مَنزِلَةِ الإِمامِ ـ :فَالإِمامُ هُوَ الشَّمسُ الطّالِعَةُ عَلَی العِبادِ بِالأَنوارِ ، فَلا تَنالُهُ الأَیدی وَالأَبصارُ ، وإلَیهِ الإِرشارَةُ بِقَولِهِ : «وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ» ⁽¹⁾، وَالمُؤمِنونَ عَلِیٌّ وعِترَتُهُ ، فَالعِزَّةُ لِلنَّبِیِّ ولِلعِترَةِ ، وَالنَّبِیُّ وَالعِترَةُ لا یَفتَرِقانِ إلی آخِرِ الدَّهرِ ، فَهُم رَأسُ دائِرَةِ الإِیمانِ وقُطبُ الوُجودِ . ⁽²⁾

۳ / ۲قُطبُ القُرآنِالإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ جَعَلَ وِلایَتَنا أهلَ البَیتِ قُطبَ القُرآنِ ، وقُطبَ جَمیعِ الکُتُبِ، عَلَیها یَستَدیرُ مُحکَمُ القُرآنِ ، وبِها نَوَّهَتِ الکُتُبُ ، ویَستَبینُ الإِیمانُ ، وقَد أمَرَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أن یُقتَدی بِالقُرآنِ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وذلِکَ حَیثُ قالَ فی آخِرِ خُطبَةٍ خَطَبَها : إنّی تارِکٌ فیکُمُ الثَّقَلَینِ : الثَّقَلَ الأَکبَرَ ، وَالثَّقَلَ الأَصغَرَ ؛ فَأَمَّا الأَکبَرُ فَکِتابُ رَبّی ، وأمَّا الأَصغَرُ فَعِترَتی أهلُ بَیتی ، فَاحفَظونی فیهِما ، فَلَن تَضِلّوا ما تَمَسَّکتُم بِهِما . ⁽³⁾

.

فصل سوم : اقطاب

۳ / ۱ قطب هستی

۳ / ۲ قطب قرآن

فصل سوم : اقطاب۳ / ۱قطب هستیامام علی علیه السلامـ در بیان منزلت امام ـ :امام ، خورشیدی است که بر بندگان ، نورافشانی می کند ، و دست ها و دیدگان ، بدو نمی رسند و این سخن خداوند متعال ، اشاره به اوست که: «عزّت ، از آنِ خدا و پیامبرش و مؤمنان است» ، مؤمنان، علی و عترت اویند . پس عزّت ، از آنِ پیامبر صلی الله علیه و آله و عترت است، و پیامبر صلی الله علیه و آله و عترت ، تا پایان روزگار ، از یکدیگر جدا نمی شوند. آنان ، سرِ دایره ایمان و قطب هستی اند .

۳ / ۲قطب قرآنامام صادق علیه السلام :خداوند ، ولایت ما اهل بیت [ پیامبر صلی الله علیه و آله ] را قطب قرآن و قطب همه کتاب ها[ ی الهی] قرار داده است. قرآنِ استوار ، بر گِرد آن می چرخد و کتاب ها[ ی آسمانی] ، از آن به بزرگی یاد کرده اند و به واسطه آن ، [راهِ] ایمان ، روشن می گردد. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، به پیروی از قرآن و خاندان محمّد ، فرمان داده است ، آن جا که در آخرین سخنرانی خود ، فرموده است : «من در میان شما ، دو چیز گران سنگ بر جای می گذارم: گران سنگِ بزرگ، و گران سنگِ کوچک . گران سنگ بزرگ، کتاب پروردگارِ من است، و گران سنگ کوچک ، عترتم [ ، یعنی ] خاندانم هستند . پس با پاسداشت این دو ، مرا پاس بدارید؛ زیرا تا وقتی به این دو چنگ در زنید ، هرگز گم راه نخواهید شد» .

.

۳ / ۳قُطبُ المُجتَمَعِالإمام علیّ علیه السلامـ وقَد جَمَعَ النّاسَ وحَضَّهُم عَلَی الجِهادِ فَسَکَتوا مَلِیّا ـ :... إنَّما أنَاقُطبُ الرَّحا تَدورُ عَلَیَّ وأنَا بِمَکانی ، فَإِذا فارَقتُهُ استَحارَ مَدارُها ، وَاضطَرَبَ ثِفالُها ⁽¹⁾. ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فِی الخُطبَةِ الشِّقشِقِیَّةِ ـ :أما وَاللّهِ لَقَد تَقَمَّصَها ⁽³⁾فُلانٌ ، وإنَّهُ لَیَعلَمُ أنَّ مَحَلّی مِنها مَحَلُّ القُطبِ مِنَ الرَّحا ، یَنحَدِرُ عَنِّی السَّیلُ ، ولا یَرقی إلَیَّ الطَّیرُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أنَا وأصحابی لا شَرقِیّونَ ولا غَربِیّونَ ! نَحنُ ناشِئَةُ القُطبِ وأعلامُ الفَلَکِ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

۳ / ۳ قطب جامعه

۳ / ۳قطب جامعهامام علی علیه السلامـ هنگامی که مردم را گِرد آورد و آنان را به جهاد بر انگیخت؛ امّا مدّتی طولانی ، سکوت اختیار کردند [و چیزی نمی گفتند] ـ :من [برای حکومت ، به مثابه ]قطب آسیا هستم و [سنگ] آسیا[ی حکومت] ، بر محور من می چرخد ، در حالی که من بر جای خود استوارم. پس اگر از جای خود جدا شوم [و کوفه را ترک کرده ، به میدان جنگ بروم] ، گردش آسیا بر هم می خورد و سنگ زیرین آن ، لرزان می شود.

امام علی علیه السلامـ در «خطبه شِقشِقیّه» ـ :هان! به خدا سوگند که فلانی (ابو بکر) ، جامه خلافت را در پوشید ، حال آن که می دانست جایگاه من در آن (حکومت) ، چونان جایگاه قطب [و ستون آهنی] نسبت به آسیاست. سیلاب [ـِ علوم و معارف] ، از من سرازیر است، و پرنده ، به اوج [عظمت ]من نمی رسد.

امام علی علیه السلام :من و یارانم ، نه شرقی هستیم و نه غربی! ما، خود، محور قطب و نشانه های فلک هستیم.

.

. .

۳۳. بَدا

اشاره

۳۳ ـ بَدادرآمدفصل یکم : حقیقت بَدا و اقسام آنفصل دوم : همراهی علم و بَدافصل سوم : احادیثی که ظاهر آنها بر امکان بَدا در قضای محتوم، دلالت می کندفصل چهارم : احادیثی که ظاهر آنها عدم امکان بدا در قضای محتوم استفصل پنجم : خداوند در بَدا ، خود و فرستادگانش را دروغگو نمی کندفصل ششم : عوامل بَدای نیکفصل هفتم : عوامل بَدای بَدفصل هشتم : نمونه های بَدا در قرآنفصل نهم : استدلال هایی در باره بَدا

.

. .

درآمد

بَدا ، در لغت

درآمدبَدا ، یکی از آموزه های مهمّ اسلامی است و عقیده به آن ، نقش مؤثّری در خداشناسی، پیامبرشناسی، امام شناسی و انسان شناسی دارد . از آن جا که آیات قرآن کریم و احادیث نقل شده در کتاب های شیعه و اهل سنّت ، به روشنی بر بَدا دلالت دارند ، همه فِرَق و مذاهب اسلامی ، عملاً مفهوم بَدا را پذیرفته اند. البتّه برخی، از آن رو که معنای بَدا را به درستی درک نکرده اند و پنداشته اند که بَدا با علم ذاتی و اَزَلی خدا در تعارض است ، به انکار آن پرداخته اند . این ، در حالی است که در عمل ، همه فِرَق مسلمان ، دست به دعا برمی دارند و نه تنها نیازهای خویش ، بلکه تغییر سرنوشت خود را از خدا می خواهند ، و این ، چیزی جز اعتقاد عملی به مفهوم «بَدا» نیست ؛ چرا که جز با اعتقاد به امکان تغییر وضعیّت موجود (یعنی همان «بَدا») ، نمی توان آن را از خدا ، درخواست کرد . در این پژوهش ، «بَدا» ، پس از بررسی مفهومی ، از دیدگاه قرآن و احادیث و عقل ، بررسی خواهد شد . سپس ، پاسخ ایرادهای منکرانِ آن می آید و در پایان ، حکمت آن بیان می شود .

بَدا ، در لغتواژه «بَداء» از ریشه «بدو» ، به معنای «ظهور» است . ظهور ، خود در دو معنای :

.

«ظهور پس از خفا» و «پیدایش رأی جدید» ، به کار می رود . فیروزآبادی ، جوهری و ابن فارِس ، به ترتیب می نویسند : بَدا بَدْوا وَ بُدُوّا وَ بَداءً وَ بَداءَةً : ظَهَرَ ... وَ بَدا لَهُ فی الأمرِ بَدوا وَ بَداءً وَ بَدأَةً : نَشَأَ لَهُ فیهِ رَأیٌ . ⁽¹⁾بَدا بَدْوا و بُدُوّا و بَداءً و بَداءَةً ، یعنی: هویدا شد ... و در کار ، برای او ، بدا حاصل شد ؛ یعنی: در آن ، برایش نظری تازه ، پیدا شد . بَدا لَهُ فی هذَا الأَمرِ بَداءٌ ـ مَمدودٌ ـ : أی نَشَأَ لَهُ فیهِ رَأیٌ . ⁽²⁾برای او در این کار ، بدا حاصل شد ؛ یعنی: برایش نظری تازه پیدا شد . تَقولُ : بَدا لی فی هذَ الأَمرِ بَداءٌ : أی تَغَیَّرَ رَأیی عَمّا کانَ عَلَیه . ⁽³⁾می گویی: برایم در این کار ، بدا حاصل شد ؛ یعنی: نظرم در باره آن ، عوض شد . معنای دوم بَدا (پیدایش رأی جدید) ، خود ، دو صورت دارد : پیدایش رأیی بر خلاف رأی قبلی (تغییر در رأی) ، و پیدایش رأیی بدون سابقه قبلی. ⁽⁴⁾بدین سان ، «بداء» در لغت عرب ، در سه مورد به کار می رود : ۱ . آشکار شدن چیزی پس از مخفی بودنش ؛ ۲ . پیدایش رأیی بر خلاف رأی قبلی (تغییر رأی) ؛ ۳ . پیدایش رأیی بدون سابقه قبلی . حال باید دید که بَدا در قرآن و احادیث ، به کدام معنا در مورد خدای متعال به کار رفته است .

.

بَدا ، در قرآن و حدیث

بَدا ، در قرآن و حدیثبسیاری از کسانی که در مورد بَدا نظر داده اند و یا آن را انکار کرده اند ، بر این گمان بوده اند که بَدا با معنای نخست آن ، در مورد خدا به کار رفته است . در نتیجه ، به توجیه یا ردّ آن در مورد خداوند پرداخته اند ؛ امّا باید توجّه داشت که در قرآن و احادیث ، «بَداء» در مورد خداوند متعال ، به دو معنای اخیر به کار رفته است . معنای سوم ، مورد نزاع نیست و تنها معنای دوم ، مورد بحث و اختلافِ نظر است . در بحث قضا و قدر ، آمده است که خداوند ، امکانات و دارایی هایی همچون : توان ، روزی و بقا را به طور محدود ، در اختیار انسان ها قرار داده است . این محدودیت ، تقدیر الهی است . از سوی دیگر ، تقدیر الهی ، به دو گونه محتوم (تغییرناپذیر) و غیر محتوم (تغییرپذیر) ، تقسیم می شود . امام باقر علیه السلام می فرماید : مِنَ الاُمورِ اُمورٌ مَحتومَةٌ کائِنَةٌ لا مَحالَةَ ، وَ مِنَ الاُمورِ اُمورٌ مُوقوفَةٌ عِندَ اللّهِ ، یُقَدِّمُ فِیها ما یَشاءُ وَ یَمحُو ما یَشاءُ وَ یُثبِتَ مِنها ما یَشاءُ . ⁽¹⁾برخی کارها ، کارهای حتمیِ گریزناپذیرند و برخی کارها ، موقوف در پیشگاه خداوندند که در آنها ، هر چه را بخواهد ، پیش می اندازد و هر چه را بخواهد ، محو می کند و هر چه را بخواهد ، اثبات می نماید . بَدا ، عبارت است از : تغییر در تقدیرِ غیر حتمی از طریق تقدیم و تأخیر تقدیرات و یا محو یک تقدیر و اثبات تقدیری دیگر ، چنان که قرآن کریم می فرماید : «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْکِتَابِ . ⁽²⁾خدا ، آنچه را بخواهد ، محو یا اثبات می کند ، و اصل کتاب ، نزد اوست» .

.

نمونه هایی از بَدا در قرآن

امام صادق علیه السلام ، در تفسیر این آیه شریف می فرماید : هَل یُمحی إلّا ما کانَ ثابِتا؟ وَ هَل یُثبَتُ إلّا ما لَم یَکُن؟ ⁽¹⁾آیا جز آنچه ثابت است ، محو می شود؟ و آیا جز آنچه نبوده است، اثبات می شود؟

نمونه هایی از بَدا در قرآنقرآن کریم ، برخی از موارد مهمّی را که در آنها بَدا رُخ داده است ، ذکر می کند . از جمله این موارد ، بَدا در عذاب قوم یونس علیه السلام است : «فَلَوْلَا کَانَتْ قَرْیَةٌ ءَامَنَتْ فَنَفَعَهَا إِیمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ یُونُسَ لَمَّا ءَامَنُواْ کَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ مَتَّعْنَاهُمْ إِلَی حِینٍ . ⁽²⁾چرا هیچ شهری نبود که [ اهل آن ] ایمان بیاورد و ایمانش به حالش سود ببخشد ، مگر قوم یونس که وقتی [ در آخرین لحظه ]ایمان آوردند ، عذاب رسوایی را در زندگی دنیا ، از آنان برطرف کردیم و تا چندی ، آنان را برخوردار ساختیم؟» . امام باقر علیه السلام ، چگونگی این بَدا را این گونه نقل می کند : إنَّ یونُسَ لَمّا آذاهُ قَومُهُ دَعَا اللّهَ عَلَیهِم ، فَأَصبَحوا أوَّلَ یَومٍ وَ وُجوهُهُم مُصفَرَّةٌ وَ أصبَحُوا الیَومَ الثّانِیَ وَ وُجوهُهُم سودٌ قالَ : وَ کانَ اللّهُ واعَدَهُم أن یَأتِیَهُمُ العَذابُ ، فَأَتاهُمُ العَذابُ حَتّی نالوهُ بِرِماحِهِم ؛ فَفَرَّقوا بَینَ النِّساءِ وَ أولادِهِنَّ ، وَالبَقَرِ وَ أولادِها ، وَ لَبِسُوا المُسوحَ وَ الصّوفَ ، وَ وَضَعُوا الحِبالَ فی أعناقِهِم ، وَ الرَّمادَ عَلی رُؤوسِهِم ، وَ ضَجُّوا ضَجَّةً واحِدَةً إلی رَبِّهِم ؛ وَ قالوا : آمَنّا بِإِلهِ یونُسَ ؛ قالَ : فَصَرَفَ اللّهُ عَنهُمُ العَذابَ . ⁽³⁾همانا یونس، آن گاه که قومش او را اذیّت نمودند، آنان را نفرین کرد . پس در روز نخست، در حالی که صبح کردند که صورت هایشان ، زرد بود و در روز دوم، در

.

حالی صبح کردند که صورت هایشان ، سیاه بود. خداوند، به آنان وعده داده بود که بر آنان ، عذاب می آید. پس عذاب آمد تا جایی که به نزدیکی شان رسید . آن گاه ، آنان بین زنان و فرزندان آنها و ماده گاوها و بچّه های آنها ، جدایی انداختند و لباس های مویین و پشمین به تن کردند و به گردن های خود، طناب آویختند و بر سرِ خویش، خاکستر ریختند و به پیشگاه پروردگارشان ، زاری کردند و گفتند: «به معبودِ یونس، ایمان آوردیم». پس خداوند، عذاب را از آنان ، گردانْد . مورد دیگر ، بَدا در وعده خداوند با موسی علیه السلام است : «وَوَاعَدْنَا مُوسَی ثَلَاثِینَ لَیْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلِةً وَقَالَ مُوسَی لأَِخِیهِ هَارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ . ⁽¹⁾و با موسی ، سی شب وعده گذاشتیم و آن را با ده شب دیگر ، کامل کردیم ، پس میعاد پروردگارش ، چهل شب کامل شد . و موسی [ هنگام رفتن به کوه طور ] به برادرش هارون گفت : «در میان قوم من ، جانشینم باش و [ کارِ آنان را ]اصلاح کن و از راه فسادگران ، پیروی مکن » . امام باقر علیه السلام ، در تفسیر این آیه می فرماید : کانَ فِی العِلمِ وَ التَّقدیرِ ثَلاثینَ لَیلَةً ، ثُمَّ بَدا للّهِِ فَزادَ عَشرا ، فَتَمَّ میقاتُ رَبِّهِ لِلأَوَّلِ وَالآخِرِ أربَعینَ لَیلَةً . ⁽²⁾[قرار موسی علیه السلام با خدا] در علم و تقدیر [ الهی] ، سی شب بود. سپس برای خدا، بَدا حاصل شد و ده [شب] افزود، پس میعاد پروردگارش از ابتدا تا انتها ، [ رویِ هم] چهل شب شد . مورد دیگر ، بَدا در باره وارد شدن قوم موسی علیه السلام به سرزمین مقدّس است : «یَاقَوْمِ ادْخُلُواْ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ وَلَا تَرْتَدُّواْ عَلَی أَدْبَارِکُمْ

.

فَتَنقَلِبُواْ خَاسِرِینَ . ⁽¹⁾ای قوم من! به سرزمین مقدّسی که خداوند برای شما مقرّر داشته است ، در آیید و به عقب ، باز نگردید که زیانکار خواهید شد » . امام صادق علیه السلام ، در تفسیر این آیه می فرماید : کَتَبَها لَهُم ثُمَّ مَحاها ، ثُمَّ کَتَبَها لِأَبنائِهِم فَدَخَلوها ، وَ اللّهُ یَمحو ما یَشاءُ وَ یُثبِتُ وَ عِندَهُ اُمُّ الکِتابِ . ⁽²⁾آن را برایشان نوشت ، سپس محوش کرد . آن گاه ، آن را برای فرزندانشان نوشت و آنان به آن سرزمین درآمدند . و خداوند ، آنچه را بخواهد ، محو و یا اثبات می کند ؛ و اصل کتاب ، نزد اوست . و نیز می فرماید : کانَ فی عِلمِهِ أنَّهُم سَیَعصونَ وَ یَتیهونَ أربَعینَ سَنَةً ، ثُمَّ یَدخُلونَها بَعدَ تَحریمِهِ إیّاها عَلَیهِم . ⁽³⁾در علم خدا چنین بود که آنان ، نافرمانی می کنند و چهل سال ، سرگردان می شوند و آن گاه، پس از آن که آن را برایشان حرام کرد ، در آن وارد می شوند . امام صادق علیه السلام ، در این دو حدیث ، تصریح می نماید که بَدا ، در کتابِ حاویِ تقدیرات بوده است ، نه در علم ذاتی خدا ؛ چرا که هم تقدیر قبلی ، و هم گناه بنی اسرائیل و هم تغییر در تقدیر قبلی و اثبات تقدیر جدید ، همگی در علم ذاتی و اَزَلی خدا بوده اند . مورد دیگر بَدا ، بَدا در ذبح اسماعیل علیه السلام است . ⁽⁴⁾

.

نمونه هایی از بَدا ، در احادیث اهل سنّت

۱ . نقش بَدا در کاهش و افزایش روزی و مُهلت و محبوبیت

۲ . بَدا ، در خوش بختی و بدبختی

نمونه هایی از بَدا ، در احادیث اهل سنّتدر این جا به چند نمونه از بداهایی که در منابع حدیثیِ اهل سنّت آمده اند ، اشاره می کنیم تا مشخّص گردد که این مسئله به احادیث اهل بیت علیهم السلام ، اختصاص ندارد :

۱ . نقش بَدا در کاهش و افزایش روزی و مُهلت و محبوبیتدر منابع اهل سنّت ، در تبیین آیه : «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَآءُ وَ یُثْبِتُ ؛ ⁽¹⁾خدا ، آنچه را بخواهد ، محو یا اثبات می کند » ، از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمود : یَمحُو مِنَ الرِّزقِ وَ یَزیدُ فیهِ ، وَ یَمحو مِنَ الأَجَلِ وَ یَزیدُ فیهِ . ⁽²⁾از روزی، کم می کند و به آن می افزاید. از عمر، کم می کند و به آن می افزاید . همچنین از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده که صِله رحِم ، موجب افزایش ثروت و محبوبیت در میان خانواده و به تأخیر افتادن اَجَل می گردد : صِلَةُ القَرابَةِ مَثراةٌ فِی المالِ ، مَحَبَّةٌ فِی الأَهلِ ، مَنسَأَةٌ فِی الأَجَلِ . ⁽³⁾پیوند با خویشاوندان ، موجب افزایش دارایی ، دوستی در خاندان و تأخیر در اجل می شود .

۲ . بَدا ، در خوش بختی و بدبختیدر تفسیر همین آیه ، از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است : الصَّدَقَةُ وَ اصطِناعُ المَعروفِ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ وَ بِرُّ الوالِدَینِ ، یُحَوِّلُ الشَّقاءَ سَعادَةً ، وَ یَزیدُ مِنَ العُمُرِ ، وَ یَقی مَصارِعَ السَّوءِ . ⁽⁴⁾

.

۳ . بَدا ، در هر گونه قضا و قدر

صدقه و کار خیر و صِله رحِم و نیکی به پدر و مادر ، بدبختی را به خوش بختی تبدیل می کنند و موجب افزایش عمر می شوند و از مردن های بد (/ یا بلاهای سخت) ، نگه می دارند .

۳ . بَدا ، در هر گونه قضا و قدردر احادیث فراوانی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، نقش دعا در تغییر سرنوشت مقدّرِ انسان ، مورد تأکید قرار گرفته است ، از جمله : الدُّعاءُ یَرُدُّ القَضاءَ ، وَ للّهِِ فی خَلقِهِ قَضاءانِ : قَضاءٌ ماضٍ ، وَ قَضاءٌ مُحدَثٌ . ⁽¹⁾دعا ، قضا را باز می گردانَد . خداوند ، دو قضا در آفریده هایش دارد : قضای قطعی و قضای حادث . لا یَرُدُّ القَدَرَ إلَا الدُّعاءُ . ⁽²⁾قَدَر را [چیزی] جز دعا ، باز نمی گردانَد . لا یَرُدُّ القَضاءَ إلَا الدُّعاءُ . ⁽³⁾قضا را [چیزی] جز دعا ، باز نمی گردانَد . الدُّعاءُ جُندٌ مِن أجنادِ اللّهِ تَعالی مُجَنَّدٌ ، یَرُدُّ القَضاءَ بَعدَ أن یُبرَمَ . ⁽⁴⁾دعا ، سپاهی مجهّز از سپاهیان خداست که قضایِ قطعی شده را باز می گردانَد . یا بُنَیَّ ! أکثِر مِنَ الدُّعاءِ ، فَإِنَّ الدُّعاءَ یَرُدُّ القَضاءَ المُبرَمَ . ⁽⁵⁾فرزندم! بسیار دعا کن؛ زیرا دعا ، قضای قطعی شده را باز می گردانَد . لا یُغنی حَذَرٌ مِن قَدَرٍ ، وَ الدُّعاءُ یَنفَعُ مِمّا نَزَلَ وَ مِمّا لَم یَنزِل . ⁽⁶⁾

.

بَدا ، از دیدگاه وجدان و عقل

احتیاط ، از قدر ، باز نمی دارد . دعا برای [تقدیرِ] نازل شده و نشده ، سودمند است. صِلَةُ القَرابَةِ مَثراةٌ فِی المالِ ، مَحَبَّةٌ فِی الأَهلِ ، مَنسَأَةٌ فِی الأَجَلِ . ⁽¹⁾پیوند با خویشاوندان ، موجب افزایش دارایی ، دوستی در خاندان و تأخیر در اَجَل است . همچنین ، از امام علی علیه السلام نقل شده است که فرمود : إنَّ اللّهَ یَدفَعُ الأَمرَ المُبرَمَ . ⁽²⁾خداوند ، امر قطعی شده را باز می گردانَد . نظیر این احادیث ، در منابع اهل سنّت ، بسیار فراوان است . بنا بر این ، منکِران بَدا ، باید همه این احادیث را مُنکِر شوند .

بَدا ، از دیدگاه وجدان و عقلهر انسانی با مراجعه به وجدان خود ، در می یابد که وضعیّت موجودش می توانست به گونه ای دیگر باشد . برای نمونه ، اگر فقیر است ، می توانست غنی باشد ، یا اگر بیمار است ، می توانست سالم باشد . از همین روست که در دعاهایش از خدا می خواهد که او را ثروتمند و تنْ درست کند . این تغییر در تقدیر ، چیزی جز بَدا نیست . از سوی دیگر ، عقل ، وجود همه کمالات را در خدا ، اثبات می کند و از جمله کمالات ، «قدرت مطلق» است . بر اساس این کمال ، خداوند ، حتّی پس از تقدیری خاص ، مانند : فقرِ فلان کس ، یا بیماریِ فلان کس ، می تواند این تقدیر را تغییر دهد و آن دو کس را غنی و سالم کند . این که بگوییم : «خداوند ، پس از تقدیر نمودنِ یک

.

عدم تعارض بَدا و علم اَزَلی

چیز ، دیگر توانایی تغییر آن را ندارد» ، محدود کردن قدرت خدا و سلب نمودن کمالی از کمالات اوست ، و این ، خلاف حکم صریح عقل است .

عدم تعارض بَدا و علم اَزَلیمهم ترین اشکال منکِران بَدا ، این است که بَدا با علم مطلق و ذاتی خدا ، ناسازگار است . قِفاری (از نویسندگان معاصر اهل سنّت و از مُنکِران بَدا) ، در مورد استناد شیعه به آیه : «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَآءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْکِتَابِ ؛ ⁽¹⁾خدا ، آنچه را بخواهد ، محو یا اثبات می کند ؛ و اصل کتاب ، نزد اوست» ، می گوید : این سخنشان باطل است ؛ چرا که محو و اثبات ، با دانش و قدرت و اراده خداوند ، انجام می پذیرد، بی آن که برایش بَدایی پیدا شود . و چگونه برای خدا ، توهّمِ بَدا شود ، در حالی که اصل کتاب ، در نزد اوست و علم اَزَلی اش فراگیری دارد؟ خداوند ، در پایان آیه ، تبیین کرده که هر چه از محو و اثبات و تغییر ، حاصل می شود ، به مشیّت خداست و در اُمّ الکتاب ، ثبت است . ⁽²⁾در پاسخ باید گفت که مقصود از بَدا ، همین «محو و اثبات ، با دانش و قدرت و اراده خداوند» است و این سخن شما که می گویید : «محو و اثبات ، با دانش و قدرت و اراده خداوند، انجام می پذیرد، بی آن که برایش بَدایی پیدا شود» ، اجتماع نقیضین است ؛ چرا که معنای آن ، این است که «برای خدا ، بَدا حاصل می شود ، بی آن که برای او در چیزی ، بَدا پیدا شود» . فرض سخن قِفاری ، این است که نسبت دادن بَدا به خداوند ، به نادانیِ او باز می گردد ؛ چرا که او می گوید : «چگونه برای خدا ، توهّمِ بَدا شود ، در حالی که اصل کتاب ، در نزد اوست؟» . این فرض ، نادرست و بر خلاف نصوص احادیث امامیّه

.

است که پیش تر نقل شدند . احادیث امامیّه ، تصریح دارند که بَدا ، از علم مکنون و مخزون خداوند ، نشئت می گیرد و این علم ، بر همه بَداها حاکم است . امام صادق علیه السلام ، در این باره می فرماید : إنّ للّهِِ عِلمَینِ : عِلمٌ مَکنونٌ مَخزونٌ لا یَعلَمُهُ إلّا هُوَ ، مِن ذلِکَ یَکونُ البَداءُ ، وَ عِلمٌ عَلَّمَهُ مَلائِکَتَهُ وَ رُسُلَهُ وَ أنبِیاءَهُ فَنَحنُ نَعلَمُهُ . ⁽¹⁾خداوند ، دو گونه علم دارد : علم مکتوم و اندوخته که جز خود او ، کسی از آن اطّلاعی ندارد ، و بَدا ، از این علم خداست ؛ و علمی که به فرشتگان و فرستادگان و پیامبرانش آموخته است و ما هم آن را می دانیم . در حدیثی دیگر از امام صادق علیه السلام ، آمده است : کُلُّ أمرٍ یُریدُهُ اللّهُ فَهُوَ فی عِلمِهِ قَبلَ أن یَصنَعَهُ ، وَ لَیسَ شَی ءٌ یَبدو لَهُ إلّا وَ قَد کانَ فی عِلمِهِ ، إنَّ اللّهَ لا یَبدو لَهُ مِن جَهلٍ . ⁽²⁾هر چه را که خداوند بخواهد ، قبل از آن که آن را بسازد ، در علم او هست . و برای خدا در هیچ چیزی بَدا پیدا نمی شود ، مگر این که در علم او هست . بَدای خدا ، ناشی از جهل نیست . دهلوی ، یکی از معانی بَدا را بَدا در علم می داند و آن را «بَدا در اخبار» می نامد . او می گوید : از مجموع روایات ، به دست می آید که بَدا ، سه معنا دارد : بدا در علم ، آشکار شدن چیزی است بر خلاف آنچه می دانسته است... . ⁽³⁾او و دیگر علمای اهل سنّت ، خیال می کنند که وقتی سخن از «بَدا در اخبار» یا «بَدا در علم» پیش می آید ، مقصود ، بَدا در علم ذاتی و اَزَلی خداست . این اشتباه ،

.

از آن جا ناشی می شود که آنان میان علم ذاتی و علم فعلی ، تفاوت نمی گذارند . باید به آنها گفت که علم ذاتی و اَزَلی خدا ، مطلق است و همه آنچه را که در عالمْ رُخ داده و خواهد داد ، شامل می شود ، از جمله ، بَداها و تغییراتی که در تقدیرات ، رُخ می دهند . علم فعلی نیز کتابی است که در آن ، تقدیراتْ ثبت می شوند . عرش ، کُرسی ، اُمّ الکتاب (کتاب اصلی) و کتاب محو و اثبات ، از جمله علم های فعلی یا کتاب های علمی خداوندند . در برخی از این کتاب ها (همچون اُمّ الکتاب) ، همه چیز ، حتّی موارد بَدا ، ثبت است ؛ امّا در کتاب محو و اثبات ، تنها بخشی از تقدیرات ، ثبت شده اند و بَدا ، در همین کتاب ، رُخ می دهد . برای مثال ، در کتاب محو و اثبات ، تقدیر شخصی که فقیر است ، ادامه فقر او ثبت شده است ؛ ولی پس از دعای این شخص ، خداوند ، تقدیر را عوض می کند و بی نیاز شدن شخص را در لوحِ محو و اثبات ، ثبت می کند . این ، در حالی است که هر دو تقدیر ، در لوحِ اُمّ الکتاب و به طریق اولی ، در علم ذاتی و اَزَلی خدا ، موجود بوده اند و هیچ تغییری در علم ذاتی خدا ، رُخ نمی دهد . حکمت این تغییرات ، در بحث «حکمت بَدا» خواهد آمد . بنا بر این ، کسانی که لازمه «بَدا در علم» را نادانی خدا می دانند ، میان علم ذاتی و علم فعلی ، خلط کرده اند و معنای علم فعلی را درک نکرده اند . این که برخی لازمه نسبت دادن بَدا به خداوند را نادانیِ خدا می دانند ، دلیل دیگری نیز دارد و آن ، قیاس خدا به انسان است ؛ همان چیزی که در مباحث اعتقادی ، باید به شدّت از آن پرهیز کرد ؛ چرا که به فرموده امام رضا علیه السلام : إنَّهُ مَن یَصِفُ رَبَّهُ بِالقِیاسِ لا یزالُ الدَّهرَ فِی الإلتِباس . ⁽¹⁾هر کس پروردگارش را با قیاس [به بندگان] توصیف کند ، همواره روزگار ، در اشتباه است .

.

برای ما انسان ها ، در کارهایی بَدا حاصل می شود و به رأی جدیدی می رسیم که غالبا در اثر اطّلاعات جدید و آگاهی بیشتر ماست . مخالفان بَدا ، همین حالت را در مورد خدا نیز جاری می دانند . قِفاری (از سَلَفیان معاصر) می گوید : در القاموس آمده است : «بدا بدواً و بدوّاً ، یعنی : هویدا شد . در کار ، چیزی برایش هویدا شد ؛ یعنی برایش نظری پیدا شد» . پس بدا در لغت ، دو معنا دارد : یک . آشکار شدن پس از پنهان بودن؛ دو . پیدا شدن نظری نو . و این ، مستلزم جهل و به وجود آمدن علم است و هر دو برای خداوند متعال ، محال است . ⁽¹⁾چنین تفسیری از بَدا ، بر اساس قیاس خالق به مخلوق است و مورد پذیرش پیروان اهل بیت علیهم السلام نیست . امام صادق علیه السلام می فرماید : مَن زَعَمَ أنَّ اللّهَ عز و جل یَبدو لَهُ فی شَی ءٍ لَم یَعلَمهُ أمسِ فَابرَؤُوا مِنهُ . ⁽²⁾هر که بگوید برای خداوند عز و جل در باره چیزی بَدا حاصل شده که آن را دیروز نمی دانسته ، از او بیزاری بجویید . همچنین از منصور بن حازِم ، روایت شده که : سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام : هَل یَکونُ الیَومَ شَی ءٌ لَم یَکُن فی عِلمِ اللّهِ بِالأَمسِ ؟ قالَ : لا ، مَن قالَ هذا فَأَخزاهُ اللّهُ ، قُلتُ : أرَأَیتَ ما کانَ وَ ما هُوَ کائِنٌ إلی یَومِ القِیامَةِ ، ألَیسَ فی عِلمِ اللّهِ ؟ قالَ : بَلی ، قَبلَ أن یَخلُقَ الخَلقَ . ⁽³⁾از امام صادق علیه السلام پرسیدم : آیا امروز ، خداوندْ چیزی را می داند که دیروز نمی دانسته است؟ فرمود : «نه . هر کس این را بگوید ، خداوند ، خوارش کند!» . گفتم : نظرتان این است که هر چه تاکنون بوده و هر چه تا قیامت خواهد بود ، در علم خدا هست؟ فرمود : «آری ؛ پیش از آن که خَلق را بیافریند» .

.

آثار اعتقاد به بَدا

الف - خداشناسی

بنا بر این ، به اعتقاد امامیّه ، منشأ بَدای خداوند ، نادانی نیست و اگر کسی به چنین بَدایی ـ که همان بَدای موجود در میان انسان هاست ـ معتقد باشد ، با این اعتقادش علم مطلق خدا را انکار کرده و اعتقادی باطل و بر خلاف ضروریّات عقاید اسلامی دارد ؛ چرا که در میان علمای امامیّه ، حتّی یک نفر را نیز نمی توان یافت که بَدای ناشی از نادانی را به خدا نسبت دهد .

آثار اعتقاد به بَداآموزه بَدا ، آثار مهمّی در حوزه های برجسته اعتقادی ، یعنی : خداشناسی ، پیامبرشناسی ، امام شناسی و انسان شناسی دارد .

الف ـ خداشناسیمهم ترین اثر اعتقاد به بَدا ، اثبات قدرت و آزادی مطلق خداست ؛ چرا که بر اساس امکان بَدا برای خداوند ، تا زمانی که فعل و حادثه ای خاص در عالمْ رخ نداده است ، ممکن است که خدا ، تقدیر را عوض کند و آن حادثه خاص ، واقع نشود ، حتّی اگر مشیّت و تقدیر و قضای او به آن حادثه تعلّق گرفته باشد . بنا بر این ، هیچ چیز حتّی قضا و قدر الهی نمی تواند قدرت و مالکیّت خدا را محدود سازد و دست او را ببندد . قرآن کریم می فرماید : «وَقَالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَلُعِنُواْ بِمَا قَالُواْ بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ یُنفِقُ کَیْفَ یَشَاءُ. ⁽¹⁾و یهود گفتند : «دست خدا ، بسته است» . دست های خودشان بسته باد و به سزای آنچه گفتند ، از رحمت خدا ، دور باشند! بلکه هر دو دست او گشاده است . [ خدا ]هر گونه بخواهد ، می بخشد» .

.

ب - پیامبرشناسی و امام شناسی

مقصود یهود از «دست خدا ، بسته است» ، این نبوده که خدا ، دست دارد و دست او مثلاً با ریسمانی بسته شده است ؛ بلکه اعتقاد یهود ، این بود که خداوند ، از کار تدبیر و تقدیر ، فارغ شده و دیگر نه می افزاید و نه می کاهد. در نتیجه ، خداوند عز و جل در ردّ سخن آنان ، فرمود: «دست های خودشان بسته باد و به سزای آنچه گفتند، از رحمت خدا ، دور باشند! بلکه هر دو دست او گشاده است. خدا ، هر گونه بخواهد، می بخشد» . ⁽¹⁾بدین سان ، اعتقاد به بَدا ـ که اعتقاد به باز بودن دست خدا در تقدیرات است ـ ، ردّ اعتقاد یهود به بسته بودن دست خداست و کسانی که منِکر بَدا به معنای صحیح آن هستند ، در صف یهود قرار دارند . جالب است بدانیم که برخی منکِران بدا ، شیعه را به همسویی با یهود در اعتقاد به بَدا ، متّهم می کنند ، ⁽²⁾در حالی که بر اساس این آیه شریف ، خودِ آنان اند که با یهود ، همسو هستند . به نظر می رسد که یکی از دلایل انکار بَدا به وسیله اهل سنّت ، این است که در کتاب های معتبر آنها ، احادیثی وجود دارند که خدا را از امر «قضا و قدر» فارغ دانسته اند و امکان هر نوع تغییری در قضا و قدر را نفی می کنند . این گونه احادیث ، در این کتاب ، مورد بررسی و نقد قرار خواهند گرفت .

ب ـ پیامبرشناسی و امام شناسیاهمّیت بدا در پیامبرشناسی ، تا حدّی است که امام رضا علیه السلام می فرماید : ما بَعَثَ اللّهُ نَبِیَّا قَطُّ إلّا بِتَحرِیمِ الخَمرِ وَ أن یُقِرَّ لَهُ بِالبَداءِ . ⁽³⁾خداوند ، هرگز پیامبری را مبعوث نکرد ، مگر همراه با تحریم شراب و اقرار به بدا .

.

اثر اعتقاد به امکان بَدا و تغییر تقدیرات ، برای خودِ پیامبران ، باور داشتن به باز بودن دست خدا و قدرت مطلق اوست. به عبارت دیگر ، پیامبران در اثر اعتقاد به بَدا ، می دانند که هر چند با عنایت خدا به تقدیرات جهانْ آگاه گشته اند ، امّا این تقدیرات ، قابل تغییرند و تنها خداست که از علم مطلق ، برخوردار است . در نتیجه ، به علم خویش، اتّکا نمی کنند و در همه کارها ، خود را وابسته به خدا می شمرند . امام صادق علیه السلام ، در این باره می فرماید : إنّ للّهِِ عِلمَینِ : عِلمٌ مَکنونٌ مَخزونٌ لا یَعلَمُهُ إلّا هُوَ ، مِن ذلِکَ یَکونُ البَداءُ ، وَ عِلمٌ عَلَّمَهُ مَلائِکَتَهُ وَ رُسُلَهُ وَ أنبِیاءَهُ فَنَحنُ نَعلَمُهُ . ⁽¹⁾خداوند ، دو گونه علم دارد : علمی مکتوم و اندوخته که جز خود او ، کسی آن را نمی داند و بدا ، از آن است ؛ و علمی که آن را به فرشتگان و فرستادگان و پیامبرانش آموخته است و ما هم آن را می دانیم . بنا بر این ، علمی که قابل تغییر نیست ، علم مکنون و مخزون خداست که کسی جز او ، از آن آگاه نیست و در مقابل ، علم فرشتگان و پیامبران و امامان به آینده ، بَداپذیر است . از این رو ، آنان به علم خود ، اتّکا نمی کنند و به طور مطلق ، از آینده خبر نمی دهند ، مگر در مواردی که خداوند از عدم وقوع بَدا در آنها خبر داده باشد ؛ مانند : ظهور منجی موعود و برپایی حکومت جهانی مهدی علیه السلام . از این رو ، در روایتی ، در گفتگوی امام باقر علیه السلام با پدر بزرگوارش امام زین العابدین علیه السلام ، چنین آمده است : لَو لا آیَةٌ فی کِتابِ اللّهِ لَحَدَّثتُکُم بِما یَکونُ إلی یَومِ القِیامَةِ ، فَقُلتُ لَهُ : أیَّةُ آیَةٍ ؟ قالَ : قَولُ اللّهِ عز و جل : «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَآءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» . ⁽²⁾

.

[امام زین العابدین علیه السلام فرمود :] «اگر یک آیه در کتاب خدا نبود ، تمام حوادثی را که تا قیامت رُخ می دهند ، برایتان می گفتم» . به ایشان گفتم : این کدام ، آیه است ؟ فرمود : «گفته خداوند متعال : «خداوند ، آنچه را بخواهد ، محو یا اثبات می کند ؛ و اصل کتاب ، نزد اوست» » . یکی از اتّهاماتی که به شیعه وارد می شود ، این است که شیعه ، آموزه «بَداء» را به این جهت وضع کرده که آن دسته از اخبار و وعده های امامان خود را که تحقّق پیدا نکرده اند ، با آن ، توجیه کنند . قِفاری می گوید : لو سقطت عقیدة البداء لانتقض دین الإثنی عشریّة من أصله ؛ لأنّ أخبارهم و وعودهم الّتی لم یتحقّق منها شی ء تنفی عنهم صفة الإمامة . ⁽¹⁾اگر عقیده به بَدا از میان برود ، دین شیعه دوازده امامی ، از اصلْ نقض می شود ؛ برای این که اخبار و وعده های آنان که هیچ کدامش به وقوع نپیوسته ، امامت آنان را نفی می کند . با توجّه به مباحث بالا ، پاسخ این اشکال ، روشن است ؛ چرا که پیامبران و امامان علیهم السلام ، هیچ گاه از تقدیرات بَداپذیر ، به طور مطلق ، خبر نمی دهند . به دیگر سخن ، اگر اَخبار امامان از آینده ، مطلق باشند و هیچ قیدی با آنها همراه نباشد ، قطعا واقع خواهند شد و اگر این اخبار ، با قیودی همچون : «و للّه فیه المشیّة ؛ و خدا در آن ، مشیّت دارد» همراه باشند ، در آنها امکان بَدا وجود دارد . در احادیث نیز وارد شده است که خداوند ، پیامبرش را دروغگو نمی کند . امام باقر علیه السلام می فرماید : فَما عَلَّمَهُ مَلائِکَتَهُ وَ رُسُلَهُ فَإِنَّهُ سَیَکونُ ، لا یُکَذِّبُ نَفسَهُ وَ لا مَلائِکَتَهُ وَ لا رُسُلَهُ . ⁽²⁾آنچه خداوند به فرشتگان و فرستادگانش آموخته ، واقع خواهد شد . خداوند ، نه خود ، نه فرشتگان و نه فرستادگانش را دروغگو نمی کند .

.

بر خلاف آنچه قِفاری تبلیغ می کند که هیچ یک از اخبار امامانِ اهل بیت علیهم السلام واقع نشده است ، باید گفت که همه اخبار امامان ، واقع شده اند و هیچ خبر مطلقی (قطعی ای) از آنان وجود ندارد که کذب آن ، اثبات شده باشد . اگر قِفاری ، کتاب های حدیث شیعه را مطالعه کرده بود و کمی صداقت به خرج می داد ، خبرهای متعدّدی را می یافت که همگی عینا واقع شده اند . علّامه حلّی ، در کتاب کشف الیقین ، پانزده خبر غیبی امیر مؤمنان علیه السلام را نقل کرده است که همگی عینا واقع شده اند : از جمله ، این سخن امام علیه السلام به طلحه و زبیر است ، هنگامی که آن دو از ایشان ، رخصت طلبیدند که به عمره بروند : «نه . به خدا سوگند ، شما قصد عمره ندارید و می خواهید به بصره بروید ! خداوند متعال ، نیرنگ آنان را باز خواهد گرداند و مرا بر آنها چیره خواهد کرد» و همانی شد که فرموده بود. و از جمله ، سخن ایشان به هنگام جلوس برای بیعت گرفتن است : «از سوی کوفه ، هزار مرد ، نه یکی کمتر و نه یکی بیشتر ، می آیند و با من بیعت می کنند که تا پای جان بِایستند». ابن عبّاس گفت : من بی تابی کردم و نگران شدم که مبادا از تعداد افراد یادشده ، چیزی کمتر باشد و یا بیشتر ، و همین طور غصّه ناک بودم و آنها را می شمردم . تا نهصد و نود و نه نفر را شمردم و جمعیّتِ آنها به پایان رسید . همین طور که در اندیشه آن بودم ، شخصی را دیدم که می آید و او اویس قرنی بود و به این ترتیب ، تعداد ، کامل شد . ⁽¹⁾در دانش نامه امیر المؤمنین علیه السلام نیز چند خبر غیبی از امیر مؤمنان علیه السلام نقل شده که خلافِ هیچ یک ، اثبات نشده است . ⁽²⁾

.

ج - انسان شناسی

قِفاری ، برای درستی ادّعای خود ، دست کم ، باید چند مورد از اخباری را که کذب آنها اثبات شده ، ارائه کند . البتّه وی تنها یک مورد را نقل می کند و می گوید : در روایتی طولانی در تفسیر القمّی ، از پایان دولت بنی عبّاس ، خبر داده شده است . ⁽¹⁾امّا وقتی به تفسیر القمّی مراجعه می کنیم ، چنین می یابیم : گفتم : فدایت گردم ! در چه زمانی ، آن به وقوع می پیوندد؟ فرمود : «در این باره ، وقتی برای ما تعیین نشده است» . ⁽²⁾شایانِ ذکر است که هر چند در احادیث اهل بیت علیهم السلام ، زمان دقیقِ به پایان رسیدنِ دولت بنی عبّاس مشخّص نشده است ؛ امّا در احادیث رسیده از امام علی علیه السلام ، وضعیّت این حکومت و سلطانی که آن را ساقط می کند ، آمده است و بر اساس همین احادیث ، پدر علّامه حلّی قبل از فتح بغداد ، به هولاکو نامه نوشت و جان مردم حِلّه را نجات داد . ⁽³⁾

ج ـ انسان شناسیاگر بَدا را نفی کنیم و خداوند را فارغ از کار قضا و قدر بدانیم ، انگیزه ای برای تغییر وضعیّت کنونیِ خود به وسیله کارهای خیر و عبادات و نماز ، باقی نخواهد ماند ؛ چرا که هر آنچه مقدّر شده است ، همان خواهد شد و هیچ تغییری در قضا و قدر ، رُخ نخواهد داد . اصولاً امیدواری به آینده و داشتن روحیّه تلاش ، در گرو امید به تغییر وضعیّت

.

عوامل بَدا

و امکان بهبود وضعیّتِ موجود است . از سوی دیگر ، اگر خداوند ، تقدیرها را تغییر نمی داد ، با دعا و تضرّع به درگاه او ، بهتر شدن وضعمان را از او نمی خواستیم . بنا بر این ، اعتقاد به بَدا ، از یک سو ، روحیّه امیدواری و تلاش را به انسان می دهد و از سوی دیگر ، روحیّه دعا و توبه و تضرّع و توکّل به حق تعالی را در انسان ، تقویت می کند . بدین سان ، نقش اعتقاد به بَدا در حیات مادّی و معنوی انسان ، آشکار می شود ؛ چرا که مقولاتی همچون : امید ، تلاش ، دعا ، توجّه و توکّل ، شکل دهنده حیات معنوی و نیز حیات مادّی انسان بر پایه حیات معنوی اویند .

عوامل بَداهر عملی ، خواه مثبت و خواه منفی ، می تواند موجب تغییر در قضا و قدر و به عبارت دیگر، موجب بَدا گردد . در قرآن و احادیث ، به برخی اعمال خوب و بد که موجب بَدا می شوند ، اشاره شده است . از میان این عوامل ، دعا ، صدقه و صِله ارحام ، بیش از دیگر اعمال ، مورد تأکید قرار گرفته اند . پیامبر صلی الله علیه و آله ، دعا را موجب تغییر قضای تقدیرشده معرّفی می کند ، حتّی اگر قضایی محکم و استوار باشد : الدُّعاءُ یَرُدُّ القَضاء وَ قَد اُبرِمَ إبراما . ⁽¹⁾دعا ، قضای قطعی شده را [نیز] باز می گردانَد . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، در مورد نقش صدقه در دفع مرگ بد نیز می فرماید : إنَّ الصَّدَقَةَ تَدفَعُ میتَةَ السَّوءِ عَنِ الإِنسانِ . ⁽²⁾

.

صدقه ، انسان را از مرگ بد ، نگه می دارد . پیامبر صلی الله علیه و آله ، در حدیثی دیگر، صله رحِم را موجب به تأخیر افتادن اَجَل (سرآمدِ مُهلت) و افزایش روزی ، معرّفی می نماید : مَن سَرَّهُ النَّساءُ فی الأجَلِ ، وَ الزِّیادَةُ فی الرِّزقِ ، فَلیَصِل رَحِمَهُ . ⁽¹⁾هر کس دوست دارد که در اجلش تأخیر بیفتد و روزی اش افزایش یابد ، صِله رحِم کند . در ذیل عنوان «عوامل نیکو شدن بَدا» ، ⁽²⁾احادیث فراوانی وجود دارند که بجز این سه مورد ، موارد دیگری از عوامل تغییر دهنده قضای تقدیرشده را نیز بر می شمارند ، از جمله : عبادت خدا ، استغفار، عدالت سلطان، زیارت امام حسین علیه السلام ، نیکی به والدین ، و عمل صالح .

.

الفصل الأوّل : حقیقة البداء وأقسامه۱ / ۱بَسطُ القُدرَةِالکتاب«وَقَالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَلُعِنُواْ بِمَا قَالُواْ بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ یُنفِقُ کَیْفَ یَشَاءُ» . ⁽¹⁾

راجع : الرحمن : ۲۹ ، النساء : ۱۳۳ ، الأنعام : ۱۳۳ ، إبراهیم : ۱۹ ، فاطر : ۱۶ ، الشوری : ۲۴ و ۳۳ ، الإسراء : ۵۴ .

الحدیثالإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَقَالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ» ـ :لَم یَعنوا أنَّهُ هکَذا ، ولکِنَّهُم قالوا : قَد فَرَغَ مِنَ الأَمرِ ، فَلا یَزیدُ ولا یَنقُصُ ، فَقالَ اللّهُ جَلَّ جَلالُهُ تَکذیبا لِقَولِهِم : «غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَلُعِنُواْ بِمَا قَالُواْ بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ یُنفِقُ کَیْفَ یَشَاءُ» ألَم تَسمَعِ اللّهَ عز و جل یَقولُ : «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» . ⁽²⁾

تفسیر العیّاشی عن یعقوب بن شعیب :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ : «قَالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ» ، فَقالَ علیه السلام لی : کَذا ـ وقالَ بِیَدِهِ ⁽³⁾إلی عُنُقِهِ ـ ولکِنَّهُ قالَ : قَد فَرَغَ مِنَ الأَشیاءِ . ⁽⁴⁾

.

فصل یکم : حقیقت بَدا و اقسام آن

۱ / ۱ گستردگی قدرت

فصل یکم : حقیقت بَدا و اقسام آن۱ / ۱گستردگی قدرتقرآن«و یهود گفتند : «دست خدا، بسته است» . دست های خودشان بسته باد و به [سزای ]آنچه گفتند ، از رحمت خدا دور باشند! بلکه هر دو دست او گشاده است ، [و] هر گونه بخواهد، می بخشد» .

ر . ک : الرحمن : آیه ۲۹ ، نساء : آیه ۱۳۳ ، انعام : آیه ۱۳۳ ، ابراهیم : آیه ۱۹ ، فاطر : آیه ۱۶ ، شورا : آیه ۲۴ و ۳۳ ، اسرا : آیه ۵۴ .

حدیثامام صادق علیه السلامـ در باره سخن خداوند عز و جل : «و یهود گفتند : «دست خدا، بسته است»» ـ :منظورشان این نبود که خدا چنین [ دستانش با طوق آهنی به گردنش بسته شده و بخیل ]است ؛ بلکه می گفتند : خدا از کار خود [ در خلقت] فراغت یافته است و دیگر ، نه می افزاید و نه می کاهد . پس خداوند عز و جل در تکذیب سخن آنان فرمود : «دست های خودشان بسته باد و به [سزای] آنچه گفتند ، از رحمت خدا دور باشند! بلکه هر دو دست او گشاده است . هر گونه بخواهد، می بخشد» . آیا سخن خداوند عز و جل را نشنیدی که می فرماید : «خدا آنچه را بخواهد، محو می کند یا باقی می گذارد و اصل کتاب، نزد اوست» .

تفسیر العیّاشیـ به نقل از یعقوب بن شعیب ـ :از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خداوند عز و جل پرسیدم : «یهود گفتند : «دست خدا بسته است» . دست های خودشان بسته باد!» . امام علیه السلام به من فرمود : «این طور» و دستش را به گردنش گرفت [و افزود : ]«لیکن یهود، معتقدند که : کار اشیا را به پایان بُرده است» .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ» ـ :یَعنونَ أنَّهُ قَد فَرَغَ مِمّا هُوَ کائِنٌ ، لُعِنوا بِما قالوا ! قالَ اللّهُ عز و جل : «بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

۱ / ۲المَحوُ وَالإِثباتُالکتاب«یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» . ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی قَولِهِ : «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» ـ :یَمحو مِنَ الأَجَلِ ما یَشاءُ ، ویَزیدُ فیهِ ما یَشاءُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی قَولِهِ : «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ» ـ :یَمحو مِنَ الرِّزقِ ویَزیدُ فیهِ ، ویَمحو مِنَ الأَجَلِ ویَزیدُ فیهِ . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۲ محو و ثبت

امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خداوند عز و جل : «دست خدا، بسته است» ـ :منظورشان این است که خداوند، کارِ کائنات را به پایان برده است . به خاطر آنچه گفتند، از رحمت خدا دور باشند! خداوند عز و جل فرمود : «بلکه هر دو دست او گشاده است» » .

۱ / ۲محو و اثباتقرآن«خداوند ، آنچه را بخواهد، محو یا ثبت می کند ، و اصل کتاب، نزد اوست» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در باره این سخن خدای متعال : «خداوند، آنچه را بخواهد، محو می کند یا باقی می گذارد ، و البته اصل کتاب، نزد اوست» ـ :از اَجَل ( عمر) ، آنچه بخواهد ، محو می کند و به آن ، هر اندازه بخواهد ، می افزاید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در باره این سخن خدای متعال : «خداوند ، آنچه را بخواهد ، محو می کند یا باقی می گذارد» ـ :روزی را کم و زیاد می کند ، و اَجَل را کم و زیاد می کند .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ» ـ :وهَل یُمحی إلّا ما کانَ ثابِتا؟ وهَل یُثبَتُ إلّا ما لَم یَکُن ؟ ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :کانَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام یَقولُ : لَولا آیَةٌ فی کِتابِ اللّهِ لَحَدَّثتُکُم بِما یَکونُ إلی یَومِ القِیامَةِ ، فَقُلتُ لَهُ : أیَّةُ آیَةٍ ؟ قالَ : قَولُ اللّهِ : «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» . ⁽²⁾

تفسیر العیّاشی عن أبی حمزة الثمالی :قالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی أهبَطَ إلَی الأَرضِ ظُلَلاً ⁽³⁾مِنَ المَلائِکَةِ عَلی آدَمَ ، وهُوَ بِوادٍ یُقالُ لَهُ الرَّوحاءُ ، وهُوَ وادٍ بَینَ الطّائِفِ ومَکَّةَ ، قالَ : فَمَسَحَ عَلی ظَهرِ آدَمَ ثُمَّ صَرَخَ بِذُرِّیَّتِهِ ⁽⁴⁾وهُم ذَرٌّ ⁽⁵⁾، قالَ : فَخَرَجوا کَما یَخرُجُ النَّملُ مِن کورِها ، فَاجتَمَعوا عَلی شَفیرِ الوادی ، فَقالَ اللّهُ لِادَمَ علیه السلام : اُنظُر ماذا تَری ؟ فَقالَ آدَمُ : ذَرّا کَثیرا عَلی شَفیرِ الوادی ، فَقالَ اللّهُ : یا آدَمُ ، هؤُلاءِ ذُرِّیَّتُکَ أخرَجتُهُم مِن ظَهرِکَ لِاخُذَ عَلَیهِمُ المیثاقَ لی بِالرُّبوبِیَّةِ ، ولِمُحَمَّدٍ بِالنُّبُوَّةِ ، کَما أخَذتُ عَلَیهِم فِی السَّماءِ . قالَ آدَمُ : یا رَبِّ ، وکَیفَ وَسِعَتهُم ظَهری ؟ قالَ اللّهُ : یا آدَمُ بِلُطفِ صُنعی ، ونافِذِ قُدرَتی ، قالَ آدَمُ : یا رَبِّ ، فَما تُریدُ مِنهُم فِی المیثاقِ ؟ قالَ اللّهُ : ألّا یُشرِکوا بی شَیئاً ، قالَ آدَمُ : فَمَن أطاعَکَ مِنهُم ـ یا رَبِّ ـ فَما جَزاؤُهُ ؟ قالَ اللّهُ : اُسکِنُهُ جَنَّتی ، قالَ آدَمُ : فَمَن عَصاکَ فَما جَزاؤُهُ ؟ قالَ : اُسکِنُهُ ناری ، قالَ آدَمُ : یا رَبِّ ، لَقَد عَدَلتَ فیهِم ، ولَیَعصِیَنَّکَ أکثَرُهُم إن لَم تَعصِمهُم . قالَ أبو جَعفَرٍ : ثُمَّ عَرَضَ اللّهُ عَلی آدَمَ أسماءَ الأَنبِیاءِ وأعمارَهُم ، قالَ : فَمَرَّ آدَمُ بِاسمِ داوُدَ النَّبِیِّ علیه السلام ،فَإِذا عُمُرُهُ أربَعونَ سَنَةً ، فَقالَ : یا رَبِّ ، ما أقَلَّ عُمُرَ داوُدَ وأکثَرَ عُمُری!! یا رَبِّ ، إن أنَا زِدتُ داوُدَ مِن عُمُری ثَلاثینَ سَنَةً ، أیُنفَذُ ذلِکَ لَهُ ؟ قالَ : نَعَم یا آدَمُ ، قالَ : فَإِنّی قَد زِدتُهُ مِن عُمُری ثَلاثینَ سَنَةً ، فَأَنفِذ ذلِکَ لَهُ ، وأثبِتها لَهُ عِندَکَ ، وَاطَّرِحها مِن عُمُری ! قالَ : فَأَثبَتَ اللّهُ لِداوُدَ مِن عُمُرِهِ ثَلاثینَ سَنَةً ، ولَم یَکُن لَهُ عِندَ اللّهِ مُثبَتاً ، ومَحا مِن عُمُرِ آدَمَ ثَلاثینَ سَنَةً وکانَت لَهُ عِندَ اللّهِ مُثبَتا . فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : فَذلِکَ قَولُ اللّهِ «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» قالَ : فَمَحَا اللّهُ ما کانَ عِندَهُ مُثبَتاً لِادَمَ ، وأثبَتَ لِداوُدَ ما لَم یَکُن عِندَهُ مُثبَتاً . قالَ : فَلَمّا دَنا عُمُرُ آدَمَ ، هَبَطَ عَلَیهِ مَلَکُ المَوتِ علیه السلام لِیَقبِضَ روحَهُ ، فَقالَ لَهُ آدَمُ علیه السلام : یا مَلَکَ المَوتِ قَد بَقِیَ مِن عُمُری ثَلاثونَ! فَقالَ لَهُ مَلَکُ المَوتِ : ألَم تَجعَلها لِابنِکَ داوُدَ النَّبِیِّ ، وَاطَّرَحتَها مِن عُمُرِکَ حَیثُ عَرَضَ اللّهُ عَلَیکَ أسماءَ الأَنبِیاءِ مِن ذُرِّیَّتِکَ ، وعَرَضَ عَلَیکَ أعمارَهُم ، وأنتَ یَومَئِذٍ بِوادِی الرَّوحاءِ ؟ فَقالَ آدَمُ : یا مَلَکَ المَوتِ ، ما أذکُرُ هذا ، فَقالَ لَهُ مَلَکُ المَوتِ : یا آدَمُ ، لا تَجهَل ! ألَم تَسأَلِ اللّهَ أن یُثبِتَها لِداوُدَ ویَمحُوَها مِن عُمُرِکَ فَأَثبَتَها لِداوُدَ فِی الزَّبورِ ومَحاها مِن عُمُرِکَ مِنَ الذِّکرِ ؟ قالَ : فَقالَ آدَمُ : فَأَحضِرِ الکِتابَ حَتّی أعلَمَ ذلِکَ . قالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : وکانَ آدَمُ صادِقاً لَم یَذکُر ، قالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : فَمِن ذلِکَ الیَومِ أمَرَ اللّهُ العِبادَ أن یَکتُبوا بَینَهُم إذا تَدایَنوا وتَعامَلوا إلی أجَلٍ مُسَمّیً ، لِنِسیانِ آدَمَ وجُحودِهِ ما جَعَلَ عَلی نَفسِهِ . ⁽⁶⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در باره این سخن خدای عز و جل : «خداوند ، آنچه را بخواهد ، محو یا تثبیت می کند» ـ :آیا جز آنچه ثبت بوده، محو می شود ؟ و آیا جز آنچه نبوده ، تثبیت ( ایجاد) می شود؟

امام باقر علیه السلام :علی بن الحسین (امام زین العابدین) علیه السلام می فرمود : «اگر یک آیه در کتاب خدا نبود ، همانا از آنچه تا روز قیامت رُخ می داد ، به شما خبر می دادم » . به ایشان گفتم : آن ، کدام آیه است ؟ فرمود : «این سخن خداوند عز و جل : «خداوند ، آنچه را بخواهد ، محو یا تثبیت می کند ، و البتّه اصل کتاب ، نزد اوست» » .

تفسیر العیّاشیـ به نقل از ابو حمزه ثمالی ـ :امام باقر علیه السلام فرمود : همانا خدای ـ تبارک و تعالی ـ فوج هایی از فرشتگان را به نزد آدم علیه السلام سوی زمین فرستاد . آن هنگام ، آدم علیه السلام در وادیی بین طائف و مکّه بود که به آن رَوحاء می گویند . پس [بزرگ فرشتگان ]بر پشت آدم دستی کشید و ذریّه او را که همچون مورچه های ریزی بودند ، صدا زد . آنان ، همچنان که مورچه ها از لانه هایشان خارج می شوند ، بیرون آمدند و در کناره آن وادی اجتماع نمودند . خداوند به آدم علیه السلام فرمود : «چه می بینی؟» . آدم علیه السلام گفت : مورچه های ریزِ بسیاری در کناره وادی . خداوند فرمود : «ای آدم! آنان ، فرزندان تو هستند که از پشتِ تو بیرونشان آوردم تا از آنان به پروردگاری خودم و پیامبری محمّد ، پیمان بگیرم ، همچنان که در آسمان ، این پیمان را از آنان گرفتم» . آدم علیه السلام گفت : پروردگارا! چگونه پشتِ من ، این همه را در خود جای داده است؟ خداوند فرمود : «ای آدم! با دقّتِ ساخت من و اِعمال قدرتم» . آدم علیه السلام گفت : پروردگارا! در پیمان ، از آنان چه می خواهی؟ خداوند فرمود : «این که چیزی را شریک من قرار ندهند» . آدم علیه السلام گفت : پروردگارا! هر کدامشان که از تو فرمان بَرَد ، پاداشش چیست؟ فرمود : «در بهشتم ساکنش می کنم» . آدم علیه السلام گفت : هر که نافرمانی ات کند ، کیفرش چیست؟ فرمود : «در جهنّمم ساکنش می کنم» . آدم علیه السلام گفت : پروردگارا! همانا تو درباره آنان ، عدالت ورزیدی ؛ ولی به یقین ، اگر تو آنان را حفظ نکنی ، بیشتر آنان نافرمانی ات می کنند . سپس خداوند ، نام های پیامبران و عمرشان را بر آدم علیه السلام عرضه داشت . آدم علیه السلام به نام داوودِ پیامبر که رسید ، دید عمرش چهل سال است . با تعجّب گفت : پروردگارا! چه قدر عمر داوود ، اندک و عمر من ، طولانی است ؟ پروردگارا! اگر من از عمرِ خود سی سال به عمر داوود بیفزایم ، آیا اجرا می شود؟ فرمود : «آری ، ای آدم!» . گفت : پس من ، سی سال از عمرم را به عمر او افزودم . برایش حساب کن و نزد خود ، ثبت نما و آن را از عمر من بکاه. خداوند برای عمر داوود علیه السلام ، سی سال را ثبت نمود ، در حالی که این عمر در نزد خداوند برای او ثابت نبود ، و سی سال از عمر آدم علیه السلام کاست ، در حالی که این عمر برای او نزد خداوند ، ثابت بود . این ، همان [معنای] سخن خداوند است که : «خداوند ، آنچه را بخواهد ، محو یا اثبات می کند ، و اصل کتاب ، نزد اوست» . پس خداوند ، آنچه را نزد او برای آدم علیه السلام ثابت بود ، محو نمود و آنچه را نزد او برای داوود ، نبود ثبت کرد . وقتی عمر آدم علیه السلام به پایانش نزدیک شد ، فرشته مرگ بر او فرود آمد تا قبض روحش کند . آدم علیه السلام بدو گفت : ای فرشته مرگ! هنوز سی سال از عمر من ، باقی مانده است . فرشته مرگ بدو گفت : مگر هنگامی که خداوند ، نام های پیامبران از فرزندانت و عمرشان را به تو عرضه داشت و تو در آن روز ، در وادی رَوحاء بودی ، آن را برای فرزندت داوودِ پیامبر قرار ندادی و آن را از عمرت نکاستی؟ آدم علیه السلام گفت : ای فرشته مرگ! آن را به یاد نمی آورم . فرشته مرگ بدو گفت : ای آدم! خود را به نادانی نزن . مگر تو از خدا نخواستی که آن سی سال را برای داوود ، ثبت کند و از عمر تو محو نماید و خدا آن را در زبور برای داوود علیه السلام ثبت نمود و از عمر تو از لوح ، محو کرد ؟ آدم علیه السلام گفت : کتاب را بیاور تا از آن آگاه شوم . امام باقر علیه السلام فرمود : «آدم علیه السلام راست می گفت و به یاد نداشت» . از آن روز ، به دلیل فراموشی آدم علیه السلام و انکار چیزی که بر عهده خودش قرار داده بود ، خداوند به بندگان فرمان داد که وقتی برای مدّتی معیّن به همدیگر قرض می دهند و معامله ای می کنند ، آن را بین خود بنویسند .

.

. .

. .

الإمام الباقر والإمام الصادق علیهماالسلامـ لأبی حَمزَةَ الثُّمالِیِّ ـ :یا أبا حَمزَةَ ، إن حَدَّثناکَ بِأَمرٍ أنَّهُ یَجیءُ مِن هاهُنا فَجاءَ مِن هاهُنا ، فَإِنَّ اللّهَ یَصنَعُ ما یَشاءُ ، وإن حَدَّثناکَ الیَومَ بِحَدیثٍ وحَدَّثناکَ غَدا بِخِلافِهِ ، فَإِنَّ اللّهَ یَمحو ما یَشاءُ ویُثبِتُ . ⁽¹⁾

تفسیر العیّاشی عن حمران :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام : «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» ؟ فَقالَ : یا حُمرانُ ، إنَّهُ إذا کانَ لَیلَةُ القَدرِ ، ونَزَلَتِ المَلائِکَةُ الکَتَبَةُ إلَی السَّماءِ الدُّنیا ، فَیَکتُبونُ ما یُقضی فی تِلکَ السَّنَةِ مِن أمرٍ ، فَإِذا أرادَ اللّهُ أن یُقَدِّمَ شَیئا أو یُؤَخِّرَهُ ، أو یَنقُصَ مِنهُ أو یَزیدَ ، أمَرَ المَلَکَ فَمَحا ما یَشاءُ ثُمَّ أثبَتَ الَّذی أرادَ . قالَ : فَقُلتُ لَهُ عِندَ ذلِکَ : فَکُلُّ شَیءٍ یَکونُ فَهُوَ عِندَ اللّهِ فی کِتابٍ ؟ قالَ : نَعَم . قُلتُ : فَیَکونُ کَذا وکَذا ثُمَّ کَذا وکَذا حَتّی یَنتَهِیَ إلی آخِرِهِ ؟ قالَ : نَعَم . قُلتُ : فَأَیُّ شَیءٍ یَکونُ بِیَدِهِ بَعدَهُ ؟ قالَ : سُبحانَ اللّهِ ، ثُمَّ یُحدِثُ اللّهُ أیضا ما شاءَ ، تَبارَکَ وتَعالی . ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلام :قالَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ ، وعَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ قَبلَهُ ، ومُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ ، وجَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ علیهم السلام : کَیفَ لَنا بِالحَدیثِ مَعَ هذِهِ الآیَةِ : «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» ؟! ⁽³⁾

.

امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلامـ به ابو حمزه ثمالی ـ :ای ابو حمزه! اگر در باره چیزی به تو خبر دادیم که چنین می شود ، و چنان شد ، [ این بدان سبب است که ]خداوند ، آنچه بخواهد ، انجام می دهد ، و اگر امروز به تو سخنی گفتیم و فردا ، خلاف آن را گفتیم ، [ این بدان سبب است که] خداوند ، هر چه را بخواهد، محو یا تثبیت می کند .

تفسیر العیّاشیـ به نقل از حمران ـ :از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خدا پرسیدم : «خداوند، آنچه را بخواهد، محو یا تثبیت می کند ، و البتّه اصل کتاب، نزد اوست» . فرمود : «ای حمران! هر گاه شبِ قدر شود ، فرشتگانِ نویسنده به آسمان دنیا فرود می آیند و کارهایی را که در آن سالْ محقَّق می شود، می نویسند . پس هر گاه خداوند اراده کند که چیزی را پیش بدارد یا آن را به تأخیر اندازد ، یا چیزی را از آن بکاهد یا بِدان بیفزاید ، به فرشته دستور می دهد و او آنچه را خدا می خواهد، محو می کند ، سپس آنچه را اراده کند، ثبت می نماید» . در این هنگام به امام علیه السلام گفتم : پس هر چیزی که واقع می شود، نزد خداوند در کتابی ثبت است؟ فرمود : «آری» . گفتم : پس [ مطابق آن کتاب] ، چنین و چنان و چه و چه می شود، تا به آخر؟ فرمود : «آری» . گفتم : پس دیگر چه چیزی در دست اوست؟ فرمود : «سبحان اللّه ! با این حال، باز هم خداوند ـ تبارک و تعالی ـ آنچه را بخواهد، انجام می دهد .

امام رضا علیه السلام :زین العابدین علیه السلام و پیش از آن، علی بن ابی طالب و محمّد بن علی (امام باقر) و جعفر بن محمّد (امام صادق) علیهم السلام فرموده اند : «با وجود این آیه، دیگر ما چه بگوییم : «خدا آنچه را بخواهد، محو یا تثبیت می کند ، و البتّه اصل کتاب، نزد اوست» ؟» .

.

۱ / ۳الزِّیادَةُ وَالنُّقصانُالإمام الکاظم علیه السلامـ فی دُعائِهِ بَعدَ صَلاةِ العَصرِ ـ :أنتَ اللّهُ لا إلهَ إلّا أنتَ ، إلَیکَ زِیادَةُ الأَشیاءِ ونُقصانُها ، أنتَ اللّهُ لا إلهَ إلّا أنتَ ، خَلَقتَ خَلقَکَ بِغَیرِ مَعونَةٍ مِن غَیرِکَ ، ولا حاجَةٍ إلَیهِم ، أنتَ اللّهُ لا إلهَ الّا أنتَ ، مِنکَ المَشِیَّةُ ، وإلَیکَ البَداءُ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

تفسیر القمی :قَولُهُ : «قَالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَلُعِنُواْ بِمَا قَالُواْ بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ» قالَ : قالوا : قَد فَرَغَ اللّهُ مِنَ الأَمرِ ، لا یُحدِثُ اللّهُ غَیرَ ما قَد قَدَّرَهُ فِی التَّقدیرِ الأَوَّلِ ، فَرَدَّ اللّهُ عَلَیهِم فَقالَ : «بَلْ یَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ یُنفِقُ کَیْفَ یَشَاءُ» أی یُقَدِّمُ ویُؤَخِّرُ ، ویَزیدُ ویَنقُصُ ، ولَهُ البَداءُ وَالمَشِیَّةُ . ⁽³⁾

راجع : فاطر : ۱ وص ۱۴۴ ح ۱ .

۱ / ۴التَّقدیمُ وَ التَّأخیرُالإمام الباقر علیه السلام :إنَّ اللّهَ لَم یَدَع شَیئا کانَ أو یَکونُ إلّا کَتَبَهُ فی کِتابٍ ، فَهُوَ مَوضوعٌ بَینَ یَدَیهِ یَنظُرُ إلَیهِ ، فَما شاءَ مِنهُ قَدَّمَ ، وما شاءَ مِنهُ أخَّرَ ، وما شاءَ مِنهُ مَحا ، وما شاءَ مِنهُ کانَ ، وما لَم یَشَأ لَم یَکُن . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۳ افزایش و کاهش

۱ / ۴ پیش و پس انداختن

۱ / ۳افزایش و کاهشامام کاظم علیه السلامـ در دعایش پس از نماز عصر ـ :تویی آن خدایی که جز تو معبودی نیست . افزایش و کاهش چیزها، مربوط به توست . تویی آن خدایی که جز تو معبودی نیست. آفریدگانت را بدون کمک دیگری آفریدی ، در حالی که نیازی به آنان نداشتی . تویی آن خدایی که جز تو معبودی نیست . مشیّت، از ناحیه تو و بَدا، مربوط به توست .

تفسیر القمّی :سخن خدای متعال که : «یهود گفتند : «دست خدا، بسته است» . دست های خودشان بسته باد و به [سزای ]آنچه گفتند ، از رحمت خدا دور باشند ! بلکه هر دو دست او گشاده است» ، می گوید : آنها گفتند : خداوند، کارش را به انجام رساند و غیر از آنچه در تقدیر نخست، مقدّر نموده، چیز جدیدی را ایجاد نمی کند . آن گاه خداوند، سخن آنان را رد کرد و فرمود : «بلکه هر دو دست او گشاده است . هر گونه بخواهد، می بخشد» ؛ یعنی: [ امور و حوادث را ]پیش و پس و زیاد و کم می کند و او راست بَدا و مشیّت .

ر . ک : فاطر : آیه ۱، و ص ۱۴۵ ح ۱ .

۱ / ۴پیش و پس انداختنامام باقر علیه السلام :خداوند هر چیزی را که بوده یا خواهد بود، در کتابی نوشته است و آن کتاب همواره در برابر اوست و به آن می نگرد ؛ پس هر کدام از آن را خواست، مقدّم می دارد ، و هر کدام از آن را خواست، به تأخیر می اندازد ، و هر کدام از آن را خواست، محو می کند ، و هر کدام از آن که خواست، موجود می شود ، و هر کدام از آن که نخواست، به وجود نمی آید.

.

تفسیر القمّی عن عبد اللّه بن مسکان :قالَ أبو عَبدِ اللّه علیه السلام : إذا کانَت لَیلَةُ القَدرِ نَزَلَتِ المَلائِکَةُ وَالرّوحُ وَالکَتَبَةُ إلی سَماءِ الدُّنیا ، فَیَکتُبونَ ما یَکونُ مِن قَضاءِ اللّهِ تَبارَکَ وتَعالی فی تِلکَ السَّنَةِ ، فَإِذا أرادَ اللّهُ أن یُقَدِّمَ أو یُؤَخِّرَ أو یَنقُصَ شَیئا أو یَزیدَهُ أمَرَ اللّهُ أن یَمحوَ ما یَشاءُ ، ثُمَّ أثبَتَ الَّذی أرادَ . قُلتُ : وکُلُّ شَیءٍ عِندَهُ بِمِقدارٍ مُثبَتٍ فی کِتابِهِ ؟ قالَ : نَعَم ، قُلتُ : فَأَیُّ شَیءٍ یَکونُ بَعدَهُ ؟ قالَ : سُبحانَ اللّهِ ! ثُمَّ یُحدِثُ اللّهُ أیضا ما یَشاءُ ، تَبارَکَ اللّهُ وتَعالی . ⁽¹⁾

الإمام العسکریّ علیه السلامـ فِی التَّفسیرِ المَنسوبِ إلَیهِ ، فی قَولِهِ تَعالی : «مَالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» ⁽²⁾ـ :أی قادِرٌ عَلی إقامَةِ یَومِ الدّینِ ، وهُوَ یَومُ الحِسابِ ، قادِرٌ عَلی تَقدیمِهِ عَلی وَقتِهِ ، وتَأخیرِهِ بَعدَ وَقتِهِ ، وهُوَ المالِکُ أیضا فی یَومِ الدّینِ . ⁽³⁾

تفسیر القمّیـ فی تَفسیرِ قَولِهِ تَعالی : «فِیهَا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ» ⁽⁴⁾ـ : «فِیهَا یُفْرَقُ» فی لَیلَةِ القَدرِ «کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ» أی یُقَدِّرُ اللّهُ کُلَّ أمرٍ مِنَ الحَقِّ ومِنَ الباطِلِ ، وما یَکونُ فی تِلکَ السَّنَةِ ، ولَهُ فیهِ البَداءُ وَالمَشیئَةُ ، یُقَدِّمُ ما یَشاءُ ، ویُؤَخِّرُ ما یَشاءُ مِنَ الآجالِ وَالأَرزاقِ وَالبَلایا وَالأَعراضِ وَالأَمراضِ ویَزیدُ فیها ما یَشاءُ ، ویَنقُصُ ما یَشاءُ ، ویُلقیهِ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ، ویُلقیهِ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام إلَی الأَئِمَّةِ علیهم السلام ، حَتّی یَنتَهِیَ ذلِکَ إلی صاحِبِ الزَّمانِ علیه السلام ، ویَشتَرِطُ لَهُ ما فیهِ البَداءَ وَالمَشیئَةَ ، وَالتَّقدیمَ وَالتَّأخیرَ . قالَ : حَدَّثَنی بِذلِکَ أبی ، عَنِ ابنِ أبی عُمَیرٍ ، عَن عَبدِ اللّهِ بنِ مُسکانَ ، عَن أبی جَعفَرٍ وأبی عَبدِ اللّه وأبِی الحَسَنِ علیهم السلام . ⁽⁵⁾

.

تفسیر القمّیـ به نقل از عبد اللّه بن مسکان ـ :امام صادق علیه السلام فرمود: «هر گاه شب قدر شد، فرشتگان و روح و نویسندگان، به آسمان دنیا فرود می آیند و هر چه را از حکم (قضای) خدای ـ تبارک و تعالی ـ در این سال رخ می دهد، می نویسند . پس، خداوند، هر گاه اراده کند که چیزی را مقدّم یا مؤخّر بدارد، یا بکاهد یا بیفزاید، فرمان می دهد که آنچه را می خواهد، محو کنند . سپس آنچه را می خواهد، ثبت می نماید» . گفتم : هر چیزی نزد او به اندازه[ی معیّنی] در کتابش ثبت شده است ؟ فرمود : «بله» . گفتم : پس، چه چیزی پس از آن خواهد بود؟ فرمود : «سبحان اللّه ! سپس خداوند ـ تبارک و تعالی ـ ، هر چه را بخواهد، باز هم ایجاد می کند» .

امام عسکری علیه السلامـ در تفسیر منسوب به ایشان ، در باره این سخن خدای متعال : «مالکِ روز دین است» ـ :یعنی به برپایی روز دین ـ که آن روز حساب است ـ ، تواناست و به مقدّم داشتن آن بر وقتش و به تأخیر انداختن آن از وقتش تواناست. او در روز قیامت نیز مالک است .

تفسیر القمّیـ در تفسیر این سخن خدای متعال : «در آن، هر کاری [به نحو ]استوار، فیصله داده می شود» ـ : «در آن، فیصله داده می شود» ، یعنی در شب قدر. «هر کاری [به نحو ]استوار» ، یعنی خداوند، هر کاری اعم از حق و باطل را مقدّر می کند و نیز آنچه را که در این سال رخ می دهد و [ با این حال] برای او در آن، بَدا و مشیّت است . هر چه را بخواهد (از : اَجَل ها و روزی ها و بلاها و حوادث و بیماری ها)، مقدّم یا مؤخّر می دارد و هر چه را بخواهد، می افزاید و هر چه را بخواهد، می کاهد و پیامبر خدا آن را به امیر مؤمنان اطلاع می دهد، و امیر مؤمنان، به امامان علیهم السلام تا می رسد به امام زمان علیه السلام و در آن، بَدا و مشیّت ، و تقدیم و تأخیر را برای خود شرط می کند (محفوظ می دارد) . راوی می گوید : این حدیث را پدرم ، به نقل از ابن ابی عمیر ، از عبد اللّه بن مسکان ، از امام باقر و امام صادق و امام کاظم علیهم السلام برایم نقل کرد .

.

الفصل الثانی : مسایرة العلم والبداءالإمام الباقر علیه السلام :العِلمُ عِلمانِ : فَعِلمٌ عِندَ اللّهِ مَخزونٌ لَم یُطلِع عَلَیهِ أحَدا مِن خَلقِهِ ، وعِلمٌ عَلَّمَهُ مَلائِکَتَهُ ورُسُلَهُ ، فَما عَلَّمَهُ مَلائِکَتَهُ ورُسُلَهُ فَإِنَّهُ سَیَکونُ ، لا یُکَذِّبُ نَفسَهُ ولا مَلائِکَتَهُ ولا رُسُلَهُ ، وعِلمٌ عِندَهُ مَخزونٌ یُقَدِّمُ مِنهُ ما یَشاءُ ، ویُؤَخِّرُ مِنهُ ما یَشاءُ ، ویُثبِتُ ما یَشاءُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :العِلمُ عِلمانِ : عِلمٌ عَلَّمَهُ مَلائِکَتَهُ ورُسُلَهُ وأنبِیاءَهُ ، وعِلمٌ عِندَهُ مَخزونٌ لَم یَطَّلِع عَلَیهِ أحَدٌ ، یُحدِثُ فیهِ ما یَشاءُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ للّهِِ تَعالی عِلما خاصّا وعِلما عامّا ، فَأَمَّا العِلمُ الخاصُّ فَالعِلمُ الَّذی لَم یُطلِع عَلَیهِ مَلائِکَتَهُ المُقَرَّبینَ وأنبِیاءَهُ المُرسَلینَ ، وأمّا عِلمُهُ العامُّ فَإِنَّهُ عِلمُهُ الَّذی أطلَعَ علَیَهِ مَلائِکَتَهُ المُقَرَّبینَ ، وأنبِیاءَهُ المُرسَلینَ ، وقَد وَقَعَ إلَینا مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽³⁾

.

فصل دوم : همراهی علم و بَدا

فصل دوم : همراهی علم و بَداامام باقر علیه السلام :علمِ [ الهی] دو گونه است : دانشی که نزد خدا پنهان است و هیچ یک از آفریدگان بر آن آگاه نیست، و دانشی که به فرشتگان و فرستادگانش آموخته است. آنچه خداوند به فرشتگان و فرستادگانش آموخته، محقّق می شود و او خودش را و فرشتگان و فرستادگانش را دروغگو نمی کند و از آن دانشی که نزد او پنهان است، آنچه را بخواهد، مقدّم می دارد و آنچه را بخواهد، به تأخیر می اندازد و آنچه را بخواهد، بر جای می گذارد.

امام باقر علیه السلام :دانش [الهی] دو گونه است : دانشی که [خداوند] به فرشتگان و فرستادگان و پیامبرانش آموخته است ، و دانشی که نزد او پنهان است و هیچ کس بر آن آگاه نیست و هر چه [تغییر] می خواهد، در آن ایجاد می کند .

امام باقر علیه السلام :همانا برای خدای متعال، دانشی خاص و دانشی عام است . دانش خاص ، آن دانشی است که فرشتگان مقرّب و پیامبران مُرسلِ خود را بر آن آگاه نساخته است ، و دانش عامّ او ، دانشی است که فرشتگان مقرّب و پیامبران مُرسلش را بر آن، آگاه نموده است و از طریق پیامبر خدا به ما رسیده است .

.

الکافی عن سدیر الصیرفی :سَمِعتُ حُمرانَ بنَ أعیَنَ یَسأَلُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام ... : أرَأَیتَ قَولَهُ جَلَّ ذِکرُهُ : «عَالِمُ الْغَیْبِ فَلَا یُظْهِرُ عَلَی غَیْبِهِ أَحَدًا» ؟ ⁽¹⁾فَقالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام : «إِلَّا مَنِ ارْتَضَی مِن رَّسُولٍ» ⁽²⁾وکانَ ـ وَاللّهِ ـ مُحَمَّدٌ مِمَّنِ ارتَضاهُ . وأمّا قَولُهُ : «عَالِمُ الْغَیْبِ» فَإِنَّ اللّهَ عز و جل عالِمٌ بِما غابَ عَن خَلقِهِ فیما یُقَدِّرُ مِن شَیءٍ ویَقضیهِ فی عِلمِهِ ، قَبلَ أن یَخلُقَهُ وقَبلَ أن یُفضِیَهُ إلَی المَلائِکَةِ ، فَذلِکَ ـ یا حُمرانُ ـ عِلمٌ مَوقوفٌ عِندَهُ ، إلَیهِ فیهِ المَشیئَةُ ، فَیَقضیهِ إذا أرادَ ، ویَبدو لَهُ فیهِ فَلا یُمضیهِ ، فَأَمَّا العِلمُ الَّذی یُقَدِّرُهُ اللّهُ عز و جل فَیَقضیهِ ویُمضیهِ ، فَهُوَ العِلمُ الَّذِی انتَهی إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ إلَینا . ⁽³⁾

الکافی عن منصور بن حازم :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام : هَل یَکونُ الیَومَ شَیءٌ لَم یَکُن فی عِلمِ اللّهِ بِالأَمسِ ؟ قالَ : لا ، مَن قالَ هذا فَأَخزاهُ اللّهُ . قُلتُ : أرَأَیتَ ما کانَ وما هُوَ کائِنٌ إلی یَومِ القِیامَةِ ، ألَیسَ فی عِلمِ اللّهِ ؟ قالَ : بَلی ، قَبلَ أن یَخلُقَ الخَلقَ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ للّهِِ تَبارَکَ وتَعالی عِلمَینِ : عِلما أظهَرَ عَلَیهِ مَلائِکَتَهُ وأنبِیاءَهُ ورُسُلَهُ ، فَما أظهَرَ عَلَیهِ مَلائِکَتَهُ ورُسُلَهُ وأنبِیاءَهُ فَقَد عَلِمناهُ ، وعِلما استَأثَرَ بِهِ ، فَإِذا بَدا للّهِِ فی شَیءٍ مِنهُ أعلَمَنا ذلِکَ ، وعَرَضَ عَلَی الأَئِمَّةِ الَّذین کانوا مِن قَبلِنا . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :إنّ للّهِِ عِلمَینِ : عِلمٌ مَکنونٌ مَخزونٌ لا یَعلَمُهُ إلّا هُوَ ، مِن ذلِکَ یَکونُ البَداءُ ، وعِلمٌ عَلَّمَهُ مَلائِکَتَهُ ورُسُلَهُ وأنبِیاءَهُ فَنَحنُ نَعلَمُهُ . ⁽⁶⁾

.

الکافیـ به نقل از سَدیر صَیرفی ـ :از حُمران بن اَعیَن شنیدم که از امام باقر علیه السلام می پرسد ... : در باره این سخن خداوند ـ که یادش شکوهمند باد ـ : «دانای نهان است و کسی را بر غیب خود، آگاه نمی کند» چه می فرمایند؟ امام باقر علیه السلام فرمود : « «جز پیامبری را که از او خشنود باشد» . به خدا سوگند، محمّد، از جمله کسانی است که خدا از او خشنود بود . و امّا سخن او که : «دانای نهان است» ، همانا خداوند عز و جل به آنچه از آفریدگانش پنهان است، درباره چیزی که تقدیر می کند و در دانشش به آن، حُکم می نماید، داناست ، پیش از آن که آن چیز را بیافریند و پیش از آن که آن را به فرشتگان برساند . پس ـ ای حمران ـ این، همان دانش پنهان در نزد اوست که مشیّت در آن، به او مربوط است . پس، هر گاه بخواهد، به آن حکم می کند و [گاهی نیز] برای او در آن، بَدا حاصل می شود و آن را تأیید نمی کند . امّا دانشی که خداوند عز و جل تقدیر می کند و به آن، حکم می نماید و آن را امضا می کند ، همان دانشی است که به پیامبر خدا و سپس به ما رسیده است» .

الکافیـ به نقل از منصور بن حازم ـ :از امام صادق علیه السلام پرسیدم : آیا می شود امروز چیزی واقع شود که دیروز در دانش خدا نبوده است؟ فرمود : «نه. هر که این را بگوید، خداوندْ خوارش کند» . گفتم : آیا آنچه بوده و آنچه تا روز قیامت خواهد بود، در علم خدا هست؟ فرمود : «بله، پیش از آن که آفریدگان را بیافریند [، در علم خدا بوده است]» .

امام صادق علیه السلام :برای خدای ـ تبارک و تعالی ـ دو گونه دانش است : [یکی، ]دانشی که فرشتگان و پیامبران و فرستادگانش را بر آن آگاه ساخته است ، پس آنچه فرشتگان و فرستادگان و پیامبرانش را بر آن آگاه ساخته، ما [نیز] آن را می دانیم ، و [دیگری، ]دانشی که به خود اختصاص داده که هر گاه در چیزی از آن برای خدا بَدا حاصل شود، ما را بِدان آگاه می سازد و همان را بر امامانی که پیش از ما بوده اند، [نیز ]عرضه داشته است .

امام صادق علیه السلام :برای خداوند، دو گونه دانش است : دانشی که پوشیده و پنهان است و جز او، کسی آن را نمی داند ، و بدا در این گونه است ؛ و دانشی که به فرشتگان و فرستادگان و پیامبرانش آموخته است و ما هم آن را می دانیم .

.

بصائر الدرجات عن أبی بصیر :قالَ أبو عَبدِ اللّه علیه السلام : إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی قالَ لِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله : «فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنتَ بِمَلُومٍ» ⁽¹⁾أرادَ أن یُعَذِّبَ أهلَ الأَرضِ ، ثُمَّ بَدا للّهِِ فَنَزَلَتِ الرَّحمَةُ فَقالَ : «وَذَکِّرْ» یا مُحَمَّدُ «فَإِنَّ الذِّکْرَی تَنفَعُ الْمُؤْمِنِینَ» . ⁽²⁾فَرَجَعتُ مِن قابِلٍ فَقُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : جُعِلتُ فِداکَ ، إنّی حَدَّثتُ أصحابَنا فَقالوا : بَدا للّهِِ ما لَم یَکُن فی عِلمِهِ ؟! فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إنَّ للّهِِ عِلمَینِ : عِلمٌ عِندَهُ لَم یُطلِع عَلَیهِ أحَدا مِن خَلقِهِ ، وعِلمٌ نَبَذَهُ إلی مَلائِکَتِهِ ورُسُلِهِ . فَما نَبَذَهُ إلی مَلائِکَتِهِ فَقَدِ انتَهی إلَینا . ⁽³⁾

تفسیر العیّاشی عن ابن سنان :قالَ أبو عَبدِ اللّه علیه السلام : إنَّ اللّهَ یُقَدِّمُ ما یَشاءُ ویُؤَخِّرُ ما یَشاءُ ، ویَمحو ما یَشاءُ ویُثبِتُ ما یَشاءُ ، وعِندَهُ اُمُّ الکِتابِ . وقالَ علیه السلام : فَکُلُّ ⁽⁴⁾أمرٍ یُریدُهُ اللّهُ فَهُوَ فی عِلمِهِ قَبلَ أن یَصنَعَهُ ، ولَیسَ شَیءٌ یَبدو لَهُ إلّا وقَد کانَ فی عِلمِهِ ، إنَّ اللّهَ لا یَبدو لَهُ مِن جَهلٍ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ وقَد سُئِلَ عَنِ العَرشِ وَالکُرسِیِّ ـ :هُما فِی الغَیبِ مَقرونانِ ، لِأَنَّ الکُرسِیَّ هُوَ البابُ الظّاهِرُ مِنَ الغَیبِ ، الَّذی مِنهُ مَطلَعُ البَدعِ ، ومِنهُ الأَشیاءُ کُلُّها . وَالعَرشُ هُوَ البابُ الباطِنُ الَّذی یوجَدُ فیهِ عِلمُ الکَیفِ وَالکَونِ ، وَالقَدرِ وَالحَدِّ وَالأَینِ ، وَالمَشِیَّةِ وصِفَةِ الإِرادَةِ ، وعِلمُ الأَلفاظِ وَالحَرَکاتِ وَالتَّرکِ ، وعِلمُ العَودِ وَالبَدءِ ، فَهُما فِی العِلمِ بابانِ مَقرونانِ ؛ لِأَنَّ مُلکَ العَرشِ سِوی مُلکِ الکُرسِیِّ ، وعِلمَهُ أغیَبُ مِن عِلمِ الکُرسِیِّ ، فَمِن ذلِکَ قالَ : «رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ» أی صِفَتُهُ أعظَمُ مِن صِفَةِ الکُرسِیِّ ، وهُما فی ذلِکَ مَقرونانِ قُلتُ : جُعِلتُ فِداکَ ، فَلِمَ صارَ فِی الفَضلِ جارَ الکُرسِیِّ ؟ قالَ : إنَّهُ صارَ جارَهُ لِأَنَّ عِلمَ الکَیفوفِیَّةِ ⁽⁶⁾فیهِ ، وفیهِ الظّاهِرُ مِن أبوابِ البَداءِ ، وأینِیَّتِها ، وحَدِّ رَتقِها وفَتقِها . ⁽⁷⁾

.

بصائر الدرجاتـ به نقل از ابو بصیر ـ :امام صادق علیه السلام فرمود: «خداوند ـ تبارک و تعالی ـ به پیامبرش صلی الله علیه و آله فرمود : «پس ، از آنان روی بگردان ، که تو در خورِ نکوهش نیستی» . [خدا ]خواست زمینیان را کیفر دهد . سپس برای خداوند، بَدا حاصل شد و رحمت، نازل گردید و فرمود : «ای محمّد! «و پند ده ، که مؤمنان را پند، سود می بخشد» ». سال آینده باز گشتم و به امام صادق علیه السلام گفتم : فدایت شوم ! من [این مطلب را ]برای یارانمان نقل کردم. آنان گفتند : برای خدا چیزی که در دانش او نبوده، بَدا حاصل شده است؟! امام صادق علیه السلام فرمود : «برای خدا دو گونه دانش است : دانشی که نزد اوست و کسی از آفریدگانش را بر آن آگاه نساخته است ، و دانشی که به فرشتگان و فرستادگانش داد و آنچه به فرشتگانش داده، به ما رسیده است» .

تفسیر العیّاشیـ به نقل از ابن سنان ـ :امام صادق علیه السلام فرمود: «همانا خداوند، آنچه را بخواهد، پیش می اندازد و آنچه را بخواهد ، تأخیر می اندازد ، و آنچه را بخواهد، محو می کند و آنچه را بخواهد ، بر جای می دارد ، و اصل کتاب ، نزد اوست» . و فرمود : «پس، هر کاری را که خداوندْ اراده نماید، پیش از آن که آن را ایجاد کند، در دانش او هست ، و برای خدا درباره چیزی بَدا حاصل نمی شود، جز این که در دانش او بوده است. برای خداوند از روی نادانی، بَدا روی نمی دهد» .

امام صادق علیه السلامـ وقتی در باره عرش و کرسی، از ایشان پرسش شد ـ :آن دو در غیب ، قرینِ یکدیگرند ؛ زیرا کرسی، باب ظاهر غیب است ؛ بابی که ابداع از آن جا سر می زند و همه چیزها از آن جا [شروع شده ]است . و عرش، جنبه باطنی غیب است که دانشِ : چگونگی و پدید آمدن، تقدیر و اندازه و کجایی، و مشیّت و صفت اراده ، و دانشِ الفاظ و حرکات و سکون ، و دانشِ بازگشت و آغاز، در آن است . پس، آن دو ، در دانش ، دو بخش همراه هم اند ؛ چرا که مُلک عرش، متفاوت با مُلک کرسی است ، و دانش آن از دانش کرسی، پنهان تر است . بدین خاطر، فرمود : «پروردگار عرش بزرگ» ، یعنی صفت آن، از صفت کرسی، بزرگ تر است ، و آن دو در این (صفت)، به هم نزدیک اند» . گفتم : فدایت شوم! پس چرا [عرش] در فضیلت، همسایه کرسی گشته است ؟ فرمود : «آن، همسایه کرسی شده، به خاطر این که دانشِ چگونگی ، در آن است ، و نیز در آن است آنچه از ابواب بَدا و کجایی، و حدّ رتق و فتق آنها پدیدار می شود» .

.

الغیبة للطوسی عن أبی هاشم الجعفری :سَأَلَ مُحَمَّدُ بنُ صالِحٍ الأَرمَنِیُّ أبا مُحَمَّدٍ العَسکَرِیَّ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» ⁽¹⁾. فَقالَ أبو مُحَمَّدٍ علیه السلام : وهَل یَمحو إلّا ما کانَ ، ویُثبِتُ إلّا ما لَم یَکُن ؟ فَقُلتُ فی نَفسی : هذا خِلافُ ما یَقولُ هِشامُ بنُ الحَکَمِ : إنَّهُ لا یَعلَمُ الشَّیءَ حَتّی یَکونَ ! فَنَظَرَ إلَیَّ أبو مُحَمَّدٍ علیه السلام فَقالَ : تَعالَی الجَبّارُ العالِمُ بِالأَشیاءِ قَبلَ کَونِها ⁽²⁾. ⁽³⁾

علل الشرائع عن سماعة :أنَّهُ سَمِعَهُ علیه السلام وهُوَ یَقولُ : ما رَدَّ اللّهُ العَذابَ عَن قَومٍ قَد أظَلَّهُم ⁽⁴⁾إلّا قَومِ یونُسَ . فَقُلتُ : أکانَ قَد أظَلَّهُم؟ فَقالَ : نَعَم ، حَتّی نالوهُ بِأَکُفِّهِم . قُلتُ : فَکَیفَ کانَ ذلِکَ ؟ قالَ : کانَ فِی العِلمِ المُثبَتِ عِندَ اللّهِ عز و جل ، الَّذی لَم یَطَّلِع عَلَیهِ أحَدٌ أنَّهُ سَیَصرِفُهُ عَنهُم . ⁽⁵⁾

.

الغیبة ، طوسیـ به نقل از ابو هاشم جعفری ـ :محمّد بن صالح ارمنی، از امام عسکری علیه السلام درباره این سخن خداوند عز و جلپرسید : «خدا آنچه را بخواهد، محو یا اثبات می کند ، و اصل کتاب، نزد اوست» . امام عسکری علیه السلام فرمود : «و آیا جز آنچه را که بوده، محو می سازد ، و جز آنچه را که نبوده، اثبات می کند ؟» . پیش خودم گفتم : این، بر خلاف آن چیزی است که هشام بن حکم می گوید که : او (خدا) چیزی را که پدید نیامده باشد ، نمی داند . پس، امام عسکری علیه السلام نگاهی به من کرد و فرمود : «بلند مرتبه است خداوند جبّاری که دانا به چیزهاست، پیش از بودنشان» . ⁽¹⁾

علل الشرائعـ به نقل از سماعه ـ :از امام صادق علیه السلام شنید[م ]که می فرمود : «خداوند از هیچ قومی، عذابی را که بر آنان سایه افکنده، باز نگردانده است، جز قوم یونس». گفتم : آیا بر آنان [چون ابر] سایه افکنده بود؟ امام فرمود : «بله ، حتّی با کف دستشان آن را لمس کردند» . گفتم : این، چگونه ممکن است ؟ فرمود : «در دانشِ ثبت شده نزد خداوند که هیچ کس بر آن آگاه نیست ، چنین بوده که او عذاب را از آنان باز می گرداند» .

.

الفصل الثالث : ما یظهر منه إمکان البداء فی القضاء المحتومالإمام علیّ علیه السلام :إنَّ اللّهَ یَدفَعُ الأَمرَ المُبرَمَ . ⁽¹⁾

الکافی عن محمّد بن مسلم عن أحدهما علیهماالسلامـ وقَد سُئِلَ عَن لَیلَةِ القَدرِ ـ :تَنَزَّلُ فیهَا المَلائِکَةُ وَالکَتَبَةُ إلَی السَّماءِ الدُّنیا ، فَیَکتُبونَ ما یَکونُ فی أمرِ السَّنَةِ وما یُصیبُ العِبادَ ، وأمرُهُ عِندَهُ مَوقوفٌ لَهُ وفیهِ المَشیئَةُ ؛ فَیُقَدِّمُ مِنهُ ما یَشاءُ ، ویُؤَخِّرُ مِنهُ ما یَشاءُ ، ویَمحو ویُثبِتُ وعِندَهُ اُمُّ الکِتابِ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ وقَد ذُکِرَ قَولُهُ تَعالی : «فِیهَا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ» ـ :یُقَدَّرُ فی لَیلَةِ القَدرِ کُلُّ شَیءٍ یَکونُ فی تِلکَ السَّنَةِ ، إلی مِثلِها مِن قابِلٍ ؛ مِن خَیرٍ أو شَرٍّ ، أو طاعَةٍ أو مَعصِیَةٍ ، أو مَولودٍ أو أجَلٍ أو رِزقٍ ، فَما قُدِّرَ فی تِلکَ اللَّیلَةِ وقُضِیَ فَهُوَ المَحتومُ ، وللّهِِ عز و جل فیهِ المَشیئَةُ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :فی لَیلَةِ تِسعَ عَشرَةَ مِن شَهرِ رَمَضانَ التَّقدیرُ ، وفی لَیلَةِ إحدی وعِشرینَ القَضاءُ ، وفی لَیلَةِ ثَلاثٍ وعِشرینَ إبرامُ ما یَکونُ فِی السَّنَةِ إلی مِثلِها ، [و] للّهِِ ـ جَلَّ ثَناؤُهُ ـ [أن] ⁽⁴⁾یَفعَلَ ما یَشاءُ فی خَلقِهِ . ⁽⁵⁾

.

فصل سوم : احادیثی که ظاهر آنها بر امکان بَدا در قضای محتوم، دلالت می کند

فصل سوم : احادیثی که ظاهر آنها بر امکان بَدا در قضای محتوم، دلالت می کندامام علی علیه السلام :خداوند، [حتّی] کار حتمی شده را باز می گرداند .

الکافیـ به نقل از محمّد بن مسلم، از امام باقر یا امام صادق علیهماالسلام، وقتی در باره شب قدر، مورد پرسش قرار گرفت ـ :در آن شب، فرشتگان و نویسندگان، به آسمانِ زیرین فرود می آیند و چیزهایی را که در این سال، انجام می شوند و چیزهایی که به بندگان می رسد ، می نویسند ؛ امّا اختیار آن چیزها در دست خدا و منوط به مشیّت اوست. پس آنچه را بخواهد، پیش می اندازد و آنچه را بخواهد، پس می اندازد ، و محو و اثبات می کند و اصل کتاب، نزد اوست .

امام باقر علیه السلامـ وقتی این سخن خدای متعال ذکر شد : «در آن [شب]، هر کاری [به نحو ]استوار، فیصله می یابد» ـ :در شب قدر، هر چیزی که در آن سال رخ می دهد تا شب قدر سال آینده ، از: خیر یا شر ، و فرمان برداری یا نافرمانی ، و مولود و اَجَل و روزی ، مقدّر می شود. پس آنچه در این شبْ مقدّر گردد و حُکم شود، حتمی است ؛ امّا برای خداوند عز و جل در آن، مشیّت است .

امام صادق علیه السلام :تقدیر در شب نوزدهم ، قضا (حکم) در شب بیست و یکم و قطعی شدنِ آنچه تا شب قدر سال بعدی رخ می دهد، در شب بیست و سوم ماه رمضان است و البته خداوند ـ که ثنایش بِشکوه باد ـ این حق را دارد که هر چه در باره آفریدگانش می خواهد، انجام دهد .

.

الکافی عن معلّی بن محمّد :سُئِلَ العالِمُ علیه السلام : کَیفَ عِلمُ اللّهِ ؟ قالَ : عَلِمَ وشاءَ ، وأرادَ وقَدَّرَ ، وقَضی وأمضی ، فَأَمضی ما قَضی ، وقَضی ما قَدَّرَ ، وقَدَّرَ ما أرادَ ، فَبِعِلمِهِ کانَتِ المَشیئَةُ ، وبِمَشیئَتِهِ کانَتِ الإِرادَةُ ، وبِإِرادَتِهِ کانَ التَّقدیرُ ، وبِتَقدیرِهِ کانَ القَضاءُ ، وبِقَضائِهِ کانَ الإِمضاءُ ، وَالعِلمُ مُتَقَدِّمٌ عَلَی المَشیئَةِ ، وَالمَشیئَةُ ثانِیَةٌ ، وَالإِرادَةُ ثالِثَةٌ ، وَالتَّقدیرُ واقِعٌ عَلَی القَضاءِ بِالإِمضاءِ . فَلِلّهِ تَبارَکَ وتَعالَی البَداءُ فیما عَلِمَ مَتی شاءَ ، وفیما أرادَ لِتَقدیرِ الأَشیاءِ ، فَإِذا وَقَعَ القَضاءُ بِالإِمضاءِ فَلا بَداءَ ، فَالعِلمُ فِی المَعلومِ قَبلَ کَونِهِ ، وَالمَشیئَةُ فِی المُنشَأِ قَبلَ عَینِهِ ، وَالإِرادَةُ فِی المُرادِ قَبلَ قِیامِهِ ، وَالتَّقدیرُ لِهذِهِ المَعلوماتِ قَبلَ تَفصیلِها وتَوصیلِها عِیانا ووَقتا ، وَالقَضاءُ بِالإِمضاءِ هُوَ المُبرَمُ مِنَ المَفعولاتِ ذَواتِ الأَجسامِ المُدرَکاتِ بِالحَواسِّ ، مِن ذوی لَونٍ وریحٍ ، ووَزنٍ وکَیلٍ ، وما دَبَّ ودَرَجَ ؛ مِن إنسٍ وجِنٍّ ، وطَیرٍ وسِباعٍ ، وغَیرِ ذلِکَ مِمّا یُدرَکُ بِالحَواسِّ . فَلِلّهِ تَبارَکَ وتَعالی فیهِ البَداءُ مِمّا لا عَینَ لَهُ ، فَإِذا وَقَعَ العَینُ المَفهومُ المُدرَکُ ⁽¹⁾فَلا بَداءَ . ⁽²⁾

الغیبة للنعمانی عن داود بن القاسم الجعفری :کُنّا عِندَ أبی جَعفَرٍ مُحَمَّدِ بنِ عَلِیٍّ الرِّضا علیهماالسلام ، فَجَری ذِکرُ السُّفیانِیِّ وما جاءَ فِی الرِّوایَةِ مِن أنَّ أمرَهُ مِنَ المَحتومِ ، فَقُلتُ لِأَبی جَعفَرٍ علیه السلام : هَل یَبدو للّهِِ فِی المَحتومِ ؟ قالَ : نَعَم ، قُلنا لَهُ : فَنَخافُ أن یَبدُوَ للّهِِ فِی القائِمِ ، فَقالَ : إنَّ القائِمَ مِنَ المیعادِ ، وَاللّهُ لا یُخلِفُ المیعادَ . ۳

.

الکافیـ به نقل از معلّی بن محمّد ـ :از عالم ( امام کاظم علیه السلام یا امام رضا) علیه السلام سؤال شد : دانش خدا چگونه است ؟ فرمود : «دانست و خواست و اراده کرد و مقدّر ساخت و حکم فرمود و تنفیذ نمود . سپس آنچه را که حکم کرد ، تنفیذ نمود ؛ و آنچه را که مقدّر ساخت ، حکم فرمود ؛ و آنچه را که خواست مقدر کرد . پس خواستن از روی دانش او ، و اراده اش برخاسته از مشیّت او ، و تقدیرش از اراده او ، و حکمش بر پایه تقدیر او ، و تنفیذش بر اساس حکمش بود . دانش بر مشیّت مقدّم است و مشیّت در مرتبه دوم و اراده ، در مرتبه سوم است . و تقدیر بر اساس حکم او و در پی تنفیذش واقع می شود . پس برای خدای ـ تبارک و تعالی ـ ، هر گاه بخواهد، در آنچه می داند و در آنچه برای تقدیر اشیا اراده می نماید، امکان بَدا هست ؛ امّا هر گاه حُکمی پس از تأیید، تحقّق یابد، دیگر بَدایی نیست . پس، علم، پیش از به وجود آمدنِ معلوم ، و مشیّت، پیش از تحقّق وجود خارجی ، و اراده، مقدّم بر جامه عمل پوشیدن اراده شده است و مقدّر شدن این معلوم ها، مقدّم بر جدایی و اتّصالِ خارجی و زمانیِ آنها بوده است ، و حکمِ تأیید شده، همان چیزهای استوارِ انجام یافته و صاحبِ جسم اند که با حواس، درک می گردند، از قبیل : اجسام رنگی و بودار ، و وزن شدنی و پیمانه شدنی، و جاندار و لانه دار، نظیر: انسان و جِن، پرندگان و درندگان، و غیر آنها که با حواس، درک می شوند . پس برای خدای ـ تبارک و تعالی ـ در باره چیزی که وجود خارجی ندارد، بَدا هست . پس، هر گاه عین قابل فهم و درک ، ⁽¹⁾تحقّق یابد، دیگر بَدایی نیست» .

الغیبة ، نعمانیـ به نقل از داوود بن قاسم جعفری ـ :نزد امام جواد علیه السلام بودیم که از سُفیانی و آنچه در روایت در باره حتمی بودن کار او آمده ، سخن رفت . به امام جواد علیه السلام گفتم : آیا در کار حتمی، برای خدا بَدا حاصل می شود ؟ فرمود : «بله». به او گفتیم : پس می ترسیم در باره قائم(عج) برای خداوند، بدا حاصل شود . فرمود : «همانا قائم، از وعده های خداست و خداوند، در وعده خلاف نمی ورزد» . ⁽²⁾

.

تفسیر القمّیـ فی تَفسیرِ قَولِهِ تَعالی : «فِیهَا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ» ⁽¹⁾ـ : «فِیهَا یُفْرَقُ» فی لَیلَةِ القَدرِ «کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ» أی یُقَدِّرُ اللّهُ کُلَّ أمرٍ مِنَ الحَقِّ ومِنَ الباطِلِ ، وما یَکونُ فی تِلکَ السَّنَةِ ، ولَهُ فیهِ البَداءُ وَالمَشیئَةُ ، یُقَدِّمُ ما یَشاءُ ویُؤَخِّرُ ما یَشاءُ مِنَ الآجالِ وَالأَرزاقِ ، وَالبَلایا وَالأَعراضِ وَالأَمراضِ ، ویَزیدُ فیها ما یَشاءُ ، ویَنقُصُ ما یَشاءُ ، ویُلقیهِ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ، ویُلقیهِ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام إلَی الأَئِمَّةِ علیهم السلام ، حَتّی یَنتَهِیَ ذلِکَ إلی صاحِبِ الزَّمانِ علیه السلام ، ویَشتَرِطُ لَهُ فیهِ البَداءَ وَالمَشیئَةَ ، وَالتَّقدیمَ وَالتَّأخیرَ . قالَ: حَدَّثَنی بِذلِکَ أبی عَنِ ابنِ أبی عُمَیرٍ عَن عَبدِاللّهِ بنِ مُسکانَ عن أبی جَعفَرٍ وأبی عَبدِاللّهِ وأبِی الحَسَنِ علیهم السلام . ⁽²⁾

الاُصول الستّة عشر عن سلیمان الطلحی :قُلتُ لِأَبی جَعفَرٍ علیه السلام : أخبِرنی عَمّا أخبَرَت بِهِ الرُّسُلُ عَن رَبِّها ، وأنهَت ذلِکَ إلی قَومِها ، أیَکونُ للّهِِ البَداءُ ؟ قالَ : أما إنّی لا أقولُ لَکَ إنَّهُ یَفعَلُ ، ولکِن ، إن شاءَ فَعَلَ . ⁽³⁾

.

تفسیر القمّیـ در تفسیر این سخن خدای متعال : «در آن، هر [گونه ]کاری [به نحو ]استوار، فیصله می یابد» ـ : «در آن، فیصله می یابد» ، یعنی در شب قدر. «هر کاری [به نحو ]استوار» ، یعنی خداوند، هر کاری اعم از حق و باطل را مقدّر می کند و نیز آنچه را که در این سال رخ می دهد و برای او در آن، بَدا و مشیّت است. او هر چه را بخواهد از : اَجَل ها و روزی ها و بلاها و حوادث و بیماری ها، مقدّم یا مؤخّر می دارد و هر چه را بخواهد، می افزاید و هر چه را بخواهد، می کاهد و پیامبر خدا آن را به امیر مؤمنان، و امیر مؤمنان، آن را به امامان علیهم السلام القا می کند تا به امام زمان علیه السلام برسد و در آن، بدا و مشیّت ، و [حقّ ]تقدیم و [حقّ] تأخیر را برای خود ، شرط می کند . راوی می گوید : این حدیث را پدرم ، به نقل از ابن ابی عمیر ، از عبد اللّه بن مسکان ، از امام باقر و امام صادق و امام کاظم علیهم السلام برایم نقل کرد .

الاُصول الستّة عشرـ به نقل از سلیمان طلحی ـ :به امام باقر علیه السلام گفتم : مرا از آنچه رسولانْ از جانب پروردگارشان خبردار شده و آن را به قومشان رسانده اند ، آگاه کن که: آیا برای خدا در آن، بَدا هست؟ فرمود : «البتّه من به تو نمی گویم که او چنین می کند ؛ ولی اگر بخواهد، می کند» .

.

الفصل الرابع : ما یظهر منه عدم البداء فی القضاء المحتومالإمام الباقر علیه السلام :إنَّ عِندَ اللّهِ کُتُبا مَرقومَةً یُقَدِّمُ مِنها ما یَشاءُ ویُؤَخِّرُ ما یَشاءُ ، فَإِذا کانَ لَیلَةُ القَدرِ أنزَلَ اللّهُ فیها کُلَّ شَیءٍ یَکونُ إلی لَیلَةٍ مِثلِها ، فَذلِکَ قَولُهُ : «وَ لَن یُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا» ⁽¹⁾إذا أنزَلَهُ وکَتَبَهُ کُتّابُ السَّماواتِ ، وهُوَ الَّذی لا یُؤَخِّرُهُ . ⁽²⁾

الکافی عن إسحاق بن عمّار ⁽³⁾:الکافی عن إسحاق بن عمّار ⁽⁴⁾: سَمِعتُهُ علیه السلام یَقولُ، وناسٌ یَسأَلونَهُ یَقولونَ : الأَرزاقُ تُقسَمُ لَیلَةَ النِّصفِ مِن شَعبانَ ؟ فَقالَ علیه السلام : لا وَاللّهِ ، ما ذاکَ إلّا فی لَیلَةِ تِسعَ عَشرَةَ مِن شَهرِ رَمَضانَ ، وإحدی وعِشرینَ ، وثَلاثٍ وعِشرینَ ، فَإِنَّ فی لَیلَةِ تِسعَ عَشرَةَ یَلتَقِی الجَمعانِ ، وفی لَیلَةِ إحدی وعِشرینَ یُفرَقُ کُلُّ أمرٍ حَکیمٍ ، وفی لَیلَةِ ثَلاثٍ وعِشرینَ یُمضی ما أرادَ اللّهُ عز و جلمِن ذلِکَ ، وهِیَ لَیلَةُ القَدرِ الَّتی قالَ اللّهُ عز و جل : « خَیْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ» . ⁽⁵⁾قُلتُ : ما مَعنی قَولِهِ : یَلتَقِی الجَمعانِ ؟ قالَ : یَجمَعُ اللّهُ فیها ما أرادَ مِن تَقدیمِهِ وتَأخیرِهِ ، وإرادَتِهِ وقَضائِهِ . قالَ : قُلتُ : فَما مَعنی یُمضیهِ فی ثَلاثٍ وعِشرینَ ؟ قالَ : إنَّهُ یَفرُقُهُ فی لَیلَةِ إحدی وعِشرینَ ویَکونُ لَهُ فیهِ البَداءُ ، فَإِذا کانَت لَیلَةُ ثَلاثٍ وعِشرینَ أمضاهُ ، فَیَکونُ مِنَ المَحتومِ الَّذی لا یَبدو لَهُ فیهِ تَبارَکَ وتَعالی . ۶

.

فصل چهارم : احادیثی که ظاهر آنها عدم امکان بدا در قضای محتوم است

فصل چهارم : احادیثی که ظاهر آنها عدم امکان بدا در قضای محتوم استامام باقر علیه السلام :همانا نزد خدا نوشته هایی است که هر کدام از آنها را بخواهد، مقدّم می دارد و هر کدام را بخواهد، به تأخیر می اندازد . پس هر گاه شب قدر فرا رسد ، خداوند در آن ، هر چیزی را که تا شب قدر دیگر رخ می دهد ، فرو می فرستد . این، معنای گفته خداست که : «و هر کس اَجَلش فرا رسد ، هرگز خدا [آن را] به تأخیر نمی افکند» ؛ یعنی زمانی که آن [اجل] را فرو فرستد و نویسندگانِ آسمان ها آن را بنگارند، این جاست که آن را به تأخیر نمی اندازد .

الکافیـ به نقل از اسحاق بن عمّار ـ :از امام صادق علیه السلام ـ در حالی که مردمی از او می پرسیدند و می گفتند : آیا روزی، در شب نیمه شعبان تقسیم می گردد ؟ ـ شنیدم که می فرمود: «نه، به خدا. نه ، این نیست، مگر در شب نوزدهم و بیست و یکم ، و بیست و سوم ماه رمضان ؛ زیرا در شب نوزدهم دو جمع به هم می رسند ، در شب بیست و یکم، هر کاری به نحو استوار فیصله می یابد ، و در شب بیست و سوم، آنچه خداوند عز و جلاز آن [کارها ]اراده کرده، امضا می شود و این، شب قدر است که خداوند عز و جل فرموده: «از هزار ماه، بهتر است» » . گفتم : معنای عبارت : «دو جمع به هم می رسند»، چیست؟ فرمود : «خداوند در آن شب، آنچه را که تقدیم و تأخیر و اراده و حکم آن را اراده نموده ، جمع می کند» . گفتم : پس معنای این سخن که: در شب بیست و سوم، آن را امضا می کند، چیست؟ فرمود : «او در شب بیست و یکم، آن را فیصله می دهد، در حالی که برای او در آن، بَدا هست . پس، وقتی شب بیست و سوم شد ، آن را امضا می کند . آن گاه جزو قضای حتمی می گردد که دیگر خداوند ـ تبارک و تعالی ـ در آن، بَدایی ندارد» .

.

علل الشرائع عن علیّ بن سالم :قالَ أبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام : مَن لَم یُکتَب لَهُ فِی اللَّیلَةِ الَّتی یُفرَقُ فیها کُلُّ أمرٍ حَکیمٍ لَم یَحُجَّ تِلکَ السَّنَةَ ، وهِیَ لَیلَةُ ثَلاثٍ وعِشرینَ مِن شَهرِ رَمَضانَ ، لِأَنَّ فیها یُکتَبُ وَفدُ الحاجِّ ، وفیها یُکتَبُ الأَرزاقُ وَالآجالُ ، وما یَکونُ مِنَ السَّنَةِ إلَی السَّنَةِ . قُلتُ : فَمَن لَم یُکتَب فی لَیلَةِ القَدرِ لَم یَستَطِعِ الحَجَّ ؟ فَقالَ : لا ، قُلتُ : کَیفَ یَکونُ هذا ؟ قالَ : لَستُ فی خُصومَتِکُم مِن شَیءٍ ، هکَذَا الأَمرُ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ وقَد سُئِلَ عَن قَولِ اللّهِ : «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» ⁽²⁾ـ :إنَّ ذلِکَ الکِتابَ کِتابٌ یَمحُو اللّهُ فیهِ ما یَشاءُ ویُثبِتُ ، فَمِن ذلِکَ الَّذی یَرُدُّ الدُّعاءُ القَضاءَ ، وذلِکَ الدُّعاءُ مَکتوبٌ عَلَیهِ : «الَّذی یُرَدُّ بِهِ القَضاءُ» حَتّی إذا صارَ إلی اُمِّ الکِتابِ لَم یُغنِ الدُّعاءُ فیهِ شَیئا . ⁽³⁾

التوحید عن الحسن بن محمّد النوفلیـ فیما سَأَلَ سُلَیمانُ المَروَزِیُّ الإِمامَ الرِّضا علیه السلام ـ :قالَ سُلَیمانُ : ألا تُخبِرُنی عَن «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ» ⁽⁴⁾فی أیِّ شَیءٍ اُنزِلَت ؟ قالَ الرِّضا علیه السلام : یا سُلَیمانُ ، لَیلَةُ القَدرِ یُقَدِّرُ اللّهُ عز و جل فیها ما یَکونُ مِنَ السَّنَةِ إلَی السَّنَةِ مِن حَیاةٍ أو مَوتٍ ، أو خَیرٍ أو شَرٍّ ، أو رِزقٍ ، فَما قَدَّرَهُ مِن تِلکَ اللَّیلَةِ فَهُوَ مِنَ المَحتومِ . قالَ سُلَیمانُ : الآنَ قَد فَهِمتُ ـ جُعِلتُ فِداکَ ـ فَزِدنی ، قالَ علیه السلام : یا سُلَیمانُ ، إنَّ مِنَ الاُمورِ اُمورا مَوقوفَةً عِندَ اللّهِ تَبارَکَ وتَعالی ، یُقَدِّمُ مِنها ما یَشاءُ ، ویُؤَخِّرُ ما یَشاءُ . ⁽⁵⁾

.

علل الشرائعـ به نقل از علی بن سالم ـ :امام صادق علیه السلام فرمود: «اگر برای کسی، در شبی که در آن، هر کاری به نحو استوار فیصله می یابد، [حج ]نوشته نشود، در آن سال، حج به جا نمی آورد ، و آن، شب بیست و سوم ماه رمضان است ؛ زیرا در آن شب، قافله های حاجیان، نوشته می شود و در آن شب روزی ها و اَجَل ها و آنچه از این سال تا سال دیگر رخ می دهد، نوشته می شود» . گفتم : پس، کسی که در این شب [نامش میان حج گزاران ]نوشته نشده، نمی تواند حج به جا آورد ؟ فرمود : «نه» . گفتم : این، چگونه ممکن است ؟ فرمود : «من اصلاً در مقام مجادله با شما نیستم ، واقع مطلب همین است» .

امام صادق علیه السلامـ وقتی در باره این سخن خداوند، مورد پرسش قرار گرفت : «خدا آنچه را بخواهد، محو یا اثبات می کند ، و اصل کتاب، نزد اوست» ـ :آن کتاب ، کتابی است که خداوند در آن، آنچه را بخواهد، محو یا ثبت می کند . در این جاست که دعا، قضا را باز می گرداند ، و بر این دعا نوشته شده «دعایی که به آن ، قضا باز گردانده می شود» تا این که [قضا ]در اصل کتاب قرار گیرد . در این صورت ، دعا در باره آن سودی نمی بخشد .

التوحیدـ به نقل از حسن بن محمّد نوفلی، در باره سؤالی که سلیمان مَروَزی از امام رضا علیه السلام پرسید ـ :سلیمان گفت : آیا مرا باخبر نمی سازی که «ما آن را در شب قدر، فرو فرستادیم» در باره چه چیزی فرو فرستاده شده است؟ امام رضا علیه السلام فرمود : «ای سلیمان! در شب قدر، خداوند عز و جلآنچه را از این سال تا سال دیگر رخ می دهد (همچون زندگی و مرگ ، یا خیر و شر ، یا روزی) ، مقدّر می سازد. پس آنچه در این شبْ مقدّر می نماید ، جزو [قضای ]حتمی است» . سلیمان گفت : فدایت شوم! اکنون فهمیدم. پس، زیادتر بفرما . [امام علیه السلام ]فرمود : «ای سلیمان! بعضی از امور ، نزد خداوند ـ تبارک و تعالی ـ متوقف می مانند تا هر کدام را بخواهد، مقدّم می دارد و هر کدام را بخواهد، به تأخیر می افکند» .

.

. .

. .

پژوهشی در باره امکان یا عدم امکان بَدا در قضای حتمی

پژوهشی در باره امکان یا عدم امکان بَدا در قضای حتمیطبق آنچه در دو باب پیشین گذشت ، در مورد امکان بَدا در قضای حتمی، دو دسته حدیث وجود دارد : دسته اوّل ، بر این دلالت دارند که قضای حتمی نیز همانند قضای غیر حتمی ، بَداپذیر است ؛ و دسته دوم ، که می گویند قضای حتمی ، بَداپذیر نیست . بنا بر این ، چگونه می توان میان این دو دسته احادیث ، جمع کرد؟ می توان گفت که جمع میان احادیث یاد شده ، به دو گونه ، امکان پذیر است : ۱ . احادیثی که می گویند قضای حتمی، همانند قضای غیر حتمی ، امکان بدا دارد ، ناظر به امکان ذاتی اند ، و احادیثی که می گویند در قضای حتمی ، بدا رُخ نمی دهد، ناظر به مقام وقوع اند . به سخن دیگر ، احادیث دسته دوم ، دلالت دارند به این که هر چند دست خداوند متعال در تغییر قضای حتمی ، بسته نیست و تا حادثه ای واقع نشده ، او می تواند از وقوع آن پیشگیری کند و یا آن را دگرگون نماید ؛ ولی عملاً در قضای حتمی ، چنین کاری را انجام نمی دهد . ۲ . همان جمع اوّل ، با این تفاوت که احادیث دسته دوم ، ناظر به سنّت خداوند

.

متعال در اکثر مواردند ، بدین معنا که آنچه در شب قدر ، مقدّر گردیده ، در غالب موارد ، عملاً تغییر نمی کند و تنها ممکن است در موارد خاصّی (مثلاً به وسیله دعا در عرفات) تغییر نماید . اگر گفته شود : «لسان احادیث گذشته ، چنین جمعی را نمی پذیرد و احادیث مربوط به اجابت دعا در تغییر قضای حتمی نیز خلافِ این جمع بندی است» ، گفته می شود : اگر به پذیرش تعارض، ناچار شویم و هر دو دسته از احادیث را ناظر به مقام امکان و عدم امکان ذاتیِ بدا بدانیم ، بی تردید باید گفت که احادیث دسته اوّل ـ که می گویند قضای حتمی نیز امکان تغییر با خواست خداوند متعال را دارد ـ مقدّم اند ؛ چرا که علاوه بر قوّت سند و دلالت و کثرت و هماهنگی با آیات و احادیث بَدا ، مدلولشان با عقل نیز سازگاری دارد، به خلاف مدلول احادیث دسته دوم که اگر مراد از آنها ، عدم امکان ذاتیِ بدا باشد ، با عقل ، ناسازگار است ؛ چرا که خداوند ، همان طور که در ایجاد و اثبات مقدّراتِ هستی، توانا و مختار است، در محو و نابود کردن آنها نیز توانا و آزاد است و انکار بَدا در تحقّق پدیده ها ، به معنای انکار قدرت و اراده خداوند است .

.

الفصل الخامس : إنّ اللّه لا یکذّب نفسه ولا رسله فی البداءالإمام الباقر علیه السلام :العِلمُ عِلمانِ : فَعِلمٌ عِندَ اللّهِ مَخزونٌ لَم یُطلِع عَلَیهِ أحَدا مِن خَلقِهِ ، وعِلمٌ عَلَّمَهُ مَلائِکَتَهُ ورُسُلَهُ ، فَما عَلَّمَهُ مَلائِکَتَهُ ورُسُلَهُ فَإِنَّهُ سَیَکونُ ، لا یُکَذِّبُ نَفسَهُ ولا مَلائِکَتَهُ ولا رُسُلَهُ . ⁽¹⁾

الإمام الرضا علیه السلام :إنَّ عَلِیّا علیه السلام کانَ یَقولُ : العِلمُ عِلمانِ : فَعِلمٌ عَلَّمَهُ اللّهُ مَلائِکَتَهُ ورُسُلَهُ ، فَما عَلَّمَهُ مَلائِکَتَهُ ورُسُلَهُ فَإِنَّهُ یَکونُ ، ولا یُکَذِّبُ نَفسَهُ ، ولا مَلائِکَتَهُ ولا رُسُلَهُ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ عز و جل أوحی إلی نَبِیٍّ مِن أنبِیائِهِ : أن أخبِر فُلانَ المَلِکَ أنّی مُتَوَفّیهِ إلی کَذا وکَذا ، فَأَتاهُ ذلِکَ النَّبِیُّ فَأَخبَرَهُ ، فَدَعَا اللّهَ المَلِکُ وهُوَ عَلی سَریرِهِ حَتّی سَقَطَ مِنَ السَّریرِ ، فَقالَ : یا رَبِّ أجِّلنی حَتّی یَشِبَّ طِفلی وأقضِیَ أمری ، فَأَوحَی اللّهُ عز و جل إلی ذلِکَ النَّبِیِّ أنِ ائتِ فُلانَ المَلِکَ ، فَأَعلِمهُ أنّی قَد أنسَیتُ فی أجَلِهِ وزِدتُ فی عُمُرِهِ خَمسَ عَشرَةَ سَنَةً ، فَقالَ ذلِکَ النَّبِیُّ : یا رَبِّ إنَّکَ لَتَعلَمُ أنّی لَم أکذِب قَطُّ ، فَأَوحَی اللّهُ عز و جل إلَیهِ : إنَّما أنتَ عَبدٌ مَأمورٌ فَأَبلِغهُ ذلِکَ ، وَاللّهُ لا یُسأَلُ عَمّا یَفعَلُ . ⁽³⁾

.

فصل پنجم : خداوند در بَدا ، خود و فرستادگانش را دروغگو نمی کند

فصل پنجم : خداوند در بَدا ، خود و فرستادگانش را دروغگو نمی کندامام باقر علیه السلام :دانش [الهی] ، دو گونه است : دانش پنهان در نزد خداوند که هیچ یک از آفریدگانش را بِدان آگاه نساخته است ، و دانشی که به فرشتگان و فرستادگانش آموخته است. پس، آنچه به فرشتگان و فرستادگانش آموخته است ، محقّق خواهد شد ؛ زیرا خداوند ، خود و فرشتگان و فرستادگانش را دروغگو نمی کند .

امام رضا علیه السلام :علی علیه السلام می فرمود : «دانش [الهی]، دو گونه است : دانشی که خداوند به فرشتگان و فرستادگانش آموخته است و آنچه به فرشتگان و فرستادگانش آموخته است ، محقّق می شود؛ زیرا خداوند ، خود و فرشتگان و فرستادگانش را دروغگو نمی نماید» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل به پیامبری از پیامبرانش وحی فرمود : «فلان پادشاه را خبر کن که: من تا فلان وقت، جانت را می گیرم» . آن پیامبر به نزد پادشاه رفت و او را آگاه کرد . پادشاه در حالی که بر تختش قرار داشت، به درگاه خدا دعا کرد چندان که از تخت افتاد . گفت : پروردگارا! به من مهلت دِه تا کودکم بزرگ شود و کارم را انجام دهم . خداوند عز و جل به آن پیامبر، وحی فرمود: «نزد آن پادشاه برو و به او خبر بده که من اَجَل او را به تأخیر انداختم و به عمر او، پانزده سال افزودم» . آن پیامبر گفت : پروردگارا! تو خود می دانی که من هرگز دروغ نگفته ام [و اگر این خبر را به پادشاه برسانم، نزد او دروغگو شمرده می شوم] . خداوند عز و جل به او وحی فرمود : «همانا تو بنده ای مأمور هستی . پس، خبر را به او برسان ، که خدا از کاری که می کند، پرسش نمی شود» .

.

الإمام الباقر علیه السلام :بَینا داوُدُ علیه السلام جالِسٌ وعِندَهُ شابٌّ رَثُّ ⁽¹⁾الهَیئَةِ یُکثِرُ الجُلوسَ عِندَهُ ، ویُطیلُ الصَّمتَ ، إذ أتاهُ مَلَکُ المَوتِ فَسَلَّمَ عَلَیهِ ، وأحَدَّ مَلَکُ المَوتِ النَّظَرَ إلَی الشّابِّ ، فَقالَ داوُدُ علیه السلام : نَظَرتَ إلی هذا ، فَقالَ : نَعَم ، إنّی اُمِرتُ بِقَبضِ روحِهِ إلی سَبعَةِ أیّامٍ فی هذَا المَوضِعِ ، فَرَحِمَهُ داوُدُ فَقالَ : یا شابُّ ، هَل لَکَ امرَأَةٌ ؟ قالَ : لا ، وما تَزَوَّجتُ قَطُّ . قالَ داوُدُ : فَائتِ فُلانا ـ رَجُلاً کانَ عَظیمَ القَدرِ فی بَنی إسرائیلَ ـ فَقُل لَهُ : إنَّ داوُدَ یَأمُرُکَ أن تُزَوِّجَنِی ابنَتَکَ وتُدخِلَها اللَّیلَةَ عَلَیَّ ، وخُذ مِنَ النَّفَقَةِ ما تَحتاجُ إلَیهِ ، وکُن عِندَها ، فَإِذا مَضَت سَبعَةُ أیّامٍ فَوافِنی فی هذَا المَوضِعِ . فَمَضَی الشّابُّ بِرِسالَةِ داوُدَ علیه السلام ، فَزَوَّجَهُ الرَّجُلُ ابنَتَهُ وأدخَلَها عَلَیهِ ، وأقامَ عِندَها سَبعَةَ أیّامٍ ، ثُمَّ وافی داوُدُ یَومَ الثّامِنِ، فَقالَ لَهُ داوُدُ : یا شابُّ کَیفَ رَأَیتَ ما کُنتَ فیهِ ؟ قالَ : ما کُنتُ فی نِعمَةٍ ولا سُرورٍ قَطُّ أعظَمَ مِمّا کُنتُ فیهِ ، قالَ داوُدُ : اِجلِس فَجَلَسَ داوُدُ یَنتَظِرُ أن تُقبَضَ روحُهُ ، فَلَمّا طالَ قالَ : اِنصَرِف إلی مَنزِلِکَ فَکُن مَعَ أهلِکَ ، فَإِذا کانَ الیَومُ الثّامِنُ فَوافِنی هاهُنا ، فَمَضَی الشّابُ ، ثُمَّ وافاهُ الیَومَ الثّامِنَ وجَلَسَ عِندَهُ ، ثُمَّ انصَرَفَ اُسبوعا آخَرَ ، ثُمَّ أتاهُ وجَلَسَ فَجاءَ مَلَکُ المَوتِ إلی داوُدَ ، فَقالَ داوُدُ [صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ] : ألَستَ حَدَّثتَنی بِأَنَّکَ اُمِرتَ بِقَبضِ روحِ هذَا الشّابِّ إلی سَبعَةِ أیّامٍ فَقَد مَضَت ثَمانِیَةٌ وثَمانِیَةٌ ! قالَ : یا داوُدُ ، إنَّ اللّهَ تَعالی رَحِمَهُ بِرَحمَتِکَ لَهُ ، فَأَخَّرَ فی أجَلِهِ ثَلاثینَ سَنَةً . ⁽²⁾

.

امام باقر علیه السلام :داوود علیه السلام نشسته بود و جوانی با سر و وضع ژولیده نیز زمانی طولانی خاموش در نزد او بود که فرشته مرگ نزد داوود آمد و بر او سلام کرد . فرشته مرگ، نگاهش را به آن جوان، تیز کرد . داوود علیه السلام گفت : «به این جوان، نگریستی!» . گفت : آری . من مأموریت یافته ام تا هفت روز دیگر، جان او را در این مکان بگیرم . داوود علیه السلام دلش به حال آن جوان سوخت و گفت: «ای جوان! آیا همسر داری؟». گفت : نه ؛ هرگز ازدواج نکرده ام . داوود علیه السلام گفت : «نزد فلانی ـ که مردی بلندپایه در بین بنی اسرائیل بود ـ برو و به او بگو : داوود به تو امر می کند که دخترت را به من تزویج کنی و همین امشب ، او را در اختیار من قرار دهی . [خودت نیز] هر چه هزینه نیاز داری، فراهم کن و نزد او بمان و هر گاه هفت روز سپری شد، در همین مکان پیش من باش» . آن جوان سفارش داوود را انجام داد و آن مرد، دخترش را به همسریِ وی در آورد و او را در اختیارش قرار داد . جوان، هفت روز در نزد آن دختر ماند . سپس روز هشتم، پیش داوود علیه السلام رفت . داوود علیه السلام به او گفت : «ای جوان! وضعیّتی را که داشتی، چگونه دیدی؟». گفت : هیچ گاه به این اندازه در نعمت و شادی نبودم . داوود علیه السلام گفت : «بنشین» . داوود علیه السلام در انتظار نشست که جوان، قبض روح شود . وقتی زمان گذشت ، به جوان گفت : «به منزلت برگرد و با همسرت باش. هر گاه روز هشتم شد، همین جا پیش من باش» . جوان رفت و سپس روز هشتم به دیدار داوود علیه السلام آمد و نزد او نشست . سپس تا یک هفته دیگر رفت . آن گاه نزد او آمد و نشست. این بار فرشته مرگ آمد . داوود علیه السلام گفت : «مگر تو به من نگفتی که مأمور شده ای هفت روز دیگر، جان این جوان را بگیری ؟ هشت روز و هشت روز گذشت!». گفت : ای داوود! همانا خدای متعال به خاطر دلسوزی تو ، به او رحم کرد و اَجَل او را تا سی سال، به تأخیر افکند .

.

الفصل السادس : أسباب حسن البداء۶ / ۱طاعَةُ اللّه عزّوجلِّ«قَالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِی اللَّهِ شَکٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُم مِّن ذُنُوبِکُمْ وَیُؤَخِّرَکُمْ إِلَی أَجَلٍ مُّسَمًّی قَالُواْ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُنَا تُرِیدُونَ أَن تَصُدُّونَا عَمَّا کَانَ یَعْبُدُ ءَابَاؤُنَا فَأْتُونَا بِسُلْطَانٍ مُّبِینٍ» . ⁽¹⁾

«قَالَ یَاقَوْمِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُّبِینٌ * أَنِ اعْبُدُواْ اللَّهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ * یَغْفِرْ لَکُم مِّن ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرْکُمْ إِلَی أَجَلٍ مُّسَمًّی إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاءَ لَا یُؤَخَّرُ لَوْ کُنتُمْ تَعْلَمُونَ» . ⁽²⁾

۶ / ۲الاِستِغفارُالکتاب«وَ أَنِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُم مَّتَاعًا حَسَنًا إِلَی أَجَلٍ مُّسَمًّی وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ إِن تَوَلَّوْاْ فَإِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمْ عَذَابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ» . ⁽³⁾

.

فصل ششم : عوامل بَدای نیک

۶ / ۱ فرمانبری از خدا

۶ / ۲ آمرزش خواهی

فصل ششم : عوامل بَدای نیک۶ / ۱فرمانبری از خدا«پیامبرانشان گفتند : «مگر درباره خدا، پدید آورنده آسمان ها و زمین، تردیدی هست؟ او شما را دعوت می کند تا پاره ای از گناهانتان را بر شما ببخشاید و تا زمانی معیّن، شما را مهلت دهد» . گفتند : شما جز بشری مانند ما نیستید . می خواهید ما را از آنچه پدرانمان می پرستیدند، باز دارید . پس، برای ما حجّتی آشکار بیاورید» .

«[نوح] گفت : «ای قوم من! من شما را هشدار دهنده ای آشکارم که: خدا را بپرستید و از او پروا دارید و مرا فرمان برید، [تا] برخی از گناهانتان را بر شما ببخشاید و [اَجَل] شما را تا وقتی معیّن، به تأخیر اندازد . چون وقت مقرّر خدا برسد ، تأخیر بر نخواهد داشت، اگر بدانید»» .

۶ / ۲آمرزش خواهیقرآن«و این که از پروردگارتان آمرزش بخواهید ، سپس به درگاه او توبه کنید، که شما را با بهره مندی نیکویی تا زمانی معیّن بهره مند می سازد و به هر شایسته نعمتی از کَرَم خود عطا می کند ، و اگر روی گردان شوید، من از عذاب روزی بزرگ بر شما بیمناکم» .

.

الحدیثالإمام علیّ علیه السلامـ فِی استِغفارِهِ فِی السَّحَرِ ـ :اللّهُمَّ وأستَغفِرُکَ لِکُلِّ ذَنبٍ یُدنِی الآجالَ ، ویَقطَعُ الآمالَ . ⁽¹⁾

۶ / ۳الدُّعاءُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :الدُّعاءُ یَرُدُّ القَضاءَ ، وللّهِِ فی خَلقِهِ قَضاءانِ : قَضاءٌ ماضٍ ، وقَضاءٌ مُحدَثٌ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَرُدُّ القَدَرَ إلَا الدُّعاءُ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَرُدُّ القَضاءَ إلَا الدُّعاءُ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الدُّعاءُ جُندٌ مِن أجنادِ اللّهِ تَعالی مُجَنَّدٌ ، یَرُدُّ القَضاءَ بَعدَ أن یُبرَمَ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا بُنَیَّ ، أکثِر مِنَ الدُّعاءِ ؛ فَإِنَّ الدُّعاءَ یَرُدُّ القَضاءَ المُبرَمَ . ⁽⁶⁾

.

۶ / ۳ دعا

حدیثامام علی علیه السلامـ در آمرزش خواهی اش هنگام سحر ـ :خدایا! به خاطر هر گناهی که اَجَل ها را نزدیک می کند و آرزوها را بر باد می دهد، از تو آمرزش می خواهم .

۶ / ۳دعاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دعا، قضا (حُکم) را باز می گرداند . خداوند در باره آفریدگانش، دو گونه قضا دارد : قضای نافذ [و تغییرناپذیر] و قضای نوپدید [و جایگزین قضای تغییرپذیر] .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قَدَر (تقدیر) را جز دعا، باز نمی گرداند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :قضا را جز دعا، باز نمی گرداند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دعا، سپاهی از سپاهیان آماده خدای متعال است که قضا را [حتّی ]پس از قطعی شدن، باز می گرداند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای فرزندم! بسیار دعا کن ؛ زیرا دعا [حتّی ]حکم حتمی شده را باز می گرداند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :لا یُغنی حَذَرٌ مِن قَدَرٍ ، وَالدُّعاءُ یَنفَعُ مِمّا نَزَلَ ومِمّا لَم یَنزِل . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الدُّعاءُ یَرُدُّ القَضاءَ المُبرَمَ ، فَاتَّخِذوهُ عُدَّةً . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی نِهایَةِ کِتابِهِ لِابنِهِ الحَسَنِ علیه السلام ـ :أستَودِعُ اللّهَ دینَکَ ودُنیاکَ ، وأسأَلُهُ خَیرَ القَضاءِ لَکَ فِی العاجِلَةِ وَالآجِلَةِ ، وَالدُّنیا وَالآخِرَةِ ، وَالسَّلامُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ اصرِف عَنِّی الأَزلَ ⁽⁴⁾وَاللَأواءَ ⁽⁵⁾، وَالبَلوی وسوءَ القَضاءِ ، وشَماتَةَ الأَعداءِ ، ومَنظَرَ السَّوءِ فی نَفسی ومالی . ⁽⁶⁾

الإمام زین العابدین والإمام الباقر علیهماالسلام :الدُّعاءُ یَرُدُّ القَضاءَ الَّذی اُبرِمَ إبراما . ⁽⁷⁾

الکافی عن زرارة عن الإمام الباقر علیه السلام ، قال:قالَ علیه السلام لی : ألا أدُلُّکَ عَلی شَیءٍ لَم یَستَثنِ فیهِ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟ قُلتُ : بَلی . قالَ : الدُّعاءُ یَرُدُّ القَضاءَ وقَد اُبرِمَ إبراما ـ وضَمَّ أصابِعَهُ ـ . ⁽⁸⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حذر و احتیاط ، جلوگیری از قَدَر نمی کند ؛ ولی دعا درباره آنچه فرود آمده و آنچه فرود نیامده ، سود می بخشد .

امام علی علیه السلام :دعا [حتّی] قضای حتمی شده را باز می گرداند . پس، آن را ساز و برگ خود سازید .

امام علی علیه السلامـ در انتهای نامه اش به فرزندش حسن علیه السلام ـ :دین و دنیای تو را به خداوند می سپارم ، و از او درباره تو بهترین قضا را در حال و آینده و دنیا و آخرت، درخواست می کنم. والسلام .

امام علی علیه السلام :خدایا! سختی و تنگ دستی ، و گرفتاری و قضای بد ، و شماتت دشمنان ، و چشم بد را از جان و مالم دور گردان .

امام زین العابدین و امام باقر علیهماالسلام :دعا [حتّی] قضایی را که قطعی شده است ، باز می گرداند .

الکافیـ به نقل از زراره ـ :امام [باقر علیه السلام ] به من فرمود : «آیا تو را به چیزی که پیامبر خدا در آن استثنایی قرار نداده است ، ⁽¹⁾راه نمایی نکنم ؟». گفتم : چرا . فرمود : «دعا، قضا را باز می گرداند، هر چند قطعی شده باشد» و [ برای نشان دادن قطعیت قضا] انگشتانش را به هم چسباند .

.

الکافی عن حمّاد بن عثمان :سَمِعتُهُ ⁽¹⁾علیه السلام یَقولُ : إنَّ الدُّعاءَ یَرُدُّ القَضاءَ ، یَنقُضُهُ کَما یُنقَضُ السِّلکُ وقَد اُبرِمَ إبراما . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :الدُّعاءُ یَرُدُّ القَضاءَ بَعدَما اُبرِمَ إبراما ، فَأَکثِر مِنَ الدُّعاءِ فَإِنَّهُ مِفتاحُ کُلِّ رَحمَةٍ ، ونَجاحُ کُلِّ حاجَةٍ ، ولا یُنالُ ما عِندَ اللّهِ عز و جل إلّا بِالدُّعاءِ وإنَّهُ لَیسَ بابٌ یُکثَرُ قَرعُهُ ، إلّا یوشِکُ أن یُفتَحَ لِصاحِبِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل لَیَدفَعُ بِالدُّعاءِ الأَمرَ الَّذی عَلِمَهُ أن یُدعی لَهُ فَیَستَجیبُ ، ولَولا ما وُفِّقَ العَبدُ مِن ذلِکَ الدُّعاءِ ، لَأَصابَهُ مِنهُ ما یَجُثُّهُ مِن جَدیدِ الأَرضِ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :إنَّ الدُّعاءَ یَرُدُّ القَضاءَ وقَد نَزَلَ مِنَ السَّماءِ ، وقَد اُبرِمَ إبراما . ⁽⁶⁾

الکافی عن عمر بن یزید :سَمِعتُ أبَا الحَسَنِ علیه السلام یَقولُ : إنَّ الدُّعاءَ یَرُدُّ ما قَد قُدِّرَ وما لَم یُقَدَّر . قُلتُ : وما قَد قُدِّرَ عَرَفتُهُ ، فَما لَم یُقَدَّر ؟ قالَ : حَتّی لا یَکونَ . ⁽⁷⁾

الإمام الهادی علیه السلامـ فی قُنوتِهِ ـ :اللّهُمَّ أسعِدنا بِالشُّکرِ ، وَامنَحنَا النَّصرَ ، وأعِذنا مِن سوءِ البَداءِ وَالعاقِبَةِ وَالخَترِ ⁽⁸⁾. ⁽⁹⁾

.

الکافیـ به نقل از حمّاد بن عثمان ـ :از او [امام صادق علیه السلام ] شنیدم که می فرمود : «همانا دعا، قضا را باز می گرداند [و] آن را وا می گشاید، همان طوری که رشته[ی تابیده ]واگشوده می شود، هر چند محکم شده باشد .

امام صادق علیه السلام :دعا، قضا را پس از آن که محکم شده باشد، باز می گرداند . پس، بسیار دعا کن که آن، کلید هر رحمت و برآورده کننده هر حاجتی است ، و آنچه نزد خداوند عز و جلاست، جز با دعا به دست نمی آید و هیچ دری نیست که بسیار کوبیده شود ، مگر آن که به زودی به روی کوبنده آن، گشوده شود .

امام صادق علیه السلام :همانا خداوند عز و جل با دعا چیزی (بلایی) را دفع می کند که می داند به خاطر آن، از او درخواست می شود و او نیز اجابت می کند . و اگر بنده موفّق به آن دعا نشده بود، به یقین، از ناحیه آن بلا، چیزی بدو می رسید که او را از صفحه زمین بر می داشت .

امام صادق علیه السلام :همانا دعا، قضا را باز می گرداند، هر چند از آسمان، فرود آمده و حتمی شده باشد .

الکافیـ به نقل از عمر بن یزید ـ :از ابو الحسن (امام کاظم علیه السلام ) شنیدم که می فرمود : «همانا دعا ، امور مقدّر شده و مقدّر نشده را باز می گرداند» . گفتم : [ بازگرداندنِ] مقدّر شده را فهمیدم . مقدّر نشده چه طور؟ فرمود : «[بازگرداندنش به این است] که مقدَّر نشود» .

امام هادی علیه السلامـ در قنوتش ـ :خدایا! ما را از [ نعمت] سپاس گزاری، بهره مند فرما ، و پیروزی را نصیبمان گردان ، و ما را از بدی بَدا و فرجام و نیرنگ، نگه دار .

.

۶ / ۴صِلَةُ الأَرحامِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :صِلَةُ القَرابَةِ مَثراةٌ فِی المالِ ، مَحَبَّةٌ فِی الأَهلِ ، مَنسَأَةٌ فِی الأَجَلِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن سَرَّهُ النَّساءُ فِی الأَجَلِ ، وَالزِّیادَةُ فِی الرِّزقِ ، فَلیَصِل رَحِمَهُ . ⁽²⁾

تفسیر العیّاشی عن الحسین بن زید بن علیّ عن جعفر بن محمّد عن أبیه علیهماالسلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّ المَرءَ لَیَصِلُ رَحِمَهُ وما بَقِیَ مِن عُمُرِهِ إلّا ثَلاثُ سِنینَ ، فَیَمُدُّهَا اللّهُ إلی ثَلاثٍ وثَلاثینَ سَنَةً ، وإنَّ المَرءَ لَیَقطَعُ رَحِمَهُ وقَد بَقِیَ مِن عُمُرِهِ ثَلاثٌ وثَلاثونَ سَنَةً ، فَیَقصُرُهَا اللّهُ إلی ثَلاثِ سِنینَ أو أدنی . قالَ الحُسَینُ [بن زید] : وکانَ جَعفَرٌ علیه السلام یَتلو هذِهِ الآیَةَ «یَمْحُواْ اللَّهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِندَهُ أُمُّ الْکِتَابِ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ کانَ یَقولُ ـ :إنَّ أفضَلَ ما یَتَوَسَّلُ بِهِ المُتَوَسِّلونَ الإِیمانُ بِاللّهِ ورَسولِهِ ... وصِلَةُ الرَّحِمِ فَإِنَّها مَثراةٌ فِی المالِ ، ومَنسَأَةٌ فِی الأَجَلِ . ⁽⁵⁾

.

۶ / ۴ صله رحم

۶ / ۴صله رحمپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :صله رحم ، موجب افزایش دارایی ، دوستی در خاندان، و تأخیر در اَجَل است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر که تأخیر در اَجَل و زیادی در روزی، خوش حالش می کند، باید صله رحم نماید .

تفسیر العیّاشیـ به نقل از حسین بن زید بن علی ـ :امام صادق علیه السلام از پدرش نقل نمود که پیامبر خدا فرمود : «همانا فردی صله رحم می کند، در حالی که جز سه سال از عمرش باقی نمانده است . آن گاه خداوند، آن سه سال را تا سی و سه سال افزایش می دهد . نیز فردی قطع رحم می کند، در حالی که از عمرش سی و سه سال باقی مانده است . آن گاه خداوند، آن سی و سه سال را به سه سال یا کمتر کاهش می دهد» . امام صادق علیه السلام پیوسته این آیه را تلاوت می نمود : «خدا آنچه را بخواهد، محو می کند یا باقی می گذارد و البتّه اصل کتاب، نزد اوست» .

امام علی علیه السلامـ می فرمود ـ :همانا بهترین چیزهایی که توسّل جویندگان به آنها متوسّل می شوند، ایمان به خدا و پیامبرش ... و صله رحم است ؛ زیرا صله رحم، مایه فراوانی دارایی و تأخیر در اَجَل است .

.

عنه علیه السلام :صِلَةُ الأَرحامِ تُثمِرُ الأَموالَ ، وتُنسِئُ فِی الآجالِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :صِلَةُ الرَّحِمِ تُوَسِّعُ الآجالَ ، وتُنَمِّی الأَموالَ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلام :صِلَةُ الأَرحامِ تُزَکِّی الأَعمالَ ، وتُنَمِّی الأَموالَ ، وتَدفَعُ البَلوی ، وتُیَسِّرُ الحِسابَ ، وتُنسِئُ فِی الأَجَلِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :صِلوا أرحامَکُم ، فَفی صِلَتِها مَنسَأَةٌ فِی الأَجَلِ ، وزِیادَةٌ فِی العَدَدِ . ⁽⁴⁾

۶ / ۵الصَّدَقَةُالإمام علیّ علیه السلام :بِالصَّدَقَةِ تُفسَحُ الآجالُ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ عیسی روحَ اللّهِ مَرَّ بِقَومٍ مُجَلِّبینَ ⁽⁶⁾فَقالَ : ما لِهؤُلاءِ ؟ قیلَ : یا روحَ اللّهِ ، إنَّ فُلانَةَ بِنتَ فُلانٍ تُهدی إلی فُلانِ بنِ فُلانٍ فی لَیلَتِها هذِهِ . قالَ : یُجَلِّبونَ الیَومَ ویَبکونَ غَدا ، فَقالَ قائِلٌ مِنهُم : ولِمَ یا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : لِأَنَّ صاحِبَتَهُم مَیِّتَةٌ فی لَیلَتِها هذِهِ ! فَقالَ القائِلونَ بِمَقالَتِهِ : صَدَقَ اللّهُ وصَدَقَ رَسولُهُ ، وقالَ أهلُ النِّفاقِ : ما أقرَبَ غَدا ! فَلَمّا أصبَحوا جاؤوا فَوَجَدوها عَلی حالِها لَم یَحدُث بِها شَیءٌ . فَقالوا : یا روحَ اللّهِ إنَّ الَّتی أخبَرتَنا أمسِ أنَّها مَیِّتَةٌ لَم تَمُت ! فَقالَ عیسی علیه السلام : یَفعَلُ اللّهُ ما یَشاءُ ، فَاذهَبوا بِنا إلَیها . فَذَهَبوا یَتَسابَقونَ حَتّی قَرَعُوا البابَ ، فَخَرَجَ زَوجُها فَقالَ لَهُ عیسی علیه السلام : اِستَأذِن لی عَلی صاحِبَتِکَ ، قالَ : فَدَخَلَ عَلَیها فَأَخبَرَها أنَّ روحَ اللّهِ وکَلِمَتَهُ بِالبابِ مَعَ عِدَّةٍ ، قالَ : فَتَخَدَّرَت ، فَدَخَلَ عَلَیها فَقالَ لَها : ما صَنَعتِ لَیلَتَکِ هذِهِ ؟ قالَت : لَم أصنَع شَیئا إلّا وقَد کُنتُ أصنَعُهُ فیما مَضی ، إنَّهُ کانَ یَعتَرینا سائِلٌ فی کُلِّ لَیلَةِ جُمُعَةٍ فَنُنیلُهُ ما یَقوتُهُ إلی مِثلِها ، وإنَّهُ جاءَنی فی لَیلَتی هذِهِ وأنَا مَشغولَةٌ بِأَمری وأهلی فی مَشاغِلَ ⁽⁷⁾فَهَتَفَ فَلَم یُجِبهُ أحَدٌ ، ثُمَّ هَتَفَ فَلَم یُجَب ، حَتّی هَتَفَ مِرارا ، فَلَمّا سَمِعتُ مَقالَتَهُ قُمتُ مُتَنَکِّرَةً حَتّی أنَلتُهُ کَما کُنّا نُنیلُهُ . فَقالَ لَها : تَنَحَّی عَن مَجلِسِکِ ، فَإِذا تَحتَ ثِیابِها أفعی مِثلُ جِذعَةٍ عاضٌّ عَلی ذَنَبِهِ ! فَقالَ علیه السلام : بِما صَنَعتِ صُرِفَ عَنکِ هذا . ⁽⁸⁾

.

۶ / ۵ صدقه

امام علی علیه السلام :صله رحم ، دارایی ها را زیاد می کند و اَجَل ها را به عقب می اندازد .

امام علی علیه السلام :صله رحم ، عمرها را افزایش و دارایی ها را رشد می دهد .

امام باقر علیه السلام :صله رحم ، عمل ها را پاکیزه می نماید و دارایی ها را رشد می دهد و بلاها را دفع می کند و حساب را آسان می گرداند و اَجَل را به تأخیر می اندازد .

امام صادق علیه السلام :صله رحم کنید ؛ زیرا صله رحم ، باعث تأخیر اجل و افزایش سال های عمر می شود .

۶ / ۵صدقهامام علی علیه السلام :به واسطه صدقه، اَجَل ها توسعه می یابند .

امام صادق علیه السلام :عیسی روح اللّه ، بر قومی گذشت که فریاد و هلهله می کردند . پرسید : «اینان را چه شده است؟». گفته شد : ای روح اللّه ! امشب ، فلانی دختر فلانی، به عروسی فلانی پسر فلانی در می آید . گفت : «امروز ، فریاد و هلهله سر می دهند و فردا گریه می کنند» . یکی از آنان گفت : چرا، ای فرستاده خدا؟ گفت : «زیرا امشب، عروس آنان خواهد مُرد». گفتند : خدا و فرستاده او راست می گویند . منافقان گفتند : فردا نزدیک است ! صبح که شد، آمدند و عروس را زنده یافتند، و هیچ اتّفاقی برایش نیفتاده بود . گفتند : ای روح اللّه ! آن که دیروز خبر دادی می میرد ، نمرده است! عیسی علیه السلام گفت : «خدا هر چه بخواهد، انجام می دهد» . ما را نزد او (عروس) ببرید . پس در حالی که از همدیگر سبقت می گرفتند، رفتند تا [به خانه عروس رسیدند و] در زدند . شوهرش بیرون آمد . عیسی علیه السلام به او گفت : «از همسرت برای من اجازه بگیر» . شوهر، نزد همسرش آمد و به او خبر داد که روح و کلمه خدا [ عیسی علیه السلام ] با گروهی ، پُشت در هستند . همسرش خود را پوشاند. آن گاه عیسی علیه السلام وارد شد و به او گفت : «دیشب چه کار [خیری ]انجام دادی؟» . گفت: کاری انجام ندادم، مگر همان کاری که در گذشته نیز انجام می دادم . هر شب جمعه، نیازمندی می آمد و ما غذای او را تا شب جمعه بعدی می دادیم . دیشب هم آمد، در حالی که من و خانواده ام سرگرم کارهای خود بودیم . او صدا زد؛ ولی کسی جوابش را نداد . دوباره صدا زد؛ ولی جواب نشنید ، تا این که بارها صدا زد . وقتی سخنش را شنیدم، برخاستم و به صورت ناشناخته ، همان طور که درگذشته به او غذا می رساندیم ، غذا را به او رساندم . [عیسی علیه السلام ] به او گفت : «از جایت کنار رو» . [او از جایش کنار رفت] ناگهان از زیر لباس او یک افعی چون تنه درخت پدیدار گشت که دمش را به دندان گرفته بود . [عیسی علیه السلام ] گفت : «به خاطر آنچه انجام دادی، این افعی از تو باز داشته شده است» .

.

عنه علیه السلام :مَرَّ یَهودِیٌّ بِالنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : السّامُ عَلَیکَ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : عَلَیکَ ، فَقالَ أصحابُهُ : إنَّما سَلَّمَ عَلَیکَ بِالمَوتِ ، قالَ : المَوتُ عَلَیکَ . قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : وکَذلِکَ رَدَدتُ . ثُمَّ قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : إنَّ هذَا الیَهودِیَّ یَعَضُّهُ أسوَدُ فی قَفاهُ فَیَقتُلُهُ . قالَ : فَذَهَبَ الیَهودِیُّ فَاحتَطَبَ حَطَبا کَثیرا فَاحتَمَلَهُ ثُمَّ لَم یَلبَث أنِ انصَرَفَ . فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : ضَعهُ ، فَوَضَعَ الحَطَبَ فَإِذا أسوَدُ فی جَوفِ الحَطَبِ عاضٌّ عَلی عودٍ ، فَقالَ : یا یَهودِیُّ ، ما عَمِلتَ الیَومَ ؟ قالَ : ما عَمِلتُ عَمَلاً إلّا حَطَبی هذَا ، احتَمَلتُهُ فَجِئتُ بِهِ ، وکانَ مَعی کَعکَتانِ ، فَأَکَلتُ واحِدَةً وتَصَدَّقتُ بِواحِدَةٍ عَلی مِسکینٍ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : بِها دَفَعَ اللّهُ عَنهُ . وقالَ : إنَّ الصَّدَقَةَ تَدفَعُ میتَةَ السَّوءِ عَنِ الإِنسانِ . ⁽¹⁾

.

امام صادق علیه السلام :یهودی ای از کنار پیامبر صلی الله علیه و آله گذر کرد و گفت : السّام علیک (مرگ بر تو) . پیامبر خدا فرمود : «علیک (بر تو باد) ». یاران پیامبر صلی الله علیه و آله گفتند: با مرگ، به تو سلام کرد و گفت : مرگ بر تو ! پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «من نیز همان گونه جوابش دادم» . پیامبر صلی الله علیه و آله سپس فرمود : «گردن این یهودی را مار سیاهی، از پشت می گزد و او را می کشد» . یهودی رفت و هیزم بسیاری جمع کرد و بر پشت خود نهاد. سپس زمانی نگذشت که باز گشت . پیامبر خدا به او فرمود : «بارت را زمین بگذار». او هیزم ها را زمین گذاشت . ناگهان مار سیاهی که در درون هیزم ها چوبی را به دندان گرفته بود، پیدا شد . [پیامبر صلی الله علیه و آله ]فرمود : «ای یهودی! امروز، چه کرده ای؟». گفت : جز جمع آوری این هیزم ها کاری نکرده ام ، آن را بار پشتم کردم و آوردم ، در حالی که دو قرص نان ، همراهم بود : یکی از آن دو را خودم خوردم و دیگری را به مسکینی صدقه دادم . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «به خاطر همان، خداوند، [این مار سیاه را] از او دفع کرد» و فرمود : «همانا صدقه، مرگ بد را از انسان برطرف می کند» .

.

الإمام العسکریّ علیه السلامـ فی الدُّعاءِ ـ :یا مَن یَرُدُّ بِأَلطَفِ الصَّدَقَةِ وَالدُّعاءِ ، عَن أعنانِ السَّماءِ ، ما حُتِمَ واُبرِمَ مِن سوءِ القَضاءِ . ⁽¹⁾

۶ / ۶الرِّضا بِالقَضاءِالإمام الصادق علیه السلام :کانَ فی بَنی إسرائیلَ نَبِیٌّ وَعَدَهُ اللّهُ ... النُّصرَةَ إلی خَمسَ عَشرَةَ سَنَةً ، فَأَخبَرَ بِذلِکَ النَّبِیُّ قَومَهُ فَقالوا : ما شاءَ اللّهُ ، فَعَجَّلَهُ اللّهُ لَهُم فی خَمسَ عَشرَةَ لَیلَةً . ⁽²⁾

راجع : موسوعة العقائد الإسلامیة : ج ۶ (الفصل الثانی عشر : الرضا بالقضاء والقدر) .

۶ / ۷عَدلُ السُّلطانِالإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل جَعَلَ لِمَن جَعَلَ لَهُ سُلطانا أجَلاً ومُدَّةً مِن لَیالٍ وأیّامٍ وسِنینَ وشُهورٍ ، فَإِن عَدَلوا فِی النّاسِ أمَرَ اللّهُ عز و جل صاحِبَ الفَلَکِ ⁽³⁾أن یُبطِئَ بِإِدارَتِهِ فَطالَت أیّامُهُم ولَیالیهِم وسِنینُهُم وشُهورُهُم ، وإن جاروا فِی النّاسِ ولَم یَعدِلوا أمَرَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی صاحِبَ الفَلَکِ فَأَسرَعَ بِإِدارَتِهِ فَقَصُرَت لَیالیهِم وأیّامُهُم وسِنینُهُم وشُهورُهُم ، وقَد وَفی عز و جل لَهُم بِعَدَدِ اللَّیالی وَالشُّهورِ . ⁽⁴⁾

.

۶ / ۶ خشنودی به قضا

۶ / ۷ دادگریِ فرمانروا

امام عسکری علیه السلامـ در دعا ـ:ای کسی که با کمترین صدقه و دعا ، قضای بدِ حتمی را از پهنه آسمان ، باز می گرداند !

۶ / ۶خشنودی به قضاامام صادق علیه السلام :در میان بنی اسرائیل، پیامبری بود که خداوند به او وعده داد... پانزده سال دیگر پیروزی اش خواهد داد . پس آن پیامبر، خبر را به قومش داد . گفتند : هر چه خدا خواهد! و خداوند ، پانزده سال را به پانزده شب، تقلیل داد .

ر . ک : دانش نامه عقاید اسلامی : ج ۹ ص ۱۱۳ (عدالت خداوند / فصل دوازدهم : خشنودی به قضا و قدر) .

۶ / ۷دادگریِ فرمانرواامام صادق علیه السلام :خداوند برای کسی که به او شهریاری داده، مدّت و زمان معیّنی از شب ها و روزها و سال ها و ماه ها قرار داده است . اگر در میان مردم، دادگری کنند ، خداوند عز و جل فَلک دار را فرمان می دهد که چرخش فلک را کُند نماید و در نتیجه، روزها و شب ها و سال ها و ماه های آنان دراز می گردد ، و اگر در میان مردم، ستمگری کنند و دادگری نورزند ، خداوند ـ تبارک و تعالی ـ به فَلک دار فرمان می دهد و او چرخش آن را سرعت می بخشد و شب ها و روزها و سال ها و ماه های آنان کوتاه می گردد ، و این چنین خداوند عز و جل به تعداد شب ها و ماه های معیّن در باره آنان هم وفا کرده است .

.

۶ / ۸زِیارَةُ الحُسَینِ علیه السلامالإمام الباقر علیه السلام :مُروا شیعَتَنا بِزِیارَةِ قَبرِ الحُسَینِ علیه السلام ؛ فَإِنَّ إتیانَهُ یَزیدُ فِی الرِّزقِ ، ویَمُدُّ فِی العُمُرِ ، ویَدفَعُ مَدافِعَ السَّوءِ ⁽¹⁾، وإتیانَهُ مُفتَرَضٌ عَلی کُلِّ مُؤمِنٍ یُقِرُّ لَهُ بِالإِمامَةِ مِنَ اللّهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ الحُسَینَ صاحِبَ کَربَلاءَ قُتِلَ مَظلوما مَکروبا عَطشانا لَهفانا ، وحَقٌّ عَلَی اللّهِ عز و جل ⁽³⁾أن لا یَأتِیَهُ لَهفانٌ ولا مَکروبٌ ولا مُذنِبٌ ولا مَغمومٌ ولا عَطشانُ ولا ذو عاهَةٍ ثُمَّ دَعا عِندَهُ وتَقَرَّبَ بِالحُسَینِ علیه السلام إلَی اللّهِ عز و جل ، إلّا نَفَّسَ اللّهُ کُربَتَهُ وأعطاهُ مَسأَلَتَهُ وغَفَرَ ذَنبَهُ ومَدَّ فی عُمُرِهِ وبَسَطَ فی رِزقِهِ، فَاعتَبِروا یا اُولِیالأَبصارِ. ⁽⁴⁾

کامل الزیارات عن عبد الملک الخثعمی عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال :قالَ علیه السلام لی : یا عَبدَ المَلِکِ ، لا تَدَع زِیارَةَ الحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ علیه السلام ومُر أصحابَکَ بِذلِکَ ؛ یَمُدُّ اللّهُ فی عُمُرِکَ ، ویَزیدُ اللّهُ فی رِزقِکَ ، ویُحییکَ اللّهُ سَعیدا ولا تَموتُ إلّا سَعیدا ویَکتُبُکَ سَعیدا . ⁽⁵⁾

.