مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه معارف الکتاب و السنه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمدی ری شهری با همکاری جمعی از پژوهشگران ؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۹۹ .

شابک : ۱۵۰۰۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-494-0 ؛ ج. ۴ : 978-964-493-587-9 ؛ ج. ۵: 978-964-493-588-6 ؛ ج. ۷: 978-964-493-590-9 ؛ ج. ۸: 978-964-493-591-6 ؛ ج. ۹: 978-964-493-592-3 ؛ ج. ۱۰ : 978-964-493-593-0 ؛ ج. ۱۲: 978-964-493-595-4 ؛ ج. ۱۳: 978-964-493-596-1 ؛ ج. ۱۴: 978-964-493-597-8 ؛ ج. ۱۵ : 978-964-493-598-5 ؛ ج. ۱۶: 978-964-493-599-2

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد چهارم .

یادداشت : این کتاب با حمایت و مشارکت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شده است .

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. معاونت امور فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹/م۳۴د۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۲۷۴۷۸۷۷

اشاره

۴۵ . تبلیغ

اشاره

۴۵ . تبلیغدرآمدفصل یکم : جایگاه تبلیغفصل دوم : جایگاه مبلّغفصل سوم : رسالت مبلّغفصل چهارم : ویژگی های مبلّغفصل پنجم : ابزارهای تبلیغفصل ششم : آداب تبلیغفصل هفتم : آفات تبلیغفصل هشتم : آثار تبلیغ علمیفصل نهم : روش تبلیغ در قرآن

.

. .

درآمد

تبلیغ ، در لغت

درآمدتبلیغ ، در لغتواژه «تبلیغ» ، از ریشه «بلوغ» و «بَلاغ» ⁽¹⁾به معنای رساندن کاملِ پیام ، خبر ، اندیشه و سخن به دیگری است و «مبلّغ» ،کسی است که با همه توان ، تلاش می کند تا موادّ تبلیغی همراه خود را به مقصد نهایی ـ که اندیشه و دل مخاطب است ـ ، برساند . در قرآن کریم ، واژه «تبلیغ» و مشتقّات آن ، ۲۸ بار به کار رفته اند . ⁽²⁾عناوین دیگری مانند : هدایت ، دعوت ، موعظه ، تبشیر ، تخویف ، اِنذار ، امر به معروف و نهی از منکر نیز با عنوان تبلیغ ، ارتباطی نزدیک دارند؛ امّا هیچ یک ، از بار فرهنگی واژه «تبلیغ» در انتقال پیام ها برخوردار نیستند . از منظر قرآن و احادیث ، رساندن پیام های سازنده خداوند مهربان به اندیشه و دل مردم ، مهم ترین وظیفه انبیای الهی و ادامه دهندگان راه آنان است . به انجام

.

عوامل موفّقیت مبلّغ

.

.

انگیزه مبلّغ

رساندن این وظیفه ، تا آن جا اهمّیت دارد که قرآن ، خطاب به پیامبر اسلام ، تأکید می فرماید : « إِنْ عَلَیْکَ إِلَّا الْبَلَاغُ . ⁽¹⁾جز رساندن پیام ، بر عهده تو نیست» . و پیامبر بزرگوار اسلام ، خود را به عنوان یک «مبلّغ» به مردم معرفی می کند و می فرماید : إنَّما أنَا مُبَلِّغٌ . ⁽²⁾من ، فقط مبلّغم .

عوامل موفّقیت مبلّغبر اساس آنچه امروزه در دانش های روان شناسی ، ارتباطات اجتماعی و مدیریت مطرح است ، موفّقیت یا شکست مبلّغان و برنامه سازان تبلیغاتی در رسیدن به اهداف خود ، به پنج عامل باز می گردد : ۱ . انگیزه مبلّغ ، ۲ . محتوای تبلیغ ، ۳ . ویژگی های مبلّغ ، ۴ . ابزارهای تبلیغ ، و ۵ . شیوه تبلیغ . در اسلام ، همه این عوامل ، مورد توجّه قرار دارند و ما در این مَدخَل ، با الهام گرفتن از قرآن و حدیث ، تلاش می کنیم تا ضمن تقویت انگیزه تبلیغ ، مبلّغان را با اصلی ترین پیام هایی که باید به مردم منتقل کنند ، ویژگی هایی که برای مبلّغ ، ضروری است و ضامن موفّقیت وی در تبلیغ است ، ابزار تبلیغ ، و شیوه هایی که در موفّقیت مبلّغ ، مؤثّرند ، آشنا سازیم . اینک اشاره ای کوتاه به جمع بندی متون اسلامی در باره عوامل موفّقیت

.

رسالت مبلّغ

مبلّغ داریم :

انگیزه مبلّغبدون تردید ، انگیزه ، قبل از هر چیز دیگر ، ضامن موفّقیت مبلّغ و برنامه های تبلیغی اوست . هر چه انگیزه قوی تر باشد ، امید موفّقیت، بیشتر است . تأمّل در متون دینی ای که در باره جایگاه تبلیغ و مبلّغ در اسلام سخن می گویند ، می تواند زمینه ساز تقویت انگیزه مبلّغان و برنامه سازان تبلیغی باشد . در این متون ، ضرورت تبلیغ به عنوان یک تکلیف الهی و وظیفه دینی ، شمرده شده و اهمّیت و آثار و برکات آن برای مبلّغ از یک سو و برای مردم از سوی دیگر ، مورد تأکید قرار گرفته و تبلیغ ، به عنوان پایگاه اِحیای معنوی مردم و یاری رساندن به خدا معرّفی شده است . ⁽¹⁾همچنین مبلّغ ، نماینده خدا ، نماینده پیامبر خدا ، نماینده کتاب خدا ، و حجّت خدا بر مردم، معرّفی شده است . ⁽²⁾مبلّغ ، ترجمان حق ، سفیر خالق و فرا خواننده مردم به سوی خداست . ⁽³⁾مبلّغ ، مجاهدی است که با سلاح سخن و قلم ، به یاری خدا (یعنی دفاع از همه ارزش های انسانی و مبارزه و جهاد با همه زشتی ها و ناهنجاری ها) بر می خیزد و جامعه را به مقصد اعلای انسانیت ، دعوت می کند . ⁽⁴⁾بدین سان ، یک مبلّغ ، ارزشمندتر از هزاران عابد است ؛ چرا که همّت عابد ، در جهت نجات خویش است و همّت مبلّغ ، در جهت نجات مردم و خدمت به خلق ،

.

ویژگی های مبلّغ

ابزارهای تبلیغ

و از این روست که در قیامت به عابد گفته می شود : اِنطَلِق إلَی الجَنَّةِ ! ⁽¹⁾به سوی بهشت برو ! امّا به مبلّغ گفته می شود : قِف ! تَشفَع لِلنّاسِ بِحُسنِ تَأدیبِکَ لَهُم . ⁽²⁾درنگ کن و به پاداش آن که مردم را نیکو تربیت کردی ، آنها را شفاعت کن . این فضایل ، برای همه مبلّغانِ واجد شرایط است ؛ امّا کسانی که در هدایت مردم ، تلاش و ابتکار بیشتری دارند ، از کمالات برتری برخوردارند و مبلّغی که برای تبلیغ ، به بلاد شرک و کفر سفر کند و در این راه ، جان بدهد ، به سان ابراهیم خلیل ، در قیامت به صورت امّت واحدی محشور می گردد . ⁽³⁾افزون بر این ، آنچه در باره حقوق مبلّغ و ثواب تبلیغ در احادیث اسلامی آمده است ، در جهت تقویت انگیزه مبلّغان و برنامه سازان تبلیغی است . ⁽⁴⁾البتّه جایگاه رفیع مبلّغ ، مسئولیت بسیار سنگینی را بر دوش او می گذارد و آیات و احادیثی که در این باره ⁽⁵⁾و نیز در مورد مبلّغان نمونه ۶ وارد شده است ، برای مبلّغان ، سختْ هشدار دهنده است .

رسالت مبلّغمحتوای تبلیغ ، یکی دیگر از ارکان موفّقیت آن است . هر چه محتوای تبلیغ با

.

موازین عقلی، سازگارتر و پیام مبلّغ از غنای فرهنگی بیشتری برخوردار باشد ، میزان موفّقیت و تأثیرگذاری تبلیغ در مردم ، افزایش خواهد یافت . آنچه در فصل سوم تحت عنوان «رسالت مبلّغ» آمده است ، علاوه بر این که مبلّغ را با مهم ترین وظایف تبلیغی و جهتگیری های صحیح در پیام رسانی آشنا می کند ، نشان دهنده غنای فرهنگی پیام اسلام و انطباق آن با موازین فطری و عقلی است .

ویژگی های مبلّغسومین رکن موفّقیت مبلّغ ، ویژگی های شخصی اوست . مبلّغ ، در صورتی می تواند در جایگاه واقعی خود ، تداوم بخش راه انبیای الهی باشد و از ارزش های دینی دفاع کند که از نظر علمی ، اخلاقی و عملی ، واجد ویژگی هایی باشد که اسلام برای دعوت کنندگان مردم به خدا و ارزش های انسانی و اسلامی ضروری می داند . مشروح این ویژگی ها در فصل چهارم این عنوان خواهد آمد . مبلّغ ، اگر از حدّ اقلّ ضروری این ویژگی ها برخوردار نباشد ، نه تنها تلاش های تبلیغی او سودمند نیست ، بلکه برای جامعه و حتّی برای شخص او ، زیانبار و خطرناک خواهد بود .

ابزارهای تبلیغمبلّغ ، علاوه بر داشتن انگیزه قوی و پیام فرهنگی غنی و ویژگی های شخصی لازم ، برای موفّقیت ، به ابزار نیاز دارد . سخن ، مهم ترین ابزار تبلیغ و به مفهوم عامّ آن ، تنها ابزار تبلیغ در طول تاریخ است که در قالب های : موعظه ، خطابه ، مناظره ، و نثر و نظم ، پیام مبلّغ را به اندیشه و دل مردم منتقل می کند . جالب توجّه است که در احادیث اسلامی ، نوشتار نیز از مصادیق «سخن» شمرده شده و خط را «زبانِ دست» خوانده اند . بر این اساس ، وسایل اطّلاع رسانی

.

شیوه تبلیغ

مهم ترین نکته تبلیغی

جدید ، مانند : سینما و تئاتر نیز از اَشکال گوناگون سخن محسوب می شوند . در فصل پنجم این عنوان ، قدرت فوق العاده و سِحرآمیز «سخن» و اطّلاع رسانی و شیوه های سخن گفتن با مردم ، مورد توجّه قرار گرفته است . مهم ترین نکته در این فصل ، این است که از نظر احادیث اسلامی ، «سخن» ، از بالاترین قدرت در تحقّق اهداف فرهنگی ، سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی و نظامی برخوردار است . ابزارهای انتقال سخن و اطّلاع رسانی به مردم ، مؤثّرتر از ابزارهای نظامی و اقتصادی اند و قدرت آنها از قدرت نظامی و اقتصادی ، افزون تر است . این ، ره نمودی است بس مهم و ارزنده برای مبلّغان و برنامه سازان تبلیغی مسلمان ، که متأسّفانه ، تا کنون ، آن گونه که شایسته است، مورد توجّه قرار نگرفته است و امروز ، دشمنان اسلام ، بیش از دوستان ، از این سلاح استفاده می کنند . امام خمینی رحمه الله در این باره می فرماید : تبلیغات ، مسئله ای است پُر اهمّیت و حسّاس؛ یعنی دنیا با تبلیغات ، حرکت می کند . آن قدری که دشمنان ما از حربه تبلیغات استفاده می کنند ، از طریق دیگری نمی کنند و ما باید به مسئله تبلیغات ، بسیار اهمّیت دهیم و از همه چیزهایی که هست ، بیشتر به آن توجّه کنیم . ⁽¹⁾آنچه امروز برای مبلّغان و حوزه های علمیّه و سازمان های تبلیغاتی اسلامی اهمّیت دارد ، این است که علاوه بر بهره گیری از شکل های سنّتی تبلیغ ، همگام با زمان ، از قالب های جدید سخن گفتن و اطّلاع رسانی به مردم و استدلال و اثرگذاری و اِقناع ، غفلت نورزند و خود را به ابزارهای جدید اطّلاع رسانی مجهّز سازند . ⁽²⁾

شیوه تبلیغپنجمین رکن موفّقیت مبلّغ ، شیوه تبلیغ است . تبلیغ ، یک هنر بزرگ است و مبلّغ کامل ، یک هنرمند بزرگ . مبلّغ باید علاوه بر توجّه به عوامل چهارگانه ای که شرح آنها گذشت ، از هنر تبلیغ نیز برخوردار باشد ، و گر نه شایسته این عنوان نیست . هنر تبلیغ ، به کار گرفتن شیوه های مؤثّر و اجتناب از شیوه های نادرست در انتقال پیام های تبلیغی است که در فصل ششم و هفتم این عنوان ، مورد توجّه قرار گرفته است .

مهم ترین نکته تبلیغیدر پایان باید گفت : مهم ترین نکته ای که مبلّغان باید مورد توجّه قرار دهند ، این است که کارآیی «سخن» در انتقال پیام های الهی ، در مقابل کارآیی «عمل» ، ناچیز است . سخن ، قدرت سحرآمیز دارد؛ امّا عمل، اعجاز می کند . از این رو ، پیشوایان دینیِ ما، بیش از تبلیغ با سخن ، بر تبلیغ با عمل ، تأکید دارند . ⁽³⁾در فصل هشتم این عنوان ، نمونه هایی از آثار اعجازآمیز عمل ، در گرایش مردم به اسلام و ارزش های اسلامی ارائه شده است .

.

الفصل الأوّل : مکانة التّبلیغ۱ / ۱وُجوبُ التَّبلیغِالکتاب«وَمَا کَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنفِرُواْ کَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِن کُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ طَائِفَةٌ لِّیَتَفَقَّهُواْ فِی الدِّینِ وَ لِیُنذِرُواْ قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُواْ إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ» . ⁽¹⁾

«وَلْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» . ⁽²⁾

«یَاأَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ» . ⁽³⁾

«فَذَکِّرْ إِنَّمَا أَنتَ مُذَکِّرٌ» . ⁽⁴⁾

«وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْرَی تَنفَعُ الْمُؤْمِنِینَ» . ⁽⁵⁾

.

فصل یکم : جایگاه تبلیغ

۱ / ۱ وجوب تبلیغ

فصل یکم : جایگاه تبلیغ۱ / ۱وجوب تبلیغقرآن« و شایسته نیست مؤمنان ، همگی [برای جهاد] کوچ کنند . پس چرا از هر فرقه ای از آنان ، دسته ای کوچ نمی کنند تا [دسته ای بمانند و ]در دین ، آگاهی پیدا کنند و قوم خود را ـ وقتی به سوی آنان باز گشتند ـ ، بیم دهند ، باشد که آنان [از مجازات خداوند] بترسند؟! » .

« و باید از میان شما گروهی [مردم را] به نیکی دعوت کنند و به کار شایسته وا دارند و از زشتی باز دارند ، و آنان همان رستگاران اند » .

« ای پیامبر ! آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده ، ابلاغ کن ، و اگر نکنی ، پیامش را نرسانده ای ، و خدا تو را از [گزند ]مردم ، نگاه می دارد . آری ، خدا گروه کافران را هدایت نمی کند » .

« پس تذکّر ده ، که تو، تنها تذکّر دهنده ای » .

«و پند ده که مؤمنان را پند ، سود می دهد » .

.

«قُلْ أَیُّ شَیْ ءٍ أَکْبَرُ شَهَادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِیدٌ بَیْنِی وَبَیْنَکُمْ وَأُوحِیَ إِلَیَّ هَذَا الْقُرْءَانُ لِأُنذِرَکُم بِهِ وَمَن بَلَغَ أَإِنَّکُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّهِ ءَالِهَةً أُخْرَی قُل لَا أَشْهَدُ قُلْ إِنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَإِنَّنِی بَرِی ءٌ مِّمَّا تُشْرِکُونَ» . ⁽¹⁾

«قَالَ رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلاً وَ نَهَارًا» . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ألا وإنّی اُجَدِّدُ القَولَ : ألا فَأَقیمُوا الصَّلاةَ ، وآتُوا الزَّکاةَ ، وَأمُروا بِالمَعروفِ ، وَانهَوا عَنِ المُنکَرِ . ألا وإنَّ رَأسَ الأَمرِ بِالمَعروفِ وَالنَّهیِ عَنِ المُنکَرِ أن تَنتَهوا إلی قَولی ، وتُبَلِّغوهُ مَن لَم یَحضُر ، وتَأمُروهُ بِقَبولِهِ ، وتَنهَوهُ عَن مُخالَفَتِهِ ؛ فَإِنَّهُ أمرٌ مِنَ اللّهِ عز و جل ومِنّی . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :وَاصطَفی سُبحانَهُ مِن وَلَدِهِ [أی آدَمَ علیه السلام ] أنبِیاءَ ، أخَذَ عَلَی الوَحیِ میثاقَهُم ، وعَلی تَبلیغِ الرِّسالَةِ أمانَتَهُم . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أعِن أخاکَ عَلی هِدایَتِهِ . ⁽⁵⁾

۱ / ۲أهَمِّیَّةُ التَّبلیغِإرشاد القلوب :رُوِیَ أنَّ داودَ علیه السلام خَرَجَ مُصحِرا مُنفَرِدا ، فَأَوحَی اللّهُ إلَیهِ : یا داودُ ، ما لی أراکَ وَحدانِیّا ؟ فَقالَ : إلهِی ! اشتَدَّ الشَّوقُ مِنّی إلی لِقائِکَ ، فَحالَ بَینی وبَینَکَ خَلقُکَ . فَأَوحَی اللّهُ إلَیهِ : اِرجِع إلَیهِم ؛ فَإِنَّکَ إن تَأتِنی بِعَبدٍ آبِقٍ اُثبِتکَ فِی اللَّوحِ جَمیلاً . ⁽⁶⁾

.

۱ / ۲ اهمّیت تبلیغ

« بگو : «گواهیِ چه کسی از همه برتر است ؟» . بگو : «خدا میان من و شما گواه است ، و این قرآن ، به من وحی شده تا به وسیله آن ، شما و هر کس را که [این پیام به او ]برسد ، هشدار دهم . آیا واقعا شما گواهی می دهید که در کنار خدا ، خدایان دیگری است ؟» . بگو : «من گواهی نمی دهم» . بگو : «او تنها معبودی یگانه است ، و بی تردید ، من از آنچه شریک [او] قرار می دهید ، بیزارم» » .

« [نوح] گفت : پروردگارا ! من قوم خود را در شب و روز ، دعوت کردم » .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آگاه باشید ! من این سخن را تکرار می کنم : هان ! نماز را به پای دارید و زکات بپردازید و امر به معروف و نهی از منکر کنید . بدانید که اساس امر به معروف و نهی از منکر ، آن است که به سخن من بینجامد و آن [سخن] را به کسی که حاضر نیست ، برسانید و او را به پذیرش آن ، فرمان دهید و از مخالفتش باز دارید که آن ، فرمانی از جانب خداوند و من است .

امام علی علیه السلام :خداوند سبحان، از میان فرزندان او (آدم علیه السلام ) پیامبران را برگزید و از آنان بر وحی ، پیمان گرفت و امانت تبلیغ رسالت را به آنان سپرد .

امام علی علیه السلام :برادرت را برای هدایتش یاری رسان .

۱ / ۲اهمّیت تبلیغإرشاد القلوب :نقل شده است که داوود علیه السلام به تنهایی به صحرا رفت . خداوند به او وحی فرستاد : «ای داوود ! چرا تو را تنها می بینم ؟» . داوود گفت : خدایا ! اشتیاق من به دیدار تو ، زیاد شده و خلقِ تو میان من و تو فاصله انداخته است . خداوند به او وحی فرستاد : «به سوی مردم باز گرد ، که اگر بنده گریزپایی را نزدم آوری ، نام تو را به زیبایی در لوح ثبت خواهم کرد» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، لأََن یَهدِیَ اللّهُ عَلی یَدَیکَ رَجُلاً خَیرٌ لَکَ مِمّا طَلَعَت عَلَیهِ الشَّمسُ . ⁽¹⁾

المطالب العالیة عن عبد الرحمن بن عائذ :کانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إذا بَعَثَ بَعثا قالَ : تَأَلَّفُوا النّاسَ ، وتَأَنَّوا بِهِم ، ولا تُغیروا عَلَیهِم حَتّی تَدعوهُم ؛ فَما عَلَی الأَرضِ مِن أهلِ بَیتِ مَدَرٍ ولا وَبَرٍ إلّا وإن تَأتونی بِهِم [مُسلِمینَ] أحَبُّ إلَیَّ مِن أن تَقتُلوا رِجالَهُم وتَأتونی بِنِسائِهِم . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لَمّا وَجَّهَنی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلَی الیَمَنِ قالَ : یا عَلِیُّ ، لا تُقاتِل أحَدا حتَّی تَدعُوَهُ إلَی الإِسلامِ ؛ وَایمُ اللّهِ ، لَأَن یَهدِیَ اللّهُ عَلی یَدَیکَ رَجُلاً خَیرٌ لَکَ مِمّا طَلَعَت عَلَیهِ الشَّمسُ وغَرَبَت ، ولَکَ وِلاؤُهُ یا عَلِیُّ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :نِعمَ الهَدِیَّةُ المَوعِظَةُ . ⁽⁴⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی ! اگر خداوند به دستان تو انسانی را هدایت کند ، از آنچه خورشید بر آن تابیده ، برای تو بهتر است .

المطالب العالیةـ به نقل از عبد الرحمان بن عائذ ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله هر گاه دسته ای را گسیل می داشت ، [به آنان] می فرمود : «با مردم ، الفت بگیرید و به آنان فرصت دهید ، و تا آنان را [به اسلام] فرا نخوانده اید ، بر آنان هجوم نیاورید ، که بر روی زمین ، هیچ خانواده روستانشین یا چادرنشینی نیست ، مگر آن که اگر آنان را مسلمان پیش من آورید ، برایم دوست داشتنی تر از آن است که مردانشان را بکشید و زنانشان را نزد من آورید» .

امام علی علیه السلام :هنگامی که پیامبر خدا مرا به سوی یمن روانه ساخت ، فرمود : «ای علی ! با هیچ کس پیش از آن که او را به اسلام فرا خوانی ، جنگ مکن . سوگند به خدا ، اگر خداوند به دست تو انسانی را هدایت کند ، از آنچه خورشید بر آن طلوع و غروب کرده ، برایت بهتر است و ولای او با توست ، ای علی !».

امام علی علیه السلام :پنددهی ، بهترین هدیه است .

.

عنه علیه السلام :مَن وَعَظَکَ أحسَنَ إلَیکَ . ⁽¹⁾

شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید عن الإمام علیّ علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :لَیسَ کُلُّ ذی عَینٍ یُبصِرُ ، ولا کُلُّ ذی اُذُنٍ یَسمَعُ . فَتَصَدَّقوا عَلی اُولِی العُقولِ الزَّمِنَةِ ⁽²⁾وَالأَلبابِ الحائِرَةِ بِالعُلومِ الَّتی هِیَ أفضَلُ صَدَقاتِکُم . ثُمَّ تَلا : «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مَا أَنزَلْنَا مِنَ الْبَیِّنَاتِ وَ الْهُدَی مِن بَعْدِ مَا بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتَابِ أُوْلَئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

۱ / ۳إحیاءُ النّاسِالکتاب«یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اسْتَجِیبُواْ لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاکُمْ لِمَا یُحْیِیکُمْ» . ⁽⁵⁾

«مِنْ أَجْلِ ذَلِکَ کَتَبْنَا عَلَی بَنِی إِسْرَاءِیلَ أَنَّهُ مَن قَتَلَ نَفْسَاً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعًا وَمَنْ أَحْیَاهَا فَکَأَنَّمَا أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعًا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَیِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ کَثِیرًا مِّنْهُم بَعْدَ ذَلِکَ فِی الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ» . ⁽⁶⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلامـ فِی احتِجاجِهِ عَلَی الزِّندیقِ ـ :. . . «مِنْ أَجْلِ ذَلِکَ کَتَبْنَا عَلَی بَنِی إِسْرَاءِیلَ أَنَّهُ مَن قَتَلَ نَفْسَاً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعًا وَمَنْ أَحْیَاهَا فَکَأَنَّمَا أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعًا» ، ولِلإِحیاءِ فی هذَا المَوضِعِ تَأویلٌ فِی الباطِنِ لَیسَ کَظاهِرِهِ ، وهُوَ «مَن هَداها» ؛ لأَِنَّ الهِدایَةَ هِیَ حَیاةُ الأَبَدِ ، ومَن سَمّاهُ اللّهُ حَیّا لَم یَمُت أبَدا ، إنَّما یَنقُلُهُ مِن دارِ مِحنَةٍ إلی دارِ راحَةٍ ومِنحَةٍ . ⁽⁷⁾

.

۱ / ۳ زنده کردن مردم

امام علی علیه السلام :هر کس تو را موعظه کند ، به تو نیکی کرده است .

شرح نهج البلاغة، ابن ابی الحدید:ـ در بیان حکمت های منسوب به امیر مؤمنان علیه السلام ـ :امام علی علیه السلام فرمود: «هر صاحب چشمی نمی بیند ، و هر صاحب گوشی نمی شنود . پس به صاحبان عقل های بیمار و خِرَدهای سرگردان ، علوم را صدقه دهید که بالاترین صدقه شما همین است» و آن گاه این آیه را تلاوت نمود : «کسانی که نشانه های روشن و ره نمودی را که فرو فرستاده ایم ، پس از آن که آن را برای مردم در کتاب توضیح داده ایم ، نهفته می دارند ، خدا آنان را لعنت می کند و لعنت کنندگان ، لعنتشان می کنند» .

۱ / ۳زنده کردن مردمقرآن«ای کسانی که ایمان آورده اید ! چون خدا و رسول ، شما را به چیزی فرا خواندند که به شما حیات می بخشد ، آنان را اجابت کنید» .

«از این رو بر بنی اسرائیل ، مقدّر داشتیم که هر کس کسی را جز به قصاص قتل یا [به کیفر ]فسادی در زمین بکُشد ، چنان است که گویی همه مردم را کشته است و هر کس کسی را زنده بدارد ، چنان است که گویی تمام مردم را زنده داشته است، و قطعا پیامبران ما ، دلایل آشکار برای آنان آوردند .[با این همه] پس از آن ، بسیاری از ایشان در زمین ، زیاده روی می کنند» .

حدیثامام علی علیه السلامـ در مناظره با شخصی مُلحد ـ : «از این رو ، بر بنی اسرائیل ، مقدّر داشتیم که هر کس کسی را جز به قصاص قتل یا [به کیفر] فسادی در زمین بکُشد ، چنان است که گویی همه مردم را کشته است و هر کس کسی را زنده بدارد ،چنان است که گویی تمام مردم را زنده کرده است» . زنده کردن در این جا ، تأویلی باطنی دارد که غیر از ظاهر آن است و آن ، زنده کردن به معنای هدایت کردن است ؛ زیرا هدایت ، حیات ابدی است و کسی که خداوند، زنده اش نامیده ، هرگز نمی میرد . خداوند، تنها او را از خانه رنج و محنت، به خانه راحت و لطف ، انتقال می دهد .

.

تفسیر العیّاشی عن أبی بصیر عن الإمام الباقر علیه السلام ، قال :سَأَلتُهُ : «وَمَنْ أَحْیَاهَا فَکَأَنَّمَا أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعًا» ؟ قالَ : مَنِ استَخرَجَها مِنَ الکُفرِ إلَی الإِیمانِ . ⁽¹⁾

الکافی عن فضیل بن یسار :قُلتُ لِأَبی جَعفَرٍ علیه السلام : قَولُ اللّهِ عز و جل فی کِتابِهِ : «وَمَنْ أَحْیَاهَا فَکَأَنَّمَا أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعًا» ؟ قالَ : مِن حَرقٍ أو غَرَقٍ . قُلتُ : فَمَن أخرَجَها مِن ضَلالٍ إلی هُدیً ؟ قالَ : ذاکَ تَأویلُهَا الأَعظَمُ . ⁽²⁾

الإمام العسکریّ علیه السلامـ فِی التَّفسیرِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ :قالَ الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ ـ صَلواتُ اللّهِ عَلَیهِما ـ لِرَجُلٍ : أیُّهُما أحَبُّ إلَیکَ : رَجُلٌ یَرومُ قَتلَ مِسکینٍ قَد ضَعُفَ ، أتُنقِذُهُ مِن یَدِهِ ؟ أو ناصِبٌ یُریدُ إضلالَ مِسکینٍ مُؤمِنٍ مِن ضُعَفاءِ شیعَتِنا ، تَفتَحُ عَلَیهِ ما یَمتَنِعُ المِسکینُ بِهِ مِنهُ ویُفحِمُهُ ویَکسِرُهُ بِحُجَجِ اللّهِ تَعالی ؟ قالَ : بَل إنقاذُ هذَا المِسکینِ المُؤمِنِ مِن یَدِ هذَا النّاصِبِ ؛ إنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ : «مَنْ أَحْیَاهَا فَکَأَنَّمَا أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعًا» ؛ أی : ومَن أحیَاها وأَرشَدَها مِن کُفرٍ إلی إیمانٍ فَکَأَ نَّما أحیا النّاسَ جَمیعاً ، مِن قَبلِ أن یَقتُلَهُم بِسُیوفِ الحَدیدِ . ⁽³⁾

.

تفسیر العیّاشیـ به نقل از ابو بصیر ـ :از امام باقر علیه السلام [تفسیر این آیه:] «و هر کس کسی را زنده بدارد ، چنان است که گویی تمام مردم را زنده کرده است» را پرسیدم . فرمود : «یعنی کسی که دیگری را از کفر به سوی ایمان بکشد» .

الکافیـ به نقل از فُضَیل بن یسار ـ :به امام باقر علیه السلام این سخن خداوند در قرآن را : «و هر کس کسی را زنده بدارد ، چنان است که گویی تمام مردم را زنده کرده است» گفتم . فرمود : «یعنی او را از آتش یا غرق شدن ، نجات دهد» . گفتم : [و یا] آن کس که او را از گم راهی به سوی هدایت بیاورد ؟ فرمود : «این ، بالاترین تأویل آن است» .

امام عسکری علیه السلامـ در تفسیر منسوب به ایشان ـ :حسین بن علی علیهماالسلام به مردی گفت : «کدام یک از این دو کار ، نزد تو محبوب تر است : مردی می خواهد مستمند ناتوانی را به قتل برساند . آیا تو او را از دست آن مرد ، رها می سازی ، یا مرد ناصبی ای که می خواهد ناتوانی از ناتوانان شیعیان ما را گم راه سازد ، تو باب استدلال به برهان های الهی را بر او می گشایی تا جلوی گم راه ساختن او را بگیرد و او را مجاب سازد و در هم شکند ؟» . مرد پاسخ داد : بلکه نجات دادن این مؤمن ناتوان از دست این ناصبی [در نزد من، محبوب تر است] ؛ چرا که خداوند متعال می فرماید : «و هر کس کسی را زنده بدارد ، چنان است که گویی تمام مردم را زنده بدارد» ؛ [یعنی] هر کس کسی را زنده کند و او را از کفر به سوی ایمان ره نمون سازد ، گویا همه مردم را پیش از آن که آنان را با شمشیرهای آهنین بکشد ، زنده کرده است .

.

۱ / ۴نُصرَةُ اللّه عزّوجلِّالکتاب«یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِن تَنصُرُواْ اللَّهَ یَنصُرْکُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ» . ⁽¹⁾

«یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ کُونُواْ أَنصَارَ اللَّهِ کَمَا قَالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ لِلْحَوَارِیِّینَ مَنْ أَنصَارِی إِلَی اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِیُّونَ نَحْنُ أَنصَارُ اللَّهِ فَامَنَت طَّـائِفَةٌ مِّن بَنِی إِسْرَاءِیلَ وَ کَفَرَت طَّائِفَةٌ فَأَیَّدْنَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ عَلَی عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُواْ ظَاهِرِینَ» . ⁽²⁾

راجع : آل عمران : ۵۲ .

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما مِن نَبِیٍّ بَعَثَهُ اللّهُ فی اُمَّةٍ قَبلی إلّا کانَ لَهُ مِن اُمَّتِهِ حَوارِیّونَ وأَصحابٌ ، یَأخُذونَ بِسُنَّتِهِ ، ویَقتَدونَ بِأَمرِهِ . ثُمَّ إنَّها تَخلُفُ مِن بَعدِهِم خُلوفٌ ؛ یَقولونَ ما لا یَفعَلونَ ، ویَفعَلونَ ما لا یُؤمَرونَ . فَمَن جاهَدَهُم بِیَدِهِ فَهُوَ مُؤمِنٌ ، ومَن جاهَدَهُم بِلِسانِهِ فَهُوَ مُؤمِنٌ ، ومَن جاهَدَهُم بِقَلبِهِ فَهُوَ مُؤمِنٌ ؛ لَیسَ وَراءَ ذلِکَ مِنَ الإِیمانِ حَبَّةُ خَردَلٍ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :اُنصُرِ اللّهَ بِقَلبِکَ ولِسانِکَ ویَدِکَ ؛ فَإِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ قَد تَکَفَّلَ بِنُصرَةِ مَن یَنصُرُهُ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۴ یاری کردن خداوند

۱ / ۴یاری کردن خداوندقرآن«ای کسانی که ایمان آورده اید ! اگر خدا را یاری کنید ، یاری تان می کند و گام هایتان را استوار می دارد» .

«ای کسانی که ایمان آورده اید ! یاران خدا باشید ، همان گونه که عیسی بن مریم به حواریان گفت : «یاران من در راه خدا چه کسانی اند ؟» . حواریان گفتند : «ما یاران خداییم» . پس طایفه ای از بنی اسرائیل ایمان آوردند و طایفه ای کفر ورزیدند ، و کسانی را که گرویده بودند ، بر دشمنانشان یاری کردیم تا چیره شدند» .

ر . ک : آل عمران : آیه ۵۲ .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، هیچ پیامبری را پیش از من در میان امّتی برنینگیخت ، مگر آن که از میان امّتش ، حواریان و یارانی داشت که به سنّت او عمل و به فرمان او اقتدا می کردند ؛ امّا پس از آنان ، جانشینانی به جای ایشان نشستند که آنچه را انجام نمی دهند ، می گویند و بدانچه فرمان ندارند ، عمل می کنند . هر کس با آنان با دست خود جهاد کند ، مؤمن است و هر کس با آنان با زبان یا قلبش جهاد کند ، مؤمن است و کمتر از این، به اندازه دانه خَر دَلی ایمان نیست .

امام علی علیه السلام :خدا را با قلب ، زبان و دستت یاری کن ؛ زیرا خداوند سبحان ، یاری آن کس را که او را یاری رسانَد ، بر عهده گرفته است .

.

الإمام الباقر علیه السلام :مَن أعانَنا بِلِسانِهِ عَلی عَدُوِّنا أنطَقَهُ اللّهُ بِحُجَّتِهِ یَومَ مَوقِفِهِ بَینَ یَدَیهِ عز و جل . ⁽¹⁾

راجع : میزان الحکمة : ج ۷ ص ۳۴۶ (أدنی مراتب النهی عن المنکر) .

.

امام باقر علیه السلام :هر کس ما را با زبانش بر ضدّ دشمنانمان یاری رسانَد ، خداوند در هنگام حضور [بنده] در پیشگاهش ، زبان او را برای بیان عذر ، گویا می سازد .

ر . ک : میزان الحکمة : ج ۷ ص ۳۴۶ (کمترین مرتبه نهی از منکر) .

.

الفصل الثانی : مکانة المبلّغ۲ / ۱فَضلُ المُبَلِّغِالکتاب«وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِّمَّن دَعَا إِلَی اللَّهِ وَ عَمِلَ صَالِحًا وَ قَالَ إِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :نَضَّرَ اللّهُ عَبدا سَمِعَ مَقالَتی فَوَعاها وحَفِظَها ، وبَلَّغَها مَن لَم یَسمَعها . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :نَضَّرَ اللّهُ امرَأً سَمِعَ مِنّا شَیئا فَبَلَّغَهُ کَما سَمِعَ ؛ فَرُبَّ مُبَلِّغٍ أوعی مِن سامِعٍ . ⁽³⁾

.

فصل دوم : جایگاه مبلّغ

۲ / ۱ فضیلت مبلّغ

فصل دوم : جایگاه مبلّغ۲ / ۱فضیلت مبلّغقرآن«و کیست خوش گفتارتر از آن کس که به سوی خدا دعوت نماید و کار نیک کند و گوید : «من [در برابر خدا] از تسلیم شدگانم»» ؟

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، شاد گردانَد آن بنده ای را که سخنم را بشنود و بفهمد و حفظ کند و به کسی که آن را نشنیده ، برساند !

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، شاد کند کسی را که چیزی از ما می شنود و آن را همان گونه که شنیده ، به دیگران می رساند ! چه بسا رساننده، گنجایشی بیشتر از شنونده دارد !

.

عنه صلی الله علیه و آله :لا خَیرَ فِی العَیشِ إلّا لِمُستَمِعٍ واعٍ ، أو عالِمٍ ناطِقٍ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أمَرَ بِالمَعروفِ ونَهی عَنِ المُنکَرِ فَهُوَ خَلیفَةُ اللّهِ فی أرضِهِ ، وخَلیفَةُ رَسولِ اللّهِ ، وخَلیفَةُ کِتابِهِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :خِیارُ اُمَّتی مَن دَعا إلَی اللّهِ تَعالی ، وحَبَّبَ عِبادَهُ إلَیهِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : اللّهُمَّ ارحَم خُلَفائی ، قیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ومَن خُلَفاؤُکَ ؟ قالَ : الَّذینَ یَأتونَ مِن بَعدی ، یَرْوونَ حَدیثی وسُنَّتی . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :رُسُلُ اللّهِ سُبحانَهُ تَراجِمَةُ الحَقِّ ، وَالسُّفَراءُ بَینَ الخالِقِ وَالخَلقِ . ⁽⁵⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی دُعائِهِ لِنَفسِهِ وخاصَّتِهِ ـ :اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وَاجعَلنا مِن دُعاتِکَ الدّاعینَ إلَیکَ ، وهُداتِکَ الدّالّینَ عَلَیکَ ، ومِن خاصَّتِکَ الخاصّینَ لَدَیکَ ، یا أرحَمَ الرّاحِمینَ . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :زندگی جز برای شنونده پذیرا یا عالم گویا سودمند نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس امر به معروف و نهی از منکر کند ، جانشین خداوند در زمین و جانشین پیامبر خدا و جانشین کتاب خداست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهترینِ امّت من ، کسی است که به سوی خداوند متعال فرا خوانَد و بندگانش را با او دوست سازد .

امام علی علیه السلام :پیامبر خدا فرمود : «خدایا ! جانشینان مرا رحمت کن» . گفته شد : ای پیامبر خدا ! جانشینان شما چه کسانی هستند ؟ فرمود : «آنان که پس از من می آیند و حدیث و سنّت مرا روایت می کنند» .

امام علی علیه السلام :فرستادگان خداوند سبحان ، مترجمان حق و سفیران بین خالق و خلق اند .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعایش برای خود و نزدیکانش ـ :خداوندا ! بر محمّد و خاندان او درود فرست ، و ما را از دعوت کنندگانی که به سوی تو فرا می خوانند ، و هدایت کنندگانی که [مردم را] به تو ره نمون اند ، و از خواصّت که نزد تو ویژه اند ، قرار ده ، ای مهربان ترینِ مهربانان !

.

الإمام الباقر علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی سَعدِ الخَیرِ ـ :یا أخی ، إنَّ اللّهَ عز و جل جَعَلَ فی کُلٍّ مِنَ الرُّسُلِ بَقایا مِن أهلِ العِلمِ ، یَدعونَ مَن ضَلَّ إلَی الهُدی ، ویَصبِرونَ مَعَهُم عَلَی الأَذی ، یُجیبونَ داعِیَ اللّهِ ، ویَدعونَ إلَی اللّهِ . فَأَبصِرهُم ، رَحِمَکَ اللّهُ !فَإِنَّهُم فی مَنزِلَةٍ رَفیعَةٍ وإن أصابَتهُم فِی الدُّنیا وَضیعَةٌ . إنَّهُم یُحیونَ بِکِتابِ اللّهِ المَوتی ، ویُبَصِّرونَ بِنورِ اللّهِ مِنَ العَمی . کَم مِن قَتیلٍ لإِِبلیسَ قَد أحیَوهُ ! وکَم مِن تائِهٍ ضالٍّ قَد هَدَوهُ ! یَبذُلونَ دِماءَهُم دونَ هَلَکَةِ العِبادِ . وما أحسَنَ أثَرَهُم عَلَی العِبادِ ! وأَقبَحَ آثارَ العِبادِ عَلَیهِم ! ⁽¹⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :فَقیهٌ واحِدٌ یُنقِذُ یَتیما مِن أیتامِنَا ـ المُنقَطِعینَ عَنّا وعَن مُشاهَدَتِنا ـ بِتَعلیمِ ما هُوَ مُحتاجٌ إلَیهِ ، أشَدُّ عَلی إبلیسَ مِن ألفِ عابِدٍ ؛ لأَِنَّ العابِدَ هَمُّهُ ذاتُ نَفسِهِ فَقَط ، وهذا هَمُّهُ مَعَ ذاتِ نَفسِهِ ذاتُ عِبادِ اللّهِ وإمائِهِ ؛ لِیُنقِذَهُم مِن یَدِ إبلیسَ ومَرَدَتِهِ ، فَلِذلِکَ هُوَ أفضَلُ عِندَ اللّهِ مِن ألفِ ألفِ عابِدٍ وأَلفِ ألفِ عابِدَةٍ . ⁽²⁾

۲ / ۲المُبَلِّغُ الَّذی یُحشَرُ اُمَّةً واحِدَةًالأمالی للطوسی عن شریف بن سابق التّفلیسیّ عن حمّاد السّمدریّ :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ علیه السلام : إنّی أدخُلُ بِلادَ الشِّرکِ ، وإنَّ مَن عِندَنا یَقولُ : إن مِتَّ ثَمَّ حُشِرتَ مَعَهُم ؟ قالَ : فَقالَ لی : یا حَمّادُ ، إذا کُنتَ ثَمَّ ، تَذکُرُ أمرَنا وتَدعو إلَیهِ ؟ قالَ : قُلتُ : نَعَم . قالَ : فَإِذا کُنتَ فی هذِهِ المُدُنِ ـ مُدُنِ الإِسلامِ ـ تَذکُرُ أمرَنا وتَدعو إلَیهِ ؟ قالَ : قُلتُ : لا . فَقالَ لی : إنَّکَ إن مِتَّ ثَمَّ حُشِرتَ اُمَّةً وَحدَکَ ، وسَعی نورُکَ بَینَ یَدَیکَ . ⁽³⁾

.

۲ / ۲ مبلّغی که به صورت یک امّت، محشور می شود

امام باقر علیه السلامـ در نامه اش به سعد الخیر ـ :ای برادرم ! خداوند عز و جل برای تمام پیامبران ، جانشینانی از علما قرار داد تا آن که را گم راه شده ، به هدایتْ فرا خوانند و بر آزارشان بردباری کنند ، دعوت الهی را اجابت نمایند و به سوی خداوند ، فرا خوانند . خداوند ، تو را رحمت کند ! آنان را بشناس ؛ زیرا جایگاه ایشان بلند است ، هرچند در دنیا با خواری رو به رو شوند . آنان به کمک کتاب خدا ، مردگان را زنده می کنند و با نور الهی ، کوردلی را به بصیرت ، تبدیل می نمایند . چه بسیار کشته ابلیس را که زنده کردند و چه بسیار سرگردان گم راهی را که هدایت نمودند ! به پای هلاک نشدن بندگان ، خون خود را نثار می کنند ، و چه قدر تأثیر آنان بر مردم نیکوست و چه قدر آثار برخورد مردم با آنان ، زشت است !

امام کاظم علیه السلام :دین شناسی که یکی از ایتام ما را ـ که از ما دور و از دیدار ما محروم اند ـ با آموزش آنچه مورد نیاز اوست ، نجات دهد ، برای ابلیس از هزار عابد ، دردآورتر است؛ زیرا همّت عابد ، تنها خودِ اوست ، در حالی که همّت دین شناس ، در کنار خود ، مرد و زن از بندگان خدایند تا آنان را از دست ابلیس و لشکریان او نجات بخشد . بدین خاطر است که او نزد خداوند ، از یک میلیون مرد و یک میلیون زن عابد ، برتر است .

۲ / ۲مبلّغی که به صورت یک امّت، محشور می شودالأمالی، طوسیـ به نقل از شریف بن سایق تفلیسی، از حمّاد سَمْدَری ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : من وارد شهرهای مشرکان می شوم . برخی از دوستان می گویند : اگر در آن جا بمیری ، با آنان محشور خواهی شد» . به من فرمود : «ای حمّاد ! هر گاه در آن جا هستی ، آیا کار [امامت] ما را به یاد می آوری و [مردم را] به سوی آن فرا می خوانی ؟» . گفتم : آری . فرمود : «هر گاه در این شهرها (شهرهای اسلامی) هستی ، آیا کار [امامت] ما را به یاد می آوری و به سوی آن، دعوت می کنی ؟» . گفتم : نه . فرمود : «اگر تو در آن جا (شهرهای مشرکان) بمیری ، به تنهایی به صورت یک امّت، محشور می شوی و نور تو پیشاپیش تو در حرکت خواهد بود» .

.

۲ / ۳مَسؤولِیَّةُ المُبَلِّغِالکتاب«فَلَنَسْئلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَلَنَسْئلَنَّ الْمُرْسَلِینَ» . ⁽¹⁾

«مَّاعَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ وَاللَّهُ یَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَکْتُمُونَ» . ⁽²⁾

«فَإِنْ أَعْرَضُواْ فَمَا أَرْسَلْنَاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظًا إِنْ عَلَیْکَ إِلَّا الْبَلَاغُ . . .» . ⁽³⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا مَعاشِرَ قُرّاءِ القُرآنِ ، اِتَّقُوا اللّهَ عز و جل فی ما حَمَّلَکُم مِن کِتابِهِ ؛ فَإِنّی مَسؤولٌ وإنَّکُم مَسؤولونَ ؛ إنّی مَسؤولٌ عَن تَبلیغِ الرِّسالَةِ ، وأَمّا أنتُم فَتُسأَلونَ عَمّا حُمِّلتُم مِن کِتابِ اللّهِ وسُنَّتی . ⁽⁴⁾

سنن الترمذی :قالَ رَسولُ اللّهِ : ما مِن داعٍ دَعا إلی شَیءٍ إلّا کانَ مَوقوفا یَومَ القِیامَةِ ، لازِما بِهِ لا یُفارِقُهُ ، وإن دَعا رَجُلٌ رَجُلاً . ثُمَّ قَرَأَ قَولَ اللّهِ : «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسْئولُونَ * مَا لَکُمْ لَا تَنَاصَرُونَ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

۲ / ۳ مسئولیت مبلّغ

۲ / ۳مسئولیت مبلّغقرآن«پس قطعا از کسانی که [پیامبران] به سوی آنان فرستاده شده اند ، خواهیم پرسید ، و قطعا از [خودِ ]فرستادگان [نیز ]خواهیم پرسید» .

«بر رسول ، [وظیفه ای] جز ابلاغ [رسالت] نیست ، و خداوند ، آنچه را آشکار و آنچه را پوشیده می دارید ، می داند» .

«پس اگر روی بر تابند ، ما تو را بر آنان ، نگهبان نفرستاده ایم . بر عهده تو جز رسانیدن [پیام ]نیست» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای گروه قاریان قرآن ! در آنچه خداوند در قرآن به شما آموخته ، از خدا پَروا کنید ، که من و شما مسئول هستیم . از من در باره تبلیغ رسالت سؤال خواهد شد؛ امّا از شما در باره آنچه از قرآن و سنّتِ من که به شما یاد داده شده ، سؤال خواهد شد .

سنن التّرمذی:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «هر کس به چیزی فرا خوانَد ، روز قیامت ، در گِروِ آن خواهد بود و آن چیز ، مُلازم اوست و از او جدا نخواهد شد ، اگرچه فقط یک نفر را فرا خوانده باشد» . آن گاه این آیه را خواند : «و بازداشتشان نمایید که آنها مسئول اند . شما را چه شده است که همدیگر را یاری نمی کنید ؟» .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّما أنَا مُبَلِّغٌ ، وَاللّهُ یَهدی . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :بُعِثتُ داعِیا ومُبَلِّغا ، ولَیسَ إلَیَّ مِنَ الهُدی شَیءٌ . وخُلِقَ إبلیسُ مُزَیِّنا ، ولَیسَ إلَیهِ مِنَ الضَّلالَةِ شَیءٌ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ تَعالی یَسأَلُ العَبدَ عَن فَضلِ عِلمِهِ کَما یَسأَلُهُ عَن فَضلِ مالِهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما أخَذَ اللّهُ المیثاقَ عَلَی الخَلقِ أن یَتَعَلَّموا حَتّی أخَذَ عَلَی العُلَماءِ أن یُعَلِّموا . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَنبَغی لِلعالِمِ أن یَسکُتَ عَلی عِلمِهِ ، ولا یَنبَغی لِلجاهِلِ أن یَسکُتَ عَلی جَهلِهِ ؛ قالَ اللّهُ جَلَّ ذِکرُهُ : «فَسْئلُواْ أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مِنَ المَفروضِ عَلی کُلِّ عالِمٍ أن یَصونَ بِالوَرَعِ جانِبَهُ ، وأَن یَبذُلَ عِلمَهُ لِطالِبِهِ . ⁽⁷⁾

راجع : العلم والحکمة فی الکتاب والسنّة : ص ۳۲۷ ( القسم السادس / الفصل الأوّل : وجوب التعلیم ) .

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من، تنها ، ابلاغ کننده هستم و خداوند است که هدایت می کند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من دعوت کننده و رساننده بر انگیخته شدم و چیزی از هدایت ، در دست من نیست ، و ابلیس به عنوان زینت دهنده ، آفریده شده است و گم راهی در توان او نیست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند متعال از سَرریزِ دانش بنده سؤال خواهد کرد ، همان گونه که از زیادی مالش خواهد پرسید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، پیش از آن که از مردم برای فراگرفتن دانش ، پیمان بگیرد ، از علما برای تعلیم آن ، پیمان گرفته است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سزاوار نیست عالم با داشتن علم ، خاموشی گزیند و سزاوار نیست نادان بر نادانیِ خود ، سکوت کند . خداوند متعال می فرماید : «پس اگر نمی دانید ، از اهل ذکر ، جویا شوید» .

امام علی علیه السلام :بر هر عالمی واجب است که با پرهیزگاری [و پَروامندی] ، خود را نگاه دارد و دانش خود را به جوینده آن ، بی دریغ ، ببخشد .

ر . ک : علم و حکمت در قرآن و حدیث : ج ۲ ص ۴۴۵ (فصل یکم : ضرورت آموزش) .

.

۲ / ۴حُقوقُ المُبَلِّغِسنن أبی داود عن قبیصة بن ذؤیب :عَن تَمیمٍ الدّارِیِّ أنَّهُ قالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، مَا السُّنَّةُ فِی الرَّجُلِ یُسلِمُ عَلی یَدَیِ الرَّجُلِ مِنَ المُسلِمینَ ؟ قالَ : هُوَ أولَی النّاسِ بِمَحیاهُ ومَماتِهِ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن تَعَلَّمتَ مِنهُ حَرفا صِرتَ لَهُ عَبدا . ⁽²⁾

منیة المرید :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : مَن عَلَّمَ أحَدا مَسأَ لَةً مَلَکَ رِقَّهُ . قیلَ : أیَبیعُهُ ویَشتَریهِ ؟ قالَ : لا ، بَل یَأمُرُهُ ویَنهاهُ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :المُعَلِّمونَ خَیرُ النّاسِ ؛ کُلَّما ⁽⁴⁾أخلَقَ الذِّکرُ جَدَّدوهُ . أعطوهُم ، ولا تَستَأجِروهُم فَتُحرِجوهُم ؛ فَإِنَّ المُعَلِّمَ إذا قالَ لِلصَّبِیِ : قُل : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ» ، فَقالَ ، کَتَبَ اللّهُ بَراءَةً لِلصَّبِیِّ ، وبَراءَةً لِلمُعَلِّمِ ، وبَراءَةً لِأَبَوَیهِ مِنَ النّارِ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :أنَا عَبدُ مَن عَلَّمَنی حَرفا واحِدا ؛ إن شاءَ باعَ ، وإن شاءَ أعتَقَ ، وإن شاءَ استَرَقَّ . ⁽⁶⁾

المناقب لابن شهرآشوب :إنَّ عَبدَ الرَّحمنِ السُّلَمِیَّ عَلَّمَ وَلَدَ الحُسَینِ الحَمدَ ، فَلَمّا قَرَأَها عَلی أبیهِ أعطاهُ ألفَ دینارٍ ، وأَلفَ حُلَّةٍ ، وحَشا فاهُ دُرّا . فَقیلَ لَهُ فی ذلِکَ ، قالَ : وأَینَ یَقَعُ هذا مِن عَطائِهِ ؟ ! یَعنی تَعلیمَهُ . وأَنشَدَ الحُسَینُ علیه السلام : إذا جادَتِ الدُّنیا عَلَیکَ فَجُد بِهاعَلَی النّاسِ طُرّا قَبلَ أن تَتَفَلَّتِ فَلَا الجودُ یُفنیها إذا هِیَ أقبَلَتولَا البُخلُ یُبقیها إذا ما تَوَلَّتِ ⁽⁷⁾

.

۲ / ۴ حقوق مبلّغ

۲ / ۴حقوق مبلّغسنن أبی داوودـ به نقل از قَبیصة بن ذُؤَیب ـ :از تمیمِ داری نقل شده که گفته است : ای پیامبر خدا ! سنّت در باره مردی که به دست مسلمانی اسلام آورَد ، چیست ؟ فرمود : «آن مسلمان ، به زندگی و مرگ او از همه مردم ، سزاوارتر است» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از هر کس یک حرف بیاموزی ، بنده اش شده ای .

مُنْیة المرید :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «هر کس به شخصی یک مسئله بیاموزد ، مالک او شده است» . گفته شد : آیا [می تواند] او را بفروشد و بخرد ؟ فرمود : «نه ؛ بلکه [می تواند] به او، امر و نهی کند» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آموزگاران ، بهترینِ مردم اند ، که هر گاه یاد خدا کهنه شود ، احیایش می کنند . به آنها [مال] عطا کنید و آنان را اجیر نگیرید که مایه حَرَج و سختی آنان خواهد شد . وقتی آموزگار به طفل بگوید : «بگو : بسم اللّه الرحمن الرحیم» و آن طفل [این جمله را] بر زبان جاری کند ، خداوند برای طفل و آموزگار و پدر و مادر آموزگار ، برائت از آتش را می نویسد .

امام علی علیه السلام :من بنده آنم که یک حرف به من بیاموزد . اگر خواست ، [مرا] بفروشد و اگر خواست ، آزاد کند و اگر خواست ، به بندگی در آورد .

المناقب ، ابن شهرآشوب :عبد الرحمان سُلَمی به فرزند حسین علیه السلام ، سوره حمد را آموخت . هنگامی که طفل ، این سوره را برای پدرش خواند ، [امام علیه السلام ] به او (عبد الرحمان) هزار دینار و هزار جامه بخشید و دهانش را پُر از دُر کرد . به خاطر کثرت عطا، به ایشان اعتراض شد . [حسین علیه السلام ] فرمود : «این [که من بدو دادم] ، در برابر عطای او (یعنی آموزش سوره حمد)، کجا برابر است ؟ !». حسین[ علیه السلام ] این شعر را سرود : هر گاه دنیا به تو سخاوتمندانه روی آورد تو نیز آن را پیش از آن که کاستی گیرد ، به همه مردم ببخش . چرا که اگر دنیا روی آورَد ، جود و بخشش ، آن را به پایان نمی رسانَد و اگر پشت کند ، بخل، آن را نگاه نخواهد داشت .

.

الکافی عن الفضل بن أبی قرّة :قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : هؤُلاءِ یَقولونَ : إنَّ کَسبَ المُعَلِّمِ سُحتٌ ؟ ! فَقالَ : کَذَبوا أعداءُ اللّهِ ، إنَّما أرادوا ألّا یُعَلِّمُوا القُرآنَ ، ولَو أنَّ المُعَلِّمَ أعطاهُ رَجُلٌ دِیَةَ وَلَدِهِ لَکانَ لِلمُعَلِّمِ مُباحا . ⁽¹⁾

معانی الأخبار عن حمزة بن حمران :سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام یَقولُ : مَنِ استَأکَلَ بِعِلمِهِ افتَقَرَ . فَقُلتُ لَهُ : جُعِلتُ فِداکَ ! إنَّ فی شیعَتِکَ ومَوالیکَ قَوما یَتَحَمَّلونَ عُلومَکُم ویَبُثّونَها فی شیعَتِکُم ، فَلا یَعدَمونَ عَلی ذلِکَ مِنهُمُ البِرَّ وَالصِّلَةَ وَالإِکرامَ ! فَقالَ علیه السلام : لَیسَ اُولئِکَ بِمُستَأکِلینَ ؛ إنَّمَا المُستَأکِلُ بِعِلمِهِ : الَّذی یُفتی بِغَیرِ عِلمٍ ولا هُدیً مِنَ اللّهِ عز و جل ؛ لِیُبطِلَ بِهِ الحُقوقَ ؛ طَمَعا فی حُطامِ الدُّنیا . ⁽²⁾

راجع : ص ۳۲۲ ( سؤال الأجر ) .

۲ / ۵ثَوابُ المُبَلِّغِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :حَبِّبُوا اللّهَ إلی عِبادِهِ یُحِبَّکُمُ اللّهُ . ⁽³⁾

.

۲ / ۵ پاداش مبلّغ

الکافیـ به نقل از فضل بن ابی قرّه ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : اینان می گویند درآمد آموزگار ، حرام است ؟ ! فرمود : «دشمنان خدا ، دروغ می گویند . آنان می خواهند که آموزگاران ، قرآن نیاموزند . [حتّی] اگر شخصی دیه فرزندش را به آموزگار بدهد ، برای آموزگار ، مباح است» .

معانی الأخبارـ به نقل از حمزة بن حمران ـ :شنیدم که امام صادق علیه السلام می فرمود : «هر کس از راه علمش نان بخورد ، فقیر خواهد شد» . به ایشان گفتم : فدایت شوم ! در میان شیعیان و دوستدارانِ شما گروهی هستند که علوم شما را فراگرفته اند و آن را میان شیعیان شما انتشار می دهند و در مقابل ، از نیکی ها ، اَنعام و هدایای آنان ، بی بهره نمی مانند . فرمود : «اینان ، کسانی نیستند که با علم خود ، نان می خورند . آن کس با علم خود ، نان می خورد که بدون داشتن علم یا ره نمودی از جانب خداوند عز و جل ، فتوا می دهد تا به طمع متاع دنیا ، حقوق [مردم] را ضایع سازد» .

ر . ک : ص ۳۲۳ (درخواست مزد) .

۲ / ۵پاداش مبلّغپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدا را برای مردم ، محبوب سازید تا خداوند ، شما را دوست داشته باشد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أسلَمَ عَلی یَدَیهِ رَجُلٌ وَجَبَت لَهُ الجَنَّةُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أدّی إلی اُمَّتی حَدیثا یُقیمُ بِهِ سُنَّةً أو یَثلِمُ بِهِ بِدعَةً ، فَلَهُ الجَنَّةُ . ⁽²⁾

مشکاة الأنوار :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : ألا اُحَدِّثُکُم عَن أقوامٍ لَیسوا بِأَنبِیاءَ ولا شُهَداءَ ، یَغبِطُهُم یَومَ القِیامَةِ الأَنبِیاءُ وَالشُّهَداءُ بِمَنازِلِهِم مِنَ اللّهِ ، عَلی مَنابِرَ مِن نورٍ ؟ قیلَ : مَن هُم یا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : هُمُ الذَّینَ یُحَبِّبونَ عِبادَ اللّهِ إلَی اللّهِ ، ویُحَبِّبونَ اللّهَ إلی عِبادِهِ . قُلنا : هذا حَبَّبُوا اللّهَ إلی عِبادِهِ ، فَکَیفَ یُحَبِّبونَ عِبادَ اللّهِ إلَی اللّهِ ؟ قالَ : یَأمُرونَهُم بِما یُحِبُّ اللّهُ ، ویَنهَونَهُم عَمّا یَکرَهُ اللّهُ ، فَإِذا أطاعوهُم أحَبَّهُمُ اللّهُ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :یَجیءُ الرَّجُلُ یَومَ القِیامَةِ ولَهُ مِنَ الحَسَناتِ کَالسَّحابِ الرُّکامِ أو کَالجِبالِ الرَّواسی ، فَیَقولُ : یا رَبِّ ، أنّی لی هذا ولَم أعمَلها ؟ ! فَیَقولُ : هذا عِلمُکَ الَّذی عَلَّمتَهُ النّاسَ یُعمَلُ بِهِ مِن بَعدِکَ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن عَلَّمَ عِلما فَلَهُ أجرُ مَن عَمِلَ بِهِ ، لا یَنقُصُ مِن أجرِ العامِلِ . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما مِن داعٍ یَدعو إلی هُدیً إلّا کانَ لَهُ مِثلُ أجرِ مَنِ اتَّبَعَهُ ، لا یَنقُصُ ذلِکَ مِن اُجورِهِم شَیئا . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس که کسی به دست او اسلام آورد ، بهشت برایش واجب خواهد شد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس حدیثی را به امّتم برساند که با آن ، سنّتی را برپا دارد یا بدعتی را در هم شکند ، بهشت از آنِ او خواهد بود .

مشکاة الأنوار :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «آیا برای شما از اقوامی بگویم که با آن که پیامبر یا شهید نبودند ، در روز قیامت ، پیامبران و شهیدان ، به خاطر مقامی که نزد خداوند دارند و بر روی منبرهایی از نورند ، به آنان غبطه می خورند ؟» . گفته شد : ای پیامبر خدا ! آنان کیان اند ؟ فرمود : «آنان ، کسانی هستند که خدا را در نظر مردم و مردم را در نظر خداوند ، محبوب می سازند» . گفتیم : این که خداوند را در نظر بندگان ، محبوب می سازند ، روشن است ؛ امّا چگونه بندگان خدا را در نظر خداوند ، محبوب می سازند ؟ فرمود : «آنان را بدانچه خداوند دوست می دارد ، فرمان می دهند و از آنچه خداوند ، ناپسند می شمارد ، نهی می کنند . وقتی مردم از آنان اطاعت کنند ، خداوند ، آنها را دوست خواهد داشت» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شخصی روز قیامت می آید ، در حالی که حَسَنات او به سانِ ابر متراکم یا همچون کوه های استوار است . می گوید : پروردگارا ! چگونه اینها از من است ، در حالی که بدانها عمل نکرده ام ؟ ! خداوند می فرماید : «این، دانش توست که به مردم آموختی و پس از تو بِدان عمل شده است» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس دانشی را تعلیم دهد ، پاداش آن که به آن عمل کند ، از آنِ اوست ، بی آن که از پاداش عمل کننده کاسته شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر دعوت کننده ای به هدایت ، همسان با پاداش آن که از او پیروی کند ، پاداش خواهد داشت ، بی آن که چیزی از پاداش آنان (پیروی کنندگان) کاسته شود .

.

عنه صلی الله علیه و آله :أیُّما داعٍ دَعا إلَی الهُدی فَاتُّبِعَ فَلَهُ مِثلُ اُجورِهِم ، مِن غَیرِ أن یَنقُصَ مِن اُجورِهِم شَیءٌ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ الرَّجُلَ لَیَتَکَلَّمُ بِالکَلِمَةِ مِن رِضوانِ اللّهِ عز و جل ما یَظُنُّ أن تَبلُغَ ما بَلَغَت ، یَکتُبُ اللّهُ عز و جللَهُ بِها رِضوانَهُ إلی یَومِ القِیامَةِ . وإنَّ الرَّجُلَ لَیَتَکَلَّمُ بِالکَلِمَةِ مِن سَخَطِ اللّهِ عز و جل ما یَظُنُّ أن تَبلُغَ ما بَلَغَت ، یَکتُبُ اللّهُ عز و جل بِها عَلَیهِ سَخَطَهُ إلی یَومِ القِیامَةِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن دَعا عَبدا مِن شِرکٍ إلَی الإِسلامِ ، کانَ لَهُ مِنَ الأَجرِ کَعِتقِ رَقَبَةٍ مِن وُلدِ إسماعیلَ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی وَصِیَّتِهِ إلی رَجُلٍ مِن أهلِهِ ـ :أبلِغ مَن لَقیتَ مِنَ المُسلِمینَ عَنِّی السَّلامَ ، وَادعُ النّاسَ إلَی الإِسلامِ ، وأَیقِن أنَّ لَکَ بِکُلِّ مَن أجابَکَ عِتقَ رَقَبَةٍ مِن وُلدِ یَعقوبَ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :الآمِرُ بِالمَعروفِ کَفاعِلِهِ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس به هدایت دعوت کند و [دعوتش] پذیرفته شود ، همسان با پاداشِ هدایت شوندگان ، پاداش خواهد داشت ، بی آن که از پاداش آنان ، چیزی کاسته شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شخصی سخنی از رضوان الهی می گوید و حدس نمی زند تا کجا پیش خواهد رفت . خداوند عز و جلبرای او به خاطر این سخن ، خشنودی خود تا روز قیامت را می نویسد ؛ و شخصی سخنی از روی خشم الهی می گوید و حدس نمی زند تا کجا پیش خواهد رفت . خداوند عز و جلبرای او به خاطر این سخن ، خشم خود تا روز قیامت را می نویسد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس که بنده ای را از شرک به سوی اسلام فرا خوانَد ، به سان آزاد ساختن بنده ای از فرزندان اسماعیل ، پاداش خواهد داشت .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارش خود به مردی از خاندانش ـ :به هر مسلمانی که بر می خوری ، سلامم را به او برسان ، و مردم را به اسلام فرا خوان ، و یقین بدان که به ازای هر کس که [دعوت] تو را اجابت کند ، [به اندازه] آزاد کردن بنده ای از فرزندان یعقوب ، پاداش خواهی داشت .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امر کننده به معروف ، به سانِ انجام دهنده آن معروف است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :الدّالُّ عَلَی الخَیرِ کَفاعِلِهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أمَرَ بِمَعروفٍ ، أو نَهی عَن مُنکَرٍ ، أو دَلَّ عَلی خَیرٍ ، أو أشارَ بِهِ ، فَهُوَ شَریکٌ . ومَن أمَرَ بِسوءٍ ، أو دَلَّ عَلَیهِ ، أو أشارَ بِهِ ، فَهُوَ شَریکٌ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أشَدُّ مِن یُتمِ الیَتیمِ الَّذِی انقَطَعَ عَن اُمِّهِ وأَبیهِ یُتمُ یَتیمٍ اِنقَطَعَ عَن إمامِهِ ، ولا یَقدِرُ عَلَی الوُصولِ إلَیهِ ، ولا یَدری کَیفَ حُکمُهُ فی ما یُبتَلی بِهِ مِن شَرائِعِ دینِهِ . ألا فَمَن کانَ مِن شیعَتِنا عالِما بِعُلومِنا ، وهذَا الجاهِلُ بِشَریعَتِنا المُنقَطِعُ عَن مُشاهَدَتِنا یَتیمٌ فی حِجرِهِ ؛ ألا فَمَن هَداهُ وأَرشَدَهُ وعَلَّمَهُ شَریعَتَنا کانَ مَعَنا فِی الرَّفیقِ الأَعلی . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن کانَ مِن شیعَتِنا عالِما بِشَریعَتِنا ، فَأَخرَجَ ضُعَفاءَ شیعَتِنا مِن ظُلمَةِ جَهلِهِم إلی نورِ العِلمِ الَّذی حَبَوناهُ بِهِ ، جاءَ یَومَ القِیامَةِ وعَلی رَأسِهِ تاجٌ مِن نورٍ یُضیءُ لأَِهلِ جَمیعِ العَرَصاتِ ، وحُلَّةٌ لا یُقَوَّمُ لِأَقَلِّ سِلکٍ مِنهَا الدُّنیا بِحَذافیرِها . ثُمَّ یُنادی مُنادٍ : یا عِبادَ اللّهِ ، هذا عالِمٌ ، مِن تَلامِذَةِ بَعضِ عُلَماءِ آلِ مُحَمَّدٍ ، ألا فَمَن أخرَجَهُ فِی الدُّنیا مِن حَیرَةِ جَهلِهِ فَلیَتَشَبَّث بِنورِهِ لِیُخرِجَهُ مِن حَیرَةِ ظُلمَةِ هذِهِ العَرَصاتِ إلی نُزَهِ الجِنانِ . فَیَخرُجُ کُلُّ مَن کانَ عَلَّمَهُ فِی الدُّنیا خَیرا ، أو فَتَحَ عَن قَلبِهِ مِنَ الجَهلِ قُفلاً ، أو أوضَحَ لَهُ عَن شُبهَةٍ . ⁽⁴⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :راه نمایی کننده به خیر ، به سانِ انجام دهنده آن است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس امر به معروف یا نهی از منکر کند یا به کار خیر راه نمایی یا اشاره نماید ، [با انجام دهنده آن کار ]شریک است ؛ و هر کس به بدی فرمان دهد یا به آن راه نمایی یا اشاره نماید ، [با انجام دهنده آن ]شریک است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :سخت تر از یتیمیِ آن که مادر و پدرش را از کف داده ، یتیمیِ کسی است که از امامش دور افتاده و توان دست یافتن به او را ندارد و در موارد ابتلای احکام دینی اش نمی داند حکم امام چیست . آگاه باشید ! هر کس از شیعیان ما که دانا به علوم ماست ، این شخصِ جاهل به شریعت ما و دور افتاده از دیدار ما ، چون یتیمی در دامن اوست . بدانید هر کس او را هدایت و ارشاد کند و شریعت ما را به او بیاموزد ، در رفیق اعلا با ما خواهد بود .

امام علی علیه السلام :هر کس از شیعیان ما که به شریعت ما عالم باشد و شیعیانِ ناتوان ما را از تاریکی جهلشان به روشنایی دانشی که ما ارزانی اش داشته ایم ، ره نمون شود ، روز قیامت ، در حالی می آید که بر سر خود ، تاجی از نور خواهد داشت که به مردم تمام عرصه های قیامت ، روشنایی خواهد داد ، و [بر تن ، ]جامه ای خواهد داشت که ارزش کوچک ترین نخ آن ، از تمام دنیا فزون تر است . آن گاه ، ندا کننده ای آواز سر خواهد داد : ای بندگان خدا ! این ، عالمی از شاگردان برخی علمای خاندان محمّد است . بدانید هر کس که او در دنیا از سرگردانی جهالتْ خارجش ساخته ، [اینک دوباره می تواند] به نور او چنگ زند تا او را از سرگردانی تاریکیِ این عرصه ها تا بوستان های بهشت ، بیرون برد . [بدین ترتیب] هر کس که وی در دنیا چیزی به او آموخته ، یا گره جهل را از قلب او گشوده یا [پاسخ ]شبهه ای را برای او آشکار ساخته ، بیرون می آید .

.

الإمام الحسین علیه السلام :مَن دَعا عَبدا مِن ضَلالَةٍ إلی مَعرِفَةِ حَقٍّ فَأَجابَهُ ، کانَ لَهُ مِنَ الأَجرِ کَعِتقِ نَسَمَةٍ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر علیه السلام :مَن عَلَّمَ بابَ هُدیً فَلَهُ مِثلُ أجرِ مَن عَمِلَ بِهِ ، ولا یَنقُصُ اُولئِکَ مِن اُجورِهِم شَیئا . ومَن عَلَّمَ بابَ ضَلالٍ کانَ عَلَیهِ مِثلُ أوزارِ مَن عَمِلَ بِهِ ، ولا یَنقُصُ اُولئِکَ مِن أوزارِهِم شَیئا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لَمّا کَلَّمَ اللّهُ موسَی بنَ عِمرانَ علیه السلام ، قالَ موسی : . . . إلهی ، فَما جَزاءُ مَن دَعا نَفسا کافِرَةً إلَی الإِسلامِ ؟ قالَ : یا موسی ، اُذِنَ یَومَ القِیامَةِ فِی الشَّفاعَةِ لِمَن یُریدُ . قالَ : إلهی ، فَما جَزاءُ مَن دَعا نَفسا مُسلِمَةً إلی طاعَتِکَ ، ونَهاها عَن مَعصِیَتِکَ ؟ قالَ : یا موسی ، أحشُرُهُ یَومَ القِیامَةِ فی زُمرَةِ المُتَّقینَ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لا یَتَکَلَّمُ الرَّجُلُ بِکَلِمَةِ حَقٍّ فَاُخِذَ بِها ، إلّا کانَ لَهُ مِثلُ أجرِ مَن أخَذَ بِها ، ولا یَتَکَلَّمُ بِکَلِمَةِ ضَلالٍ یُؤخَذُ بِها إلّا کانَ عَلَیهِ مِثلُ وِزرِ مَن أخَذَ بِهـا . ⁽⁴⁾

.

امام حسین علیه السلام :هر کس بنده ای را به بیرون رفتن از گم راهی با شناخت حق ، دعوت کند و او اجابتش کند ، برای دعوت کننده ، به سان آزاد کردن انسانی ، پاداش خواهد بود .

امام باقر علیه السلام :هر کس راه هدایتی بیاموزد ، به سان پاداش هر کس که به آن عمل کند ، از آنِ او خواهد بود و از پاداش عمل کنندگان ، چیزی کاسته نخواهد شد ؛ و هر کس راه گم راهی را یاد دهد ، به سان گناه کسانی که بِدان عمل کنند ، بر گردن او گناه خواهد بود ، بی آن که چیزی از گناه عمل کنندگان ، کاسته شود .

امام باقر علیه السلام :هنگامی که خداوند با موسی بن عمران علیه السلام سخن می گفت ، موسی گفت : ... خدایا ! پاداش آن کس که انسان کافری را به اسلام دعوت کند ، چیست ؟ خداوند فرمود : «ای موسی ! در روز قیامت به او اجازه داده می شود تا برای هر کس که می خواهد ، شفاعت کند» . موسی گفت : خدایا ! پاداش کسی که فرد مسلمانی را به اطاعت تو دعوت کند و از نافرمانی ات نهی کند ، چیست ؟ خدا فرمود : «ای موسی ! او را در روز قیامت ، در زمره پرهیزگاران محشور می کنم» .

امام صادق علیه السلام :کسی سخن حقّی که مورد عمل قرار گیرد ، نمی گوید ، جز آن که پاداش آن که بِدان عمل کند ، از آنِ او خواهد بود ؛ و کسی سخن باطلی که مورد عمل قرار می گیرد، نمی گوید ، جز آن که گناه آن که بِدان عمل کند ، برگردنِ او خواهد بود .

.

عنه علیه السلام :إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ بَعَثَ اللّهُ عز و جل العالِمَ وَالعابِدَ ، فَإِذا وَقَفا بَینَ یَدَیِ اللّهِ عز و جل قیلَ لِلعابِدِ : اِنطَلِق إلَی الجَنَّةِ ، وقیلَ لِلعالِمِ : قِف ! تَشفَع لِلنّاسِ بِحُسنِ تَأدیبِکَ لَهُم . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنَّ الرَّجُلَ لَیَتَکَلَّمُ بِالکَلِمَةِ فَیَکتُبُ اللّهُ بِها إیمانا فی قَلبِ آخَرَ ، فَیَغفِرُ لَهُما جَمیعا . ⁽²⁾

راجع : العلم والحکمة فی الکتاب والسنّة : ص ۳۳۳ (القسم السادس / الفصل الثانی : فضل التعلیم) .

۲ / ۶المُبَلِّغُ المِثالِیُّالکتاب«لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَی قَوْمِهِ فَقَالَ یَاقَوْمِ اعْبُدُواْ اللَّهَ مَا لَکُم مِّنْ إِلَهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمْ عَذَابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ * قَالَ الْمَلأَُ مِن قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاکَ فِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ * قَالَ یَاقَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلَالَةٌ وَلَکِنِّی رَسُولٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِینَ * أُبَلِّغُکُمْ رِسَالَاتِ رَبِّی وَأَنصَحُ لَکُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ» . ⁽³⁾

«وَإِلَی عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ یَاقَوْمِ اعْبُدُواْ اللَّهَ مَا لَکُم مِّنْ إِلَهٍ غَیْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ * قَالَ الْمَلأَُ الَّذِینَ کَفَرُواْ مِن قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاکَ فِی سَفَاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّکَ مِنَ الْکَاذِبِینَ * قَالَ یَاقَوْمِ لَیْسَ بِی سَفَاهَةٌ وَلَکِنِّی رَسُولٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِینَ * أُبَلِّغُکُمْ رِسَالَاتِ رَبِّی وَأَنَا لَکُمْ نَاصِحٌ أَمِینٌ» . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۶ مبلّغ نمونه

امام صادق علیه السلام :روز قیامت ، خداوند عز و جل عالم و عابد را بر می انگیزد . وقتی آن دو نزد خداوند عز و جل حاضر می شوند ، به عابد گفته می شود : «به سوی بهشت برو» و به عالم گفته می شود : «بِایست و به خاطر ادب نیکی که به مردم آموختی ، شفاعتشان کن» .

امام صادق علیه السلام :شخصی سخنی بر لب جاری می کند و خداوند به یُمن آن ، ایمان را در قلب شخصی دیگر ثبت می کند و در پی آن ، هر دو را با هم می بخشد .

ر . ک : علم و حکمت در قرآن و حدیث : ج ۲ ص ۴۵۳ (بخش ششم / آموزش / فصل دوم : فضیلت آموزش) .

۲ / ۶مبلّغ نمونهقرآن«همانا نوح را به سوی قومش فرستادیم . پس گفت : «ای قوم من ! خدا را بپرستید که برای شما معبودی جز او نیست . من از عذاب روزی سترگ بر شما بیمناکم» . سران قومش گفتند : واقعا ما تو را در گم راهی آشکاری می بینیم . گفت : «ای قوم من ! هیچ گونه گم راهی ای در من نیست؛ بلکه من فرستاده ای از جانب پروردگار جهانیانم . پیام های پروردگارم را به شما می رسانم و اندرزتان می دهم و چیزهایی از خدا می دانم که [شما] نمی دانید»» .

«و به سوی عاد ، برادرشان هود را [فرستادیم] . گفت : «ای قوم من ! خدا را بپرستید که برای شما معبودی جز او نیست . پس آیا پرهیزگاری نمی کنید ؟» . سران قومش که کافر بودند ، گفتند : در حقیقت ، ما تو را در [نوعی ]سفاهت می بینیم و جدّا تو را از دروغگویان می پنداریم . گفت : «ای قوم من ! در من سفاهتی نیست ؛ بلکه من فرستاده ای از جانب پروردگار جهانیانم . پیام های پروردگارم را به شما می رسانم و برای شما خیرخواهی امینم»» .

.

«وَإِلَی ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ یَاقَوْمِ اعْبُدُواْ اللَّهَ مَا لَکُم مِّنْ إِلَهٍ غَیْرُهُ قَدْ جَاءَتْکُم بَیِّنَةٌ مِّن رَّبِّکُمْ هَذِهِ نَاقَهُ اللَّهِ لَکُمْ ءَایَةً فَذَرُوهَا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ * وَاذْکُرُواْ إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفَاءَ مِن بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَکُمْ فِی الأَْرْضِ تَتَّخِذُونَ مِن سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُیُوتًا فَاذْکُرُواْ ءَالَاءَ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْاْ فِی الأَْرْضِ مُفْسِدِینَ * قَالَ الْمَلأَُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُواْ مِن قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُواْ لِمَنْ ءَامَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُّرْسَلٌ مِّن رَّبِّهِ قَالُواْ إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ * قَالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُواْ إِنَّا بِالَّذِی ءَامَنتُم بِهِ کَافِرُونَ * فَعَقَرُواْ النَّاقَةَ وَعَتَوْاْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقَالُواْ یَاصَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِن کُنتَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ * فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُواْ فِی دَارِهِمْ جَاثِمِینَ * فَتَوَلَّی عَنْهُمْ وَقَالَ یَاقَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسَالَةَ رَبِّی وَنَصَحْتُ لَکُمْ وَلَکِن لَاتُحِبُّونَ النَّاصِحِینَ» . ⁽¹⁾

«وَ اضْرِبْ لَهُم مَّثَلاً أَصْحَابَ الْقَرْیَةِ إِذْ جَاءَهَا الْمُرْسَلُونَ * إِذْ أَرْسَلْنَا إِلَیْهِمُ اثْنَیْنِ فَکَذَّبُوهُمَا فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍ فَقَالُواْ إِنَّا إِلَیْکُم مُّرْسَلُونَ * قَالُواْ مَا أَنتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُنَا وَ مَا أَنزَلَ الرَّحْمَانُ مِن شَیْ ءٍ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا تَکْذِبُونَ * قَالُواْ رَبُّنَا یَعْلَمُ إِنَّا إِلَیْکُمْ لَمُرْسَلُونَ * وَ مَا عَلَیْنَا إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِینُ * قَالُواْ إِنَّا تَطَیَّرْنَا بِکُمْ لَئِن لَّمْ تَنتَهُواْ لَنَرْجُمَنَّکُمْ وَ لَیَمَسَّنَّکُم مِّنَّا عَذَابٌ أَلِیمٌ * قَالُواْ طَائِرُکُم مَّعَکُمْ أَإِن ذُکِّرْتُم بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ * وَ جَاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِینَةِ رَجُلٌ یَسْعَی قَالَ یَاقَوْمِ اتَّبِعُواْ الْمُرْسَلِینَ * اتَّبِعُواْ مَن لَا یَسْئلُکُمْ أَجْرًا وَ هُم مُّهْتَدُونَ * وَ مَا لِیَ لَا أَعْبُدُ الَّذِی فَطَرَنِی وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ * ءَأَتَّخِذُ مِن دُونِهِ ءَالِهَةً إِن یُرِدْنِ الرَّحْمَانُ بِضُرٍّ لَا تُغْنِ عَنِّی شَفَاعَتُهُمْ شَیْئا وَ لَا یُنقِذُونِ * إِنِّی إِذًا لَّفِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ * إِنِّی ءَامَنتُ بِرَبِّکُمْ فَاسْمَعُونِ * قِیلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ قَالَ یَالَیْتَ قَوْمِی یَعْلَمُونَ * بِمَا غَفَرَ لِی رَبِّی وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُکْرَمِینَ» . ⁽²⁾

«وَ قَالَ رَجُلٌ مُّؤْمِنٌ مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمَانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَن یَقُولَ رَبِّیَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءَکُم بِالْبَیِّنَاتِ مِن رَّبِّکُمْ وَ إِن یَکُ کَاذِبًا فَعَلَیْهِ کَذِبُهُ وَإِن یَکُ صَادِقًا یُصِبْکُم بَعْضُ الَّذِی یَعِدُکُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ * یَاقَوْمِ لَکُمُ الْمُلْکُ الْیَوْمَ ظَاهِرِینَ فِی الْأَرْضِ فَمَن یَنصُرُنَا مِن بَأْسِ اللَّهِ إِن جَاءَنَا قَالَ فِرْعَوْنُ مَا أُرِیکُمْ إِلَّا مَا أَرَی وَ مَا أَهْدِیکُمْ إِلَّا سَبِیلَ الرَّشَادِ * وَ قَالَ الَّذِی ءَامَنَ یَاقَوْمِ إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُم مِّثْلَ یَوْمِ الْأَحْزَابِ * مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَ عَادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِن بَعْدِهِمْ وَ مَا اللَّهُ یُرِیدُ ظُلْمًا لِّلْعِبَادِ * وَ یَاقَوْمِ إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمْ یَوْمَ التَّنَادِ * یَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِینَ مَا لَکُم مِّنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ وَ مَن یُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ * وَ لَقَدْ جَاءَکُمْ یُوسُفُ مِن قَبْلُ بِالْبَیِّنَاتِ فَمَا زِلْتُمْ فِی شَکٍّ مِّمَّا جَاءَکُم بِهِ حَتَّی إِذَاهَلَکَ قُلْتُمْ لَن یَبْعَثَ اللَّهُ مِن بَعْدِهِ رَسُولًا کَذَلِکَ یُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُّرْتَابٌ» . ⁽³⁾راجع : هود : ۵۷ ، آل عمران : ۲۰ ، المائدة : ۹۲ ـ ۹۹ ، الرعد : ۴۰ ،

.

«و به سوی [قوم] ثمود ، صالح ، برادرشان را [فرستادیم] . گفت : «ای قوم من ! خدا را بپرستید . برای شما معبودی جز او نیست . در حقیقت ، برای شما از جانب پروردگارتان دلیلی آشکار آمده است . این ، ماده شترِ خدا برای شماست ، که پدیده ای شگرف است . پس آن را بگذارید تا در زمین خدا بخورَد و گزندی به او نرسانید تا [مبادا ]شما را عذابی دردناک فرو گیرد ؛ و به یاد آورید هنگامی را که شما را پس از [قوم] عاد ، جانشینان [آنان ]گردانید و در زمین به شما جای [مناسب] داد . در دشت های آن [برای خود] کاخ هایی اختیار می کردید ، و از کوه ها خانه هایی [زمستانی ]می تراشیدید . پس نعمت های خدا را به یاد آورید و در زمین ، سر به فساد بر مدارید» . سران قوم او که استکبار می ورزیدند ، به مستضعفانی که ایمان آورده بودند ، گفتند : آیا می دانید که صالح ، از طرف پروردگارش فرستاده شده است ؟ گفتند : «بی تردید ، ما به آنچه وی بِدان رسالت یافته است ، مؤمنیم» . کسانی که استکبار می ورزیدند ، گفتند : ما به آنچه شما بِدان ایمان آورده اید ، کافریم . پس آن ماده شتر را پی کردند و از فرمان پروردگار خود ، سر پیچیدند و گفتند : ای صالح ! اگر از پیامبرانی ، آنچه را به ما وعده می دهی ، برای ما بیاور . آن گاه زمین لرزه آنان را فرو گرفت و در خانه هایشان از پا در آمدند . پس [صالح] از ایشان روی بر تافت و گفت : «ای قوم من ! به راستی ، من پیام پروردگارم را به شما رساندم و خیر شما را خواستم ؛ ولی شما خیرخواهان را دوست نمی دارید»» .

«[داستان] مردم آن شهری را که رسولان بِدان جا آمدند ، برای آنان مَثَل بزن ، آن گاه که دو تن سوی آنان فرستادیم ، و[لی ]آن دو را دروغزن پنداشتند ، تا با [فرستاده] سومین [آنان را] تأیید کردیم . پس [رسولان] گفتند : «ما به سوی شما به پیامبری فرستاده شده ایم» . گفتند : شما جز بشری مانند ما نیستید و [خدای] رحمان ، چیزی نفرستاده و شما جز دروغ نمی پردازید . گفتند : «پروردگار ما می داند که ما واقعا به سوی شما به پیامبری فرستاده شده ایم ، و بر ما [وظیفه ای ]جز رسانیدن آشکار [پیام ]نیست» . پاسخ دادند : ما [حضور ]شما را به شگونِ بد گرفته ایم . اگر دست بر ندارید ، سنگسارتان می کنیم و قطعا عذاب دردناکی از ما به شما خواهد رسید . [رسولان ]گفتند : «شومیِ شما ، با خود شماست . آیا اگر شما را پند دهند [ ، باز کفر می ورزید] ؟ بلکه شما قومی اسرافکارید» و [در این میان ]مردی از دورترین جایِ شهر ، دوان دوان آمد [و ]گفت : «ای مردم ! از این فرستادگان ، پیروی کنید . از کسانی که پاداشی از شما نمی خواهند و خود[نیز] بر راه راست قرار دارند ، پیروی کنید . آخر چرا کسی را نپرستم که مرا آفریده است و [همه] شما به سوی او بازگشت می یابید ؟ آیا به جای او خدایانی را بپرستم که اگر [خدای] رحمان بخواهد به من گزندی برساند ، نه شفاعتشان به حالم سود می دهد و نه می توانند مرا برهانند ؟ در آن صورت ، من قطعا در گم راهی آشکاری خواهم بود . من به پروردگارتان ایمان آوردم . [اقرار ]مرا بشنوید» . [سرانجام به جرم ایمان ، کشته شد و بدو ]گفته شد : به بهشت وارد شو! گفت : «ای کاش ، قوم من می دانستند که پروردگارم چگونه مرا آمرزید و در زمره عزیزان قرار داد!»» .

«و مردی مؤمن از خاندان فرعون که ایمان خود را پنهان می داشت ، گفت : «آیا مردی را می کُشید که می گوید : پروردگار من خداست و مسلّما برای شما از جانب پروردگارتان دلایل آشکاری آورده ؟ و اگر دروغگو باشد ، دروغش به زیان اوست ، و اگر راستگو باشد ، برخی از آنچه به شما وعده می دهد ، به شما خواهد رسید ؛ چرا که خدا کسی را که افراطکار دروغزن باشد ، هدایت نمی کند . ای قوم من ! امروز ، فرمان روایی از آنِ شماست [و] در این سرزمین مسلّطید ؛ و[لی] چه کسی ما را از بلای خدا ـ اگر به ما برسد ـ حمایت خواهد کرد ؟» . فرعون گفت : جز آنچه می بینم ، به شما نمی نمایم و شما را جز به راه راست ، راهبر نیستم . و کسی که ایمان آورده بود ، گفت : «ای قوم من ! من از [روزی ]مثل روز دسته ها[ی مخالف خدا] بر شما می ترسم ، [از سرنوشتی] نظیر سرنوشت قوم نوح و عاد و ثمود و کسانی که پس از آنها [آمدند] ، و[گر نه ]خدا بر بندگان [خود] ، ستم نمی خواهد ؛ و ـ ای قوم من ـ من بر شما از روزی که مردم یکدیگر را [به یاری هم ]ندا در می دهند ، بیم دارم . روزی که پشت کنان [به عُنف] باز می گردید ، برای شما در برابر خدا هیچ حمایتگری نیست؛ و هر کس را خدا گم راه کند ، او را راهبری نیست» . و به یقین ، یوسف پیش از این ، دلایل آشکاری برای شما آورد ، و از آنچه برای شما آورد ، همواره در تردید بودید تا وقتی که از دنیا رفت ، گفتید : «خدا پس از او هرگز فرستاده ای را بر نخواهد انگیخت» . این گونه ، خدا هر که را افراطگر شکّاک است ، بی راه می گرداند» .

ر . ک : هود : آیه ۵۷ ، آل عمران : آیه ۲۰ ، مائده : آیه ۹۲ ـ ۹۹ ، رعد : آیه ۴۰ ، نمل : آیه ۳۵ ـ ۳۸ ، نور : آیه ۵۴ ، عنکبوت : آیه ۱۸ ، تغابن : آیه ۱۲ ، جن : آیه ۲۳ .

.

الحدیثالخصال عن عبد اللّه بن عمر عن رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی حَجَّةِ الوَداعِ ـ :إنَّ اللّهَ عز و جل حَرَّمَ عَلَیکُم دِماءَکُم وأَموالَکُم وأَعراضَکُم ، کَحُرمَةِ یَومِکُم هذا فی شَهرِکُم هذا فی بَلَدِکُم هذا ، إلی یَومِ تَلقَونَهُ . ألا فَلیُبَلِّغ شاهِدُکُم غائِبَکُم ؛ لا نَبِیَّ بَعدی ، ولا اُمَّةَ بَعدَکُم . ثُمَّ رَفَعَ یَدَیهِ حَتّی إنَّهُ لَیُری بَیاضُ إبطَیهِ ، ثُمَّ قالَ : اللّهُمَّ اشهَد أنّی قَد بَلَّغتُ . ⁽¹⁾

بحار الأنوار عن زید بن أرقم :خَرَجنا مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله حُجّاجا ، حَتّی إذا کُنّا بِالجُحفَةِ بِغَدیرِ خُمٍّ صَلَّی الظُّهرَ ، ثُمَّ قامَ خَطیبا فینا ، فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ، هَل تَسمَعونَ ؟ إنّی رَسولُ اللّهِ إلَیکُم ؛ إنّی اُوشِکُ أن اُدعی ، وإنّی مَسؤولٌ ، وإنَّکُم مَسؤولونَ . إنّی مَسؤولٌ ؛ هَل بَلَّغتُکُم ؟ وأَنتُم مَسؤولونَ ؛ هَل بُلِّغتُم ؟ فَماذا أنتُم قائِلونَ ؟ قالَ : قُلنا : یا رَسولَ اللّهِ ، بَلَّغتَ وجَهَدتَ . قالَ : اللّهُمَّ اشهَد ، وأَنَا مِنَ الشّاهِدینَ . ⁽²⁾

.

حدیثالخصالـ به نقل از عبد اللّه بن عمر ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله [در حَجّة الوداع ، در روز عید قربان ، در مِنا ]فرمود : «خداوند عز و جل به سان حرمت امروز و این ماه و این سرزمین ، خون و مال و آبروی شما را تا روز قیامت بر شما حرام کرده است . آگاه باشید ! باید شاهدان شما [سخنم را] به غایبانتان برسانند . پیامبری پس از من و امّتی پس از شما نخواهد بود» . آن گاه دو دست خود را چنان بالا برد که سفیدی زیر بغل هایش آشکار شد . آن گاه فرمود : «خداوندا ! گواه باش که من ابلاغ کرده ام» .

بحار الأنوار :زید بن ارقم می گوید : همراه پیامبر خدا پس از انجام دادن حج ، به راه افتادیم تا آن که در جُحفه به غدیر خم رسیدیم . [پیامبر صلی الله علیه و آله ] نماز ظهر را اقامه کرد . آن گاه برای سخنرانی در میان ما برخاست و فرمود : «ای مردم ! آیا می شنوید ؟ من ، فرستاده خدا به سوی شما هستم . من به زودی [به سوی خدا ]فراخوانده خواهم شد و از من و از شما سؤال خواهد شد . از من پرسش خواهد شد که آیا به شما ابلاغ کرده ام ، و از شما خواهند پرسید : آیا به شما ابلاغ شده است ؟ در این صورت ، شما چه خواهید گفت ؟» . زید بن اَرقم می گوید که گفتیم : ای پیامبر خدا ! تو ابلاغ کردی و کوشش نمودی . فرمود : «خدایا ! گواه باش و من از جمله گواهان خواهم بود» .

.

مسند ابن حنبل عن سمرة بن جندب :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أیُّهَا النّاسُ ! أنشُدُکُم بِاللّهِ إن کُنتُم تَعلَمونَ أنّی قَصَّرتُ عَن شَیءٍ مِن تَبلیغِ رِسالاتِ رَبّی عز و جل لَمّا أخبَرتُمونی ذاکَ ؛ فَبَلَّغتُ رِسالاتِ رَبّی کَما یَنبَغی لَها أن تُبَلَّغَ ، وإن کُنتُم تَعلَمونَ أنّی بَلَّغتُ رِسالاتِ رَبّی لَمّا أخبَرتُمونی ذاکَ . قالَ : فَقامَ رِجالٌ فَقالوا : نَشهَدُ أنَّکَ قَد بَلَّغتَ رِسالاتِ رَبِّکَ ، ونَصَحتَ لاُِمَّتِکَ ، وقَضَیتَ الَّذی عَلَیکَ . ⁽¹⁾

المستدرک علی الصحیحین عن أنس :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ آخِرُ ما تَکَلَّمَ بِهِ : «جَلالَ رَبِّی الرَّفیعَ فَقَد بَلَّغتُ» ، ثُمَّ قَضی صلی الله علیه و آله . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَةٍ لَهُ ـ :. . . وأَشهَدُ أنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ . . . صَدَعَ بِما أمَرَهُ رَبُّهُ ، وبَلَّغَ ما حَمَّلَهُ ، حَتّی أفصَحَ بِالتَّوحیدِ دَعوَتَهُ ، وأَظهَرَ فِی الخَلقِ أن «لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ» حَتّی خَلَصَت لَهُ الوَحدانِیَّةُ ، وصَفَت لَهُ الرُّبوبِیَّةُ ، وأَظهَرَ اللّهُ بِالتَّوحیدِ حُجَّتَهُ ، وأَعلی بِالإِسلامِ دَرَجَتَهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ أعطِ مُحَمَّدا ـ صَلَواتُکَ عَلَیهِ وآلِهِ ـ مِن کُلِّ کَرامَةٍ أفضَلَ تِلکَ الکَرامَةِ... نَشهَدُ أنَّهُ قَد بَلَّغَ الرِّسالَةَ ، وأَدَّی النَّصیحَةَ ، وَاجتَهَدَ لِلاُمَّةِ . ⁽⁴⁾

.

مسند ابن حنبل :سَمُرة بن جُندَب می گوید : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «ای مردم ! شما را به خدا سوگند می دهم . اگر می دانید که من در رساندن چیزی از رسالت های پروردگارم کوتاهی کرده ام ، مرا از آن باخبر سازید تا رسالت های پروردگارم را چنان که شایسته رساندن است ، ابلاغ کنم ، و اگر می دانید که من رسالت های پروردگارم را رسانده ام ، مرا از آن باخبر کنید» . سَمُره می گوید : اشخاصی برخاستند و گفتند : گواهی می دهیم که تو رسالت های پروردگارت را ابلاغ کرده ای و برای امّتت خیرخواهی نموده ای و آنچه بر عهده داشته ای ، ادا کرده ای .

المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از اَنَس ـ :آخرین سخنی که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود ، این جمله بود : «ای پروردگارِ باجلالت و بلندمرتبه ! ابلاغ کردم» . آن گاه جان به جان آفرین تسلیم کرد .

امام علی علیه السلامـ در خطبه ای از ایشان ـ :و شهادت می دهم که محمّد ، بنده و فرستاده اوست... ؛ آنچه را پروردگارش به او فرمان داده بود ، آشکار کرد و آنچه را بر دوشش نهاده بود ، ابلاغ نمود ، تا آن که دعوتش را با توحید ، پدیدار ساخت و کلمه «لا إله إلّا اللّه وحده لا شریک له» را در میان مردم ، آشکار نمود تا وحدانیت برای خداوند ، خالص گردد و ربوبیت الهی پیراسته شود ، و خداوند ، بُرهانش را با توحید ، ظاهر ساخت و مرتبه اش را با اسلام ، بالا برد .

امام علی علیه السلام :خداوندا ! به محمّد ـ که درود تو بر او و خاندانش باد ـ از هر کرامتی، برترینِ آن را عطا کن... . شهادت می دهیم که او رسالت را ابلاغ کرد و خیرخواهی را به انجام رسانید و برای امّت ، کوشش نمود .

.

الإمام الباقر علیه السلام عن جابر بن عبد اللّه الأنصاریّ :نَزَلَ جَبرَئیلُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله . . . فَقالَ : یا مُحَمَّدُ ، إنَّ اللّهَ یَقرَؤُکَ السَّلامَ ویَقولُ لَکَ : جَزاکَ اللّهُ عَن تَبلیغِکَ خَیرا ؛ فَقَد بَلَّغتَ رِسالاتِ رَبِّکَ ، ونَصَحتَ لاُِمَّتِکَ ، وأَرضَیتَ المُؤمِنینَ ، وأَرغَمتَ الکافِرینَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی بَیانِ أحوالِ یَومِ الحِسابِ ـ :. . . فَیَقولُ اللّهُ لِمُحَمَّدٍ : هَل بَلَّغتَ اُمَّتَکَ ما بَلَّغَکَ جَبرَئیلُ مِن کِتابی وحِکمَتی وعِلمی ؟ فَیَقولُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : نَعَم ، یا رَبِّ ، قَد بَلَّغتُ اُمَّتی ما اُوحِیَ إلَیَّ مِن کِتابِکَ وحِکمَتِکَ وعِلمِکَ ، وجاهَدتُ فی سَبیلِکَ . فَیَقولُ اللّهُ لِمُحَمَّدٍ : فَمَن یَشهَدُ لَکَ بِذلِکَ ؟ فَیَقولُ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله : یا رَبِّ ، أنتَ الشّاهِدُ لی بِتَبلیغِ الرِّسالَةِ ، ومَلائِکَتُکَ ، وَالأَبرارُ مِن اُمَّتی ، وکَفی بِکَ شَهیدا . فَیُدعی بِالمَلائِکَةِ ، فَیَشهَدونَ لِمُحَمَّدٍ بِتَبلیغِ الرِّسالَةِ . ثُمَّ یُدعی بِاُمَّةِ مُحَمَّدٍ ، فَیُسأَلونَ : هَل بَلَّغَکُم مُحَمَّدٌ رِسالَتی وکِتابی وحِکمَتی وعِلمی ، وعَلَّمَکُم ذلِکَ ؟ فَیَشهَدونَ لِمُحَمَّدٍ بِتَبلیغِ الرِّسالَةِ ، وَالحکمَةِ ، وَالعِلمِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی زِیارَةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ :أشهَدُ أنَّکَ رَسولُ اللّهِ ، وأَشهَدُ أنَّکَ مُحَمَّدُ بنُ عَبدِ اللّهِ ، وأشهَدُ أنَّکَ قَد بَلَّغتَ رِسالاتِ رَبِّکَ ، ونَصَحتَ لِاُمَّتِکَ ، وجاهَدتَ فی سَبیلِ اللّهِ . ⁽³⁾

.

امام باقر علیه السلامـ به نقل از جابر بن عبد اللّه انصاری ـ :جبرئیل ، نزد پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمد... و گفت : ای محمّد ! [همانا ]خداوند به تو سلام می رساند و به تو می فرماید : «خداوند، تو را به خاطر ابلاغت پاداش خیر دهد که به راستی ، رسالت های پروردگارت را رساندی و برای امّتت خیرخواهی کردی و مؤمنان را خشنود ساختی و بینی کافران را به خاک مالیدی!» .

امام باقر علیه السلامـ در بیان حالات روز قیامت ـ :خداوند به محمّد صلی الله علیه و آله خواهد فرمود : «آیا قرآن ، حکمت و علم مرا که جبرئیل به تو رسانده به امّتت ابلاغ کردی ؟». پیامبر خدا صلی الله علیه و آله خواهد گفت : آری ، ای پروردگارم ! آنچه از قرآن ، حکمت و علمت به من وحی شده ، به امّتم ابلاغ کردم و در راه تو تلاش نمودم . خداوند به محمّد صلی الله علیه و آله خواهد فرمود : «چه کسی بر این مدّعا ، گواه توست ؟». محمّد صلی الله علیه و آله خواهد گفت : پروردگارا ! تو و فرشتگانت و نیکان امّتم ، شاهد من در تبلیغ رسالتید والبته شهادت تو ، بس است . پس [خداوند] ، فرشتگان را فرا می خواند و آنان شهادت می دهند که محمّد صلی الله علیه و آله ، رسالت را تبلیغ کرده است . آن گاه ، امّت محمّد فرا خوانده می شوند و از آنان سؤال می شود : آیا محمّد ، رسالت ، قرآن ، حکمت و علم مرا به شما رسانیده و اینها را به شما آموخته است ؟ آنان شهادت می دهند که محمّد صلی الله علیه و آله ، رسالت و حکمت و علم را تبلیغ کرده است .

امام صادق علیه السلامـ در زیارت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ :شهادت می دهم که تو فرستاده خدا هستی ، و شهادت می دهم که تو محمّد بن عبد اللّه هستی ، و شهادت می دهم که تو رسالت های پروردگارت را رسانده ای و برای امّتت خیرخواهی کرده ای و در راه خدا تلاش کرده ای .

.

عنه علیه السلامـ فی زِیارَة الإِمامِ الحُسَینِ علیه السلام ـ :أشهَدُ أنَّکَ قَد بَلَّغتَ ونَصَحتَ ، ووَفَیتَ وأَوفَیتَ ، وجاهَدتَ فی سَبیلِ اللّهِ ، ومَضَیتَ لِلَّذی کُنتَ عَلَیهِ شَهیدا ومُستَشهِدا وشاهِدا ومَشهودا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ :صَلَّی اللّهُ عَلَیکَ یا أبا عَبدِ اللّهِ ، أشهَدُ أنَّکَ قَد بَلَّغتَ عَنِ اللّهِ عز و جل ما اُمِرتَ بِهِ ، ولَم تَخشَ أحَدا غَیرَهُ ، وجاهَدتَ فی سَبیلِهِ ، وعَبَدتَهُ صادِقا حَتّی أتاکَ الیَقینُ . . . أشهَدُ أنَّکُم قَد بَلَّغتُم عَنِ اللّهِ ما أمَرَکُم بِهِ ، ولَم ⁽²⁾تَخشَوا أحَدا غَیرَهُ . . . صَلَّی اللّهُ عَلَیکَ ، أشهَدُ أنَّکَ عَبدُ اللّهِ وأَمینُهُ ، بَلَّغتَ ناصِحا ، وأَدَّیتَ أمینا ، وقُتِلتَ صِدّیقا ، ومَضَیتَ عَلی یَقینٍ ، لَم تُؤثِر عَمیً عَلی هُدیً ، ولَم تَمِل مِن حَقٍّ إلی باطِلٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ :أشهَدُ أنَّکَ وِترُ اللّهِ المَوتورُ فِی السَّماواتِ وَالأَرضِ ، وأَشهَدُ أنَّکَ قَد بَلَّغتَ ونَصَحتَ . ⁽⁴⁾

کامل الزیارات عن عمرو بن هاشم عن رجل من أصحابنا عن أحدهم علیهم السلامـ فی زِیارَةِ أئِمَّةِ البَقیعِ علیهم السلام ـ :السَّلامُ عَلَیکُم أیُّهَا الحُجَجُ عَلی أهلِ الدُّنیا ، السَّلامُ عَلَیکُم أیُّهَا القُوّامُ فِی البَرِیَّةِ بِالقِسطِ ، السَّلامُ عَلَیکُم أهلَ الصَّفوَةِ ، السَّلامُ عَلَیکُم آلَ رَسولِ اللّهِ ، السَّلامُ عَلَیکُم أهلَ النَّجوی ، أشهَدُ أنَّکُم قَد بَلَّغتُم ، ونَصَحتُم ، وصَبَرتُم فی ذاتِ اللّهِ ، وکُذِّبتُم ، واُسِیءَ إلَیکُم فَغَفَرتُم . ⁽⁵⁾

.

امام صادق علیه السلامـ در زیارت امام حسین علیه السلام ـ :شهادت می دهم که تو ابلاغ کردی و خیرخواهی نمودی و وفا کردی و به کمال رساندی و در راه خدا ، جهاد کردی و در راه آن که به او شهید و شهادتخواه و شاهد و مشهود هستی ، راه سپردی .

امام صادق علیه السلامـ در زیارت امام حسین علیه السلام ـ :خداوند بر تو درود فرستد ـ ای ابا عبد اللّه ـ ! شهادت می دهم که آنچه از جانب خداوند عز و جل فرمان گرفتی ، ابلاغ کردی ، و جز او ، از کسی نترسیدی و در راهش جهاد کردی و صادقانه تا دم مرگ ، او را عبادت کردی... . شهادت می دهم که آنچه را از جانب خداوند ، فرمان داشتی ، ابلاغ کردی و جز او ، از کسی نترسیدی... . خداوند بر تو درود فرستد ! شهادت می دهم که تو بنده و امین خدایی و خیرخواهانه ابلاغ کردی و با امانت ادا نمودی و در زمره صدّیقان (راستْ دینان) ، به شهادت رسیدی و با یقین ، ره سپردی ، کوردلی را بر هدایت بر نگزیدی و از حق به سوی باطل ، گرایش نداشتی .

امام صادق علیه السلامـ در زیارت امام حسین علیه السلام ـ :شهادت می دهم که تو خونی هستی که خداوند در آسمان ها و زمین ، خونخواه آن است و تاوانش گرفته نشده است ، و شهادت می دهم که تو ابلاغ کردی و خیرخواهی نمودی .

کامل الزیاراتـ به نقل از عمرو بن هاشم ، از یکی از راویان شیعه ، از یکی از امامان علیهم السلام ، در زیارت امامان بقیع علیهم السلام ـ :سلام بر شما ، ای حجّت های خدا بر مردم دنیا ! سلام بر شما ، ای برپا دارندگان قسط در میان انسان ها ! سلام بر شما ، ای گروه برگزیده ! سلام بر شما ، ای خاندان پیامبر خدا ! سلام بر شما ، ای صاحبان نجوا ! شهادت می دهم که شما ابلاغ کردید و خیرخواهی نمودید و در راه خدا شکیبایی نمودید و مورد تکذیب قرار گرفتید و به شما بی احترامی شد ؛ امّا شما بخشیدید .

.

الفصل الثّالث : رسالة المبلّغ۳ / ۱إثارَةُ الفِطرَةِ وَالعَقلِالکتاب«وَ أَنزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَةٍ لَهُ ـ :فَبَعَثَ فیهِم رُسُلَهُ وواتَرَ إلَیهِم أنبِیاءَهُ ؛ لِیَستَأدوهُم میثاقَ فِطرَتِهِ ، ویُذَکِّروهُم مَنسِیَّ نِعمَتِهِ ، ویَحتَجُّوا عَلَیهِم بِالتَّبلیغِ ، ویُثیروا لَهُم دَفائِنَ العُقولِ ، ویُروهُم آیاتِ المَقدِرَةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی ذِکرِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ :طَبیبٌ دَوّارٌ بِطِبِّهِ ، قَد أحکَمَ مَراهِمَهُ ، وأَحمَی مَواسِمَهُ . یَضَعُ ذلِکَ حَیثُ الحاجَةُ إلَیهِ ، مِن قُلوبٍ عُمیٍ ، وآذانٍ صُمٍّ ، وأَلسِنَةٍ بُکمٍ . مُتَتَبِّعٌ بِدَوائِهِ مَواضِعَ الغَفلَةِ ، ومَواطِنَ الحَیرَةِ . ⁽³⁾

.

فصل سوم : رسالت مبلّغ

۳ / ۱ بر انگیختن فطرت و عقل

فصل سوم : رسالت مبلّغ۳ / ۱بر انگیختن فطرت و عقلقرآن«و این قرآن را به سوی تو فرود آوردیم تا برای مردم ، آنچه را به سوی ایشان نازل شده است ، توضیح دهی ؛ و امید که آنان بیندیشند» .

حدیثامام علی علیه السلامـ در خطبه ایشان ـ :پس [خداوند] ، فرستادگان خود را میان ایشان بر انگیخت ، و پیامبرانش را یک به یک به سوی آنان فرستاد تا پیمان فطرتش را از آنان ، باز ستانند ، و نعمت فراموش شده خدا را به یادشان آورند و با تبلیغ ، حجّت را بر آنان تمام کنند ، و اندیشه های پنهان آنان را بر انگیزانند ، و نشانه های قدرت [الهی ]را به آنان نشان دهند .

امام علی علیه السلامـ در یادکرد از پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :طبیبی بود که با طبابتش در گردش بود . مرهم های خود را محکم به کار می بست ، و داغ های خود را بر زخم ها می نهاد و هر آن جا که نیازْ اقتضا داشت ، اعم از قلب های نابینا ، گوش های ناشنوا و زبان های گُنگ ، به کارش می بست . با داروهایش جایگاه های غفلت و موارد سرگردانی [مردم] را می جُست .

.

الإمام الکاظم علیه السلامـ لِهِشامِ بنِ الحَکَمِ ـ :ما بَعَثَ اللّهُ أنبِیاءَهُ ورُسُلَهُ إلی عِبادِهِ إلّا لِیَعقِلوا عَنِ اللّهِ ؛ فَأَحسَنُهُمُ استِجابَةً أحسَنُهُم مَعرِفَةً ، وأَعلَمُهُم بِأَمرِ اللّهِ أحسَنُهُم عَقلاً ، وأَکمَلُهُم عَقلاً أرفَعُهُم دَرَجَةً فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽¹⁾

راجع : کتاب العقل والجهل : ص ۶۳ (الفصل الثالث : التعقّل) .

۳ / ۲إخراجُ النّاسِ مِنَ الظُّلُماتِ إلَی النُّورِالکتاب«وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَی بِایَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ وَ ذَکِّرْهُم بِأَیَّامِ اللَّهِ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَأَیَاتٍ لِّکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ» . ⁽²⁾

«کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلَی صِرَاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ» . ⁽³⁾

«یَهْدِی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ وَیُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَیَهْدِیهِمْ إِلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ» . ⁽⁴⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلامـ فی صِفَةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ :اِختارَهُ مِن شَجَرَةِ الأَنبِیاءِ ، ومِشکاةِ الضِّیاءِ ، وذُؤابَةِ العَلیاءِ ، وسُرَّةِ البَطحاءِ ، ومَصابیحِ الظُّلمَةِ ، ویَنابیعِ الحِکمَةِ . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۲ خارج ساختن مردم از تاریکی ها به نور

امام کاظم علیه السلامـ به هشام بن حَحَم ـ :خداوند ، پیامبران و فرستادگان خود را تنها برای این که او را بشناسند ، به سوی مردم فرستاد . نیک پذیرش ترینِ آنان ، خوش شناخت ترینِ آنان [نسبت به خداوند] است و آگاه ترینِ آنان ، خردمندترینِ آنان است و عاقل ترینِ آنان ، بلندمرتبه ترین آنان در دنیا و آخرت است .

ر . ک :خردگرایی در قرآن و حدیث : ص ۷۳ (فصل سوم : خردورزی) .

۳ / ۲خارج ساختن مردم از تاریکی ها به نورقرآن«و در حقیقت ، موسی را با آیات خود فرستادیم[و به او فرمودیم] که : قوم خود را از تاریکی ها به سوی روشنایی بیرون آر ، و روزهای خدا را به آنان یادآوری کن ، که قطعا در این [یادآوری] ، برای هر شکیبای سپاس گزاری ، عبرت هاست» .

«کتابی است که آن را به سوی تو فرود آوردیم تا مردم را به اذن پروردگارشان از تاریکی ها به سوی روشنایی بیرون آوری ؛ به سوی راه آن شکست ناپذیرِ ستوده» .

«خدا هر که را از خشنودی او پیروی کند ، به وسیله آن [کتاب] به راه های سلامت ، ره نمون می شود ، و به توفیق خویش ، آنان را از تاریکی ها به سوی روشنایی بیرون می برد ، و به راهی راست ، هدایتشان می کند» .

حدیثامام علی علیه السلامـ در توصیف پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :[خداوند ،] او را از تبار پیامبران ، چشمه روشنایی ، کاکُل بزرگواری ، قلب حجاز ، چراغ های شبْ شکاف و سرچشمه های حکمت برگزید .

.

۳ / ۳الدَّعوَةُ إلی مَصالِحِ الدّینِ وَالدُّنیاالکتاب«مَّن کَانَ یُرِیدُ ثَوَابَ الدُّنْیَا فَعِندَ اللَّهِ ثَوَابُ الدُّنْیَا وَالْاخِرَةِ وَکَانَ اللَّهُ سَمِیعَاً بَصِیرًا» . ⁽¹⁾

راجع : آل عمران : ۱۴۸ ، یونس : ۲۶ ، النحل : ۹۸ ، العنکبوت : ۲۷ .

الحدیثالإرشاد :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله جَمَعَ خاصَّةَ أهلِهِ وعَشیرَتِهِ فِی ابتِداءِ الدَّعوَةِ إلَی الإِسلامِ فَعَرَضَ عَلَیهِمُ الإِیمانَ .. . ثُمَّ قالَ . . . : یا بَنی عَبدِ المُطَّلِبِ ، إنَّ اللّهَ بَعَثَنی إلَی الخَلقِ کافَّةً ، وبَعَثَنی إلَیکُم خاصَّةً ، فَقالَ عز و جل : «وَ أَنذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ» ، وأَنَا أدعوکُم إلی کَلِمَتَینِ خَفیفَتَینِ عَلَی اللِّسانِ ، ثَقیلَتَینِ فِی المیزانِ ، تَملِکونَ بِهِمَا العَرَبَ وَالعَجَمَ ، وتَنقادُ لَکُم بِهِمَا الاُمَمُ ، وتَدخُلونَ بِهِمَا الجَنَّةَ ، وتَنجونَ بِهِما مِنَ النّارِ : شَهادَةِ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأَ نّی رَسولُ اللّهِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إعلَموا عِبادَ اللّهِ أنَّ المُتَّقینَ ذَهَبوا بِعاجِلِ الدُّنیا وآجِلِ الآخِرَةِ ، فَشارَکوا أهلَ الدُّنیا فی دُنیاهُم ، ولَم یُشارِکوا أهلَ الدُّنیا فی آخِرَتِهِم ، سَکَنُوا الدُّنیا بِأَفضَلِ ما سُکِنَت ، وأَکَلوها بِأَفضَلِ ما اُکِلَت فَحَظوا مِنَ الدُّنیا بِما حَظِیَ بِهِ المُترَفونَ ، وأَخَذوا مِنها ما أخَذَهُ الجَبابِرَةُ المُتَکَبِّرونَ ، ثُمَّ انقَلَبوا عَنها بِالزّادِ المُبَلِّغِ وَالمَتجَرِ الرّابِحِ المُربِحِ ، أصابوا لَذَّةَ زُهدِ الدُّنیا فی دُنیاهُم ، وتَیَقَّنوا أ نَّهُم جیرانُ اللّهِ غَداً فی آخِرَتِهِم ، لا تُرَدُّ لَهُم دَعوَةٌ ، ولا یَنقُصُ لَهُم نَصیبٌ مِن لَذَّةٍ . ⁽³⁾

.

۳ / ۳ دعوت به مصالح دین و دنیا

۳ / ۳دعوت به مصالح دین و دنیاقرآن«هر کس پاداش دنیا را می خواهد ، [ بداند که ] پاداش دنیا و آخرت ، نزد خداست ، و خدا شنوای بیناست»

.ر . ک : آل عمران : آیه ۱۴۸ ، یونس : آیه ۲۶ ، نحل : آیه ۹۸ ، عنکبوت : آیه ۲۷.

حدیثالإرشاد :پیامبر صلی الله علیه و آله در آغاز دعوت به اسلام ، گروهی برگزیده از خانواده و تبار خود را گِرد آورد و ایمان را بر آنان عرضه نمود . آن گاه فرمود... : «ای فرزندان عبد المطّلب ! خداوند ، مرا برای تمام مردم و بخصوص شما برانگیخته است و فرموده است : «و خاندان نزدیکت را هشدار ده» . من ، شما را به دو کلمه که بر زبان ، سبک بار ، امّا در میزان [عمل] ، گران بارند ، دعوت می کنم . شما به کمک این دو کلمه ، عرب و عجم را مالک خواهید شد ، و امّت ها به کمک آن ، فرمان بردار شما خواهند شد و با آنها وارد بهشت شده ، از آتش نجات خواهید یافت . [آن دو کلمه این است : ]شهادت به این که خدایی جز خدای یکتا نیست و شهادت به رسالت من» .

امام علی علیه السلام :ای بندگان خدا ! بدانید که پرهیزگاران ، بهره دنیای گذرا و آخرت دیرپا را بردند . با مردم دنیا در دنیایشان شریک شدند و در آخرتشان با آنان شریک نشدند . در دنیا به بهترین وجه زیستند و نعمت آن را به بهترین وجه خوردند . از دنیا به سان خوش گذرانان ، بهره بردند و به میزان بر گرفتن سرکشان متکبّر ، از دنیا بر گرفتند . آن گاه از این دنیا با توشه ای رساننده [به مقصد] و تجارتی سودآور ، رخت بر بستند . در دنیایشان لذّت زهد دنیا را دریافتند و یقین کردند که فردا در آخرتشان ، همسایگان خدا خواهند بود . دعایشان رد نمی شود و بهره شان از لذّت ، کاستی نمی یابد .

.

عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ ءَاتَیْنَاهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیَا وَ إِنَّهُ فِی الْأَخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ» ـ :فَمَن عَمِلَ لِلّهِ تَعالی أعطاهُ أجرَهُ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ ، وکَفاهُ المُهِمَّ فیهِما . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :اللّهُمَّ إنَّکَ تَعلَمُ أنَّهُ لَم یَکُنِ الَّذی کانَ مِنّا مُنافَسَةً فی سُلطانٍ ، ولَا التِماسَ شَیءٍ مِن فُضولِ الحُطامِ ، ولکِن لِنَرُدَّ المَعالِمَ مِن دینِکَ ، ونُظهِرَ الإِصلاحَ فی بِلادِکَ ؛ فَیَأمَنَ المَظلومونَ مِن عِبادِکَ ، وتُقامَ المُعَطَّلَةُ مِن حُدودِکَ . ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ فی بَیانِ الحِکمَةِ مِن خُطبَةِ یَومِ الجُمُعَةِ ـ :الجُمُعَةُ مَشهَدٌ عامٌّ ، فَأَرادَ أن یَکونَ لِلإِمامِ سَبَبٌ إلی مَوعِظَتِهِم وتَرغیبِهِم فِی الطّاعَةِ ، وتَرهیبِهِم مِنَ المَعصِیَةِ وفِعلِهِم وتَوقیفِهِم عَلی ما أرادوا مِن مَصلَحَةِ دینِهِم ودُنیاهُم ، ویُخبِرَهُم بِما وَرَدَ عَلَیهِم مِنَ الآفاتِ ومِنَ الأَحوالِ الَّتی لَهُم فیهَا المَضَرَّةُ وَالمَنفَعَةُ . ⁽³⁾

۳ / ۴الدَّعوَةُ إلَی الإِیمانِ بِالغَیبِ«الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ» . ⁽⁴⁾

«. . . إِنَّمَا تُنذِرُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُم بِالْغَیْبِ . . .» . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۴ دعوت به ایمان آوردن به غیب

امام علی علیه السلامـ در تفسیر آیه شریف : «و در دنیا پاداشش را به او بخشیدیم و قطعا او در آخرت [نیز] از شایستگان خواهد بود» ـ :هر کس برای خداوند متعال عمل کند ، خداوند ، پاداش او را در دنیا و آخرت به او عطا می کند و کار او را در دنیا و آخرت ، کفایت می نماید .

امام علی علیه السلام :خدایا ! تو می دانی آنچه توسط ما انجام گرفت ، به خاطر رغبت در قدرت و یا خواستن چیزی از زیادتی متاع دنیا نبوده است ؛ بلکه می خواستیم تا شعارهای دینت را به جای نخستین ، باز گردانیم و اصلاح را در شهرهایت ظاهر گردانیم ، تا بندگان ستم دیده ات ایمنی یابند و حدود تعطیل شده ات ، اقامه گردند .

امام رضا علیه السلامـ در تبیین حکمتِ خطابه روز جمعه ـ :جمعه ، روز اجتماع عموم[مردم ]است . [خداوند] خواست تا امام از ره گذر خطابه ، آنان را موعظه کند و به اطاعت ، تشویقشان کند ، و آنان را از معصیت و ارتکاب آن ، بر حذر دارد ، و آنان را بر آنچه در مصلحت دین و دنیایشان می خواهند ، موفّق سازد ، و از زیان هایی که دیده اند و حالاتی که برای آنان زیان آور یا سودآور است ، باخبر سازد .

۳ / ۴دعوت به ایمان آوردن به غیب«آنان که به غیب ایمان می آورند ، و نماز را برپا می دارند ، و از آنچه به ایشان روزی داده ایم ، انفاق می کنند» .

«[تو] تنها ، کسانی را که از پروردگارشان در نهان می ترسند ، هشدار می دهی» .

.

«. . . وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ مَن یَنصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَیْبِ . . .» . ⁽¹⁾

«تِلْکَ مِنْ أَنبَاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهَا إِلَیْکَ مَا کُنتَ تَعْلَمُهَا أَنتَ وَ لَا قَوْمُکَ مِن قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ» . ⁽²⁾

راجع : المائدة : ۹۴ ، یوسف : ۱۰۲ ، الأنبیاء : ۴۹ ، یس : ۱۱ ، ق : ۳۳ ، الملک : ۱۲ .

۳ / ۵الدَّعوَةُ إلَی الإِیمانِ بِالتَّوحیدِالکتاب«وَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِی إِلَیْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ» . ⁽³⁾

«وَ لَقَدْ بَعَثْنَا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولًا أَنِ اعْبُدُواْ اللَّهَ وَ اجْتَنِبُواْ الطَّاغُوتَ فَمِنْهُم مَّنْ هَدَی اللَّهُ وَ مِنْهُم مَّنْ حَقَّتْ عَلَیْهِ الضَّلَالَةُ فَسِیرُواْ فِی الْأَرْضِ فَانظُرُواْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ» . ⁽⁴⁾

راجع : هود : ۵۰ ـ ۵۲ و ۶۱ و ۸۴ ـ ۸۶ ، الأعراف : ۶۵ .

الحدیثالکافی عن الزّهریّ :دَخَلَ رِجالٌ مِن قُرَیشٍ عَلی عَلِیِّ بنِ الحُسَینِ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِما ـ فَسَأَلوهُ : کَیفَ الدَّعوَةُ إلَی الدّینِ ؟ قالَ : تَقولُ : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، أدعوکُم إلَی اللّهِ عز و جل ، وإلی دینِهِ . وجِماعُهُ أمرانِ : أحَدُهُما : مَعرِفَةُ اللّهِ عز و جل ، وَالآخَرُ : العَمَلُ بِرِضوانِهِ . وإنَّ مَعرِفَةَ اللّهِ عز و جل : أن یُعرَفَ بِالوَحدانِیَّةِ ، وَالرَّأفَةِ ، وَالرَّحمَةِ ، وَالعِزَّةِ ، وَالعِلمِ ، وَالقُدرَةِ ، وَالعُلُوِّ عَلی کُلِّ شَیءٍ ، وأَنَّهُ النّافِعُ الضّارُّ ، القاهِرُ لِکُلِّ شَیءٍ ، الَّذی لا تُدرِکُهُ الأَبصارُ ، وهُوَ یُدرِکُ الأَبصارَ ، وهُوَ اللَّطیفُ الخَبیرُ . وأَنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ ، وأَنَّ ما جاءَ بِهِ هُوَ الحَقُّ مِن عِندِ اللّهِ عز و جل ، وما سِواهُ هُوَ الباطِلُ . فَإِذا أجابوا إلی ذلِکَ فَلَهُم ما لِلمُسلِمینَ ، وعَلَیهِم ما عَلَی المُسلِمینَ . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۵ دعوت به ایمان آوردن به توحید

«تا خدا معلوم بدارد چه کسی در نهان ، او و پیامبرانش را یاری می کند» .

«این ، از خبرهای غیب است که آن را به تو وحی می کنیم . پیش از این ، نه تو آن را می دانستی و نه قوم تو . پس شکیبا باش که فرجام [نیک] ، از آنِ تقواپیشگان است» .

ر . ک : مائده : آیه ۹۴ ، یوسف : آیه ۱۰۲ ، انبیا : آیه ۴۹ ، یس : آیه ۱۱ ، ق : آیه ۳۳ ، ملک : آیه ۱۲ .

۳ / ۵دعوت به ایمان آوردن به توحیدقرآن«و پیش از تو ، هیچ پیامبری نفرستادیم ، مگر این که به او وحی کردیم که : «خدایی جز من نیست . پس مرا بپرستید»» .

«و در حقیقت ، در میان هر امّتی ، فرستاده ای بر انگیختیم [تا بگوید :] «خدا را بپرستید و از طاغوت بپرهیزید» . پس ، از ایشان کسی است که خدا [او را] هدایت کرده ، و از ایشان ، کسی است که گم راهی بر او سزاوار است . بنا بر این ، در زمین بگردید و ببینید که فرجام تکذیب کنندگان ، چگونه بوده است» .

ر . ک : هود : آیه ۵۰ ـ ۵۲ و ۶۱ و ۸۴ ، اعراف : آیه ۶۵.

حدیثالکافیـ به نقل از زُهْری ـ :مردانی از قریش به نزد امام زین العابدین علیه السلام آمدند و از ایشان پرسیدند : دعوت به دین ، چگونه است ؟ فرمود : «بگویی : بسم اللّه الرحمن الرحیم . من شما را به خداوند عز و جل و به دینش دعوت می کنم و همه آن ، دو چیز است : نخست ، شناخت خداوند عز و جل و دیگری عمل به رضایت او . شناخت خداوند عز و جل ، به این است که او به یکتایی ، مهربانی ، رحمت ، عزّت ، علم ، قدرت و برتری بر هر چیز ، شناخته شود ، و به این که او سود دهنده و زیان رساننده و قاهر بر هر چیز است و او کسی است که دیده ها او را در نمی یابند و او دیده ها را در می یابد و او لطیف و خبیر است ، و به این که محمّد ، بنده و فرستاده اوست و آنچه از جانب خداوند عز و جلآورده ، حق است و هر آنچه جز آن باشد ، باطل است . اگر آنان [که به اسلامشان فرا خوانده اید] ، این دعوت را اجابت کردند ، تمام حقوق مسلمانان ، برای آنان نیز خواهد بود و هر آنچه بر عهده مسلمانان است ، بر عهده آنان نیز خواهد بود .

.

۳ / ۶الدَّعوَةُ إلَی الإِیمانِ بِالنُّبُوَّةِالکتاب«وَمَا قَدَرُواْ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُواْ مَا أَنزَلَ اللَّهُ عَلَی بَشَرٍ مِّن شَیْ ءٍ . . .» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام الصادق علیه السلامـ فی جَوابِ الزِّندیقِ الَّذی سَأَ لَهُ : مِن أینَ أثبَتَّ الأَنبِیاءَ وَالرُّسُلَ ؟ ـ :إنّا لَمّا أثبَتنا أنَّ لَنا خالِقا صانِعا مُتَعالِیا عَنّا وعَن جَمیعِ ما خَلَقَ ، وکانَ ذلِکَ الصّانِعُ حَکیما مُتَعالِیا لَم یَجُز أن یُشاهِدَهُ خَلقُهُ ، ولا یُلامِسوهُ ، فَیُباشِرَهُم ویُباشِروهُ ، ویُحاجَّهُم ویُحاجّوهُ ، ثَبَتَ أنَّ لَهُ سُفَراءَ فی خَلقِهِ یُعَبِّرونَ عَنهُ إلی خَلقِهِ وعِبادِهِ ، ویَدُلّونَهُم عَلی مَصالِحِهِم ومَنافِعِهِم ، وما بِهِ بَقاؤُهُم وفی تَرکِهِ فَناؤُهُم . فَثَبَتَ الآمِرونَ وَالنّاهونَ عَنِ الحَکیمِ العَلیمِ فی خَلقِهِ وَالمُعَبِّرونَ عَنهُ جَلَّ وعَزَّ ، وهُمُ الأَنبِیاءُ علیهم السلام وصَفوَتُهُ مِن خَلقِهِ ، حُکَماءُ ؛ مُؤَدَّبینَ بِالحِکمَةِ ، مَبعوثینَ بِها ، غَیرَ مُشارِکینَ لِلنّاسِ ـ عَلی مُشارَکَتِهِم لَهُم فِی الخَلقِ وَالتَّرکیبِ ـ فی شَیءٍ مِن أحوالِهِم ، مُؤَیَّدینَ مِن عِندِ الحَکیمِ العَلیمِ بِالحِکمَةِ . ⁽²⁾

.

۳ / ۶ دعوت به ایمان آوردن به نبوّت

۳ / ۶دعوت به ایمان آوردن به نبوّتقرآن«و آن گاه که [یهودیان] گفتند : «خدا چیزی بر بشری نازل نکرده» ، بزرگیِ خدا را چنان که باید ، نشناختند» .

حدیثامام صادق علیه السلامـ در پاسخ به ملحدی که از ایشان سؤال کرده بود : پیامبران و رسولان را چگونه اثبات می کنی ؟ ـ :وقتی ما ثابت کردیم که دارای آفریننده و صانعی هستیم که از ما و از تمام آفریده هایش برتر است و آن صانع ، حکیم و متعالی است و امکان ندارد که آفریده هایش او را مشاهده یا لمس کنند تا مستقیما با آنان در ارتباط باشد و آنان با وی در ارتباط باشند ، و [نیز امکان ندارد که] آنان را ملاقات کند یا آنان وی را ملاقات کنند ، ثابت می شود که خدا در میان خلق خود ، سفیرانی دارد تا او را به مردم و بندگانش معرّفی نمایند و آنان را به مصالح و منافعشان ، و آنچه مایه ماندگاری ایشان و در صورت ترک ، مایه هلاک ایشان است ، ره نمون گردند . پس ثابت می شود که خداوندِ حکیم و علیم ، در میان خلق خود ، امر کننده و نهی کننده و معرّفی کنندگانی برای خود دارد . اینان ، همان پیامبران و برگزیدگان از میانِ خلق او هستند ؛ انسان های حکیمی که با حکمت ، تأدیب گشته اند و به همین حکمت ، برانگیخته شده اند ، و به رغم مشارکتشان با مردم در آفرینش و ترکیب [جسمانی] ، در هیچ یک از حالاتشان با آنان شرکت ندارند . آنان با حکمت از سوی خدای حکیم و علیم ، مورد تأییدند .

.

الإمام الرضا علیه السلامـ فی عِلَّةِ وُجوبِ مَعرِفَةِ الرُّسُلِ وَالإِقرارِ بِهِم وَالإِذعانِ لَهُم بِالطّاعَةِ ـ :لِأَ نَّهُ لَمّا لَم یَکُن فی خَلقِهِم وقُواهُم ما یُکمِلونَ ⁽¹⁾بِهِ مَصالِحَهُم ، وکانَ الصّانِعُ مُتَعالِیا عَن أن یُری ، وکانَ ضَعفُهُم وعَجزُهُم عَن إدراکِهِ ظاهِرا ؛ لَم یَکُن بُدٌّ لَهُم مِن رَسولٍ بَینَهُ وبَینَهُم ، مَعصومٍ ، یُؤَدّی إلَیهِم أمرَهُ ونَهیَهُ وأَدَبَهُ ، ویَقِفُهُم عَلی ما یَکونُ بِهِ اجتِرارُ مَنافِعِهِم ودَفعُ مَضارِّهِم ، إذ لَم یَکُن فی خَلقِهِم ما یَعرِفونَ بِهِ ما یَحتاجونَ إلَیهِ مِن مَنافِعِهِم ومَضارِّهِم . فَلَو لَم یَجِب عَلَیهِم مَعرِفَتُهُ وطاعَتُهُ ، لَم یَکُن لَهُم فی مَجیءِ الرَّسولِ مَنفَعَةٌ ولا سَدُّ حاجَةٍ ، ولَکانَ یَکونُ إتیانُهُ عَبَثا لِغَیرِ مَنفَعَةٍ ولا صَلاحٍ ، ولَیسَ هذا مِن صِفَةِ الحَکیمِ الَّذی أتقَنَ کُلَّ شَیءٍ . ⁽²⁾

۳ / ۷الدَّعوَةُ إلَی الإِیمانِ بِالمَعادِالکتاب«أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثًا وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لَا تُرْجَعُونَ» . ⁽³⁾

الحدیثلقمان علیه السلامـ لِابنِهِ وهُوَ یَعِظُهُ ـ :یا بُنَیَّ ، إن تَکُ فی شَکٍّ مِنَ المَوتِ فَارفَع عَن نَفسِکَ النَّومَ ؛ ولَن تَستَطیعَ ذلِکَ ، وإن کُنتَ فی شَکٍّ مِنَ البَعثِ فَادفَع عَن نَفسِکَ الاِنتِباهَ ؛ ولَن تَستَطیعَ ذلِکَ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۷ دعوت به ایمان آوردن به معاد

امام رضا علیه السلامـ در بیان علّت وجوب شناخت پیامبران و اقرار به رسالت آنان و اذعان به اطاعتشان ـ :از آن جا که در خلقت مردم و توانایی آنان ، آنچه موجب تکمیل مصالحشان باشد ، وجود ندارد و از طرفی آفریننده ، برتر از آن است که دیده شود ، و ضعف و ناتوانی آنان از ادراک خداوند ، آشکار است ، چاره ای جز این نبود که فرستاده ای معصوم میان خداوند و مردم در بین باشد تا امر و نهی و تعالیم الهی را به آنان برساند ، و آنان را بر راه های جلب منافع و دفع زیان ها آگاه سازد ؛ زیرا در [ترکیب] آفرینش مردم ، آنچه به کمک آن ، نیازمندی های خود را اعم از منافع و زیان ها بشناسند ، وجود ندارد . اگر شناخت و اطاعت خداوند بر مردم واجب نبود ، آمدن پیامبران ، برای آنان سودی نداشت و نیازی را برطرف نمی کرد ، و آمدن پیامبران به خاطر فقدان سود و مصلحت ، لغو و بیهوده بود و کار لغو ، به دور از صفت خداوندِ حکیمی است که هر چیزی را استوار قرار داده است .

۳ / ۷دعوت به ایمان آوردن به معادقرآن«آیا پنداشتید که شما را بیهوده آفریده ایم و این که شما به سوی ما باز گردانیده نمی شوید؟» .

حدیثلقمان علیه السلامـ به فرزندش ، در حالی که به او اندرز می داد ـ :ای پسرکم ! اگر در باره مرگ در شک هستی ، خواب را از خود دور کن ، در حالی که هرگز بر آن قادر نیستی ؛ و اگر در باره رستاخیز تردید داری ، بیدار شدن را از خود دور کن ، در حالی که هرگز بر آن توانا نیستی .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا بَنی عَبدِ المُطَّلِبِ ، إنَّ الرّائِدَ لا یَکذِبُ أهلَهُ ، وَالَّذی بَعَثَنی بِالحَقِّ لَتَموتُنَّ کَما تَنامونَ ، ولَتُبعَثُنَّ کَما تَستَیقِظونَ ، وما بَعدَ المَوتِ دارٌ إلّا جَنَّةٌ أو نارٌ ، وخَلقُ جَمیعِ الخَلقِ وبَعثُهُم عَلَی اللّهِ عز و جل کَخَلقِ نَفسٍ واحِدَةٍ وبَعثِها ؛ قالَ اللّهُ تَعالی : «وَما خَلْقُکُم وَلا بَعْثُکُم إلّا کَنَفسٍ واحِدَةٍ» . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عن أبیه عن جدّه علیهم السلام :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا خَطَبَ حَمِدَ اللّهَ وأَثنی عَلَیهِ ، ثُمَّ قالَ : «أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ أصدَقَ الحَدیثِ کِتابُ اللّهِ ، وأَفضَلَ الهُدی هُدی مُحَمَّدٍ ، وشَرَّ الاُمورِ مُحدَثاتُها ، وکُلَّ بِدعَةٍ ضَلالَةٌ» ، ویَرفَعُ صَوتَهُ ، وتَحمارُّ وَجنَتاهُ ، ویُذَکِّرُ السّاعَةَ وقِیامَها ، حَتّی کَأَنَّهُ مُنذِرُ جَیشٍ ؛ یَقولُ : «صَبَّحَتکُمُ السّاعَةُ ، مَسَّتکُمُ السّاعَةُ» ، ثُمَّ یَقولُ : «بُعِثتُ أنَا وَالسّاعَةُ کَهاتَینِ ـ ویَجمَعُ بَینَ سَبّابَتَیهِ ـ مَن تَرَکَ مالاً فَلِأَهلِهِ ، ومَن تَرَکَ دَینا فَعَلَیَّ وإلَیَّ» . ⁽²⁾

۳ / ۸الدَّعوَةُ إلَی الاُلفَةِ وَاجتِنابِ الفُرقَةِالکتاب«إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ» . ⁽³⁾

.

۳ / ۸ دعوت به الفت و پرهیز از تفرقه

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای فرزندان عبد المطّلب ! هیچ بَلَد و راه نمایی به خانواده اش دروغ نمی گوید . سوگند به آن که مرا به حق برانگیخته است ، همان گونه که می خوابید ، خواهید مُرد ، و همان گونه که از خواب بر می خیزید ، برانگیخته خواهید شد و پس از مرگ ، خانه ای جز بهشت یا آتش نیست ، و آفرینش و بر انگیختن تمام آفریده ها برای خداوند عز و جل ، به سان آفرینش و بر انگیختن یک آفریده است . خداوند متعال می فرماید : «آفرینش و بر انگیختن شما [در نزد ما]، جز مانند [آفرینش ]یک تن نیست» .

امام صادق علیه السلامـ به نقل از پدرش، از جدّش ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، هرگاه خطبه می خواند ، خداوند را ستایش می نمود و بر او ثنا می فرستاد . آن گاه می فرمود : «امّا بعد ، همانا راست ترین گفتار ، کتاب خدا و بالاترین هدایت ، هدایت محمّد و بدترین کار ، بدعت است و هر بدعتی ، گم راهی است» . وقتی قیامت و رستاخیز را به مردم یادآور می شد ، صدایش بلند و گونه هایش سرخ می شد ، به گونه ای که گویا لشکری را هشدار می دهد . می فرمود : «قیامت ، بامداد و شبانگاه ، به شما روی کرده است» . آن گاه در حالی که دو انگشت شهادت و وسط خود را جمع می کرد ، می فرمود : «میان بعثت من و قیامت ، این چنین است (یعنی: میان بعثت من و زمان ظهور قیامت ، فاصله اندک است) . هر کس مالی بر جای گذاشته ، برای خانواده اش خواهد بود و هر کس دَینی بر جای نهاده ، بر عهده من و به سوی من خواهد بود» .

۳ / ۸دعوت به الفت و پرهیز از تفرقهقرآن«این است امّت شما که امّتی یگانه اند ، و منم پروردگار شما . پس مرا بپرستید» .

.

«وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُواْ وَاذْکُرُواْ نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنتُمْ أَعْدَآءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَکُنتُمْ عَلَی شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَکُم مِّنْهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ ءَایَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ» . ⁽¹⁾

راجع : البقرة : ۲۱۳ .

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَا اختَلَفَت اُمَّةٌ بَعدَ نَبِیِّها إلّا ظَهَرَ أهلُ باطِلِها عَلی أهلِ حَقِّها . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :وَایمُ اللّهِ ، مَا اختَلَفَت اُمَّةٌ بَعدَ نَبِیِّها إلّا ظَهَرَ باطِلُها عَلی حَقِّها ، إلّا ما شاءَ اللّهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :اِحذَروا ما نَزَلَ بِالاُمَمِ قَبلَکُم مِنَ المَثُلاتِ بِسوءِ الأَفعالِ وذَمیمِ الأَعمالِ ، فَتَذَکَّروا فِی الخَیرِ وَالشَّرِّ أحوالَهُم ، وَاحذَروا أن تَکونوا أمثالَهُم . فَإِذا تَفَکَّرتُم فی تَفاوُتِ حالَیهِم فَالزَموا کُلَّ أمرٍ لَزِمَتِ العِزَّةُ بِهِ شَأنَهُم (حالَهُم) ، وزاحَتِ الأَعداءُ لَهُ عَنهُم ، ومُدَّتِ العافِیَةُ بِهِ عَلَیهِم ، وَانقادَتِ النِّعمَةُ لَهُ مَعَهُم ، ووَصَلَتِ الکَرامَةُ عَلَیهِ حَبلَهُم : مِنَ الاِجتِنابِ لِلفُرقَةِ ، وَاللُّزومِ لِلاُلفَةِ ، وَالتَّحاضِّ عَلَیها ، وَالتَّواصی بِها . وَاجتَنِبوا کُلَّ أمرٍ کَسَرَ فِقرَتَهُم ، وأَوهَنَ مُنَّتَهُم : مِن تَضاغُنِ القُلوبِ ، وتَشاحُنِ الصُّدورِ ، وتَدابُرِ النُّفوسِ ، وتَخاذُلِ الأیدی . وتَدَبَّروا أحوالَ الماضینَ مِنَ المُؤمِنینَ قَبلَکُم . . . فَانظُروا کَیفَ کانوا حَیثُ کانَتِ الأَملاءُ مُجتَمِعَةً ، وَالأَهواءُ مُؤتَلِفَةً (/ مُتَّفِقَةً) ، وَالقُلوبُ مُعتَدِلَةً ، وَالأَیدی مُتَرادِفَةً (/ مُتَرافِدَةً) ، وَالسُّیوفُ مُتَناصِرَةً ، وَالبَصائِرُ نافِذَةً ، وَالعَزائِمُ واحِدَةً . ألَم یَکونوا أربابا فی أقطارِ الأَرَضینَ ، ومُلوکا عَلی رِقابِ العالَمینَ ؟ ! فَانظُروا إلی ما صاروا إلَیهِ فی آخِرِ اُمورِهِم ، حینَ وَقَعَتِ الفُرقَةُ ، وتَشَتَّتَتِ الاُلفَةُ ، وَاختَلَفَتِ الکَلِمَةُ وَالأَفئِدَةُ ، وتَشَعَّبوا مُختَلِفینَ ، وتَفَرَّقوا مُتَحارِبینَ (/ مُتَحازِبینَ) ، قَد خَلَعَ اللّهُ عَنهُم لِباسَ کَرامَتِهِ ، وسَلَبَهُم غَضارَةَ نِعمَتِهِ ، وبَقِیَ قَصَصُ أخبارِهِم فیکُم عِبَرا للمُعتَبِرینَ . ⁽⁴⁾

.

«و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید ، و نعمت خدا را بر خود ، یاد کنید . آن گاه که دشمنان [یکدیگر] بودید ، پس میان دل های شما الفت انداخت ، تا به لطف او برادران هم شدید ، و بر کنار پرتگاه آتش بودید که شما را از آن رهانید . این گونه ، خداوند ، نشانه های خود را برای شما روشن می کند . باشد که شما راه یابید» .

ر . ک : بقره : آیه ۲۱۳.

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ امّتی پس از پیامبرشان اختلاف نکردند ، جز آن که باطلْ کیشان [ــِ آن امّت] بر حقْ مداران چیره شدند .

امام علی علیه السلام :سوگند به خدا ، هیچ امّتی پس از پیامبرشان اختلاف نکردند ، جز آن که باطلِ آنها بر حقّشان چیره شد ، مگر آن که خدا بخواهد .

امام علی علیه السلام :و سختی هایی که به علّت کارهای ناشایست و اعمال ناروا بر امّت های پیش از شما رسید ، بپرهیزید ، و احوال نیک و بد ایشان را به یاد آورید ، و از این که همانند آنان باشید ، حذر کنید . پس هنگامی که در تفاوت احوال آنان اندیشیدید ، به هر کاری که موجب عزّت شأن آنان شده و دشمنان را از ایشان دور ساخته و به یُمن آن ، آسایش طولانی یافته اند و نعمت بر ایشان سر فرود آورده (فراوان شده) و کرامت را به ایشان پیوند زده ، پایبند باشید ، از قبیل : پرهیز از تفرقه ، و ملازمت با الفت و تشویق و سفارش یکدیگر به آن ؛ و از هر کاری (همچون کینه ورزی دل ها ، دشمنی سینه ها ، پشت کردن به یکدیگر ، و یاری نرساندن دست ها به هم) که مُهره پشتشان را شکسته و نیرویشان را سست کرده ، بپرهیزید . و در احوال مؤمنانِ پیش از خود ، تفکّر کنید... . پس بنگرید آن هنگام که اجتماعات مردمی گرد هم می آمدند (یکی می شدند) و خواسته ها به هم می پیوستند و دل ها میانه رو می گشتند و دست ها یار هم می شدند و شمشیرها به یاری هم می شتافتند ، و دیده ها تیز می شدند و تصمیم ها یکی می گشتند ، حالشان چگونه بوده است . آیا در بخش های زمین ، سَرور نبودند و بر جهانیان ، پادشاهی نداشتند ؟ پس فرجام کارشان را آن هنگام که بینشان تفرقه افتاد و همبستگی شان از هم گسست و سخنِ دل هایشان اختلاف یافت و به دسته های مختلف ، پراکنده شدند و به جنگ با یکدیگر (به چند گونه حزب) از هم جدا شدند ، در نگرید . خداوند ، جامه کرامت خود را از آنان بر کَند ، و خوشی نعمتش را از آنان سلب نمود و داستان اخبارشان در میان شما بر جای ماند تا برای عبرت گیرندگان ، مایه عبرت باشد .

.

عنه علیه السلام :إنَّما أنتُم إخوانٌ عَلی دینِ اللّهِ ، ما فَرَّقَ بَینَکُم إلّا خُبثُ السَّرائِرِ ، وسوءُ الضَّمائِرِ ؛ فَلا تَوازَرونَ (/ تَأزِرونَ) ولا تَناصَحونَ ، ولا تَباذَلونَ ولا تَوادّونَ . ⁽¹⁾

۳ / ۹الدَّعوَةُ إلَی القِیامِ بِالقِسطِالکتاب«لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَ أَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَ الْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ وَ مَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ مَن یَنصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ » . ⁽²⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلامـ فی صِفَةِ أهلِ الذِّکرِ ـ :یَأمُرونَ بِالقِسطِ ویَأتَمِرونَ بِهِ ، ویَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ ویَتَناهَونَ عَنهُ . ⁽³⁾

.

۳ / ۹ دعوت به برپا داشتن قسط

امام علی علیه السلام :شما در دین خدا با یکدیگر برادرید و جز پلیدی باطن و بدی سرشت ها ، میان شما جدایی نیفکنده است . بار یکدیگر را بر دوش نمی کشید و نسبت به هم خیرخواه نیستید و به هم بذل نمی کنید و یکدیگر را دوست نمی دارید .

۳ / ۹دعوت به برپا داشتن قسطقرآن«به راستی ، [ما] پیامبران خود را با دلایل آشکار ، روانه کردیم و با آنها کتاب و ترازو را فرود آوردیم تا مردم به انصاف بر خیزند ، و آهن را که در آن برای مردم ، خطری سخت و سودهایی است ، پدید آوردیم ، تا خدا معلوم بدارد که چه کسی در نهان ، او و پیامبرانش را یاری می کند . آری ، خدا نیرومندِ شکست ناپذیر است» .

حدیثامام علی علیه السلامـ در توصیف ذاکران ـ :به قسط ، فرمان می دهند و خود از آن ، فرمان می پذیرند و از منکر ، نهی می کنند و خود از آن ، اجتناب می نمایند .

.

۳ / ۱۰الدَّعوَةُ إلی قِیادَةِ الإِمامِ العادِلِالکتاب«یَاأَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ» . ⁽¹⁾

«. . . الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْاءِسْلَامَ دِینًا . . .» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام الباقر علیه السلام :بُنِیَ الإِسلامُ عَلی خَمسٍ : عَلَی الصَّلاةِ ، وَالزَّکاةِ ، وَالصَّومِ ، وَالحَجِّ ، وَالوَلایَةِ . ولَم یُنادَ بِشَیءٍ کَما نودِیَ بِالوَلایَةِ . ⁽³⁾

الکافی عن حریز بن عبد اللّه عن زرارة عن الإمام الباقر علیه السلام :بُنِیَ الإِسلامُ عَلی خَمسَةِ أشیاءَ : عَلَی الصَّلاةِ ، وَالزَّکاةِ ، وَالحَجِّ ، وَالصَّومِ ، وَالوَلایَةِ . قالَ زُرارَةُ : فَقُلتُ : وأَیُّ شَیءٍ مِن ذلِکَ أفضَلُ ؟ فَقالَ : الوَلایَةُ أفضَلُ ؛ لِأَ نَّها مِفتاحُهُنَّ ، وَالوالی هُوَ الدَّلیلُ عَلَیهِنَّ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۰ دعوت به رهبری امام عادل

۳ / ۱۰دعوت به رهبری امام عادلقرآن«ای پیامبر ! آنچه را که از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده ، ابلاغ کن، و اگر نکنی ، پیامش را نرسانده ای ، و خدا تو را از [گزند ]مردم ، نگاه می دارد . آری ، خدا گروه کافران را هدایت نمی کند» .

«امروز ، دین شما را برایتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانیدم و اسلام را برای شما [به عنوان] آیینی برگزیدم» .

حدیثامام باقر علیه السلام :اسلام بر پنج اصل، بنیاد نهاده شده است : نماز ، زکات ، روزه ، حج و ولایت ، و به هیچ چیز به اندازه ولایت ، ندا داده نشده است .

الکافیـ به نقل از حُرَیز بن عبد اللّه ، از زُراره ـ :امام باقر علیه السلام فرمود : «اسلام بر پنج چیز ، بنیان شده است : نماز ، زکات ، حج ، روزه و ولایت» . گفتم : کدام یک از اینها برتر است ؟ فرمود : «ولایت ، بالاتر است ؛ زیرا کلید آنهاست و امام است که به آنها ره نمون است» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :رَحِمَ اللّهُ عَبدا حَبَّبَنا إلَی النّاسِ ولَم یُبَغِّضنا إلَیهِم ! ⁽¹⁾

الإمام العسکریّ علیه السلام :اِتَّقوا اللّهَ ، وکونوا زَینا ولا تَکونوا شَینا . جُرّوا إلَینا کُلَّ مَوَدَّةٍ وَادفَعوا عَنّا کُلَّ قَبیحٍ . ⁽²⁾

راجع : موسوعة الإمام علیّ بن أبی طالب علیه السلام : ج ۱ ص ۵۱۱ ( القسم الثالث / الفصل العاشر : حدیث الغدیر ) وهذه الموسوعة : ج ۱۰ ص ۳۵۴ (عناوین حقوقهم/ الولایة) .

۳ / ۱۱الدَّعوَةُ إلَی الحُرِّیَّةِ الهادِفَةِالکتاب«قُلْ یَاأَهْلَ الْکِتَابِ تَعَالَوْاْ إِلَی کَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَیْنَنَا وَبَیْنَکُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِکَ بِهِ شَیْئا وَلَا یَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللَّهِ فَإِن تَوَلَّوْاْ فَقُولُواْ اشْهَدُواْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ» . ⁽³⁾

«. . . وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأَْغْلَالَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ . . .» . ⁽⁴⁾

راجع : الشعراء : ۱۸ ، ۱۹ ـ ۲۲ .

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ مِن کِتابِهِ إلی أهالی نَجرانَ ـ :بِسمِ إلهِ إبراهیمَ وإسحاقَ ویَعقوبَ . مِن مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلی اُسقُفِّ نَجرانَ وأَهلِ نَجرانَ ، إن أسلَمتُم فَإِنّی أحمَدُ إلَیکُمُ اللّهَ إلهَ إبراهیمَ وإسحاقَ ویَعقوبَ . أمّا بَعدُ ، فَإِنّی أدعوکُم إلی عِبادَةِ اللّهِ مِن عِبادَةِ العِبادِ ، وأَدعوکُم إلی وَلایَةِ اللّهِ مِن وَلایَةِ العِبادِ . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۱۱ دعوت به آزادی هدفمند

امام صادق علیه السلام :خداوند ، رحمت آورَد بر کسی که ما را در نظر مردم ، محبوب گرداند و مبغوض نسازد !

امام عسکری علیه السلام :از خدا پروا کنید ، و مایه زینت باشید ، نه مایه سرشکستگی . هر دوستی ای را به سوی ما گرایش دهید و هر زشتی ای را از ما دور کنید .

ر . ک : دانش نامه امیر المؤمنین علیه السلام : ج ۲ ص ؟؟؟ (بخش سوم / فصل دهم / حدیث غدیر) . و همین دانش نامه : ج ۱۰ ص ۳۵۵ (فصل هشتم : حقوق اهل بیت / ولایت) .

۳ / ۱۱دعوت به آزادی هدفمندقرآن«بگو : «ای اهل کتاب ! بیایید بر سر سخنی که میان ما و شما یکسان است ، بِایستیم که : جز خدا را نپرستیم و چیزی را شریک او نگردانیم و بعضی از ما ، بعضی دیگر را به جای خدا به خدایی نگیرد» . پس اگر اعراض کردند ، بگویید : «شاهد باشید که ما مسلمانیم [نه شما]»» .

«و از [دوش] آنان ، قید و بندهایی را که بر ایشان بوده است ، بر می دارد» .

ر . ک : شعرا : آیه ۱۸ ـ ۲۲.

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ از نامه ایشان به اهالی نجران ـ :به نام خدای ابراهیم و اسحاق و یعقوب ! از محمّد ، فرستاده خدا ، به اسقف نجران و مردم نجران . اگر اسلام بیاورید ، من به همراه شما ، خدای یکتا ، خدای ابراهیم و اسحاق و یعقوب ، را ستایش خواهم کرد . امّا بعد ، من شما را از عبادتِ بندگان به عبادت خداوند ، و از ولایت بندگان به ولایت خداوند ، فرا می خوانم .

.

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی بَعَثَ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله بِالحَقِّ لِیُخرِجَ عِبادَهُ مِن عِبادَةِ عِبادِهِ إلی عِبادَتِهِ ، ومِن عُهودِ عِبادِهِ إلی عُهودِهِ ، ومِن طاعَةِ عِبادِهِ إلی طاعَتِهِ ، ومِن وَلایَةِ عِبادِهِ إلی وَلایَتِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی بَیانِ الغایَةِ مِنَ البِعثَةِ ـ :فَبَعَثَ اللّهُ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله بِالحَقِّ ، لِیُخرِجَ عِبادَهُ مِن عِبادَةِ الأَوثانِ إلی عِبادَتِهِ ، ومِن طاعَةِ الشَّیطانِ إلی طاعَتِهِ ، بِقُرآنٍ قَد بَیَّنَهُ وأَحکَمَهُ ؛ لِیَعلَمَ العِبادُ رَبَّهُم إذ جَهِلوهُ ، ولِیُقِرّوا بِهِ بَعدَ إذ جَحَدوهُ ، ولِیُثبِتوهُ بَعدَ إذ أنکَروهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لا تَکُن عَبدَ غَیرِکَ وقَد جَعَلَکَ اللّهُ حُرّا ، وما خَیرُ خَیرٍ لا یُنالُ إلّا بِشَرٍّ ، ویُسرٍ لا یُنالُ إلّا بعُسـرٍ ؟ ! ⁽³⁾

عنه علیه السلام :ألا حُرٌّ یَدَعُ هذِهِ اللُّماظَةَ لِأَهلِها ؟ ! إنَّهُ لَیسَ لِأَنفُسِکُم ثَمَنٌ إلَا الجَنَّةَ ، فَلا تَبیعوها إلّا بِها . ⁽⁴⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ فی رِسالَتِهِ إلی بَعضِ خُلَفاءِ بَنی اُمَیَّةَ ـ :ومِن ذلِکَ ما ضُیِّعَ الجِهادُ الَّذی فَضَّلَهُ اللّهُ عز و جل عَلَی الأَعمالِ وفَضَّلَ عامِلَهُ عَلَی العُمّالِ ؛ تَفضیلاً فِی الدَّرَجاتِ وَالمَغفِرَةِ وَالرَّحمَةِ ؛ لِأَنَّهُ ظَهَرَ بِهِ الدّینُ وبِهِ یُدفَعُ عَنِ الدّینِ ، وبِهِ اشتَرَی اللّهُ مِنَ المُؤمِنینَ أنفُسَهُم وأَموالَهُم بِالجَنَّةِ بَیعا مُفلِحا مُنجِحا اِشتَرَطَ عَلَیهِم فیهِ حِفظَ الحُدودِ ، وأَوَّلُ ذلِکَ الدُّعاءُ إلی طاعَةِ اللّهِ مِن طاعَةِ العِبادِ ، وإلی عِبادَةِ اللّهِ مِن عِبادَةِ العِبادِ ، وإلی وَلایَةِ اللّهِ مِن وَلایَةِ العِبادِ . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلام :خداوند متعال ، محمّد را به حق بر انگیخت تا بندگانش را از عبادت بندگان خدا به عبادت خداوند ، و از پیمان های بندگان به پیمان های خداوند ، و از اطاعت بندگان به اطاعت خداوند ، و از ولایت بندگان به ولایت خداوند ، ره نمون گردد .

امام علی علیه السلامـ در بیان حکمت بعثت ـ :پس خداوند ، محمّد را به حق بر انگیخت تا به قرآن که آن را تبیین کرده و به آن استواری بخشیده ، بندگانش را از عبادت بت ها به عبادت خود ، و از اطاعت شیطان به اطاعت خود آورَد ، تا بندگان که پروردگار خویش را نمی شناختند ، بشناسند و پس از انکارش ، به او اقرار آورند و پس از منکر بودنِ او ، اثباتش کنند .

امام علی علیه السلام :بنده دیگری مباش ، که خدا تو را آزاد قرار داده است . آن خیری که جز با شر به دست نمی آید ، خیر نیست ، و آن آسانی ای که جز با سختی به دست نمی آید ، آسانی نیست .

امام علی علیه السلام :آیا آزاده ای نیست که این تَه مانده[ی دنیا] را به اهلش واگذارد ؟ همانا برای جان شما ، بهایی جز بهشت نیست . آن را جز به بهشت نفروشید .

امام باقر علیه السلامـ در نامه اش به یکی از خلفای بنی امیّه ـ :از جمله آن (حدود ضایع شده) ، ضایع شدن جهادی است که خداوند عز و جل آن را بر سایر کارها برتری داده و جهادگر را بر سایر عمل کنندگان در مراتب و بخشش و رحمت ، فضیلت بخشیده است ؛ زیرا دین با جهاد ، پیروز شد و با جهاد است که از دین ، دفاع می شود و خداوند با جهاد ، جان ها و مال های مؤمنان را در برابر بهشت ، در معامله ای که مایه رستگاری و موفّقیت است ، از آنان خریداری کرده و در این معامله ، حفظ حدود را بر آنان شرط نموده است و نخستین شرط ، فرا خواندن [مردم] از اطاعت ، عبادت و ولایت بندگان به اطاعت ، عبادت و ولایت خداوند است .

.

الإمام الصادق علیه السلام :خَمسُ خِصالٍ مَن لَم تَکُن فیهِ خَصلَةٌ مِنها فَلَیسَ فیهِ کَثیرُ مُستَمتَعٍ ، أوَّلُهَا : الوَفاءُ ، وَالثّانِیَةُ : التَّدبیرُ ، وَالثّالِثَةُ : الحَیاءُ ، وَالرّابِعَةُ : حُسنُ الخُلقِ ، وَالخامِسَةُ ـ وهِیَ تَجمَعُ هذِهِ الخِصالَ ـ : الحُرِّیَّةُ . ⁽¹⁾

۳ / ۱۲الدَّعوَةُ إلی مَعرِفَةِ أهلِ الحَقِّ بِالحَقِّالکتاب«بَلْ قَالُواْ إِنَّا وَجَدْنَا ءَابَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلَی ءَاثَارِهِم مُّهْتَدُونَ * وَ کَذَلِکَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِّن نَّذِیرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا ءَابَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلَی ءَاثَارِهِم مُّقْتَدُونَ * قَالَ أَوَ لَوْ جِئْتُکُم بِأَهْدَی مِمَّا وَجَدتُّمْ عَلَیْهِ ءَابَاءَکُمْ قَالُواْ إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُم بِهِ کَافِرُونَ» . ⁽²⁾

راجع : المائدة : ۱۰۴ ، یونس : ۷۸ ، الأنبیاء : ۵۳ ، الشعراء : ۷۴ ، لقمان : ۲۱ .

الحدیثالأمالی للمفید عن الأصبغ بن نباتة :دَخَلَ الحارِثُ الهَمدانِیُّ عَلی أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام فی نَفَرٍ مِنَ الشّیعَةِ وکُنتُ فیهِم ، فَجَعَلَ الحارِثُ یَتَأَوَّدُ فی مِشیَتِهِ ، ویَخبِطُ ⁽³⁾الأَرضَ بِمِحجَنِهِ ⁽⁴⁾، وکانَ مَریضا ، فَأَقبَلَ عَلَیهِ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام ـ وکانَت لَهُ مِنهُ مَنزِلَةٌ ـ فَقالَ : کَیفَ تَجِدُکَ یا حارِثُ ؟ فَقالَ : نالَ الدَّهرُ ، یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، مِنّی ، وزادَنی اُوارا ⁽⁵⁾وغَلیلاً اِختِصامُ أصحابِکَ بِبابِکَ . قالَ : وفیمَ خُصومَتُهُم ؟ قالَ : فیکَ وفِی الثَّلاثَةِ مِن قَبلِکَ ؛ فَمِن مُفرِطٍ مِنهُم غالٍ ، ومُقتَصِدٍ تالٍ ، ومِن مُتَرَدِّدٍ مُرتابٍ ، لا یَدری أیُقدِمُ أم یُحجِمُ . فَقالَ : حَسبُکَ یا أخا هَمدانَ ، ألا إنَّ خَیرَ شیعَتِی النَّمَطُ الأَوسَطُ ؛ إلَیهِم یَرجِعُ الغالی ، وبِهِم یَلحَقُ التّالی . فَقالَ لَهُ الحارِثُ : لَو کَشَفتَ ـ فِداکَ أبی واُمّی ـ الرَّینَ عَن قُلوبِنا ، وجَعَلتَنا فی ذلِکَ عَلی بَصیرَةٍ مِن أمرِنا . قالَ علیه السلام : قَدکَ ⁽⁶⁾فَإِنَّکَ امرُؤٌ مَلبوسٌ عَلَیکَ ؛ إنَّ دینَ اللّهِ لا یُعرَفُ بِالرِّجالِ ، بَل بِآیَةِ الحَقِّ ، فَاعرِفِ الحَقَّ تَعرِف أهلَهُ . یا حارِثُ ، إنَّ الحَقَّ أحسَنُ الحَدیثِ ، وَالصّادِعُ بِهِ مُجاهِدٌ . ⁽⁷⁾

.

۳ / ۱۲ دعوت به شناخت اهل حق از راه شناخت حق

امام صادق علیه السلام :پنج خصلت است که در هر کس یکی از آنها نباشد ، چندان بهره ای نخواهد داشت : اوّل ، وفا ، و دوم ، تدبیر ، و سوم ، حیا ، و چهارم ، حُسن خلق ، و پنجم ـ که جامع همه این خصلت هاست ـ ، آزادگی !

۳ / ۱۲دعوت به شناخت اهل حق از راه شناخت حققرآن«بلکه گفتند : «ما پدران خود را بر آیینی یافتیم و ما [هم با] پیگیری از آنان ، راه یافتگانیم» و بدین گونه ، در هیچ شهری پیش از تو هشدار دهنده ای نفرستادیم ، مگر آن که خوش گذرانان آن گفتند : «ما پدران خود را بر آیینی [و راهی] یافته ایم و ما از پی ایشان ره سپاریم» . گفت : هر چند هدایت کننده تر از آنچه پدران خود را بر آن یافته اید ، برای شما بیاورم ؟ گفتند : «ما [نسبت ]به آنچه بِدان فرستاده شده اید ، کافریم»» .

ر . ک : مائده : آیه ۱۰۴ ، یونس : آیه ۷۸ ، انبیا : آیه ۵۳ ، شعرا : آیه ۷۴ ، لقمان : آیه ۲۱.

حدیثالأمالی ، مفیدـ به نقل از اصبغ بن نُباته ـ :حارث هَمْدانی با گروهی از شیعیان که من نیز در میان آنان بودم ، بر امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام وارد شد . حارث در حالی که بیمار بود ، خمیده راه می رفت و با عصایش بر زمین می کوبید . از آن جا که حارث نزد امیر مؤمنان علیه السلام منزلتی داشت ، [امام] به او رو کرد و فرمود : «حالت چه طور است ، ای حارث ؟» . حارث گفت : ای امیر مؤمنان ! روزگار ، پیرم ساخته و مشاجره یارانت با یکدیگر در جلوی خانه ات ، به آتشِ عطش و تشنگی من افزوده است . فرمود : «مشاجره آنان در چیست ؟» . حارث گفت : در باره تو و سه تن [خلیفه] پیش از تو مشاجره دارند . برخی به افراط گراییده ، گزافه می گویند . گروهی میانه رو و پیروند ، و جمعی در حالت تردید و شک به سر می برند و نمی دانند گامی پیش یا وا پس نهند . فرمود : «بس کن ، ای برادر هَمْدانی ! بدان که بهترینِ شیعیانم ، گروه میانه روند ، که غلو کننده به سوی آنها باز می گردد و عقب مانده به آنها می پیوندد» . حارث به امام گفت : پدر و مادرم فدایت ! ای کاش زنگار از دل هایمان بر گیری و ما را در این باره به بینشی برسانی . فرمود : «بس است ! تو کسی هستی که کار بر تو مشتبه شده است . دین خدا با انسان ها شناخته نمی شود ؛ بلکه با نشانه حق ، شناخته می شود . پس حق را بشناس تا اهل آن را بشناسی . ای حارث ! حق ،بهترین سخن است و آن که آن را آشکار سازد ، مجاهد است» .

.

البیان والتبیین :نَهَضَ الحارِثُ بنُ حَوطٍ اللَّیثِیُّ إلی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ، وهُوَ عَلَی المِنبَرِ ، فَقالَ : أتَظُنُّ أنّا نَظُنُّ أنَّ طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ کانا عَلی ضَلالٍ ؟ قالَ : یا حارِ ، إنَّهُ مَلبوسٌ عَلَیکَ ، إنَّ الحَقَّ لا یُعرَفُ بِالرِّجالِ ؛ فَاعرِفِ الحَقَّ تَعرِف أهلَهُ . ⁽¹⁾

.

البیان و التبیین :در حالی که علی بن ابی طالب علیه السلام بالای منبر بود ، حارث بن حوط لَیثی در برابر ایشان ایستاد و گفت : تو گمان می بری که ما گمان داریم طلحه و زبیر بر گم راهی اند ؟ [امام] فرمود : «ای حارث ! [حق] بر تو مشتبه شده است . حق با افراد ، شناخته نمی شود . پس حق را بشناس تا اهلش را بشناسی» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کِتابِهِ إلی أهلِ مِصرَ ، لَمّا وَلّی عَلَیهِمُ الأَشتَرَ ـ :أمّا بَعدُ ، فَقَد بَعَثتُ إلَیکُم عَبدا مِن عِبادِ اللّهِ ، لا یَنامُ أیّامَ الخَوفِ ، ولا یَنکِلُ عَنِ الأَعداءِ ساعاتِ الرَّوعِ ، أشَدُّ عَلَی الفُجّارِ مِن حَریقِ النّارِ ؛ وهُوَ مالِکُ بنُ الحارِثِ أخو مَذحِجٍ ، فَاسمَعوا لَهُ وأَطیعوا أمرَهُ فی ما طابَقَ الحَقَّ . ⁽¹⁾

۳ / ۱۳الدَّعوَةُ إلَی التَّقوی وَالوَرَعِالکتاب«إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلَا تَتَّقُونَ * إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ» . ⁽²⁾

«کَذَّبَتْ عَادٌ الْمُرْسَلِینَ * إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلَا تَتَّقُونَ» . ⁽³⁾

«إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ أَلَا تَتَّقُونَ * إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ * فَاتَّقُواْ اللَّه وَ أَطِیعُونِ» . ⁽⁴⁾

«کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ * إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلَا تَتَّقُونَ * إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ» . ⁽⁵⁾

«کَذَّبَ أَصْحَـبُ الْأیْکَةِ الْمُرْسَلِینَ * إِذْ قَالَ لَهُمْ شُعَیْبٌ أَلَا تَتَّقُونَ * إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ * فَاتَّقُواْ اللَّهَ وَأَطِیعُونِ» . ⁽⁶⁾

الحدیثالمراسیل عن هشام عن أبیه :أکثَرُ ما کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا قَعَدَ عَلَی المِنبَرِ یَقولُ : «اتَّقُواْ اللَّهَ وَ قُولُواْ قَوْلًا سَدِیدًا» ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

.

۳ / ۱۳ دعوت به پَروامندی و پرهیزگاری

امام علی علیه السلامـ در نامه اش به مردم مصر ، آن هنگام که اَشتر را بر آنان گمارد ـ :امّا بعد ، من بنده ای از بندگان خدا را به سوی شما فرستادم که در روزگار ترس نمی خوابد و در ساعت های وحشت ، از دشمنان روی بر نمی گردانَد . بر بدکاران ، از سوزش آتش ، سخت تر است . او مالک بن حارث از قبیله مَذحِج است . در آنچه حق است ، سخن او را بشنوید و فرمان او را اطاعت کنید .

۳ / ۱۳دعوت به پَروامندی و پرهیزگاریقرآن«چون برادرشان نوح به آنان گفت : آیا پروا ندارید ؟ من برای شما فرستاده ای در خور اعتمادم» .

«عادیان ، پیامبران [خدا] را تکذیب کردند ، آن گاه که برادرشان هود به آنان گفت : آیا پروا ندارید ؟» .

«آن گاه که برادرشان صالح به آنان گفت : آیا پروا ندارید ؟ من برای شما فرستاده ای در خور اعتمادم . از خدا پروا کنید و مرا فرمان ببرید» .

«قوم لوط ، فرستادگان را تکذیب کردند ، آن گاه که برادرشان لوط به آنان گفت : آیا پروا ندارید ؟ من برای شما فرستاده ای در خور اعتمادم» .

«اصحاب اَیکه ، فرستادگان را تکذیب کردند ، آن گاه که شعیب به آنان گفت : آیا پروا ندارید ؟ من برای شما فرستاده ای در خور اعتمادم . از خدا پروا دارید و مرا فرمان ببرید» .

حدیثالمَراسیلـ به نقل از هشام ، از پدرش ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در بیشتر مواقعی که بر منبر می نشست ، می فرمود : «از خدا پروا دارید و سخنی استوار بگویید» .

.

الإمام الباقر علیه السلامـ لِفُضَیلٍ ـ :یا فُضَیلُ ، بَلِّغ مَن لَقیتَ مِن مَوالینا عَنَّا السَّلامَ ، وقُل لَهُم : أنّی أقولُ : إنّی لا اُغنی عَنهُم مِنَ اللّهِ شَیئا إلّا بِوَرَعٍ ؛ فَاحفَظوا ألسِنَتَکُم ، وکُفّوا أیدِیَکُم ، وعَلَیکُم بِالصَّبرِ وَالصَّلاةِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ تَعالی قالَ : «اسْتَعِینُواْ بِالصَّبْرِ وَ الصَّلَاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

ثواب الأعمال عن الوصّافی عن الإمام الباقر علیه السلام :کانَ فی ما ناجی بِهِ اللّهُ موسی علیه السلام عَلَی الطّورِ : أن یا موسی ، أبلِغ قَومَکَ أنَّهُ ما یَتَقَرَّبُ إلَیَّ المُتَقَرِّبونَ بِمِثلِ البُکاءِ مِن خَشیَتی ، وما تَعَبَّدَ لِیَ المُتَعَبِّدونَ بِمِثلِ الوَرَعِ عَن مَحارِمی ، ولا تَزَیَّنَ لِیَ المُتَزَیِّنونَ بِمِثلِ الزُّهدِ فِی الدُّنیا عَمّا بِهِمُ الغِنی عَنهُ . قالَ : فَقالَ موسی علیه السلام : یا أکرَمَ الأَکرَمینَ ، فَماذا أثَبتَهُم عَلی ذلِکَ ؟ فَقالَ : یا موسی ، أمَّا المُتَقَرِّبونَ إلَیَّ بِالبُکاءِ مِن خَشیَتی فَهُم فِی الرَّفیقِ الأَعلی ، لا یَشرَکُهُم فیهِ أحَدٌ . وأَمَّا المُتَعَبِّدونَ لی بِالوَرَعِ عَن مَحارِمی فَإِنّی اُفَتِّشُ النّاسَ عَن أعمالِهِم ولا اُفَتِّشُهُم ؛ حَیاءً مِنهُم . وأَمَّا المُتَقَرِّبونَ إلَیَّ بِالزُّهدِ فِی الدُّنیا فَإِنّی أمنَحُهُمُ الجَنَّةَ بِحَذافیرِها ، یَتَبَوَّؤونَ مِنها حَیثُ یَشاؤونَ . ⁽³⁾

.

امام باقر علیه السلامـ به فُضَیل ـ :ای فضیل ! به هر یک از دوستان ما که رسیدی ، سلام ما را برسان و به آنان بگو که من می گویم : من جز با ورع [آنان] ، کاری در برابر خداوند برایشان نمی توانم انجام دهم . پس زبانتان را حفظ کنید ، و دست هایتان را نگاه دارید ، و بر شما باد بردباری و نماز ، که خداوند می فرماید : «از شکیبایی و نماز ، یاری جویید ؛ زیرا خدا با شکیبایان است» .

ثواب الأعمالـ به نقل از وصّافی ، از امام باقر علیه السلام ـ :در مناجات خداوند با موسی علیه السلام در کوه طور ، این جملات بود : «ای موسی ! به مردمت برسان که طالبان قربت ، به چیزی مثل گریه از ترسم به من نزدیک نمی شوند ، و عبادتگران ، به چیزی مثل وَرَع و پرهیز از حرام های من ، عبادتم نکرده اند ، و طالبان آراستگی ، به چیزی مثل زهد و بی رغبتی در دنیا از آنچه مایه غنای آنهاست ، خود را برای من نیاراسته اند» . موسی صلی الله علیه و آله گفت : ای گرامی ترینِ گرامیان ! برای آنان ، در ازای این کار ، چه قرار داده ای ؟ خداوند فرمود : «ای موسی ! آنان که از راه گریه از ترسم به من تقرّب می جویند ، بی آن که کسی با آنان سهیم باشد ، در جایگاه والا [بهشت] خواهند بود ؛ و آنان که با پرهیز از حرام های من ، مرا عبادت می کنند ، با آن که اعمال مردم را وارسی می کنم ، به جهت شرم از آنان ، اعمالشان را وارسی نمی کنم ؛ و آنان که با زهد در دنیا به من تقرّب می جویند ، من بهشت را با تمام جوانب آن به آنان می بخشم که هر کجا بخواهند ، سُکنا گزینند» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :مَن أمَرَ بِالتَّقوی فَقَد أفلَحَ ⁽¹⁾المَوعِظَةَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ـ فی وَصِیَّتِهِ لِعَبدِ اللّهِ بنِ جُندَبٍ ـ :یَابنَ جُندَبٍ ، بَلِّغ مَعاشِرَ شیعَتِنا وقُل لَهُم : لا تَذهَبَنَّ بِکُمُ المَذاهِبُ ، فَوَاللّهِ لا تُنالُ وَلایَتُنا إلّا بِالوَرَعِ وَالاِجتِهادِ فِی الدُّنیا ⁽³⁾، ومُواساةِ الإِخوانِ فِی اللّهِ ، ولَیسَ مِن شیعَتِنا مَن یَظلِمُ النّاسَ . ⁽⁴⁾

۳ / ۱۴الدَّعوَةُ إلی مَکارِمِ الأَخلاقِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :بُعِثتُ بِمَکارِمِ الأَخلاقِ ومَحاسِنِها . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّما بُعِثتُ لِاُتَمِّمَ مَکارِمَ الأَخلاقِ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :بُعِثتُ لِاُتَمِّمَ حُسنَ الأَخلاقِ . ⁽⁷⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّما بُعِثتُ لِاُتَمِّمَ صالِحَ الأَخلاقِ . ⁽⁸⁾

.

۳ / ۱۴ دعوت به ارزش های اخلاقی

امام صادق علیه السلام :کسی که به تقوا فرمان دهد ، موعظه را به رساترین صورت انجام داده است .

امام صادق علیه السلامـ در وصیّتش به عبد اللّه بن جُندَب ـ :ای پسر جندب ! به جماعت شیعیان ما برسان و به آنان بگو : راه ها شما را از راه به در نبرَد ، که ـ سوگند به خدا ـ ولایت ما جز با پرهیزگاری و کوشش در دنیا و یاری دادن به برادران دینی ، به دست نمی آید و آن کس که به مردم ستم می کند ، از شیعیان ما نیست .

۳ / ۱۴دعوت به ارزش های اخلاقیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من برای بزرگواری ها و نیکی های اخلاقی برانگیخته شدم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تنها برای تکمیلِ بزرگواری های اخلاقی برانگیخته شدم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برای تکمیل اخلاق نیکو برانگیخته شدم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تنها برای تکمیل اخلاق شایسته برانگیخته شدم .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ بَعَثَنی بِتَمامِ مَکارِمِ الأَخلاقِ ، وکَمالِ مَحاسِنِ الأَفعالِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لِمُعاذٍ لَمّا بَعَثَهُ إلَی الیَمَنِ ـ :یا مُعاذُ ، عَلِّمهُم کِتابَ اللّهِ ، وأَحسِن أدَبَهُم عَلَی الأَخلاقِ الصّالِحَةِ . ⁽²⁾

مسند ابن حنبل عن أنس :ما خَطَبَنا نَبِیُّ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلّا قالَ : لا إیمانَ لِمَن لا أمانَةَ لَهُ ، ولا دینَ لِمَن لا عَهدَ لَهُ . ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ فی آخِرِ خُطبَتِهِ : طوبی لِمَن طابَ خُلقُهُ ، وطَهُرَت سَجِیَّتُهُ ، وصَلُحَت سَریرَتُهُ ، وحَسُنَت عَلانِیَتُهُ ، وأَنفَقَ الفَضلَ مِن مالِهِ ، وأَمسَکَ الفَضلَ مِن قَولِهِ ، وأَنصَفَ النّاسَ مِن نَفسِهِ . ⁽⁴⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ لِعَبدِ العَظیمِ الحَسَنِیِّ ـ :یا عَبدَ العَظیمِ ، أبلِغ عَنّی أولِیائِی السَّلامَ ، وقُل لَهُم : أن لا یَجعَلوا لِلشَّیطانِ عَلی أنفُسِهِم سَبیلاً ، ومُرهُم بِالصِّدقِ فِی الحَدیثِ ، وأَداءِ الأَمانَةِ ، ومُرهُم بِالسُّکوتِ ، وتَرکِ الجِدالِ فی ما لا یَعنیهِم ، وإقبالِ بَعضِهِم عَلی بَعضٍ ، وَالمُزاوَرَةِ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ قُربَةٌ إلَیَّ ، ولا یَشغَلوا ⁽⁵⁾أنفُسَهُم بِتَمزیقِ بَعضِهِم بَعضا ؛ فَإِنّی آلَیتُ عَلی نَفسی أنَّهُ مَن فَعَلَ ذلِکَ وأَسخَطَ وَلِیّا مِن أولِیائی دَعَوتُ اللّهَ لِیُعَذِّبَهُ فِی الدُّنیا أشَدَّ العَذابِ ، وکانَ فِی الآخِرَةِ مِنَ الخاسِرینَ . وعَرِّفهُم أنَّ اللّهَ قَد غَفَرَ لِمُحسِنِهِم ، وتَجاوَزَ عَن مُسیئِهِم إلّا مَن أشرَکَ بِهِ ، أو آذی وَلِیّا مِن أولِیائی ، أو أضمَرَ لَهُ سوءا ؛ فَإِنَّ اللّهَ لا یَغفِرُ لَهُ حَتّی یَرجِعَ عَنهُ ، فَإِن رَجَعَ وإلّا نَزَعَ روحَ الإِیمانِ عَن قَلبِهِ ، وخَرَجَ عَن وَلایَتی ، ولَم یَکُن لَهُ نَصیبٌ ⁽⁶⁾فی وَلایَتِنا ، وأَعوذُ بِاللّهِ مِن ذلِکَ ! ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند متعال ، مرا به تکمیل بزرگواری های اخلاقی و نیکی های اعمال ، برانگیخته است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به مُعاذ ، آن هنگام که او را به سوی یمن فرستاد ـ :ای مُعاذ ! کتاب خدا (قرآن) را به آنان بیاموز و آنان را با اخلاق شایسته بپرور .

مسند ابن حنبلـ به نقل از اَنَس ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برای ما سخنرانی نمی کرد ، مگر آن که می فرمود : «آن کس که امانتدار نیست ، ایمان ندارد و آن کس که پیمان شکن است ، دین ندارد» .

امام زین العابدین علیه السلام :پیامبر خدا در پایان خطابه اش می فرمود : «خوشا به حال آن کسی که خُویش نیکو ، رفتارش پاک ، نهانش شایسته ، و ظاهرش نیک باشد ، و مازاد مالش را انفاق کند ، و از زیاد گویی بپرهیزد ، و به مردم از جانب خود ، انصاف دهد!» .

امام رضا علیه السلامـ به عبد العظیم حسنی ـ :ای عبد العظیم ! به دوستانم از طرف من سلام برسان و به آنان بگو : «راهی برای شیطان بر خویش قرار ندهند» و آنان را به راستگویی در گفتار و ادای امانت و خاموشی و ترک جدال در موارد بی فایده و رویکرد نسبت به یکدیگر و به دیدار هم رفتن فرمان بده ، که [این کارها] موجب نزدیکی به من اند . [بگو که] خویش را به کوبیدن یکدیگر مشغول نکنند ، که من به جانم سوگند خورده ام که هر کس چنین کند و یکی از دوستانم را خشمگین سازد ، از خدا درخواست کنم که او را در دنیا به شدیدترین عذاب، دچار سازد و در آخرت ، از زیانکاران باشد . به آنان بیاموز که خداوند ، نیکوکارشان را می بخشد و از بدکارشان در می گذرد ، مگر آن را که به او شرک ورزیده باشد ، یا یکی از دوستانم را آزار برساند ، یا کینه او را در دل خود جای دهد ، که خداوند ، او را مادام که از این کار روی بر نتابد ، نخواهد بخشید . پس اگر باز گردد ، که هیچ ، و گر نه ، روح ایمان از جانش خارج می گردد ، و از ولایت من بیرون می رود ، و در ولایت ما بهره ای نخواهد داشت . من از چنین فرجامی به خدا پناه می برم .

.

۳ / ۱۵الدَّعوَةُ إلی مَحاسِنِ الأَعمالِالکتاب«مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ» . ⁽¹⁾

الحدیثسنن الدّارمیّ عن عمران بن حصین :ما خَطَبَنا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلّا أمَرَنا فیها بِالصَّدَقَةِ ، ونَهانا عَنِ المُثلَةِ . ⁽²⁾

الإمام الباقر علیه السلامـ لِخَیثَمَةَ ـ :أبلِغ شیعَتَنا أنَّهُ لا یُنالُ ما عِندَ اللّهِ إلّا بِالعَمَلِ . وأَبلِغ شیعَتَنا أنَّ أعظَمَ النّاسِ حَسرَةً یَومَ القِیامَةِ مَن وَصَفَ عَدلاً ثُمَّ خالَفَهُ إلی غَیرِهِ . وأَبلِغ شیعَتَنا أنَّهُم إذا قاموا بِما اُمِروا أنَّهُم هُمُ الفائِزونَ یَومَ القِیامَةِ . ⁽³⁾

.

۳ / ۱۵ دعوت به کارهای نیکو

۳ / ۱۵دعوت به کارهای نیکوقرآن«هر کس از مرد یا زن ، کار شایسته کند و مؤمن باشد ، قطعا او را با زندگی پاکیزه ای حیات [حقیقی ]بخشیم ، و مسلّما به آنان ، بهتر از آنچه انجام می دادند ، پاداش خواهیم داد» .

حدیثسنن الدارمیـ به نقل از عمران بن حصین ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برای ما سخنرانی نمی کرد ، جز آن که در آن ، ما را به صدقه دادن امر می کرد و از مُثله کردن (بریدن اعضای بدن کشتگان دشمن) نهی می نمود .

امام باقر علیه السلامـ به خَیثَمه ـ :به شیعیان ما برسان که بدانچه نزد خداست ، جز با عمل کردن نتوان دست یافت ، و به شیعیان ما برسان که در روز قیامت ، بیشترین حسرتِ مردم ، از آنِ کسی است که خود ، عدل را ستوده باشد و آن گاه خود با [عمل کردن به] غیر آن ، با آن مخالفت کرده باشد ، و به شیعیان ما برسان که اگر بدانچه فرمان می دهند ، خود عمل کنند ، روز قیامت ، برنده خواهند بود .

.

عنه علیه السلامـ أیضا ـ :یا خَیثَمَةُ ، أبلِغ مَن تَری مِن مَوالینَا السَّلامَ ، وأَوصِهِم بِتَقوَی اللّهِ العَظیمِ ، وأَن یَعودَ غَنِیُّهُم عَلی فَقیرِهِم ، وقَوِیُّهُم عَلی ضَعیفِهِم ، وأَن یَشهَدَ حَیُّهُم جَنازَةَ مَیِّتِهِم ، وأَن یَتَلاقَوا فی بُیوتِهِم ؛ فَإِنَّ لُقیا بَعضِهِم بَعضا حَیاةٌ لِأَمرِنا ، رَحِمَ اللّهُ عَبدا أحیا أمرَنا ! یا خَیثَمَةُ ، أبلِغ مَوالینا أنّا لا نُغنی عَنهُم مِنَ اللّهِ شَیئا إلّا بِعَمَلٍ ، وأَنَّهُم لَن یَنالوا وَلایَتَنا إلّا بِالوَرَعِ ، وأَنَّ أشَدَّ النّاسِ حَسرَةً یَومَ القِیامَةِ مَن وَصَفَ عَدلاً ثُمَّ خالَفَهُ إلی غَیرِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ لِجابِرِ بنِ یَزیدَ الجُعفِیِّ ـ :یا جابِرُ ، بَلِّغ شیعَتی عَنِّی السَّلامَ ، وأَعلِمهُم أنَّهُ لا قَرابَةَ بَینَنا وبَینَ اللّهِ عز و جل ، ولا یُتَقَرَّبُ إلَیهِ إلّا بِالطّاعَةِ لَهُ . یا جابِرُ ، مَن أطاعَ اللّهَ وأَحَبَّنا فَهُوَ وَلِیُّنا ، ومَن عَصَی اللّهَ لَم یَنفَعهُ حُبُّنا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ تَعالی أوحی إلی داودَ علیه السلام : أن بَلِّغ قَومَکَ أنَّهُ لَیسَ عَبدٌ مِنهُم آمُرُهُ بِطاعَتی فَیُطیعَنی ، إلّا کانَ حَقّا عَلَیَّ أن اُطیعَهُ واُعینَهُ عَلی طاعَتی ، وإن سَأَلَنی أعطَیتُهُ ، وإن دَعانی أجَبتُهُ ، وإنِ اعتَصَمَ بی عَصَمتُهُ ، وإنِ استَکفانی کَفَیتُهُ ، وإن تَوَکَّلَ عَلَیَّ حَفِظتُهُ مِن وَراءِ عَوراتِهِ ، وإن کادَهُ جَمیعُ خَلقی کُنتُ دونَهُ . ⁽³⁾

.

امام باقر علیه السلامـ به خیثمه ـ :ای خیثمه ! به دوستانمان که آنها را می بینی ، سلام برسان و به آنان ، پروا از خداوند بزرگ را سفارش کن ، و به این که دارایشان به فقیرشان و قوی شان به ضعیفشان سر بزند ، و زنده هاشان در تشییع جنازه مرده هاشان حاضر شوند ، و در خانه های یکدیگر به دیدار هم بروند ؛ زیرا دیدار متقابل آنان ، مایه حیات [و پویایی] امر ما می شود . خداوند رحمت کند آن بنده ای که امر ما را احیا کند ! ای خیثمه ! به دوستان ما برسان که جز با عمل ، در برابر خداوند ، کاری از ما برایشان ساخته نیست و آنان جز با وَرَع ، به ولایت ما دست نخواهند یافت ، و در روز قیامت ، بیشترین حسرت ، از آنِ کسی است که عدل را ستوده باشد . آن گاه خود با [عمل کردن به] غیر آن ، با آن مخالفت کرده باشد .

امام باقر علیه السلامـ به جابر بن یزید جعفی ـ :: ای جابر ! به شیعه ام از طرف من سلام برسان و به آنان اعلام کن که میان ما و خداوند عز و جل ، خویشاوندی نیست ، و جز به اطاعت خداوند ، تقرّب به او حاصل نمی شود . ای جابر ! هر کس از خدا اطاعت کند و ما را دوست داشته باشد ، دوست ماست و هر کس نافرمانی خدا کند ، دوستی ما به حالش سودی نمی بخشد .

امام باقر علیه السلام :خداوند متعال به داوود علیه السلام وحی کرد : «به مردمت برسان که هر یک از بندگانم که به اطاعتم فرمانش دهم و او اطاعت کند ، این حق بر عهده من است که از او اطاعت کنم و او را بر اطاعتم یاری رسانم ، و اگر از من درخواست کند ، به او پاسخ دهم ، و اگر به من پناه جوید ، پناهش دهم ، و اگر از من کفایت کارش را بخواهد ، او را کفایت کنم ، و اگر بر من توکّل کند ، او را در پسِ زشتی هایش حفاظت کنم و اگر تمام خلقم به او نیرنگ زنند ، پشتیبانش باشم» .

.

۳ / ۱۶الدَّعوَةُ إلی عِبادَةِ اللّه عزّوجلِّ«وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاءِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» . ⁽¹⁾

«یَاأَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُواْ رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَ الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أفضَلُ النّاسِ مَن عَشِقَ العِبادَةَ فَعانَقَها ، وأَحَبَّها بِقَلبِهِ ، وباشَرَها بِجَسَدِهِ ، وتَفَرَّغَ لَها ، فَهُو لا یُبالی عَلی ما أصبَحَ مِنَ الدُّنیا ؛ عَلی عُسرٍ أم عَلی یُسرٍ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :التَّفَکُّرُ فی مَلَکوتِ السَّماواتِ وَالأَرضِ عِبادَةُ المُخلِصینَ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَن حَقیقَةِ العُبودِیَّةِ ـ :ثَلاثَةُ أشیاءَ : أن لا یَرَی العَبدُ لِنَفسِهِ فی ما خَوَّلَهُ اللّهُ إلَیهِ مُلکا ؛ لِأَنَّ العَبیدَ لا یَکونُ لَهُم مُلکٌ ، یَرَونَ المالَ مالَ اللّهِ یَضَعونَهُ حَیثُ أمَرَهُمُ اللّهُ تَعالی بِهِ ، ولا یُدَبِّرُ العَبدُ لِنَفسِهِ تَدبیرا ، وجُملَةُ اشتِغالِهِ فی ما أمَرَهُ اللّهُ تَعالی بِهِ ونَهاهُ عَنهُ . . . فَهذا أوَّلُ دَرَجَةِ المُتَّقینَ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :إنَّ العُبّادَ ثَلاثَةٌ : قَومٌ عَبَدُوا اللّهَ عز و جل خَوفا فَتِلکَ عِبادَةُ العَبیدِ ، وقَومٌ عَبَدُوا اللّهَ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ طَلَبَ الثَّوابِ فَتِلکَ عِبادَةُ الاُجَراءِ ، وقَومٌ عَبَدُوا اللّهَ عز و جل حُبّا لَهُ فَتِلکَ عِبادَةُ الأَحرارِ ، وهِیَ أفضَلُ العِبادَةِ . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۱۶ دعوت به پرستش خداوند

۳ / ۱۶دعوت به پرستش خداوندقرآن«و جن و انس را نیافریدم ، جز برای آن که مرا بپرستند» .

«ای مردم ! پروردگارتان را که شما و کسانی را که پیش از شما بوده اند ، آفریده است ، پرستش کنید. باشد که به تقوا گرایید» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :برترینِ مردم ، کسی است که عاشق عبادت شود ، و ملازم آن گردد ، و با جانش دوستش داشته باشد ، و با بدنش انجامش دهد ، و خود را برای [انجام دادن ]آن ، فارغ سازد . چنین کسی را ، در رخدادهای دنیا ـ که به سوی سختی یا آسانی است ـ ، باکی نخواهد بود .

امام علی علیه السلام :پرستش مخلصان ، تفکّر در ملکوت آسمان ها و زمین است .

امام صادق علیه السلامـ هنگامی که در باره حقیقت بندگی از ایشان سؤال شد ـ :[بندگی] سه چیز است : این که بنده برای خود در آنچه خداوند به او عطا کرده ، مالکیت نبیند ؛ زیرا بندگان ، مالکیت ندارند . مال را مال خدا می دانند و هر آنچه را که خداوند متعال فرمانشان دهد ، به کار می گیرند؛ و بنده برای خود ، تدبیری نیندیشیده باشد و تمام اهتمام او در آن چیزی باشد که خداوند متعال ، بِدان فرمان داده یا از آن ، نهیش کرده است... و این ، نخستین مرتبه پرهیزگاران است .

امام صادق علیه السلام :[همانا] عبادتگران ، سه دسته اند : گروهی خداوند عز و جل را از ترس عبادت می کنند . این ، عبادت بردگان است ؛ و گروهی خداوند متعال را به طلب پاداش ، عبادت می کنند . این ، عبادت مزدوران است ؛ و گروهی خداوند عز و جل را به خاطر دوستی او می پرستند . این ، عبادت آزادگان و برترین عبادت است .

.

الإمام الرضا علیه السلامـ فی بَیانِ عِلَّةِ العِبادَةِ ـ :لِئَلّا یَکونوا ناسینَ لِذِکرِهِ ، ولاتارِکینَ لِأَدَبِهِ ، ولا لاهینَ عَن أمرِهِ ونَهیِهِ ، إذا کانَ فیهِ صَلاحُهُم وقِوامُهُم ، فَلَو تُرِکوا بِغَیرِ تَعَبُّدٍ لَطالَ عَلَیهِمُ الأَمَدُ ؛ فَقَسَت قُلوبُهُم . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أوَّلُ عِبادَةِ اللّهِ مَعرِفَتُهُ . ⁽²⁾

۳ / ۱۷الدَّعوَةُ إلی مَحَبَّةِ اللّه عزّوجلِّالکتاب«وَ مِنَ النَّاسِ مَن یَتَّخِذُ مِن دُونِ اللَّهِ أَندَادًا یُحِبُّونَهُمْ کَحُبِّ اللَّهِ وَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ أَشَدُّ حُبًّا لِّلَّهِ» . ⁽³⁾

«قُلْ إِن کَانَ ءَابَاؤُکُمْ وَأَبْنَاؤُکُمْ وَإِخْوَانُکُمْ وَأَزْوَاجُکُمْ وَعَشِیرَتُکُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسَادَهَا وَمَسَاکِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَیْکُم مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُواْ حَتَّی یَأْتِیَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفَاسِقِینَ» . ⁽⁴⁾

راجع : آل عمران : ۳۱ ، المائدة : ۲۰ ـ ۵۷ ، التوبة : ۲۵ ، الشعراء : ۷۷ ـ ۸۱ ، الجمعة : ۶ .

.

۳ / ۱۷ دعوت به دوست داشتن خداوند

امام رضا علیه السلامـ در بیان حکمت عبادت ـ :تا [بندگانْ] فراموش کننده یاد خدا نباشند ، و ترک کننده تأدیبش نباشند ، و به بازی گیرنده امر و نهی او ـ که مصلحت و پایداری آنان در آن است ـ نباشند ، و اگر بدون عبادت خداوند ، رها می شدند ، زمان زیادی بر ایشان می گذشت و دل هایشان قساوت پیدا می کرد .

امام رضا علیه السلام :آغاز عبادت خداوند ، شناخت اوست .

۳ / ۱۷دعوت به دوست داشتن خداوندقرآن«و برخی از مردم ، در برابر خدا ، همانندهایی [برای او] بر می گزینند و آنها را چون دوستی خدا ، دوست می دارند ؛ ولی کسانی که ایمان آورده اند ، به خدا محبّت بیشتری دارند» .

«بگو : «اگر پدران و پسران و برادران و زنان و خاندان شما ، و اموالی که گرد آورده اید ، و تجارتی که از کسادش بیمناکید ، و سراهایی را که خوش می دارید ، نزد شما از خدا و پیامبرش و جهاد در راه وی ، دوست داشتنی تر است ، پس منتظر باشید تا خدا فرمانش را [به اجرا در] آورد» و خداوند ، گروهِ فاسقان را راه نمایی نمی کند» .

ر . ک : آل عمران : آیه ۳۱ ، مائده : آیه ۲۰ ـ ۵۷ ، توبه : آیه ۲۵ ، شعرا : آیه ۷۷ ـ ۸۱ ، جمعه : آیه ۶ .

.

الحدیثإرشاد القلوب :أوحَی اللّهُ إلی موسی : ذَکِّر خَلقی نَعمائی ، وأَحسِن إلَیهِم ، وحَبِّبنی إلَیهِم ؛ فَإِنَّهُم لا یُحِبّونَ إلّا مَن أحسَنَ إلَیهِم . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أوحَی اللّهُ إلی نَجِیِّهِ موسَی بنِ عِمرانَ علیه السلام : یا موسی ، أحبِبنی ، وحَبِّبنی إلی خَلقی . قالَ : یا رَبَّ ، إنّی اُحِبُّکَ ، فَکَیفَ اُحَبِّبُکَ إلی خَلقِکَ ؟ قالَ : اُذکُر لَهُم نَعمائی عَلَیهِم وبَلائی عِندَهُم ؛ فَإِنَّهُم لا یَذکُرونَ ؛ إذ لا یَعرِفونَ مِنّی إلّا کُلَّ خَیرٍ . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :أوحَی اللّهُ عز و جل إلی موسی علیه السلام : حَبِّبنی إلی خَلقی ، وحَبِّبِ خَلقی إلَیَّ . قالَ : یا رَبِّ ، کَیفَ أفعَلُ ؟ قالَ : ذَکِّرهُم آلائی ونَعمائی لِیُحِبّونی ، فَلَأَن تَرُدَّ آبِقا عَن بابی أو ضالّاً عَن فِنائی ، أفضَلُ لَکَ مِن عِبادَةِ مِائَةِ سَنَةٍ بِصِیامِ نَهارِها وقِیامِ لَیلِها . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ داودَ علیه السلام قالَ فی ما یُخاطِبُ رَبَّهُ عز و جل : یا رَبِّ ، أیُّ عِبادِکَ أحَبُّ إلَیکَ ، اُحِبُّهُ بِحُبِّکَ ؟ قالَ : یا داودُ ، أحَبُّ عِبادی إلَیَّ : نَقِیُّ القَلبِ ، نَقِیُّ الکَفَّینِ ، لا یَأتی إلی أحَدٍ سوءا ، ولا یَمشی بِالنَّمیمَةِ ، تَزولُ الجِبالُ ولا یَزولُ ، وأَحَبَّنی ، وأَحَبَّ مَن یُحِبُّنی ، وحَبَّبَنی إلی عِبادی . قالَ : یا رَبِّ ، إنَّکَ لَتَعلَمُ أنّی اُحِبُّکَ ، واُحِبُّ مَن یُحِبُّکَ ، فَکَیفَ اُحَبِّبُکَ إلی عِبادِکَ ؟ قالَ : ذَکِّرهُم بِآیاتی وبَلائی ونَعمائی . ⁽⁴⁾

.

حدیثإرشاد القلوب :خداوند به موسی علیه السلام وحی کرد : «نعمت هایم را به یاد بندگانم بیاور ، و به آنان نیکی کن ، و محبّت مرا در دلشان بنشان ، که آنان جز کسی را که به ایشان نیکی کند ، دوست نمی دارند» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند به همرازش موسی بن عمران علیه السلام وحی کرد : «ای موسی ! مرا دوست بدار و مرا نزد بندگانم محبوب گردان» . [موسی] گفت : پروردگارا ! من تو را دوست دارم ؛ امّا چگونه تو را نزد بندگانت محبوب گردانم ؟ [خداوند] فرمود : «نعمت ها و آزمایش هایم را به یادشان بیاور ؛ زیرا آنان به یاد نمی آورند ؛ چرا که از من جز خوبی سراغ ندارند» .

امام زین العابدین علیه السلام :خداوند عز و جل به موسی علیه السلام وحی کرد : «مرا نزد بندگانم و آنان را نزد من ، محبوب گردان !» . [موسی] گفت : پروردگارا ! چه کار کنم ؟ فرمود : «لطف ها و نعمت هایم را به یادشان بیاور تا مرا دوست بدارند ، که اگر یک گریزپا از دَرَم یا گم راه از خانه ام را باز گردانی ، برایت از عبادت صد سالی که روزها را روزه و شب ها بیدار باشی ، برتر است» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :داوود علیه السلام در گفتگویش با پروردگار عز و جل گفت : پروردگارا ! کدام یک از بندگانت ، در نزد تو محبوب تر است که به خاطر دوستیِ تو ، او را دوست بدارم ؟ خداوند فرمود : «ای داوود ! محبوب ترینِ بندگان نزد من ، پاک دل پیراسته دست است . بدی به کسی نمی رساند ، دنبال سخن چینی نمی رود ، کوه ها از جا کنده نمی شود و او از جا کنده نمی شود و دوستدار من و آن کسی است که مرا دوست می دارد ، و مرا نزد بندگانم محبوب می گردانَد» . [داوود] گفت : پروردگارا ! تو نیک می دانی که من تو را دوست دارم و دوستدار کسی هستم که تو را دوست دارد؛ امّا چگونه تو را نزد بندگانت محبوب سازم ؟ [خداوند] فرمود : «نشانه ها ، آزمایش ها و نعمت هایم را به یادشان آر» .

.

عنه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ عز و جل لِداودَ علیه السلام : أحبِبنی ، وحَبِّبنی إلی خَلقی . قالَ : یا رَبِّ ، نَعَم أنَا اُحِبُّکَ ، فَکَیفَ اُحَبِّبُکَ إلی خَلقِکَ ؟ قالَ : اُذکُر أیادِیَّ عِندَهُم ؛ فَإِنَّکَ إذا ذَکَرتَ لَهُم ذلِکَ أحَبّونی . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :حَبِّبُوا اللّهَ إلی عِبادِهِ یُحِبَّکُمُ اللّهُ . ⁽²⁾

۳ / ۱۸التَّذکیرُ بِأَیّامِ اللّه عزّوجلِّالکتاب«وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَی بِایَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ وَ ذَکِّرْهُم بِأَیَّامِ اللَّهِ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَأَیَاتٍ لِّکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ» . ⁽³⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَخطُبُنا ، فَیُذَکِّرُنا بِأَیّامِ اللّهِ ، حَتّی نَعرِفَ ذلِکَ فی وَجهِهِ ، وکَأَ نَّهُ نَذیرُ قَومٍ یُصَبِّحُهُمُ الأَمرُ غُدوَةً . وکانَ إذا کانَ حَدیثَ عَهدٍ بِجِبریلَ لَم یَتَبَسَّم ضاحِکا حَتّی یَرتَفِعَ عَنهُ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۸ یادآوری کردن روزهای خدا

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل به داوود علیه السلام فرمود : «مرا دوست بدار و مرا نزد آفریده هایم محبوب گردان» . داوود گفت : پروردگارا ! باری ، من تو را دوست دارم ؛ امّا چگونه تو را نزد مردم ، محبوب گردانم ؟ [خداوند] فرمود : «مرحمت هایم را به یادشان آر ، که اگر آنها را به یادشان آری ، مرا دوست خواهند داشت» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدا را نزد بندگانش محبوب گردانید تا خداوند ، شما را دوست داشته باشد .

۳ / ۱۸یادآوری کردن روزهای خداقرآن«و در حقیقت ، موسی را با آیات خود فرستادیم [و به او فرمودیم] که: «قوم خود را از تاریکی ها به سوی روشنایی بیرون آور و روزهای خدا را به آنان یادآوری کن ، که قطعا در این [یادآوری] ، برای هر شکیبایِ سپاس گزاری ، عبرت هاست» .

حدیثامام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برای ما خطبه می خواند و روزهای خدا را به یاد ما می آورد ، به گونه ای که نشان آن را در چهره او می دیدیم که گویا به مردمی هشدار می دهد که خطر ، فردا دامنگیرشان می شود . هر گاه به تازگی با جبرئیل دیدار داشت ، تا برطرف شدن اثر آن ، خنده بر لب نداشت .

.

۳ / ۱۹التَّعلیمُ وَالتَّزکِیَةُالکتاب«رَبَّنَا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولًا مِّنْهُمْ یَتْلُواْ عَلَیْهِمْ ءَایَاتِکَ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُزَکِّیهِمْ إِنَّکَ أَنتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» . ⁽¹⁾

«هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِّنْهُمْ یَتْلُواْ عَلَیْهِمْ ءَایَاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِن کَانُواْ مِن قَبْلُ لَفِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ» . ⁽²⁾

«کَمَا أَرْسَلْنَا فِیکُمْ رَسُولًا مِّنکُمْ یَتْلُواْ عَلَیْکُمْ ءَایَاتِنَا وَ یُزَکِّیکُمْ وَ یُعَلِّمُکُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُعَلِّمُکُم مَّا لَمْ تَکُونُواْ تَعْلَمُونَ» . ⁽³⁾

الحدیثإرشاد القلوب :رُوِیَ فی قَولِهِ تَعالی : «إنَّ إبراهیمَ کانَ اُمَّةً قانِتًا للّهِِ حَنیفًا ولَم یَکُ مِنَ المُشرِکینَ» ⁽⁴⁾أنَّهُ کانَ یُعَلِّمُ الخَیرَ . ⁽⁵⁾

سنن ابن ماجة عن عبد اللّه بن عمرو :خَرَجَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ذاتَ یَومٍ مِن بَعضِ حُجَرِهِ فَدَخَلَ المَسجِدَ فَإِذا هُوَ بِحَلقَتَینِ : إحداهُما یَقرَؤونَ القُرآنَ ویَدعونَ اللّهَ ، وَالاُخری یَتَعَلَّمونَ ویُعَلِّمونَ . فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : کُلٌّ عَلی خَیرٍ ؛ هؤُلاءِ یَقرَؤونَ القُرآنَ ویَدعونَ اللّهَ ، فَإِن شاءَ أعطاهُم وإن شاءَ مَنَعَهُم ، وهؤُلاءِ یَتَعَلَّمونَ ویُعَلِّمونَ ، وإنَّما بُعِثتُ مُعَلِّما . فَجَلَسَ مَعَهُم . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۱۹ تعلیم و تزکیه

۳ / ۱۹تعلیم و تزکیهقرآن«پروردگارا ! در میان آنان ، فرستاده ای از خودشان بر انگیز ، تا آیات تو را بر آنان بخواند و کتاب و حکمت به آنان بیاموزد و پاکیزه شان کند ؛ زیرا تو خود ، شکست ناپذیرِ حکیمی» .

«اوست آن کسی که در میان بی سوادان ، فرستاده ای از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آنان بخواند و پاکشان گرداند و کتاب و حکمت بدیشان بیاموزد ؛ و [آنان ]قطعا پیش از آن ، در گم راهیِ آشکاری بودند» .

«همان طور که در میان شما فرستاده ای از خودتان روانه کردیم ، [که] آیات ما را بر شما می خوانَد و شما را پاک می گرداند ، و به شما کتاب و حکمت می آموزد و آنچه را نمی دانستید ، به شما یاد می دهد» .

حدیثإرشاد القلوب :در تفسیر سخن خداوند که می فرماید : «به راستی ابراهیم ، پیشوای مطیع خدا [و] حقگرا بود و از مشرکان نبود» نقل شده است که ابراهیم ، خیر و نیکی را تعلیم می داد .

سنن ابن ماجهـ به نقل از عبد اللّه بن عمرو ـ :روزی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از یکی از اتاق های خود بیرون آمد و وارد مسجد شد . در مسجد ، دو حلقه جمعیت دید : یک دسته قرآن می خواندند و به مناجات با خدا مشغول بودند و حلقه دوم ، مشغول آموختن و آموزش دادن بودند . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «همگی کار خوبی انجام می دهید . این دسته ، مشغول تلاوت قرآن و مناجات با خدایند . اگر خداوند بخواهد ، به آنان می بخشد یا از آنان دریغ می کند ، و این دسته ، می آموزند و آموزش می دهند و به راستی که من معلّم برانگیخته شدم» . آن گاه با آنان (حلقه دوم) نشست .

.

۳ / ۲۰الأَمرُ بِالمَعروفِ وَالنَّهیُ عَنِ المُنکَرِالکتاب«وَلْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» . ⁽¹⁾

«لَوْلَا یَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَن قَوْلِهِمُ الْاءِثْمَ وَأَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا کَانُواْ یَصْنَعُونَ» . ⁽²⁾

راجع : آل عمران : ۱۱۰ ، لقمان : ۱۷ ، التوبة : ۷۱ ، هود : ۱۱۶ ، المائدة : ۷۹ .

الحدیثالإمام الحسین علیه السلامـ فِی الأَمرِ بِالمَعروفِ وَالنَّهیِ عَنِ المُنکَرِ ـ :اِعتَبِروا أیُّهَا النّاسُ بِما وَعَظَ اللّهُ بِهِ أولِیاءَهُ مِن سوءِ ثَنائِهِ عَلَی الأَحبارِ إذ یَقولُ : «لَوْلَا یَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَن قَوْلِهِمُ الْاءِثْمَ» ، وقالَ : «لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُواْ مِن بَنِی إِسْرَاءِیلَ ـ إلی قَولِهِ ـ لَبِئْسَ مَا کَانُواْ یَفْعَلُونَ» ⁽³⁾. وإنَّما عابَ اللّهُ ذلِکَ عَلَیهِم لِأَنَّهُم کانوا یَرَونَ مِنَ الظَّلَمَةِ الَّذینَ بَینَ أظهُرِهِمُ المُنکَرَ وَالفَسادَ فَلا یَنهَونَهُم عَن ذلِکَ ؛ رَغبَةً فی ما کانوا یَنالونَ مِنهُم ، ورَهبَةً مِمّا یَحذَرونَ ، وَاللّهُ یَقولُ : «فَلَا تَخْشَوُاْ النَّاسَ وَاخْشَوْنِ» ⁽⁴⁾، وقالَ : «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ» . ⁽⁵⁾فَبَدَأَ اللّهُ بِالأَمرِ بِالمَعروفِ وَالنَّهیِ عَنِ المُنکَرِ فَریضَةً مِنهُ ؛ لِعِلمِهِ بِأَنَّها إذا اُدِّیَت واُقیمَتِ استَقامَتِ الفَرائِضُ کُلُّها هَیِّنُها وصَعبُها ؛ وذلِکَ أنَّ الأَمرَ بِالمَعروفِ وَالنَّهیَ عَنِ المُنکَرِ دُعاءٌ إلَی الإِسلامِ مَعَ رَدِّ المَظالِمِ ، ومُخالَفَةِ الظّالِمِ ، وقِسمَةِ الفَیءِ ، والغَنائِمِ ، وأَخذِ الصَّدَقاتِ مِن مَواضِعِها ، ووَضعِها فی حَقِّها . ثُمَّ أنتُم ، أیَّتُهَا العِصابَةُ ، عِصابَةٌ بِالعِلمِ مَشهورَةٌ ، وبِالخَیرِ مَذکورَةٌ ، وبِالنَّصیحَةِ مَعروفَةٌ ، وبِاللّهِ فی أنفُسِ النّاسِ مُهابَةٌ ، یَهابُکُمُ الشَّریفُ ، ویُکرِمُکُمُ الضَّعیفُ ، ویُؤثِرُکُم مَن لا فَضلَ لَکُم عَلَیهِ ولا یَدَ لَکُم عِندَهُ ، تَشفَعونَ فِی الحَوائِجِ إذَا امتَنَعَت مِن طُلّابِها ، وتَمشونَ فِی الطَّریقِ بِهَیبَةِ المُلوکِ وکَرامَةِ الأَکابِرِ . ألَیسَ کُلُّ ذلِکَ إنَّما نِلتُموهُ بِما یُرجی عِندَکُم مِنَ القِیامِ بِحَقِّ اللّهِ وإن کُنتُم عَن أکثَرِ حَقِّهِ تُقَصِّرونَ ؟ ! فَاستَخفَفتُم بِحَقِّ الأَئِمَّةِ ، فَأَمّا حَقُّ الضُّعَفاءِ فَضَیَّعتُم ، وأَمّا حَقُّکُم بِزَعمِکُم فَطَلَبتُم . فَلا مالاً بَذَلتُموهُ ، ولا نَفساً خاطَرتُم بِها لِلَّذی خَلَقَها ، ولا عَشیرَةً عادَیتُموها فی ذاتِ اللّهِ ، أنتُم تَتَمَنَّونَ عَلَی اللّهِ جَنَّتَهُ ومُجاوَرَةَ رُسُلِهِ وأَماناً مِن عَذابِهِ ! لَقَد خَشیتُ عَلَیکُم ، أیُّهَا المُتَمَنّونَ عَلَی اللّهِ ، أن تَحِلَّ بِکُم نَقِمَةٌ مِن نَقِماتِهِ ؛ لِأَنَّکُم بَلَغتُم مِن کَرامَةِ اللّهِ مَنزِلَةً فُضِّلتُم بِها ، ومَن یُعرَفُ بِاللّهِ لا تُکرِمونَ ، وأَنتُم بِاللّهِ فی عِبادِهِ تُکرَمونَ ! وقَد تَرَونَ عُهودَ اللّهِ مَنقوضَةً فَلا تَفزَعونَ ، وأَنتُم لِبَعضِ ذِمَمِ آبائِکُم تَفزَعونَ ، وذِمَّةُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله مَحقورَةٌ !وَالعُمیُ وَالبُکمُ وَالزَّمنی فِی المَدائِنِ مُهمَلَةٌ لا تَرحَمونَ ، ولا فی مَنزِلَتِکُم تَعمَلونَ ، ولا مَن عَمِلَ فیها تُعینونَ ، وبِالإِدهانِ وَالمُصانَعَةِ عِندَ الظَّلَمَةِ تَأمَنونَ ! کُلُّ ذلِکَ مِمّا أمَرَکُمُ اللّهُ بِهِ مِنَ النَّهیِ وَالتَّناهی ، وأَنتُم عَنهُ غافِلونَ ! وأَنتُم أعظَمُ النّاسِ مُصیبَةً ؛ لِما غُلِبتُم عَلَیهِ مِن مَنازِلِ العُلَماءِ ، لَو کُنتُم تَشعُرونَ ! ذلِکَ بِأَنَّ مَجارِیَ الاُمورِ وَالأَحکامِ عَلی أیدِی العُلَماءِ بِاللّهِ الاُمَناءِ عَلی حَلالِهِ وحَرامِهِ ، فَأَنتُمُ المَسلوبونَ تِلکَ المَنزِلَةَ ، وما سُلِبتُم ذلِکَ إلّا بِتَفَرُّقِکُم عَنِ الحَقِّ ، وَاختِلافِکُم فِی السُّنَّةِ بَعدَ البَیِّنَةِ الواضِحَةِ ! ولَو صَبَرتُم عَلَی الأَذی وتَحَمَّلتُمُ المَؤونَةَ فی ذاتِ اللّهِ ، کانَت اُمورُ اللّهِ عَلَیکُم تَرِدُ ، وعَنکُم تَصدُرُ ، وإلَیکُم تَرجِعُ ؛ ولکِنَّکُم مَکَّنتُمُ الظَّلَمَةَ مِن مَنزِلَتِکُم ، وَاستَسلَمتُم اُمورَ اللّهِ فی أیدیهِم ! یَعمَلونَ بِالشُّبُهاتِ ، ویَسیرونَ فِی الشَّهَواتِ ، سَلَّطَهُم عَلی ذلِکَ فِرارُکُم مِنَ المَوتِ ، وإعجابُکُم بِالحَیاةِ الَّتی هِیَ مُفارِقَتُکُم ، فَأَسلَمتُمُ الضُّعَفاءَ فی أیدیهِم ؛ فَمِن بَینِ مُستَعبَدٍ مَقهورٍ ، وبَینِ مُستَضعَفٍ عَلی مَعیشَتِهِ مَغلوبٍ ، یَتَقَلَّبونَ فِی المُلکِ بِآرائِهِم ، ویَستَشعِرونَ الخِزیَ بِأَهوائِهِمُ ؛ اقتِداءً بِالأَشرارِ وجُرأَةً عَلَی الجَبّارِ ، فی کُلِّ بَلَدٍ مِنهُم عَلی مِنبَرِهِ خَطیبٌ یَصقَعُ . فَالأَرضُ لَهُم شاغِرَةٌ ، وأَیدیهِم فیها مَبسوطَةٌ ، وَالنّاسُ لَهُم خَوَلٌ ⁽⁶⁾، لا یَدفَعونَ یَدَ لامِسٍ ، فَمِن بَینِ جَبّارٍ عَنیدٍ ، وذی سَطوَةٍ عَلَی الضَّعَفَةِ شَدیدٍ ، مُطاعٍ لا یَعرِفُ المُبدِئَ المُعیدَ ، فَیا عَجَبا ! وما لی لا أعجَبُ وَالأَرضُ مِن غاشٍّ غَشومٍ ، ومُتَصَدِّقٍ ظَلومٍ ، وعامِلٍ عَلَی المُؤمِنینَ بِهِم غَیرِ رَحیمٍ ! فَاللّهُ الحاکِمُ فی ما فیهِ تَنازَعنا ، وَالقاضی بِحُکمِهِ فی ما شَجَرَ بَینَنا ! اللّهُمَّ إنَّکَ تَعلَمُ أنَّهُ لَم یَکُن ما کانَ مِنّا تَنافُساً فی سُلطانٍ ، ولَا التِماساً مِن فُضولِ الحُطامِ ، ولکِن لِنُرِیَ المَعالِمَ مِن دینِکَ ، ونُظهِرَ الإِصلاحَ فی بِلادِکَ ، ویَأمَنَ المَظلومونَ مِن عِبادِکَ ، ویُعمَلَ بِفَرائِضِکَ وسُنَنِکَ وأَحکامِکَ ، فَإِن لَم تَنصُرونا وتُنصِفونا قَوِیَ الظَّلَمَةُ عَلَیکُم ، وعَمِلوا فی إطفاءِ نورِ نَبِیِّکُم . وحَسبُنَا اللّهُ ، وعَلَیهِ تَوَکَّلنا ، وإلَیهِ أنَبنا ، وإلَیهِ المَصیرُ . ⁽⁷⁾

.

۳ / ۲۰ امر به معروف و نهی از منکر

۳ / ۲۰امر به معروف و نهی از منکرقرآن«و باید از میان شما ، گروهی [مردم را] به نیکی دعوت کنند و به کار شایسته وا دارند و از زشتی باز دارند و آنان ، همان رستگاران اند» .

«چرا ربّانیان و دانشمندان ، آنان را از گفتار گناه[آلود ] و حرام خوارگی شان باز نمی دارند ؟ راستی چه بد است آنچه انجام می دادند!» .

ر . ک : آل عمران : آیه ۱۱۰ ، لقمان : آیه ۱۷ ، توبه : آیه ۷۱ ، هود : آیه ۱۱۶ ، مائده : آیه ۷۹ .

حدیثامام حسین علیه السلامـ در باره امر به معروف و نهی از منکر ـ :ای مردم ! از پندی که خداوند با بدستایی نسبت به دانشمندان یهود به دوستانش داده است ، عبرت بگیرید ، آن جا که می فرماید : «چرا ربّانیان و دانشمندان ، آنان را از گفتار گناه آلودشان ، باز نمی دارند ؟» و نیز می فرماید : «از میان بنی اسرائیل ، آنان که کفر ورزیدند ، مورد لعنت قرار گرفتند» تا آن جا که می فرماید : «چه بد بود آنچه می کردند !» . خداوند ، از این جهت ، آنان را نکوهش نمود که می دیدند ستمکاران ، در حضور آنان مرتکب کارهای منکر و فساد می شوند ؛ ولی به خاطر چشمداشت و دستیابی به عطای آنان ، یا از ترس آنچه مایه خوف آنها بود ، آنان را از این کار ، باز نمی داشتند ، در حالی که خداوند می فرماید : «از مردم نترسید و از من بترسید» و می فرماید : «و مردان و زنان باایمان ، دوستان یکدیگرند ، که به کارهای پسندیده وا می دارند و از کارهای ناپسند ، باز می دارند» . بدین سبب ، خداوند ، از امر به معروف و نهی از منکر ، به عنوان نخستین واجب ، یاد کرده است ؛ زیرا می دانست که با انجام دادن و برپا داشتن آن ، تمام واجباتِ آسان و دشوار ، پا بر جا می ماند ؛ زیرا امر به معروف و نهی از منکر ، در کنار بازپرداخت مظالم ، و مخالفت با ستمکار ، و تقسیم فَی ء و غنایم و گرفتن صدقات از موارد آن و مصرف آنها در جای مناسب ، دعوت به اسلام است . امّا شما ـ ای جمعی که به دانش ، مشهورید و به نیکی از شما یاد می شود و به خیرخواهی شناخته شده هستید و به نام «اللّه » ، در دل مردم ، هیبت دارید و انسانِ با شرافت ، از شما حساب می بَرد و ضعیف ، شما را گرامی می دارد و کسی که بر او برتری ندارید و منّتدار لطف شما نیست ، شما را ترجیح می دهد و اگر درخواست ها از طالبان آن دریغ شود ، شما را به وساطت می طلبند و در راهِ با هیبتِ پادشاهان و کرامت بزرگان ، گام می نهید ! آیا چنان نیست که همه اینها را بدین خاطر دارید که امید می رود حقّ الهی را ادا کرده اید ؟ گرچه در ادای بسیاری از حقّ الهی کوتاهی می کنید . بدین ترتیب ، حقّ پیشوایان را سَبُک شمرده اید ، و حقّ ضعیفان را ضایع کرده اید ، و [نیز] حقّتان را که گمان دارید ، طلب کرده اید . نه مالی بذل کرده اید و نه جان را به خاطر کسی که آن را آفریده ، به خطر افکنده اید ، و نه به خاطر رضایت خداوند ، با خویشاوندی ، درگیر شده اید . با این وجود ، شما از خداوند ، خواهان بهشت و همسایگی پیامبران و ایمنی از عذاب او هستید . من بر شما ـ ای تمنّا کنندگان از خداوند ـ ، بیمناکم که عذاب او شما را در رسد ؛ زیرا شما از کرامت الهی به مرتبه ای رسیده اید که به خاطر آن ، برتری یافته اید ، در حالی که آن را که به [بندگی] خداوند شناخته شده است ، گرامی نمی دارید ، به رغم آن که شما به خاطر خداوند ، در میان بندگانش گرامی داشته می شوید . می بینید که پیمان های خدا شکسته می شود ؛ امّا بر نمی آشوبید ، در حالی برای آبروی پدرانتان بر می آشوبید که آبروی پیامبر خدا مورد اهانت قرار می گیرد . نابینایان ، لال ها و زمینگیرها در شهرها رها شده اند و شما به آنان رحم نمی کنید ، به اقتضای جایگاهتان عمل نمی کنید ، و به آن که جایگاهش را پاس داشت ، یاری نمی رسانید ، و با چرب زبانی و سازشکاری ، نزد ستمکاران، پناه می جویید . اینها همه اموری بودند که خداوند به شما به نهی و پرهیز از آنها فرمان داده است ؛ امّا شما از آن غافلید . اگر می فهمیدید ، مصیبت شما از همه مردم ، بیشتر است ؛ چرا که خود را در جایگاه علما جا زده اید ؛ زیرا جریان امور و احکام ، به دست عالمان خداشناس و امینان حلال و حرام خداست و این جایگاه ، از شما سلب شده است ، و این جایگاه ، تنها به خاطر جدایی شما از مسیر حق و اختلافتان در سنّت ، با وجود نشان های آشکار ، از شما سلب شده است . و اگر بر آزارها ، بردباری پیشه می کردید و رنج ها را برای خدا تحمّل می کردید ، ورود و خروج و بازگشت امور الهی ، به دست شما انجام می گرفت ؛ امّا شما جایگاهتان را در اختیار ستمگران قرار دادید و امور الهی را به دست آنان تسلیم کردید ، با آن که آنان به شبهات ، عمل می کنند و در شهوات ، ره می سپُرَند .گریز شما از مرگ و فریفته شدن شما به زندگی ای که از شما جدا شدنی است ، آنان را بر امور الهی مسلّط کرده است . شما ناتوانان را به دست آنان سپردید . گروهی از آنان ، رانده و مورد خشم واقع شده اند و گروهی مستضعف ، در اداره زندگی مانده اند . آنان با رأی خود ، حکومت را می گردانند و با هوس هایشان ، همگام با اشرار و از روی گستاخی بر خداوند جبّار ، لباس خواری به تن مردمان کرده اند . در هر شهری سخنوری از آنان بر منبر دین ، بانگ می زند . زمین برایشان خالی است ، دست چپاولشان در آن گسترده است ، و مردم ، مایَملک آنان اند ، که دست هیچ لمس کننده ای را از خود دور نمی کنند . از آنها ، برخی گردنکشِ کینه توزند و برخی دارای قدرت اند و بر ناتوانان ، سختگیر . فرمانشان اطاعت می شود ؛ امّا آغازگر و فرجامْ ده را نمی شناسند . شگفتا ! و چرا در شگفت نباشم که زمین ، از ستمکارِ بیدادگر و خَراگیر بی انصاف و کارگزار مؤمنان که بر ایشان مهربان نیست ، لبریز است ؟! و البته خدا در آنچه با ما به ستیز برخاسته ، داور است ، و اوست که در مرافعه میان ما ، با قضاوت خود ، داوری خواهد کرد . خدایا ! تو می دانی که آنچه از ما سر زد ، برای رغبت به سلطنت یا درخواست زیادتی متاع دنیا نبود ؛ بلکه می خواستیم نشانه های دینت را نشان دهیم ، و اصلاح را در شهرهایت آشکار سازیم ، و بندگان ستم دیده ات ایمنی یابند ، و به واجبات و سنّت ها و احکامت عمل شود . پس اگر ما را یاری نمی کنید و با انصاف با ما رفتار نمی کنید ، ستمکاران بر شما قوّت خواهند گرفت و برای خاموش کردن فروغ پیامبرتان خواهند کوشید ، و البته خدا برای ما بسنده است و بر او توکّل می کنیم و به سوی او انابه می آوریم ، و بازگشت ، به سوی اوست .

.

. .

. .

. .

. .

۳ / ۲۱مُکافَحَةُ البِدَعِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا ظَهَرَتِ البِدَعُ فی اُمَّتی فَلیُظهِرِ العالِمُ عِلمَهُ ، فَمَن لَم یَفعَل فَعَلَیهِ لَعنَةُ اللّهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إذا ظَهَرَتِ البِدَعُ ولَعَنَ آخِرُ هذِهِ الاُمَّةِ أوَّلَها ، فَمَن کانَ عِندَهُ عِلمٌ فَلیَنشُرهُ ؛ فَإِنَّ کاتِمَ العِلمِ یَومَئِذٍ کَکاتِمِ ما أنزَلَ اللّهُ عَلی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ لِلّهِ عِندَ کُلِّ بِدعَةٍ تَکیدُ الإِسلامَ وأَهلَهُ مَن یَذُبُّ عَنهُ ، ویَتَکَلَّمُ بِعَلاماتِهِ ، فَاغتَنِموا تِلکَ المَجالِسَ بِالذَّبِّ عَنِ الضُّعَفاءِ ، وتَوَکَّلوا عَلَی اللّهِ ، وکَفی بِاللّهِ وَکیلاً . ⁽³⁾

.

۳ / ۲۱ مبارزه با بدعت ها

۳ / ۲۱مبارزه با بدعت هاپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :وقتی بدعت ها در میان امّتم آشکار گردند ، عالِم باید علمش را آشکار سازد ، و هر کس چنین نکند ، نفرین خدا بر او باد !

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هنگامی که بدعت ها پدیدار شوند و آخر این امّت ، اوّل آن را نفرین کند ، هر کس علمی داشته باشد ، باید آن را منتشر سازد . همانا پنهان کننده دانش در چنین روزی ، همچون پنهان کننده آن چیزی است که خداوند بر محمّد ، نازل کرده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند ، در هر بدعتی که نیرنگ زدن به اسلام و مسلمانان را هدف گرفته باشد ، کسی را دارد که از اسلام دفاع کند و نشانه های آن را باز گوید . پس با دفاع از ضعیفان ، این مجالس را غنیمت بشمارید و بر خدا توکّل کنید که خداوند ، برای اعتماد کردن ، بسنده است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ فی کُلِّ خَلَفٍ مِن اُمَّتی عَدلاً مِن أهلِ بَیتی ؛ یَنفی عَن هذَا الدّینِ تَحریفَ الغالینَ ، وَانتِحالَ المُبطِلینَ ، وَتَأویلَ الجاهِلینَ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ فینا أهلَ البَیتِ فی کُلِّ خَلَفٍ عُدولاً ؛ یَنفونَ عَنهُ تَحریفَ الغالینَ ، وَانتِحالَ المُبطِلینَ ، وتَأویلَ الجاهِلینَ . ⁽²⁾

علل الشرائع عن یونس بن عبد الرّحمن :رُوّینا عَنِ الصّادِقینَ علیهم السلام أنَّهُم قالوا : إذا ظَهَرَتِ البِدَعُ فَعَلَی العالِمِ أن یُظهِرَ عِلمَهُ ؛ فَإِن لَم یَفعَل سُلِبَ مِنهُ نورُ الإِیمانِ . ⁽³⁾

راجع : هذه الموسوعة : ص ۳۱۲ ( کتمان العلم ) .

۳ / ۲۲التَّبشیرُ وَالإِنذارُالکتاب«یَاأَیُّهَا النَّبِیُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاکَ شَاهِدًا وَ مُبَشِّرًا وَ نَذِیرًا * وَ دَاعِیًا إِلَی اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِرَاجًا مُّنِیرًا» . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۲۲ نوید و بیم دادن

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در هر پشتی از امّتم ، عادلی از اهل بیتم هست که تحریف غلو کنندگان ، دین تراشی باطل کیشان و تأویل نادانان را از این دین ، دور سازد .

امام صادق علیه السلام :در میان ما اهل بیت ، در هر پشتی ، عادلانی هستند که تحریف غلو کنندگان ، دین تراشیِ باطل کیشان و تأویل نادانان را از آن (دین) ، دور می سازند .

علل الشرائعـ به نقل از یونس بن عبد الرحمان ـ :از امام صادق و امام باقر علیه السلام برای ما روایت شده که فرمودند : «هر گاه بدعت ها پدیدار شوند ، بر عالِم است که علمش را آشکار سازد ، که اگر چنین نکند ، نور ایمان از او سلب می گردد» .

ر . ک : ص ۳۱۳ (دریغ داشتن علم) .

۳ / ۲۲نوید و بیم دادنقرآن«ای پیامبر ! ما تو را گواه و بشارت دهنده و هشدار دهنده فرستادیم ، و دعوت کننده به سوی خدا به فرمان او ، و چراغی تابناک» .

.

«وبَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ بِأَنَّ لَهُم مِّنَ اللَّهِ فَضْلاً کَبِیرًا» . ⁽¹⁾

«وَ مَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا کَافَّةً لِّلنَّاسِ بَشِیرًا وَ نَذِیرًا وَ لَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ» . ⁽²⁾

راجع : البقرة : ۱۱۹ ، النساء : ۱۶۵ ، الأنعام : ۴۸ ، یونس : ۲ ، هود : ۲ و ۳ و ۲۵ ، الإسراء : ۱۰۵ ، الأنبیاء : ۴۵ ،الحجّ :۴۹ ، الفرقان : ۵۶ ، الأحزاب : ۴۵ و ۴۶ ، فاطر : ۲۳ .

الحدیثسنن الدّارمیّ عن النّعمان بن بشیر :سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَخطُبُ فَقالَ : أنذَرتُکُمُ النّارَ ! أنذَرتُکُمُ النّارَ ! أنذَرتُکُمُ النّارَ ! فَما زالَ یَقولُها حَتّی لَو کانَ فی مَقامی هذا لَسَمِعَهُ أهلُ السّوقِ ، وحَتّی سَقَطَت خَمیصَةٌ ⁽³⁾کانَت عَلَیهِ عِندَ رِجلَیهِ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصفِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ :أمینُ وَحیِهِ ، وخاتَمُ رُسُلِهِ ، وبَشیرُ رَحمَتِهِ ، ونَذیرُ نِقمَتِهِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ بَعَثَ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله نَذیرا لِلعالَمینَ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ فی ذِکرِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ :بَلَّغَ عَن رَبِّهِ مُعذِرا ، ونَصَحَ لِاُمَّتِهِ مُنذِرا ، ودَعا إلَی الجَنَّةِ مُبَشِّرا ، وخَوَّفَ مِنَ النّارِ مُحَذِّرا . ⁽⁷⁾

.

«و مؤمنان را مژده ده که برای آنان ، از جانب خدا ، بخشایشی فراوان خواهد بود» .

«و ما تو را بجز بشارت دهنده و هشدار دهنده برای تمام مردم نفرستادیم ؛ لیکن بیشتر مردم نمی دانند» .

ر . ک : بقره : آیه ۱۱۹ ، نساء : آیه ۱۶۵ ، انعام : آیه ۴۸ ، یونس : آیه ۲ ، هود : آیه ۲ ـ ۳ و ۲۵ ، اسرا : آیه ۱۰۵ ، انبیا : آیه ۴۵ ، حج : آیه ۴۹ ، فرقان : آیه ۵۶ ، احزاب : آیه ۴۵ ـ ۴۶ ، فاطر : آیه ۲۳.

حدیثسنن الدارمیـ به نقل از نعمان بن بشیر ـ :شنیدم که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله سخنرانی می کرد و فرمود : «شما را از آتش ، بیم می دهم ! شما را از آتش ، بیم می دهم ! شما را از آتش ، بیم می دهم !» . پیوسته این جمله را می فرمود ، به گونه ای که اگر در این جا ـ که من ایستاده ام ـ می بود ، بازاریان [آن سوی شهر نیز] آن را می شنیدند ، تا جایی که جامه سیاه نقشدار ایشان زیر پایش افتاد .

امام علی علیه السلامـ در توصیف پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ :او امینِ وحی ، و آخرینِ فرستادگان ، و بشارت دهنده رحمت ، و هشدار دهنده عقوبت خداست .

امام علی علیه السلام :خداوند ، محمّد صلی الله علیه و آله را هشدار دهنده ای برای جهانیان برانگیخت .

امام علی علیه السلامـ در یادکرد پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :رسالت پروردگار خود را ابلاغ کرد تا بهانه ای نماند ، و با هشدار دادن ، برای امّت خود ، خیرخواهی نمود ، و با بشارت دادن ، به بهشت فرا خواند ، و با هشدار دادن ، از آتش ترساند .

.

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ جَعَلَ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله عَلَما لِلسّاعَةِ ، ومُبَشِّرا بِالجَنَّةِ ، ومُنذِرا بِالعُقوبَةِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ألا اُخبِرُکُم بِالفَقیهِ حَقِّ الفَقیه ؟ مَن لَم یُقَنِّطِ النّاسَ مِن رَحمَةِ اللّهِ ، ولَم یُؤَمِّنهُم مِن عَذابِ اللّهِ ، ولَم یُرَخِّص لَهُم فی مَعاصِی اللّهِ . ⁽²⁾

۳ / ۲۳إقامَةُ الحُجَّةِالکتاب«رُّسُلاً مُّبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَی اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَکَانَ اللَّهُ عَزِیزًا حَکِیمًا» . ⁽³⁾

«وَلَوْ أَنَّا أَهْلَکْنَاهُم بِعَذَابٍ مِّن قَبْلِهِ لَقَالُواْ رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَیْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ ءَایَاتِکَ مِن قَبْلِ أَن نَّذِلَّ وَ نَخْزَی» . ⁽⁴⁾

راجع : القصص : ۴۷ ، الأنعام : ۱۳۰ ، الملک : ۸ ـ ۱۰ .

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی خُطبَةٍ لَهُ ـ :بَعَثَ إلَیهِمُ الرُّسُلَ لِتَکونَ لَهُ الحُجَّةُ البالِغَةُ عَلی خَلقِهِ، ویَکونَ رُسُلُهُ إلَیهِم شُهَداءَ عَلَیهِم، وَابتَعَثَ فیهِمُ النَّبِیّینَ مُبَشِّرینَ ومُنذِرینَ؛ لِیَهلِکَ مَن هَلَکَ عَن بَیِّنَةٍ ، ویَحیا مَن حَیَّ عَن بَیِّنَةٍ ، ولِیَعقِلَ العِبادُ عَن رَبِّهِم ما جَهِلوهُ ؛ فَیَعرِفوهُ بِرُبوبِیَّتِهِ بَعدَ ما أنکَروا ، ویُوَحِّدوهُ بِالإِلهِیَّةِ بَعدَ ما عَضَدوا . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۲۳ برپا داشتن حجّت

امام علی علیه السلام :خداوند ، محمّد صلی الله علیه و آله را نشان قیامت ، بشارت دهنده به بهشت و بیم دهنده از عقوبت ، قرار داد .

امام علی علیه السلام :آیا به شما خبر دهم که دین شناس واقعی ، چه کسی است ؟ او کسی است که مردم را از رحمت خداوند ، نومید نمی سازد و از عذاب خداوند ، ایمنی نمی دهد و در انجام دادن معصیت های خداوند ، مُجازشان نمی دارد .

۳ / ۲۳برپا داشتن حجّتقرآن«و پیامبرانی که بشارت دهنده و هشدار دهنده بودند ، تا برای مردم ، پس از [آمدن] پیامبران ، در مقابل خدا حجّتی نباشد ، و خدا توانا و حکیم است» .

«و اگر ما آنان را قبل [از آمدنِ قرآن] به عذابی هلاک می کردیم ، قطعا می گفتند : پروردگارا ! چرا پیامبری به سوی ما نفرستادی تا پیش از آن که خوار و رسوا شویم ، از آیات تو پیروی کنیم ؟» .

ر . ک : قصص : آیه ۴۷ ، انعام : آیه ۱۳۰ ، ملک : آیه ۸ ـ ۱۰ .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در خطبه ای از ایشان ـ :[خداوند ،] پیامبران را به سوی مردم برانگیخت تا بر مردم ، حجّت تام (دلیل غیر قابل انکار) داشته باشد و پیامبرانش بر مردم ، شاهد باشند ، و در میان آنان ، پیامبران را برای نوید و بیم دادن مبعوث کرد ، تا آن که هلاک می شود ، از روی دلیل آشکار باشد و آن که حیات می یابد ، از روی دلیل آشکار باشد ، و تا بندگان ، آنچه را در باره پروردگارشان نمی دانند ، به عقلشان در یابند ، و او را پس از انکار ، به پروردگاری بشناسند ، و پس از انباز قرار دادن برای او ، به یکتاییِ او در پروردگاری ، گردن نهند .

.

الإمام علیّ علیه السلام :بَعَثَ اللّهُ رُسُلَهُ بِما خَصَّهُم بِهِ مِن وَحیِهِ ، وجَعَلَهُم حُجَّةً لَهُ عَلی خَلقِهِ ؛ لِئَلّا تَجِبَ الحُجَّةُ لَهُم بِتَرکِ الإِعذارِ إلَیهِم ، فَدَعاهُم بِلِسانِ الصِّدقِ إلی سَبیلِ الحَقِّ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَن حِکمَةِ النُّبُوَّةِ ـ :لِئَلّا یَکونَ لِلنّاسِ عَلَی اللّهِ حُجَّةٌ مِن بَعدِ الرُّسُلِ ، ولِئَلّا یَقولوا : ما جاءَنا مِن بَشیرٍ ولا نَذیرٍ ، ولِتَکونَ حُجَّةُ اللّهِ عَلَیهِم . ألا تَسمَعُ اللّهَ عز و جلیَقولُ ـ حِکایَةً عَن خَزَنَةِ جَهَنَّمَ وَاحتِجاجِهِم عَلی أهلِ النّارِ بِالأَنبِیاءِ وَالرُّسُلِ ـ : «ألَمْ یأتِکُمْ نَذِیرٌ . . .» الآیَة ؟ ! ⁽²⁾

۳ / ۲۴دَعوَةُ الأَقرِباءِ قَبلَ دَعوَةِ الآخَرینَالکتاب«وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهَا» . ⁽³⁾

«وَ أَنذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ» . ⁽⁴⁾

«یَاأَیُّهَا النَّبِیُّ قُل لِّأَزْوَاجِکَ إِن کُنتُنَّ تُرِدْنَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا وَ زِینَتَهَا فَتَعَالَیْنَ أُمَتِّعْکُنَّ وَ أُسَرِّحْکُنَّ سَرَاحًا جَمِیلاً» . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۲۴ فرا خواندن نزدیکان ، پیش از دعوت دیگران

امام علی علیه السلام :خداوند ، پیامبرانش را با وحی خود ـ که به آنان اختصاص داده ـ ، برانگیخت و آنان را بر مخلوقات خود ، حجّت قرار داد ، تا فرستاده نشدن پیامبران ، عذر و حجّتی برای آنان نباشد ، و با زبان راستی ، آنان را به راه حق فرا خواند .

امام صادق علیه السلامـ هنگامی که از حکمت نبوّت از ایشان سؤال شد ـ :تا با آمدن پیامبران ، مردم بر خداوند ، عذر و حجّتی نداشته باشند و نگویند : «بشارت دهنده و هشدار دهنده نزد ما نیامده است» و حجّت خداوند بر آنها تمام باشد . آیا نشنیده ای که خداوند ، از زبان خازنان دوزخ در احتجاج آنان به پیامبران و فرستادگان ، علیه دوزخیان می فرماید : «آیا هشدار دهنده ای برای شما نیامده است ؟ . . .» .

۳ / ۲۴فرا خواندن نزدیکان ، پیش از دعوت دیگرانقرآن«و کسان خود را به نماز ، فرمان ده و خود بر آن ، شکیبا باش» .

«و خویشانِ نزدیکت را هشدار ده» .

«ای پیامبر ! به همسرانت بگو : اگر خواهان زندگی دنیا و زینت آنید ، بیایید تا مهرتان را بدهم و [خوش و ]خرّم ، شما را رها کنم» .

.

«یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ قُواْ أَنفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ عَلَیْهَا مَلَئِکَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا یَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ مَا یُؤْمَرُونَ» . ⁽¹⁾

«وَ اذْکُرْ فِی الْکِتَابِ إِسْمَاعِیلَ إِنَّهُ کَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَ کَانَ رَسُولًا نَّبِیًّا * وَ کَانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ وَ کَانَ عِندَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا» . ⁽²⁾

الحدیثصحیح البخاری عن ابن عبّاس :لَمّا اُنزِلَت : «وأَنْذِرْ عَشیرَتَکَ الأقْرَبینَ» صَعِدَ النَّبیُّ صلی الله علیه و آله عَلَی الصَّفا ، فَجَعَلَ یُنادی : «یا بَنی فِهرٍ ، یا بَنی عَدِیٍّ» لِبُطونِ قُرَیشٍ ، حَتَّی اجتَمَعوا ، فَجَعَلَ الرَّجُلُ إذا لَم یَستَطِع أن یَخرُجَ أرسَلَ رَسولاً لِیَنظُرَ ما هُوَ فَجاءَ أبو لَهَبٍ وقُرَیشٌ ، فَقالَ : «أرَأَیتَکُم لَو أخبَرتُکُم أنَّ خَیلاً بِالوادی تُریدُ أن تُغیرَ عَلَیکُم أکُنتُم مُصَدِّقِیَّ» . قالوا : نَعَم ، ما جَرَّبنا عَلَیکَ إلّا صِدقاً . قالَ : «فَإِنّی نَذیرٌ لَکُم بَینَ یَدَی عَذابٍ شَدیدٍ» . فَقالَ أبو لَهَبٍ : تَبّا لَکَ سائِرَ الیَومِ ! ألِهذا جَمَعتَنا؟! فَنَزَلَت : «تَبَّتْ یَدَا أَبِی لَهَبٍ وَ تَبَّ * مَا أَغْنَی عَنْهُ مَالُهُ وَ مَا کَسَبَ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآیَةُ «یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ قُواْ أَنفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نَارًا» قالَ النّاسُ : یا رَسولَ اللّهِ ، کَیفَ نَقی أنفُسَنا وأَهلینا ؟ قالَ : اِعمَلُوا الخَیرَ، وذَکِّروا بِهِ أهلیکُم؛ فَأَدِّبوهُم عَلی طاعَةِ اللّهِ . ثُمَّ قالَ أبو عَبدِ اللّهِ : ألا تَری أنَّ اللّهَ یَقولُ لِنَبِیِّهِ : «وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهَا» ، وقالَ : «وَ اذْکُرْ فِی الْکِتَابِ إِسْمَاعِیلَ إِنَّهُ کَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَ کَانَ رَسُولًا نَّبِیًّا * وَ کَانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ وَ کَانَ عِندَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا » ؟ ! ⁽⁵⁾

.

«ای کسانی که ایمان آورده اید ! خودتان و کسانتان را از آتشی که سوختِ آن ، مردم و سنگ ها هستند ، حفظ کنید . بر آن [آتش] ، فرشتگانی خشن [و] سختگیر [گمارده شده]اند . از آنچه خدا به آنان دستور داده ، سرپیچی نمی کنند و آنچه را که بِدان مأمورند ، انجام می دهند» .

«و در این کتاب ، از اسماعیل یاد کن ؛ زیرا او درستْ وعده و فرستاده ای پیامبر بود ، و خاندان خود را به نماز و زکات ، فرمان می داد ، و همواره نزد پروردگارش پسندیده بود» .

حدیثصحیح البخاریـ به نقل از ابن عبّاس ـ :هنگامی که آیه «خویشاوندان نزدیکت را هشدار ده» نازل شد ، پیامبر صلی الله علیه و آله بر [ کوه ] صفا بالا رفت و خطاب به تیره های قریش ، ندا سر داد : «ای فرزندان فِهر ! ای فرزندان عدی !» . آنان گِرد آمدند . حتّی آن که نمی توانست بیاید ، فرستاده ای فرستاد تا از نزدیک ، شاهد ماجرا باشد . ابو لهب و قریش آمدند . آن گاه [پیامبر صلی الله علیه و آله ] فرمود : «به نظرتان اگر به شما خبر دهم که سپاهی در دشت می خواهد بر شما هجوم آورد ، مرا تصدیق می کنید ؟» . گفتند : آری ، ما به تجربه ، جز راستی از تو ندیده ایم . فرمود : «من شما را از عذابی سخت در پیش رویتان بیم می دهم» . ابو لهب گفت : مرگ بر تو باد ، همه روزگار ! آیا ما را بدین خاطر ، گرد آورده ای ؟ در پی آن ، این آیه فرود آمد : «بریده باد دو دست ابو لهب و مرگ بر او باد ! دارایی او و آنچه اندوخت ، بی نیازش نکرد» .

امام صادق علیه السلام :هنگامی که این آیه : «ای کسانی که ایمان آورده اید ! خودتان و کسانتان را از آتش ، حفظ کنید» نازل شد ، مردم گفتند : ای پیامبر خدا ! چگونه خود و خانواده مان را حفظ کنیم ؟ [پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ] فرمود : «کار خوب انجام دهید ، و آن را به خانواده تان یادآور شوید ، و آنان را بر اطاعت خداوند ، تربیت کنید» . آیا نمی بینی که خداوند به پیامبرش می گوید : «خانواده ات را به نماز ، امر کن و بر آن ، شکیبا باش» و نیز می گوید : «و در این کتاب ، از اسماعیل یاد کن ؛ زیرا او درستْ وعده و فرستاده ای پیامبر بود ، و خاندان خود را به نماز و زکات ، فرمان می داد و همواره نزد پروردگارش پسندیده بود» ؟

.

الإمام الصادق علیه السلام :لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآیَةُ «یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ قُواْ أَنفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نَارًا » ، جَلَسَ رَجُلٌ مِنَ المُسلِمینَ یَبکی وقالَ : أنَا عَجَزتُ عَن نَفسی کُلِّفتُ أهلی ! فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : حَسبُکَ أن تَأمُرَهُم بِما تَأمُرُ بِهِ نَفسَکَ وتَنهاهُم عَمّا تَنهی عَنهُ نَفسَکَ . ⁽¹⁾

الزّهد للحسین بن سعید عن أبی بصیر :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ تَعالی : «قُواْ أَنفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ» فَقُلتُ : هذِهِ نَفسی أقیها ، فَکَیفَ أقی أهلی ؟ فَقالَ : تَأمُرُهُم بِما أمَرَهُمُ اللّهُ بِهِ ، وتَنهاهُم عَمّا نَهاهُمُ اللّهُ عَنهُ ؛ فَإِن أطاعوکَ کُنتَ قَد وَقَیتَهُم ، وإن عَصَوکَ کُنتَ قَد قَضَیتَ ما عَلَیکَ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی «قُواْ أَنفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نَارًا» ⁽³⁾ـ :عَلِّموا أنفُسَکُم وأَهلیکُمُ الخَیرَ . ⁽⁴⁾

الکافی عن سلیمان بن خالد :قُلتُ لأَِبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام : إنَّ لی أهلَ بَیتٍ وهُم یَسمَعونَ مِنّی ، أفَأَدعوهُم إلی هذَا الأَمرِ ؟ فَقالَ : نَعَم ؛ إنَّ اللّهَ یَقولُ فی کِتابِهِ : «یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ قُواْ أَنفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاس وَ الْحِجَارَةُ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

امام صادق علیه السلام :هنگامی که این آیه : «ای کسانی که ایمان آورده اید ! خودتان و کسانتان را از آتش ، حفظ کنید» نازل شد ، یکی از مسلمانان ، شروع به زاری نمود و گفت : من از خود ، ناتوانم . حال به [تربیت] خانواده ام مکلّف شده ام ؟ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «این که آنان را بدانچه به خودت امر می کنی ، فرمان دهی و از آنچه خودت را از آن نهی می کنی ، بازشان داری ، تو را بس است» .

الزهد ، حسین بن سعیدـ به نقل از ابو بصیر ـ :از امام صادق صلی الله علیه و آله از تفسیر این آیه : «خودتان و کسانتان را از آتشی که سوختِ آن ، مردم و سنگ ها هستند ، حفظ کنید» پرسیدم و گفتم : من خودم را می توانم حفظ کنم ؛ امّا چگونه خانواده ام را حفظ کنم ؟ فرمود : «آنان را بِدانچه خدا فرمان داده ، امر کن و از آنچه خدا نهی شان نموده ، باز دار . در این صورت ، اگر از تو اطاعت کنند ، تو آنان را حفظ کرده ای ؛ امّا اگر نافرمانی ات کنند ، تو آنچه را به گردن داشته ای ، ادا کرده ای» .

امام علی علیه السلامـ در تفسیر سخن خداوند که: «خودتان و کسانتان را از آتش ، حفظ کنید» ـ :به خود و خانواده تان ، خوبی یاد دهید .

الکافیـ به نقل از سلیمان بن خالد ـ :به امام صادق علیه السلام گفتم : من خانواده ای دارم که از من حرف شنوی دارند . آیا آنان را به این امر (امامت شما) فرا خوانم ؟ فرمود : «آری . خداوند در قرآن می فرماید : «ای کسانی که ایمان آورده اید ! خودتان و کسانتان را از آتشی که سوختِ آن ، مردم و سنگ ها هستند ، حفظ کنید» » .

.

الإمام الصادق علیه السلام :دَخَلَ عَلی أبی علیه السلام رَجُلٌ فَقالَ : رَحِمَکَ اللّهُ ! اُحَدِّثُ أهلی ؟قالَ : نَعَم ، إنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ : «یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ قُواْ أَنفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ» ، وقالَ : «وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهَا» . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا یَزالُ العَبدُ المُؤمِنُ یورِثُ أهلَ بَیتِهِ العِلمَ وَالأَدَبَ الصّالِحَ حَتّی یُدخِلَهُمُ الجَنَّةَ جَمیعاً ، حَتّی لا یَفقِدَ مِنهُم صَغیرا ولا کَبیرا ولا خادِما ولا جارا . ولا یَزالُ العَبدُ العاصی یورِثُ أهلَ بَیتِهِ الأَدَبَ السَّیِّئَ حَتّی یُدخِلَهُمُ النّارَ جَمیعا حَتّی لا یَفقِدَ فیها مِن أهلِ بَیتِهِ صَغیرا ولا کَبیرا ولا خادِما ولا جارا . ⁽²⁾

.

امام صادق علیه السلام :مردی نزد پدرم [امام] باقر علیه السلام آمد و گفت : خدایت رحمت کند ! آیا به خانواده ام حدیث بگویم ؟ فرمود : «آری. خداوند می فرماید : «ای کسانی که ایمان آورده اید ! خودتان و کسانتان را از آتشی که سوخت آن ، مردم و سنگ ها هستند ، حفظ کنید» و فرموده است : «و کسان خود را به نماز ، فرمان ده و خود بر آن ، شکیبا باش» » .

امام صادق علیه السلام :بنده مؤمن ، پیوسته به خانواده اش علم و ادبِ شایسته می آموزد ، تا آن جا که همه آنان را بی آن که کوچک یا بزرگ یا خدمتکار یا همسایه ای از ایشان جدا افتد ، وارد بهشت می کند ؛ و بنده گناهکار ، پیوسته به خانواده اش سوء ادب می آموزد ، تا آن جا که همه آنان را بی آن که کوچک یا بزرگ یا خدمتکار یا همسایه از ایشان جدا افتد ، وارد دوزخ می نماید .

.

مهم ترین وظایف مبلّغ

سیر منطقی مباحث تبلیغی

مهم ترین وظایف مبلّغوظیفه مبلّغ ، در واقع ، همان وظیفه انبیای الهی است که قرآن ، آن را «تبلیغ رسالت های خدا» می نامد ، با این تفاوت که انبیا ، پیام خدا را از طریق وحی دریافت می کردند؛ امّا مبلّغ ، پیام خدا را از طریق انبیا و اوصیای آنان دریافت می نماید . بنا بر این ، وظیفه مبلّغ ، رساندن همه پیام های اعتقادی ، اخلاقی و عملی پیامبران خدا به مردم و آشنا کردن آنان با تمام برنامه هایی است که آفریدگار انسان برای تکامل مادّی و معنوی او ، ارائه کرده است .

سیر منطقی مباحث تبلیغیمبلّغ ، برای انجام دادن این رسالت سنگین ، علاوه بر تلاش نمودن برای احراز شرایط تبلیغ و زمینه سازی برای تحقّق ارکان علمی ، اخلاقی و عملی آن در کار خویش ، باید با شیوه تبلیغ از جهت القای پیام های تبلیغی به ترتیب اهمّیت آنها آشنا باشد . مبلّغ باید بداند که برای آشنا کردن مردم ، بخصوص نسل جوان با پیام دین ، چه باید بگوید ، از کجا باید آغاز کند و جهتگیری مباحث او به کدام سو باید باشد . آنچه در فصل سوم آمده ، در واقع ، اشاره ای به پاسخ این سؤالات و بیان سیر منطقی مباحث تبلیغی بر اساس اهمّیت پیام هاست . مبلّغ ، در نخستین گام برای آشنا کردن مخاطب خود با مکتب انبیا ، باید برای

.

بیدارسازی فطرت و وجدان او برنامه ریزی نماید و کاری کند که او به اندیشه و تفکّر ، وادار شود . ⁽¹⁾انسان با بازگشت به فطرت و باز شدن راه تعقّل و تفکّر بر او ، در حقیقت ، از تاریکی جهل خارج می شود و به روشنایی نور فطرت و عقل ، گام می نهد و بدین سان ، زمینه برای شناخت حقایقی که انبیای الهی برای هدایت بشر به راه تکامل آورده اند ، فراهم می گردد . ⁽²⁾پس از آماده شدن مخاطب برای دریافت پیام خداوند متعال ، نخستین پیامی که باید به او منتقل شود ، این است که برنامه تکاملی ای که خداوند از طریق پیامبران برای انسان فرستاده ، تنها شامل مصالح معنوی و اُخروی او نیست؛ بلکه مصالح مادّی و دنیوی وی را نیز تأمین خواهد کرد و در صورت تحقّق جامعه انسانیِ مورد نظر انبیا ، از بهترین زندگی ها در دنیا و آخرت ، برخوردار خواهد بود . ⁽³⁾انسان ، موجودی است ناشناخته . علم با همه پیشرفت هایی که داشته ، هنوز نتوانسته رازهای این موجود پیچیده را به درستی کشف کند . از این رو ، اندیشه بشر از ارائه راه تکامل مادّی و معنوی او ناتوان است و باید برای آشنایی با این راه ، با جهان غیب ، ارتباط پیدا کند و آن جهان را بشناسد و باور کند . چنین ارتباطی ، جز از طریق انبیای الهی امکان پذیر نیست . ⁽⁴⁾نخستین پیام تکامل آفرین انبیا ـ که خلاصه همه برنامه های آنهاست ـ ، توحید است . ⁽⁵⁾نخستین پیام اجتماعی توحید نیز قیام برای تحقّق عدالت اجتماعی است

.

و این هدف بلند ، جز از طریق الفت و اتّحاد مردم و اجتماع آنان در پیرامون امام عادل ، امکان پذیر نیست . ⁽¹⁾تحقّق و تداوم حاکمیت عدالت در جامعه ، در گرو وجود آزادی های مشروع و سازنده ⁽²⁾، و نیز آگاهانه بودن انتخاب های مردم است و مبلّغ ، وظیفه دارد تا در توسعه این آزادی ها و آگاهی ها تلاش کند . ⁽³⁾یکی از مسائل بسیار مهمّی که زمینه را برای تحقّق و تداوم حاکمیت عدالت اجتماعی آماده می کند ، توانمندی توده های مردم در تجزیه و تحلیل مسائل فرهنگی ، سیاسی و اجتماعی است . مبلّغ باید مردم را به گونه ای تربیت کند که حق گرا باشند و نه مطلق گرا و از هیچ کس ، کورکورانه تبعیت نکنند . معیار آنان برای پیروی از شخصیت ها و احزاب ، حق باشد و نه شخصیت های بزرگ و مورد احترام . حق را با معیار حق بشناسند ، نه با معیار شخصیت ها؛ بلکه شخصیت ها را نیز با عیار حق ، محک بزنند . ⁽⁴⁾عدالت اجتماعی در مکتب انبیای الهی ، مقدّمه شکوفا شدن استعدادهای انسانی و رسیدن انسان به مقصد اعلای انسانیت است . آنچه آدمی را به این هدف ، نزدیک می کند ، پرهیز از اخلاق و رفتار نکوهیده و آراستگی به مکارم اخلاق و محاسن اعمال است . ⁽⁵⁾در فرهنگ انبیای الهی ، همه کارهایی که انسان را با خدا مرتبط می کنند و از این

.

مهم ترین رسالت مبلّغ

طریق ، او را به تکامل مادّی و معنوی می رسانند ، عبادت نامیده می شوند . ⁽¹⁾

مهم ترین رسالت مبلّغآنچه بیش از هر چیز دیگر برای تأثیرگذاری تبلیغات بر سازندگی انسان ها اهمّیت دارد ، هدفگیری و سمت و سوی تبلیغات است . مبلّغ ، باید نقطه ای را هدفگیری کند که بیشترین آثار و برکات را برای سازندگی انسان و نزدیک کردن او به کمال مطلق داشته باشد و آن نقطه ، دوست داشتن خداست . ⁽²⁾محبّت خدا ، کیمیای خودسازی و سازندگی است . عشق به حق تعالی ، همه زشتی های اخلاقی و عملی را یک جا درمان و همه صفات نیکو را یک جا به عاشق ، هدیه می کند . ⁽³⁾بنا بر این ، مهم ترین رسالت مبلّغ ، این است که هدف نهایی وی ، عاشق سازی باشد و نه مقدّس سازی ، و برای رسیدن به این هدف ، همه برنامه های تبلیغی او باید چاشنی محبّت داشته باشند . برای دستیابی مخاطب به کیمیای محبّت ، مبلّغ باید همه ابزارهای تبلیغاتی را به سوی این هدف نشانه گیری کند . گفتارهای و نوشتارهای تبلیغی او ، مواعظ ، تذکّرات و خطابه های او ، تعلیم و تربیت او ، امر به معروف و نهی از منکر او ، پیکارهای او با بدعت ها و سرانجام ، بشارت ها و بیم های او ، همه و همه باید سمت و سوی محبّت داشته و از عطر دل انگیز محبّت ، سرشار باشند . ⁽⁴⁾

.

بهترین روش نفوذ تبلیغات در دل

بزرگ ترین پاداش مبلّغ

بهترین روش نفوذ تبلیغات در دلراه کار تبلیغیِ «به کارگیری محبّت» ، بهترین روش عبور دادن پیام های الهی از مرز حس و عقل ، و نفوذ دادن آنها به عمق جان هاست . پیام الهی ، علاوه بر نفوذ در عقل ها ، باید در دل ها نفوذ کند و در عمق روح ، وارد شود تا همه قوای انسان را در اختیار بگیرد . ⁽¹⁾مبلّغ ، با تکیه بر شیوه تبلیغاتی «محبّت» ، به سادگی می تواند از عهده این کار بر آید و با نفوذ دادن پیام های سازنده الهی در عمق جان ، انسان را متحوّل سازد و او را در راه رسیدن به مقصد اعلای انسانیت و جامعه برتر توحیدی ، به حرکت در آورد .

بزرگ ترین پاداش مبلّغبرکات به کارگیری این شیوه سازندگی برای مبلّغ ، فراتر از برکات آن برای مخاطب است ؛ زیرا خداوند متعال ، عاشق مبلّغی می شود که «عاشق خدا» می سازد ⁽²⁾و کسی که عاشق او شود ، رنگ خدایی پیدا می کند ، چنان که در حدیث قُرب نوافل می خوانیم : فَإِذا أحبَبتُهُ کُنتُ سَمعَهُ الَّذی یَسمَعُ بِهِ ، و بَصَرَهُ الَّذی یُبصِرُ بِهِ ، و لِسانَهُ الَّذی یَنطِقُ بِهِ ، و یَدَهُ الَّتی یَبطِشُ بِها ؛ إن دَعانی أجَبتُهُ و إن سَأَلَنی أعطَیتُهُ . ⁽³⁾پس هر گاه دوستش داشته باشم ، گوشش خواهم بود که بِدان می شنود ، و چشمش خواهم بود که با آن می بیند ، و زبانش خواهم بود که با آن سخن می گوید ، و دستش خواهم بود که با آن نیرو می گیرد . اگر مرا بخواند ، اجابتش خواهم کرد و اگر از من درخواستی کند ، به او خواهم بخشید .

.

اِقامه حجّت

دعوت نزدیکان

اِقامه حجّتآنچه تا کنون در باره وظایف مبلّغ بِدان اشارت رفت ، در جایی است که مخاطب ، آمادگی دارد تا سخن حق را بپذیرد و راه درست زندگی را انتخاب کند؛ امّا مسئولیت مبلّغ در مواردی که مخاطب از این آمادگی برخوردار نیست ، اقامه حجّت (دلیل آوردن) برای اوست ⁽¹⁾تا راه هر گونه بهانه جویی را بر او ببندد و نتواند به خدا اعتراض کند که : « لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَیْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ ءَایَاتِکَ مِن قَبْلِ أَن نَّذِلَّ وَ نَخْزَی ؟ ⁽²⁾چرا پیامبری به سوی ما نفرستادی تا پیش از آن که خوار و رسوا شویم ، از آیات تو پیروی کنیم ؟» .

دعوت نزدیکانو آخرین نکته در باره وظایف مبلّغ ، این است که مبلّغ ، اگر در انجام رسالت تبلیغی ، به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله تأسّی کند و دعوت به ارزش های دینی را از نزدیکان خود ، آغاز نماید ، توفیق بیشتری در هدایت دیگران خواهد داشت .

.

الفصل الرابع : خصائص المبلّغ۴ / ۱الخَصائِصُ العِلمِیَّةُأ ـ الفِقهُ فِی الدّینِالکتاب«وَمَا کَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنفِرُواْ کَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِن کُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ طَائِفَةٌ لِّیَتَفَقَّهُواْ فِی الدِّینِ وَ لِیُنذِرُواْ قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُواْ إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ» . ⁽¹⁾

«قُلْ هَذِهِ سَبِیلِی أَدْعُواْ إِلَی اللَّهِ عَلَی بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی وَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ» . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا تَأمُر بِالمَعروفِ ولا تَنهَ عَنِ المُنکَرِ حَتّی تَکونَ عالِما ، وتَعلَمَ ما تَأمُرُ . ⁽³⁾

راجع : ص ۲۰۲ ح ۲۵۲ و ص ۲۰۸ ح ۲۶۰ .

.

فصل چهارم : ویژگی های مبلّغ

۴ / ۱ ویژگی های علمی

الف - دین شناسی

فصل چهارم : ویژگی های مبلّغ۴ / ۱ویژگی های علمیالف ـ دین شناسیقرآن«و شایسته نیست که مؤمنان ، همگی [برای جهاد] کوچ کنند . پس چرا از هر فرقه ای از آنان ، دسته ای کوچ نمی کنند تا [دسته ای بمانند و] در دین ، آگاهی پیدا کنند و قوم خود را وقتی به سوی آنان باز گشتند ، بیم دهنده باشد که آنان [از کیفر الهی] بترسند؟» .

«بگو : این است راه من ، که من و هر کس مرا پیروی کرد ، با بینایی ، به سوی خدا دعوت می کنیم ، و منزّه است خدا ، و من از مشرکان نیستم» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امر به معروف و نهی از منکر مکن ، مگر آن که عالِم باشی و بدانی که به چه امر می کنی .

ر . ک : ص ۲۰۳ ح ۲۵۲ و ص ۲۰۹ ح ۲۶۰ .

.

ب ـ الإِحاطَةُ بِالدّینِ مِن جَمیعِ جَوانِبِهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ دینَ اللّهِ لَن یَنصُرَهُ إلّا مَن حاطَهُ مِن جَمیعِ جَوانِبِهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَقومُ بِدینِ اللّهِ إلّا مَن حاطَهُ مِن جَمیعِ جَوانِبِهِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّمَا المُستَحفَظونَ لِدینِ اللّهِ هُمُ الَّذینَ أقامُوا الدّینَ ونَصَروهُ ، وحاطوهُ مِن جَمیعِ جَوانِبِهِ ، وحَفِظوهُ عَلی عِبادِ اللّهِ ورَعَوهُ . ⁽³⁾

ج ـ الاِستِنادُ إلی کَلامِ رَسولِ اللّهِ وَأهلِ البَیتِ علیهم السلامالإمام الصادق علیه السلام :رَحِمَ اللّهُ عَبدا حَبَّبَنا إلَی النّاسِ ولَم یُبَغِّضنا إلَیهِم ! أمَا وَاللّهِ لَو یَروونَ مَحاسِنَ کَلامِنا لَکانوا بِهِ أعَزَّ ، ومَا استَطاعَ أحَدٌ أن یَتَعَلَّقَ عَلَیهِم بِشَیءٍ ، ولکِنَّ أحَدَهُم یَسمَعُ الکَلِمَةَ فَیَحُطُّ إلَیها عَشرا . ⁽⁴⁾

معانی الأخبار عن عبد السّلام بن صالح الهرویّ :سَمِعتُ أبَا الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام یَقولُ : رَحِمَ اللّهُ عَبدا أحیا أمرَنا ! فَقُلتُ لَهُ : فَکَیفَ یُحیی أمرَکُم ؟ قالَ : یَتَعَلَّمُ عُلومَنا ویُعَلِّمُهَا النّاسَ ؛ فَإِنَّ النّاسَ لَو عَلِموا مَحاسِنَ کَلامِنا لَاتَّبَعونا . ⁽⁵⁾

.

ب - آگاهی همه جانبه بر دین

ج - استناد به کلام پیامبر خداصلی الله علیه وآله و اهل بیت علیهم السلام

ب ـ آگاهی همه جانبه بر دینپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دین خداوند متعال را تنها کسی یاری می رساند که به تمام جوانب آن ، احاطه داشته باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دین خداوند را تنها کسی به پا می دارد که به تمام جوانب آن ، احاطه داشته باشد .

امام علی علیه السلام :حافظان دین خداوند ، کسانی هستند که دین را به پا می دارند و یاری می رسانند ، و به تمام جوانب آن ، احاطه دارند ، و آن را برای بندگان خدا حفظ و مراقبت می کنند .

ج ـ استناد به کلام پیامبر خدا صلی الله علیه و آله واهل بیت علیهم السلامامام صادق علیه السلام :خداوند بر آن بنده ای رحمت آوَرَد که ما را نزد مردم ، محبوب گردانَد و نزد آنان مبغوض نسازد ! بدانید ـ سوگند به خدا ـ که اگر [شیعیان ما] زیبایی های گفتار ما را [بدون کم و زیادْ] نقل می کردند، در سایه آن، موفّق تر بودند و هیچ کس نمی توانست اِشکالی به آنان وارد سازد ؛ بلکه چنین است که آنان ، گفتار [ما ]را می شنوند و ده تا [از پیش خود] بر آن می افزایند.

معانی الأخبارـ به نقل از عبد السلام بن صالح هروی ـ :از امام رضا علیه السلام شنیدم که می فرمود : «خداوند ، رحمت کند بنده ای را که امر (امامتِ) ما را زنده کند !» . گفتم : چگونه امر (امامتِ) شما را زنده می کند ؟ فرمود : «علوم ما را فرا گیرد و به مردم بیاموزد ، که اگر مردم ، زیبایی های گفتار ما را می دانستند ، از ما پیروی می کردند» .

.

د ـ مَعرِفَةُ النّاسِالکتاب«ذَلِکَ الْکِتَابُ لَا رَیْبَ فِیهِ هُدًی لِّلْمُتَّقِینَ» . ⁽¹⁾

«. . . إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ» . ⁽²⁾

«. . . إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفَاسِقِینَ» . ⁽³⁾

«. . . إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی مَنْ هُوَ کَاذِبٌ کَفَّارٌ» . ⁽⁴⁾

راجع : الأنعام : ۳۶ و ۵۱ ، الرعد : ۲۱ ، الأحقاف : ۱۲ ، مریم : ۹۷ ، الروم : ۵۲ و ۵۳ الأنبیاء : ۴۵ ـ ۴۹ ، النور : ۵۱ ، فاطر : ۱۸ ، یس : ۶ ـ ۱۱ ، یونس : ۱۰۱ ، الزمر : ۲۳ ، النازعات : ۴۵ ، الأعلی : ۱۰ .

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :تَجِدونَ النّاسَ مَعادِنَ ؛ فَخِیارُهُم فِی الجاهِلِیَّةِ خِیارُهُم فی الإِسلامِ إذا فَقِهوا ، وتَجِدونَ مِن خَیرِ النّاسِ فی هذَا الأَمرِ أکرَهَهُم لَهُ قَبلَ أن یَقَعَ فیهِ ، وتَجِدونَ مِن شِرارِ النّاسِ ذا الوَجهَینِ . ⁽⁵⁾

الأمالی للمفید عن کمیل بن زیاد النخعیّ :کُنتُ مَعَ أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام فی مَسجِدِ الکوفَةِ وقَد صَلَّینَا العِشاءَ الآخِرَةَ ، فَأَخَذَ بِیَدی حَتّی خَرَجنا مِنَ المَسجِدِ ، فَمَشی حَتّی خَرَجَ إلی ظَهرِ الکوفَةِ لا یُکَلِّمُنی بِکَلِمَةٍ ، فَلَمّا أصحَرَ تَنَفَّسَ ثُمَّ قالَ : یا کُمَیلُ ، إنَّ هذِهِ القُلوبَ أوعِیَةٌ ؛ فَخَیرُها أوعاها . اِحفَظ عَنّی ما أقولُ ؛ النّاسُ ثَلاثَةٌ : عالِمٌ رَبّانِیٌّ ، ومُتَعَلِّمٌ عَلی سَبیلِ نَجاةٍ ، وهَمَجٌ رَعاعٌ ، أتباعُ کُلِّ ناعِقٍ ، یَمیلونَ مَعَ کُلِّ ریحٍ ، لَم یَستَضیؤوا بِنورِ العِلمِ ، ولَم یَلجَؤوا إلی رُکنٍ وَثیقٍ . . . . هاه ! هاه ! إنَّ هاهُنا ـ وأَشارَ بِیَدِهِ إلی صَدرِهِ ـ لَعِلما جَمّا ، لَو أصَبتُ لَهُ حَمَلَةً ! بَلی ، اُصیبُ لَهُ لَقِنا غَیرَ مَأمونٍ ، یَستَعمِلُ آلَةَ الدّینِ فِی الدُّنیا ، ویَستَظهِرُ بِحُجَجِ اللّهِ عَلی خَلقِهِ وبِنِعَمِهِ عَلی عِبادِهِ ؛ لِیَتَّخِذَهُ الضُّعَفاءُ وَلیجَةً دونَ وَلِیِّ الحَقِّ ، أو مُنقادا للحِکمَةِ لا بَصیرَةَ لَهُ فی أحنائِهِ ، فَقَدَحَ الشَّکُّ فی قَلبِهِ بِأَوَّلِ عارِضٍ مِن شُبهَةٍ ، ألا لا ذا ولا ذاکَ . فَمَنهومٌ بِاللَّذّاتِ ، سَلِسُ القِیادِ لِلشَّهَواتِ ، مُغریً بِالجَمعِ وَالاِدِّخارِ ، لَیسَ مِن رُعاةِ الدّینِ ، أقرَبُ شَبَها بِهؤُلاءِ الأَنعامُ السّائِمَةُ ، کَذلِکَ یَموتُ العِلمُ بِمَوتِ حامِلیهِ . اللّهُمَّ بَلی ، لا تُخلَی الأَرضُ مِن قائِمٍ بِحُجَّةٍ ظاهِرٍ مَشهورٍ ، أو مُستَتِرٍ مَغمورٍ ؛ لِئَلّا تَبطُلَ حُجَجُ اللّهِ وبَیِّناتُهُ ، فَإِنَّ اُولئِکَ الأَقَلّونَ عَدَدا ، الأَعظَمونَ خَطَرا . ⁽⁶⁾

.

د - شناخت مردم

د ـ شناخت مردمقرآن«این است کتابی که در [حقّانیت] آن ، هیچ تردیدی نیست [و] مایه هدایت پرواپیشگان است» .

«به راستی ، خداوند ، مردم ستمکار را هدایت نمی کند» .

«به راستی خداوند ، مردم تباهکار را هدایت نمی کند» .

«به راستی ، خداوند ، کسی را که دروغپردازِ ناسپاس است ، هدایت نمی کند» .

ر . ک : انعام : آیه ۳۶ و ۵۱ ، رعد : آیه ۲۱ ، احقاف : آیه ۱۲ ، مریم : آیه ۹۷ ، روم : آیه ۵۲ ـ ۵۳ ، انبیا : آیه ۴۵ ـ ۴۹ ، نور : آیه ۵۱ ، فاطر : آیه ۱۸ ، یس : آیه ۶ ـ ۱۱ ، یونس : آیه ۱۰۱ ، زمر : آیه ۲۳ ، نازعات : آیه ۴۵ ، اعلی : آیه ۱۰ .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مردم را معدن هایی می یابید . پس نیکان آنان در دوران جاهلیت ، در صورت دین شناس شدن ، نیکان در دوران اسلام هستند ، و در میان بهترینْ مردم در اسلام ، کسانی را می یابید که پیش از پذیرش اسلام ، ناخشنودترینِ مردم نسبت به اسلام بودند ، و در میان بدنهادان ، دوچهره ها را می بینید .

الأمالی، مفیدـ به نقل از کمیل بن زیاد نخعی ـ :همراه امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام در مسجد کوفه بودم . نماز عشا را که به جای آوردیم ، ایشان دست مرا گرفت و از مسجد خارج شدیم و آن قدر پیش رفت تا به پشت کوفه رسید . تا این هنگام ، حتّی یک کلمه با من صحبت نکرد . هنگامی که وارد بیابان شد ، آه کشید و آن گاه فرمود : «ای کمیل ! این دل ها ظرف هایند و بهترین آنها ، گُنجاترینِ آنهاست . آنچه می گویم ، از من به یاد بسپار . مردم ، سه دسته اند : عالم ربّانی ، آموزنده در مسیر رستگاری ، و مگسان فرومایه که در پیِ هر بانگ ، روان اند و با هر بادی ، به سویی می گرایند ؛ به نور دانش ، روشنی نمی گیرند ، و به بنیادی استوار ، پناه نمی جویند... . آه ! آه !» در این جا امام علیه السلام با دستش به سینه خود اشاره کرد و افزود : «دانشی است انباشته ، اگر برای آن ، فراگیرانی می یافتم ! باری ، گاه کسی را یافتم که متینْ دریافت بود ؛ امّا امین نبود ، دین را دست افزار کسب دنیا می ساخت و با حجّت های خداوند ، بر خلق، و با نعمت های او بر بندگان ، برتری می جست ، تا ضعیفان به جای ولیّ حق ، او را دستاویز خود گیرند . گروهی دیگر نیز که به حکمت ، سرِ تسلیم فرود می آورند ، بی آن که نکته های آن را در یابند ، با رهیافت نخستین ، شبهه شک و تردید در دلشان رخنه می کرد . بدانید که نه این گروه و نه آن گروه ، مطلوب نیستند و نه کسی که سخت در پی لذّات است و برای شهوت ها بندها را رها کرده و شیفته جمع کردن و انباشتن مال است ! او پاسدار دین نیست و بیشتر به چارپایان چرنده ، همانند است . چنین است که علم با مرگ فراگیران آن می میرد . خدایا ! باری ، زمین از کسانی که دین خدا را به حجّت [و برهان] بر پای می دارند ، تهی نمی ماند ، خواه آشکار و شُهره باشند یا پنهان و ترسان ، تا حجّت ها و نشانه های خداوند از میان نرود . به راستی ، آنان به شمار ، اندک اند ؛ ولی به منزلت ، بلندمرتبه» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِابنِهِ الحَسَنِ علیه السلام ـ :إنَّما قَلبُ الحَدَثِ کَالأَرضِ الخالِیَةِ ؛ ما اُلقِیَ فیها مِن شَیءٍ قَبِلَتهُ . فَبادَرتُکَ بِالأَدَبِ قَبلَ أن یَقسُوَ قَلبُکَ ویَشتَغِلَ لُبُّکَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الرِّجالُ ثَلاثَةٌ : عاقِلٌ ، وأَحمَقُ ، وفاجِرٌ ؛ فَالعاقِلُ الدّینُ شَریعَتُهُ ، وَالحِلمُ طَبیعَتُهُ ، وَالرَّأیُ سَجِیَّتُهُ ؛ إن سُئِلَ أجابَ ، وإن تَکَلَّمَ أصابَ ، وإن سَمِعَ وَعی ، وإن حَدَّثَ صَدَقَ ، وإنِ اطمَأَنَّ إلَیهِ أحَدٌ وَفی . وَالأَحمَقُ إنِ استُنبِهَ بِجَمیلٍ غَفَلَ ، وإنِ استُنزِلَ عَن حَسَنٍ نَزَلَ ، وإن حُمِلَ عَلی جَهلٍ جَهِلَ ، وإن حَدَّثَ کَذَبَ . لا یَفقَهُ ، وإن فُقِّهَ لا یَتَفَقَّهُ . والفاجِرُ إنِ ائتَمَنتَهُ خانَکَ ، وإن صاحَبتَهُ شانَکَ ، وإن وَثِقتَ بِهِ لَم یَنصَحکَ . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلامـ در وصیّت خود به فرزندش حسن علیه السلام ـ :دل جوان ، به سان زمینِ تهی است که هر چیزی در آن افکنده شود ، پذیرایش می گردد . از این رو ، به تربیت تو ، پیش از آن که دلت سخت شود و اندیشه ات مشغول گردد ، پیشْ دستی کردم .

امام علی علیه السلام :افراد ، سه دسته اند : عاقل ، احمق و بدکار . عاقل ، کسی است که دین ، شریعت و مَنش اوست ، بردباری ، سرشت او و اندیشیدن ، خوی او . اگر از او پرسش شود ، پاسخ می دهد و اگر سخن بگوید ، به صواب است و اگر بشنود ، پذیراست و اگر سخن بگوید ، راست می گوید و اگر کسی به او اطمینان یابد ، وفاداری می کند . و احمق ، کسی است که اگر نیکی را به او یادآور شوند ، غافل است و اگر از نیکی دورش سازند ، دور می شود و اگر به نادانی وادارش کنند ، نادانی می کند و اگر سخن بگوید ، دروغ می گوید ، و نمی فهمد ، هر چند که تفهیمش کنند . و بدکار ، کسی است که اگر به او امانت بسپاری ، خیانت می کند و اگر همراهی اش نمایی ، مایه بدنامی ات می شود و اگر به او اطمینان کنی ، برایت خیرخواهی نمی کند .

.

الإمام الصادق علیه السلام :النّاسُ مَعادِنُ کمَعادِنِ الذَّهَبِ وَالفِضَّةِ ؛ فَمَن کانَ لَهُ فِی الجاهِلِیَّةِ أصلٌ فَلَهُ فِی الإِسلامِ أصلٌ . ⁽¹⁾

الکافی عن إسماعیل بن عبد الخالق :سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام یَقولُ لِأَبی جَعفَرٍ الأَحوَلِ ـ وأَنَا أسمَعُ ـ : أتَیتَ البَصرَةَ ؟ فَقالَ : نَعَم . قالَ : کَیفَ رَأَیتَ مُسارَعَةَ النّاسِ إلی هذَا الأَمرِ ودُخولَهُم فیهِ ؟ قالَ : وَاللّهِ إنَّهُم لَقَلیلٌ ، ولَقَد فَعَلوا ، وإنَّ ذلِکَ لَقَلیلٌ . فَقالَ : عَلَیکَ بِالأَحداثِ ؛ فَإِنَّهُم أسرَعُ إلی کُلِّ خَیرٍ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :النّاسُ ثَلاثَةٌ : جاهِلٌ یَأبی أن یَتَعَلَّمَ ، وعالِمٌ قَد شَفَّهُ عِلمُهُ ، وعاقِلٌ یَعمَلُ لِدُنیاهُ وآخِرَتِهِ . ⁽³⁾

عوالی اللآلی :رُوِیَ عَن بَعضِهِم علیهم السلام : النّاسُ أربَعَةٌ : رَجُلٌ یَعلَمُ ویَعلَمُ أ نَّهُ یَعلَمُ ، فَذاکَ عالِمٌ فَاتَّبِعوهُ ، ورَجُلٌ یَعلَمُ ولا یَعلَمُ أ نَّهُ یَعلَمُ ، فَذاکَ غافِلٌ فَأَیقِظوهُ ، ورَجُلٌ لا یَعلَمُ ویَعلَمُ أ نَّهُ لا یَعلَمُ ، فَذاکَ جاهِلٌ فَعَلِّموهُ ، ورَجُلٌ لا یَعلَمُ ویَعلَمُ أ نَّهُ یَعلَمُ ، فَذاکَ ضالٌّ فَأَرشِدوهُ . ⁽⁴⁾

راجع : ص ۲۴۲ ( الفصل السادس : آداب التبلیغ) و ص ۲۵۴ (مراعاة أهلیة المخاطب ) و ص ۲۵۸ (مراعاة طاقة المخاطب ) .

.

امام صادق علیه السلام :مردم ، معدن هایی به سانِ معدن های طلا و نقره اند . آن که در دوران جاهلیت ریشه دارد ، در اسلام نیز دارای ریشه است .

الکافیـ به نقل از اسماعیل بن عبد الخالق ـ :شنیدم که امام صادق علیه السلام به ابو جعفرِ اَحوَل می فرمود ـ و من می شنیدم ـ : «آیا بصره رفتی ؟» . ابو جعفر احول گفت : آری . فرمود : «شتاب مردم و ورود آنان را به این امر (امامت) چگونه دیدی ؟» . گفت : به خدا سوگند ، آنان ، اندک اند . هرچند که چنین کرده اند [و به شما پیوسته اند] ، ولی اندک اند . فرمود : «جوانان را در یاب که به هر خیری ، پُرشتاب ترند» .

امام صادق علیه السلام :مردم ، سه دسته اند : نادانی که از فراگرفتن ابا دارد ؛ و دانایی که دانشش او را نزار کرده است ؛ و عاقلی که برای دنیا و آخرتش عمل می کند .

عوالی اللآلی :از یکی از اهل بیت علیهم السلام نقل شده است که : مردم بر چهار دسته اند : شخصی می داند و می داند که می داند . این شخص ، عالم است . پس ، از او پیروی کنید ؛ و شخصی می داند و نمی داند که می داند . این شخص ، غافل است . پس بیدارش کنید ؛ و شخصی نمی داند و می داند که نمی داند . او جاهل [ و ناآگاه ] است . پس به او دانش بیاموزید [ و آگاهی بدهید ] ؛ و شخصی نمی داند و می پندارد که می داند . این فرد ، گم راه است . پس ، او را راه نمایی کنید .

ر . ک : ص ۲۴۳ (فصل ششم : آداب تبلیغ) و ص ۲۵۵ (مراعات شایستگی مخاطب) و ص ۲۵۹ (مراعات توان مخاطب) .

.

. .

مخاطب شناسی در تبلیغ

۱ . برنامه ریزی صحیح تبلیغی

میزان تأثیرپذیری مخاطب

مخاطب شناسی در تبلیغروان شناسیِ مخاطب ، پس از اسلام شناسی ، مهم ترین رکن تبلیغ و رمز موفّقیت مبلّغ است . مبلّغ اگر مخاطب خود را نشناسد و از استعدادها و نیازهای تبلیغی وی آگاهی نداشته باشد ، بی تردید ، در رسیدن به اهداف تبلیغی خود ، ناکام خواهد ماند . مخاطب شناسی در برنامه ریزی صحیح تبلیغی ، درگیر نشدن مبلّغ با خواست های فطری مردم ، و نیز توجّه ویژه به نسل جوان در برنامه ریزی ها ، در این کار، نقش اساسی دارد .

۱ . برنامه ریزی صحیح تبلیغینخستین پیش نیاز هر گونه برنامه ریزی برای تبلیغات ، مخاطب شناسی است . مبلّغ ، تا وقتی که ظرفیت فکری و روحی مخاطب خود را نداند و از زمینه های ذهنی و روانی و میزان تأثیرپذیری مخاطب ، اطّلاعات کافی نداشته باشد و موانع تأثیرپذیری مخاطب را تشخیص ندهد ، نمی تواند برنامه ریزی صحیحی برای تبلیغ داشته باشد .

میزان تأثیرپذیری مخاطبیکی از نکات مهمّی که در قرآن و احادیث اسلامی در ارتباط با مخاطب شناسی، به

.

تفاوت استعدادهای طبیعی

تفاوت استعدادهای اکتسابی

آن توجّه شده ، تفاوت مردم از نظر ظرفیت ها و استعدادهای طبیعی و اکتسابی ، و میزان تأثیرپذیری آنان از تبلیغات مفید و سازنده است . با در نظر گرفتنِ این تفاوت ها ، هر سخنی برای هر کسی مفید و سازنده نیست . چه بسا نوعی از تبلیغات برای فرد یا جمعی مفید باشد ، امّا برای فرد یا جمعی دیگر ، غیر مفید و حتّی زیانبار باشد . از این رو، انبیای الهی موظّف بوده اند که در تبلیغات خود ، ظرفیت فکری و روحی مردم را در نظر داشته باشند . ⁽¹⁾

تفاوت استعدادهای طبیعیاز نگاه احادیث اسلامی ، مردم از نظر استعدادهای ذاتی ، مانند معادن زمین ، متفاوت اند . ⁽²⁾برخی چون معدن طلا از استعدادهای بالایی برخوردارند ، برخی مانند معدن نقره هستند و... . همان طور که انواع معادن زمین ، برای جامعه بشر ، مفید و کارسازند ، امّا بهره برداری از آنها به شناخت و برنامه ریزی نیاز دارد ، انواع استعدادهای فطری انسان ها نیز برای اداره جامعه انسانی ، مفید و سازنده اند، ولی بهره گیری از آنها نیازمند شناخت درست و برنامه ریزی صحیح است .

تفاوت استعدادهای اکتسابیظرفیت اکتسابی انسان ها ، مانند ظرفیت ذاتی آنان ، متفاوت است . نُصوص (متون) اسلامی ، به طور کلّی ، انسان ها را بر اساس میزان تأثیرپذیری از تبلیغات سازنده ، به سه دسته تقسیم کرده اند : دسته اوّل ، کسانی هستند که فطرت پاک انسانی خود را با کارهای ناشایست و بخصوص ظلم کردن ، آلوده نکرده اند . اینان ، از تقوای عقلی برخوردارند و ظرفیت

.

مناسبی برای پذیرش تبلیغات سازنده دارند . در احادیث اسلامی ، از این گروه ، به انسان های «عاقل» و «فراگیرنده در مسیر نجات (متعلّمٌ علی سبیل النَّجاة)» تعبیر شده است . این گروه ، مخاطب اصلی تبلیغات اسلام و همه انبیای الهی هستند و کلمه «المتّقین» در آیه دوم سوره بقره : «ذَلِکَ الْکِتَابُ لَا رَیْبَ فِیهِ هُدًی لِّلْمُتَّقِینَ ؛ این است کتابی که در [حقّانیت] آن ، هیچ تردیدی نیست [و] مایه هدایت تقواپیشگان است» ، به همین گروه اشاره دارد . جوان ، به دلیل این که در آغاز راه زندگی است و فطرت انسانی او آلوده نشده است ، بیشترین تأثیرپذیری را از تبلیغات سازنده دارد و به همین دلیل ، جوانان در صف مقدّم مخاطبان انبیای الهی قرار دارند و در احادیث اسلامی ، توصیه شده که مبلّغان ، توجّه ویژه ای به نسل جوان داشته باشند . ⁽¹⁾دسته دوم، کسانی هستند که فطرت انسانی خود را با کارهای ناشایست ، آلوده کرده اند و از تقوای عقلی برخوردار نیستند ؛ امّا آلودگی آنها به مرحله خطرناک و غیر قابل علاج نرسیده است . از نظر انبیای الهی ، این دسته از مخاطبان ، به بیماری موانع شناخت، مبتلا هستند؛ ولی بیماری آنان قابل درمان است . از این رو ، انبیا بنا بر مسئولیت تبلیغی ای که از جانب خداوند دارند ، همچون طبیبی حاذق و مهربان ، خود به سراغ بیماری می روند و با برنامه ریزی های مناسب ، گاه با نرمش و گاه با تندی ، موانع آگاهی را از ذهن و دل بیمار ، پاک می کنند و او را از دسته دوم مخاطبانِ خود ، خارج می کنند و در دسته اوّل قرار می دهند . امام علی علیه السلام ، این هنر بزرگ تبلیغاتی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را

.

چنین توضیح می دهد : طَبیبٌ دَوّارٌ بِطِبِّهِ ، قَد أحکَمَ مَراهِمَهُ ، و أَحمی مَواسِمَهُ ، یَضَعُ ذلِکَ حَیثُ الحاجَةُ إلَیهِ مِن قُلوبٍ عُمیٍ ، و آذانٍ صُمٍّ ، و أَلسِنَةٍ بُکمٍ ، مُتَتَبِّعٌ بِدَوائِهِ مَواضِعَ الغَفلَةِ و مَواطِنَ الحَیرَةِ . ⁽¹⁾طبیبی است که در میان بیماران می گردد تا دردشان را درمان کند . داروها و مرهم های خود را مهیّا کرده است و ابزار جرّاحی خویش را گداخته است تا هر زمان که نیاز شود ، آن را بر دل های نابینا و گوش های ناشنوا و زبان های ناگویا بگذارد . با داروهای خود ، در پیِ یافتن غفلت زدگان است یا سرگشتگان وادی ضلالت . استاد شهید مرتضی مطهّری رحمه الله ، توضیح جالبی در باره این سخن دارد که متن ، آن چنین است : پیغمبر صلی الله علیه و آله ، ابزار و وسایلی به کار می بُرد . یک جا قدرت و مِیسَم (/ داغ) به کار می بُرد ، یک جا مرهم . یک جا با خشونت و صلابت ، رفتار می کرد ، یک جا با نرمی ؛ ولی مواردش را می شناخت... . در همه جا از این وسایل که استفاده می کرد ، در جهت بیداری و آگاهی مردم استفاده می کرد . شمشیر را جایی می زد که مردم را بیدار کند ، نه به خواب کند . اخلاق را در جایی به کار می بُرد که سبب آگاهی و بیداری می شد . شمشیر را در جایی به کار می بُرد که دل کوری را بینا می کرد ، گوش کری را شنوا می کرد، چشم کوری را باز می کرد ، زبان گنگی را گویا می کرد ؛ یعنی تمام وسایلی که پیغمبر به کار می بُرد ، در جهت بیداری مردم بود . ⁽²⁾دسته سوم ، کسانی هستند که آلودگیِ اکتسابی آنان ، به مرحله خطرناک و غیر قابل علاج رسیده است . این گروه ، در مکتب انبیای الهی ، مرده ای میان زندگان (میّتُ الأحیاء) و مرده روحی و فکری شمرده می شوند ؛ زیرا زنگارهای اعمال

.

زشت و غیر منطقی ، چنان ذهن و روان آنان را تیره کرده که نمی توانند حقایق مفید و سازنده را بپذیرند . از این رو ، تبلیغات ، کمترین اثری در هدایت و سازندگی آنان ندارد و به همین دلیل ، قرآن کریم ، تصریح و تأکید می فرماید : « إِنَّمَا یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ یَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَی یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ . ⁽¹⁾تنها کسانی [دعوت تو را] اجابت می کنند که گوش شنوا دارند ، و [امّا] مردگان را خداوند ، بر خواهد انگیخت» . « إِنَّکَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَی وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْاْ مُدْبِرِینَ * وَ مَا أَنتَ بِهَادِی الْعُمْیِ عَن ضَلَالَتِهِمْ . ⁽²⁾البتّه تو مردگان را شنوا نمی گردانی ، و این ندا را به کران ، چون پشت بگردانند ، نمی توانی بشنوانی ، و راهبرِ کوران از گم راهی شان نیستی» . بدین سان ، کسانی که در اثر آلودگی ها به مرگ روانی مبتلا شده اند ، نمی توانند از تبلیغات مفید ، بهره مند شوند . نکته قابل تأمّل ، این است که وقتی انسان در اثر کارهای ناشایست ، به مرگ اندیشه و روانْ مبتلا شد ، حقیقت را می فهمد؛ ولی نمی تواند بپذیرد . قرآن کریم ، در باره چنین شخصی می گوید : « أَفَرَءَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَی عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلَی سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلَی بَصَرِهِ غِشَاوَةً فَمَن یَهْدِیهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَفَلَا تَذَکَّرُونَ . ⁽³⁾پس آیا دیدی کسی را که هوس خویش را معبود خود قرار داده و خدا او را دانسته ، گم راه گردانیده و بر گوش او و دلش مُهر زده و بر دیده اش پرده نهاده است ؟ آیا پس از خدا چه کسی او را هدایت خواهد کرد ؟! آیا پند نمی گیرید ؟» .

.

مسئولیت برنامه سازی برای تبلیغ

۲ . درگیر نشدن با خواست های فطری مردم

هنگامی که در اثر تراکم آلودگی ها ، هوس بر انسانْ چیره گردد و بُتی برای پرستش وی شود ، چنین انسانی دیگر قابل هدایت نیست . نه این که سخن حق را نمی فهمد؛ بلکه می فهمد ؛ امّا نمی تواند بپذیرد . از این رو ، او گم راهی است که راه را می داند . نکته دیگر ، این که بی اثر بودن تبلیغات در سازندگی این گروه ، موجب سلب مسئولیت تبلیغیِ مبلّغ نمی گردد . از نظر قرآن ، مبلّغ باید برای این دسته از مردم نیز برنامه تبلیغی داشته باشد؛ امّا نه به امید هدایت ، بلکه برای اتمام حجّت ، تا هنگامی که گرفتار عواقب شوُم و خطرناک سوء استفاده از آزادی می شوند ، به خدا اعتراض نکنند که چرا راه نمایی برای آنان نفرستاده است . ⁽¹⁾

مسئولیت برنامه سازی برای تبلیغبا تأمّل در میزان تأثیرپذیری مخاطبان و تفاوت ظرفیت های ذاتی و اکتسابی مردم ، مشخّص می شود که برنامه ریزی صحیح تبلیغی ، تا چه اندازه مهم و مشکل است و این واقعیت ، مسئولیت مبلّغان و سازمان های تبلیغی و مراکز فرهنگی و بخصوص صدا و سیما را در نظام اسلامی ، در ساختن برنامه های مناسب و مفید ، مضاعف می نماید .

۲ . درگیر نشدن با خواست های فطری مردمیکی از آفات تبلیغ ، به طور عام ، تبدیل شدن آن به ضدّ خود ، توسّط مبلّغ است . بارها اتّفاق افتاده است که تبلیغات در زمینه های مختلف سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی ، اثر معکوس بر جای گذارده است . یکی از دلایل آن ، این است که روان شناسی مخاطب ، مورد توجّه قرار نگرفته است و تبلیغات ، در برابر نیازهای طبیعی و فطری مخاطب ، قرار گرفته است . استاد مطهّری در این باره می گوید :

.

از نظر روان شناسی مذهبی ، یکی از موجبات عقبگرد مذهبی ، این است که اولیای مذهب ، میان مذهب و یک نیاز طبیعی ، تضاد برقرار کنند ، مخصوصا هنگامی که آن نیاز در سطح افکار عمومی ظاهر شود . ⁽¹⁾اگر در برنامه ریزی تبلیغ دینی ، میان دین و حقوق سیاسی ، اجتماعی و یا فردی مردم ، تضاد برقرار شود ، تبلیغ نه تنها موفّق نخواهد بود ، بلکه به ضدّ تبلیغ ، تبدیل خواهد شد . از این رو ، کسانی که دینداری را به محترم نبودن حقوق سیاسی مردم ، عدم آزادی اندیشه ، ترک دنیا ، مخالفت با شادی ، گریز از خَلق و ترک ازدواج و مانند اینها تفسیر می کنند ، در واقع ، علیه دین ، تبلیغ می نمایند . شهید مطهّری می گوید : درست در مرحله ای که استبدادها و اختناق ها در اروپا به اوج خود رسیده بود و مردم ، تشنه این اندیشه بودند که حقّ حاکمیت ، از آنِ مردم است ، [از سوی] کلیسا یا طرفداران کلیسا و یا با اتّکا به افکار کلیسا ، این فکر عرضه شد که مردم در زمینه حکومت ، فقط تکلیف و وظیفه دارند ، نه حق . همین کافی بود که تشنگان آزادی و دموکراسی و حکومت را بر ضدّ کلیسا ، بلکه بر ضدّ دین و خدا به طور کلّی بر انگیزد . ⁽²⁾یکی از ویژگی های اسلام ناب ، این است که همه تمایلات فطری انسان را در نظر گرفته است . فطری بودن دین ، بدین معناست که همه برنامه های دینی (اعم از عقاید ، اخلاق و احکام) ، ریشه در فطرت انسان ها دارد . از این رو ، مبلّغ ، اگر به واقع ، اسلام شناس باشد و نیازهای فطری مخاطب را بداند ، هرگز به نام دین و برای تبلیغ اسلام ، با خواست فطری مردم و حقوق طبیعی آنها درگیر نمی شود .

.

ه ـ مَعرِفَةُ الزَّمانِالإمام علیّ علیه السلام :النّاسُ بِزَمانِهِم أشبَهُ مِنهُم بِآبائِهِم . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :حَسبُ المَرءِ . . . مِن عِرفانِهِ عِلمُهُ بِزَمانِهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن عانَدَ الزَّمانَ أرغَمَهُ ، ومَنِ استَسلَمَ إلَیهِ لَم یَسلَم . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :العالِمُ بِزَمانِهِ لا تَهجُمُ عَلَیهِ اللَّوابِسُ . ⁽⁴⁾

الإمام الهادی علیه السلامـ فی جَوابِ ابنِ السِّکّیتِ عَن عِلَّةِ بَعثِ موسی بِالعَصا ویَدِهِ البَیضاءِ وآلَةِ السِّحرِ ، وبَعثِ عیسی بِآلَةِ الطِّبِّ ، وبَعثِ مُحَمَّدٍ ، صَلَّی اللّهُ عَلَیهِ وآلِهِ وعَلی جَمیعِ الأَنبِیاءِ ، بِالکَلامِ وَالخُطَبِ ـ :إنَّ اللّهَ لَمّا بَعَثَ موسی علیه السلام کانَ الغالِبُ عَلی أهلِ عَصرِهِ السِّحرَ ، فَأَتاهُم مِن عِندِ اللّهِ بِما لَم یَکُن فی وُسعِهِم مِثلُهُ ، وما أبطَلَ بِهِ سِحرَهُم ، وأَثبَتَ بِهِ الحُجَّةَ عَلَیهِم . وإنَّ اللّهَ بَعَثَ عیسی علیه السلام فی وَقتٍ قَد ظَهَرَت فیهِ الزَّماناتُ وَاحتاجَ النّاسُ إلَی الطِّبِّ ، فَأَتاهُم مِن عِندِ اللّهِ بِما لَم یَکُن عِندَهُم مِثلُهُ ، وبِما أحیا لَهُمُ المَوتی ، وأَبرَأَ الأَکمَهَ وَالأَبرَصَ بِإِذنِ اللّهِ ، وأَثبَتَ بِهِ الحُجَّةَ عَلَیهِم . وإنَّ اللّهَ بَعَثَ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله فی وَقتٍ کانَ الغالِبُ عَلی أهلِ عَصرِهِ الخُطَبَ وَالکَلامَ ـ وأَظُنُّهُ قالَ : والشِّعرَ ـ فَأَتاهُم مِن عِندِ اللّهِ مِن مَواعِظِهِ وحِکَمِهِ ما أبطَلَ بِهِ قَولَهُم ، وأَثبَتَ بِهِ الحُجَّةَ عَلَیهِم . ⁽⁵⁾

.

ه - زمان شناسی

اشاره

ه ـ زمان شناسیامام علی علیه السلام :مردم ، به زمانشان بیشتر شبیه اند تا به پدرانشان .

امام علی علیه السلام :در اهل شناخت بودنِ انسان ، همین بس که... زمان خود را بشناسد .

امام علی علیه السلام :هر کس با زمان دشمنی کند ، [زمان] بر زمینش می کوبد و هر کس تسلیم آن شود ، به سلامت نمی ماند .

امام صادق علیه السلام :شبهات (تردیدها) ، به کسی که زمان خود را بشناسد ، یورش نمی آورند .

امام هادی علیه السلامـ در پاسخ ابن سِکّیت که پرسیده بود : سبب برانگیخته شدن موسی علیه السلام با عصا ، ید بیضا و ابزار سحر ، و عیسی علیه السلام با ابزار طبابت ، و محمّد صلی الله علیه و آله با گفتار و خطابه چیست ؟ ـ :خداوند ، هنگامی موسی علیه السلام را برانگیخت که جادو بر مردم عصر او غلبه داشت . از این رو ، برای آنان از جانب خداوند ، معجزه ای آورد که نظیر آن در توان آنان نبود ، تا با آن ، جادوی آنان را باطل سازد و حجّت را بر ایشان تمام نماید . و خداوند متعال ، عیسی علیه السلام را در زمانی به رسالت برانگیخت که در میان مردم ، بیماری های مُزمن پدید آمده بود ، مردم به طب نیاز داشتند و عیسی علیه السلام از جانب خداوند ، برای آنان معجزه ای آورد که نظیر آن ، نزد ایشان وجود نداشت . او مردگان را برای ایشان زنده می کرد ، و کور مادرزاد و مبتلا به پیسی را با اذن الهی شفا می داد و با این معجزات ، حجّت را بر آنان تمام می کرد . خداوند ، محمّد صلی الله علیه و آله را در زمانی به رسالت برانگیخت که خطابه و سخنوری ـ و به گمانم امام علیه السلام افزود : و شعر ـ ⁽¹⁾بر مردم عصر ایشان غلبه داشت . از این رو ، او از جانب خداوند ، برای ایشان موعظه ها و حکمت هایی آورد تا با آنها ، ادّعای آنان را باطل و حجّت را بر ایشان تمام نماید .

.

الإمام المهدیّ علیه السلام :وأَمَّا الحَوادِثُ الواقِعَةُ فَارجِعوا فیها إلی رُواةِ حَدیثِنا ؛ فَإِنَّهُم حُجَّتی عَلَیکُم وأَنَا حُجَّةُ اللّهِ عَلَیهِم . ⁽¹⁾

راجع : العلم والحکمة فیالکتاب والسنة: ص۷۵۶ (القسم السابع / الفصل الثانی: آداب العالم / التوقّف عند الجهل).

.

امام مهدی علیه السلام :امّا در رخدادهای پیش آمده ، به راویانِ احادیثِ ما مراجعه کنید ، که آنان ، حجّت من بر شمایند و من حجّت خدا بر آنانم .

ر . ک : علم و حکمت در قرآن و حدیث : ص ۵۷۹ (بخش هفتم / فصل دوم : آداب دانشمند / توقّف هنگام ندانستن) .

.

. .

نقش زمان و مکان در تبلیغزمان شناسی و مکان شناسی ، مانند مخاطب شناسی ، از ارکان علمی تبلیغ شمرده می شوند . این ، بِدان معناست که بدون شناخت زمان و مکان ، مبلّغ نمی تواند برنامه ریزی صحیح و پاسخگویی مناسب به نیازهای تبلیغی داشته باشد ؛ زیرا همان طور که ظرفیت طبیعی و اکتسابی انسان ها متفاوت است و بدون در نظر گرفتن این تفاوت ها ، برنامه ریزی صحیح تبلیغی ممکن نیست ، مقتضیات تبلیغیِ زمان ها و مکان های مختلف نیز تفاوت دارند و بدون در نظر گرفتن زمان و مکان تبلیغ ، نمی توان برای تبلیغ سازنده ، برنامه ریزی کرد .

نقش زمان در تبلیغزمان شناسی ، این امکان را به برنامه ریزان تبلیغی می دهد که از زمان ، عقب نمانند و بر حسب مقتضیات آن ، ابزارها و شیوه های تبلیغی را متحوّل کنند . روش پیامبران بزرگ الهی در بهره گیری از ابزار تبلیغی مورد نیاز هر زمان ، برای برنامه ریزان و برنامه سازان تبلیغات اسلامی ، بسیار آموزنده است . در دورانی که جادوگری در جامعه حرف اوّل را در تبلیغات می زند ، مهم ترین ابزار تبلیغی موسی علیه السلام ، اژدها شدن عصا و ید بیضاست . در زمانی که مردم ، بیش از هر زمان دیگری به درمان دردهایشان نیاز دارند ، بزرگ ترین ابزار تبلیغاتی عیسی علیه السلام ، درمان

.

کردن بیماران غیر قابل علاج و زنده کردن مردگان است ، و در عصری که سخن ، بیشترین تأثیرگذاری فرهنگی را دارد ، بزرگ ترین ابزار تبلیغی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، قرآن است که معجزه ای کلامی است . ۱ برنامه ریزان و برنامه سازان تبلیغات اسلامی در عصر حاضر نیز باید متناسب با مقتضیات زمان و در حدّ امکان ، از ابزارهای تبلیغاتی برتر برای سازندگی جامعه استفاده کنند . زمانی ، سخنرانی و کتاب و مسجد و منبر ، بهترین راه تبلیغ با بالاترین میزان تأثیرگذاری بود؛ ولی امروزه راه های تبلیغی دیگری (مانند : رادیو ، تلویزیون ، تئاتر ، سینما ، نشریات ، اینترنت ، محصولات رایانه ای وابزارهای جدید مخابراتی) نیز گشوده و فراهم شده که تأثیرگذاری آنها بر افراد و بخصوص بر نسل جوان ، بسیار است . از این رو، برنامه ریزی تبلیغات اسلامی باید متناسب با مقتضیات زمان ، متحوّل گردد ، چنان که باید با نوگرایی در شیوه ها و ابزارهای قدیم تبلیغ ، بر کارآیی و جاذبه آنها افزود . مثلاً مناظره ، یکی از شیوه های کهن تبلیغات است؛ امّا طرح کردن آن در قالب جدید «گفتگوی تمدّن ها» ، چنان مورد استقبال جامعه جهانی قرار گرفت که سال ۲۰۰۱ میلادی ، «سال گفتگوی تمدّن ها» نامیده شد . ⁽¹⁾

نقش مکان در تبلیغرعایت مقتضیات مکانی ، مانند رعایت مقتضیات زمانی ، برای موفّقیت تبلیغات ، ضروری است . برنامه های تبلیغی اسلامی در مساجد ، نماز جمعه و عیدهای فطر و قربان ، برنامه های تبلیغی حج ، ابلاغ پیام برائت از مشرکان در عرفات و مِنا ، ره نمودهای تبلیغاتی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به فرستادگان ایشان برای تبلیغ و... ، نمونه های

.

توجّه پیشوایان اسلام به نقش مکان در پیشبرد اهداف تبلیغی است .

نوگرایی در محتوای تبلیغنقش زمان و مکان ، منحصر به تحوّل و نوگرایی در ابزار و شیوه تبلیغ نیست؛ بلکه شامل محتوا و مضمون آن نیز می شود ؛ چرا که بسیاری از احکام اسلام ، تابع زمان و مکان خاص است . امام خمینی رحمه اللهدر این باره می فرماید : زمان و مکان ، دو عنصر تعیین کننده در اجتهادند . مسئله ای که در قدیم ، دارای حکمی بوده است ، به ظاهر ، همان مسئله ، در روابط حاکم بر سیاست و اجتماع و اقتصاد یک نظام ، ممکن است حکم جدیدی پیدا کند ، بدان معنا که با شناخت دقیق روابط اقتصادی و اجتماعی و سیاسی ، همان موضوع اوّل که از نظر ظاهر با قدیمْ فرقی نکرده است ، واقعا موضوع جدیدی شده است که قهرا حکم جدیدی می طلبد . ⁽¹⁾از این رو ، رشته تبلیغ ، نیاز به اجتهاد دارد و مبلّغ کامل ، کسی است که توان تطبیق محتوای تبلیغ خود را با احکامی که تابع شرایط خاص زمان و مکان اند ، داشته باشد . به همین دلیل ، مردم ، موظّف اند در رویدادهای جدید ، به دین شناسان آگاه به زمانْ رجوع کنند تا آنان با شناختی که از اسلام (بر اساس ره نمودهای پیامبرش واهل بیت علیهم السلام ) دارند و با در نظر گرفتن عنصر زمان و مکان ، مردم را در شبهات و رویکردهای جدید اجتماعی ، فرهنگی و سیاسی ، راه نمایی نمایند .

.

و ـ زِیادَةُ العِلمِ عَلَی النُّطقِالإمام علیّ علیه السلام :یَنبَغی أن یَکونَ عِلمُ الرَّجُلِ زائِدا عَلی نُطقِهِ ، وعَقلُهُ غالِبا عَلی لِسانِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا تَتَکَلَّم بِکُلِّ ما تَعلَمُ ، فَکَفی بِذلِکَ جَهلًا . ⁽²⁾

ز ـ الوُقوفُ عِندَ حَدِّ العِلمِالکتاب«وَ لَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤَادَ کُلُّ أُوْلَئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئولًا» . ⁽³⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :لا تُخبِر بِما لَم تُحِط بِهِ عِلما . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :رَحِمَ اللّهُ امرَأً عَرَفَ قَدرَهُ ، ولَم یَتَعَدَّ طَورَهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :مَن وَقَفَ عِندَ قَدرِهِ أکرَمَهُ النّاسُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :مَن تَعَدّی حَدَّهُ أهانَهُ النّاسُ . ⁽⁷⁾

الکافی عن زرارة بن أعین :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام : ما حَقُّ اللّهِ عَلَی العِبادِ ؟ قالَ : أن یَقولوا ما یَعلَمونَ ، ویَقِفوا عِندَ ما لا یَعلَمونَ . ⁽⁸⁾

.

و ـ فزونی علم بر گفتارامام علی علیه السلام :سزاوار است که دانش انسان ، بیش از گفتارش ، و عقلش مسلّط بر زبانش باشد .

امام علی علیه السلام :به هر چه می دانی ، زبان مگشا ، که این کار ، برای نادانی تو بس است .

ز ـ درنگ در مرز علمقرآن«و چیزی را که بدان علم نداری ، دنبال مکن ؛ زیرا گوش و چشم و قلب ، همه مورد پرسش قرار خواهند گرفت» .

حدیثامام علی علیه السلام :از آنچه احاطه علمی بِدان نداری ، خبر مده .

امام علی علیه السلام :خداوند ، رحمت کند کسی را که اندازه خود را بشناسد و از حدّ خود ، تجاوز نکند !

امام علی علیه السلام :هر کس در اندازه خود توقّف کند ، مورد احترام مردم است .

امام علی علیه السلام :هر کس از حدّش در گذرد ، مورد اهانت مردم قرار می گیرد .

الکافیـ به نقل از زُرارة بن اَعیَن ـ :از امام باقر علیه السلام پرسیدم : حقّ خداوند بر بندگان چیست ؟ فرمود : «آنچه را می دانند ، بگویند و در باره هر آنچه نمی دانند ، درنگ کنند» .

.

۴ / ۲الخَصائِصُ الأَخلاقِیَّةُأ ـ الإِخلاصُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ماِمن عَبدٍ یَخطُبُ خُطبَةً إلَا اللّهُ سائِلُهُ عَنها ما أرادَ بِها . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا أبا ذَرٍّ ، ما مِن خَطیبٍ إلّا عُرِضَت عَلَیهِ خُطبَتُهُ یَومَ القِیامَةِ ، وما أرادَ بِها . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن قامَ بِخُطبَةٍ لا یَلتَمِسُ بِها إلّا رِیاءً ، أوقَفَهُ اللّهُ عز و جل یَومَ القِیامَةِ مَوقِفَ رِیاءٍ وسُمعَةٍ . ⁽³⁾

ب ـ الشَّجاعَةُالکتاب«الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَیَخْشَوْنَهُ وَ لَا یَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ وَ کَفَی بِاللَّهِ حَسِیبًا» . ⁽⁴⁾

.

الف - اخلاص

ب - شجاعت

۴ / ۲ویژگی های اخلاقیالف ـ اخلاصپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر بنده ای خطابه ای ایراد کند ، خداوند [در قیامت] از او می پرسد که هدف او از خطابه چه بوده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای ابو ذر ! هیچ سخنرانی نیست ، مگر آن که روز قیامت ، سخنرانی اش و هدف او از آن سخنرانی ، به او نشان داده می شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس خطابه ای ایراد کند و تنها مقصودش ریا و خودنمایی باشد ، خداوند عز و جلروز قیامت ، او را در جایگاه ریا و سُمعه نگاه می دارد .

ب ـ شجاعتقرآن«همان کسانی که پیام های خدا را ابلاغ می کنند و از او می ترسند و از هیچ کس جز خدا بیم ندارند ، و خدا برای حسابرسی کفایت می کند» .

.

«یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ مَن یَرْتَدَّ مِنکُمْ عَن دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَیُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکَافِرِینَ یُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَلَا یَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ» . ⁽¹⁾

راجع : یس : ۱۳ ـ ۲۷ .

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا أعرِفَنَّ ⁽²⁾رَجُلاً مِنکُم عَلِمَ عِلما فَکَتَمَهُ فَرَقا ⁽³⁾مِنَ النّاسِ . ⁽⁴⁾

سنن ابن ماجة عن أبی سعید :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لا یُحَقِّر أحَدُکُم نَفسَهُ . قالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، کَیفَ یُحَقِّرُ أحَدُنا نَفسَهُ ؟ ! قالَ : یَری أمرا للّهِِ عَلَیهِ فیهِ مَقالٌ ثُمَّ لا یَقولُ فیهِ ، فَیَقولُ اللّهُ عز و جل لَهُ یَومَ القِیامَةِ : ما مَنَعَکَ أن تَقولَ فِیَّ کَذا وکَذا ؟فَیَقولُ : خَشیَةُ النّاسِ . فَیَقولُ : فَإِیّایَ کُنتَ أحَقَّ أن تَخشی ! ⁽⁵⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا یَمنَعَنَّ أحَدَکُم رَهبَةُ النّاسِ أن یَقولَ بِحَقٍّ إذا رَآهُ أو شَهِدَهُ ؛ فَإِنَّهُ لا یُقَرِّبُ مِن أجَلٍ ، ولا یُباعِدُ مِن رِزقٍ أن یَقولَ بِحَقٍّ ، أو یُذَکِّرَ بِعَظیمٍ . ⁽⁶⁾

.

«ای کسانی که ایمان آورده اید ! هر کس از شما از دین خود برگردد ، به زودی ، خدا گروهی [دیگر] را می آورد که آنان را دوست می دارد و آنان [نیز] او را دوست دارند ، با مؤمنان ، فروتن ، [و ]بر کافرانْ سرکش اند ، در راه خدا جهاد می کنند و از سرزنش هیچ ملامتگری نمی ترسند . این ، فضل خداست . آن را به هر که بخواهد ، می دهد ، و خدا گشایشگرِ داناست» .

ر . ک : یس : آیه ۱۳ ـ ۲۷.

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس از شما دانشی را بداند ، امّا از ترس مردم ، کتمانش کند ، من هرگز او را نمی شناسم . ⁽¹⁾

سنن ابن ماجةـ به نقل از ابو سعید ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «هیچ یک از شما خود را کوچک نکند» . گفتند : ای پیامبر خدا ! چگونه ما خود را کوچک می کنیم ؟ ! فرمود : «کسی در کاری در می یابد که از ناحیه خداوند ، عهده دار سخن گفتن است ؛ امّا خاموش می مانَد . خداوند عز و جل در روز قیامت به او می فرماید : چه چیزْ مانع شد که در باره ام چنین و چنان بگویی ؟ . می گوید : ترس از مردم . خداوند می فرماید : سزاوارتر بود از من می ترسیدی !» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مبادا بیم از مردم ، کسی از شما را با دیدن و مشاهده حق ، از گفتن آن باز دارد ؛ زیرا گفتن حق یا یادآوری امر بزرگ (آخرت) ، نه مرگ را نزدیک می کند و نه روزی را دور می سازد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :لا یَمنَعَنَّ أحَدَکُم مَخافَةُ النّاسِ أن یَتَکَلَّمَ بِحَقٍّ إذا عَلِمَهُ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ لِعُمّالِهِ إلَی الیَمَنِ ـ :تَعَهَّدُوا النّاسَ بِالتَّذکِرَةِ وَالمَوعِظَةِ ، وأَتبِعُوا المَوعِظَةَ المَوعِظَةَ ، وَاتَّقُوا اللّهَ الَّذی أنتُم إلَیهِ راجِعونَ ، ولا تَخافوا فِی اللّهِ لَومَةَ لائِمٍ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :قُلِ الحَقَّ ، ولا تَأخُذکَ فِی اللّهِ لَومَةُ لائِمٍ . ⁽³⁾

الخصال عن أبی ذرّ رحمه الله :أوصانی رَسولُ اللّهِ بِسَبعٍ : أوصانی أن أنظُرَ إلی مَن هُوَ دونی ، ولا أنظُرَ إلی مَن هُوَ فَوقی ، وأَوصانی بِحُبِّ المَساکینِ وَالدُّنُوِّ مِنهُم ، وأَوصانی أن أقولَ الحَقَّ وإن کانَ مُرّا ، وأَوصانی أن أصِلَ رَحِمی وإن أدبَرَت ، وأَوصانی ألّا أخافَ فِی اللّهِ لَومَةَ لائِمٍ ، وأَوصانی أن أستَکثِرَ مِن قَولِ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» ؛ فَإِنَّها مِن کُنوزِ الجَنَّةِ . ⁽⁴⁾

ج ـ شَرحُ الصَّدرِالکتاب«قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی * وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِّن لِّسَانِی * یَفْقَهُواْ قَوْلِی» . ⁽⁵⁾

«أَلَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ» . ⁽⁶⁾

.

ج - سعه صدر

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ترس از مردم ، مانع شما نشود که با دانستن حق ، از گفتن آن امتناع کنید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ به کارگزاران اعزامی به یمن ـ :عهده دار تذکّر و اندرز مردم باشید و مدام ، اندرزشان دهید ، و از خدایی که به سوی او باز می گردید ، پروا کنید ، و در راه خدا از سرزنش ملامتگر نترسید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حق را بگو و در راه خدا ، از سرزنش ملامتگر ، ترسی به خود راه مده .

الخصالـ به نقل از ابو ذر ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله خدا مرا به هفت کار سفارش نمود : به من سفارش نمود که به پایین تر از خود بنگرم و به بالاتر از خود نظر نکنم ، و به دوست داشتن مستمندان و نزدیک شدن به آنان سفارش کرد ، و سفارش کرد که حق را هرچند تلخ باشد ، بگویم ، و سفارش نمود که با خویشاوندانم دید و بازدید داشته باشم ، هرچند آنان به من پشت کنند ، و سفارش نمود که در راه خدا از سرزنشِ هیچ سرزنش کننده ای نترسم ، و فراوان بگویم : «لا حول و لا قوّة إلّا باللّه العلیّ العظیم» ، که [این ذکر] از گنج های بهشت است .

ج ـ سعه صدرقرآن«گفت : پروردگارا ! سینه ام را گشاده گردان ، و کارم را برای من آسان ساز ، و از زبانم گره بگشای تا سخنم را بفهمند» .

«آیا برای تو سینه ات را نگشاده ایم ؟» .

.

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أکثَرُ دُعائی ودُعاءِ الأَنبِیاءِ قَبلی بِعَرَفَةَ . . . : اللّهُمَّ اجعَل فی قَلبی نورا ، وفی سَمعی نورا ، وفی بَصَری نورا . اللّهُمَّ اشرَح لی صَدری ، ویَسِّر لی أمری . ⁽¹⁾

د ـ الصِّدقُالإمام علیّ علیه السلام :إذا نَطَقتَ فَاصدُق . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :قَلَّما یُنصِفُکَ اللِّسانُ فی نَشرِ قَبیحٍ أو إحسانٍ . ⁽³⁾

الکافی عن عمرو بن أبی المقدام :قالَ لی أبو جَعفَرٍ علیه السلام ـ فی أوَّلِ دَخلَةٍ دَخَلتُ عَلَیهِ ـ : تَعَلَّمُوا الصِّدقَ قَبلَ الحَدیثِ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل لَم یَبعَث نَبِیّا إلّا بِصِدقِ الحَدیثِ ، وأَداءِ الأَمانَةِ إلَی البَرِّ وَالفاجِرِ . ⁽⁵⁾

مصباح الشریعةـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ :أحسَنُ المَواعِظِ ما لا یُجاوِزُ القَولُ حَدَّ الصِّدقِ ، وَالفِعلُ حَدَّ الإِخلاصِ . ⁽⁶⁾

.

د - راستگویی

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بیشترین دعای من و دعای پیامبرانِ پیش از من در عَرَفه ، این دعاست : «... خدایا ! در دلم و گوشم و چشمم ، نور قرار بده . خدایا ! به من شرح صدر ⁽¹⁾بده و کارم را آسان کن» .

د ـ راستگوییامام علی علیه السلام :هر گاه سخن می گویی ، راست بگو .

امام علی علیه السلام :چه کم است که زبانت در انتشار بدی یا نیکی ، انصاف دهد !

الکافیـ به نقل از عمرو بن ابی مِقدام ـ :امام باقر علیه السلام در نخستین ورودم به محضرش به من فرمود : «پیش از سخن گفتن ، راستگویی را بیاموزید» .

امام صادق علیه السلام :خداوند عز و جل هیچ پیامبری را به رسالت برنینگیخت ، مگر [با سفارش] به راستگویی و ادای امانت به نیکوکار یا بدکار .

مصباح الشریعةـ در حدیثی که به امام صادق علیه السلام نسبت داده شده است ـ :بالاترینِ اندرزها آن است که سخن ، از مرز راستگویی ، و عمل ، از مرز اخلاص ، فراتر نرود .

.

ه ـ الصَّبرُالکتاب«فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لَا تَکُن کَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَی وَ هُوَ مَکْظُومٌ» . ⁽¹⁾

«فَاصْبِرْ کَمَا صَبَرَ أُوْلُواْ الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لَا تَسْتَعْجِل لَّهُمْ کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ مَا یُوعَدُونَ لَمْ یَلْبَثُواْ إِلَّا سَاعَةً مِّن نَّهَارٍ بَلَاغٌ فَهَلْ یُهْلَکُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ » . ⁽²⁾

«وَ جَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُواْ وَ کَانُواْ بِایَاتِنَا یُوقِنُونَ» . ⁽³⁾

«یَابُنَیَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنکَرِ وَاصْبِرْ عَلَی مَا أَصَابَکَ إِنَّ ذَلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ» . ⁽⁴⁾

«فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لَا یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لَا یُوقِنُونَ» . ⁽⁵⁾

«وَ اصْبِرْ وَ مَا صَبْرُکَ إِلَّا بِاللَّهِ وَ لَا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ لَا تَکُ فِی ضَیْقٍ مِّمَّا یَمْکُرُونَ» . ⁽⁶⁾

«وَلَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِکَ فَصَبَرُواْ عَلَی مَا کُذِّبُواْ وَأُوذُواْ حَتَّی أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلَا مُبَدِّلَ لِکَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَکَ مِن نَّبَإِیْ الْمُرْسَلِینَ» . ⁽⁷⁾

راجع : المائدة : ۴۱ ، یونس : ۶۵ ، الأعراف : ۶۰ و ۶۱ ـ ۶۷ .

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ لَمَّا اتُّهِمَ بِأَنَّهُ لَم یَعدِل فِی القِسمَةِ ـ :فَمَن یَعدِلُ إذا إذا لَم یَعدِلِ اللّهُ ورَسولُهُ ؟! رَحِمَ اللّهُ موسی ! قَد اُوذِیَ بِأَکثَرَ مِن هذا فَصَبَرَ . ⁽⁸⁾

.

ه - شکیبایی

ه ـ شکیباییقرآن«پس در [امتثال] حکم پروردگارت شکیبایی ورز و مانند همدم ماهی (یونس) مباش ، آن گاه که اندوه زده ندا در داد» .

«پس همان گونه که پیامبرانِ نستوه ، شکیبایی کردند ، شکیبایی کن و برای آنان ، شتاب زدگی به خرج مده . روزی که آنچه را وعده داده می شوند ، بنگرند ، گویی که آنان ، جز ساعتی از روز را [در دنیا ]نمانده اند . [این ]ابلاغی است . پس آیا جز مردم نافرمان ، هلاکت خواهند یافت؟» .

«و چون شکیبایی کردند و به آیات ما یقین داشتند ، برخی از آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [مردم را] هدایت می کردند» .

«ای پسرک من ! نماز را برپای دار ، و به کار پسندیده وا دار ، و از کار ناپسند باز دار ، و بر آسیبی که بر تو وارد آمده است ، شکیبا باش . این، [حکایت کننده] از عزم در امور است» .

«پس شکیبایی کن، که وعده خدا حق است ، و زنهار تا کسانی که یقین ندارند ، تو را به سَبُک سری وا ندارند!» .

«و شکیبایی کن و شکیبایی تو ، جز به [توفیق] خدا نیست ، و بر آنان اندوه مخور ، و از آنچه نیرنگ می کنند ، دل ، تنگ مدار» .

«و پیش از تو نیز پیامبرانی تکذیب شدند ؛ ولی بر آنچه تکذیب شدند و آزار دیدند ، شکیبایی کردند تا یاری ما به آنان رسید ، و برای کلمات خدا هیچ تغییر دهنده ای نیست ، و مسلّما اخبار پیامبران به تو رسیده است» .

ر . ک : مائده : آیه ۴۱ ، یونس : آیه ۶۵ ، اعراف : آیه ۶۱ ـ ۶۷ .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ هنگامی که گفته شد ایشان در تقسیم [غنائم] به قسط ، رفتار نمی کند ـ :اگر خداوند و پیامبرش به عدالت رفتار نمی کنند ، پس چه کسی عدالت می ورزد ؟! خداوند ، رحمت کند موسی را که بیشتر از این ، آزار دید ؛ امّا شکیبایی پیشه کرد !

.

الشفا عن عائشةـ فی ذِکرِ خَصائِصِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ :ولَقَد کُنتُ أبکی لَهُ رَحمَةً مِمّا أری بِهِ ... وأَقولُ : نَفسی لَکَ الفِداءُ ، لَو تَبَلَّغتَ مِنَ الدُّنیا بِما یَقوتُکَ! فَیَقولُ : یا عائِشَةُ مالی وللدنیا؟ إخوانی مِن اُولِی العَزمِ مِنَ الرُّسُلِ صَبَروا عَلی ما هُوَ أشَدُّ مِن هذا ، فَمَضَوا عَلی حالِهِم ، فَقَدِموا عَلی رَبِّهِم ، فَأَکرَمَ مَآبَهُم ، وأَجزَلَ ثَوابَهُم . فَأَجِدُنی أستَحیی إن تَرَفَّهتُ فی مَعیشَتی أن یُقَصَّرَ بی غَدا دونَهُم ؛ وما مِن شَیءٍ أحَبُّ إلَیَّ مِنَ اللُّحوقِ بِإِخوانی وأَخِلّائی . قالَت : فَما أقامَ بَعدُ إلّا شَهرا حَتّی تُوُفِّیَ صلی الله علیه و آله . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَةِ الجُمُعَةِ ـ :... ونَشهَدُ أنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ ، أرسَلَهُ بِالحَقِّ داعِیا إلَی الحَقِّ ، وشاهِدا عَلَی الخَلقِ ، فَبَلَّغَ رِسالاتِ رَبِّهِ کَما أمَرَهُ ... ونَصَحَ لَهُ فی عِبادِهِ صابِراً مُحتَسِبا . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی خُطبَةٍ لَهُ ـ :فَبَلَّغَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ما اُرسِلَ بِهِ ، وصَدَعَ بِما اُمِرَ ، وأَدّی ما حُمِّلَ مِن أثقالِ النُّبُوَّةِ ، وصَبَرَ لِرَبِّهِ . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلام :أبَی اللّهُ عز و جل أن یُطلِعَ عَلی عِلمِهِ إلّا ممتَحَنا لِلإِیمانِ بِهِ ، کَما قَضی عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله أن یَصبِرَ عَلی أذی قَومِهِ ، ولا یُجاهِدَهُم إلّا بِأَمرِهِ ، فَکَم مِنِ اکتِتامٍ قَدِ اکتَتَمَ بِهِ ؛ حَتّی قیلَ لَهُ : «فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ» ⁽⁴⁾. وَایمُ اللّهِ أن لَو صَدَعَ قَبلَ ذلِکَ لَکانَ آمِناً ، ولکِنَّهُ إنَّما نَظَرَ فِی الطّاعَةِ ، وخافَ الخِلافَ فَلِذلِکَ ؛ کَفَّ . ⁽⁵⁾

.

الشفاـ به نقل از عایشه ، در توصیف ویژگی های پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ :من برای [رنج های ]پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می گریستم... و می گفتم : جانم فدایت ! ای کاش از دنیا به آنچه نیاز داری ، بهره مند می شدی ! می فرمود : «ای عایشه ! برادرانم از پیامبران اولو العزم ، بر دشواری هایی سخت تر از این ، شکیبایی کردند و بر همین حال ، زندگی شان را به پایان بردند و به بارگاه پروردگارشان وارد شدند ، و خداوند ، بازگشتشان را گرامی داشت و پاداششان را کامل پرداخت . من شرم دارم که در اثر رفاه طلبی در زندگی ام ، در روز قیامت ، مقامی فروتر از آنان بیابم ، و هیچ چیز در نظرم ، از ملحق شدن به برادران و دوستانم ، محبوب تر نیست» . پیامبر صلی الله علیه و آله پس از آن ، ماهی دیگر را به پایان نرسانده ، از دنیا رحلت نمود .

امام علی علیه السلامـ در خطبه نماز جمعه ـ :گواهی می دهیم که محمّد ، بنده و فرستاده خداوند است ، که او را بر اساس حقیقت برای دعوت مردم به حق فرستاده و او را گواه بر آنان قرار داده است ، و او هم پیام های پروردگارش را همان گونه که به او فرمان داده بود ، ابلاغ کرد... و شکیبا برای خداوند ، در باره بندگان او ، خیرخواهی نمود .

امام صادق علیه السلامـ در خطبه ای از ایشان ـ :پس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آنچه را بِدان فرستاده شده بود ، ابلاغ کرد و آنچه را فرمان داشت ، آشکار ساخت و بارهای رسالت را که به دوش داشت ، به سرمنزل رساند و برای پروردگارش شکیبایی نمود .

امام باقر علیه السلام :خداوند عز و جل از این که کسی را از دانش خود آگاه سازد ، ابا دارد ، جز آن کس که با «ایمان به او» آزموده شده باشد ، چنان که به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله حکم کرد که بر آزار قومش شکیبایی کند و جز به فرمان او ، با آنان ، جهاد ننماید . پس بَسا مواردی که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به سبب دستور الهی ، پنهانکاری کرد تا آن که به او گفته شد : «پس آنچه را بِدان مأموری ، آشکار کن و از مشرکان ، روی برتاب» و ـ سوگند به خدا ـ اگر پیش از نزول این آیه ، رسالتش را آشکار می ساخت ، همچنان ایمان آورنده بود ؛ امّا او به اطاعت الهی در نگریست و از مخالفت ترسید و بدین جهت ، از آشکار ساختن آن ، اجتناب کرد .

.

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ یُوشَعَ بنَ نونَ قامَ بِالأَمرِ بَعدَ موسی صابِرا مِنَ الطَّواغیتِ عَلَی اللَأواءِ ⁽¹⁾وَالضَّرّاءِ وَالجَهدِ وَالبَلاءِ ، حَتّی مَضی مِنهُم ثَلاثُ طَواغیتَ ، فَقَوِیَ بَعدَهُم أمرُهُ . ⁽²⁾

و ـ الاِستِقامَةُالکتاب«فَلِذَلِکَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ کَمَا أُمِرْتَ وَ لَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَ قُلْ ءَامَنتُ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِن کِتَابٍ وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ اللَّهُ رَبُّنَا وَ رَبُّکُمْ لَنَا أَعْمَالُنَا وَ لَکُمْ أَعْمَالُکُمْ لَا حُجَّةَ بَیْنَنَا وَ بَیْنَکُمُ اللَّهُ یَجْمَعُ بَیْنَنَا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ» . ⁽³⁾

«فَاسْتَقِمْ کَمَا أُمِرْتَ وَ مَن تَابَ مَعَکَ وَ لَا تَطْغَوْاْ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ» . ⁽⁴⁾

الحدیثالسّیرة النّبویّة لابن هشام عن ابن إسحاقـ فی ذِکرِ مُواجَهَةِ مُشرِکی قُرَیشٍ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فی بِدایَةِ الدَّعوَةِ ـ :قالوا : یا أبا طالِبٍ ، إنَّ ابنَ أخیکَ قَد سَبَّ آلِهَتَنا ، وعابَ دینَنا ، وسَفَّهَ أحلامَنا ، وضَلَّلَ آباءَنا ؛ فَإِمّا أن تَکُفَّهُ عَنّا ، وإمّا أن تُخَلِّیَ بَینَنا وبَینَهُ ؛ فَإِنَّکَ عَلی مِثلِ ما نَحنُ عَلَیهِ مِن خِلافِهِ فَنَکفیکَهُ . فَقالَ لَهُم أبو طالِبٍ قَولاً رَفیقاً ، ورَدَّهُم رَدّا جَمیلاً ، فَانصَرَفوا عَنهُ . ومَضی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَلی ما هُوَ عَلَیهِ ؛ یُظهِرُ دینَ اللّهِ ویَدعو إلَیهِ ، ثُمَّ شَرَی ⁽⁵⁾الأَمرُ بَینَهُ وبَینَهُم حَتّی تَباعَدَ الرِّجالُ وَتَضاغَنوا ، وأَکثَرَت قُرَیشٌ ذِکرَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَینَها ، فَتَذامَروا فیهِ ، وحَضَّ بَعضُهُم بَعضاً عَلَیهِ . ثُمَّ إنَّهُم مَشَوا إلی أبی طالِبٍ مَرَّةً اُخری ، فَقالوا لَهُ : یا أبا طالِبٍ ، إنَّ لَکَ سِنّا وشَرَفا ومَنزِلَةً فینا ، وإنّا قَدِ استَنهَیناکَ مِنِ ابنِ أخیکَ فَلَم تَنهَهُ عَنّا ، وإنّا وَاللّهِ لا نَصبِرُ عَلی هذا مِن شَتمِ آبائِنا ، وتَسفیهِ أحلامِنا ، وعَیبِ آلِهَتِنا ، حَتّی تَکُفَّهُ عَنّا ، أو نُنازِلَهُ وإیّاکَ فی ذلِکَ حَتّی یَهلِکَ أحَدُ الفَریقَینِ . . . إنَّ قُرَیشا حینَ قالوا لِأَبی طالِبٍ هذِهِ المَقالَةَ ، بَعَثَ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَ لَهُ : یَا بنَ أخی ، إنَّ قَومَکَ قَد جاؤونی ، فَقالوا لی کَذا وکَذا... فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا عَمِّ، وَاللّهِ لَو وَضَعُوا الشَّمسَ فی یَمینی وَالقَمَرَ فی یَساری عَلی أن أترُکَ هذَا الأَمرَ حَتّی یُظهِرَهُ اللّهُ أو أهلِکَ فیهِ ، ما تَرَکتُهُ . قالَ : ثُمَّ استَعبَرَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَبَکی ، ثُمَّ قامَ ، فَلَمّا وَلّی ناداهُ أبو طالِبٍ ، فَقالَ : أقبِل یَا بنَ أخی . قالَ : فَأَقبَلَ عَلَیهِ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ : اِذهَب یَا بنَ أخی فَقُل ما أحبَبتَ ، فَوَاللّهِ لا اُسلِمُکَ لِشَیءٍ أبَدا . ⁽⁶⁾

.

و - پایداری

امام صادق علیه السلام :یوشع بن نون ، پس از موسی[ علیه السلام ] ، زمام کار را به دست گرفت و بر تنگ گرفتن ، سختی ، و رنج و بلای طاغوت ها شکیبایی کرد ، تا آن که سه طاغوت از پیِ هم گذشتند و کار او پس از آنان ، قوّت گرفت .

و ـ پایداریقرآن«بنا بر این ، به دعوت بپرداز ، و همان گونه که مأموری ، ایستادگی کن ، و از هوس های آنان پیروی مکن ، و بگو : «به هر کتابی که خدا نازل کرده است ، ایمان آوردم و مأمورم شده ام که میان شما عدالت کنم . خدا ، پروردگار ما و پروردگار شماست . اعمال ما ازآنِ ما ، و اعمال شما ازآنِ شماست . میان ما و شما خصومتی نیست . خدا میان ما را جمع می کند و فرجام ، به سوی اوست» .

«پس همان گونه که دستور یافته ای ، ایستادگی کن ، و هر که با تو توبه کرده [نیز چنین کند] ، و طغیان مکنید که او به آنچه انجام می دهید ، بیناست» .

حدیثالسیرة النبویّة، ابن هشامـ به نقل از ابن اسحاق ، در بیانِ رو به رو شدن مشرکان قریش با پیامبر صلی الله علیه و آله در آغاز دعوت ـ :گفتند: ای ابو طالب! برادرزاده ات، به خدایان ما دشنام می دهد و دین ما را نکوهش می کند و ما را در خِرَد ، سفیه می شمارد و پدران ما را گم راه می داند . یا او را از این کارها باز دار ، یا سدّ راه ما و او نشو که تو نیز همچون ما با او مخالفی . پس بگذار ما شرّ او را از سر تو کوتاه کنیم . ابو طالب با ملایمت با آنان سخن گفت و با نرمی و خوشی به آنها پاسخ داد . آنان باز گشتند . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله همچنان کار خود را پی گرفت . او آشکارا از دین خدا دم می زد و مردم را به آن فرا می خواند . کار میان او و قریش بالا گرفت ، تا بدان جا که مردم از هم فاصله گرفتند و نسبت به هم کینه توز شدند ؛ و قریش ، فراوان از پیامبر خدا صحبت می کردند [و او را عامل این حوادث می دانستند] و خشم خود را نسبت به او ابراز نموده ، یکدیگر را علیه ایشان تشویق می کردند . تا آن که آنان برای بار دوم نزد ابو طالب آمدند و به او گفتند : ای ابو طالب ! تو نزد ما از نظر سن ، شرافت و مقام ، محترمی و ما پیش از این ، از تو خواستیم که مانع برادرزاده ات شوی ؛ امّا تو مانع او نشدی و ـ سوگند به خدا ـ ، دیگر ما دشنام گویی به پدرانمان ، سفیه دانستن خردهایمان و نکوهش خدایانمان را تحمّل نمی کنیم ، مگر آن که او را باز داری ، یا آن که او و تو را به کارزار می کشانیم تا سرانجام ، یک گروه نابود شود... ! هنگامی که قریشْ این سخنان را به ابو طالب گفتند ، ابو طالب ، در پی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرستاد و به او گفت : ای برادرزاده ! قومت نزد من آمدند و به من ، چنین و چنان گفتند... . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به وی فرمود : «ای عمو ! سوگند به خدا ، اگر خورشید را در دست راستم ، و ماه را در دست چپم بگذارند تا این کار را رها کنم، آن را تا بِدان جا که یا خداوند ، این دین را پیروز کند و یا من در این راه کشته شوم ، رها نخواهم کرد» . آن گاه اشک های پیامبر خدا صلی الله علیه و آله جاری شد و گریست . سپس از جا برخاست . هنگامی که خواست برود ، ابو طالب صدایش کرد و گفت : ای برادرزاده ! پیش آی . پیامبر خدا به طرف او رفت . آن گاه گفت : برادرزاده ام ! برو و هر چه دوست داری ، بگو که ـ به خدا سوگند ـ هرگز تو را در برابر هیچ چیزی تسلیم نخواهم کرد .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما اُوذِیَ أحَدٌ مِثلَ ما اُوذیتُ فِی اللّهِ . ⁽¹⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هیچ کس بدان گونه که من در راه خدا آزار شده ام ، آزار ندیده است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :لَقَد اُخِفتُ فِی اللّهِ وما یُخافُ أحَدٌ . ولَقَد اُوذیتُ فِی اللّهِ وما یُؤذی أحَدٌ . ولَقَد أتَت عَلَیَّ ثَلاثونَ مِن یَومٍ ولَیلَةٍ وما لی ولِبِلالٍ طَعامٌ یَأکُلُهُ ذو کَبِدٍ إلّا شَیءٌ یُواریهِ إبطُ بِلالٍ ! ⁽¹⁾

الطّبقات الکبری عن إسماعیل بن عیّاش :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أصبَرَ النّاسِ عَلی أوزارِ النّاسِ . ⁽²⁾

صحیح ابن خزیمة عن طارق المحاربیّ :رَأَیتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله مَرَّ فی سُوقِ ذِی المَجازِ وعَلَیهِ حُلَّةٌ حَمراءُ ، وهُوَ یَقولُ : «یا أیُّهَا النّاسُ ، قولوا : لا إلهَ إلَا اللّهُ تُفلِحوا» ، ورَجُلٌ یَرمیهِ بِالحِجارَةِ وقَد أدمی کَعبَیهِ وعُرقُوبَیهِ ⁽³⁾، وهُوَ یَقولُ : یا أیُّها النّاسُ ، لا تُطیعوهُ فَإِنَّهُ کَذّابٌ ! فَقُلتُ : مَن هذا ؟ قالوا : غُلامُ بَنی عَبدِ المُطَّلِبِ . فَقُلتُ : مَن هذَا الَّذی یَتبَعُهُ یَرمیهِ بِالحِجارَةِ ؟ قالوا : هذا عَبدُ العُزّی أبو لَهَبٍ . ⁽⁴⁾

المعجم الکبیر عن منیب الأزدی :رَأَیتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فِی الجاهِلِیَّةِ وهُوَ یَقولُ لِلنّاسِ : قُولوا : «لا إلهَ إلَا اللّهُ» تُفلِحوا ، فَمِنهُم مَن تَفَلَ فی وَجهِهِ ، ومِنهُم مَن حَثا عَلَیهِ التُّرابَ ، ومِنهُم مَن سَبَّهُ ، حَتَّی انتَصَفَ النَّهارُ ، فَأَقبَلَت جارِیَةٌ بِعُسٍّ مِن ماءٍ فَغَسَلَ وَجهَهُ أو یَدَیهِ وقالَ : یا بُنَیَّةُ ، لا تَخشَی عَلی أبیکِ عَیلَةً ولا ذِلَّةً . فَقُلتُ : مَن هذِهِ ؟ قالوا : زَینَبُ بِنتُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وهِیَ جارِیَةٌ وَضیئَةٌ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من در حالی در راه خدا ترسانده شدم که هیچ کس ، چنان ترسانده نشده بود ، و در راه خدا آزاری دیدم که هیچ کس ندیده بود و گاهی بر من سی شب و روز گذشت ، در حالی که من و بلال ، خوراکی که یک نفر بخورد ، جز آن مقدار اندک که می شد زیر بغل بلال پنهان کرد ، نداشتیم .

الطبقات الکبریـ به نقل از اسماعیل بن عیّاش ـ :پیامبر خدا بر مشکلات مردم ، از همه بردبارتر بود .

صحیح ابن خزیمةـ به نقل از طارق مُحاربی ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را در حالی دیدم که جامه ای سرخ فام برتن داشت و از بازار ذو المجاز می گذشت و می فرمود : «ای مردم ! بگویید : خدایی جز خدای یکتا نیست تا رستگار شوید» . در این هنگام ، مردی به سوی پیامبر صلی الله علیه و آله سنگ پرتاب کرد و استخوان قوزک و پیِ پاشنه پای ایشان را خونین کرد و در این حال می گفت : ای مردم ! از او پیروی نکنید که دروغگوست ! من [که تا آن روز ، پیامبر را نمی شناختم] گفتم : این شخص کیست ؟ گفتند : جوانی از فرزندان عبد المطّلب است . گفتم : این شخص که او را دنبال کرده است و به او سنگ پرتاپ می کند ، کیست ؟ گفتند : این ، عبد العزّی ابو لهب [پسر عبد المطّلب] است .

المعجم الکبیرـ به نقل از مُنیب اَزْدی ـ :در دوران جاهلیت ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را دیدم که خطاب به مردم می گفت : «بگویید : خدایی جز خدای یکتا نیست تا رستگار شوید» . برخی بر چهره ایشان آب دهان انداختند ، برخی بر روی ایشان ، خاک ریختند و برخی ، او را دشنام می دادند ، تا آن که روز به نیمه رسید . آن گاه دخترکی با یک کاسه بزرگ آب ، نزد او آمد و پیامبر خدا ، چهره و دستان خود را شست و گفت : «دخترکم ! از تنگ دستی و بی کسی پدرت ، بیمی به خود راه مده» . پرسیدم : این زن کیست ؟ گفتند : زینب ، دختر پیامبر خداست . و او دختری زیبا بود .

.

صحیح البخاری عن عبد اللّه :کَأَنّی أنظُرُ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله یَحکی نَبِیّا مِنَ الأَنبِیاءِ ، ضَرَبَهُ قَومُهُ فَأَدمَوهُ ، وهُو یَمسَحُ الدَّمَ عَن وَجهِهِ ویَقولُ : اللّهُمَّ اغفِر لِقَومی فَإِنَّهُم لا یَعلَمونَ ! ⁽¹⁾

ز ـ النُّصحُالکتاب«أُبَلِّغُکُمْ رِسَالَاتِ رَبِّی وَأَنَا لَکُمْ نَاصِحٌ أَمِینٌ» . ⁽²⁾

«أُبَلِّغُکُمْ رِسَالَاتِ رَبِّی وَأَنصَحُ لَکُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ» . ⁽³⁾

«فَتَوَلَّی عَنْهُمْ وَقَالَ یَاقَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسَالَةَ رَبِّی وَنَصَحْتُ لَکُمْ وَلَکِن لَاتُحِبُّونَ النَّاصِحِینَ» . ⁽⁴⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلامـ فی ذِکرِ فَضیلَةِ الرَّسولِ الکَریمِ ـ :بَعَثَهُ وَالنّاسُ ضُلّالٌ فی حَیرَةٍ ، وحاطِبونَ فی فِتنَةٍ . . . فَبالَغَ صلی الله علیه و آله فِی النَّصیحَةِ ، ومَضی عَلَی الطَّریقَةِ ، ودَعا إلَی الحِکمَةِ وَالمَوعِظَةِ الحَسَنَةِ . ⁽⁵⁾

.

ز - خیرخواهی

صحیح البخاریـ به نقل از عبد اللّه ـ :گویی پیامبر صلی الله علیه و آله را می بینم که چون دیگر پیامبران ، از طرف قومش مضروب و خونین می شود و او در حالی که خون از چهره خویش پاک می کند ، می گوید : «خدایا ! قوم مرا ببخش که ناآگاه اند» .

ز ـ خیرخواهیقرآن«پیام های پروردگارم را به شما می رسانم و برای شما خیرخواهی امینم» .

«پیام های پروردگارم را به شما می رسانم و اندرزتان می دهم ، و چیزهایی از خدا می دانم که [شما ]نمی دانید» .

«پس [صالح] از ایشان روی برتافت و گفت : ای قوم من ! به راستی ، من پیام پروردگارم را به شما رساندم و خیر شما را خواستم ؛ ولی شما خیرخواهان را دوست نمی دارید» .

حدیثامام علی علیه السلامـ در بیان فضیلت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ :[خداوند،] زمانی او را به رسالت برانگیخت که مردم ، در سرگردانی ، گم راه و در فتنه ، غرق بودند... . خیرخواهی را به نهایت رساند و در مسیر راست ، ره پیمود و [مردم را] به حکمت و اندرز نیکو فرا خواند .

.

ح ـ الرِّفقُالکتاب«فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانفَضُّواْ مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْر فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ» . ⁽¹⁾

«اذْهَبَا إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی * فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّیِّنًا لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَی » . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یَسِّروا ولا تُعَسِّروا ، وسَکِّنوا ولا تُنَفِّروا . ⁽³⁾

صحیح مسلم عن أبی موسی :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا بَعَثَ أحَدا مِن أصحابِهِ فی بَعضِ أمرِهِ قالَ : بَشِّروا ولا تُنَفِّروا ، ویَسِّروا ولا تُعَسِّروا . ⁽⁴⁾

صحیح مسلم عن أبی بردة عن أبیه :بَعَثَنی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ومُعاذا إلَی الیَمَنِ ، فَقالَ : اُدعُوَا النّاسَ ، وبَشِّرا ولا تُنَفِّرا ، ویَسِّرا ولا تُعَسِّرا . ⁽⁵⁾

صحیح البخاری عن أبی بردة عن أبیه :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله بَعَثَ مُعاذا وأَبا موسی إلَی الیَمَنِ ، قالَ : یَسِّرا ولا تُعَسِّرا ، وبَشِّرا ولا تُنَفِّرا ، وتَطاوَعا ولا تَختَلِفا . ⁽⁶⁾

.

ح - مُدارا

ح ـ مُداراقرآن«پس به [برکت] رحمت الهی ، با آنان نرم خو شدی ، و اگر تندخو و سخت دل بودی ، قطعا از پیرامون تو پراکنده می شدند . پس ، از آنان در گذر و برایشان آمرزش بخواه ، و در کار[ها] با آنان مشورت کن ، و چون تصمیم گرفتی ، بر خدا توکّل کن ؛ زیرا خداوند ، توکّل کنندگان را دوست می دارد» .

«به سوی فرعون بروید که او به سرکشی برخاسته است و با او سخنی نرم گویید ، شاید که پند پذیرد یا بترسد» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم :آسان بگیرید و سختگیری نکنید ، و آرامش دهید و بیزاری ایجاد نکنید .

صحیح مسلمـ به نقل از ابو موسی [اشعری] ـ :هر گاه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله یکی از اصحاب خود را پی کاری می فرستاد ، می فرمود : «[به مردم ]بشارت دهید و بیزاری ایجاد نکنید ، و آسان بگیرید و سختگیری نکنید» .

صحیح مسلمـ به نقل از ابو بُرده، از پدرش ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله من و معاذ را به طرف یمن فرستاد و فرمود : «مردم را دعوت کنید و بشارت دهید و بیزاری ایجاد نکنید ، و آسان بگیرید و سختگیری نکنید» .

صحیح البخاریـ به نقل از ابو بُرده ، از پدرش ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله ، معاذ و ابو موسی [اشعری] را به یمن فرستاد و فرمود : «آسان بگیرید و سختگیری نکنید ، و بشارت دهید و بیزاری ایجاد نکنید ، و از روی میلْ دعوت کنید و با هم اختلاف نکنید» .

.

المعجم الکبیر عن ابن عبّاس :لَمّا نَزَلَت «یَاأَیُّهَا النَّبِیُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاکَ شَاهِدًا وَ مُبَشِّرًا وَ نَذِیرًا» ⁽¹⁾، دَعَا النَّبِیُّ عَلِیّا ومُعاذا ـ وقَد کانَ أمَرَهُما أن یَخرُجا إلَی الیَمَنِ ـ فَقالَ : اِنطَلِقا ، وبَشِّرا ولا تُنَفِّرا ، ویَسِّرا ولا تُعَسِّرا ؛ فَإِنَّهُ قَد اُنزِلَت عَلَیَّ : «یَاأَیُّهَا النَّبِیُّ . . .» . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :اُمِرتُ بِمُداراةِ النّاسِ کَما اُمِرتُ بِتَبلیغِ الرِّسالَةِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی ما وَصّی بِهِ عَمرَو بنَ مُرَّةَ لَمّا بَعَثَهُ إلی قَومِهِ ـ :عَلَیکَ بِالرِّفقِ ، وَالقَولِ السَّدیدِ ، ولا تَکُ فَظّا ، ولا غَلیظا ، ولا مُستَکبِرا ، ولا حَسودا . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لینُ الکَلامِ قَیدُ القَلبِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :إنَّ مِنَ الکَرَمِ لینَ الکَلامِ . ⁽⁶⁾

.

المعجم الکبیرـ به نقل از ابن عبّاس ـ :هنگامی که این آیه : «ای پیامبر ! ما تو را گواه و بشارت دهنده و هشدار دهنده فرستادیم» ، نازل شد ، پیامبر صلی الله علیه و آله ، علی و مُعاذ را ـ که از آنان خواسته بود به سوی یمن ره سپار شوند ـ طلبید و فرمود : «ره سپار شوید و بشارت دهید ، و بیزاری ایجاد نکنید ، و آسان بگیرید و سختگیری نکنید ، که بر من این آیه فرود آمده است : «ای پیامبر ! . . .» » .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :همان گونه که به تبلیغ رسالت ، مأموریت یافته ام ، به مدارا با مردم فرمان دارم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در سفارش خود به عَمرو بن مُرّه ، آن هنگام که او را به سوی قومش گسیل داشت ـ :بر تو باد مدارا ، و سخنِ استوار گفتن ! و درشت خو ، خشن ، برتری جو و حسود مباش» .

امام علی علیه السلام :نرمی گفتار ، بند دل هاست .

امام علی علیه السلام :نرمی گفتار ، از کرامت است .

.

عنه علیه السلام :لا تُکثِرِ العِتابَ ؛ فَإِنَّهُ یورِثُ الضَّغینَةَ ، ویَجُرُّ إلَی البِغضَةِ . وَاستَعتِب مَن رَجَوتَ إعتابَهُ . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :حَقُّ المُستَنصِحِ أن تُؤَدِّیَ إلَیهِ النَّصیحَةَ ، وَلیَکُن مَذهَبُکَ الرَّحمَةَ لَهُ ، وَالرِّفقَ بِهِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :کانَ أمیرُ المُؤمِنینَ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ـ یَقولُ : لِیَجتَمِع فی قَلبِکَ الاِفتِقارُ إلَی النّاسِ وَالاِستِغناءُ عَنهُم؛ فَیَکونَ افتِقارُکَ إلَیهِم فی لینِ کَلامِکَ وحُسنِ بِشرِکَ، ویَکونَ استِغناؤُکَ عَنهُم فی نَزاهَةِ عِرضِکَ وبَقاءِ عِزِّکَ. ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ لِعُمَرَ بنِ حَنظَلَةَ ـ :یا عُمَرُ ، لا تُحَمِّلوا عَلی شیعَتِنا ، وَارفُقوا بِهِم ؛ فَإِنَّ النّاسَ لا یَحتَمِلونَ ما تَحمِلونَ . ⁽⁴⁾

مصباح الشریعةـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ :کُن رَفیقا فی أمرِکَ بِالمَعروفِ ، وشَفیقا فی نَهیِکَ عَنِ المُنکَرِ ، ولا تَدَعِ النَّصیحَةَ فی کُلِّ حالٍ . ⁽⁵⁾

الإمام العسکری علیه السلامـ فِی التَّفسیرِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ :قالَ الصّادِقُ علیه السلام : «وَ قُولُواْ لِلنَّاسِ» کُلِّهِم «حُسْنًا» ⁽⁶⁾مُؤمِنِهِم ومُخالِفِهِم ؛ أمَّا المُؤمِنونَ فَیَبسُطُ لَهُم وَجهَهُ وبِشرَهُ ، وأَمَّا المُخالِفونَ فَیُکَلِّمُهُم بِالمُداراةِ لِاجتِذابِهِم إلَی الإِیمانِ . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :زیاد سرزنش مکن ، که کینه به دنبال می آورد و به دشمنی می انجامد . اگر به منصرف شدن کسی امید داری ، راه بازگشت را برای او باز بگذار .

امام زین العابدین علیه السلام :حقّ اندرزخواه ، آن است که او را اندرز دهی ؛ امّا شیوه تو می باید مهربانی و مدارا با او باشد .

امام صادق علیه السلام :امیر مؤمنان ـ که درود خدا بر او باد ـ می فرمود : «باید در دل تو ، نیاز به مردم و بی نیازی از آنان جمع شود . نمودِ نیاز تو به آنان ، در نرمی گفتار و خوش رویی توست و نمودِ بی نیازی تو از آنان ، در پاکْ ماندن آبرویت و حفظ عزّتت .

امام صادق علیه السلامـ به عمر بن حنظله ـ :ای عُمَر ! بار [سنگین] بر دوش شیعیان ما مگذارید و با آنان مدارا کنید ، که مردم ، آنچه را بر دوش آنان می گذارید ، به دوش نمی گیرند .

مصباح الشریعةـ در حدیثی که به امام صادق علیه السلام نسبت داده شده است ـ :در امر به معروف ، اهل مدارا باش ، و در نهی از منکر ، مهربان باش و در هیچ حال ، خیرخواهی را فرو مگذار .

امام عسکری علیه السلامـ در تفسیر منسوب به ایشان ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : « «با مردم به نیکی سخن بگویید» یعنی [با همه مردم ،] چه با مؤمنان و چه با مخالفان . با مؤمنان ، با چهره گشاده و شاد ، رو به رو می شود و با مخالفان ، برای جذبشان به ایمان ، با مدارا سخن می گوید» .

.

ط ـ الأَدَبُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن کانَ آمِرا بِمَعروفٍ ؛ فَلیَکُن أمرُهُ ذلِکَ بِمَعروفٍ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إیّاکَ أن . . . تَتَکَلَّمَ فی غَیرِ أدَبٍ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :الأَدَبُ هُوَ . . . زینَةُ اللِّسانِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إیّاکَ وما یُستَهجَنُ مِنَ الکَلامِ ؛ فَإِنَّهُ یَحبِسُ عَلَیکَ اللِّئامَ ، ویُنَفِّرُ عَنکَ الکِرامَ . ⁽⁴⁾

تحف العقول :قیلَ [لِلحَسَنِ بنِ عَلِیٍّ علیه السلام ] : فَمَا العِیُّ ؟ قالَ : العَبَثُ بِاللِّحیَةِ ، وکَثرَةُ التَّنَحنُحِ عِندَ المنَطِقِ . ⁽⁵⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :وحَقُّ اللِّسانِ : إکرامُهُ عَنِ الخَنا ⁽⁶⁾، وتَعویدُهُ الخَیرَ . ⁽⁷⁾

.

ط - ادب

ط ـ ادبپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که امر کننده به معروف است ، باید امرش همراه با نیکی باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بر حذر باش از این که... بدون رعایت ادب ، سخن بگویی .

امام علی علیه السلام :ادب ، ... زینت زبان است .

امام علی علیه السلام :از گفتار زشت بر حذر باش ، که فرومایگان را به دور تو گِرد می آورد ؛ امّا بزرگواران را از تو می پراکند .

تحف العقول :[از امام حسن بن علی علیهماالسلام] پرسیدند : درماندگی چیست ؟ فرمود : «بازی کردن با مَحاسن و زیاد سینه صاف کردن در حال صحبت» .

امام زین العابدین علیه السلام :حقّ زبان ، این است که آن را با ترک زشتگویی ، گرامی بداری و به خوبی عادتش دهی .

.

ی ـ التَّواضُعُالکتاب«وَ اخْفِضْ جَنَاحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ» . ⁽¹⁾

«وَ قَالُواْ مَالِ هَذَا الرَّسُولِ یَأْکُلُ الطَّعَامَ وَ یَمْشِی فِی الْأَسْوَاقِ لَوْلَا أُنزِلَ إِلَیْهِ مَلَکٌ فَیَکُونَ مَعَهُ نَذِیرًا» . ⁽²⁾

الحدیثتنبیه الخواطر :صَنَعَ عیسی علیه السلام لِلحَوارِیّینَ طَعاما ، فَلَمّا أکَلوا وَضَّأَهُم بِنَفسِهِ ، وقالوا : یا روحَ اللّهِ ، نَحنُ أولی أن نَفعَلَهُ مِنکَ ! قالَ : إنَّما فَعَلتُ هذا لِتَفعَلوهُ بِمَن تُعَلِّمونَ . ⁽³⁾

الکافی عن محمّد بن سنان رفعه :قالَ عیسی بنُ مَریَمَ علیه السلام : یا مَعشَرَ الحَوارِیّینَ ، لی إلَیکُم حاجَةٌ ، اِقضوها لی . قالوا : قُضِیَت حاجَتُکَ یا روحَ اللّهِ ، فَقامَ فَغَسَلَ أقدامَهُم ، فَقالوا : کُنّا نَحنُ أحَقَّ بِهذا یا روحَ اللّهِ ! فَقالَ : إنَّ أحَقَّ النّاسِ بِالخِدمَةِ العالِمُ ؛ إنَّما تَواضَعتُ هکَذا لِکَیما تَتَواضَعوا بَعدی فِی النّاسِ کَتَواضُعی لَکُم . بِالتَّواضُعِ تَعمُرُ الحِکمَةُ لا بِالتَّکَبُّرِ ، وکَذلِکَ فِی السَّهلِ یَنبُتُ الزَّرعُ لا فِی الجَبَلِ . ⁽⁴⁾

ک ـ جَوامِعُ ما یَنبَغی لِلمُبَلِّغِالکتاب«لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُم بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَّحِیمٌ» . ⁽⁵⁾

.

ی - فروتنی

ک - کلّیات آنچه شایسته یک مبلّغ است

ی ـ فروتنیقرآن«و برای آن مؤمنانی که تو را پیروی کرده اند ، بال خود را فرو گستر» .

«و گفتند : این چه پیامبری است که غذا می خورد و در بازارها راه می رود !؟ چرا فرشته ای به سوی او نازل نشده تا همراه وی هشدار دهنده باشد؟!» .

حدیثتنبیه الخواطر :عیسی علیه السلام برای حواریان ، غذایی تهیّه نمود . وقتی از آن تناول کردند ، خود ، عهده دار شستن دست آنان شد . آنان گفتند : ای روح خدا ! ما به انجام دادن این کار ، از شما سزاوارتریم . [عیسی علیه السلام ] فرمود : «این کار را تنها برای آن انجام دادم که با کسی که از او دانش می آموزید ، چنین کنید» .

الکافیـ به نقل از محمّد بن سِنان ، در حدیثی که سند آن را به اهل بیت علیهم السلام می رساند ـ :عیسی فرزند مریم گفت : «ای جمیع حواریان ! نیازی به شما دارم . آن را برآورده سازید» . گفتند : ای روح خدا ! حاجتت برآورده است . [عیسی علیه السلام ] برخاست و پاهای آنان را شست . حواریان گفتند : ای روح خدا ! ما به این کار ، سزاوارتریم . فرمود : «سزاوارترینِ مردم به خدمت ، عالِم است . من ، این چنین فروتنی کردم تا شما پس از من ، به سان فروتنی ام با شما ، در میان مردم ، تواضع کنید ، که حکمت ، با فروتنی آباد می شود ، نه با گردنکشی ، چنان که زراعت ، در زمین هموار می روید ، نه در کوه» .

ک ـ کلّیات آنچه شایسته یک مبلّغ استقرآن«قطعا برای شما پیامبری از خودتان آمد که بر او دشوار است شما در رنج بیفتید ؛ به [هدایت ]شما حریص ، و نسبت به مؤمنان ، دلسوزِ مهربان است» .

.

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا یَأمُرُ بِالمَعروفِ ولا یَنهی عَنِ المُنکَرِ إلّا مَن کانَ فیهِ ثَلاثُ خِصالٍ : رَفیقٌ بِما یَأمُرُ بِهِ ، رَفیقٌ بِما یَنهی عَنهُ ؛ عَدلٌ فی ما یَأمُرُهُ ، عَدلٌ فی ما یَنهی عَنهُ ؛ عالِمٌ بِما یَأمُرُ بِهِ ، عالِمٌ بِما یَنهی عَنهُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصفِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ :أرسَلَهُ داعِیا إلَی الحَقِّ ، وشاهِدا عَلَی الخَلقِ ؛ فَبَلَّغَ رِسالاتِ رَبِّهِ غَیرَ وانٍ ولا مُقَصِّرٍ ، وجاهَدَ فِی اللّهِ أعداءَهُ غَیرَ واهِنٍ ولا مُعَذِّرٍ . إمامُ مَنِ اتَّقی ، وبَصَرُ مَنِ اهتَدی . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وأَهلِ بَیتِهِ ـ :اِبتَعَثَهُ بِالنّورِ المُضیءِ ، وَالبُرهانِ الجَلِیِّ ، وَالمِنهاجِ البادی ، وَالکِتابِ الهادی . اُسرَتُهُ خَیرُ اُسرَةٍ ، وشَجَرَتُهُ خَیرُ شَجَرَةٍ ، أغصانُها مُعتَدِلَةٌ ، وثِمارُها مُتَهَدِّلَةٌ . مَولِدُهُ بِمَکَّةَ ، وهِجرَتُهُ بِطَیبَةَ . عَلا بِها ذِکرُهُ ، وَامتَدَّ مِنها صَوتُهُ . أرسَلَهُ بِحُجَّةٍ کافِیَةٍ ، ومَوعِظَةٍ شافِیَةٍ ، ودَعوَةٍ مُتَلافِیَةٍ . أظهَرَ بِهِ الشَّرائِعَ المَجهولَةَ ، وقَمَعَ بِهِ البِدَعَ المَدخولَةَ ، وبَیَّنَ بِهِ الأَحکامَ المَفصولَةَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ ـ سُبحانَهُ وتَعالی ـ جَعَلَ الذِّکرَ جِلاءً لِلقُلوبِ ؛ تَسمَعُ بِهِ بَعدَ الوَقرَةِ ، وتُبصِرُ بِهِ بَعدَ العَشوَةِ ، وتَنقادُ بِهِ بَعدَ المُعانَدَةِ . وما بَرِحَ للّهِِ ـ عَزَّت آلاؤُهُ ـ فِی البُرهَةِ بَعدَ البُرهَةِ ، وفی أزمانِ الفَتَراتِ ، عِبادٌ ناجاهُم فی فِکرِهِم ، وکَلَّمَهُم فی ذاتِ عُقولِهِم ، فَاستَصبَحوا بِنورِ یَقَظَةٍ فِی الأَبصارِ وَالأَسماعِ وَالأَفئِدَةِ ، یُذَکِّرونَ بِأَیّامِ اللّهِ ، ویُخَوِّفونَ مَقامَهُ ، بِمَنزِلَةِ الأَدِلَّةِ فِی الفَلَواتِ . مَن أخَذَ القَصدَ حَمِدوا إلَیهِ طَریقَهُ ، وبَشَّروهُ بِالنَّجاةِ ، ومَن أخَذَ یَمینا وشِمالاً ذَمّوا إلَیهِ الطَّریقَ ، وحَذَّروهُ مِنَ الهَلَکَةِ ، وکانوا کَذلِکَ مَصابیحَ تِلکَ الظُّلُماتِ ، وأَدِلَّةَ تِلکَ الشُّبُهاتِ . ⁽⁴⁾

.

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امر به معروف و نهی از منکر انجام نمی دهد ، جز کسی که در او سه خصلت است : در آنچه بِدان امر یا از آن نهی می کند ، اهل مدارا باشد ، و در آنچه بِدان امر یا از آن نهی می کند ، اهل عدالت باشد، و در آنچه بِدان امر یا از آن نهی می کند ، عالم باشد .

امام علی علیه السلامـ در توصیف پیامبر صلی الله علیه و آله ـ :[خداوند ،] او را دعوت کننده به حق و گواه بر خلق فرستاد . بدون هیچ سستی و کوتاهی ای ، رسالت های پروردگارش را ابلاغ کرد و بدون سستی و عذرتراشی ، در راه خدا با دشمنان خدا جهاد نمود . پیشوای هر پرهیزگار و دیده هر هدایتجویی است .

امام علی علیه السلامـ در توصیف پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت او ـ :او را به نور افروزنده و برهان آشکار و راه ظاهر و کتاب هدایتگر برانگیخت . تبار او بهترین تبار ، و شجره او بهترین شجره ، و شاخه های آن ، معتدل ، و میوه های آن ، در دسترس است . زادگاهش مکّه و هجرتش به مدینه بود . در آن سرزمین ، نامش جهانگیر شد و بانگش از آن جا گسترش یافت . خداوند ، او را با دلیل کافی و موعظه شفابخش ، و دعوت تدارک کننده به رسالت فرستاد ، و شریعت های ناشناخته را به دست او آشکار ساخت ، و بدعت های ناصواب را به دست او در هم شکست ، و احکام متروک را تبیین کرد .

امام علی علیه السلام :خداوند سبحان ، یاد [خود] را مایه صفای دل ها قرار داد که پس از سنگینی ، با آن گوش فرا می دهد ، و پس از ضعف بینایی ، با آن می نگرد ، و پس از دشمنی ، با آن مطیع می شود . خداوند ـ که نعمت هایش والاست ـ ، هماره در هر بُرهه ای از زمان پس از برهه ای دیگر و در فواصل زمانی ، بندگانی دارد که در اندیشه شان با آنان به نجوا می پردازد و در کُنه عقل هایشان با آنان به گفتگو می نشیند ، و آنان با نور بیداری در چشم ها و گوش ها و دل ها به سان راه نمایان بیابان ها ، چراغِ راه می شوند ، و روزهای خدا را به یاد مردم می آورند ، و [مردم را] از مقام و جایگاهی الهی بیم می دهند . هر کس راه میانه را در پیش گیرد ، سلوکش را می ستایند ، و به او مژده نجات می دهند ، و هر کس راه راست و چپ را در پیش گیرد ، سلوک او را مورد نکوهش قرار می دهند ، و او را از هلاکت بر حذر می دارند . آنان ، این چنین ، چراغ های آن تاریکی ها و ره نمون های آن شبهات اند .

.

الإمام الصادق علیه السلام :. . . فَبَلَّغَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ما اُرسِلَ بِهِ ، وصَدَعَ بِما اُمِرَ ، وأَدّی ما حُمِّلَ مِن أثقالِ النُّبُوَّةِ ، وصَبَرَ لِرَبِّهِ ، وجاهَدَ فی سَبیلِهِ ، ونَصَحَ لِاُمَّتِهِ ، ودَعاهُم إلَی النَّجاةِ ، وحَثَّهُم عَلَی الذِّکرِ ، ودَلَّهُم عَلی سَبیلِ الهُدی بِمَناهِجَ ودَواعٍ أسَّسَ لِلعِبادِ أساسَها ، ومَنارٍ رَفَعَ لَهُم أعلامَها ؛ کَیلا یَضِلّوا مِن بَعدِهِ ، وکانَ بِهِم رَؤوفا رَحیما . ⁽¹⁾

الإمام زین العابدین علیه السلامـ فی دُعائِهِ ـ :اللّهُمَّ فَصَلَّ عَلی مُحَمَّدٍ أمینِکَ عَلی وَحیِکَ ، ونَجیبِکَ مِن خَلقِکَ ، وصَفِیِّکَ مِن عِبادِکَ ، إمامِ الرَّحمَةِ ، وقائِدِ الخَیرِ ، ومِفتاحِ البَرَکَةِ ، کَما نَصَبَ لِأَمرِکَ نَفسَهُ ، وعَرَّضَ فیکَ لِلمَکروهِ بَدَنَهُ ، وکاشَفَ فِی الدُّعاءِ إلَیکَ حامَّتَهُ ، وحارَبَ فی رِضاکَ اُسرَتَهُ ، وقَطَعَ فی إحیاءِ دینِکَ رَحِمَهُ ، وأَقصَی الأَدنَینَ عَلی جُحودِهِم ، وقَرَّبَ الأَقصَینَ عَلَی استِجابَتِهِم لَکَ ، ووالی فیکَ الأَبعَدینَ ، وعادی فیکَ الأَقرَبینَ ، وأَدأَبَ نَفسَهُ فی تَبلیغِ رِسالَتِکَ ، وأَتعَبَها بِالدُّعاءِ إلی مِلَّتِکَ ، وشَغَلَها بِالنُّصحِ لِأَهلِ دَعوَتِکَ ، وهاجَرَ إلی بِلادِ الغُربَةِ ومَحَلِّ النَّأیِ عَن مَوطِنِ رَحلِهِ ، ومَوضِعِ رِجلِهِ ، ومَسقَطِ رَأسِهِ ، ومَأنَسِ نَفسِهِ ؛ إرادَةً مِنهُ لِاءِعزازِ دینِکَ ، وَاستِنصارا عَلی أهلِ الکُفرِ بِکَ ، حَتَّی استَتَبَّ لَهُ ما حاوَلَ فی أعدائِکَ ، وَاستَتَمَّ لَهُ ما دَبَّرَ فی أولِیائِکَ ، فَنَهَدَ إلَیهِم مُستَفتِحا بِعَونِکَ ، ومُتَقَوِّیا عَلی ضَعفِهِ بِنَصرِکَ ، فَغَزاهُم فی عُقرِ دِیارِهِم ، وهَجَمَ عَلَیهِم فی بُحبوحَةِ قَرارِهِم ، حَتّی ظَهَرَ أمرُکَ ، وعَلَت کَلِمَتُکَ ، ولَو کَرِهَ المُشرِکونَ . ⁽²⁾

.

امام صادق علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آنچه را که برای آن فرستاده شده بود ، ابلاغ کرد ، و آنچه را بِدان فرمان داشت ، آشکار ساخت ، و بارهای نبوّت را که بر دوش داشت ، به سرمنزل رساند ، و برای پروردگارش شکیبایی پیشه کرد ، و در راه خدا جهاد نمود ، و برای امّتش خیرخواهی کرد ، و آنان را به نجات و رهایی فرا خوانْد ، و ایشان را به یاد [خدا ]ترغیب نمود ، و با شیوه ها و انگیزه هایی که خود ، آنها را برای مردم ، بنیان گذاشت ، و چراغدانی که خود ، نشانه های آن را برای ایشان برافراشت ، آنان را به راه هدایتْ ره نمون شد ، تا پس از او گم راه نشوند ، و نسبت به مردم ، رئوف و مهربان بود .

امام زین العابدین علیه السلامـ در دعای خود ـ :خداوندا ! بر محمّد ، درود فرست ؛ همان که امانتدار وحی تو و منتخب از میان خلق تو ، و برگزیده از میان بندگانت ، و پیشوای رحمت ، وپیشاهنگ خیر و نیکی ، و کلید برکت بود ، چنان که برای انجام دادن فرمان تو ، جان خود را گذاشت ، و بدنش را در راه تو آماج آزار ساخت ، و در راه دعوت به سوی تو ، خویشاوندانش را به میدان آورد ، و در راه خشنودی تو با خاندانش به جنگ پرداخت ، و برای زنده کردن دینت از خویشانش بُرید ، و نزدیکان را به خاطر انکارشان دور ساخت ، و بیگانگان را به خاطر پاسخگویی به دعوت تو ، نزدیک ساخت ، و در این راه ، با دورترین ، دوستی کرد و با نزدیک ترین ، دشمنی ورزید ، و در راه رساندن رسالتت ، خود را خسته کرد ، و با فرا خواندن مردم به دینت ، خود را به رنج در افکند ، و خود را به خیرخواهی برای مخاطبانت مشغول ساخت ، و به شهرهای غریب و به مکانی که از دیار خویشاوندان و جای قدم و مکان ولادت و محل انس او دور بود ، به خاطر تصمیم به بر افراشتن دینت و یاری خواستن علیه کافران به تو ، هجرت کرد ، تا این که آنچه در باره دشمنانت خواسته بود ، به دست آمد ، و آنچه در باره دوستانت تدبیر کرده بود ، انجام یافت . آن گاه ، در حالی که با یاری ات به دنبال پیروزی بر آنان بود ، و به یُمن یاری ات بر ضعف خود ، نیرو می یافت ، به آنان یورش آورد و در میان خانه هاشان با آنان جنگید ، و در دل جایگاهشان بر آنان تاخت ، تا آن که سلطنت آشکار شد ، و سخنت بالا گرفت ، هر چند که مشرکان را ناخوشایند آید .

.

الإمام الباقر علیه السلام :شیعَتُنَا المُنذِرونَ فِی الأَرضِ ، سُرُجٌ وعَلاماتٌ ونورٌ لِمَن طَلَبَ ما طَلَبوا ، وقادَةٌ لِأَهلِ طاعَةِ اللّهِ ، شُهَداءُ عَلی مَن خالَفَهُم مِمَّنِ ادَّعی دَعواهُم ، سَکَنٌ لِمَن أتاهُم ، لُطَفاءُ بِمَن والاهُم ، سُمَحاءُ ، أعِفّاءُ ، رُحَماءُ . فَذلِکَ صِفَتُهُم فِی التَّوراةِ وَالإِنجیلِ وَالقُرآنِ العَظیمِ . ⁽¹⁾

الإمام الصّادق علیه السلامـ فی کِتابِهِ الَّذی دَفَعَهُ إلی جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ الأَشعَثِ ـ :اللّهُمَّ إنَّ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله کَما وَصَفتَهُ فی کِتابِکَ ؛ حَیثُ قُلتَ ـ وقَولُکَ الحَقُّ ـ : «لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُم بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَّحِیمٌ» ⁽²⁾، فَأَشهَدُ أنَّهُ کَذلِکَ ... اللّهُمَّ إنِّی ابتَدَأتُ لَهُ الشَّهادَةَ ، ثُمَّ الصَّلاةَ عَلَیهِ ، وإن کُنتُ لا أبلُغُ مِن ذلِکَ رِضا نَفسی ، ولا یُعَبِّرُهُ لِسانی عَن ضَمیری ، ولا أبنِ إلّا عَلَی التَّقصیرِ مِنّی ، فَأَشهَدُ لَهُ ـ وَالشَّهادَةُ مِنّی دُعائی ، وحَقٌّ عَلَیَّ ، وأَداءٌ لِمَا افتَرَضتَ لی ـ أن قَد بَلَّغَ رِسالَتَکَ غَیرَ مُفَرِّطٍ فی ما أمَرتَ ، ولا مُقَصِّرٍ عَمّا أرَدتَ ، ولا مُتَجاوِزٍ لِما نَهَیتَ عَنهُ ، ولا مُعتَدٍ لِما رَضیتَ لَهُ . فَتَلا آیاتِکَ عَلی ما نَزَلَ بِهِ إلَیهِ وَحیُکَ ، وجاهَدَ فی سَبیلِکَ مُقبِلاً عَلی عَدُوِّکَ غَیرَ مُدبِرٍ ، ووَفی بِعَهدِکَ ، وصَدَعَ بِأَمرِکَ ، لا تَأخُذُهُ فیکَ لَومَةُ لائِمٍ ، وباعَدَ فیکَ الأَقرَبینَ ، وقَرَّبَ فیکَ الأَبعَدینَ ، وأَمَرَ بِطاعَتِکَ وَائتَمَرَ بِها ، ونَهی عَن مَعصِیَتِکَ وَانتَهی عَنها ، سِرّا وعَلانِیَةً ، ودَلَّ عَلی مَحاسِنِ الأَخلاقِ وأَخَذَ بِها ، ونَهی عَن مَساوِئِ الأَخلاقِ ورَغِبَ عَنها ، ووالی أولِیاءَکَ بِالَّذی تُحِبُّ أن تُوالَوا ⁽³⁾بِهِ قَولاً وعَمَلاً ، ودَعا إلی سَبیلِکَ بِالحِکمَةِ وَالمَوعِظَةِ الحَسَنَةِ ، وعَبَدَکَ مُخلِصا حَتّی أتاهُ الیَقینُ ، فَقَبَضتَهُ إلَیکَ نَقِیّا تَقِیّا زَکِیّا ، قَد أکمَلتَ بِهِ الدّینَ . . . . ⁽⁴⁾

.

امام باقر علیه السلام :شیعیان ما ، بیم دهندگان در زمین اند ، و برای آن که طالب است ، تا آن هنگام که طالب است ، چراغ و نشانه و نورند ، و برای اطاعت کنندگانِ خداوند ، راه نمایند ، و بر مخالفانشان که با ادّعای آنان همسو شوند ، گواه اند ، و مایه آرامش آن کس اند که نزدشان بیاید ، و با دوستان خود ، بالطف و خوش رو و پاک دامن و مهربان اند . توصیف آنان در تورات ، انجیل و قرآن عظیم ، این چنین است .

امام صادق علیه السلامـ در نامه ای که به جعفر بن محمّد بن اشعث داده است ـ :خدایا ! محمّد ، همان کسی است که تو او را در کتابت توصیف کردی ، آن جا که گفتی ـ و سخنت بر حق است ـ : «قطعا برای شما پیامبری از خودتان آمد که بر او دشوار است شما در رنج بیفتید . به [هدایت ]شما حریص ، و نسبت به مؤمنان ، دلسوز و مهربان است» . پس گواه باش که او چنین است... . خدایا ! من با شهادت به پیامبری او و آن گاه درود به او آغاز می کنم ، اگر چه به آن درجه ای که رضایت خاطرم را فراهم آورد ، نایل نشوم ، و زبانم از اندرونم گویا نباشد ، که این را جز بر کوتاهی خویش حمل نمی کنم . شهادت می دهم ـ و شهادت من ، دعای من است و حقّی است بر عهده من ، و ادای چیزی است که بر من واجب کرده ای ـ که: او ، رسالت تو را ابلاغ کرده است ، بی آن که در آنچه فرمان داده ای ، کوتاهی کند ، یا از آنچه اراده کرده ای ، کوتاهی کرده باشد ، یا از آنچه از آن نهی کردی ، تجاوز کرده باشد ، یا در آنچه برای او خشنود بوده ای ، از حد گذشته باشد . [پیامبر صلی الله علیه و آله ] طبق آنچه وحی تو نزد او فرود آمد ، آیات تو را [برای مردم] تلاوت کرد ، و در راه تو ، رویارو با دشمن و بی آن که پشت کند ، جهاد نمود ، و به پیمان تو وفا کرد ، و دین تو را آشکار ساخت ، و در راه تو به سرزنش [هیچ ]ملامتگری توجّه نکرد ، و در راه تو میان نزدیکان ، جدایی انداخت ، و در راهت بیگانگان را به هم نزدیک ساخت . به اطاعت تو فرمان داد ، و خود ، بِدان تن داد ، و از نافرمانی ات نهی کرد ، و خود در پیدا و نهان ، از آن اجتناب ورزید . به نیکی های اخلاقی ، ره نمون شد و خود ، به آنها عمل کرد ، و از زشتی های اخلاق ، نهی کرد ، و خود از آنها روی بر تافت . دوستانت را تحت ولایت کسی بُرد که دوست داشتی در گفتار و عمل ، پایبند به آن ولایت باشند ، و [مردم] را با حکمت و اندرز نیکو به راهت دعوت کرد ، و تو را تا رسیدن مرگ ، خالصانه پرستش نمود ، و تو او را پاک ، پاکیزه و پیراسته به سوی خود ، فرا خواندی ، در حالی که دینت را با او کامل کردی... .

.

مصباح الشریعةـ فیما نَسَبَهُ إلَی الإِمامِ الصّادِقِ علیه السلام ـ :صاحِبُ الأَمرِ بِالمَعروفِ یَحتاجُ أن یَکونَ عالِما بِالحَلالِ وَالحَرامِ ، فارِغا مِن خاصَّةِ نَفسِهِ مِمّا یَأمُرُهُم بِهِ ویَنهاهُم عَنهُ ، ناصِحا لِلخَلقِ ، رَحیما بِهِم ، رَفیقا ، داعِیا لَهُم بِاللُّطفِ وحُسنِ البَیانِ ، عارِفا بِتَفاوُتِ أحلامِهِم ؛ لِیُنزِلَ کُلّاً مَنزِلَتَهُ ، بَصیرا بِمَکرِ النَّفسِ ومَکایِدِ الشَّیطانِ ، صابِرا عَلی ما یَلحَقُهُ ، لا یُکافِئُهُم بِها ، ولا یَشکو مِنهُم ، ولا یَستَعمِلُ الحَمِیَّةَ ، ولا یَتَغَلَّظُ لِنَفسِهِ ، مُجَرِّدا بِنِیَّتِهِ للّهِِ تَعالی ، مُستَعینا بِهِ ، ومُبتَغِیا لِثَوابِهِ ، فَإِن خالَفوهُ وجَفَوهُ صَبَرَ ، وإن وافَقوهُ وقَبِلوا مِنهُ شَکَرَ ، مُفَوِّضا أمرَهُ إلَی اللّهِ تَعالی ، ناظِرا إلی عَیبِهِ . ⁽¹⁾

۴ / ۳الخَصائِصُ العَمَلِیَّةُأ ـ تَطابُقُ القَلبِ وَاللِّسانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ تَعالی قالَ : لَقَد خَلَقتُ خَلقا ألسِنَتُهُم أحلی مِنَ العَسَلِ ، وقُلوبُهُم أمَرُّ مِنَ الصَّبِرِ ، فَبی حَلَفتُ لَاُتیحَنَّهُم فِتنَةً تَدَعُ الحَلیمَ مِنهُم حَیرانَ ! فَبی یَغتَرّونَ ؟ ! أم عَلَیَّ یَجتَرِئونَ ؟ ! ⁽²⁾

.

۴ / ۳ ویژگی های عملی

اشاره

الف - هماهنگی دل و زبان

مصباح الشریعةـ در حدیثی که به امام صادق علیه السلام نسبت داده شده است ـ :آن که امر به معروف می کند ، نیازمند آن است که : به حلال و حرام آنچه آنان را بِدان امر می کند یا از آن نهی می نماید ، عالم باشد ، از خودخواهی فارغ شده باشد ، نسبت به مردم ، خیرخواه ، مهربان و اهل مدارا باشد ، و آنان را با لطف و گفتار نیک ، دعوت کند . تفاوت خردهای آنان را بشناسد ، تا با هر کس ، طبق سطح و مرتبه اش رفتار نماید . از نیرنگ نفس و خدعه های شیطان ، آگاه باشد . در برابر آنچه به او می رسد ، بردبار باشد ، و مردم را به خاطر آن [آزارها ]مکافات نکند ، و از آنان شکایت نکند و تعصّب نورزد ، و برای خود ، خشونت به کار نبرد ، و نیّت خود را برای خدا خالص سازد ، و از او کمک بگیرد و جویای پاداش او باشد . اگر آنان با او مخالفت کردند و به او ستم نمودند ، بردباری پیشه کند ، و اگر با او موافقت کردند و از او پذیرفتند ، سپاس گزار باشد . کار خود را به خداوند متعال وا گذارَد و به عیب خود ، نگاه کند .

۴ / ۳ویژگی های عملیالف ـ هماهنگی دل و زبانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل می فرماید : «مردمی را آفریدم که زبانشان شیرین تر از عسل ، امّا دل هایشان تلخ تر از شبیار ⁽¹⁾است . به خودم سوگند ، آنان را در فتنه ای در خواهم افکند که خردمندشان را در سرگردانی وا گذارد ! آیا به [رحمت] من مغرور شده اند ؟ یا بر من جرئت یافته اند ؟ !

.

عنه صلی الله علیه و آله :أوحَی اللّهُ إلی بَعضِ أنبِیائِهِ : قُل لِلَّذینَ یَتَفَقَّهونَ لِغَیرِ الدّینِ ، ویَتَعَلَّمونَ لِغَیرِ العَمَلِ ، ویَطلُبونَ الدُّنیا لِغَیرِ الآخِرَةِ ؛ یَلبَسونَ لِلنّاسِ مُسوکَ الکِباشِ وقُلوبُهُم کَقُلوبِ الذِّئابِ ، ألسِنَتُهُم أحلی مِنَ العَسَلِ ، وأَعمالُهُم أمَرُّ مِنَ الصَّبِرِ : إیّایَ یُخادِعونَ؟! لَاُتیحَنَّ لَهُم ⁽¹⁾فِتنَةً تَذَرُ الحَکیمَ حَیرنا . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إذا طابَقَ الکَلامُ نِیَّةَ المُتَکَلِّمِ قَبِلَهُ السّامِعُ ، وإذا خالَفَ نِیَّتَهُ لَم یَحسُن مَوقِعُهُ مِن قَلبِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ :الکَلِمَةُ إذا خَرَجَت مِنَ القَلبِ وَقَعَت فِی القَلبِ ، وإذا خَرَجَت مِنَ اللِّسانِ لَم تَجاوَزِ الآذانَ . ⁽⁴⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل أنزَلَ کِتابا مِن کُتُبِهِ عَلی نَبِیٍّ مِنَ الأَنبِیاءِ ، وفیهِ : أن یَکونَ خَلقٌ مِن خَلقی یَختَتِلونَ الدُّنیا بِالدّینِ ؛ یَلبَسونَ مُسوکَ الضَّأنِ عَلی قُلوبٍ کَقُلوبِ الذِّئابِ ، أشَدَّ مَرارَةً مِنَ الصَّبِرِ ، وأَلسِنَتُهُم أحلی مِنَ العَسَلِ ، وأَعمالُهُم الباطِنَةُ أنتَنُ مِنَ الجِیَفِ . فَبی یَغتَرّونَ ؟ ! أم إیّایَ یُخادِعونَ ؟ ! أم عَلَیَّ یَجتَرِئونَ ؟ ! فَبِعِزَّتی حَلَفتُ ، لَأَبعَثَنَّ عَلَیهِم فِتنَةً تَطَأُ فی خِطامِها حَتّی تَبلُغَ أطرافَ الأَرضِ ، تَترُکُ الحَکیمَ مِنها حَیرانَ ، [یَبطُلُ] ⁽⁵⁾فیها رَأیُ ذِی الرَّأیِ وحِکمَةُ الحَکیمِ ، اُلبِسُهُم شِیعا ، واُذیقُ بَعضَهُم بَأسَ بَعضٍ ، أنتَقِمُ مِن أعدائی بِأَعدائی ، فَلا اُبالی بِما اُعَذِّبُهُم جَمیعا ، ولا اُبالی ! ⁽⁶⁾

.