مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه معارف الکتاب و السنه . فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه قرآن و حدیث فارسی - عربی/ محمدی ری شهری با همکاری جمعی از پژوهشگران ؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۹۹ .

شابک : ۱۵۰۰۰۰۰ ریال: دوره : 978-964-493-494-0 ؛ ج. ۴ : 978-964-493-587-9 ؛ ج. ۵: 978-964-493-588-6 ؛ ج. ۷: 978-964-493-590-9 ؛ ج. ۸: 978-964-493-591-6 ؛ ج. ۹: 978-964-493-592-3 ؛ ج. ۱۰ : 978-964-493-593-0 ؛ ج. ۱۲: 978-964-493-595-4 ؛ ج. ۱۳: 978-964-493-596-1 ؛ ج. ۱۴: 978-964-493-597-8 ؛ ج. ۱۵ : 978-964-493-598-5 ؛ ج. ۱۶: 978-964-493-599-2

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد چهارم .

یادداشت : این کتاب با حمایت و مشارکت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ شده است .

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. معاونت امور فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۱۳۶/۹/م۳۴د۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۲۷۴۷۸۷۷

اشاره

الفصل الثانی : حکمة البلاء۲ / ۱ظُهورُ الإِیمانِ و قُوَّتِهِالکتاب«أَحَسِبَ النَّاسُ أَن یُتْرَکُواْ أَن یَقُولُواْ ءَامَنَّا وَ هُمْ لَا یُفْتَنُونَ * وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُواْ وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکَاذِبِینَ» . ⁽¹⁾

«إِن یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِّثْلُهُ وَتِلْکَ الْأَیَّامُ نُدَاوِلُهَا بَیْنَ النَّاسِ وَلِیَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَیَتَّخِذَ مِنکُمْ شُهَدَآءَ وَاللَّهُ لَا یُحِبُّ الظَّالِمِینَ * وَلِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَیَمْحَقَ الْکَافِرِینَ * أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ الْجَنَّةَ وَلَمَّا یَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِینَ جَاهَدُواْ مِنکُمْ وَیَعْلَمَ الصَّابِرِینَ» . ⁽²⁾

«یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللَّهُ بِشَیْ ءٍ مِّنَ الصَّیْدِ تَنَالُهُ أَیْدِیکُمْ وَرِمَاحُکُمْ لِیَعْلَمَ اللَّهُ مَن یَخَافُهُ بِالْغَیْبِ فَمَنِ اعْتَدَی بَعْدَ ذَلِکَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِیمٌ» ⁽³⁾.

.

ادامه عنوان آزمایش الهی

فصل دوم : حکمت آزمایش

۲ / ۱ نمودار شدن ایمان و قوّت یافتن آن

فصل دوم : حکمت آزمایش۲ / ۱نمودار شدن ایمان و قوّت یافتن آنقرآن«آیا مردم پنداشته اند که تا گفتند: ایمان آوردیم ، رها می شوند و آزمایش نمی شوند؟ به یقین، کسانی را که پیش از آنان بودند، آزمودیم ، تا خدا آنان را که راست گفته اند، معلوم دارد و دروغگویان را نیز معلوم دارد» .

«اگر به شما زخمی رسیده ، آن قوم را نیز زخمی نظیر آن رسید ، و ما این روزها[ی شکست و پیروزی] را میان مردم به نوبت می گردانیم ، و تا خداوند، کسانی را که به راستی ایمان آورده اند، معلوم دارد و از میان شما گواهانی بگیرد ، و خدا ستمکاران را دوست نمی دارد ، و تا خدا کسانی را که ایمان آورده اند، خالص گرداند و کافران را نابود سازد . آیا پنداشته اید که به بهشت می روید، بی آن که خدا جهادگران و شکیبایان شما را معلوم بدارد ؟!» .

«ای کسانی که ایمان آورده اید ! خدا شما را به چیزی از شکار که در دسترس شما و نیزه های شما باشد، خواهد آزمود تا معلوم دارد چه کسی در نهان، از او می ترسد . پس هر کس بعد از آن، تجاوز کند، برای او عذابی دردناک خواهد بود» . ⁽¹⁾

.

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ هُمْ لَا یُفْتَنُونَ» ـ :لابُدَّ مِن فِتنَةٍ تُبتَلی بِهَا الاُمَّةُ بَعدَ نَبِیِّها ، لِیَتَبَیَّنَ الصّادِقُ مِنَ الکاذِبِ ؛ لِأَنَّ الوَحیَ انقَطَعَ وبَقِیَ السَّیفُ وَافتِراقُ الکَلِمَةِ إلی یَومِ القِیامَةِ . ⁽¹⁾

الکافی عن الحلبی :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «یَاأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللَّهُ بِشَیْ ءٍ مِّنَ الصَّیْدِ تَنَالُهُ أَیْدِیکُمْ وَرِمَاحُکُمْ» ، قالَ : حُشِرَ عَلَیهِمُ الصَّیدُ فی کُلِّ مَکانٍ حَتّی دَنا مِنهُم ؛ لِیَبلُوَهُمُ اللّهُ بِهِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللَّهُ بِشَیْ ءٍ مِّنَ الصَّیْدِ تَنَالُهُ أَیْدِیکُمْ وَرِمَاحُکُمْ» ـ :حُشِرَ لِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله الوُحوشُ حَتّی نالَتها أیدیهِم ورِماحُهُم فی عُمرَةِ الحُدَیبِیَةِ ؛ لِیَبلُوَهُمُ اللّهُ بِهِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لَو أرادَ اللّهُ جَلَّ ثَناؤُهُ بِأَنبِیائِهِ ـ حَیثُ بَعَثَهُم ـ أن یَفتَحَ لَهُم کُنوزَ الذِّهبانِ ومَعادِنَ العِقیانِ ⁽⁴⁾ومَغارِسَ الجِنانِ ، وأَن یَحشُرَ طَیرَ السَّماءِ ووَحشَ الأَرضِ مَعَهُم لَفَعَلَ ، ولَو فَعَلَ لَسَقَطَ البَلاءُ ، وبَطَلَ الجَزاءُ ، وَاضمَحَلَّتِ الأَنباءُ ، ولَما وَجَبَ لِلقائِلینَ اُجورُ المُبتَلَینَ ، ولا لَحِقَ المُؤمِنینَ ثَوابُ المُحسِنینَ ، ولا لَزِمَتِ الأَسماءُ أهالِیَها عَلی مَعنیً مُبینٍ ، ولِذلِکَ لَو أنزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ آیَةً فَظَلَّت أعناقُهُم لَها خاضِعینَ ⁽⁵⁾، ولَو فَعَلَ لَسَقَطَ البَلوی عَنِ النّاسِ أجمَعینَ . ⁽⁶⁾

.

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ در باره این سخن خداوند متعال که : «و آزمایش نمی شوند؟» ـ :لاجرم فتنه ای [و آزمونی] باید که امّت پس از پیامبرش با آن آزمایش شود تا مؤمن راستین از مؤمن دروغین مشخّص گردد ؛ چرا که وحی، قطع می شود و شمشیر و تفرقه تا روز قیامت، باقی می مانند .

الکافیـ به نقل از حلبی ـ :از امام صادق علیه السلام در باره آیه شریف: «ای کسانی که ایمان آورده اید ! خدا شما را به چیزی از شکار که در دسترس شما و نیزه های شما باشد، خواهد آزمود» پرسیدم . فرمود : «شکارها را از هر سو به جانب ایشان رانده شدند، چندان که در نزدیکی ایشان قرار گرفتند ، تا بدین وسیله خداوند، آنان را بیازماید» .

امام صادق علیه السلامـ در باره سخن خداوند : «هر آینه خدا شما را به چیزی از شکار که در دسترس شما و نیزه های شما باشد، خواهد آزمود» ـ :در عمره حدیبیّه ، حیوانات وحشی برای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گرد آورده شدند، چندان که در دسترس و تیررس مسلمانان قرار گرفتند ، تا بدین وسیله خداوند، آنان را بیازماید .

امام علی علیه السلام :اگر خداوند جلیل ، آن گاه که پیامبرانش را بر انگیخت ، می خواست گنجینه های طلا و کان های زر ناب و باغ های پردرخت را به رویشان بگشاید ، و پرندگان آسمان و جانوران شکاری زمین را برایشان گرد آورد ، قطعا این کار را می کرد ، و اگر چنین می کرد، آن گاه آزمایش از میان می رفت و پاداش، منتفی می شد و خبرها[ی مربوط به وعده و وعید الهی] بیهوده می گشت ، و تن آسایان مستوجب مزد سختی دیدگان نمی شدند ، و مؤمنان به پاداش نیکوکاران دست نمی یافتند [چون نه رنج و ابتلایی در کار بود و نه احسانی در میان] ، و نام ها[یی مثل : مطیع و عاصی یا نیکوکار و بدکار] ، برای افراد، معنای روشنی در بر نمی داشتند. از این رو ، اگر خداوند از آسمان معجزه ای فرو می فرستاد، و همه آنان در برابرش گردن می نهادند و تسلیم می شدند ، و اگر چنین می کرد، دیگر هیچ کس در معرض آزمایش قرار نمی گرفت.

.

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ مَلَکَینِ هَبَطا مِنَ السَّماءِ فَالتَقَیا فِی الهَواءِ ، فَقالَ أحَدُهُما لِصاحِبِهِ : فیمَ هَبَطَتَ ؟ قالَ : بَعَثَنِیَ اللّهُ إلی بَحرِ أیلَةَ ، أحُشُّ ⁽¹⁾سَمَکَةً إلی جَبّارٍ مِنَ الجَبابِرَةِ تَشَهّی عَلَیهِ سَمَکَةً فی ذلِکَ البَحرِ ، فَأَمَرَنی أن أحُشَّ إلَی الصَّیّادِ سَمَکَ ذلِکَ البَحرِ ، حَتّی یَأخُذَها لَهُ ؛ لِیُبَلِّغَ اللّهُ بِالکافِرِ غایَةَ مُناهُ فی کُفرِهِ . وقالَ الآخَرُ : فَفَیم بُعِثتَ أنتَ ؟ قالَ : بَعَثَنِیَ اللّهُ فی أعجَبَ مِنَ الَّذی بَعَثَکَ فیهِ ! بَعَثَنی إلی عَبدِهِ المُؤمِنِ الصّائِمِ القائِمِ المُجتَهِدِ ، المَعروفِ دُعاؤُهُ وصَلاتُهُ فِی السَّماءِ ، لِاُکفِیَ قِدرَهُ الَّتی طَبَخَها لِاءِفطارِهِ ؛ لِیُبَلِّغَ اللّهُ بِالمُؤمِنِ الغایَةَ فِی اختِبارِ إیمانِهِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :البَلاءُ زَینُ المُؤمِنِ ، وکَرامَةٌ لِمَن عَقَلَ ؛ لِأَنَّ فی مُباشَرَتِهِ وَالصَّبرِ عَلَیهِ وَالثَّباتِ عِندَهُ تَصحیحَ نِسبَةِ الإِیمانِ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لا یَکمُلُ إیمانُ المُؤمِنِ حَتّی یَعُدَّ الرَّخاءَ فِتنَةً وَالبَلاءَ نِعمَةً . ⁽⁴⁾

.

امام باقر علیه السلام :دو فرشته از آسمان، فرود آمدند و در فضا به یکدیگر رسیدند . یکی از آن دو به دیگری گفت : تو برای چه، فرود آمدی ؟ گفت : خداوند، مرا به سوی دریای اَیله فرستاد تا ماهی ای را به سوی یکی از سلاطین که هوس ماهی از آن دریا کرده است ، برانم . خداوند به من فرمود که ماهیان آن دریا را به طرف صیّاد بکشانم تا آنها را برای خود بگیرد و [این چنین ]خداوند، کافر را در کفرش به نهایت آرزویش برساند . آن دیگری گفت : تو برای چه فرستاده شدی ؟ گفت : خداوند، مرا برای کاری عجیب تر از مأموریت تو فرستاده ! مرا سوی بنده مؤمنِ روزه دارِ شب خیزِ سختکوش [در عمل و طاعت] خود، که دعا و نمازش در آسمان معروف است ، فرستاد که دیگ افطارش را چپه کنم تا خداوند، مؤمن را در آزمودن ایمانش به نهایت برساند .

امام صادق علیه السلام :بلا ، زیور مؤمن است و برای خردمند، کرامت است ؛ زیرا گرفتار بلا شدن و شکیبایی و بردباری ورزیدن در برابر آن ، موجب تصحیح [و تقویت ]ایمان است .

امام علی علیه السلام :ایمان مؤمن، کامل نمی شود، تا این که آسایش را محنت شمارد و بلا را نعمت .

.

۲ / ۲ظُهورُ التَّقوی وَالطّاعَةِالکتاب«أُوْلَئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَی» . ⁽¹⁾

«لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوَالِکُمْ وَأَنفُسِکُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُواْ الْکِتَابَ مِن قَبْلِکُمْ وَمِنَ الَّذِینَ أَشْرَکُواْ أَذیً کَثِیرًا وَإِن تَصْبِرُواْ وَتَتَّقُواْ فَإِنَّ ذَلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام الرضا علیه السلامـ فی جَوابِ مَسائِلِ مُحَمَّدِ بنِ سِنانٍ ـ :إنَّ عِلَّةَ الزَّکاةِ مِن أجلِ قوتِ الفُقَراءِ ، وتَحصینِ أموالِ الأَغنِیاءِ ؛ لِأَنَّ اللّهَ عز و جل کَلَّفَ أهلَ الصِّحَّةِ القِیامَ بِشَأنِ أهلِ الزَّمانَةِ ⁽³⁾وَالبَلوی ، کَما قالَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی : «لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوَالِکُمْ وَأَنفُسِکُمْ» ؛ فی أموالِکُم إخراجُ الزَّکاةِ ، وفی أنفُسَکُم تَوطینُ الأَنفُسِ عَلَی الصَّبرِ ، مَعَ ما فی ذلِکَ مِن أداءِ شُکرِ نِعَمِ اللّهِ عز و جلوَالطَّمَعِ فِی الزِّیادَةِ ، مَعَ ما فیهِ مِنَ الزِّیادَةِ وَالرَّأفَةِ وَالرَّحمَةِ لِأَهلِ الضَّعفِ وَالعَطفِ عَلی أهلِ المَسکَنَةِ ، وَالحَثِّ لَهُم عَلَی المُواساةِ ، وتَقوِیَةِ الفُقَراءِ ، وَالمَعونَةِ لَهُم عَلی أمرِ الدّینِ . وهُوَ عِظَةٌ لِأَهلِ الغِنی وعِبرَةٌ لَهُم ؛ لِیَستَدِلّوا عَلی فُقَراءِ الآخِرَةِ بِهِم ، وما لَهُم مِنَ الحَثِّ فی ذلِکَ عَلَی الشُّکرِ للّهِِ ـ تَبارَکَ وتَعالی ـ لِما خَوَّلَهُم وأَعطاهُم ، وَالدُّعاءِ وَالتَّضَرُّعِ وَالخَوفِ مِن أن یَصیروا مِثلَهُم فی اُمورٍ کَثیرَةٍ فی أداءِ الزَّکاةِ وَالصَّدَقاتِ ، وصِلَةِ الأَرحامِ ، وَاصطِناعِ المَعروفِ . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۲ نمودار شدن پرهیزگاری و فرمان بُرداری از خدا

۲ / ۲نمودار شدن پرهیزگاری و فرمان برداری از خداقرآن«اینان، کسانی هستند که خدا دل هایشان را برای پرهیزگاری، امتحان کرده است» .

«قطعا در مال ها و جان هایتان آزموده می شوید ، و از کسانی که پیش از شما به آنان کتاب داده شد و نیز از کسانی که به شرک گراییده اند، آزار بسیاری خواهید شنید؛ ولی اگر شکیبایی ورزید و پرهیزگاری نمایید، این، حاکی از عزم استوار در کارهاست» .

حدیثامام رضا علیه السلامـ در پاسخ پرسش های محمّد بن سنان ـ :علّتِ [تکلیف به ]زکات، آن است که خوراک تهی دستان، تأمین ، و دارایی های توانگران حفظ شود ؛ زیرا خدای عز و جلتن درستان را مکلّف فرمود که به امور بیماران و گرفتاران رسیدگی کنند ، چنان که فرمود : «قطعا در مال ها و جان هایتان آزموده می شوید» : در دارایی هایتان با پرداخت زکات ، و در جان هایتان در وا داشتن آنها به شکیبایی . افزون بر این ، با پرداخت زکات، از نعمت های خدای عز و جل شکرگزاری می گردد و به افزایش دارایی ها امید بسته می شود . همچنین موجب فزونی [برای تنگ دستان] و رأفت و مهربانی با بینوایان و مهرورزی با مستمندان می شود ، و توانگران به همدردی و تقویت تهی دستان و کمک به امور دینی آنان تشویق می گردند . دادن زکات، اندرزی به توانگران و عبرتی برای آنان است تا با [دیدن ]تهی دستان، به یاد تهی دستان [و فقر در ]آخرت بیفتند ، و این، موجب می شود که خدای ـ تبارک و تعالی ـ را برای مال و ثروتی که به ایشان عطا فرموده است، شکر گویند ، و به درگاه او دعا و زاری کنند و بترسند از این که روزی مانند این بینوایان گردند . اینها و امور فراوان دیگری ، علّت پرداخت زکات و صدقات و به جا آوردن صله رحم و نیکی کردن [به دیگران] اند .

.

الإمام الباقر علیه السلام :وَجَدنا فی کِتابِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام أنَّ قَوما مِن أهلِ أیلَةَ مِن قَومِ ثَمودَ ، وأَنَّ الحیتانَ کانَت سَبَقَت إلَیهِم یَومَ السَّبتِ ؛ لِیَختَبِرَ اللّهُ طاعَتَهُم فی ذلِکَ ، فَشَرَعَت لَهُم یَومَ سَبتِهِم فی نادیهِم وقُدّامَ أبوابِهِم فی أنهارِهِم وسَواقیهِم ، فَتَبادَروا إلَیها فَأَخَذوا یَصطادونَها ویَأکُلونَها ، فَلَبِثوا بِذلِکَ ما شاءَ اللّهُ ، لا یَنهاهُمُ الأَحبارُ ولا یَنهاهُمُ العُلَماءُ مِن صَیدِها ... . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل یَمتَحِنُ الأَوصِیاءَ فی حَیاةِ الأَنبِیاءِ فی سَبعَةِ مَواطِنَ لِیَبتَلِیَ طاعَتَهُم ، فَإِذا رَضِیَ طاعَتَهُم ومِحنَتَهُم ، أمَرَ الأَنبِیاءَ أن یَتَّخِذوهُم أولِیاءَ فی حَیاتِهِم وأَوصِیاءَ بَعدَ وَفاتِهِم ، ویَصیرَ طاعَةُ الأَوصِیاءِ فی أعناقِ الاُمَمِ مِمَّن یَقولُ بِطاعَةِ الأَنبِیاءِ . ثُمَّ یَمتَحِنُ الأَوصِیاءَ بَعدَ وَفاةِ الأَنبِیاءِ علیهم السلام فی سَبعَةِ مَواطِنَ لِیَبلُوَ صَبرَهُم ، فَإِذا رَضِیَ مِحنَتَهُم خَتَمَ لَهُم بِالسَّعادَةِ ، لِیُلحِقَهُم بِالأَنبِیاءِ وقَد أکمَلَ لَهُمُ السَّعادَةَ . ⁽²⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی رَکَّبَ فینا آلاتِ البَسطِ ، وجَعَلَ لَنا أدَواتِ القَبضِ ، ومَتَّعَنا بِأَرواحِ الحَیاةِ ، وأَثبَتَ فینا جَوارِحَ الأَعمالِ ، وغَذّانا بِطَیِّباتِ الرِّزقِ ، وأَغنانا بِفَضلِهِ ، وأَقنانا ⁽³⁾بِمَنِّهِ ، ثُمَّ أمَرَنا لِیَختَبِرَ طاعَتَنا ، ونَهانا لِیَبَتلِیَ شُکرَنا . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّما وُضِعَتِ الزَّکاةُ اختِبارا لِلأَغنِیاءِ ومَعونَةً لِلفُقَراءِ ، ولَو أنَّ النّاسَ أدَّوا زَکاةَ أموالِهِم ما بَقِیَ مُسلِمٌ فَقیرا مُحتاجا . ⁽⁵⁾

.

امام باقر علیه السلام :در کتاب امیر مؤمنان علیه السلام یافتیم که: گروهی از مردم اَیله ⁽¹⁾از قوم ثمود بودند که در روز شنبه ماهی ها به جانب آنها [تا نزدیک ساحل] پیش می آمدند تا خداوند، فرمان برداری آنان را در این زمینه بیازماید . روز شنبه ، ماهی ها وارد جوی ها و نهرهایی می شدند که از جلوی خانه ها و باشگاه های آنان می گذشت ، و آن مردم به صید آنها می پرداختند و آنها را می خوردند . مدّت ها این کار را می کردند و ملّایان و علمایشان آنان را از صید ماهی ها نهی نمی کردند . وانگهی شیطان به گروهی از آنان القا کرد که : شما از خوردن آنها در روز شنبه نهی شده اید، نه از صید کردنشان ! پس روز شنبه صید کنید و روزهای دیگر، آنها را بخورید ... .

امام علی علیه السلام :خداوند عز و جل اوصیا را در زمان حیات پیامبران ، در هفت مورد امتحان می کند تا فرمان برداری ایشان را بیازماید ، و چون فرمان برداری و امتحان آنها را پسندید، به پیامبران دستور می دهد که در زمان حیات خود، آنان را ولیّ خود بگیرند و برای پس از وفاتشان، وصی [و جانشین ]خویش قرار دهند ، و فرمان برداری از اوصیا را بر همه امّت هایی که پیرو پیامبران هستند ، لازم می گرداند . پس از وفات پیامبران هم اوصیا را در هفت مورد امتحان می کند تا شکیبایی شان را بیازماید ، و چون امتحان آنان را پسندید، فرجامشان را سعادتمند قرار می دهد تا آنان را با سعادت کامل به پیامبران ملحق کند .

امام زین العابدین علیه السلام :ستایش، خدای را که ابزارهای گشود و بست (/ پهن کردن و جمع کردن) را در وجود ما قرار داد ، و ما را از روح های حیات، بهره مند ساخت ، و اندام های کار و عمل در ما نهاد ، و از روزی های پاک تغذیه مان نمود ، و به فضل خویش توانگرمان ساخت ، و از نعمت خود عطایمان فرمود . سپس به ما امر کرد تا فرمان برداری مان را بیازماید ، و نهی مان فرمود تا سپاس گزار بودنمان را امتحان کند .

امام صادق علیه السلام :زکات ، در حقیقت ، به منظور آزمودن توانگران و کمک به تهی دستان، قرار داده شده است و اگر مردم زکات اموالشان را می پرداختند، هیچ مسلمانی تهی دست و نیازمند نمی ماند .

.

عنه علیه السلامـ فی جَوابِ ابنِ أبِی العَوجاءِ حَیثُ أنکَرَ الحَجَّ وَالطَّوافَ ـ :هذا بَیتٌ استَعبَدَ اللّهُ بِهِ خَلقَهُ ؛ لِیَختَبِرَ طاعَتَهُم فی إتیانِهِ ، فَحَثَّهُم عَلی تَعظیمِهِ وزِیارَتِهِ ، وجَعَلَهُ مَحَلَّ أنبِیائِهِ ، وقِبلَةً لِلمُصَلّینَ إلَیهِ . ⁽¹⁾

الاحتجاج :ومِن سُؤالِ الزِّندیقِ الَّذی سَأَلَ أبا عَبدِ اللّهِ [الصّادِقَ] علیه السلام عَن مَسائِلَ کَثیرَةٍ أن قالَ : . . . فَلِأَیِّ عِلَّةٍ خَلَقَ الخَلقَ وهُوَ غَیرُ مُحتاجٍ إلَیهِم ولا مُضطَرٍّ إلی خَلقِهِم ، ولا یَلیقُ بِهِ التَّعَبُّثُ بِنا ؟ قالَ : خَلَقَهُم لِاءِظهارِ حِکمَتِهِ ، وإنفاذِ عِلمِهِ ، وإمضاءِ تَدبیرِهِ . قالَ : وکَیفَ لا یَقتَصِرُ عَلی هذِهِ الدّارِ فَیَجعَلَها دارَ ثَوابِهِ و مُحتَبَسَ عِقابِهِ ؟ قالَ : إنَّ هذِهِ الدّارَ دارُ ابتِلاءٍ ، ومَتجَرُ الثَّوابِ ، ومُکتَسَبُ الرَّحمَةِ ، مُلِئَت آفاتٍ ، وطُبِّقَت شَهَواتٍ ؛ لِیَختَبِرَ فیها عَبیدَهُ بِالطّاعَةِ ، فَلا یَکونُ دارُ عَمَلٍ دارَ جَزاءٍ . ⁽²⁾

۲ / ۳ظُهورُ ما یُستَحَقُّ بِهِ الثَّوابُ وَالعِقابُالإمام علیّ علیه السلام :لا یَقولَنَّ أحَدُکُم : «اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ مِنَ الفِتنَةِ» ؛ لِأَنَّهُ لَیسَ أحَدٌ إلّا وهُوَ مُشتَمِلٌ عَلی فِتنَةٍ ، ولکِن مَنِ استَعاذَ فَلیَستَعِذ مِن مُضِلّاتِ الفِتَنِ ، فَإِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ یَقولُ : «وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا أَمْوَالُکُمْ وَأَوْلَادُکُمْ فِتْنَةٌ» ⁽³⁾؛ ومَعنی ذلِکَ : أنَّهُ یَختَبِرُهُم بِالأَموالِ وَالأَولادِ ؛ لِیَتَبَیَّنَ السّاخِطَ لِرِزقِهِ وَالرّاضِیَ بِقِسمِهِ ، وإن کانَ سُبحانَهُ أعلَمَ بِهِم مِن أنفُسِهِم ، ولکِن لِتَظهَرَ الأَفعالُ الَّتی بِها یُستَحَقُّ الثَّوابُ وَالعِقابُ ؛ لِأَنَّ بَعضَهُم یُحِبُّ الذُّکورَ ویَکرَهُ الإِناثَ ، وبَعضَهُم یُحِبُّ تَثمیرَ المالِ ویَکرَهُ انثِلامَ الحالِ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

.

۲ / ۳ نمودار شدن بایسته های پاداش و کیفر

امام صادق علیه السلامـ در پاسخ ابن ابی العوجا که به حج و طواف، خرده گرفت ـ :این، خانه ای است که خدای عز و جل خلق خود را به واسطه آن به پرستش وا داشته تا با رفتن به [زیارت ]آن، فرمانبری ایشان را بیازماید . از این رو آنان را به بزرگداشت و زیارتش تشویق نموده و آن را جایگاه پیامبران و قبله نمازگزارانش قرار داده است .

الاحتجاج :یکی از فراوان سؤالاتی که زندیق از امام صادق علیه السلام پرسید، این بود که گفت :... به چه علّت ، خداوند، مخلوقات را آفرید، در صورتی که نه به آنها نیازی داشت و نه در آفریدنشان مجبور بود، و بازیچه کردن ما نیز شایسته او نیست ؟ [فرمود :] «آنها را آفرید تا حکمت خود را پدیدار نماید ، و علمش را به کار زند ، و تدبیرش را محقّق سازد» . زندیق گفت : پس چرا به همین سرا[ی دنیا] بسنده نمی کند و آن را سرای پاداش و جایگاه کیفرش قرار نمی دهد ؟ فرمود : «این سرا ، سرای آزمایش ، و بازار ثواب و کسبگاه رحمت است . از آفت ها پر ، و از شهوات و خواست ها آکنده شده است تا [خداوند] در آن، فرمان برداری بندگانش را بیازماید . بنا بر این ، سرای کار نمی تواند سرای پاداش باشد» .

۲ / ۳نمودار شدن بایسته های پاداش و کیفرامام علی علیه السلام :هیچ یک از شما نگوید : «خدایا ! من از آزمایش شدن به تو پناه می برم» ؛ زیرا هیچ کس نیست که از فتنه [و آزمایش الهی] بر کنار باشد ؛ بلکه هر کس به خدا پناه می برد ، از عوامل گم راه کننده در فتنه ها [به خدا] پناه بَرَد ؛ چرا که خداوند سبحان می فرماید : «بدایند که دارایی ها و فرزندان شما، فتنه [و آزمون] اند» . معنایش این است که خداوند، آنان را به وسیله دارایی ها و فرزندان می آزماید تا معلوم شود که چه کسی از روزیِ او، ناخرسند و چه کسی به قسمت او خرسند است، اگر چه خداوند سبحان از خودِ آنان هم به آنان داناتر است؛ امّا آزمایش برای این است تا اعمالی که با آنها پاداش و کیفر سزاوار می گردند ، معلوم شوند ؛ زیرا برخی از مردم، پسر دوست دارند و دختر دوست ندارند ، و برخی شان فراوانی مال را دوست دارند و پریشان حالی را دوست ندارند .

.

۲ / ۴ظُهورُ الأَحسَنِ عَمَلاًالکتاب«الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ» . ⁽¹⁾

«وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ وَ کَانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمَاءِ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ لَئِن قُلْتَ إِنَّکُم مَّبْعُوثُونَ مِن بَعْدِ الْمَوْتِ لَیَقُولَنَّ الَّذِینَ کَفَرُواْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّبِینٌ» . ⁽²⁾

«إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَّهَا لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» . ⁽³⁾

الحدیثتفسیر الطبری عن عبد اللّه بن عمر عن النبی صلی الله علیه و آله :أنَّهُ تَلا هذِهِ الآیَةَ : «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ، قالَ : أیُّکُم أحسَنُ عَقلاً ، وأَورَعُ عَن مَحارِمِ اللّهِ ، وأَسرَعُ فی طاعَةِ اللّهِ . ⁽⁴⁾

مجمع البیان عن أبی قتادة :سَأَلتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله عَن قَولِهِ تَعالی : «أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ما عَنی بِهِ ؟ فَقالَ : یَقولُ : أیُّکُم أحسَنُ عَقلاً . ثُمَّ قالَ صلی الله علیه و آله : أتَمُّکُم عَقلاً ، وأَشَدُّکُم للّهِِ خَوفا ، وأَحسَنُکُم فیما أمَرَ اللّهُ بِهِ ونَهی عَنهُ نَظَرا ، وإن کانَ أقَلَّکُم تَطَوُّعا . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۴ نمودار شدن نیک کردارتر

۲ / ۴نمودار شدن نیک کردارترقرآن«همان که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدامتان نیک کردارترید و اوست ارجمند و آمرزگار» .

«او کسی است که آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید و عرش او، بر آب بود ، تا شما را بیازماید که کدامتان نیک کردارترید ، و اگر بگویی : شما پس از مرگ برانگیخته خواهید شد ، قطعا کسانی که کافر شده اند، خواهند گفت : این [ادّعا ]جز سِحری آشکار نیست» .

«ما آنچه را بر روی زمین است، زیور آن قرار دادیم تا ایشان را بیازماییم که کدام یکشان نیک کردارتر است» .

حدیثتفسیر الطبریـ به نقل از عبد اللّه بن عمر ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله این آیه را تلاوت کرد : «تا شما را بیازماید که کدامتان نیک کردارترید» . من گفتم : معنایش چیست ؟ فرمود : «یعنی کدامتان نیکوخِردتر و از حرام های خدا پرهیزگارتر ، و به طاعت خدا شتابنده ترید» .

مجمع البیانـ به نقل از ابو قَتاده ـ :از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدم: مقصود از سخن خدای متعال که : «کدامتان نیکْ کِردارترید» چیست ؟ فرمود : «یعنی کدامتان نیکوخردترید» . سپس فرمود : «کدامتان خردش کامل تر و خدا ترس تر است و از اوامر و نواهی خدای عز و جل، مراقبت بیشتری دارد ، هر چند مستحبّات، کمتری به جا آورد» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :یَابنَ مَسعودٍ ، قَولُ اللّهِ تَعالی : «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» یَعنی : أیُّکُم أزهَدُ فِی الدُّنیا ؛ إنَّها دارُ الغُرورِ ودارُ مَن لا دارَ لَهُ ؛ ولَها یَجمَعُ مَن لا عَقلَ لَهُ ؛ إنَّ أحمَقَ النّاسِ مَن طَلَبَ الدُّنیا ! ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کِتابٍ لَهُ علیه السلام إلی مُعاوِیَةَ ـ :أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ قَد جَعَلَ الدُّنیا لِما بَعدَها ، وَابتَلی فیها أهلَها ؛ لِیَعلَمَ أیُّهُم أحسَنُ عَمَلاً . ولَسنا لِلدُّنیا خُلِقنا ، ولا بِالسَّعیِ فیها اُمرِنا ، وإنَّما وُضِعنا فیها لِنُبتَلی بِها ، وقَدِ ابتَلانِیَ اللّهُ بِکَ وَابتَلاکَ بی ، فَجَعَلَ أحَدَنا حُجَّةً عَلَی الآخَرِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ألا إنَّ اللّهَ تَعالی قَد کَشَفَ الخَلقَ کَشفَةً ، لا أنَّهُ جَهِلَ ما أخفَوهُ مِن مَصونِ أسرارِهِم ومَکنونِ ضَمائِرِهِم ، ولکِن لِیَبلُوَهُم أیُّهُم أحسَنُ عَمَلاً ، فَیَکونَ الثَّوابُ جَزاءً ، وَالعِقابُ بَواءً ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أسهِروا عُیونَکُم ، وأَضمِروا بُطونَکُم ، وَاستَعمِلوا أقدامَکُم ، وأَنفِقوا أموالَکُم ، وخُذوا مِن أجسادِکُم فَجودوا بِها عَلی أنفُسِکُم ، ولا تَبخَلوا بِها عَنها ، فَقَد قالَ اللّهُ سُبحانَهُ : «إِن تَنصُرُواْ اللَّهَ یَنصُرْکُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ» ⁽⁵⁾، وقالَ تَعالی : «مَّن ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَیُضَاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ» ⁽⁶⁾، فَلَم یَستَنصِرکُم مِن ذُلٍّ ، ولَم یَستَقرِضکُم مِن قُلٍّ ؛ استَنصَرَکُم ولَهُ جُنودُ السَّماواتِ وَالأَرضِ وهُوَ العَزیزُ الحَکیمُ ، وَاستَقرَضَکُم ولَهُ خَزائِنُ السَّماواتِ وَالأَرضِ ، وهُوَ الغَنِیُّ الحَمیدُ ، وإنَّما أرادَ أنَ یَبلُوَکُم «أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» . ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای پسر مسعود ! سخن خدای متعال که : «تا شما را بیازماید که کدامتان نیک کردارترید» ، معنایش این است که کدامتان به دنیا بی رغبت تر است . دنیا سرای فریب است و سرای کسی که سرایی ندارد . کسی برای دنیا گرد می آورد که خِرَد ندارد . احمق ترینِ مردم، کسی است که طالب دنیا باشد .

امام علی علیه السلامـ از نامه ایشان به معاویه ـ :امّا بعد ، همانا خدای سبحان، دنیا را برای [جهانِ] پس از آن آفرید ، و اهل دنیا را در آن می آزماید تا معلوم شود که کدام یک از آنها نیک کردارتر است . ما برای دنیا آفریده نشده ایم ، و به کوشش در آن [برای دنیا ]مأمور نگشته ایم ؛ بلکه به دنیا آورده شده ایم تا بِدان آزموده شویم ، و خدا تو را وسیله آزمایش من قرار داده و مرا وسیله آزمایش تو ، و یکی از ما را حجّت بر دیگری نهاده است .

امام علی علیه السلام :هان ! خداوند متعال، درون مردمان را [از طریق امتحان] آشکار ساخت، نه این که از رازهای نهفته و درون های پوشیده شان آگاه نبود ؛ بلکه [ چنین کرد ] تا آنان را بیازماید که کدامشان نیک کردارتر است ، تا ثواب ، پاداش [ــِ کار نیک] باشد و عقاب ، سزا [ی کار بد] .

امام علی علیه السلام :چشمانتان را شب ها [به عبادت] بیدار دارید ، و شکم هایتان را [به روزه ]گرسنه ، و پاهایتان را به کار [عبادت] گیرید ، و اموالتان را انفاق کنید ، و از تن هایتان بگیرید و به جان هایتان ببخشید [و جسمتان را فدای جانتان کنید] و در این کار، بخل نورزید ؛ چرا که خدای سبحان فرموده : «اگر خدا را یاری کنید، خدا شما را یاری می کند و گام هایتان را استوار می گرداند» ، و فرموده : «کیست که به خدا وامی نیکو دهد ، پس خدا آن را برایش چند برابر گرداند ؟ و برای اوست مزدی ارزشمند» . او از سر ناتوانی، از شما یاری نطلبیده ، و از روی ناداری، از شما وام نخواسته است؛ بلکه کسی از شما یاری طلبیده که «لشکریان آسمان ها و زمین، از آنِ اویند و خدا توانمند و حکیم است» و کسی از شما وام خواسته است که «خزانه های آسمان ها و زمین، از آنِ اوست ، و او بی نیاز و ستوده است» و [یاری طلبیدن و وام خواستنش برای این است که ]او ، در حقیقت ، خواسته است «شما را بیازماید که کدامتان نیک کردارترید» .

.

الإمام زین العابدین علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل لَم یُحِبَّ زَهرَةَ الدُّنیا وعاجِلَها لِأَحَدٍ مِن أولِیائِهِ ، ولَم یُرَغِّبهُم فیها وفی عاجِلِ زَهرَتِها وظاهِرِ بَهجَتِها ، وإنَّما خَلَقَ الدُّنیا وخَلَقَ أهلَها لِیَبلُوَهُم فیها أیُّهُم أحسَنُ عَمَلاً لِاخِرَتِهِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِ اللّهِ عز و جل : «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ـ :لَیسَ یَعنی أکثَرَکُم عَمَلاً ، ولکِن أصوَبَکُم عَمَلاً ؛ وإنَّمَا الإِصابَةُ خَشیَةُ اللّهِ وَالنِّیَّةُ الصّادِقَةُ وَالحَسَنَةُ . ⁽²⁾

الإمام الرضا علیه السلامـ لَمّا سَأَلَهُ المَأمونُ عَن قَولِهِ تَعالی : «وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ وَ کَانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمَاءِ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ـ :أمّا قَولُهُ عز و جل : «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ، فَإِنَّهُ عز و جل خَلَقَ خَلقَهُ لِیَبلُوَهُم بِتَکلیفِ طاعَتِهِ وعِبادَتِهِ ، لا عَلی سَبیلِ الاِمتِحانِ وَالتَّجرِبَةِ ؛ لِأَنَّهُ لَم یَزَل عَلیما بِکُلِّ شَیءٍ . ⁽³⁾

۲ / ۵ظُهورُ الجِهادِ وَالصَّبرِالکتاب«وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّی نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِینَ مِنکُمْ وَالصَّابِرِینَ وَ نَبْلُوَاْ أَخْبَارَکُمْ» . ⁽⁴⁾

.

۲ / ۵ نمایان شدن جهاد و شکیبایی

امام زین العابدین علیه السلام :خدای عز و جل زرق و برق دنیا و زندگی زودگذر آن را برای هیچ یک از اولیای خود، دوست نداشته و آنان را به دنیا و زرق و برق گذرا و ظاهر زیبای آن، ترغیب نکرده است ؛ بلکه دنیا و اهل دنیا را آفرید تا آنها را در دنیا بیازماید که کدامشان برای آخرتش بهتر کار می کند .

امام صادق علیه السلامـ در باره سخن خدای عز و جل : «تا شما را بیازماید که کدامتان نیک کردارترید» ـ :معنایش این نیست که کدامتان بیشتر عمل می کنید؛ بلکه معنایش این است که کدامتان درست تر عمل می کنید ، و درستی عمل، همان خداترسی و نیّت راست و نیکوست .

امام رضا علیه السلامـ در پاسخ سؤال مأمون از آیه شریف: «او کسی است که آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید و عرش او بر آب بود تا شما را بیازماید که کدامتان نیک کردارترید» ـ :امّا سخن او : «تا شما را بیازماید که کدامتان نیک کردارترید» ، خدای عز و جل مخلوقاتش را آفرید تا از طریق مکلّف نمودن آنان به طاعت و عبادتش ، ایشان را بیازماید ، و این کار را برای امتحان و تجربه[ی خودش ]نکرد ؛ زیرا او همواره به همه چیز داناست .

۲ / ۵نمایان شدن جهاد و شکیباییقرآن«و البتّه شما را می آزماییم تا مجاهدان و شکیبایانِ شما را معلوم داریم و گزارش های [مربوط به ]شما را رسیدگی کنیم» .

.

«وَلَنَبْلُوَنَّکُم بِشَیْ ءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَالِ وَ الْأَنفُسِ وَ الثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ» . ⁽¹⁾

«أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تُتْرَکُواْ وَلَمَّا یَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِینَ جَاهَدُواْ مِنکُمْ وَلَمْ یَتَّخِذُواْ مِن دُونِ اللَّهِ وَلَا رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً وَاللَّهُ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ» . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یَقولُ البَلاءُ کُلَّ یَومٍ : إلی أینَ أتَوَجَّهُ ؟ فَیَقولُ اللّهُ عز و جل : إلی أحِبّائی واُولی طاعَتی ؛ أبلو بِکَ أخبارَهُم ، وأَختَبِرُ صَبرَهُم ، واُمَحِّصُ بِکَ ذُنوبَهُم ، وأَرفَعُ بِکَ دَرَجاتِهِم . ویَقولُ الرَّخاءُ کُلَّ یَومٍ : إلی أینَ أتَوَجَّهُ ؟ فَیَقولُ اللّهُ عز و جل : إلی أعدائی وأَهلِ مَعصِیَتی ؛ أزیدُ بِکَ طُغیانَهُم ، واُضاعِفُ بِکَ ذُنوبَهُم ، واُعَجِّلُ بِکَ لَهُم ، واُکَثِّرُ بِکَ عَلی غَفلَتِهِم . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ ـ :وقَدَّرَ الأَرزاقَ فَکَثَّرَها وقَلَّلَها ، وقَسَّمَها عَلَی الضّیقِ وَالسَّعَةِ فَعَدَلَ فیها ؛ لِیَبتَلِیَ مَن أرادَ بِمَیسورِها ومَعسورِها ، ولِیَختَبِرَ بِذلِکَ الشُّکرَ وَالصَّبرَ مِن غَنِیِّها وفَقیرِها . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :اِعلَم أنَّ الخَلقَ بَینَ فِتَنٍ ومِحَنٍ فِی الدُّنیا ؛ إمّا مُبتَلیً بِالنِّعَمِ لِیَظهَرَ شُکرُهُ ، وإمّا مُبتَلیً بِالشِّدَّةِ لِیَظهَرَ صَبرُهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :قَد عَجَزَ مَن لَم یُعِدَّ لِکُلِّ بَلاءٍ صَبرا ، ولِکُلِّ نِعمَةٍ شُکرا ، ولِکُلِّ عُسرٍ یُسرا . صَبِّر نَفسَکَ عِندَ کُلِّ بَلِیَّةٍ ، فی وَلَدٍ أو مالٍ أو رَزِیَّةٍ ، فَإِنَّما یَقبِضُ عارِیَتَهُ ویَأخُذُ هِبَتَهُ ، لِیَبلُوَ فیهِما صَبرَکَ وشُکرَکَ . ⁽⁶⁾

.

«و البتّه شما را به چیزی از ترس و گرسنگی و کاهشی در اموال و جان ها و محصولات می آزماییم و بشارت ده شکیبایان را» .

«آیا پنداشته اید که به حال خود رها می شوید و خدا کسانی را که از میان شما جهاد کرده و غیر از خدا و فرستاده او و مؤمنان ، محرم اسراری نگرفته اند ، معلوم نمی دارد ؟ و خدا به آنچه انجام می دهید، آگاه است» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بلا هر روز می گوید : به کجا روم ؟ و خدای عز و جل می فرماید : «به سوی دوستانم و اهل طاعتم ، تا به واسطه تو، احوال آنان را بیازمایم ، و شکیبایی شان را امتحان نمایم ، و به وسیله تو، گناهانشان را پاک کنم و درجاتشان را بالا ببرم» . آسایش نیز هر روز می گوید : به کجا روم ؟ و خدای عز و جل می فرماید : «به نزد دشمنانم و اهل معصیتم، تا به واسطه تو بر سرکشی آنان بیفزایم ، و گناهانشان را دوچندان سازم ، و شتابکار [و کم شکیب] شان گردانم ، و غفلتشان را افزون نمایم» .

امام علی علیه السلامـ در یکی از خطبه هایش ـ :روزی ها را کم و زیاد، مقدّر فرمود ، و آنها را به تنگی و فراخی، قسمت نمود و در این قسمت، به عدالت رفتار کرد تا هر که را خواست، به این گشایش و تنگنای روزی گرفتار آورد و بدین وسیله سپاس گزاری و ناشکیبی دارا و نادارِ آنها را بیازماید .

امام صادق علیه السلام :بدان که مردمان در دنیا آزمایش و امتحان می شوند ؛ یا به نعمت ها آزموده می شوند تا [میزان] سپاس گزاری آنها، خود را نشان دهد ، و یا به سختی آزموده می شوند تا شکیبایی شان، خود را نمایان سازد .

امام صادق علیه السلام :کسی که برای هر بلایی، شکیبایی ای و برای هر نعمتی، شکری و برای هر سختی ای، آسانی آماده نسازد ، او انسان ناتوانی است . در هر بلا یا مصیبتی که به فرزندت یا مالت می رسد، خویشتن را به شکیبایی وا دار ؛ زیرا خداوند، آنچه را به عاریت داده، می ستاند و بخشش خود را پس می گیرد تا بدین وسیله شکیبایی و شکرگزار بودن تو را بیازماید .

.

بحار الأنوار عن عبد اللّه بن جعفر الحمیری :کُنتُ عِندَ مَولایَ أبِی مُحَمَّدٍ الحَسَنِ بنِ عَلِیٍّ العَسکَرِیِّ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ، إذ وَرَدَت إلَیهِ رُقعَةٌ مِنَ الحَبسِ مِن بَعضِ مَوالیهِ ، یَذکُرُ فیها ثِقَل الحَدیدِ وسوءَ الحالِ وتَحامُلَ السُّلطانِ . وکَتَبَ إلَیهِ : یا عَبدَ اللّهِ ، إنَّ اللّهَ عز و جل یَمتَحِنُ عِبادَهُ لِیَختَبِرَ صَبرَهُم ، فُیُثیبَهُم عَلی ذلِکَ ثَوابَ الصّالِحینَ ، فَعَلَیکَ بِالصَّبرِ . ⁽¹⁾

راجع : ص ۵۴ ( البلاء / الفصل الثالث / مجاهدة الأعداء ) .

۲ / ۶ظُهورُ الطَّیِّبِ وَالخَبیثِالکتاب«مَّا کَانَ اللَّهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی مَآ أَنتُمْ عَلَیْهِ حَتَّی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَمَا کَانَ اللَّهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ وَلَکِنَّ اللَّهَ یَجْتَبِی مِن رُّسُلِهِ مَن یَشَاءُ فَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِن تُؤْمِنُواْ وَتَتَّقُواْ فَلَکُمْ أَجْرٌ عَظِیمٌ» . ⁽²⁾

«لِیَمِیزَ اللَّهُ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَیَجْعَلَ الْخَبِیثَ بَعْضَهُ عَلَی بَعْضٍ فَیَرْکُمَهُ جَمِیعًا فَیَجْعَلَهُ فِی جَهَنَّمَ أُوْلَئِکَ هُمُ الْخَاسِرُونَ» . ⁽³⁾

.

۲ / ۶ نمایان شدن پاک و ناپاک

بحار الأنوارـ به نقل از عبد اللّه بن جعفر حِمْیری ـ :در خدمت مولایم امام حسن عسکری علیه السلام بودم که نامه ای از یکی از دوستدارانش در زندان رسید و در آن نامه، از سنگینیِ کند و زنجیر و پریشانی اش و ستم حکومت، یاد کرده بود . امام علیه السلام به او نوشت : «ای بنده خدا ! خداوند عز و جل بندگانش را امتحان می کند تا شکیبایی آنها را بیازماید و برای آن، پاداش نیکان را عطایشان می نماید . پس شکیبا باش» .

ر . ک : ص ۵۵ (آزمایش الهی / فصل سوم / جهاد با دشمنان) .

۲ / ۶نمایان شدن پاک و ناپاکقرآن«خدا بر آن نیست که مؤمنان را به این [حالی] که شما بر آن هستید ، وا گذارد ، تا آن که پلید را از پاک جدا کند ، و خدا بر آن نیست که شما را از غیب، آگاه گرداند ؛ ولی خدا از میان فرستادگانش، هر که را بخواهد، بر می گزیند . پس به خدا و پیامبرانش ایمان بیاورید ، و اگر بگروید و پرهیزگاری کنید ، برای شما مزدی بزرگ خواهد بود» .

«تا خدا ناپاک را از پاک جدا کند و تا پاک ها را روی یکدیگر نهد و همه را متراکم کند ، آن گاه در دوزخ قرار دهد . اینان، همان زیانکاران اند» .

.

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ لَیُجَرِّبُ أحَدَکُم بِالبَلاءِ وهُوَ أعلَمُ بِهِ کَما یُجَرِّبُ أحَدُکُم ذَهَبَهُ بِالنّارِ ؛ فَمِنهُم مَن یَخرُجُ کَالذَّهَبِ الإِبریزِ ⁽¹⁾، فَذلِکَ الَّذی نَجّاهُ اللّهُ تَعالی مِنَ السَّیِّئاتِ ، ومِنهُم مَن یَخرُجُ کَالذَّهَبِ دونَ ذلِکَ ، فَذلِکَ الَّذی یَشُکُّ بَعضَ الشَّکِّ ، ومِنهُم مَن یَخرُجُ کَالذَّهَبِ الأَسوَدِ ، فَذلِکَ الَّذی قَدِ افتَتَنَ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :یُمتَحَنُ المُؤمِنُ بِالبَلاءِ کَما یُمتَحَنُ بِالنّارِ الخِلاصُ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لا تَفرَح بِالغَناءِ وَالرَّخاءِ ، ولا تَغتَمَّ بِالفَقرِ وَالبَلاءِ ؛ فَإِنَّ الذَّهَبَ یُجَرَّبُ بِالنّارِ ، وَالمُؤمِنُ یُجَرَّبُ بِالبَلاءِ . ⁽⁵⁾

الإمام الحسن علیه السلام :إنَّ اللّهَ تَعالی ـ بِمَنِّهِ ورَحمَتِهِ ـ لَمّا فَرَضَ عَلَیکُمُ الفَرائِضَ ، لَم یَفرِض ذلِکَ عَلَیکُم لِحاجَةٍ مِنهُ إلَیهِ ، بَل رَحمَةً مِنهُ إلَیکُم لا إلهَ إلّا هُوَ ؛ لِیَمیزَ الخَبیثَ مِنَ الطَّیِّبِ ، ولِیَبتَلِیَ ما فی صُدورِکُم ، ولِیُمَحِّصَ ما فی قُلوبِکُم ، ولِتَتَسابَقوا إلی رَحمَتِهِ ، ولِتَتَفاضَلَ مَنازِلُکُم فی جَنَّتِهِ . ⁽⁶⁾

.

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند، هر یک از شما را ، با آن که کاملاً می شناسد ، در بوته بلا می نهد، همان گونه که هر یک از شما طلایش را در بوته آزمایش می نهد . پس یکی از ایشان، همچون زرِ ناب [از این بوته بلا ]بیرون می آید . این، همان کسی است که خداوند متعال، او را از گناهان و بدی ها رهانیده است . برخی شان همچون طلای کم عیارتر بیرون می آید . او همان کسی است که اندکی شک می کند ، و برخی شان همچون طلای سیاه بیرون می آید . او همان کسی است که به فتنه گرفتار می آید .

امام علی علیه السلام :مؤمن با بلا آزمایش می شود، همچنان که برای خالص گردانیدن چیزی، از آتش استفاده می شود .

امام علی علیه السلام :به توانگری و آسایش، شاد مشو و از تنگ دستی و بلا غم به خود راه مده ؛ زیرا طلا با آتش، خالص می شود و مؤمن با بلا .

امام حسن علیه السلام :خداوند بنده نواز و مهربان، چون فرایض را بر شما واجب گردانید، این کار را نه از آن رو کرد که به شما احتیاجی دارد؛ بلکه رحمتی است از جانب خدای یکتا تا ناپاک را از پاک، متمایز سازد ، و آنچه را در سینه های شماست، بیازماید ، و دل هایتان را پاک گرداند ، و به سوی رحمت او از یکدیگر پیشی بگیرید ، و جایگاه هایتان در بهشت او، بر یکدیگر برتری یابد .

.

۲ / ۷ظُهورُ السَّرائِرِالکتاب«وَلِیَبْتَلِیَ اللَّهُ مَا فِی صُدُورِکُمْ وَلِیُمَحِّصَ مَا فِی قُلُوبِکُمْ وَاللَّهُ عَلِیمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ» . ⁽¹⁾

«وَلَا تَکُونُواْ کَالَّتِی نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِن بَعْدِ قُوَّةٍ أَنکَاثًا تَتَّخِذُونَ أَیْمَانَکُمْ دَخَلَاً بَیْنَکُمْ أَن تَکُونَ أُمَّةٌ هِیَ أَرْبَی مِنْ أُمَّةٍ إِنَّمَا یَبْلُوکُمُ اللَّهُ بِهِ وَ لَیُبَیِّنَنَّ لَکُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَا کُنتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ» . ⁽²⁾

الحدیثالإمام علیّ علیه السلام :فی تَقَلُّبِ الأَحوالِ عُلِمَ جَواهِرُ الرِّجالِ ، وَالأَیّامُ تُوَضِّحُ لَکَ السَّرائِرَ الکامِنَةَ . ⁽³⁾

.

۲ / ۷ نمودار شدن درون ها

۲ / ۷نمودار شدن درون هاقرآن«تا آنچه را در سینه های شماست، بیازماید و تا آنچه را در قلب های شماست، پاک گرداند و خدا به راز سینه ها آگاه است» .

«و مانند آن زنی که رشته خود را پس از بافتن، پنبه می کرد ، نباشید که سوگندهای خود را میان خویش، وسیله [فریب و ]تقلّب سازید، [به خیال این] که گروهی از گروه دیگر افزون ترند . جز این نیست که خدا شما را بدین وسیله می آزماید و روز قیامت، آنچه را در آن اختلاف می کردید ، قطعا برای شما توضیح خواهد داد» .

حدیثامام علی علیه السلام :در دگرگونی های احوال [و فراز و نشیب های زندگی] است که گوهر مردان دانسته می شود ، و روزگار، درون های پوشیده را برای تو آشکار می سازد .

.

الفصل الثالث : الاُمور التی یبتلی بها الإنسان۳ / ۱أنواعُ النِّعَمِالکتاب«وَأَنزَلْنَا إِلَیْکَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِّمَا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْکِتَابِ وَمُهَیْمِنًا عَلَیْهِ فَاحْکُم بَیْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَکَ مِنَ الْحَقِّ لِکُلٍّ جَعَلْنَا مِنکُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَکِن لِّیَبْلُوَکُمْ فِی مَا ءَاتَاکُمْ فَاسْتَبِقُواْ الْخَیْرَاتِ إِلَی اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعًا فَیُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ» . ⁽¹⁾

«وَهُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِّیَبْلُوَکُمْ فِی مَا ءَاتَاکُمْ إِنَّ رَبَّکَ سَرِیعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَّحِیمٌ» . ⁽²⁾

«فَإِذَا مَسَّ الْاءِنسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِّنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَی عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لَکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لَا یَعْلَمُونَ» . ⁽³⁾

.

فصل سوم : چیزهایی که انسان با آنها آزموده می شود

۳ / ۱ انواع نعمت ها

فصل سوم : چیزهایی که انسان با آنها آزموده می شود۳ / ۱انواع نعمت هاقرآن«و این کتاب را به حق به سوی تو فرو فرستادیم، در حالی که تصدیق کننده کتاب های پیشین و حاکم بر آنهاست . پس میان آنان بر وفق آنچه خدا فرو فرستاده است، حکم کن ، و از هواهایشان ، از حقّی که به سوی تو آمده، پیروی مکن . برای هر یک از شما [امّت ها] شریعت و راه روشنی قرار داده ایم ، و اگر خدا می خواست، شما را یک امّت قرار می داد ؛ ولی [خواست] تا شما را در آنچه به شما داده است، بیازماید . پس در کارهای نیک، بر یکدیگر سبقت بگیرید . بازگشت همه شما، به سوی خداست . آن گاه در باره آنچه در آن اختلاف می کردید، آگاهتان خواهد کرد» .

«و او کسی است که شما را جانشینانِ [در] زمین قرار داد ، و بعضی از شما را بر برخی دیگر به درجاتی، برتری داده است تا شما را در آنچه به شما داده است، بیازماید . آری ، پروردگار تو، زودکیفر است و او بس آمرزنده مهربان است» .

«و چون انسان را آسیبی رسد ، ما را فرا می خواند . سپس چون نعمتی از جانب خود به او عطا کنیم، می گوید : تنها آن را به دانش خود یافته ام . نه چنان است ؛ بلکه آن آزمایشی است؛ ولی بیشترشان نمی دانند» .

.

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :قالَ اللّهُ عز و جل : إنَّ مِن عِبادِیَ المُؤمِنینَ لَعِبادا لا یَصلُحُ لَهُم أمرُ دینِهِم إلّا بِالغِنی وَالسَّعَةِ وَالصِّحَّةِ فِی البَدَنِ ، فَأَبلوهُم بِالغِنی وَالسَّعَةِ وَالصِّحَّةِ فِی البَدَنِ ، فَیَصلُحُ لَهُم أمرُ دینِهِم . وقالَ : إنَّ مِن العِبادِ لَعِبادا لا یَصلُحُ لَهُم أمرُ دینِهِم إلّا بِالفاقَةِ وَالمَسکَنَةِ وَالسُّقمِ فی أبدانِهِم ، فَأَبلوهُم بِالفَقرِ وَالفاقَةِ وَالمَسکَنَةِ وَالسُّقمِ فی أبدانِهِم ، فَیَصلُحُ لَهُم أمرُ دینِهِم . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَأَنَا فی فِتنَةِ السَّرّاءِ ⁽²⁾أخوَفُ عَلَیکُم مِن فِتنَةِ الضَّرّاءِ ، إنَّکُم قَدِ ابتُلیتُم بِفِتنَةِ الضَّرّاءِ فَصَبَرتُم ، وإنَّ الدُّنیا خَضِرَةٌ حُلوَةٌ ! ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :کَم مِن مُبتَلیً بِالنَّعماءِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ ، لِیَرَکُمُ اللّهُ مِنَ النِّعمَةِ وَجِلینَ کَما یَراکُم مِنَ النَّقِمَةِ فَرِقینَ ⁽⁵⁾، إنَّهُ مَن وُسِّعَ عَلَیهِ فی ذاتِ یَدِهِ فَلَم یَرَ ذلِکَ استِدراجا ، فَقَد آمَنَ مَخوفا ، ومَن ضُیِّقَ عَلَیهِ فی ذاتِ یَدِهِ فَلَم یَرَ ذلِکَ اختِبارا ، فَقَد ضَیَّعَ مَأمولاً . ⁽⁶⁾

.

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خدای عز و جل فرمود : «در میان بندگان مؤمنم ، بندگانی هستند که کار دین آنها جز با توانگری و وفور نعمت و تن درستی سامان نمی گیرد . از این رو آنها را به توانگری و وفور نعمت و تن درستی می آزمایم [و این نعمت ها را در اختیارشان می نهم] . پس کار دینشان سامان می گیرد» . و فرمود : «بندگانی هم هستند که کار دینشان جز با فقر و ناداری و بیماری درست نمی شود . از این رو آنان را به فقر و ناداری و بیماری مبتلا می سازم. پس کار دینشان درست می شود» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من از آزمایشِ با رفاه، بیشتر بر شما می ترسم تا آزمایش با سختی ها . شما به آزمایش سختی ها امتحان شدید و شکیبایی و تحمّل کردید ؛ امّا دنیا جذّاب و شیرین است !

امام علی علیه السلام :ای بسا کسانی که نعمت برایشان بلاست!

امام علی علیه السلام :ای مردم ! همان گونه که خداوند، شما را از سختی و عذاب، ترسان می بیند، باید از نعمت نیز هراسانتان ببیند ؛ [زیرا] هر که درِ نعمت ها به رویش گشوده شود و آن را مهلت دهیِ خداوند نبیند، خود را از واقعه ترسناکی ایمن پنداشته است ، و هر کس به تنگ دستی گرفتار آید و آن را آزمایش [الهی ]نبیند، آنچه را [از پاداش الهی ]بِدان امید است، از دست داده است .

.

۳ / ۲أنواعُ المَصائِبِالکتاب«وَلَنَبْلُوَنَّکُم بِشَیْ ءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَالِ وَ الْأَنفُسِ وَ الثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ» . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا أیُّهَا النّاسُ ، إنَّ هذِهِ الدُّنیا دارُ التِواءٍ لا دارُ استِواءٍ ، ودارُ تَرَحٍ ⁽²⁾لا دارُ فَرَحٍ ، فَمَن عَرَفَها لَم یَفرَح لِرَخاءٍ ، ولَم یَحزَن لِشِدَّةٍ . ألا وإنَّ اللّهَ تَعالی خَلَقَ الدُّنیا دارَ بَلوی ، وَالآخِرَةَ دارَ عُقبی ، فَجَعَلَ بَلوَی الدُّنیا لِثَوابِ الآخِرَةِ ، وثَوابَ الآخِرَةِ مِن بَلوَی الدُّنیا عِوَضا ، فَیَأخُذُ ویَبتَلی لِیَجزِیَ ؛ فَاحذَروا حَلاوَةَ رَضاعِها لِمَرارَةِ فِطامِها ، وَاحذَروا لَذیذَ عاجِلِها لِکُربَةِ آجِلِها ، ولا تَسعَوا فی عِمرانِ دارٍ قَد قَضَی اللّهُ خَرابَها ، ولا تُواصِلوها وقَد أرادَ مِنکُم اجتِنابَها ؛ فَتَکونوا لِسُخطِهِ مُتَعَرِّضینَ ، ولِعُقوبَتِهِ مُستَحِقّینَ . ⁽³⁾

الغیبة للنعمانی عن أبی بصیر عن الإمام الصادق علیه السلام :لا بُدَّ أن یَکونَ قُدّامَ القائِمِ سَنَةٌ یَجوعُ فیهَا النّاسُ ، ویُصیبُهُم خَوفٌ شَدیدٌ مِنَ القَتلِ ونَقصٍ مِنَ الأَموالِ وَالأَنفُسِ وَالثَّمَراتِ ، فَإِنَّ ذلِکَ فی کِتابِ اللّهِ لَبَیِّنٌ . ثُمَّ تَلا هذِهِ الآیَةَ : «وَلَنَبْلُوَنَّکُم بِشَیْ ءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَالِ وَ الْأَنفُسِ وَ الثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ» . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۲ انواع مصیبت ها

۳ / ۲انواع مصیبت هاقرآن«و ما قطعا شما را با چیزی از ترس و گرسنگی و کاهشی در دارایی ها و جان ها و محصولات می آزماییم و شکیبایان را بشارت ده» .

حدیثپیامبر خدا علیه السلام :ای مردم ! این دنیا سرای ناهمواری [و فراز و نشیب و پیچ و خم ]است ، نه سرای همواری، و سرای غم است، نه سرای شادی . پس هر که آن را شناخت، با آسایشی شاد نمی شود و با سختی و رنجی، اندوهگین نمی گردد . هان ! خداوند متعال، دنیا را سرای آزمایش آفرید ، و آخرت را سرای جزا . پس ، آزمایش دنیا را برای پاداش آخرت قرار داد ، و پاداش آخرت را عوضی برای آزمایش دنیا . بنا بر این ، می گیرد و می آزماید تا پاداش دهد . پس ، از شیرینی شیر دادنش به خاطر تلخی از شیر گرفتنش بپرهیزید ، و از لذّت زودگذر آن به خاطر غم و رنج آینده اش دوری کنید ، و در آباد کردن سرایی که خداوند به خرابی آن حکم داده است ، نکوشید ، و به سرایی که خدا از شما خواسته است از آن دوری کنید ، نچسبید که در نتیجه ، در معرض خشم او قرار گیرید ، و سزامند کیفرش گردید .

الغیبة، نعمانیـ به نقل از ابو بصیر ـ :امام صادق علیه السلام فرمود: «پیش از ظهور قائم، حتما خشک سالی خواهد شد که مردم در آن گرسنه می مانند ، و وحشت از کشتار و کاهش در اموال و جان ها و محصولات، وجودشان را فرا می گیرد . این در کتاب خداوند به روشنی آمده است» . ایشان سپس این آیه را تلاوت نمود : «و قطعا شما را به چیزی از ترس و گرسنگی و کاهشی در اموال و جان ها و محصولات می آزماییم و شکیبایان را بشارت ده» .

.

لقمان علیه السلام :یا بُنَیَّ ، إنَّ الذَّهَبَ یُجَرَّبُ بِالنّارِ ، وَالعَبدَ الصّالِحَ یُجَرَّبُ بِالبَلاءِ ، وإذا أحَبَّ اللّهُ قَوما ابتَلاهُم ، فَمَن رَضِیَ فَلَهُ الرِّضا ، ومَن سَخِطَ فَلَهُ السُّخطُ . ⁽¹⁾

۳ / ۳أنواعُ الشُّرورِ وَالخَیراتِالکتاب«کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَ نَبْلُوکُم بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً وَ إِلَیْنَا تُرْجَعُونَ» . ⁽²⁾

«وَ قَطَّعْنَاهُمْ فِی الأَْرْضِ أُمَمًا مِّنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَ مِنْهُمْ دُونَ ذَلِکَ وَ بَلَوْنَاهُم بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّیِّئاتِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» . ⁽³⁾

« فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَکِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَلَکِنَّ اللَّهَ رَمَی وَلِیُبْلِیَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْهُ بَلآَءً حَسَنًا إِنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ » . ⁽⁴⁾

الحدیثالإمام الصادق علیه السلام :مَرِضَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام ، فَعادَهُ قَومٌ فَقالوا لَهُ : کَیفَ أصبَحتَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ؟ فَقالَ : أصبَحتُ بِشَرٍّ . فَقالوا لَهُ : سُبحانَ اللّهِ! هذا کَلامُ مِثلِکَ ؟ فَقالَ : یَقولُ اللّهُ تَعالی : «وَ نَبْلُوکُم بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً وَ إِلَیْنَا تُرْجَعُونَ » ؛ فَالخَیرُ الصِّحَّةُ وَالغِنی ، وَالشَّرُّ المَرَضُ وَالفَقرُ ؛ ابتِلاءً وَاختِبارا ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

۳ / ۳ انواع بدی ها و خوبی ها

لقمان علیه السلام :پسر عزیزم ! طلا با آتش، خالص می شود و بنده نیک با بلا . خداوند، هر گاه مردمی را دوست بدارد، آنها را به بلا دچار می سازد . پس هر که [به آن بلا و گرفتاری ها] خشنود بود، خدا هم از او خشنود خواهد بود ، و هر که ناخشنود بود، خدا هم از او ناخشنود خواهد بود .

۳ / ۳انواع بدی ها و خوبی هاقرآن«هر کسی مرگ را می چشد ، و ما شما را از راه آزمایش به بد و نیک می آزماییم و به سوی ما باز گردانیده می شوید» .

«و آنان را در زمین به صورت گروه هایی، پراکنده ساختیم . برخی از آنان درستکارند و برخی از آنان، جز این اند ، و آنها را به خوبی ها و بدی ها آزمودیم ، شاید که باز گردند» .

«شما آنها را نکشتید؛ بلکه خدا آنان را کشت ، و تو [ای پیامبر] تیر نینداختی؛ بلکه خدا بود که تیر انداخت و تا مؤمنان را بدین وسیله به آزمایشی نیکو بیازماید . قطعا خدا شنوا و داناست» .

حدیثامام صادق علیه السلام :امیر مؤمنان علیه السلام بیمار شد و عدّه ای به عیادتش رفتند و گفتند : در چه حالی، ای امیر مؤمنان ؟ فرمود : «بدم» . گفتند : سبحان اللّه ! این سخن شخصی چون شماست ؟ ! فرمود : «خداوند متعال می فرماید : «و ما شما را از راه آزمایش به بد و نیک می آزماییم» . نیک، تن درستی و توانگری است ، و بد، بیماری و ناداری است ، و اینها برای آزمایش و امتحان اند» .

.

عنه علیه السلام :کانَ عَمُّنَا العَبّاسُ نافِذَ البَصیرَةِ ، صَلبَ الإِیمانِ ، جاهَدَ مَعَ أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام ، وأَبلی بَلاءً حَسَنا ، ومَضی شَهیدا . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :... ولکِنَّ اللّهَ عز و جل یَختَبِرُ عَبیدَهُ بِأَنواعِ الشَّدائِدِ ، ویَتَعَبَّدُهُم بِأَلوانِ المَجاهِدِ ، ویَبتَلیهِم بِضُروبِ المَکارِهِ ؛ إخراجا لِلتَّکَبُّرِ مِن قُلوبِهِم ، وإسکانا لِلتَّذَلُّلِ فی أنفُسِهِم ، ولِیَجعَلَ ذلِکَ أبوابا فُتُحا إلی فَضلِهِ ، وأَسبابا ذُلُلاً لِعَفوِهِ وفِتنَتِهِ ، کَما قالَ : «الم * أَحَسِبَ النَّاسُ أَن یُتْرَکُواْ أَن یَقُولُواْ ءَامَنَّا وَ هُمْ لَا یُفْتَنُونَ * وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُواْ وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکَاذِبِینَ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

۳ / ۴کُلُّ قَبضٍ وبَسطٍالکتاب«فَأَمَّا الْاءِنسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ * وَ أَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهَانَنِ» . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۴ هر تنگنا و گشایشی

اشاره

امام صادق علیه السلام :عمویمان عبّاس، بصیرتی عمیق و ایمانی استوار داشت ، و در کنار ابا عبد اللّه علیه السلام جهاد کرد و مردانه جنگید و شهید شد .

امام علی علیه السلام :امّا خداوند عز و جل بندگانش را به انواع سختی ها می آزماید ، و با رنج و مشقّت های گوناگون به بندگی می خواند ، و به ناملایمات مختلف مبتلایشان می کند تا تکبّر را از دل هایشان بیرون سازد ، و فروتنی را در جان هایشان بنشاند ، و تا اینها را درهایی گشوده به سوی فضلش و راه هایی هموار برای عفو و آزمایشش قرار دهد ، چنان که فرموده است : «الف ، لام ، میم . آیا مردم پنداشته اند که تا گفتند: ایمان آوردیم ، رها می شوند و آزمایش نمی گردند ؟ به یقین، ما کسانی را که پیش از آنان بودند، آزمودیم تا خدا آنان را که راست گفتند، معلوم دارد و دروغگویان [مدّعی ایمان] را نیز معلوم دارد» .

۳ / ۴هر تنگنا و گشایشیقرآن«امّا انسان ، هنگامی که پروردگارش او را می آزماید و گرامی اش می دارد و به او نعمت فراوان می دهد، می گوید : پروردگارم، مرا گرامی داشته است . و امّا چون وی را می آزماید و روزی اش را بر او تنگ می گرداند، می گوید : پروردگارم، مرا خوار داشته است» .

.

الحدیثمجمع البیان عن السکونی عن الإمام الصادق عن آبائه عن رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ فی قَولِهِ تَعالی : «أَیَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُم بِهِ مِن مَّالٍ وَ بَنِینَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرَاتِ بَل لَا یَشْعُرُونَ» ⁽¹⁾ـ :إنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ : یَحزَنُ عَبدِی المُؤمِنُ إذا أقتَرتُ ⁽²⁾عَلَیهِ شَیئا مِنَ الدُّنیا ، وذلِکَ أقرَبُ لَهُ مِنّی ، ویَفرَحُ إذا بَسَطتُ لَهُ الدُّنیا ، وذلِکَ أبعَدُ لَهُ مِنّی . ثُمَّ تَلا هذِهِ الآیَةَ إلی قَولِهِ : «بَل لَا یَشْعُرُونَ» ، ثُمَّ قالَ : إنَّ ذلِکَ فِتنَةٌ لَهُم . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلام :مَن ضُیِّقَ عَلَیهِ فی ذاتِ یَدِهِ فَلَم یَرَ ذلِکَ اختِبارا ، فَقَد ضَیَّعَ مَأمولاً . ⁽⁴⁾

تفسیر القمّیـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَلَا تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِیِّ» ⁽⁵⁾ـ :کانَ سَبَبُ نُزولِها أنَّهُ کانَ بِالمَدینَةِ قَومٌ فُقَراءُ مُؤمِنونَ یُسَمَّونَ أصحابَ الصُّفَّةِ ⁽⁶⁾، وکانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أمَرَهُم أن یَکونوا فِی الصُّفَّةِ یَأوونَ إلَیها ، وکانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَتَعاهَدُهُم بِنَفسِهِ ، ورُبَّما حَمَلَ إلَیهِم ما یَأکُلونَ ، وکانوا یَختَلِفونَ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَیُقَرِّبُهُم ویَقعُدُ مَعَهُم ویُؤنِسُهُم ، وکانَ إذا جاءَ الأَغنِیاءُ وَالمُترَفونَ مِن أصحابِهِ أنکَروا عَلَیهِ ذلِکَ ، ویَقولونَ لَهُ : اُطرُدهُم عَنکَ ! فَجاءَ یَوما رَجُلٌ مِنَ الأَنصارِ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وعِندَهُ رَجُلٌ مِن أصحابِ الصُّفَّةِ قَد لَزِقَ بِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ورَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُحَدِّثُهُ ، فَقَعَدَ الأَنصارِیُّ بِالبُعدِ مِنهُما ، فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : تَقَدَّم ، فَلَم یَفعَل ! فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : لَعَلَّکَ خِفتَ أن یَلزَقَ فَقرُهُ بِکَ ؟ فَقالَ الأَنصارِیُّ : اُطرُد هؤُلاءِ عَنکَ ! فَأَنزَلَ اللّهُ : «وَلَا تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُم...» الآیَةَ ، ثُمَّ قالَ : «وَکَذَلِکَ فَتَنَّا بَعْضَهُم بِبَعْضٍ» ؛ أیِ اختَبَرنَا الأَغنِیاءَ بِالغَناءِ لِنَنظُرَ کَیفَ مُواساتُهُم لِلفُقَراءِ ، وکَیفَ یُخرِجونَ ما فَرَضَ اللّهُ عَلَیهِم فی أموالِهِم ، فَاختَبَرنَا الفُقَراءَ لِنَنظُرَ کَیفَ صَبرُهُم عَلَی الفَقرِ وعَمّا فی أیدِی الأَغنِیاءِ ، «وَلْیَقُولُواْ» أیِ الفُقَراءُ «أ هَؤُلَاءِ» الأَغنِیاءُ «مَنَّ اللَّهُ عَلَیْهِم مِّن بَیْنِنَا أَلَیْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاکِرِینَ» ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

.

حدیثمجمع البیانـ به نقل از سَکونی، از امام صادق، از پدرانش علیهم السلام در باره سخن خدای متعال : «آیا می پندارند که با آنچه از مال و پسران که بدیشان مدد می دهیم ، می خواهیم به سویشان در خیرات ، شتاب ورزیم ؟ [نه؛] بلکه نمی فهمند» ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «خدای متعال می فرماید : اگر بر بنده مؤمنم چیزی از دنیا را تنگ گیرم، اندوهگین می شود، حال آن که این سختگیری، او را به من نزدیک تر می سازد ، و اگر دنیا را برایش گشایش دهم، شاد می شود، در صورتی که این گشایش، او را از من دورتر می کند» . ایشان سپس این آیه را تا «بلکه نمی فهمند» تلاوت نمود و فرمود : «[هر دوی ]اینها آزمایشی برای آنان است» .

امام علی علیه السلام :کسی که به تنگ دستی دچار آید و آن را آزمایشی [الهی] نبیند ، پاداشی را که در انتظارش است، از دست داده است .

تفسیر القمّیـ در باره سخن خدای متعال : «و کسانی را که بام و شام، پروردگارشان را می خوانند، از خود مران» ـ :علّت نزول این آیه، آن بود که گروهی تهی دست و مؤمن به نام «اصحاب صُفّه»، در مدینه به سر می بردند . اینان به دستور پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در صُفّه[ی مسجد] زندگی می کردند و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شخصا به آنها رسیدگی می کرد و گاه خودش برایشان غذا می برد . این افراد نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله رفت و آمد می کردند و ایشان، آنان را مقرّب می داشت و در کنارشان می نشست و با آنها خوش و بش می کرد ، و چون یاران ثروتمند و مرفّه او می آمدند، بر این کار پیامبر صلی الله علیه و آله خرده می گرفتند و می گفتند : اینها را از خودت دور کن . روزی مردی از همین صفّه نشینان نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بود و خودش را به ایشان چسبانده بود و پیامبر صلی الله علیه و آله با او سخن می گفت که مردی از انصار آمد و دورتر از آن دو نشست . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود : «جلوتر بیا !»؛ امّا او نیامد . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود : «شاید ترسیدی که فقر این، به تو بچسبد ؟». مرد انصاری گفت : اینها را از خودت دور کن . در این هنگام، خداوند، این آیه را فرو فرستاد : «و کسانی را که هر بام و شام، پروردگارشان را می خوانند، از خود مران» تا آخر آیه . سپس فرمود : «و این گونه ما برخی از ایشان را به برخی دیگر آزمودیم» ، یعنی: توانگران را با توانگری می آزماییم تا بنگریم که کمک و همدردی آنان با تهی دستان چگونه است و چگونه آنچه را خداوند در دارایی هایشان برایشان واجب ساخته است، می پردازند ، و تهی دستان را هم می آزماییم تا ببینیم شکیبایی و تحمّلشان در برابر تهی دستی و در برابر ثروت توانگران، چه اندازه است «و تا بگویند» یعنی تهی دستان بگویند که: «آیا اینان اند» یعنی توانگران اند «که از میان ما ، خدا بر ایشان منّت نهاده است ؟ آیا خدا به سپاس گزاران، داناتر نیست ؟» .

.

الإمام الکاظم علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل یَقولُ : إنّی لَم اُغنِ الغَنِیَّ لِکَرامَةٍ بِهِ عَلَیَّ ، ولَم اُفقِرِ الفَقیرَ لِهَوانٍ بِهِ عَلَیَّ ، وهُوَ مِمَّا ابتَلَیتُ بِهِ الأَغنِیاءَ بِالفُقَراءِ ، ولَولَا الفُقَراءُ لَم یَستَوجِبِ الأَغنِیاءُ الجَنَّةَ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّهُ لَیسَ شَیءٌ فیهِ قَبضٌ أو بَسطٌ مِمّا أمَرَ اللّهُ بِهِ أو نَهی عَنهُ ، إلّا وفیهِ للّهِِ عز و جل ابتِلاءٌ وقَضاءٌ ⁽²⁾. ⁽³⁾

.

امام کاظم علیه السلام :خداوند عز و جل می فرماید : «من توانگر را به خاطر گرامیداشتش توانگر نساخته ام ، و تهی دست را به خاطر خار داشتنش تهی دست نگردانیده ام ؛ بلکه این [تفاوت]، برای آن است که توانگران را به وسیله تهی دستان بیازمایم ، و اگر تهی دستان نبودند، توانگران، سزاوار بهشت نمی شدند» .

امام صادق علیه السلام :در هیچ امر و نهی خداوند، سختگیری و گشایش نیست، مگر این که خداوند عز و جل را در آن، آزمایش و قضایی است . ⁽¹⁾

.

عنه علیه السلام :ما مِن قَبضٍ ولا بَسطٍ إلّا وللّهِِ فیهِ مَشیئَةٌ وقَضاءٌ وَابتِلاءٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ما اُعطِیَ عَبدٌ مِنَ الدُّنیا إلَا اعتِبارا ، وما زُوِیَ عَنهُ إلَا اختِبارا . ⁽²⁾

بیانلعلّ القبض والبسط فی الأرزاق بالتوسیع والتقتیر ، وفی النفوس بالسرور والحزن ، وفی الأبدان بالصحّة والألم ، وفی الأعمال بتوفیق الإقبال إلیه وعدمه ، وفی الأخلاق بالتحلیة وعدمها ، وفی الدعاء بالإجابة له وعدمها ، وفی الأحکام بالرخصة فی بعضها والنهی عن بعضها . ⁽³⁾

۳ / ۵الأَموالُ وَالأَولادُ وَالأَنفُسُ وَالأَزواجُالکتاب«لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوَالِکُمْ وَأَنفُسِکُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُواْ الْکِتَابَ مِن قَبْلِکُمْ وَمِنَ الَّذِینَ أَشْرَکُواْ أَذیً کَثِیرًا وَإِن تَصْبِرُواْ وَتَتَّقُواْ فَإِنَّ ذَلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ» . ⁽⁴⁾

«وَ لَا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقَی» . ⁽⁵⁾

«إِنَّمَا أَمْوَالُکُمْ وَ أَوْلَادُکُمْ فِتْنَةٌ وَ اللَّهُ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ» . ⁽⁶⁾

.

توضیح

۳ / ۵ مال و جان و زن و فرزند

امام صادق علیه السلام :هیچ گرفتگی و گشایشی نیست، مگر این که طبق خواست خدا و با حُکم او و برای آزمایش است .

امام صادق علیه السلام :هیچ چیزی از دنیا به بنده ای داده نشد، مگر برای عبرت آموختن ، و هیچ چیزی از او گرفته نشد، مگر برای آزمودن .

توضیحشاید گرفتگی و گشایش ، در روزی، به رفاه و فقر باشد ، و در جان ها با شادی و اندوه ، و در بدن ها با سلامت و بیماری ، و در اعمال، با توفیق و عدم توفیقِ در انجام دادن آنها ، و در اخلاق، با آراستگی و ناآراستگی اخلاقی ، و در دعا با اجابت و عدم اجابت آن در احکام با اجازه یافتن در برخی از آنها و نهی شدن از برخی دیگر .

۳ / ۵مال و جان و زن و فرزندقرآن«قطعا در مال ها و جان هایتان آزموده خواهید شد ، و از کسانی که پیش از شما به آنان کتاب داده شده و [نیز] از کسانی که به شرک گراییده اند، آزار بسیاری خواهید شنید و اگر شکیبایی کنید و پرهیزگاری نمایید، این [ایستادگی] حاکی از عزم استوار در کارهاست» .

«و زنهار! دیدگان خود را به سوی آنچه اصنافی از ایشان را از آن برخوردار کردیم و زیور و زندگی دنیاست تا ایشان را با آن بیازماییم ، مدوز ، و [بدان که] روزیِ پروردگار تو، بهتر و پایدارتر است» .

«دارایی ها و فرزندان شما ، در حقیقت ، [وسیله] آزمایش اند ، و مزد بزرگ، نزد خداست» .

.

«وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا أَمْوَالُکُمْ وَأَوْلَادُکُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ» . ⁽¹⁾

الحدیثالإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ هُمْ لَا یُفْتَنُونَ » ⁽²⁾ـ :یُبتَلَونَ فی أنفُسِهِم وأَموالِهِم . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ فی مالِ الرَّجُلِ فِتنَةً ، وفی زَوجَتِهِ فِتنَةً ، ووَلَدِهِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أولادُنا أکبادُنا ، صُغَراؤُهُم اُمَراؤُنا ، وکُبَراؤُهُم أعداؤُنا ، فَإِن عاشوا فَتَنونا ، وإن ماتوا أحزَنونا . ⁽⁵⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ لِکُلِّ اُمَّةٍ فِتنَةً ، وفِتنَةَ اُمَّتِی المالُ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ مالَ الدُّنیا کُلَّمَا ازدادَ کَثرَةً وعِظَما ، ازدادَ صاحِبُهُ بَلاءً . ⁽⁷⁾

مسند الشامیین عن عبد اللّه بن حوالة :کُنّا عِندَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، نَشکُو الفَقرَ وَالعُری وقِلَّةَ الشَّیءِ ، فَقالَ نَبِیُّ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أبشِروا ، فَوَاللّهِ لَأَنَا بِکَثرَةِ الشَّیءِ أخوَفُ مِنّی عَلَیکُم مِن قِلَّتِهِ . وَاللّهِ ! لایَزالُ هذَا الأَمرُ فیکُم حَتّی یَفتَحَ اللّهُ لَکُم أرضَ فارِسَ وَالرّومَ وأَرضَ حِمیَرَ ، وحَتّی تَکونوا أجنادا مُجَنَّدَةً ؛ جُندا بِالشّامِ ، وجُندا بِالعِراقِ ، وجُندا بِالیَمَنِ ، وحَتّی یُعطَی الرَّجُلُ المِئَةَ فَیَتَسَخَّطُها . ⁽⁸⁾

.

«بدانید که دارایی ها و فرزندان شما ، در حقیقت ، [وسیله] آزمایش اند ، و مزد بزرگ، نزد خداست» .

حدیثامام صادق علیه السلامـ در باره سخن خداوند متعال : «و آزمایش نمی شوند» ـ :در جان و مالشان آزمایش می شوند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دارایی مرد، مایه آزمایش [او] است و زن و فرزند او نیز وسیله آزمایش اند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فرزندان ما، جگرگوشه های ما هستند . خردسالانشان فرمان روا بر مایند و بزرگ ترهایشان دشمن ما . اگر زنده باشند، ما را دل بسته می کنند (/ رنج و عذاب می دهند) و اگر بمیرند، موجب غم و اندوه ما می شوند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر امّتی با چیزی آزمایش شده است و وسیله آزمایش امّت من، ثروت است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مال دنیا هر چه بیشتر و هنگفت تر شود، زحمت و گرفتاری صاحبش بیشتر می شود .

مسند الشامیّینـ به نقل از عبد اللّه بن حواله ـ :نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بودیم که حاضران از فقر و برهنگی و ناداری، زبان به شِکوه گشودند . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «[به این وضعی که دارید،] خوش حال باشید ؛ زیرا به خدا سوگند که من برای شما از دارایی زیاد، بیشتر می ترسم تا از ناداری . به خدا سوگند که این فقر ، همچنان در میان شما خواهد بود تا آن گاه که خداوند، خاک ایران و روم و سرزمین حِمیَر را برایتان بگشاید ، و تا آن گاه که لشکر لشکر اعزام شوید ؛ لشکری به شام ، لشکری به عراق و لشکری به یمن ، و تا آن گاه که به یک نفر صد [دینار ]عطا شود؛ ولی او از آن ناراضی باشد .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ إعطاءَ هذَا المَالِ فِتنَةٌ ، وإمساکَهُ فِتنَةٌ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ وَقَد عَزَّی الأَشعَثَ عَنِ ابنٍ لَهُ ـ :یا أشعَثُ ، إن تَحزَن عَلَی ابنِکَ فَقَدِ استَحَقَّت مِنکَ ذلِکَ الرَّحِمُ ، وإن تَصبِر فَفِی اللّهِ مِن کُلِّ مُصیبَةٍ خَلَفٌ . یا أشعَثُ ، إن صَبَرتَ جَری عَلَیکَ القَدَرُ وأَنتَ مَأجورٌ ، وإن جَزِعتَ جَری عَلَیکَ القَدَرُ وأَنتَ مَأزورٌ . یا أشعَثُ ، ابنُکُ سَرَّکَ وهُوَ بَلاءٌ وفِتنَةٌ ، وحَزَنَکَ وهُوَ ثَوابٌ ورَحمَةٌ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ وسَمِعَ رَجُلاً یَقولُ : اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ مِنَ الفِتنَةِ ـ :أراکَ تَتَعَوَّذُ مِن مالِکَ ووَلَدِکَ ! یَقولُ اللّهُ تَعالی : «أَنَّمَا أَمْوَالُکُمْ وَأَوْلَادُکُمْ فِتْنَةٌ» ، ولکِن قُل : اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ مِن مُضِلّاتِ الفِتَنِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لا تَعتَبِرُوا الرِّضا وَالسُّخطَ بِالمالِ وَالوَلَدِ جَهلاً بِمَواقِعِ الفِتنَةِ وَالاِختِبارِ فی مَوضِعِ الغِنی وَالإِقتارِ ⁽⁴⁾، فَقَد قالَ سُبحانَهُ وتَعالی : «أَیَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُم بِهِ مِن مَّالٍ وَ بَنِینَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرَاتِ بَل لَا یَشْعُرُونَ» ⁽⁵⁾، فَإِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ یَختَبِرُ عِبادَهُ المُستَکبِرینَ فی أنفُسِهِم بِأَولِیائِهِ المُستَضعَفینَ فی أعیُنِهِم . ⁽⁶⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دادن این مال، فتنه است و ندادنش هم فتنه . ⁽¹⁾

امام علی علیه السلامـ در دلداری به اشعث در مرگ فرزندش ـ :ای اشعث ! اگر برای پسرت اندوهگین باشی، این اقتضای پدری است ، و اگر شکیبایی کنی ، خداوند، هر مصیبتی را عوض می دهد . ای اشعث ! اگر شکیبایی ورزی ، تقدیر بر تو جاری گشته، در حالی که اجر بُرده ای ، و اگر ناشکیبی کنی، باز هم تقدیر بر تو جاری گشته، در حالی که گناه کرده ای . ای اشعث ! [آمدنِ] پسرت با آن که مایه بلا و گرفتاری است، تو را شاد کرد و [رفتنش] با آن که موجب پاداش و رحمت است، اندوهگینت ساخت .

امام علی علیه السلامـ وقتی شنید مردی می گوید : بار خدایا ! از فتنه به تو پناه می برم ـ :می بینم که از مال و فرزندانت به خدا پناه می بری ! خداوند متعال می فرماید : «دارایی ها و فرزندان شما ، در حقیقت ، فتنه اند» ؛ بلکه بگو : خدایا! من از گم راهه های فتنه ها به تو پناه می برم .

امام علی علیه السلام :خشنودی و ناخشنودی [خدا] را به مال و فرزند ندانید که این ناشی از جهل به موارد آزمایش و امتحان به گاهِ توانگری و توانایی است . خداوندِ پاک و بلندمرتبه فرموده است : «آیا می پندارند که با مال و پسرانی که به آنان مدد می رسانیم ، در نیکویی به ایشان می شتابیم ؟ بلکه نمی فهمند» . خداوند پاک، بندگان خودبزرگ بینش را با دوستان خود که در نظر آنان ناتوان می آیند ، می آزماید .

.

الإمام الباقر علیه السلام :لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآیَةُ : «مَن یَعْمَلْ سُوءًا یُجْزَ بِهِ» ⁽¹⁾، قالَ بَعضُ أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : ما أشَدَّها مِن آیَةٍ! فَقالَ لَهُم رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : أما تُبتَلونَ فی أموالِکُم وأَنفُسِکُم وذَرارِیِّکُم ؟ قالوا : بَلی ، قالَ : هذا مِمّا یَکتُبُ اللّهُ لَکُم بِهِ الحَسَناتِ ویَمحو بِهِ السَّیِّئاتِ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ الوَلَدَ فِتنَةٌ . ⁽³⁾

۳ / ۶مُجاهَدَةُ الأَعداءِالکتاب«وَلَقَدْ صَدَقَکُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُم بِإِذْنِهِ حَتَّی إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَعَصَیْتُم مِّن بَعْدِ مَا أَرَاکُم مَّا تُحِبُّونَ مِنکُم مَّن یُرِیدُ الدُّنْیَا وَمِنکُم مَّن یُرِیدُ الْاخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنکُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ» . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۶ جهاد با دشمنان

امام باقر علیه السلام :چون این آیه : «هر که بدی کند، سزای آن را می بیند» نازل شد ، برخی از یاران پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گفتند : چه آیه تندی ! پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به آنان فرمود : «آیا به مال و جان و فرزندان شما بلا و صدمه ای نمی رسد ؟». گفتند : چرا . فرمود : «خداوند به واسطه همین چیزها برایتان ثواب می نویسد و گناهان را پاک می کند» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فرزند ، آزمایش است .

۳ / ۶جهاد با دشمنانقرآن«و [در نبرد اُحُد] قطعا خدا وعده خود را با شما راست گردانید ، آن گاه که به فرمان او آنان را می کشتید ، تا آن که سست شدید و در کار [جنگ بر سر تقسیم غنایم] با یکدیگر به نزاع پرداختید ، و پس از آن که آنچه را دوست داشتید [یعنی غنایم را]، به شما نشان داد، نافرمانی نمودید . برخی از شما دنیا را و برخی از شما آخرت را می خواهد . سپس برای آن که شما را بیازماید، از [تعقیب ]آنان منصرفتان کرد و از شما در گذشت ، و خدا با مؤمنان، با تفضّل است» .

.

«فَإِذَا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُواْ فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّی إِذَا أَثْخَنتُمُوهُمْ فَشُدُّواْ الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنَّاً بَعْدُ وَ إِمَّا فِدَاءً حَتَّی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ذَلِکَ وَلَوْ یَشَاءُ اللَّهُ لَانتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لَکِن لِّیَبْلُوَاْ بَعْضَکُم بِبَعْضٍ وَ الَّذِینَ قُتِلُواْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَلَن یُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ» . ⁽¹⁾

«ثُمَّ أَنزَلَ عَلَیْکُم مِّن بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُّعَاسًا یَغْشَی طَائِفَةً مِّنکُمْ وَطَآئِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِیَّةِ یَقُولُونَ هَل لَّنَا مِنَ الْأَمْرِ مِن شَیْ ءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلَّهِ یُخْفُونَ فِی أَنفُسِهِم مَّا لَا یُبْدُونَ لَکَ یَقُولُونَ لَوْ کَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَیْ ءٌ مَّا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُل لَّوْ کُنتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلَی مَضَاجِعِهِمْ وَلِیَبْتَلِیَ اللَّهُ مَا فِی صُدُورِکُمْ وَلِیُمَحِّصَ مَا فِی قُلُوبِکُمْ وَاللَّهُ عَلِیمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ» . ⁽²⁾

«فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَکِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَلَکِنَّ اللَّهَ رَمَی وَلِیُبْلِیَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَنًا إِنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ» . ⁽³⁾

«إِن یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِّثْلُهُ وَتِلْکَ الْأَیَّامُ نُدَاوِلُهَا بَیْنَ النَّاسِ وَلِیَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَیَتَّخِذَ مِنکُمْ شُهَدَاءَ وَاللَّهُ لَا یُحِبُّ الظَّالِمِینَ * وَلِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَیَمْحَقَ الْکَافِرِینَ * أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ الْجَنَّةَ وَلَمَّا یَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِینَ جَاهَدُواْ مِنکُمْ وَیَعْلَمَ الصَّابِرِینَ» . ⁽⁴⁾

الحدیثتفسیر القمّی :لَمّا دَخَلَ رَسولُ اللّهِ المَدینَةَ نَزَلَ عَلَیهِ جَبرَئیلُ علیه السلام فَقالَ : یا مُحَمَّدُ ، إنَّ اللّهَ یَأمُرُکَ أن تَخرُجَ فی أثَرِ القَومِ ، ولا یَخرُجُ مَعَکَ إلّا مَن بِهِ جِراحَةٌ . فَأَمَرَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله مُنادِیا یُنادی : یا مَعشَرَ المُهاجِرینَ وَالأَنصارِ ، مَن کانَت بِهِ جِراحَةٌ فَلیَخرُج ، ومَن لَم یَکُن بِهِ جِراحَةٌ فَلیُقِم ، فَأَقبَلوا یُضَمِّدونَ جِراحاتِهِم ویُداوونَها . فَأَنزَلَ اللّهُ عَلی نَبِیِّهِ : «وَلَا تَهِنُواْ فِی ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِن تَکُونُواْ تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا یَرْجُونَ» ⁽⁵⁾... قالَ عز و جل : «إِن یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِّثْلُهُ وَتِلْکَ الْأَیَّامُ نُدَاوِلُهَا بَیْنَ النَّاسِ وَلِیَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَیَتَّخِذَ مِنکُمْ شُهَدَاءَ» . فَخَرَجوا عَلی ما بِهِم مِنَ الأَلَمِ وَالجِراحِ . ⁽⁶⁾

.

«پس چون با کسانی که کفر ورزیده اند، برخورد نمودید، گردن هایشان را بزنید، تا چون آنان را از پای در آوردید ، پس [اسیران را ]استوار در بند کشید . سپس یا منّت نهید [و آزادشان کنید] و یا فدیه [بگیرید] تا در جنگ، اسلحه بر زمین گذاشته شود . این است [دستور خدا] و اگر خدا می خواست ، از ایشان انتقام می کشید؛ ولی [فرمان پیکار داد] تا برخی از شما را به وسیله برخی دیگر بیازماید ، و کسانی که در راه خدا کشته شده اند ، هرگز کارهایشان را ضایع نمی کند» .

«سپس [خداوند] پس از آن اندوه ، آرامشی [به صورت] خوابی سبُک بر شما فرو فرستاد که گروهی از شما را فرا گرفت ، و گروهی [تنها] در فکر جان خود بودند و در باره خدا گمان های ناروا ، همچون گمان های جاهلیت می بردند . می گفتند : آیا ما را در این کار، اختیاری هست ؟ بگو : کارها یکسر به دست خداست . آنان چیزی را در دل هایشان پوشیده می داشتند که برای تو آشکار نمی کردند . می گفتند : اگر ما را در این کار، اختیاری بود، در این جا کشته نمی شدیم . بگو : اگر شما در خانه های خود هم بودید، کسانی که کشته شدن بر آنان نوشته شده، [با پای خود] به سوی قتلگاه های خویش می رفتند ، و اینها برای این است که خداوند، آنچه را در دل های شماست، [در عمل ]بیازماید و آنچه را در قلب های شماست، پاک گرداند ، و خدا به راز سینه ها آگاه است» .

«و شما آنان را نکشتید؛ بلکه خدا آنها را کشت ، و آن گاه که [ریگ به سوی آنان] افکندی، تو نیفکندی؛ بلکه خدا افکند ، و تا بدین وسیله مؤمنان را به آزمایشی نیکو بیازماید . قطعا خدا شنوای داناست» .

«و اگر به شما زخمی رسیده، آن قوم را نیز زخمی نظیر آن رسیده است ، و ما این روزها[ی شکست و پیروزی] را میان مردم به نوبت می گردانیم ، تا خداوند، کسانی را که ایمان آورده اند، معلوم بدارد و از میان شما گواهانی بگیرد ، و خدا ستمکاران را دوست نمی دارد . و تا خدا کسانی را که ایمان آورده اند، خالص گرداند و کافران را نابود سازد . آیا پنداشتید که داخل بهشت می شوید، بی آن که خداوند، جهادگران و شکیبایان شما را معلوم بدارد ؟» .

حدیثتفسیر القمّی :چون پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به مدینه وارد شد، جبرئیل علیه السلام بر او نازل گردید و گفت : ای محمّد ! خدا به تو دستور می دهد که در تعقیب آن عدّه (دشمنان) بیرون روی و تنها کسانی با تو بیایند که جراحت برداشته اند . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به جارچی ای فرمود تا جار زند که : ای گروه مهاجران و انصار ! هر کس زخمی بر داشته است ، خارج شود ، و هر کس زخمی بر نداشته است، بماند . آنان [برای آن که نروند،] شروع کردند به مرهم نهادن بر زخم هایشان و مداوا کردن آنها . در این هنگام، خداوند بر پیامبرش فرو فرستاد : «و در تعقیب گروه [دشمنان]، سستی نورزید . اگر شما درد می کشید، آنان نیز همانند شما درد می کشند، با این تفاوت که شما چیزهایی از خدا امید دارید که آنها امید ندارند» ... و خدا عز و جل فرمود : «اگر به شما زخمی رسیده، آن قوم را نیز زخمی نظیر آن رسیده است ، و ما این روزها[ی شکست و پیروزی] را میان مردم به نوبت می گردانیم تا خداوند، کسانی را که ایمان آورده اند، معلوم بدارد و از میان شما گواهانی بگیرد» . پس همگی با همان درد و جراحتی که داشتند، به تعقیب دشمن بیرون رفتند .

.

۳ / ۷المَواقِعُ الاِجتِماعِیَّةُ وَالاِقتِصادِیَّةُالکتاب«وَ جَعَلْنَا بَعْضَکُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ وَ کَانَ رَبُّکَ بَصِیرًا» . ⁽¹⁾

«وَکَذَلِکَ فَتَنَّا بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لِّیَقُولُواْ أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْهِم مِّن بَیْنِنَا أَلَیْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاکِرِینَ» . ⁽²⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ الفَقیرَ عِندَ الغَنِیِّ فِتنَةٌ ، وإنَّ الضَّعیفَ عِندَ القَوِیِّ فِتنَةٌ ، وإنَّ المَملوکَ عِندَ المَلیکِ فِتنَةٌ ، فَلیَتَّقِ اللّهَ عز و جل وَلیُکَلِّفهُ ما یَستَطیعُ ، فَإِن أمَرَهُ أن یَعمَلَ بِما لا یَستَطیعُ فَلیُعِنهُ عَلَیهِ ، فَإِن لَم یَفعَل فَلا یُعَذِّبهُ . ⁽³⁾

.

۳ / ۷ پایگاه های اجتماعی و اقتصادی

۳ / ۷پایگاه های اجتماعی و اقتصادیقرآن«و برخی از شما را برای برخی دیگر، [وسیله] آزمایش قرار دادیم . آیا شکیبایی می کنید ؟ و پروردگار تو بیناست» .

«و بدین گونه ما برخی از آنان را به برخی دیگر آزمودیم تا بگویند : آیا اینان اند که از میان ما ، خدا برایشان منّت نهاده است ؟ آیا خدا به سپاس گزاران، داناتر نیست ؟» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تهی دست برای توانگر، مایه آزمایش است ، و ناتوان برای توانا ، و بنده برای خواجه . پس باید از خداوند عز و جل بترسد و در حدّ توانش از او کار کشد ، و اگر او را به انجام دادن کاری فرمان داد که توانش را ندارد، در آن کار به او کمک کند ، و اگر انجام نداد، شکنجه اش نکند .

.

عنه صلی الله علیه و آله :لَو شاءَ اللّهُ لَجَعَلَکُم أغنِیاءَ کُلَّکُم لا فَقیرَ فیکُم ، ولَو شاءَ اللّهُ لَجَعَلَکُم فُقَراءَ کُلَّکُم لا غَنِیَّ فیکُم ، ولکِنِ ابتَلی بَعضَکُم بِبَعضٍ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إخوانُکُم جَعَلَهُمُ اللّهُ فِتنَةً تَحتَ أیدیکُم ؛ فَمَن کانَ أخوهُ تَحتَ یَدَیهِ فَلیُطعِمهُ مِن طَعامِهِ ، وَلیُکسِهِ مِن لِباسِهِ ، ولا یُکَلِّفهُ ما یَغلِبُهُ ، فَإِن کَلَّفَهُ ما یَغلِبُهُ فَلیُعِنهُ عَلَیهِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی مُعاوِیَةَ ـ :لَسنا لِلدُّنیا خُلِقنا ، ولا بِالسَّعیِ فیها اُمِرنا ، وإنَّما وُضِعنا فیها لِنُبتَلی بِها ، وقَدِ ابتَلانِیَ اللّهُ بِکَ وَابتَلاکَ بی ، فَجَعَلَ أحَدَنا حُجَّةً عَلَی الآخَرِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی بابِ العِبرَةٍ بِالماضینَ ـ :وکانوا قَوما مُستَضعَفینَ ، قَدِ اختَبَرَهُمُ اللّهُ بِالمَخمَصَةِ ⁽⁴⁾، وَابتَلاهُم بِالمَجهَدَةِ ، وَامتَحَنَهُم بِالمَخاوِفِ ، ومَخَضَهُم بِالمَکارِهِ . فَلا تَعتَبِرُوا الرِّضا وَالسُّخطَ بِالمالِ وَالوَلَدِ جَهلاً بِمَواقِعِ الفِتنَةِ وَالاِختِبارِ فی مَوضعِ الغِنی وَالإِقتارِ ⁽⁵⁾، فَقَد قالَ سُبحانَهُ وتَعالی : «أَیَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُم بِهِ مِن مَّالٍ وَ بَنِینَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرَاتِ بَل لَا یَشْعُرُونَ» ، فَإِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ یَختَبِرُ عِبادَهُ المُستَکبِرینَ فی أنفُسِهِم بِأَولِیائِهِ المُستَضعَفینَ فی أعیُنِهِم . ولَقَد دَخَلَ موسَی بنُ عِمرانَ ومَعَهُ أخوهُ هارونُ علیهماالسلام عَلی فِرعَونَ ، وعَلَیهِما مَدارِعُ ⁽⁶⁾الصّوفِ ، وبِأَیدِیهِمَا العِصِیُّ ، فَشَرَطا لَهُ ـ إن أسلَمَ ـ بَقاءَ مُلکِهِ ، ودَوامَ عِزِّهِ ، فَقالَ : «ألا تَعجَبونَ مِن هذَینِ یَشرِطانِ لی دَوامَ العِزِّ ، وبَقاءَ المُلکِ ، وهُما بِما تَرَونَ مِن حالِ الفَقرِ وَالذُّلِّ ! فَهَلّا اُلقِیَ عَلَیهِما أساوِرَةٌ مِن ذَهَبٍ» ؟ إعظاما لِلذَّهَبِ وجَمعِهِ ، وَاحتِقارا لِلصّوفِ ولُبسِهِ ! ولَو أرادَ اللّهُ سُبحانَهُ لِأَنبِیائِهِ حَیثُ بَعَثَهُم أن یَفتَحَ لَهُم کُنوزَ الذِّهبانِ ، ومَعادِنَ العِقیانِ ، ومَغارِسَ الجِنانِ ، وأَن یَحشُرَ مَعَهُم طُیورَ السَّماءِ ووُحوشَ الأَرَضینَ لَفَعَلَ ، ولَو فَعَلَ لَسَقَطَ البَلاءُ ، وبَطَلَ الجَزاءُ ، وَاضمَحَلَّتِ الأَنباءُ ، ولَما وَجَبَ لِلقابِلینَ اُجورُ المُبتَلَینَ ، ولَا استَحَقَّ المُؤمِنونَ ثَوابَ المُحسِنینَ ، ولا لَزِمَتِ الأَسماءُ مَعانِیَها ؛ ولکِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ جَعَلَ رُسُلَهُ اُولی قُوَّةٍ فی عَزائِمِهِم ، وضَعَفَةً فیما تَرَی الأَعیُنُ مِن حالاتِهِم ، مَعَ قَناعَةٍ تَملَأُ القُلوبَ وَالعُیونَ غِنیً ، وخَصاصَةٍ ⁽⁷⁾تَملَأُ الأَبصارَ وَالأَسماعَ أذیً . ولَو کانَتِ الأَنبِیاءُ أهلَ قُوَّةٍ لا تُرامُ ، وعِزَّةٍ لا تُضامُ ، ومُلکٍ تُمَدُّ نَحوَهُ أعناقُ الرِّجالِ ، وتُشَدُّ إلَیهِ عُقَدُ الرِّحالِ ، لَکانَ ذلِکَ أهوَنَ عَلَی الخَلقِ فِی الاِعتِبارِ ، وأَبعَدَ لَهُم فِی الاِستِکبارِ ، ولَامَنوا عَن رَهبَةٍ قاهِرَةٍ لَهُم ، أو رَغبَةٍ مائِلَةٍ بِهِم ، فَکانَتِ النِّیّاتُ مُشتَرِکَةً ، وَالحَسَناتُ مُقتَسَمَةً ؛ ولکِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ أرادَ أن یَکونَ الاِتِّباعُ لِرُسُلِهِ ، وَالتَّصدیقُ بِکُتُبِهِ ، وَالخُشوعُ لِوَجهِهِ ، وَالاِستِکانَةُ لِأَمرِهِ ، وَالاِستِسلامُ لِطاعَتِهِ ، اُمورا لَهُ خاصَّةً ، لا تَشوبُها مِن غَیرِها شائِبَةٌ . وکُلَّما کانَتِ البَلوی وَالاِختِبارُ أعظَمَ کانَتِ المَثوبَةُ وَالجَزاءُ أجزَلَ . ⁽⁸⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اگر خدا می خواست ، همه شما را ثروتمند قرار می داد، به طوری که فقیری در میانتان نباشد ، و اگر می خواست ، همه شما را فقیر قرار می داد، آن سان که توانگری در میانتان نباشد ؛ امّا او برخی از شما را با برخی دیگر می آزماید .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند، برادران شما را برای آزمایش، زیردست شما قرار داده است . بنا بر این ، هر کس برادرش زیردست اوست ، از غذای خودش به او بخوراند ، و از جامه خودش بر او بپوشاند ، و بیش از توانش از او کار نکشد ، و اگر به او کاری داد که توانش را ندارد، در آن کار کمکش کند .

امام علی علیه السلامـ در نامه اش به معاویه ـ :ما برای دنیا خلق نشده ایم ، و به تلاش برای آن، مأمور نگشته ایم ؛ بلکه به دنیا آورده شده ایم تا به واسطه آن، آزمایش شویم . خدا مرا به واسطه تو مورد آزمایش قرار داده است و تو را به واسطه من ، و یکی از ما را حجّت بر دیگری نهاده است .

امام علی علیه السلامـ در باره عبرت آموختن از گذشتگان ـ :آنان (پیامبران)، گروهی مستضعف بودند که خدا ایشان را به گرسنگی آزمود ، و به سختی ها دچارشان ساخت ، و با انواع ترس ها و مخاطرات، امتحانشان کرد و با ناملایمات، خالصشان گردانید . بنا بر این ، خشنودی و ناخشنودی خدا [از بندگانش ]را با [ملاک] مال و فرزند نسنجید که این، ناشی از جهل به موارد آزمایش و امتحان به گاهِ بی نیازی و توانایی است. خداوندِ پاک و بلندمرتبه فرموده است : «آیا گمان می کنند که با مال و پسرانی که به آنان می دهیم، در نیکویی به ایشان می شتابیم ؟ بلکه نمی فهمند» . خداوند پاک، بندگانِ خودبزرگ بینش را به واسطه دوستان خود که در نظر ایشان ناتوان اند، می آزماید . موسی بن عمران و برادرش هارون ، در حالی که جُبّه پشمین بر تن و چوب دستی به دست داشتند ، بر فرعون وارد شدند و با او شرط کردند که اگر تسلیم شود، سلطنتش بر جا و عزّت و قدرتش پایدار ماند . فرعون گفت : «آیا شما [بزرگان و اشراف] از این دو تن تعجّب نمی کنید که با این فقر و بیچارگی که در آنها می بینید، برای پایندگی قدرت و بقای پادشاهی من، شرط تعیین می کنند ؟ پس چرا دستبندهای زرّین به دست آنها آویخته نیست ؟». این سخن او، از آن رو بود که به زر و زراندوزی اهمّیت می داد و پشمینه و پشمینه پوشی را پست می شمرد ! اگر خدای سبحان ، آن گاه که پیامبرانش را بر انگیخت ، می خواست گنجینه های طلا و کان های زرِ ناب و باغ های پردرخت را به رویشان بگشاید و مرغان آسمان و دَدان زمین ها را رام آنها سازد، قطعا چنین می کرد و اگر این کار را می کرد ، دیگر امتحان معنا نداشت و پاداش دهی منتفی می شد ، و خبرها[ی مربوط به وعده و وعید الهی] بیهوده می گشت ، و مزد آزمایش شدگان برای پذیرندگان [دعوت انبیا]، واجب نمی شد ، و مؤمنان، سزاوار ثواب نیکوکاران نبودند ، و نام ها معانی خود را نمی داشتند . امّا خداوند سبحان، فرستادگان خود را صاحب اراده هایی نیرومند قرار داد ، و از نظر حالات ظاهری شان، ناتوان و فقیر گردانید ؛ ولی توأم با قناعتی که دل ها و چشم ها را از بی نیازی می آکَنَد ، و نیازمندی و فقری که چشم ها و گوش ها را از ناراحتی لبریز می سازد . اگر پیامبران از قدرتی بلا منازع ، و شوکتی ناشکستنی ، و سلطنتی که گردن های مردم به سوی آن کشیده و بارهای سفر به جانبش بسته می شد ، برخوردار بودند ، قطعا کار پند گرفتن [و پذیرفتن دعوت انبیا] بر مردم آسان تر می گردید ، و در دور کردن آنان از گردنکشی مؤثّرتر بود ، و از رویِ ترسی مقهور کننده ، یا از سرِ طمعی متمایل کننده، ایمان می آوردند . در این صورت ، نیّت ها خالص نبودند و نیکویی ها [و عبادت ها ]قسمت شده بودند] و بخشی برای دنیا و بخشی برای آخرت انجام می گرفتند]؛ امّا خداوند سبحان، چنین خواست که پیروی از پیامبران او و باورداشت کتاب های او ، و کُرنش در پیشگاه او ، و گردن نهادن به فرمان او ، و سر سپردن به طاعت او ، همگی ویژه او باشند ، و هیچ ناخالصی ای به آنها آمیخته نشود ، و هر چه آزمایش و امتحان بزرگ تر باشد، ثواب و پاداش، بزرگ تر است .

.

. .

. .

نوادر الاُصول عن رفاعة بن رافع الزرقی :قالَ رَجُلٌ : یا رَسولَ اللّهِ ، کَیفَ تَری فی رَقیقِنا أقوامٌ مُسلِمونَ یُصَلّونَ صَلاتَنا ویَصومونَ صِیامَنا ، نَضرِبُهُم ؟ فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یوزَنُ ذَنبُهُم وعُقوبَتُکُم إیّاهُم ، فَإِن کانَت عُقوبَتُکُم أکثَرَ مِن ذَنبِهِم ، أخَذوا مِنکُم . ⁽¹⁾قال : أَفَرَأَیتَ سَبَّنا إیّاهُم ؟ قالَ : یوزَنُ ذَنبُهُم وأَذاکُم إیّاهُم ، فَإِن کانَ أذاکُم أکثَرَ اُعطوا مِنکُم . قالَ الرَّجُلُ : ما أسمَعُ عَدُوّا أقرَبَ إلَیَّ مِنهُم ! فَتَلا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «وَ جَعَلْنَا بَعْضَکُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ وَ کَانَ رَبُّکَ بَصِیرًا» ⁽²⁾. ⁽³⁾

الإمام زین العابدین علیه السلام :حَقُّ السُّلطانِ أن تَعلَمَ أنَّکَ جُعِلتَ لَهُ فِتنَةً ، وأَنَّهُ مُبتَلیً فیکَ بِما جَعَلَهُ اللّهُ عز و جل عَلَیکَ مِنَ السُّلطانِ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلام عن الخضر علیه السلام :إنَّ اللّهَ ابتَلی عِبادَهُ بَعضَهُم بِبَعضٍ ، وَابتَلَی العالِمَ بِالعالِمِ ، وَالجاهِلَ بِالجاهِلِ ، وَالعالِمَ بِالجاهِلِ ، وَالجاهِلَ بِالعالِمِ . ⁽⁵⁾

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل لَمّا أخرَجَ ذُرِّیَّةَ آدَمَ علیه السلام مِن ظَهرِهِ لِیَأخُذَ عَلَیهِمُ المیثاقَ بِالرُّبوبِیَّةِ لَهُ ، وبِالنُّبُوَّةِ لِکُلِّ نَبِیٍّ ، فَکانَ أوَّلَ مَن أخَذَ لَهُ عَلَیهِمُ المیثاقَ بِنُبُوَّتِهِ مُحَمَّدُ بنُ عَبدِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ثُمَّ قالَ اللّهُ عز و جل لِادَمَ : اُنظُر ماذا تَری ؟ قالَ : فَنَظَرَ آدَمُ علیه السلام إلی ذُرِّیَّتِهِ وهُم ذَرٌّ ⁽⁶⁾قَد مَلَؤُوا السَّماءَ ، قالَ آدَمُ علیه السلام : یا رَبِّ ما أکثَرَ ذُرِّیَّتی ! ولِأَمرٍ ما خَلَقتَهُم ، فَما تُریدُ مِنهُم بِأَخذِکَ المیثاقَ عَلَیهِم ؟ قالَ اللّهُ عز و جل : یَعبُدُونَنی لا یُشرِکونَ بی شَیئا ، ویُؤمِنونَ بِرُسُلی ویَتَّبِعونَهُم . قالَ آدَمُ علیه السلام : یا رَبِّ ، فَما لی أری بَعضَ الذَّرِّ أعظَمَ مِن بَعضٍ ، وبَعضَهُم لَهُ نورٌ کَثیرٌ ، وبَعضَهُم لَهُ نورٌ قَلیلٌ ، وبَعضَهُم لَیسَ لَهُ نورٌ ؟ ! فَقالَ اللّهَ عز و جل : کَذلِکَ خَلَقتُهُم لِأَبلُوَهُم فی کُلِّ حالاتِهِم . قالَ آدَمُ علیه السلام : یا رَبِّ ، فَتَأذَنُ لی فِی الکَلامِ فَأَتَکَلَّمَ ؟ قالَ اللّهُ عز و جل : تَکَلَّم ، فَإِنَّ روحَکَ مِن روحی ، وطَبیعَتَکَ مِن خِلافِ کَینونَتی . قالَ آدَمُ : یا رَبِّ ، فَلَو کُنتَ خَلَقتَهُم عَلی مِثالٍ واحِدٍ ، وقَدرٍ واحِدٍ ، وطَبیعَةٍ واحِدَةٍ ، وجِبِلَّةٍ واحِدَةٍ ، وأَلوانٍ واحِدَةٍ ، وأَعمارٍ واحِدَةٍ ، وأَرزاقٍ سَواءٍ ، لَم یَبغِ بَعضُهُم عَلی بَعضٍ ، ولَم یَکُن بَینَهُم تَحاسُدٌ ولا تَباغُضٌ ، ولَا اختِلافٌ فی شَیءٍ مِنَ الأَشیاءِ . قالَ اللّهُ عز و جل : یا آدَمُ ! بِروحی نَطَقتَ ، وبِضَعفِ طَبیعَتِکَ تَکَلَّفتَ ما لا عِلمَ لَکَ بِهِ ، وأَنَا الخالِقُ العالِمُ ، بِعِلمی خالَفتُ بَینَ خَلقِهِم ، وبِمَشیئَتی یَمضی فیهِم أمری ، وإلی تَدبیری وتَقدیری صائِرونَ ، لا تَبدیلَ لِخَلقی ، إنَّما خَلَقتُ الجِنَّ وَالإِنسَ لِیَعبُدونَ ، وخَلَقتُ الجَنَّةَ لِمَن أطاعَنی وعَبَدَنی مِنهُم وَاتَّبَعَ رُسُلی ولا اُبالی ، وخَلَقتُ النّارَ لِمَن کَفَرَ بی وعَصانی ولَم یَتَّبِع رُسُلی ولا اُبالی . وخَلَقتُکَ وخَلَقتُ ذُرِّیَّتَکَ مِن غَیرِ فاقَةٍ بی إلَیکَ وإلَیهِم ، وإنَّما خَلَقتُکَ وخَلَقتُهُم لِأَبلُوَکَ وأَبلُوَهُم أیُّکُم أحسَنُ عَمَلاً فی دارِ الدُّنیا ، فی حَیاتِکُم وقَبلَ مَماتِکُم . فَلِذلِکَ خَلَقتُ الدُّنیا وَالآخِرَةَ ، وَالحَیاةَ وَالمَوتَ ، وَالطّاعَةَ وَالمَعصِیَةَ ، وَالجَنَّةَ وَالنّارَ ، وکَذلِکَ أرَدتُ فی تَقدیری وتَدبیری ، وبِعِلمِی النافِذِ فیهِم خالَفتُ بَینَ صُوَرِهِم وأَجسامِهِم وأَلوانِهِم وأَعمارِهِم وأَرزاقِهِم وطاعَتِهِم ومَعصِیَتِهِم ، فَجَعَلتُ مِنهُمُ الشَّقِیَّ وَالسَّعیدَ ، وَالبَصیرَ وَالأَعمی ، وَالقَصیرَ وَالطَّویلَ ، وَالجَمیلَ وَالدَّمیمَ ، وَالعالِمَ وَالجاهِلَ ، وَالغَنِیَّ وَالفَقیرَ ، وَالمُطیعَ وَالعاصِیَ ، وَالصَّحیحَ وَالسَّقیمَ ، ومَن بِهِ الزَّمانَةُ ⁽⁷⁾ومَن لا عاهَةَ بِهِ . فَیَنظُرُ الصَّحیحُ إلَی الَّذی بِهِ العاهَةُ فَیَحمَدُنی عَلی عافِیَتِهِ ، ویَنظُرُ الَّذی بِهِ العاهَةُ إلَی الصَّحیحِ فَیَدعونی ویَسأَ لُنی أن اُعافِیَهُ ، ویَصبِرُ عَلی بَلائی فَاُثیبُهُ جَزیلَ عَطائی ، ویَنظُرَ الغَنِیُّ إلَی الفَقیرِ فَیَحمَدُنی ویَشکُرُنی ، ویَنظُرُ الفَقیرُ إلَی الغَنِیِّ فَیَدعونی ویَسأَ لُنی ، ویَنظُرُ المُؤمِنُ إلَی الکافِرِ فَیَحمَدُنی عَلی ما هَدَیتُهُ . فَلِذلِکَ خَلَقتُهُم لِأَبلُوَهُم فِی السَّرّاءِ وَالضَّرّاءِ ، وفیما اُعافیهِم ، وفیما أبتَلیهِم ، وفیما اُعطیهِم وفیما أمنَعُهُم ، وأَنَا اللّهُ المَلِکُ القادِرُ ، ولی أن اُمضِیَ جَمیعَ ما قَدَّرتُ عَلی ما دَبَّرتُ ، ولی أن اُغَیِّرَ مِن ذلِکَ ما شِئتُ إلی ما شِئتُ ، واُقَدِّمُ مِن ذلِکَ ما أخَّرتُ ، واُؤَخِّرُ مِن ذلِکَ ما قَدَّمتُ ، وأَنَا اللّهُ الفَعّالُ لِما اُریدُ ، لا اُسأَلُ عَمّا أفعَلُ ، وأَنَا أسأَلُ خَلقی عَمّا هُم فاعِلونَ . ⁽⁸⁾

.

نوادر الاُصولـ به نقل از رفاعة بن رافع زرقی ـ :مردی گفت : ای پیامبر خدا ! در باره بردگان ما که گروهی چون ما مسلمان اند و مانند ما نماز می خوانند و روزه می گیرند و ما آنها را می زنیم ، چه می فرمایید ؟ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «گناه [و تقصیر] آنها، با مجازات هایی که شما آنها را می کنید ، وزن می شود . اگر مجازات های شما بیشتر از گناه آنها بود، از [ثواب های ]شما می گیرند» . مرد گفت : اگر به آنها ناسزا گفتیم ، چه ؟ فرمود : «گناه آنها با ناسزای شما وزن می شود . اگر ناسزای شما بیشتر بود، از [حسنات ]شما به آنها داده می شود» . مرد گفت : دشمنی نزدیک تر از آنها به خودم نمی بینم ! آن گاه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله این آیه را خواند : «و برخی از شما را برای برخی دیگر قرار، [وسیله] آزمایش قرار دادیم . آیا شکیبایی می کنید ؟ و پروردگار تو بیناست» .

امام زین العابدین علیه السلام :حقّ حاکم، این است که بدانی تو برای او [وسیله] آزمایش قرار داده شده ای و او به واسطه تسلّطی که خدای عز و جل برای او بر تو قرار داده است ، در مورد تو آزمایش می شود .

امام علی علیه السلامـ از خضر علیه السلام ـ :خداوند، بندگانش را با یکدیگر می آزماید : دانا را با دانا می آزماید ، نادان را با نادان ، دانا را با نادان ، و نادان را با دانا .

امام باقر علیه السلام :چون خدای عز و جل ذریّه آدم علیه السلام را از پشت او بیرون آورد تا از آنها برای پروردگاری خودش و [ایمان آوردن به] نبوّت هر پیامبری پیمان بگیرد ، نخستین کسی که برای نبوّتش از آنها پیمان گرفت، محمّد بن عبد اللّه صلی الله علیه و آله بود . آن گاه خداوند عز و جل به آدم فرمود : «بنگر که چه می بینی» . آدم علیه السلام به ذریّه اش که مانند مور، آسمان را پر کرده بودند ، نگاه کرد و گفت : پروردگارا ! چه بسیارند ذریّه من ! آنها را برای چه آفریدی ؟ و با این پیمان ستانی ات از آنها چه می خواهی ؟ خدای عز و جل فرمود : «مرا بپرستند و چیزی را انبازم نسازند و به پیامبرانم بگرَوَند و از آنها پیروی کنند» . آدم علیه السلام گفت : پروردگارا ! چرا برخی افرادِ نَسلم را بزرگ تر از دیگران می بینم ؟ و چرا برخی پُرنورترند و برخی کم نورتر ، و برخی بی نورند ؟ خدای عز و جل فرمود : «آنان را این گونه آفریدم تا آنها را در همه حالت هایشان بیازمایم» . آدم گفت : پروردگارا ! آیا به من اجازه سخن می دهی تا سخن بگویم ؟ خدای عز و جل فرمود : «سخن بگو ؛ زیرا روح تو، از روح من است ، هر چند که طبیعتت بر خلاف هستیِ من است» . آدم علیه السلام گفت : ای کاش آنها را یک سان و یک اندازه و با یک طبیعت و یک سرشت ، و یک رنگ و دارای عمر یک سان و روزیِ برابر می آفریدی تا به یکدیگر ستم نمی کردند و حسادت و کینه توزی و اختلاف بر سر چیزی در میان آنها پیدا نمی شد ! خدای عز و جل فرمود : «ای آدم ! به وسیله روح من، سخن گفتی ؛ امّا به سبب ناتوانیِ طبیعتت، از چیزی دَم زدی که بِدان علم نداری . من، آفریدگار دانا هستم . از سرِ دانایی خود، آنان را گونه گون آفریدم ، و فرمان من بنا به خواست من، در میان آنان محقّق می شود ، و همگی سر در [گرو] تدبیر و تقدیر من دارند ، و آفرینش من دگرگونی نمی پذیرد . من، پری و آدمی را در حقیقت ، برای این آفریدم که بندگی ام نمایند ، و بهشت را برای کسانی از آنها خلق کردم که مرا اطاعت و بندگی کنند و از فرستادگانم پیروی نمایند و باک ندارم ، و آتش را برای کسی خلق نمودم که به من کافر شود و نافرمانی ام کند و از فرستادگانم پیروی ننماید و باک ندارم . و تو را و ذریّه تو را آفریدم، بی آن که به تو و آنان نیازی داشته باشم؛ بلکه تو و آنها را آفریدم تا آزمایشتان کنم که کدامینتان در سرای دنیا ، در زندگی و پیش از مردنتان ، نیک کردارترید . پس ، دنیا و آخرت و زندگی و مرگ و طاعت و معصیت و بهشت و دوزخ را بدین منظور آفریدم ، و در تقدیر و تدبیر خود، این چنین اراده کردم ، و از روی علم و شناختم به آنان ، در شکل و جسم و رنگ و عمر و روزی و طاعت و معصیت آنها تفاوت افکندم ، و خوش بخت و بدبخت و بینا و کور و کوتاه و بلند و زیبا و زشت و دانا و نادان و دارا و نادار و فرمان بردار و نافرمان و تن درست و بیمار و معلول و سالم قرارشان دادم تا آن کس که معلول است، به آن که سالم است، بنگرد و مرا بخواند و از من بخواهد که او را عافیت بخشم ، و بر بلای من شکیبایی ورزد و من پاداش فراوانش دهم ، و دارا به نادار بنگرد و مرا حمد و سپاس گوید ، و نادار به دارا بنگرد و به درگاه من دعا و درخواست کند ، و مؤمن به کافر بنگرد و مرا به خاطر آن که هدایتش کرده ام، سپاس گوید . پس برای این، آنها را آفریدم تا در خوشی و ناخوشی و در آسایش و گرفتاری و در آنچه به آنها عطا می کنم یا نمی کنم، امتحانشان کنم ، و منم خدای پادشاهِ توانا ، و من حق دارم همه آنچه را مقدّر ساخته ام ، طبق تدبیرم اجرا کنم ، و نیز حق دارم از این تقدیر، آنچه را که بخواهم، به آنچه می خواهم، تغییر دهم ، و آنچه را پس و پیش مقدّر کرده ام ، پیش و پس گردانم . من، خدایی هستم که آنچه بخواهم، انجام می دهم ، و از کاری که می کنم، پرسش نمی شوم ؛ بلکه من هستم که از خلقم در باره کارهایی که می کنند، پرسش [و بازخواست] می کنم .

.

. .

. .

. .

. .

الإمام الصادق علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ لَوْلَا أَن یَکُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَّجَعَلْنَا لِمَن یَکْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفًا مِّن فِضَّةٍ وَ مَعَارِجَ عَلَیْهَا یَظْهَرُونَ * وَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْوَابًا وَ سُرُرًا عَلَیْهَا یَتَّکِئونَ» ⁽¹⁾ـ :لَو فَعَلَ اللّهُ ذلِکَ لَما آمَنَ أحَدٌ ، ولکِنَّهُ جَعَلَ فِی المُؤمِنینَ أغنِیاءَ وفِی الکافِرینَ فُقَراءَ ، وجَعَلَ فِی الکافِرینَ أغنِیاءَ وفِی المُؤمِنینَ فُقَراءَ ، ثُمَّ امتَحَنَهُم بِالأَمرِ وَالنَّهیِ وَالصَّبرِ وَالرِّضا . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَسأَلَةُ ابنِ آدَمَ لِابنِ آدَمَ فِتنَةٌ ؛ إن أعطاهُ حَمِدَ مَن لَم یُعطِهِ ، وإن رَدَّهُ ذَمَّ مَن لَم یَمنَعهُ . ⁽³⁾

الکافی عن علیّ بن عیسی رفعه ، قال :إنَّ موسی علیه السلام ناجاهُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی ، فَقالَ لَهُ فی مُناجاتِهِ : ... یا موسی ، أبناءُ الدُّنیا وأَهلُها فِتَنٌ بَعضُهُم لِبَعضٍ ، فَکُلٌّ مُزَیَّنٌ لَهُ ما هُوَ فیهِ . ⁽⁴⁾

۳ / ۸القُدرَةُ الباطِنِیَّةُ«قَالَ الَّذِی عِندَهُ عِلْمٌ مِّنَ الْکِتَابِ أَنَا ءَاتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَن یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ فَلَمَّا رَءَاهُ مُسْتَقِرًّا عِندَهُ قَالَ هَذَا مِن فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی ءَأَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَن شَکَرَ فَإِنَّمَا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَن کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَرِیمٌ» . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۸ نیروی درونی

امام صادق علیه السلامـ در باره سخن خدای متعال : «اگر نه آن بود که مردم [در انکار خدا ]امّتی واحد گردند، قطعا برای خانه های آنها که به خدای مهربان کفر می ورزیدند، سقف هایی از نقره قرار می دادیم و نردبان هایی که بر آنها بالا روند ، و برای خانه هایشان نیز درها و تخت هایی که بر آنها تکیه زنند» ـ :اگر خدا چنین می کرد، هیچ کس ایمان نمی آورد ؛ امّا او در میان مؤمنان، توانگرانی و در میان کافران، تهی دستانی قرار داد ، و در میان کافران نیز توانگرانی و در میان مؤمنان هم تهی دستانی نهاد . سپس با امر و نهی و شکیبایی و خشنودی، آنان را در بوته آزمایش نهاد .

امام صادق علیه السلام :درخواست آدمی از آدمی، فتنه ای است ؛ اگر به او عطا کند، [درخواست کننده ]کسی را می ستاید که در واقع، او عطا نکرده است [زیرا عطا کننده واقعی خداست و باید او را ستود و سپاس گفت] و اگر محرومش کند، کسی را می نکوهد که در واقع، او محرومش نساخته است .

الکافیـ به نقل از علی بن عیسی، در حدیثی که سند آن را به اهل بیت علیهم السلام رسانده است ـ :خدای خجسته والا ، با موسی علیه السلام نجوا کرد و در نجوایش با او گفت : «... ای موسی ! فرزندان دنیا و دنیاخواهان، مایه آزمون یکدیگرند ؛ زیرا هر یک از آنها آنچه را که در آن است (دنیا و مال و جاه و منافع دنیوی)، در نظر خویش آراسته است. [بدین جهت، حاضر به فداکاری و از خود گذشتگی نیستند]» .

۳ / ۸نیروی درونیقرآن«کسی که نزد او دانشی از کتاب [الهی] بود ، گفت : من آن را پیش از آن که چشم خود را بر هم زنی، برایت می آورم . پس چون [سلیمان] آن [تخت] را نزد خود مستقر یافت ، گفت : این، از فضل پروردگار من است تا مرا بیازماید که آیا سپاس گزارم یا ناسپاسی می کنم . و هر کس سپاس گزارد، تنها به سود خویش سپاس می گزارد و هر کس ناسپاسی کند، بی گمان، پروردگارم بی نیاز و کریم است» .

.

۳ / ۹الشَّهوَةُ الجِنسِیَّةٌرسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما تَرَکتُ بَعدی فِتنَةً أضَرَّ عَلَی الرِّجالِ مِنَ النِّساءِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :ما أخافُ عَلی اُمَّتی فِتنَةً أخوَفَ عَلَیها مِنَ النِّساءِ وَالخَمرِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :أصابَتکُم فِتنَةُ الضَّرّاءِ فَصَبَرتُم ، وإنَّ أخوَفَ ما أخافُ عَلَیکُم فِتنَةُ السَّرّاءِ مِن قِبَلِ النِّساءِ ، إذا تَسَوَّرنَ الذَّهَبَ ، ولَبِسنَ رَیطَ ⁽³⁾الشّامِ وعَصبَ الیَمَنِ ⁽⁴⁾، وأَتعَبنَ الغَنِیَّ ، وکَلَّفنَ الفَقیرَ مالا یَجِدُ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :النِّساءُ أعظَمُ الفِتنَتَینِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :لا فِتنَةَ أعظَمُ مِنَ الشَّهوَةِ . ⁽⁷⁾

.

۳ / ۹ میل جنسی

۳ / ۹میل جنسیپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بعد از [رحلت] من، برای مردان، آزمونی زیانبارتر از زنان نخواهد بود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من بر امّت خود ، از آزمایشی خطرناک تر از زن و شراب نمی ترسم .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بلای فقر و سختی به شما رسید و شکیبایی نمودید ؛ ولی ترسناک ترین چیزی که از آن بر شما می ترسم، بلای خوشی از جانب زنان است، آن گاه که دستبندهای طلا به دست کنند و جامه های نازک شامی و بالاپوش های یمانی بپوشند ، و دارا را به زحمت اندازند ، و نادار را وادار به تهیّه چیزهایی کنند که توانش را ندارد .

امام علی علیه السلام :زنان ، بزرگ ترین آزمایش و امتحان اند .

امام علی علیه السلام :آزمایش و گرفتاری ای بدتر از شیفتگی جنسی نیست .

.

۳ / ۱۰اللَّذائذُ الدُّنیَوِیَّةُالإمام علیّ علیه السلام :ألا إنَّ الدُّنیا دارٌ لا یُسلَمُ مِنها إلّا فیها ، ولا یُنجی بِشَیءٍ کانَ لَهَا ، ابتُلِیَ النّاسُ بِها فِتنَةً ، فَما أخَذوهُ مِنها لَها اُخرِجوا مِنهُ وحوسِبوا عَلَیهِ ، وما أخَذَوهُ مِنها لِغَیرِها قَدِموا عَلَیهِ وأَقاموا فیهِ ، فَإِنَّها عِندَ ذَوِی العُقولِ کَفَیءِ الظِّلِّ ؛ بَینا تَراهُ سابِغا حَتّی قَلَصَ ⁽¹⁾، وزائِدا حَتّی نَقَصَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :اِحفَظ بَطنَکَ وفَرجَکَ ؛ فَفیهِما فِتنَتُکَ . ⁽³⁾

تاریخ دمشق عن عبد اللّه بن جراد :قالَ لی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله کَم إبِلُکُ ؟ قالَ : قُلتُ ثَلاثونَ ، قالَ : إنَّ ثَلاثَین خَیرٌ مِن مِئَةٍ ، قُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ! إنّا لَنَری أنَّ المِئَةَ أکثَرُ مِن ثَلاثینَ ، وهِیَ أحَبُّ إلَینا ! قالَ : إنَّ رَبَّها بِها مُعجَبٌ وإنَّهُ لا یُؤَدّی حَقَّها ، إنَّ المِئَةَ مُفرِحَةٌ مُفتِنَةٌ ، وکُلُّ مُفرِحٍ مُفتِنٌ . ⁽⁴⁾

۳ / ۱۱أحکامٌ لا تُعلَمُ حِکمَتُهاالإمام علیّ علیه السلام :ولَو أرادَ اللّهُ أن یَخلُقَ آدَمَ علیه السلام مِن نورٍ یَخطَفُ الأَبصارَ ضِیاؤُهُ ، ویَبهَرُ العُقولَ رُواؤُهُ ، وطیبٍ یَأخُذُ الأَنفاسَ عَرفُهُ ، لَفَعَلَ ؛ ولَو فَعَلَ لَظَلَّت لَهُ الأَعناقُ خاضِعَةً ، ولَخَفَّتِ البَلوی فیهِ عَلَی المَلائِکَةِ ، ولکِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ یَبتَلی خَلقَهُ بِبَعضِ ما یَجهَلونَ أصلَهُ ؛ تَمییزا بِالاِختِبارِ لَهُم ، ونَفیا لِلاِستِکبارِ عَنهُم ، وإبعادا لِلخُیَلاءِ مِنهُم . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۱۰ لذایذ دنیوی

۳ / ۱۱ احکامی که حکمت آنها معلوم نیست

۳ / ۱۰لذایذ دنیویامام علی علیه السلام :هان ! دنیا سرایی است که از آن به سلامت نتوان رهید، جز با دل بر کندن از آن ، و هیچ کس به واسطه کاری که برای دنیا می کند، نجات نمی یابد . مردم برای آزمایش، گرفتار دنیا شده اند؛ و آنچه را از دنیا به خاطر دنیا بر گرفته اند، از دستشان می رود و باید برای آن، حساب پس دهند، و آنچه را از دنیا برای غیر آن (آخرت و بهشت) بر گرفته اند، به آن می رسند و در آن، ماندگار می شوند . دنیا در نزد خردمندان، همچون حرکت سایه است که هنوز پهن نشده، جمع می شود و هنوز زیاد نشده، می کاهد .

امام علی علیه السلام :شکم و شهوتت را نگه دار ؛ زیرا این دو ، برای تو، مایه فتنه [و افتادن در گناه یا رنج و عذاب] اند .

تاریخ دمشقـ به نقل از عبد اللّه بن جراد ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود : «چند شتر داری ؟». گفتم : سی تا . فرمود : «سی تا بهتر از صد تاست» . گفتم : ای پیامبر خدا ! به نظر ما صد تا بهتر از سی تاست و بیشتر دوست داریم ! فرمود : «صاحب صد شتر، به آنها دل بسته می شود و زکاتشان را نمی پردازد . صدتا فَرَحبخش و فریبنده است . هر فَرَحبخشی، فریبنده است» .

۳ / ۱۱احکامی که حکمت آنها معلوم نیستامام علی علیه السلام :اگر خدا می خواست آدم علیه السلام را از نوری بیافریند که پرتو آن، چشم ها را خیره و مشاهده اش خِردها را مبهوت کند ، و از عطری که بوی آن، نفس ها را بند آورد ، قطعا می توانست چنین کند ، و اگر چنین می کرد، گردن ها در برابر آدم، خم می شدند ، و آزمایش در باره او بر فرشتگان آسان می شد ؛ امّا خدای سبحان، آفریدگان خود را با برخی چیزها که علّتش را نمی دانند، می آزماید تا با آزمودنشان [نیک و بد و فرمان بردار و نافرمانِ] آنها را متمایز سازد ، و گردنکشی را از ایشان بزداید ، و غرور را از آنها دور نماید .

.

. .

. .

الفصل الرابع : أشدّ ما یبتلی به۴ / ۱الإِملاءُالکتاب«وَالَّذِینَ کَذَّبُواْ بِایَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ * وَأُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ» . ⁽¹⁾

«فَذَرْنِی وَ مَن یُکَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِیثِ سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ * وَ أُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ» . ⁽²⁾

الحدیثالکافی عن سماعة بن مهران :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ» قالَ : هُوَ العَبدُ یُذنِبُ الذَّنبَ فَتُجَدَّدُ لَهُ النِّعمَةُ مَعَهُ ، تُلهیهِ تِلکَ النِّعمَةُ عَنِ الاِستِغفارِ مِن ذلِکَ الذَّنبِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ اللّهَ إذا أرادَ بِعَبدٍ خَیرا فَأَذنَبَ ذَنبا أتبَعَهُ بِنَقِمَةٍ ویُذَکِّرُهُ الاِستِغفارَ ، وإذا أرادَ بِعَبدٍ شَرّا فَأَذنَبَ ذَنبا أتبَعَهُ بِنِعمَةٍ ؛ لِیُنسِیَهُ الاِستِغفارَ ویَتَمادی بِها ، وهُوَ قَولُ اللّهِ عز و جل : «سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ» بِالنِّعَمِ عِندَ المَعاصی . ⁽⁴⁾

.

فصل چهارم : سخت ترین آزمایش ها

۴ / ۱ مهلت دادن

فصل چهارم : سخت ترین آزمایش ها۴ / ۱مهلت دادنقرآن«و کسانی که آیات ما را تکذیب کردند، به تدریج از جایی که نمی دانند ، گریبانشان را خواهیم گرفت ، و به آنان مهلت می دهم ، که نقشه من، محکم است» .

«پس مرا با کسی که این گفتار را تکذیب می کند، وا گذار . به تدریج، از جایی که نمی دانند ، گریبانشان را خواهیم گرفت ، و به آنان مهلت می دهم ، که نقشه من، محکم است» .

حدیثالکافیـ به نقل از سماعة بن مهران ـ :از امام صادق علیه السلام در باره این سخن خدای عز و جل : «به تدریج ، از جایی که نمی دانند ، گریبانشان را خواهیم گرفت» پرسیدم. فرمود : «گریبان گرفتن (استدراج)، این است که بنده گناه می کند و با این حال ، خداوند ، باز به او نعمت می دهد تا آن نعمت، او را از استغفارِ از گناه، غافل گرداند» .

امام صادق علیه السلام :هر گاه خداوند، خوبی بنده ای را بخواهد و آن بنده مرتکب گناهی شود، به دنبال آن، او را کیفری می دهد و آمرزش خواهی را به یادش می اندازد ، و هر گاه بدیِ بنده ای را بخواهد و آن بنده مرتکب گناهی شود، در پی آن به او نعمتی می بخشد تا آمرزش خواهی را از یادش ببرد و او به آن گناه ادامه دهد . این، [همان] سخن خدای عز و جل است که : «و به تدریج، از جایی که نمی دانند، گریبانشان را می گیریم» یعنی: با دادن نعمت در هنگام ارتکاب گناه .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :رُبَّ مُستَدرَجٍ بِالإِحسانِ إلَیهِ ، مَفتونٍ بِحُسنِ القَولِ فیهِ ، مَغرورٍ بِالسَّترِ عَلَیهِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :کَم مِن مُستَدرَجٍ بِالإِحسانِ إلَیهِ ، ومَغرورٍ بِالسَّترِ عَلَیهِ ، ومَفتونٍ بِحُسنِ القَولِ فیهِ ، ومَا ابتَلَی اللّهُ أحَدا بِمِثلِ الإِملاءِ لَهُ . ⁽²⁾

رجال الکشّی عن الحسین بن الحسن :قُلتُ لِأَبِی الحَسَنِ الرِّضا علیه السلام : إنّی تَرَکتُ ابنَ قیاما مِن أعدی خَلقِ اللّهِ لَکَ ، قالَ : ذلِکَ شَرٌّ لَهُ ، قُلتُ : ما أعجَبَ ما أسمَعُ مِنکَ جُعِلتُ فِداکَ ! قالَ : أعجَبُ مِن ذلِکَ إبلیسُ ؛ کانَ فی جِوارِ اللّهِ عز و جل فِی القُربِ مِنهُ ، فَأَمَرَهُ فَأَبی وتَعَزَّزَ فَکانَ مِنَ الکافِرینَ ، فَأَملَی اللّهُ لَهُ ، وَاللّهِ ما عَذَّبَ اللّهُ بِشَیءٍ أشَدَّ مِنَ الإِملاءِ ، وَاللّهِ یا حُسَینُ ، ما عَذَّبَهُمُ اللّهُ بِشَیءٍ أشَدَّ مِنَ الإِملاءِ . ⁽³⁾

.

پیامبر خدا علیه السلام :چه بسیار کسانی که با داده شدن نعمت ، تدریجا به نابودی کشانده شده اند او با ستایش شدن ، فریب خورده اند و با پرده پوشی [خداوند] در کارشان ، مغرور گشته اند !

امام علی علیه السلام :چه بسیار کسانی که با داده شدن نعمت ، تدریجا به نابودی کشانده شده اند ، و چه بسیار کسانی که بر اثر پرده پوشی بر گناهانشان، فریب خورده اند ، و چه بسیار کسانی که با ستایش شدن، فریفته شده اند ! خداوند، هیچ کس را به چیزی چون مهلت دهی، نیازموده است .

رجال الکشّیـ به نقل از حسین بن حسن ـ :به امام رضا علیه السلام گفتم : من ابن قیاما را در حالی ترک گفتم که از دشمن ترین خلق خدا با شما بود . فرمود : «این برای او بد است!» . گفتم : فدایت شوم ! سخن عجیبی از شما می شنوم ! فرمود : «عجیب تر از آن ، ابلیس است . او در جوار قرب خدای عز و جل بود و خداوند به او فرمان داد؛ لیکن او سر باز زد و به خود نازید و از کافران شد . پس ، خداوند به او مهلت داد . به خدا سوگند که خداوند به چیزی سخت تر از مهلت دادن، عذاب نکرده است . به خدا سوگند ـ ای حسین ـ که خدا آنها را به چیزی سخت تر از مهلت دادن، عذاب نکرده است» .

.

۴ / ۲الإِنفاقُالإمام الصادق علیه السلام :مَا ابتُلِیَ النّاسُ بِشَیءٍ أشَدَّ مِن إخراجِ الدِّرهَمِ ؛ لَا الصَّلاةِ ولَا الصِّیامِ ولَا الحَجِّ ، فَإِنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ : «وَ لَا یَسْئلْکُمْ أَمْوَالَکُمْ * إِن یَسْئلْکُمُوهَا فَیُحْفِکُمْ تَبْخَلُواْ» ⁽¹⁾، ثُمَّ قالَ : «وَ مَن یَبْخَلْ فَإِنَّمَا یَبْخَلُ عَن نَّفْسِهِ وَ اللَّهُ الْغَنِیُّ وَ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

۴ / ۳الفَقرُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أوحَی اللّهُ تَعالی إلی إبراهیمَ علیه السلام : خَلَقتُکَ وَابتَلَیتُکَ بِنارِ نُمرودَ ، فَلَوِ ابتَلَیتُکَ بِالفَقرِ ورَفَعتُ عَنکَ الصَّبرَ فَما تَصنَعُ ؟ قالَ إبراهیمُ : یا رَبِّ ! الفَقرُ إلَیَّ أشَدُّ مِن نارِ نُمرودَ . قالَ اللّهُ تَعالی : فَبِعِزَّتی وجَلالی ، ما خَلَقتُ فِی السَّماءِ وَالأَرضِ أشَدَّ مِنَ الفَقرِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :جَهدُ البَلاءِ ⁽⁵⁾کَثرَةُ العِیالِ مَعَ قِلَّةِ الشَّیءِ . ⁽⁶⁾

عنه صلی الله علیه و آله :جَهدُ البَلاءِ کَثرَةُ العِیالِ وقِلَّةُ المالِ ، وقِلَّةُ العِیالِ أحَدُ الیَسارَینِ . ⁽⁷⁾

.

۴ / ۲ انفاق کردن

۴ / ۳ فقر

۴ / ۲انفاق کردنامام صادق علیه السلام :خداوند، مردم را به امتحانی سخت تر از دادن درهم نیازموده است ، نه نماز و نه روزه و نه حج ؛ زیرا خدای متعال می فرماید : «و اموالتان را [در عوض پاداشش ]نمی خواهد . اگر آنها را از شما بخواهد و به اصرار از شما طلب کند، بخل می ورزید» . سپس فرمود : «هر که بخل ورزد، در حقیقت ، به زیان خودش بخل می ورزد و خدا بی نیاز است و شمایید که نیازمندید» .

۴ / ۳فقرپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند متعال به ابراهیم علیه السلام وحی فرمود که : «من تو را آفریدم و به آتش نمرود ، گرفتارت کردم . اگر تو را به فقر ، مبتلا کنم و شکیبایی را از تو بر گیرم ، چه خواهی کرد ؟». ابراهیم علیه السلام گفت : خداوندا ! فقر ، برایم سخت تر از آتش نمرود است . خدای متعال فرمود : «به عزّت و جلالم سوگند که در آسمان و زمین، [بلایی ]سخت تر از فقر نیافریده ام» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شدیدترین ابتلا ، پُرعائلگی و تنگ دستی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شدیدترین ابتلا ، زیادی عائله و اندک بودن مال است ، و اندک بودن عائله، یکی از دو توانگری [و آسایش] است .

.

عنه صلی الله علیه و آله :جَهدُ ⁽¹⁾البَلاءِ أن تَحتاجوا إلی ما فی أیدِی النّاسِ فَیَمنَعونَ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ لِلحَسَنِ علیه السلام ـ :یا بُنَیَّ ، مَنِ ابتُلِیَ بِالفَقرِ فَقَدِ ابتُلِیَ بِأَربَعَ خِصالٍ : بِالضَّعفِ فی یَقینِهِ ، وَالنُّقصانِ فی عَقلِهِ ، وَالرِّقَّةِ فی دینِهِ ، وقِلَّةِ الحَیاءِ فی وَجهِهِ ؛ فَنَعوذُ بِاللّهِ مِنَ الفَقرِ . ⁽³⁾

الکافی :رُوِیَ عَن لُقمانَ أنَّهُ قالَ لِابنِهِ : یا بُنَیَّ ، ذُقتُ الصَّبِرَ ، وأَکَلتُ لِحاءَ الشَّجَرِ ، فَلَم أجِد شَیئا هُوَ أمَرُّ مِنَ الفَقرِ ! فَإِن بُلیتَ بِهِ یَوما فَلا تُظهِرِ ⁽⁴⁾النّاسَ عَلَیهِ فَیَستَهینوکَ ولا یَنفَعوکَ بِشَیءٍ ، ارجِع إلَی الَّذِی ابتَلاکَ بِهِ فَهُوَ أقدَرُ عَلی فَرَجِکَ وسَلهُ ؛ مَن ذَا الَّذی سَأَلَهُ فَلَم یُعطِهِ ، أو وَثِقَ بِهِ فَلَم یُنجِهِ ؟ ! ⁽⁵⁾

۴ / ۴تِلکَ الخِصالُالکافی عن أبی اُسامة عن الإمام الصادق علیه السلام :مَا ابتُلِیَ المُؤمِنُ بِشَیءٍ أشَدَّ عَلَیهِ مِن خِصالٍ ثَلاثٍ یُحرَمُها . قیلَ : وما هُنَّ ؟ قالَ : المُؤاساةُ فی ذاتِ یَدِهِ ، وَالإِنصافُ من نَفسِهِ ، وذِکرُ اللّهِ کَثیرا ؛ أما إنّی لا أقولُ : «سُبحانَ اللّهِ ، وَالحَمدُ للّهِِ ، ولا إلهَ إلَا اللّهُ» ، ولکِن ذِکرُ اللّهِ عِندَ ما أحَلَّ لَهُ ، وذِکرُ اللّهِ عِندَ ما حَرَّمَ عَلَیهِ . ⁽⁶⁾

.

۴ / ۴ و این چند ویژگی

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بلای جانکاه، این است که به آنچه در دست مردم است، نیازمند شوید و از شما دریغ دارند .

امام علی علیه السلامـ به حسن علیه السلام ـ :پسرم ! کسی که به فقر دچار شود ، به چهار بلا دچار می گردد : ضعف در یقین ، کاستی در خرد ، نازکی [و سستی] در دین ، و اندک شدن حیا در چهره . پس ، از فقر، به خدا پناه می بریم .

الکافی :روایت شده است که لقمان به پسرش گفت : پسرم ! من صبر زرد ⁽¹⁾را چشیدم ، و پوست درخت را خوردم؛ امّا چیزی تلخ تر از فقر نیافتم ! بنا بر این ، اگر روزی به آن مبتلا گشتی ، مردم را از آن آگاه مساز که تو را خوار می دارند و هیچ سودی هم به تو نمی رسانند . [بلکه] به همان کسی که تو را بِدان مبتلا ساخته است [یعنی خداوند] ، مراجعه کن ـ زیرا او به ایجاد گشایش در کار تو تواناتر است ـ و از او بخواه . کیست که از او درخواست کرده و به وی عطا نکرده باشد ، یا به او اعتماد کرده و او نجاتش نداده باشد ؟ !

۴ / ۴و این چند ویژگیالکافیـ به نقل از ابو اسامه ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «سخت ترین بلا برای مؤمن، محروم شدنش از سه خصلت است» . گفته شد : آن سه کدام اند ؟ فرمود : «کمک مالی کردن [به برادران و دوستان] ، انصاف داشتن ، و ذکر خدا در همه حال . منظورم، گفتن سبحان اللّه و الحمد للّه و لا إله إلّا اللّه نیست ؛ بلکه مقصود، به یاد خدا بودن در مواردی است که خداوند بر او حلال یا حرام کرده است» .

.

. .

۴۷ . بهتان

اشاره

۴۷ . بهتاندرآمدفصل یکم : تفسیر بهتانفصل دوم : نکوهش بهتان و بهتان زنندهفصل سوم : خاستگاه های بهتانفصل چهارم : سزای بهتان زنندهفصل پنجم : مقابله با بهتان

.

. .

درآمد

بُهتان ، در لغت

درآمدبُهتان ، در لغتواژه «بهتان»، مصدر و از ریشه «بهت» است که بر گفتن سخنی ⁽¹⁾یا انجام دادن کاری ⁽²⁾دلالت دارد که موجب مات و مبهوت و متحیّر نمودن کسی می شود . از همین رو ، به سخن دروغی که در آن، کار خلافی به کسی نسبت داده شود ، بهتان گویند ؛ چون معمولاً آن شخص از شنیدن چنین نسبتی در تحیّر و شگفتی می مانَد . ابن فارس در این باره می گوید : الباءُ وَ الهاءُ وَ التّاءُ أصلٌ واحِدٌ و هُوَ کَالدَّهشِ وَ الحَیرَةِ ؛ یُقالُ : بُهِتَ الرَّجُلُ یُبهَتُ بَهَتا ، وَ البَهتَةُ الحَیرَةُ ، فَأَمَّا البُهتانُ فَالکَذِبُ ، یَقولُ العَرَبُ : یا لَلبَهیتَة ، أی یا لَلکَذِب . ⁽³⁾با و ها و تا ، دارای یک ریشه معنایی است و آن، حیرت و سرگردانی است . گفته می شود : بُهِتَ الرجل یُبْهَتُ بَهَتا و بهتانا، یعنی: آن مرد، مبهوت و متحیّر شد . «البَهْتَة» یعنی : حیرت ؛ امّا بُهتان به معنای دروغ است . عرب می گوید : «یا لَلبَهیتَة !» یعنی : عجب دروغی ! همچنین ابن منظور در معنای بهتان آورده است : بَهَتَ الرَّجُلَ یَبهَتُهُ بَهتا وَ بَهَتا وَ بُهتانا ، فَهُوَ بَهّاتٌ أی قالَ عَلَیهِ ما لَم یَفعَلهُ فَهُوَ

.

فرق «بهتان» و «تهمت»

مَبهوتٌ ... قالَ أبو إسحاقَ : البُهتانُ الباطِلُ الَّذی یُتَحَیَّرُ مِن بُطلانِهِ ، وَ مِنَ البَهتِ : التَّحَیُّرُ . ⁽¹⁾[عبارت] «بَهَتَ الرجلَ یَبْهَتَه بَهتا و بَهَتا و بُهتانا ، فهو بَهّات» یعنی: به آن فرد، چیزی نسبت داد که انجامش نداده است . به آن مرد، «مبهوت (بهتان زده شده)» می گویند ... . ابو اسحاق می گوید : بُهتان ، به معنای امر باطلی است که از نادرستی آن، انسان حیرت می کند ، و از معانی بهت است معنای : تحیّر (سرگردانی) . و نیز راغب می گوید : قالَ اللّهُ عز و جل : بقره : آیه ۲۵۸ « فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ » ⁽²⁾أی دُهِشَ و تَحَیَّرَ . و قَد بَهَتَهُ ، قالَ عز و جل : نور : آیه ۱۶ « هَـذَا بُهْتَانٌ عَظِیمٌ » ⁽³⁾، أی کَذِبٌ یُبهِتُ سامِعَهُ لِفظاعَتِهِ . ⁽⁴⁾خداوند عز و جل فرموده است : « فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ » : یعنی مبهوت و متحیّر شد . و «قد بَهَتَه» [یعنی: او را مبهوت و متحیّر کرد] . خدای عز و جل فرموده است : « هَـذَا بُهْتَانٌ عَظِیمٌ » ، یعنی: دروغی است که از شدّت زشتی اش، شنونده را مبهوت و حیرت زده می کند .

فرق «بهتان» و «تهمت»گفتنی است که برخی «بهتان» و «تهمت» را مترادف می پندارند، در صورتی که «تهمت» ، اسم مصدر است از مادّه «وهم» ، به معنای پندار و سوء ظن . ابن منظور در تبیین معنای «تهمت» می گوید : التُّهَمَةُ أصلُهَا الوُهَمَةُ مِنَ الوَهمِ ، وَ یُقالُ : «اِتَّهَمتُهُ» اِفتِعالٌ مِنهُ . [قالَ ]الجَوهَرِیُّ : اِتَّهَمتُ فُلانا بِکَذا ، وَ الاِسمُ التُّهَمَةُ ـ بالتحریک ـ . [قالَ ]ابنُ سَیِّدَةَ : التُّهَمَةُ : الظَّنُّ ... [قالَ] سیبوَیهِ : اِتَّهَمَ الرَّجُلَ وَ أَتهَمَهُ وَ أَوهَمَهُ : أدخَلَ عَلَیهِ التُّهَمَةَ أی ما یُتَّهَمُ عَلَیهِ ... . ⁽⁵⁾

.

بهتان، در قرآن و حدیث

اشاره

تهمت، اصل آن، «وُهْمَة» است از مادّه «وَهم» . گفته می شود : «اِتَّهَمْتُهُ» که از باب «افتعال» است . جوهری می گوید : «اتّهمتُ فلانا بکذا [یعنی: فلانی را به فلان چیز، متّهم کردم . اسم آن ، «التهمة» است . ابن سیّده می گوید : تهمت به معنای گمان است ... . سیبویه می گوید : «اِتَّهَمَ الرجل وَ اَتْهَمَهُ وَ اَدْهَمَه» یعنی : بر او تهمت وارد کرد ، یعنی آنچه را بر او اتّهام بسته می شود ... . بنا بر این ، در «بهتان» ، دروغ بودنِ نسبت ، برای نسبت دهنده روشن است؛ امّا در «تهمت»، به دروغ بودن آن اطمینان ندارد؛ بلکه سوء ظن ، منشأ آن نسبت است . از این رو ، ما احادیث «تهمت» را در مبحث «ظن» ، مطرح خواهیم کرد .

بهتان، در قرآن و حدیثواژه «بهتان» در قرآن و حدیث، در همان معنای لغوی آن به کار رفته است ، یعنی نسبت ناروا دادن به کسی که نسبت دهنده ، علم به بی گناهی او دارد . قرآن ، در اشاره به این معنا می فرماید : « وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُواْ فَقَدِ احْتَمَلُواْ بُهْتَانًا وَ إِثْمًا مُّبِینًا . ⁽¹⁾و کسانی که مردان و زنان را بی آن که مرتکب چیزی (عمل زشتی) شده باشند، آزار می رسانند ، قطعا بهتان و گناه آشکاری به گردن گرفته اند» . بر پایه نقل کلینی رحمه الله، امام صادق علیه السلام در بیان فرق میان غیبت و بهتان می فرماید : الغیبَةُ أن تَقولَ فی أخیکَ ما سَتَرَهُ اللّهُ عَلَیهِ ، وَ أَمَّا الأَمرُ الظّاهِرُ فیهِ مِثلُ الحِدَّةِ وَ العَجَلَةِ فَلا ، وَ البُهتانُ أن تَقولَ فیهِ ما لَیسَ فیهِ . ⁽²⁾غیبت، آن است که در باره برادرت چیزی بگویی که خداوند، آن را پوشیده داشته است ؛ امّا ]سخن گفتن از [آنچه در او آشکار است (مانند تندخویی و شتابکاری) ، غیبت نیست . و بهتان، آن است که در باره اش چیزی بگویی که در او نیست . گفتنی است که در اسلام، نسبت دادن زنا و لواط به شخص مسلمان، بدون دلیل

.

و حجّت شرعی ـ که عبارت است از شهادت چهار گواه عادل ـ ، حتّی با علم به صحّت آن ، بهتان محسوب می شود . قرآن کریم می فرماید : «لَّوْلَا جَاءُو عَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَإِذْ لَمْ یَأْتُواْ بِالشُّهَدَاءِ فَأُوْلَئِکَ عِندَ اللَّهِ هُمُ الْکَاذِبُونَ... وَ لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُم مَّا یَکُونُ لَنَا أَن نَّتَکَلَّمَ بِهَذَا سُبْحَانَکَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِیمٌ . ⁽¹⁾چرا چهار گواه بر ]صحّت] آن [بهتان] نیاوردند ؟ پس چون گواهان [لازم را ]نیاورده اند ، اینان اند که نزد خدا دروغگویان اند ... و [گر نه] چرا وقتی آن را شنیدید، گفتید : برای ما سزاوار نیست که در این [موضوع ]سخن بگوییم . [خداوندا!] منزّهی تو ! این، بهتانی بزرگ است» . بر این اساس ، کسی که می داند مسلمانی مرتکب این گناه شده، ولی نمی تواند چهار شاهد عادل برای اثبات ادّعای خود بیاورد، حق ندارد به او نسبت زنا بدهد ، و اگر چنین نسبتی داد ، طبق نصّ صریح قرآن باید با خوردن هشتاد تازیانه مجازات شود : «وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُواْ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِینَ جَلْدَةً وَ لَا تَقْبَلُواْ لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا وَ أُوْلَئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ . ⁽²⁾و کسانی که به زنان شوهردار، نسبت زنا می دهند ، سپس چهار گواه نمی آورند ، هشتاد تازیانه به آنها بزنید ، و هیچ گاه شهادتی را از آنها نپذیرید ، و اینان اند که خود ، فاسقان اند» . بنا بر این ، می توان گفت که کاربرد واژه «بهتان» در قرآن و احادیث برای «نسبت دادن زنا و لواط به مسلمان» ، فراتر از معنای لغوی آن است ، و به عبارت روشن تر ، از نظر اسلام ، غیبت ، در این دو مورد ، به دلیل آن که به آبروی مسلمان، ضربه اساسی وارد می کند و او را از حیثیت اجتماعی به کلّی ساقط می نماید ، بهتان محسوب شده است .

.

۱ . مصادیق «بهتان» در قرآن

الف - نسبت دادن گناه خود به دیگری

گفتنی است که در قرآن کریم، کلمه «بهتان» ، شش بار ⁽¹⁾به کار رفته است . همچنین واژه هایی مانند : «افتراء» ، ⁽²⁾«اِفک» ، ⁽³⁾«کذب» ، ⁽⁴⁾«رَمْی» ⁽⁵⁾و «تقوُّل» ⁽⁶⁾نیز در این کتاب آسمانی در مفهوم «بهتان» کاربرد دارند . نکته قابل توجّه، این که: واژه «بهتان» در قرآن ، تنها در مورد دروغ بستن به انسان به کار رفته است و همچنین است چهار مورد از مشتقّات واژه «رمی» ۷ در صورتی که واژه «افتراء» در اکثر قریب به اتّفاق موارد، و کلمه «تقوُّل» ، ۸ دو بار در دروغ بستن به خدا به کار رفته ؛ امّا واژه های «افک» و «کذب» ، هم در مورد دروغ بستن به خداوند متعال و هم در دروغ بستن به انسان ، در قرآن به کار رفته اند . و اینک توضیحی کوتاه در باره ره نمودهای قرآن و احادیث در مورد این رفتار ناشایست :

۱ . مصادیق «بهتان» در قرآنهر چند قرآن و احادیث، هرگونه بهتان و نسبت ناروا دادن به انسان های بی گناه را نکوهیده شمرده اند ، امّا در قرآن به چند نمونه از نسبت های ناروا اشاره شده که می توان از آنها به عنوان نکوهیده ترین مصادیق بهتان یاد کرد :

الف ـ نسبت دادن گناه خود به دیگرینسبت ناروا به دیگری، دو گونه است : گاهی نسبت دهنده ، خود، مرتکب آن گناه

.

ب - نسبت ناروا دادن به همسر پیامبرصلی الله علیه وآله

نشده و گاهی خود، آن را انجام داده و ناجوان مردانه ، انجام آن را به دیگری نسبت می دهد . بی تردید ، نوع دوم از بهتان ، نکوهیده تر و گناه آن، سنگین تر است . قرآن از این نوع بهتان، چنین یاد کرده است : «وَمَن یَکْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا یَکْسِبُهُ عَلَی نَفْسِهِ وَکَانَ اللَّهُ عَلِیمًا حَکِیمًا * وَمَن یَکْسِبْ خَطِیئةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ یَرْمِ بِهِ بَرِیئا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِینًا . ⁽¹⁾و هر کس گناهی مرتکب شود ، فقط آن را به زیان خود، مرتکب شده است و خدا دانای سنجیده کار است ، و هر کس خطا یا گناهی مرتکب شود ، سپس آن را به بی گناهی نسبت دهد، قطعا بهتان و گناه آشکاری بر دوش کشیده است» . جالب توجّه است که در شأن نزول این آیه آمده است که شخص بی گناه ، یک یهودی بوده که از سوی شخصی به ظاهر مسلمان به دزدی متّهم شد، در صورتی که نسبت دهنده، خود، این گناه را انجام داده بود . ⁽²⁾

ب ـ نسبت ناروا دادن به همسر پیامبر صلی الله علیه و آلهیکی دیگر از مصادیق بهتان ، نسبت ناروا دادن به یکی از همسران پیامبر صلی الله علیه و آله است که قرآن از آن به عنوان «إفک» ⁽³⁾یاد کرده و خانواده پیامبر صلی الله علیه و آله را از این نسبت، مبرّا دانسته و مسلمانان را از دامن زدن به این شایعه بی اساس، به شدّت منع و به مقابله

.

ج - نسبت ناروا دادن به همسر برای تصاحب مهریّه وی

با آن، دعوت کرده است : « وَ لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُم مَّا یَکُونُ لَنَا أَن نَّتَکَلَّمَ بِهَذَا سُبْحَانَکَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِیمٌ . ⁽¹⁾چرا وقتی آن را شنیدید، نگفتید : «برای ما سزاوار نیست که دراین [موضوع ]سخن بگوییم . [خداوندا! ]منزّهی تو ! این، بهتانی بزرگ است»؟) . این آیه در واقع از مسلمانان می خواهد که نه تنها خود، این شایعه را گسترش ندهند، بلکه لازم است برای پیشگیری از گسترش آن ، تلاش کنند و در ادامه آیات ، کسانی که به این گونه شایعات دامن می زنند، تهدید شده اند : « إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ الْفَـحِشَةُ فِی الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیَا وَ الْأَخِرَةِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ وَ أَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ . ⁽²⁾کسانی که دوست دارند زشتی در باره کسانی که ایمان آورده اند، شیوع پیدا کند ، برای آنان در دنیا و آخرت، عذابی دردآور خواهد بود . و خدا[ست که ]می داند و شما نمی دانید» .

ج ـ نسبت ناروا دادن به همسر برای تصاحب مهریّه وییکی از سنّت های غلط دوران جاهلیت، این بود که برخی از مردان ، هنگام ازدواج مجدّد ، همسران سابق خود را به زنا متّهم می کردند تا مهر آنان را تصاحب کنند . قرآن ، این عمل را گناهی آشکار دانست و بدین سان از آن نهی نمود : « وَإِنْ أَرَدتُّمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَّکَانَ زَوْجٍ وَءَاتَیْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنطَارًا فَلَا تَأْخُذُواْ مِنْهُ شَیْئا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِینًا . ⁽³⁾و اگر خواستید همسری [دیگر] به جای همسر [پیشین خود] ستانید و به یکی از آنان مال فراوانی داده باشید ، چیزی از آن را پس مگیرید . آیا می خواهید آن [مال] را به بهتان و گناه آشکار بگیرید ؟» .

.

د - نسبت دادن فرزند نامشروع به شوهر

۲ . سنگینی گناه بهتان و مجازات آن

د ـ نسبت دادن فرزند نامشروع به شوهریکی دیگر از سنّت های جاهلیت، این بود که برخی از زنان، فرزندان نامشروع خود را به شوهران خود منتسب می کردند که خداوند متعال به پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد تا هنگام بیعت زنان ، ضمن تعهّد گرفتن از اجتناب آنان شماری از گناهان که در آن دوران رایج بوده ، از ایشان بخواهد از گناه یاد شده نیز بپرهیزند : « یَاأَیُّهَا النَّبِیُّ إِذَا جَاءَکَ الْمُؤْمِنَاتُ یُبَایِعْنَکَ عَلَی أَن لَا یُشْرِکْنَ بِاللَّهِ شَیْئا وَ لَا یَسْرِقْنَ وَ لَا یَزْنِینَ وَ لَا یَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَ لَا یَأْتِینَ بِبُهْتَانٍ یَفْتَرِینَهُ بَیْنَ أَیْدِیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَلَا یَعْصِینَکَ فِی مَعْرُوفٍ فَبَایِعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ . ⁽¹⁾ای پیامبر ! چون زنان باایمان نزد تو آیند که با تو بیعت کنند [با این شرط] که چیزی را با خدا شریک نسازند و دزدی نکنند و زنا نکنند و فرزندان خود را نکشند و بچه حرام زاده ای را که پس انداخته اند، با بهتان، به شوهر نبندند و در [کار] نیک از تو نافرمانی نکنند ، با آنان بیعت کن و از خدا برایشان آمرزش بخواه ، که خدا آمرزنده ای مهربان است» .

۲ . سنگینی گناه بهتان و مجازات آناز نظر احادیث اسلامی ، ⁽²⁾گناهِ بهتان ، سنگین تر از کوه های زمین ، و سنگین تر از آسمان و کُرات آن ، بلکه سنگین تر از همه چیز است ، و تنها گناه «شرک به خدا» است که سنگینی آن می تواند با سنگینی گناه بهتان ، برابری کند : البُهتانُ عُدِلَ بِالشِّرکِ بِاللّهِ . ⁽³⁾بهتان زدن ، همسنگ شرک ورزیدن به خداست . از این رو ، بهتان زننده ، یکی از بدترین انسان ها شمرده شده ، و نه تنها در

.

۳ . مبارزه ریشه ای با بهتان

۴ . وظیفه شنونده بهتان

قیامت ، گرفتار سخت ترین عذاب های دوزخ است ، بلکه در همین جهان نیز ، عذاب وجدان ، خواب راحت را از او سلب خواهد کرد . ⁽¹⁾

۳ . مبارزه ریشه ای با بهتاندر فصل سوم ، اموری مانند : بغض (دشمنی)، نفاق (دورویی) ، تجاوز به حقوق مالی دیگران ، دروغگویی و هم نشین ناشایسته به عنوان ریشه و خاستگاه های بهتان مطرح شده ؛ ولی بی تردید، ریشه اصلی این رذیله ، مانند سایر رذایل اخلاقی و رفتاری ، خودخواهی است. بنا بر این ، برای مبارزه اساسی با این رفتار ناپسند ، علاوه بر تلاش برای مقابله با ریشه ها و خاستگاه های مورد اشاره ، مجاهده با خودخواهی ـ که اساس فتنه هاست ـ نیز ضروری است .

۴ . وظیفه شنونده بهتاننخستین وظیفه شنونده بهتان ، توجّه به این نکته است که بیشتر آنچه در باره دیگران می شنود ، واقعیت ندارد : ما رَأَتهُ عَیناکَ فَهُوَ الحَقُّ ، وَ ما سَمِعَتهُ اُذُناکَ فَأَکثَرُهُ باطِلٌ . ⁽²⁾آنچه چشمانت ببینند، آن حق است و آنچه گوش هایت بشنوند، بیشترش نادرست است . بر این اساس، مؤمن نباید نسبت به بدگویی هایی که در باره سایر مسلمانان و خصوصا اشخاص مورد اعتماد می شنود ، ترتیب اثر دهد : مَن عَرَفَ مِن أخیهِ وَثیقَةَ دینٍ وَ سَدادَ طَریقٍ ، فَلا یَسمَعَنَّ فیهِ أقاویلَ الرِّجالِ . ⁽³⁾ای مردم ! هر کس برادر خود را به استواری در دین و درستیِ راه، شناخت ، دیگر هرگز نباید به گفته های مردم در باره او گوش سپارد . وظیفه دوم شنونده بهتان ، نهی بهتان زننده از این رفتار زشت و دفاع از آبروی

.

۵ . وظیفه شخص مورد بهتان

مسلمان است ، چنان که قرآن می فرماید : « وَ لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُم مَّا یَکُونُ لَنَا أَن نَّتَکَلَّمَ بِهَذَا سُبْحَانَکَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِیمٌ . ⁽¹⁾و چرا وقتی آن را شنیدید، نگفتید : «برای ما سزاوار نیست که در این [باره] سخن بگوییم . [خداوندا!] تو منزّهی ! این بهتانی بس بزرگ است»؟» . و در حدیثی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در باره دفاع از آبروی مسلمان آمده : مَن رَدَّ عَن عِرضِ أخیهِ المُسلِمِ وَجَبَت لَهُ الجَنَّةُ البَتَّةَ . ⁽²⁾هر کس از آبروی برادر مسلمانش دفاع کند، بهشت بر او واجب می شود .

۵ . وظیفه شخص مورد بهتانپیش از این که انسان ، مورد بهتان قرار گیرد ، برای پیشگیری از آن باید از کارهایی که موجب سوء ظن و تهمت می شوند ، اجتناب کند . از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است : أولَی النّاسِ بِالتُّهَمَةِ مَن جالَسَ أهلَ التُّهَمَةِ . ⁽³⁾سزاوارترینِ مردم به این که در حقّ او گمان بد برده شود، کسی است که با افراد متّهم [و بدنام ]هم نشینی کند . و در حدیثی دیگر، از امام علی علیه السلام آمده است : مَن وَقَفَ نَفسَهُ مَوقِفَ التُّهَمَةِ فَلا یَلومَنَّ مَن أساءَ بِهِ الظَّنَّ . ⁽⁴⁾کسی که خود را در موضع تهمت قرار دهد، نباید کسی را که به او گمان بد می برد، سرزنش کند . همچنین اگر پیشگیری از بهتان ، به هزینه مالی نیاز دارد ، برای حفظ آبرو ،

.

۶ . حکم بهتان زدن به اهل بدعت

پرداخت چنین هزینه هایی توصیه شده است . ⁽¹⁾امّا اگر به هر دلیل ، کسی مورد اتّهام قرار گرفت ، مقابله و درگیری با بهتان زننده ، توصیه نشده؛ بلکه باید مطابق ره نمودی که از امام رضا علیه السلام نقل شده، عمل نمود: اِصبِر عَلی بُهتِ السَّفیهِوَ لِلزَّمانِ عَلی خُطوبِهِ وَ دَعِ الجَوابَ تَفَضُّلاًوَکِلِ الظَّلومَ إلی حَسیبِهِ. ⁽²⁾در برابر بهتان زدن های مردمان نابخردو بر ناملایمات روزگار، شکیبا باش بزرگوارانه از جواب دادن به او در گذرو کار ستمکار را به حسابرسش وا گذار. پاداش شکیبایی بر بهتان، به اندازه ای بزرگ است که در قیامت، موجب می شود کفه حسنات کسانی که در محاسبه اعمال، کم آورده اند، سنگین تر از کفه سیّئات آنها شود و موجب نجاتشان می گردد . ⁽³⁾

۶ . حکم بهتان زدن به اهل بدعتبرخی از احادیث به حسب ظاهر دلالت دارند که به منظور مبارزه با اهل بدعت ، بهتان زدن به آنها ، جایز ، بلکه لازم است . حدیثی که از پیامبر صلی الله علیه و آله در این باره نقل شده، این است : إذا رَأَیتُم أهلَ الرَّیبِ وَ البِدَعِ مِن بَعدی ، فَأَظهِرُوا البَراءَةَ مِنهُم ، وَ أَکثِروا مِن سَبِّهِم وَ القَولِ فیهِم وَ الوَقیعَةِ ، وَ باهِتوهُم کَی لا یَطمَعوا فِی الفَسادِ فِی الإِسلامِ وَ یَحذَرَهُمُ النّاسُ وَ لا یَتَعَلَّمونَ مِن بِدَعِهِم ، یَکتُبِ اللّهُ لَکُم بِذلِکَ الحَسَناتِ ، وَ یَرفَع لَکُم بِهِ الدَّرَجاتِ فِی الآخِرَةِ . ⁽⁴⁾پس از من، هر گاه شکّاکان و بدعت گذاران را دیدید ، از آنان بیزاری نشان دهید و

.

بسیار به آنان ناسزا گویید و در باره شان بدگویی و افشاگری کنید و آنان را مبهوت [و محکوم ]سازید تا به تباه کردن اسلام، طمع نکنند و مردم از آنها بر حذر باشند و از بدعت هایشان چیزی نیاموزند . برای این کار ، خداوند برایتان ثواب ها می نویسد و در آخرت بر درجات شما می افزاید . برخی از فقها دلالت این حدیث را بر جواز بهتان زدن به اهل بدعت ، پذیرفته اند. ⁽¹⁾شیخ انصاری رحمه اللهدر توضیح این حدیث می فرماید : جقوله باهتوهمج محمول علی اتّهامهم وسوء الظنّ بهم بما یحرم اتّهام المؤمن به ، بأن یقال : لعلّه زان ، أو سارق ، وکذا إذا زاد ذکر ما لیس فیه من باب المبالغة . ویحتمل إبقاؤه علی ظاهره بتجویز الکذب علیهم لأجل المصلحة ، فإنّ مصلحة تنفیر الخلق عنهم أقوی من مفسدة الکذب . ⁽²⁾[جمله «باهِتُوهُم» که در حدیث فوق آمده،] به این معناست که : آنان را متّهم کنید و به ایشان گمان بد برید، به چیزی که متّهم کردن مؤمن به آن، حرام است. مثلاً گفته شود که : شاید زناکار باشد یا دزد باشد و امثال اینها و بالاتر از اینها که در آن مبالغه نباشد. و احتمال دارد که آن [جمله] را بر ظاهرش ابقا کرد، یعنی این که به خاطر مصلحت ، دروغ بستن بر آنها جایز باشد ؛ زیرا مصلحت دور کردن و رماندن مردم از این گونه افراد، قوی تر از مفسده دروغ است . ⁽³⁾لیکن علّامه مجلسی رحمه الله در توضیح حدیثِ یاد شده، می گوید : وَ الظاهر أنّ المراد بالمباهتة إلزامهم بالحجج القاطعة و جعلهم متحیّرین لا یحیرون جوابا کما قال تعالی : «فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ» ۴ ، ویحتمل أن یکون من البهتان للمصلحة فإنّ کثیرا من المساوی یعدّها أکثر الناس محاسن خصوصا العقائد

.

الباطلة ، وَ الأوّل أظهر ، قال الجوهری : بهته بهتا أخذه بغتةً . ⁽¹⁾ظاهرا مراد از «مباهته» ، محکوم کردن آنها با دلایل قاطع است، به طوری که حیران بمانند و از عهده پاسخ بر نیایند ، چنان که خدای متعال می فرماید : «پس آن کس که کفر ورزیده بود، مبهوت ماند» . احتمال هم دارد که به معنای بهتان زدن مصلحتی باشد ؛ زیرا بیشتر مردم، بسیاری از بدی ها و معایب را حسن و خوبی می شمارند ، بویژه عقاید باطل را . وجه اوّل ، ظهور بیشتری دارد . جوهری می گوید : «بَهَتَهُ بَهْتا» یعنی: او را غافلگیر کرد . به نظر می رسد که مقصود از «باهتوهم» در حدیث یاد شده ، تجویز نسبت دادن کار خلافی که اهل بدعت انجام نداده اند ، به آنها نیست ؛ زیرا این گونه رفتار ، نه تنها به زیان آنها نباشد ، بلکه با تلاش آنها برای اثبات بی گناهی خود و روشن شدن واقع برای مردم ، وسیله ای است برای مظلوم نمایی بدعت گزاران و بی اعتبار جلوه دادن سخن منتقدان ، که در نهایت به سود آنان تمام خواهد شد . بنا بر این ، در باره جمله یاد شده، یا باید معنای نخست علّامه مجلسی رحمه الله را پذیرفت و یا می توان گفت که مقصود از این بهتان ، بهتان اصطلاحی است، نه بهتان لغوی؛ یعنی در مواردی که غیبت اهل ایمان ، بهتان محسوب می شود ، در باره بدعت گذاران ، حکم بهتان را ندارد؛ بلکه به منظور مبارزه با بدعت ، اظهار خلافکاری های آنان ، لازم است .

.

الفصل الأول : تفسیر البهتان۱ / ۱رَمیُ البَریءِ بِما لَیسَ فیهِالکتاب« وَمَن یَکْسِبْ خَطِیئةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ یَرْمِ بِهِ بَرِیئا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِینًا » . ⁽¹⁾

« وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُواْ فَقَدِ احْتَمَلُواْ بُهْتَانًا وَ إِثْمًا مُّبِینًا » . ⁽²⁾

الحدیثشعب الإیمان عن عائشة :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِأَصحابِهِ : أخبِرونی ما أربَی الرِّبا ؟ قالوا : اللّهُ ورَسولُهُ أعلَمُ ! قالَ : فَإِنَّ أربَی الرِّبا عِندَ اللّهِ عز و جل استِحلالُ عِرضِ المُسلِمِ ، ثُمَّ قَرَأَ : « وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُواْ فَقَدِ احْتَمَلُواْ بُهْتَانًا وَ إِثْمًا مُّبِینًا » . ⁽³⁾

.

فصل یکم : تفسیر بهتان

۱ / ۱ متّهم کردن بی گناه به چیزی که در او نیست

فصل یکم : تفسیر بهتان۱ / ۱متّهم کردن بی گناه به چیزی که در او نیستقرآن«و کسانی که مردان و زنان مؤمن را بی آن که مرتکب [عمل زشتی] شده باشند، آزار می رسانند، هر آینه بهتان و گناهی آشکار به گردن گرفته اند» .

حدیثشعب الإیمانـ به نقل از عایشه ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به یارانش فرمود : «به من بگویید که بدترین ربا چیست ». اصحاب گفتند : خدا و پیامبر او داناترند . فرمود : «بدترین ربا نزد خدای عز و جل، روا شمردن [هتک ]آبروی مسلمان است» و سپس این آیه را خواند : «و کسانی که مردان و زنان مؤمن را بی آن که مرتکب [عمل زشتی ]شده باشند، آزار می رسانند، قطعا بهتان و گناهی آشکار به گردن گرفته اند» .

.

صحیح مسلم عن أبی هریرة :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قالَ : أتَدرونَ مَا الغیبَةُ ؟ قالوا : اللّهُ ورَسولُهُ أعلَمُ ! قالَ : ذِکرُکَ أخاکَ بِما یَکرَهُ . قیلَ : أفَرَأَیتَ إن کانَ فی أخی ما أقولُ ؟ قالَ : إن کانَ فیهِ ما تَقولُ فَقَدِ اغتَبتَهُ ، وإن لَم یَکُن فیهِ فَقَد بَهَتَّهُ . ⁽¹⁾

تفسیر الطبری عن أبی هریرة :سُئِلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَنِ الغیبَةِ ، فَقالَ : هُوَ أن تَقولَ لِأَخیکَ ما فیهِ ؛ فَإِن کُنتَ صادِقا فَقَدِ اغتَبتَهُ ، وإن کُنتَ کاذِبا فَقَد بَهَتَّهُ . ⁽²⁾

المعجم الکبیر عن معاذ بن جبل :کُنتُ عِندَ النَّبِیِ صلی الله علیه و آله فَذَکَروا رَجُلاً عِندَهُ فَقالوا : ما أعجَزَهُ ! فَقالَ النَّبِیُ صلی الله علیه و آله : اِغتَبتُم أخاکُم . قالوا : یا رَسولَ اللّهِ ، قُلنا ما فیهِ ! قالَ : إن قُلتُم ما لَیسَ فیهِ فَقَد بَهَتُّموهُ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ مِن أکبَرِ الکَبائِرِ استِطالَةُ المَرءِ فی عِرضِ رَجُلٍ مُسلِمٍ ⁽⁴⁾بِغَیرِ حَقٍّ. ⁽⁵⁾

.

صحیح مسلمـ به نقل از ابو هریره ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «آیا می دانید غیبت چیست ؟». گفتند : خدا و پیامبرش داناترند . فرمود : «این که در باره برادرت چیزی بگویی که خوش ندارد» . گفته شد : اگر آنچه می گویم، در برادرم وجود داشت ، چه ؟ فرمود : «اگر آنچه می گویی، در او وجود داشته باشد، غیبتش را کرده ای ، و اگر در او وجود نداشته باشد، به او بهتان زده ای» .

تفسیر الطبریـ به نقل از ابو هریره ـ :از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله سؤال شد : غیبت چیست ؟ فرمود : «این که از برادرت چیزی بگویی که در او هست . پس اگر راست گفته باشی، از او غیبت کرده ای ، و اگر دروغ گفته باشی، به او بهتان زده ای» .

المعجم الکبیرـ به نقل از معاذ بن جبل ـ :نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بودم که حاضران از مردی سخن به میان آوردند و گفتند : او آدم بسیار ناتوانی است . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «از برادرتان غیبت کردید» . گفتند : ای پیامبر خدا ! چیزی را که در او هست ، گفتیم . فرمود : «اگر چیزی را می گفتید که در او نیست، به او بهتان زده بودید» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :از بزرگ ترین گناهان کبیره، دست درازیِ ناحقّ انسان به آبرو و حیثیت مرد مسلمان است . ⁽¹⁾

.

مستدرک الوسائل :عَن أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام أنَّهُ قالَ : الغیبَةُ کُفرٌ ، وَالمُستَمِعُ لَها وَالرّاضی بِها مُشرِکٌ . قُلتُ : فَإِن قالَ ما لَیسَ فیهِ ؟ فَقالَ : ذاکَ بُهتانٌ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق علیه السلام :الغیبَةُ أن تَقولَ فی أخیکَ ما هُوَ فیهِ مِمّا قَد سَتَرَهُ اللّهُ عز و جل عَلَیهِ ، فَإِذا قُلتَ فیهِ ما لَیسَ فیهِ ، فَذلِکَ قَولُ اللّهِ عز و جل فی کِتابِهِ : «فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَ إِثْمًا مُّبِینًا» . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الغیبَةُ أن تَقولَ فی أخیکَ ما سَتَرَهُ اللّهُ عَلَیهِ ، وأَمَّا الأَمرُ الظّاهِرُ فیهِ مِثلُ الحِدَّةِ وَالعَجَلَةِ فَلا . وَالبُهتانُ أن تَقولَ فیهِ ما لَیسَ فیهِ . ⁽³⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :مَن ذَکَرَ رَجُلاً مِن خَلفِهِ بِما هُوَ فیهِ مِمّا عَرَفَهُ النّاسُ لَم یَغتَبهُ ، ومَن ذَکَرَهُ مِن خَلفِهِ بِما هُوَ فیهِ مِمّا لا یَعرِفُهُ النّاسُ اغتابَهُ ، ومَن ذَکَرَهُ بِما لَیسَ فیهِ فَقَد بَهَتَهُ . ⁽⁴⁾

۱ / ۲اُنموذَجٌ مِنَ البُهتانِ فِی الجاهِلِیَّةِمجمع البیانـ فی قَولِهِ تَعالی : « یَاأَیُّهَا النَّبِیُّ إِذَا جَاءَکَ الْمُؤْمِنَاتُ یُبَایِعْنَکَ . . . » ـ :ثُمَّ ذَکَرَ سُبحانَهُ بَیعَةَ النِّساءِ ، وکانَ ذلِکَ یَومَ فَتحِ مَکَّةَ لَمّا فَرَغَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله مِن بَیعَةِ الرِّجالِ وهُوَ عَلَی الصَّفا ، جاءَتهُ النِّساءُ یُبایِعنَهُ ، فَنَزَلَت هذِهِ الآیَةُ ، فَشَرَطَ اللّهُ تَعالی فی مُبایَعَتِهِنَّ أن یَأخُذَ عَلَیهِنَّ هذِهِ الشُّروطَ ، وهُوَ قَولُهُ : « یَاأَیُّهَا النَّبِیُّ إِذَا جَاءَکَ الْمُؤْمِنَاتُ یُبَایِعْنَکَ » عَلی هذِهِ الشَّرائِطِ وهِیَ : « أَن لَا یُشْرِکْنَ بِاللَّهِ شَیْئا » مِنَ الأَصنامِ وَالأَوثانِ « وَ لَا یَسْرِقْنَ » لا مِن أزواجِهِنَّ ، ولا مِن غَیرِهِم « وَ لَا یَزْنِینَ وَ لَا یَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ » عَلی وَجهٍ مِنَ الوُجوهِ ، لا بِالوَأدِ ولا بِالإِسقاطِ « وَ لَا یَأْتِینَ بِبُهْتَانٍ یَفْتَرِینَهُ » أی : بِکَذِبٍ یَکذِبنَهُ فی مَولودٍ یوجَدُ « بَیْنَ أَیْدِیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ » أی : لا یُلحِقنَ بِأَزواجِهِنَّ غَیرَ أولادِهِم ، عَنِ ابنِ عَبّاسٍ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

۱ / ۲ نمونه هایی از بهتان در جاهلیت

مستدرک الوسائل:امام صادق علیه السلام فرمود : «غیبت کردن، کفر است ، و کسی که به غیبت گوش دهد و بِدان راضی باشد، مشرک است» . [راوی می گوید :] گفتم : اگر چیزی گفت که در او نیست ؟ فرمود : «این، بهتان است» .

امام صادق علیه السلام :غیبت، آن است که در باره برادرت چیزی بگویی که در او وجود دارد؛ امّا خداوند عز و جل آن چیز را پوشانده است . پس هر گاه در باره اش چیزی بگویی که در او نیست ، این مشمول این سخن خداوند عز و جل است که در کتابش فرموده : «هر آینه بهتان و گناهی آشکار به گردن گرفته اند» .

امام صادق علیه السلام :غیبت، آن است که در باره برادرت چیزی بگویی که خداوند، آن را پوشیده داشته است ؛ امّا [سخن گفتن از] آنچه در او آشکار است (مانند تندخویی و شتابکاری) ، غیبت نیست ، و بهتان، آن است که در باره اش چیزی بگویی که در او نیست .

امام کاظم علیه السلام :هر کس پشت سر دیگری چیزی بگوید که در او هست و مردم هم آن را می دانند، غیبت او را نکرده است ؛ امّا اگر کسی پشت سر دیگری چیزی بگوید که در او هست، ولی مردم آن را نمی دانند ، غیبتش را کرده است و هر کس در باره کسی چیزی بگوید که در او نیست، به او بهتان زده است .

۱ / ۲نمونه هایی از بهتان در جاهلیتمجمع البیانـ در باره آیه شریف : «ای پیامبر ! هر گاه زنان مؤمن نزدت آمدند تا با تو بیعت کنند ...» ـ :سپس خداوند سبحان، از بیعت کردن زنان، یاد کرده است . این بیعت در روز فتح مکّه بود . پس از آن که مردان با پیامبر صلی الله علیه و آله در بالای کوه صفا بیعت کردند ، زنان برای بیعت کردن نزد ایشان آمدند . در این هنگام ، این آیه نازل شد و خداوند متعال، امر فرمود که با این شروط، از آنان بیعت بگیرد . پس فرمود : «ای پیامبر ! هر گاه زنان مؤمن نزدت آمدند تا با تو بیعت کنند» با این شروط که : «چیزی را شریک خدا قرار ندهند» از بت ها و اصنام، «و دزدی نکنند» نه از شوهرانشان و نه از دیگران، «و زنا نکنند و فرزندان خود را نکشند» به هیچ روی ، نه با زنده به گور کردن و نه با سقط کردن، «و نیاورند بهتانی که آن را می بندند» یعنی به دروغی که می بافند، در باره نوزادی که یافت می شود «در برابر دست ها و پاهایشان» ، یعنی بچّه هایی را که فرزند آنها نیستند (بچّه های سر راهی)، به شوهرانشان نسبت ندهند . آنچه گفته شد ، سخن ابن عبّاس بود . ۱

.

۱ / ۳أقبَحُ البُهتانِالکتاب« وَمَن یَکْسِبْ خَطِیئةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ یَرْمِ بِهِ بَرِیئا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِینًا » . ⁽¹⁾

الحدیثتفسیر ابن أبی حاتم عن عطیّة العوفیّ :إنَّ رَجُلاً یُقالُ لَهُ : «طُعمَةُ بنُ اُبَیرِقٍ» سَرَقَ دِرعا عَلی عَهدِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، فَرُفِعَ ذلِکَ إلَی النَّبِیِ صلی الله علیه و آله ، فَأَلقاها فی بَیتِ رَجُلٍ ، ثُمَّ قالَ لِأَصحابٍ لَهُ : اِنطَلِقوا فَأَعذِرونی عِندَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، فَإِنَّ الدِّرعَ قَد وُجِدَ فی بَیتِ فُلانٍ ، فَانطَلَقوا یُعذِرونَهُ عِندَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، فَأَنزَلَ اللّهُ تَعالی : «وَمَن یَکْسِبْ خَطِیئةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ یَرْمِ بِهِ بَرِیئا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِینًا» ، قالَ : بُهتانَ قَذفِهِ الرَّجُلَ . ⁽²⁾

.

۱ / ۳ زشت ترین بهتان

۱ / ۳زشت ترین بهتانقرآن«و هر کس خطا یا گناهی مرتکب شود ، سپس آن را به بی گناهی نسبت دهد، قطعا بهتان و گناهی آشکار را بر دوش کشیده است» .

حدیثتفسیر ابن أبی حاتمـ به نقل از عطیّه عوفی ـ :در روزگار پیامبر صلی الله علیه و آله ، مردی به نام طُعمة بن اُبَیرِق، زرهی را دزدید . شکایت آن نزد پیامبر صلی الله علیه و آله برده شد . طعمه، زره را در خانه مردی انداخت و سپس به دوستانش گفت : بروید و عذر مرا نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بخواهید و بگویید زره در خانه فلانی پیدا شده است . آنان برای تبرئه او نزد پیامبر صلی الله علیه و آله رفتند . پس خداوند متعال، این آیه را فرو فرستاد : «و هر کس خطا یا گناهی مرتکب شود و سپس آن را به بی گناهی نسبت دهد، قطعا بهتان و گناه آشکاری بر دوش کشیده است» . بهتان زدن، به معنای تهمت زدن به شخص است .

.

مجمع البیانـ فی تَفسیرِ قَولِهِ تَعالی : «إِنَّا أَنزَلْنَا إِلَیْکَ الْکِتَابَ . . . إِنَّ اللَّهَ لَا یَغْفِرُ أَن یُشْرَکَ بِهِ » ⁽¹⁾ـ :نَزَلَت فی بَنی اُبَیرِقٍ ؛ وکانوا ثَلاثَةَ إخوَةٍ : بِشرٌ وبُشَیرٌ ومُبَشِّرٌ ، وکانَ بُشَیرٌ یُکَنّی أبا طُعمَةَ ، وکانَ یَقولُ الشِّعرَ یَهجو بِهِ أصحابَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ثُمَّ یَقولُ : قالَهُ فُلانٌ . وکانوا أهلَ حاجَةٍ فِی الجاهِلِیَّةِ وَالإِسلامِ ، فَنَقَبَ أبو طُعمَةَ عَلی عِلِّیَّةِ ⁽²⁾رِفاعَةَ بنِ زَیدٍ وأَخَذَ لَهُ طَعاما وسَیفا ودِرعا ، فَشَکا ذلِکَ إلَی ابنِ أخیهِ قَتادَةَ بنِ النُّعمانِ ، وکانَ قَتادَةُ بَدرِیّا ، فَتَجَسَّسا فِی الدّارِ وسَأَلا أهلَ الدّارِ فی ذلِکَ ، فَقالَ بَنو اُبَیرِقٍ : وَاللّهِ ما صاحِبُکُم إلّا لَبیدُ بنُ سَهلٍ ؛ رَجُلٌ ذو حَسَبٍ ونَسَبٍ ، فَأَصلَتَ عَلَیهِم لَبیدُ بنُ سَهلٍ سَیفَهُ وخَرَجَ إلَیهِم ، وقالَ : یا بَنی اُبَیرِقٍ ! أتَرمونَنی بِالسَّرَقِ وأَنتُم أولی بِهِ مِنّی ، وأَنتُمُ مُنافِقونَ ، تَهجونَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله وتَنسُبونَ ذلِکَ إلی قُرَیشٍ ؟ لَتُبَیِّنُنَّ ذلِکَ أو لَأَضَعَنَّ سَیفی فیکُم ، فَدارَوهُ . وأَتی قَتادَةُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، إنَّ أهلَ بَیتٍ مِنّا أهلُ بَیتِ سَوءٍ ، عَدَوا عَلی عَمّی فَخَرَقوا عِلِّیَّةً لَهُ مِن ظَهرِها ، وأَصابوا لَهُ طَعاما وسِلاحا . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : اُنظُروا ⁽³⁾فی شَأنِکُم . فَلَمّا سَمِعَ بِذلِکَ رَجُلٌ مِن بَطنِهِمُ الَّذی هُم مِنهُ یُقالُ لَهُ : «اُسَیرُ بنُ عُروَةَ» ، جَمَعَ رِجالاً مِن أهلِ الدّارِ ، ثُمَّ انطَلَقَ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَ : إنَّ قَتادَةَ بنَ النُّعمانِ وعَمَّهُ عَمَدا إلی أهلِ بَیتٍ مِنّا لَهُم حَسَبٌ ونَسَبٌ وصَلاحٌ وأبَّنوهُم بِالقَبیحِ ، وقالوا لَهُم ما لا یَنبَغی ، وَانصَرَفَ . فَلَمّا أتیَ قَتادَةُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَعدَ ذلِکَ لِیُکَلِّمَهُ ، جَبَهَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله جَبها شَدیدا ، وقالَ : عَمَدتَ إلی أهلِ بَیتِ حَسَبٍ ونَسَبٍ تَأتیهم بِالقَبیحِ وتَقولُ لَهُم ما لا یَنبَغی ؟! قالَ : فَقامَ قَتادَةُ مِن عِندِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ورَجَعَ إلی عَمِّهِ ، وقالَ : لَیتَنی مِتُّ ولَم أکُن کَلَمَّتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقَد قالَ لی ما کَرِهتُ . فَقالَ عَمُّهُ رَفاعَةُ : اللّهُ المُستَعانُ . فَنَزَلَتِ الآیاتُ : «إِنَّا أَنزَلْنَا إِلَیْکَ الْکِتَابَ » ⁽⁴⁾إلیَ قَولِهِ : «إِنَّ اللَّهَ لَا یَغْفِرُ أَن یُشْرَکَ بِهِ » ⁽⁵⁾، فَبَلَغَ بُشَیرا ما نَزَلَ فیهِ مِنَ القُرآنِ فَهَرَبَ إلی مَکَّةَ وَارتَدَّ کافِرا . ⁽⁶⁾

.

مجمع البیانـ در تفسیر سخن خداوند متعال : «ما این کتاب را بر تو نازل کردیم ... همانا خدا این را که به او شرک آورده شود ، نمی آمرزد» ـ :این آیات در باره پسران اُبَیرِق، نازل شد . آنان سه برادر به نام های بِشر و بُشَیر و مُبَشِّر بودند . کنیه بُشَیر ، ابو طعمه بود و در هجو یاران پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شعر می سرود و سپس می گفت : این را فلانی سروده است . این سه برادر، هم در جاهلیت و هم در روزگار اسلام، فقیر بودند . روزی ابو طعمه بالاخانه رفاعة بن زید را از پشت ، سوراخ کرد و مقداری خوراک و شمشیر و زرهی را به سرقت برد . رفاعه موضوع را با برادرزاده اش قَتادة بن نعمان ـ که از مجاهدان بدر بود ـ ، در میان گذاشت و هر دو ، به اتّفاق هم ، خانه را گشتند و از اهل خانه پرس و جو کردند . پسران اُبَیرِق گفتند : به خدا سوگند که دزد شما، کسی جز لُبَید بن سهل نیست . لُبَید که مردی محترم و با اصل و نسب بود، شمشیرش را بر کشید و به سراغ آنان رفت و گفت : ای پسران اُبَیرِق ! آیا به من نسبت دزدی می دهید، در حالی که شما خود به این کار، از من سزاوارترید ؟! شما همان منافقانی هستید که پیامبر خدا را هجو می کنید و آن [هجو] را به قریش ، نسبت می دهید . یا اقرار می کنید، یا شما را از دم تیغ می گذرانم ! پسران اُبیرق با او از درِ مدارا و نرمش در آمدند . قتاده نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد و گفت : ای پیامبر خدا ! خانواده ای از ما خانواده نابابی هستند و به خانه عمویم تجاوز و بالاخانه او را از پشت، سوراخ کرده اند و خوراک و سلاحش را برده اند . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «در کار خود، بیشتر فکر کنید» . چون مردی از تیره آنان به نام اُسَیر بن عروه این ماجرا را شنید ، مردانی از خاندان را جمع کرد و نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله رفت و گفت : قَتادة بن نعمان و عمویش نزد خانواده ای از ما که مردمانی محترم و با اصل و نسب و صالح هستند، رفته و آنها را به کاری زشت ، سرزنش کرده اند و به ایشان کاری را نسبت داده اند که شایسته نیست . و رفت . پس از آن، قتاده نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله رفت تا با ایشان صحبت کند؛ امّا پیامبر خدا صلی الله علیه و آله با او برخورد تندی کرد و فرمود : «نزد خانواده ای محترم و با اصل و نسب رفته ای و آنها را به کاری زشت ، سرزنش کرده ای و آنچه نشاید، گفته ای ؟». قتاده از نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برخاست و پیش عمویش باز گشت و گفت : کاش مرده بودم و با پیامبر خدا، صحبت نکرده بودم ؛ زیرا او با من سخنی گفت که خوش نمی دارم ! عمویش رفاعه گفت : خدا کمک می کند ! پس این آیات، نازل شد : «ما این کتاب را به سوی تو فرو فرستادیم» تا «خدا این را که به او شرک آورده شود ، نمی آمرزد» . خبر نازل شدن این آیات در باره بُشیر، به او رسید و او به مکّه گریخت و به کفر ، باز گشت .

.

الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ اُناسا مِن رَهطِ بُشَیرٍ الأَدنَینَ قالوا : اِنطَلِقوا إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وقالوا : نُکَلِّمُهُ فی صاحِبِنا ونُعذِرُهُ وإنَّ صاحِبَنا بَریءٌ . فَلَمّا أنزَلَ اللّهُ : «یَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا یَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ» إلی قَولِهِ : «وَکِیلاً» ⁽¹⁾، فَأَقبَلَت رَهطُ بُشَیرٍ ، فَقالَ ⁽²⁾: یا بُشَیرُ استَغفِرِ اللّهَ وتُب إلَیهِ مِنَ الذَّنبِ ، فَقالَ : وَالَّذی أحلِفُ بِهِ ما سَرَقَها إلّا لَبیدٌ! فَنَزَلَت : «وَمَن یَکْسِبْ خَطِیئةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ یَرْمِ بِهِ بَرِیئا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِینًا» . ثُمَّ إنَّ بُشَیرا کَفَرَ ولَحِقَ بِمَکَّةَ . وأَنزَلَ اللّهُ فِی النَّفَرِ الَّذینَ أعذَروا بُشَیرا وأَتَوُا النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله لِیُعذِروهُ قَولَهُ : « وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّت طَّـائِفَةٌ مِّنْهُمْ أَن یُضِلُّوکَ وَمَا یُضِلُّونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ وَمَا یَضُرُّونَکَ مِن شَیْ ءٍ وَأَنزَلَ اللَّهُ عَلَیْکَ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَعَلَّمَکَ مَا لَمْ تَکُن تَعْلَمُ وَکَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکَ عَظِیمًا » ⁽³⁾. ونَزَلَت فی بُشَیرٍ وهُوَ بِمَکَّةَ : « وَمَن یُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِن بَعْدِ مَا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدَی وَیَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّی وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِیرًا » ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

.

امام باقر علیه السلام :گروهی از خویشان نزدیک بُشَیر گفتند : نزد پیامبر خدا می رویم و در باره او با ایشان سخن می گوییم و او را تبرئه می کنیم و می گویم بشیر، بی گناه است . در این هنگام، خداوند، این آیات را فرو فرستاد : «[کارهای ناروای خود را] از مردم پنهان می دارند و[لی نمی توانند] از خدا پنهان دارند، در حالی که او با آنان است» تا «وکیل است» . خویشاوندان بشیر آمدند و گفتند : ای بشیر ! برای گناهانت از خدا آمرزش بخواه و به درگاه او توبه کن . بشیر گفت : سوگند به آن که به او سوگند می خورم، آنها را کسی جز لُبید ندزدیده است . پس این آیه نازل شد : «و هر کس خطا یا گناهی مرتکب شود، سپس آن را به بی گناهی نسبت دهد، قطعا بهتان و گناهی آشکار را به دوش کشیده است» . آن گاه ، بشیر کافر شد و به مکّه گریخت . خداوند در باره کسانی که بشیر را بی گناه دانسته بودند و برای تبرئه او نزد پیامبر صلی الله علیه و آله رفتند، این آیه را فرو فرستاد : «و اگر فضل و رحمت خدا بر تو نبود ، طایفه ای از ایشان آهنگ آن داشتند که تو را از راه به در کنند؛ ولی جز خودشان را گم راه نمی سازند ، و هیچ گونه زیانی به تو نمی رسانند ، و خدا کتاب و حکمت را بر تو نازل کرد و آنچه را نمی دانستی، به تو آموخت و تفضّل خدا بر تو همواره بزرگ است» . و در باره بشیر نیز که در مکّه بود، این آیه نازل شد : «و هر کس ، پس از آن که راه هدایت برایش آشکار شد ، با پیامبر به مخالفت بر خیزد و غیر راه مؤمنان را در پیش گیرد ، وی را بدانچه روی خود را بدان سو کرده، وا می گذاریم و به دوزخش می کشانیم ، و چه بازگشتگاه بدی است!» .

.

. .

. .

الفصل الثانی : ذمُّ الباهت والبهتان۲ / ۱الباهِتُ شَرُّ النّاسِالکافی عن جابر بن عبد اللّه :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : ألا اُخبِرُکُم بِشِرارِ رِجالِکُم ؟ قُلنا : بَلی یا رَسولَ اللّهِ . فَقالَ : إنَّ مِن شِرارِ رِجالِکُم البَهّاتَ الجَریءَ الفَحّاشَ ، الآکِلَ وَحدَهُ ، وَالمانِعَ رِفدَهُ ⁽¹⁾، وَالضّارِبَ عَبدَهُ ، وَالمُلجِئَ عِیالَهُ إلی غَیرِهِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :قالَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله : ألا اُنَبِّئُکُم بِشِرارِکُم ؟ قالوا : بَلی ، یا رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله . قالَ : المَشّاؤونَ بِالنَّمیمَةِ ، المُفَرِّقونَ بَینَ الأَحِبَّةِ ، الباغونَ لِلبُرَآءِ المَعایِبَ . ⁽³⁾

.

فصل دوم : نکوهش بهتان و بهتان زننده

۲ / ۱ بهتان زننده ، بدترینِ مردم است

فصل دوم : نکوهش بهتان و بهتان زننده۲ / ۱بهتان زننده ، بدترینِ مردم استالکافیـ به نقل از جابر بن عبد اللّه ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «آیا شما را از بدترینْ مردانتان خبر ندهم ؟». گفتیم : چرا ، ای پیامبر خدا ! فرمود : «از بدترین مردان شما، کسی است که بهتان زن است ، گستاخ است ، بدزبان است ، تنهاخور است ، از دهِش دریغ می ورزد ، بنده اش را می زند و عائله اش را محتاج دیگران می سازد» .

امام صادق علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «آیا شما را از بدترینْ افرادتان خبر ندهم ؟». گفتیم : چرا ، ای پیامبر خدا ! فرمود : «آنان که سخن چینی می کنند (شایعه سازند) ، میان دوستان جدایی می افکنند ، و برای بی گناهان، عیبجویی می نمایند» .

.

۲ / ۲البُهتانُ مِن أقبَحِ الذُّنوبِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :البُهتانُ عُدِلَ بِالشِّرکِ بِاللّهِ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :خَمسٌ لَیسَ لَهُنَّ کَفّارَةٌ : الإِشراکُ بِاللّهِ ، وقَتلُ النَّفسِ بِغَیرِ حَقٍّ ، وبُهتُ المُؤمِنِ ، وَالفِرارُ مِنَ الزَّحفِ ، ویَمینٌ صَبرٌ یُقطَعُ بِها مالُ امرِئٍ مُسلِمٍ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن قَذَفَ مُؤمِنا بِکُفرٍ فَهُوَ کَقَتلِهِ . ⁽³⁾

الإمام علی علیه السلام :لا قِحَةَ ⁽⁴⁾کَالبُهتِ . ⁽⁵⁾

۲ / ۳البُهتانُ أثقَلُ الأَشیاءِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :البُهتانُ عَلَی البَریءِ أثقَلُ مِنَ السَّماءِ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق علیه السلام :تَبِعَ حَکیمٌ حَکیما سَبعَمِئَةِ فَرسَخٍ فی سَبعِ کَلِماتٍ ، فَلَمّا لَحِقَ بِهِ قالَ لَهُ : یا هذا! ما أرفَعُ مِنَ السَّماءِ ، وأَوسَعُ مِنَ الأَرضِ ، وأَغنی مِنَ البَحرِ ، وأَقسی مِنَ الحَجَرِ ، وأَشَدُّ حَرارَةً مِنَ النّارِ ، وأَشَدُّ بَردا مِنَ الزَّمهَریرِ ، وأَثقَلُ مِنَ الجِبالِ الرّاسِیاتِ ؟ فَقالَ لَهُ : یا هذا ! الحَقُّ أرفَعُ مِنَ السَّماءِ ، وَالعَدلُ أوسَعُ مِنَ الأَرضِ ، وغِنَی النَّفسِ أغنی مِنَ البَحرِ ، وقَلبُ الکافِرِ أقسی مِنَ الحَجَرِ ، وَالحَریصُ الجَشِعُ أشَدُّ حَرارَةً مِنَ النّارِ ، وَالیَأسُ مِن رَوحِ اللّهِ عز و جل أشَدُّ بَردا مِنَ الزَّمهَریرِ ، وَالبُهتانُ عَلَی البَریءِ أثقَلُ مِنَ الجِبالِ الرّاسِیاتِ . ⁽⁷⁾

.

۲ / ۲ بهتان زدن، از زشت ترین گناهان است

۲ / ۳ بهتان زدن، سنگین ترینِ چیزهاست

۲ / ۲بهتان زدن، از زشت ترین گناهان استپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بهتان زدن ، همسنگ شرک ورزیدن به خداست .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پنج گناه است که هیچ کفّاره ای ندارند : شرک ورزیدن به خدا ، کشتن بی گناه ، بهتان زدن به مؤمن ، فرار از میدان جهاد ، و سوگند دروغی که با آن، مال مرد مسلمانی تصرّف شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس به مؤمنی تهمت کفر زند، این کار، مانند کشتن اوست .

امام علی علیه السلام :هیچ وقاحتی چون بهتان زدن نیست .

۲ / ۳بهتان زدن، سنگین ترینِ چیزهاستپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :[ گناهِ ] بهتان زدن به بی گناه، از آسمان ، سنگین تر است .

امام صادق علیه السلام :حکیمی هفتصد فرسنگ در جستجوی حکیمی راه پیمود تا از او هفت پرسش کند ، و چون به او رسید ، پرسید : ای حکیم ! آن چیست که از آسمان، بلندتر است ، از زمین، گسترده تر است ، از دریا توانگرتر است ، از سنگ، سخت تر است ، از آتش، داغ تر است ، از زمهریر، سردتر است و از کوه های سر به فلک کشیده، سنگین تر است ؟ آن حکیم گفت : ای حکیم ! حق، از آسمان، بلندتر است . عدل، از زمین، گسترده تر است . توانگری نفس، از دریا توانگرتر است . دل کافر، از سنگ، سخت تر است . آزمند سیری ناپذیر، از آتش، داغ تر است . نومیدی از رحمت خدای عز و جل، از زمهریر، سردتر است و بهتان زدن به بی گناه، از کوه های سر به فلک کشیده، سنگین تر است .

.

نوادر الاُصول :رُوِیَ فِی الخَبَرِ : إنّ داوودَ علیه السلام سَأَلَ سُلَیمانَ علیه السلام : ما أثقَلُ شَیءٍ ؟ فَقالَ : البُهتانُ عَلَی البَریءِ . ⁽¹⁾

۲ / ۴النَّوادِرُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :لا یَرمی رَجُلٌ رَجُلاً بِالفُسوقِ ولا یَرمیهِ بِالکُفرِ ، إلَا ارتَدَّت عَلَیهِ إن لَم یَکُن صاحِبُهُ کَذلِکَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :. . . أمّا عَلامَةُ الفاسِقِ فَأَربَعَةٌ : اللَّهوُ ، وَاللَّغوُ ، وَالعُدوانُ ، وَالبُهتانُ. ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إیّاکُم أن تُزلِقوا ألسِنَتَکُم بِقَولِ الزُّورِ وَالبُهتانِ وَالإِثمِ وَالعُدوانِ. ⁽⁴⁾

.

۲ / ۴ گوناگون

نوادر الاُصول :در خبر آمده است که : داوود علیه السلام از سلیمان علیه السلام پرسید : سنگین ترین چیز چیست ؟ سلیمان علیه السلام گفت : بهتان زدن به بی گناه .

۲ / ۴گوناگونپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس نسبت فِسق و کفر به دیگری دهد ، چنانچه آن کس چنان نباشد ، آن نسبت، به خود او باز می گردد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نشانه فاسق، چهار چیز است : پرداختن به لهو و لعب ، بیهوده کاری ، تعدّی و بهتان زدن .

امام صادق علیه السلام :زنهار که زبان هایتان را به سخن دروغ و بهتان و گناه و عداوت بلغزانید .

.

الفصل الثالث : مبادئ البهتان۳ / ۱البُغضُالکتاب« وَبِکُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَی مَرْیَمَ بُهْتَانًا عَظِیمًا » . ⁽¹⁾

الحدیثرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، فیکَ مَثَلٌ مِن عیسی ؛ أبغَضَتهُ الیَهودُ حَتّی بَهَتوا اُمَّهُ ، وأحَبَّتهُ النَّصاری حَتّی أنزَلوهُ بِالمَنزِلِ الَّذی لَیسَ بِهِ . ⁽²⁾

الإمام علی علیه السلام :یَهلِکُ فینا أهلَ البَیتِ فَریقانِ : مُحِبٌّ مُطرٍ ⁽³⁾، وباهِتٌ مُفتَرٍ . ⁽⁴⁾

.

فصل سوم : خاستگاه های بهتان

۳ / ۱ دشمنی

فصل سوم : خاستگاه های بهتان۳ / ۱دشمنیقرآن«و [نیز] به سزای کفرشان و آن بهتان بزرگی که به مریم زدند» .

حدیثپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی ! در تو، نمونه ای از عیسی است : یهود، چندان او را دشمن داشتند که به مادرش بهتان زدند ، و نصارا چندان دوستش داشتند که او را در جایگاهی که سزاوارش نیست، نشاندند .

امام علی علیه السلام :در پیوند با ما خاندان ، دو گروه به هلاکت می افتند : دوستداری که در مدح ما از حد می گذرد ، و بهتان زننده ای که افترا می بندد .

.

عنه علیه السلام :یَهلِکُ فِیَّ رَجُلانِ : مُحِبٌّ مُفرِطٌ ، وباهِتٌ مُفتَرٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :یَهلِکَ فِیَّ رَجُلانِ : مُحِبٌّ مُفرِطٌ یُقَرِّظُنی ⁽²⁾بِما لَیسَ فِیَّ ، ومُبغِضٌ یَحمِلُهُ شَنَآنی ⁽³⁾عَلی أن یَبهَتَنی . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :یَهلِکُ فِیَّ رَجُلانِ : مُحِبٌّ مُطرٍ یَضَعُنی غَیرَ مَوضِعی ویَمدَحُنی بِما لَیسَ فِیَّ ، ومُبغِضٌ مُفتَرٍ یَرمینی بِما أنَا مِنهُ بَریءٌ . ⁽⁵⁾

۳ / ۲حُبُّ المالِالکتاب« وَإِنْ أَرَدتُّمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَّکَانَ زَوْجٍ وَءَاتَیْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنطَارًا فَلَا تَأْخُذُواْ مِنْهُ شَیْئا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِینًا * وَکَیْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَی بَعْضُکُمْ إِلَی بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنکُم مِّیثَاقًا غَلِیظًا » . ⁽⁶⁾

الحدیثتفسیر الصافی : « أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِینًا » إنکارٌ وتَوبیخٌ ، قیلَ : کانَ الرَّجُلُ إذا أرادَ جَدیدَةً بَهَتَ الَّتی تَحتَهُ بِفاحِشَةٍ حَتّی یُلجِئَها إلَی الاِفتِداءِ مِنهُ بِما أعطاها ؛ لِیَصرِفَهُ إلی تَزَوُّجِ الجَدیدَةِ! فَنُهوا عَن ذلِکَ . ⁽⁷⁾

.

۳ / ۲ مال دوستی

امام علی علیه السلام :در باره من، دو کس هلاک می شوند : دوستدار افراطی و بهتان زننده دروغزن .

امام علی علیه السلام :در باره من، دو کس هلاک می شوند : یکی دوستدار افراطی ای که مرا به چیزهایی می ستاید که در من نیست ، و دیگری کینه توزی که دشمنی اش با من، او را به بهتان زدن بر من وا می دارد .

امام علی علیه السلام :در باره من، دو کس هلاک می شوند : دوستدارِ مدحگوی که مرا در جایگاهی بالاتر از آنچه هستم، قرار می دهد و مرا به آنچه در من نیست، می ستاید ، و کینه توز افترازن که به من چیزهایی نسبت می دهد که از آنها مبرّا هستم .

۳ / ۲مالْ دوستیقرآن«و اگر خواستید همسری [دیگر] به جای همسر [پیشین خود] ستانید ، و به یکی از آنان قنطاری داده بودید ، چیزی از آن را پس مگیرید . آیا می خواهید آن [مال] را به بهتان و گناه آشکار بگیرید ؟! و چگونه آن را می ستانید، با آن که از یکدیگر کام گرفته اید و آنان از شما پیمانی استوار گرفته اند؟!» .

حدیثتفسیر الصافی : «آیا می خواهید آن را به بهتان و گناه آشکار بگیرید ؟!» ، استفهام انکاری و توبیخی است . گفته شده است که : مرد، هر گاه می خواست همسر جدیدی بگیرد، به همسری که داشت، تهمت زنا می زد تا او را مجبور سازد که آنچه را [به عنوان مهریّه ]داده است، فِدیه دهد و آن را خرج ازدواج با همسر جدیدش کند . پس ، از این کار نهی شدند .

.

۳ / ۳النِّفاقُالکافی عن سلیم بن قیس الهلالی :قُلتُ لِأَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام : إنّی سَمِعتُ مِن سَلمانَ وَالمِقدادِ وأَبی ذَرٍّ شَیئا مِن تَفسیرِ القُرآنِ وأَحادیثَ عَن نَبِیِّ اللّهِ صلی الله علیه و آله غَیرَ ما فی أیدِی النّاسِ ، ثُمَّ سَمِعتُ مِنکَ تَصدیقَ ما سَمِعتُ مِنهُم ، ورَأَیتُ فی أیدِی النّاسِ أشیاءَ کَثیرَةً مِن تَفسیرِ القُرآنِ ومِنَ الأَحادیثِ عَن نَبِیِّ اللّهِ صلی الله علیه و آله أنتُم تُخالِفونَهُم فیها ، وتَزعُمونَ أنَّ ذلِکَ کُلَّهُ باطِلٌ ، أفَتَرَی النّاسَ یَکذِبونَ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله مُتَعَمِّدینَ ، ویُفَسِّرونَ القُرآنَ بِآرائِهِم ؟! قالَ : فَأَقبَلَ عَلَیَّ فَقالَ : قَد سَأَلتَ فَافهَمِ الجَوابَ ؛ إنَّ فی أیدِی النّاسِ حَقّا وباطِلاً ، وصِدقا وکِذبا ، وناسِخا ومَنسوخا ، وعامّا وخاصّا ، ومُحکَما ومُتَشابِها ، وحِفظا ووَهما ، وقَد کُذِبَ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَلی عَهدِهِ حتَّی قامَ خَطیبا فَقالَ : « أیُّهَا النّاسُ قَد کَثُرَت عَلَیَّ الکَذّابَةُ ، فَمَن کَذَبَ عَلَیَّ مُتَعَمِّدا فَلیَتَبَوَّأ مَقعَدَهُ مِنَ النّارِ » ، ثُمَّ کُذِبَ عَلَیهِ مِن بَعدِهِ ! وإنَّما أتاکُمُ الحَدیثُ مِن أربَعَةٍ لَیسَ لَهُم خامِسٌ : رَجُلٍ مُنافِقٍ یُظهِرُ الإِیمانَ ، مُتَصَنِّعٍ بِالإِسلامِ ، لا یَتَأَثَّمُ ولا یَتَحَرَّجُ أن یَکذِبَ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله مُتَعَمِّدا ، فَلَو عَلِمَ النّاسُ أنَّهُ مُنافِقٌ کَذّابٌ لَم یَقبَلوا مِنهُ ولَم یُصَدِّقوهُ ، ولکِنَّهُم قالوا : هذا قَد صَحِبَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ورَآهُ وسَمِعَ مِنهُ ، وأَخَذوا عَنهُ وهُم لا یَعرِفونَ حالَهُ ، وقَد أخبَرَهُ اللّهُ عَنِ المُنافِقینَ بِما أخبَرَهُ ، ووَصَفَهُم بِما وَصَفَهُم ، فَقالَ عز و جل : « وَ إِذَا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسَامُهُمْ وَ إِن یَقُولُواْ تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ » ⁽¹⁾، ثُمَّ بَقوا بَعدَهُ فَتَقَرَّبوا إلی أئِمَّةِ الضَّلالَةِ وَالدُّعاةِ إلَی النّارِ بِالزّورِ وَالکَذِبِ وَالبُهتانِ ، فَوَلَّوهُمُ الأَعمالَ ، وحَمَلوهُم عَلی رِقابِ النّاسِ ، وأَکَلوا بِهِمُ الدُّنیا ، وإنَّمَا النّاسُ مَعَ المُلوکِ وَالدُّنیا إلّا مَن عَصَمَ اللّهُ ، فَهذا أحَدُ الأَربَعَةِ . . . ⁽²⁾

الإمام علی علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ فی شِکایَةِ أهلِ النِّفاقِ ـ : هذا زَمانٌ لَیسَ إخوانُهُیا أیُّهَا المَرءُ بِإِخوانِ إخوانُهُ کُلُّهُم ظالِمٌلَهُم لِسانانِ ووَجهانِ یَلقاکَ بِالبِشرِ وفی قَلبِهِداءٌ یُواریهِ بِکِتمانِ حَتّی إذا ما غِبتَ عَن عَینِهِرَماکَ بِالزّورِ وبُهتانِ هذا زَمانٌ هکَذا أهلُهُبِالوُدِّ لا یَصدُقُکَ اثنانِ یا أُیَّها المَرءُ فَکُن مُفرَدادَهرَکَ لا تَأنَس بِإِنسانِ ⁽³⁾

.

۳ / ۳ دورویی

۳ / ۳دو روییالکافیـ به نقل از سُلَیم بن قیس هلالی ـ :به امیر مؤمنان علیه السلام گفتم : من از سلمان و مقداد و ابو ذر، مطالبی در تفسیر قرآن و نیز احادیثی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنیده ام که با آنچه در نزد مردم است، مغایر است . از شما نیز مطالبی شنیده ام که آنچه را از آنها شنیده ام، تأیید می کند . از سوی دیگر ، مطالب فراوانی در باره تفسیر قرآن و احادیث پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در دست مردم دیده ام که شما با آنها مخالفت می کنید و همه آنها را نادرست می دانید . آیا به نظر شما ، مردم عمدا بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله دروغ می بندند و قرآن را تفسیر به رأی می کنند ؟ امام علیه السلام رو به من کرد و فرمود : «سؤالی کردی . اکنون پاسخ آن را نیک در یاب . در میان مردم ، مطالب درست و نادرست و راست و دروغ و ناسخ و منسوخ و عام و خاص و محکم و متشابه و محفوظ و موهوم، وجود دارد . در زمان خودِ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، چندان بر ایشان دروغ بستند که خطبه ای ایراد کرد و فرمود : ای مردم ! دروغ بندانِ بر من، زیاد شده اند . هر کس به عمد بر من دروغ بندد، جایش در آتش است . با این حال ، بعد از آن باز بر ایشان دروغ بسته شد . حدیث ، در حقیقت ، از چهار طریق به شما رسیده است و پنجمین ندارد : از طریق شخص منافق که به ایمان وانمود می کند و به ظاهر، از مسلمانی دم می زند؛ امّا از این که عمدا بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله دروغ بندد، پروا و پرهیزی ندارد . اگر مردم می دانستند که او منافقی دروغگوست، از او نمی پذیرفتند و گفته هایش را تصدیق نمی کردند؛ ولی آنها می گویند: این شخص، صحابی پیامبر خدا بوده و ایشان را دیده و از ایشان شنیده است . از این رو، حدیث او را می گیرند، در حالی که از ماهیت او آگاه نیستند ، در صورتی که خداوند، به پیامبرش از حال منافقان خبر داده و اوصاف آنان را بیان کرده و فرموده است : «چون ایشان را ببینی، ظاهرشان تو را پسند می افتد و اگر سخن گویند، به گفتارشان گوش می دهی» . این گروه ، پس از پیامبر صلی الله علیه و آله نیز باقی ماندند و به پیشوایان گم راهی و کسانی که با نیرنگ و دروغ و بهتان، به آتش فرا می خوانند، ⁽¹⁾نزدیک شدند ، و آن پیشوایان ، ایشان را کارگزاران خود قرار دادند و بر گرده مردم سوارشان کردند و به واسطه آنها دنیا را خوردند ؛ چرا که مردم ، در حقیقت ، با زمامداران و به دنبال دنیا هستند، مگر کسی که خداوند، نگاهش دارد . این بود یکی از چهار طریق ...» .

.

۳ / ۴الکَذِبُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :أمّا عَلامَةُ الکَذّابِ فَأَربَعَةٌ : إن قالَ لَم یَصدُق ، وإن قیلَ لَهُ لَم یُصَدِّق ، وَالنَّمیمَةُ ⁽¹⁾، وَالبُهتُ . ⁽²⁾

علل الشرائع عن وهب بن مُنَبِّهـ فیما نَقَلَهُ عَنِ التَّوراةِ ـ :إذا ضَعُفَ الصِّدقُ کَثُرَ الکَذِبُ ، وفَشَتِ الفِریَةُ ، وجاءَ الإِفکُ بِکُلِّ وَجهٍ وَالبُهتانُ . وإذا حَصَلَ الصِّدقُ اختَسَأَ الکَذِبُ ، وذَلَّ وصَمَتَ الإِفکُ ، واُمیتَتِ الفِریَةُ ، واُهینَ البُهتانُ . ⁽³⁾

.

۳ / ۴ دروغگویی

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به ایشان و در نالیدن از منافقان ـ :این زمان ، زمانی است که برادرانش ای مرد ! برادر نیستند برادرانش همه ستمکارند و دو زبان و دو رو دارند با تو با خوش رویی برخورد می کند، در حالی که در دلش مَرَضی است که پنهان می دارد و چون از برابر دیدگانش ناپدید شوی به تو دروغ و بهتان می بندد این زمانه ، مردمانش چنین اند حتّی دو نفر هم با تو از سر صدق، دوستی نمی کنند پس ـ ای مرد ـ تنها باش برای همیشه عمرت ، و با هیچ کس دمخور مباش.

۳ / ۴دروغگوییپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نشانه دروغگو، چهار چیز است : اگر بگوید، راست نمی گوید ، اگر سخنی به او گفته شود، آن را راست نمی شمارد ، و [ نیز ] سخن چینی و بهتان زدن .

علل الشرائعـ به نقل از وهب بن مُنَبِّه، از تورات ـ :هر گاه راستی سستی گیرد، دروغ ، بسیار می شود ، و افترا بستن ، شایع می گردد ، و تهمت و بهتان ، از هر سو می آیند . و هر گاه راستی قوّت گیرد، دروغ ناپدید می شود ، و تهمت زنی خوار و خاموش می گردد ، و افترا بستن میرانده می شود ، و بهتان زدن بی ارج می گردد .

.

۳ / ۵مُجالَسَةُ جَلیسِ السَّوءِالإمام علی علیه السلام :اِحذَر مِمَّن إذا حَدَّثتَهُ مَلَّکَ ، وإذا حَدَّثَکَ غَمَّکَ ، وإن سَرَرتَهُ أو ضَرَرتَهُ سَلَکَ مَعَکَ فیهِ سَبیلَکَ ، وإن فارقَکَ ساءَکَ مَغیبُهُ بِذِکرِ سَوأَتِکَ ، وإن مانَعتَهُ بَهَتَکَ وَافتَری ، وإن وافَقتَهُ حَسَدَکَ وَاعتَدی ، وإن خالَفتَهُ مَقَتَکَ وماری ، یَعجِزُ عَن مُکافَأَةِ مَن أحسَنَ إلَیهِ ، ویُفرِطُ عَلی مَن بَغی عَلَیهِ ، یُصبِحُ صاحِبُهُ فی أجرٍ ، ویُصبِحُ هُوَ فی وِزرٍ ، لِسانُهُ عَلَیهِ لا لَهُ ، ولا یَضبِطُ قَلبُهُ قَولَهُ ، یَتَعَلَّمُ المِراءَ ، ویَفَقَهُ الرِّیاءَ ⁽¹⁾، یُبادِرُ الدُّنیا ، ویُواکِلُ التَّقوی . ⁽²⁾

.

۳ / ۵ هم نشینی با بدان

۳ / ۵هم نشینی با بَدانامام علی علیه السلام :حذر کن از آن کس که هر گاه با او سخن می گویی، تو را ملول می گرداند ، و هر گاه او با تو سخن می گوید، غمگینت می سازد ، و اگر به او شادی یا زیانی برسانی، با تو رفتار متقابل می کند ، و اگر از تو جدا شود، جدایی او، تو را بد می آید؛ چرا که پشت سرت بد می گوید ، و اگر در برابرش ایستادگی کنی، به تو بهتان و افترا می زند ، و اگر با او سازگاری نمایی، بر تو حسادت می ورزد و تعدّی می کند ، و اگر با او ناسازگاری کنی، با تو از درِ دشمنی و جدال بر می خیزد . از جبران خوبی دیگران به خود، ناتوان است ، و در بدی کردن به کسی که به او بدی کرده، زیاده روی می کند . هم نشین او، مأجور است و خودش گنهکار . زبانش به زیان اوست، نه به سودش . دلش سخنش را نگه نمی دارد . برای مجادله کردن می آموزد ، و برای خودنمایی، فقه می آموزد . به سوی دنیا می شتابد و تقوا را وا می گذارد .

.

الفصل الرابع : جزاء الباهت۴ / ۱اِضطِرابُ النَّفسِالإمام الصادق علیه السلام :خَمسَةٌ لا یَنامونَ : الهامُّ بِدَمٍ یَسفِکُهُ ، وذُو المالِ الکَثیرِ لا أمینَ لَهُ ، وَالقائِلُ فِی النّاسِ الزُّورَ وَالبُهتانَ عَن عَرَضٍ مِنَ الدُّنیا یَنالُهُ ، وَالمَأخوذُ بِالمالِ الکَثیرِ ولا مالَ لَهُ ، وَالمُحِبُّ حَبیبا یَتَوَقَّعُ فِراقَهُ . ⁽¹⁾

۴ / ۲عَذابُ یَومِ القِیامَةِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن قالَ فِی امرِیٍ مُسلِمٍ ما لَیسَ فیهِ لِیُؤذِیَهُ ، حَبَسَهُ اللّهُ فی رَدغَةِ الخَبالِ ⁽²⁾یَومَ القِیامَةِ حَتّی یُقضی بَینَ النّاسِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن قالَ فی مُؤمِنٍ ما لَیسَ فیهِ ، أسکَنَهُ اللّهُ رَدغَةَ الخَبالِ حَتّی یَخرُجَ مِمّا قالَ . ⁽⁴⁾

.

فصل چهارم : سزای بهتان زننده

۴ / ۱ اضطراب روانی

۴ / ۲ عذاب روز قیامت

فصل چهارم : سزای بهتان زننده۴ / ۱اضطراب روانیامام صادق علیه السلام :پنج کس اند که خواب ندارند : کسی که در فکر ریختن خونی است ، کسی که مال بسیار دارد و امینی ندارد ، کسی که برای رسیدن به مالی از دنیا بر مردم دروغ و بهتان می بندد ، کسی که بدهکاری بسیار دارد و دستش از مال، تهی است ، و کسی که محبوبی دارد و نگران جدا شدن از اوست .

۴ / ۲عذاب روز قیامتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس در باره انسان مسلمانی چیزی بگوید که در او نیست تا بدین وسیله آزارش دهد، روز قیامت، خداوند، او را در میان لجنِ چِرکابه دوزخیان نگه می دارد، تا زمانی که میان همه مردم ، داوری شود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس چیزی را به مؤمنی نسبت دهد که از آن مبرّاست ، خداوند، او را در لجن چرکابه دوزخیان جای می دهد، تا آن گاه که از [عهده ]آنچه گفته است، به در آید .

.

عنه صلی الله علیه و آله :أیُّما رَجُلٍ أشاعَ عَلی رَجُلٍ مُسلِمٍ بِکَلِمَةٍ وهُوَ مِنها بَریءٌ ، سَبَّهُ بِها فِی الدُّنیا ؛ کانَ حَقّا عَلَی اللّهِ تَعالی أن یُذیبَهُ یَومَ القِیامَةِ فِی النّارِ حَتّی یَأتِیَ بِإِنفاذِ ما قالَ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن ذَکَرَ امرَأً بِما لَیسَ فیهِ لِیَعیبَهُ بِما لَیسَ فیهِ ، حَبَسَهُ اللّهُ فی نارِ جَهَنَّمَ حَتّی یَأتِیَ بِنَفاذِ ما قالَ فیهِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن بَهَتَ مُؤمِنا أو مُؤمِنَةً أو قالَ فیهِ ما لَیسَ فیهِ ، أقامَهُ اللّهُ عز و جل یَومَ القِیامَةِ عَلی تَلٍّ مِن نارٍ حَتّی یَخرُجَ مِمّا قالَهُ فیهِ . ⁽³⁾

الکافی عن ابن أبی یعفور عن الإمام الصادق علیه السلام :مَن بَهَتَ مُؤمِناً أو مُؤمِنَةً بِما لَیسَ فیهِ ، بَعَثَهُ اللّهُ فی طینَةِ خَبالٍ حَتّی یَخرُجَ مِمّا قالَ . قُلتُ : وما طینَةُ الخَبالِ ؟ قالَ : صَدیدٌ یَخرُجُ مِن فُروجِ المومِساتِ . ⁽⁴⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر مردی سخنی را در باره مرد مسلمانی اشاعه دهد که او از آن مبرّاست و غرضش بدنام کردن او در دنیا [و در بین مردم] باشد ، بر خدای متعال است که روز قیامت، او را در آتش، ذوب کند، تا آن گاه که مَفرّی (دلیلی) برای آنچه گفته است، بیاورد [و آن را اثبات نماید] .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس چیزی را به کسی نسبت دهد که در او نیست و غرضش بدنام کردن او باشد ، خداوند، آن کس را در آتش دوزخ نگه می دارد تا برای آنچه در باره او گفته است، مَفَرّی (دلیلی) بیاورد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس به مرد یا زن مؤمنی بهتان زند یا در باره اش چیزی بگوید که در او نیست ، خداوند عز و جلدر روز قیامت، او را بر تلّی از آتش بر پا نگه می دارد تا از [عهده] آنچه در باره او گفته است، به در آید .

الکافیـ به نقل از ابن ابی یعفور ـ :امام صادق علیه السلام فرمود : «هر کس به مرد یا زن مؤمنی بهتانی زند که از آن مبرّاست ، خداوند، او را در طینت خَبال بر می انگیزد تا از [عهده] آنچه گفته است، بیرون آید» . گفتم : طینت خَبال چیست ؟ فرمود : «چرکابه ای است که از فرج های زنان بدکاره خارج می شود» .

.

۴ / ۳الخُلودُ فِی النّارِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَنِ اغتابَ مُؤمِنا بِما فیهِ ، لَم یَجمَعِ اللّهُ بَینَهُما فِی الجَنَّةِ أبَدا ، ومَنِ اغتابَ مُؤمِنا بِما لَیسَ فیهِ ، فَقَدِ انقَطَعَتِ العِصمَةُ بَینَهُما ، وکانَ المُغتابُ فِی النّارِ خالِدا فیها وبِئسَ المَصیرُ . ⁽¹⁾

.

۴ / ۳ جاودانگی در آتش دوزخ

۴ / ۳جاودانگی در آتش دوزخپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس پشت سر مؤمنی، از او چیزی بگوید که در او هست، خداوند هرگز آن دو را در بهشت جمع نمی کند ، و هر کس پشت سر مؤمنی از او چیزی بگوید که در او نیست، پیوند میان آن دو بریده شده است ، و غیبت کننده، در آتش، جاویدان می گردد ، و آن بدسرانجامی است !

.

الفصل الخامس : مواجهة البهتان۵ / ۱المُکافَحَةُالکتاب« وَ لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُم مَّا یَکُونُ لَنَا أَن نَّتَکَلَّمَ بِهَذَا سُبْحَانَکَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِیمٌ » . ⁽¹⁾

الحدیثالمعجم الکبیر للطبرانی عن ابن عمر :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قالَ لِاُسامَةَ فی شَأنِ عائِشَةَ ⁽²⁾لَمّا رُمِیَت بِالإِفکَ : ما تَقولُ أنتَ ؟ فَقالَ : سُبحانَ اللّهِ! ما یَحِلُّ لَنا أن نَتَکَلَّمَ بِهذا ، سُبحانَکَ هذا بُهتانٌ عَظیمٌ . ⁽³⁾

المعجم الکبیر للطبرانی عن ابن عبّاس : «وَ لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ» یُریدُ : أفَلا سَمِعتُموهُ « قُلْتُم مَّا یَکُونُ لَنَا أَن نَّتَکَلَّمَ بِهَذَا سُبْحَانَکَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِیمٌ » یُریدُ بِالبُهتانِ الاِفتِراءَ العَظیمَ ، مِثلُ قَولِهِ فی مَریَمَ : « وَقَوْلِهِمْ عَلَی مَرْیَمَ بُهْتَانًا عَظِیمًا » ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

.

فصل پنجم : مقابله با بهتان

۵ / ۱ مبارزه با آن

فصل پنجم : مقابله با بهتان۵ / ۱مبارزه با آنقرآن«و چرا وقتی آن را شنیدید ، نگفتید : «برای ما سزاوار نیست که در این باره سخن بگوییم . منزّهی تو [ای خداوند] ! این، بهتانی بزرگ است؟»» .

حدیثالمعجم الکبیر، طبرانیـ به نقل از ابن عمر ـ :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در قضیّه تهمت زدن به عایشه ، ⁽¹⁾به اسامه فرمود : «تو چه می گویی ؟». اسامه گفت : سبحان اللّه ! برای ما روا نیست که در این باره سخن بگوییم . منزّهی تو [ای خداوند] ! این، بهتانی بزرگ است .

المعجم الکبیر، طبرانیـ به نقل از ابن عبّاس ـ : «و چرا وقتی آن را شنیدید» ، مراد، این است که : آیا آن را نشنیدید ؟ «نگفتید : «برای ما سزاوار نیست که در این باره سخن بگوییم . منزّهی تو [ای خداوند] ! این، بهتانی بزرگ است»؟» ، مراد از بهتان ، افترای بزرگ است ، مانند سخنش در باره مریم که : «و آن بهتان بزرگی که بر مریم زدند» .

.

المعجم الکبیر للطبرانی عن سعید بن جبیر : « وَ لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ » یَعنِی القَذفَ ، ألا « قُلْتُم مَّا یَکُونُ لَنَا » یَعنی ما یَنبَغی لَنا « أَن نَّتَکَلَّمَ بِهَذَا » یَعنی بِالقَذفِ ، ولَم تَرَ أعیُنُنا « سُبْحَانَکَ » یَعنی ألا قُلتُم : سُبحانَکَ « هَذَا بُهْتَانٌ عَظِیمٌ » . ⁽¹⁾

۵ / ۲عَدَمُ تَرتیبِ الأَثَرِ عَلَی الأَقاویِلِالإمام الباقر علیه السلام :سُئِلَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : کَم بَینَ الحَقِّ وَالباطِلِ ؟ فَقالَ : أربَعُ أصابِعَ ، ووَضَعَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام یَدَهُ عَلی اُذُنِهِ وعَینَیهِ ، فَقالَ : ما رَأَتهُ عَیناکَ فَهُوَ الحَقُّ ، وما سَمِعَتهُ اُذُناکَ فَأَکثَرُهُ باطِلٌ . ⁽²⁾

نهج البلاغة عن الإمام علیّ علیه السلامـ فِی النَّهیِ عَن سَماعِ الغیبَةِ وفِی الفَرقِ بَینَ الحَقِّ وَالباطِلِ ـ :أیُّهَا النّاسُ! مَن عَرَفَ مِن أخیهِ وَثیقَةَ دینٍ وسَدادَ طَریقٍ ، فَلا یَسمَعَنَّ فیهِ أقاویلَ الرِّجالِ . أما إنَّهُ قَد یَرمِی الرّامی وتُخطِئُ السِّهامُ ، ویُحیلُ الکَلامُ ، وباطِلُ ذلِکَ یَبورُ ، وَاللّهُ سَمیعٌ وشَهیدٌ . أما إنَّهُ لَیسَ بَینَ الحَقِّ وَالباطِلِ إلّا أربَعُ أصابِعَ . فَسُئِلَ علیه السلام عَن مَعنی قَولِهِ هذا ، فَجَمَعَ أصابِعَهُ ووَضَعَها بَینَ اُذُنِهِ وعَینِهِ ، ثُمَّ قالَ : الباطِلُ أن تَقولَ : «سَمِعتُ» ، وَالحَقُّ أن تَقولَ : «رَأَیتُ» . ⁽³⁾

.

۵ / ۲ ترتیب اثر ندادن به گفته ها

المعجم الکبیر، طبرانیـ به نقل از سعید بن جبیر ـ : «و چرا وقتی آن را شنیدید» یعنی آن تهمت را ، «نگفتید: برای ما نیست» یعنی برای ما سزاوار نیست «که در این باره سخن بگوییم» یعنی در باره آن تهمت ، در حالی که با چشم خود ندیده ایم. «منزّهی تو!» ، یعنی : چرا نگفتید : «منزّهی تو! «این، بهتانی بزرگ است» »؟ .

۵ / ۲ترتیب اثر ندادن به گفته هاامام باقر علیه السلام :از امیر مؤمنان علیه السلام سؤال شد : فاصله میان حق و باطل، چه قدر است ؟ فرمود : «چهار انگشت» و امیر مؤمنان علیه السلام دستش را بر گوش و چشمان خود نهاد و فرمود : «آنچه چشمانت می بیند، آن ، حق است و آنچه گوش هایت می شنوند، بیشترِ آن، نادرست است» .

نهج البلاغةـ در نهی از گوش کردن به غیبت و فرق میان حق و باطل ـ :[امام علی علیه السلام فرمود:] «ای مردم ! هر کس برادر خود را به استواری در دین و درستیِ راه، شناخت ، دیگر هرگز نباید به گفته های مردم در باره او گوش سپارد . آگاه باشید که گاه تیرانداز تیر می افکند و تیرها به خطا می رود ، و بسا سخنی که باطل است و بطلان آن، از بین می رود ، و خدا شنوا و گواه است . آگاه باشید که میان حق و باطل، تنها چهار انگشت فاصله است» . از امام علیه السلام در باره معنای این سخنش سؤال شد . ایشان ، انگشتان خود را به هم چسباند و آنها را میان گوش و چشم خویش نهاد و سپس فرمود : «باطل، این است که بگویی : شنیدم ، و حق، آن است که بگویی : دیدم» .

.

۵ / ۳الصَّبرُ عَلی بُهتِ السَّفیهِعیون أخبار الرضا علیه السلام عن أحمد بن الحسین کاتب أبی الفیّاض عن أبیه :حَضَرنا مَجلِسَ عَلِیِّ بنِ موسی علیه السلام فَشَکا رَجُلٌ أخاهُ ، فَأَنشَأَ یَقولُ : اِعذِر أخاکَ عَلی ذُنوبِهِوَاستُر وغَطِّ عَلی عُیوبِهِ وَاصبِر عَلی بُهتِ السَّفیهِ ولِلزَّمانِ عَلی خُطوبِهِ ودَعِ الجَوابَ تَفَضُّلاًوکِلِ الظَّلومَ إلی حَسیبِهِ ⁽¹⁾

موسی بن عمران علیه السلامـ فی مُناجاتِهِ ـ :أسأَلُکَ یارَبِّ أن لا یُقالَ فِیَّ ما لَیسَ فِیَّ . فَقالَ : یا موسی ، ما فَعَلتُ هذا لِنَفسی ، فَکَیفَ لَکَ ؟ ! ⁽²⁾

۵ / ۴ثَوابُ الصَّبرِ عَلَی البُهتانِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :یُجاءُ بِالعَبدِ یَومَ القِیامَةِ ، فَتوضَعُ حَسَناتُهُ فی کِفَّةٍ وسَیِّئاتُهُ فی کِفَّةٍ ، فَتَرجَحُ السَّیِّئاتُ ، فَتَجیءُ بِطاقَةٌ فَتَقَعُ فی کِفَّةِ الحَسَناتِ فَتَرجَحُ بِها ، فَیَقولُ : یا رَبِّ ! ما هذِهِ البِطاقَةُ ؟ فَما مِن عَمَلٍ عَمِلتُهُ فی لَیلی ونَهاری إلّا وقَدِ استُقبِلتُ بِهِ! قالَ : هذا ما قیلَ فیکَ وأَنتَ مِنهُ بَریءٌ . ⁽³⁾

.

۵ / ۳ شکیبایی در برابر بهتان های نادانان

۵ / ۴ ثواب شکیبایی در برابر بهتان

۵ / ۳شکیبایی در برابر بهتان های نادانانعیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از احمد بن حسین (کاتبِ ابو فیاض)، از پدرش ـ :در محضر امام رضا علیه السلام بودیم که مردی از برادر خود، گله و شکایت کرد . امام علیه السلام این ابیات را خواند : برادرت را در اشتباهاتش معذور بدار پرده پوشی کن و عیب هایش را بپوشان. در برابر بهتان زدن های نابخردْ مردمان و بر ناملایمات روزگار، شکیبا باش. بزرگوارانه از جواب دادن به او در گذر و کار ستمکار را به حسابرسش وا گذار.

إرشاد القلوب :موسی بن عمران علیه السلام در مناجاتش گفت : پروردگارا ! از تو می خواهم که آنچه در من نیست، به من نسبت داده نشود . خداوند فرمود : «ای موسی ! من این کار را برای خودم نکرده ام . پس چگونه برای تو انجام دهم ؟ !».

۵ / ۴ثواب شکیبایی در برابر بهتانپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :روز رستاخیز ، بنده را می آورند و کارهای خوب او را در یک کفّه[ی ترازوی اعمال] می نهند و بدی هایش را در کفّه دیگر . پس کفّه بدی هایش سنگینی می کند . برگه ای می آید و در کفّه کارهای خوب او می افتد و در نتیجه ، این کفّه سنگین تر می شود . می گوید بار پروردگارا ! این برگه چیست ؟ من در هیچ شب و روز خود، عملی انجام نداده بودم، مگر این که با آن رو به رو شدم . خداوند می فرماید : «این ، چیزی است که در باره ات گفته شد و تو از آنها مبرّا بودی» .

.

الإمام علی علیه السلام :لا یَسوءَنَّکَ ما یَقولُ النّاسُ فیکَ ؛ فَإِنَّهُ إن کانَ کَما یَقولونَ کانَ ذَنبا عُجِّلَت عُقوبَتُهُ ، وإن کانَ عَلی خِلافِ ما قالوا کانَت حَسَنَةً لَم تَعمَلها . ⁽¹⁾

۵ / ۵بَذلُ المالِ لِوِقایَةِ العِرضِشرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید :رَوی أبو جَعفَرٍ مُحَمَّدُ بنُ حَبیبٍ أنَّ الحَسَنَ علیه السلام أعطی شاعِرا ، فَقالَ لَهُ رَجُلٌ مِن جُلَسائِهِ : سُبحانَ اللّهِ ! أتُعطی شاعِرا یَعصِی الرَّحمنَ ، ویَقولُ البُهتانَ ؟ فَقالَ : یا عَبدَ اللّهِ ، إنَّ خَیرَ ما بَذَلتَ مِن مالِکَ ما وَقَیتَ بِهِ عِرضَکَ ، وإنَّ مِنِ ابتِغاءِ الخَیرِ اتِّقاءَ الشَّرِّ . ⁽²⁾

.

۵ / ۵ بخشیدن مال برای آبروداری

امام علی علیه السلام :از آنچه مردم در باره ات می گویند، ناراحت مشو ؛ زیرا اگر چنان باشد که آنها می گویند، گناهی از تو سر زده است که در کیفرش تعجیل شده [و با آن سخنانِ مردم، در همین دنیا مجازات شده ای] ، و اگر چنان نباشد که آنها گفته اند، [غیبت آنها برای تو] حسنه ای خواهد بود که انجامش نداده ای .

۵ / ۵بخشیدن مال برای آبروداریشرح نهج البلاغة، ابن ابی الحدید :ابو جعفر محمّد بن حبیب، روایت کرده است که حسن علیه السلام به شاعری صله ای داد . مردی از اهل مجلس گفت : سبحان اللّه ! به شاعری که خدای مهربان را نافرمانی می کند و بهتان می زند [و دروغ می بافد]، داد و دهِش می کنی ؟ فرمود : «ای بنده خدا ! بهترین بخششی که از دارایی ات می کنی، آن بخششی است که با آن، آبرویت را نگه داری ، و یکی از راه های به دست آوردن خیر، نگه داشتن خود از شر است» .

.

. .

۴۸ . مباهله (نفرین کردن به یکدیگر)

اشاره

۴۸ . مباهله (نفرین کردن به یکدیگر)درآمدفصل یکم : تشریع مباهلهفصل دوم : استدلال های اهل بیت علیهم السلام به ماجرای مباهلهفصل سوم : چند نمونه از مباهله های غیر اهل بیت علیهم السلامفصل چهارم : آداب روز مباهله

.

. .

درآمد

مباهله ، در لغت

درآمدمباهله ، در لغتواژه «مباهله»، برگرفته از ریشه «بَهْل» است . گفتنی است که «بهل»، دارای معانی مختلفی است ⁽¹⁾که یکی از آنها عبارت است از: نوعی دعا که همراه با اخلاص، اصرار ، التماس و ناله و زاری باشد ⁽²⁾و «بهل» و «مباهله» در این جا به این معناست . فراهیدی در این باره می گوید : باهَلتُ فُلانا أی : دَعَونا عَلَی الظّالِمِ مِنّا ، وَ بَهَلتُهُ : لَعَنتُهُ ، وَ ابتَهَلَ إلَی اللّهِ فِی الدُّعاءِ أی : جَدَّ وَ اجتَهَدَ . ⁽³⁾[جمله] «باهلتُ فلانا»، یعنی: [من و فلانی] بر ستمگرِ از خویش نفرین کردیم . ⁽⁴⁾«بَهَلتُه» یعنی : او را لعنت کردم . «ابتهل إلی اللّه فی الدعاء» یعنی : در دعا به درگاه خدا کوشش و تلاش کرد .

.

مباهله، در قرآن و حدیث

متن حدیث مباهله

بنا بر این، «بهل» با «لعن» ، این تفاوت را دارد که «لعن»، نفرین کردن دیگری به این است که از رحمت خدا دور باشد؛ ولی «بهل»، پافشاری و اصرار در لعن است. از این رو، کسی که اصرار و التماس در دعا و نفرین داشته باشد، «مبتهل» نامیده می شود . این نکته نیز قابل توجّه است که «مباهله» همواره رابطه ای میان دو نفر و یا دو گروه متخاصم است که هر یک برای اثبات حقّانیت خود، از خداوند متعال می خواهد بر طرف مقابلِ خود ـ که او را ظالم می پندارد ـ ، لعنت فرستد ؛ امّا «ابتهال» می تواند تنها دعا برای شخص «مبتهل» باشد . بنا بر این ، هر مباهله ای، ابتهال نیز هست ؛ ولی هر ابتهالی، مباهله نیست .

مباهله، در قرآن و حدیثدر قرآن کریم، واژه «مباهله» به کار نرفته و تنها یک بار، کلمه «نبتهل» (به صیغه مضارع متکلّم مع الغیر) در آیه ۶۱ از سوره آل عمران (آیه مُباهله) به کار رفته است که به همین، جهت آیه یاد شده ، آیه مباهله نامیده می شود ؛ امّا در احادیث اسلامی و منابع تاریخی، در تبیین شأن نزول آیه مباهله ، این واژه و مشتقّات آن، فراوان به کار رفته اند . ⁽¹⁾

متن حدیث مباهلهحدیث مباهله ، حدیثی است در باره شأن نزول آیه مباهله . متن این حدیث، به تناسب منابع مختلفی که آن را نقل کرده اند ، گاه به صورت موجز و کوتاه و گاه همراه با داستان تاریخی مربوط به آن ، به تفصیل، گزارش شده است . کوتاه ترین گزارش این حدیث، روایت مسلم نیشابوری است که از سعد بن ابی وقّاص چنین نقل کرده

.

اعتبار حدیث مباهله

است : لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآیَةُ : «فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ» دَعا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّا وَ فاطِمَةَ وَ حَسَنا وَ حُسَینا علیهم السلام فَقالَ : اللّهُمَّ هؤُلاءِ أهلی . ⁽¹⁾چون این آیه نازل شد : «بگو : بیایید ما فرزندانمان را و شما فرزندانتان را بخوانیم» ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، علی و فاطمه و حسن و حسین را فرا خواند و فرمود : بار خدایا ! اینان، خانواده من اند . و بلندترین گزارش این حدیث نیز ، روایت سیّد ابن طاووس است که تفصیل آن در فصل یکم آمده است . ⁽²⁾

اعتبار حدیث مباهلهحدیث مباهله ، در منابع مختلف حدیثی ، تفسیری ، تاریخی و کلامیِ پیروان اهل بیت و اهل سنّت، نقل شده است . ۳

.

گفتنی است که اکثر قریب به اتّفاق ناقلان حدیث مباهله ، تواتر و یا صحّت آن را تأیید کرده اند . سیّد ابن طاووس در کتاب سعد السعود ، با نقل از تفسیر ابو عبد اللّه محمّد بن عبّاس بن مروان معروف به حجّام می گوید : وَ فی آیَةِ المُباهَلَةِ بِمَولانا عَلیٍّ وَ فاطِمَةَ وَ الحَسَنِ وَ الحُسَینِ علیهم السلام لِنَصاری نَجرانَ رَواهُ مِن أحَدٍ وَ خَمسینَ طَریقا عمّن سمّاهُ مِنَ الصَّحابَةِ وَ غَیرِهم . ⁽¹⁾در آیه مباهله پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به توسّط مولایمان علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام با ترسایان نجران ، حدیث مربوط آن را ابن حجّام ⁽²⁾از پنجاه و یک طریق ، از صحابه و غیر صحابه ، روایت کرده و نام آنان را آورده است . او در ادامه به نام راویان این حدیث، اشاره کرده است. حاکم نیشابوری می گوید : وَ قَد تَواتَرتِ الأخبارُ فِی التَّفاسیر عَن عَبدِ اللّهِ بنِ عَبّاسِ وَ غَیرِهِ أنَّ رَسولَ اللّهِ أخَذَ یَومَ المُباهَلَةِ بِیَدِ عَلیّ وَ حَسَنٍ وَ حُسَینٍ وَ جَعَلوا فاطِمَةَ وَراءَهُم ، ثُمَّ قالَ : هؤُلاءِ أبناءُنا وَ أَنفُسُنا وَ نِساءُنا ... . ⁽³⁾

.

در تفاسیر ، اخبار و احادیث متواتر، به نقل از عبد اللّه بن عبّاس و دیگران آمده است که در روز مباهله ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله دست علی و حسن و حسین را گرفت و فاطمه را پشت سر خود قرار دادند و سپس فرمود : «اینان اند فرزندان ما و خود ما و زنان ما» ... . جَصّاص در أحکام القرآن آورده است : نَقَلَ رُواةُ السیَرِ و نَقَلَةُ الأثَرِ لَم یَختَلِفوا فیهِ : أنّ النبیَّ صلی الله علیه و آله أَخَذَ بِیَدِ الحَسَنِ وَ الحُسَینِ وَ عَلیٍّ وَ فاطِمَةَ رضی اللّه عنهم ، ثُمَّ دَعا النَّصاری الذین حاجّوهُ إلَی المُباهَلَة . ⁽¹⁾راویان اخبار و ناقلان آثار، به اتّفاق آورده اند که پیامبر صلی الله علیه و آله دست حسن و حسین و علی و فاطمه علیهم السلام را گرفت و سپس نصرانیان را ـ که خواهان محاجّه با وی از طریق مباهله شده بودند ـ فرا خواند . فخر رازی پس از نقل حدیث مباهله می نویسد : وَ اعلَم أنَّ هذِهِ الرِّوایَةَ کَالمُتَّفَقِ عَلی صِحَّتِها بَینَ أهلِ التَّفسیرِ . ⁽²⁾آگاه باش که این حدیث در میان مفسّران، مانند حدیثی است که علما بر آن، اتّفاق نظر دارند . در سنن الترمذی نیز با اشاره به حدیث مباهله آمده است : هذا حَدیثٌ صَحیحٌ غَریبٌ مِن هذا الوَجه. ⁽³⁾این حدیث ، حدیثی صحیح و از این جهت ، غریب است . و ابن تیمیّه می گوید : أمّا أخذُه صلی الله علیه و آله علیّا و فاطمةَ و الحسنَ و الحسینَ فی المباهلة فحدیثٌ صحیح . ⁽⁴⁾

.

زمینه های واقعه مباهله

این حدیث که پیامبر صلی الله علیه و آله در روز مباهله، علی و فاطمه و حسن و حسین را همراه خود برد، حدیثی صحیح است . بنا بر این ، تردید در صحّت این حدیث ، ⁽¹⁾یا تحریف آن به صورت افزودن ⁽²⁾بر نام های این چهار نفر (علی ، فاطمه ، حسن و حسین علیهم السلام ) که پیامبر صلی الله علیه و آله همراه خود برای مباهله برد و یا کاستن از آنها ، ⁽³⁾ناشی از جهل و لجاج، یا بی مهری و یا بغض نسبت خاندان رسالت است و ارزش علمی ندارد . ⁽⁴⁾

زمینه های واقعه مباهلهفتح مکّه در سال هشتم هجری توسّط سپاه اسلام که بدون خونریزی انجام گردید ، موجب درخشش تدریجی قدرت فرهنگی و سیاسی اسلام در حجاز و بلکه در سراسر جهان گردید . از این رو ، مدینه که کانون اصلی انقلاب اسلامی بود ، مورد توجّه رهبران مذهبی و سیاسی جهان قرار گرفت . این پدیده فرهنگی و سیاسی ، بستر مناسبی شد که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله با اعزام نماینده ویژه و ارسال نامه برای رهبران سیاسی و مذهبی جهان، بویژه مناطق نزدیک به مدینه ، آنها را به پذیرش اسلام و یا به رسمیت شناختن دولت اسلامی و التزام به مقرّرات آن، فرا خواند . طبعا بسیاری از مخاطبان نامه های پیامبر صلی الله علیه و آله ، مایل بودند که با آمدن به مدینه ، از نزدیک با کانون انقلاب اسلامی و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آشنا شوند . از این رو در سال نهم

.

هجری به تدریج ، هیئت های نمایندگی طوایف و قبایل عرب به حضور پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می رسیدند و بدین جهت، مورّخان، این سال را «عام الوفود» نامیده اند . نامه پیامبر صلی الله علیه و آله به مسیحیان نجران، ⁽¹⁾از جمله نامه های ارسالی ایشان در سال نهم هجری ⁽²⁾است . متن نامه چنین است : بِسمِ إلهِ إبراهیمَ وَ إسحاقَ وَ یَعقوبَ ، مِن مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ رَسولِ اللّهِ إلی اُسقُفِّ نَجرانَ وَ أَهلِ نَجرانَ : إن أسلَمتُم فَإِنّی أحمَدُ إلَیکُمُ اللّهَ إلهَ إبراهیمَ وَ إسحاقَ وَ یَعقوبَ . أمّا بَعدُ ، فَإِنّی أدعوکُم إلی عِبادَةِ اللّهِ مِن عِبادَةِ العِبادِ ، وَ أَدعوکُم إلی وِلایَةِ اللّهِ مِن وِلایَةِ العِبادِ ، فَإِن أبَیتُم فَالجِزیَةُ ، فَإِن أبَیتُم فَقَد آذَنتُکُم بِحَربٍ ، وَ السَّلامُ . ⁽³⁾به نام خدای ابراهیم و اسحاق و یعقوب. از محمّدِ پیامبر، فرستاده خدا، به اسقف نجران و مردم نجران : اگر اسلام آوردید ، پس هم صدا با شما، خدای معبود ابراهیم و اسحاق و یعقوب را می ستایم و سپس من شما را از پرستش بندگان به پرستش خداوند ، و از حاکمیت بندگان به حاکمیت خداوند، فرا می خوانم ، و اگر نپذیرفتید، باید گزیت دهید ، و اگر ندهید، با شما اعلام جنگ می کنم . بدرود . پس از ارسال این نامه ، یک هیئت بلندپایه از رهبران مسیحیان نجران، به مدینه آمدند و با پیامبر صلی الله علیه و آله مذاکره و مناظره نمودند . آنها از روی تعصّب و لجاجت ، دلایل روشن پیامبر صلی الله علیه و آله را برای اثبات رسالت او نپذیرفتند. از این رو، گفتگوهای آنان به نتیجه نرسید و در نهایت، با نزول آیه ۶۱ سوره آل عمران ، پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی خداوند متعال مأموریت یافت که به آنها پیشنهاد مباهله دهد تا خداوند متعال، خود ، میان مدّعی نبوّت (پیامبر صلی الله علیه و آله ) و مسیحیان، داوری کند و دروغگو را رسوا سازد . این پیشنهاد پیامبر صلی الله علیه و آله برای فیصله دادن به مجادلات هیئت اعزامی مسیحیان نجران ، نزد خاص و عامّ مسلمانان و مسیحیان، از هر دلیل و برهانی، کارسازتر بود ؛ امّا رهبران مسیحیان نجران، با این که ابتدا پیشنهاد مباهله را پذیرفته بودند ، پس از این که در روز موعود به میعادگاه وارد شدند و نشانه های صدق و حقّانیت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را دیدند ، از انجام آن منصرف شدند و به امضای صلح نامه ای که پیامبر صلی الله علیه و آله شروط آن را مشخّص فرمود و به پرداخت جزیه ، تن در دادند .

.

برجسته ترین نکات در واقعه مباهله

۱ . اثبات حقّانیت اسلام در برابر مسیحیت

برجسته ترین نکات در واقعه مباهلهواقعه مباهله ، از جهات مختلفی حائز اهمّیت و قابل تأمّل و بررسی است . مهم ترین و برجسته ترین نکاتی که در این رویداد ملاحظه می شود، عبارت اند از :

۱ . اثبات حقّانیت اسلام در برابر مسیحیتواقعه مباهله ، نشان داد که رهبران مسیحی نجران ، مانند دیگر علمای مسیحی معاصر پیامبر صلی الله علیه و آله ، علائم پیامبر خاتم را در کتب آسمانی خود، خوانده بودند و آنها را کاملاً بر شخصِ ایشان، منطبق می دانستند ؛ امّا برای آن که موقعیت خود را در جامعه مسیحیت از دست ندهند ، حق را کتمان می کردند ، چنان که قرآن تصریح می فرماید : «الَّذِینَ ءَاتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ یَعْرِفُونَهُ کَمَا یَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَ إِنَّ فَرِیقًا مِّنْهُمْ لَیَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . ⁽¹⁾

.

۲ . اثبات جانبداری اسلام از منطق و صلح

۳ . اثبات برتری اهل بیت علیهم السلام

کسانی که به آنان کتاب دادیم، او را می شناسند، همچنان که فرزندان خود را می شناسند ؛ لیکن گروهی از ایشان، حقیقت را پوشیده می دارند، با آن که می دانند» . بنا بر این ، جریان مباهله ، نه تنها برای اثبات صداقت و حقّانیت پیامبر صلی الله علیه و آله در برابر مسیحیت نجران، از هر برهانی کارآیی بیشتری داشت ، بلکه یکی از ادلّه حقّانیت اسلام در برابر مسیحیت در طول زمان و تا دامنه قیامت است . جالب توجّه، این که: از زمان واقعه مباهله در سال نهم هجری تا کنون، هیچ عالم مسیحی ای برای مباهله با مسلمانان، اعلام آمادگی نکرده است .

۲ . اثبات جانبداری اسلام از منطق و صلحدومین نکته قابل توجّه در واقعه مباهله ، اثبات جانبداری اسلام از منطق و صلح است . این ماجرا نشان می دهد که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در برخورد با قدرت های مخالف خود ، در گام نخست، تلاش می کرد با بهره گیری از گفتگو و مناظره و استفاده از دلیل و برهان، آنها را به حق دعوت نماید و در گام دوم ، اگر معتقد به خدا بودند ، آنها را به مباهله و داوری خداوند متعال می خواند ، و اگر مباهله را هم نمی پذیرفتند ، در صورتی که شرایط اسلام را قبول می کردند ، پیمان نامه سیاسی امضا می کرد . بنا بر این، استفاده اسلام از قدرت در میدان نبرد ، تنها برای شکستن سدهای آگاهی و آزادی اندیشه بود .

۳ . اثبات برتری اهل بیت علیهم السلامدر واقعه مباهله ، پیامبر صلی الله علیه و آله برای بیان مصداق «أبنائنا» در آیه مباهله ، حسن علیه السلام و حسین علیه السلام را ، و برای روشن شدن مصداق «نسائنا» ، فاطمه علیهاالسلامرا ، و برای نشان دادن مصداق «أنفسنا» ، امام علی علیه السلام را ، همراه خود برای مباهله برد و آنان را اهل خود

.

۴ . اثبات خلافت بلا فصل امام علی علیه السلام

بزرگداشت روز مباهله

خواند . ⁽¹⁾این اقدام پیامبر صلی الله علیه و آله ، بیانگر برتری آنان بر سایر امّت اسلامی است ، چنان که اهل بیت علیهم السلام در احادیث فراوان و در موارد متعدّدی، برای نشان دادن جایگاه الهی و قرآنی خود ، به آیه مباهله احتجاج کرده اند . ⁽²⁾

۴ . اثبات خلافت بلا فصل امام علی علیه السلامآیه مباهله در کنار اقدام عملی پیامبر صلی الله علیه و آله در معرّفی امام علی علیه السلام به عنوان «نفس» خود ، به روشنی نشان می دهد که پس از پیامبر صلی الله علیه و آله هیچ یک از صحابه، مانند علی علیه السلام شایستگی خلافت بلافصل ایشان را ندارد. از این رو، امام رضا علیه السلام در جواب مأمون که پرسید : دلیل بر خلافت جدّت [علی بن ابی طالب] چیست ؟ عبارتِ «خودمان» را بیان می نماید و وقتی مأمون می گوید: این در صورتی است که «زنانمان» نبود؛ ولی امام رضا علیه السلام در جواب می فرماید که : «اگر «پسرانمان» نبود، دلالت نداشت»، که مأمون، ساکت می شود .

بزرگداشت روز مباهلهبر پایه برخی احادیث ، روز ۲۴ ذی حجّه، ⁽³⁾روز میعاد مباهله پیامبر صلی الله علیه و آله با نمایندگان

.

مشروعیت عامّ مباهله برای اثبات حق

مسیحیان نجران بود که آنها از مباهله امتناع کردند و مصالحه را پذیرفتند . در احادیث اهل بیت علیهم السلام ، آداب و اعمالی برای این روز، ذکر شده ⁽¹⁾که شایسته است برای بهره گیری از برکات این روز مبارک و تجدید خاطره واقعه مباهله و تعظیم شعائر الهی ، مورد توجّه جامعه اسلامی بویژه اهل مراقبت، قرار گیرد .

مشروعیت عامّ مباهله برای اثبات حقمشروعیت عامّ «مباهله برای اثبات و روشن شدن حق، پس از اقامه برهان» ، از جمله مطالبی است که می توان از آیه مباهله استنباط کرد، چنان که احادیث اهل بیت علیهم السلام ⁽²⁾و سیره بزرگان دین ⁽³⁾نیز بر این معنا دلالت دارند . از این رو، بسیاری از فقها به مشروعیت مطلق مباهله برای اثبات حق، فتوا داده اند . ⁽⁴⁾گفتنی است که در شماری از احادیث، آدابی برای مباهله ذکر شده ⁽⁵⁾که رعایت آنها ، موجب تقویت توجّه قلبی مباهله کننده به خداوند متعال و زمینه سازِ اجابت دعای اوست .

.

الفصل الأوّل : تشریع المباهلة۱ / ۱مَبدَأُ تَشریعِ المُباهَلَةِالکتاب«فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ» . ⁽¹⁾

الحدیثتفسیر الطبری عن زید بن علیّ علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ» الآیَةَ ـ :کانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وعَلِیٌّ وفاطِمَةُ وَالحَسَنُ وَالحُسَینُ علیهم السلام . ⁽²⁾

دلائل النبوّة لأبی نعیم عن جابرـ فی تَفسیرِ آیَةِ المُباهَلَةِ ـ : «وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَکُمْ» : رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وعَلِیٌّ ، «أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ» : الحَسَنُ وَالحُسَینُ ، «وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ» : فاطِمَةُ ، رَضِیَ اللّهُ عَنهُم أجمَعینَ . ⁽³⁾

.

فصل یکم : تشریع مباهله

۱ / ۱ مبدأ تشریع مباهله

فصل یکم : تشریع مباهله۱ / ۱مبدأ تشریع مباهله ⁽¹⁾قرآن«از آن پس که به آگاهی رسیده ای ، هر کس که در باره او (عیسی) با تو مجادله کرد ، بگو : بیایید تا فرا خوانیم پسرانمان و پسرانتان را ، و زنانمان و زنانتان را ، و خودمان و خودتان را، آن گاه دعا و زاری کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان بفرستیم» .

حدیثتفسیر الطبریـ به نقل از زید بن علی علیه السلام ، در باره سخن خدای متعال : «بیایید تا فرا خوانیم پسرانمان و پسرانتان را» تا آخر آیه ـ :پیامبر صلی الله علیه و آله بود و علی و فاطمه و حسن و حسین .

دلائل النبوّة، ابو نعیمـ به نقل از جابر، در تفسیر آیه مباهله ـ : «و خودمان و خودتان را» ، یعنی : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و علی . «پسرانمان و پسرانتان را» ، یعنی : حسن و حسین . «و زنانمان و زنانتان را» ، یعنی: فاطمه . خداوند از همه ایشان خشنود باد !

.

صحیح مسلم عن سعد بن أبی وقّاص :. . . لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآیَةُ : «فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ» دَعا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّا وفاطِمَةَ وحَسَنا وحُسَینا علیهم السلام فَقالَ : اللّهُمَّ هؤُلاءِ أهلی . ⁽¹⁾

تفسیر العیّاشی عن عامر بن سعد :قالَ مُعاوِیَةُ لِأَبی : ما یَمنَعُکَ أن تَسُبَّ أبا تُرابٍ ؟ قالَ : لِثَلاثٍ رَوَیتُهُنَّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله : لَمّا نَزَلَت آیَةُ المُباهَلَةِ : «تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ» الآیَةَ ، أخَذَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِیَدِ عَلِیٍّ وفاطِمَةَ وَالحَسَنِ وَالحُسَینِ علیهم السلام قالَ : هؤُلاءِ أهلی . ⁽²⁾

۱ / ۲قِصَّةُ المُباهَلَةِ بِرِوایَةِ الإِمامِ الرّازِیِتفسیر الفخر الرازی :رُوِیَ أنَّهُ صلی الله علیه و آله لَمّا أورَدَ الدَّلائِلَ عَلی نَصاری نَجرانَ ، ثُمَّ إنَّهُم أصَرّوا عَلی جَهلِهِم ، فَقالَ صلی الله علیه و آله : إنَّ اللّهَ أمَرَنی إن لَم تَقبَلُوا الحُجَّةَ أن اُباهِلَکُم . فَقالوا : یا أبَا القاسِمِ ، بَل نَرجِعُ فَنَنظُرُ فی أمرِنا ثُمَّ نَأتیکَ . فَلَمّا رَجَعوا قالوا لِلعاقِبِ ⁽³⁾ـ وکانَ ذا رَأیِهِم ـ : یا عَبدَ المَسیحِ ، ما تَری ؟ فَقالَ : وَاللّهِ ! لَقَد عَرَفتُم یا مَعشَرَ النَّصاری أنَّ مُحَمَّدا نَبِیٌّ مُرسَلٌ ، ولَقَد جاءَکُم بِالکَلامِ الحَقِّ فی أمرِ صاحِبِکُم . وَاللّهِ ! ما باهَلَ قَومٌ نَبِیّا قَطُّ فَعاشَ کَبیرُهُم ولا نَبَتَ صَغیرُهُم ، ولَئِن فَعَلتُم لَکانَ الاِستِئصالُ ، فَإِن أبَیتُم إلَا الإِصرارَ عَلی دینِکُم وَالإِقامَةِ عَلی ما أنتُم عَلَیهِ ، فَوادِعُوا الرَّجُلَ وَانصَرِفوا إلی بِلادِکُم . وکانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله خَرَجَ وعَلَیهِ مِرطٌ ⁽⁴⁾مِن شَعرٍ أسوَدَ ، وکانَ قَدِ احتَضَنَ الحُسَینَ وأَخَذَ بِیَدِ الحَسَنِ ، وفاطِمَةُ تَمشی خَلفَهُ ، وعَلِیٌّ رَضِیَ اللّهُ عَنهُ خَلفَها ، وهُوَ یَقولُ : إذا دَعَوتُ فَأَمِّنوا . فَقالَ اُسقُفُّ نَجرانَ : یا مَعشَرَ النَّصاری ! إنّی لَأَری وُجوها لَو سَأَلُوا اللّهَ أن یُزیلَ جَبَلاً مِن مَکانِهِ لَأَزالَهُ بِها ، فَلا تُباهِلوا فَتَهلِکوا ولا یَبقی عَلی وَجهِ الأَرضِ نَصرانِیٌّ إلی یَومِ القِیامَةِ . ثُمَّ قالوا : یا أبَا القاسِمِ ، رَأَینا أن لا نُباهِلَکَ وأَن نُقِرَّکَ عَلی دینِکَ . فَقالَ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ : فَإِذا أبَیتُمُ المُباهَلَةَ فَأَسلِموا ؛ یَکُن لَکُم ما لِلمُسلِمینَ وعَلَیکُم ما عَلَی المُسلِمینَ ، فَأَبَوا ، فَقالَ : فَإِنّی اُناجِزُکُمُ القِتالَ ، فَقالوا : ما لَنا بِحَربِ العَرَبِ طاقَةٌ ، ولکِن نُصالِحُکَ عَلی أن لا تَغزُوَنا ولا تَرُدَّنا عَن دینِنا ، عَلی أن نُؤَدِّیَ إلَیکَ فی کُلِّ عامٍ ألفَی حُلَّةٍ : ألفاً فی صَفَرٍ ، وأَلفاً فی رَجَبٍ ، وثَلاثینَ دِرعا عادِیَةً مِن حَدیدٍ . فَصالَحَهُم عَلی ذلِکَ . وقالَ : وَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ ، إنَّ الهَلاکَ قَد تَدَلّی عَلی أهلِ نَجرانَ ، ولو لاعَنوا لَمُسِخوا قِرَدَةً وخَنازیرَ ، ولَاضطَرَمَ عَلَیهِمُ الوادی نارا ، ولَاستَأَصَلَ اللّهُ نَجرانَ وأَهلَهُ ، حَتَّی الطَّیرَ عَلی رُؤوسِ الشَّجَرِ ، ولَما حالَ الحَولُ عَلَی النَّصاری کُلِّهِم حَتّی یَهلِکوا . ورُوِیَ أنَّهُ صلی الله علیه و آله لَمّا خَرَجَ فِی المِرطِ الأَسوَدِ ، فَجاءَ الحَسَنُ رَضِیَ اللّهُ عَنهُ فَأَدخَلَهُ، ثُمَّ جاءَ الحُسَینُ رَضِیَ اللّهُ عَنهُ فَأَدخَلَهُ ، ثُمَّ فاطِمَةُ ، ثُمَّ عَلِیٌّ رَضِیَ اللّهُ عَنهُما ، ثُمَّ قالَ : «إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا» ⁽⁵⁾. وَاعلَم أنَّ هذِهِ الرِّوایَةَ کُالمُتَّفَقِ عَلی صِحَّتِها بَینَ أهلِ التَّفسیرِ وَالحَدیثِ . ⁽⁶⁾

.

۱ / ۲ ماجرای مباهله به روایت فخر رازی

صحیح مسلمـ به نقل از سعد بن ابی وقّاص ـ :چون این آیه: «پس بگو : بیایید تا فرا خوانیم پسرانمان و پسرانتان را» نازل شد ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله علی و فاطمه و حسن و حسین را فرا خواند و فرمود : «بار خدایا ! اینان خانواده من اند» .

تفسیر العیّاشیـ به نقل از عامر بن سعد ـ :معاویه به پدرم گفت : چه چیزی مانع تو از آن می شود که ابو تراب را سب کنی ؟ گفت : سه چیز که خود، آنها را از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده ام : چون آیه مباهله: «بیایید تا فرا خوانیم پسرانمان و پسرانتان را .. .» نازل شد ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله دست علی و فاطمه و حسن و حسین را گرفت و فرمود : «اینان، خانواده من اند» .

۱ / ۲ماجرای مباهله به روایت فخر رازیتفسیر الفخر الرازی :روایت شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله چون در برابر نصارای نجران ، دلایل [خود] را اقامه کرد ؛ آنها همچنان بر جهل خویش پای فشردند ، فرمود : «خدا به من دستور داده است که اگر قبول حجّت نکنید، با شما مباهله کنم» . نصارا گفتند : نه ای ابو القاسم ! بر می گردیم و در این باره می اندیشیم و آن گاه نزدت می آییم . چون باز گشتند ، به نایب ـ که خردمند آنان بود ـ ، گفتند : چه کنیم، ای عبد المسیح ؟ گفت : به خدا سوگند، شما ـ ای گروه نصارا ـ می دانید که محمّد، پیامبر و فرستاده الهی است ، و در باره پیامبر شما، سخن حق آورده است . به خدا سوگند، هر قومی که با پیامبری مباهله کرد، بزرگشان به پیری و خردسالشان به بزرگی نرسید . اگر شما مباهله کنید، ریشه تان کنده خواهد شد ، و اگر اصرار دارید که همچنان بر دین و عقیده خود بمانید ، با این مرد، مصالحه کنید و به شهرتان باز گردید . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بیرون آمد، در حالی که ردایی از موی سیاه بر تن داشت و حسین را بغل کرده و دست حسن را گرفته بود و فاطمه پشت سرش حرکت می کرد و علی رضی الله عنهپشت سر فاطمه بود ، و می فرمود : «هر گاه من دعا کردم، شما آمین بگویید» . اسقف نجران گفت : ای گروه نصارا ! من چهره هایی را می بینم که اگر از خدا بخواهند کوهی را از جایش بر کَنَد، به حرمت آنها آن کوه را از جا بر می کند . پس با او مباهله نکنید، که نابود می شوید و تا روز قیامت، یک نصرانی بر روی زمین باقی نمی ماند . پس گفتند : ای ابو القاسم ! تصمیم گرفته ایم که با تو مباهله نکنیم و بر دین تو، صحّه گذاریم . پیامبر ـ که درودهای خدا بر او باد ـ فرمود : «حال که مباهله را نپذیرفتید ، اسلام آورید تا شما نیز حقوق و وظایف مسلمانان را داشته باشید» . آنها نپذیرفتند . فرمود : «پس ، من با شما می جنگم» . گفتند : ما را توان جنگ با عرب نیست ؛ بلکه با تو مصالحه می کنیم بر سرِ این که با ما نجنگی و ما را از دینمان باز نداری . در مقابل، متعهّد می شویم که سالی دو هزار جامه به تو بدهیم : هزار جامه در ماه صفر و هزار جامه در رجب ، و نیز سی زره آهنین عادی (منسوب به قوم عاد) . پیامبر صلی الله علیه و آله با آنان مصالحه کرد و فرمود : «سوگند به آن که جانم در دست اوست ، نابودی از بیخ گوش نجرانیان گذشت . اگر به مباهله تن می دادند، به بوزینه و خوک تبدیل می شدند ، و این وادی، یک پارچه بر آنان آتش می شد و خداوند، نجران و مردم آن را ریشه کن می ساخت ، حتّی پرندگان روی درختان را ، و یک سال نمی گذشت که همه نصارا نابود می شدند» . روایت شده است که چون پیامبر صلی الله علیه و آله با ردای سیاه بیرون آمد ، حسن علیه السلام بیامد و پیامبر صلی الله علیه و آله او را داخل کرد . سپس حسین علیه السلام بیامد و پیامبر صلی الله علیه و آله او را نیز داخل گردانید . سپس فاطمه و آن گاه علی علیه السلام بیامدند . سپس پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «خدا در حقیقت ، می خواهد پلیدی را از شما خانواده بِبَرَد و پاکِ پاکتان گرداند» . بدان که میان اهل تفسیر و حدیث ، در باره صحّت این حدیث، چنان است که گویی بر آن ، اتّفاق دارند .

.

. .

. .

۱ / ۳قِصَّةُ المُباهَلَةِ بِرِوایَةِ الشَّیخِ المُفیدِالإرشاد :لَمَّا انتَشَرَ الإِسلامُ بَعدَ الفَتحِ وما وَلِیَهُ مِنَ الغَزَواتِ المَذکورَةِ وقَوِیَ سُلطانُهُ ، وَفَدَ إلَی النَّبِیِ صلی الله علیه و آله الوُفودُ ، فَمِنهُم مَن أسلَمَ ، ومِنهُم مَنِ استَأمَنَ لِیَعودَ إلی قَومِهِ بِرَأیِهِ صلی الله علیه و آله فیهِم . وکانَ فیمَن وَفَدَ عَلَیهِ أبو حارِثَةَ اُسقُفُّ نَجرانَ فی ثَلاثینَ رَجُلاً مِنَ النَّصاری ، مِنهُمُ العاقِبُ وَالسَّیِّدُ وعَبدُ المَسیحِ ، فَقَدِمُوا المَدینَةَ وَقتَ صَلاةِ العَصرِ وعَلَیهِم لِباسُ الدّیباجِ وَالصُّلُبِ ، فَصارَ إلَیهِمُ الیَهودُ ، وتَساءَلوا بَینَهُم ، فَقالَتِ النَّصاری لَهُم : لَستُم عَلی شَیءٍ ، وقالَت لَهُمُ الیَهودُ : لَستُم عَلی شَیءٍ ، وفی ذلِکَ أنزَلَ اللّهُ سُبحانَهُ : « وَقَالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصَارَی عَلَی شَیْ ءٍ وَ قَالَتِ النَّصَارَی لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلَی شَیْ ءٍ » ⁽¹⁾إلی آخِرِ الآیَةِ . فَلَمّا صَلَّی النَّبِیُ صلی الله علیه و آله العَصرَ تَوَجَّهوا إلَیهِ یَقدُمُهُمُ الاُسقُفُ ، فَقالَ لَهُ : یا مُحَمَّدُ ، ما تَقولُ فِی السَّیِّدِ المَسیحِ ؟ فَقالَ النَّبِیُ صلی الله علیه و آله : عَبدٌ للّهِِ اصطَفاهُ وَانتَجَبَهُ . فَقالَ الاُسقُفُ : أتَعرِفُ لَهُ یا مُحَمَّدُ أبا وَلَّدَهُ ؟ فَقالَ النَّبِیُ صلی الله علیه و آله : لَم یَکُن عَن نِکاحٍ فَیَکونَ لَهُ والِدٌ . قالَ : فَکَیفَ قُلتَ : إنَّهُ عَبدٌ مَخلوقٌ ، وأَنتَ لَم تَرَ عَبدا مَخلوقا إلّا عَن نِکاحٍ ولَهُ والِدٌ ؟ ! فَأَنزَلَ اللّهُ تَعالَی الآیاتِ مِن سورَةِ آلِ عِمرانَ إلی قَولِهِ : « إِنَّ مَثَلَ عِیسَی عِندَ اللَّهِ کَمَثَلِ ءَادَمَ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ کُن فَیَکُونُ * الْحَقُّ مِن رَّبِّکَ فَلَا تَکُن مِّنَ الْمُمْتَرِینَ * فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ » ⁽²⁾، فَتَلاهَا النَّبِیُ صلی الله علیه و آله عَلَی النَّصاری ودَعاهُم إلَی المُباهَلَةِ وقالَ : إنَّ اللّهَ عَزَّ اسمُهُ أخبَرَنی أنَّ العَذابَ یَنزِلُ عَلَی المُبطِلِ عَقیبَ المُباهَلَةِ ویُبَیِّنُ الحَقَّ مِنَ الباطِلِ بِذلِکَ . فَاجتَمَعَ الاُسقُفُ مَعَ عَبدِ المَسیحِ وَالعاقِبِ عَلَی المَشوَرَةِ ، فَاتَّفَقَ رَأیُهُم عَلَی استِنظارِهِ إلی صَبیحَةِ غَدٍ مِن یَومِهِم ذلِکَ . فَلَمّا رَجَعوا إلی رِحالِهِم قالَ لَهُمُ الاُسقُفُ : اُنظُروا مُحَمَّدا فی غَدٍ ، فَإِن غَدا بِوُلدِهِ وأَهلِهِ فَاحذَروا مُباهَلَتَهُ ، وإن غَدا بِأَصحابِهِ فَباهَلوهُ فَإِنَّهُ عَلی غَیرِ شَیءٍ . فَلَمّا کانَ مِنَ الغَدِ جاءَ النَّبِیُ صلی الله علیه و آله آخِذا بِیَدِ أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ، وَالحَسَنُ وَالحُسَینُ بَینَ یَدَیهِ یَمشِیانِ ، وفاطِمَةُ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِم ـ تَمشی خَلفَهُ . وخَرَجَ النَّصاری یَقدُمُهُم اُسقُفُّهُم ، فَلَمّا رَأَی النَّبِیَ صلی الله علیه و آله قَد أقبَلَ بِمَن مَعَهُ سَأَلَ عَنهُم ، فَقیلَ لَهُ : هذَا ابنُ عَمِّهِ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ، وهُوَ صِهرُهُ وأبو وُلدِهِ وأَحَبُّ الخَلقِ إلَیهِ ، وهذانِ الطِّفلانِ ابنا بِنتِهِ مِن عَلِیٍّ ، وهُما مِن أحَبِّ الخَلقِ إلَیهِ ، وهذِهِ الجارِیَةُ بِنتُهُ فاطِمَةُ أعَزُّ النّاسِ عَلَیهِ وأَقرَبُهُم إلی قَلبِهِ . فَنَظَرَ الاُسقُفُ إلَی العاقِبِ وَالسَّیِّدِ وعَبدِ المَسیحِ وقالَ لَهُم : اُنظُروا إلَیهِ قَد جاءَ بِخاصَّتِهِ مِن وُلدِهِ وأَهلِهِ لِیُباهِلَ بِهِم واثِقا بِحَقِّهِ ، وَاللّهِ ما جاءَ بِهِم وهُوَ یَتَخَوَّفُ الحُجَّةَ عَلَیهِ ، فَاحذَروا مُباهَلَتَهُ ، وَاللّهِ لَولا مَکانُ قَیصَرَ لَأَسلَمتُ لَهُ ، ولکِن صالِحوهُ عَلی ما یَتَّفِقُ بَینَکُم وبَینَهُ ، وَارجِعوا إلی بِلادِکُم وَارتَؤُوا لِأَنفُسِکُم . فَقالوا لَهُ : رَأیُنا لِرَأیِکَ تَبَعٌ . فَقالَ الاُسقُفُ : یا أبَا القاسِمِ ، إنّا لا نُباهِلُکَ ولکِنّا نُصالِحُکَ ، فَصالِحنا عَلی ما نَنهَضُ بِهِ . فَصالَحَهُمُ النَّبِیُ صلی الله علیه و آله عَلی ألفَی حُلَّةٍ مِن حُلَلِ الأَواقِیِّ ، قیمَةُ کُلِّ حُلَّةٍ أربَعونَ دِرهَما جِیادا ، فَما زادَ أو نَقَصَ کانَ بِحِسابِ ذلِکَ ، وکَتَبَ لَهُمُ النَّبِیُ صلی الله علیه و آله کِتابا بِما صالَحَهُم عَلَیهِ ، وکانَ الکِتابُ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، هذا کِتابٌ مِن مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ رَسولِ اللّهِ لِنَجرانَ وحاشِیَتِها ، فی کُلِّ صَفراءَ وبَیضاءَ وثَمَرَةٍ ورَقیقٍ ، لا یُؤخَذُ مِنهُ شَیءٌ مِنهُم غَیرُ ألفَی حُلَّةٍ مِن حُلَلِ الأَواقِیِّ ، ثَمَنُ کُلِّ حُلَّةٍ أربَعونَ دِرهَما ، فَما زادَ أو نَقَصَ فَعَلی حِسابِ ذلِکَ ، یُؤَدّونَ ألفا مِنها فی صَفَرٍ وأَلفا مِنها فی رَجَبٍ ، وعَلَیهِم أربَعونَ دینارا مثواة رسولی مِمّا فَوقَ ذلِکَ ، وعَلَیهِم فی کُلِّ حَدَثٍ یَکونُ بِالیَمَنِ مِن کُلِّ ذی عَدَنٍ ⁽³⁾عارِیَّةً مَضمونَةً ؛ ثَلاثونَ دِرعا وثَلاثونَ فَرَسا وثَلاثونَ جَمَلاً عارِیَّةً مَضمونَةً ، لَهُم بِذلِکَ جِوارُ اللّهِ وذِمَّةُ مُحَمَّدِ بنِ عَبدِ اللّهِ ، فَمَن أکَلَ الرِّبا مِنهُم بَعدَ عامِهِم هذا فَذِمَّتی مِنهُ بَریئَةٌ» . وأَخَذَ القَومُ الکِتابَ وَانصَرَفوا . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۳ ماجرای مباهله به روایت شیخ مفید

۱ / ۳ماجرای مباهله به روایت شیخ مفیدالإرشاد :پس از فتح و جنگ های یاد شده که اسلام انتشار یافت و قدرت گرفت ، هیئت های نمایندگی، یکی پس از دیگری به نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند و برخی از آنها اسلام آوردند و برخی امان خواستند تا نزد قوم خویش باز گردند و نظر پیامبر صلی الله علیه و آله در باره ایشان را با آنان در میان بگذارند . از جمله کسانی که نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند، ابو حارثه اسقف نجران بود که با سی مرد از نصارا ، از جمله نایب و مهتر ۱ و عبد المسیح ، آمد . این عدّه که جامه های دیبا پوشیده و صلیب بر گردن آویخته بودند ، هنگام نماز عصر، به مدینه وارد شدند . یهودیان نزد آنان رفتند و با یکدیگر به بحث و مجادله پرداختند . نصارا به آنها گفتند : شما بر حق نیستید . و یهودیان جواب دادند : شما بر حق نیستید . در همین باره خداوند سبحان، این آیه را فرو فرستاد : «یهودیان گفتند : نصارا بر حق نیستند . و نصارا گفتند : یهودیان بر حق نیستند» تا آخر آیه . چون پیامبر صلی الله علیه و آله نماز عصر را خواند ، هیئت نصارا که پیشاپیش آنان اسقف حرکت می کرد ، نزد ایشان آمدند . اسقف گفت : ای محمّد ! در باره مسیح چه می گویی ؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «بنده خدا بود که خداوند، او را برگزید و انتخابش کرد» . اسقف گفت : ای محمّد ! آیا برایش پدری می شناسی که از او به دنیا آمده باشد ؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «او حاصل ازدواجی نبوده که پدری داشته باشد» . اسقف گفت : پس چگونه گفتی که او بنده ای مخلوق بود، در حالی که هیچ بنده مخلوقی نمی یابی، مگر آن که حاصل ازدواجی است و پدری دارد ؟ ! در این هنگام ، خداوند متعال، آیات سوره آل عمران را فرو فرستاد تا این آیات : «در واقع ، مَثَل عیسی نزد خدا همچون مَثَل [خلقت] آدم است که او را از خاکی آفرید ، سپس بدو گفت : «باش» . پس وجود یافت . [آنچه در باره عیسی گفته شد، ]حق [و ]از جانب پروردگار توست . پس ، از تردید کنندگان مباش . پس هر که در این باره ، پس از دانشی که برای تو آمده ، با تو محاجّه کند ، بگو : بیایید پسرانمان و پسرانتان را ، و زنانمان و زنانتان را ، و خودمان و خودتان را فرا خوانیم ، سپس مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم» . پیامبر صلی الله علیه و آله این آیات را برای نصارا تلاوت کرد و آنان را به مباهله فرا خواند و فرمود : «خداوند عز و جل به من خبر داد که در پس مباهله ، بر گروه باطل، عذاب نازل می شود و بدین سان، حق را از باطل متمایز می گرداند» . اُسقف با عبد المسیح و نایب ، به رایزنی پرداخت و بر آن شدند که از پیامبر صلی الله علیه و آله تا صبح فردای آن روز، مهلت بخواهند . چون به اُتراقگاه خود باز گشتند ، اسقف به آنان گفت : بنگرید، اگر فردا محمّد با فرزندان و خانواده اش آمد، از مباهله کردن با او بپرهیزید؛ ولی اگر همراه یارانش آمد، با او مباهله کنید که بر حق نیست . فردا که شد ، محمّد صلی الله علیه و آله ، در حالی آمد که دست امیر مؤمنان علی بن ابی طالب را گرفته بود و حسن و حسین ، پیشاپیش او حرکت می کردند و فاطمه ـ که درودهای خدا بر آنان باد ـ پشت سرش می آمد . نصارا نیز در حالی که اُسقفشان پیشاپیش آنها حرکت می کرد ، آمدند . او چون پیامبر صلی الله علیه و آله را با همراهانش دید ، در باره آنان سؤال کرد . به او گفته شد : این، پسرعموی او علی بن ابی طالب است . او داماد پیامبر و پدر فرزندان او و محبوب ترینِ محبوب ترینِ انسان ها در نزد اوست ، و این دو کودک، پسران دختر او از علی هستند و محبوب ترین خلق در نزد اویند ، و این بانو، دختر او فاطمه است که عزیزترین و محبوب ترینِ مردم در نزد اوست . اسقف به نایب و مهتر و عبد المسیح نگاه کرد و به آنها گفت : ببینید ، او عزیزترین کسان خود ، یعنی فرزندان و خانواده اش را آورده است تا به همراه آنان مباهله کند . این، نشان می دهد که او به حقّانیت خود، اطمینان دارد . به خدا سوگند، اگر می ترسید که محکوم شود، هرگز آنها را نمی آورد . پس ، از مباهله با او بپرهیزید . به خدا سوگند، اگر پای موقعیت قیصر در میان نبود، تسلیم او می شدم ؛ امّا با او توافق و مصالحه کنید و به شهرتان باز گردید و فکری به حال خود نمایید . نصارا به او گفتند : نظر ما، تابع نظر توست . اسقف گفت : ای ابو القاسم ! ما با تو مباهله نمی کنیم ؛ بلکه حاضریم با تو مصالحه کنیم . پس بر سر چیزی که از عهده اش بر می آییم، با ما مصالحه کن . پیامبر صلی الله علیه و آله با آنان بر دو هزار جامه از جامه های اَوقیه ای ـ که ارزش هر یک از آنها چهل درهم باشد ـ ، با آنان صلح کرد و [بنا شد که] بیشتر و کمترش با همین حساب محاسبه شود . پیامبر صلی الله علیه و آله بر اساس این توافق برای آنان مکتوبی نگاشت ، بدین شرح : «به نام خدای مهرگستر مهربان . این، نبشته ای است از محمّدِ پیامبر و فرستاده خدا برای نجران و پیرامون آن، در باره هر زر و سیم و محصول و بَرده ای . از این موارد، چیزی از آنان گرفته نشود ، مگر دو هزار جامه از جامه های اوقیه ای ، که بهای هر جامه چهل درهم باشد و بیشتر و کمتر از این مقدار، به همین حساب محاسبه گردد . هزار تای آنها را در صَفَر بپردازند و هزار دیگر را در رجب ، و علاوه بر این ، برای اقامتِ فرستادگانم نیز ، چهل دینار بر عهده آنان است ، و نیز هر جنگی که در یمن رخ دهد ، هر یمنی باید سی زره و سی اسب و سی شتر به عنوان عاریه مضمونه بدهد و [در مقابل ، ]آنان در پناه خدا و زنهار محمّد بن عبد اللّه اند و هر کس از آنان پس از امسال ربا خورد، زنهارِ من از او برداشته است» . نجرانیان، مکتوب را گرفتند و رفتند .

.

. .

. .

. .

. .

۱ / ۴قِصَّةُ المُباهَلَةِ بِرِوایَةِ السَّیِّدِ ابنِ طاووسٍ قدس سرهالإقبالـ فی بَیانِ إنفاذِ النَّبِیِ صلی الله علیه و آله لِرُسُلِهِ إلی نَصاری نَجرانَ ومُناظَرَتِهِم فیما بَینَهُم وظُهورِ تَصدیقِهِ فیما دَعاهُم إلَیهِ ـ :رَوَینا ذلِکَ بِالأَسانیدِ الصَّحیحَةِ ، وَالرِّوایاتِ الصَّریحَةِ إلی أبِی المُفَضَّلِ مُحَمَّدِ بنِ [عَبدِ اللّهِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ عَبدِ] ⁽¹⁾المُطَّلِبِ الشَّیبانِیِ رحمه اللهمِن کِتابِ المُباهَلَةِ ، ومِن أصلِ کِتابِ الحَسَنِ بنِ إسماعیلَ بنِ أشناسٍ مِن کِتابِ عَمَلِ ذِی الحِجَّةِ ، فیما رَوَیناهُ بِالطُّرُقِ الواضِحَةِ عَن ذَوِی الهِمَمِ الصّالِحَةِ ، لا حاجَةَ إلی ذِکرِ أسمائِهِم ؛ لِأَنَّ المَقصودَ ذِکرُ کَلامِهِم . قالوا : لَمّا فَتَحَ النَّبِیُ صلی الله علیه و آله مَکَّةَ ، وَانقادَت لَهُ العَرَبُ ، وأَرسَلَ رُسُلَهُ ودُعاتِهِ إلَی الاُمَمِ ، وکاتَبَ المَلِکَینِ ـ کِسری وقَیصَرَ ـ یَدعوهُما إلَی الإِسلامِ ، وإلّا أقَرّا بِالجِزیَةِ وَالصَّغارِ ⁽²⁾، وإلّا أذِنا بِالحَربِ العَوانِ ⁽³⁾؛ أکبَرَ شَأنَهُ نَصاری نَجرانَ وخُلَطاؤُهُم مِن بَنی عَبدِ المَدانِ وجَمیعُ بَنِی الحارِثِ بنِ کَعبٍ ، ومَن ضَوی ⁽⁴⁾إلَیهِم ونَزَلَ بِهِم مِن دَهماءِ ⁽⁵⁾النّاسِ عَلَی اختِلافِهِم هُناکَ فی دینِ النَّصرانِیَّةِ ، مِن الأروسِیَّةِ ⁽⁶⁾، وَالسّالوسِیَّةِ ⁽⁷⁾، وأَصحابِ دینِ المَلِکِ ⁽⁸⁾، وَالمارونیَّةِ ، وَالعُبّادِ ، وَالنّسطورِیَّةِ ، واُملِئَت قُلوبُهُم ـ عَلی تَفاوُتِ مَنازِلِهِم ـ رَهبَةً مِنهُ ورُعبا . فَإِنَّهُم کَذلِکَ مِن شَأنِهِم ، إذا وَرَدَت عَلَیهِم رُسُلُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِکِتابِهِ ؛ وهُم عُتبَةُ بنُ غَزوانَ ، وعَبدُ اللّهِ بنُ أبی اُمَیَّةَ ، وَالهُدَیرُ بنُ عَبدِ اللّهِ ـ أخو تَیمِ بنِ مُرَّةَ ـ ، وصُهَیبُ بنُ سِنانٍ ـ أخُو النَّمِرِ بنِ قاسِطٍ ـ یَدعوهُم إلَی الإِسلامِ ، فَإِن أجابوا فَإِخوانٌ ، وإن أبَوا وَاستَکبَروا فَإِلَی الخُطَّةِ المُخزِیَةِ ؛ إلی أداءِ الجِزیَةِ عَن یَدٍ ، فَإِن رَغِبوا عَمّا دَعاهُم إلَیهِ مِن إحدَی ⁽⁹⁾المَنزِلَتَینِ وعَنِدوا ، فَقَد آذَنَهُم عَلی سَواءٍ . وکانَ فی کِتابِهِ صلی الله علیه و آله : «قُلْ یَاأَهْلَ الْکِتَابِ تَعَالَوْاْ إِلَی کَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَیْنَنَا وَبَیْنَکُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِکَ بِهِ شَیْئا وَلَا یَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللَّهِ فَإِن تَوَلَّوْاْ فَقُولُواْ اشْهَدُواْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ » . ⁽¹⁰⁾قالوا : وکانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لا یُقاتِلُ قَوما حَتّی یَدعُوَهُم ، فَازدادَ القَومُ ـ لِوُرودِ رُسُلِ نَبِیِّ اللّهِ صلی الله علیه و آله وکِتابِهِ ـ نُفورا وَامتِزاجا ، فَفَزِعوا لِذلِکَ إلی بِیعَتِهِمُ العُظمی ، وأَمَروا فَفُرِشَ أرضُها واُلبِسَ جُدُرُها بِالحَریرِ وَالدِّیباجِ ، ورَفَعُوا الصَّلیبَ الأَعظَمَ ـ وکانَ مِن ذَهَبٍ مُرَصَّعٍ أنفَذَهُ إلَیهِمُ القَیصَرُ الأَکبَرُ ـ ، وحَضَرَ ذلِکَ بَنُو الحارِثِ بنُ کَعبٍ ، وکانوا لُیوثَ الحَربِ وفُرسانَ النّاسِ ، قَد عَرَفَتِ العَرَبُ ذلِکَ لَهُم فی قَدیمِ أیّامِهِم فِی الجاهِلِیَّةِ . فَاجتَمَعَ القَومُ جَمیعا لِلمَشوَرَةِ وَالنَّظَرِ فی اُمورِهِم ، وأَسرَعَت إلَیهِمُ القَبائِلُ مِن مَذحِجٍ وعَکٍّ وحِمیَرٍ وأَنمارٍ ومَن دَنا مِنهُم نَسَبا ودارا مِن قَبائِلِ سَبَأٍ ، وکُلُّهُم قَد وَرِمَ أنفُهُ غَضَبا لِقَومِهِم ، ونَکَصَ مَن تَکَلَّمَ مِنهُم بِالإِسلامِ ارتِدادا ، فَخاضوا وأَفاضوا فی ذِکرِ المَسیرِ بِنَفسِهِم وجَمعِهِم إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وَالنُّزولِ بِهِ بِیَثرِبَ لِمُناجَزَتِهِ . فَلَمّا رَأی أبو حارِثَةَ ⁽¹¹⁾حُصَینُ بنُ عَلقَمَةَ اُسقُفُّهُمُ الأَوَّلُ وصاحِبُ مَدارِسِهِم وعَلّامُهُم ـ وکانَ رَجُلاً مِن بَنی بَکرِ بنِ وائِلٍ ـ ما أزمَعَ القَومُ عَلَیهِ مِن إطلاقِ الحَربِ ، دَعا بِعِصابَةٍ فَرَفَعَ بِها حاجِبَیهِ عَن عَینَیهِ ـ وقَد بَلَغَ یَومَئِذٍ عِشرینَ ومِئَةَ سَنَةٍ ـ ثُمَّ قامَ فیهِم خَطیبا مُعتَمِدا عَلی عَصا ، وکانَت فیهِ بَقِیَّةٌ ولَهُ رَأیٌ ورَوِیَّةٌ ، وکانَ مُوَحِّدا یُؤمِنُ بِالمَسیحِ وبِالنَّبِیِ علیهماالسلام ، ویَکتُمُ ذلِکَ مِن کَفَرَةِ قَومِهِ وأَصحابِهِ ، فَقالَ : مَهلاً بَنی عَبدِ المَدانِ مَهلاً ، استَدیمُوا العافِیَةَ وَالسَّعادَةَ ؛ فَإِنَّهُما مَطوِیّانِ فِی الهَوادَةِ ، دُبّوا إلی قَومٍ فی هذَا الأَمرِ دَبیبَ ⁽¹²⁾الذَّرِّ ⁽¹³⁾، وإیّاکُم وَالسَّورَةَ ⁽¹⁴⁾العَجلی ؛ فَإِنَّ البَدیهَةَ بِها لا تُنجَبُ ، إنَّکُم وَاللّهِ عَلی فِعلِ ما لَم تَفعَلوا أقدَرُ مِنکُم عَلی رَدِّ ما فَعَلتُم ، ألا إنَّ النَّجاةَ مَقرونَةٌ بِالأَناةِ ، ألا رُبَّ إحجامٍ أفضَلُ مِن إقدامٍ ، وکَأَیِّن ⁽¹⁵⁾مِن قَولٍ أبلَغُ مِن صَولٍ ⁽¹⁶⁾. ثُمَّ أمسَکَ، فَأَقبَلَ عَلَیهِ کُرزُ بنُ سَبرَةَ الحارِثِیُ، وکانَ یَومَئِذٍ زَعیمَ بَنِی الحارِثِ بنِ کَعبٍ وفی بَیتِ شَرَفِهِم وَالمُعَصَّبَ فیهِم وأَمیرَ حُروبِهِم ، فَقالَ : لَقَدِ انتَفَخَ سَحرُکَ وَاستُطیرَ قَلبُکَ أبا حارِثَةَ ، فَظِلتَ کَالمَسبوعِ النزاعة ⁽¹⁷⁾الهَلوعِ ، تَضرِبُ لَنَا الأَمثالَ وتُخَوِّفُنَا النِّزالَ ، لَقَد عَلِمتَ ـ وحَقِّ المَنّانِ ـ بِفَضیلَةِ الحُفّاظِ بِالنّوءِ بِالعِب ءِ ⁽¹⁸⁾وهُوَ عَظیمٌ ، وتَلقَحُ الحَربَ وهِیَ عَقیمٌ ، تَثقَفُ أودَ ⁽¹⁹⁾المَلِکِ الجَبّارِ ، ولَنَحنُ أرکانُ الرائِشِ ⁽²⁰⁾وذِی المنارِ ⁽²¹⁾الّذینَ شَدَدنا مُلکَهُما وأَمَّرنا مَلیکَهُما ، فَأَیَّ أیّامِنا تُنکِرُ أم لِأَیِّهِما ـ وَیکَ ـ تَلمِزُ ؟ فَما أتی عَلی آخِرِ کَلامِهِ حَتَّی انتَظَمَ ⁽²²⁾نَصلَ ⁽²³⁾نَبلَةٍ کانَت فی یَدِهِ بِکَفِّهِ غَیظا وغَضَبا وهُوَ لا یَشعُرُ . فَلَمّا أمسَکَ کُرزُ بنُ سَبرَةَ أقبَلَ عَلَیهِ العاقِبُ ، وَاسمُهُ عَبدُ المَسیحِ بنُ شُرَحبیلَ ـ وهُوَ یَومَئِذٍ عَمیدُ القَومِ وأَمیرُ رَأیِهِم وصاحِبُ مَشوَرَتِهِم ، الَّذی لا یَصدِروُن جَمیعا إلّا عَن قَولِهِ ـ فَقالَ لَهُ : أفلَحَ وَجهُکَ ، وآنَسَ رَبعُکَ ⁽²⁴⁾، وعَزَّ جارُکَ ، وَامتَنَعَ ذِمارُکَ ، ذَکَرتَ ـ وحَقِّ مُغبَرَّةِ الجِباهِ ـ حَسَبا صَمیما ، وعیصا ⁽²⁵⁾کَریما ، وعِزّا قَدیما ، ولکِن أبا سَبرَةَ ! لِکُلِّ مَقامٍ مَقالٌ ، ولِکُلِّ عَصرٍ رِجالٌ ، وَالمَرءُ بِیَومِهِ أشبَهُ مِنهُ بِأَمسِهِ ، وهِیَ الأَیّامُ تُهلِکُ جیلاً وتُدیلُ قَبیلاً ، وَالعافِیَةُ أفضَلُ جِلبابٍ ، ولِلآفاتِ أسبابٌ ، فَمِن أوکَدِ أسبابِهَا التَّعَرُّضُ لِأَبوابِها . ثُمَّ صَمَتَ العاقِبُ مُطرِقا ، فَأَقبَلَ عَلَیهِ السَّیِّدُ وَاسمُهُ أهتَمُ بنُ النُّعمانِ ـ وهُوَ یَومَئِذٍ اُسقُفُّ نَجرانَ ، وکانَ نَظیرَ العاقِبِ فی عُلُوِّ المَنزِلَةِ ، وهُوَ رَجُلٌ مِن عامِلَةَ وعِدادُهُ فی لَخمٍ ، فَقالَ لَهُ : سَعَدَ جَدُّکَ وسَما جَدُّکَ أبا واثِلَةَ ، إنَّ لِکُلِّ لامِعَةٍ ضِیاءٌ ، وعَلی کُلِّ صَوابٍ نورا ، ولکِن لا یُدرِکُهُ ـ وحَقِّ واهِبِ العَقلِ ـ إلّا مَن کانَ بَصیرا ، إنَّکَ أفضَیتَ وهذانِ فیما تصرّف بِکُمَا الکَلِمُ إلی سَبیلَی حَزَنٍ ⁽²⁶⁾وسَهلٍ ، ولِکُلٍّ عَلی تَفاوُتِکُم حَظٌّ مِنَ الرَّأیِ الرَّبیقِ ⁽²⁷⁾وَالأَمرِ الوَثیقِ إذا اُصیبَ بِهِ مَواضِعُهُ ، ثُمَّ إنَّ أخا قُرَیشٍ قَد نَجَدَکُم لِخَطبٍ عَظیمٍ وأَمرٍ جَسیمٍ ، فَما عِندَکُم فیهِ قولوا وأَنجِزوا ، أبُخوعٌ ⁽²⁸⁾وإقرارٌ ، أم نُزوعٌ ؟ قالَ عُتبَةُ وَالهَدیرُ ⁽²⁹⁾وَالنَّفَرُ مِن أهلِ نَجرانَ : فَعادَ کُرزُ بنُ سَبرَةَ لِکَلامِهِ وکانَ کَمِیّا ⁽³⁰⁾أبِیّا ، فَقالَ : أنَحنُ نُفارِقُ دینا رَسَخَت عَلَیهِ عُروقُنا ، ومَضی عَلَیهِ آباؤُنا ، وعَرَفَ مُلوکُ النّاسِ ثُمّ العَرَبُ ذلِکَ مِنّا ؟ ! أنَتَهالَکُ إلی ذلِکَ أم نُقِرُّ بِالجِزیَةِ وهِیَ الخِزیَةُ حَقّا ؟ لا وَاللّهِ حَتّی نُجَرِّدَ البَواتِرَ مِن أغمادِها ، وتَذهَلَ الحَلائِلُ عَن أولادِها ، أو نَشرُقُ نَحنُ [و] ⁽³¹⁾مُحَمَّدٌ بِدِمائِنا ، ثُمَّ یُدیلُ اللّهُ عز و جل بِنَصرِهِ مَن یَشاءُ . قالَ لَهُ السَّیِّدُ : اِربَع ⁽³²⁾عَلی نَفسِکَ وعَلَینا أبا سَبرَةَ ، فَإِنَّ سَلَّ السَّیفِ یَسِلُّ السَّیفَ ، وإنَّ مُحَمَّدا قَد بَخَعَت لَهُ العَرَبُ وأَعطَتهُ طاعَتَها ومَلَکَ رِجالَها وأَعِنَّتَها ، وجَرَت أحکامُهُ فی أهلِ الوَبَرِ مِنهُم وَالمَدَرِ ، ورَمَقَهُ المَلِکانِ العَظیمانِ کِسری وقَیصَرَ ، فَلا أراکُم ـ وَالرّوحِ ـ لَو نَهَدَ ⁽³³⁾لَکُم إلّا وقَد تَصَدَّعَ عَنکُم مَن خَفَّ مَعَکُم مِن هذِهِ القَبائِلِ ، فَصِرتُم جُفاءً کَأَمسِ الذّاهِبِ ، أو کَلَحمٍ عَلی وَضَمٍ ⁽³⁴⁾. وکانَ فیهِم رَجُلٌ یُقالُ لَهُ جَهیرُ بنُ سُراقَةَ البارِقِیُّ مِن زَنادِقَةِ نَصارَی العَرَبِ ، و کانَ لَهُ مَنزِلَةٌ مِن مُلوکِ النَّصرانِیَّةِ ، وکانَ مَثواهُ بِنَجرانَ ، فَقالَ لَهُ : أبا سُعادَ ، قُل فی أمرِنا وأَنجِدنا بِرَأیِکَ ، فَهذا مَجلِسٌ لَهُ ما بَعدُهُ . فَقالَ : فَإِنّی أری لَکُم أن تُقارِبوا مُحَمَّدا وتُطیعوهُ فی بَعضِ مُلتَمَسِهِ عِندَکُم ، وَلیَنطَلِق وُفودُکُم إلی مُلوکِ أهلِ مِلَّتِکُم ؛ إلَی المَلِکِ الأَکبَرِ بِالرّومِ قَیصَرَ ، وإلی مُلوکِ هذِهِ الجِلدَةِ السَّوداءِ الخَمسَةِ ؛ یَعنی مُلوکَ السّودانِ : مَلِکَ النّوبَةِ ، ومَلِکَ الحَبَشَةِ ، و مَلِکَ علوه ، و مَلِکَ الرّعا ، و مَلِکَ الرّاحاتِ ومَریسَ وَالقِبطِ ـ وکُلُّ هؤُلاءِ کانوا نَصاری ـ . قالَ : وکذلک مَن ضَوی ⁽³⁵⁾إلَی الشّامِ وحَلَّ بِها مِن مُلوکِ غَسّانَ ولَخمٍ وجُذامٍ وقُضاعَةَ ، وغَیرِهِم مِن ذَوی یُمنِکُم ، فَهُم لَکُم عَشیرَةٌ ومَوالی وأَعوانٌ ، وفِی الدّینِ إخوانٌ ـ یَعنی أنَّهُم نَصاری ـ وکَذلِکَ نَصارَی الحیرَةِ مِنَ العُبّادِ وغَیرِهِم ، فَقَد صَبَت إلی دینِهِم قَبائِلُ تَغلِبَ بِنتِ وائِلٍ وغَیرِهِم مِن رَبیعَةَ بنِ نزارٍ ، لِتَسیرَ وُفودُکُم ثُمَّ لِتَخرِقَ إلَیهِمُ البِلادَ إغذاذا ⁽³⁶⁾، فَیَستَصرِخونَهُم لِدینِکُم فَیَستَنجِدَکُمُ الرّومُ وتَسیرَ إلَیکُمُ الأَساوِدَةُ ⁽³⁷⁾مَسیرَ أصحابِ الفیلِ ، وتُقبِلَ إلَیکُم نَصارَی العَرَبِ مِن رَبیعَةِ الیَمَنِ . فَإِذا وَصَلَتِ الأَمدادُ وارِدةً سِرُتم أنتُم فی قَبائِلِکُم وسائِرِ مَن ظاهَرَکُم وبَذَلَ نَصرَهُ ومُوازَرَتَهُ لَکُم ، حَتّی تُضاهِئونَ مَن أنجَدَکُم وأَصرَخَکُم مِنَ الأَجناسِ وَالقَبائِلِ الوارِدَةِ عَلَیکُم . فَأُمُّوا مُحَمَّدا حَتّی تَنجوا بِهِ جَمیعا ، فَسَیَعتِقُ إلَیکُم وافِدا لَکُم مَن صَبا إلَیهِ مَغلوبا مَقهورا ، ویَنعَتِقُ بِهِ مَن کانَ مِنهُم فی مَدَرَتِهِ مَکثورا ⁽³⁸⁾، فَیوشِکُ أن تَصطَلِموا ⁽³⁹⁾حَوزَتَهُ وتُطفِئُوا جَمرَتَهُ ، ویَکونَ لَکُم بِذلِکَ الوَجهُ وَالمَکانُ فِی النّاسِ ، فَلا تَتَمالَکُ العَرَبُ حینَئِذٍ حَتّی تَتَهافَتَ دُخولاً فی دینِکُم ، ثُمَّ لَتَعظُمَنَّ بیعَتُکُم هذِهِ ولَتَشرُفُنَّ حَتّی تَصیرَ کَالکَعبَةِ المَحجوجَةِ بِتِهامَةَ ، هذَا الرَّأیُ فَانتَهِزوهُ فَلا رَأیَ لَکُم بَعدَهُ . فَأَعجَبَ القَومُ کَلامَ جَهیرِ بنِ سُراقَةَ ، ووَقَعَ مِنهُم کُلَّ مَوقِعٍ ، فَکادَ أن یَتَفَرَّقوا عَلَی العَمَلِ بِهِ ، وکانَ فیهِم رَجُلٌ مِن رَبیعَةَ بنِ نزارٍ مِن بَنی قَیسِ بنِ ثَعلَبَةَ ، یُدعی حارِثَةَ بنَ أثالٍ عَلی دینِ المَسیحِ علیه السلام ، فَقامَ حارِثَةُ عَلی قَدَمَیهِ وأَقبَلَ عَلی جَهیرٍ وقالَ مُتَمَثِّلاً شِعرا : مَتی ما تُقِد بِالباطِلِ الحَقَّ یَأبَهُوإن قُدتَ بِالحَقِّ الرَّواسِیَ تَنقَدِ ۴۰ إذا ما أتَیتَ الأَمرَ مِن غَیرِ بابِهِضَلَلتَ وإن تَقصِد إلَی البابِ تَهتَدِ ثُمَّ استَقبَلَ السَّیِّدَ وَالعاقِبَ وَالقِسّیسینَ وَالرُّهبانَ وکافَّةَ نَصاری نَجرانَ بِوَجهِهِ لَم یَخلِط مَعَهُم غَیرَهُم ، فَقالَ : سَمعا سَمعا یا أبناءَ الحِکمَةِ ، وبَقایا حَمَلَةِ الحُجَّةِ ، إنَّ السَّعیدَ وَاللّهِ مَن نَفَعَتهُ المَوعِظَةُ ، ولَم یَعشُ عَنِ التَّذکِرَةِ ، ألا وإنّی اُنذِرُکُم واُذَکِّرُکُم قَولَ مَسیحِ اللّهِ عز و جل . ثُمَّ شَرَحَ وَصِیَّتَهُ ونَصَّهُ عَلی وَصِیِّهِ شَمعونَ بنِ یوحَنّا ، وما یَحدُثُ عَلی اُمَّتِهِ مِنَ الاِفتِراقِ ، ثُمَّ ذَکَرَ عیسی علیه السلام وقالَ : إنَّ اللّهَ جَلَّ جَلالُهُ أوحی إلَیهِ : «فَخُذ یَابنَ أمَتی کِتابی بِقُوَّةٍ ، ثُمَّ فَسِّرهُ لِأَهلِ سورِیا بِلِسانِهِم ، وأَخبِرهُم أنّی أنَا اللّهُ لا إلهَ إلّا أنَا الحَیُّ القَیّومُ ، البَدیعُ الدّائِمُ الَّذی لا أحولُ ولا أزولُ ، إنّی بَعَثتُ رُسُلی ونَزَّلتُ کُتُبی رَحمَةً ونورا وعِصمَةً لِخَلقی ، ثُمَّ إنّی باعِثٌ بِذلِکَ نَجیبَ رِسالَتی أحمَدَ ، صَفوَتی مِن بَرِیَّتی ، البارِقلیطا ⁽⁴⁰⁾عَبدی ، اُرسِلُهُ فی خُلُوٍّ مِنَ الزَّمانِ ، أبعَثُهُ بِمَولِدِهِ فارانَ مِن مَقامِ أبیهِ إبراهیمَ علیه السلام ، اُنزِلُ عَلَیهِ تَوراةً حَدیثَةً ، أفتَحُ بِها أعیُنا عُمیا ، آذانا ⁽⁴¹⁾صُمّا ، وقُلوبا غُلفا ، طوبی لِمَن شَهِدَ أیّامَهُ وسَمِعَ کَلامَهُ فَآمَنَ بِهِ ، وَاتَّبَعَ النّورَ الَّذی جاءَ بِهِ ، فَإِذا ذَکَرتَ یا عیسی ذلِکَ النَّبِیَّ فَصَلِّ عَلَیهِ فَإِنّی ومَلائِکَتی نُصَلّی عَلَیهِ» . قالَ : فَما أتی حارِثَةُ بنُ أثالٍ عَلی قَولِهِ هذا ، حَتّی أظلَمَ بِالسَّیِّدِ وَالعاقِبِ مَکانُهُما ، وکَرِها ما قامَ بِهِ فِی النّاسِ مُعرِبا ومُخبِرا عَنِ المَسیحِ علیه السلام بِما أخبَرَ وقَدَّمَ مِن ذِکرِ النَّبِیِّ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ؛ لِأَنَّهُما کانا قَد أصابا بِمَواضِعِهِما مِن دینِهِما شَرَفا بِنَجرانَ ، ووَجها عِندَ مُلوکِ النَّصرانِیَّةِ جَمیعا ، وکَذلِکَ عِندَ سوقَتِهِم وعَرَبِهِم فِی البِلادِ ، فَأَشفَقا أن یَکونَ ذلِکَ سَبَبا لِانصِرافِ قَومِهِما عَن طاعَتِهِما لِدینِهِما وفَسخا لِمَنزِلَتِهِما فِی النّاسِ . فَأَقبَلَ العاقِبُ عَلی حارِثَةَ فَقالَ : أمسِک عَلَیکَ یا حارِ ، فَإِنَّ رادَّ هذَا الکَلامِ عَلَیکَ أکثَرُ مِن قابِلِهِ ، ورُبَّ قَولٍ یَکونُ بَلِیَّةً عَلی قائِلِهِ ، ولِلقُلوبِ نَفَراتٌ عِندَ الإِصداعِ بِمَظنونِ الحِکمَةِ ، فَاتَّقِ نُفورَها ، فَلِکُلِّ نَبَإٍ أهلٌ ، ولِکُلِّ خَطبٍ مَحَلٌّ ، وإنَّمَا الدَّرَکُ ما أخَذَ لَکَ بِمَواضِی النَّجاةِ ، وأَلبَسَکَ جُنَّةَ السَّلامَةِ ، فَلا تَعدِلَنَّ بِهِما حَظّا ، فَإِنّی لَم آلُکَ ـ لا أبا لَکَ ⁽⁴²⁾ـ نُصحا . ثُمَّ أرَمَّ ⁽⁴³⁾. فَأَوجَبَ السَّیِّدُ أن یُشرِکَ العاقِبَ فی کَلامِهِ ، فَأَقبَلَ عَلی حارِثَةَ فَقالَ : إنّی لَم أزَل أتَعَرَّفُ لَکَ فَضلاً تَمیلُ إلَیکَ الأَلبابُ ، فَإِیّاکَ أن تَقتَعِدَ ⁽⁴⁴⁾مَطِیَّةَ اللَّجاجِ ، وأَن توجِفَ ⁽⁴⁵⁾إلَی السَّرابِ ، فَمَن عُذِرَ بِذلِکَ فلَستَ فیهِ أیُّهَا المَرءُ بِمَعذورٍ ، وقَد أغفَلَکَ أبو واثِلَةَ ـ وهُوَ وَلِیُّ أمرِنا وسَیِّدُ حَضَرِنا ـ عِتابا ، فَأَولِهِ اعتِبارا ⁽⁴⁶⁾. ثُمَّ تَعلَمُ أنَّ ناجِمَ ⁽⁴⁷⁾قُرَیشٍ ـ یَعنی رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ یَکونُ رُزؤُهُ قَلیلاً ثُمَّ یَنقَطِعُ ، ویَخلو أنَّ بَعدَ ذلِکَ قَرنٌ ⁽⁴⁸⁾یُبعَثُ فی آخِرِهِ النَّبِیُّ المَبعوثُ بِالحِکمَةِ وَالبَیانِ وَالسَّیفِ وَالسُّلطانِ ، یَملِکُ مُلکا مُؤَجَّلاً تُطَبِّقُ فیهِ اُمَّتُهُ المَشارِقَ وَالمَغارِبَ ، ومِن ذُرِّیَّتِهِ الأَمیرُ الظّاهِرُ ؛ یَظهَرُ عَلی جَمیعِ المَلَکاتِ وَالأَدیانِ ، ویَبلُغُ مُلکُهُ ما طَلَعَ عَلَیهِ اللَّیلُ وَالنَّهارُ ، وذلِکَ ـ یا حارِ ـ أمَلٌ مِن وَرائِهِ أمَدٌ ومِن دونِهِ أجَلٌ ، فَتَمَسَّک مِن دِینِکَ بِما تَعلَمُ ، وتَمَنَّع ـ للّهِِ أبوکَ ⁽⁴⁹⁾ـ مِن اُنسٍ مُتَصَرِّمٍ ⁽⁵⁰⁾بِالزَّمانِ ، أو لِعارِضٍ مِنَ الحَدَثانِ ، فَإِنَّما نَحنُ لِیَومِنا ولِغَدٍ أهلُهُ . فَأَجابَهُ حارِثَةُ بنُ أثالٍ فَقالَ : إیها عَلَیکَ أبا قُرَّةَ ! فَإِنَّهُ لا حَظَّ فی یَومِهِ لِمَن لا دَرَکَ لَهُ فی غَدِهِ ، وَاتَّقِ اللّهَ تَجدِ اللّهَ جَلَّ وتَعالی بِحَیثُ لا مَفزَعَ إلّا إلَیهِ . وعَرَّضتَ مُشَیِّدا بِذِکرِ أبی واثِلَةَ ! فَهُوَ العَزیزُ المُطاعُ ، الرَّحِبُ الباعُ ، وإلَیکُما مَعا مُلقَی الرِّحالِ ، فَلَو اُضرِبَتِ التَّذکِرَةُ عَن أحَدٍ لِتَبریزِ فَضلٍ لَکُنتُماهُ ، لکِنَّها أبکارُ الکَلامِ تُهدی لِأَربابِها ، ونَصیحَةٌ کُنتُما أحَقَّ مَن أصغی لَها ⁽⁵¹⁾. إنَّکُما مَلیکا ثَمَراتِ قُلوبِنا ، ووَلِیّا طاعَتِنا فی دینِنا ، فَالکَیَسَ الکَیَسَ ـ یا أیُّهَا المُعَظَمّانِ ـ عَلَیکُما بِهِ ، أرِیا مَقاما یُدهِکُما نَواحیهِ ، وَاهجُرا سُنَّةَ ⁽⁵²⁾التَّسویفِ فیما أنتُما بِعَرضِهِ . آثِرَا اللّهَ فیما کانَ یُؤثِرُکُما بِالمَزیدِ مِن فَضلِهِ ، ولا تَخلُدا فیما أظَلَّکُما إلَی الونیّةِ ⁽⁵³⁾، فَإِنَّهُ مَن أطالَ عِنانَ الأَمرِ أهلَکَتهُ الغِرَّةُ ⁽⁵⁴⁾، ومَنِ اقتَعَدَ مَطِیَّةَ الحَذَرِ کانَ بِسَبیلِ أمنٍ مِنَ المَتالِفِ ، ومَنِ استَنصَحَ عَقلَهُ کانَتِ العِبرَةُ لَهُ لا بِهِ ، ومَن نَصَحَ للّهِِ عز و جل آنَسَهُ اللّهُ جَلَّ وتَعالی بِعِزِّ الحَیاةِ وسَعادَةِ المُنقَلَبِ . ثُمَّ أقبَلَ عَلَی العاقِبِ مُعاتِبا ، فَقالَ : وزَعَمتَ ـ أبا واثِلَةَ ـ أنَّ رادَّ ما قُلتُ أکثَرُ مِن قائِلِهِ ، وأَنتَ لعَمرُو اللّهِ حَرِیٌّ ألّا یُؤثَرُ هذا عَنکَ ، فَقَد عَلِمتَ وعَلِمنا اُمَّةَ الإِنجیلِ مَعا بِسیرَةِ ما قامَ بِهِ المَسیحُ علیه السلام فی حَوارِیِّهِ ، ومَن آمَنَ لَهُ مِن قَومِهِ ، وهذِهِ مِنکَ فَهَّةٌ ⁽⁵⁵⁾لا یَرحَضُها ⁽⁵⁶⁾إلَا التَّوبَةُ وَالإِقرارُ بِما سَبَقَ بِهِ الإِنکارُ . فَلَمّا أتی عَلی هذَا الکَلامِ صَرَفَ إلَی السَّیِّدِ وَجهَهُ ، فَقالَ : لا سَیفَ إلّا ذو نَبوَةٍ ، ولا عَلیمَ إلّا ذو هَفوَةٍ ، فَمَن نَزَعَ عَن وَهلَةٍ وأَقلَعَ فَهُوَ السَّعیدُ الرَّشیدُ ، وإنَّمَا الآفَةُ فِی الإِصرارِ . وأَعرَضتَ بِذِکرِ نَبِیَّینِ یُخلَقانِ ـ زَعَمتَ ـ بَعدَ ابنِ البَتولِ ، فَأَینَ یَذهَبُ بِکَ عَمّا خَلَدَ فِی الصُّحفِ مِن ذِکری ذلِکَ ؟ ألَم تَعلَم ما أنبَأَ بِهِ المَسیحُ علیه السلام فی بَنی إسرائیلَ ، وقَولَهُ لَهُم : «کَیفَ بِکُم إذا ذُهِبَ بی إلی أبی وأَبیکُم ، وخُلِّفَ بَعدَ أعصارٍ یَخلو مِن بَعدی وبَعدِکُم صادِقٌ وکاذِبٌ ؟ قالوا : ومَن هُما یا مَسیحَ اللّهِ ؟ قالَ : نَبِیٌّ مِن ذُرِّیَّةِ إسماعیلَ علیه السلام صادِقٌ ، ومُتَنَبِّئٌ مِن بَنی إسرائیلَ کاذِبٌ ، فَالصّادِقُ مُنبَعِثٌ مِنهُما بِرَحمَةٍ ومَلحَمَةٍ ، یَکونُ لَهُ المُلکُ وَالسُّلطانُ ما دامَتِ الدُّنیا ، وأَمَّا الکاذِبُ فَلَهُ نَبزٌ یُذکَرُ بِهِ المَسیحُ الدَّجّالُ ، یَملِکُ فُواقا ⁽⁵⁷⁾ثُمَّ یَقتُلُهُ اللّهُ بِیَدی إذا رُجِعَ بی» . قالَ حارِثَةُ : واُحَذِّرُکُم یا قَومِ أن یَکونَ مَن قَبلَکُم مِنَ الیَهودِ اُسوَةً لَکُم ، إنَّهُم اُنذِروا بِمَسیحَینِ ؛ مَسیحِ رَحمَةٍ وهُدیً ، ومَسیحِ ضَلالَةٍ ، وجُعِلَ لَهُم عَلی کُلِّ واحِدٍ مِنهُما آیَةٌ وأَمارَةٌ ، فَجَحَدوا مَسیحَ الهُدی وکَذَّبوا بِهِ ، وآمَنوا بِمَسیحِ الضَّلالَةِ الدَّجّالِ وأَقبَلوا عَلَی انتِظارِهِ ، وأَضرَبوا فِی الفِتنَةِ ورَکِبُوا نَتجَها ، ومِن قَبلُ نَبَذوا کِتابَ اللّهِ وَراءَ ظُهورِهِم وقَتَلوا أنبِیاءَهُ وَالقَوّامینَ بِالقِسطِ مِن عِبادِهِ ، فَحَجَبَ اللّهُ عز و جل عَنهُمُ البَصیرَةَ بَعدَ التَّبصِرَةِ بِما کَسَبَت أیدیهِم ، ونَزَعَ مُلکَهُم مِنهُم بِبَغیِهِم ، وأَلزَمهُمُ الذِّلَّةَ وَالصَّغارَ ، وجَعَلَ مُنقَلَبَهُم إلَی النّارِ . قالَ العاقِبُ : فَما أشعَرَکَ ـ یا حارِ ـ أن یَکونَ هذَا النَّبِیُّ المَذکورُ فِی الکُتُبِ هُوَ قاطِنُ یَثرِبَ ، ولَعَلَّهُ ابنُ عَمِّکَ صاحِبُ الیَمامَةِ ، فَإِنَّهُ یَذکُرُ مِنَ النُّبُوَّةِ ما یَذکُرُ مِنها أخو قُرَیشٍ ، وکِلاهُما مِن ذُرِّیَّةِ إسماعیلَ ولِجَمیعِهِما أتباعٌ وأَصحابٌ ، یَشهَدونَ بِنُبُوَّتِهِ ویُقِرّونَ لَهُ بِرِسالَتِهِ ، فَهَل تَجِدُ بَینَهُما فی ذلِکَ مِن فاصِلَةٍ فَتَذکُرُها ؟ قالَ حارِثَةُ : أجَل وَاللّهِ ، أجِدُها وَاللّهِ أکبَرَ وأَبعَدَ مِمّا بَینَ السَّحابِ وَالتُّرابِ ، وهِیَ الأَسبابُ الَّتی بِها وبِمِثلِها تَثبُتُ حُجَّةُ اللّهِ فی قُلوبِ المُعتَبِرینَ مِن عِبادِهِ لِرُسُلِهِ وأَنبِیائِهِ . وأَمّا صاحِبُ الیَمامَةِ فَیَکفیکَ فیهِ ما أخبَرَکُم بِهِ سُفَراؤُکُم وغَیرُکُم ⁽⁵⁸⁾، وَالمُنتَجِعَةُ ⁽⁵⁹⁾مِنکُم أرضَهُ ، ومَن قَدِمَ مِن أهلِ الیَمامَةِ عَلَیکُم ، ألَم یُخبِروکُم جَمیعا عَن رُوّادِ مُسَیلِمَةَ وسَمّاعیهِ ، ومَن أوفَدَهُ صاحِبُهُم إلی أحمَدَ بِیَثرِبَ ، فَعادوا إلَیهِ جَمیعا بِما تَعَرَّفوا هُناکَ فی بَنی قیلَةَ وتَبَیَّنوا بِهِ ! قالوا : قَدِمَ عَلَینا أحمَدُ یَثرِبَ وبِئارُنا ثِمادٌ ⁽⁶⁰⁾ومِیاهُنا مَلِحَةٌ ، وکُنّا مِن قَبلِهِ لا نَستَطیبُ ولا نَستَعذِبُ ، فَبَصَقَ فی بَعضِها ومَجَّ ⁽⁶¹⁾فی بَعضٍ فَعادَت عِذابا مُحلَولِیةً ، وجاشَ ⁽⁶²⁾مِنها ما کانَ ماؤُها ثِمادا فَحارَ ⁽⁶³⁾بَحرا . قالوا : وتَفَلَ مُحَمَّدٌ فی عُیونِ رِجالٍ ذَوی رَمَدٍ ، وعَلی کُلومِ ⁽⁶⁴⁾رِجالٍ ذوی جِراحٍ ، فَبَرَأَت لِوَقتِهِ عُیونُهُم فَمَا اشتَکوها ، وَاندَمَلَت جِراحاتُهُم فَما ألِموها ، فی کَثیرٍ مِمّا أدَّوا ونَبَّئوا عَن مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله مِن دَلالَةٍ وآیَةٍ . وأَرادوا صاحِبَهُم مُسَیلِمَةَ عَلی بَعضِ ذلِکَ ، فَأَنعَمَ لَهُم کارِها ، وأَقبَلَ بِهِم إلی بَعضِ بِئارِهِم فَمَجَّ فیها ، وکانَتِ الرَّکِیُّ ⁽⁶⁵⁾مَعذوذَبَةً فَصارَت مَلِحا لا یُستَطاعُ شَرابُهُ ، وبَصَقَ فی بِئرٍ کانَ ماؤُها وَشَلاً ⁽⁶⁶⁾فَعادَت فَلَم تَبِضَّ ⁽⁶⁷⁾بِقَطرَةٍ مِن ماءٍ ، وتَفَلَ فی عَینِ رَجُلٍ کانَ بِها رَمَدٌ فَعَمِیَت ، وعَلی جِراحٍ ـ أو قالوا : جِراحِ آخَرَ ـ فَاکتَسی جِلدَهُ بَرَصا . فَقالوا لِمُسَیلِمَةَ فیما أبصَروا فی ذلِکَ مِنهُ وَاستَبرَؤوهُ ، فَقالَ : وَیحَکُم! بِئسَ الاُمَّةُ أنتُم لِنَبِیِّکُم وَالعَشیرَةُ لِابنِ عَمِّکُم ، إنَّکُم کَلَّفتُمونی یا هؤُلاءِ مِن قَبلِ أن یوحی إلَیَّ فی شَیءٍ مِمّا سَأَلتُم ، وَالآنَ فَقَد اُذِنَ لی فی أجسادِکُم وأَشعارِکُم دونَ بِئارِکُم ومِیاهِکُم ، هذا لِمَن کانَ مِنکُم بی مُؤمِنا ، وأَمّا مَن کانَ مُرتابا فَإِنَّهُ لا یَزیدُهُ تَفلَتی عَلَیهِ إلّا بَلاءً ، فَمَن شاءَ الآنَ مِنکُم فَلیَأتِ لِأَتفِلَ فی عَینِهِ وعَلی جِلدِهِ . قالوا : ما فینا ـ وأَبیکَ ـ أحَدٌ یَشاءُ ذلِکَ ، إنّا نَخافُ أن یَشمَتَ بِکَ أهلُ یَثرِبَ . وأَضرَبوا عَنهُ حَمِیَّةً لِنَسَبِهِ فیهِم وتَذَمُّما لِمَکانِهِ مِنهُم . فَضَحِکَ السَّیِّدُ وَالعاقِبُ حَتّی فَحَصَا الأَرضَ بِأَرجُلِهِما ، وقالا : مَا النّورُ وَالظَّلامُ وَالحَقُّ وَالباطِلُ ، بِأَشَدَّ تَبایُنا وتَفاوُتا مِمّا بَینَ هذَینِ الرَّجُلَینِ صِدقا وکِذبا . قالوا : وکانَ العاقِبُ أحَبَّ ـ مَعَ ما تَبَیَّنَ مِن ذلِکَ ـ أن یُشَیِّدَ ما فَرَطَ مِن تَفریطِ مُسَیلِمَةَ ، ویُؤَهِّلَ ⁽⁶⁸⁾مَنزِلَتَهُ لِیَجعَلَهُ لِرَسولِ اللّه صلی الله علیه و آله کُفّا ⁽⁶⁹⁾، استِظهارا بِذلِکَ فی بَقاءِ عِزَّتِهِ ، وما طارَ لَهُ مِنَ السُّمُوِّ فی أهلِ مِلَّتِهِ ، فَقالَ : ولَئِن فَخَرَ أخو بَنی حَنیفَةَ فی زَعمِهِ أنَّ اللّهَ عز و جل أرسَلَهُ ، وقالَ مِن ذلِکَ ما لَیسَ لَهُ بِحَقٍّ ، فَلَقَد بَرَّ فی أن نَقَلَ قَومَهُ مِن عِبادَةِ الأَوثانِ إلَی الإِیمانِ بِالرَّحمنِ . قالَ حارِثَةُ : أنشُدُکَ بِاللّهِ الَّذی دَحاها ⁽⁷⁰⁾، وأَشرَقَ بِاسمِهِ قَمَراها ، هَل تَجِدُ فیما أنزَلَ اللّهُ عز و جلفِی الکُتُبِ السّالِفَةِ ، یَقولُ اللّهُ عز و جل : «أنَا اللّهُ لا إلهَ إلّا أنَا دَیّانُ یَومِ الدّینِ ، أنزَلتُ کُتُبی وأَرسَلتُ رُسُلی ؛ لِأَستَنقِذَ بِهِم عِبادی مِن حَبائِلِ الشَّیطانِ ، وجَعَلتُهُم فی بَرِیَّتی وأَرضی کَالنُّجومِ الدَّراری فی سَمائی ، یَهدونَ بِوَحیی وأَمری ، مَن أطاعَهُم أطاعَنی ومَن عَصاهُم فَقَد عَصانی ، وإنّی لَعَنتُ ومَلائِکَتی فی سَمائی وأَرضی وَالّلاعِنونَ مِن خَلقی ، مَن جَحَدَ رُبوبِیَّتی ، أو عَدَلَ بی شَیئا مِن بَرِیَّتی ، أو کَذَّبَ بِأَحَدٍ مِن أنبِیائی ورُسُلی ، أو قالَ : اُوحِیَ إلَیَّ و لَم یوحَ إلَیهِ شَیءٌ ، أو غَمَصَ ⁽⁷¹⁾سُلطانی أو تَقَمَّصَهُ مُتَبَرِّیا ، أو أکمَهَ ⁽⁷²⁾عِبادی وأَضَلَّهُم عَنّی ، ألا وإنَّما یَعبُدُنی مَن عَرَفَ ما اُریدُ مِن عِبادَتی وطاعَتی مِن خَلقی ، فَمَن لَ یَقصِد إلَیَّ مِنَ السَّبیلِ الَّتی نَهَجتُها بِرُسُلی ، لَم یَزدَد فی عِبادَتِهِ مِنّی إلّا بُعدا» ؟ قالَ العاقِبُ : رُوَیدَکَ ، فَأَشهَدُ لَقَد نَبَّأتَ حَقّا . قالَ حارِثَةُ : فَما دونَ الحَقِّ مِن مُقنِعٍ ، وما بَعدَهُ لِامرِئٍ مَفزَعٌ ، ولِذلِکَ قُلتُ الَّذی قُلتُ . فَاعتَرَضَهُ السَّیِّدُ ـ وکانَ ذا مِحالٍ ⁽⁷³⁾وجِدالٍ شَدیدٍ ـ فَقالَ : ما أحری وما أری أخا قُرَیشٍ مُرسَلاً إلّا إلی قَومِهِ بَنی إسماعیلَ [ بـِ ] ⁽⁷⁴⁾ـدینِهِ ، وهُوَ مَعَ ذلِکَ یَزعُمُ أنَّ اللّهَ عز و جلأرسَلَهُ إلَی النّاسِ جَمیعا ! قالَ حارِثَةُ : أفتَعَلَمُ أنتَ ـ یا أبا قُرَّةَ ـ أنَّ مُحَمَّدا مُرسَلٌ مِن رَبِّهِ إلی قَومِهِ خاصَّةً ؟ قالَ : أجَل . قالَ : أتَشهَدُ لَهُ بِذلِکَ ؟ قالَ : وَیحَکَ! وهَل یُستَطاعُ دَفعُ الشَّواهِدِ ؟ نَعَم ، أشهَدُ غَیرَ مُرتابٍ بِذلِکَ ، وبِذلِکَ شَهِدَت لَهُ الصُّحُفُ الدّارِسَةُ وَالأَنباءُ الخالِیَةُ . فَأَطرَقَ حارِثَةُ ضاحِکا یَنکُتُ الأَرضَ بِسَبّابَتِهِ . قالَ السَّیِّدُ : ما یُضحِکُکَ یَابنَ اُثالٍ ؟ قالَ : عَجِبتُ فَضَحِکتُ ، قالَ : أوَ عَجَبٌ ما تَسمَعُ ؟ قالَ : نَعَم ، العَجَبُ أجمَعُ ، أ لَیسَ ـ بِالإِلهِ ـ بِعَجیبٍ مِن رَجُلٍ اُوتِیَ أثَرَةً مِن عِلمٍ وحِکمَةٍ یَزعُمُ أنَّ اللّهَ عز و جل اصطَفی لِنُبُوَّتِهِ وَاختَصَّ بِرِسالَتِهِ وأَیَّدَ بِروحِهِ وحِکمَتِهِ ، رَجُلاً خَرّاصا ⁽⁷⁵⁾یَکذِبُ عَلَیهِ ، ویَقولُ : اُوحِیَ إلَیَّ ولَم یوحَ إلَیهِ ، فَیَخلِطُ ـ کَالکاهِنِ ـ کَذِبا بِصِدقٍ وباطِلاً بِحَقٍّ ؟! فَارتَدَعَ السَّیِّدُ وعَلِمَ أنَّهُ قَد وَهِلَ ⁽⁷⁶⁾، فَأَمسَکَ مَحجوجا . قالوا : وکانَ حارِثَةُ بِنَجرانَ حَثیثا ⁽⁷⁷⁾، فَأَقبَلَ عَلَیهِ العاقِبُ وقَد قَطَعَهُ ما فَرَطَ إلَی السَّیِّدِ مِن قَولِهِ ، فَقالَ لَهُ : عَلَیکَ أخا بَنی قَیسِ بنِ ثَعلَبَةَ ، وَ احبِس عَلَیکَ ذَلَقَ ⁽⁷⁸⁾لِسانِکَ ، وما لَم تَزَل تَستَحِمُّ ⁽⁷⁹⁾لَنا مِن مَثابَةِ سَفَهِکَ ، فَرُبَّ کَلِمَةٍ یَرفَعُ صاحِبُها بِها رَأسا قَد ألقَتهُ فی قَعرٍ مُظلِمَةٍ ، ورُبَّ کَلِمَةٍ لَأَمَت ورَأَبَت قُلوبا نَغلَةً ⁽⁸⁰⁾، فَدَع عَنکَ ما یَسبِقُ إلَی القُلوبِ إنکارُهُ ، وإن کانَ عِندَکَ ما یَبینُ اعتِذارُهُ . ثُمَّ اعلَم أنَّ لِکُلِّ شَیءٍ صورَةً ، وصورَةُ الإِنسانِ العَقَلُ ، وصورَةُ العَقلِ الأَدَبُ ، وَالأَدَبُ أدَبانِ : طباعِیٌّ ومُرتاضِیٌّ ، فَأَفضَلُهُما أدَبُ اللّهِ جَلَّ جَلالُهُ ، ومِن أدَبِ اللّهِ سُبحانَهُ وحِکمَتِهِ أن یُری لِسُلطانِهِ حَقٌّ لَیسَ لِشَیءٍ مِن خَلقِهِ ؛ لِأَنَّهُ الحَبلُ بَینَ اللّهِ وبَینَ عِبادِهِ ، وَالسُّلطانُ اثنانِ : سُلطانُ مَلَکَةٍ وقَهرٍ ، وسُلطانُ حِکمَةٍ وشَرعٍ ، فَأَعلاهُما فَوقا سُلطانُ الحِکمَةِ ، قَد تَری یا هذا أنَّ اللّهَ عز و جل قَد صَنَعَ لَنا حَتّی جَعَلَنا حُکّاما وقُوّاما عَلی مُلوکِ مِلَّتِنا ، ومِن بَعدِهِم مِن حَشوَتِهِم وأَطرافِهِم ، فَاعرِف لِذِی الحَقِّ حَقَّهُ أیُّهَا المَرءُ وخَلّاکَ ⁽⁸¹⁾ذَمٌّ . ثُمَّ قالَ : وذَکَرتَ أخا قُرَیشٍ وما جاءَ بِهِ مِنَ الآیاتِ وَالنُّذُرِ ، فَأَطَلتَ وأَعرَضتَ ، ولَقد بَرَرتَ ⁽⁸²⁾؛ فَنَحنُ بِمُحَمَّدٍ عالِمونَ ، وبِهِ جِدّا موقِنونَ ، شَهِدتُ لَقَد انتَظَمَت لَهُ الآیاتُ وَالبَیِّناتُ ، سالِفُها وآنِفُها ، إلّا آیَةً ⁽⁸³⁾هِیَ أشفاها وأَشرَفُها ، وإنَّما مَثَلُها فیما جاءَ بِهِ کَمَثلِ الرَّأسِ لِلجَسَدِ ، فَما حالُ جَسَدٍ لا رَأسَ لَهُ ؟ ! فَأَمهِل رُوَیدا نَتَجَسَّسُ الأَخبارَ ونَعتَبِرُ الآثارَ ، وَلنَستَشِفَّ ما ألفَینا مِمّا اُفضِیَ إلَینا ، فَإِن آنَسنَا الآیَةَ الجامِعَةَ الخاتِمَةَ لَدَیهِ ، فَنَحنُ إلَیهِ أسرَعُ ولَهُ أطوَعُ ، وإلّا فَاعلَم ما تَذکُرُ ⁽⁸⁴⁾بِهِ النُّبُوَّةَ وَ السِّفارَةَ عَنِ الرَّبِّ الَّذی لا تَفاوُتَ فی أمرِهِ ولا تُغایَرَ فی حُکمِهِ . قالَ لَهُ حارِثَةُ : قَد نادَیتَ فَأَسمَعتَ ، وقَرَعتَ ⁽⁸⁵⁾فَصَدَعتَ ، وسَمِعتَ وأَطَعتَ ، فَما هذِهِ الآیَةُ الَّتی أوحَشَ بَعدَ الأُنسَةِ فَقدُها ، وأَعقَبَ الشَّکَّ بَعدَ البَیِّنَةِ عُدمُها ؟ ! وقالَ لَهُ العاقِبُ : قَد أثلَجَکَ أبو قُرَّةَ بِها ، فَذَهَبتَ عَنها فی غَیرِ مَذهَبٍ ، وحاوَرتَنا فَأَطَلتَ فی غیرِ ما طائِلٍ حِوارَنا ⁽⁸⁶⁾. قالَ حارِثَةُ : إلی ذلِکَ فَجَلِّهَا الآنَ لی فِداکَ أبی واُمّی . قالَ العاقِبُ : أفلَحَ مَن سَلَّمَ لِلحَقِّ وصَدَعَ بِهِ ولَم یَرغَب عَنهُ ، وقَد أحاطَ بِهِ عِلما ، فَقَد عَلِمنا وعَلِمتَ مِن أنباءِ الکُتُبِ المُستَودَعَةِ عِلمَ القُرونِ ، وما کانَ وما یَکونُ ، فَإِنَّهَا استَهَلَّت بِلِسانِ کُلِّ اُمَّةٍ مِنهُم ، مُعرِبَةً مُبَشِّرَةً ومُنذِرَةً بِأَحمَدَ النَّبِیِّ العاقِبِ ، الَّذی تُطَبِّقُ اُمَّتُهُ المَشارِقَ وَالمَغارِبَ ، یَملِکُ ـ وشیعَتُهُ مِن بَعدِهِ ـ مُلکا مُؤَجَّلاً یَستَأثِرُ مُقتَبَلُهُم مُلکا عَلَی الأَحَمِّ ⁽⁸⁷⁾مِنهُم بِذلِکَ النَّبِیِّ وتَباعَةَ وبَیتا ⁽⁸⁸⁾. ویوسِع مِن بَعدِهِم اُمَّتُهُم عُدوانا وهَضما ، فَیَملِکونَ بِذلِکَ سَبتا ⁽⁸⁹⁾طَویلاً ، حَتّی لا یَبقی بِجَزیرَةِ العَرَبِ بَیتٌ إلّا وهُوَ راغِبٌ إلَیهِم أو راهِبٌ لَهُم ، ثُمَّ یُدالُ بَعدَ لَأیٍ ⁽⁹⁰⁾مِنهُم ، ویَشعَثُ سُلطانُهُم حَدّا حَدّا ، وبَیتا فَبَیتا ، حَتّی تَجیءَ أمثالُ النَّغَفِ ⁽⁹¹⁾مِنَ الأَقوامِ فیهِم، ثُمَّ یَملِکُ أمرَهُم عَلَیهِم عُبَداؤُهم وقِنُّهُم، یَملِکونَ جیلاً فَجیلاً ، یَسیرونُ فِی النّاسِ بِالقَعسَرِیَّةِ ⁽⁹²⁾خبطا خبطا ، ویَکونُ سُلطانُهُم سُلطانا عَضوضا ضَروسا ، فَتَنقُصُ الأَرضُ حینَئِذٍ مِن أطرافِها ، ویَشتَدُّ البَلاءُ وتَشتَمِلُ الآفاتُ ، حَتّی یَکونَ المَوتُ أعَزَّ مِنَ الحَیاةِ الحَمراءِ ، أو أحَبَّ حینَئِذٍ إلی أحَدِهِم مِنَ الحَیاةِ ، وما ذلِکَ إلّا لِما یُدهَونَ ⁽⁹³⁾بِهِ مِنَ الضُّرِّ وَالضَّرّاءِ ، وَالفِتنَةِ العَشواءِ . وقُوّامُ الدّینِ یَومَئِذٍ وزُعَماؤُهُم یَومَئِذٍ اُناسٌ لَیسوا مِن أهلِهِ ، فَیَمُجُّ الدّینُ بِهِم وتَعفو آیاتُهُ ، ویُدبِرُ تَوَلِّیا وإمحاقا ، فَلا یَبقی مِنهُ إلَا اسمُهُ ، حَتّی یَنعاهُ ناعیهِ ، وَالمُؤمِنُ یَومَئِذٍ غَریبٌ ، وَالدَّیّانونَ قَلیلٌ ما هُم ، حَتّی یَستَأیِسُ ⁽⁹⁴⁾النّاسُ مِن رَوحِ اللّهِ وفَرَجِهِ إلّا أقَلُّهُم ، وتَظُّنُّ أقوامٌ أن لَن یَنصُرَ اللّهُ رُسُلَهُ ویُحِقَّ وَعدَهُ ، فَإِذا بِهِمُ الشَّصائِبُ ⁽⁹⁵⁾وَالنِّقَمُ ، واُخِذَ مِن جَمیعِهِم بِالکَظمِ ، تَلافَی اللّهُ دینَهُ ، وراشَ ⁽⁹⁶⁾عِبادَهُ مِن بَعدِ ما قَنَطوا بِرَجُلٍ مِن ذُرِّیَّةِ نَبِیِّهِم أحمَدَ ونَجلِهِ ، یَأتِی اللّهُ عز و جل بِهِ مِن حَیثُ لا یَشعُرونَ ، تُصَلّی عَلَیهِ السَّماواتُ وسُکّانُها ، وتَفرَحُ بِهِ الأَرضُ وما عَلَیها مِن سَوامٍ وطائِرٍ وأَنامٍ ، وتَخرُجُ لَهُ اُمُّکُم ـ یَعنِی الأَرضَ ـ بَرَکَتَها وزینَتَها ، وتُلقِی إلَیهِ کُنوزَها وأَفلاذَ کَبِدِها ، حَتّی تَعودَ کَهَیئَتِها عَلی عَهدِ آدَمَ علیه السلام ، وتَرفَعُ عَنهُمُ المَسکَنَةَ وَالعاهاتِ فی عَهدِهِ ، وَالنَّقِماتِ الَّتی کانَت تَضرِبُ بِهَا الأُمَمَ مِن قَبلُ ، وتُلقی فِی البِلادِ الأَمَنَةُ ، وتُنزَعُ حُمَةُ ⁽⁹⁷⁾کُلِّ ذاتِ حُمَةٍ ، ومِخلَبُ کُلِّ ذی مِخلَبٍ ، ونابُ کُلِّ ذی نابٍ ، حَتّی أنَّ الجُوَیرِیَةَ اللُّکاعَ ⁽⁹⁸⁾لَتَلعَبُ بِالأُفعُوانِ ⁽⁹⁹⁾فَلا یَضُرُّها شَیئا ، وحَتّی یَکونَ الأَسَدُ فِی الباقِرِ ⁽¹⁰⁰⁾کَأَنَّهُ راعیها ، وَالذِّئبُ فِی البُهَمِ کَأَنَّهُ رَبُّها ، ویُظهِرُ اللّهُ عَبدَهُ عَلَی الدّینِ کُلِّهِ فَیَملِکُ مَقالیدَ الأَقالیمِ إلی بَیضاءِ الصّینِ ، حَتّی لا یَکونَ عَلی عَهدِهِ فِی الأَرضِ أجمَعِها إلّا دینُ اللّهِ الحَقُّ الَّذِی ارتَضاهُ لِعِبادِهِ ، وبَعَثَ بِهِ آدَمَ بَدیعَ فِطرَتِهِ ، وأَحمَدَ خاتَمِ رِسالَتِهِ ، ومَن بَینَهُما مِن أنبِیائِهِ ورُسُلِهِ . فَلَمّا أتَی العاقِبُ عَلَی اقتِصاصِهِ ⁽¹⁰¹⁾هذا ، أقبَلَ عَلَیهِ حارِثَةُ مُجیبا ، فَقالَ : أشهَدُ بِاللّهِ البَدیعِ ـ یا أیُّهَا النَّبیهُ الخَطیرُ وَالعَلیمُ الأَثیرُ ! ـ لَقَدِ ابتَسَمَ الحَقُّ بِقَلبِکَ ، وأَشرَقَ الجَنانُ ⁽¹⁰²⁾بِعَدلِ مَنطِقِکَ ، وتَنَزَّلَت کُتُبُ اللّهِ الَّتی جَعَلَها نورا فی بِلادِهِ وشاهِدَةً عَلی عِبادِهِ بِمَا اقتَصَصتَ مِن سُطورِها حَقّا ، فَلَم یُخالِف طِرسٌ ⁽¹⁰³⁾مِنها طِرسا ، ولا رَسمٌ مِن آیاتِها رَسما ، فَما بَعدَ هذا ؟ ! قالَ العاقِبُ : فَإِنَّکَ زَعَمتَ زَعمَةَ أخا قُرَیشٍ، فَکُنتَ بِما تَأثِرُ مِن هذا حَقَّ غالِطٍ. قالَ : وبِمَ ؟ ألَم تَعتَرِف لَهُ بِنُبُوَّتِهِ ورِسالَتِهِ الشَّواهِدُ ؟ قالَ العاقِبُ : بَلی ـ لَعَمرُو اللّهِ ـ ولکِنَّهُما نَبِیّانِ رَسولانِ ، یَعتَقِبانِ ⁽¹⁰⁴⁾بَینَ مَسیحِ اللّهِ عز و جلوبَینَ السّاعَةِ ، اشتُقَّ اسمُ أحَدِهِما مِن صاحِبِهِ : مُحَمَّدٍ وأَحمَدَ ، بَشَّرَ بِأَوَّلِهِما موسی علیه السلام وبِثانیهِما عیسی علیه السلام ، فَأَخو قُرَیشٍ هذا مُرسَلٌ إلی قَومِهِ ، ویَقفوهُ مِن بَعدِهِ ذُو المُلکِ الشَّدیدِ ، وَالأَکلِ الطَّویلِ ، یَبعَثُهُ اللّهُ عز و جلخاتِما لِلدّینِ ، وحُجَّةً عَلَی الخَلائِقِ أجمَعینَ ، ثُمَّ تَأتی مِن بَعدِهِ فَترَةٌ تَتَزایَلُ فیهَا القَواعِدُ مِن مَراسیها ، فَیُعیدُهَا اللّهُ عز و جلویُظهِرُهُ عَلَی الدّینِ کُلِّهِ ، فَیَملِکُ هُوَ وَالمُلوکُ الصّالِحونَ مِن عَقِبِهِ جَمیعَ ما طَلَعَ عَلَیهِ اللَّیلُ وَالنَّهارُ ، مِن أرضٍ وجَبَلٍ وبَرٍّ وبَحرٍ ، یَرِثونَ أرضَ اللّهِ عز و جل مُلکا کَما وَرِثَهُما أو مَلَکَهُمَا الأَبَوانِ آدَمُ ونوحٌ علیهماالسلام . یُلقَونَ ـ وهُمُ المُلوکُ الأَکابِرُ ـ فی مِثلِ هَیئَةِ المَساکینِ بَذاذَةً ⁽¹⁰⁵⁾وَاستِکانَةً ، فَاُولئِکَ الأَکرَمونَ الأَماثِلُ ، لا یَصلُحُ عِبادُ اللّهِ وبِلادُهُ إلّا بِهِم ، وعَلَیهِم یَنزِلُ عیسَی ابنُ البِکرِ علیه السلام عَلی آخِرِهِم ، بَعدَ مَکثٍ طَویلٍ ومُلکٍ شَدیدٍ ، لا خَیرَ فِی العَیشِ بَعدَهُم . وتَردِفُهُم رَجرَجَةُ طَغامٍ ⁽¹⁰⁶⁾فی مِثلِ أحلامِ العَصافیرِ ، وعَلَیهِم تَقومُ السّاعَةُ ، وإنَّما تَقومُ عَلی شِرارِ النّاسِ وأَخابِثِهِم ، فَذلِکَ الوَعدُ الَّذی صَلّی بِهِ اللّهُ عز و جلعَلی أحمَدَ ، کَما صَلّی بِهِ [عَلی] ⁽¹⁰⁷⁾خَلیلِهِ إبراهیمَ علیه السلام فی کَثیرٍ مِمّا لِأَحمَدَ صلی الله علیه و آله مِنَ البَراهینِ وَالتَّأییدِ ، الَّذی خَبَّرَت بِهِ کُتُبُ اللّهِ الأُولی . قالَ حارِثَةُ : فَمِنَ الأَثَرِ المُستَقَرِّ عِندَکَ ـ أبا واثِلَةَ ـ فی هذَینِ الاِسمَینِ أنَّهُما لِشَخصَینِ ؛ لِنَبِیَّیَّنِ مُرسَلَینِ ، فی عَصرَینِ مُختَلِفَینِ ؟ قالَ العاقِبُ : أجَل . قالَ : فَهَل یَتَخالَجُکَ فی ذلِکَ رَیبٌ ، أو یَعرِضُ لَکَ فیهِ ظَنٌّ ؟ قالَ العاقِبُ : کَلّا وَالمَعبودِ ، إنَّ هذا لَأَجلی مِن بُوحٍ ⁽¹⁰⁸⁾ـ وأَشارَ لَهُ إلی جِرمِ الشَّمسِ المُستَدیرِ ـ . فَأَکَبَّ حارِثَةُ مُطرِقا وجَعَلَ یَنکُتُ فِی الأَرضِ عَجَبا ، ثُمَّ قالَ : إنَّمَا الآفَةُ ـ أیُّهَا الزَّعیمُ المُطاعُ ـ أن یَکونَ المالُ عِندَ مَن یَخزِنُهُ لا مَن یُنفِقُهُ ، وَالسِّلاحُ عِندَ مَن یَتَزَیَّنُ بِهِ لا مَن یُقاتِلُ بِهِ ، وَالرَّأیُ عِندَ مَن یَملِکُهُ لا مَن یَنصُرُهُ . قالَ العاقِبُ : لَقَد أسمَعتَ ـ یا حُوَیرِثُ ـ فَأَقذَعتَ ⁽¹⁰⁹⁾، وطَفِقتَ فَأَقدَمتَ ، فَمَهْ ؟ ! قالَ : اُقسِمُ بِالَّذی قامَتِ ⁽¹¹⁰⁾السَّماواتُ وَالأَرَضونَ بِإِذنِهِ ، وغَلَبَتِ الجَبابِرَةُ بِأَمرِهِ ، إنَّهُمَا اسمانِ مُشتَقّانِ لِنَفسٍ واحِدَةٍ ولِنَبِیٍّ واحِدٍ ورَسولٍ واحِدٍ ⁽¹¹¹⁾، أنذَرَ بِهِ موسَی بنُ عِمرانَ ، وبَشَّرَ بِهِ عیسَی بنُ مَریَمَ ، ومِن قَبلِهِما أشارَ بِهِ صُحُفُ إبراهیمَ علیه السلام . فَتَضاحَکَ السَّیِّدُ ؛ یُری قَومَهُ ومَن حَضَرَهُم أنَّ ضِحکَهُ هُزءٌ مِن حارِثَةَ وتَعَجُّبٌ . وَانتَشَطَ ⁽¹¹²⁾العاقِبُ مِن ذلِکَ ، فَأَقبَلَ عَلی حارِثَةَ مُؤَنِّبا فَقالَ : لا یَغرُرکَ باطِلُ أبی قُرَّةَ ، فَإِنَّهُ وإن ضَحِکَ لَکَ فَإِنَّما یَضحَکُ مِنکَ . قالَ حارِثَةُ : لَئِن فَعَلَها لِأَنَّها لِاءِحدَی الدَّهارِسِ ⁽¹¹³⁾أو سوءٍ ⁽¹¹⁴⁾، أفَلَم تَتَعَرَّفا ـ راجَعَ اللّهُ بِکُما ـ مِن مَوروثِ الحِکمَةِ : «لا یَنبَغی لِلحَکیمِ أن یَکونَ عَبّاسا فی غَیرِ أدَبٍ ، ولا ضَحّاکا فی غَیرِ عَجَبٍ» ؟ أ وَلَم یَبلُغکُما عَن سَیِّدِکُمَا المَسیحِ علیه السلام قالَ : «فَضِحکُ العالِمِ فی غَیرِ حینِهِ غَفلَةٌ مِن قَلبِهِ ، أو سَکرَةٌ ألهَتهُ عَمّا فی غَدِهِ» ؟ قالَ السَّیِّدُ : یا حارِثَةُ ! إنَّهُ لا یَعیشُ ـ وَاللّهِ ـ أحَدٌ بِعَقلِهِ حَتّی یَعیشَ بِظَنِّهِ ، وإذا أنَا لَم أعلَم إلّا ما رَوَیتُ فَلا عَلِمتُ ، أوَلَم یَبلُغکَ أنتَ عَن سَیِّدِنَا المَسیحِ ـ عَلَینا سَلامُهُ ـ أنَّ للّهِِ عِبادا ضَحِکوا جَهرا مِن سَعَةِ رَحمَةِ رَبِّهِم ، وبَکَوا سِرّا مِن خیفَةِ رَبِّهِم ؟ قالَ : إذا کانَ هذا فَنَعَم . قالَ : فَما هُنا فَلیَکُن مَراجِمَ ظُنونِکَ بِعِبادِ رَبِّکَ ، وعُد بِنا إلی ما نَحنُ بِسَبیلِهِ ، فَقَد طالَ التَّنازُعُ وَالخِصامُ بَینَنا یا حارِثَةُ ! قالوا : وکانَ هذا مَجلِسا ثالِثا فی یَومٍ ثالِثٍ مِنِ اجتِماعِهِم لِلنَّظَرِ فی أمرِهِم . فَقالَ السَّیِّدُ : یا حارِثَةُ ، ألَم یُنبِئکَ أبو واثِلَةَ بِأَفصَحِ لَفظٍ اختَرَقَ اُذُنا ، ودَعا ذلِکَ بِمِثلِهِ مُخبِرا ، فَأَلقاکَ مَعَ غرماتک ⁽¹¹⁵⁾بِمَوارِدِهِ حَجَرا ؟ وها أنَا ذا اُؤَکِّدُ ⁽¹¹⁶⁾عَلَیکَ التَّذکِرَةَ بِذلِکَ مِن مَعدِنٍ ثالِثٍ ، فَأَنشُدُکَ اللّهَ وما أنزَلَ إلی کَلِمَةٍ مِن کَلِماتِهِ ، هَل تَجِدُ فِی الزّاجِرَةِ المَنقولَةِ مِن لِسانِ أهلِ سورِیا إلی لِسانِ العَرَبِ ، یَعنی صَحیفَةَ شَمعونَ بنِ حَمّونَ الصَّفَا الَّتی تَوارَثَها عَنهُ أهلُ النَّجرانِ ؟ ! قالَ السَّیِّدُ : أ لَم یَقُل ـ بَعدَ نَبذٍ طَویلٍ مِن کَلامٍ ـ : «فَإذا طبّقت وقُطِّعَتِ الأَرحامُ ، وعَفَتِ الأَعلامُ ، بَعَثَ اللّهُ عَبدَهُ الفارِقلیطا بِالرَّحمَةِ وَالمَعدِلَةِ . قالوا : ومَا الفارِقلیطا یا مَسیحَ اللّهِ ؟ قالَ : أحمَدُ النَّبِیُّ الخاتِمُ الوارِثُ ، ذلِکَ الَّذی یُصَلّی عَلَیهِ حَیّا ویُصَلّی عَلَیهِ بَعدَما یَقبِضُهُ إلَیهِ ، بِابنِهِ الطّاهِرِ الخایِرِ ، یَنشُرُهُ اللّهُ فی آخِرِ الزَّمانِ ، بَعدَمَا انقَضَّت ⁽¹¹⁷⁾عُرَی الدّینِ ، وخَبَتَ مَصابیحُ النّاموسِ ، وأفِلَت نُجومُهُ ، فَلا یَلبَثُ ذلِکَ العَبدُ الصّالِحُ إلّا أمَما ⁽¹¹⁸⁾حَتّی یَعودَ الدّینُ بِهِ کَما بَدَأَ ، ویُقِرُّ اللّهُ عز و جل سُلطانَهُ فی عَبدِهِ ، ثُمَّ فِی الصّالِحینَ مِن عَقِبِهِ ، ویَنشُرُ مِنهُ حَتّی یَبلُغَ مُلکُهُ مُنقَطَعَ التُّرابِ» ؟ قالَ حارِثَةُ : کُلُّ ما قَد أنشَدتُما ⁽¹¹⁹⁾حَقٌّ ، لا وَحشَةَ مَعَ الحَقِّ ، ولا اُنسَ فی غَیرِهِ ، فَمَه ؟ ! قالَ السَّیِّدُ : فَإِنَّ مِنَ الحَقِّ أن لا حَظَّ فی هذِهِ الأُکرومَةِ لِلأَبتَرِ . قالَ حارِثَةُ : إنَّهُ لَکَذلِکَ ، ولَیسَ ⁽¹²⁰⁾بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله . قالَ السَّیِّدُ : إنَّکَ ما عَمِلَت إلّا لُدّا ⁽¹²¹⁾، ألَم یُخبِرنا سَفرُنا وأَصحابُنا فیما تَجَسَّسنا مِن خَبَرِهِ ، أنَّ وَلَدَیهِ الذَّکَرَینِ ـ القُرَشِیَّةَ وَالقِبطِیَّةَ ـ بادا ، وغودِرَ مُحَمَّدٌ کَقَرنِ الأَعضَبِ ⁽¹²²⁾، موفٍ عَلی ضَریحِهِ ، فَلَو کانَ لَهُ بَقِیَّةٌ لَکانَ لَکَ بِذلِکَ مَقالاً ، إذا وَلَّت أنباؤُهُ الَّذی تَذکُرُ . قالَ حارِثَةُ : العِبَرُ ـ لَعَمرُو اللّهِ ـ کَثیرَةٌ ، وَالاِعتِبارُ بِها قَلیلٌ ، وَالدَّلیلُ موفٍ عَلی سُنَنِ السَّبیلِ إن لَم یَعشُ عَنهُ ناظِرٌ ، وکَما أنَّ أبصارَ الرَّمِدَةِ لا تَستَطیعُ النَّظَرَ فی قُرصِ الشَّمسِ لِسُقمِها ، فَکَذلِکَ البَصائِرُ القَصیرَةُ لا تَتَعَلَّقُ بِنورِ الحِکمَةِ لِعَجزِها ، ألا ومَن کانَ کَذلِکَ فَلَستُماهُ ـ وأَشارَ إلَی السَّیِّدِ وَالعاقِبِ ـ إنَّکُما ـ ویَمینُ اللّهِ ـ لَمَحجوجانِ بِما آتاکُمَا اللّهُ عز و جل مِن میراثِ الحِکمَةِ ، وَاستَودَعَکُما مِن بَقایَا الحُجَّةِ ، ثُمَّ بِما أوجَبَ لَکُما مِنَ الشَّرَفِ وَالمَنزِلَةِ فِی النّاسِ ، فَقَد جَعَلَ اللّهُ عز و جل مَن آتاهُ سُلطانا مُلوکا لِلنّاسِ وأَربابا ، وجَعَلَکُما حَکَما وقُوّاما عَلی مُلوکِ مِلَّتِنا ، وذادَةً ⁽¹²³⁾لَهُم یَفزَعونَ إلَیکُما فی دینِهِم ولا تَفزَعانِ إلَیهِم ، وتَأمُرانِهِم فَیَأتَمِرونَ لَکُما ، وحَقٌّ لِکُلِّ مَلِکٍ أو مُوَطَّإِ الأَکنافِ ، أن یَتَواضَعَ للّهِِ عز و جلإذ رَفَعَهُ ، وأَن یَنصَحَ للّهِِ عز و جل فی عِبادِهِ ، ولا یَدَّهِنَ ⁽¹²⁴⁾فی أمرِهِ . وذَکَرتُما مُحَمَّدا بِما حَکَمَت لَهُ الشَّهاداتُ الصّادِقَةُ ، وبَیَّنَتهُ فیهِ الأَسفارُ المُستَحفَظَةُ ، ورَأَیتُماهُ مَعَ ذلِکَ مُرسَلاً إلی قَومِهِ لا إلَی النّاسِ جَمیعاً ، وأَن لَیسَ بِالخاتِمِ الحاشِرِ ⁽¹²⁵⁾ولَا الوارِثِ العاقِبِ ؛ لِأَنَّکُما زَعَمتُماهُ أبتَرَ ، ألَیسَ کَذلِکَ ؟ قالا : نَعَم . قالَ : أ رَأَیتُکُما لَو کانَ لَهُ بَقِیَّةٌ وعَقِبٌ هَل کُنتُما مُمتَرِیانِ ـ لِما تَجِدانِ وبِما تُکَذِّبانِ مِنَ الوَراثَةِ وَالظُّهورِ عَلَی النَّوامیسِ ـ أنَّهُ النَّبِیُّ الخاتِمُ ، وَالمُرسَلُ إلی کافَّةِ البَشَرِ ؟ قالا : لا . قالَ : أفَلَیسَ هذَا القیلُ لِهذِهِ الحالِ مَعَ طولِ اللَّوائِمِ وَالخَصائِمِ عِندَکُما مُستَقَرّا ؟ قالا : أجَل . قالَ : اللّهُ أکبَرُ . قالا : کَبَّرتَ کَبیرا ، فَما دَعاکَ إلی ذلِکَ ؟ قالَ حارِثَةُ : الحَقُّ أبلَجُ ⁽¹²⁶⁾، وَالباطِلُ لَجلَجٌ ، ولَنَقلُ ماءِ البَحرِ ولَشَقُّ الصَّخرِ أهوَنُ مِن إماتَةِ ما أحیاهُ اللّهُ عز و جل وإحیاءِ ما أماتَهُ . الآنَ فَاعلَما أنَّ مُحَمَّدا غَیرُ أبتَرٍ ، وأنَّهُ الخاتِمُ الوارِثُ ، وَالعاقِبُ الحاشِرُ حَقّا ، فَلا نَبِیَّ بَعدَهُ ، وعَلی اُمَّتِهِ تَقومُ السّاعَةُ ، ویَرِثُ اللّهُ الأَرضَ ومَن عَلَیها ، وأَنَّ مِن ذُرِّیَّتِهِ الأَمیرُ الصّالِحُ الَّذی بَیَّنتُما ونَبَأّتُما أنَّهُ یَملِکُ مَشارِقَ الأَرضِ ومَغارِبَها ، ویُظهِرُهُ اللّهُ عز و جلبِالحَنیفِیَّةِ الإِبراهیمِیَّةِ عَلَی النَّوامیسِ کُلِّها . قالا : أولی لَکَ یا حارِثَةُ ! لَقَد أغفَلناکَ ، وتَأبی إلّا مُراوَغَةً کَالثَّعالِبَةِ ، فَما تَسأَمُ المُنازَعَةَ ، ولا تَمَلُّ مِنَ المُراجَعَةِ ، ولَقَد زَعَمتَ مَعَ ذلِکَ عَظیما ! فَما بُرهانُکَ بِهِ ؟ قالَ : أما ـ وجَدِّکُما ـ لَأُنَبِئُّکُما بِبُرهانٍ یُجیرُ مِنَ الشُّبهَةِ ، ویُشفی بِهِ جَوَی الصُّدورِ . ثُمَّ أقبَلَ عَلی أبی حارِثَةَ حُصَینِ بنِ عَلقَمَةَ شَیخِهِم واُسقُفِّهِمُ الأَوَّلِ ، فَقالَ : إن رَأَیتَ أیُّهَا الأَبُ الأَثیرُ أن تُؤنِسَ قُلوبَنا وتُثلِجَ صُدورَنا بِإِحضارِ الجامِعَةِ وَالزّاجِرَةِ . قالوا : وکانَ هذَا المَجلِسُ الرّابِعُ مِنَ الیَومِ الرّابِعِ ، وذلِکَ لَمّا حَلَّقَتِ الشَّمسُ ⁽¹²⁷⁾، وفی زَمَنِ قَیظٍ ⁽¹²⁸⁾شَدیدٍ ، فَأَقبَلا عَلی حارِثَةَ فَقالا : أرجِ هذا إلی غَدٍ ؛ فَقَد بَلَغَتِ القُلوبُ مِنّا الصُّدورَ . فَتَفَرَّقوا عَلی إحضارِ الزّاجِرَةِ وَالجامِعَةِ مِن غَدٍ ، لِلنَّظَرِ فیهِما وَالعَمَلِ بِما یَتَراءانِ مِنهُما . فَلَمّا کانَ مِنَ الغَدِ صارَ أهلُ نَجرانَ إلی بِیعَتِهِم ؛ لِاعتِبارِ ما أجمَعَ صاحِباهُم مَعَ حارِثَةَ عَلَی اقتِباسِهِ وتَبَیُّنِهِ مِنَ الجامِعَةِ ، ولَمّا رَأَی السَّیِّدُ وَالعاقِبُ اجتِماعَ النّاسِ لِذلِکَ ، قُطِعَ بِهِما ؛ لِعِلمِهِما بِصَوابِ قَولِ حارِثَةَ ، وَاعتَرَضاهُ لِیَصُدّانِهِ عَن تَصَفُّحِ الصُّحُفِ عَلی أعیُنِ النّاسِ ، وکانا مِن شَیاطینِ الإِنسِ . فَقالَ السَّیِّدُ : إنَّکَ قَد أکثَرتَ وأَملَلتَ ، قُضَّ الحَدیثَ لَنا مَعَ قَصِّهِ ⁽¹²⁹⁾، ودَعنا مِن تِبیانِهِ . فَقالَ حارِثَةُ : وهَل هذا إلّا مِنکَ وصاحِبِکَ ؟ فَمِنَ الآنِ فَقولا ما شِئتُما . فَقالَ العاقِبُ : ما مِن مَقالٍ إلّا قُلنا ، وسَنَعودُ فَنُخَبِّرُ بَعضَ ذلِکَ تَخبیرا ، غَیرَ کاتِمینَ للّهِِ عز و جل مِن حُجَّةٍ ، ولا جاحِدینَ لَهُ آیَةً ، ولا مُفتَرینَ مَعَ ذلِکَ عَلَی اللّهِ عز و جل لِعَبدٍ أنَّهُ مُرسَلٌ مِنهُ ولَیسَ بِرَسولِهِ ، فَنَحنُ نَعتَرِفُ ـ یا هذا ـ بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله أنَّهُ رَسولٌ مِنَ اللّهِ عز و جلإلی قَومِهِ مِن بَنی إسماعیلَ علیه السلام ، فی غَیرِ أن تَجِبَ لَهُ بِذلِکَ عَلی غَیرِهِم مِن عُربِ النّاسِ ولا أعاجِمِهم تِباعَةٌ ولا طاعَةٌ ، بِخُروجٍ لَهُ عَن مِلَّةٍ ولا دُخولٍ مَعَهُ فی مِلَّةٍ ، إلَا الإِقرارَ لَهُ بِالنُّبُوَّةِ وَالرِّسالَةِ إلی أعیانِ قَومِهِ ودینِهِ . قالَ حارِثَةُ : وبِم شَهِدتُما لَهُ بِالنُّبُوَّةِ وَالأَمرِ ؟ قالا : حَیثُ جاءَتنا فیهِ البَیِّنَةُ مِن تَباشیرِ الأَناجیلِ وَالکُتُبِ الخالِیَةِ . فَقالَ : مُنذُ وَجَبَ هذا لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله عَلَیکُما فی طَویلِ الکَلامِ وقَصیِرهِ ، وبَدئِهِ وعَودِهِ ، فَمِن أینَ زَعَمتُما أنَّهُ لَیسَ بِالوارِثِ الحاشِرِ ، ولَا المُرسَلِ إلی کافَّةِ البَشَرِ ؟ قالا : لَقَد عَلِمتَ وعَلِمنا ، فَما نَمتَری بِأَنَّ حُجَّةَ اللّهِ عز و جل لَم یَنتَهِ أمرُها ، وأَنَّها کَلِمَةُ اللّهِ جارِیَةٌ فِی الأَعقابِ مَا اعتَقَبَ اللَّیلُ وَالنَّهارُ وما بَقِیَ مِنَ النّاسِ شَخصانِ ، وقَد ظَنَنّا مِن قَبلُ أنَّ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله رَبُّها ⁽¹³⁰⁾، وأَنَّهُ القائِدُ بِزِمامِها ، فَلَمّا أعقَمَهُ اللّهُ عز و جل بِمَهلِکِ الذُّکورَةِ مِن وُلدِهِ عَلِمنا أنَّهُ لَیسَ بِهِ ؛ لِأَنَّ مُحَمَّدا أبتَرُ ، وحُجَّةَ اللّهِ عز و جل الباقِیَةَ ونَبِیَّهُ الخاتِمَ ـ بِشَهادَةِ کُتُبِ اللّهِ عز و جل المُنزَلَةِ ـ لَیسَ بِأَبتَرَ ، فَإِذاً هُوَ نَبِیٌّ یَأتی ویُخلَدُ بَعدَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، اشتُقَّ اسمُهُ مِنِ اسمِ مُحَمَّدٍ ، وهُوَ أحمَدُ الَّذی نَبَّأَ المَسیحُ علیه السلام بِاسمِهِ وبِنُبُوَّتِهِ ورِسالاتِهِ الخاتِمَةِ ، ویَملِکُ ابنُهُ القاهِرُ الجامِعَةَ لِلنّاسِ جَمیعا عَلی ناموسِ اللّهِ عز و جل الأَعظَمِ ، لَیسَ بِمَظهَرَةِ دینِهِ ولکِنَّهُ مِن ذُرِّیَّتِهِ وعَقِبِهِ ، یَملِکُ قُرَی الأَرضِ وما بَینَهُما مِن لوبٍ وسَهلٍ وصَخرٍ وبَحرٍ ، مُلکا مُوَرَّثا مُوَطَّأً ، وهذا نَبَأٌ أحاطَت سَفَرَةُ الأَناجیلِ بِهِ عِلما ، وقَد أوسَعناکَ بِهذَا القیلِ سَمعا ، وعُدنا لَکَ بِهِ آنِفَةً بَعدَ سالِفَةٍ ، فَما إربُکَ ⁽¹³¹⁾إلی تِکرارِهِ . قالَ حارِثَةُ : قَد أعلَمُ أنّی وإیّاکُما فی رَجعٍ مِنَ القَولِ مُنذُ ثَلاثٍ ؛ وما ذاکَ إلّا لِیَذکُرَ ناسٍ ویَرجِعَ فارِطٌ ⁽¹³²⁾وتَظهَرَ لَنَا الکَلِمُ . وذَکَرتُما نَبِیَّینِ یُبعَثانِ یَعتَقِبانِ بَینَ مَسیحِ اللّهِ عز و جل وَالسّاعَةِ ؛ قُلتُما : وکِلاهُما مِن بَنی إسماعیلَ ، أوَّلُهُما ⁽¹³³⁾: مُحَمَّدٌ بِیَثرِبَ ، وثانیهِما : أحمَدُ العاقِبُ . وأَمّا مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله ـ أخو قُرَیشٍ ـ هذَا القاطِنُ بِیَثرِبَ فَأَنَا به ⁽¹³⁴⁾حَقٌّ مُؤمِنٌ ، أجَل وهُوَ ـ وَالمَعبودِ ـ أحمَدُ الَّذی نَبَّأَت بِهِ کُتُبُ اللّهِ عز و جل ، ودَلَّت عَلَیهِ آیاتُهُ ، وهُوَ حُجَّةُ اللّهِ عز و جل ، ورَسولُهُ صلی الله علیه و آله الخاتِمُ الوارِثُ حَقّا ، ولا نُبُوَّةَ ولا رَسولَ للّهِِ عز و جلولا حُجَّةَ بَینَ ابنِ البَتولِ وَالسَّاعَةِ غَیرُهُ ، بَلی ومَن کانَ مِنهُ مِنِ ابنَتِهِ البُهلولَةِ ⁽¹³⁵⁾الصِّدّیقَةِ ، فَأَنتُما بِبَلاغِ اللّهِ إلَیکُما ⁽¹³⁶⁾مِن نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فی أمرٍ مُستَقَرٍّ ، ولَولَا انقِطاعِ نَسلِهِ لَمَا ارتَبتُما فیما زَعَمتُما بِهِ أنَّهُ السّابِقُ العاقِبُ ؟ قالا : أجَل ، إنَّ ذلِکَ لَمِن أکبَرِ أماراتِهِ عِندَنا . قالَ : فَأَنتُما ـ وَاللّهِ ـ فیما تَزعُمانِ مِن نَبِیٍّ ثانٍ مِن بَعدِهِ فی أمرٍ مُلتَبَسٍ ، وَالجامِعَةُ تَحکُمُ فی ذلِکَ بَینَنا . فَتَنادَی النّاسُ مِن کُلِّ ناحِیَةٍ ، وقالوا : الجامِعَةَ ـ یا أبا حارِثَةَ ! ـ الجامِعَةَ ؛ وذلِکَ لِما مَسَّهُم فی طولِ تَحاوُرِ الثَّلاثَةِ مِنَ السَّأمَةِ وَالمَلَلِ ، وظَنَّ القَومُ مَعَ ذلِکَ أنَّ الفَلجَ ⁽¹³⁷⁾لِصاحِبَیهِما لِما کانا یَدَّعِیانِ فی تِلکَ المَجالِسِ مِن ذلِکَ . فَأَقبَلَ أبو حارِثَةَ إلی عِلجٍ ⁽¹³⁸⁾واقِفٍ مِنهُ [أمَما] ⁽¹³⁹⁾، فَقالَ : اِمضِ یا غُلامُ فَائتِ بِها . فَجاءَ بِالجامِعَةِ یَحمِلُها عَلی رَأسِهِ وهُوَ لا یَکادُ یَتَماسَکُ بِها لِثِقَلِها . قالَ : فَحَدَّثَنی رَجُلُ صِدقٍ ⁽¹⁴⁰⁾مِنَ النَّجرانِیَّةِ ـ مِمَّن کانَ یَلزَمُ السَّیِّدَ وَالعاقِبَ ، ویَحِفُّ لَهُما فی بَعضِ اُمورِهِما ، ویَطَّلِعُ عَلی کَثیرٍ مِن شَأنِهِما ـ قالَ : لَمّا حَضَرَتِ الجامِعَةُ بَلَغَ ذلِکَ مِنَ السَّیِّدِ وَالعاقِبِ کُلَّ مَبلَغٍ ؛ لِعِلمِهِما بِما یَهجُمانِ عَلَیهِ فی تَصَفُّحِهِما مِن دَلائِلِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وصِفَتِهِ ، وذِکرِ أهلِ بَیتِهِ وأَزواجِهِ وذُرِّیَّتِهِ ، وما یَحدُثُ فی اُمَّتِهِ وأَصحابِهِ مِن بَوائِقِ الاُمورِ مِن بَعدِهِ إلی فَناءِ الدُّنیا وَانقِطاعِها . فَأَقبَلَ أحَدُهُما عَلی صاحِبِهِ فَقالَ : هذا یَومٌ ما بورِکَ لَنا فی طُلوعِ شَمسِهِ ! لَقَد شَهِدَتهُ أجسامُنا وغابَت عَنهُ آراؤُنا بِحُضورِ طَغامِنا ⁽¹⁴¹⁾وسَفَلَتِنا ، ولَقَلَّما شَهِدَ سُفَهاءُ قَومٍ مَجمَعَةً إلّا کانَت لَهُمُ الغَلَبَةُ . قالَ الآخَرُ : فَهُم شَرُّ غالِبٍ لِمَن غَلَبَ ، إنَّ أحَدَهُم لَیُفیقُ ⁽¹⁴²⁾بِأَدنی کَلِمَةٍ ، ویَفسُدُ فی بَعضِ ساعَةٍ ، ما لا یَستَطیعُ الآسِی الحَلیمُ لَهُ رَتقا ، ولَا الخَوَلِیُّ ⁽¹⁴³⁾النَّفیسُ إصلاحا لَهُ فی حَولٍ مُحَرَّمٍ ؛ ذلِکَ لِأَنَّ السَّفیهَ هادِمٌ وَالحَلیمَ بانٍ ، وشَتّانَ بَینَ البِناءِ وَالهَدمِ . قالَ : فَانتَهَزَ حارِثَةُ الفُرصَةَ فَأَرسَلَ فی خُفیَةٍ وسِرٍّ إلَی النَّفَرِ مِن أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَاستَحضَرَهُمُ استِظهارا بِمَشهَدِهِم ، فَحَضَروا ، فَلَم یَستَطِعِ الرَّجُلانِ فَضَّ ذلِکَ المَجلِسِ ولا إرجاءَهُ ، وذلِکَ لِما تَبَیَّنا ⁽¹⁴⁴⁾مِن تَطَلُّعِ عامَّتِهِما مِن نَصاری نَجرانَ إلی مَعرِفَةِ ما تَضَّمَنَتِ الجامِعَةُ مِن صِفَةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وَانبِعاثِهِم ⁽¹⁴⁵⁾لَهُ مَعَ حُضورِ رُسُلِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِذلِکَ ، وتَألیبِ حارِثَةَ عَلَیهِما فیهِ ، وصَغوِ ⁽¹⁴⁶⁾أبی حارِثَةَ شَیخِهِم إلَیهِ . قالَ : قالَ لی ذلِکَ الرَّجُلُ النَّجرانِیُّ : فَکانَ الرَّأیُ عِندَهُما أن یَنقادا لِما یُدهِمُهُما مِن هذَا الخَطبِ ، ولا یُظهِرانِ شِماسا ⁽¹⁴⁷⁾مِنهُ و لا نُفورا ؛ حَذارِ أن یُطرَقا الظِّنَّة فیهِ إلَیهِما ، وأَن یَکونا أیضا أوَّلَ مُعتَبِرٍ لِلجامِعَةِ ومُستَحِثٍّ لَها ؛ لِئَلّا یُفتاتَ ⁽¹⁴⁸⁾فی شَیءٍ مِن ذاکَ المَقامِ وَالمَنزِلَةِ عَلَیهِما ، ثُمَّ یَستبینَ ⁽¹⁴⁹⁾أنَّ الصَّوابَ فِی الحالِ ویَستَنجِدانِهِ لِیَأخُذانِ بِمَوجِبِهِ . فَتَقَدَّما لِما تَقَدَّمَ فی أنفُسِهِما مِن ذلِکَ إلَی الجامِعَةِ ـ وهِیَ بَینَ یَدَی أبی حارِثَةَ ـ ، وحاذاهُما حارِثَةُ بنُ أثالٍ ، وتَطاوَلَت إلَیهِما فیهِ الأَعناقُ ، وحَفَّت رُسُلُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِهِم . فَأَمَرَ أبو حارِثَةَ بِالجامِعَةِ فَفُتِحَ طَرَفُها ، وَاستُخرِجَ مِنها صَحیفَةُ آدَمَ الکُبرَی المُستَودَعَةُ عِلمَ مَلَکوتِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ جَلالُهُ ، وما ذَرَأَ وما بَرَأَ فی أرضِهِ وسَمائِهِ ، وما وَصَلَهُما جَلَّ جَلالُهُ بِهِ مِن ذِکرِ عالَمَیهِ ؛ وهِیَ الصَّحیفَةُ الَّتی وَرِثَها شَیثٌ مِن أبیهِ آدَمَ علیه السلام ، عَمّا دَعا مِنَ الذِّکرِ المَحفوظِ . فَقَرَأَ القَومُ السَّیِّدُ وَالعاقِبُ وحارِثَةُ فِی الصَّحیفَةِ ؛ تَطَلُّبا لِما تَنازَعوا فیهِ مِن نَعتِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وصِفَتِهِ ، ومَن حَضَرَهُم یَومَئِذٍ مِنَ النّاسِ إلَیهِم ، مُضِجّونَ مُرتَقِبونَ لِما یُستَدرَکُ مِن ذِکری ذلِکَ ، فَأَلفَوا فِی المِسباحِ الثّانی مِن فَواصِلِها ⁽¹⁵⁰⁾: «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، أنَا اللّهُ لا إلهَ إلّا أنَا الحَیُّ القَیّومُ ، مُعَقِّبُ الدُّهورِ ، وفاصِلُ الاُمورِ ، سَبَقتُ بِمَشِیَّتِی الأَسبابَ ، وذَلَّلتُ بِقُدرَتِی الصِّعابَ ، فَأَنَا العَزیزُ الحَکیمُ ، الرَّحمنُ الرَّحیمُ ، اِرحَم تُرحَم ، سَبَقَت رَحمَتی غَضَبی ، وعَفوی عُقوبَتی ، خَلَقتُ عِبادی لِعِبادَتی ، وأَلزَمتُهُم حُجَّتی ، ألا إنّی باعِثٌ فیهِم رُسُلی ، ومُنزِلٌ عَلَیهِم کُتُبی ، اُبرِمُ ذلِکَ مِن لَدُن أوَّلِ مَذکورٍ مِن بَشَرٍ ، إلی أحمَدَ نَبِیّی وخاتِمِ رُسُلی ، ذاکَ الَّذی أجعَلُ عَلَیهِ صَلَواتی ، وأسلُکُ فی قَلبِهِ بَرَکاتی ، وبِهِ اُکمِلُ أنبِیائی ونُذُری . قالَ آدَمُ علیه السلام : إلهی! مَن هؤُلاءِ الرُّسُلُ ؟ ومَن أحمَدُ هذَا الَّذی رَفَعتَ وشَرَّفتَ ؟ قالَ : کُلٌّ مِن ذُرِّیَّتِکَ ، وأَحمَدُ عاقِبُهُم . قالَ : رَبِّ ! بِما أنتَ باعِثُهُم ومُرسِلُهُم ؟ قالَ : بِتَوحیدی ، ثُمَّ اُقَفّی ذلِکَ بِثَلاثِمِئَةٍ وثَلاثینَ شَریعَةً ، أنظُمُها واُکمِلُها لِأَحمَدَ جَمیعا ، فَأَذِنتُ لِمَن جاءَنی بِشَریعَةٍ مِنها مَعَ الإِیمانِ بی وبِرُسُلی أن اُدخِلَهُ الجَنَّةَ» . ثُمَّ ذَکَرَ ما جُملَتُهُ أنَّ اللّهَ تَعالی عَرَضَ عَلی آدَمَ علیه السلام مَعرِفَةَ الأَنبِیاءِ علیهم السلام وذُرِّیَّتِهِم ، ونَظَرَ إلَیهِم آدَمُ ، ثُمَّ قالَ ما هذا لَفظُهُ : «ثُمَّ نَظَرَ آدَمُ علیه السلام إلی نورٍ قَد لَمَعَ فَسَدَّ الجَوَّ المُنخَرِقَ ، فَأَخَذَ بِالمَطالِعِ مِنَ المَشارِقِ ، ثُمَّ سَری کَذلِکَ حَتّی طَبَّقَ المَغارِبَ ، ثُمَّ سَما حَتّی بَلَغَ مَلَکوتَ السَّماءِ ، فَنَظَرَ فَإِذا هُوَ نورُ مُحَمَّدٍ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وإذَا الأَکنافُ بِهِ قَد تَضَوَّعَت طیبا ، وإذا أنوارٌ أربَعَةٌ قَدِ اکتَنَفَتَهُ عَن یَمینِهِ وشِمالِهِ ومِن خَلفِهِ وأَمامِهِ ، أشبَهُ شَیءٍ بِهِ أرجا ⁽¹⁵¹⁾ونورا ، ویَتلوها أنوارٌ مِن بَعدِها تَستَمِدُّ مِنها ، وإذا هِیَ شَبیهَةٌ ⁽¹⁵²⁾بِها فی ضِیائِها وعِظَمِها ونَشرِها ، ثُمَّ دَنَت مِنها فَتَکَلَّلَت عَلَیها وحَفَّت بِها . ونَظَرَ فَإِذا أنوارٌ مِن بَعدِ ذلِکَ فی مِثلِ عَدَدِ الکَواکِبِ ، ودونَ مَنازِلِ الأَوائِلِ جِدّا جِدّا ، وبَعضُ هذِهِ أضوَأُ مِن بَعضٍ ، وهِیَ فی ذلِکَ مُتَفاوِتَةٌ ⁽¹⁵³⁾جِدّا ، ثُمَّ طَلَعَ عَلَیهِ سَوادٌ کَاللَّیلِ وکَالسَّیلِ ، یَنسِلونَ مِن کُلِّ وِجهَةٍ وأَوبٍ ⁽¹⁵⁴⁾، فَأَقبَلوا کَذلِکَ حَتّی مَلَؤُوا القاعَ وَالأَکَمَ ، فَإِذا هُم أقبَحُ شَیءٍ صُوَرا وهَیئَةً ، وأَنتَنُهُ ریحا ، فَبَهَرَ ⁽¹⁵⁵⁾آدَمُ علیه السلام ما رَأی مِن ذلِکَ ، وقالَ : یا عالِمَ الغُیوبِ وغافِرَ الذُّنوبِ ، ویا ذَا القُدرَةِ القاهِرَةِ وَالمَشِیَّةِ الغالِبَةِ ! مَن هذَا الخَلقُ السَّعیدُ الَّذی کَرَّمتَ ورَفَعتَ عَلَی العالَمینَ ، ومَن هذِهِ الأَنوارُ المُنیفَةُ المُکتَنِفَةُ لَهُ ؟ فَأَوحَی اللّهُ عز و جل إلَیهِ : یا آدَمُ ، هذا وهؤُلاءِ وَسیلَتُکَ ووَسیلَةُ مَن أسعَدتُ مِن خَلقی ، هؤُلاءِ السّابِقونَ المُقَرَّبونَ وَالشّافِعونَ المُشَفَّعونَ ، و هذا أحمَدُ سَیِّدُهُم وسَیِّدُ بَرِیَّتِی ، اختَرتُهُ بِعِلمی ، وَاشتَقَقتُ اسمَهُ مِن اِسمی ، فَأَنَا المَحمودُ وهُوَ مُحَمَّدٌ ، وهذا صِنوُهُ ووَصِیُّهُ ، آزَرتُهُ بِهِ ، وجَعَلتُ بَرَکاتی وتَطهیری فی عَقِبِهِ ، وهذِهِ سَیِّدَةُ إمائی وَالبَقِیَّةُ فی عِلمی مِن أحمَدَ نَبِیّی ، وهذانِ السِّبطانِ وَالخَلَفانِ لَهُم ، وهذِهِ الأَعیانُ المُضارِعُ ⁽¹⁵⁶⁾نورُها أنوارَهُم بَقِیَّةٌ مِنهُم ، ألا إنَّ کُلّاً اصطَفَیتُ وطَهَّرتُ ، وعَلی کُلٍّ بارَکتُ وتَرَحَّمتُ ، فَکُلّاً بِعِلمی جَعَلتُ قُدوَةَ عِبادی ونورَ بِلادی . ونَظَرَ فَإِذا شَبَحٌ فی آخِرِهِم یَزهَرُ فی ذلِکَ الصَّفیحِ کَما یَزهَرُ کَوکَبُ الصُّبحِ لِأَهلِ الدُّنیا ، فَقالَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی : وبِعَبدی هذَا السَّعیدِ أفُکُّ عَن عِبادِی الأَغلالَ ، وأَضَعُ عَنهُمُ الآصارَ ، وأَملَأُ أرضی بِهِ حَنانا و رَأفَةً وعَدلاً ، کَما مُلِئَت مِن قَبلِهِ قَسوَةً وقَشعَرِیَّةً وجَوراً . قالَ آدَمُ علیه السلام : رَبِّ ! إنَّ الکَریمَ مَن کَرَّمتَ ، وإنَّ الشَّریفَ مَن شَرَّفتَ ، وحُقَّ ـ یا إلهی ـ لِمَن رَفَعتَ وأَعلَیتَ أن یَکونَ کَذلِکَ ، فَیا ذَا النِّعَمِ الَّتی لا تَنقَطِعُ ، وَالإِحسانِ الَّذی لا یُجازی ولا یَنفَدُ ، بِمَ بَلَغَ عِبادُکَ هؤُلاءِ العالونَ هذِهِ المَنزِلَةَ مِن شَرَفِ عَطائِکَ وعَظیمِ فَضلِکَ وحِبائِکَ ، وکَذلِکَ مَن کَرَّمتَ مِن عِبادِکَ المُرسَلینَ ؟ قالَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی : إنّی أنَا اللّهُ لا إلهَ إلّا أنَا الرَّحمنُ الرَّحیمُ العَزیزُ الحَکیمُ ، عالِمُ الغُیوبِ ومُضمَراتِ القُلوبِ ، أعلَمُ ما لَم یَکُن مِمّا یَکونُ کَیفَ یَکونُ ، وما لا یَکونُ کَیفَ لَو کانَ یَکونُ ، وإنِّی اطَّلَعتُ ـ یا عَبدی ـ فی عِلمی عَلی قُلوبِ عِبادی ، فَلَم أرَ فیهِم أطوَعَ لی ولا أنصَحَ لِخَلقی مِن أنبِیائی ورُسُلی ، فَجَعَلتُ لِذلِکَ فیهِم روحی وکَلِمَتی ، وأَلزَمتُهُم عِب ءَ حُجَّتی ، وَاصطَفَیتُهُم عَلَی البَرایا بِرِسالَتی ووَحیی ⁽¹⁵⁷⁾. ثُمَّ ألقَیتُ بِمَکانَتِهِم تِلکَ فی مَنازِلِهِم حَوامَّهُم ⁽¹⁵⁸⁾وأَوصِیاءَهُم مِن بَعدِهم ⁽¹⁵⁹⁾[فَأَلحَقتُهُم بِأَنبِیائی ورُسُلی ، وجَعَلتُهُم مِن بَعدِهِم] ⁽¹⁶⁰⁾وَدائِعَ حُجَّتی ، وَالسّادَةَ ⁽¹⁶¹⁾فی بَرِیَّتی ؛ لِأَجبُرَ بِهِم کَسرَ عِبادی ، واُقیمَ بِهِم أَوَدَهُم ، ذلِکَ أنّی بِهِم وبِقُلوبِهِم لَطیفٌ خَبیرٌ . ثُمَّ اطَّلَعتُ عَلی قُلوبِ المُصطَفَینَ مِن رُسُلی ، فَلَم أجِد فیهِم أطوَعَ ولا أنصَحَ لِخَلقی مِن مُحَمَّدٍ خِیَرَتی وخالِصَتی ، فَاختَرتُهُ عَلی عِلمٍ ، ورَفَعتُ ذِکرَهُ إلی ذِکری ، ثُمَّ وَجَدتُ قُلوبَ حامَّتِهِ اللّاتی مِن بَعدِهِ عَلی صِبغَةِ قَلبِهِ ، فَأَلحَقتُهُم بِهِ ، وجَعَلتُهُم وَرَثَةَ کِتابی ووَحیی ، وأَوکارَ حِکمَتی ونوری ، وآلَیتُ بی ألّا اُعَذِّبَ بِناری مَن لَقِیَنی مُعتَصِما بِتَوحیدی ، وحَبلِ ⁽¹⁶²⁾مَوَدَّتِهِم أبَدا» . ثُمَّ أمَرَهُم أبو حارِثَةَ أن یَصیروا إلی صَحیفَةِ شَیثٍ الکُبرَی ، الَّتِی انتَهی میراثُها إلی إدریسَ النَّبِیِّ علیه السلام ، قالَ : وکانَ کِتابَتُها بِالقَلَمِ السُّریانِیِّ القَدیمِ ، وهُوَ الَّذی کُتِبَ بِهِ مِن بَعدِ نوحٍ علیه السلام مِن مُلوکِ الهیاطلة وهُمُ النَّمادِرَةُ . قالَ : فَاقتَصَّ القَومُ الصَّحیفَةَ وأَفضَوا مِنها إلی هذَا الرَّسمِ ، قالَ : «اِجتَمَعَ إلی إدریسَ علیه السلام قَومُهُ وصَحابَتُهُ ـ وهُوَ یَومَئِذٍ فی بَیتِ عِبادَتِهِ مِن أرضِ کوفانَ ـ فَخَبَّرَهُم فیمَا اقتَصَّ عَلَیهِم ، قالَ : إنَّ بَنی أبیکُم آدَمَ علیه السلام الصُّلبِیَّةَ ⁽¹⁶³⁾وبَنی بَنیهِ وذُرِّیَّتَهُ ، اختَصَموا فیما بَینَهُم ، وقالوا : أیُّ الخَلقِ عِندَکُم أکرَمُ عَلَی اللّهِ عز و جل ، وأَرفَعُ لَدَیهِ مَکانَةً ، وأَقرَبُ مِنهُ مَنزِلَةً ؟ فَقالَ بَعضُهُم : أبوکُم آدَمُ علیه السلام ؛ خَلَقَهُ اللّهُ عز و جل بِیَدِهِ وأَسجَدَ لَهُ مَلائِکَتَهُ ، وجَعَلَهُ الخَلیفَةَ فی أرضِهِ وسَخَّرَ لَهُ جَمیعَ خَلقِهِ . وقالَ آخَرونَ : بَلِ المَلائِکَةُ الَّذینَ لَم یَعصُوا اللّهَ عز و جل . وقالَ بَعضُهُم : لا ، بَل رُؤَساءُ المَلائِکَةِ الثَّلاثَةِ : جَبرَئیلُ ، ومیکائیلُ ، وإسرافیلُ علیهم السلام . وقالَ بَعضُهُم : لا ، بَل أمینُ اللّهِ جَبرَئیلُ علیه السلام . فَانطَلَقوا إلی آدَمَ علیه السلام فَذَکَرُوا الَّذی قالوا وَاختَلَفوا فیهِ ، فَقالَ : یا بَنِیَّ ! أنَا اُخبِرُکُم بِأَکرَمِ الخَلائِقِ جَمیعا عَلَی اللّهِ عز و جل ، إنَّهُ ـ وَاللّهِ ـ لَمّا أن نُفِخَ فِیَّ الرّوحُ حَتَّی استَوَیتُ جالِسا ، فَبَرَقَ لِیَ العَرشُ العَظیمُ ، فَنَظَرتُ فیهِ فَإِذا فیهِ : لا إلهَ إلَا اللّهُ ، مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّهِ ، فُلانٌ صَفوَةُ اللّهِ ، فُلانٌ أمینُ اللّهِ ، فُلانٌ خِیَرَةُ اللّهِ عز و جل ، فَذَکَرَ عِدَّةَ أسماءٍ مَقرونَةٍ بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله . قالَ آدَمُ : ثُمَّ لَم أرَ فِی السَّماءِ مَوضِعَ أدیمٍ ـ أو قالَ : صَفیحٍ ـ مِنها إلّا وفیهِ مَکتوبٌ : لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وما مِن مَوضِعٍ مَکتوبٌ فیهِ : لا إله إلَا اللّهُ إلّا وفیهِ مَکتوبٌ ـ خَلقا لا خَطّا ـ : مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّهِ ، وما مِن مَوضِعٍ فیهِ ⁽¹⁶⁴⁾مَکتوبٌ : مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّهِ إلّا ومَکتوبٌ : فُلانٌ خِیَرَةُ اللّهِ ، فُلانُ صَفوَةُ اللّهِ ، فُلانٌ أمینُ اللّهِ عز و جل ، فَذَکَرَ عِدَّةَ أسماءٍ تَنتَظِمُ حِسابَ المَعدودِ . قالَ آدَمُ علیه السلام : فَمُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله ـ یا بَنِیَّ ـ ومَن خُطَّ مِن تِلکَ الأَسماءِ مَعَهُ ، أکرَمُ الخَلائِقِ عَلَی اللّهِ تَعالی جَمیعا» . ثُمَّ ذَکَرَ أنَّ أبا حارِثَةَ سَأَلَ السَّیِّدَ وَالعاقِبَ أن یَقِفا عَلی صَلَواتِ إبراهیمَ علیه السلام الَّذی جاءَ بِهَا الأَملاکُ مِن عِندِ اللّهِ عز و جل ، فَقَنَعوا بِما وَقَفوا عَلَیهِ فِی الجامِعَةِ . قالَ أبو حارِثَةَ : لا ، بَل شارِفوها بِأَجمَعِها وأَسبِروها ⁽¹⁶⁵⁾؛ فَإِنَّهُ أصرَمُ ⁽¹⁶⁶⁾لِلمَعذورِ وأَرفَعُ لِحِکَّةِ ⁽¹⁶⁷⁾الصُّدورِ ، وأَجدَرُ ألّا تَرتابوا فِی الأَمرِ مِن بَعدُ . فَلَم یَجِدا ⁽¹⁶⁸⁾مِنَ المَصیرِ إلی قَولِهِ مِن بُدٍّ ، فَعَمَدَ القَومُ إلی تابوتِ إبراهیمَ علیه السلام ، قالَ : «وکانَ اللّهُ عز و جل بِفَضلِهِ عَلی مَن یَشاءُ مِن خَلقِهِ ، قَدِ اصطَفی إبراهیمَ علیه السلام بِخُلَّتِهِ ، وشَرَّفَهُ بِصَلَواتِهِ وبَرَکاتِهِ ، وجَعَلَهُ قِبلَةً وإماما لِمَن یَأتی مِن بَعدِهِ ، وجَعَلَ النُّبُوَّةَ وَالإِمامَةَ وَالکِتابَ فی ذُرِّیَّتِهِ یَتَلَقّاها آخِرٌ عَن أوَّلٍ ، ووَرَّثَهُ تابوتَ آدَمَ علیه السلام المُتَضَمِّنَ لِلحِکمَةِ وَالعِلمِ ، الَّذی فَضَّلَهُ اللّهُ عز و جل بِهِ عَلَی المَلائِکَةِ طُرّا . فَنَظَرَ إبراهیمُ علیه السلام فی ذلِکَ التّابوتِ فَأَبصَرَ فیهِ بُیوتا بِعَدَدِ ذَوِی العَزمِ مِنَ الأَنبِیاءِ المُرسَلینَ وأَوصِیائِهِم مِن بَعدِهِم ، ونَظَرَهُم ⁽¹⁶⁹⁾فَإِذا بَیتُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله آخِرَ الأَنبِیاءِ ، عَن یَمینِهِ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ آخِذٌ بِحُجزَتِهِ ⁽¹⁷⁰⁾، فَإِذا شَکلٌ عَظیمٌ یَتَلَألَأُ نورا ، فیهِ : هذا صِنوُهُ ووَصِیُّهُ المُؤَیَّدُ بِالنَّصرِ ، فَقالَ إبراهیمُ علیه السلام : إلهی وسَیِّدی! مَن هذَا الخَلقُ الشَّریفُ ؟ فَأَوحَی اللّهُ عز و جل : هذا عَبدی وصَفوَتِی الفاتِحُ الخاتِمُ ، وهذا وَصِیُّهُ الوارِثُ ، قالَ : رَبِّ ! مَا الفاتِحُ الخاتِمُ ؟ قالَ : هذا مُحَمَّدٌ خِیَرَتی ، وبِکرُ فِطرَتی ، وحُجَّتِی الکُبری فی بَرِیَّتی ، نَبَّأتُهُ وَاجتَبَیتُهُ إذ آدَمُ بَینَ الطّینِ وَالجَسَدِ ، ثُمَّ إنّی باعِثُهُ عِندَ انقِطاعِ الزَّمانِ لِتَکمِلَةِ دینی ، وخاتِمٌ بِهِ رِسالاتی ونُذُری ، وهذا عَلِیٌّ أخوهُ وصِدّیقُهُ الأَکبَرُ ، آخَیتُ بَینَهُما وَاختَرتُهُما وصَلَّیتُ وبارَکتُ عَلَیهِما ، وطَهَّرتُهُما وأَخلَصتُهُما وَالأَبرارَ مِنهُما وذُرِّیَّتَهُما قَبلَ أن أخلُقَ سَمائی وأَرضی وما فیهِما مِن خَلقی ، وذلِکَ لِعِلمی بِهِم وبِقُلوبِهِم ، إنّی بِعِبادی عَلیمٌ ⁽¹⁷¹⁾خَبیرٌ . قالَ : ونَظَرَ إبراهیمُ علیه السلام فَإِذَا اثنا عَشَرَ [عَظیماً] ⁽¹⁷²⁾تَکادُ تَلَألَأُ أشکالُهُم لِحُسنِها نورا ، فَسَأَلَ رَبَّهُ عز و جل فَقالَ : رَبِّ نَبِّئنی بِأَسماءِ هذِهِ الصُّوَرِ المُقرونَةِ بِصوَرةِ مُحَمَّدٍ ووَصِیِّهِ ؛ وذلِکَ لِما رَأی مِن رَفیعِ دَرَجاتِهِم وَالتِحاقِهِم بِشَکلَی مُحَمَّدٍ ووَصِیِّهِ علیهماالسلام ، فَأَوحَی اللّهُ عز و جل إلَیهِ : هذِهِ أمَتی وَالبَقِیَّةُ مِن نَبِیّی فاطِمَةُ الصِّدّیقَةُ الزَّهراءُ ، وجَعَلتُها مَعَ خَلیلِها عَصَبَةً لِذُرِّیَّةِ نَبِیّی هؤُلاءِ ، وهذانِ الحَسَنانِ ، وهذا فُلانٌ ، وهذا فُلانٌ ، وهذا کَلِمَتِی الَّتی أنشُرُ بِهِ رَحمَتی فی بِلادی ، وبِهِ أنتاشُ ⁽¹⁷³⁾دینی وعِبادی ، ذلِکَ بَعدَ إیاسٍ مِنهُم وقُنوطٍ مِنهُم مِن غِیاثی ، فَإِذا ذَکَرتَ مُحَمَّدا نَبِیّی لِصَلَواتِکَ ⁽¹⁷⁴⁾فَصَلِّ عَلَیهِم مَعَهُ یا إبراهیمُ . قالَ : فَعِندَها صَلّی عَلَیهِم إبراهیمُ علیه السلام ، فَقالَ : رَبِّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، کَمَا اجتَبَیتَهُم وأَخلَصتَهُم إخلاصا . فَأَوحَی اللّهُ عز و جل : لِتَهنِئکَ کَرامَتی وفَضلی عَلَیکَ ، فَإِنّی صائِرٌ بِسُلالَةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ومَنِ اصطَفَیتُ مَعَهُ مِنهُم إلی قَناةِ صُلبِکَ ومُخرِجُهُم مِنکَ ، ثُمَّ مِن بِکرِکَ إسماعیلَ علیه السلام ، فَأَبشِر یا إبراهیمُ فَإِنّی واصِلٌ صَلَواتِکَ بِصَلَواتِهِم ، ومُتِبعٌ ذلِکَ بَرَکاتی وتَرَحُّمی عَلَیکَ وعَلَیهِم ، وجاعِلُ حَنانی ⁽¹⁷⁵⁾وحُجَّتی إلَی الأَمَدِ المَعدودِ وَالیَومِ المَوعودِ الَّذی أرِثُ فیهِ سَمائی وأَرضی ، وأبعَثُ لَهُ خَلقی لِفَصلِ قَضائی وإفاضَةِ رَحمَتی وعَدلی» . قالَ : فَلَمّا سَمِعَ أصحابُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ما أفضی إلَیهِ القَومُ مِن تِلاوَةِ ما تَضَمَّنَتِ الجامِعَةُ وَالصُّحُفُ الدّارِسَةُ مِن نَعتِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وصِفَةِ أهلِ بَیتِهِ المَذکورینَ مَعَهُ بِما هُم بِهِ مِنهُ ، وبِما شاهَدوا مِن مَکانَتِهِم عِندَهُ ، ازدادَ القَومُ بِذلِکَ یَقینا وإیمانا ، وَاستُطیروا لَهُ فَرَحا . قالَ : ثُمَّ صارَ القَومُ إلی ما نَزَلَ عَلی موسی علیه السلام ، فَأَلفَوا فِی السَّفرِ الثّانی مِنَ التَّوراةِ : «إنّی باعِثٌ فِی الاُمِّیّینَ مِن وُلدِ إسماعیلَ رَسولاً ، اُنزِلُ عَلَیهِ کِتابی ، وأَبعَثُهُ بِالشَّریعَةِ القَیِّمَةِ إلی جَمیعِ خَلقی ، اُوتیهِ ⁽¹⁷⁶⁾حِکمَتی ، وأیَّدتُهُ بِمَلائِکَتی وجُنودی ، یَکونُ ذُرِّیَّتُهُ مِنِ ابنَةٍ لَهُ مُبارَکَةٍ بارَکتُها ، ثُمَّ مِن شِبلَینِ لَهُما ـ کَإِسماعیلَ وإسحاقَ ـ ، أصلَینِ لِشُعَبتَینِ عَظیمَتَینِ ، اُکَثِّرُهُم جِدّا جِدّا ، یَکونُ مِنهُمُ اثنا عَشَرَ قَیِّما ⁽¹⁷⁷⁾، اُکمِلُ بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وبِما اُرسِلُهُ بِهِ مِن بَلاغٍ وحِکمَةٍ دینی ، وأَختِمُ بِهِ أنبِیائی ورُسُلی ، فَعَلی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله واُمَّتِهِ تَقومُ السّاعَةُ» . فَقالَ حارِثَةُ : الآنَ أسفَرَ الصُّبحُ لِذی عَینَینِ ، ووَضَحَ الحَقُّ لِمَن رَضِیَ بِهِ دینا ، فَهَل فی أنفُسِکُما مِن مَرَضٍ تَستَشفِیانِ بِهِ ؟ فَلَم یُرجِعا إلَیهِ قَولاً . فَقالَ أبو حارِثَةَ : اِعتَبِرُوا الامارَةَ الخاتِمَةَ مِن قَولِ سَیِّدِکُمُ المَسیحِ علیه السلام . فَصارَ [القَومُ] ⁽¹⁷⁸⁾إلَی الکُتُبِ وَالأَناجیلِ الَّتی جاءَ بِها عیسی علیه السلام ، فَأَلفَوا فِی المِفتاحِ الرّابِعِ مِنَ الوَحیِ إلَی المَسیحِ علیه السلام : «یا عیسی ، یَابنَ الطّاهِرَةِ البَتولِ ، اسمَع قَولی وجِدَّ فی أمری ، إنّی خَلَقتُکَ مِن غَیرِ فَحلٍ ، وجَعَلتُکَ آیَةً لِلعالَمینَ ، فَإِیّایَ فَاعبُد ، وعَلَیَّ فَتَوَکَّل ، وخُذِ الکِتابَ بِقُوَّةٍ ، ثُمَّ فَسِّرهُ لِأَهلِ سورِیا وأَخبِرهُم أنّی أنَا اللّهُ لا إلهَ إلّا أنَا الحَیُّ القَیّومُ ، الَّذی لا أحولُ ولا أزولُ ، فَآمِنوا بی وبِرَسولِی النَّبِیِّ الاُمِّیِّ ، الَّذی یَکونُ فی آخِرِ الزَّمانِ ؛ نَبِیِّ الرَّحمَةِ وَالمَلحَمَةِ ، الأَوَّلِ وَالآخِرِ ـ قالَ : أوَّلُ النَّبِیّینَ خَلقا ، وآخِرُهُم مَبعَثا ـ ذلِکَ العاقِبُ الحاشِرُ ، فَبَشِّر بِهِ بَنی إسرائیلَ . قالَ عیسی علیه السلام : یا مالِکَ الدُّهورِ ، وعَلّامَ الغُیوبِ ! مَن هذَا العَبدُ الصّالِحُ الَّذی قَد أحَبَّهُ قَلبی ولَم تَرَهُ عَینی ؟ قالَ : ذلِکَ خالِصَتی ورَسولِیَ المُجاهِدُ بِیَدِهِ فی سَبیلی ، یُوافِقُ قَولُهُ فِعلَهُ ، و سَریرَتُهُ عَلانِیَتَهُ ، اُنزِلُ عَلَیهِ تَوراةً حَدیثَةً ، أفتَحُ بِها أعیُنا عُمیا ، وآذانا صُمّا ، وقُلوبا غُلفا ، فیها یَنابیعُ العِلمِ ، وفَهمُ الحِکمَةِ ، ورَبیعُ القُلوبِ . وطوباهُ! طوبی اُمَّتَهُ ! قالَ : رَبِّ ! مَا اسمُهُ وعَلامَتُهُ ، وما أکلُ اُمَّتِهِ ـ یَقولُ : مُلکُ اُمَّتِهِ ـ وهَل لَهُ مِن بَقِیَّةٍ ـ یَعنی ذُرِّیَّةً ـ ؟ قالَ : سَاُنَبِّئُکَ بِما سَأَلتَ ؛ اسمُهُ أحمَدُ صلی الله علیه و آله ، مُنتَخَبٌ مِن ذُرِّیَّةِ إبراهیمَ ، ومُصطَفیً مِن سُلالَةِ إسماعیلَ علیه السلام ، ذُو الوَجهِ الأَقمَرِ ، وَالجَبینِ الأَزهَرِ ، راکِبُ الجَمَلِ ، تَنامُ عَیناهُ ولا یَنامُ قَلبُهُ ، یَبعَثُهُ اللّهُ فی اُمَّةٍ اُمِّیَّةٍ ما بَقِیَ اللَّیلُ وَالنَّهارُ ، مَولِدُهُ فی بَلَدِ أبیهِ إسماعیلَ ـ یَعنی مَکَّةَ ـ کَثیرُ الأَزواجِ ، قَلیلُ الأَولادِ ، نَسلُهُ مِن مُبارَکَةٍ صِدّیقَةٍ ، یَکونُ لَهُ مِنهَا ابنَةٌ ، لَها فَرخانِ سَیِّدانِ یُستَشهَدانِ ، أجعَلُ نَسلَ أحمَدَ مِنهُما ، فَطوباهُما ولِمَن أحَبَّهُما ، وشَهِدَ أیّامَهُما فَنَصَرَهُما . قالَ عیسی علیه السلام : إلهی ! وما طوبی ؟ قالَ: شَجَرَةٌ فِی الجَنَّةِ، ساقُها وأَغصانُها مِن ذَهَبٍ، ووَرَقُها حُلَلٌ ، وحَملُها کَثَدیِ الأَبکارِ ، أحلی مِنَ العَسَلِ وأَلیَنُ مِنَ الزَّبَدِ ، وماؤُها مِن تَسنیمٍ ⁽¹⁷⁹⁾، لَو أنَّ غُرابا طارَ وهُوَ فَرخٌ لَأَدرَکَهُ الهَرَمُ مِن قَبلِ أن یَقطَعهَا ، ولَیسَ مَنزِلٌ مِن مَنازِلِ أهلِ الجَنَّةِ إلّا وظِلالُهُ فَنَنٌ ⁽¹⁸⁰⁾مِن تِلکَ الشَّجَرَةِ» . قالَ : فَلَمّا أتَی القَومُ عَلی دِراسَةِ ما أوحَی اللّهُ عز و جل إلَی المَسیحِ علیه السلام ، مِن نَعتِ مُحَمَّدٍ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وصِفَتِهِ ، ومُلکِ اُمَّتِهِ ، وذِکرِ ذُرِّیَّتِهِ وأَهلِ بَیتِهِ ، أمسَکَ الرَّجُلانِ مَخصومینَ ، وَانقَطَعَ التَّحاوُرُ بَینَهُم فی ذلِکَ . قالَ : فَلَمّا فَلَجَ حارِثَةُ عَلَی السَّیِّدِ وَالعاقِبِ بِالجامِعَةِ وما تَبَیَّنوهُ فِی الصُّحُفِ القَدیمَةِ ، ولَم یَتِمَّ لَهُما ما قَدَّروا مِن تَحریفِها ، ولَم یُمکِنُهما أن یُلَبِّسا عَلَی النّاسِ فی تَأویلِهِما ، أمسَکا عَنِ المُنازَعَةِ مِن هذَا الوَجهِ ، وعَلِما أنَّهُما قَد أخطَآ سَبیلَ الصَّوابِ ، فَصارا إلی مَعبَدِهِم آسِفینَ ، لِیَنظُرا ویَرتَئِیا . وفَزِعَ إلَیهِما نَصاری نَجرانَ ، فَسَأَلوهُما عَن رَأیهِمِا وما یَعمَلانِ فی دینِهِما ، فَقالا ما مَعناهُ : تَمَسَّکوا بِدینِکُم حَتّی یُکشَفَ دینُ مُحَمَّدٍ ، وسَنَسیرُ إلی بَنی قُرَیشٍ ـ إلی یَثرِبَ ـ ونَنظُرُ إلی ما جاءَ بِهِ وإلی ما یَدعو إلَیهِ . قالَ : فَلَمّا تَجَهَّزَ السَّیِّدُ وَالعاقِبُ لِلمَسیرِ إلی رَسولِ اللّهِ بِالمَدینَةِ ، انتَدَبَ مَعَهُما أربَعَةَ عَشَرَ راکِبا مِن نَصاری نَجرانَ ، هُم مِن أکابِرِهِم فَضلاً وعِلما فی أنفُسِهِم ، وسَبعونَ رَجُلاً مِن أشرافِ بَنِی الحارِثِ بنِ کَعبٍ وسادَتِهِم . قالَ : وکانَ قَیسُ بنُ الحُصینِ ذُو الغُصَّةِ ویَزیدُ بنُ عَبدِ المَدانِ بِبِلادِ حَضرَموتَ ، فَقَدِما نَجرانَ عَلی بَقِیَّةِ مَسیرِ قَومِهِم ، فَشَخَصا مَعَهُم . فَاغتَرَزَ القَومُ فی ظُهورِ مَطایاهُم ، وجَنَبوا خَیلَهُم ، وأَقبَلوا لِوُجوهِهِم حَتّی وَرَدُوا المَدینَةَ . قالَ : ولَمَّا استَراثَ ⁽¹⁸¹⁾رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله خَبَرَ أصحابِهِ ، أنفَذَ إلَیهِم خالِدَ بنَ الوَلیدِ فی خَیلٍ سَرَّحَها ⁽¹⁸²⁾مَعَهُ لِمُشارَفَةِ أمرِهِم ، فَأَلفَوهُم وهُم عامِدونَ ⁽¹⁸³⁾إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله . قالَ : ولَمّا دَنَوا مِنَ المَدینَةِ أحَبَّ السَّیِّدُ وَالعاقِبُ أن یُباهِیَا المُسلِمینَ وأَهلَ المَدینَةِ بِأَصحابِهِما وبِمَن حَفَّ مِن بَنِی الحارِثِ مَعَهُما ، فَاعتَرَضاهُم فَقالا : لَو کَفَفتُم صُدورَ رِکابِکُم ومَسَستُمُ الأَرضَ فَأَلقَیتُم عَنکُم تَفَثَکُم ⁽¹⁸⁴⁾وثِیابَ سَفَرِکُم ، وشَنَنتُم ⁽¹⁸⁵⁾عَلَیکُم مِن باقی مِیاهِکُم ، کانَ ذلِکَ أمثَلَ . فَانحَدَرَ القَومُ عَنِ الرِّکابِ فَأَماطوا مِن شَعَثِهِم ، وأَلقَوا عَنهُم ثِیابَ بِذلَتِهِم ، ولَبِسوا ثِیابَ صَونِهِم مِنَ الأَتحَمِیّاتِ ⁽¹⁸⁶⁾وَالحَریرِ ، وذَرُّوا المِسکَ فی لِمَمِهِم ومَفارِقِهِم ، ثُمَّ رَکِبُوا الخَیلَ وَاعتَرَضوا بِالرِّماحِ عَلی مَناسِجِ ⁽¹⁸⁷⁾خَیلِهِم ، وأَقبَلوا یَسیرونَ رَزدَقا ⁽¹⁸⁸⁾واحِدا ، وکانوا مِن أجمَلِ العَرَبِ أجساما وخَلقا . فَلَمّا تَشَرَّفَهُمُ ⁽¹⁸⁹⁾النّاسُ أقبَلوا نَحوَهُم ، فَقالوا : ما رَأَینا وَفدا أجمَلَ مِن هؤُلاءِ ! فَأَقبَلَ القَومُ حَتّی دَخَلوا عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی مَسجِدِهِ ، وحانَت وَقتُ صَلاتِهِم فَقاموا یُصَلّونَ إلَی المَشرِقِ ، فَأَرادَ النّاسُ أن یَنهَوهُم عَن ذلِکَ ، فَکَفَّهُم رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ثُمَّ أمهَلَهُم وأَمهَلوهُ ثَلاثا ، فَلَم یَدعُهُم ولَم یَسأَلوهُ لِیَنظُروا إلی هَدْیِهِ ، ویَعتَبِروا ما یُشاهِدونَ مِنهُ مِمّا یَجِدونَ مِن صِفَتِهِ ، فَلَمّا کانَ بَعدَ ثالِثَةٍ دَعاهُم صلی الله علیه و آله إلَی الإِسلامِ . فَقالوا : یا أبَا القاسِمِ ، ما أخبَرَتنا کُتُبُ اللّهِ عز و جل بِشَیءٍ مِن صِفَةِ النَّبِیِّ المَبعوثِ بَعدَ الرّوحِ عیسی علیه السلام إلّا وقَد تَعَرَّفناهُ فیکَ ، إلّا خَلَّةً هِیَ أعظَمُ الخِلالِ آیَةً ومَنزِلَةً ، وأَجلاها أمارَةً ودَلالَةً ! قالَ صلی الله علیه و آله : وما هِیَ ؟ قالوا : إنّا نَجِدُ فِی الإِنجیلِ مِن صِفَةِ النَّبِیِّ الغابِرِ مِن بَعدِ المَسیحِ أنَّهُ یُصَدِّقُ بِهِ ویُؤمِنُ بِهِ ، وأَنتَ تَسُبُّهُ وتُکَذِّبُ بِهِ ، وتَزعُمُ أنَّهُ عَبدٌ ! قالَ : فَلَم تَکُن خُصومَتُهُم ولا مُنازَعَتُهُم لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إلّا فی عیسی علیه السلام . فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : لا ، بَل اُصَدِّقُهُ واُصَدِّقُ بِهِ واُؤمِنُ بِهِ ، وأَشهَدُ أنَّهُ النَّبِیُّ المُرسَلُ مِن رَبِّهِ عز و جل ، وأَقولُ : إنَّهُ عَبدٌ لا یَملِکُ لِنَفسِهِ نَفعا ولا ضَرّا ولا مَوتا ولا حَیاةً ولا نُشورا . قالوا : وهَل یَستَطیعُ العَبدُ أن یَفعَلَ ما کانَ یَفعَلُ ؟ ! وهَل جاءَتِ الأَنبِیاءُ بِما جاءَ بِهِ مِنَ القُدرَةِ القاهِرَةِ ؟ أ لَم یَکُن یُحیِی المَوتی ویُبرِئُ الأَکمَهَ وَالأَبرَصَ ، ویُنَبِّئُهُم بِما یُکِنّونَ فی صُدورِهِم وما یَدَّخِرونَ فی بُیوتِهِم ؟ فَهَل یَستَطیعُ هذا إلَا اللّهُ عز و جل أوِ ابنُ اللّهِ ؟ ! وقالوا فِی الغُلُوِّ فیهِ وأَکثَروا ، تَعالَی اللّهُ عَن ذلِکَ عُلُوّا کَبیرا . فَقالَ صلی الله علیه و آله : قَد کانَ عیسی أخی کَما قُلتُم ، یُحیِی المَوتی ویُبرِئُ الأَکمَهَ وَالأَبرَصَ ، ویُخبِرُ قَومَهُ بِما فی نُفوسِهِم وبِما یَدَّخِرونَ فی بُیوتِهِم ، وکُلُّ ذلِکَ بِإِذنِ اللّهِ عز و جل ، وهُوَ للّهِِ عز و جل عَبدٌ ، وذلِکَ عَلَیهِ غَیرُ عارٍ ، وهُوَ مِنهُ غَیرُ مُستَنکِفٍ ، فَقَد کانَ لَحما ودَما وشَعرا وعَظما وعَصَبا وأَمشاجا ⁽¹⁹⁰⁾، یَأکُلُ الطَّعامَ ویَظمَأُ ویَنصَبُ بِأَرَبِهِ ، ورَبُّهُ الأَحَدُ الحَقُّ الَّذی لَیسَ کَمِثلِهِ شَیءٌ ، ولَیسَ لَهُ نِدٌّ . قالوا : فَأَرِنا مِثلَهُ مَن جاءَ مِن غَیرِ فَحلٍ ولا أبٍ ؟ قالَ : هذا آدَمُ علیه السلام أعجَبُ مِنهُ خَلقا ، جاءَ مِن غَیرِ أبٍ ولا اُمٍّ ، ولَیسَ شَیءٌ مِنَ الخَلقِ بِأَهوَنَ عَلَی اللّهِ عز و جل فی قُدرَتِهِ مِن شَیءٍ ولا أصعَبَ ، «إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئا أَن یَقُولَ لَهُ کُن فَیَکُونُ » ⁽¹⁹¹⁾. وتَلا عَلَیهِم : « إِنَّ مَثَلَ عِیسَی عِندَ اللَّهِ کَمَثَلِ ءَادَمَ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ کُن فَیَکُونُ » ⁽¹⁹²⁾. قالا : فَما نَزدادُ مِنکَ فی أمرِ صاحِبِنا إلّا تَبایُنا ، وهذَا الأَمرُ الَّذی لا نُقِرُّ لَکَ ، فَهَلُمَّ فَلنُلاعِنکَ أیُّنا أولی بِالحَقِّ فَنَجعَلَ لَعنَةَ اللّهِ عَلَی الکاذِبینَ ، فَإِنَّها مُثلَةٌ وآیَةٌ مُعَجَّلَةٌ . فَأَنزَلَ اللّهُ عز و جل آیَةَ المُباهَلَةِ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : « فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ » ⁽¹⁹³⁾، فَتَلا عَلَیهِم رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ما نَزَلَ عَلَیهِ فی ذلِکَ مِنَ القُرآنِ ، فَقالَ صلی الله علیه و آله : إنَّ اللّهَ قَد أمَرَنی [أن] ⁽¹⁹⁴⁾أصیرَ إلی مُلتَمَسِکُم ، وأَمَرَنی بِمُباهَلَتِکُم إن أقَمتُم وأَصرَرتُم عَلی قَولِکُم . قالا : وذلِکَ آیَةُ ما بَینَنا وبَینَکَ ، إذا کانَ غَدا باهَلناکَ . ثُمَّ قاما ، وأَصحابُهُما مِنَ النَّصاری مَعَهُما ، فَلَمّا أبعَدا وقَد کانوا أنزَلوا ⁽¹⁹⁵⁾بِالحَرَّةِ ، أقبَلَ بَعضُهُم عَلی بَعضٍ فَقالوا : قَد جاءَکُم هذا بِالفَصلِ مِن أمرِهِ وأَمرِکُم ، فَانظُروا أوَّلاً بِمَن یُباهِلُکُم ؛ أ بِکافَّةِ أتباعِهِ ، أم بِأَهلِ الکِتابِ مِن أصحابِهِ ، أو بِذَوِی التَّخَشُّعِ وَالتَّمَسُّکِ ⁽¹⁹⁶⁾وَالصَّفوَةِ دینا ، وهُمُ القَلیلُ مِنهُم عَددا ؟ فَإِن جاءَکُم بِالکَثرَةِ وذَوِی الشِّدَّةِ مِنهُم ، فَإِنَّما جاءَکُم مُباهِیا کَما یَصنَعُ المُلوکُ ، فَالفَلجُ ⁽¹⁹⁷⁾إذا لَکُم دونَهُ ، وإن أتاکُم بنَفَرٍ قَلیلٍ ذَوی تَخَشُّعٍ فَهؤُلاءِ سَجِیَّةُ ⁽¹⁹⁸⁾الأَنبِیاءِ وصَفوَتُهُم ومَوضِعُ بَهلَتِهِم ، فَإِیّاکُم وَالإِقدامَ إذا عَلی مُباهَلَتِهِم ، فَهذِهِ لَکُم أمارَةٌ ، وَانظُروا حینَئِذٍ ما تَصنَعونَ ما بَینَکُم وبَینَهُ ، فَقَد أعذَرَ مَن أنذَرَ . فَأَمَرَ صلی الله علیه و آله بِشَجَرَتَینِ فَقُصِدَتا وکُسِحَ ما بَینَهُما ، وأَمهَلَ حَتّی إذا کانَ مِنَ الغَدِ أمَرَ بِکِساءٍ أسوَدَ رَقیقٍ فَنُشِرَ عَلَی الشَّجَرَتَینِ ، فَلَمّا أبصَرَ السَّیِّدُ وَالعاقِبُ ذلِکَ خَرَجا بِوَلَدَیهِما : صِبغَةِ المُحسِنِ ، وعَبدِ المُنعِمِ ، وسارَةَ ، ومَریَمَ ، وخَرَجَ مَعَهُما نَصاری نَجرانَ ، ورَکِبَ فُرسانُ بَنِی الحارِثِ بنِ الکَعبِ فی أحسَنِ هَیئَةٍ . وأَقبَلَ النّاسُ مِن أهلِ المَدینَةِ مِنَ المُهاجِرینَ وَالأَنصارِ وغَیرِهِم مِنَ النّاسِ فی قَبائِلِهِم وشِعارِهِم مِن رایاتِهِم وأَلوِیَتِهِم وأَحسَنِ شارَتِهِم وهَیئَتِهِم ، لِیَنظُروا ما یَکونُ مِنَ الأَمرِ . ولَبِثَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی حُجرَتِهِ حَتّی مَتَعَ ⁽¹⁹⁹⁾النَّهارُ ، ثُمَّ خَرَجَ آخِذا بِیَدِ عَلِیٍّ علیه السلام ، وَالحَسَنُ وَالحُسَینُ علیهماالسلام أمامَهُ ، وفاطِمَةُ علیهاالسلام مِن خَلفِهِم ، فَأَقبَلَ بِهِم حَتّی أتَی الشَّجَرَتَینِ فَوَقَفَ مِن بَینِهِما مِن تَحتِ الکِساءِ عَلی مِثلِ الهَیئَةِ الَّتی خَرَجَ بِها مِن حُجرَتِهِ ، فَأَرسَلَ إلَیهِما یَدعوهُما إلی ما دَعَواهُ إلَیهِ مِنَ المُباهَلَةِ . فَأَقبَلا إلَیهِ فَقالا : بِمَن تُباهِلُنا یا أبَا القاسِمِ ؟ قالَ : بِخَیرِ أهلِ الأَرضِ وأَکرَمِهِم عَلَی اللّهِ عز و جل ، بِهؤُلاءِ . وأشارَ لَهُما إلی عَلِیٍّ و فاطِمَةَ وَالحَسَنِ وَالحُسَینِ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِم . قالا : فَما نَراکَ جِئتَ لِمُباهَلَتِنا بِالکُبرِ ، ولا مِنَ الکُثرِ ، ولا أهلِ الشّارَةِ مِمَّن نَری مِمَّن آمَنَ بِکَ وَاتَّبَعَکَ ، وما نَری هاهُنا مَعَکَ إلّا هذَا الشّابَّ وَالمَرأَةَ وَالصَّبِیَّینِ ، أ فَبِهؤُلاءِ تُباهِلُنا ؟ ! قالَ صلی الله علیه و آله : نَعَم ، أوَلَم اُخبِرکُم بِذلِکَ آنِفا ؟ ! نَعَم بِهؤُلاءِ اُمِرتُ ـ وَالَّذی بَعَثَنی بِالحَقِّ ـ أن اُباهِلَکُم . فَاصفارَّت حینَئِذٍ ألوانُهُما ، وکَرّا وعادا إلی أصحابِهِما ومَوقِفِهِما . فَلَمّا رَأی أصحابُهُما ما بِهِما وما دَخَلَهُما ، قالوا : ما خَطبُکُما ؟ فَتَماسَکا وقالا : ما کانَ ثَمَّةَ مِن خَطبٍ فَنُخبِرَکُم . وأَقبَلَ عَلَیهِم شابٌّ کانَ مِن خِیارِهِم قَد اُوتِیَ فیهِم عِلما ، فَقالَ : وَیحَکُم ! لا تَفعَلوا وَاذکُروا ما عَثَرتُم عَلَیهِ فِی الجامِعَةِ مِن صِفَتِهِ ، فَوَ اللّهِ إنَّکُم لَتَعلَمونَ حَقَّ العِلمِ أنَّهُ لَصادِقٌ ، وإنَّما عَهدُکُم بِإِخوانِکُم حَدیثٌ ؛ قَد مُسِخوا قِرَدَةً وخَنازیرَ ! فَعَلِموا أنَّهُ قَد نَصَحَ لَهُم ، فَأَمسَکوا . قالَ : وکانَ لِلمُنذِرِ بنِ عَلقَمَةَ ـ أخی أسقُفِّهِم أبی حارِثَةَ ـ حَظٌّ مِنَ العِلمِ فیهِم یَعرِفونَهُ لَهُ ، وکانَ نازِحا عَن نَجرانَ فی وَقتِ تَنازُعِهِم ، فَقَدِمَ وقَدِ اجتَمَعَ القَومُ عَلَی الرِّحلَةِ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَشَخَصَ مَعَهُم ، فَلَمّا رَأَی المُنذِرُ انتِشارَ أمرِ القَومِ یَومَئِذٍ وتَرَدُّدَهُم فی رَأیِهِم ، أخَذَ بِیَدِ السَّیِّدِ وَالعاقِبِ وأَقبَلَ عَلی أصحابِهِ ، فَقالَ : «أخلونی وهذَینِ» ، فَاعتَزَلَ بِهِما ثُمَّ أقبَلَ عَلَیهِما فَقالَ : إنَّ الرّائِدَ لا یَکذِبُ أهلَهُ ، [وأنَا لَکُما حَقُّ نَصیحٍ] ⁽²⁰⁰⁾وأَنَا لَکُما جِدُّ شَفیقٍ ، فَإِن نَظَرتُما لِأَنفُسِکُما نَجَوتُما ، وإن تَرَکتُما ذلِکَ هَلَکتُما وأَهلَکتُما . قالا : أنتَ النّاصِحُ جَیبا ⁽²⁰¹⁾، المَأمونُ عَیبا ، فَهاتِ . قالَ : أتَعلَمانِ أنَّهُ ما باهَلَ قَومٌ ⁽²⁰²⁾نَبِیّا قَطُّ إلّا کانَ مَهلِکُهُم کَلَمحِ البَصَرِ ، وقَد عَلِمتُما ـ وکُلُّ ذی أرِبٍ مِن وَرَثَةِ الکُتُبِ مَعَکُما ـ أنَّ مُحَمَّدا أبَا القاسِم هذا هُوَ الرَّسولُ الَّذی بَشَّرَت بِهِ الأَنبِیاءُ علیهم السلام ، وأَفصَحَت بِنَعتِهِ وأَهلِ بَیتِهِ الاُمَناءُ ⁽²⁰³⁾، واُخری اُنذِرُکُما بِها فَلا تَعشوا عَنها . قالا : وما هِیَ یا أبَا المُثَنّی ؟ قالَ : اُنظُرا إلَی النَّجمِ قَدِ استَطلَعَ إلَی الأَرضِ ، وإلی خُشوعِ الشَّجَرِ ، وتَساقُطِ الطَّیرِ بِإِزائِکُما لِوُجوهِها ⁽²⁰⁴⁾، قَد نَشَرَت عَلَی الأَرضِ أجنِحَتَها ، وقاءَت ⁽²⁰⁵⁾ما فی حَواصِلِها ، وما عَلَیها للّهِِ عز و جل مِن تَبِعَةٍ ، لَیسَ ذلِکَ إلّا ما قَد أظَلَّ مِنَ العَذابِ ! وَانظُرا إلَی اقشِعرارِ الجِبالِ ، وإلَی الدُّخانِ المُنتَشِرِ ، وقَزَعِ السَّحابِ ، هذا ونَحنُ فی حَمارَّةِ القَیظِ ⁽²⁰⁶⁾وإبّانِ الهَجیرِ ! وَانظُروا إلی مُحَمَّدٍ رافِعا یَدَهُ وَالأَربَعَةُ مِن أهلِهِ ⁽²⁰⁷⁾مَعَهُ ، إنَّما یَنتَظِرُ ما تُجیبانِ بِهِ ، ثُمَّ اعلَموا أنَّهُ إن نَطَقَ فوهُ بِکَلِمَةٍ مِن بَهلَةٍ ، لَم نَتَدارَکَ هَلاکا ، ولَم نَرجِع إلی أهلٍ ولا مالٍ . فَنَظَرا فَأَبصَرا أمرا عَظیما ، فَأَیقَنا أنَّهُ الحَقُّ مِنَ اللّهِ تَعالی ، فَزَلزَلَت أقدامُهُما ، وکادَت أن تَطیشَ عُقولُهُما ، وَاستَشعرا أنَّ العَذابَ واقِعٌ بِهِما . فَلَمّا أبصَرَ المُنذِرُ بنُ عَلقَمَةَ ما قَد لَقِیا مِنَ الخیفَةِ وَالرَّهبَةِ ، قالَ لَهُما : إنَّکُما إن أسلَمتُما لَهُ سَلِمتُما فی عاجِلِهِ وآجِلِهِ ⁽²⁰⁸⁾، وإن آثَرتُما دینَکُما وغَضارَةَ مِلَّتِکُما ⁽²⁰⁹⁾وشَحَحتُما بِمَنزِلَتِکُم مِنَ الشَّرَفِ فی قَومِکُما ، فَلَستُ أحجُرُ عَلَیکُمَا الضَّنینَ بِما نِلتُما مِن ذلِکَ ، ولکِنَّکُما بَدَهتُما مُحَمَّدا بِتَطَلُّبِ المُباهَلَةِ ، وجَعَلتُماها حِجازا وآیَةً بَینَکُما وبَینَهُ ، وشَخَصتُما مِن نَجرانَ وذلِکَ مِن تَأَلّیکُما ، فَأَسرَعَ مُحَمَّدٌ إلی ما بَغَیتُما مِنهُ ، وَالأَنبِیاءُ إذا أظهَرَت بِأَمرٍ لَم تَرجِع إلّا بِقَضائِهِ وفِعلِهِ ، فَإِذا نَکَلتُما عَن ذلِکَ ، وأَذهَلَتکُما مَخافَةُ ما تَرَیانِ ، فَالحَظُّ فِی النُّکولِ لَکُما ، فَالوَحا ⁽²¹⁰⁾ـ یا إخوَتی ـ الوَحا ، صالِحا مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله وأَرضِیاهُ ، ولا تُرجِئا ذلِکَ ؛ فَإِنَّکُما ـ وأَنَا مَعَکُما ـ بِمَنزِلَةِ قَومِ یونُسَ لَمّا غَشِیَهُمُ العَذابُ ! قالا : فَکُن أنتَ ـ یا أبَا المُثَنَّی ـ أنتَ الَّذی تَلقی مُحَمَّدا بِکِفالَةِ ما یَبتَغیهِ لَدَینا ، وَالتَمِس لَنا إلَیهِ ابنَ عَمِّهِ هذا لِیَکونَ هُوَ الَّذی یُبرِمُ الأَمرَ بَینَنا وبَینَهُ ، فَإِنَّهُ ذُو الوَجهِ وَالزَّعیمُ عِندَهُ ، ولا تُبطِئَنَّ بِما ⁽²¹¹⁾تَرجِعُ إلَینا بِهِ . وَانطَلَقَ المُنذِرُ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ : السَّلامُ عَلَیکَ یا رَسولَ اللّهِ ، أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ الَّذِی ابتَعَثَکَ ، وأَنَّکَ وعیسی عَبدانِ للّهِِ عز و جل مُرسَلانِ . فَأَسلَمَ وبَلَّغَهُ ما جاءَ لَهُ ، فَأَرسَلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّا علیه السلام لِمُصالَحَةِ القَومِ ، فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : بِأَبی أنتَ ، عَلی ما اُصالِحُهُم ؟ فَقالَ لَهُ : رَأیُکَ ـ یا أبَا الحَسَنِ ـ فیما تُبرِمُ مَعَهُم رَأیی . فَصارَ إلَیهِم ، فَصالَحاهُ عَلی ألفِ حُلَّةٍ وأَلفِ دینارٍ خَرجا فی کُلِّ عامٍ ، یُؤَدِّیانِ شَطرَ ذلِکَ فِی المُحَرَّمِ وشَطرا فی رَجَبٍ ، فَصارَ عَلِیٌّ علیه السلام بِهِما إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ذَلیلَینِ صاغِرَینِ ، وأَخبَرَهُ بِما صالَحَهُما عَلَیهِ ، وأَقَرّا لَهُ بِالخَرجِ وَالصَّغارِ . فَقالَ لَهُما ۲۱۳ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : قَد قَبِلتُ ذلِکَ مِنکُم ؛ أما إنَّکُم لَو باهَلتُمونی بِمَن تَحتَ الکِساءِ ، لَأَضرَمَ اللّهُ عَلَیکُمُ الوادِیَ نارا تَأَجَّجُ ، ثُمَّ لَساقَهَا اللّهُ عز و جلإلی مَن وَراءَکُم فی أسرَعَ مِن طَرفِ العَینِ فَحَرَقَهُم تَأَجُّجا . فَلَمّا رَجَعَ النَّبِیُ صلی الله علیه و آله بِأَهلِ بَیتِهِ وصارَ إلی مَسجِدِهِ ، هَبَطَ عَلَیهِ جَبرَئیلُ علیه السلام فَقالَ : یا مُحَمَّدُ ، إنَّ اللّهَ عز و جل یُقرِئُکَ السَّلامَ ویَقولُ : إنَّ عَبدی موسی علیه السلام باهَلَ عَدُوَّهُ قارونَ بِأَخیهِ هارونَ وبَنیهِ ، فَخَسَفتُ بِقارونَ وأَهلِهِ ومالِهِ وبِمَن آزَرَهُ مِن قَومِهِ ، وبِعِزَّتی اُقسِمُ وبِجَلالی ـ یا أحمَدُ ـ ، لَو باهَلتَ ـ بِکَ وبِمَن تَحتَ الکِساءِ مِن أهلِکَ ـ أهلَ الأَرضِ وَالخَلائِقَ جَمیعا ، لَتَقَطَّعتِ السَّماءُ کِسَفا وَالجِبالُ زُبَرا ، ولَساخَتِ الأَرضُ فَلَم تَستَقِرَّ أبَدا ، إلّا أن أشاءَ ذلِکَ . فَسَجَدَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ، ووَضَعَ عَلَی الأَرضِ وَجهَهُ ، ثُمَّ رَفَعَ یَدَیهِ حَتّی تَبَیَّنَ لِلنّاسِ عُفرَةُ إبطَیهِ ۲۱۴ ، فَقالَ : شُکرا لِلمُنعِمِ ، شُکرا لِلمُنعِمِ ـ قالَها ثَلاثا ـ . فَسُئِلَ النَّبِیُ صلی الله علیه و آله عَن سَجدَتِهِ وعَمّا ۲۱۵ رُئِیَ مِن تَباشیرِ السُّرورِ فی وَجهِهِ ، فَقالَ : «شُکرا للّهِِ عز و جل لِما أبلانی مِنَ الکَرامَةِ فی أهلِ بَیتی» ، ثُمَّ حَدَّثَهُم بِما جاءَ بِهِ جَبرَئیلُ علیه السلام . ۲۱۶

.

۱ / ۴ ماجرای مباهله به روایت سیّد ابن طاووس

۱ / ۴ماجرای مباهله به روایت سیّد ابن طاووسالإقبالـ در بیان این که پیامبر صلی الله علیه و آله فرستادگانش را به نزد نصارای نجران گسیل داشت و نیز بیان مناظره بزرگان نجرانیان با یکدیگر و سرانجام ، آشکار شدن حقّانیت پیامبر صلی الله علیه و آله در آنچه آنان را بِدان فرا خواند ـ :این ماجرا را با اسانید صحیح و احادیث صریح از کتاب المباهلةی ابو المفضّل محمّد بن [عبد اللّه بن محمّد بن عبد ]المطّلب شیبانی رحمه اللهو از اصل کتاب عمل ذی الحجّةی حسن بن اسماعیل بن اَشناس ، با طُرق روشن از افرادی خوش نیّت ، روایت کرده ایم که نیازی به بردن نام آنها نیست ؛ زیرا غرض، نقل سخن آنهاست . گفته اند : چون پیامبر صلی الله علیه و آله مکّه را فتح کرد و عرب ها فرمان بُردار او شدند و فرستادگان و دعوتگرانش را به سوی ملّت ها روانه ساخت و به دو پادشاه (کسرا و قیصر) نامه نوشت و از آنها خواست اسلام آورند و در صورت اسلام نیاوردن، یا به جِزیه و فرمان برداری تن دهند و یا خود را برای جنگی بی امان آماده نمایند ، نصارای نجران و همگنان آنان ، از بنی عبد المَدان و همه بنی حارث بن کعب و توده مردمی که به آنان پناه برده و در میان آنان ساکن گشته بودند ـ از هر فرقه نصرانی چون: اروسیان و سالوسیان ، و پیروان دین پادشاه ، و مارونیان و عُبّاد و نسطوریان ـ ، به عظمت پیامبر صلی الله علیه و آله پی بردند و دل هایشان، در هر جایگاه و منزلتی که بودند، آکنده از ترس و وحشت از او شد . در چنین وضع و حالی ، فرستادگان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ که عبارت بودند از: عتبة بن غزوان و عبد اللّه بن ابی امیّه و هُدَیر بن عبد اللّه ، برادر تیم بن مُرّه، و صُهَیب بن سنان، برادر نمِر بن قاسط ـ ، بر ایشان وارد شدند و آنان را به اسلام دعوت کردند ، که اگر پذیرفتند، برادر آنان خواهند بود و اگر سر باز زدند و گردن فرازی نمودند، می باید به کاری ذلّت آور گردن نهند : پرداخت داوطلبانه جزیه ، و چنانچه هیچ یک از این دو پیشنهاد را نپذیرفتند و خیره سری کردند، باید همگی خود را برای جنگ آماده نمایند . در نامه پیامبر صلی الله علیه و آله آمده بود : «بگو : ای اهل کتاب ! بیایید بر سر سخنی که میان ما و شما یک سان است، بایستیم که : جز خدا را نپرستیم و چیزی را شریک او نگردانیم ، و بعضی از ما بعضی دیگر را به جای خدا به خدایی نگیرد . پس اگر [از این پیشنهاد ]اعراض کردند ، بگویید : شاهد باشید که ما مسلمانیم [نه شما]» . گفته اند : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله با هیچ قومی نمی جنگید، مگر این که پیش تر، آنان را [به پذیرش اسلام] دعوت می کرد . با ورود فرستادگان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و نامه ایشان ، بر ترس و هراس مردمان، افزوده گشت . پس به کلیسای اعظم خود پناه بردند و دستور دادند آن را فرش کردند و دیوارهایش را با حریر و دیبا پوشاندند و صلیب بزرگ را که از طلا و جواهرنشان بود و قیصر بزرگ، آن را برایشان فرستاده بود ، بر افراشتند . بنی حارث بن کعب در آن جا حضور داشتند . آنان جنگاورانی شیردل و شهسواران مردم بودند و عرب ها آنان را از دیرباز در روزگار جاهلیت می شناختند . پس مردم، همگی برای رایزنی و اندیشیدن در کار خویش گرد آمدند و قبایل مذحج و عَک و حِمیَر و اَنمار و نزدیکان نسبی و همسایگان سرزمین آنان از قبایل سبأ به سوی آنان شتافتند ، و همگی برآشفته و خشمناک برای قوم خویش بودند و کسانی از آنان که از اسلام آوردن [و تسلیم] سخن می گفتند، از سخن خود برگشتند و در باره این که همگی با هم به سوی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ره سپار شوند و در یثرب با او به پیکار برخیزند ، به بحث و گفتگو پرداختند . ابو حامد حُصَین بن علقمه که اسقف اوّل و صاحب مدرسه های آنان و دانشمندشان و از بنی بکر بن وائل بود ، چون دید که همگی بر به راه انداختن جنگ هم داستان شده اند ، پیشانی بندی خواست و با آن ابروهایش را از روی چشمانش بالا زد. او در آن هنگام، صد و بیست سال عمر داشت. سپس برخاست و بر عصایی تکیه زد . او که مردی فهمیده و صاحب نظر و خردمند و یکتاپرست بود و به مسیح و به پیامبر علیهماالسلام ایمان داشت، امّا آن را از قوم و یاران کافر خویش پنهان می داشت ، گفت : آرام باشید، ای بنی عبد المَدان ! آرام ! عافیت و سعادت را پایدار بدارید ، که این دو [نعمت] در دل صلح، نهفته است . در این باره ـ ای قوم من ـ چون موران حرکت کنید و از خشم زودگذر بپرهیزید، که خشم بی محابا، فرجام خوشی ندارد . به خدا سوگند، شما بر انجام دادن کاری که هنوز انجامش نداده اید، تواناترید تا پس گرفتن کاری که انجامش داده باشید . آگاه باشید که نجات، در گرو تأنّی و بردباری است . آگاه باشید که گاه، خویشتنداری، بهتر از بی محابا دست به کاری زدن است ، و ای بسا جمله ای که مؤثّرتر از حمله است ! و سپس خاموش ماند . کُرز بن سَبره حارثی ـ که در آن زمان، پیشوای بنی حارث بن کعب و از خاندان اشراف آنان و فرمانش مطاع و فرمانده جنگ های آنان بود ـ ، رو به او کرد و گفت : ای ابو حارثه ! تو ریه هایت باد کرده ⁽¹⁾و قلبت از جا کنده شده است و همچون کسی که اسیر چنگال درنده ای شده باشد، پریشان و هراسناک گشته ای . برای ما مثال می زنی و ما را از جنگ می ترسانی ! به حقّ خدای منّان، سوگند که تو از ارزشِ بر دوش کشیدن بارهای گران و سترگ ، و بارورسازی جنگ سترون ، و راست گردانی کژی پادشاه بزرگ، آگاهی و ما ارکان رائش ⁽²⁾و ذو مِناریم. ⁽³⁾ما بودیم که سلطنت آن دو را استواری بخشیدیم و شهریاری آنها را گسترانیدیم . پس کدام یک از روزهای (پیروزی های) ما را انکار می کنی؟ و یا ـ وای بر تو ـ بر کدام یک از آن دو، خرده می گیری ؟ سخن کُرز، تمام نشده بود که پیکان تیری که در دستش بود ، از شدّت خشم و عصبانیّت ، در کف او فرو رفته بود، بی آن که خودش متوجّه باشد . چون کرز بن سَبره از سخن باز ایستاد ، نایب ـ که نامش عبد المسیح ⁽⁴⁾بن شُرَحبیل بود و در آن ایّام، رئیس قوم و صاحب رأی و طرف مشورت آنان بود و هیچ کس از گفته او سر باز نمی زد ـ ، رو به او کرد و گفت : رویت رستگار و خانه ات آباد و پناهت مستحکم و حَرَمت پاس داشته باد ، به حقّ پیشانی های غبار گرفته [بر اثر سجده]! سوگند که از نژادی ناب و تباری ارجمند و عزّتی دیرین یاد کردی ؛ امّا ـ ای ابو سَبره ـ هر سخن، جایی دارد و هر عصری، مردانی ، و آدمی به امروزش شبیه تر است تا به دیروزش [و باید فرزند زمان خویشتن باشد] . این روزگار است که نسلی را از بین می برد و گروهی را چیره می سازد، و عافیت، بهترین تن پوش است . آفت ها و آسیب ها اسبابی دارند و یکی از مهم ترین اسباب آنها، کوبیدن در آنهاست . آن گاه نایب، لب از سخن فرو بست و اندیشمندانه سر بر زیر افکند . مهتر ـ که نامش اهتم بن نعمان بود و در آن وقت، اسقف نجران و در بلندپایگی، همتای نایب ، و مردی از تیره عامله و در شمار قبیله لَخم بود ـ ، رو به او کرد و گفت : بختت یار و مقامت بلند باد، ای ابو واثله ! هر برقی درخششی دارد و هر چیز درستی، نورانیتی ؛ لیکن به حقّ خداوند خردبخش، سوگند که آن نور را جز بینا نمی بیند . تو و این دو تن با این سخنانی که گفتید، به سوی دو راه، یکی ناهموار و دیگری هموار، رفتید و هر یک از شما ، علی رغم اختلافتان ، بهره ای از رأی محکم و اندیشه استوار دارید، به شرط آن که در جایگاه خود به کار گرفته شود ؛ امّا این مرد قرشی، شما را به کاری بزرگ و امری سترگ فرا خوانده است . پس آنچه در این باره دارید، بگویید و به کار زنید ، یا تسلیم شوید و بپذیرید ، یا دست بردارید . عتبه و هَدیر و گروهی از اهل نجران گفته اند : کرز بن سبره که مردی دلیر و مغرور بود ، دوباره زبان به سخن گشود و گفت : آیا دینی را که در رگ های ما ریشه دوانیده و پدران ما بر آن در گذشته اند و شهریارانِ مردم و سپس تازیان، آن را از ما آموخته اند ، رها سازیم ؟ ! آیا نسنجیده به پذیرفتن این دین (اسلام) بشتابیم، یا به جزیه ـ که به راستی، خفّت آور است ـ ، تن دهیم ؟ ! نه به خدا سوگند ، باید شمشیرها را از نیام بر کشیم و زنان از فرزندانشان دست شویند و به پیکاری خونین با محمّد بپردازیم . آن گاه خدای عز و جل با نصرت خویش، هر که را بخواهد، پیروزی خواهد بخشید . مهتر به او گفت : بر خویش و بر ما رحم کن ـ ای ابو سبره ـ که شمشیرکشی ، شمشیرکشی می آورد ، و عرب ها سر تسلیم در برابر محمّد فرود آورده اند و از او فرمان می برند و او صاحب اختیار است و زمام آنان را به دست گرفته است و فرمانش در بین بیابان نشین و شهرنشین، روان است و دو پادشاه بزرگ ، کسرا و قیصر ، چشم به او دوخته اند . بنا بر این ، به روح، سوگند که او به سوی شما می آید و این قبایلی که به یاری شما شتافته اند، از گرد شما پراکنده و تار و مار می شوند ، و شما به سان دیروزِ از میان رفته ، بر باد می شوید ، یا همچون گوشتی بر کنده زیر ساطور می گردید . در میان ایشان مردی به نام جَهیر بن سُراقه بارقی، از زندیقان نصارای عرب بود که نزد پادشاهان مسیحیت، جایگاهی داشت و در نجران می نشست . مهتر به او گفت : ای ابو سُعاد ! تو در این باره چیزی بگو و با رأی خود، یاری مان رسان ؛ زیرا این، نشستی سرنوشت ساز است . جَهیر گفت : رأی من، آن است که به محمّد نزدیک شوید و به پاره ای خواسته های او از شما تن دهید . آن گاه ، نمایندگان شما به نزد پادشاهان همکیشتان روند : پادشاه بزرگ در روم ، قیصر ، و پنج پادشاه این سیاه پوستان ـ یعنی پادشاهان سیاهان : پادشاه نوبه، پادشاه حبشه، پادشاه علوه، پادشاه رعا و پادشاه راحات و مریس و قِبط که همگی شان نصرانی بودند ـ و نیز به نزد کسانی که به شام رفته و در آن جا سکنا گزیده اند ، یعنی شاهان غسّان و لخم و جذام و قُضاعه و جز اینان از صاحبان برکت شما ؛ زیرا اینان عشیره و طرفدار و یاور و برادر دینی شما هستند ـ یعنی نصرانی اند ـ و نیز به نزد نصارای حیره از بندگان و جز آنان ؛ زیرا قبیله تغلب بن وائل و قبایل دیگر از بنی ربیعة بن نزار به دین ایشان گرویده اند . نمایندگانتان حرکت کنند و شهرها و آبادی ها را شتابان به سوی آنان بپیمایند و برای دینتان از آنان فریاد کمک بطلبند. پس ، رومیان به یاری شما می آیند و سیاهان چونان اصحاب فیل به جانب شما حرکت می کنند و نصارای عرب از ربیعه یمن به شما رو می کنند ، و چون این نیروهای کمکی سر رسیدند، شما با قبایلتان و دیگر کسانی که به پشتیبانی و یاری و حمایت شما برخاسته اند، حرکت می کنید تا با نژادها و قبایلی که به یاری و کمک شما آمده اند، برابری کنید و آن گاه، آهنگ محمّد نمایید تا همگی [با کمک هم] او را نابود سازید . در این صورت، کسانی که به او گرویده اند ، شکست خورده و مقهور به سوی شما می شتابند ، و آنان که در شهر او هستند، یک پارچه بر سر او فریاد خواهند زد ، و چیزی نمی گذرد که ریشه اش را بر می کنید و آتشش را خاموش می گردانید ، و با این کار در میان مردم، مقام و منزلت می یابید و عرب ها بی اختیار به طرف دین شما سرازیر می شوند . آن گاه این کلیسای شما عظمت و شکوه می یابد تا جایی که همانند کعبه که در تهامه به زیارتش می روند ، می گردد . رأی درست، این است . پس آن را مغتنم شمارید که رأیی بهتر از این نخواهید داشت . آن عدّه ، سخن جهیر بن سراقه را پسندیدند و سخت تحت تأثیر آن قرار گرفتند و نزدیک بود که بروند و آن را به کار زنند . در میان ایشان، مردی بود از طایفه ربیعة بن نزار از قبیله بنی قیس بن ثعلبه ، به نام حارثة بن اَثال ، که بر دین مسیح علیه السلام بود . او از جا بر خاست، رو به جهیر کرد و این ابیات را در پاسخ او خواند : هر گاه حق را با [مهار] باطل بِکشی، امتناع می کند امّا اگر با [زمام] حق، کوه ها را بکشی، به دنبالت می آیند هر گاه در کاری، از غیر دَرَش وارد شوی گم راه می شوی و اگر از در وارد شوی ، راه می یابی. سپس رو به مهتر و نایب و کشیشان و راهبان و همه نصارای نجران کرد و بی آن که به دیگران توجّهی نماید ، خطاب به آنان گفت : بشنوید ، بشنوید، ای فرزندان حکمت ، و بازماندگان حاملان حجّت ! به خدا سوگند، خوش بخت، کسی است که اندرز در او کارگر افتد و از پند گرفتن، روی بر نتابد . هان ! من به شما هشدار می دهم و سخن مسیحِ خدای عز و جل را برایتان یادآور می شوم . سپس سفارش و سخن او به وصیّتش شمعون بن یوحَنّا را باز گفت . آن گاه از عیسی علیه السلام یاد کرد و گفت : خدای پر جلال به او وحی فرمود که : «ای پسر کنیزم ! کتاب مرا با قدرت بگیر و آن را برای مردم سوریه به زبان خودشان تفسیر کن و به ایشان بگو که : منم خدا . معبودی نیست جز منِ زنده پاینده ؛ دادار همیشگی که نه تغییر می کنم و نه زوال می پذیرم . من، پیامبرانم را فرستادم و کتاب هایم را نازل کردم که رحمت و روشنایی و مایه نگهداشت خلق من است . سپس با همین ها، فرستاده برجسته ام احمد را ـ که برگزیده من از میان آفریدگانم است ـ ، بنده ام فارقلیطا را بر خواهم انگیخت . او را در برهه ای از زمان می فرستم . او را در زادگاهش فاران ـ ، که محلّ مقام پدرش ابراهیم علیه السلام است ـ ، مبعوث می کنم و توراتی جدید بر او نازل می کنم و با آن، دیدگان کور و گوش های کر و دل های فروبسته را باز می کنم . خوشا به حال کسی که روزگار او را درک کند و سخنش را بشنود و به او ایمان آورد و از نوری که می آورد، پیروی نماید. «ای عیسی ! هر گاه از آن پیامبر نام بردی، بر او صلوات فرست ؛ زیرا من و فرشتگانم بر او صلوات می فرستیم» . چون سخن حارثة بن اَثال به این جا رسید ، دنیا در نظر مهتر و نایب، تیره و تار شد و از آنچه حارثه در جمع مردمان گفت و از قول مسیح علیه السلام در باره محمّدِ پیامبر صلی الله علیه و آله خبر داد، دیگرگون شدند ؛ زیرا آن دو به خاطر جایگاه دینی شان ، در نجران، به جاه و جلالی و در نزد همه پادشاهان و نیز در نزد توده مردم و عرب های آبادی ها، به اعتباری دست یافته بودند . از این رو ترسیدند که این سخنان، موجب شود تا قومشان دیگر از دستورات دینی آنها پیروی نکنند و جایگاهشان در میان مردم از بین برود . پس ، نایب رو به حارثه کرد و گفت : خوددار باش ـ ای حارث ؛ زیرا مخالفان این سخن، بیشتر از پذیرندگان آن اند ، و ای بسا سخنی که بلای جان گوینده اش شود و دل ها در هنگام آشکار ساختن راز حکمت می رمند ! پس ، از رمیدگی آنها بترس ، که هر سخن جایی و هر نکته مقامی دارد . کامیابی، آن چیزی است که تو را در جایگاه های نجات نشاند و زره سلامت بر تو پوشاند . پس هرگز هیچ بهره ای را با این دو، برابر مدار . من ـ ای پدر آمرزیده ـ آنچه شرط بلاغ بود، با تو گفتم . آن گاه خاموش ماند . مهتر لازم دید که با نایب، هم سخن شود . پس رو به حارث کرد و گفت : من همیشه تو را انسانی با فضل و دانش می دانسته ام که خردها به تو میل می کنند . پس زنهار که بر مرکب خیره سری بنشینی و سوی سراب بتازانی ، که هر کس در این کار معذور باشد ، تو ـ ای مرد ـ معذور نیستی ! ابو واثله ـ که ولیّ امر ما و سَروَر شهر ماست ـ از عتاب تو فروگذار کرد . پس آن را قدر بدان . وانگهی ، تو می دانی که این ظهور کننده در میان قریش ـ یعنی پیامبر خدا ـ بلایش اندک می پاید و سپس از بین می رود ، و پس از آن، نسلی می آید که در پایان آن، پیامبری با حکمت و بیان و شمشیر و قدرت برانگیخته می شود و سلطنتی پایدار پدید می آورد که در آن، امّتش بر شرق و غرب عالم، فرمان می رانند ، و از نسل اوست آن فرمان روای ظفرمند که بر همه ممالک و ادیان چیره می گردد ، و قلمروش تا آن جا می رسد که شب و روز بر آن طلوع می کند ، و این ـ ای حارث ـ آرزویی است که تا رسیدن به آن، روزگاری دراز در پیش است و عمر ما بِدان کفاف نمی دهد . پس ـ ای بزرگ مرد ـ به آنچه از دین خود می دانی، چنگ در زن ، و از دل بستگی ای که با زمان به سر می آید یا با پیشامدی از روزگار، از بین می رود ، دست بردار ؛ زیرا ما در حقیقت ، فرزندان امروز خویش هستیم و فردا را خود ، فرزندانی است . حارثة بن اَثال در جوابش گفت : بس کن، ای ابو قُرّه ! کسی که به فردایش امید نداشته باشد، برای او از امروزش بهره ای نخواهد بود . از خدا بترس، که خدای بزرگ و بلندمرتبه را به گونه ای می یابی که جز به او پناه نتوان برد . تو از ابو واثله به نیکی یاد کردی . او ارجمند و فرمانش مطاع ، و بخشنده است ، و بارها به نزد شما دو تن افکنده می شود . پس اگر کسی باشد که به دلیل فضل آشکار ، نیازی به پند و اندرز نداشته باشد، آن کس شما دو تن هستید ؛ لیکن این دوشیزگان سخن اند که به خانه شوهرانشان فرستاده می شوند ، و نصیحتی است که شما دو تن، سزاوارترین کسی هستید که به آن گوش بسپارید . شما دو تن، شهریاران میوه های دل مایید (بر دل های ما حکومت می کنید) و فرمان روایان ما در دین ما هستید . پس ـ ای دو بزرگوار ـ بردبار باشید، بردبار ! مقامی [و حقیقتی] را که کرانه های آن برایتان روشن گشته است ، ببینید و از امروز و فردا کردن در کاری که بر عهده شماست، دوری کنید. خدا را در آنچه از فضل خویش بر شما افزوده است، ترجیح دهید و در آنچه بر شما سایه افکنده است، به سستی مگرایید ؛ زیرا هر کس زمان کار را به درازا کشاند، فریب، او را به نابودی می کشاند ، و هر کس بر مرکب احتیاط بنشیند، در راهی امن از تلفگاه ها قرار می گیرد ، و هر که از خردش راه نمایی جوید، عبرت می گیرد و مایه عبرت دیگران نمی شود ، و هر که برای خدای عز و جلاخلاص ورزد، خداوند بزرگ و بلندمرتبه، او را در زندگی، عزیز و در آخرت، سعادتمند می گرداند . او سپس روی عتابش را به نایب کرد و گفت : ای ابو واثله ! تو گفتی که مخالفان سخن من، بیش از پذیرندگانش هستند . به خدا سوگند که گفتن این سخن، از تو نسزد ؛ زیرا هم تو و هم ما پیروان انجیل، از رفتار مسیح علیه السلام با حواریانش و دیگر افراد قومش که به او ایمان آوردند ، آگاهیم ، و این از جانب تو لغزشی است که آن را چیزی جز توبه و اقرار به آنچه انکار شده است ، نمی شوید . و چون به این جای سخن رسید ، رویش را به مهتر کرد و گفت : هیچ شمشیری نیست، مگر آن که کند می شود ، و هیچ عالمی نیست، مگر آن که دچار لغزش می گردد . پس هر که از خطای خویش دست بردارد و رهایش کند، او خوش بخت و خردمند است ، و آفت، در پافشاری (لجاجت) است . تو از دو پیامبری یاد کردی که به گفته خودت، پس از پسر [مریمِ] باکره می آیند . پس آنچه در کتاب ها[ی آسمانی] در این باره آمده است ، چه می شود ؟ ! آیا از آنچه مسیح علیه السلام در باره بنی اسرائیل خبر داد، آگاه نیستی ، که به آنان فرمود : «شما چگونه خواهید بود، آن گاه که من به نزد پدرم و پدر شما برده شوم و روزگارانی پس از من و شما، راستگو و دروغگویی بیایند ؟» و بنی اسرائیل گفتند : آن دو کیستند، ای مسیح خدا ؟ فرمود : «پیامبری از نسل اسماعیل که راستگوست و پیامبرنمایی از بنی اسرائیل که دروغگوست . آن راستگو ، با رحمت و جنگ، برانگیخته می شود ، و پادشاهی و سلطنتش تا وقتی دنیا بر پاست ، بر پا خواهد بود و آن دروغگو ، که با لقب مسیح دجّال از او یاد می شود ، برهه ای کوتاه سلطنت می کند. سپس خداوند، او را به دست من ، زمانی که مرا بر می گرداند ، به هلاکت می رساند» . حارثه گفت : ای قوم ! من شما را بر حذر می دارم از این که یهودیانِ پیش از شما، الگویی برایتان باشند [و به آنان اقتدا کنید] . به آنان از دو مسیح، خبر داده شد : مسیح رحمت و هدایت ، و مسیح گم راهی ، و برای هر یک از آن دو، نشانه و علامتی قرار داده شد ؛ امّا یهودیان ، مسیح هدایت را انکار و تکذیب کردند و به مسیح دجّال گم راه کننده، ایمان آوردند و منتظر او شدند ، و در فتنه [و گم راهی] ماندند و بر کُرّه آن سوار شدند ، و پیش تر ، کتاب خدا را پشت سرشان انداختند و پیامبران او و بندگان عدالتخواهش را کشتند . پس خداوند عز و جل به سبب اعمالشان ، بینشی را که داشتند، از آنان گرفت ، و به سبب سرکشی شان ، سلطنتشان را از چنگشان در آورد ، و داغ ذلّت و خواری بر پیشانی شان زد ، و بازگشتشان را به سوی آتش دوزخ، قرار داد . نایب گفت : ای حارث ! تو از کجا می دانی که این پیامبرِ یاد شده در کتاب ها ، همان مرد ساکن یثرب است ؟ شاید پسرعموی یمامه ایِ تو ⁽⁵⁾باشد ؛ زیرا او نیز از نبوّت، همان می گوید [و ادّعا می کند] که مرد قرشی می گوید ، و هر دوی آنها هم از نسل اسماعیل اند ، و هر دو پیروان و یارانی دارند که به نبوّتشان گواهی می دهند و به رسالتش اقرار دارند . آیا میان آن دو ، فرقی می یابی که [برای ما] بیانش کنی ؟ حارثه گفت : آری ، به خدا سوگند ! به خدا که فرقی را که بزرگ تر و دورتر از فاصله میان ابرها و زمین است ، می یابم . این فرق ، همان اسباب [و معجزاتی ]هستند که به وسیله آنها و مانند آنها، حجّت خدا بر حقّانیت فرستادگان و پیامبرانش ، در دل های بندگان عبرت آموز او استوار می شود . در باره مرد یمامی ، همان خبری که فرستادگان و کاروان های شما و غیر شما، یا کوچ گرانتان به سرزمین او ، و یمامیانی که نزد شما آمده اند و برایتان آورده اند ، خود، دلیلی کافی بر بطلان اوست . آیا همه آنان از قول جاسوسان و خبرچینان مسیلمه و فرستادگان او به سوی احمد در یثرب، به شما خبر ندادند که پس از بازگشت به نزد مسیلمه آنچه را در آن جا از بنی قیله ⁽⁶⁾شنیده بودند، برایش باز گفتند؟ بنی قیله گفته بودند : زمانی که احمد به یثرب نزد ما آمد ، چاه هایمان نیمه خشک و آب هایمان شور بود و تا پیش از آمدن او، آب شیرین و گوارایی نداشتیم ، و او در برخی چاه ها آب دهان انداخت و از برخی دیگر، قدری آب در دهانش کرد و دوباره در آنها ریخت ؛ آب های شور ، شیرین شدند ، و از چاه های نیمه خشک، مانند دریا آب بیرون زد . گفتند : محمّد در چشم کسانی که به چشم درد مبتلا بودند ، و نیز روی زخم افرادی که زخم و جراحت داشتند ، تف کرد و چشم ها و زخم هایشان در دم، بهبود یافت و دیگر از درد چشم و زخم، شکایت نکردند . و بسیاری از نشانه ها و معجزات دیگر که از محمّد گفتند و خبر دادند ، و از مُسَیلَمه خواستند که او نیز چشمه ای از این کارها را نشان دهد و او بر خلاف میلش پذیرفت و با آنها به طرف یکی از چاه هایشان که آبی شیرین داشت، رفت و در آن تف انداخت؛ امّا آبش چنان شور شد که نمی شد خورد ، و در چاه دیگری که اندک آبی داشت ، آب دهان انداخت ؛ امّا همان اندک آبش خشکید، به طوری که یک قطره آب هم نیامد . در چشم مردی که چشم درد داشت، تف کرد و کور شد . بر زخمی آب دهان انداخت و تمام بدن آن شخص، پیس شد . مردم با دیدن این صحنه ها ، بر مسیلمه خرده گرفتند و از او خواستند که دست بردارد ؛ امّا مسیلمه گفت : وای بر شما ! شما چه بد امّتی هستید برای پیامبرتان و چه بد عشیره ای هستید برای پسرعمویتان ! ای مردم ! شما این کارها را زمانی از من خواستید که در باره آنها بر من وحی نیامده بود ؛ امّا اکنون در باره بدن ها و موهایتان به من اجازه داده شد، نه در باره چاه ها و آب هایتان و این برای کسانی از شماست که به من ایمان دارند ؛ امّا کسی که شک و تردید داشته باشد ، آب دهان انداختن من بر او جز بر درد و مرض او نمی افزاید . پس اینک هر یک از شما می خواهد ، بیاید تا در چشم او و بر پوستش آب دهان بیندازم . آنها گفتند : به پدرت سوگند که هیچ کس از ما، خواهان چنین چیزی نیست . ما می ترسیم که موجب شاد شدن یثربیان شوی . و از او روی گرداندند و حرمت خویشاوندی و جایگاهی را که در میان آنها داشت، نگه داشتند [و متعرّض او نشدند] . مهتر و نایب خندیدند، چنان که از شدّت خنده پا بر زمین می کوفتند و گفتند : فرق میان راستگویی و دروغگویی این دو مرد، از فرق میان روشنایی و تاریکی و حق و باطل هم بیشتر است ! گفتند : نایب ، با آن که حقیقت برایش روشن شد ، دوست داشت آبروی رفته مسیلمه را به جا آورد و جایگاه او را در خور سازد تا وی را همسنگ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله قرار دهد و بدین وسیله بقای عزّت خود و منزلت والایی را که در میان همکیشانش کسب کرده بود، استمرار بخشد . از این رو گفت : اگر این مرد بنی حنیفه (مسیلمه) در این ادّعایش که خدای عز و جل او را فرستاده، گنهکار است و در این باره چیزهایی گفته که حقّ او نیست ، ولی این خدمت را کرده که قوم خود را از بت پرستی به ایمان به خدای مهربان کشانده است . حارثه گفت : تو را به آن خدایی که زمین را گسترانید و به نام خود، ماه و خورشید را روشنایی بخشید ، سوگند می دهم آیا در آنچه خداوند عز و جل در کتاب های پیشین نازل نفرموده است ، می یابی که خدای عز و جل گفته باشد : «منم خدا . معبودی نیست جز من که حاکم و جزا دهنده روز جزایم . کتاب هایم را نازل کردم و رسولانم را فرستادم تا به واسطه ایشان، بندگانم را از دام های شیطان برهانم ، و آنان را در میان آفریدگانم و زمینم چونان ستارگان درخشان آسمانم قرار دادم ، که با وحی من و فرمان من، هدایت می کنند . هر که از آنان فرمان بَرَد، از من فرمان برده و هر که از آنان نافرمانی کند، از من نافرمانی کرده است ، و من و فرشتگانم در آسمان و زمینم و آفریدگان لعنتگرم ، همگی ، آن کس را لعنت کرده ایم که پروردگاریِ مرا انکار کند یا چیزی از آفریدگانم را شریک من قرار دهد ، یا یکی از پیامبران و فرستادگانم را تکذیب کند ، یا بگوید: به من وحی شده ، در حالی که چیزی به او وحی نشده است ، یا سلطنت مرا کوچک شمارد ، یا ردای سلطنتم را به باطل بر تن کند ، یا بندگانم را کور و از من گم راه و منحرف سازد . هان ! مرا در حقیقت ، آن کس می پرستد که می داند من از عبادت و طاعتم از خلقم چه می خواهم . پس هر که از راهی که من به واسطه رسولانم رسم کرده ام ، به سوی من نیاید ، عبادت او ، جز بر دوری اش از من نمی افزاید» ؟ نایب گفت : خُب ، آرام باش ! من گواهی می دهم که تو حق را بیان داشتی . حارثه گفت : پس به چیزی جز حق نباید راضی شد و به چیزی جز آن، پناهی نیست ، و من آنچه گفتم ، از همین روی گفتم . مهتر ـ که مردی سخت مکّار و مجادله گر بود ـ سخن او را برید و گفت : بسیار خوب ؛ امّا به نظر من، این مرد قرشی (پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ) با آن دینش، تنها به سوی قومش [یعنی] فرزندان اسماعیل فرستاده شده است . با این حال، ادّعا می کند که خدای عز و جل او را به سوی همه مردمان فرستاده است . حارثه گفت : ای ابو قرّه ! آیا تو می دانی که خداوند، محمّد را فقط به سوی قوم خودش فرستاده است ؟ مهتر گفت : آری . حارثه گفت : به این امر، گواهی می دهی ؟ مهتر گفت : وای بر تو ! آیا می توان شواهد را رد کرد ؟ آری ، بدون تردید، گواهی می دهم . کتاب های کهن و خبرهای پیشین هم به آن گواهی می دهند . حارثه خنده کنان سر به زیر افکند و به فکر فرو رفت و با انگشت نشانه اش با [خاک های] زمین، ور رفت . مهتر گفت : چرا می خندی، ای پسر اَثال ؟ گفت : از تعجّب، خنده ام گرفت . مهتر گفت : مگر آنچه می شنوی، تعجّب دارد ؟ حارثه گفت : آری ، کاملاً تعجّب دارد . به حقّ خدا ، آیا عجیب نیست مردی که فضیلت علم و حکمت به او داده شده است، می گوید که خداوند عز و جل برای نبوّت خود، مردی دروغگو را برگزیده و رسالتش را به او سپرده و او را با روح و حکمت خود، تأیید کرده است؛ کسی را که به خدا دروغ می بندد و می گوید: «به من وحی شده»، با آن که به او وحی نشده است و چون کاهن، راست و دروغ و درست و نادرست را به هم می بافد ؟ مهتر، باز ایستاد و فهمید که خراب کرده است و محکوم شد و خاموش ماند . گفتند : حارثه در نجران، غریب بود . از این رو، نایب که از سخنان تند و آزار دهنده او به مهتر جریحه دار شده بود، رو به حارثه کرد و گفت : بس کن ـ ای مرد بنی قیس بن ثعلبه ـ و تیزی زبانت را نگه دار ، و این قدر تنور نادانی ات را برای ما داغ مکن ؛ زیرا ای بسا سخنی که گوینده اش با آن، سری را بلند می کند، ⁽⁷⁾لیکن همان سخن، او را در قعر تاریکی می افکند ، و ای بسا سخنی که دل های کینه ور را به صلاح و آشتی می آورد . پس ، از آنچه دل ها پیشاپیش، انکارش می کنند و آن را نمی پذیرند ، دست بدار ، هر چند در نزد خودت برای آن، عذری باشد . وانگهی ، بدان که برای هر چیزی صورتی است ، و صورت انسان، خِرد است ، و صورت خرد، ادب ، و ادب بر دو گونه است : سرشتین و آموختنی ، و برترین آنها، ادبِ خدای عز و جل (ادب خدادادی) است ، و از ادب و حکمت خدای سبحان، این است که برای سلطنت او، حقّی است که برای هیچ یک از مخلوقاتش نیست ؛ زیرا این سلطنت، ریسمان میان خدا و بندگان اوست . و سلطنت، دو گونه است : سلطنت پادشاهی و چیرگی ، و سلطنت حکمت و شریعت . در رأس این دو ، سلطنت حکمت، جای دارد ، و تو ـ ای مرد ـ خود ، می بینی که خدای عز و جل با لطف و احسان خویش ، ما را بر پادشاهان دینمان و بر ملازمان و اطرافیان آنان، حاکم و مسلّط گردانیده است . پس ـ ای مرد ـ حق را به حقدار بده . در این صورت ، بر تو نکوهشی نخواهد بود . سپس گفت : از آن مرد قرشی و نشانه ها و هشدارهایی که آورده است ، گفتی و با طول و تفصیل هم گفتی ، و درست گفتی . ما از محمّد آگاهیم و به او کاملاً یقین داریم . من گواهی می دهم که تو نشانه ها و معجزات او را از قدیم و جدیدش ، بیان کردی، بجز یک نشانه را که شفابخش ترین و شریف ترینِ نشانه های اوست ، و نسبت آن با دیگر نشانه هایی که آورده، همانند سر به بدن است . بدنی که سر ندارد، چگونه است ؟ ! پس ، اندکی مهلت ده تا اخبار را جستجو کنیم و نشانه ها را از نظر بگذرانیم و آنچه را به ما رسیده است، وارسی نماییم . اگر آن نشانه فراگیر و نهاییِ او را مشاهده کردیم ، ما زودتر از هر کس دیگر به او خواهیم پیوست و بیش از همگان فرمان بردارش خواهیم بود . در غیر این صورت ، بدان که حقیقت، همان است که نبوّت و سفارتِ از جانب خداوندی که در حکم و فرمان او تفاوت و تغایری نیست ، می گوید . حارثه به او گفت : تو حرف هایت را زدی و به گوش همگان رساندی ، و من شنیدم و فرمان بردارم ؛ امّا این نشانه ای که فقدان آن می رماند و نبودش تردید می آورد ، چیست ؟ ! نایب به او گفت : ابو قرّه، آن را برایت روشن ساخت؛ لیکن تو راهی دیگر را در پیش گرفتی و بیهوده با ما این همه بحث و جدل نمودی . حارثه گفت : علاوه بر آن ، اکنون تو آن را برایم روشن گردان . پدر و مادرم به قربانت ! نایب گفت : رستگار است کسی که حق را شناخت و در برابر حق گردن نهاد و بِدان اعتراف نمود و از آن روی نگرداند . هم ما و هم تو از خبرهای کتاب های آسمانی که شامل علم اقوام و امّت ها و رخدادهای گذشته و آینده است ، آگاهی داریم . این کتاب ها که به زبان هر امّتی از آن امّت ها نازل شده اند، ظهور احمدِ پیامبر نهایی را اعلام کرده اند و بشارت و هشدار داده اند ؛ پیامبری که امّتش شرق و غرب عالم را می پوشانند و پیروانش پس از او سلطنتی دیر ینده بر پا می کنند که اوّلینِ آنها، حکومت را از نزدیک ترین فردشان به آن پیامبر ، از جهت دنباله روی و خویشاوندی ، غصب می کند. بعدا امّتشان دست به تجاوزگری و توسعه طلبی می زنند و بدین ترتیب، روزگاری دراز حکومت می کنند، تا جایی که در جزیرة العرب، هیچ خانه ای و خانواده ای نمی ماند، مگر این که یا طرفدار آنهاست و یا از آنان بیمناک است . سپس بعد از مشقّات بسیار ، روزگار از آنان بر می گردد و سلطنتشان به مرزها و خاندان های گوناگون تجزیه می شود ، و مانندِ کرم هایی که در بینی شتر و گوسفند می افتند ، اقوامی در میان آنان می افتند . سپس بردگان و غلام زادگانشان بر آنها حاکم می شوند و نسل اندر نسل، سلطنت می کنند و در میان مردم ، با زور و خشونت ، دسته دسته فرمان می رانند ، و سلطنتشان سلطنتی پر نیش و گزند است . در این هنگام، از گوشه و کنار زمین، فرو کاسته می شود ، و بلا سخت می شود و آسیب ها همه جا را می گیرد ، چندان که مرگ در نزد هر یک از آنها از آن زندگی فلاکتبار، عزیزتر و محبوب تر است ، و این نیست، مگر به سبب بدبختی ها و مصیبت ها و فتنه کوری که به جان آنها می افتد . سرپرستان و پیشوایان دین در آن هنگام، مردمانی هستند که اهل آن نیستند . از این رو، دین، آنها را مانند آب دهان بیرون می اندازد ، و نشانه های دین از بین می روند ، و خودش رو به محو و نابودی می نهد و سرانجام از آن ، جز نامش چیزی باقی نمی ماند، به طوری که مرگش را اعلام می کنند . در آن روز، مؤمن، غریب است ، و دینداران، اندک اند، تا جایی که جز اندکی، بقیّه مردم از لطف و گشایش الهی نومید می گردند ، و عدّه ای گمان می کنند که خداوند هرگز پیامبرانش را یاری نمی کند و وعده اش را تحقّق نمی بخشد ؛ لیکن چون سختی ها و کیفرها بر سرشان فرود آمد و گلوی همه آنها را فشرد ، آن گاه خداوند به داد دینش می رسد ، و بندگانش را که دیگر نومید شده اند ، با مردی از نسل و ذریّه پیامبرشان احمد، کمک می کند . خداوند عز و جل ناگهان، او را می آورد . آسمان ها و آسمانیان بر او درود می فرستند ، و زمین و هر چه بر روی زمین است ، از گزنده و پرنده و آدمی ، از آمدن او شادمان می شوند ، و مادرتان ـ یعنی زمین ـ برکت ها و زیورهایش را برای او بیرون می ریزد . زمین، گنج ها و پاره های جگرش را به سوی او می افکند ، آن سان که بر شکل و حالتش در زمان آدم علیه السلام بر می گردد . در روزگار او (قائم علیه السلام )، فقر و بیماری ها و کیفرهایی که پیش تر به سر امّت ها فرود می آمد ، از مردم برطرف می شود و همه جا را امنیت فرا می گیرد ، و زهر هر زهرداری و چنگال هر چنگالداری و نیش هر نیشداری، کنده می شود، به طوری که دختر بچّه نوپا با مار زنگی، بازی می کند و به او هیچ گزندی نمی رساند ، به طوری که شیر در میان گلّه گاو، به سان چوپان آن است ، و گرگ در میان رمه برّه ها گویا صاحب آن . خداوند، بنده اش را بر هر آنچه دین است، چیره می گرداند ، و زمام جهان را تا بیضای چین در دست می گیرد، به طوری که به روزگار او در سرتاسر زمین، تنها دینی که هست، همان دین حقّ خداست ، که برای بندگانش پسندیده و آدم ، این مخلوق بدیعش ، و احمد، خاتم پیامبرانش ، و پیامبران و فرستادگان میان این دو را با آن دین فرستاده است . چون نایب، این نَقلش را بدین جا رسانید ، حارثه رو به او کرد و در جوابش گفت : به خدای دادار، سوگند ـ ای خردمند بزرگ و ای دانای برگزیده ـ که حق در دل تو درخشید ، و دل ها از عدالت [و حقّانیتِ] گفتار تو روشن شد ، و کتاب های خدا ـ که آنها را نوری در شهرهایش و گواهی بر بندگانش قرار داده است ـ ، با این نقلی که تو از سطور آنها کردی ، نازل شدند و هیچ دفتری از آنها با دفتری دیگر ناساز نبود ، و نه هیچ خطّی از آیات آنها با خطّی دیگر. پس دیگر چه می خواهی [و چرا به او ایمان نمی آوری] ؟ نایب گفت : تو او را همان مرد قرشی می پنداری ؛ امّا با این تصوّرت سخت در اشتباهی. حارثه گفت : به چه دلیل ؟ مگر شواهد، بر نبوّت و رسالت او گواهی نمی دهند ؟ نایب گفت : چرا به خدا ؛ امّا دو پیامبر و رسول هستند که در فاصله بعد از مسیحِ خدا و قیامت می آیند ، و نام یکی از آن دو، از دیگری مشتق است : محمّد و احمد . به [ظهور] اوّلی، موسی علیه السلام بشارت داده است و به دومی، عیسی علیه السلام . این مرد قرشی [فقط ]به سوی قوم خودش فرستاده شده و بعد از او، صاحبِ سلطنتی نیرومند و بهره ای طولانی [از دنیا ]می آید . خداوند عز و جل او را خاتم [آورندگان] دین و حجّت بر همه آدمیان بر می انگیزد . سپس بعد از او ، دوره ای می آید که در آن دوره، پایه ها از جایگاه خود، دور می شوند . پس خداوند عز و جل او را باز می گرداند و بر هر چه دین است، چیره اش می گرداند ، و او و فرمان روایانِ شایسته پس از او بر هر آنچه شب و روز آنها را فرا می گیرد از دشت و کوه و خشکی و دریا ، فرمان می رانند و همچون دو پدر ، آدم و نوح علیهماالسلام ، وارث ملک زمین خدای عز و جل می شوند ؛ امّا با آن که پادشاهانی بزرگ اند ، آنان را در هیئت درویشان پریشان حال و بیچاره می بینی . اینان، همان مردان ارجمند و برتری هستند که بندگان خدا و سرزمین او جز با آنان، سامان نمی گیرند . و در زمانِ آخرین فرد آنها (امام زمان) و پس از درنگی طولانی و سلطنتی نیرومند ، عیسی پسر [مریمِ ]باکره [از آسمان] بر آنان فرود می آید . بعد از آنان ، دیگر خیری در زندگی نیست . در پی آنها آشوب توده های پست که در خِرَد چونان گنجشک اند ، به راه می افتد ، و آن گاه است که قیامت بر پا می شود ، و قیامت در زمان بدترین و پلیدترین مردمان، بر پا می شود . این وعده ای است که خدای عز و جلبه واسطه آن بر احمد درود فرستاد، چنان که به واسطه آن بر خلیلش ابراهیم علیه السلام درود فرستاد و این یکی از فراوان براهین در تأیید احمد صلی الله علیه و آله است که کتاب های پیشینِ خدا از آنها خبر داده اند . حارثه گفت : پس ، از نظر تو ـ ای ابو واثله ـ قطعی و ثابت است که این دو نام ، برای دو نفر است ؛ برای دو پیامبر مُرسَل در دو عصر مختلف ؟ نایب گفت : آری . حارثه گفت : آیا در این باره تردیدی یا گمانی به وجود تو راه می یابد ؟ نایب گفت : نه ، به معبود سوگند ، این ، از آفتاب هم روشن تر است. و به قرص خورشید، اشاره کرد . حارثه سرش را پایین انداخت و تعجّب کنان با انگشتش با زمین ور رفت . سپس گفت : ای پیشوای مُطاع ! مصیبت است این که مال، در نزد کسی باشد که آن را می اندوزد، نه کسی که خرجش می کند ، و سلاح، نزد کسی باشد که از آن برای تزیین خود، استفاده می کند، نه نزد کسی که با آن می جنگد ، و رأی، نزد کسی باشد که آن را در اختیار می گیرد، نه کسی که یاری اش می کند . نایب گفت : ای حارثک ! هر ناسزایی که خواستی، گفتی ، و هر گستاخی ای که خواستی کردی . بس کن دیگر ! حارثه گفت : به خدایی که آسمان ها و زمین ها به اذن او بر پاست و شاهان به فرمان او چیره گشته اند ، سوگند می خورم که این دو نام برای یک نفر و یک پیامبر و یک فرستاده است ، که موسی بن عمران از آمدنش خبر داده ، و عیسی بن مریم بشارتش را داده ، و پیش از آن دو نیز صُحُف ابراهیم علیه السلام به او اشاره کرده است . مهتر خندید، طوری که به قومش و به حاضران وانمود کند که خنده اش برای ریشخند حارثه و از سر تعجّب است . نایب از خنده او به شوق و نشاط آمده، سرزنش کنان رو به حارثه کرد و گفت : [خنده ]دروغ ابو قرّه، تو را نفریبد ؛ زیرا اگر چه او برای تو خندید؛ امّا در حقیقت به تو خندید . حارثه گفت : اگر چنین کرده باشد ، یک جوری سبکی یا کار بدی کرده است . آیا شما دو تن ـ که خدایتان به راهتان آوَرَد ـ از حکمت کُهن نمی دانید که : «خردمند را سزد رو ترش نمودن جز از بهر ادب کردن ، و خندیدن، مگر از سر شگفتی» ؟ آیا از سَروَرتان مسیح علیه السلام به شما نرسیده است که فرمود : «خنده بی جای عالِم، از غفلت دل اوست یا از سرمستی ای که او را از فردایش بی خبر کرده است» . مهتر گفت : ای حارثه ! به خدا سوگند که هیچ کس با خِرد خویش زندگی نمی کند، مگر این که با گمانش نیز زندگی می کند ، ⁽⁸⁾و اگر من جز آنچه را تو روایت کردی، نمی دانستم که عالِم نبودم . آیا به تو نیز از سَروَرمان مسیح ـ که درود او بر ما باد ـ نرسیده است که : «خداوند، بندگانی دارد که به سبب رحمت بی کران پروردگارشان آشکارا می خندند و از ترس پروردگارشان، در نهان می گریند» ؟ حارثه گفت : اگر این است ، بسیار خوب [اشکالی ندارد] . مهتر گفت : آنچه را گفتی، باید به حساب بدگمانی های تو به بندگان خدایت دانست . بر گردیم بر سر آنچه موضوع سخن ماست؛ زیرا بحث و کشمکش میان ما به درازا کشید، ای حارثه ! گفته اند : این، سومین نشست در سومین روز از گردهمایی آنان برای بحث و مشورت در باره مسئله ای بود که برایشان پیش آمده بود . مهتر گفت : ای حارثه ! آیا ابو واثله با روشن ترین بیانی که به گوشی خورده است ، تو را خبر نداد؟ و با یک چنین زبانی به تو گزارش نکرد ؟ و تو را با دلایلی که آورد، مجاب ننمود ؟ ⁽⁹⁾و اینک من از باب تأکید، آن را از منبعی سوم به تو یادآور می شوم . تو را به خدا و به آنچه بر کلمه ای از کلماتش (پیامبری از پیامبرانش) نازل کرده است، سوگند می دهم، آیا در زاجره نقل شده از زبان اهل سوریه به زبان عربی ـ یعنی صحیفه شمعون بن حَمّون صفا که اهل نجران، آن را از او به ارث برده اند ـ ، نمی یابی ؟ ! مهتر گفت : آیا او پس از ایراد سخنی طولانی ، نگفت : «آن گاه که رشته خویشاوندی ها جدا و بریده شود ، و نشانه ها از میان رود ، خداوند، بنده اش فارقلیطا را با رحمت و دادگری می فرستد . گفتند : فارقلیطا چیست، ای مسیح خدا ؟ گفت : احمدِ پیامبر خاتم و وارث [پیامبران] . او کسی است که در زمان حیاتش [خداوند] بر او درود می فرستد ، و پس از آن که او را نزد خویش برد نیز بر وی درود می فرستد ، به واسطه فرزند پاک و برگزیده او که در آخر الزمان ، آن گاه که دستگیره های دین از هم می گسلند ، و چراغ های شریعت، خاموش می گردند و ستارگانش افول می کنند ، خداوند، او را می فرستد ، و اندکی از ظهور آن بنده صالح نمی گذرد که دین به حالت آغازش باز می گردد ، و خداوند عز و جل سلطنت خود را در بنده اش ، و سپس در نیکانِ از نسل او ، مستقر می سازد ، و این سلطنت، از او منتشر می شود، تا جایی که پادشاهی اش در سراسر زمین قرار می گیرد» ؟ حارثه گفت : تمام آنچه شما دو تن بیان داشتید ، حق است ، و با وجود حق، جای هراس نیست و با غیر حق انس نتوان گرفت . پس دیگر چه می خواهید ؟ مهتر گفت : حقیقت، آن است که شخصِ بی دنباله از این افتخار، بهره ای ندارد . حارثه گفت : همین طور است ؛ امّا محمّد چنین نیست . مهتر گفت : تو جز ستیزه گری نمی دانی . آیا کاروانیان ما و یارانمان پس از جستجو در باره او به ما خبر ندادند که او تنها دو فرزندِ پسر، قُرَشی و قِبطی، ⁽¹⁰⁾داشته و هر دو مرده اند و محمّد، چون شاخ شکسته [یعنی بی کس و فرزند] مانده و پایش بر لب گور است . اگر از دنیا رفت و از او فرزندی بر جای ماند، آن گاه سخن تو جا دارد . حارثه گفت : به خدا سوگند که عبرت ها بسیارند؛ امّا عبرت گرفتن از آنها اندک است ، و نشانه های راه راست، موجودند، اگر چشم از دیدن آنها کور نباشد . همان گونه که چشمان بیمار نمی توانند به قرص خورشید بنگرند ، همچنین نظرهای کوتاه، دستشان به نور حکمت نمی رسد؛ چون ناتوان اند . البتّه هر کس چنین باشد، شما دو تن ـ به مهتر و نایب اشاره کرد ـ چنین نیستید . به خدا سوگند که شما دو تن ، به سبب میراث حکمتی که خدای عز و جل عطایتان کرده و به واسطه بقایای حجّتی که نزد شما به امانت سپرده است ، و بزرگی و منزلتی که برای شما در میان مردم قرار داده است ، حجّت بر شما تمام است . خداوند عز و جلکسی را که به او سلطنتی بخشیده ، شهریار و خدایگان مردم قرار داده است ، و شما دو تن را حاکم و سرپرست بر شهریاران آیین ما ، و حامیان آنان قرار داده است، آن سان که در دینشان به شما پناه می آورند؛ امّا شما به آنان پناه نمی برید ، و به آنان فرمان می دهید و آنان فرمانتان می برند ، و هر شهریاری یا سلطانی باید برای خداوند عز و جل که او را بالا برده است ، فروتنی نماید ، و برای خدای عز و جلبا بندگانش خیرخواه باشد ، و در کار او سستی نکند . شما دو تن از شهادت های راستی که به نفع محمّد، حکم کرده اند ، و در کتاب های محفوظ مانده [در نزد شما ]بر حقّانیت او صحّه می گذارند ، یاد کردید ، و با این حال، بر آنید که او تنها به سوی قوم خودش فرستاده شده و نه به سوی همه مردمان ، و او را پیامبر خاتم و جهانی و وارث نهایی [پیامبران ]نمی دانید ؛ چون او را بی دنباله می پندارید . چنین نیست ؟ مهتر و نایب گفتند : چرا . حارثه گفت : اگر او بازمانده و دنباله ای داشت، آیا شما دو تن که به دلیل آنچه در دل دارید و به خاطر تکذیب وراثت و چیره آمدن [وارث نهایی او] بر همه شرایع ، در شک هستید ، باز هم در این که او پیامبر خاتم و فرستاده شده به سوی همه بشر است ، شک می کردید ؟ گفتند : نه . حارثه گفت : آیا این پاسخ برای این ایراد ، بعد از این همه سرزنش ها و ستیزه ها ، برایتان کافی نیست ؟ گفتند : چرا . حارثه گفت : اللّه اکبر . آن دو گفتند : تکبیر گفتی . سبب چیست ؟ حارثه گفت : حق آشکار شد ، و باطل به لکنت افتاد ، و کشیدن آب دریا و شکافتن کوه از میراندن آنچه خدا زنده کرده و زنده کردن آنچه او میرانده، آسان تر است . اینک ، بدانید که محمّد، مقطوع النسل نیست ، و او حقیقتا خاتم و وارث [نهایی پیامبران] و فرستاده نهایی است ، و پس از او پیامبری نیست ، و امّت او، آخرین امّت اند تا قیام قیامت که خداوند، زمین و زمینیان را به ارث می برد ، و از نسل اوست آن فرمان روای شایسته ای که توضیح دادید و خبر دادید که بر شرق و غرب عالم، حاکم می شود ، و خداوند عز و جل او را با آیین توحیدی ابراهیم بر همه آیین ها چیره می گرداند . آن دو گفتند : وای بر تو، ای حارثه ! ما از تو غافل بودیم؛ لیکن تو چونان روبهان مکّار، از ستیزه گری خسته نمی شوی ، و از بحث سیر نمی گردی . تو ادّعای بزرگ کردی . برهانت بر آن چیست ؟ حارثه گفت : به نیایتان سوگند ، شما را از برهانی خبر دهم که از شبهه نگه می دارد ، و درد سینه ها بِدان شفا می یابد ! آن گاه به ابو حارثه حُصَین بن علقمه ، رئیس آنان و اسقف اوّلشان ، رو کرد و گفت : ای پدر عزیز ! اگر صلاح می دانی ، با آوردن جامعه ⁽¹¹⁾و زاجره، دل های ما را آرام و سینه هایمان را شاد گردان . گفتند : این، چهارمین نشست در روز چهارم بود و این روز ، روزی بود که زمین، آفریده شد و خورشید به وسط آسمان رسید و چلّه تابستان بود . پس ، آن دو به حارثه رو کردند و گفتند : دنباله این بحث را به فردا بیفکن ، که دیگر جانمان به لب رسیده است . پس ، جمعیت پراکنده شدند تا فردا که زاجره و جامعه را بیاورند و در آن دو بنگرند و به آنچه در آنها آمده، عمل کنند . چون فردا شد، نجرانیان به کلیسایشان آمدند تا ببینند جامعه که دو رئیسشان و حارثه بر آن توافق کرده بودند ، چه می گوید . مهتر و نایب، چون اجتماع مردم را برای این منظور دیدند ، خود را باختند؛ چون می دانستند که سخن حارثه درست است ، و راه را بر حارثه گرفتند تا او را از گشودن کتاب ها در حضور مردم، منصرف کنند . آن دو، شیطان هایی انسان نما بودند . مهتر گفت : تو زیاده گویی کردی و همه را خسته نموده ای . پس بحث و سخن با ما را که رشته اش بریده شد، در همین جا مختومه دار ، و از ادامه دادن به آن دست بشوی . حارثه گفت : آیا این جز از تو و یار تو بود ؟ پس ، از حالا آنچه می خواهید ، بگویید . نایب گفت : آنچه گفتنی بود، گفتیم ، و دوباره پاره ای از آنها را می آزماییم ، بی آن که حجّتی از حجّت های خدا را کتمان نماییم ، یا نشانه ای از او را انکار کنیم ، یا به خدا افترا بندیم و بنده ای را که از جانب او فرستاده شده است، فرستاده اش ندانیم . ای مرد ! ما اعتراف داریم که محمّد، فرستاده خداوند عز و جل به سوی قومش از فرزندان اسماعیل است، بدون آن که بر دیگر مردمان از عرب و عجم، لازم باشد که از او پیروی و فرمان برداری کنند و به خاطر او از دینی دست بر دارند و با او به دینی دیگر در آیند ؛ بلکه تنها کافی است که اقرار کنند او پیامبر و فرستاده به سوی بزرگان قوم و دین خودش است. حارثه گفت : به چه دلیل بر پیامبریِ او و فرمان برداری از وی گواهی می دهید ؟ آن دو گفتند : چون در بشارت های اناجیل و کتاب های پیشین، در باره او برای ما گواهی داده شده است . حارثه گفت : حال که پس از این همه سخنان بلند و کوتاه و مکرّر ، پذیرفتید که محمّد این گونه است ، از کجا می گویید که او وارث نهایی و فرستاده به سوی همه انسان ها نیست ؟ آن دو گفتند : هم تو و هم ما می دانیم و شک نداریم که حجّت خداوند عز و جل تمام نشده است ؛ بلکه آن کلمه خداست که تا شب و روز در پی هم می آیند و تا زمانی که حتّی دو نفر آدم در این عالم باقی اند ، در نسل ها جاری خواهد بود ، و ما پیش تر گمان می کردیم که محمّد، صاحب این کلمه است ، و اوست که زمام آن را می کشد ؛ لیکن چون خداوند عز و جل با بردن فرزندان ذکورش، او را بی نسل کرد ، دانستیم که او نیست ؛ زیرا محمّد، مقطوع النسل است، در حالی که به شهادت کتاب های آسمانی خدای عز و جل، حجّت باقی مانده خدای عز و جل و پیامبر خاتم او، مقطوع النسل نیست . بنا بر این ، او (حجّت نهایی و پیامبر خاتم)، پیامبر دیگری است که پس از محمّد می آید و [دینش] جاوید می ماند . نامش از نام محمّد گرفته شده است ، و او همان احمد است که مسیح علیه السلام از نام او و از ختم نبوّت و رسالتش خبر داده است ، و فرزندش چنان سلطنتی قاهر می یابد که همه مردم را بر شریعت بزرگِ خداوند عز و جل گرد می آورد . او یکی از یاران دین [و امّت] او نیست؛ بلکه از ذریّه او و از پشت اوست . بر تمام آبادی های زمین ، و آنچه میان این آبادی هاست از سنگلاخ و دشت و کوه و دریا ، سلطنت می کند ؛ سلطنتی به ارث رسیده و آماده . این ، خبری است که کتاب های اناجیل از آن ، اطّلاع داده اند و ما هم این سخن را به گوش تو خواندیم و پیاپی برایت باز گفتیم . پس دیگر تو را چه حاجت به تکرار آن ؟! حارثه گفت : می دانم که من و شما سه روز است بحث و گفتگو می کنیم ، و این نیست، مگر برای آن که فراموش کرده، به یاد آورد و غفلت زده، به خود آید ، و حقایق برای ما روشن گردد . شما دو تن، از دو پیامبری سخن گفتید که در فاصله میان [رفتن] مسیح خدا و قیام قیامت ، پشت سر هم می آیند و گفتید : هر دوی آنها از فرزندان اسماعیل اند . اوّلین آنها، محمّد در یثرب ، و دومین آنها، احمد خاتم . محمّد ، آن مرد قرشی، همین ساکن در یثرب است و من به او حقیقتا ایمان دارم . آری، به معبود سوگند، او همان احمد است که کتاب های خدای عز و جل، از او خبر داده اند و نشانه هایش بر او دلالت دارند . او حجّت خدا و فرستاده خاتم او و وارث حقیقی [پیامبران] است ، و در فاصله میان پسر [مریمِ] باکره تا قیامت، جز او پیامبر و فرستاده ای و حجّتی نخواهد بود ، مگر کسی که از نسل دختر پاک دامن و بزرگوار و مؤمن اوست [که البتّه او هم حجّت خداست] . پس شما دو تن ، به سبب ابلاغی که از جانب خداوند در باره نبوّت محمّد، به شما شده است ، به آن اطمینان دارید ، و اگر انقطاعِ نسل او نبود ، در این که او اوّلین و آخرین است، شک نمی داشتید ؟ آن دو گفتند : آری ، این یکی از بزرگ ترین نشانه های او در نزد ماست . حارثه گفت : پس ـ به خدا سوگند ـ ، شما دو تن در باره پیامبر دومی که پس از او می آید ، دچار شک و شبهه اید ، و جامعه در این باره میان ما داوری می کند . مردم از هر سو فریاد زدند : جامعه ـ ای ابو حارثه ـ ! جامعه ! علّت این [درخواستِ آوردن جامعه] آن بود که مردم از بحث و جدل های طولانی میان آن سه، خسته شده و به ستوه آمده بودند . به علاوه ، می پنداشتند که پیروزی، با آن دو تن خواهد بود و ادّعاهایی که در آن نشست ها کرده بودند، تأیید خواهد شد . ابو حارثه به مرد غول پیکری که کنارش ایستاده بود، رو کرد و گفت : ای غلام ! برو و آن [جامعه] را بیاور . او جامعه را آورد، در حالی که روی سرش گذاشته و از سنگینی به زور، آن را نگه داشته بود . مردی راستگو از نجرانیان ـ که با مهتر و نایب، ملازم بود و در پاره ای امورشان به آن دو، خدمت می کرد و از بسیاری کارهای آنان اطّلاع داشت ـ به من (راوی) گفت : چون جامعه آورده شد ، مهتر و نایب در مخمصه شدیدی افتادند ؛ چون می دانستند که با ورق زدن آن به نشانه ها و اوصاف پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و ذکر خانواده و همسران و فرزندان او ، و مصائبی که پس از او تا پایان دنیا در میان امّت و یاران او رخ می دهد ، دست خواهند یافت . از این رو، یکی از آن دو، رو به دیگری کرد و گفت : امروز، روزی است که طلوع خورشید آن برای ما خجسته نیست . پیکرهایمان در این روز، حاضر است؛ امّا اندیشه هایمان حضور ندارند ؛ چرا که فرومایگان و سفلگانِ ما حضور دارند ، و به ندرت پیش می آید که نابخردان قومی در جمعی باشند و پیروزی از آنِ ایشان نباشد . آن دیگری گفت : آنان برای آن که مغلوب می شود ، بد چیره شوندگانی هستند. یک نفرِ آنان با کمترین سخنی چنان ضربتی می زند و در یک آن، چنان خرابی ای به بار می آورد که طبیب خردمند نمی تواند آن ضربه را التیام بخشد ، و تیماردار ⁽¹²⁾حاذق در یک سال تمام، از عهده اصلاح آن خرابی بر نمی آید ؛ چرا که نادان، ویرانگر است و دانا سازنده ، و میان ساختن و ویران کردن، تفاوت از زمین تا آسمان است . حارثه از فرصت استفاده کرد و در خفا و پنهانی، پیکی نزد گروهی از یاران پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرستاد و از آنان خواست که در گردهمایی ایشان حاضر شوند و آنان آمدند . در نتیجه ، آن دو نتوانستند آن جلسه را تعطیل کنند یا به تأخیر افکنند ؛ زیرا در یافتند که عموم نصارای نجران منتظرند تا بدانند که در جامعه از اوصاف پیامبر خدا صلی الله علیه و آله چه آمده است ، مخصوصا که حضور فرستادگان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در آن جمع و تحریک حارثه علیه آن دو و تمایل شیخشان به ابو حارثه، آنان را به این امر برانگیخته [و کنجکاو کرده] بود . آن مرد نجرانی به من (راوی) گفت : پس ، رأی آن دو بر این شد که به وضعیتِ پیش آمده، گردن نهند و نشان ندهند که از آن گریزان اند ، مبادا بدگمانی به آن را به خود راه دهند ، و نیز تا اوّلین ارج گزار جامعه و مشوّق به آن باشند تا مقام و منزلت آن دو، خدشه دار نشود . سپس حقیقت امر، روشن شود و از آن کمک بگیرند تا به موجب آن عمل نمایند . از این رو ، با این ذهنیت ، به طرف جامعه ـ که در برابر ابو حارثه بود ـ پیش رفتند . حارثة بن اثال، در برابر آن دو، قرار گرفت ، و گردن ها به طرف آن دو کشیده شدند و فرستادگان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پیرامون آنان را گرفتند . ابو حارثه دستور داد جامعه را باز کردند و [نیز] صحیفه بزرگ آدم علیه السلام را که مشتمل بود بر علم ملکوت خدای عزیز و پُر جلال و آنچه در زمین و آسمانش آفریده و پدید آورده ، و آنچه جهان های میان آسمان و زمینش را از آن بیرون آورده؛ همان صحیفه ای که شیث از پدرش آدم علیه السلام به ارث برد و آدم آن را از لوح محفوظ گرفته بود . پس ، مهتر و نایب و حارثه ، در صحیفه برای یافتن مشخّصات و اوصاف پیامبر خدا صلی الله علیه و آله که موضوع اختلاف آن سه بود ، به جستجو پرداختند و مردمانی که در آن روز، حاضر شده بودند ، هیاهو می کردند و منتظر نتیجه بودند . آن سه در مسباح (/ مصباح) دوم، از فاصله های صحیفه چنین یافتند : «به نام خدای مهرگستر مهربان . منم خدا . معبودی نیست جز منِ زنده جاویدان ، در پی هم آورنده روزگاران ، و فیصله دهنده امور . با مشیّت خود ، بر اسباب، پیشی گرفته ام ، و با قدرتم ، دشواری ها[ی سرکش] را رام ساخته ام. پس منم نیرومند فرزانه ، مهرگستر مهربان. رحم کن تا به تو رحم شود. ⁽¹³⁾رحمت من بر غضبم پیشی دارد ، و عفوم بر مجازاتم . بندگانم را برای پرستش کردنم آفریدم ، و حجّتم را بر آنان تمام کردم . من رسولانم را در میان ایشان بر می انگیزم ، و کتاب هایم را بر ایشان فرو می فرستم . این کار را از همان زمانِ نخستین موجودِ بشری تا زمان پیامبرم و خاتم رسولانم احمد، انجام می دهم ؛ همان پیامبری که درودهایم را بر او قرار می دهم و برکت هایم را در دلش می نشانم ، و [زنجیره] پیامبران و هشدار دهندگانم را به او کامل می گردانم . آدم علیه السلام گفت : معبودا ! این فرستادگان، کیان اند ؟ و این احمدی که او را چنین جایگاه بالا و بلندی بخشیده ای، کیست ؟ خداوند فرمود : همگی از نسل تو هستند و احمد، فرجامین آنهاست . آدم گفت : خداوندا ! آنان را به چه بر می انگیزی و می فرستی ؟ فرمود : به توحیدم . سپس سیصد و سی شریعت را پیاپی می فرستم ، و همه آنها را با احمد به سامان می رسانم و کامل می گردانم . پس هر که با یکی از این شریعت ها نزد من آید و به من و فرستادگانم ایمان داشته باشد، او را به بهشت می برم» . سپس مطالبی گفت که خلاصه اش این است که خداوند متعال، پیامبران علیهم السلام و ذریّه آنان را به آدم علیه السلام شناساند و آدم به آنها نگریست . در ادامه آن، چنین آمده بود : «آن گاه آدم علیه السلام نوری را دید که درخشش آن، فضای شکافته را بست و شرق را فرا گرفت. سپس همچنان پیش رفت تا آن که غرب را هم پوشاند . آن گاه بالا رفت تا به ملکوت آسمان رسید . آدم، نگاه کرد و دید که آن، نور محمّد پیامبر خداست ، و ناگاه، کران تا کران از بوی خوش آن، آکنده شد ، و دید که چهار نور از راست و چپ و پشت سر و پیش رویش آن را در میان گرفته اند که عطر و روشنایی آنها، بسیار شبیه اوست . به دنبال آنها نورهایی بودند که از نور آنها اقتباس می کردند ، و این نورها در روشنایی و عظمت و گستردگی، به آن نورها می مانستند . آن گاه این نورها به آن چهار نور، نزدیک شدند و آنها را در میان گرفتند . آدم سپس نورهایی به شمار ستارگان دید که بسیار بسیار پایین تر از جایگاه نورهای نخستین بودند . و برخی از آن نورها، روشن تر از برخی دیگر بودند ، و از این جهت نیز تفاوت بسیاری میانشان بود . سپس ناگهان لشکری همچون شب، سیل آسا به طرف آن نور، سرازیر شدند و از هر سو و از هر جهت، پیشروی می کردند ، و همچنان آمدند تا آن که دشت و کوه را پر کردند ، و بسیار زشت و بدریخت و بدبو بودند . آدم، از دیدن این صحنه ها متحیّر گشت و گفت : ای دانای اسرار نهان و ای آمرزنده گناهان ، و ای پروردگار قدرت قاهر و مشیّت غالب ! این مخلوق خوش بختی که گرامی اش داشته ای و بر جهانیان، برتری اش داده ای، کیست ؟ و این نورهای والا که گرداگرد او را گرفتند ، کیستند ؟ خدای عز و جل به او وحی فرمود : ای آدم ! او و اینان، دستاویز تو و دستاویز آن دسته از آفریدگان من اند که سعادتمندشان کرده ام . اینان، پیشتازان مقرَّب [درگاه من] و شفاعت کنندگانی هستند که شفاعتشان پذیرفته می شود . این یکی، احمد است که سَروَر آنان و سَروَر آفریدگان من است . با علم خویش، او را برگزیدم ، و نامش را از نام خودم بر گرفتم : من محمودم و او محمّد است . و این یکی، برادر و وصیّ اوست و با او پشتیبانی اش کردم ، و نسل وی را پر برکت و پاک گردانیدم . و این یکی، بانوی کنیزان من و بازمانده پیامبرم احمد است و در علم من، چنین است . و این دو، نوه ها و جانشینان ایشان اند ، و این دیگران که نورشان همسان نور آنهاست، از نسل آنان اند . بدان که هر یک از آنان را من برگزیده ام و پاکشان گردانیده ام ، و وجود همه آنان را پر برکت و رحمت ساخته ام . پس هر کدامشان را ، به علم خویش ، پیشوای بندگانم و نور شهرهایم قرار داده ام . آدم، چشمش به شبحی در آخر آنان افتاد که در آن پهنه، همچون ستاره صبحگاهی که برای مردم دنیا می درخشد ، می درخشید . خداوند ـ تبارک و تعالی ـ فرمود : با این بنده سعادتمندم غل و زنجیرها را از بندگانم می گشایم ، و بارهای گران را از دوششان بر می دارم ، و به واسطه او زمینم را از مهر و رأفت و دادگری پر می کنم ، چنان که پیش از او از بی رحمی و وحشت و ستم پر شده است . آدم علیه السلام گفت : بار خدایا ! گرامی [واقعی]، کسی است که تو گرامی اش داشته ای ، و بزرگ، کسی است که تو بزرگی اش بخشیده ای . معبودا ! حقّا کسی که تو او را رفعت و بلندی بخشی، باید چنین باشد . پس ـ ای خداوندگار نعمت های بی وقفه ، و احسان بی پایانی که پاداش آن را نتوان داد ! این بندگان والای تو از چه به این منزلت رسیدند و سزامند دهِش بزرگ و فضل و بخشش فراوان تو گشتند و نیز بندگان فرستاده ات که آنان را گرامی داشته ای ؟ خدای ـ تبارک و تعالی ـ فرمود : منم من آن خدایی که معبودی جز من نیست . مهترگستر و مهربانم ، ارجمند و فرزانه ام ، دانا به نهان ها ، و اسرار نهفته در دل هایم . موجوداتی را که هستند، آن زمان که نبودند، می دانستم که [بعد از هستی یافتن ]چگونه خواهند بود ، و می دانم که آنچه نیست، اگر هستی می یافت، چگونه می بود ، و من ـ ای بنده من ـ در علم خویش بر دل های بندگانم نگریستم و در میان ایشان، مطیع تر و برای خلقم خیرخواه تر از پیامبران و رسولانم ندیدم . از این رو ، روح و کلمه خویش را در آنان قرار دادم ، و بار حجّتم را بر دوش ایشان نهادم ، و به واسطه رسالت و وحیم ، آنان را بر دیگر آفریدگان برگزیدم . سپس این جایگاه و منزلت ایشان را به بستگان و جانشینانِ پس از ایشان سپردم و [بدین سان آنان را به پیامبران و رسولانم ملحق نمودم و آنان را پس از ایشان] امانتداران حجّتم ، و سَروَران خلقم قرار دادم ، تا به واسطه آنان شکستگی بندگانم را التیام بخشم و کژی هایشان را راست گردانم ؛ چرا که من به آنها و به دل هایشان خبیر و آگاهم . سپس به دل های برگزیدگانم ، یعنی رسولانم ، نظر افکندم ، و در میان ایشان، مطیع تر و برای بندگانم خیرخواه تر از محمّد ، این منتخب و برگزیده ام ، نیافتم . پس به علم خویش، او را برگزیدم ، و نامش را تا [حدّ] نام خودم بالا آوردم . سپس دل های بستگان او را که پس از اویند ، به رنگ دل وی یافتم. پس ایشان را به او ملحق نمودم ، و وارثان کتاب و وحیم ، و آشیانه های حکمت و نورم قرارشان دادم ، و با خود، عهد کردم که کسی را که با چنگ زدن به توحید من و ریسمان محبّت آنان به دیدارم آید، هرگز عذاب نکنم» . ابو حارثه ، سپس دستور داد به سراغ صحیفه بزرگ شیث علیه السلام ـ که به ادریسِ پیامبر علیه السلام به ارث رسیده بود ـ ، بروند . نگارش آن به خطّ سُریانی قدیم بود و آن، خطّی است که بعد از نوح علیه السلام ، شاهان هیاطله ⁽¹⁴⁾ـ که همان نمرودان اند ـ ، با آن می نوشتند . پس ، آن عدّه صحیفه را خواندند، تا به این جا رسیدند که گفت : «قوم ادریس علیه السلام و یارانش به نزد او ـ که آن روز در عبادت خانه اش در سرزمین کوفان بود ـ رفتند و ادریس از جمله چیزهایی که به ایشان گفت ، این بود : پسرانِ بلافصل پدرتان آدم علیه السلام و پسرانِ پسران او و ذریّه اش ، با هم بحث کردند و گفتند : به نظر شما کدام کس نزد خدای عز و جل گرامی تر و بلندپایه تر و مقرّب تر است ؟ برخی گفتند : پدرتان آدم علیه السلام ؛ [چون] خداوند عز و جل او را با دست خودش آفرید و فرشتگانش را به سجده در برابرش وا داشت و او را در زمین، جانشین قرار داد و همه آفریدگانش را مسخّر او گردانید . برخی گفتند : نه ، فرشتگان اند که از فرمان خدای عز و جل سرپیچی نکردند . برخی گفتند : نه ، سه رئیس فرشتگان، جبرئیل و میکائیل و اسرافیل اند . و برخی گفتند : نه ، امین خدا جبرئیل علیه السلام است . [برای داوری] نزد آدم علیه السلام رفتند و موضوع بحث و اختلاف خود را به او گفتند . آدم علیه السلام گفت : پسران من ! من به شما می گویم که گرامی ترین خلق خدای عز و جل در نزد او کیست . به خدا سوگند که وقتی او در من جان دمید، به طوری که من راست نشستم ، عرش بزرگ برایم درخشید. من در آن نگریستم و دیدم نوشته است : معبودی جز خدا نیست . محمّد، پیامبر خداست . فلانی، برگزیده خداست . فلانی، امین خداست . فلانی، منتخب خداست و چند نام در کنار محمّد صلی الله علیه و آله اسم برد . آدم گفت : در آسمان، هیچ جای پیدایی نبود، مگر این که در آن، نوشته شده بود : معبودی جز خدا نیست و هیچ جایی نبود که در آن، نوشته شده باشد : معبودی جز خدا نیست ، مگر این که در کنارش نوشته شده بود ـ به نگارش تکوینی و نه خطّی ـ : «محمّد، پیامبر خداست ، و هیچ جایی نبود که در آن، نوشته شده باشد : محمّد، پیامبر خداست ، مگر این که در کنارش نوشته شده بود : فلانی، منتخب خداست . فلانی، برگزیده خداست . فلانی، امین خداست و چند نام به ترتیب شماره ، نام برد . آدم علیه السلام گفت : پس ـ ای فرزندان من ـ محمّد صلی الله علیه و آله و آن کسانی که نامشان در کنار او نوشته شده بود ، از همه آفریدگان خدای متعال، در نزد او گرامی ترند» . ابو حارثه از مِهتر و نایب خواست که درودهای ابراهیم علیه السلام را هم ـ که فرشتگان از نزد خدای عز و جل آورده اند ـ ، بخوانند [و مطّلع شوند]؛ لیکن حاضران به همین مقدار از جامعه که خوانده بودند، رضایت دادند . ابو حارثه گفت : نه ، همه آن را ببینید و امتحان کنید ؛ زیرا این کار، هر بهانه دیگری را از بین می برد ، و تردیدها را از دل می زداید ، و دیگر جای شک و شبهه ای باقی نمی گذارد . پس ، چاره ای جز تن دادن به سخن او نماند . از این رو، آن عدّه، آهنگ تابوتِ (صندوق) ابراهیم علیه السلام کردند . در آن آمده بود : «خداوند عز و جل به فضل خویش ـ که آن را شامل هر یک از خلق خود که خواهد، می گرداند ـ ، ابراهیم علیه السلام را به دوستیِ خویش برگزید و به درودها و برکاتش مفتخر گردانید ، و او را جلودار و پیشوای آیندگان قرار داد ، و پیامبری و پیشوایی و کتاب را در نسل او نهاد که یکی از دیگری آن را می گیرد ، و او را وارث تابوت آدم علیه السلام گردانید که دربردارنده حکمت و دانش بود و به واسطه همان، خداوند عز و جل آدم را بر همه فرشتگان، برتری داد . پس ابراهیم علیه السلام به آن تابوت نگریست و در آن، خانه هایی به شمار پیامبران مرسل اولو العزم و اوصیای [جانشینِ] آنان دید . به آن خانه ها نگریست و چشمش به خانه محمّد ، واپسینِ پیامبران ، افتاد و علی بن ابی طالب را در سمت راست او دید که کمربند وی را گرفته است . پیکری بزرگ بود و نوری در آن می درخشید . او برادر محمّد و وصیّ ظفرمند او بود . ابراهیم علیه السلام گفت : ای معبود و ای سَرور من ! این مخلوقِ شریف کیست ؟ خدای عز و جل به او وحی فرمود که : این، بنده من و برگزیده آغازین و انجامین من است ، و این یکی، وصی و وارث اوست . ابراهیم گفت : پروردگارا ! آغازین و انجامین چیست ؟ فرمود : این محمّد است ؛ برگزیده من و نخستین آفریده من و بزرگ ترین حجّت من در میان آفریدگانم . او را آن گاه که آدم هنوز میان گِل و تَن بود ، پیامبر قرار دادم و برگزیدم ، و در پایان زمان ، او را برای تکمیل و دینم بر می انگیزم و [رشته] پیام ها و هشدارهایم را بدو ختم می کنم ، و این علی، برادر و بزرگ ترین دوست (/ گرونده به) اوست . میان آن دو، پیوند برادری افکندم ، و هر دو را برگزیدم ، و بر آن دو، درود و برکت نثار کردم ، و هر دو را پاک و خالص گردانیدم ، و نیکان را از این دو و فرزندان ایشان قرار دادم ، و این همه را انجام دادم، پیش از آن که آسمانم و زمینم و مخلوقاتی را که در آسمان و زمین اند، بیافرینم ؛ چرا که من به آنان و دل هایشان علم داشتم . من به بندگانم، دانا و آگاهم . ابراهیم علیه السلام [باز] نظر کرد و چشمش به دوازده [بزرگ] افتاد که از زیبایی می درخشیدند . از پروردگارش پرسید : پروردگارا ! مرا از نام های این صورت هایی که در کنار صورت محمّد و وصیّ او هستند ، خبر ده . این [کنجکاوی] از آن رو بود که دید آن عدّه، درجات بالایی دارند و در کنار صورت محمّد و وصیّ او قرار دارند . خداوند عز و جل به او وحی فرمود : این یکی، کنیز من و یادگار پیامبرم ، فاطمه صدّیقه زهراست . او و همسرش را منشأ این ذریّه پیامبرم قرار دادم . این دو ، حسن و حسین هستند ، و این، فلانی است ، و این فلانی ، و این یکی، کلمه من است که به واسطه او رحمتم را در سرزمینم می گسترانم ، و دینم و بندگانم را نجات می دهم ، و این، زمانی است که آنان از کمک من مأیوس و نومید گشته اند . پس ـ ای ابراهیم ـ هر گاه در درودهایت از پیامبرم محمّد یاد کردی ، در کنار او ، بر ایشان نیز درود فرست . در این هنگام ، ابراهیم علیه السلام بر آنان درود فرستاد و [چنین] گفت : پروردگارا ! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست، چنان که آنان را برگزیدی و کاملاً پاک و خالصشان گردانیدی . خداوند عز و جل وحی فرمود که : کرامت و فضل من بر تو، خجسته و گوارا باد ؛ زیرا من سلاله محمّد و کسانی از آنان را که برگزیده ام، در مجرای صلب تو قرار می دهم و آنان را از تو و سپس از نخستین فرزندت اسماعیل بیرون می آورم . پس ، شاد باش ـ ای ابراهیم ـ که من درودهای تو را به درودهای آنان پیوند زدم ، و در پی آن [درودها]، برکات و رحمتم را بر تو و بر ایشان قرار دادم ، و مِهر خویش و حجّتم را تا زمان مشخّص و آن روز موعود، بر قرار نمودم ؛ روزی که در آن، آسمان و زمینم را خود به ارث می برم ، و مخلوقاتم را برای داوری ام و پراکندن مِهر و دادم بر می انگیزم» . چون یاران پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنیدند آنچه را که آن عدّه از تلاوت جامعه و کتاب های کهن بِدان رسیدند ـ یعنی اوصاف پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و اهل بیت او که در کنار او از ایشان یاد شده بود ـ و دریافتند که آنان با او چه نسبت [و قرابتی] دارند و منزلت آنان در نزد او را مشاهده کردند ، بر یقین و ایمانشان افزوده گشت و از خوش حالی می خواستند بال در آوردند . سپس آن عدّه به سراغ آنچه بر موسی علیه السلام نازل شده بود، رفتند و در سفر دوم تورات، چنین یافتند : «من در میان اُمّی ها پیامبری از فرزندان اسماعیل بر خواهیم انگیخت . کتابم را بر او نازل می کنم و او را با آیین درست، به سوی همه آفریدگانم می فرستم ، حکمتم را به او می دهم و با فرشتگان و لشکریانم یاری اش می نمایم . نسل او از طریق دختر مبارک اوست که من به آن دختر، برکت داده ام . سپس از دو شیر بچّه او، همانند اسماعیل و اسحاق ـ که منشأ دو شاخه (طایفه) بزرگ اند ـ ، شمار آنان را بسیار بسیار افزون می سازم . از ایشان، دوازده پیشوا خواهد بود . با محمّد صلی الله علیه و آله و رسالت او، پیام و دینم را کامل می گردانم و رشته پیامبران و رسولانم را با او ختم می نمایم . پس قیامت ، در پی محمّد و امّت او بر پا می شود» . حارثه گفت : اکنون صبح برای کسی که دو چشم بینا داشته باشد، آشکار شد و حقیقت، برای آن که حق پذیر است، روشن گردید . پس آیا در دل های شما دو تن (مهتر و نایب)، مَرَضی هست که بخواهید شفایش دهید ؟ آن دو، پاسخی ندادند . ابو حارثه گفت : آخرین نشانه را هم در سخن سَرورتان مسیح علیه السلام بیابید . پس آن عدّه به سراغ کتاب ها و اناجیلی رفتند که عیسی علیه السلام آورده است ، و در مفتاح چهارم وحی به مسیح علیه السلام چنین یافتند : «ای عیسی ، ای پسر عَذرای پاک ! سخنم را بشنو و در فرمان من کوشا باش . من تو را بدون پدر آفریدم ، و نشانه ای (/ معجزه ای) برای جهانیان قرارت دادم . پس فقط مرا پرستش کن و بر من توکّل نمای و کتاب را محکم بگیر. سپس آن را برای مردم سوریا تفسیر کن و به ایشان خبر ده که: منم خدای یکتا . معبودی نیست جز منِ زنده جاویدان ، که دگرگونی و زوال نمی پذیریم . پس به من و به فرستاده ام ، پیامبر اُمّی ، ایمان آورید ؛ همو که در آخر الزمان می آید ؛ پیامبر رحمت و جنگ ؛ نخستین و واپسین . گفت : نخستین پیامبری است که آفریده شد و واپسین پیامبری است که بر انگیخته می شود و آن، آخرین و فرجامین [پیامبر ]است. پس بنی اسرائیل را به [آمدن ]او بشارت ده . عیسی علیه السلام گفت : ای مالک روزگاران و دانا به نهان ها ! این بنده نیکی که چشمم او را ندیده، امّا دلم دوستش می دارد ، کیست ؟ خداوند فرمود : او برگزیده من و فرستاده من است که با دستش در راه من جهاد می کند و گفتارش با کردارش ، و نهانش با آشکارش یکی است ، توراتی جدید بر او فرو می فرستم که با آن، چشم های کور و گوش های کر و دل های فرو بسته را می گشاید و چشمه های دانش، دریافت حکمت و بهار دل ها، در آن است . خوشا به حال او و خوشا به حال امّت او ! عیسی گفت : پروردگارا ! نام و نشان او و خوراک امّت او ـ یعنی : سلطنت امّت او ـ چیست ؟ و آیا او را بازمانده ای ـ یعنی ذریّه ای ـ هست ؟ خداوند فرمود : تو را از آنچه پرسیدی ، خبر می دهم . نامش احمد است ؛ برگزیده ای از ذریّه ابراهیم و منتخبی از نسل اسماعیل . دارای رخساری تابان و جبینی درخشان است ، مرکبش اُشتر است ، و چشمانش می خوابند؛ امّا دلش نمی خوابد . خداوند، او را در میان امّتی اُمّی بر می انگیزد، تا زمانی که شب و روز باقی است [و نبوّت و دین او به قوّت خود، باقی خواهد ماند] . زادگاه او، شهر پدرش اسماعیل ـ یعنی مکّه ـ است . پُر همسر است و کم فرزند . نسل او از بانویی خجسته و مؤمن است و از آن بانو، صاحب دختر می شود ، و آن دختر، صاحب دو دُردانه آقا می شود که هر دو شهید می شوند . نسل احمد را از آن دو، قرار می دهم . پس ، طوبا برای آن دو باشد و هر که آن دو را دوست دارد و در زمان آن دو است و یاری شان می دهد . عیسی علیه السلام گفت : معبودا ! طوبا چیست ؟ فرمود : درختی است در بهشت که تنه و شاخه های آن، از طلاست ، و برگ هایش حریر ، و میوه هایش چون پستان دختران ، شیرین تر از عسل و نرم تر از مِسکه ، و آب آن، از [چشمه ]تسنیم ⁽¹⁵⁾است . اگر جوجه کلاغی بر فراز آن بپرد، پیر می شود و به آخر آن نمی رسد . هیچ منزلی از منازل بهشتیان نیست، مگر که شاخه ای از آن درخت بر آن، سایه افکنده است» . چون افراد از خواندن آنچه خدای عز و جل به مسیح علیه السلام وحی فرموده است ـ یعنی اوصاف و ویژگی های محمّد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلطنت امّت او و یادکرد از ذریّه و اهل بیت او ـ ، فراغت یافتند ، آن دو مرد، محکوم گشته، دم فرو بستند ، و گفتگوی میان ایشان در این باره تمام شد . پس از آن که حارثه از طریق [ کتاب ] جامعه و آنچه در کتاب های قدیم آمده بود ، بر مهتر و نایب پیروز شد و آن دو نتوانستند در مطالب جامعه، مطابق خواست خود دست برند و موفّق نشدند با تأویل و تفسیرهای خود، مردم را بفریبند ، از بحث و ستیزه در این باب، باز ایستادند و دانستند که راه درست را نپیموده اند . پس افسرده و غمگین به معبدشان رفتند تا بیندیشند و فکری بکنند . نصارای نجران به نزد ایشان رفتند و نظر آن دو را پرسیدند و این که در کار دینشان چه می کنند . آن دو، سخنی بدین مضمون گفتند : [فعلاً] به دین خود چنگ زنید تا وضعیت دین محمّد معلوم شود . به زودی، ما نزد قریشیان ـ به یثرب ـ می رویم تا ببینیم که او چه آورده و به چه چیز، دعوت می کند . چون مهتر و نایب برای رفتن به نزد پیامبر خدا در مدینه آماده شدند ، چهارده سوار از نصارای نجران که به نظرشان از فاضل ترین و دانشمندترین افرادشان بودند ، و هفتاد مرد از بزرگان و سَروران بنی حارث بن کعب انتخاب شدند که آن دو را همراهی کنند . راوی گفت : قیس بن حصین ذو الغصّه و یزید بن عبد المَدان که در سرزمین حَضرَموت بودند، به نجران آمدند و ورودشان هم زمان با حرکت قومشان بود . از این رو آن دو نیز با آن عدّه، همراه شدند . افراد بر پشت مرکب هایشان نشستند و اسبانشان را هی زدند و روی در راه نهادند تا آن که به مدینه وارد شدند . [از طرف دیگر،] پیامبر خدا صلی الله علیه و آله چون دید یارانش دیر کردند ، خالد بن ولید را با عدّه ای سوار فرستاد تا از آنان خبر بیاورند، که به آنان در راه که نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می آمدند، برخوردند . چون [هیئت نجرانی] نزدیک مدینه رسیدند ، مهتر و نایب بر آن شدند تا یاران خود و بنی حارث را که با آن دو آمده بودند ، به رخ مسلمانان و مردم مدینه بکشند ، از این رو، راه را بر آنان گرفتند و گفتند : اگر اشتران خود را بخوابانید و پیاده شوید و گرد و خاک از خود بزدایید و جامه های سفرتان را از تن بر کنید و از باقی مانده آبی که دارید، بر خود بریزید ، این، بهتر است . مسلمانان از شترها پیاده شدند و گرد و غبار از خود زدودند و جامه های کهنه شان را در آوردند و جامه های نوِ بُرد و حریر خود را پوشیدند ، و زلف و فرق خود را مشک زدند . آن گاه [نجرانیان] بر اسب ها نشستند و نیزه ها را بر روی کتف اسبانشان نهادند و در یک ردیف به حرکت در آمدند . آنان از خوش شکل و شمایل ترین عرب ها بودند . مردم با دیدن آنها به طرفشان رفتند و گفتند : نمایندگانی به این زیبایی ندیده ایم ! نجرانیان آمدند تا آن که بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در مسجدش وارد شدند . در این هنگام ، وقت نمازشان رسید و سوی مشرق به نماز ایستادند . مردم [مسلمان] خواستند آنها را از این کار باز دارند ، که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله مانع آنان شد . سپس نجرانیان و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله سه روز به یکدیگر مهلت دادند ، و نه پیامبر صلی الله علیه و آله ، آنان را [به اسلام ]فرا خواند و نه آنان از پیامبر صلی الله علیه و آله سؤالی کردند ، تا به رفتار او دقّت کنند و آنچه را از او مشاهده می کنند، با اوصافی که از او [در کتب آسمانی خویش ]می یابند ، بسنجند . روز سوم که تمام شد، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آنها را به اسلام دعوت نمود . نجرانیان گفتند : ای ابو القاسم ! هر چیزی که کتاب های خداوند عز و جل در وصف پیامبرِ مبعوث شونده بعد از روح [خدا ]عیسی علیه السلام ، به ما خبر داده اند ، آن را در تو دیدیم، مگر یک چیز را که آن هم بزرگ ترین نشانه و روشن ترین اماره و دلیل است ! فرمود : «آن چیست ؟». گفتند : ما در انجیل می خوانیم که پیامبرِ آینده پس از مسیح ، او را تصدیق می کند و به او ایمان دارد، در حالی که تو از او بد می گویی و تکذیبش می کنی ، و می گویی که او [ نیز همچون ما ] بنده (انسان) است ! پس ، بحث و دعوای آنان با پیامبر صلی الله علیه و آله فقط بر سر عیسی علیه السلام بود . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «چنین نیست ؛ بلکه من او را تصدیق می کنم و به او باور و ایمان دارم ، و گواهی می دهم که او پیامبر و فرستاده از جانب پروردگارش بود ، و می گویم : او بنده ای است که اختیار سود و زیان و مرگ و زندگی و رستاخیز خود را هیچ ندارد» . نجرانیان گفتند : آیا بنده[ی مخلوق] می تواند آن کُنَد که او می کرد ؟ آیا پیامبران، آن قدرت فوق العاده ای را که او از خود نشان می داد ، داشته اند ؟ آیا او مردگان را زنده نمی کرد و کور مادرزاد و پیس را شفا نمی داد ، و از آنچه در سینه هایشان نهان می داشتند و در خانه هایشان اندوخته بودند، به آنان خبر نمی داد ؟ آیا کسی جز خدا یا فرزند خدا می تواند این کارها را بکند ؟ ! و سخنان غلوآمیز فراوان در حقّ او گفتند ، در حالی که خداوند از این نسبت ها بسی پاک و به دور است . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «برادرم عیسی چنان بود که گفتید ؛ مرده را زنده می کرد و کور مادرزاد و پیس را شفا می داد ، و افراد را از آنچه در دل هایشان بود و از آنچه در خانه هایشان می اندوختند، خبر می داد ، و همه اینها با اجازه خداوند عز و جل بود . در عین حال، او بنده خدای عز و جل بود ، و این برای او ننگ نیست ، و خودش نیز از آن استنکاف نمی کرد ؛ چرا که او گوشت و خون و مو و استخوان و پی و اخلاط بود . غذا می خورد ، و تشنه می شد ، و نیاز (/ قضای حاجت) پیدا می کرد، و امّا پروردگار او، آن خدای یگانه حقّی است که چیزی همانندش نیست ، و همتا ندارد» . نجرانیان گفتند : پس کسی چون او را به ما نشان بده که بدون جنس مذکّری و پدری به دنیا آمده باشد . فرمود : «آدم علیه السلام . او خلقتش از عیسی علیه السلام عجیب تر است . او بدون پدر و مادر آفریده شد . برای خداوند عز و جل با آن قدرتش، آفریدن هیچ چیزی آسان تر یا سخت تر از آفریدن مخلوق دیگری نیست؛ «بلکه کار او چنان است که هر گاه چیزی را اراده کند، به او می گوید : باش . و او [بی درنگ] هست می شود» » و این آیه را برایشان خواند : «همانا مَثَل عیسی نزد خدا، همچون مَثَل [خلقت] آدم است که او را از خاک آفرید . سپس بدو گفت : «باش» . پس وجود یافت» . مهتر و نایب گفتند : در باره سَرورمان [عیسی]، ما با تو به توافق نمی رسیم و به پیامبری تو، اقرار نمی کنیم . پس بیا یکدیگر را لعنت کنیم تا معلوم شود که کدام یک از ما بر حق است و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم ؛ زیرا لعنت، نمونه و نشانه ای سریع است [و زود دامنگیر می شود] . در این هنگام ، خداوند عز و جل آیه مباهله را بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرو فرستاد : «پس هر که در این باره ، پس از دانشی که تو را حاصل آمده ، با تو محاجّه کرد ، بگو : بیایید پسرانمان و پسرانتان و زنانمان و زنانتان و خودمان و خودتان را فرا بخوانیم ، سپس مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم» . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله این آیه از قرآن را که بر او نازل شده بود ، برای آنان خواند و فرمود : «خداوند به من فرمود که به درخواست شما پاسخ مثبت دهم و مأمورم کرد که در صورت ایستادگی و پافشاری بر سخنتان ، با شما مباهله کنم» . آن دو گفتند : این نشانه میان ما و توست . چون فردا شود، با تو مباهله می کنیم . سپس با یاران مسیحی خود برخاستند و رفتند . چون دور شدند ـ آنان در حَرّه منزل کرده بودند ـ به یکدیگر گفتند : او تصمیم به فیصله دادن میان خود و شما گرفته است . پس نخست بنگرید که همراه چه کسانی به مباهله با شما می آید . آیا با همه پیروانش یا با یاران اهل کتابش ⁽¹⁶⁾و یا کسانی که اهل فروتنی و تمسّک به دین و اخلاص هستند ـ که اینان شمارشان اندک است ـ . اگر با جمعیت زیاد و افرادِ یال و کوپال دار آمد ، برای به رخ کشیدن آمده است ، چنان که شاهان چنین می کنند [تا قدرت خود را در برابر دشمن به نمایش بگذارند] . در این صورت، پیروزی با شما خواهد بود، نه با او . و اگر با اندک افرادی فروتن [و بی نام و نشان ]آمد ، [بدانید که ]آنان از تبار پیامبران و برگزیده آنان و کسانی هستند که پیامبران با ایشان مباهله می کنند . در این صورت از مباهله کردن با آنان بپرهیزید . پس ، این نشانه ای است برای شما ، و آن گاه بیندیشید که با او چه باید بکنید ؛ زیرا آن که پیشاپیش، هشدار می دهد، معذور است . پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد بین دو درخت را جارو کردند و صبح فردای آن روز، دستور داد جامه سیاه نازکی را روی آن دو درخت، پهن نمودند . مهتر و نایب، چون آن را دیدند ، با فرزندان خود (صبغة المحسن و عبد المنعم و ساره و مریم) بیرون آمدند و نصارای نجران با آن دو، خارج شدند و سواران بنی حارث بن کعب در زیباترین شکل و شمایل بر مرکب هایشان نشستند . مردم مدینه ، از مهاجر و انصار و دیگران با قبایل خود و پرچم ها و درفش هایشان و با زیباترین جامه ها و هیئت های خود آمدند تا ببینند که چه می شود . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در حجره اش بماند تا آن که روز بالا آمد . سپس در حالی که دست علی را گرفته بود و حسن و حسین، پیشاپیش او و فاطمه علیهاالسلام پشت سرشان حرکت می کردند ، بیرون آمد و به طرف آنها رفت تا به آن دو درخت رسید و با همان هیئتی که از حجره اش بیرون آمده بود ، بین دو درخت زیر ردا ایستاد ، و در پی مهتر و نایب فرستاد و آنها را به مباهله فرا خواند . آن دو آمدند و گفتند : چه کسانی را برای مباهله با ما آورده ای، ای ابو القاسم ؟ فرمود : «بهترین مردمان روی زمین و گرامی ترین آنها در نزد خدای عز و جل را ؛ اینان را» و علی و فاطمه و حسن و حسین ـ که درودهای خدا بر آنها باد ـ را به آن دو نشان داد . آن دو گفتند : نمی بینیم که برای مباهله با ما، بزرگان و انبوه جمعیت و یا افراد نام و نشانداری را که به تو ایمان آورده و پیروی ات کرده اند، آورده باشی . ما در این جا با تو جز این جوان و زن و دو کودک نمی بینیم . آیا با اینها می خواهی با ما مباهله کنی ؟ فرمود : «آری ، آیا اندکی پیش، این را به شما نگفتم ؟ ! آری ، سوگند به آن که مرا به حق بر انگیخت ، من مأمورم که با این افراد با شما مباهله کنم» . رنگ آن دو، زرد شد و به سوی یاران خود در اقامتگاهشان باز گشتند . چون یارانشان رنگ و روی آن دو را دیدند ، گفتند : چه اتّفاقی برایتان افتاده است ؟ آن دو، موضوع را کتمان کردند و گفتند : اتّفاقی نیفتاده است تا به شما بگوییم . جوانی که از نیکان آنها و فردی دانا بود ، به نجرانیان رو کرد و گفت : وای بر شما ! دست بر دارید و در باره اوصافی که از او در جامعه یافتید، فکر کنید . به خدا سوگند، شما خوب می دانید که او راستگوست . هنوز از زمانی که برادران شما به صورت بوزینه و خوک در آمدند، مدّت زیادی نمی گذرد ! نجرانیان دانستند که او خیرخواه آنهاست . از این رو چیزی نگفتند . منذر بن علقمه برادر اُسقفشان ابو حارثه ـ که از علمای آنان بود و نجرانیان، او را به علم می شناختند؛ ولی در زمان بحث و گفتگوهای آنان در نجران نبود و وقتی آمد که تصمیم گرفته بودند نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بروند و او نیز با آنان همراه شد ـ ، چون در هم ریختگی نجرانیان و شک و دودلی آنها را در آن روز دید ، دست مهتر و نایب را گرفت و به یارانش گفت : مرا با این دو تنها بگذارید . پس، آن دو را به کناری برد و گفت : پیشرو، به افرادش دروغ نمی گوید و [من حقیقتا خیرخواه شما و] به راستی دلسوزتان هستم . پس اگر به عاقبت خود اندیشیدید، نجات می یابید ، و گر نه هم خودتان نابود می شوید و هم دیگران را نابود می کنید . آن دو گفتند : تو پاک دل و مورد اعتمادی . پس بگو . گفت : آیا می دانید که هرگز گروهی با پیامبری مباهله نکردند، مگر آن که در چشم بر هم زدنی، نابود شدند ؟ شما و هر عالم خردمند دیگری چون شما، می دانید که این ابو القاسم محمّد، همان پیامبری است که پیامبران آمدن او را نوید داده اند و از اوصاف او و خاندان درستکارش یاد کرده اند ، و یک نشان دیگر هم هست که من شما را از آن آگاه می کنم . پس، آن را نادیده نگیرید . آن دو گفتند : آن نشان چیست، ای ابو مُثنّی ؟ گفت : به ستارگان بنگرید که چه سان به زمین، خیره شده اند ، و به سر فرود آوردن درختان و به پرندگان که در برابر شما به رو در افتاده اند؛ بال هایشان را بر زمین گسترده اند و آنچه را در چینه دان هایشان است، بالا آورده اند ، بی آن که نزد خداوند عز و جل گناهی و تقصیری کرده باشند . اینها نیست، مگر به خاطر آن که عذاب، سایه افکنده است . به لرزش کوه ها و دود پراکنده و تکّه های ابر بنگرید ، در حالی که ما در چلّه تابستان و وسط ظهر به سر می بریم ! بنگرید محمّد؛ که چهار عضو خانواده اش همراه اویند، دست به آسمان برداشته و منتظر جواب شماست . بدانید که اگر دهان او به کلمه ای از نفرین باز شود، هلاک ما قطعی است و به سوی زن و فرزند و مال بر نمی گردیم . مِهتر و نایب، نگاه کردند و صحنه ای مهیب دیدند و یقین کردند که آن، امری از جانب خدای متعال است . پس گام هایشان لرزید و نزدیک بود عقلشان را از دست بدهند ، و احساس کردند که عذاب بر آن دو، فرود آمده است . چون منذر بن علقمه ترس و وحشتی را که به جان آن دو افتاده بود ، دید، گفت : اگر تسلیم او شوید، در دنیا و آخرتش سالم [و بی گزند] خواهید بود ، و اگر دین خودتان و خرّمی آیینتان را برگزیدید و حاضر نشدید از آزمندی به جاه و مقامی که نزد قومتان دارید، چشم بپوشید ، من نمی توانم جلو آزمندی شما به جاه و مقامتان را بگیرم . شما داوطلب مباهله با محمّد شدید و آن را راه حلّ نهایی میان خود و او قرار دادید و با همین نیّت از نجران بیرون آمدید ، و محمّد هم در پذیرفتن درخواست شما شتافت ، و پیامبران، هر گاه کاری را اعلان کنند، تا آن را برآورده نسازند و انجامش ندهند، دست بر نمی دارند . پس اگر از این کار منصرف شده اید و ترس آنچه می بینید، شما را گیج و هراسان کرده است ، هنوز فرصت انصراف دادن دارید . پس زود باشید ـ ای برادران من ـ زود باشید ، بروید با محمّد صلح کنید و رضایتش را به دست آورید ، و آن را به تأخیر نیندازید ؛ زیرا شما ـ و من نیز در کنار شما ـ به منزله قوم یونسید، آن گاه که عذاب بر فراز سرشان قرار گرفت . آن دو گفتند : پس تو خودت ـ ای ابو مثنّی ـ با محمّد ملاقات کن و در باره آنچه از ما می خواهد، به او تضمین بده و [متقابلاً] از او تقاضا کن که همین پسرعمویش را برای عقد قرارداد میان ما و خودش بفرستد ؛ زیرا او در نزد محمّد، دارای وجهه و اعتبار است . زودتر خبرش را برای ما بیاور . منذر، نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله رفت و گفت : درود بر تو، ای فرستاده خدا ! گواهی می دهم که معبودی نیست، جز آن خدایی که تو را بر انگیخت ، و [گواهی می دهم که ]تو و عیسی ، هر دو ، بنده و فرستاده خدا هستید . پس [منذر] اسلام آورد و پیغام آن دو را به پیامبر صلی الله علیه و آله رساند . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را برای مصالحه با نجرانیان فرستاد . علی علیه السلام گفت : پدرم فدایت باد ! بر چه اساس با آنان مصالحه کنم؟ فرمود : «نظر تو ـ ای ابو الحسن ـ در توافقی که با آنان می کنی، نظر من است» . علی علیه السلام نزد آنان رفت و مهتر و نایب با وی توافق کردند که سالی هزار جامه و هزار دینار بابت خراج بدهند و نصف آن را در محرّم و نصف دیگرش را در رجب بپردازند . علی علیه السلام آن دو را خوار و حقیر نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آورد و ایشان را از توافقی که با آنان کرده بود، آگاه ساخت ، و مهتر و نایب به خراج و فرمان برداری از پیامبر صلی الله علیه و آله تن دادند . پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به آن دو فرمود : «این را از شما پذیرفتم . بدانید که اگر با من و این کسانی که زیر این ردا هستند، مباهله می کردید، خداوند، این درّه را بر شما آتشی شعله ور می کرد و سپس آن آتش را زودتر از چشم بر هم زدنی، به طرف کسانی که پشت سرتان هستند، می کشاند و آنها را در شعله هایش می سوزاند» . وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله با خانواده اش بر گشت و به مسجد رفت ، جبرئیل علیه السلام بر او فرود آمد و گفت : ای محمّد ! خدای عز و جل تو را سلام می رساند و می فرماید : بنده ام موسی به واسطه هارون و پسرانش با دشمن خود، قارون، مباهله کرد و قارون و خانواده اش و اموالش و کسانی از قومش که از او پشتیبانی می کردند ، همگی ، در کام زمین فرو رفتند . به عزّت و جلالم سوگند می خورم ـ ای احمد ـ که اگر با خودت و خانواده ات که زیر آن ردا بودند، با همه زمینیان و خلایق مباهله می کردی ، بی گمان، آسمان، پاره پاره و کوه ها ریز ریز می شدند ، و زمین فرو می ریخت و دیگر هرگز آرام نمی گرفت، مگر آن که من چنین می خواستم . آن گاه پیامبر صلی الله علیه و آله به سجده افتاد و پیشانی اش را بر خاک نهاد . سپس دو دستش را به طرف آسمان بر داشت، چندان که سفیدی زیر بغلش بر مردم نمایان شد و سه بار گفت : «سپاس، [ خدای ] نعمت بخش را ! سپاس [ خدای ] نعمت بخش را!» . از پیامبر صلی الله علیه و آله در باره [علّت] سجده اش و نشانه های شادی در چهره اش سؤال شد . فرمود : «خدای عز و جل را سپاس، به خاطر لطفی که به من در باره خانواده ام کرد» و سپس پیغامی را که جبرئیل علیه السلام آورده بود ، برای آنان بیان فرمود .

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .