مشخصات کتاب
سرشناسه : قزوینی، خلیل بن غازی، ۱۰۰۱ -۱۰۸۹ق.
عنوان قراردادی : الکافی .فارسی - عربی .شرح
عنوان و نام پدیدآور : صافی در شرح کافی/ خلیل قزوینی؛ تحقیق محمد حسین درایتی، حمید احمدی جلفایی؛ [برای] کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۹ -
مشخصات ظاهری : ج.
فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۱۸۷. مجموعه آثار کنگره بین المللی بزرگداشت ثقه الاسلام کلینی (ره)؛ ۳، ۴. شروح و حواشی الکافی؛ ۲.
شابک : ۱۳۵۰۰۰ ریال : دوره : 978-964-493-428-5 ؛ ج.۱ : 978-964-493-426-1 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱، چاپ اول) ؛ ج.۲ 978-964-493-427-8 : ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج.۲، چاپ اول)
یادداشت : فارسی - عربی.
یادداشت : چاپ دوم.
یادداشت : ج.۱ و ۲ (چاپ اول: ۱۳۸۸).
موضوع : کلینی، محمد بن یعقوب - ۳۲۹ق. -- کنگره ها
موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۴ق.
شناسه افزوده : درایتی، محمدحسین، ۱۳۴۳ -
شناسه افزوده : احمدی جلفایی، حمید، ۱۳۵۷ -
شناسه افزوده : کلینی، محمد بن یعقوب - ۳۲۹ق. . الکافی -- نقد و تفسیر
شناسه افزوده : کنگره بین المللی بزرگداشت ثقةالاسلام کلینی(ره) (۱۳۸۸ : شهرری)
شناسه افزوده : ایران. مجلس شورای اسلامی. کتابخانه، موزه و مرکز اسناد
رده بندی کنگره : BP۱۲۹/ک۸ک۲۰۴۲۲۸ ۱۳۸۹
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۲
شماره کتابشناسی ملی : ۱۸۵۲۷۹۹
اشاره
یادداشت دبیر علمی کنگرهکتاب شریف الکافی، تألیف ثقة الاسلام محمّد بن یعقوب کلینی رحمه الله، مهم ترین و برترین اثر مکتوب شیعه به شمار می رود. این کتاب که حاوی احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام در عرصه های مختلف دینی است، به جهت ویژگی های منحصر به فرد، محور شکل گیری و تولید بخش وسیعی از ادبیات مکتوب شیعه بوده و در طول تاریخ، مورد اهتمام عالمان شیعه قرار گرفته و شرح ها و تعلیقه ها و ترجمه های فراوان از آن و برای آن، عرضه شده است. آستان حضرت عبدالعظیم حسنی علیه السلام و مؤسسه علمی ـ فرهنگی دار الحدیث، سومین همایش از طرح «گرامیداشت بزرگان و عالمان ری» را به بزرگداشت ثقة الاسلام کلینی اختصاص داده است. اهداف مورد نظر در این بزرگداشت، عبارت اند از: ۱. معرفی شخصیت علمی و معنوی ثقه الاسلام کلینی ۲. ترویج معارف حدیثی اهل بیت علیهم السلام ۳. تحقیق و پژوهش در میراث ثقة الاسلام کلینی ۴. شناخت جایگاه و تأثیرگذاری کتاب الکافی. کمیته علمی کنگره، پس از برگزاری کنگره بزرگداشت ابوالفتوح رازی در پاییز ۱۳۸۴، کار برنامه ریزی علمی این کنگره را آغاز کرد و این برنامه ها را در دستور کار قرار داد: ۱. تصحیح و تحقیق آثار مخطوط مربوط به الکافی (اعم از ترجمه، شرح، تعلیقه و...) ۲. گشودن افق های تازه پژوهشی در زمینه الکافی ۳. تجزیه و تحلیل نقدها و پرسش های مربوط به الکافی ۴. به دست دادن نسخه تحقیق شده از کتاب الکافی ۵. ساماندهی اطلاعات و آثار مکتوب مرتبط با کلینی و الکافی و ارائه آنها در قالب DVD (لوح چند منظوره دیجیتال). آنچه کمیته علمی در مدت دو سال و اندی تلاشْ بِدان دست یافت و هم زمان با برگزاری کنگره ارائه می گردد، از این قرار است: یک. نسخه تحقیق شده الکافی دو. شروح و تعلیقه های الکافی سه. مجموعه آثار تولیدی کنگره چهار. ویژه نامه های مجلاّت پنج. خبرنامه کنگره شش. DVD (لوح چند منظوره دیجیتال). اینک نگاهی مختصر به این عناوین ششگانه می افکنیم:
.
یک. الکافیکتاب الکافی، پس از مقابله با نسخ کهن و مورد وثوق و نیز اعراب گذاری، به همراه تعلیقه هایی در رفع مشکلات برخی از اسناد و برخی توضیحات فقه الحدیثی، در قالب نوینی به زیور طبع، آراسته می گردد.
دو. شروح و تعلیقه های الکافیبر کتاب الکافی، شروح و تعلیقه های بسیاری نوشته شده که تاکنون اندکی از آن به چاپ رسیده است. کمیته علمی تلاش کرد که این شروح و تعلیقه ها را شناسایی کرده، و تصحیح و عرضه آنها را در دستور کار خود قرار دهد که برای برپایی کنگره، این موارد، تصحیح شده، به چاپ خواهد رسید: ۱. الشافی فی شرح الکافی، ملاّ خلیل بن غازی قزوینی (م ۱۰۸۹ق)۲جلد ۲. صافی [در شرح کافی]، ملاّ خلیل بن غازی قزوینی (م ۱۰۸۹ق)۲جلد ۳. الحاشیة علی اُصول الکافی، ملاّ محمد امین استرآبادی (م ۱۰۳۶ق)۱جلد ۴. الحاشیة علی اُصول الکافی، سید احمد علوی عاملی (زنده در ۱۰۵۰ق)۱جلد ۵. الحاشیة علی اُصول الکافی، سید بدرالدین حسینی عاملی (زنده در ۱۰۶۰ق)۱جلد ۶. الکشف الوافی فی شرح اُصول الکافی، محمد هادی بن محمد معین الدین آصف شیرازی (م ۱۰۸۱ق)۱جلد ۷. الحاشیة علی اُصول الکافی، میرزا رفیعا (م ۱۰۸۲ق)۱جلد ۸. الهدایا لشیعة أئمّة الهدی (شرح اُصول الکافی)، شرف الدین محمد بن محمدرضا مجذوب تبریزی (قرن ۱۱ق)۲جلد ۹. الذریعة إلی حافظ الشریعة (شرح اُصول الکافی)، رفیع الدین محمد بن محمد مؤمن گیلانی (قرن۱۱ق)۲جلد ۱۰ و ۱۱. الدرّ المنظوم، شیخ علی کبیر (م۱۱۰۴ق) و الحاشیة علی اُصول الکافی، شیخ علی صغیر (قرن ۱۲)۱جلد ۱۲. تحفة الأولیاء (ترجمه اُصول الکافی)، محمد علی بن محمد حسن فاضل نحوی اردکانی (زنده در ۱۲۳۷ق)۴جلد ۱۳. شرح فروع الکافی، محمد هادی بن محمدصالح مازندرانی (م ۱۱۲۰ق)۵جلد ۱۴. البضاعة المزجاة (شرح روضة الکافی)، محمد حسین بن قاریاغْدی (م۱۰۸۹ق)۲جلد ۱۵. منهج الیقین (شرح وصیت امام صادق علیه السلام به شیعیان)، سید علاء الدین محمد گلستانه (م ۱۱۱۰ ق) ۱جلد ۱۶. مجموعه رسائل در شرح احادیثی از کافی۲جلد
.
سه. مجموعه آثار تولیدی کنگرهمنظور از این عنوان، آثار تولیدی کمیته علمی است. در این حوزه، این آثار عرضه می گردد: ۱. حیاة الشیخ الکلینی/ثامر العمیدی۱جلد ۲. توضیح الأسناد المشکلة فی الکتب الأربعة أسناد الکافی / سید محمدجواد شبیری۲ جلد ۳. العنعنة من صیغ الأداء للحدیث الشریف فی الکافی / سید محمدرضا حسینی جلالی۱جلد ۴. کافی پژوهی در عرصه نسخه های خطی / علی صدرایی خویی با همکاری سیّد صادق اشکوری۱ جلد ۵. کتاب شناسی کلینی و کتاب الکافی / محمد قنبری۱ جلد ۶. شناخت نامه کلینی و الکافی / محمد قنبری۴ جلد ۷. کافی پژوهی (گزارش پایان نامه های مرتبط با کلینی والکافی) / سید محمدعلی ایازی۱جلد ۸. مجموعه مقالات همایش / گروهی از پژوهشگران۷ جلد ۹. مصاحبه ها و میزگردها۱جلد
.
چهار. ویژه نامه های مجلاتمجله های آینه پژوهش، سفینه، علوم حدیث و برخی دیگر از نشریات، هم زمان با برپایی کنگره، ویژه نامه هایی منتشر می کنند.
پنج. خبرنامهخبرنامه کنگره که به اطلاع رسانی پیش از برپایی کنگره می پردازد، تا زمان برگزاری، چهار شماره از آن منتشر خواهد شد.
شش. DVDنرم افزار مجموعه آثار کنگره، همراه با برخی از نسخه های خطّی الکافی، و نیز دیگر شروح، تعلیقه ها و ترجمه های چاپ شده الکافی در قالب DVD ارائه خواهد شد. *** در پایان، از همه فرهیختگان و اندیشه مندان، سازمان ها و نهادهای علمی ـ پژوهشی که در به ثمر رسیدن این همایشْ سهم داشته اند، سپاس گزاری می شود، بویژه از: تولیت محترم آستان حضرت عبدالعظیم علیه السلام و ریاست محترم مؤسسه علمی ـ فرهنگی دارالحدیث، حضرت آیة اللّه محمدی ری شهری، شورای عالی سیاست گذاری، شورای علمی کنگره، کمیته بین الملل، کمیته اجرایی، بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، مدیران عالی آستان حضرت عبدالعظیم علیه السلام ، مدیران و محققان پژوهشکده علوم و معارف حدیث، مسؤلان، اساتید و دانشجویان دانشکده علوم حدیث ، مسؤلان و کارکنان سازمان چاپ و نشر دارالحدیث. مهدی مهریزی دبیر کمیته علمی بهار ۱۳۸۷
.
آغاز سخن
آغاز سخنکتاب کافی از زمان تدوین و تألیف از حدود یازده قرن پیش تاکنون در کانون توجه همه حدیث پژوهان و دانشمندان شیعه بوده و تبدیل به مرجعی شده که هیچ فقیه و محدثی و هیچ عالم و دانشوری از مراجعه به آن بی نیاز نیست. کافی نخستین کتابی است که احادیث را در این گستردگی و با سامانی خاص گردآوری نموده، بگونه ای که بعد از آن، مراجعه به اصول چهارصدگانه حدیثی از رونق افتاد و خود، مصدر اصلی حدیث شیعه شد، و از این جهت است که بزرگان علمای شیعه این کتاب را بسیار ستوده اند و شیخ مفید آن را با عبارت «أجلّ کتب الشیعة و أکثرها فائدة» معرفی کرده است. وجود بیش از بیست شرح و سی حاشیه و هزار و ششصد نسخه خطی و بیست بار چاپ، نشانِ اهمیت این میراث ارزشمند است. سوگمندانه بیشتر آثارِ مربوط به کافی یا به صورت دست نوشته باقی مانده و یا به شکل مطلوبی به چاپ نرسیده است. گروه احیاء آثار پژوهشکده علوم و معارف حدیث بر آن است که همراه با تصحیح کافی، تمام شروح، حواشی، ترجمه ها و تک نگاری های مروبط به کافی را تحت عنوان «شروح و حواشی الکافی» تصحیح کرده و منتشر سازد که تصحیح و انتشار صافی در همین راستا است. صافی اثر برهان الفضلاء خلیل بن غازی رازی قزوینی، معروف به ملا خلیل قزوینی از دانشمندان بنام و تأثیرگذار عصر صفوی است. تنوّع آثار وی در موضوعاتی چون تفسیر، حدیث، کلام، فقه، اصول، نحو و منطق از او شخصیتی جامع به نمایش می گذارد. او و آراء و اندیشه های او، همواره مورد توجه بوده و هم اکنون نیز می باشد. بسیاری از عالمان بزرگ هم عصرش، او را به بزرگی ستوده اند. شیخ حرّ عاملی در أمل الآمل در وصف او چنین می نویسد: «المولی الجلیل الخلیل بن الغازی القزوینی، فاضل عالم، حکیم متکلّم، محقّق مدقّق، فقیه محدث، ثقة ثقة، جامع للفضائل ماهر معاصر». و اردبیلی در جامع الرواة، ملّا خلیل را چنین می ستاید: «خلیل بن الغازی القزوینی، الملقّب ببرهان العلماء، جلیل القدر، عظیم الشأن، رفیع المنزلة، من وجوه هذا الطایفة وثقاتها وأثباتها وأعیانها، أمره فی الجلالة وعظم الشأن وسموّ الرتبة و الثقة والعدالة والأمانة أشهر من أن یذکر، وفوق ما یحوم حوله العبارة. وکان أخباریا عالما بالعلوم العقلیة والنقلیة». در استعداد و نبوغ او همین بس که قبل از سی سالگی، تولیت آستان مقدس حضرت عبد العظیم به او واگذار می شود. وی یکی از پرچمداران افراطی فکر اخباری گری است که همین امر سبب شده که وی طرفداران بسیار و هم چنین مخالفان فراوانی داشته باشد. صافی یکی از آثار مهم ملا خلیل است که به نوشته خودش، بیش از بیست سال از عمرش را صرف آن نموده است. صافی اولین شرحی است بر کافی که به زبان فارسی نگارش یافته و تاکنون شرح دیگری بر کافی به زبان فارسی شناسایی نشده است. ویژگی دیگری که این شرح را ممتاز ساخته آن است که ملا خلیل به شرح اصول یا روضه کافی اکتفا نکرده، بلکه تمام سه بخش کافی (اصول، فروع و روضه) را شرح نموده است و همین امر سبب شده که تألیف صافی بیش از بیست سال طول کشیده است. وانگهی دقت مؤلف در ترجمه الفاظ روایات و وسواس او در عدم زیادة یا نقیصه در آن، قابل تأمل است. بدون تردید اینگونه آثار، خود بخش بزرگی از راه ترجمه متون دینی را هموار می کند و تجربه گران قیمتی است که به نسل های بعد منتقل می نماید و صافی که عالمی سرشناس آن را به رشته تحریر درآورده و اطلاعات جانبی فراوان در آن عرضه شده، به مثابه سرمایه ای است که نباید در عرصه پژوهش های حدیثی و ترجمه متونِ دینی نادیده گرفته شود. صافی برای اولین بار است که به شکل جدید نشر می یابد و بدیهی است که چاپ آن به معنای دفاع از افکار خاص مؤلف نمی باشد، بلکه تنها به نمایش گذاشتن اندیشه های شخصیتی است که در عصر خود تأثیرگذار بوده و همواره برخی از آراء و نظرات او مورد نقد و بررسی اندیشمندان و عالمان دیگر بوده و هست. گروه احیاء آثار پژوهشکده علوم و معارف حدیث محمدحسین درایتی
.
. .
درآمد
اشاره
درآمدگرچه در شرح کافی کتاب های متعددی به رشته تحریر درآمده و عالمان متعددی به شرح کل کافی و یا بخشی از آن دست زده اند و آثار متعددی را خلق کرده اند. اما دو ویژگی «صافی» را از سایر شروح ممتاز ساخته است: اول: آن که «صافی» اولین و یا به تعبیر دقیق تر: تنها اثری است که به زبان فارسی به شرح احادیث کافی پرداخته است. و ما تاکنون اثر دیگری به زبان فارسی در شرح کافی نیافته ایم، گرچه چندین ترجمه از بخش اصول و هم چنین چند ترجمه از بخش روضه کافی وجود دارد. دوم: ویژگی دیگری که «صافی» را ممتاز ساخته، آن است که شارح در این اثر به شرح اصول و روضه کافی اکتفا نکرده، بلکه تمام سه بخش کافی را که شامل اصول، فروع و روضه کافی است، شرح نموده است. لازم به ذکر است اکثر شرح ها، حاشیه ها و تعلیقه های کافی به بررسی بخش اصول کافی پرداخته اند و بخشی از آنها حتی تمام اصول کافی را نیز دربر نمی گیرد. و تنها یک یا چند کتاب از اصول کافی را شامل است. و یا تنها به روضه کافی پرداخته اند و یا بخشی از فروع کافی را شرح کرده اند. و غیر از «صافی» تنها یک شرح کامل بر کافی وجود دارد که آن هم «مرآة العقول» علّامه محمّد باقر مجلسی است. و این مسأله، خود اهمیت «صافی» را دو چندان می کند. و دقیقا به جهت همین دو ویژگی است که «صافی» یکی از پُر نسخه ترین آثار در زمینه شرح حدیث است و حتی تعداد نسخه های خطی آن از مرآة العقول نیز به مراتب بیشتر است. تاکنون قریب به پانصد دست نویس از آن در ایران شناسایی شده است که در بین آن نسخه های سلطنتی و تزیینی بسیاری نیز وجود دارد، در حالی که از مرآة العقول حداکثر ۷۰ نسخه خطی در ایران شناسایی شده است. ما در این مقال در ۱۱ فصل به بررسی زندگی، افکار و آثار مؤلف و هم چنین به بررسی نسخه های خطی صافی و تحریرهای مختلف آن و هم چنین به روش تصحیح این اثر خواهیم پرداخت:
.
۱. زیست نامه
۱. زیست نامه۱/۱. نام و نسبخلیل بن غازی قزوینی، مکنّی به ابوحامد، معروف به «ملّا خلیلا» و «خلیلای قزوینی» و «ملّا خلیل قزوینی» و ملقّب به «برهان العلماء» (1)است. نقش مهر او را «الْعِلْمُ خَلِیلُ الْمُؤْمِن» گزارش کرده اند (2)و برخی نام وی را «خلیل اللّه » نیز ذکر کرده اند. (3)چند دانشمند دیگر به نام ملّا خلیل در قزوین بوده اند که نباید مصنّف این اثر را با آنها اشتباه گرفت: یکی ملّا خلیل بن محمّد زمان قزوینی (نگارنده رساله اثبات حُدوث الإراده) در سال ۱۱۴۸ ق؛ (4)دیگری ملّا خلیل بن حاجی بابا قزوینی، معروف به زرکش؛ (5)و سومی آقا خلیل بن محمّد اشرف قاینی اصفهانی (م ۱۱۳۶ق) ساکن قزوین؛ (6)و دیگری سیّد خلیل قزوینی (زنده در ۱۲۳۹ ق) صاحب تفسیر سیّد خلیل. (7)
۲/۱. تولّد و وفاتملّا خلیل قزوینی در شهر قزوین، در سوم رمضان سال ۱۰۰۱ ق، چشم به جهان گشود. او در همان شهر، در سال ۱۰۸۹ ق، در سنّ ۸۸ سالگی دار فانی را وداع گفت. (8)
.
1) . جامع الرواة، ج ۱، ص ۲۹۸.
2) . برگی از تاریخ قزوین، حسین مدرسی طباطبایی، ص ۲۰۶ (پاورقی).
3) . تمیم أمل الآمل، ص ۶۰؛ الذریعة، ج ۲۲، ص ۳۵۱.
4) . الذریعة، ج ۱، ص ۸۸.
5) . تمیم أمل الآمل، ص ۱۴۶.
6) . برگی از تاریخ قزوین، ص ۲۰۵ ـ ۲۰۶ (پاورقی).
7) . فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ج ۳۵، ص ۲۶۲.
8) . ریاض العلماء، ج ۲، ص ۲۶۲.
۳/۱. اساتیدبنا به تصریح افندی، ملّا خلیل در اوان سنّش، نزد بهاء الدین محمّد عاملی معروف به شیخ بهایی (م ۱۰۳۰ ق) و میر محمّد باقر استرآبادی معروف به میر داماد (م ۱۰۴۱ ق)، تحصیل علم نموده است. و مصنّف، در همین شرح حاضر، در شرح حدیث «جنود عقل» مطلبی را از مرحوم شیخ بهایی با تعبیر «اُستادی شیخ بهاء الدین محمّد رحمه اللّه تعالی» نقل نموده است. پس از آن نزد مولی حاج محمود رنانی، (1)زانوی ادب به زمین زده و مشغول فراگیری علم شده است. پس از آن در مشهد مقدس نزد مولی حاجی حسین یزدی، حاشیه قدیم ملّا جلال دوانی را بر شرح تجرید قوشچی (موسوم به شرح جدید) قرائت نموده است. در این زمان با خلیفه سلطان (م ۱۰۶۴ق) همدرس بود. یکی دیگر از اساتید ملّا خلیل، امیر ابوالحسن قائنی مشهدی است. قزوینی در ایام اقامتش در مکّه حواشی قائنی بر کتاب الکافی کلینی را جمع آوری و تدوین نموده است. (2)آنچه در مصادر از اساتید ملّا خلیل یاد شده همین چهار عالم بودند و از دیگر اساتید وی در مصادر یادی نشده است. خصوصا استادی که ملّا خلیل تحت تأثیر تعالیم وی بوده و طبق آن حتی با مجتهدان مخالفت می کرده، شناسایی نشده است. چون اساتیدی که نامشان ذکر شد چنین اندیشه هایی ندارند. شاید با تأمّل و دقّت در آثار وی بتوان اسامی دیگر اساتید او را به دست آورد.
۴/۱. شاگردانعالمان زیادی نزد ملّا خلیل قزوینی پیمانه علم و معرفت پر نموده و خوشه چین خرمن فضل و ادب وی شده اند. برخی از شاگردان وی عبارتند از: ۱. امیر محمّد مؤمن بن محمّد زمان الطالقانی. ۲. ملّا محمّدباقر بن غازی قزوینی (برادرش). ۳. احمد بن خلیل قزوینی (فرزندش). ۴. ابوذر بن خلیل قزوینی (فرزندش). ۵. مولی سلمان بن خلیل قزوینی (فرزندش). ۶. حاج محمّد تقی دهخوارقانی. ۷. مولی محمّد باقر بن الحافظ کیجی بیک التبریزی. ۸. مولی علی أصغر ابن المولی محمّد یوسف قزوینی. ۹. مولی رفیع الدین محمّد بن فتح اللّه واعظ قزوینی. ۱۰. مولی محمّد محسن بن نظام الدین قرشی ساوجی. ۱۱. مولی محمّد تقی بن حیدر علی زنجانی. ۱۲. مولی محمّد امین وقاری طبسی بن مولانا عبد الفتاح. ۱۳. مولی محمّد یوسف بن پهلوان صفر قزوینی. ۱۴. مولی مهدی بن حاج علی اصغر قزوینی. ۱۵. مولی محمّد مؤمن بن شاه قاسم سبزواری. ۱۶. مولی ابوالوفا بن محمّد یوسف مشهور به قاضی قزوینی. ۱۷. مولی محمّد صالح بن محمّد باقر روغنی قزوینی. ۱۸. مولی عاشور بن محمّد تبریزی، که کتاب خلّة المؤمنین را در سال ۱۰۶۳ ق به نام ملّا خلیل، تألیف نموده است. (3)
.
۵/۱. تولیت اوقاف ریملّا خلیل در سنّ ۲۷ سالگی به سِمَت مدرّسی آستانه حضرت عبدالعظیم حسنی علیه السلام و تولیت اوقاف آن آستانه، از سوی همدرس خود خلیفه سلطان ـ که به وزارت شاه عباس نائل شده بود ـ منصوب گردید. ولی پس از مدتی از آن سمت بر کنار گردیده و مولی نظام الدین قرشی ساوجی (حدود ۱۰۴۰ق) به جای وی منصوب گردید. برخی از شرح حال نویسان، تحریم نماز جمعه از سوی ملّا خلیل را علت عزل او از تولیت دانسته اند. (1)افندی در شرح حالش، متذکّر شده که وی را با حاکم تهران و قزوین قصه های زیادی است که می تواند به ناسازی وی با حاکمان ری و طهران در هنگام داشتن تولیت موقوفات باشد.
.
1) . طبقات أعلام الشیعة (قرن ۱۱ق)، ص ۲۰۴.
۶/۱. مهاجرت به مکهملّا خلیل پس از عزل از تولیت آستانه حضرت عبدالعظیم علیه السلام راهی مکّه مکرّمه می شود. او چند سالی مقیم آن بلده طیّبه می گردد، ولی زندگیش در آنجا نیز متلاطم بوده است. در کتاب های تذکره، مناظرات گوناگونی نقل شده که بین ملّا خلیل و عالمان شیعه و سنی در مسائل مختلف رخ داده است. شیخ حرّ عاملی نقل می کند اولین بار که به مکه مشرف شده ملّا خلیل را ملاقات نموده که مشغول حاشیه نوشتن بر مجمع البیان بوده است. (1)عبدالحی رضوی در کتاب حدیقة الشیعة (2)هنگامی که درباره حج گزارش می دهد، می نویسد که حکّام مکه هنگامی که عید قربان مصادف با روز جمعه می شده آن را حجّ اکبر اعلام می کردند و از این طریق، منافعی عائد آنها می شده است. به همین دلیل آنها گاهی که عید مصادف با روز شنبه می شد، عید اعلام می کردند و این برای شیعیان امر را مشکل می کرد؛ آنها یا باید با آنها همراهی می کردند و در غیر این صورت، حجّ آنها ناتمام می ماند و آنها مُحِل نمی شدند. او از پدرش نقل می کند که ملّا خلیل قزوینی به حج مشرف شده و این مشکل مطرح شد ؛ او از آنان پیروی نکرده و زمانی که رؤسای آنان متوجه شدند، حکم به قتل او کردند. ملّا خلیل در تنوری مخفی شده و به نقطه ای از حجاز رفت و تا موسم آینده در آنجا باقی ماند. در وقت آمدن به موسم، در قیافه هیزم کش و خارکن در میان قافله به مکه درآمده، حج انجام داد و برگشت. (3)
.
1) . أمل الآمل، ج ۲، ص ۱۱۲.
2) . این کتاب غیر از حدیقة الشیعة منسوب به ملّا احمد اردبیلی است و تا حال، منتشر نشده است و تنها نسخه شناخته شده از آن در کتابخانه آیت اللّه مرعشی به ش ۱۱۲۴ نگهداری می شود. (فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه مرعشی، ج ۳، ص ۲۹۵ ـ ۲۹۷).
3) . رسول جعفریان ، مجلّه میقات حج، ش ۴، سال ۱۳۷۲، ص ۱۱۷، مقاله «حجّاج شیعی در دوره صفوی».
۷/۱. بازگشت به قزوینملّا خلیل پس از اقامت چند ساله در مکه به قزوین بازگشت و تا آخر عمر در این شهر مشغول تدریس و تصنیف بوده است. وی در آخر عمر نابینا می گردد و در سن هشتاد و هشت سالگی دار فانی را وداع می کند. از آثار باقی مانده از ملّا خلیل در قزوین مدرسه ای در محلّه آخوند قزوین، معروف به مدرسه آخوند یا مدرسه خلیلا است. (1)
۸/۱. مدح شعراشعرای قزوین اشعار بسیاری در مدح ملّا خلیل سروده اند. از جمله محمّد ابراهیم سالک قزوینی (2)قصیده ای سروده با این مطلع : قزوین که جنانْ صفت جمیل استاز دولت حضرت خلیل است گر مرتبه جلیل دارداز موهبت خلیل دارد (3)
۹/۱. مزار و مدفنملّا خلیل در سال ۱۰۸۹ ق چشم از جهان فرو بست و بنا به وصیت، در محل تدریس خود ـ مدرسه خلیلا ـ قرار ابدی گرفت. در همین سال ملّا رفیعا ـ شاگرد ملّا خلیل ـ نیز وفات نمود. یکی از شاعران، ماده تاریخ وفات آنها را چنین سروده: دُرّ دریای دین مولا خلیلاچو نور از دیده مردم نهان شد یگانه گوهر بحر معانیرفیعا واعظ دهر از میان شد پی تاریخ شان غوّاص دل گفتدو دُرّ بیرون زیک درج جهان شد (4)در جوار آرامگاه ملّا خلیل، سه فرزند وی: سلمان، احمد و ابوذر، نیز آرمیده اند. این مدرسه در آن روزگار، محلّ حضور دانشمندانی نامی همچون فیض کاشانی، شیخ حرّ عاملی، ملّا رفیعای واعظ، آقا رضی و... بوده و هم اکنون در اختیار بنیاد ایران شناسی شعبه استان قزوین، قرار دارد. بنای آرامگاه ملّا خلیل در کتاب بناهای آرامگاهی (دائرة المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی) چنین توصیف شده است: از محوّطه میدان محلّه آخوند، از کوچه ای که به طرف جنوب غربی می رود، به فاصله ۵۰ ـ ۶۰متر، به کوچه باریکی می توان رسید که به جانب غرب امتداد دارد. در سر دو نبشی این کوچه، ورودی مقبره مرحوم مبرور مولا خلیلا «طیّب اللّه رمسه» متوفّای سال ۱۰۸۹ ق واقع شده است. این آرامگاه دارای دو در بزرگی است و حیاط متوسطی با دیوار آجری دارد. امروزه این محوّطه هیچ گونه بنایی ندارد. در انتهای جنوبی حیاط، چند مزار دیده می شود که یکی آرامگاه مرحوم مولا خلیلا و سه قبر دیگر، از آنِ فرزندان آن مرحوم به نام سلمان، احمد و ابوذر است. این محوّطه همچنان که معلوم است، سابقا مدرسه و جایگاه تدریس مرحوم مولا خلیلا بوده که اکنون بناهای آن از بین رفته است. (5)در سال های اخیر، این مدرسه و آرامگاه، تعمیر مختصری شده و پابرجاست.
.
1) . دایرة المعارف تشیّع، ج ۷، ص ۲۴۸.
2) . برای شرح حال وی ر.ک: فرهنگ سخنوران، خیامپور، ج ۱، ص ۴۳۰.
3) . دایرة المعارف تشیّع، ج ۷، ص ۲۴۸.
4) . عبارت «دو دُرّ بیرون زیک درج جهان شد» به حساب ابجد برابر با ۱۰۸۹ می شود که تاریخ فوت ملّا خلیل و ملّارفیعا هست.
5) . بناهای آرامگاهی (دائرة المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی)، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ویرایش محمّد مهدی عقابی، ص ۴۰ (به نقل از کتاب «مینودر یا باب الجنّه قزوین» سید محمّد علی گلریز قزوینی، ج ۱ ص ۷۱۷).
۲. خصوصیّات علمی و روحی
۲. خصوصیّات علمی و روحیملّا خلیل از رجال بزرگ سده یازدهم بود. او از شیوخ محدّثین و فقها و از علمای اخباری بود. جزئیات زندگانی ملّا خلیلا در اغلب کتاب های شرح حال که در عصر وی تدوین شده، درج شده است. به همین دلیل در این جا شرح حال وی را از همان مصدرها درج می کنیم که ما را از مصدرهای بعدی - که در آنها اغلب مطالب مصادر کهن تکرار شده بی نیاز می سازد.
.
۱/۲. عالمی بی نظیرمعاصران ملّا خلیل، وی را ستوده اند و در شرح حال وی او را با القابی «رأس و رئیس فقهاء امامیه و اسوه و قدوه علماء اثنا عشریه» (1)و «فاضل عالم، حکیم متکلم محقّق مدقّق، فقیه محدّث، ثقة ثقة، جامع للفضائل ماهر معاصر» (2)و «المولی الکبیر الجلیل مولانا خلیل بن الغازی القزوینی، فاضل عالم، متکلّم اصولی، جامع دقیق النظر قوی الفکر، من أجلّة مشاهیر علماء عصرنا و أکمل أکابر فضلاء دهرنا» (3)و مانند آن یاد کرده اند که نشانگر علوّ مقام علمی او و توجه اندیشمندان به آرا و اندیشه های وی است.
۲/۲. مناظره با عالماناز جمله مناظرات ملّا خلیل با دانشمندان، مناظره ای است که با سید علی خان بن خلف مشعشعی حویزی انجام داده است. این مناظره را سید علی خان در باب سوم کتابش نکت البیان و أدب الأعیان (4)نقل نموده و مرحوم خیابانی در وقایع الأیّام (ماه محرم) به نقل از آن کتاب آورده، که نصّ آن چنین است: فی ذکر مباحثات جرت بیننا و بین بعض الفضلاء من أهل زماننا أو ممّن تقدّم علینا. فمن ذلک ماجری بینی و بین الشیخ العالم الفاضل العامل الکامل الملاّ خلیل القزوینی، و قد اجتمعنا معه فی مجلس جمع جماعة من أهل الفضل و غیرهم، و کنت قد بلغنی أنّه یقول بالوعید . فقلت له : بلغنی أنّ شیخنا یقول بالوعید أو یمیل إلیه . فقال : و ما الذی یمنع عن ذلک ؟ فقلت : الموانع کثیرة، لکنّا نطلب منک الدلیل علیه . فقال : الدلیل أنّ اللّه تعالی وعد و توعدّ و قوله الحقّ و الصدق، فإذا لم یعاقب المجرم علی جرمه کان قد أخلف ما توعّد به، فکما أنّه لم یجز أن یخلف وعده إذا وعد بالإحسان و الثواب، فلم یجز أن یخلف توعّده إذا توعّد بالإساءة و العقاب، فنکون قد نسبنا اللّه تعالی إلی الکذب؛ تعالی اللّه عن ذلک. و دلیل آخر من مفهوم الآیة الکریمة : «ذ لِکَ بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ وَأَنَّ اللّه َ لَیْسَ بِظَلَامٍ لِّلْعَبِیدِ» (5)فإنّه نفی الظلم عن نفسه جلّ و تعالی، و معنی الظلم ترک ما یجب وَ ینبغی فعله، فإذا فعل الفاعل شیئا لم یجب أن یفعل یقال: ظلما؛ فلهذا نفی عن نفسه أنّ ما فعله بهم لیس بظلم، بل تسبّب ما کسبت أیدیهم و وجوب المکافاة . فأجبتُه: أمّا الدلیل الأوّل فلم یلزم من ترکه للتّوعد الخلف؛ فإنّ العبد قد یفعل فعلاً یرضی اللّه به عنه، فیعفو عنه، أو یندم فیتوب اللّه علیه، و إذا لم تجوّزوا العفو و لاقبول التوبة فقد خالفتم القرآن بوروده بقبول التوبة و بالعفو عن الذنوب فی مواضع کثیرة و أغریتم المسیء بترک التوبة إذا علم أنّ اللّه لم یعف، و نفیتم عن اللّه تعالی صفة العفو التی هی من أحسن صفاته، و لأنّ العفو لایکون إلاّ عن ذنب، فإذا أردتم إثباتها له لزمکم القول بالعفو عن إساءة المسیء، و یلزمکم نفی قبول التوبة. و إذا قلتم بأنّ اللّه تعالی عفوّ و لم یعف عن صاحب الذنب، فمن أین تحصل صفة العفو له؛ لأنّ المحسن لایحتاج إلی عفو. و أمّا تارک الوعید فلا یقال له: مخلف، کما إذا أخلف الوعد؛ لأنّ مخلف الوعد مذموم، و مخلف الوعید ممدوح؛ لأنّه صفح و عفی، و هذا أیضا مشهور عند العرب، قال الشاعر : و إنّی و إن أوعدته و وعدتهلمخلفٌ إیعادی و مُنجزٌ موعدی فهو یمدح نفسه بخلف إیعاده و بإنجاز موعده . و أمّا الدلیل الثانی ، فإنّ قوله تعالی : «ذلِکَ بِما کَسَبْتُمْ أیْدیکُمْ» یعنی إنّ هذا العقاب الذی عاقبناکم به إنّما کان بسبب فعلکم السیّئات و ارتکاب هذه الخطایا، فإذا جازیناکم و عاملناکم بالانتقام لم نکن ظالمین لکم، بل کنتم مستحقّین لذلک و جازیناکم بما فعلهم؛ فإنّ نفی الظلم عنه بسبب أنّ ما فعله بهم علی خطائهم لیس بظلم، و العقل یشهد بذلک؛ فإنّک إذا جازیت مسیئا علی إساءته قالت الناس: لم یکن ظالما، و إذا جازیت المحسن أو من لم یقترف سیّئة ماساءته، یقولون: قد ظلم، و هذا أمر بدیهیّ، و لاحاجة به إلی تأویل الظلم بهذا التأویل البعید، فانقطع و لم یحرجوا به، فلم أدر أنّه اعترف أو مراعاة لی عن المباحثة فی هذا المجلس، و علی الحالین فنسأل اللّه أن یحسن خاتمته بخیر و یهدیه إلی الصواب . (6)بعد از آن خیابانی می گوید: فقیر تفصیلی در این باب در مجلّد صیام وقایع الأیّام نگاشته ام و آیات و اخبار و اشعار عربی و فارسی مذکور است فراجع . (7)
.
1) . قصص الخاقانی، ولی قلی بن داود قلی شاملو، ج ۲، ص ۳۶.
2) . أمل الآمل، شیخ محمّد حسن حر عاملی، ج ۲، ص ۱۱۲.
3) . همان، با ترجمه.
4) . الذریعة، ج ۲۴، ص ۳۰۳.
5) . آل عمران (۳) : ۱۸۲ .
6) . وقایع الأیّام (وقایع محرّم الحرام)، ملّا علی خیابانی، با تصحیح محمّد الوانساز خویی، ج ۲، ص ۴۳۹ ـ ۴۴۱.
7) . وقایع الأیّام ، ج ۳ ، ص ۱۴۷ .
. .
۳/۲. مردی نیرومندحاج ملّا خلیل از نظر جسمی نیز مردی قوی و نیرومند بود، به دست خود زمین را بیل می زد و دانه می کشت. صاحب روضات نوشته که: کشتی گیری وارد قزوین شد و در مجلس درس ملّا خلیل حاضر شد و از وی خواست دستخطی در تأیید حرفه وی بنویسد. ملّا خلیل گفت: من چگونه نیازموده، کشتی گیری تو را تأیید کنم .سپس از مجلس درس بلند شده و آماده مصاف با وی شد و پشت بزرگ ترین کشتی گیر عصر خود را به زمین آورد. پس کشتی گیر به او گفت: تو اهل علم نیستی، بلکه کشتی گیری هستی که به لباس اهل علم در آمدی! (1)
۴/۲. گرایش به اخباری گریملّا خلیل، خیلی در اخبار غوطه ور بود و اغلب صاحب تراجم او را از علمای اخباری شمرده اند. او با اجتهاد مخالفت می ورزید، چنانچه در جای جای این شرح وسایر آثارش، به صراحت این عقیده را اظهار می دارد و برای اثبات آن، دست به دامن برخی از احادیث می شود، ولی اغلب شاگردان وی مانند آقا رضی قزوینی و شیخ محمّد کاظم طالقانی قزوینی و میر محمّد معصوم قزوینی، از زمره مجتهدان و طرفداران اجتهاد بودند. (2)او با اینکه اخباری است ولی تنکابنی می نویسد که: «معلوم نشد که او از که اجازه دارد، لکن اخباری مسلک است». (3)محدّث نوری در خاتمه مستدرک عنوان نموده که ملّا خلیل از شیخ بهایی روایت نقل می کند. (4)سماهیجی هم در اجازه اش به ناصرالدین قطیفی عنوان نموده که علّامه محمّد باقر مجلسی از ملّا خلیل نقل روایت می کند. (5)در فهرست نسخه های کتابخانه مجلس، گزارش اجازه ای است از ناصر الدین محمّد بن احمد معروف به نصر تونی (6)به خلیل اللّه بن ابو الفتح (مشهور به غازی قزینی). در این اجازه، علاوه بر اینکه گواهی قرائت و شاگردی قزوینی را نزدخودش ذکر می کند، به او اجازه روایت نیز داده است. (7)اگر همان گونه که فهرست نگار محترم استفاده کرده اند، منظور از خلیل اللّه بن ابو الفتح غازی قزوینی، همان ملّا خلیل بن غازی قزوینی باشد، باید نصر تونی را از اساتید و همچنین مشایخ ملّا خلیل به حساب آورد. اما اینکه در طبقات أعلام الشیعة در شرح حال ملّا خلیل عنوان شده که احتمالاً ملّا خلیل تظاهر به اخباری گری می کرد ـ و علّت آن هم مماشات با حاکمیّت بود که با فلسفه و اجتهاد به شدّت مخالف بود (8)ـ با توجّه به مطالبی که از معاصران ملّا خلیل نقل خواهد شد، و همچنین با مطالعه آثار برجای مانده از وی، همچون صافی و شافی، هیچ وجهی ندارد و گویا این مطالب از افزده هایی است که بعد از مؤلّف به طبقات اضافه شده است. او تنها در دو شرح خود بر کافی، با بسیاری از نظریّه های بسیار مشهور فلسفی و حتّی با برخی از مسائل مسلّم تجربی، با تمسّک به مدلول دریافته از برخی احادیث، مخالفت کرده و به صاحبان آن به تندی سخن می گوید.
.
1) . روضات الجنّات، ج ۳، ص ۲۷۲.
2) . دایرة المعارف تشیّع، ج ۷، ص ۲۴۸.
3) . قصص العلماء، تنکابنی، ص ۲۶۳.
4) . مستدرک الوسائل، ج ۲، ص ۱۹۹.
5) . الإجازة الکبیرة إلی الشیخ ناصر الجارودی القطیفی، شیخ عبداللّه بن صالح سماهیجی بحرانی، ص ۱۳۱.
6) . ر.ک: مستدرکات أعیان الشیعة، ج ۷، ص ۲۳۱.
7) . ر.ک: فهرست نسخه های خطّی کتابخانه مجلس، ج ۱۱، ص ۲۱۸.
8) . الإجازة الکبیرة إلی الشیخ ناصر الجارودی القطیفی، شیخ عبداللّه بن صالح سماهیجی بحرانی، ص ۲۰۴.
. .
۵/۲. تحریم نماز جمعهملّا خلیل با آنکه اخباری تند بود، ولی با اقامه نماز جمعه مخالفت می کرد و عقیده داشت که در عصر غیبت، نخواندنِ آن اولی است. او رساله ای مفصّل در تحریم نماز جمعه نگاشت که مورد نقد و ردّ معاصرین خود قرار گرفت. (1)برادر وی محمّد باقر بن غازی و همچنین پسرش ملّا سلمان بن خلیل قزوینی نیز قائل به تحریم نماز جمعه در زمان غیبت بوده و رساله هایی در این زمینه نگاشته اند. سماهیجی در رساله خود القامعة البدعة فی ترک صلاة الجمعة (فصل سوّم) به ردّ نظر ملّا خلیل و فاضل هندی درباره نماز جمعه پرداخته است. (2)
۶/۲. آراء و نظراتدر برخی از نوشته های عالمان قدیم و جدید، نظریّات و عقاید شاذّ و بی بنیانی به ملّا خلیل نسبت داده شده است که برخی از این نظریّه ها به نام وی مشهور شده است. افندی در شرح حال ملّا خلیل، از جمله نظرات غریب ملّا خلیل را، نظریه او درباره کتاب کافی نقل کرده است. وی معتقد بود که: تمامی کتاب کافی را امام دوزادهم علیه السلام مشاهده و تأیید نموده و هر چه در آن به لفظ «رُویَ» آمده، بدون واسطه از آن حضرت گرفته شده است. بنابراین، عمل به تمامی اخبار کتاب کافی واجب است. و همچنین هیچ حدیثی در آن، از روی تقیّه صادر نشده است. همچنین گفته شده است که: او بخش روضه را جزء کافی نمی دانست و معتقد بوده که آن را ابن ادریس تألیف نموده است. افندی می گوید: برخی از عالمان دیگر نیز در این نظر او را تأیید کرده اند و برخی نیز این نظریّه را به شهید ثانی نسبت داده اند، ولی ثابت نشده است. (3)البته ملّا خلیل در ادامه شرح کافی، روضه را نیز شرح کرده و در مقدّمه هیچ اشاره ای به اینکه روضه از کلینی نیست، نکرده است، فلذا انتساب این قول به ملّا خلیل، چندان قطعی نیست و کسانی که نقل کرده اند نیز استناد خود را بیان ننموده اند. از دیگر آراء متفرد ملّا خلیل و آنچه به او نسبت داده شده است می توان به امکان تخلف معلول از علت تامه، امکان ترجیح بلا مرجح، ثبوت معدومات، ردّ تجرد نفس ناطقه و مراتب چهارگانه آن، ردّ قدیم زمانی بودن عالم، عدم انتاج شکل اوّل قیاس، انکار کرویت زمین و وجوب عمل به علم (نه گمان) در مسائل فرعی فقهی در زمان غیبت و... اشاره کرد. وی به تمام موارد فوق در جای جای صافی و شافی تصریح نموده است.
.
۷/۲. شهامت و جوانمردیملّا خلیل عالمی جوانمرد و با شهامت بود. به محض اینکه متوجّه می شد در نظری اشتباه کرده به اشتباه خود اعتراف و از طرف مقابل خود عذر خواهی می کرد. همچنین در بذل مال برای کمک به ضعیفان کوتاهی نمی کرد. در این مورد چند داستان از ملّا خلیل نقل شده است. ۱. ملّا خلیل را در مسئله ای با جناب ملّا محسن فیض کاشانی مدت ها بحث و مناظره و مکاتبه داشت و آخر الامر متقاعد نشد. بعدها متوجه شد که خود اشتباه نموده و حق با فیض است، پای پیاده از قزوین به کاشان رفت، نرسیده به دیوار خانه فیض فریاد زد: «یا محسن قد أتاک المسیء». فیض، تا صدای او را شنید از داخل منزل، یار قدیمی خود را شناخت و دوید و او را در آغوش کشید. ملّا خلیل پس از مذاکراتی به قزوین مراجعت نمود و اصرار دوست، در ماندن او مؤثّر واقع نشد. (1)۲. ملّا خلیل قزوینی، وقتی متوجه شد که نظر وی درباره «ترجیح بلامرجح» و فاسد بودن شکل اول در منطق، از سوی آقاحسین خوانساری نقد شده، از قزوین به اصفهان رفت، تا با وی به گفت وگو پردازد. از باب اتفاق، با یکی از شاگردان خوانساری ـ ملّا میرزا شروانی (م ۱۰۹۹ق) ـ برخورد کرد و انگیزه خود را از سفر بیان کرد. شاگرد، برای وی نادرستی دیدگاهش را بیان نمود و دیدگاه استاد خود محقق خوانساری را باز گفت. ملّا خلیل در همین دیدار، پی به اشتباه خود برد و به سوی قزوین بازگشت. (2)۳. نقل می کنند که: مامورانی از طرف حکّام جور، برای اخذِ جو، به سوی کشاورزان بی بضاعت رفته و با ملّا خلیل مواجه می گردند، ملّا خلیل، حواله آن جو را از مأمور گرفتی و خود را به اسم آن کشاورز جا زدی و خواسته ستمگران را پرداخت نمود. چون آن جو را جلوی اسبان ریختند، اسبانِ آنها، دسترنج آخوند را نخوردند و همگان متحیّر ماندند. (3)
.
۸/۲. رد استدلالیانملّا خلیل با فلاسفه مخالف بود که در دو شرح خود بر کافی در موارد متعدد بدان تصریح نموده است. او استدلال را در رسیدن معرفت عقیم می دانست. شعر زیر از میر داماد نقل شده که در آن متعرض این نطریه ملّا خلیل شده و آن را نقد کرده است. ای که گفتی پای چوبین شد علیلور نه بودی فخر رازی بی بدلیل فخر رازی نیست جز مرد شکوکگر تو مردی از نصیرالدین بکوک هست در تحقیق برهان اوستادداده خاک خرمن شبهت به باد در کتاب حق اولوالالباب بینوآن تدبّر را که کرده آفرین؟ چیست آن جز مسلک عقل مصونگر نداری هستی از لایعقلون خوار شبهت نیست جز در راه وهمدر خرد بد ظن مشو ای کور فهم از هیولا وهم را پای کج استکج نظر پندارد این ره اعوج است (1)وی هم چنین با اجتهاد و اُصول نیز مخالف بود و در موارد متعددی به خصوص در صافی و شافی به آن تصریح کرده و برای اثبات نظر خود به ظاهر برخی از احادیث متمسک شده و در برخی از موارد، نیز به تأویل احادیث پرداخته است.
.
1) . منیة المرید شهید ثانی، ترجمه محمّد باقر ساعدی، ص ۲۵۰.
۳. ملّا خلیل از دیدگاه معاصران
۳. ملّا خلیل از دیدگاه معاصرانموقعیّت علمی و اجتماعی ملّا خلیل، موجب گشته که اغلب شرح حال نویسان معاصر وی، در کتاب هایشان متعرّض احوال او گردند. برای آشنایی از موقعیت وی نزد معاصران، تلخیص گفتارهای این دانشمندان درباره وی ذکر می شود.
۱/۳. ولی قلی شاملوولی قلی شاملو که در اواخر عمر ملّا خلیل را درک کرده، در قصص خاقانی در ذکر عالمان معاصر شاه عباس صفوی، ملّا خلیل را سوّمین عالم بعد از ملّا رفیعا و آقا حسین خوانساری یاد کرده و می نویسد: رأس و رئیس فقهای امامیه و اسوه و قدوه علمای اثنا عشریة ـ علیهم السلام و التحیة ـ شارح اصول کلینی، مولانا محمّد خلیل قزوینی؛ ذکر مناقب و فضائل آن صدر نشین محفل فضلیت، زیاده از آن است که خامه حقیقت ترجمه به اظهار شمّه یی از آنها مبادرت تواند جست. نور دانش از ناحیه گفتارش ظاهر و شعشعه کوکبِ تفضّل از سیمای اعمالش هویداست. اوقات فرخنده ساعات آن قدوه اهل فضل از مبادی سنّ شباب ـ که اول فصل بهار طبع معنی انتخاب است ـ الی الان (که هزار و هفتاد و شش هجری و عمر شریف آن صاحب تصانیف از عقد هشتاد متجاوز است) به تحصیل علوم دینی وحکمت نظری صرف شده، تصنیف و تألیف مشهور دارند. از آن جمله حاشیه عدّه در اصول و حاشیه زبده و شرح بر اصول کلینی. بعد از آن که شرح مذکور را به همّت دقّت طبع به اتمام رسانیده، مصحوب احدی از تلامذه خویش به بارگاهِ عرشْ اشتباه، ارسال داشتند. چون به نظر کیمیا اثر رسید، مقرّر شد که آن رئیس الفقهاء شرح مزبور را ترجمه نماید. در عرضِ اندک وقتی، اهتمامِ تمام به کار برده، کار بندِ خدمت مرجوعه شدند. (1)
.
1) . قصص الخاقانی، ولی قلی بن داود قلی شاملو، ج ۲، ص ۳۶.
۲/۳. مولی شمس الدین محمّد شیرازیمولی شمس الدین محمّد شیرازی یکی از عالمان شیعه بوده که مقیم مکه مکرمه گشته و در آنجا ملّا خلیل با وی ملاقات داشته است. (1)او در یکی از آثار خود می نویسد که: ملّا خلیل در مکه در منزلم به دیدن من آمد و گفت که حاشیه ای بر عدّة الاصول نوشته ام و برای من فرستاد تا مطالعه کنم. بعد از مطالعه آن، دیدم که در آن اشکالات زیادی هست. او به عالمان شیعه نظریّاتی را نسبت داده که از آن به دور هستند. وقتی دوباره او را ملاقات نمودم آنها را بدو بازگو کردم، او اظهار داشت که اصول من با نظریات عالمان شیعه متفاوت است. خلاصه بدو متذکر شدم که این اقوالی را که به دانشمندان شیعه نسبت داده در هیچ کتابی بیان نکرده اند، از کجا آنها را آورده است. او مرا به حاشیه عدّه خود حواله داد. من نیز آن را مطالعه کردم. و در نهایت اینگونه اظهار نظر می کند: «فطالعتُ فیها من غیر أن یکون قصدی تزییف کلامه، لکن الحقّ أبلج و الباطل لجلج، فوجدتُ فیها أشیاء لیس لها طائل تحتها، و وجدتُ قائلها کالراقم علی الماء، فاستدلّ علی صحّتها بدلائل أوهن عن بیت العنکبوت. و حاصل کلامه تخطئة علمائنا و توبیخهم بمتابعة المعتزلة فی اُصول الدین». (2)
۳/۳. شیخ حر عاملیشیخ حر عاملی یکی دیگر از دانشمندان معاصر ملّا خلیل بوده و از نظر مسلک نیز در دسته اخباریان جای می گیرد. او در کتابش أمل الآمل و تذکرة المتبحّرین، شرح حال ملّا خلیل را به یک عبارت آورده و در أمل الآمل شرح حال سه فرزند ملّا خلیل و برادرش را درج نموده و ملّا خلیل را چنین می ستاید: المولی الجلیل الخلیل بن الغازی القزوینی، فاضل عالم، حکیم متکلّم، محقّق مدقّق، فقیه محدث، ثقة ثقة، جامع للفضائل ماهر معاصر. له مؤلفات: منها شرح الکافی فارسی، و شرح عربی، و شرح العدّة فی الاُصول، و رسالة فی النحو، و رموز التفاسیر الواقعة فی الکافی و الروضة و غیر ذلک، رأیته بمکّة فِی الحجّة الاُولی و کان مجاورا بها، مشغولاً بتألیف حاشیة مجمع البیان، توفّی سنة تسع و ثمانین و ألف. و قد ذکره صاحب السلافة، و أثنی علیه ثناء بلیغا، و ذکر بعض المؤلفات السابقة. (3)افندی در ریاض العلماء تمامی نوشتار شیخ حر را ذکر نموده و پس از آن بر وی خرده گرفته که چرا در وصف ملّا خلیل از واژه های حکیم و متکلّم و فقیه استفاده نموده است. افندی می نویسد: أقول: فی جعله حکیما نظر، و کذا فی جعله فقیها؛ لأنّه کان تنکرهما جدّا، وبمجرّد معرفة أقوالهما لایسمّی أحد بالحکیم و الفقیه، مع أنّ المعرفة الکاملة بأقوالهما أیضا غیر معروف. علی أنّ الجمع بینهما جمع بین الأضداد. (4)بعد، افندی متذکر می شود که بر من ایراد نشود که خواجه نصیر طوسی هم حکیم بوده و هم متکلم؛ زیرا خواجه نصیر در کتاب شرح اشارات و دیگر کتاب های فلسفی خود، روش حکیمان را در پیش گرفته و کلام آنها را تصحیح و از آنها دفاع کرده است و یک فیلسوف واقعی است و در کتابش تجرید الاعتقاد و مانند آن، بر مبنای کلامیّون رفتار نموده و یک متکلم واقعی است. به همین جهت او هم حکیم است و هم متکلم. (5)
.
1) . برای شرح حال وی ر.ک: أمل الآمل، ج ۲، ص ۱۳۲؛ نجوم السماء فی تراجم العلماء، محمّد علی کشمیری، ص ۱۰۸؛ طبقات اعلام الشیعة (قرن ۱۱)، ص ۲۶۸.
2) . نجوم السماء فی تراجم العلماء، محمّد علی کشمیری، ص ۱۰۷ ـ ۱۰۸.
3) . أمل الآمل، شیخ محمّد حسن حرّ عاملی، ج ۲، ص ۱۱۲؛ تذکرة المتبحّرین، شیخ محمّد حسن حر عاملی، ص۳۱۴.
4) . ریاض العلماء، میرزا عبداللّه افندی، ج ۲، ص ۲۶۴ ـ ۲۶۵.
5) . همان، با ترجمه.
. .
۴/۳. میرزا عبداللّه افندیمیرزا عبداللّه افندی در دو کتابش ریاض العلماء و تعلیقه امل الآمل ، متعرض احوال ملّا خلیل شده و در ریاض شرح حال مبسوطی از وی آورده، ولی در تعلیقه امل به ذکر آثار وی اکتفا کرده است. افندی ملّا خلیل را چنین وصف می کند: المولی الکبیر الجلیل مولانا خلیل بن الغازی القزوینی، فاضل عالم، متکلّم اُصولی جامع، دقیق النظر، قویّ الفکر، من أجلّة مشاهیر علماء عصرنا، و أکمل أکابر فضلاء دهرنا. (1)و در جای دیگر درباره قدرت فکری و تسلط وی بر علوم می نویسد: «و کان له قدس سرهقوّة فکر، و تسلّط علی تحریر العبارات فی العلوم و تقریرها». بعد می گوید: برادرم او را در قزوین ملاقات نموده و او را به وفور فضل کثرت علم می ستود، بلکه بر علمای عصرش وی را ترجیح می داد. (2)افندی بعد به ذکر اساتید ملّا خلیل پرداخته و موقعیت او را نزد سلاطین و حکّام صفوی بیان می کند: کان معظّما مبجّلاً عند السلاطین الصفویة، سیّما سلطان عصرنا، و کذلک عند الاُمراء و الوزراء و سائر الناس. و صار فی زمن الوزیر خلیفة سلطان متولیا و له دون ثلاثین سنة، ومدرسا بعبد العظیم، ثم عزل عنها لقصّة طویلة. (3)بعد افندی به مخالفات های ملّا خلیل با حاکمان و دیگر دانشمندان عصر خود پرداخته و می نویسد: و له مع حکّام طهران و قزوین أقاصیص، و هو أحد المحرّمین لصلاة الجمعة و المنکرین لها فی زمن الغیبة و الناهین عنها جدّا، و من جملة الأخباریّین المنکرین للاجتهاد جدّا، و قد بالغ فی ذلک و أفرط فی نفی الاجتهاد، و من زمرة المنکرین للتصوّف و الحکمة، و القادحین منهم بما لا مزید علیه، و من المنکرین لأقوال المنجّمین و الأطبّاء أیضا. (4)افندی سپس به آرا و اندیشه های منحصر به فرد وی پرداخته و تعدادی از آنها را بر می شمارد از جمله داشتن نظریاتی در مسائل اصول و فروع که در آنها منفرد است و اغلب آنها عجیب و خالی از غرابت نیست و اینکه ملّا خلیل در برخی از این اقوال ـ از جمله قول به ثبوت معدومات ـ پیروی معتزله کرده است و غیره.
.
۵/۳. میرزا محمّد اردبیلیاردبیلی در جامع الرواة، ملّا خلیل را چنین می ستاید: خلیل بن الغازی القزوینی، الملقّب ببرهان العلماء، جلیل القدر، عظیم الشأن، رفیع المنزلة، من وجوه هذا الطایفة وثقاتها وأثباتها وأعیانها، أمره فی الجلالة وعظم الشأن وسموّ الرتبة و الثقة والعدالة والأمانة أشهر من أن یذکر، وفوق ما یحوم حوله العبارة. وکان أخباریا عالما بالعلوم العقلیة والنقلیة، أخذ العلوم والأخبار من شیخ الإسلام والمسلمین بهاء الملّة والحقّ والدین محمّد العاملی ـ قدس اللّه روحه ـ. له کتب: منها: حاشیة علی عدّة الاُصول لشیخ الطایفة أبی جعفر الطوسی ـ قدس اللّه روحه الشریف ـ ومنها: الشرح الصافی الفارسی علی الکافی من البدایة إلی النهایة، ومنها: شرح الشافی العربی علیه من البدایة إلی کتاب الحیض، وغیرها من الرسائل. ولد فی سنة إحدی وألف، وتوفّی ـ رحمه اللّه تعالی ـ فی سنة تسع وثمانین بعد الألف؛ رضی اللّه عنه و أرضاه. (1)
۶/۳. علی اصغر قزوینیمولی علی اصغر بن محمّد یوسف قزوینی (متوفای حدود ۱۱۲۹ ق) از شاگردان مبرّز ملّا خلیل است. (2)از جمله آثار او تنقیح المرام است که حاشیه بر حاشیه عدّة الاُصول ملّا خلیل است. در مقدّمه این کتاب در وصف استادش ملّا خلیل می نویسد: لمّا رایتُ توفّر داعی المحصّلین إلی تعلّم الحواشی المعلّقة علی عدّة الاُصول للمولی الفاضل المؤیّد، و الحبر الکامل المسدّد، محیی العقائد الدینیّة، مروج الاُصول الیقینیّة، مظهر نکات الآیات ودقائقها، موضح لطائف الروایات و حقائقها، معزّ الحقّ و معین الدین، عون الإسلام و ملجأ المسلمین، سمّی خلیل الرحمن، خلیل العلم و ناصر ذوی الایمان. (3)
.
۴. آثار علمی
۷/۳. شیخ عبداللّه سماهیجیشیخ عبداللّه بن صالح سماهیجی بحرانی (۱۰۸۶ ـ ۱۱۳۵ ق) با اینکه معاصر ملّا خلیل محسوب نمی شود، ولی چون مطالبش درباره وی سینه به سینه بوده، اهمیّت دارد. او در اجازه اش به شیخ ناصر جارودی قطیفی، ملّا خلیل را از مشایخ روایی علّامه مجلسی ذکر می کند و در وصف وی می نویسد: «و کانَ هذا الرجل فاضلاً، محدّثا، أخباریّا». (1)سماهیجی بعد می گوید که: ملّا خلیل متصلّب در ردّ بر اهل اجتهاد بوده و در تفسیر و نقل روایات دچار تحریف زیاد و تصحیفات فاحش شده است. بعد می گوید: او در قزوین ریاست داشته و علمای قزوین را از تدریس منطق و فلسفه و کلام و اصول فقه منع کرد. و با اینکه اخباری بود ولی قائل به حرمت نماز جمعه در زمان غیبت بود. (2)
۴. آثار علمیملّا خلیل بخش زیادی از عمر خود را در تألیف و تصنیف کتاب گذرانیده است. او در موضوعات مختلفی همچون: ادبیات عرب، منطق، تفسیر، اصول فقه و حدیث، صاحب تألیفات است. مهم ترین اثر او در شرح فارسی و عربی است که بر کافی نگاشته است. او ابتدا شرح عربی خود را نگاشته که «شافی» نام دارد و در اثنای نگارش، به دستور شاه عباس صفوی، به شرح فارسی پرداخته و مدّت بیست سال مشغول نگارش آن بوده است. اوّلین گزارش تفصیلی از آثار ملّا خلیل را افندی در ریاض العلماء درج نموده است. (3)آثار شناحته شده از ملّا خلیل عبارتند از: ۱ . الشافی فی شرح الکافی (4)(به عربی). شرح مزجی مفصّلی است بر کتاب کافی ثقة الاسلام محمّد بن یعقوب کلینی که به دستور خلیفه سلطان حسین مرعشی (م ۱۰۶۴ق) ـ که همدرس ملّا خلیل بوده ـ نگاشته است. قزوینی تنها اصول کافی و کتاب الطهارة از فروع کافی را شرح نموده و موفق به اتمام آن نشده است. او شرح کتاب التوحید را در آخر ماه ذی حجه ۱۰۵۷ق در مکه به پایان رسانده است. در فهرستگان نسخه های خطی حدیث شیعه، تعداد ۴۶ نسخه از این شرح معرفی شده است. (5)۲. صافی در شرح کافی به فارسی (شرح حاضر). مؤلّف در سال ۱۰۶۴ ق در محلّه دیلمیّه قزوین به این شرح آغاز نموده و آن را به نام شاه عباس صفوی که در همین محله قزوین اقامت گزیده بود شروع کرده است. او این شرح را به مدت بیست سال مشغول بوده و در ۱۰۸۴ ق به پایان رسانده است. (6)در کتاب نجوم السماء، درباره انگیزه مؤلف از تألیف این شرح می نویسد: الفاضل الجلیل ، ملاّ خلیل بن غازی القزوینی، سیّد علی خان مدنی در سلافة العصر ـ که ابتدای تألیفش سنه یک هزار و هشتاد و یک هجری است ـ آورده که : ملاّ خلیل مذکور از فضلای اهل این عصر و علمای موجود این زمان است . از تصانیف او در شرح بر کتاب کافی کلینی یکی فارسی و دیگری عربی . و هر دو شرح به نظر مؤلّف رسیده و شرح عربی که موسوم به «شافی» است ، در سال یک هزار و شصت و چهار هجری به شغل آن پرداخته و چون در سال مذکور شاه عبّاس ثانی صفوی ، وارد قزوین شد و فرمایش شرح دیگر به زبان فارسی به او نمود . پس او شرح فارسی هم مسمّی به صافی در همان سال شروع فرموده و آن را در عرض مدّت بیست سال در مجلّدات سی و چهار گانه به اتمام رسانیده و تاریخ اتمام مجلّد اوّل از شرح فارسی ، ماه محرّم سنه یک هزار و شصت و شش هجری است و تاریخ اتمام جلد آخر از شرح کتاب مذکور ، که شرح کتاب الروضة از کافی است ، سنه یک هزار و هشتاد و چهار هجری است . میرزا طاهر وحید در روزنامه خود به تقریب ورود شاه عبّاس ثانی صفوی در قزوین نوشته : چون خاطر همایون و ضمیر منیر خیریّت مقرون پیوسته متوجّه به رواج و رونق دین مبین و ملّت متین می باشد و فضلای عظام را که وارثان علوم انبیا و حامیان ملّت بیضااند ، همواره به تبجیل و تعظیم و اکرام می فرمایند . بعد از ورود دارالسّلطنه قزوین ، جامع علوم معقول و منقول کشّاف مرموزات فروع و اصول مولانا خلیل قزوینی را که از اجلّه علمای عصر و فحول دانشمندان دهر است با سایر فضلا و طلبه به مجلس اقدس و بزم مقدّس طلب داشته ، با آن گروه نزاهت پژوه افطار فرمودند و در همان مجلس مولانا خلیل اللّه را به خطاب مستطاب سرافراز ساخته ، فرمودند که کتاب کلینی را که دین قویم را اساس و بنیان و بیت المعمور دین مصطفوی بدان تابان ، به فارسی شرح نمایند که عموم سکّان این دیار را که اغلب گفتگوهای ایشان به لغت فارسی است ، انتفاع حاصل شود . و نیز رقم اشرف به اسم مولانا محمّدتقی مجلسی شرف صدور یافت که کتاب من لایحضره الفقیه را به دستور شرح نماید و چون فضیلت نماز جماعت بر پیشگاه ضمیر منیر پرتو وضوح افکنده بود ، رقم اشرف به طلب عالم ربّانی و مؤیّد به تأییدات آسمانی سالک طریق انیق عرفان و بلد شوارع ایقان ، مولانا محمّد محسن کاشانی نفاذ یافت . (7)از این کتاب، تنها شرح اصول کافی، در هند در شهر لکهنو، به اهتمام سیّد تصدق حسین صاحب رضوی، در دو جلد، در سال ۱۳۲۳ ق ، به چاپ رسیده (8)و در فهرستگان نسخه های خطی حدیث شیعه تعداد ۳۲۸ نسخه از آن معرفی شده است. (9)یکی از عالمان عهد صفوی این شرح را با عبارت های نیکو و روان تلخیص و به شاه سلطان حسین صفوی تقدیم نموده است. او در این مختصر به ذکر معانی اخبار اکتفا نموده و به زوائد بر اصل نمی پردازد. سر آغاز آن چنین است: «زینت دیباچه جوامع آثار ابرار و زیور عنوان شرح اخبار». نسخه ای از جلد اول این تلخیص ـ که در صفر ۱۱۳۴ ق تحریر شده و دارای ۱۹۶ برگ است ـ در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی، نگهداری می شود. (10)۳. المجمل (الجمل) فی النحو. این کتاب را ملّا خ لیل در علم نحو نوشته است. درباره نام این کتاب اختلاف وجود دارد؛ در ریاض و أمل الآمل نام آن «المجمل» نقل شده، ولی در روضات الجنّات نام آن را «الجمل» ذکر کرده است. (11)بر این کتاب، محمّد مهدی ابن المولی علی أصغر القزوینی ـ که شاگرد ملّا خلیل بوده ـ شرحی نوشته است. (12)۴. حاشیه شرح شمسیّه. اصل کتاب شسمیّه تألیف نجم الدیم عمر کاتبی قزوینی (م ۶۷۵ ق) و شرح آن، تألیف قطب الدین محمّد رازی (م ۷۶۶ ق) است. ملّا خلیل بر مبحث قضایا از این شرح حاشیه نوشته است. (13)در ذریعه عنوان شده که نسخه ای ازاین حاشیه در قم نزد آیت اللّه مرعشی موجود است. (14)۵. شرح (حاشیه) عدّة الاُصول. کتاب عدّة الاُصول، تألیف شیخ الطائفة محمّد بن جعفر طوسی (م ۴۶۰ ق) در دوبخش اصول دین و اصول فقه، نوشته شده است. ملّا خلیل بر هر دوبخشِ این کتاب حاشیه نوشته است. افندی متذکر شده که ملّا خلیل در این حاشیه، مسائل متعدد جدیدی را در اصول و فروع دین مطرح نموده و اقوال عجیبی را طرح نموده است. (15)ملّا خلیل تا آخر عمر در این حاشیه تجدید نظر می نموده وبه همین دلیل نسخه های آن به شدت با هم اختلاف دارند. (16)درباره این حاشیه، استاد معظّم آیت اللّه روضاتی ـ دامت إفاضاته ـ توضیح مبسوطی نگاشته اند. (17)این حاشیه با تحقیق محمّد مهدی نجف، از سوی مؤسّسه آل البیت به همراه عدّة الاُصول چاپ شده است. (18)بر این حاشیه چند تن از عالمان حاشیه نوشته اند که عبارتند از: حاشیه مولی احمد طالقانی، حاشیه مولی احمد بن ملّا خلیل بن غازی (فرزند مؤلّف)، حاشیه مولی محمّد باقر بن غازی قزوینی (برادر و شاگرد مؤلّف) و حاشیه مولی علی اصغر ابن مولی محمّد یوسف قزوینی (شاگرد مؤلّف) که آن را «تنقیح المرام» نامیده است. (19)نسخه ای از جلد اول تنقیح المرام در دست است. (20)این کتاب در قزوین مورد عنایت عالمان اخباری بوده و آن را تدریس و قرائت می کردند. عبدالنبی قزوینی در تتمیم أمل الآمل عنوان نموده که حاج محمّد رضا قزوینی حاشیه عدّة الاُصول ملّا خلیل را همراه با حواشی متعدّدی که مؤلّف بر آن نوشته بود، نزد اساتید تلمّذ و عمر خود را در این مقصود صرف نمود تا در آراء ملّا خلیل، تبحّر کامل به هم رسانید. (21)۶. حاشیة مجمع البیان. مجمع البیان در تفسیر قرآن کریم، تألیفِ ابو علی فضل بن حسن بن فضل طبرسی (م ۵۴۸ ق) است. ملّا خلیل در ایامی که در مکه بوده این حاشیه را نوشته است. شیخ حر عاملی بیان نموده که بار اوّلی که به مکه مشرف شدم ملّا خلیل را ملاقات نمودم که مشغول نوشتن این حاشیه بوده است. (22)۷. رسالة فیحرمة شرب التتن. (23)حجة الاسلام شفتی اصفهانی گوید: مرحوم حاج ملّا خلیل استعمال دخانیات را حرام می دانست و رساله ای در این خصوص تصنیف نمود و نسخه ای زیبا و نفیس از آن را را به حضور علامه مجلسی ـ که به طور مفرط قلیان می کشیده ـ فرستاد، تا علّامه با مطالعه آن، قلیان را ترک کند. علّامه که پس از مطالعه، دلایل او را کافی ندانست، آن را پر از تنباکو کرد و به حضور ملّا خلیل عودت داد. (24)۸. رسالة فی صلاة الجمعة. صاحب ریاض متذکر شده که ملّا خلیل مطالب این رساله را ابتدا در شرح فارسی خود بر کافی آورده بود و بعد به صورت رساله مستقلّی در آورد و ملّا محمّد طاهر قمّی در ردّ آن رساله ای تألیف نمود. پس از آن ملّا خلیل رساله دیگری باز به فارسی نوشت و در آن باز بر انکار خود اصرار نمود. ولی او بعدا رساله سومی در این موضوع نوشته و در آن میانه روی را در پیش گرفته است. (25)نسخه های متعددی از رساله های نماز جمعه ملّا خلیل ـ از جمله: نسخه ای به شماره ۸۶۰۲ در کتابخانه آستان قدس رضوی، (26)دو نسخه در کتابخانه مسجد اعظم قم به شماره ۱۳۵۹ و ۱۴۳۲، (27)و نسخه ای در کتابخانه ملک طهران به شماره ۱۹۲۰ (28)ـ در دست است. ۹. رموز التفاسیر الواقعة فی الکافی و الروضة. (29)ملّا خلیل در این اثر، آدرس احادیثی را که در کتاب کافی در تفسیر آیات شده، نقل کرده، و با قرار دادن رموزی برای کتاب و باب های کافی، موضع آنها مشخّص نموده است. چهار نسخه از این کتاب تاکنون شناسایی شده است که عبارتند از: الف) کتابخانه مجلس، نسخه شماره ۱۳۹۹۲، بدون نام کاتب و تاریخ کتابت، ۲۰۴ برگ، ۱۶ سطر. (30)ب) کتابخانه مدرسه خاتم الانبیاء (صدر) بابل، نسخه شماره ۲۱۹، بدون نام کاتب و تاریخ کتابت، ۲۰ سطر. (31)ج) کتابخانه آیت اللّه مرعشی، نسخه شماره ۴۹۸۹، بدون نام کاتب و تاریخ کتابت، ۱۲۴ برگ، ۱۹ سطر. (32)د) تهران، کتابخانه ملک، نسخه شماره ۱۴۵۳، به خط ابوالقاسم بن محمّد حسن در ۱۲۳۵، ۲۰۵ برگ، ۱۶ سطر. (33)گویا کتاب «رموز التفاسیر الواقعة فی الکتب الأربعة و غیرها من الکتب الحدیث» تألیف شاگرد مبرّز ملّا خلیل ـ مولی علی اصغر بن محمّد یوسف قزوینی ـ تکمیل این اثر ملّا خلیل است. (34)۱۰. الأسئلة الخلیلیّة. سوالاتی است که ملّا خلیل از علّامه محمّد باقر مجلسی درباره تصوّف پرسیده و علّامه به آنها پاسخ داده است. این رساله را مرحوم خیابانی در وقایع الأیّام (جلد محرم الحرام) درج نموده و در ضمن کتاب تشویق السالکین نیز به چاپ رسیده است. (35)۱۱. تفسیر سورة الفاتحة. شیخ آقا بزرگ در الذریعة این کتاب را از آثار ملّا خلیل ذکر نموده است. و در توصیف آن نوشته که: «حکی بعض الفضلاء أنّه رآه، وهو کبیر جدّا، و فیه لباب کلّ علم نافع». (36)ولی ظاهرا این تفسیر از سید خلیل قزوینی از دانشمندان سده سیزدهم هجری و موسوم به کشف الحقائق یا فوائد الفاتحه و تفسیر سید خلیل قزوینی است و تألیف آن در سال ۱۲۳۹ ق به پایان رسیده و نسخه ای از آن در کتابخانه مجلس شورای اسلامی در تهران موجود است. (37)۱۲. رسالة أقوال الأئمّة. نسخه این رساله در کتابخانه راجه الفیض آبادی نگهداری می شود و در فهرست آن کتابخانه نامش ذکر شده و نوشته اند که: موضوع آن در حدیث است؛ و توضیح دیگری داده نشده است. شیخ آقا بزرگ که این مطلب را نقل نموده متذکر شده که این رساله را ملّا خلیل هنگامی که در شهر ری در آستانه عبدالعظیم حسنی تدریس می کرده، نوشته است. (38)۱۳. رسالة فی الأمر بین الأمرین. آقا بزرگ نسخه این رساله را در یکی از کتابخانه های نجف ملاحظه نموده که آغازش چنین بوده: «سبحان من تنزّه عن الفحشاء ، وسبحان من لا یجری فی ملکه إلّا ما یشاء». (39)۱۴ . شرح الصحیفة. در الذریعة بدون هیچ توضیحی این کتاب را معرفی نموده و اظهار داشته که نسخه ای از آن را در کتابخانه شیخ شریعه اصفهانی در نجف، ملاحظه نموده است. (40)۱۵. فهرست الکافی. نسخه این رساله در قزوین، در کتابخانه میر حسینا نگهداری می شود که با نسخه اصل در ۲۵ ذیحجه ۱۰۸۹ ق، مقابله شده است. (41)۱۶. اجوبه مسائل محمّد مؤمن. پاسخی است به ایرادهایی که ملّا محمّد مؤمن بن شاه قاسم بر عبارتِ «العمل بظاهر القرآن لیس لإفادته الظنّ بمراده تعالی و بحمکه الواقعی، بل لعلمنا بأنّه یجب علینا اتّباع ظاهره» نموده و ملّا خلیل به آنها پاسخ داده است. این پرسش ها در روز عید فطر ۱۰۶۷ ق در قزوین به دست ملّا خلیل رسیده و او در همان سال هنگامی که به مشهد مقدّس برای زیارت رفته بود بر آنها پاسخ نوشته است. نسخه ای از این رساله در کتابخانه آیت اللّه مرعشی به شماره ۳۰۲۸ موجود است. (42)۱۷. رساله نجفیّه (43)(به فارسی). پاسخ پرسش های برخی از فضلا است که از نجف برای وی ارسال نموده است. این رساله در غره ۱۰۸۰ ق به پایان رسیده و در مجله علوم حدیث ش ۱۹، بهار ۱۳۸۰ ش ص ۱۴۴ ـ ۱۶۲، به کوشش مسعود طبری، چاپ شده است. سه نسخه از این رساله در دست است: الف) تهران، دانشکده ادبیات، به شماره (امام جمعه ۲۱۶)؛ (44)ب) بروجرد، مدرسه امام صادق علیه السلام ، به شماره (۸) که عکس آن در قم کتابخانه مرکز احیاء میراث اسلامی، به شماره ۱۱۹۱ موجود است. (45)ج) کتابخانه آیت اللّه مرعشی نسخه ش ۷/۱۱۵۲۰. (46)۱۸. رساله قمّیّه (47)(به فارسی). پاسخ پرسش هایی نذر علی بیک خصی از قم است. چون پرسش کننده نمی توانسته درست از حاشیه «عدّة الاُصول» قزوینی استفاده کند، این سه پرسش را تقدیم داشته و از وی پاسخ می خواهد. این پرسش ها پیرامون: ترجیح بلا مرجّح، تخلّف معلول از علّت و مسائلی که متوقف بر فکرند، می باشد و پاسخ ها مختصر و استدلالی است. این رساله در الذریعة با عنوان «رسالة فی ترجیح بلامرجّح» معرفی شده است. (48)چند رساله نیز در ذریعة با عنوان «رسالة فی امتناع الترجیح بلا مرجّح» معرفی شده، که گویا در ردّ نظرات مطرح شده در این رساله ملّا خلیل نوشته شده است. (49)چهار نسخه از رساله قمیّه در کتابخانه آیت اللّه مرعشی به شماره ۴۰۷۶ و ۶۵۴۳ و ۹۵۶۲ و ۱۱۵۲۰ موجود است. (50)۱۹. تعلیقة علی التوحید. تعلیقاتی که بر کتاب توحید شیخ صدوق نوشته است. این اثر را افندی گزارش نموده و امروزه اثری از آن در دست نیست. (51)۲۰. حاشیة الکافی. ملّا خلیل در ایامی که در مکه اقامت داشته، حاشیه های محمّد امین استرآبادی بر کتاب الکافی کلینی را جمع آوری و تدوین نموده است. (52)۲۱. حاشیة الکافی. همچنین ملّا خلیل در ایامی که در مکه اقامت داشته، حاشیه های استادش امیر ابوالحسن قائنی مشهدی بر کتاب الکافی کلینی را نیز جمع آوری و تدوین نموده است. (53)
.
1) . الإجازة الکبیرة إلی الشیخ ناصر الجارودی القطیفی، شیخ عبداللّه بن صالح سماهیجی بحرانی، ص ۱۳۱.
2) . همان.
3) . ریاض العلماء، ج ۲، ص ۲۶۵ ـ ۲۶۶.
4) . الذریعة، ج ۱۳، ص ۵ ؛ و ج ۱۴، ص ۲۷؛ التراث العربی، ج ۳، ص ۲۲۳.
5) . فهرستگان نسخه های خطی حدیث وعلوم حدیث شیعه، ج ۴، ص ۱۶۳ ـ ۱۶۸.
6) . الذریعة، ج ۶، ص ۱۴۵؛ و ج ۱۵، ص ۶.
7) . نجوم السماء ، ص ۱۰۵ .
8) . فهرست کتاب های چاپی فارسی، خان بابا مشار، ج۳، ص ۳۳۶۹.
9) . فهرستگان نسخه های خطی حدیث وعلوم حدیث شیعه، ج ۴، ص ۴۹۰ ـ ۵۲۲.
10) . فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی، ج ۱، ص ۱۹۰.
11) . الذریعة، ج ۵، ص ۱۴۲؛ و ج ۲۰، ص ۱۴۲.
12) . الذریعة، ج ۱۳، ص ۱۷۷.
13) . الذریعة، ج ۶، ص ۳۵.
14) . همان.
15) . ریاض العلماء، ج۲، ص ۲۶۵.
16) . الذریعة، ج ۶، ص ۷۸ و ص ۱۴۸.
17) . فهرست کتب خطی کتابخانه های اصفهان، ص ۲۸۹ ـ ۲۹۸.
18) . کتابشناسی اصول فقه، مهدی مهریزی، ص ۸۴.
19) . کشف الحجب والاستار، ص ۱۴۵؛ الذریعة، ج ۴، ص ۴۶۴ - ۴۶۵؛ و ج ۶، ص ۷۹؛ مرآة الکتب، ثقة الاسلام تبریزی، ص ۳۰۶.
20) . فهرست کتب خطی کتابخانه های اصفهان، آیت اللّه سید محمّد علی روضاتی، نسخه ش ۶۵، ص ۲۹۸ ـ ۳۰۳.
21) . تتمیم أمل الآمل، عبدالنبی قزوینی، ص ۱۵۷.
22) . أمل الآمل، ج ۲، ص ۱۱۲.
23) . الذریعة، ج ۱۱، ص ۱۷۳.
24) . روضات الجنّات، ج ۳، ص ۲۷۱.
25) . ریاض العلماء، ج۲، ص ۲۶۶؛ الذریعة، ج ۱۴، ص ۲۷؛ و ج ۱۵، ص ۷۱.
26) . فهرست الفبایی آستان قدس رضوی، ص ۳۸۵.
27) . فهرست نسخه های خطی کتابخانه مسجد اعظم، ص ۲۸۱.
28) . فهرست نسخه های خطی کتابخانه ملک، ج ۵، ص ۳۹۷.
29) . الذریعة، ج ۱۱، ص ۲۵۱ رقم ۱۵۳۸.
30) . فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس، ج ۳۷، ص ۵۸۹.
31) . فهرست نسخه های خطی مدرسه خاتم الانبیاء (صدر) بابل، ص ۱۵۱.
32) . فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه مرعشی، ج ۱۳، ص ۱۸۳.
33) . فهرست نسخه های خطی کتابخانه ملک، ج ۱(چاپ دوم)، ص ۲۴۶.
34) . الذریعة، ج ۱۱، ص ۲۵۱، رقم ۱۵۳۹.
35) . الذریعة، ج ۲، ص ۸۲.
36) . الذریعة، ج ۴، ص ۳۳۹.
37) . فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ج ۳۵، ص ۲۶۲، نسخه ش ۱۲۲۹۶، تحریر شده از روی نسخه اصل در رجب ۱۲۳۹ ق.
38) . الذریعة، ج ۲، ص ۲۷۶ با عنوان «اقوال الائمة»؛ و ج ۱۱، ص ۱۰۳ با عنوان «رسالة اقوال الائمة».
39) . الذریعة، ج ۱۱، ص ۱۱۵.
40) . الذریعة، ج ۱۳، ص ۳۵۱.
41) . نشریه نسخه های خطی دانشگاه تهران، دفتر ششم، ص ۳۴۶.
42) . فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه مرعشی، ج ۸، ص ۲۱۴.
43) . کشف الحجب والاستار، سید اعجاز حسین، ص ۵۷۷ ؛ الذریعة، ج ۱۱ ص ۲۲۸ با عنوان «الرسالة النجفیة»؛ وج ۲۰ ص ۳۷۱ با عنوان «المسائل النجفیة».
44) . فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشکده ادبیات تهران، ج۳، ص ۳۵.
45) . مجله وقف میراث جاویدان، ش ۲۱، ص ۱۲۶؛ فهرست نسخه های عکسی مرکز احیاء میراث اسلامی، ج۳، ص ۴۷۷.
46) . فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه مرعشی، ج ۲۴، ص ۱۶۶.
47) . الذریعة، ج ۵، ص ۲۳۰ با عنوان «جوابات المسائل القمیة»؛ و ج ۱۱ ص ۲۲۲ با عنوان «الرسالة القمیة»؛ و ج ۱۷ ص ۱۷۱ «القمیة»؛ و ج ۲۰ ص ۳۶۳ با عنوان «المسائل القمیة».
48) . الذریعة، ج ۱۱، ص ۱۴۴ با عنوان «رسالة فی الترجیح بلا مرجّح».
49) . الذریعة، ج ۱۱، ص ۱۱۳.
50) . فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه مرعشی، ج ۱۱، ص ۸۱ ؛ و ج ۱۷ ص ۱۲۶ با عنوان «ترجیح بلا مرجّح»؛ و ج ۲۴ ص ۳۰۵ و ج ۲۹ ص ۱۶۶ هر دو با عنوان «پاسخ پرسش های نذر علی».
51) . ریاض العلماء، ج ۲، ص ۲۶۶.
52) . همان.
53) . همان.
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
۵. ردّیّه ها بر آثار ملّا خلیل
۵. ردّیّه ها بر آثار ملّا خلیلآراء مطرح شده در آثار ملّا خلیل موجب گشت تا آثار او مورد نقد و ایراد عالمان اندیشمند قرار گیرد و بر کتاب های وی ردّیّه هایی نوشته شود. تعدادی از این نقدها در ذیل آثار ملّا خلیل معرفی گردید. تعداد دیگری از آنها عبارتند از: ۱. نقد کلام ملّا خلیل قزوینی (به فارسی). از صدر الدین محمّد بن محمّد صادق قزوینی حسینی (زنده در ۱۱۰۹ق) شاگرد آقا رضی قزوینی. حسینی در این رساله، که در سال ۱۱۰۳ ق آن را نگاشته، بر کلام ملّا خلیل در صافی فی شرح الکافی ـ که می گوید: «من ترک أخا لاُمّ وابن أخ لأب واُمّ ...» و نیز حاشیه محمّد باقر برادر ملّا خلیل که بر این بخش حاشیه زده ـ ردّی نوشته است. (1)نسخه اصل این رساله در کتابخانه شخصی قائنی در قم به شماره ۳۳۴ نگهداری می شود که سر آغاز آن چنین است: «این چند کلمه در بحث فرایض از صافی شرح کافی به خاطر رسیده و در این وقت بعنوان شرح الشرح نگاشته». (2)۲. نقد کلام ملّا خلیل در باب رؤیت. از مؤلف قبلی. حسینی در این شرح مزجی گفته های ملّا خلیل را در شرح کافی درباره حدیثی از حضرت امام رضا علیه السلام ـ که درباره نفی دیدن خدا در دنیا و آخرت فرموده و کلینی در کتاب کافی «باب الرؤیة» روایت نموده ـ نقل و بر آنها ردّ و ایراد می نماید. سر آغاز آن چنین است: «بعد الحمد و الصلاة، هذه کلمات سنحت لی فی حدیث الإمام الثامن مولانا علیّ بن موسی الرضا علیه السلام ». مولی علی أصغر ابن المولی محمّد یوسف قزوینی ـ شاگرد ملّا خلیل ـ از ایرادهای حسینی بر ملّا خلیل در رساله ای جواب داده و پس از آن حسینی در رساله دیگری از جواب های ملّا علی اصغر پاسخ گفته است. نسخه هر سه رساله در ضمن، به خط صدرالدین حسینی در کتابخانه آیت اللّه مرعشی موجود است. (3)۳. رسالة فی بطلان ما نسب ملّا خلیل القزوینی فی حاشیته علی عدّة الاُصول إلی أصحابنا الإمامیّة. تألیف فاضل شمس الدین محمّد الشیرازی معاصر ملّا خلیل قزوینی. در این رساله، شیرازی اقوالی را که ملّا خلیل به شیعه امامیّه درباره جبر و اختیار نسبت داده نفی کرده است. با این سر آغاز: «الحمد للّه الذی خلق الثقلین لعبادته بقوله، وما خلقت الجنّ والإنس إلّا لیعبدون، ولم یشاء منهم الکفر والمعصیة، تعالی اللّه علوّا کبیرا عمّا یقول الظالمون». (4)۴. جاء الحقّ فی صلاة الجمعة. ردّی است بر رساله نماز جمعه ملّا خلیل، این ردّیّه در سال ۱۰۷۶ ق نوشته شده، و مؤلّف آن شناخته نشده است. (5)۵. رسالة فی صلاة الجمعة. از مولی محمّد طاهر بن محمّد حسین شیرازی قمّی. قمّی در این رساله نظریّه ملّا خلیل قزوینی و ملّا حسن علی بن مولی عبد اللّه شوشتری را درباره نماز جمعه، رد کرده است. (6)۶. رساله در دفاع از ملّا خلیل. از مولی ابو الوفا بن محمّد یوسف (مشهور به قاضی قزوینی) شاگرد مولی خلیل قزوینی. ابوالوفا در این رساله از ایرادتی که عده ای بر استادش ملّا خلیل نموده اند در مسأله «تخلّف المعلول عن العلّة» و«الترجیح بغیر مرجّح» جواب داده است. او این رساله را در سال ۱۱۲۴ ق، نوشته است. (7)۷. حاشیة الشافی فی شرح الکافی (به عربی). از مؤلف ناشناخته. حاشیه ای است بر قول ملّا خلیل قزوینی در الشافی ذیل حدیثِ «ما جری بین أبی الحسن موسی علیه السلام و الزندیق ... قال الرجل: فإذا إنّه لا شیء إذا لم یدرک بحاسّة من الحواسّ». با این سر آغاز: «روی الکلینی ـ روّح اللّه روحه ـ فی ثالث اوّل کتاب التوحید فی حدیث طویل ماجری بین أبی الحسن موسی علیه السلام و الزندیق، و فیه ما هذا لفظه: فقال الرجل: فإذا إنّه لا شیء إذا لم یدرک بحاسّة من الخواصّ؟ فقال أبو الحسن: لما عجزت حواسّک ... و هذا الکلام من مطارح أنظار الأعلام... قال الشارح قدس سره بعد قوله: أیقنّا أنّه ربّنا». نسخه این شرح، شامل ۱۲ صفحه، هر صفحه ۱۵ سطر، در ضمن مجموعه ش ۱۷۰/۲/۳۵۰ در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی در قم نگهداری می شود. (8)
.
1) . الذریعة، ج ۲۴، ص ۲۷۷.
2) . مجله تراثنا، ش ۵۲، ص ۱۳۹.
3) . فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه مرعشی، ج ۱۷ ص ۱۷۲ - ۱۷۴، مجموعه ش ۶۵۹۸ شامل ۵ رساله بدین تفصیل: ۱. حاشیه جرجانی بر کشاف (برگ ۱ تا ۱۶۸)، ۲. حاشیه باغنوی بر حاشیه جرجانی بر شرح مطالع (برگ ۱۷۰ تا ۲۵۷)، ۳. رساله صدرالدین حسینی در نقد ملّا خلیل (برگ ۲۵۹ تا ۲۶۷)، ۴. ردّ ملّا علی اصغر بر حسینی (برگ ۱۶۷ تا ۲۷۹)، ۵. جواب حسینی از ردّیّه ملّا علی اصغر (برگ ۲۷۹ تا ۲۸۹).
4) . کشف الحجب والاستار، سید اعجاز حسین، ص ۲۴۳؛ الذریعة، ج ۱، ص ۷۱.
5) . الذریعة، ج ۱۵، ص ۲۰.
6) . الذریعة، ج ۱۵ ص ۷۲.
7) . لباب الالقاب فی القاب الاطیاب، ملّا حبیب اللّه شریف کاشانی، ص ۹۱؛ الذریعة، ج ۲۰، ص ۱۰۶.
8) . فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی، ابوالفضل حافظیان بابلی. (مخطوط).
. .
۶. دستخط ها
۶. دستخط هادستخط های متعددی از ملّا خلیل بر جای مانده است. اصولاً او هر کدام از آثارش را چند بار تحریر نموده و هم اکنون نسخه های متعددی از آثارش به خطّ خودش در دست است. نسخه هایی از دستخط های وی که تاکنون شناسایی شده عبارتند از: ۱. الأمالی، شیخ ابو جعفر محمّد بن حسن طوسی (م ۴۶۰ق). ملّا خلیل این نسخه را در سال ۱۰۴۸ ق تحریر نموده و اصل آن نسخه در زنجان کتابخانه سید عزّالدین زنجانی به شماره ۴۱۳ نگهداری می شود. (1)و میکروفیلمی از آن به شماره ۲۹۷۵ در دانشگاه تهران موجود است. (2)۲. الحاشیة علی اُصول الکافی، از میرزا رفیع الدین محمّد بن حیدر حسینی نائینی طباطبایی، میرزا رفیعا (م ۱۰۸۲ق). ملّا خلیل این حاشیه را به خطّ خود در ۲۵۰ برگ، بدون درج تاریخ کتابت، استنساخ نموده، که نسخه آن در کتابخانه آیت اللّه مرعشی نگهداری می شود. (3)۳. التبیان فی تفسیر القرآن، از شیخ طوسی (م ۴۶۰ق). نسخه نفیسی از این کتاب در کتاب خانه شیخ الإسلام زنجان است که خطّ و یادداشتی از مولی خلیل در تاریخ ۱۰۴۸ق بر آن نسخه وجود دارد. (4)۴. حاشیه شرح شمسیه، از مولی خلیل. نسخه ای از این کتاب که احتمالاً به خطّ مؤلّف است در کتابخانه آیة اللّه مرعشی وجود دارد. (5)۵. الشافی، از مولی خلیل. الذریعه نسخه ای از این کتاب را به خطّ مؤلّف در کتابخانه دانشگاه تهران از مجموعه سید محمّد مشکاة گزارش کرده است. (6)۶ . بلاغ و سماعی از ملّا خلیل ضمن نسخه ای از من لایحضره الفقیه برای محمد زمان در تاریخ ۱۰۵۳ق وجود دارد. این نسخه در کتابخانه میرحسینا در قزوین است. (7)۷. صافی در شرح کافی. سه نسخه از صافی ملّا خلیل در دست است که به خطّ خود وی تحریر شده و مشخّصات آنها در بخش پایانی خواهد آمد.
.
1) . الذریعة، ج ۲، ص ۳۱۳.
2) . فهرست میکروفیلم های کتابخانه دانشگاه تهران، ج۱، ص ۷۴۴.
3) . فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه مرعشی، ج ۱۶، ص ۳۰۶، نسخه ش ۶۴۳.
4) . الذریعة، ج ۳، ص ۳۲۹.
5) . الذریعة، ج ۶، ص ۳۵.
6) . الذریعة، ج ۱۳، ص ۶؛ فهرست نسخه های خطّی دانشگاه، ج ۵، ص ۱۳۶۰، ش ۹۱۵.
7) . نشریه نسخه های خطّی، ج ۶، ص ۳۵۲.
۷. خاندان
۷. خاندانافرادی از خاندان ملّا خلیل که تاکنون شناسایی شده اند عبارتند از: ۱. غازی قزوینی (پدر ملّا خلیل) . درباره پدر ملّا خلیل در مصادر مطلبی ذکر نشده است. ۲. ملّا محمّد باقر بن غازی (برادر ملّا خلیل) . او یکی از اعیان علمای زمان خود بود که در سی سالگی به سمت مدرسی آستانه عبدالعظیم حسنی منصوب شده و در قزوین نیز استاد مدرسه التفاتیه بود. (1)از آثار وی عبارتند از: الف) حاشیه بر حاشیه عدّة الاُصول ملّا خلیل است که نسخه ای از آن در مدرسه سپهسالار تهران موجود است. (2)ب) حاشیه بر صافی ملّا خلیل. (3)ج) رسالة فی الصلاة الجمعة. (4)۳. جعفر بن غازی قزوینی (برادر دیگر ملّا خلیل): شرح حال وی در تراجم الرجال چنین ذکر شده است: جعفر بن الغازی الرازی، عالم جلیل محدّث من أعلام القرن الحادی عشر، سکن قزوین متلمّذا علی المولی خلیل القزوینی، وساح وتجول فی بلاد کثیرة باحثا منقّبا، وکتب بخطّه الجیّد وصحّح وقابل کتبا کثیرة فی التفسیر والحدیث وغیرهما. کتب حواشی تدلّ علی فضله علی نسخة من فروع الکافی بدأ بها فی قزوین سنة ۱۰۶۰، وأتمّها فی قریة عبد العظیم فی جمادی الاُولی سنة ۱۰۶۸. له زین المؤمن ألّفه سنة ۱۰۸۲ ق. (5)۴. مولی سلمان بن ملّا خلیل قزوینی (پسر ملّا خلیل) (6). از آثار وی دو رساله در مصادر معرفی شده است: الف) رساله ای در نماز جمعه است که در آن مانند پدرش قائل به حرمت نماز جمعه در عصر غیبت شده است. (7)ملّا عبداللّه بن صالح سماهیجی (۱۱۳۵ ق) رساله ای در خراسان در ردّ این رساله نوشته و آن را «النفر و الرهط الذین یجب علیهم الجمعة»، نام نهاده است. (8)ب) مناسک الحجّ، که به نام شاه سلیمان صفوی (متوفّای سنة ۱۱۰۶ ق)، نگاشته است. (9)۵. احمد بن خلیل بن غازی قزوینی (پسر ملّا خلیل) که در زمان پدرش در سال ۱۰۸۳ ق، در گذشته است، (10)او حاشیه ای بر حاشیه پدرش بر عدّة الاُصول نگاشته است. (11)۶. ابوذر بن ملّا خلیل قزوینی (پسر ملّا خلیل) که در زمان پدرش در سال ۱۰۸۴ ق، در گذشته است. (12)۷. محمّد نصیر بن حاجی افضل بیک (برادر زاده ملّا خلیل قزوینی)، که نسخه ای از فروع کافی را (شامل کتاب صلاة و جهاد) از سال ۱۰۷۰ تا ۱۰۷۳ق، استنساخ نموده است. (13)
.
1) . شرح حال وی در مصادر زیر مندرج است: أمل الآمل، ج ۲، ص ۱۷۶ و ۲۴۸ و ۲۵۱؛ تعلیقه أمل الآمل، ص ۲۴۸؛ ریاض العلماء، ج ۵، ص ۳۸ ـ ۳۹؛ فوائد الرضویّة، ص ۴۰۳ ـ ۴۰۴؛ أعیان الشیعة، ج ۹، ص ۱۷۸؛ طبقات أعلام الشیعة، ص ۹۲ ـ ۹۳؛ مینودر یا باب الجنّه قزوین، ج ۲ ص ۲۷۶ و ۶۶۵ و ۸۵۶ ـ ۸۵۷ ؛ معجم رجال الحدیث، ج ۱۴، ص ۲۱۰.
2) . فهرست کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار (شهید مطهری)، ج ۱، ص ۵۶۶.
3) . الذریعة، ج ۶، ص ۷۸.
4) . الذریعة، ج ۱۵، ص ۶۶.
5) . تراجم الرجال، ج ۱، ص ۱۲۵.
6) . شرح حال وی در مصادر زیر مندرج است: أمل الآمل، ج ۲، ص ۱۲۸؛ فوائد الرضویّة، ص ۲۰۳؛ أعیان الشیعة، ج ۷، ص ۲۷۹؛ طبقات أعلام الشیعة، ص ۲۴۸؛ مینودر یا باب الجنّه قزوین، ج ۲ ص ۶۶۶.
7) . الذریعة، ج ۱۵، ص ۷۲.
8) . الذریعة، ج ۲۴، ص ۲۵۸؛ کشف الحجب والاستار، ص ۲۴۸.
9) . الذریعة، ج ۲۲، ص ۲۶۴.
10) . شرح حال وی در مصادر زیر مندرج است: أمل الآمل، ج ۲، ص ۱۴؛ ریاض العلماء، ج ۱، ص ۳۸؛ طبقات أعلام الشیعة، ص ۳۱.
11) . معجم المؤلفین، ج ۱، ص ۲۱۷؛ أعیان الشیعة، ج ۸، ص ۳۷۶.
12) . شرح حال وی در مصادر زیر مندرج است: أمل الآمل، ج ۲، ص ۳۵۲؛ أعیان الشیعة، ج ۲، ص ۳۴۹؛ طبقات أعلام الشیعة (قرن ۱۱)، ص ۲۱۲.
13) . فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی، ابوالفضل حافظیان بابلی (مخطوط)، نسخه ش ۱۵/۱.
. .
۸. اوضاع علمی و فرهنگی قزوین در عصر ملّا خلیل
۸. اوضاع علمی و فرهنگی قزوین در عصر ملّا خلیلوقتی ملّا خلیل در سال ۱۰۰۱ ق چشم به جهان گشود، قزوین پایتخت صفویان بود. در دوران طفولیّت ـ یعنی در دو سالگی ملّا خلیل ـ تصفیه خونین شاه عبّاس علیه فلاسفه و صوفیه در قزوین آغاز گردید. مدرسه فلسفی قزوین، قدمتی تاریخی داشت و از دیر زمان مهد پرورش جمع کثیری از فحول فلاسفه و بزرگان حکما و متکلّمین بوده است، مانند: علی بن حاتم قزوینی صاحب کتاب التوحید که در سال ۳۲۶ ق زنده بوده، ابوبکر عبداللّه بن طاهر بن حارث ابهری قزوینی متوفّی سال ۳۳۰ ق از طبقه شبیلی و شیخ علک قزوینی که در حدود سال ۴۸۰ ق وفات نموده و ازمعاصرین سلطان محمّد بن ملکشاه سلجوقی صاحب کرامات است، ابوبکر شاذان قزوینی متوفّی سال ۵۸۱ ق، کاتبی قزوینی متوفّی سال ۶۷۵ ق و عبدالجلیل قزوینی صاحب کتاب نقض و دیگران. (1)شاه عبّاس اول (جلوس ۹۹۶ ـ در گذشت ۱۰۳۸ ق) در سال ۱۰۰۲ ق دست به کودتای نظامی در ارتش خویش زد و تمامی رؤسا و صاحب منصبان خود را که از صوفیه با مشرب فلسفی بودند، عزل نمود و مدارس فلسفی قزوین را تعطیل کرد و قتل عام بین علاقه مندان فلسفه و فلاسفه قزوین به راه انداخت و دادگاه های تفتیش عقائد را تأسیس نمود و در اکثر موارد، شخصا فلاسفه را محاکمه و حکم اعدام آنان را صادر می کرد. نمونه ای از این کشتار را که شاه عباس شخصا انجام داده، ملّا عبدالنبی قزوینی، (ت ۱۰۵۰ ق) گزارش نموده است. (2)پس از این تصفیه خونین، اخباریون در زیر سایه شمشیر صفویه، از سال ۱۰۰۳ ق، صولت و جولتی به پا کرده و ریاست تامّه حوزه های شهر قزوین را به دست گرفتند. و قدرت آنها حتّی بعد از انتقال پایتخت به اصفهان و حتّی بعد از انقراض صفویه نیز ادامه یافت. علمای اصولی قزوین، خطر اخباریان را حسّ می کردند و از حاکمیت جمود فکری برخاسته از تفکّر اخباریان بر حوزه های علمی شیعه، نگران بودند. از این روی، مبارزات خود را با اخباریون در قزوین آغاز کردند. آقای شهیدی صالحی قزوینی در مقاله خود، تحقیق دقیقی را درباره ظهور و سقوط اخباریّه در قزوین انجام داده که برای روشن شدن جریان فکری حاکم بر این شهر در دوره ملّا خلیل، بخشی از مقاله ایشان عینا درج می گردد. ایشان می نویسد: پس از تجدید حیات اخباریّه در عصر صفویان که به واسطه حمله بی رحمانه شاه عباس اول علیه مدارس فلسفی در قزوین حاصل شد، اخباریه توانست در زیر سایه شمشیر صفویان به پیروزی در مقابل فلاسفه دست یابد. قدرت آنان پس از ظهور محمّدامین استرآبادی متوفی سال ۱۰۳۳ ق که دعایم اخباریه را استوار کرد، در عصر ملّا خلیلا قزوینی (اخباری تندرو) متوفی سال ۱۰۸۹ ق به اوج خود رسید. به طوری که شهر قزوین عملاً به دو قسمت شرقی و غربی تقسیم شد. فاصله بین این دو قسمت، رودخانه بازار بود که در قسمت شرق آن پیروان اصولیه سکونت داشتند و در قسمت غربی اخباریه زندگی می کردند. در این زمان جمود فکری و تعصب اعمی، حتی بر فضلا و متدینین اخباریّه حکم فرما شده بود و طلاب علوم دینی آنان متجاهر به تعصب و جهل بودند، بگونه ای که هرگاه می خواستند مؤلفات و کتب اصولیین را به دست گیرند، آن را با دستمال حمل می کردند تا دست آنان با جلد خشک کتاب، تماس نداشته باشد و نجس نگردد. اخباریّه، علمای اصولیین را به علمای ماوراءالنهر لقب داده بودند و این اسم و لقب، به معنای کافر و ملحد و مهدور الدم بود. اجتماع اخباریّه از دو طبقه ارباب و رعیّت تشکیل یافته بود. در بین مردم عوام، جهل و اعتقاد به خرافات و مغیبات آنچنان حاکم بود که هرگاه شخصی از آنان مریض می شد، از طریق طِبّ دعایی سعی در معالجه داشتند و هرگز به عقاقیر طبّی و درمان از طریق دارو عمل نمی کردند. حمله به اموال و کشتار اصولیین بعنوان یک امر عادی در میان آنان رواج داشت. این حالت، در قزوین حکم فرما بود تا این که در حدود سال ۱۱۶۵ ق شیخ یوسف بحرانی صاحب حدائق (م ۱۱۸۴ ق) از علمای مشهور اخباریه وارد قزوین شد. او در بدو ورود، مورد استقبال گرم اخباریّه قرار گرفت و در قسمت غربی قزوین بین انصار و طرفداران و پیروان خود منزل کرد. پس از ورود او به قزوین، علمای خاندان آل طالقانی که رهبری مذهبی اصولیین را در دست داشتند، به دیدار صاحب حدائق رفتند و بدین ترتیب، زیارت و بازدید بین فریقین انجام می گردید. در این ملاقات ها، مناظرات، مباحثات و جدال علمی بین اخباری و اصولی انجام می شد، به طوری که در آخرین این ملاقات ها، ملّا محمّد ملائکه (متوفّی سال ۱۲۰۰ ق) در منزل خود و در حضور جمع کثیری از علمای فریقین اخباری و اصولی، پس از یک مباحثه و مناظره طولانی با شیخ یوسف بحرانی زعیم اخباریّه، او را مجاب نمود. شیخ یوسف بحرانی، که قبلاً از علمای تندرو اخباریه بود، پس از این مجلس، از علمای میانه رو اخباریّه شد. این مناظره، سر و صدای عظیمی در قزوین به راه انداخت و مورد بحث و جدال مجالس فضلا و خواصّ فریقین شد که شیخ یوسف بحرانی توسط ملّا محمّد ملائکه، مجاب و محکوم شده است. طولی نکشید که این جدال ها و مباحثات به مردم عوام دو طایفه سرایت کرد و سپس مبدّل به جنگ های محلی در کوچه و خیابان شهرشد. در ادامه این درگیری ها، یک روز اخباریه به منزل ملّا محمّد ملائکه حمله کرد تا او را به قتل رساند، امّا وی از معرکه، جان سالم به در برد، ولی خانه و کتابخانه او در آتش سوخت. این جنگ های محلی را که به نام حیدر نعمتی مشهور شده است، امروزه پیرمردها ونقّال های قزوینی، به صورت داستان های محلی برای یکدیگر نقل می کنند. شیخ یوسف بحرانی صاحب حدائق که از اعمال مردم عوام و کوچه و بازار اخباریّه، شدیداً ناراحت شده بود، به صورت اعتراض قزوین را به قصد کربلای مقدّسه ترک می کند و در آن سامان سکنی می گزیند. از سوی دیگر، دولت وقت، ملّا محمّد ملائکه را به قریه برغان تبعید می کند که به این ترتیب این مقوله در قزوین خاتمه می یابد. پس از این غائله، اصولیّین مبارزات خود را علیه اخباریّه در قزوین به رهبری علمای خاندان آل طالقانی آغاز می کنند. در همین حال، مؤسّس مجدّد آقا باقر بهبهانی حائری (متوفّی سال ۱۲۰۵ ق) در کربلای مقدّسه، علیه شیخ یوسف بحرانی (صاحب حدائق) و پیروان او قیام می کند که با وفات صاحب حدائق در سال ۱۱۸۴ ق، اخباریّه در ایران و عراق منزوی می شود. (3)واعظ شهیر اَدهم عزلتی خلخالی، که از عرفای معاصر ملّا خلیل قزوینی و شاگرد شیخ بهایی است و در بین سال های ۱۰۲۰ تا ۱۰۵۰ در قزوین بوده، در کشکول خود موسوم به کدو مطبخ قلندری از قزوینیان و اوضاع حاکم بر آن بارها انتقاد کرده و به تصریح و کنایه متعرّض آن شده است. (4)
.
1) . مدرسه فلسفی قزوین در عصر صفوی (مقاله)، عبدالحسین صالحی شهیدی، (چاپ شده در: مجلّه حوزه، ش ۵۸، ص ۱۶۹ ـ ۱۹۲).
2) . همان.
3) . مدرسه فلسفی قزوین در عصر صفوی (مقاله)، عبدالحسین صالحی شهیدی، (چاپ شده در: مجله حوزه، ش ۵۸، ص ۱۶۹ ـ ۱۹۲).
4) . ر.ک: کدو مطبخ قلندری، ادهم عزلتی خلخالی، ص ۱۶ و ۱۷ و ۳۶ و ۷۳ و ۷۴ و موارد دیگر.
. .
. .
. .
۹. ملّا خلیل و اخباریان
۹. ملّا خلیل و اخباریانملّا خلیل در ایّامی که اخباریان در قزوین سلطه کامل داشتند، رشد و نمو نمود. طبیعی است که این اوضاع در اندیشه وی اثر گذار گردد و به همین دلیل در دسته بندی عالمان از نظر فکری، ملّا خلیل را در ضمن دسته اخباریان یاد می کنند. و برخی او را اخباریِ تندرو، ولی برخی اخباریِ میانه رو ذکر کرده اند. بدین منظور شمّه ای از باورهای اخباریان و تمایز آنها با مجتهدان و اصولیان، برای تمایز اندیشه آنان و شناخت مبانی فکری ملّا خلیل، در اینجا درج می شود. در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، در مدخل اخباریان، در تاریخچه اخبارگری و تفاوت آن با اصولی گری چنین نوشته است: اخباریان در فقه متأخّر امامی: گروهی که به پیروی از اخبار و احادیث اعتقاد دارند و روش های اجتهادی و اصول فقه را نمی پسندند. در مقابل آنان، فقیهان هوادار اجتهاد قرار می گیرند که با عنوان «اصولی» شناخته می شوند. بدون لحاظ عنوان های «اخباری» و «اصولی» تقابلِ این دو گونه نگرش به فقه امامی در سده های نخستین اسلامی ریشه دارد. در مطالعه جناح بندی های مکاتب فقهی امامیّه در سه قرن آغازین، می توان جناح هایی را باز شناخت که در برابر پیروان متونِ روایت به گونه هایی از اجتهاد و استنباط دست می یازیده اند. کاربرد اصطلاح اخباری برای پیروان متون روایات و اخبار، نخستین بار در نیمه نخست سده ۶ ق در ملل و نحل شهرستانی به چشم می آید و به دنبال آن، در کتاب نقض عبدالجلیل قزوینی رازی (عالم امامی سده ۶ ق) دو اصطلاح اخباری و اصولی در برابر یکدیگر قرار گرفته اند. مکتب فقیهان اهل حدیث که در اواخر سده چهارم و نیمه نخست سده پنجم با کوشش فقیهان اصول گرا ضعیف گردید، وجود محدود خود را در مجامع فقهی امامیّه حفظ نمود، تا آنکه در اوایل سده یازدهم، بار دیگر به وسیله محمّد امین اِسترابادی (م ۱۰۳۳ یا ۱۰۳۶ ق) در قالبی نو مطرح شد که لبه تیز حملات خود را متوجّه پیروان گرایش غالب در فقه امامی، یعنی جناح اصول گرایان ساخت. باید به این نکته نیز اشاره کرد که برخی معتقدند، ابن ابی جمهور احسایی (زنده در ۹۰۴ ق) از جمله کسانی بود که راه را بر اخباریان هموار گردانید. درباره محمّد امین به عنوان مؤسّس مکتب اخباری در میان شیعیان متأخّر گفته اند: او نخستین کسی بوده است که باب طعن بر مجتهدان را گشود و امامیّه را به دو بخش اخباریان و مجتهدان منقسم گردانید. علاوه بر محمّد امین اِسترابادی، از پیروان تندرو و متعصب مکتب اخباری در سده یازدهم، باید از عبداللّه بن صالح بن جمعه سماهیجی بحرانی، صاحب منیة الممارسین نام برد که به کثرت طعن بر مجتهدان شهره بود. شیخ یوسف بحرانی او را از اخباریان شمرده و افزوده است که وی به اهل اجتهاد بسیار ناسزا می گفت، در حالی که پدرش ملّا صالح اهل اجتهاد بود. محمّد تقی مجلسی (م ۱۰۷۰ق) نیز از پیروان میانه رو و متعادل مکتب اخباری بوده و چنانکه گفته شده، آموزش های محمّد امین استرابادی را صریحا تأیید می کرده است. از دیگر اخباریان میانه رو اینان را می توان ذکر کرد: ملّا خلیل بن غازی قزوینی (د ۱۰۸۹ ق) که از معاصران شیخ حرّ عاملی و محمّدباقر مجلسی و ملّا محسن فیض کاشانی و از شاگردان شیخ بهایی و میرداماد بود و با اجتهاد کاملاً مخالفت می ورزید و آن را انکار می کرد؛ محمّد طاهر قمی (م ۱۰۹۸ق)؛ شیخ حرّ عاملی (م ۱۱۰۴ق) که در خاتمه کتاب معروفش وسائل الشیعه به اخباری بودن خود اشاره کرده و ادلّه ای در این زمینه اقامه نموده است. رواج اخباری گری در سده های ۱۱ تا ۱۳ق بیشتر در شهرهای مذهبی ایران و عراق و نیز در بحرین و هندوستان بوده است. از جمله شهرهایی که در ایران پایگاه مهمی برای پیروان این مکتب به شمار می رفت، قزوین بود؛ زیرا در عصر رواج اخباری گری، بیشتر بخش غربی این شهر، جایگاه اخباریان بود که از شاگردان و مریدان ملّا خلیل قزوینی (د ۱۰۸۹ق) به شمار می آمدند، اما پس از مبارزات اصولیان با اخباریان و ضعف روزافزون اخباری گری، دامنه نفوذ این مکتب نیز بسیار محدود گردید. سیّد نعمت اللّه جزایری در منبع الحیاة و ملّا رضی قزوینی در لسان الخواص اختلافات عمده میان اخباریان و اصولیان را ذکر کرده اند. همچنین عبداللّه بن صالح سماهیجی بحرانی در منیة الممارسین، چهل فرق میان اخباریان و اصولیان را بر شمرده است. شیخ جعفر کاشف الغطاء نیز در الحقّ المبین فرق های میان اخباریان و اصولیان را مورد بررسی قرار داده و نیز میرزا محمّد اخباری در کتاب الطهر الفاصل به ۵۹ فرق اشاره کرده است. سیّد محمّد دزفولی در فاروق الحق اختلافات را به ۸۶ رسانیده است. و حرّ عاملی نیز در فائده ۹۲ از الفوائد الطوسیه، به ذکر اختلافات این دو گروه پرداخته است. (1)در ادامه این مقاله چند تفاوت عمده اخباری و اصولی چنین شمرده شده است: الف) اخباریان اجتهاد را حرام می دانند، امّا اصولیان آن را واجب کفایی و حتّی برخی از آنان واجب عینی می دانند، چنانکه ملّا محمّد امین اِسترابادی در کتاب الفوائد المدنیّه منکر اجتهاد شده، و گفته است که: روش علمای پیشین اجتهادی نبوده است. ب) اخباریان، ادلّه را به کتاب و سنّت منحصر می دانند و بر خلاف اصولیان، اجماع و عقل را حجّت نمی شمارند. ج) اخباریان تحصیل احکام از طریق ظن را منع کرده و بر خلاف مجتهدان، جز علم را حجّت نمی دانند. د) احادیث نزد اخباریان بر دو نوع صحیح و ضعیف است، امّا در آثار مجتهدان اخبار بر چهار نوع صحیح، موثق، حسن و ضعیف تقسیم می شود. ه) اصولیان مردم را به دو گروه مجتهد و مقلّد تقسیم می کنند، اما اخباریان همه مردم را مقلّد معصوم می شمارند و تقلید از غیر معصوم را مجاز نمی دانند. و) اصولیان ظاهر قرآن را حجت می دانند و آن را بر ظاهر خبر ترجیح می دهند، امّا اخباریان تمسک به ظاهر کتاب را تنها در صورت وجود تفسیری از معصوم مجاز می شمارند. ز) اخباریان کلیه اخبار کتب اربعه را صحیح و قطعی الصدور می دانند، اما اصولیان همه این احادیث را صحیح نمی دانند. ح) اخباریان حسن و قبح عقلی را می پذیرند، اما بر خلاف اصولیان، احکام مستقلّ عقلی را حجّت شرعی نمی شمارند. ط) اصولیان هم در شبهه حکمیه تحریمیّه و هم در شبهه حکمیّه وجوبیّه اصالة البراءة را جاری می دانند، اما اخباریان تنها در مورد دوم با آنان موافقند. ی) اخباریان بر خلاف اصولیان در هنگام تعارض اخبار، ترجیح را با تمسک به برائت اصلیه جایز نمی شمارند، چنانکه استرابادی در فوائد المدنیّه می گوید: من معتقدم که تمسک به برائت اصلیه به طور کلی، تا پیش از اکمال دین صحیح بود، لیکن پس از آنکه دین به سر حدّ کمال رسید، برای برائت مزبور محلی باقی نماند؛ زیرا اخبار متواتر از ائمه در هر واقعه ای که مردم نیازمند بدان هستند ، رسیده و تا روز قیامت حقایق موضوعات ثابت گردیده و نیز برای هرگونه اختلافی که دو نفر با هم دارند، حکمی تعیین شده است. ک) اخباریان گونه هایی از قیاس چون قیاس اولویت، قیاس منصوص العله و نیز تنقیح مناط را که اصولیان آنها را معتبرمی شمارند، در شمار قیاسهای نهی شده در احادیث شمرده اند و آن را باطل می انگارند. (2)
.
. .
. .
. .
۱۰. مصادر شرح حال
۱۰. مصادر شرح حالدر مصادر متعدّد نام و یاد ملّا خلیل ذکر شده، که اغلب آنها تکرار مطالب أمل الآمل، ریاض العلماء، روضات الجنّات، قصص العلماء و نجوم السماء است. مشخصات آثاری که متذکر شرح حال وی شده اند به ترتیب حروف الفبا عبارتند از: ۱. اثر آفرینان (زندگینامه نام آوران علمی ایران ازآغاز تا سال ۱۳۰۰ ش)، زیر نظر عبدالحسین نوایی، ج ۴، ص ۳۴۲. ۲. الأعلام، زرکلی، ج ۲، ص ۳۶۸. ۳. أعیان الشیعة، سید محسن امین عاملی، ج ۶، ص ۳۵۵. ۴. الإجازة الکبیرة جزایری، سید نعمة اللّه بن عبد اللّه الجرائری، ص ۳۸ و ۲۰۲. ۵. الإجازة الکبیرة إلی الشیخ ناصر الجارودی القطیفی، شیخ عبداللّه بن صالح سماهیجی بحرانی، ص ۱۳۱. ۶. أمل الآمل، شیخ محمّد حسن حر عاملی، ج ۲، ص ۱۱۲. ۷. بناهای آرامگاهی (دائرة المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی)، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ویرایش محمّد مهدی عقابی، ص ۴۰. ۸. تتمیم أمل الآمل، عبد النبی قزوینی، ص ۶۰ و ۱۲۴ و ۱۵۷. ۹. تذکرة المتبحّرین، شیخ محمّد حسن حر عاملی، ص ۳۱۴. ۱۰. تراجم الرجال، سید احمد حسینی، ج۱، ص ۱۲۶ و ۱۶۸ و ۲۰۰؛ و ج ۲ ص ۳۸۵. ۱۱. تعلیقه أمل الآمل، ص ۵۰. ۱۲. تنقیح المقال، مامقانی، ج ۱ ص ۴۰۲. ۱۳. الجامع فی الرجال، شیخ موسی زنجانی، ج ۳ ص ۷۰۳. ۱۴. جامع الرواة، میرزا محمّد علی اردبیلی، ج ۱، ص ۲۹۸ ـ ۲۹۹. ۱۵. دائرة المعارف تشیّع، ج ۷، ص ۲۴۷ (خلیلا قزوینی) نویسنده: شهیدی صالحی. ۱۶. روضات الجنّات، سید محمّد باقر خوانساری، ج ۳، ص ۲۶۹ ـ ۲۷۴. ۱۷. ریاض الجنة، سید محمّدحسن زنوزی خویی، روضه رابعه، ج ۱، ص ۵۵۰ ـ ۵۵۳. ۱۸. ریاض العلماء، میرزا عبداللّه افندی، ج ۲، ص ۲۶۱ ـ ۲۶۶. ۱۹. ریحانة الأدب، میرزا محمّد علی مدرس تبریزی، ج ۴، ص ۴۵۰ ـ ۴۵۲. ۲۰. سفینة البحار، حاج شیخ عباس قمی، ج ۱ ص ۴۲۶. ۲۱. سلافة العصر، سید علی خان مدنی دشتکی، ص ۴۹۹. ۲۲. طبقات أعلام الشیعة، شیخ آقا بزرگ طهرانی، (قرن ۱۱)، ص ۲۰۳ ـ ۲۰۴. ۲۳. فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، آذر تفضّلی و مهین فضائلی جوان، ص ۱۹۶. ۲۴. فوائد الرضویة، حاج شیخ عباس قمّی، ص ۱۷۴ ـ ۱۷۲. ۲۵. فهرست کتب خطی کتابخانه های اصفهان، آیت اللّه سید محمّد علی روضاتی، ص ۲۸۹ ـ ۳۰۳. ۲۶. فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشگاه تهران، محمّد تقی دانش پژوه، ص ۱۳۵۷ و ۱۳۸۵ و ۱۶۶۹. ۲۷. قصص العلماء، میرزا محمّد بن سلیمان تنکابنی، ص ۲۶۴ ـ ۲۶۵. ۲۸. قصص الخاقانی، ولی قلی بن داود قلی شاملو، ج ۲، ص ۳۶ـ۳۷. ۲۹. لباب الألقاب فی ألقاب الأطیاب، ملّا حبیب اللّه شریف کاشانی، ص ۹۱. ۳۰. لغت نامه دهخدا، ذیل مدخلِ «خلیل». ۳۱. مستدرک الوسائل (خاتمه)، میرزا حسین محدث نوری، ج ۳ ص ۴۱۳. ۳۲. معجم رجال الحدیث، آیت اللّه سید ابوالقاسم خویی، ج ۷، ص ۷۹. ۳۳. معجم المؤلّفین، عمر رضا کحّاله، ج ۴، ص ۱۲۵. ۳۴. مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، خان بابا مشار، ج ۳ ص ۳۱. ۳۵. مینودر یا باب الجنّه قزوین، سید محمّد علی گلریز قزوینی، ج ۲ ص ۱۷۳. ۳۶. نجوم السماء فی تراجم العلماء، محمّد علی کشمیری، میر هاشم محدّث، ص ۱۰۵ ـ ۱۰۸. ۳۷. هدیة الأحباب، حاج شیخ عباس قمی، ص ۱۷۶. ۳۸. هدیة العارفین، اسماعیل پاشا بغدادی، ج ۱، ص ۳۵۴. ۳۹. وقایع الأیّام (وقایع ماه محرم) ، ملّا علی خیابانی، ج ۲ ، ص ۱۴۷ .
.
. .
۱۱. صافی در شرح کافی
اشاره
۱۱. صافی در شرح کافیتسمیه این شرح به نام «صافی» هر چند که در طلیعه گفتار مصنّف در جزء اوّل آن، چندان صریح و واضح نمی باشد، لکن در ابتدای شرح قسم فروع از کافی، مصنّف به این عنوان تصریح کرده و از این شرح به عنوان «صافی شرح کافی» یاد نموده است. مرحوم آقا بزرگ تهرانی نیز در سه موضع از الذریعة، از این شرح به نام «صافی» نام برده و به ترجمه آن پرداخته است. (1)و همچنین در سایر کتاب های تراجم و فهارس نیز به همین عنوان، نام برده شده است؛ (2)و به همین دلیل بوده که در چاپ حجری این کتاب هم که در لکهنو سال ۱۳۲۳ منتشر شده، به همین عنوان، نامگذاری شده است، هر چند که در برخی از نسخه های این شرح، با عنوان «صافی گنجینه شاهی» یا مطلق «گنجینه شاهی» از آن نام برده اند، که از آن جمله است نسخه موجود در مدرسه گلپایگانی به شماره (۸۶/۲۶) که به خطّ برادر مؤلّف جعفر بن غازی می باشد؛ وی در پایان نسخه از این شرح به عنوان «گنجینه شاهی» یاد کرده است و گویا منشأ اشتباه وی، تعبیر مصنّف در ابتدای جزء اوّل این شرح بوده که خطبه خود را با عبارت «فتح صافی گنجینه شاهی شرح کافی...» شروع کرده است. به هر حال، خود مؤلّف در ابتدای شرح کتاب الوصایا از قسم فروع، تصریح نموده که نام این شرح را «صافی شرح کافی» نهاده و هرگونه تردید و شبهه را در این خصوص، زائل نموده است. بر این شرح، حاشیه ای توسّط برادر شارح، مولی محمّد باقر بن غازی قزوینی نگاشته شده است که صاحب ذریعه و صاحب کتاب أعیان الشیعه از آن یاد کرده اند. (3)
.
۱/۱۱. مخطوطات مهمّ صافی
۱/۱۱. مخطوطات مهمّ صافیدر مجموعه فهرستگان نسخه های خطّی حدیث و علوم حدیث شیعه (که از ناحیه مرکز تحقیقات دار الحدیث منتشر شده است) تعداد ۳۲۸ نسخه برای این شرح، معرفی شده است. (1)و ما در این جا نسخه های برتر این شرح را گزارش می کنیم: ۱ . تهران ، دانشکده حقوق: ش ۹۷ب . از نیمه باب دوم باب «کتاب ایمان و کفر» تا نیمه نخست «کتاب الدعا» افتادگی دارد . بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۰۹ق (؟) ، رساله اول مجموعه ، ۳۷۴ برگ [فهرست حقوق تهران: ۱۵۶]. ۲ . قم ، شیخ حیدر علی مؤید: ش ۱۱۲۶ . توحید تا باب الهدایه من اللّه ، آغاز: أصل کتاب التوحید شرح کتاب دوم از سی کتاب که جزء کتاب کافی است ، انجام: او را در تصدیق به امانت ما خوانند ... از آن به استحقاق اشارت به توفیق است ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۲۹ق (؟) ، ۲۱۷ برگ ، ۲۳ سطر [فهرست مؤید: ۳/۱۹۲]. ۳ . قم ، مسجد اعظم: ش ۲۰۷۱ . آغاز: برابر نمونه ، نسخ ، کاتب و تاریخ کتابت نامعلوم ، با نسخه اصل مقابله شده است . ۴۰۳ برگ ، ۲۱ سطر [فهرست مسجد اعظم ، جدید]. ۴ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۱۱۵۴۸ . نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۶۶ق [فهرست الفبایی آستان قدس: ۳۷۸]. ۵ . قم ، گلپایگانی: ش ۸۶/۲۶ . کتاب اول و دوم (شرح عقل و توحید) ، جعفر بن غازی (برادر مؤلف) ، تاریخ کتابت: ۱۰۶۶ق ، مقابله شده ، ۲۳۷ برگ [فهرست گلپایگانی ، قدیم: ۳/۵۹]. ۶ . یزد ، وزیری: ش ۴۱۳ . کتاب عقل و توحید ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۶۶ق ، ۲۲۹ برگ [فهرست کتاب خانه وزیری: ۱/۳۷۳]. ۷ . تهران ، دانشگاه تهران: ش میکروفیلم ۱۹۴۶ . کتاب الحجة ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۲۷ محرم ۱۰۶۷ق ، عکس از روی نسخه ش ۱۹۰۴ کتابخانه ملی [فهرست میکروفیلم های دانشگاه تهران: ۱/۱۳۶]. ۸ . قم ، گلپایگانی: ش ۸۱/۸/۱۳۷۱ . عقل و توحید ، آغاز: برابر نمونه ، متن کافی نسخ معرب و شرح فارسی نستعلیق ، محمد قاسم لاهیجی ، تاریخ کتابت: پنجشنبه ۲۱ جمادی الثانی ۱۰۶۷ق ، در حاشیه تصحیح و نسخه بدل ذکر شده است . در پایان اختتامیه ای درباره تألیف کتاب برای صفی قلی بیگ در ۱۰۶۷ق و نامگذاری کتاب به گنجینه شاهی درج شده است ، ۳۳۸ برگ ، ۲۳ سطر ، ۱۴×۵/۲۳ ، سابقه: حاج اسماعیل هدایتی [فهرست گلپایگانی ، رایانه ای؛ فهرست گلپایگانی ، جدید؛ مجله تراثنا: ۳/۸۶]. ۹ . قم ، مسجد اعظم: ش ۱۷۰۷ . کتاب توحید ، از آغاز افتادگی دارد ، آغاز: باب البیان و التعریف و لزوم الحجة سی و سوم ، نستعلیق ، محمد قاسم لاهیجی ، تاریخ کتابت: پنجشنبه ۲۱ جمادی الثانی ۱۰۶۷ق ، ۱۸۴ برگ ، ۲۳ سطر [فهرست مسجد اعظم ، قدیم: ۲۷۶؛ فهرست مسجد اعظم ، جدید]. ۱۰ . تهران ، مجلس شورای اسلامی: ش ۴۵۰۹ . کراهیة التوقیت ، نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۶۷ق ، ۲۱۳ برگ [فهرست مجلس: ۱۲/۱۸۱]. ۱۱ . تهران ، دانشگاه تهران: ش ۶۸۰ . جزء دوم کتاب الحجة ، آغاز: بسمله و به ثقتی الحمد للّه رب العالمین و الصلاة علی محمد و آله ، نسخ و نستعلیق ، خلیل قزوینی (مؤلف) ، تاریخ کتابت: ۱۰۶۷ق ، متن نسخ ، ۶۰۰ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۵/۱۳۸۸]. ۱۲ . تهران ، ملی تهران: ش ۲۰۹۷/ف . کتاب عقل و توحید ، نستعلیق ، علی افضل بن اکبر قزوینی ، تاریخ کتابت: ۱۰۶۷ق ، ۳۴۴ برگ [فهرست ملی تهران: ۵/۱۱۰]. ۱۳ . همدان ، مدرسه غرب: ش ۱۰۸۳ . جلد دوم ، نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۶۷ق ، توسط ابوذر (فرزند مؤلف) نزد مؤلف در سال ۱۰۶۸ق قرائت و تصحیح شده ، «۶۰۵ص» ۳۰۳ برگ [فهرست مدرسه غرب: ۳۴]. ۱۴ . تهران ، دانشکده علوم قرآنی: ش ۸ . نستعلیق ، محمد بن میر حاج ، تاریخ کتابت: جمادی الاول ۱۰۶۸ق ، با بلاغ [مجله وقف میراث جاویدان: ۹/۱۳۰]. ۱۵ . تهران ، مجلس شورای اسلامی: ش ۱۳۵۳۴ . کتاب عقل و توحید ، نستعلیق ، محمد شفیع بن مولی محمد حسین استرآبادی ، تاریخ کتابت: ۱۰۶۸ق ، مقابله و تصحیح شده ، ۳۷۳ برگ [فهرست مجلس: ۳۷/۳۵]. ۱۶ . تهران ، ملی تهران: ش ۲۰۳۰/ف . شرح کتاب دعا و عشرت و طهارت و ایمان و کفر و طاعات ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۶۸ق ، ۲۹۶ برگ [فهرست ملی تهران: ۵/۲۷]. ۱۷ . تهران ، ملی تهران: ش ۲۲۶۳/ف . جلد دوم کتاب ایمان و کفر ، نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۶۸ق ، ۳۳۵ برگ [فهرست ملی تهران: ۵/۳۸۳]. ۱۸ . تهران ، ملک: ش ۵۴۹۷ . نستعلیق ، مرتضی بن حسین بن مرتضی حسینی ، تاریخ کتابت: ۱۰۶۸ق ، ۲۹۲ برگ [فهرست ملک: ۳/۵۳۰]. ۱۹ . تهران ، ملک: ش ۹۷۴ . جلد دوم ایمان و کفر ، نستعلیق ، لطف اللّه بن درویش اشرف نوری ، تاریخ کتابت: ۱۰۶۸ق [فهرست ملک: ۳/۵۲۹]. ۲۰ . تهران ، دانشگاه تهران: ش ۸۵۰۸ . جلد دوم تا عشرت ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: جمادی الثانی ۱۰۶۹ق ، ۵۷۳ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۱۷/۱۴۹]. ۲۱ . تهران ، سپهسالار: ش ۴۱ صدر . جزء یکم: کتاب عقل و توحید ، نسخ و نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: رمضان ۱۰۶۹ق ، با نسخه اصل مقابله و تصحیح شده ، ۲۰۵ برگ [فهرست سپهسالار: ۵/۱۶۳]. ۲۲ . قم ، گلپایگانی: ش ۵۳/۳۳/۶۵۰۳ . بخشی از اصول (از باب فضل الدعاء و الحث علیه تا آخر کتاب عشرت) ، از آغاز افتادگی دارد ، آغاز: چهلم باب من قال أشهد أن لا إله إلا اللّه وحده لا شریک ... باب اول أصل باب فضل الدعاء و الحث علیه ...شرح این باب ...فضیلت دعا است و بیان اینکه اللّه تعالی تحریض کرده ، شرح نسخ و متن احادیث نسخ معرب ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۶۹ق ، در حاشیه تصحیح شده و متن خط خوردگی دارد ، یادداشت مقابله ای در ۱۰۶۹ق دارد ، ۲۶۰ برگ ، ۲۳ سطر [فهرست گلپایگانی ، رایانه ای؛ فهرست گلپایگانی ، جدید]. ۲۳ . قم ، آستان معصومیه (س): ش ۳: ۱۰ ـ ۶۰۶۶ . طهارت تا حیض ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: صفر ۱۰۷۰ق ، ۲۳ رجب ۱۰۷۰ ، ۳۲۱ برگ [فهرست آستان معصومیه(س) ، دانش پژوه: ۱۳۸]. ۲۴ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۹۵۰۱ . جلد اول و دوم ، نسخ ، محمد طاهر بن حسن کاتب تبریزی ، تاریخ کتابت: ۱۰۷۰ق ، تصحیح شده ، ۳۰۶ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴ / ۳۲۰]. ۲۵ . تهران ، سپهسالار: ش ۱۷۲۴ . ایمان و کفر ، نستعلیق ، محمد بن میر حاج ، تاریخ کتابت: ۱۰۷۰ق ، ۴۶۷ برگ ، ۲۱ سطر [فهرست سپهسالار: ۱/۲۶۷ و ۵/۱۶۴]. ۲۶ . قم ، مسجد اعظم: ش ۱۷۹۹ . کتاب عقل ، آغاز: پیروی احادیث و آثار ایشان بنمایند ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، بدون تاریخ کتابت ، در سال ۱۰۷۰ق سه بار مقابله شده است ، ۲۷۳ برگ ، ۲۳ سطر [فهرست مسجد اعظم ،قدیم: ۲۷۷؛ فهرست مسجد اعظم ، جدید]. ۲۷ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۹۵۰۵ . جزء دوم و پنجم ، افتادگی دارد ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۷۱ق ، ۱۶۸ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۲۲]. ۲۸ . مشهد ، آستان قدس رضوی: اهدایی رهبری: ش ۲۹۸ . جزء سوم (کتاب الحجة) ، محمد بن غیاث الدین ، تاریخ کتابت: ۱۰۷۲ق [فهرست اهدایی رهبری: ۱۶۸]. ۲۹ . قم ، مرعشی: ش ۷۶۵۱ . جزء سیزدهم (کتاب صوم) ، نسخ ، اسحاق بن تاری قلی قاجار ، تاریخ کتابت: اواخر رمضان ۱۰۷۳ق، ۱۶۴ برگ [فهرست مرعشی: ۲۰/۵۰]. ۳۰ . تهران ، دانشگاه تهران: ش ۶۷۳۳ . کتاب عقل و جهل تا توحید ، نسخ ، شجاع بن شاه ویردی قاجار ، تاریخ کتابت: ۱۰۶۵ق تا ۱۰۷۳ق ، ۳۹۴ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۱۶/۳۴۷]. ۳۱ . تهران ، سپهسالار: ش ۱۷۲۷ . صلاة ، نستعلیق ، آقا علی ، تاریخ کتابت: ۱۰۷۳ق ، ۱۹۴ برگ ، ۲۵ سطر [فهرست سپهسالار: ۱/۲۶۸ و ۵/۱۶۴]. ۳۲ . تهران ، سپهسالار: ش ۴۲ صدر . کتاب دعا و فضل قرآن و عترت ، نسخ و نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۷۳ق ، ۳۶۳ برگ [فهرست سپهسالار: ۵/۱۶۴]. ۳۳ . تهران ، ملک: ش ۲۷۵۵ . نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: شوال ۱۰۷۴ق ، ۳۲۸ برگ [فهرست ملک: ۳/۵۲۹]. ۳۴ . تهران ، ملک: ش ۵۵۸۸ . کتاب الحجة ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۷۴ق ، ۲۱۰ برگ [فهرست ملک: ۳/۵۳۱]. ۳۵ . قم ، مدرسه حجتیه: ش ۶۴ . کتاب عقل و توحید ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۷۴ق [فهرست مدرسه حجتیه: ۱۹]. ۳۶ . قم ، مرعشی: ش ۴۶۰۵ . کتاب حج ، نسخ ، محمد زمان ترکمان ، تاریخ کتابت: ۲۲ جمادی الثانی ۱۰۷۵ق ، ۴۴۲ برگ [فهرست مرعشی: ۱۲/۱۷۲]. ۳۷ . تهران ، دانشگاه تهران: ش ۶۷۹ . جزء یکم (عقل و توحید) ، آغاز: برابر نمونه ، نسخ ، محمد باقر بن هدایت حسینی ، تاریخ کتابت: رجب ۱۰۷۵ق ، ۲۸۲ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۵/۱۳۸۵]. ۳۸ . مشهد ، مدرسه نواب: ش ۳۴ . ایمان و کفر ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: بین ۱۰۶۷ ـ ۱۰۷۵ق، تصحیح و مقابله توسط شارح ، ۴۵۹ برگ [فهرست دو کتاب خانه مشهد: ۴۹۰]. ۳۹ . مشهد ، مدرسه فاضلیه: ش ۴۴ . ایمان و کفر ، از آخر افتادگی دارد ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: قبل از ۱۰۷۵ق ، وقف در سال ۱۰۷۵ق ، ۴۵۹ برگ [فهرست مدرسه فاضلیه: ۷۱]. ۴۰ . قم ، مسجد اعظم: ش ۱۰۶ . عقل و توحید ، آغاز: برابر نمونه ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۷۶ق ، ۳۴۶ برگ ، ۱۹ سطر [فهرست مسجد اعظم ،قدیم: ۲۷۶؛ فهرست مسجد اعظم ، جدید]. ۴۱ . یزد ، وزیری: ش ۶۱۵ . کتاب هفدهم از سی و سه کتاب کافی ، نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۷۶ق ، ۲۴۶ برگ [فهرست کتاب خانه وزیری: ۲/۵۲۵]. ۴۲ . مشهد ، دانشکده الهیات: ش ۱۸۷۹ . عقل و توحید ، آغاز: برابر نمونه ، نسخ ، غفار بن ملا محمد صالح سلیمان رازانی ، تاریخ کتابت: ۱۰۷۶ق ، تصحیح و مقابله در سال ۱۰۸۵ق ، ۳۹۷ برگ [فهرست الهیات مشهد: ۳/۹۴۱]. ۴۳ . تهران ، سپهسالار: ش ۵۴۹۸ . عتق تا اطعمه و اشربه ، نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: قرن ۱۲ق ، مقابله شده توسط محمد یوسف در ۱۰۷۸ق ، با تصحیح سلمان بن خلیل (گویا فرزند مؤلف) در ۱۰۹۱ق ، ۲۵۲ برگ [فهرست سپهسالار: ۵/۱۶۵]. ۴۴ . مشهد ، آستان قدس رضوی: اهدایی رهبری: ش ۴۶۵ . جزء ۲۷ تا ۳۳ (وصایا ، ارث ، حدود ، دیات ، قضا و شهادات و ایمان و نذور) ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۷۹ق ، گویا نسخه اصل و به خط مؤلف است [فهرست اهدایی رهبری: ۱۶۹]. ۴۵ . تهران ، مجلس شورای اسلامی: ش ۱۳۵۳۶ . نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۷۹ق ، مقابله و تصحیح شده ، ۳۰۶ برگ [فهرست مجلس: ۳۷/۳۶]. ۴۶ . تهران ، ملک: ش ۵۵۸۵ . حدود تا ایمان و نذور ، افتادگی دارد ، نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۷۹ق ، ۲۲۳ برگ [فهرست ملک: ۳/۵۳۰]. ۴۷ . یزد ، وزیری: ش ۱۷۰۳ . وصیت تا کفارات ، نسخ و نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۷۹ق ، ۴۹۲ برگ [فهرست کتاب خانه وزیری: ۳/۱۰۶۲]. ۴۸ . قم ، گلپایگانی: ش ۲۵/۷/۱۱۲۵ . جهاد تا معیشت ، آغاز: بسمله الحمد للّه الذی فضل المجاهدین بأموالهم و أنفسهم ... و بعد چون امر نواب همایون اشرف ارفع اعلی پادشاه ممالک اسلام أعلی اللّه تعالی ... أصل کتاب الجهاد و شرح ، نستعلیق ، علی خان ، تاریخ کتابت ، یکشنبه ۲۲ صفر ۱۰۸۰ق ، در حاشیه تصحیح و نسخه بدل آورده شده است ، ۳۱۳ برگ ، ۲۲ سطر ، ۱۷×۵/۲۶ [فهرست گلپایگانی ، رایانه ای؛ فهرست گلپایگانی ، جدید]. ۴۹ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۱۱۵۳۹ . جلد اول ، نستعلیق ، محمد تقی بن شمس الدین محمد جامی ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۰ق ، ۱۲۹ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۲۰]. ۵۰ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۱۷۲۰ . محمد رضا ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۰ق [فهرست الفبایی آستان قدس: ۳۷۹]. ۵۱ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۷۷۹۲ . جزء چهارم (باب ۱۱۲ کتاب الإیمان و الکفر تا پایان همین کتاب) ، نستعلیق ، تقی بن محمد حسین مذهب قزوینی ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۰ق ، ۲۰۶ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۲۳]. ۵۲ . یزد ، وزیری: ش ۳۵۷۷ . نسخ ، غفار بن محمد صالح ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۰ق ، ۱۹۱ برگ [فهرست کتاب خانه وزیری: ۵/۱۷۰۷]. ۵۳ . قم ، مرعشی: ش ۹۳۹۷ . کتاب الزی و التجمل ، نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: پنجشنبه ۱۷ رمضان المبارک ۱۰۸۱ق ، ۱۵۰ برگ [فهرست مرعشی: ۲۴/۱۷۵]. ۵۴ . تهران ، ملک: ش ۵۵۸۶ . عقل و توحید ، نسخ و نستعلیق ، ملا جلال بن نور الدین محمد بافقی ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۱ق ، ۳۹۹ برگ [فهرست ملک: ۳/۵۳۱]. ۵۵ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۷۷۰۹ . نستعلیق ، میر حسین بن میر حسین حسینی بحرینی ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۲ق ، ۲۳۷ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۲۷]. ۵۶ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۹۴۹۳ . جزء هشتم تا دهم (طهارت ، حیض ، جنائز) ، نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۲ق ، ۴۱۰ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۲۶]. ۵۷ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۹۵۰۸ . جزء هشتم تا یازدهم (طهارت ، حیض ، جنائز و صلاة) ، از آخر افتادگی دارد ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۲ق ، ۳۴۸ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۲۷]. ۵۸ . تهران ، حسین مفتاح: ش ۸۱ . نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ربیع الاول ۱۰۸۳ق [نشریه نسخه های خطی: ۷/۱۹۰]. ۵۹ . تهران ، مجلس شورای اسلامی: ش ۷۶۳۲ . کتاب الأشربة ، الزی و التجمل و المروة و الدواجن ، نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۳ق ، ۱۸۲ برگ [فهرست مجلس: ۲۶ / ۱۲۸]. ۶۰ . تهران ، سپهسالار: ش ۱۷۲۰ . کتاب حجت ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۳ق ، ۴۸۷ برگ ، ۲۱ سطر [فهرست سپهسالار: ۱/۲۶۷ و۵/۱۶۴]. ۶۱ . تهران ، ملک: ش ۲۷۴۹ . الروضة ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۴ق ، ۵۱ برگ [فهرست ملک: ۳/۵۲۹]. ۶۲ . مشهد ، آستان قدس رضوی: اهدایی رهبری: ش ۱۳۸ . کتاب الروضة ، شهاب بن شیخ صالح مریدانی ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۵ق [فهرست اهدایی رهبری: ۱۶۸]. ۶۳ . تهران ، سپهسالار: ش ۱۷۲۸ . اطعمه تا آخر کفارات ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت ، عصر مؤلف ، تاریخ کتابت: در سال ۱۰۹۲ق با نسخه اصل مقابله و تصحیح شده ، ۷۲۷ برگ ، ۲۵ سطر [فهرست سپهسالار: ۱/۲۶۸ و ۵/۱۶۴]. ۶۴ . قم ، گلپایگانی: ش ۳۶/۳۱/۶۱۵۶ . ایمان و کفر ، آغاز: بسمله الحمد للّه الذی حبب إلینا الإیمان و کره إلینا الکفر و الفسوق و العصیان ...بعد چون به توفیق الهی و به توجه پادشاهی مأمور شد فقیر حقیر خلیل بن الغازی القزوینی عفی اللّه عنهما ، عبارات عربی نسخ معرب و عبارات فارسی نستعلیق ، هادی مهدی ، تاریخ کتابت: شنبه ۲۳ صفر ۱۰۸۶ق ، نسخه بدل دارد و علامت بلاغ مقابله و تصحیح دارد ، ۳۵۳ برگ ، ۲۷ سطر [فهرست گلپایگانی ، رایانه ای؛ فهرست گلپایگانی ، جدید]. ۶۵ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۹۵۰۷ . جزء هشتم تا دهم ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۷ق ، مقابله و تصحیح شده ، ۳۴۴ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۲۷]. ۶۶ . تهران ، مجلس شورای اسلامی: مجموعه خویی: ش ۱۵۴ . شرح کتاب العقل ، نسخ ، محمد ولی دشت بیاضی ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۷ق ، رساله اول مجموعه ، «ص ۳ ـ ۱۷۵» ۸۷ برگ [فهرست مجلس: ۷/۱۷۵]. ۶۷ . تهران ، ملک: ش ۲۷۴۲ . نستعلیق ، سلمان علی بن عشور ساوجبلاغی ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۷ق ، ۴۱۳ برگ [فهرست ملک: ۳/۵۲۹]. ۶۸ . یزد ، وزیری: ش ۳۳۵۰ . کتاب العقل و التوحید ، نسخ و نستعلیق ، حبیب اللّه طالقانی ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۷ق ، مقابله شده ، ۲۶۱ برگ [فهرست کتاب خانه وزیری: ۵/۱۶۲۳]. ۶۹ . مشهد ، آستان قدس رضوی: اهدایی رهبری: ش ۷۷۱ . جزء ۲۷ تا ۳۳ ، محمد قاسم بن محمد مؤمن مشهدی ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۸ق ، مقابله شده با نسخه اصل [فهرست اهدایی رهبری: ۱۶۹]. ۷۰ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۷۷۹۳ . نسخ ، سعید بن مرتضی ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۹ق ، با نسخه اصل مقابله و تصحیح شده [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۲۹]. ۷۱ . تهران ، مجلس شورای اسلامی: ش ۱۳۵۳۹ . کتاب دعا ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۹ق ، با نسخه اصل مقابله و تصحیح شده ، ۱۴۷ برگ [فهرست مجلس: ۳۷/۳۷]. ۷۲ . تهران ، مجلس شورای اسلامی: ش ۴۵۰۴ . زکات تا صیام ، نسخ ، محمد بن علی اکبر حسینی ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۹ق ، مقابله شده [فهرست مجلس: ۱۲/۱۷۹]. ۷۳ . تهران ، مجلس شورای اسلامی: ش ۴۵۰۶ . بخش نکاح ، نسخ ، محمد صادق کشمیری ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۹ق ، ۲۸۱ برگ [فهرست مجلس: ۱۲/۱۸۰]. ۷۴ . تهران ، دانشگاه تهران: ش ۶۶۶۷ . کتاب الحجة تا پایان جزء دوم ، نستعلیق ، محمد تقی بن حاج خسرو ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۹ق ، ۴۵۲ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۱۶/۳۲۹]. ۷۵ . تهران ، سپهسالار: ش ۱۷۲۲ . عقل و جهل و توحید ، نسخ ، تیمور ، تاریخ کتابت: ۱۰۸۹ق ، ۲۶۱ برگ ، ۲۵ سطر [فهرست سپهسالار: ۱/۲۶۶ و ۵/۱۶۴]. ۷۶ . تهران ، سپهسالار: ش ۱۷۲۱ . عقل و جهل و توحید ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۰ق ، با نسخه اصل مقابله و تصحیح شده ، ۳۳۰ برگ ، ۲۶ سطر [فهرست سپهسالار: ۱/۲۶۷ و ۵/۱۶۴]. ۷۷ . یزد ، وزیری: ش ۱۵۸۲ . بخشی از کتاب الإیمان و الکفر ، نسخ و نستعلیق ، حاتم بن میر علی ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۰ق ، ۲۰۲ برگ [فهرست کتاب خانه وزیری: ۳/۹۹۴]. ۷۸ . تهران ، دانشگاه تهران: ش ۲۹۹۵ . تا پایان جزء دوم ، نسخ و نستعلیق ، تقی بن حسین مذهب قزوینی ، تاریخ کتابت: ۳ جمادی الاول ۱۰۹۱ق ، متن نسخ و شرح نستعلیق ، ۶۷۳ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۱۰/۱۹۱۸]. ۷۹ . تهران ، ملی تهران: ش ۲۰۵۸/ف . کتاب المعیشة ، نسخ ، محمد طاهر بن بابیل خوینی ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۱ق ، ۲۷۸ برگ [فهرست ملی تهران: ۵/۵۹]. ۸۰ . تهران ، ملی تهران: ش ۲۰۹/ف . نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۱ق ، ۱۵۳ برگ [فهرست ملی تهران: ۱/۲۰۵]. ۸۱ . قم ، مسجد اعظم: ش ۲۰۳۱ . کتاب الدعا تا کتاب فضل القرآن ، آغاز: الحمد للّه الذی قال فی کتابه ما یعبأ بکم ، نستعلیق ، محمد کاظم بن محمد زمان طالقانی ، تاریخ کتابت: ۱۵ ربیع الاول ۱۰۹۲ق ، ۲۴۸ برگ ، ۱۹ و ۲۰ سطر [فهرست مسجد اعظم ،قدیم: ۲۷۷؛ فهرست مسجد اعظم ، جدید]. ۸۲ . اصفهان ، مهدی نجفی: ش بدون شماره . کتاب الجهاد تا معیشت ، مظفر علی بن غضنفر علی کاشانی ، تاریخ کتابت: ۱۴ ذی قعده ۱۰۹۲ق [فهرست مکتبة النجفی: ۲۳۴]. ۸۳ . مشهد ، آستان قدس رضوی: اهدایی رهبری: ش ۱۴۶۹ . جزء ۱۵ (کتاب جهاد) ، حبیب اللّه بن ملا محمد باقر طالقانی ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۲ق [فهرست اهدایی رهبری: ۱۷۰]. ۸۴ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۹۴۹۲ . جزء پنجم تا هفتم (کتاب دعا ، فضل قرآن و عترت) ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۲ق ، مقابله و تصحیح شده ، ۲۴۴ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۲۵]. ۸۵ . تهران ، دانشکده حقوق: ش ۹۷ـ ب . از نیمه دوم حدیث سیزدهم باب نود و یک کتاب نکاح تا پایان طلاق ، نسخ ، محمد کاظم بن محمد صادق عبد العظیمی ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۲ق ، متن معرب ، رساله دوم مجموعه [فهرست حقوق تهران: ۱۵۷]. ۸۶ . قم ، مسجد اعظم: ش ۱۴۹ . نکاح ، آغاز: أحله اللّه من النساء سی و هشتم باب وجوه النکاح ، نستعلیق ، عبد الصمد خان بن صلاحیت ، تاریخ کتابت: شنبه ربیع الثانی ۱۰۹۳ق ، ۱۸۸ برگ [فهرست مسجد اعظم ،قدیم: ۲۷۶؛ فهرست مسجد اعظم ، جدید]. ۸۷ . قم ، مرعشی: ش ۹۳۷۷ . طهارت تا پایان جنایز ، نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: سلخ ذی قعده ۱۰۹۳ق ، ۳۵۹ برگ [فهرست مرعشی: ۲۴/۱۶۲]. ۸۸ . مشهد ، آستان قدس رضوی: اهدایی رهبری: ش ۴۸ . جزء ۲۰ تا ۲۵ (کتاب: العتق و الصید و الذباحة و الاطعمة و الاشربة و الزی و التجمل و الدواجن) ، مظفر علی بن غضنفر علی کاشانی ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۳ق [فهرست اهدایی رهبری: ۱۶۸]. ۸۹ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۹۵۰۴ . جزء چهارم ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۳ق ، مقابله و تصحیح شده ، ۴۹۶ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۲۴]. ۹۰ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۹۵۰۹ . جزء یازدهم (صلاة) ، نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۳ق ، مقابله شده است ، ۲۶۰ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۲۸]. ۹۱ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۹۵۱۲ . جزء ۲۶ (دواجن) ، نسخ ، مظفر علی بن غضنفر علی کاشانی ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۳ق ، ۲۷ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۳۳]. ۹۲ . خوی ، مدرسه نمازی: ش ۲۲۲ . روضه ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۳ق ، مقابله و تصحیح شده [فهرست مدرسه نمازی: ۱/۱۱۴]. ۹۳ . تهران ، ملک: ش ۵۵۸۹ . کتاب الحجة ، نسخ و نستعلیق ، شریف الدین حسین بن جلال الدین محمد حسینی ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۳ق ، ۳۲۳ برگ [فهرست ملک: ۳/۵۳۱]. ۹۴ . قم ، رضا استادی: بدون شماره ، کتاب هشتم (طهارت) ، نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۳ق ، ۱۰۸ برگ [فهرست یکصد و شصت نسخه خطی: ۴۹]. ۹۵ . قم ، رضا استادی: بدون شماره ، کتاب نهم (حیض) ، نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۳ق ، ۵۴ برگ [فهرست یکصد و شصت نسخه خطی: ۴۹]. ۹۶ . قم ، رضا استادی: بدون شماره ، کتاب دهم (حیض) ، نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۳ق ، ۱۹۶ برگ [فهرست یکصد و شصت نسخه خطی: ۴۹]. ۹۷ . تهران ، حسین مفتاح: ش ۷۱ . معیشت ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۷ رمضان المبارک ۱۰۹۴ق ، مقابله شده است [نشریه نسخه های خطی: ۷/۱۹۰]. ۹۸ . تهران ، مجلس شورای اسلامی: ش ۴۵۰۲ . کتاب اطعمه ، نسخ ، محمد علی طالقانی ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۴ق ، ۱۲۱ برگ [فهرست مجلس: ۱۲/۱۷۸]. ۹۹ . مشهد ، گوهرشاد: ش ۱۱۴ . کتاب جهاد ، نسخ و نستعلیق ، نجف علی ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۴ق ، تصحیح و مقابله شده ، ۱۱۰ برگ [فهرست گوهرشاد: ۱/۹۷]. ۱۰۰ . مشهد ، دانشکده الهیات: ش ۱۳۲۳ . کتاب توحید ، آغاز: بسمله هو اللّه ولی کل نعمة یا هو یا من لا هو إلا هو صل علی محمد و آله ، نستعلیق ، شرف الدین حسین حسینی ، تاریخ کتابت ، ۱۰۹۵ق [فهرست الهیات مشهد: ۲/۴۶۳]. ۱۰۱ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۹۴۹۴ . جزء ۱۱ تا ۱۳ (صلاة ، زکات و صیام) ، نسخ ، محمد کاظم بن محمد صادق ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۵ق ، مقابله و تصحیح از روی نسخه اصل ، ۳۸۰ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۲۸]. ۱۰۲ . تهران ، ملی تهران: ش ۲۰۰۳/ف . شرح قسمتی از صلاة ، افتادگی دارد ، نسخ ، محمد قاسم بن نور اللّه حسینی طالقانی ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۵ق ، ۶۳۶ برگ [فهرست ملی تهران: ۵ / ۳]. ۱۰۳ . تهران ، ملی تهران: ش ۲۹۴۱/ف . آغاز: بسمله و به نستعین الحمدللّه الذی جعل الکعبة البیت الحرام ، نسخ ، ابو المظفر علی بن غضنفر ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۵ق ، ۳۸۳ برگ [فهرست ملی تهران: ۷/۶۸۹]. ۱۰۴ . تهران ، خانقاه نور بخش: ش ۳۵۵ . نسخ و نستعلیق ، محمد زکی ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۰ق تا ۱۰۹۵ق ، «۷۱۰ص» ۳۵۵ برگ [فهرست خانقاه نوربخش: ۲/۸۳]. ۱۰۵ . تهران ، مدرسه مروی: ش ۲۵۶ . الحج ، محمد کاظم عبد العظیمی ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۶ق [فهرست مدرسه مروی: ۱۶۷]. ۱۰۶ . قم ، مدرسه فیضیه: ش ۹۳ . شرح کتاب الحجة ، نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۶ق ، ۱۹۶ برگ [فهرست مدرسه فیضیه: ۲/۷۹]. ۱۰۷ . تهران ، دکتر علی اصغر مهدوی: ش ۵۱۸ . طهارت و صلاة ، صفحه اول افتاده ، نستعلیق ، حبیب اللّه بن ملا محمد باقر طالقانی ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۶ق ، مقابله شده [نشریه نسخه های خطی: ۲/۸۷]. ۱۰۸ . قم ، مرکز احیاء میراث اسلامی: ش ۲۰۷۵ . از کتاب الوصایا تا پایان کتاب الإیمان و النذور و الکفارات ، آغاز: الحمد للّه رب العالمین ... أصل کتاب الوصایا شرح وصایا بفتح واو وتخفیف صادبی نقطه ، انجام: سپاس اللّه راست در اول و آخر ، نسخ ، محمد هاشم بن محمد علی بن علی نیشابوری ، تاریخ کتابت: یکشنبه جمادی الثانی ۱۰۹۷ق ، تصحیح شده ، ۳۴۲ برگ ، ۲۴ سطر [فهرست مرکز احیاء: ۶/مخطوط]. ۱۰۹ . مشهد ، آستان قدس رضوی: اهدایی رهبری: ش ۱۲۷۳ . جزء هشتم تا دهم: طهارت و حیض و جنائز ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۷ق [فهرست اهدایی رهبری: ۱۶۹]. ۱۱۰ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۶۱۶۷ . کتاب دعا ، فضل قرآن و العشرة ، صفحه اول افتادگی دارد ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: تصحیح و مقابله شده با نسخه اصل در ۱۰۹۷ق ، ۳۵۹ برگ [فهرست آستان قدس: ۵/۱۱۸]. ۱۱۱ . تهران ، ملی تهران: ش ۲۰۸۱/ف . کتاب الصلاة ، نستعلیق ، سعید بن سید مرتضی ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۷ق ، ۵۰۶ برگ [فهرست ملی تهران: ۵/۹۴]. ۱۱۲ . خوی ، مدرسه نمازی: ش ۲۳۰ . نستعلیق ، جلال طالقانی دیلمی ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۷ق ، تصحیح شده [فهرست مدرسه نمازی: ۱/۱۱۷]. ۱۱۳ . قم ، مرعشی: ش ۴۵۷۹ . کتاب دعا و فضل القرآن و العشرة ، نسخ ، مظفر علی بن غضنفر علی کاشانی ، تاریخ کتابت: ۲۲ شعبان ۱۰۹۸ق ، ۲۵۹ برگ [فهرست مرعشی: ۱۲/۱۵۰]. ۱۱۴ . قم ، گلپایگانی: ش ۱۳/۳۴/۶۶۴۳ . فروع ، از آغاز و انجام افتادگی دارد . آغاز: نوشتم بسوی مردی طلب می کردم از او که سؤال کند امام رضا علیه السلام را از چاه که می باشد در سرا برای وضو ، نسخ ، جلال الدین بن گنج علی مرندی ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۸ق ، ۲۸۶ برگ ، ۲۱ سطر [فهرست گلپایگانی ، رایانه ای؛ فهرست گلپایگانی ، جدید]. ۱۱۵ . یزد ، ابو الفضل سعیدی ریحانی یزدی: بدون شماره ، کتاب الجنائز ، نسخ ، داود بن جانی داودی ، تاریخ کتابت: ربیع الاول ۱۰۹۹ق [نشریه نسخه های خطی: ۴/۴۶۱]. ۱۱۶ . مشهد ، آستان قدس رضوی: اهدایی رهبری: ش ۴۲۴ . جزء اول و دوم (کتاب عقل و توحید) ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۹ق [فهرست اهدایی رهبری: ۱۶۹]. ۱۱۷ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۹۴۹۵ . جزء چهاردهم (حج) ، نسخ ، ولی بن محمد ساوجبلاغ ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۹ق ، ۳۲۰ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۳۰]. ۱۱۸ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۹۵۰۶ . جزء پنجم مجموعه ، نسخ ، محمود ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۹ق ، تصحیح شده ، ۲۸۷ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۲۲]. ۱۱۹ . تهران ، ملی تهران: ش ۲۰۸۹/ف . زکات و صوم ، نستعلیق ، محمد قدیم بن شیخ علی اصغر ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۹ق ، ۳۴۶ برگ [فهرست ملی تهران: ۵/۱۰۲]. ۱۲۰ . قم ، گلپایگانی: ش ۴۱/۳۳/۶۴۹۱ . کتاب پانزدهم (کتاب جهاد تا پایان معیشت) ، آغاز: بسمله الحمد للّه الذی فضل المجاهدین بأموالهم و أنفسهم علی القاعدین من المؤمنین ... و بعد چون امر نواب همایون اشرف ... أصل کتاب الجهاد ، نستعلیق و احادیث نسخ معرب ، محمد تقی بن حاجی خسرو ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۹ق ، در حاشیه تصحیح شده و نسخه بدل ذکر شده است ، در پایان علامت بلاغ مقابله و تصحیح دارد از روی نسخه اصل در ربیع الثانی ۱۰۹۹ق بعد از ارتحال مؤلف (شش روز کمتر از هشت ماه) ۳۲۲ برگ ، ۲۵ سطر [فهرست گلپایگانی ، رایانه ای؛ فهرست گلپایگانی ، جدید]. ۱۲۱ . یزد ، وزیری: ش ۳۳۴۸ . کتاب الحجة ، نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۹ق ، ۱۲۵ برگ [فهرست کتاب خانه وزیری: ۵/۱۶۲۳]. ۱۲۲ . تهران ، مدرسه مروی: ش ۳۱۳ . کتاب النکاح ، محمد کاظم عبد العظیمی ، تاریخ کتابت: ۱۰۹۹ق [فهرست مدرسه مروی: ۱۶۷]. ۱۲۳ . مشهد ، آستان قدس رضوی: اهدایی رهبری: ش ۱۲۷۶ . جزء ۲۳ و ۲۴ و ۲۵ (اطعمه و اشربه و زی و تجمل) ، در نسخه یادداشت شده که نسخه اصل مؤلف است ، تاریخ کتابت: قرن ۱۱ق [فهرست اهدایی رهبری: ۱۶۹]. ۱۲۴ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۱۲۸۸۱ . کتاب معیشت ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: قرن ۱۱ق ، تصحیح و مقابله با اصل ، ۳۳۴ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۳۱]. ۱۲۵ . مشهد ، آستان قدس رضوی: اهدایی رهبری: ش ۱۳۹۵ . جزء هشتم تا یازدهم: طهارت و حیض و جنائز و صلاة ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: قرن ۱۱ق ، با تملک علامه مجلسی [فهرست اهدایی رهبری: ۱۷۰۷]. ۱۲۶ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۹۴۸۹ . جلد اول و دوم ، آغاز: برابر نمونه ، نسخ و نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: قرن ۱۱ق ، مقابله با نسخه اصل ، تصحیح شده ، ۲۵۱ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۱۹]. ۱۲۷ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۹۴۹۹ . جزء ۳۱ تا ۳۳: شهادات تا کفارات ، نسخ و نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: قرن ۱۱ق ، مقابله با نسخه اصل و تصحیح شده ، ۱۲۰ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۳۵]. ۱۲۸ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۹۵۱۱ . جزء دوازدهم و سیزدهم ، نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: قرن ۱۱ق ، مقابله و تصحیح شده از روی نسخه اصل ، ۲۸۸ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۲۹]. ۱۲۹ . تهران ، مجلس شورای اسلامی: ش ۵۷۱۸ . کتاب الحجة ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: قرن ۱۱ق ، مقابله شده در ۱۰۹۲ق ، «۸۵۱ص»۴۲۶ برگ [فهرست مجلس: ۱۷/۱۶۸]. ۱۳۰ . قم ، گلپایگانی: ش ۱۶/۳۸/۷۳۹۶ . از اول تا آخر کتاب الحجة (کتاب سوم کافی) ، آغاز: الحمد للّه رب العالمین و الصلاة علی محمد و آله الحج المعصومین و بعد چون فقیر حقیر خلیل بن الغازی القزوینی ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت ، قرن ۱۱ و ۱۲ق ، نسخه مقابله شده با علامت بلاغ در آخر نسخه ، بسیاری از مطالب نسخه خط خورده و تغییر داده شده است ، ۴۲۰ برگ ، ۲۹ سطر [فهرست گلپایگانی ، رایانه ای؛ فهرست گلپایگانی ، جدید]. ۱۳۱ . قم ، مسجد اعظم: ش ۱۷۱۷ . کتاب الحجة ، از انجام افتادگی دارد . آغاز: و مخالفان نیز ابتدا به خواب را نقل کرده اند بخاری روایت ، نسخ ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: قرن ۱۱ق ، تصحیح حاشیه از مؤلف ، ۳۱۵ برگ ، ۳۰ سطر [فهرست مسجد اعظم ،قدیم: ۲۷۶؛ فهرست مسجد اعظم ، جدید]. ۱۳۲ . تهران ، ملک: ش ۵۵۸۷ . طلاق تا اشربه ، نستعلیق ، بافقی ، تاریخ کتابت: قرن ۱۱ق ، ۳۳۱ برگ [فهرست ملک: ۳/۵۳۱]. ۱۳۳ . قزوین ، مدرسه امام صادق علیه السلام : ش ۱۳۱ . باب ۵۹ تا ۱۳۲ ، از اول و آخر افتادگی دارد . آغاز: باب پنجاه و نهم اصل باب من تکره معاملته و مخالطته شرح این باب کسی است که ، نسخ ، خلیل بن غازی قزوینی (مؤلف)/ظاهرا ، تاریخ کتابت: قرن ۱۱ق ، در حواشی تصحیح شده ، خط خوردگی دارد ، ۱۳۲ برگ ، ۲۱ سطر [میراث اسلامی ایران: ۱۰/۶۱۱؛ فهرست مدرسه امام صادق علیه السلام : ۱/۱۷۴]. ۱۳۴ . کاشان ، سید محمد حسین علم الهدی رضوی: ش ۴۷(۲۳۲) . نستعلیق ، محمد بن میر حاج قزوینی ، تاریخ کتابت: قرن ۱۱ق [نشریه نسخه های خطی: ۷/۳۶]. ۱۳۵ . قم ، آستان معصومیه (س): ش ۵۸۹۰ . نسخ و نستعلیق ، مصطفی خوانساری ، تاریخ کتابت: قرن ۱۱ق ، ۸۴ برگ [فهرست آستان معصومیه(س) ، دانش پژوه: ۱۳۸]. ۱۳۶ . دامغان ، مدرسه فتحعلی بیگ(صادقیه): ش ۵۵ . از کتاب زی و تجمل تا پایان مواریث ، از آغاز افتادگی دارد ، آغاز: بودن را پنجم أصل عن مسمع بن عبدالملک عن أبی عبداللّه علیه السلام قال ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت: قرن ۱۱ق ، تصحیح شده با نشانی بلاغ ، ۲۹۹ برگ ، ۲۵ سطر ، ۲۶×۱۷ [فهرست مدرسه فتحعلی بیگ]. ۱۳۷ . تهران ، دانشگاه تهران: ش ۶۸۱ . عقل و توحید ، آغاز: برابر نمونه ، نسخ و نستعلیق ، محمد حسین بن حاج افضل بیک ، تاریخ کتابت ، ۱۱۰۰ق ، ۳۰۲ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۵/۱۳۸۷]. ۱۳۸ . تهران ، سپهسالار: ش ۱۷۲۵ . طهارت و حیض و جنائز و صلاة ، نستعلیق ، محمد ابراهیم بن محمد لاچین قزوینی ، تاریخ کتابت ، ۱۱۰۱ق ، ۳۲۷ برگ ، ۲۶ سطر [فهرست سپهسالار: ۱/۲۶۷ و ۵/۱۶۴]. ۱۳۹ . مشهد ، آستان قدس رضوی: اهدایی رهبری: ش ۳۷ . جزء هفدهم و هجدهم: نکاح و عقیقه ، ابو المظفر ملا احمد بن محمد ایروانی ، تاریخ کتابت ، ۱۱۰۲ق [فهرست اهدایی رهبری: ۱۶۸]. ۱۴۰ . تهران ، مجلس شورای اسلامی: ش ۷۵۲۲ . کتاب الصلاة ، نسخ و نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت ، ۱۱۰۴ق ، ۲۷۵ برگ [فهرست مجلس: ۲۶/۲۵]. ۱۴۱ . تهران ، دانشگاه تهران: ش ۴۴۱۲ . باب ۶۸ ، نسخ و نستعلیق ، محمد باقر بن مرتضی حسینی ، تاریخ کتابت ، ۲۸ جمادی الاول ۱۱۰۶ق ، رساله هفتم مجموعه ، «۲۱۸ـ۲۶۱»۴۴ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۱۳/۳۳۷۵]. ۱۴۲ . قم ، مسجد اعظم: ش ۳۶۸۰ . کتاب عتق تا دواجن ، از آغاز افتادگی دارد ، آغاز: چهاردهم باب عتق السکران و المجنون و المکره ، نسخ ، حبیب اللّه بن میر فاضل طالقانی ، تاریخ کتابت ، جمادی الثانی ۱۱۰۷ق ، ۳۴۲ برگ ، ۲۳ سطر [فهرست مسجد اعظم ،قدیم: ۲۷۷؛ فهرست مسجد اعظم ، جدید]. ۱۴۳ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۹۵۰۰ . روضه ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت ، ۱۱۱۲ق ، تصحیح شده ، ۴۳۱ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۳۴]. ۱۴۴ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۱۳۰۸۳ . جزء چهاردهم و پانزدهم: حج و جهاد ، برگ اول افتادگی دارد ، نستعلیق ، محمد شریف بن محمد رحیم ، تاریخ کتابت ، ۱۱۱۳ق، ۳۷۱ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۳۰]. ۱۴۵ . تهران ، دانشگاه تهران: ش ۶۷۳ . زکات و صوم و اعتکاف و نوادر ، نسخ و نستعلیق ، شهاب الدین محمد شالی ، تاریخ کتابت ، ۱۱۱۵ق ، شرح نستعلیق و متن نسخ معرب [فهرست دانشگاه تهران: ۵/۱۳۹۱]. ۱۴۶ . قم ، مدرسه فیضیه: ش ۴۹۶ . کتاب عتق و تدبیر و صید و ذباحه و اطعمه و اشربه ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت ، ۱۱۱۷ق ، ۲۶۱ برگ [فهرست مدرسه فیضیه: ۲/۷۹]. ۱۴۷ . تهران ، دانشگاه تهران: ش ۶۷۵ . کتاب نکاح و عقیقه و طلاق ، آغاز: الحمد للّه علی بلوغ الصافی شرح الکافی کتاب النکاح ، نسخ و نستعلیق ، محمد معین بن محمد فصیح ، تاریخ کتابت ، شعبان ۱۱۲۳ق ، ۳۲۶ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۵/۱۳۹۳]. ۱۴۸ . تهران ، دانشگاه تهران: ش ۶۷۷ . کتاب الوصایا ، مواریث ، حدود ، دیات ، شهادات ، قضایا و احکام ، ایمان و نذور و کفارات ، نسخ و نستعلیق ، محمد معین بن محمد فصیح ، تاریخ کتابت ، شعبان ۱۱۲۳ق ، ۳۴۸ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۵/۱۳۹۵]. ۱۴۹ . تهران ، دانشگاه تهران: ش ۶۷۴ . کتاب الجهاد و المعیشة ، آغاز: بسمله الحمد للّه الذی فضل المجاهدین بأموالهم ، نسخ و نستعلیق ، محمد معین بن محمد فصیح ، تاریخ کتابت ، ۱۱۲۳ق ، ۲۴۸ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۵/۱۳۹۲]. ۱۵۰ . یزد ، وزیری: ش ۳۳۹۸ . الطهارة و الحیض و الجنائز ، نسخ و نستعلیق ، امام ویردی بن علی اکبر ، تاریخ کتابت ، ۱۱۲۳ق ، ۲۴۷ برگ [فهرست کتاب خانه وزیری: ۵/۱۶۳۹]. ۱۵۱ . تهران ، دانشگاه تهران: ش ۶۷۱ . کتاب طهارت ، حیض ، جنائز و صلاة ، نسخ و نستعلیق ، محمد معین بن محمد فصیح ، تاریخ کتابت ، شعبان ۱۱۲۵ق ، متن نسخ ، ۳۷۳ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۵/۱۳۹۰]. ۱۵۲ . مشهد ، آستان قدس رضوی: اهدایی رهبری: ش ۳۴۲ . جزء چهارم: کتاب ایمان و کفر ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت ، ۱۱۲۵ق [فهرست اهدایی رهبری: ۱۶۹]. ۱۵۳ . تهران ، دانشگاه تهران: ش ۶۷۲ . حج ، آغاز: الحمد للّه الذی جعل الکعبة البیت الحرام قیاما للناس ، نسخ و نستعلیق ، محمد معین بن محمد فصیح ، تاریخ کتابت ، ۱۱۲۵ق ، نسخ در متن و نستعلیق در شرح ، ۳۰۱ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۵/۱۳۹۲]. ۱۵۴ . تهران ، دانشگاه تهران: ش ۶۷۶ . جزء بیستم تا بیست و ششم: عتق تا دواجن ، نسخ و نستعلیق ، محمد معین بن محمد فصیح ، تاریخ کتابت ، ربیع الثانی ۱۱۲۶ق ، متن به نسخ ، ۲۸۵ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۵/۱۳۹۴]. ۱۵۵ . قم ، گلپایگانی: ش ۳۶/۸ . دعا تا معیشت ، محمد معین ، تاریخ کتابت ، ۱۱۳۲ق ، ۱۶۰ برگ [فهرست گلپایگانی ، رایانه ای]. ۱۵۶ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۷۷۰۷ . جزء هشتم تا شانزدهم: طهارت تا پایان معیشت ، نسخ ، حسن بن هاشم ، تاریخ کتابت ، ۱۱۴۱ق ، ۵۵۸ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۳۱]. ۱۵۷ . تهران ، مجلس شورای اسلامی: ش ۱۳۵۳۸ . کتاب دعا ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت ، مقابله با نسخه اصل توسط محمد کاظم بن آقا محمد صادق در سال ۱۱۵۴ق و تصحیح شده ، ۱۹۲ برگ [فهرست مجلس: ۳۷/۳۷]. ۱۵۸ . مشهد ، آستان قدس رضوی: ش ۹۵۰۲ . جزء سوم: کتاب الحجة تا اول باب کراهیة التوقیت ، نسخ و نستعلیق ، کل محمد بن خان محمد کاوکانی ، تاریخ کتابت ، قرن ۱۲ق ، ۲۷۳ برگ [فهرست آستان قدس: ۱۴/۳۲۱]. ۱۵۹ . تهران ، ملی تهران: ش ۲۴۸۹/ف . کتاب عقیقه ، طلاق ، عتق و تدبیر ، صید و ذبایح ، نستعلیق ، عبد الغفار بن محمد صالح ، تاریخ کتابت ، قرن ۱۲ق ، ۲۵۹ برگ [فهرست ملی تهران: ۵/۶۶۲]. ۱۶۰ . قم ، گلپایگانی: ش ۴۴/۲/۲۲۴ . اصول (از باب فضل دعا تا انتهای کتاب عشرت) ، از آغاز افتادگی دارد . آغاز: هفدهم باب الاجتماع فی الدعاء ... شصتم باب دعوات موجزات لجمیع الحوائج للدنیا و الآخرة بدانکه آنچه در این شرح مذکور می شود در توضیح آیاتی که از متشابهات است ... باب اول اصل باب فصل ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت ، قرن ۱۲ق ، در حاشیه دارای علامات تصحیح و بلاغ است ، ۲۷۲ برگ ، ۱۹ سطر ، ۱۷×۲۵ [فهرست گلپایگانی ، رایانه ای؛ فهرست گلپایگانی ، جدید]. ۱۶۱ . قم ، دار الحدیث: ش ۱۷۳ . کتاب الحج ، از آغاز و انجام افتادگی دارد ، آغاز: فرشتگان از عقب شیطان می روند تا ایشان پنهان می شوند و در دریا یا دریای محیط عرض نمودم که بچه سبب نو حاجی را داخل شدن در کعبه ، انجام: که من بیگناه را نفرین می کنی ... آنست که لغزیدن سبب ضرب نیست و رم کردن سبب ضرب است و دلالت ندارد و چون ممکن است که از ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، تاریخ کتابت ، قرن ۱۲ق ، در اثنای نسخه تملکی در ۹ ربیع ۱۱۸۹ق ، ۲۵۰ برگ ، ۲۱ سطر [فهرست دار الحدیث]. ۱۶۲ . تهران ، مجلس شورای اسلامی: ش ۲۰۳۹ . کتاب الزکاة ، نسخ ، محمد حسن روضه خوان ، تاریخ کتابت ، ۱۲۹۳ق ، تصحیح شده ، «۳۲۸ص»۱۶۴ برگ ، سابقه: شمرکز احیاء میراث اسلامی: عکس ۸۹۸ [فهرست مجلس: ۶/۳۶؛ فهرست عکسی مرکز احیاء: ۳ / ۹۸]. ۱۶۳ . تهران ، دانشکده الهیات: ش ۱/۳۱ . کتاب توحید ، نستعلیق ، فضل بن علی ، تاریخ کتابت ، سده ۱۲ و ۱۳ق [فهرست الهیات تهران: ۱/۷۰۸]. ۱۶۴ . قم ، مرعشی: ش ۷۲۵۱ . کتاب توحید و عقل ، نستعلیق ، خلیل بن غازی قزوینی (مؤلف) ، بدون تاریخ کتابت ، متن روایت ها نسخ معرب ، ۹۳ برگ [فهرست مرعشی: ۱۹/۴۷]. ۱۶۵ . تهران ، مجلس شورای اسلامی: مجموعه خویی: ش ۱۵۴ . کتاب التوحید ، نسخ ، محمد علی بن ملا رجبعلی ، تاریخ کتابت ، ۱۱۲۴ق ، رساله دوم مجموعه [فهرست مجلس: ۷/۱۷۶]. ۱۶۶ . تهران ، دانشگاه تهران: ش ۶۸۲ . کتاب ایمان و کفر ، آغاز: بسمله الحمد للّه الذی حبب إلینا الإیمان و کره إلینا ، نسخ و نستعلیق ، بدون نام کاتب ، بدون تاریخ کتابت ، شاید نسخه اصل ، ۳۰۱ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۵/۱۳۸۹]. ۱۶۷ . قم ، گلپایگانی: ش ۲۲/۱۹ . جلد دوم ، نستعلیق ، محمد بن خان محمد کاوکانی ، بدون تاریخ کتابت ، ۲۳۱ برگ [فهرست گلپایگانی ، قدیم: ۱/۱۸۳]. ۱۶۸ . قم ، گلپایگانی: ش ۱۰۷/۳۲/۶۴۰۷ . اصول (شرح کتاب عقل و شرح کتاب توحید) ، آغاز: برابر نمونه ، نسخ و احادیث نسخ معرب ، بدون نام کاتب ، بدون تاریخ کتابت ، در حاشیه تصحیح شده است ، با نسخه اصل در بلده لاهور مقابله شده است ، ۳۲۰ برگ ، ۳۳ سطر [فهرست گلپایگانی ، رایانه ای؛ فهرست گلپایگانی ، جدید]. ۱۶۹ . قم ، مرکز احیاء میراث اسلامی: ش ۲۰۷۵ . آغاز: الحمد للّه رب العالمین ... أصل کتاب الوصایا ، انجام: و سپاس اللّه راست در اول و آخر ، نسخ ، محمد هاشم بن محمد علی بن علی نیشابوری ، بدون تاریخ کتابت [فهرست مرکز احیاء: ۶/مخطوط]. ۱۷۰ . یزد ، وزیری: ش ۳۳۸۴ . کتاب دعا ، نسخ ، خان محمد طباطبایی ، بدون تاریخ کتابت [فهرست کتاب خانه وزیری: ۵/۱۶۳۵]. ۱۷۱ . همدان ، مدرسه غرب: ش ۱۰۸۷ . جلد سوم ، نسخ ، بدون نام کاتب ، بدون تاریخ کتابت ، توسط ابوذر فرزند مؤلف بر وی قرائت و تصحیح شده در سال ۱۰۶۸ق با امضای شارح [فهرست مدرسه غرب: ۳۴]. ۱۷۲ . مشهد ، مدرسه نواب: ش ۱۱۹ . شرح دیباچه و کتاب التوحید ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، بدون تاریخ کتابت ، گویا نسخه اصل ، با وقفنامه ای به خط مؤلف در سال ۱۰۷۵ق ، با تصحیح و تبدیل [فهرست دو کتاب خانه مشهد: ۴۹۰]. ۱۷۳ . تهران ، خانقاه نور بخش: ش ۳۹۱ . دعا تا پایان العشرة ، نستعلیق ، محمد معصوم دشت بیاضی ، بدون تاریخ کتابت ، «۴۴۶ص»۲۲۳ برگ [فهرست خانقاه نوربخش: ۲/۱۰۴]. ۱۷۴ . قم ، شیخ حیدر علی مؤید: ش ۱۲۲۲ . اول نکاح تا آخر عقیقه ، نستعلیق ، بدون نام کاتب ، بدون تاریخ کتابت ، مقابله شده با نسخه اصل وبلاغ دارد ، ۴۲۴ برگ ، ۲۱ سطر ، ۱۵×۲۵ [فهرست مؤید: ۳/۱۹۰]. ۱۷۵ . قم ، شیخ حیدر علی مؤید: ش ۱۲۵۶ . کتاب تجارت ، از آغاز وانجام افتادگی دارد ، آغاز: لأبی موسی عندی ألف و سبعمئه دینار ، انجام: ناسخ حکمی از احکام شرایع سابقه بود جایز است که ، نسخ و نستعلیق ، محمد هادی بن محمد امین قزوینی ، تاریخ کتابت: یکشنبه ۱۲ ربیع الاول؟ ، ۲۶۳ برگ ، ۲۹ سطر ، ۵/۱۸×۲۹ [فهرست مؤید: ۳/۲۱۵].
.
1) . فهرستگان نسخه های خطّی حدیث و علوم حدیث شیعه، ج ۴، ص ۴۸۱، ش ۱۹۸۵.
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
. .
۲/۱۱. نسخه های گزارش شده به خطّ مؤلّف
۳/۱۱. گزارشی از نسخه های تهیّه شده
۲/۱۱. نسخه های گزارش شده به خطّ مؤلّفدر بین نسخه های موجود از صافی، سه نسخه به خطّ خود مؤلّف است که مشخّصات آنها عبارتند از: ۱ . قم ، مرعشی: ش ۷۲۵۱ . کتاب عقل و توحید ، نستعلیق ، بدون تاریخ کتابت ، متن روایت ها نسخ معرب ، ۹۳ برگ [فهرست مرعشی: ۱۹/۴۷]. ۲ . تهران ، دانشگاه تهران: ش ۶۸۲ . کتاب ایمان و کفر ، نسخ و نستعلیق ، ۳۰۱ برگ [فهرست دانشگاه تهران: ۵/۱۳۸۹]. ۳ . قزوین ، مدرسه امام صادق علیه السلام : ش ۱۳۱ . باب ۵۹ تا ۱۳۲ ، نسخ ، تصحیح شده در حواشی با خط خوردگی زیاد، ۱۳۲ برگ [میراث اسلامی ایران: ۱۰/۶۱۱؛ فهرست مدرسه امام صادق علیه السلام : ۱/۱۷۴].
۳/۱۱. گزارشی از نسخه های تهیّه شدهبرای تصحیح شرح کتاب العقل والعلم و کتاب التوحید تعداد شش نسخه تهیه شد که عبارتند از: ۱. قم، مسجد اعظم: ش ۲۰۷۱. این نسخه از قسم اصول کافی تا پایان «کتاب التوحید» را شامل است، و نام کاتب و تاریخ کتابت آن نامعلوم است. هرچند که در فهرست کتابخانه مذکور، به اشتباه، کتابت آن به مرحوم ملّا صالح مازندرانی، شارح شهیر کتاب کافی (م ۱۰۶۴ق) نسبت داده شده است، و ظاهرا اشتباه وی از اینجا نشأت گرفته که کاتب این نسخه، در پایان آن، تاریخ فراغ مرحوم ملّا صالح مازندرانی از شرح خودش را آورده و با تاریخ فراغ ملّا خلیل از این شرح مقایسه نموده است. در پایان نسخه به خطّ کاتب آمده است: «بلغ قبالاً مع الأصل من النسخ، والحمد للّه اوّلاً و آخرا» که نشانگر مقابله این نسخه با نسخه اصل می باشد و وجود علامات تصحیح و مقابله مختصر در هامش نسخه، مؤیّد این مطلب است. نسخه به خطّ نسخ زیبا نوشته شده و تعداد اوراق آن ۴۰۳ برگ می باشد. متن احادیث در آن برجسته شده و با خطّ ممتد مشخّص شده است و متن احادیث کافی اعراب گذاری شده است. ۲. قم، مدرسه گلپایگانی: ش ۸۶/۲۶. این نسخه شامل کتاب عقل و کتاب توحید می باشد و توسّط جعفر بن غازی (برادر شارح) کتابت شده و در مورّخه سنه ۱۰۶۶ق کتابت آن به پایان رسیده است. کاتب در پایان این نسخه چنین آورده است: وفّقت لإتمام شرح کتاب التوحید من الکافی الموسوم ب «گنجینه شاهی» بعون اللّه الملک الباقی من تصانیف مولانا المحقّق و الحبر المدقّق أعظم الأفاضل فی الأنام المقتفی لآثار أهل البیت علیهم السلام المعرض عن الأباطیل المهلکة المشتهرة فی الأنام، سمّی خلیل الرحمن... و أنا المقرّ بجرمه الکثیر والذنب الغفیر المتوقّع من الربّ الغفران جعفر بن الغازی الرازی ـ عفی عنهما ـ شرعت فی کتابته بعد ثمانیة أجزاء ونصف من یوم الجمعة السابع عشر من شهر رجب والفراغ من الکتابة یوم الجمعة ارتفاع النهار منه الخامس عشر من شهر شعبان شهور سنة ستّ و ستّین وألف هجریّة (۱۰۶۶)... . نسخه به خطّ نستعلیق و تعداد اوراق آن ۲۳۷ برگ می باشد و دارای حواشی مختصر و علامات تصحیح است. و در هامش برخی از صفحات آن علامات بلاغ دیده می شد که از آن جمله است علامت «بلغ سماعا أیّده اللّه تعالی» در صفحات ۳۵۱، ۴۰۷، ۴۹۳ و... . ۳. قم، مدرسه گلپایگانی: ۸۱/۸ش ۱۳۷۱. این نسخه نیز از اوّل بخش اصول کافی تا آخر کتاب توحید را شامل است و توسّط محمّد قاسم لاهیجی کتابت شده و در مورّخه پنجشنبه ۲۱ جمادی الثانی سنه ۱۰۶۷ق به پایان رسیده است. در پایان این نسخه، کاتب اختتامیّه ای را درباره تألیف کتاب صافی برای صفی قلی بیگ در سنه ۱۰۶۷ق ذکر کرده و در ضمن آن، از آن به عنوان «گنجینه شاهی» نام برده است. نسخه به خطّ نستعلیق بوده و در هامش آن علامات تصحیح و مقابله به چشم می خورد و متن احادیث کافی معرّب و برجسته و با خطّ کشیدگی مشخّص شده اند. و تعداد اوراق آن ۳۳۸ برگ می باشد. ۴. قم، مسجد اعظم: ش ۱۰۶. این نسخه نیز شامل کتاب عقل و کتاب توحید از اصول کافی است و نام کاتب آن معلوم نیست ولی تاریخ کتابت آن، مطابق آن چه که در پایان نسخه ذکر شده سنه ۱۰۷۶ق می باشد. نسخه به خطّ نستعلیق بوده و شامل ۳۴۶ برگ می باشد و عناوین و متن احادیث کافی در آن رنگی و احادیث با اعراب کامل آمده اند و نشانه های تصحیح، در حاشیه نسخه دیده می شود. ۵. قم، کتابخانه گلپایگانی: ش ۴۱۲۵۰ (۶۱۹۷/۳۲/۱۰۷). این نسخه نیز تا پایان کتاب توحید را شامل است و کاتب و تاریخ کتابت آن نامعلوم است. خطّ نسخه شبیه به نسخ است و احادیث کافی در آن با اعراب کامل آمده اند و ۳۳۸ برگ می باشد. ۶. نسخه حجری. این نسخه از صافی، شامل شرح اصول کافی است و در سال ۱۳۲۳ در لکهنو در مطبعه فیض، چاپ شده است.
.
. .
۴/۱۱. اختلاف در تحریر نسخه ها
۴/۱۱. اختلاف در تحریر نسخه هاشایسته آن بود که در تصحیح این اثر، از همه نسخه های تهیّه شده استفاده گردد و با هم مقابله شده و اختلافات آنها گزارش گردد. امّا از آنجا که بین نسخه های موجود، اختلاف جدّی وجود داشت، بگونه ای که بعد از مقابله چند بخش از کتاب به این نتیجه رسیدیم که مؤلّف مکرر در نوشته خود تجدید نظر کرده و در بسیاری از موارد عبارت را تعویض و یا حذف کرده و در برخی از موارد از نظر خود برگشته و یا به اشتباهات خود در شرح برخی از احادیث پی برده و آنها را اصلاح نموده است. لذا از مقابله تمام نسخه ها با هم و گزارش اختلافات صرف نظر کردیم و در مقابل سعی کردیم تا ترتیب تحریرهای موجود را با مطالعه و تفحّص و تطبیقات زیاد کشف کنیم، تا بتوانیم جدیدترین تحریر را شناسایی نموده و در صورت امکان، با تحریرهای قبل آن در موارد ضرورت تطبیق دهیم. و این مهمّ، با تفحّص و تطبیق زیاد صورت گرفت و در نهایت، به چهار تحریر مختلف رسیدیم که به ترتیب عبارتند از: تحریر نخست؛ این تحریر در دو نسخه گزارش شده از مدرسه آیة اللّه گلپایگانی قم می باشد که به شماره های (۸۶/۲۶) به کتابت جعفر بن نمازی (برادر شارح) و (۸۱/۸/۱۳۷۱) به کتابت محمّد قاسم لاهیجی معرفی شدند. تحریر دوم؛ این تحریر در نسخه شماره (۱۰۶) مسجد اعظم دیده می شود که کاتب آن نامعلوم است؛ و همچنین تحریر موجود در چاپ حجری نیز مطابق با همین تحریر است. تحریر سوم؛ این تحریر در نسخه شماره (۱۰۷/۳۲/۶۱۹۷) گلپایگانی دیده می شود. تحریر چهارم؛ این تحریر در نسخه شماره (۲۰۷۱) مسجد اعظم دیده می شود که کاتب آن نامعلوم است، ولی در فهرست کتابخانه اشتباها آن را به ملّا صالح مازندرانی نسبت داده است. با مقایسه ها و تطبیقات زیادی که بین تحریرات چهارگانه صورت گرفت، چنین حاصل شد که تقریبا ترتیب تحریرها همان است که ذکر شد و تحریر چهارم که البتّه تفاوت آن با تحریر سوم به شدّت اختلاف موجود در بین تحریرهای دیگر نیست، تحریر نهایی مصنّف است و از لحاظ عبارت پردازی و محتوا، صحیح تر از سایر تحریرها می باشد. ما در این جا، به جهت اینکه خوانندگان محترم، اختلاف موجود در میان این تحریرها را به خوبی تصوّر کنند، چند نمونه از فقرات این شرح را که تحریر آن در میان چهار قسم موجود، حتّی مفهوم و محتوا و نظریّه مصنّف تغییر یافته، عینا می آوریم: نمونه اوّل: فقره متعلّق به شرح حدیث دوازدهم از «باب الأخذ بالسنّة وشواهد الکتاب» است که متن حدیث از حضرت امیر المؤمنین علیه السلام چنین است: «السنّة سنّتان؛ سنّة فی فریضة الأخذ بها هُدیً، وترکها ضلالة، و سنّة فی غیر فریضة الأخذ بها فضیلة وترکها إلی غیر خطیئة». شرح این حدیث در نسخه شماره (۸۶/۲۶) که تحریر اوّل مصنّف است، چنین است: إِلی به معنی «مَعَ» است و ظرف، خبر مبتدا است. و غَیْر بی تنوین است و مضاف است به خَطِیئَة. یعنی: امیرالمؤمنین علیه السلام گفت: راه و روشی که پیغمبر صلی الله علیه و آله آورده از جانب اللّه تعالی، بر دو قسم است؛ یکی راه و روشی که در محکمات قرآن هست، دست زدن به آن راه و روش، راه یافتن به حقّ است و ترک آن گمراهی است. مراد به بودن در محکمات قرآن آن است که یا خودش صریح باشد، یا چیزی صریح باشد که از آن، طریق عمل در آن معلوم می شود، مثل وجوب سؤالِ «أَهل الذکر» و عمل به آنچه گویند؛ چه از آن معلوم می شود که عمل به خبر واحد صحیح واجب است؛ چون وجوب عمل به آن معلوم است از «أَهل الذکر» ائمّه معصومین علیهم السلام ... (تا پایان باب که دو صفحه دیگر مطلب توضیحی دارد). امّا همین فقره، در تحریر دوم در نسخه شماره (۱۰۶) مسجد اعظم چنین است: إِلی اینجا مثل «إلی» در «زیدٌ منقطعٌ إلی عمرو» است. غَیْر با تنوین است و به معنی «ضدّ» است و ظرف، متعلّق به «تَرک» است به تضمین معنی توجّه؛ و مراد، ترکِ بالکلّیّه است به توجّه به ضدّ آن، و لهذا در شقّ اوّل «إلی غَیر» مذکور نیست؛ زیرا که ترک فریضه مطلقا ضلالت است، خواه بالکلّیّه باشد و خواه گاهی باشد؛ یعنی: امیرالمؤمنین علیه السلام گفت: راه و روشی که پیغمبر علیه السلام آورده از جانب اللّه تعالی بر دو قسم است؛ یکی راه و روشی که در جمله فریضه است مثل فرایض یومیّه، دست زدن به آن راه و روش راه یافتن به حقّ است و ترک آن گمراهی است. دیگری راه و روشی که در جمله غیر فریضه است، مثل نوافل یومیّه، دست زدن به آن کمالی است آدمی را و ترک آن بالکلّیّه نیافتن است؛ به معنی این که تارک آن بالکلّیّه بزه و محروم از ثواب عظیم می شود، اگر چه مستحقّ عذاب جهنّم نشود. (پایان کتاب) امّا در تحریر سوم و چهارم این قسمت افتادگی دارد. نمونه دوم اینکه، در شرح حدیث اوّل از کتاب عقل و جهل، در تحریر نهایی که در چاپ حاضر ما برآن اعتماد نموده ایم، در ذیل «شرح» از کلمه: «الخلق: تدبیر» تا اوّل «یعنی» در تحریرات اوّل و دوّم نیامده است و به جای این دو صفحه مطلب ـ تقریبا ـ تنها عبارت زیر آمده است: «مراد به عقل خرد نیست، بلکه خردمندی است به قرینه آنچه می آید در حدیث سوم و سی دوم این باب» و مضافا اینکه نظر مصنّف نیز در این مقام به کلّی عوض شده و در تحریر حاضر، مراد از عقل را همان خرد دانسته که شرط تکلیف است. و در ترجمه همین حدیث نیز، به خاطر این تغییر رأی، اختلافات بسیار جدّی بین تحریرها وجود دارد که آوردن عین فقرات در اینجا، موجب اطناب کلام خواهد شد. نمونه سوم اینکه، در تحریر حاضر، در ذیل حدیث هشتم از کتاب عقل و جهل، مصنّف، حدود یک صفحه، مفردات این حدیث را شرح کرده است، در حالی که در تحریر نخست، مستقیما به ترجمه پرداخته و اصلاً به بیان مفردات نپرداخته است. نمونه چهارم اینکه، در شرح فقره نخست حدیث هشام از کتاب عقل و جهل، در تحرر نخست، در شرح مفردات تا کلمه «یعنی» تنها دو سطر مطلب است که به تعریف عقل و فهم و فرق بیان آن دو پرداخته است، ولیکن در تحریر حاضر حدود دو صفحه، مطلب آورده شده است. و همچنین است در بسیاری از مواضع دیگر، که اختلافات جدّی و ماهوی در بین تحریرهای مختلف وجود دارد.
.
. .
. .
. .
شیوه تحقیق
شیوه تحقیقبا توجه به وجود تحریرهای مختلف، پس از شناسایی تحریر نهایی و صحیح تر، به ناچار تنها نسخه ای را که به صورت مستمرّ و کامل به آن اعتماد نمودیم، نسخه شماره (۲۰۷۱) مسجد اعظم است، و اصل را بر آن قرار دادیم و تنها در مواردی که قرائت نسخه مشکل بود و یا احساس خلل و مشکلی در متن نمودیم به نسخه های دیگر مراجعه شد و در برخی از موارد به اختلاف نسخه ها در هامش کتاب اشاره کردیم. البتّه این نسخه، با وجود برخورداری از خطّ خوب و خوانا، در چند مورد، افتادگی دارد که ما در این موارد، از نسخه تحریر سوم، آن را تکمیل نموده ایم و در هامش کتاب نیز به آن تذکّر داده ایم. لازم به ذکر است، چون نثر صافی مربوط به قرن یازدهم هجری است و بلکه در مقایسه با فارسی آن زمان نیز، از اغلاق و ابهام و سنگینی بیشتری برخوردار است، در ویرایش و علامت گذاری آن سعی فراوان شد تا با گذاشتن علامت ویرایشی و اعراب گذاری، فهم مطلب برای خوانندگان آسان شود و به این جهت برخی از عبارت های مؤلّف مکرر مورد مطالعه قرار گرفت و برای یافتن متن آسان تر، به نسخه های دیگر مراجعه شد تا حتّی الامکان، متن ارائه شده از اشکال کمتری برخوردار باشد. تخریج احادیث و نقل قول ها، مقابله احادیثِ کافی در این اثر با کافیِ مطبوع و گزارش اختلاف های موجود بین متن کافی در صافی و متن آن در کافی مطبوع و توضیح برخی از عبارات مشکل مؤلّف به اختصار در پانوشت و برخی دیگر از کارهای فنی و شکلی، از دیگر زحماتی است که در تصحیح این اثر به انجام رسیده است. در پایان تذکر دو نکته ضروری است: ۱. همچنان که در گذشته یادآور شدیم، ملاخلیل، نماینده افکار و اندیشه هایی است که بطلان برخی از آنها واضح است. وی در صافی، همچون سایر آثارش، گاه به تندی با مجتهدان و فلاسفه برخورد کرده و قلمش از انصاف خارج شده و نسبت های ناروایی به آنها می دهد. به یقین چاپ این اثر به معنای دفاع از این گونه سخنان و افکار نیست، بلکه تنها به نمایش گذاشتن اندیشه های شخصیتی است که در عصر خود، تأثیرگذار بوده و همواره آراء او مورد نقد و بررسی اندیشمندان و عالمان دیگر بوده و هست. ۲. ملا خلیل به شرح تمام کافی پرداخته است و ما اکنون به عنوان نمونه، به چاپ بخشی از شرح اصول کافی اقدام کرده تا در زمانی دیگر به تصحیح و چاپ ادامه آن بپردازیم و طبق برآورد ابتدایی، چاپ تمام صافی افزون بر ۳۰ جلد خواهد شد. به پایان رسیدن تصحیح این بخش از صافی مرهون تلاش جمعی است که با ذکر اسامی آنها، از زحمات آنان تقدیر می شود: از حجة الاسلام جناب آقای رضا قبادلو به جهت ویرایش جلد اول، و از محقق گرام جناب آقای حمید احمدی جلفایی به جهت ویرایش جلد دوم، و از فاضل ارجمند جناب آقای محمدهادی خالقی به جهت نظارت بر ویرایش کتاب، و از محقق پرتلاش حجة الاسلام علی صدرایی به جهت فراهم آوردن مطالبی در زندگی مؤلف. و هم چنین از اندیشمند مخلص جناب آقای ابوالفضل عرب زاده مدیر محترم کتابخانه آیة اللّه گلپایگانی به جهت در اختیار قرار گذاشتن چند نسخه خطی از صافی. از خداوند منّان مزید توفیق همگان را خواستاریم.
.
. .
M۸۲۱_T۱_File_۹۹۱۸۷۷.jpg
.
M۸۲۱_T۱_File_۹۹۱۸۷۸.jpg
.
M۸۲۱_T۱_File_۹۹۱۸۷۹.jpg
.
M۸۲۱_T۱_File_۹۹۱۸۸۰.jpg
.
M۸۲۱_T۱_File_۹۹۱۸۸۱.jpg
.
M۸۲۱_T۱_File_۹۹۱۸۸۲.jpg
.
M۸۲۱_T۱_File_۹۹۱۸۸۳.jpg
.
M۸۲۱_T۱_File_۹۹۱۸۸۴.jpg
.
M۸۲۱_T۱_File_۹۹۱۸۸۵.jpg
.
M۸۲۱_T۱_File_۹۹۱۸۸۶.jpg
.
M۸۲۱_T۱_File_۹۹۱۸۸۷.jpg
.
M۸۲۱_T۱_File_۹۹۱۸۸۸.jpg
.
صافی در شرح کافی
اشاره
صافی در شرح کافی
.
. .
بسم اللّه الرحمن الرحیم فتحِ صافیِ گنجینه شاهیِ شرح کافیِ احادیثِ رازداران الهی، گشادِ نعیمِ نامتناهیِ حمد بی شریک است ـ تَعَالی شَأْنُه ـ که به دلالت کریمه: «وَ مَا کَانَ النَّاسُ إِلَا أُمَّةً وَ حِدَةً فَاخْتَلَفُوا» (1)و کریمه: «کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَ حِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ» ، (2)جمیع افراد انسان را جاهل به غیب و مایل به دعوی و اختلاف آفریده، تا در هر چه بی مکابره اختلاف در آن و در دلیلِ آن رود و خلایق را احتیاج به کسی که حکم کند در آن، شود، همگی محتاج به حکم الهی و کتاب سماوی باشند و غیر انبیا، محتاج به انبیا و انبیا محتاج به وحیِ خالق ارض و سما بوده، هیچ کدام در آن، انکار ربوبیت ربّ العالمین نکنند؛ یعنی شرکتی در حُکم، با صاحب کلِّ اختیارِ هر کس و هر چیز ننمایند. و به مؤدّای: «وَ لَوْلَا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ فِیمَا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ» (3)رعایت احتیاج به امام معصومِ مُفْتَرض الطاعه در هر زمانی نموده، اکثر احکام خود را به محکمات قرآن، صریح نساخت؛ بلکه هنوز راه اختلاف در آن باقی گذاشت و به علمِ جمیع آنها اوصیا را نواخت تا تشنگان زلال ایقان و راعیان شروط ایمان، به توجّهِ تامّ و اخلاصِ تمام در اقوال خود، استفاضه از کلمات مشکل گشای ائمّه اثنا عشر ـ عَلَیْهِمْ صَلَوَاتُ اللّه ِ وَ سَلَامُهُ إلی یَوْمِ الْمَحْشَر ـ نمایند و در افعالِ خود، راه پیروی احادیث و آثار ایشان پیمایند. و صلوات نامیاتْ بر جمیع انبیا و حُجَج، خصوصا هادی سُبُل، مأمور به امرِ: «قُلْ مَا کُنتُ بِدْعًا مِّنَ الرُّسُلِ» ، (4)شفیع عاصیان، رحمت عالمیان، ثمره شجره قریش (5). از آل هاشم و عَدنان، خاتم النبیّین محمّد بن عبداللّه ؛ و وصیّ او به نصّ قرآن، حلّال مشکلات، کشّاف مبهمات، رازدار حضرت مصطفی، صف شکن میدانِ لافتی، نعمة اللّه العُظمی، کلمة اللّه الکُبری، اسداللّه الغالب، امیرالمؤمنین علی بن أبی طالب، و جمیع اوصیای او ائمّه هُدی که به انوار مطالع هدایت، ساحت ملّت بیضا را روشن و هویدا ساختند و به اَزهار لَوامع بلاغت، عرصه شریعت غرّا را منوّر کرده، لوای عالم آرای علم دین مبین برفراز قبّه خضرا برافراختند، خصوصا وصیّ الأوصیاء، بقیّة اللّه فِی الأرض و السماء، که تسلّی مؤمنان به انتظار جود او، و قرار زمین و نباتش، و مدار آسمان و برکاتش، به فیض وجود اوست. امامِ عباد الرحمن، الحجّة بن الحسن، صاحب الزمان. امّا بعد، چنین گوید محرّر این اوراق، خَلِیلُ بنُ الغازی القزوینی عُفی عَنْهُما بالنَّبیِّ والوصیِّ ـ که در شعبان هزار و شصت و چهار هجری، به فیروزی و اقبال، رایات جاه و جلالِ اعلی حضرت، پادشاه زمان، نور حدقه شیعیان، نور حدیقه اهل ایمان، غلام با اخلاص صاحب الزمان، برگزیده خاندان مصطفی، شهسوار اولاد مرتضی، آن که به جلال مهابت، در جمیع ممالک محروسه، عدل گُسترد؛ و به کمال عدالت، در میان قوی و ضعیف، رعیّت پرورد: ابوالغازی، ابوالمظفّر، السلطان بن السطان بن السلطان، المؤیّدُ بالتأیید الربّانی، السلطان محمّد الملقّب به شاه عبّاس ثانی الحسینی الموسوی الصفوی ـ خَلَّدَ اللّه ُ تَعَالی مُلْکَهُ وَ سُلْطَانَهُ، وَ أَفَاضَ عَلَی الْعَالَمین بِرَّهُ وَعَدْلَهُ وَ إِحْسَانَهُ. بعد از فتح بعضِ اطراف دیار و اِدبار مخالفان نگون سار در دارالموحّدین قزوین صِینَتْ عَنْ کَیْدِ الْحَاسِدِین ـ نزول اجلال نمود. و چون این بلده فاخره، مولد و مظهر آن لطف اِله بود، انبساطی تمام در این مکان، حاصل نموده، با وجود تلاوت قرآن و دعا و روزه و زیادتیِ گرمای قلب الأسد، هر روزه به تجدید نظم و نسقِ عساکرِ منصوره پرداخت و در ماه رمضان المبارک، قصد ثواب افطار به روزه داران اهل اسلام و ترویج دینِ سپرده شده به دوازده امام نموده، به احضار علمایی که در پایه سریر اعلی حاضر بودند، فرمان داد تا مجلس اشرف اعلی به علمای نامدار و اُمرای ذَوِی الاقتدار و اکابر هر دیار قرار گرفت. و چنانچه عادت آفتاب عالمتاب، آن است که ذرّه پنهان را ظاهر سازد، بعد از تحقیق احوال علما و کتب احادیث صحیحه دوازده امام علیهم السلام ، التفات به این بی مقدار کرده، شغل شرح کافی کلینی، مسمّی به شافی را معلوم ساخت. پس بِالْمُشافِهَةِ الْعَلِیّةِ الْعالِیه، فرمان واجب الإذعان، شرف صدور یافت به شرحی دیگر بر کافی به زبان فارسیِ آیان (6)تا جمیع خلایق از عرب و عجم، طریق فهم احادیث ائمّه معصومین ـ صلواتُ اللّه و سَلامُهُ عَلَیْهِمْ أَجْمَعین ـ را به سهولت دریابند و ثواب آن به روزگار فرخندهْ آثارِ اعلی حضرت، پادشاه دین پناه ویک رنگانِ این خاندانِ ولایتْ نشان عاید گردد. سَمْعا و طَاعَةً گفته، چون اوصاف و شمایل اعلی حضرت، پادشاه اسلام را موافق دو حدیث که مذکور می شود، دید، به عرض رسانید که: شیخ ابو جعفر طوسی (که مصنّف کتاب تهذیب الأحکام و کتاب استبصار است) کتابی در احادیث غیبت صاحب الزمان ـ عَلَیْهِ صَلَوَاتُ الرَّحْمن ـ تصنیف کرده و در آن کتاب، دو حدیث از حضرت رسول ثقلین ـ عَلَیْهِ وَ آلِهِ السَّلَام ـ روایت کرده موافق این تأییدِ دین مبین که واقع شد و امید آن است که روز به روز در تزاید باشد: یکی آن که گفته که: «رُوِیَ عَنِ النَّبِیٍّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: یَخْرُجُ بِقَزْوِیْنَ رَجُلٌ اِسْمُهُ اِسْمُ نَبِیٍّ، یُسْرِعُ النَّاسُ إِلَی طَاعَتِهِ، الْمُشْرِکُ وَالْمُؤْمِنُ، یَمْلَأُ الْجِبَالَ خَوْفَا» (7). یعنی: منقول است از پیغمبر صلی الله علیه و آله این که او گفت که: ظاهر می شود در قزوین، مردی که نامش موافق نام پیغمبری باشد. می شتابند مردمان به سوی طاعتش، خواه مردمان مشرک و خواه مؤمن. پُر می کند آن مرد، کوه ها را از ترس؛ یعنی به کمال مهابت و شوکت خواهد رسید. دیگری آن که گفته که: «عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله اَنَّهُ قَالَ: یَخْرُجُ رَجُلٌ مِنَ الدَّیْلَمِ، یَمْلَأُ الْجِبَالَ وَالسَّهْلَ وَالْوُعُورَ خَوفا وَ مَهَابَةً، وَ یُسْرِعُ النَّاسُ اِلی طَاعَتِهِ؛ الْبَرُّ وَالْفاجِرُ، وَیُؤَیِّدُ هذَا الدِّینَ». (8)یعنی: منقول است از حضرت رسول صلی الله علیه و آله این که او گفت که: بیرون می آید مردی از دیلم که پُر می کند آن مرد، کوه ها و صحرای هموار و صحراهای ناهموار را از ترس و هیبت. و می شتابند مردمان به سوی طاعتش، خواه مردمان نیکوکار و خواه بدکار. و مدد می کند دین مرا. و چون لفظ «دَیْلَمْ»، مشترک است میان محلّتی از محلّات قزوین که دولت خانه مبارکه در آن جا واقع است والحال به «دیلمه کوچه» مشهور است و میان طائفه یا موضعی که قزوین، سرحدّ آن است، می تواند بود که این دو حدیث شریف، بیان یک واقعه باشد و امید هست که آن مددکار، این پادشاهِ دین پناه باشد، إن شاءاللّه تعالی. و به عرض رسانید که: تا عجم به شرف اسلام، مشرّف شده اند، در میان ایشان این قسمْ تأییدی واقع نشده [است]. الحق، کتاب کافی، عمده کتب احادیث اهل البیت علیهم السلام است و مصنّف آن، ابو جعفر محمّد بن یعقوب بن اسحاق الرازی الکلینی که مخالفان نیز اعتراف به کمال فضیلت او نموده اند، از روی احتیاط تمام، آن را در بیست سال تصنیف کرده در زمان غیبت صغرای حضرت صاحب الزمان ـ عَلَیْهِ وَ عَلی آبَائِهِ صَلَوَاتُ الرَّحْمن ـ که شصت و نه سال بوده و در آن زمان، مؤمنان، عرض مطالب می کرده اند به توسّط سُفَرا (یعنی خبر آورندگان از آن حضرت) و ایشان چهار کس بوده اند به ترتیب؛ و سوای ایشان وُکلا بسیار بوده اند که اموال از شیعه امامیّه می گرفته اند و می رسانیده اند. و محمّد بن یعقوب، در بغداد، نزدیک سفرا بوده و در سال فوت آخر سفرا، ابو الحسن علی بن محمّد السَمُری ـ رَحِمَهُ اللّه ُ تَعَالی ـ که سال سیصد و بیست و نه هجری باشد، فوت شده، یا یک سال قبل از آن. پس می تواند بود که هر حدیثی در این کتاب که در عنوانش «وَ قَدْ قَالَ الْعَالِمُ علیه السلام » باشد، یا «وَ فِی حَدِیثٍ آخَر» یا مانند آنها باشد، نقل از صاحب الزمان علیه السلام باشد بی واسطه یا به توسّط یکی از سفرا، مگر این که قرینه صادقه با آن باشد، و مصنّف ـ رَحِمَهُ اللّه ُ تَعَالی ـ در آن زمان، زیاد بر این، اظهار نمی توانسته کرد و شاید که این کتابِ مبارک، به نظر اصلاح آن حجّت خدای تعالی رسیده باشد؛ واللّه اَعْلَم! مخفی نماند که اگر ترجمه، همه جا موافق لفظ عربی باشد، فارسیِ آیان نمی شود و اگر اکتفا به مضمون شود، نمی توانند دانست که هر لفظی از عربی، چه معنی دارد. پس ما، میانه می گزینیم و معذور باید داشت؛ چه بیان قصد امام معصوم، مطلبی است بزرگ، نه بازیچه و ترک فضولی در آن به قدر وسع احتیاطی است لازمِ پر فائده. بدان که آیات قرآن دو قسم است: اوّل، محکمات؛ دوم، متشابهات. محکمات، آیاتی است که دلالت آنها بر معنی، صریح باشد و احتمال نسخ در آنها نباشد و غیرِ آنها متشابهات است. و ما آنچه در ترجمه بعضِ متشابهات می گوییم، یا نقل است، یا محض اظهار احتمال؛ چه تفسیر آنها از پیش خود، جایز نیست. این است شروع در شرح.
.
1) . یونس (۱۰): ۱۹.
2) . بقره (۲): ۲۱۳.
3) . یونس (۱۰): ۱۹.
4) . احقاف (۴۶): ۹ .
5) . از این جا تا چند صفحه از شرح، در نسخه «ظ» (نسخه مسجد اعظم قم، ش ۲۰۷۱، که مبنای تصحیح این شرح قرار گرفته است افتادگی دارد و قسمت افتادگی از روی نسخه مدرسه گلپایگانی قم (ش ۱۰۷/۳۲/۶۱۹۷) که در بین نسخه های موجود در دست ما، نزدیک ترین تصحیح قبلی شارح به نسخه مسجد اعظم قم است، حروفچینی شده است.
6) . در حاشیه نسخه «ظ» چنین آمده است: «آیان: آینده و روان که به سهولت، بی فکر آید و متعارف باشد (رشیدی)».
7) . الغیبة، شیخ طوسی، ذکر طرف من العلامات الکائنة قبل خروجه (ع)، ص ۴۴۴؛ الخرائج والجرائح، رواندی، باب العلامات الکائنة قبل خروج المهدی ومعه (ع)، ج۳، ص ۱۱۴۸.
8) . این روایت در مصادر یافت نشد.
. .
. .
. .
خطبه کافی
[خطبه کافی]اصل: بسمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحِیْمِ.
شرح: باء برای استعانت است و اسم که همزه آن به وصل افتاده، به معنی رفعت و عظمت است، مأخوذ است از سُمُوّ (به ضمّ سین و ضمّ میم و تشدید واو) و بیان اینها می آید در «کِتَابُ التَّوْحِید» در شرح حدیث اوّلِ باب شانزدهم که «بابُ مَعانِی الأسماء وَاشْتِقاقِها» است. یعنی: مدد می جوییم در کار خود به رفعت و عظمت آن مستحقِّ عبادت که بخشنده است به هر چیز هر تدبیری را که لایق آن است مهربان است. به خلایق، خصوصا مؤمنان، به فرستادن رُسُل و تعیین حُجَج تا از حیرت و مضرّت اختلاف در مشکلات رها شوند، اگر تابع شوند.
.
اصل: الْحَمْدُ لِلّهِ الْمَحْمُودِ لِنِعْمَتِهِ ، الْمَعْبُودِ لِقُدْرَتِهِ ، الْمُطَاعِ لِسُلْطَانِهِ ، اَلْمَرْهُوبِ لِجَلَالِهِ ، الْمَرْغُوبِ إِلَیْهِ فِیمَا عِنْدَهُ ، النَّافِذِ أَمْرُهُ فِی جَمیعِ خَلْقِهِ.
شرح: الحَمْد: ستودن؛ به معنی نیکی کسی گفتن در کاری که توانایی ترک آن کار نیز داشته باشد. العِبادة: تعظیم شخصی به قصد عاقبت به خیری به رخصت بزرگ تر، از آن شخص در آن تعظیم. پس تعظیم کعبه، عبادت اللّه تعالی باشد، نه کعبه، و تعظیم بُت، عبادت بُت یا فرماینده آن باشد، و پیروی فتوای اهل حق، عبادت اللّه تعالی باشد، نه ایشان، و پیروی فتوای اهل باطل، عبادت ایشان و عبادت شیطان و شرک باشد. القُدْره: توانایی بر هر یک از کردن چیزی و نکردن آن چیز. الإطاعة: فرمان برداری. السُلْطان: غالب بودن بر مملکتی. الرَّهْبَة: ترس. الْجَلَال: خالی بودن از نقصان و بَدِی. الرَّغْبَة: توجّه به سوی چیزی کردن. النُّفُوذ: گُذرایی. الأْمْر: حادثه؛ به معنی کاری که مُعْتَدٌّبِه باشد. و صیغه «اِفْعَلْ» و مانند آن را نیز أمر می نامند؛ برای این که تعلّق نمی گیرد مگر به کاری که معتدٌّبِه باشد». و هر دو، این جا مناسب است؛ چه اشارت است به آیت سوره یس: «إِنَّمَآ أَمْرُهُ إِذَآ أَرَادَ شَیْئا أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ » (1). الخَلْق: تدبیر، و تدبیر کرده شده؛ و هر دو، این جا مناسب است. یعنی: ستایش مر خدای تعالی راست که ستوده شده است برای نعمتش، عبادت کرده شده است برای قدرتش. این، اشارت به آن است که جمعی که منکر قدرت اند و می گویند که: آنچه می کند، اسباب نکردنِ آن ندارد و آنچه نمی کند، اسباب کردن آن ندارد، منکر استحقاقِ عبادت،بلکه حمد نیز خواهند بود. فرمان برده شده است برای سلطنتش. ترسیده شده است برای این که جهل و جانب گیری ندارد. توجّه کرده شده به سوی اوست به دعا و عبادت در طلبِ آنچه نزد اوست که خزاین آسمان ها و زمین ها و نعمت جاودانی باشد. گذراست امر او در جمیع اقسام تدبیر او.
.
1) . یس(۳۶): ۸۲ .
اصل: عَلَا فَاسْتَعْلی ، ودَنَا فَتَعَالی ، وَارْتَفَعَ فَوْقَ کُلِّ مَنْظَرٍ.
شرح: این عبارت در اوّل خطبه امیرالمؤمنین علیه السلام در «کِتَابُ الرَّوْضَة» می آید و در «کِتَابُ التَّوْحِید» در حدیث دومِ «بَابُ النِّسْبَة» چنین است: «عَلَا فَقَرُبَ وَدَنَا فَبَعُدَ». العُلُوّ: بلند مرتبه شدن. فاء هر دو جا برای تعقیب است. الاستعلاء: بلند مرتبه کردن. وَ دَنَا (به الف منقلب از همزه یا به همزه، به صیغه معلومِ باب «مَنَعَ») عطف بر عَلَاست. الدناءة: پست مرتبه شدن. التَعالِی: منزّه بودن. وَ ارْتَفَعَ عطف بر عَلَااست. مَنْظَر (به فتح میم و سکون نون و فتح ظاء بانقطه اسم مکان باب نَصَرَ» است، به معنی آنچه نظر بدان افتد ـ خواه نظر چشم و خواه نظر دل ـ از پیش خود، بی توسّط وحی به رُسُل. و مراد به نظر دل این جا، فکر نیست؛ بلکه شامل علم بدیهی نیز هست. یعنی: بلند مرتبه شد نزد جمعی که دانستند که معرفت اسما و صفات الهی، چنانچه باید، بی توسّط وحی او به رُسُل، نمی توان حاصل کرد. پس بلند مرتبه و مقرّب درگاه خود کرد ایشان را. و پست مرتبه شد نزد جمعی که خیال کردند که معرفت اسما و صفات الهی، چنانچه باید، به فکر خود، بی توسّط وحی او به رُسُل حاصل می شود، مثل یهود و فلاسفه و تابعان ایشان، پس منزّه و دور شد از خیال ایشان. و گمراه شدند در اسما و صفات او (چنانچه بیان می شود در «کِتَابُ التَّوْحید» در «بَابُ أنّه تَعَالی لَا یُعْرَفُ إلَا بِهِ». و بلند شد بالای هر محلّ دیدن خلایق، بی توسّط وحی؛ به این معنی که هیچ کدام از سُعدا و اشقیا، به اسما و صفات او، چنانچه باید، بی توسّط وحی نرسیدند، بلکه سُعدا به توسّط وحی و قرآن رسیدند و اشقیا گمراه شدند در اکثر اسما و صفات الهی. و مراد به اسما، مفهومات مشتقّات و مانند آن مشتقّات است، مثل قادر و ذوالقُوَّة. و مراد به صفات، مفهومات مبادی است، مثل قدرت و قوّت.
.
اصل: الَّذی لَا بَدْءَ لِأَوَّلِیَّتِهِ ، وَلَاغَایَةَ لِأَزَلِیَّتِهِ ، القَائِمُِ قَبْلَ الْأَشْیَاءِ ، وَالدَّائِمُِ الَّذِی بِهِ قِوَامُهَا ، وَالْقَاهِرُِ الَّذِی لَایَؤُودُهُ حِفْظُهَا ، وَالْقَادِرُِ الَّذِی بِعَظَمَتِهِ تَفَرَّدَ بِالْمَلَکُوتِ ، وَبِقُدْرَتِهِ تَوَحَّدَ بِالْجَبَرُوتِ ، وَبِحِکْمَتِهِ أَظْهَرَ حُجَجَهُ عَلی خَلْقِهِ .
شرح: الأوَّلِیة: سابق بودن. الأزَلِیَّة: بی ابتدا بودن. و مراد به لَاغایةَ لِأزَلِیَّتِهِ این است که: همیشه باقی است ازلیّت او، و بیان این می آید در حدیث ششمِ باب شانزدهم و اوّلِ باب بیست و دومِ «کِتَابُ التوحید». القائِم: موجودِ باقی. الْقِوَام (به کسر قاف): وجود و بقا. القاهِر: غالب بر هر چه اراده نماید. المَلَکُوت به (فتح میم و فتح لام): کردن کاری به محض نفوذ اراده، بی حرکتی برای استعمال آلتی یا عضوی. تَفَرَّدَ بِالْمَلَکُوتِ برای ابطال خیال یهود و فلاسفه و تابعان ایشان است که قائلند به تجرّدِ عقول عشره و نفوس ناطقه، و بیان می شود در شرح عنوان باب اوّلِ «کِتَابُ التَّوْحید». الجَبَرُوت (به فتح جیم و فتح باء): بسیاری جبر؛ به معنی آن که هر ممکنِ باقی، محتاج است در بقا به نگاهداری او و به زور او باقی است، وَاِلّا خود به خود، فانی می شود، یا به معنی آن که هر چه اراده کند از افعال خود، مثل آسمان و زمین، شود، البتّه نه به معنی؛ این که بندگان را در افعالشان بی اختیار کند. الْحِکْمَة: رعایت مصلحت در فعل و ترک. الحُجَج (جمع حُجّت): چیزی که به آن، صاحبش غالب شود بر خصم خود در گفتگو. و رسول و امام معصومِ هر زمانی را حجت اللّه به واسطه آن می گویند که در روز قیامت در دیوان بزرگ، جمعی از مخالفانِ دین مبین که مادّه فساد بوده اند و عمل نکرده اند به محکمات قرآن، خواهند عذر خواست به این طریق که: علاجی نداشتیم؛ چه جمیع احکام الهی در محکمات قرآن نبود؛ بلکه اکثر در متشابهات بود و کسی نبود که متشابهات را به علمِ یقینی داند تا از او پُرسیم، پس اختلاف کردیم و هر کدام از پی ظن خود رفتیم. پس اللّه تعالی رسول یا امام آن زمان را به ایشان نماید و گوید: این در میان شما بود با علمِ به جمیع متشابهات و در محکماتِ کتاب من دلالت بر او بود؛ لیکن شما گوش نکردید و مادّه فساد شده، دیگران را نیز محروم و ساکت کردید در زمان غیبت رسول یا امام. و مخالفان به این حجّت ملزم می شوند. یعنی: اللّه تعالی آن کس است که اوّلیت او (که در سوره حدید است) به عنوان ازلیّت است. و نهایت نیست ازلیّتِ او را. موجود بوده پیش از همه چیز و باقی است که به اوست وجود و بقای اشیاء. و غالبی است که به زحمت نمی اندازد او را نگاهداری اشیاء؛ چه هیچ کاری او را از کاری دیگر غافل و عاجز نمی کند. و قادری است که به بزرگیِ خود، بی همتا شده به فعل «کُنْ فَیَکُون» و به قدرت خود، یگانه شده به زور آوردن بر هر ممکنِ باقی در بقا، یا به آن که هر چه خواهد شود. و به حکمت خود، اظهار حجّت های خود کرده بر خلایق در دنیا؛ به این معنی که حقیقت رُسُل و ائمّه را بی وسوسه شیطان نکرده که موافقان را در موافقت، پُر ثوابی نباشد؛ و بی تصریح نیز نگذاشته که مخالفان را در مخالفت، گناهی نباشد.
.
اصل: اِخْتَرَعَ الْأَشْیَاءَ إِنْشَاءً ، وَابْتَدَعَهَا ابْتِدَاءً بِقُدْرَتِهِ وَحِکْمَتِهِ ، لَا مِنْ شَیْءٍ ؛ فَیَبْطُلَ الاخْتِرَاعُ ، ولَالِعَلَّةٍ ؛ فَلَا یَصِحَّ الْابْتِدَاعُ . خَلَقَ مَا شَاءَ کَیْفَ شَاءَ مُتَوَحِّدا بِذلِکَ ؛ لِاءِظْهَارِ حِکْمَتِهِ ، وَحَقِیقَةِ رُبُوبِیَّتِهِ . لَا تَضْبِطُهُ الْعُقُولُ ، وَلَا تَبْلُغُهُ الْأَوْهَامُ ، وَلَا تُدْرِکُهُ الْأَبْصَارُ ، وَلَا یُحِیطُ بِهِ مِقْدَارٌ . عَجَزَتْ دُونَهُ الْعِبَارَةُ ، وَکَلَّتْ دُونَهُ الْأَبْصَارُ ، وضَلَّ فِیهِ تَصَارِیفُ الصِّفَاتِ . اِحْتَجَبَ بِغَیْرِ حِجَابٍ مَحْجُوبٍ ، وَاسْتَتَرَ بِغَیْرِ سِتْرٍ مَسْتُورٍ ، عُرِفَ بِغَیْرِ رُؤْیَةٍ ، وَوُصِفَ بِغَیْرِ صُورَةٍ ، وَنُعِتَ بِغَیْرِ جِسْمٍ ، لَا إِلهَ إلَّا هُوَ (1)الْکَبِیرُ الْمُتَعَالِ .
.
1) . کافی مطبوع: «اللّه ».
شرح: این عبارت، منقول خواهد شد از امام رضا علیه السلام با اندک تغییری در اوّلش در «کِتَابُ التَّوْحِید» در حدیث سومِ باب یازدهم. الِاخْتِرَاع و الْاءِنْشَاء: آفریدن چیزی بی مادّه قدیم. الاِبْتِدَاع و الاِبْتِدَاء: کردن کاری که پیشتر از آن، کاری دیگر اصلاً از فاعل صادر نشده باشد. بِقُدْرَتِه ناظر است به اختراع. و حِکْمَتِه ناظر است به ابْتَدَعَها. و این، ابطال خیال جمعی است که می گویند: اگر پیش از حدوث این جهان، کاری نشده باشد، تعطیل لازم می آید. لَا مِنْ شَیْ ءٍ ناظر است به اختراع. ولَا لِعَلَّةٍ ناظر است به ابْتَدَعَها؛ و اوّل، برای ابطال مذهب مَشّایینِ فلاسفه است و دوم، برای ابطال مذهب اِشراقیّینِ فلاسفه است و بیان می شود در «کِتَابُ التَّوْحِید» در شرح کلام مصنّف برای توضیح حدیث اوّلِ «بَابُ جَوَامِعِ التَّوْحِید». العَلَّه (به فتح عین بی نقطه و تشدید لام و تاء وحدت): یک آشامیدن بعد از آشامیدن دیگر؛ و مراد این جا، عود به ایجاد است بعد از ایجاد چیزی و اِفنای آن. لام در لِعَلَّة به معنی وقت است و برای سببیّت نیز می تواند بود. الْحَقِیقَة: ضدّ مجاز؛ و مراد این جا خالص است. الرُّبُوبِیَّة: صاحب کلّ اختیارِ چیزی بودن. الضَّبْط: به تصرّف خود درآوردن. الْأوْهَام(جمع وهم) به معنی چیزی که گاهی به دل گذرد و آن را خاطر نیز می نامند. التَّصَارِیف: اقسام چیزی. صفات این جا، جمع صفت به معنی مصدری است و جمع مصدر، جایز است اگر مراد، بیان انواع آن باشد. و استعمال صفت بر دو قسم است: اوّل، بی باء حرف جرّ که صله آن باشد، مثل این جا، و متبادر در این قسم، این است که مراد، بیان چیزی به اسم جامد محض باشد، مثل جسم و بلور. دوم، با باء صله، مثل وُصِفَ بِغَیْرِ صُورَةٍ؛ و متبادر در این قسم، این است که مراد، بیان چیزی مطلقا باشد. الْحِجَاب: دربان، و فاصله میان دو چیز، مثل دیوار؛ و این جا هر دو مناسب است. الصُّورَة: پیکر، به معنی بدن آدمی و مانند آن که مُجوّف است. یعنی: اختراع کرد اللّه تعالی همه چیز را غیر خودش، اختراعی عجیب و ابتداع کرد آنها را ابتداعی عجیب، به قدرت خود. اختراع کرد، به معنی این که قدرت او احتیاج به مادّه ندارد. و به حکمت خود ابتداع کرد، به معنی این که حکمت او اگر تقاضای ترک چیزی کند، تعطیل نیست، چنانچه در دعا واقع شده که: «یَا کَرِیما فِی إعْطائِهِ وَ مَنْعِهِ»؛ چه حدوث آن چیزها نه از مادّه شد تا دروغ شود اختراع او، و نه در وقت عودی به سوی ایجاد شد تا دروغ شود ابتداع او؛ چه آفرید هر چه خواست، چنانچه خواست، در حالتی که به غایت، یگانه به آن آفریدن بود، تا ظاهر کند رعایت مصلحت خود را و تا ظاهر کند که صا حب کلّ اختیار بودنِ او بر حقیقت و نسبت به هر کس و هر چیز است، نه بر مجاز، چنانچه مردم، صاحب اختیار ملک خود می باشند به رخصت او و هرزه کاری در آن می کنند تا ایشان را معطّل نگویند؛ چه آن، مجاز و بی اعتبار است. ضبط نمی کند کُنه ذات او را خردها. یا مراد این است که: معرفت او به صفاتی که اختلاف در آنها و در دلیل آنها رود، ضروریِ هیچ کس نیست، و نمی رسد به کُنه ذات او احیانا خاطرها. یا مراد این است که: معرفت او به آن صفات، به فکر نیز حاصل نمی شود کسی را بی وحی به انبیا و رُسُل و در نمی یابد او را دیدهای چشم ها و دل ها و فرو نمی گیرد او را مقدار که از خواصّ اجسام است؛ چه عاجز شده، نرسیده به کُنه ذات او و کُند شده. نرسیده به شخص او دیدهای چشم ها و دل ها، و گُم شده در او اقسام بیان های او به اسم جامدِ محض؛ چه دور شده از ما بی دربانی که برای آن دربان، دربان دیگر باشد و پوشیده شده از ما بی پرده که برای آن پرده، پرده دیگر باشد. پس قیاس او به خود، باطل است. اشارت به آن است که پنهانیِ بسیار در پادشاهان دنیا به واسطه تعدّد حجاب و پرده می باشد، و نیز اشارت است به ردّ روایت مخالفان که می آید در حدیث هفتمِ باب نهمِ «کِتَابُ التَّوْحِید» که «بَابٌ فِیء ابطالِ الرُوءْیَة» است. شناخته شده به صفات ربوبیّت، نه به دیدن. و بیان کرده شده است به چیزی که منافی شکل است. و ثنا گفته شده است به چیزی که منافی جسم است. نیست مستحقّ عبادتی، مگر او که بزرگِ به غایتْ بلند مرتبه است.
.
. .
اصل: ضَلَّتِ الْأَوْهَامُ عَنْ بُلُوغِ کُنْهِهِ ، وَدَهَلَتِ الْعُقُولُ أَنْ تَبْلُغَ غَایَةَ نِهَایَتِهِ ، لَایَبْلُغُهُ حَدُّ وَهْمٍ ، وَلَا یُدْرِکُهُ نَفَاذُ بَصَرٍ ، وَهُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ. (1)
شرح: دَهَلَتْ (به دال بی نقطه) از باب «نَصَرَ» است. صاحب قاموس گفته که: «الدَّاهِل: المُتَحَیِّر». (2)یعنی: گُم شده است خاطرها از رسیدن به کُنه ذات او. و متحیّر و عاجز شده است عقل ها از این که رسند به نشان کُنه ذات او. بیانِ این آن که: نمی رسد به ذات او تندیِ خاطری و تعیین (3)نمی کند او را گُذرایی چشمی. و اوست بس شنوای بینا؛ چه شنیدن و دیدنِ دیگران، نسبت به شنیدن و دیدنِ او هیچ است و اشتباه در آنها بسیار واقع می شود، مثلاً دور را دیر می شنوند و کوچک می بینند.
اصل: اِحْتَجَّ عَلی خَلْقِهِ بِرُسُلِهِ ، وَأَوْضَحَ الأُْمُورَ بِدَلَائِلِهِ ، وَابْتَعَثَ الرُّسُلَ مُبَشِّرِینَ وَمُنْذِرِینَ ؛ «لِّیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنم بَیِّنَةٍ وَیَحْیَی مَنْ حَیَّ عَنم بَیِّنَةٍ (4)» ، وَلِیَعْقِلَ الْعِبَادُ عَن رَبِّهِمْ مَا جَهِلُوا ؛ فَیَعْرِفُوهُ بِرُبُوِبِیَّتِهِ بَعْدَ مَا أَنْکَرُوهُ ، وَیُوَحِّدُوهُ بِالْاءِلهِیَّةِ بَعْدَ مَا أَضَدُّوهُ .
شرح: اِحتجَّ علی خَلقه برُسُله، اشارت است به این که اللّه تعالی راه عذر خواهی، بسته بر بی عیبانِ در خرد، به سبب فرستادن رسولان؛ چه هیچ مشرکی در روز قیامت نمی تواند گفت که: راه علم به احکام ربّ العالمین بسته بود و سکوت جمیعِ بندگان در هر مسئله غیر معلومه میسّر نبود. لَاعَلاج، فضولی و خودرأیی در بعض مسائلِ غیر معلومه کرده، منکر ربوبیّتی که معلوم ما بود، شدیم. الْأُمُور (جمع أمْر): حادثات؛ و مراد این جا، متشابهات کتب اللّه تعالی است به قرینه أوْضَحَ؛ چه «ایضاح» متعلّق به متشابهات می شود. ضمیر دَلائِلِه راجع به اللّه تعالی است. مراد به دَلائِله، ائمّه هدی است. یا مراد، آیات بیّناتِ محکماتِ کتاب اللّه تعالی است که وسیله وضوح متشابهات است به توسّط سؤال ائمّه هدی. ابْتَعَثَ (به باء یک نقطه و عین بی نقطه و ثاء سه نقطه) به صیغه ماضی غایب معلومِ باب افتعال است. مبشّرین ومنذرین، اشارت است به این که اللّه تعالی اکتفا به محضِ فرستادن رسولان نکرد؛ بلکه رعایت کرد این را که نبوده باشد مردمان را بر اللّه تعالی حجّتی بعد از انتقال رُسُل از دار دنیا؛ به این روش که فرستاد رسولان را بشارت دهندگانْ امّتان خود را به اوصیای خود و به ثوابِ مطیعان اوصیا و ترسانندگان از عذاب ابدی بر مخالفت اوصیا. اشارت است به امثال آیتِ سوره نساء: «رُّسُلاً مُّبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ لِئَلَا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَی اللَّهِ حُجَّة بَعْدَ الرُّسُلِ» (5). ظرف در لِیَهْلِکَ، متعلّق به اِحْتَجَّ است تا آخر. (6)عَنْ در اوّل و دوم، برای تعلیل است. مراد به بیِّنة در اوّل، دلیلی است که راه عذر خواهیِ هلاک شده را بندد؛ چه ربوبیّت، معلومِ هر طفلی است که به حدّ تمیز رسیده باشد و راه اعتراف به ربوبیّت، مسدود نیست؛ چه رسول یا وصی، اگر ظاهرِ مشهور است، راه علم به مسائل، گشاده است؛ و اگر مظلوم و مستور است، غیر ظالمش را سکوت در هر مسئله غیر معلومه میسّر است. مراد به بیِّنة در دوم، دلیلی است که راه اعتراضِ هلاک شده را که این تفاوت از کجاست، بندد؛ و این، اشارت به آیتِ سوره انفال است. لام در لِیَعْقِلَ برای عاقبت است. و مراد به الْعِبَاد مؤمنان است. مَا در اوّل، (7)موصوله است. و در دوم و سوم، (8)مصدریّه است. ضمیر جَهِلُوا و ضمیر أَنْکَروا و ضمیر أَضَدُّوا راجع به خَلْقِهِ است، به اعتبار غیر عباد. و ضمیر یَعْرِفُوا و ضمیر یُوَحِّدُوا راجع به الْعِبَاد است. الْاءِضْدَاد (به ضاد بانقطه و دو دال بی نقطه، مصدر باب اِفعال): همچشم برای کسی قرار دادن. و این جا عبارت است از تجویز حکم از روی ظن در نفس احکام شرعیّه، چنانچه مخالفان می کنند و آن را اجتهاد می نامند. بدان که مناسبِ این مقام است نقلی که به آن، معلوم می شود که مخالفان، سفیه و گمراه اند و تکذیب جمیع رسولان کرده اند. بیانِ این آن است که: ابن حَجَر عَسْقَلانی در شرح کتاب بخاری که آن را فَتْحُ الباری نام کرده، در مقام دفعِ طعن از عمر که منع کرده رسول اللّه صلی الله علیه و آله را از نوشتن وصیّت نامه و گفته که: «حَسْبُنَا کتابُ اللّه »، نقل کرده از نَوَوی (شارح کتاب مسلم) که گفته که: اتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلی أَنَّ قَوْلَ عُمَرَ: «حَسْبُنَا کِتَابُ اللّه ِ» مِنْ قُوَّةِ فِقْهِهِ وَ دَقِیقِ نَظَرِهِ؛ لِأَنَّهُ خَشِیَ أَنْ یُکْتَبَ أُمُورٌ رُبَّما عَجَزُوا عَنْهَا، فَاسْتَحَقُّوا الْعُقُوبَةَ لِکَوْنِهَا مَنْصُوصَةً، وَأَرَادَ أَنْ لَا یَنْسَدَّ بَابَ الاِجْتِهَادِ عَلَی الْعُلَمَاءِ. (9)مرادش این است که: اتّفاق کرده اند جمیع علما بر این که گفتنِ عمر که: «بس است ما را کتاب خدا» از روی کمال دانایی عمر و باریکی فکر او بود؛ زیرا که او ترسید که در وصیّت نامه چیزی چند نوشته شود که شاید عاجز شوند امّت از آنها، پس مستحقّ عذاب شوند در مخالفتِ آنها برای صریح شدن آنها. و اراده کرد عمر این را که بسته نشود درِ پیروی ظن بر علما. امثالِ این خرافات، بسیار است در میان محقّقینِ مخالفان، که خود را اهل سنّت و جماعت می نامند و از جمله خرافات اجتهادیّه اَنصاب نَواصب و مُفتیان ایشان این است که عمر حکم کرد به این که اگر کسی جنب شود و آب نیابد، نماز نکند در آن مدّت. و چون عمّار بن یاسر به یاد او آورد آیتِ سوره مائده را که: «فَلَمْ تَجِدُواْ مَآءً فَتَیَمَّمُواْ صَعِیدًا طَیِّبًا» (10)و بیان رسول اللّه صلی الله علیه و آله را برای کیفیّت تیمّم، عمر تهدید کرد عمّار را. و بعد از او، پسرش عبد اللّه بن عمر، موافق پدر فتوا داد و چون به یاد او آوردند حکایت عمّار و آیتِ سوره مائده را، گفت که: عمر قانع نشد به قول عمّار و اگر رخصت داده می شد برای مردمان در عمل به آیتِ سوره مائده، هر آینه نزدیک می شد چون آب سرد شود بر ایشان، این که تیمّم کنند به صَعید. و تفصیل این، روایت شده در صحیح مسلم بعد از تمام ثُمن اوّل. (11)یعنی: اللّه تعالی احتجاج کرده بر آفریدگان خود. به رسولان خود. و واضح ساخته متشابهات کتابش را به راهنماهای خود. و فرستاده رسولان را بشارت دهندگان به اوصیا و ترسانندگانِ از عذاب ابدی بر مخالفت اوصیا، برای این که جهنّمی شود کسی که جهنّمی شد از روی برهانی و زندگی ابدی یابد کسی که زنده شد از روی برهانی؛ و برای این که به علمِ یقینی فراگیرند بندگان از صاحبِ کلِّ اختیارِ ایشان آنچه را که دیگران ندانستند از احکام دین. پس آن بندگان شناسند او را به صاحبِ کلِّ اختیارِ هر کس و هر چیز بودنِ او، بعد از آن که دیگران نشناخته باشند او را. و آن بندگان، یگانه دانند او را به استحقاق عبادت، بعد از آن که دیگران همچشم قرار داده باشند برای او.
.
1) . کافی مطبوع: «العلیم».
2) . القاموس المحیط، ج۲، ص ۱۳۲۴ (دهل).
3) . از اوایل شرح تا این جا در نسخه «ظ» (نسخه مسجد اعظم قم، ش ۲۰۷۱) افتادگی دارد و این قسمتِ افتاده، از روی نسخه مدرسه گلپایگانی قم، ش ۱۰۷ / ۳۲ / ۶۱۹۷ حروفچینی شده است.
4) . انفال (۸): ۴۲.
5) . نساء (۴): ۱۶۵.
6) . مراد از «تا آخر» این است که جارّ و مجرورهای بعدی («لِیَحْیی» و «لِیَعْقِلَ») نیز متعلّق به «احْتَجَّ» است.
7) . یعنی «مَا» در «مَا جَهِلُوا».
8) . یعنی «مَا» در «مَا أَنْکَرُوهُ» و «مَا أَضَدُّوهُ».
9) . فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، ج ۸ ، ص ۱۰۲.
10) . نساء (۴): ۴۳.
11) . صحیح مسلم، ج ۱، ص ۱۹۱.
. .
. .
اصل: أَحْمَدُهُ حَمْدَا یَشْفِی النُّفُوسَ ، وَیَبْلُغُ رِضَاهُ ، وَیُؤَدِّی شُکْرَ مَا وَصَلَ إِلَیْنَا مِنْ سَوَابِغِ النَّعْمَاءِ ، وَجَزِیلِ الْالَاءِ ، وَجَمیلِ الْبَلَاءِ .
شرح: حمد می کنم اللّه تعالی را حمدی که تسلّی کند آن حمد، دل ها را؛ و رسد آن حمد به حدّی که اللّه تعالی راضی است به آن. یا مراد این است که: راضی شود از ما به سبب آن و به جا آوَرَد آن حمد، شکر آنچه را که رسیده به ما، که فراخ های نعمت و بزرگ نعمت هاست و خوش آینده نعمت است.
.
اصل: وَأَشْهَدُ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّه ُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ ، إِلها وَاحِدا صَمَدا لَمْ یَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَلَا وَلَدا . وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله عَبْدٌ انْتَجَبَهُ ، وَرَسُولٌ ابْتَعَثَهُ .
شرح: و گواهی می دهم که نیست مستحقّ عبادت، مگر اللّه تعالی به تنهایی. او که نباشد شریکی او را در استحقاق عبادت. می خواهم به این قول، (1)الهی را که تنهاست در خلق عالم، روا کننده حاجت هاست، نگرفته برای خود زنی و نه فرزندی. و گواهی می دهم که محمّد صلی الله علیه و آله بنده ای است که گزیده او را از خلایق و فرستاده ای است که فرستاده او را اللّه تعالی سوی خلایق.
اصل: عَلی حِینِ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ ، وَطُولِ هَجْعَةٍ مِنَ الْأُمَمِ ، وَانْبِسَاطٍ مِنَ الْجَهْلِ ، وَاعْتِرَاضٍ مِنَ الْفِتْنَةِ ، وَانْتِقَاضٍ مِنَ الْمُبْرَمِ ، وَعَمیً عَنِ الْحَقِّ ، وَاعْتِسَافٍ مِنَ الْجَوْرِ ، وَامْتِحَاقٍ مِنَ الدِّینِ .
شرح: این عبارات می آید در «کِتَابُ الْعَقْلِ» در کلام امیر المؤمنین علیه السلام در حدیث هفتمِ باب بیست و یکم. علی برای استعلا است. و مراد این است که: او را غالب کرد بر آن زمان و به او دفع کرد مفاسد آن زمان را. الفَتْرَة: سستی و شکستگی. مِنْ در مِنَ الرُّسُل و نظایرش، ابتدائیّه است، پس این جا به تقدیر «ظَاهِرَةٍ مِنَ الرُّسُل» است؛ و مراد این است که: آنچه متّفقٌ عَلَیْهِ، جمیع رُسُل است، که نهی از اختلاف از روی ظن و مانند آن است، در هیچ بقعه ای رواج نداشت و این، منافات ندارد با این که پیغمبر ما صلی الله علیه و آله در آن زمان، وصیّ عیسی باشد بعد از عبد المطلب، چنانچه بیان می شود در «کِتَابُ الْحُجَّة» در شرح حدیث هجدهمِ «[بَابُ ]مَوْلِدِ النَبِیِّ صلی الله علیه و آله وَوَفَاتِهِ» که باب صد و دهم است؛ و این، مأخوذ است از آیتِ سوره مائده: «یَـأَهْلَ الْکِتَـبِ قَدْ جَآءَکُمْ رَسُولُنَا یُبَیِّنُ لَکُمْ عَلَی فَتْرَةٍ مِّنَ الرُّسُلِ» . (2)الهَجْعَة: خواب از اوّل شب؛ و مراد این جا، غفلت است. الأُمَم (جمع امّت): گروه های مردمان. الاِنْبِسَاط: فاش شدن. الجَهْل: نادانی، و ناخردمندی به خودرأیی در آنچه بی مکابره اختلاف در آن و در دلیل آن رود. و این جا هر دو مناسب است. الاِعْتِرَاض: پهن شدن. الْفِتْنَة: اختلاف مردمان به سبب پیروی ظن. الاِنْتِقَاض (به نون و قاف و ضاد با نقطه): بِالْکُلّیّه واشدنِ ریسمانِ تابیده و مانند آن. المُبْرَم: ریسمانِ سختْ تابیده شده و مانند آن. الْعَمی: کوری و غفلت. الحَقّ: به کار آمدنی؛ و مراد این جا، مضمون آیات بیّناتِ محکماتِ ناهیه از پیروی ظن است که در هر کتاب الهی بوده. الاِعْتِسَاف: از راه به در رفتن. الجَوْر (به فتح جیم و سکون واو): حکم به غیر حق. و شاید که مصدرِ به معنی اسم فاعل باشد برای مبالغه. الاِمْتِحَاق: برطرف شدن. الدِّین: آنچه اللّه تعالی خلایق را به آن تکلیف کرده و آن، اقرار به یگانگی اوست. یعنی: بر وقت سستی که ظاهر بود از رسولان؛ و درازی غفلتی که ظاهر بود از جماعت های خلایق؛ و فاش شدنی که ظاهر بود از جهل؛ و پهن شدنی که ظاهر بود از اختلاف؛ و واشدنی که ظاهر بود از آنچه استوار تابیده شده بود از استوار کاری های پیغمبران؛ و کوری ای از حق معلوم به آیات بیّناتِ محکماتِ ناهیه از پیروی ظن؛ و بی راهی ای که ظاهر بود از جور؛ و برطرف شدنی که ظاهر بود از کیش اسلام.
.
اصل: وَأَنْزَلَ إِلَیْهِ الْکِتَابَ ، فِیهِ الْبَیَانُ والتِّبْیَانُ «قُرْءَانًا عَرَبِیًّا غَیْرَ ذِی عِوَجٍ لَّعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ» (1)قَد بَیَّنَهُ لِلنّاسِ وَنَهَجَهُ ، بِعِلْمٍ قَدْ فَصَّلَهُ ، وَدِینٍ قَدْ أَوْضَحَهُ ، وَفَرَائِضَ قَدْ أَوْجَبَهَا ، وَأُمُورٍ قَدْ کَشَفَهَا لِخَلْقِهِ وَأَعْلَنَهَا ، فِیهَا دَلَالَةٌ إِلَی النَّجَاةِ ، وَمَعَالِمُ تَدْعُو إِلی هُدَاهُ . فَبَلَّغَ صلی الله علیه و آله مَا أُرْسِلَ بِهِ ، وَصَدَعَ بِمَا أُمِرَ ، وَأَدَّی مَا حُمِّلَ مِنْ أَثْقَالِ النُّبُوَّةِ ، وَصَبَرَ لِرَبِّهِ ، وَجَاهَدَ فِی سَبِیلِهِ ، وَنَصَحَ لِأُمَّتِهِ ، وَدَعَاهُمْ إِلَی النَّجَاةِ ، وَحَثَّهُمْ عَلَی الذِّکْرِ ، وَدَلَّهُمْ عَلی سَبِیلِ الْهُدی مِنْ بَعْدِهِ ، بِمَنَاهِجَ وَدَوَاعٍ أَسَّسَ لِلْعِبَادِ أَسَاسَهَا ، وَمَنَائِرَ رَفَعَ لَهُمْ أَعْلَامَهَا ؛ لِکَیْ لَا یَضِلُّوا مِنْ بَعدِهِ ، وَکَانَ بِهِمْ صلی الله علیه و آله رَؤُوفا رَحِیما .
.
1) . زمر (۳۹): ۲۸ .
شرح: مضمون این عبارات، منقول می شود از امام جعفر صادق علیه السلام در «کِتَابُ الْحُجَّة» در «أَبْوَابُ التَّارِیخ» در حدیث شانزدهمِ «مَوْلِدِ النَبِیِّ صلی الله علیه و آله » و در آن جا بعد از أوْجَبَها و پیش از وَأُمُور این زیادتی هست: «وَحُدُودٍ حَدَّهَا لِلنَّاسِ و روایت است بَیَّنَها». جمله فِیهِ البَیان حالیّه است. البَیان: ظاهر ساختن. و این، اشارت است به آیتِ سوره آل عمران: «هَـذَا بَیَانٌ لِّلنَّاسِ» (1). التِّبیَان: بسیار ظاهر ساختن. و این، اشارت است به آیتِ سوره نحل: «تِبْیَانًا لِّکُلِّ شَیْ ءٍ» (2). قُرآناً بدلِ الکتاب است، نظیر: «بِالنَّاصِیَةِ * نَاصِیَةٍ کَاذِبَةٍ» (3)، یا منصوب به اختصاص است به تقدیر «أَعْنی»، یا حالِ الْکِتَاب است. القُرآن: خواندن؛ و مراد این جا، خوانده شده است و عبارت است از آیات بیّناتِ محکماتِ آمره به سؤالِ «أَهْل الذِّکْر» از هر مشکل، و لزومِ صراط مستقیم که طریق علم است و ناهیه از پیروی ظن و از اختلاف از روی ظن. پس «غَیْرَ ذی عِوَجٍ» به معنی صریح و بی اشتباه است، به روشی که هر که منکر مضمون آن شود، مکابره می کند؛ و این عبارت در سوره زمر هست. التَّقْوی: ترسیدن از اللّه تعالی به ترک پیروی هوا و هوس و ترک خودپسندی و خودرأیی. النَّهْج: ظاهر ساختنِ راه چیزی. العِلْم: دانستن. و آن، اعتقادی است که احتمال خلاف آن، در دل صاحبش نباشد، مثل اعتقاد به این که دو، نصفِ چهار است. و اعتقادی را که احتمال خلاف آن در دل هست، ظن می گویند اگر از روی خواهش طبع نباشد، مثل اعتقاد به پاکیِ چیزی که در بازار مسلمانان است؛ و اعتقاد مبتدا می گویند اگر از روی خواهش طبع باشد، مثل اعتقاد اکثر عوام به این که مذهب پدرشان حق است. و به یاد آوردن دانسته را علم نمی گویند؛ بلکه تذکّر می گویند. و خیال کردن معنی را نیز علم نمی گویند؛ بلکه تصوّر می گویند. و مراد به علم این جا، معلوم است و آن، مضمون آیات محکماتِ قرآن است. التَفْصِیل: جدا کردن بسیار، چنانچه در عِقْدِ (4)مرواریدی است که در میان هر دو دانه آن، مهره ای باشد؛ و مراد این جا، بسیار آوردنِ آیات محکماتِ قرآن است که در آنها نهی از شرک و اختلاف از روی ظن و مانند آن هست و جدا کردن آنها از هم به متشابهات، تا احتیاج به امام دانا به جمیع متشابهات، ظاهر باشد و حجّت بر مخالفان مشرک، تمام شود، چنانچه اللّه تعالی در سوره اعراف گفته: «وَلَقَدْ جِئْنَاهُم بِکِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَی عِلْمٍ» : (5)و هر آینه به تحقیق دادیم پیروان ظن را ـ که دین خود را به غفلت و بازیچه گرفته اند ـ کتابی که بسیار مکرّر کردیم مضمون آن کتاب را به فاصل ها با وجود آن که در آن کتاب، علم بود. پس مراد به کتاب محکم، قرآن است که در آن نهی از اختلاف از روی ظن هست و پیروان ظن، چشم بر تأویل و حمل آن بر معنی های دور دارند؛ و در سوره هود گفته که: «کِتَـبٌ أُحْکِمَتْ ءَایَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ» : (6)این قرآن کتابی است که عمده آیات آن، محکمات است. عجب آن که با وجود محکم بودن بسیار، مکرّر بیان شده مضمون آنها به عبارت های گوناگون و جدا کرده شده از هم به متشابهات. الدِّین (به کسر دال): خدا پرستی، و اعتقادی که آدمی دل بر آن بندد و خیر آخرت خود را در آن قرار دهد. و دین پسندیده نزد اللّه تعالی اسلام است و اسلام این است که شریکی برای اللّه تعالی قرار ندهند در چیزی که مردمان را احتیاج به آن شود و بی مکابره اختلاف در آن و در دلیلِ آن رود و حکم غیر اللّه تعالی را که هر آینه از روی علم نخواهد بود، در آن پیروی نکنند؛ و در بسیاری از آیات قرآن، نهی از اشراک شده و مراد، نهی از این است. الفَرائِض (به کسر همزه، جمع فَریضه): چیزهایی که اللّه تعالی بر خلایق در محکمات قرآن لازم ساخته [است]. الاُمُور (جمع أمر): کارهایی که عمده باشد؛ و مراد این جا، مضمون های بعضِ محکمات است که در آن، امر به سؤالِ «اَهْل الذکر» (7)و «بودن با صادقان» (8)و نهی از اختلاف از روی ظن و خودرأیی و مانند آنها صریح و مکرّر شده[است]. و ذکر اُمُور، تخصیصِ بعد از تعمیم است؛ زیرا که آنها از جمله فرایض است. الْمَعَالم (جمع مَعْلَم، به فتح میم و سکون عین بی نقطه و فتح لام): علامت هایی که به آنها چیزی معلوم شود. الدُّعَاء: خواندن کسی را سوی چیزی. هُدَاهُ، ضمیر، راجع به اللّه تعالی است. الهُدی: امامِ راهنما سوی راستی و راه راست، موافق آیتِ سوره بقره: «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مَآ أَنزَلْنَا مِنَ الْبَیِّنَاتِ وَ الْهُدَی مِن بَعْدِ مَا بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتَابِ أُوْلَئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ » ، (9)بنا بر این که «وَ الْهُدی» عطف بر «مَا» باشد و ضمیر منصوب در «بیّناه» راجع به «الهُدی» باشد. الصَّدْع: کوفتن چیز سخت که شکافته شود و شکافش به هم نتواند آمد؛ و مراد این جا، کوفتن خصمان است به کلام صریح که آن را تأویل دیگر نتوان کرد. الْأثْقَال (جمع ثِقْل به کسر ثاء و سکون قاف): بارهای گران؛ و مراد این جا، آزارهایی است که حضرت رسول ـ عَلَیْهِ وَآلِهِ السَّلَامُ ـ می کشیده از منکران و منافقان، مانند استهزا و نسبت او به دیوانگی و جهادها. النُّبُوَّة: خبردار بودن آدمی، سخن اللّه تعالی را بی واسطه آدمی دیگر. و نبوّت دو طرف دارد: یکی بالاتر از نبوّت است و مرتبه خدایی است. و آن، دانستن چیزی است که بی مکابره اختلاف در آن و در دلیلِ آن رود بی احتیاج به دانستنِ سخن کسی در بیان آن چیز و بی احتیاج به دیدن چشم یا شنیدن گوش و مانند آنها. و دیگری پایین تر از نبوّت و نزدیک به نبوّت است و مرتبه ائمّه معصومین علیهم السلام و مانند ایشان است و در فاطمه علیهاالسلام و سلمان رحمه الله نیز نقل شده، و آن، به یادْ آمدن چیزی است به سبب سخن فرشته در وقتِ حاجتِ به آن یادْ آمدن؛ و آن به یادْ انداختنِ فرشته را تحدیث می گویند، و می آید در «کِتَابُ الْحُجّة» در احادیث باب چهل و یکم که «بابٌ فِی شَأْن «إنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ» وَتَفْسِیرِهَا»ست؛ این که هر سال در شب قدر، فرشتگان، نزد امام زمان می آیند و به یاد او چیزی چند می اندازند که فایده کند او را در دانستن احوال آینده از قرآن تا شب قدر دیگر. و پایین تر از مرتبه تحدیث، مرتبه الهام است که مرتبه حاضر جوابان و زیرکان است. و آن، انداختنِ اللّه تعالی است چیزی را به یاد کسی در وقت حاجتِ آن کس به یادِ آن چیز، بی واسطه سخن کسی دیگر. المَنَاهِج (جمع مَنْهَج): راه های گشاده ظاهر؛ و مراد این جا، محکمات قرآنی است که عبارت های گوناگون دارد و هر یک، راه شناخت امام مُفترض الطاعه است در هر زمان. الدَّوَاعِی (جمع داعِیة): چیزی چند که خوانَد کسی را سوی چیزی؛ و مراد این جا، متشابهات قرآن است که چون بی مکابره اختلاف در معنی آنها می رود، می خواند مردمان را سوی اقرار به احتیاج به امامِ مُفترض الطاعه در هر زمان، وَ اِلّا همان شد که بود. التَّأْسِیس: استوار کردن اصل دیوار. الْأسَاس: اصل دیوار؛ و مراد این جا، محکمات است؛ چه آنها اصلِ متشابهات است. الْمَنَائر (جمع مَنار، به فتح میم): جاهایی که بر بالای بلندی هاست، مثل کوه و مانند آن که در آن جاها آتش می افروخته اند شب ها تا راه گُم کردگانْ راه یابند سوی آبادانی و مسافرانِ محتاج، آیند به میهمانی؛ و مراد این جا، گفتارها و کردارهای حضرت رسول ـ عَلَیْهِ وَ آلِهِ السَّلَامُ ـ است که هر یک دلالت بر امامت امیر المؤمنین علیه السلام می کند. یعنی: و اللّه تعالی فرو فرستاد سوی محمّد صلی الله علیه و آله کتاب را بر حالی که در آن است بیان و تبیان. قرآنی را که عربی است. غیر صاحبِ کجی و اشتباه است. این فرو فرستادن و بی اشتباه کردن، برای این است که شاید مردمان، ترس خدای تعالی ورزند. بیانِ این آن که: به تحقیق بیان کرد آن قرآن را برای مردمان و ظاهر ساخت راه دانش متشابهات قرآن را به سبب محکماتی که مضمون آنها را بسیار گفته به عبارت های گوناگون و در میان آنها متشابهات را جا داده؛ و به سبب دینِ اسلامی که آشکار کرده آن را و طلبیده از خلایق؛ چه آن دین، منافات دارد با تجویز اختلاف از روی ظن؛ و به سبب تکلیف های صریح به چیزی چند که لازم ساخت آنها را؛ و به سبب کارهای عمده از جمله فرایض که پرده از آنها برداشت برای خلایق و روشن ساخت آنها را؛ چه در آنها راهنمایی سوی نجات از عذاب هست و نشان ها هست که می خوانند خلایق را سوی امامِ راهنما که از جانب اللّه تعالی است. می آید بیان این در شرحِ «وَحَظَرَ عَلی غَیْرِهِم» تا آخر، در خطبه. پس رسانید محمّد صلی الله علیه و آله هر چه را که فرستاده شده بود به آن. و صریح کرد هر چه را که فرموده شده بود. و به جا آورد هر چه را که بار کرده شده بود از تکلیف های پیغمبری. و صبر کرد برای رضای صاحب کلِّ اختیارِ خود. و جهاد کرد با مشرکان در راه او. و نصیحت کرد امّت خود را. و خواند ایشان را سوی چیزی که نجات در آن است. و حرص فرمود ایشان را بر یادآوری ربوبیّت ربّ العالمین، که امام، عالم به جمیع احکام است در هر زمانی. و نمود ایشان را راه اسلامْ بعد از خود که علی علیه السلام است و یازده فرزندش، به راه های آشکار که آیات صریحه است و به خواننده هایی که استوار کرد برای بندگان اصل آنها را و به آتشگاه هایی که بلند ساخت برای بندگان، کوه های آنها را، تا همه کس بیند و داند. این همه کرد تا بندگان، گمراه نشوند بعد از او. و بود پیغمبر صلی الله علیه و آله به بندگان، مشفقِ مهربان؛ چه بیان می کرد برای ایشان چیزهایی سهل را. پس محال است که ایشان را بی تعیین خلیفه گذاشته، باعث این قدر خونریزی شود.
.
. .
. .
. .
. .
اصل: فَلَمَّا انْقَضَتْ مُدَّتُهُ ، وَاستُکْمِلَتْ أَیَّامُهُ ، تَوَفَّاهُ اللّه ُ وَقَبَضَهُ إِلَیْهِ ، وَهُوَ عِنْدَ اللّه ِ مَرْضِیٌّ عَمَلُهُ ، وَافِرٌ حَظُّهُ ، عَظِیمٌ خَطَرُهُ . فَمَضی صلی الله علیه و آله وسلموَخَلَّفَ فِی أُمَّتِهِ کِتَابَ اللّه ِ ، وَوَصِیَّهُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنینَ وَإِمَامَ الْمُتَّقِینَ صَلَوَاتُ اللّه ِ عَلَیْهِ ، صَاحِبَیْنِ مُؤْتَلِفَیْنِ ، یَشْهَدُ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لِصَاحِبِهِ بِالتَّصْدِیقِ .
شرح: المُدَّة (به ضمّ میم و تشدید دال بی نقطه): زمان طویل، مثل سال ها و ماه ها. اسْتُکْمِلَتْ، به صیغه مجهول است. الاِسْتِکْمَال: اتمام چیزی به ضمّ تتمّه آن به عمده اجزای آن، مثل ضمّ چند روزی که کسر است از جمله عمر کسی به سال ها و ماه های گذشته. یعنی: پس وقتی که به سر آمد مدّت عمر او و کامل کرده شد روزهای عمر او، میرانید او را اللّه تعالی و قبض روح او سوی رحمت خود کرد. و او در این حال، نزد اللّه تعالی نیکوکارِ پرثوابِ عالی شأن بود. پس رفت آن حضرت صلی الله علیه و آله وسلم از دنیا و واپس گذاشت در امّت خود، قرآن را و جانشین خود، پادشاه مؤمنان و پیشوای پرهیزگاران را ـ صَلَوَاتُ اللّه ِ عَلَیْه ـ بر حالی که قرآن و جانشینْ با هم بوده، الفت تمام داشتند؛ چه گواهی می دهند هر یک از این دو برای دیگری، به سبب راست کردن هر یک دیگری را؛ به این معنی که اگر امام، غیر علی و یازده فرزندش علیهم السلام باشد، قرآن باطل خواهد بود؛ چه در آیات قرآن، نهی از اختلاف از روی ظن، بسیار صریح شده و هر گاه امامی معصوم، عالم به جمیع احکام نباشد، چاره ای به غیر اختلاف از روی ظن نخواهد بود و قرآن باطل می شود. و اگر قرآن نمی بود، علی و اولادش علیهم السلام عاجز می شدند از امامت و حکم از روی علم، در هر چه بی مکابره اختلاف در آن و در دلیل آن رود. و بیانش این است که می آید:
اصل: یَنْطِقُ الْاءِمَامُ عَنِ اللّه ِ فِی الْکِتَابِ بمَا أَوْجَبَ اللّه ُ عَلَی الْعِبادِ مِنْ طَاعَتِهِ ، وطَاعَةِ الإِمَامِ وَوِلَایَتِهِ ، وَوَاجِبِ حَقِّهِ الَّذِی أَرَادَ مِنِ اسْتِکْمَالِ دِینِهِ ، وَإِظْهَارِ أَمْرِهِ ، وَالْاحْتِجَاجِ بِحُجَجِهِ ، وَالاِسْتِضَاءَةِ بِنُورِهِ ، فِی مَعَادِنِ أَهْلِ صَفْوَتِهِ ، وَمُصْطَفَیْ أَهْلِ خِیَرَتِهِ .
.
شرح: مِنْ، دو جا بیانیه است. الْوِلَایَة (به کسر واو): بندگی؛ به معنی کلِّ اختیار خود را به دیگری واگذاشتن. ضمیر وِلَایَتِهِ راجع به اللّه تعالی، یا راجع به امام است؛ و حاصل هر دو یکی است. و ضمایر بعد از آن، راجع به اللّه تعالی است. الحَقّ: چیزی که [برای ]کسی از دیگری طلبیدنی باشد. الَّذِی صفت واجب است. الاِسْتِکْمَال: کامل کردن. دِینِهِ، عبارت است از اسلام؛ و آن، توحید اللّه تعالی است در ربوبیّت و لازمِ آن است اقرار به این که حاکم در حلال و حرام نمی باشد، مگر اللّه تعالی بی واسطه یا به توسّط رسول. پس اختلاف از روی ظن، جایز نیست. الْأَمْر: کاری که مُعْتَدٌّبِه باشد؛ و مراد این جا، قرآن یا امامِ عالم به جمیع قرآن در هر زمان است. الاِحْتِجَاج: راه یافتن به حق، به سبب حجّتی و برهانی. الحُجَج (جمع حجّت): باعث های غلبه بر خصم؛ و مراد این جا، اوصیای عالِمین به جمیع قرآن است. الاِسْتِضَاءة: کسب روشنی؛ النُّور: روشنی؛ و مراد این جا، علم امامِ عالمِ به جمیع متشابهات است، موافق آنچه می آید در «کِتَابُ الْحُجَّة» در حدیث اوّلِ «بَابُ أَنَّ الْأئِمَّةَ علیهم السلام نُورُ اللّه ِ ـ عَزَّ وجَلَّ ـ» که باب سیزدهم است که: «لَنُورُ الإمَامِ فِی قُلُوب الْمُؤْمِنِینَ أَنْوَرُ مِنَ الشَّمْسِ المُضِیئَةِ بِالنَّهَار» (1). فی مَعادِن، حالِ نُوره است. المَعْدِن (به کسر دال): جایی که در آن، اللّه تعالی فیروزه و مانند آن گذاشته؛ و مراد این جا، جانشین رسول است که رسول، هر چه به وحی الهی دانسته، به او سپرده [است]. الصفْوَة (به فتح و کسر و ضمّ صاد بی نقطه): خالص. و مراد به صَفْوَته محمّد صلی الله علیه و آله است. و أَهْلِ صَفْوَتِهِ مؤمنان به اویند. و مُصْطَفَیْ (به فتح فاء و سکون یاء) در اصل، «مُصْطَفَیْنَ» بوده، نونْ به اضافه افتاده؛ و مراد این جا، جمعی است که رسول صلی الله علیه و آله ایشان را به امر اللّه تعالی گزیده به جانشینی. الْخِیرَة (به کسر خاء بانقطه و سکون و فتح یاء دونقطه در پایین): اسم اختیار؛ (2)به معنی گزیدن. و مراد به خِیَرَته محمّد صلی الله علیه و آله است و مراد به أَهْل خِیَرَته مؤمنان به اویند. یعنی: بیانِ تصدیق هر کدام دیگری را، این است که: گویا می شود امامِ حق، از جانب اللّه تعالی در قرآن به بیان آنچه واجب ساخته اللّه تعالی آن را بر بندگان. آن واجب، فرمان برداری اللّه تعالی است و فرمان برداریِ امام است و بندگی اللّه تعالی است. و لازمِ از جمله حق اللّه تعالی است که خواسته آن را اللّه تعالی از بندگان؛ و آن، کامل کردن دین پسندیده اوست در دل بندگان و آشکار کردن کتاب اوست و راه یافتن به حق، در هر دقیق و جلیل، به حجّت ها و امامانِ اوست و نورانی شدن است به نور او، بر حالی که آن نور، در معدن های علم او از جمله مؤمنان به محمّد صلی الله علیه و آله است و در گزیدگانِ از جمله مؤمنان به محمّد صلی الله علیه و آله است.
.
اصل: فَأَوْضَحَ اللّه ُ تَعَالی بِأَئِمَّةِ الْهُدی مِنْ أَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّنَا عَنْ دِینِهِ، وَأَبْلَجَ بِهِمْ عَنْ سَبِیلِ مَنَاهِجِهِ، وَفَتَحَ بِهِمْ عَنْ بَاطِنِ یَنَابِیعِ عِلْمِهِ، وَجَعَلَهُمْ مَسَالِکَ لِمَعْرِفَتِهِ ، وَمَعَالِمَ لِدِینِهِ ، وَحُجَّابا بَیْنَهُ وَبَیْنَ خَلْقِهِ ، وَالْبَابَ الْمُؤَدِّیَ إِلی مَعْرِفَةِ حَقِّهِ .
شرح: بعضِ این و بعد از این می آید در حدیث دومِ باب پانزدهمِ «کِتَابُ الْحُجَّة». الإیضاح: ظاهر ساختن. و تعدیه آن و دو نظیرش ۱ به «عَنْ»، به تضمینِ معنیِ کشف است. دِینِهِ، عبارت از اسلام است؛ و آن، نفی شریک است و مساوقِ ترک پیروی ظن و ترک اختلاف از روی ظن است. مراد این است که: اگر ایشان نمی بودند، تکلیف به اسلام قبیح می بود. الإبْلَاج (به باء یک نقطه و جیم): روشن ساختن. السَّبِیل: راه؛ و مراد این جا، طریقت سؤال «اَهْل الذِّکر» از هر مشتبه است. الْمَناهِج (جمع مَنْهَج، به فتح میم و فتح هاء): راه های راست؛ و این جا عبارت از شرایع است، به معنی مسائل حلال و حرام و مانند آنها. الیَنابِیع (جمع یَنْبُوع، به فتح یاء): چشمه های آب؛ و مراد این جا، آیاتِ بیّناتِ محکمات است که هر کدامِ آنها مفید علم به نهی از پیروی ظن و اختلاف از روی ظن است و مفید علم به وجوب امامِ عالِم به جمیعِ مُحتاجٌ اِلیهِ رعیّت، در هر زمان است. و باطن آن آیات، سرّی است که آن آیات، مبنی بر آن است. و اگر نمی بود آن آیات، باطل می شد؛ و آن، وجوب امامِ عالِم به جمیع احکام است و تعبیر از او به «ذکر اللّه » می شود، موافق آیتِ سوره زمر: «اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ کِتَابًا مُّتَشَابِهًا مَّثَانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلَی ذِکْرِ اللَّهِ» (1)و آیتِ سوره رعد: «أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (2). المَعْرِفة: شناختن؛ و مراد این جا، شناختن اللّه تعالی است به این صفت که حاکمِ هر نزاعی است و مالک هر چیزی است. الْمَعالِم (جمع مَعْلَم): نشان هایی که از آنها چیزها معلوم می شود. الحُجَّاب (به ضمّ حاء بی نقطه و تشدید جیم، جمع حاجِب): دربانان. یعنی: چون هر یک از قرآن و وصی، اگر نباشد، دیگری باطل می شود. پس دانسته شد که آشکار ساخته و پرده برداشته اللّه تعالی به امامانِ راستی از خانواده پیغمبر ما که دوازده امام اند از دین اسلام. و روشن ساخته به ایشان از راه شرایع او. و گشاد داده به ایشان از درون چشمه های علم خود. و گردانید ایشان را راه های شناخت خود و نشان های اسلام و دربانان میان او و میان مردمان و دری که رساننده است مردمان را سوی شناخت حق او.
.
. .
اصل: أَطْلَعَهُمْ عَلَی الْمَکْنُونِ مِنْ غَیْبِ سِرِّهِ . کُلَّمَا مَضی مِنْهُمْ إمَامٌ ، نَصَبَ لِخَلْقِهِ مِنْ عَقِبِهِ أَمَاما بَیِّنا ، وَهادِیا نَیِّرا ، وَإِمَاما قَیِّما، یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وبِهِ یَعْدِلُونَ .
شرح: المَکْنُون: آنچه در پس پرده گذاشته شده تا غیر خاصّان بر آن مطلع نشوند؛ و این جا عبارت است از متشابهات کتاب الهی. مِنْ برای تبعیض است. الْغَیْب: آنچه معلوم نشده باشد به یکی از دو طریق: اوّل، ضرورتِ مشترکه میان جمیع عقلا. دوم، فکر در برهان عقلیِ محض که منتهی باشد سوی ضروریّاتِ مشترکه در جانب مادّه و صورت، چندان که معلوم نشده به یکی از این دو طریق. و ضروریّات مشترکه دو قسم است نزد بعضی: اوّل، آنچه مقتضای بدیهه عقل است، مثل «الْوَاحِدُ نِصْفُ الاِْثْنَیْنِ». دوم، آنچه محسوس است به حسّ خالی از آفت، مثل «الشَّمْسُ مُضِیئَةٌ» و «النَّارُ حَارَّةٌ» و «قَالَ زَیْدٌ: کَذَا» و «التَّمْرُ حُلْوٌ» و «المِسْکُ طَیِّبُ الرَائِحَةِ». و اختصاص علم غیب به اللّه تعالی عبارت از این است که برای هیچ کس از انس و جنّ و ملک ضروری نمی شود چیزی که ضروریِ مشترک نباشد و معلوم به برهان عقلیِ محض نیز نباشد. پس طریق علم ما به آن، منحصر است در توقیف و اعلامِ اللّه تعالی رسولش را و اخذ ما از رسول ـ بی واسطه یا به واسطه ـ موافق آنچه می آید در «کِتَابُ الْحُجَّة» در حدیث سومِ باب چهل و پنجم ـ که «بابٌ نادِرٌ فِیهِ ذِکْرُ الغَیْبِ» است ـ که: «یا عَجَبُ لِأَقْوَامٍ یَزْعُمُونَ أَنَّا نَعْلَمُ الغَیْبَ، لا یَعْلَمُ (1)الغَیْبَ إلّا اللّه ُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ لَقَدْ هَمَمْتُ بِضَرْبِ جارِیَتِی فُلَانَةَ، (2)فَهَرَبَتْ مِنِّی، فَمَا عَلِمْتُ فِی أَیِّ بُیُوتِ الدَّارِ هِیَ» (3). و تصدیق به این اختصاصِ ایمان به غیب است که مناطِ انتفاع به کتاب الهی و به انبیا و رسل است، موافق آیتِ سوره بقره: «ذَ لِکَ الْـکِتَـبُ لَا رَیْبَ فِیهِ هُدًی لِّلْمُتَّقِینَ * الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ» (4)و این، برای ابطال قول فلاسفه و امثال ایشان است که از روی هوا و هوس و آرزوی خام می گویند که: نزد صاحب نفسِ قدسی یا ریاضت و مکاشفه، ضروری می شود غیر ضروریّات مشترکه و برای نفس ناطقه، چهار مرتبه قرار می دهند: اوّل، عقل هیولانی؛ دوم، عقل بالملکه؛ سوم، عقل بالمستفاد؛ چهارم، عقل بالفعل. و در بیان آنها پوچ ها می گویند و اللّه تعالی ابطال قول ایشان کرده در قرآن، از آن جمله در سوره نمل: «قُلْ هَاتُواْ بُرْهَـنَکُمْ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ * قُل لَا یَعْلَمُ مَن فِی السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ» . (5)و از این تقریر، ظاهر می شود این که: اگر غیر بدیهی، محسوس نشده باشد و مبرهن به برهان عقلیِ محض نشده باشد در وقتی، و بعد از آن شود، در وقت اوّل، غیب است و در وقت دوم، غیب نیست. و همچنین اگر محسوس یا مبرهن به برهان عقلیِ محض باشد نزد شخصی و نزد شخصی دیگر نباشد، غیب نیست برای اوّل، و غیب است برای دوم. و آنچه غیب است و مجهول است در وقتی، اگر معلوم شود به توسّط توقیف و اعلام الهی در وقتی دیگر، غیب است در هر دو وقت، و می تواند بود که در وقت دوم، غیب نباشد. و احتمال اوّل، موافق ظاهرِ آیتِ سوره آل عمران و سوره یوسف است که: «ذَ لِکَ مِنْ أَمنبَآءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ» (6)و بنا بر آن، استثنا در آیتِ سوره جِنّ: «عَالِمُ الْغَیْبِ فَلَا یُظْهِرُ عَلَی غَیْبِهِ أَحَدًا * إِلَا مَنِ ارْتَضَی مِن رَّسُولٍ» (7)متّصل است و «لَا یَعْلَمُ الغَیْبَ إلّا اللّه ُ»، به معنی «لَا یَعْلَمُ الغَیْبَ بِدُونِ تَوقِیفٍ إِلَا اللّه ُ» است. السِّرّ (به کسر سین بی نقطه و تشدید راء بی نقطه): راز. مراد به سرّ اللّه تعالی، کلام مُنزَل از جانب او بر انبیا و رُسُل است، به اعتبار این که پنهان است از غیر مُنزَلٌ عَلَیْه از جمله مردمان در وقت انزال. بیانِ این آن که: مضمون کلام الهی که سرّ است، دو قسم است: اوّل، آنچه غیب است، مثل: «وَ هُم مِّن بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ» . (8)دوم، آنچه غیر غیب است، مثل: «سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ» . (9)و غیب، دو قسم است: اوّل، آنچه در متشابه کتاب الهی است. دوم، آنچه در محکم کتاب الهی است. الْاءمَام (به کسر همزه): پادشاه همه کس. الْأَمَام (به فتح همزه): آنچه پیش از چیزی دیگر باشد. البَیِّن: ظاهرِ مشهور. القَیِّم: کسی که در وارسیدن به چیزی ایستادگی کند. الْحَقّ: به کار آمدنی، مثل دانستن چیزی که در قرآن است. العَدْل: طرف گیری نکردن در معامله. یعنی: دیده ور کرده اللّه تعالی امامانِ راستی را بر مکنونِ از جمله غیبِ از جمله سرّ خود. هر وقت که از دنیا رفت از ایشان پادشاهی، تعیین کرد اللّه تعالی برای مردمان در پی او کسی را که پیش از رفتن او به هم رسیده، مشهور باشد و راهنمای تابان باشد و پادشاهِ ایستادگی کننده در کار قرآن و رعیت باشد. راهنمایی می کنند امامانِ راستی، خلایق را به سبب دانستن ایشان قرآن را. و به دانستن قرآن، عدالت در دیوان می کنند.
.
. .
اصل: حُجَجُ اللّه ِ وَدُعَاتُهُ وَرُعَاتُهُ عَلی خَلْقِهِ، یَدِینُ بِهُدَاهُمْ الْعِبَادُ ، وَیَسْتَهِلُّ بِنُورِهِمُ الْبِلَادُ . جَعَلَهُمُ اللّه ُ حَیَاةً لِلأَنَامِ ، وَمَصَابِیحَ لِلظَّلَامِ ، وَمَفَاتِیحَ لِلْکَلَامِ ، وَدَعَائِمَ لِلْاءِسْلَامِ. وَجَعَلَ نِظَامَ طَاعَتِهِ وَتَمَامَ فَرْضِهِ التَّسْلِیمَ لَهُمْ فِیمَا عُلِمَ ، وَالرَّدَّ إِلَیْهِمْ فِیمَا جُهِلَ.
شرح: حُجَجُ اللّه ِ، مرفوع و خبر مبتدای محذوف است، به تقدیر «هُمْ»؛ و این، مبنی بر این است که اگر یکی از ایشان در زمانی نباشد و به جای او پیروِ ظن، امام باشد، اهل اختلاف که مشرکان و عاصیان اند، غالب می شوند بر اللّه تعالی در گفتگویی که اللّه تعالی از ایشان نقل کرده در سوره انعام که: «سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شَآءَ اللَّهُ مَآ أَشْرَکْنَا وَلَا ءَابَآؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِن شَیْ ءٍ» (1): خواهند گفت جمعی که یگانه نشمرده اند اللّه تعالی را و پیروی ظن کرده اند که: اگر اللّه تعالی تکلیف می کرد ما را به ترک پیروی ظن در مسائل فروع، می بایست که جمیع مسائل را در محکمات قرآن بیان کند، یا در محکمات قرآن، راهنمایی کند سوی امامتِ دانا به جمیع مسائل، تا نه ما پیروی ظن کنیم و نه پیشوایان و پدران ما و حرام نکنیم به ظن خود هیچ چیز را، چنانچه جمعی می گویند که: طریقه اخباریّین در اعمال شرعیّه، حرام است؛ زیرا که واجب است اجتهاد، یا تقلید مجتهدِ حَیّ؛ و طریقه ایشان شقّ ثالث است. حَیَاةً لِلْأَنَام، اشارت است به آنچه می آید در «کِتَابُ الْحُجَّة» در بعض احادیثِ باب پنجم که «بَابُ أنَّ الْأرْضَ لَا تَخْلُو مِنْ حُجَّةٍ» است که اگر یکی از ایشان در زمانی نباشد، زمین به قرار خود نمی ماند. مَفاتِیحَ لِلْکَلَام، اشارت است به این که بی کسبِ علم از ایشان، گفتگو در چیزی که بی مکابره اختلاف در آن و در دلیل آن رود و در محکمات قرآن و ضروریّات دین نباشد، جایز نیست. و می آید در «کِتَابُ الْاءِیمَانِ وَالْکُفْرِ» در «بَابُ الصَّمْتِ وَحِفْظِ اللِّسانِ» که امام محمّد باقر علیه السلام گفته که: نیستند شیعه ما مگر لالان؛ و آن، به اعتبار ترک حکم از روی ظن است. النِّظَام (به کسر نون): رشته که در آن، مروارید و مانند آن کِشند که پراکنده نشود. التَّمَام: بی نقصان بودن. التَّسْلِیم: دادن عنان اختیار خود به کسی، برای شنیدن و راضی شدن به هر چه آن کس فرماید. عُلِمَ، به صیغه ماضی مجهول است. و مَا عُلِمَ عبارت است از آیات بیّناتِ محکماتِ ناهیه از پیروی ظن و از اختلاف از روی ظن، که دلالت صریحه دارد بر امامت ائمّه هدی علیهم السلام و هر که پنهان کند آن را ملعون است، موافق آیتِ سوره حدید: «هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلَی عَبْدِهِ ءَایَات بَیِّنَـتٍ لِّیُخْرِجَکُم مِّنَ الظُّـلُمَـتِ إِلَی النُّورِ» (2)و آیتِ سوره صفّ: «یُرِیدُونَ لِیُطْفِئواْ نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَ هِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکَـفِرُونَ» ۳ و آیتِ سوره بقره: «إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مَآ أَنزَلْنَا مِنَ الْبَیِّنَـتِ وَ الْهُدَی مِن بَعْدِ مَا بَیَّنَّـهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتَـبِ أُوْلَئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّـعِنُونَ » (3). جُهِلَ، به صیغه ماضی مجهول است. و مَا جُهِلَ عبارت است از آیاتِ متشابهات؛ و این، اشارت است به آیتِ سوره انبیا و سوره نحل که: «فَسْئلُواْ أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ» (4). یعنی: امامانِ راستی، حجّت های اللّه تعالی اند و خوانندگان اویند و شبانان اویند بر مخلوقان او که شیطان چون گرگ، ایشان را نرباید. به دین اسلام می آیند به راهنمایی ایشان بندگان و گشاده رو می شود به روشنی ایشان شهرها. گردانید اللّه تعالی ایشان را زندگی برای مردمان و چراغ ها برای تاریکی و کلیدها برای گفتگو و ستون ها برای اسلام؛ چه چنانچه خیمه بی ستون، بی قرار است، اسلام، بی یکی از ایشان بی اعتبار است. و گردانید اللّه تعالی رشته طاعت مردمان و تمامی نماز و روزه و مانند آنها از واجبات را دو چیز: یکی قبول و یقین به امامت برای ایشان در آنچه معلوم شده از آیات قرآن، و دیگری واگذاشتن حکم، سوی ایشان در آنچه مجهول شده از جمله قرآن، به این معنی که از ائمّه هُدی پرسند، اگر میسّر باشد، واِلّا خود را نگاه دارند از تفسیر آن.
.
. .
اصل: وَحَظَرَ عَلی غَیْرِهِمُ التَّهَجُّمَ عَلَی الْقَوْلِ علی اللّه بِمَا یَجْهَلُونَ ، وَمَنَعَهُمْ جَحْدَ مَا لَا یَعْلَمُونَ ؛ لِمَا أَرَادَ اللّه ـ تَبَارَکَ وَتَعَالَی ـ مِنِ اسْتِنْقَاذِ مَنْ شَاءَ مِنْ خَلْقِهِ مِنْ مُلِمَّاتِ الظُّلَمِ ، وَمَغْشِیَّاتِ الْبُهَمِ .
شرح: الغَیْر: چیزی که بر ضدّ صفت چیزی دیگر باشد، چنانچه اللّه تعالی حکایت کرده در سوره یونس: «ائْتِ بِقُرْءَانٍ غَیْرِ هَـذَآ» : (1)بیار قرآنی دیگر که آن تکلیف ها در آن نباشد. و مراد این جا، خلفای بنی امیّه و مانند ایشان است در هر زمان که باشند. التَهَجُّم: بسیار داخل شدن در چیزی بی رخصت. المُلِمَّات: بلاهایی که در زمانه، حادث می شود؛ و مراد این جا، روایات مخالفان است در فضیلت امامان خود. الظُّلَم (جمع ظلمت): تاریکی ها؛ و مراد، این جا حیرانی های مردمان جاهل است از روایت های دروغ مخالفان. المَغْشِیَّات: سِرّهای پنهان؛ و مراد این جا، مصلحت ها در مظلومیِ امامانِ راستی و رواج دکّان امامانِ گمراه است. الْبُهَم (جمع بُهْمَة): مشکل ها. یعنی: و حرام کرد اللّه تعالی در محکمات قرآن، بر همچشمانِ امامانِ راستی، در هر زمان که باشند، دلیری را بر افترا بر اللّه تعالی به گفتنِ آنچه نمی دانند که حق است؛ چه این افتراست، چنانچه بیان می شود در «کِتَابُ الْاءِیمَانِ وَالْکُفْرِ» در حدیث دوازدهمِ «بابُ مُجالَسةِ أهل المَعاصی» که باب صد و شصت و سوم است. و منع کرد اللّه تعالی در محکمات قرآن، این همچشمان را از انکار چیزی که نمی دانند از جمله حق. این، اشارت است به دو آیت که بیان می شود در شرح «فَنَدَبَهُم تا آخر» در خطبه. و این حرام کردن و منع کردن در محکمات قرآن، برای چیزی است که اراده کرده اللّه ـ تبارک و تعالی ـ آن را که رهانیدنِ جمعی است که خواسته اللّه تعالی رهایی ایشان را از جمله خلایق از حیرتی که به سبب روایت های دروغ مخالفان و به سبب ندانستن سرّ مظلومیِ امامانِ راستی و رواج دکّان امامانِ گمراه در زمان های دور و دراز به هم می رسد؛ و آن جمع، در این زمان، شیعه دوازده امام اند. بیانِ این، آن است که: خردمندِ صاحبِ انصاف که به ظاهربینی، از حق معلومِ به محکمات قرآن غافل نمی شود، زود از این دو حیرت می رهد؛ چه هر روایتی از رسول صلی الله علیه و آله که خلاف محکمات قرآن است، دروغ است. و فضولی در تفحّصِ سرّ قضا و قدر، نامعقول است. و توقّف در مقتضای محکمات قرآن، به واسطه ندانستن سرّ مذکور، نامعقول تر. و به این رهایی، اشارت شده در قول اللّه تعالی در سوره حدید: «هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلَی عَبْدِهِ ءَایَـت بَیِّنَـتٍ لِّیُخْرِجَکُم مِّنَ الظُّـلُمَـتِ إِلَی النُّورِ وَ إِنَّ اللَّهَ بِکُمْ لَرَءُوفٌ رَّحِیمٌ» (2): اللّه تعالی آن کس است که فرو می فرستد بر بنده خود محمّد صلی الله علیه و آله آیت های محکمات را که معنی آنها ظاهر است بر هر که زبان عربی داند و احتمال نسخ شدن در آنها نیست، تا بیرون برد شما را از ظلمت حیرت، سوی نور معرفت. و البتّه اللّه تعالی به شما و بسْ هر آینه مشفقِ مهربان است. حکایت: در مدینه مشرّفه میان فقیر و سید محمّد کبریتی که افضل علمای آن جا و مدرّس مسجد رسول است، گفتگو شد در حضور جمعی از علمای عرب و عجم، در منزل سیّد احمد از سادات بنی الحسین. گفت که: حیرتی دارم در خلافی که در امامتِ بعد از پیغمبر صلی الله علیه و آله واقع شده و خلاص، مشکل است؛ چه هر حدیثی که طایفه ای موافقِ خود نقل می کند، طایفه دیگر آن را افترا می شمرند و مذهب پادشاه و پدر و مادر و اهل شهر، اعتماد را نمی شاید. گفتم که: خلاص، بسیار آسان است بر صاحب انصاف؛ آیا گمان می بری که اللّه تعالی پیغمبر آخر الزمان را به جمیع خلایق فرستاده و کتابی با او فرستاده و گفته که: در این کتاب، بیانِ واضحِ همه چیز شده و بی کجی است، و مَعَ هذا، این مسئله را که مدار حلّ مشکلات، بر آن است، در اشکال گذاشته؟! این، محال است. گفت که: من راه خلاص را نمی دانم. اگر هست، بیان کن. گفتم که: اللّه تعالی خود، طریق خلاص را بیان کرده در سوره آل عمران، گفته که: «هُوَ الَّذِی أَنزَلَ عَلَیْکَ الْکِتَـبَ مِنْهُ ءَایَاتٌ مُّحْکَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ» (3): اللّه تعالی آن کس است که فرو فرستاده بر تو ای محمّد، قرآن را بر حالی که بعض آن، آیت های مُحکمه است و هر که لغت عرب می فهمد، می داند معنی آنها را بی آن که احتیاج داشته باشد به معلّمی که حجّت باشد و احتمال نسخ در آنها نیست. این محکمات، اصل قرآن است. کسی که آنها را فهمد، به واسطه فهمیدن آنها و عمل به آنها باقی قرآن را می تواند فهمید و باقی قرآن، آیت های متشابهه است که ممکن است که در معنی آنها اشتباه و غلط واقع شود؛ و این، سبب دانستنِ امام است در هر زمانی بعد از پیغمبر تا روز قیامت. گفت که: چون سبب می شود و چون معلوم می شود معنی متشابهات از محکمات؟ گفتم که: سبب شدن به واسطه آن است که از جمله آیات محکمات، آیات بسیار است که در آنها نهی از اختلاف از روی ظن در احکام، واقع شده. و در آیات محکمات، بیان شده که جمیع رسولان به واسطه آن فرستاده شده اند که حکم اللّه تعالی را در آنچه بی مکابره اختلاف در آن و در دلیل آن رود، به خلایق رسانند تا اختلاف نکنند. و تو می دانی که دو طایفه که نزاع در امامت با هم دارند، نهایتِ دعوای سلسله امامانِ یک طایفه برای خود، و نهایتِ دعوای تابعان ایشان برای ایشان، این است که: در احکام الهی، اجتهاد و پیروی ظن می کرده اند و اختلاف را جایز می شمرده اند، مثل خلفای بنی امیّه و مانند ایشان. و دعوای سلسله امامانِ طایفه دیگر و تابعان ایشان این است که: اجتهاد و اختلاف از روی ظن جایز نیست؛ بلکه هر مسئله را و هر آیتِ متشابهه را می باید به علم یقینی از خدا و رسولش دانست تا حکمْ جایز باشد، و از این، معلوم می شود تا روز قیامت که حق با کدام امام و کدام طایفه است. و معلوم شدنِ معنی متشابهات به سبب محکمات، به واسطه آن است که آن کس که محکمات، دلالت می کند بر امامت و حجّیّت او در هر زمان تا روز قیامت، عالم است به جمیع تأویلاتِ متشابهاتِ قرآن و قول او در تأویل آنها حجّت است. پس محکمات، بیان امام می کند. و امام، بیان تأویل متشابهات می کند، اگر به محکماتْ عمل نموده، اطاعت کنند و پرسند. و بیان کننده بیان کننده چیزی، بیان کننده آن چیز است. (4)گفت که: آنچه گفتی حق است؛ لیک طایفه ای که تجویز اختلاف و حکم به ظن می نمایند، استدلال می کنند بر آن به آیات قرآن، اگر چه آن آیات، متشابهات است. گفتم که: اللّه تعالی برای ابطال طریقه این طایفه، در همین آیت، بعد از آنچه خوانده شد، گفته که: «فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَآءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَآءَ تَأْوِیلِهِ وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَا اللَّهُ» : (5)پس امّا طایفه ای که در دل ایشان کجی هست، پس تابع می شوند آنچه را که غلط در تأویل آن می رود از جمله قرآن، به سبب میل دل ایشان به اختلاف آراء به اجتهادات و به سبب میل دل ایشان به تأویل آن از پیش خود، و حال آن که علم به تأویل متشابه نمی دارد در وقت نزول آن، مگر اللّه تعالی. گفت که: این که گفتی ظاهر است و تا حال، نشنیده بودم.
.
. .
. .
. .
اصل: وَصَلَّی اللّه ُ عَلی مُحَمَّدٍ وَأَهْلِ بَیْتِهِ الْأَخْیَارِ الَّذِینَ أَذْهَبَ اللّه ُ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهَّرَهُمْ تَطْهِیرا .
شرح: و درود کناد اللّه تعالی بر محمّد و خانواده او که نیکان اند. نشان ایشان این است که برطرف کرده اللّه تعالی از ایشان [هر] چِرکِنی را. و این، به سبب آن است که به زنان رسول علیه السلام خطاب کرده در سوره احزاب که از خانه خود بیرون مَرَوید. پس معلومِ خلایق می شود که در جنگ جَمَل، گناه از عایشه است، نه از خانواده رسول. پس کسی در حق ایشان شکّی نمی کند و در نظر خلایق، چِرکِن نمی شوند. و پاکیزه کرده ایشان را از گناه، پاکیزه کردنی بزرگ؛ چه توفیق داده ایشان را که معصوم باشند از گناهان.
اصل: أَمَّا بَعْدُ ، فَقَد فَهِمْتُ یَا أَخِی مَا شَکَوْتَ مِنِ اصْطِلَاحِ أَهْلِ دَهْرِنَا عَلَی الْجَهَالَةِ ، وَتَوَازُرِهِمْ وَسَعْیِهِمْ فِی عِمَارَةِ طُرُقِهَا ، وَمُبَایَنَتِهِمُ الْعِلْمَ وَأَهْلَهُ ، حَتّی کَادَ الْعِلْمُ مَعَهُمْ أَنْ یَأْرِزَ کُلُّهُ ، وَتَنْقَطِعَ مَوَادُّهُ ؛ لِمَا قَدْ رَضُوا أَنْ یَسْتَنِدُوا إِلَی الْجَهْلِ ، وَیَضَعُوا الْعِلْمَ وَأَهْلَهُ .
شرح: الشِّکَایَة: اظهار دل تنگی از چیزی. الجَهالة (به فتح جیم): نادانی و ناخردمندی؛ و مراد این جا، پیروی حکم غیر اللّه تعالی است در مسألتی که بی مکابره اختلاف در آن و در دلیل آن رود، مثل معنی های آیات متشابهه، خواه آن حکم، با گزاف و دعویِ علم به ریاضت و صفای باطن باشد و خواه نه؛ و خواه از روی ظن باشد، چنانچه اللّه تعالی نقل کرده در سوره یونس (1)از اکثر مشرکان، و خواه به پیروی اعتقادی که از خواهش نفس باشد؛ و خواه حکم کننده و پیروی کننده، یک کس باشد و خواه متعدّد. التَّوازُر (به تقدیم زاء بانقطه بر راء بی نقطه): مدد هم کردن جمعی. الأُرُوز (به تقدیم راء بی نقطه بر زاء بانقطه، مصدر باب نَصَرَ و ضَرَبَ و عَلِمَ): کوچک و پنهان شدن. برادر مؤمنی شکایت کرده بوده نزد شیخ کلینی ـ رَحِمَهُ اللّه ُ تَعَالی ـ از پیشوایان و بزرگان در آن زمانه که محکمات قرآن را دیده و فهمیده، مخالفت کرده اند به پیروی ظن در احکام اللّه تعالی و بعد از آن، دو چیز پرسیده بوده؛ چون شیخ کلینی نزدیک مکان صاحب الزمان علیه السلام بوده و مجاور سفرا (2)بوده و آن برادر در ری یا جایی دیگر دور بوده و التماس تصنیف کتاب کافی و تأکید آن التماس کرده بوده، چنانچه هر یک مذکور می شود. یعنی: آنچه بعد از حمدِ اَللّه تعالی و صلوات بر رسول و آلش علیهم السلام است، این است که به تحقیق دانستم ـ ای برادرم در دین ـ آنچه را که شکایت کردی و آن، اتّفاق مشهور آن زمانه ماست بر اختلاف از روی ظن و پشتیِ هم کردن ایشان و جهد ایشان در آبادانی راه های آن که مردمان به آن راه ها آسان روند و بیگانگی ایشان علمی را که حاصل می شود از محکمات قرآن، به این که اختلاف از روی ظن، حرام است و اهل علمی را که محکمات قرآن، دلالت بر حاجتِ رعیّت به ایشان می کند در هر زمان، تا آن که نزدیک شده که علمی که از محکمات قرآن و سنّت حاصل می شود، به سبب این جاهلان، پنهان شود به همگی و بریده شود از نظر التفاتِ خلایق، اصل های آن علم که آن اصل ها محکمات قرآن است و چند مسئله از اصول فقه که تواتر آنها در زمان غیبت امام علیه السلام نیز باقی می ماند تا ظهور امام علیه السلام ، چنانچه می آید در «کِتَابُ الحُجَّة» در حدیث سومِ باب هفتاد و هشتم و حدیث سیزدهمِ باب هفتاد و نهم که: «إِنَّی لَأَعْلَمُ أَنَ الْعِلْمَ لَا یَأْرِزُ کُلُّهُ ولَا یَنْقَطِعُ مَوَادُّه» (3)؛ چه راضی شده اند که اعتماد نمایند بر ظن و خوار دارند علمی را که از محکمات قرآن حاصل می شود و اهل علم را که ائمّه هدی باشند؛ چه مبالغه به حدّی رسانیده اند که گفته اند که: یقینیّات (مثل این که نماز، واجب است) داخل فقه نیست؛ چون اعتماد بر ظن در آنها نشده. پس عالم به جمیع احکام، پیش ایشان فقیه نیست. و کار دنیا را نسق می کنند به اعتقاد خود، بی قرارِ احتیاج به امامی. گویا هر یک از ایشان امام خودند و حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام این شکایت کرده از اهل زمانه خود و در نهج البلاغه مذکور است در خطبه ای که اوّلش این است: «أمّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللّه َ لَمْ یَقْصِمْ جَبَّارِی دَهْرٍ إِلَا بَعْدَ تَمْهِیلٍ وَ رَخَاء». (4)
.
. .
اصل: وَسَأَلْتَ : هَلْ یَسَعُ النَّاسَ الْمُقَامُ عَلَی الْجَهَالَةِ ، وَالتَّدَیُّنُ بِغَیْرِ عِلْمٍ ، إذْ کَانُوا دَاخِلِینَ فِی الدِّینِ ، مُقِرِّینَ بِجَمِیعِ أُمُورِهِ عَلی جِهَةِ الْاسْتِحْسَانِ وَالنُّشُوءِ عَلَیْهِ ، والتَّقْلِیدِ لِلْابَاءِ وَالْأَسْلَافِ وَالْکُبَرَاءِ ، وَالْاتِّکَالِ عَلَی عُقُولِهِمْ فِی دَقِیقِ الْأَشْیَاءِ وَجَلِیلِهَا ؟
شرح: الوُسْعَة: گنجایش، به معنی بی استحقاقِ عذابِ آخرت بودن در کاری. النَّاس: مردمان؛ و مراد، این جا، جمعی اند از شیعه امامیّه که محکمات قرآن را نفهمیده، تابع پیشوایان شده اند در اختلاف از روی ظن، و لِهذَا شکّی نکرده این برادر در بدیِ اهل دهر و شک کرده در بدیِ ناس؛ چه حالِ اهل دهر، بسیار رسواست، چنانچه ظاهر می شود در «کِتَابُ الْاءِیمَانِ وَالْکُفْرِ» در «بَابٌ فِی عَلَامَةِ الْمُعَارِ» به خلاف حالِ ناس». الْمقَام (به فتح و ضمّ میم): ماندن بر حالی یا در جایی. التَّدَیُّن: کاری کردن به اعتقاد آن که مقتضای دین اسلام است. الاِسْتِحْسَان: چیزی را خوب شمردن به عقل خود. النُّشُوء (به ضمّ نون و ضمّ شین بانقطه و واو ساکنه و همزه): برآمدن بر صفتی. التَّقْلِید: نیک و بد کاری را به گردن دیگری انداختن، به قبول گفته او در آن کار، بی طلبِ دلیل. الْأسْلاف (جمع سَلَف): پیشوایان و پیشینیان. یعنی: و پرسیدی که آیا گنجایش دارد عوامّ الناس و مانند ایشان را این که ایستند بر اختلاف از روی ظن، و عبادت کنند بی علم به این که آنچه می کنند، موافق حق است، به این عذر که بوده اند پیش از سنّ تکلیف، داخلانِ در دین اسلام، اقرارکنندگانِ به همگی کارهای عمده این دین، مثل نماز و روزه و زکات و مانند آنها ـ و آنها را ضروریّات دین می نامند ـ از راه استحسان و از راه برآمدن بر این دین یا برآمدن بر استحسان، و از راه تقلید مر پدران را، چنانچه اکثر عوام می کنند، و مر پیشوایان را، چنانچه بعض عوام می کنند، و مر بزرگان و پادشاهان را، چنانچه بعض دیگر عوام می کنند، و از راه اعتماد بر خِردهای پدران و پیشوایان و بزرگان یا اعتماد بر استحسان خِردهای خود در کوچکِ چیزها که کردن واجب ها و ترک حرام ها و مانند آنها باشد، و در بزرگِ چیزها که داخل شدن در دین اسلام باشد. حاصلِ عذر، این است که عوام الناس ندانسته اند حقیقت دین اسلام را و این را که حقیقت دین اسلام منافات دارد با تجویز اختلاف از روی ظن.
.
اصل: فَاعْلَمْ یَا أَخِی ـ رَحِمَکَ اللّه ُ ـ أَنَّ اللّه َ ـ تَبَارَکَ وَتَعَالی ـ خَلَقَ عِبَادَهُ خِلْقَةً مُنْفَضِلَةً مِنَ الْبَهَائِمِ فِی الْفِطَنِ وَالْعُقُولِ الْمُرَکَّبَةِ فِیهِمْ ، مُحْتَمِلَةً لِلْأَمْرِ وَالنَّهْیِ ، وَجَعَلَهُمْ ـ جَلَّ ذِکْرُهُ ـ صِنْفَیْنِ : صِنْفا مِنْهُمْ أَهْلَ الصِّحَّةِ وَالسَّلَامَةِ ، وَصِنْفا مِنْهُمْ أَهْلَ الضَّرَرِ وَالزَّمَانَةِ ؛ فَخَصَّ أَهْلَ الصِّحَّةِ وَالسَّلَامَةِ بِالْأَمْرِ وَالنَّهْیِ ، بَعْدَ مَا أَکْمَلَ لَهُمْ آلَةَ التَّکْلِیفِ ، وَوَضَعَ التَّکْلِیفَ عَنْ أَهْلِ الزَّمَانَةِ وَالضَّرَرِ ؛ إِذْ قَدْ خَلَقَهُمْ خِلْقَةً غَیْرَ مُحْتَمِلَةٍ لِلْأَدَبِ وَالتَّعْلِیمِ ، وَجَعَلَ ـ عَزّوَجَلَّ ـ سَبَبَ بَقَائِهِمْ أَهْلَ الصِّحَّةِ وَالسَّلَامَةِ ، وَجَعَل بَقَاءَ أَهْلِ الصِّحَّةِ وَالسَّلَامَةِ بِالْأَدَبِ وَالتَّعْلِیمِ .
.
شرح: مراد مصنّف ـ رَحِمَهُ اللّه ُ تَعَالی ـ از این و چند فقره بعد از این، بیان چیزی چند است که از آن، معلوم شود که کدام از عوامّ الناس معذورند در جهالت و کدام معذور نیستند. و مدد شود در فهمیدنِ معنی احادیثی که می آید در «بَابُ الاِضْطِرَارِ إِلَی الْحُجَّة» از «کِتَابُ الْحُجَّة». الصِّحَّة (به کسر صاد): بی عیب بودن. السَّلَامَة نیز: بی عیب بودن. التَّکْلِیف: طلب اللّه تعالی ادب را از کسی. الْأَدَب (به فتح همزه و فتح دال): روش گزیده، خواه به اعتبار فعل باشد و خواه به اعتبار ترک. التَّعْلِیم: یاد دادن؛ و مراد این جا، یاد دادن ادب است. یعنی: پس بدان در جواب این سؤال ـ ای برادرم (آمرزاد تو را اللّه تعالی) ـ این را که به تحقیق اللّه ـ تَبَارَکَ وَ تَعَالی ـ آفرید بندگان خود را نوعی از آفریده که جدا شده آن نوع از ستوران در دانش هایی که بعض ایشان دارند و ستوران ندارند و به خِردهایی که جا داده شده در بعض ایشان و در ستوران نیست. تاب دارند امر و نهی را به معنی امرِ اللّه تعالی ایشان را به ادب، و نهی او ایشان را از ضدّ آن. و گردانید اللّه تعالی این بندگان را دو قسم: قسمی را از ایشان بی عیب در خِرد، و قسمی را از ایشان با عیب در خِرد، مثل شخصی که کر و گُنگ و بسیار کودن و ابله باشد. پس مخصوص کرد اللّه تعالی بی عیبانِ در خِرد را به فرمودنِ نیک ها و منع کردنِ از بدها تا ادب حاصل کنند، بعد از آن که به بلوغ، کامل ساخت برای ایشان خِرد را که در کار است در تکلیف؛ چه اللّه تعالی داناست به حال ایشان و می داند که اگر قبول ادب ننمایند، از روی هوا و هوس خواهد بود و معذور نیستند. و واگذاشت تکلیف را از اهل عیب در خِرد؛ چه به تحقیق آفرید ایشان را قسمی از آفریده که تاب ندارند ادب و آموزانیدن ادب را؛ و این، منافات ندارد با این که ایشان تابِ امر و نهی غیرِ اللّه تعالی داشته باشند در بعض چیزها. و گردانید اللّه تعالی باعث زندگی اهل عیبِ در خِرد در دنیا، بی عیبانِ در خِرد را، و گردانید زندگی بی عیبانِ در خِرد را به سبب ادب و آموزانیدن آن؛ به این معنی که اگر آموزانیدنِ اللّه تعالی ادب را به رسولان و رسانیدن رسولان، ادب را به جانشینان ایشان نمی بود، آدمی زنده نمی ماند و این، منافات ندارد با این که بعضِ بی عیبان در خِرد، فرمان برداری پیغمبران یا امامان نکنند و ادب یاد نگیرند و با وجود این، زندگی کنند.
.
اصل: فَلَوْ کَانَتِ الْجَهَالَةُ جَائِزَةً لِأَهْلِ الصِّحَّةِ وَالسَّلَامَةِ ، لَجَازَ وَضْعُ التَّکْلِیفِ عَنْهُمْ ، وَفِی جَوازِ ذلِکَ بُطْلَانُ الْکُتُبِ وَالرُّسُلِ وَالْادَابِ ، وَفِی رَفْعِ الْکُتُبِ وَالرُّسُلِ وَالْادَابِ فَسَادُ التَّدْبِیرِ ، وَالرُّجُوعُ إِلی قَوْلِ أَهْلِ الدَّهْرِ .
شرح: فاء برای بیان است، یا برای ترتیب ذکری است، چنانچه در وقت انتقال از تمهیدِ مقدّمه سوی استدلال یا انتقال از استدلالی سوی استدلالی دیگر می باشد. الاْدَاب (به همزه و الف و دال بی نقطه و الف، جمع أَدَب): روش های گزیده. التَّدْبِیر: رعایت مصلحت در فعل یا ترک. مأخوذ است از دُبُر (به ضمّ دال و ضمّ باء) به معنی دنباله، به اعتبار این که در رعایت مصلحت، عاقبت اندیشی می باشد و آن را خَلق نیز می نامند، مثل: «وَ لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّی یُؤْفَکُونَ » (1)و بیان می شود در شرح «وَقَدْ قَالَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ : إِلَا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ» تا آخر، در خطبه. و آن را اختیار نیز می نامند. یعنی: بیانِ این آن: که اگر جایز می بود جهالت، بی عیبانِ در خِرد را، هر آینه جایز می بود اللّه تعالی را واگذاشتن تکلیفِ به تحصیلِ علم از روی وحی الهی از ایشان؛ چه فسادی در آن متصوّر نیست، غیر این که پیروی حکم غیر اللّه تعالی در مسئله ای که اختلاف در آن و در دلیل آن رود، انکار ربوبیّت ربّ العالمین است، خواه در یک مسئله و خواه در جمیع مسائل؛ و حال آن که در جایز بودن آن بر اللّه تعالی لازم می آید عبث بودنِ کتاب های اللّه تعالی و رسولان اللّه تعالی و ادب هایی که ایشان تعلیم کرده اند و حال آن که در برطرف کردن کتاب ها و رسولان و آداب، لازم می آید برطرف بودن تدبیر اللّه تعالی در فعل آسمان ها و زمین و آدمیان و مانند آنها و بازگشت سوی گفته دهریّه که فاعل این جهان را بی اختیار می شمرند، بنا بر زعم ایشان که تخلّف معلول از علّت تامّه محال است (2)و می گویند که: «مَا هِیَ إِلَا حَیَاتُنَا الدُّنْیَا نَمُوتُ وَ نَحْیَا وَ مَا یُهْلِکُنَآ إِلَا الدَّهْرُ» ، (3)چنانچه در سوره جاثیه است و مضمون آن، این است که: «نیست زندگی، مگر زندگی ما که دنیاست، می میریم و زنده می شویم و نمی میراند ما را مگر زمانه». و بطلان این، ضروری دین اسلام است و مفصّل می شود در «کِتَابُ التَّوْحِید» در حدیث اوّلِ باب اوّل در شرح «إنَّ الَّذِی یَذْهَبُونَ إلَیْهِ وَ یَظُنُّونَ أنَّهُ الدَّهْرُ» تا آخر.
.
1) . زخرف (۴۳): ۸۷ .
2) . این نظریّه مصنّف رضی الله عنه، جزء نظریّات شاذ اوست که در مقدمه تحقیق نیز به آن اشاره شد و قریب به اتّفاق حکما و فلاسفه اسلام، به استثنای برخی از متکلّمان قدیم با آن مخالف هستند و در برخی از کتب مربوطه، این نظریّه مطرح و مردود شده است. ر.ک: کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، علّامه حلّی، ص ۸۷ ـ ۸۹؛ إشارة السبق، ابو المجد حلبی، ص ۱۴ ـ ۲۱؛ رسائل الکرکی، ج ۳، ص ۱۱۸ ـ ۱۲۰؛ المواقف، ایجی، ج ۱، ص ۲۰۵؛ وج ۲، ص ۶۱۲ ـ ۶۱۳؛ شرح المقاصد فی علم الکلام، تفتازانی، ج ۱، ص ۱۹ ـ ۲۰؛ الملل والنحل، شهرستانی، ج ۲، ص ۱۳۵؛ شرح المواقف، قاضی جرجانی، ج ۸، ص ۶ ـ ۱۴ و ۳۷۹؛ قواعد المرام فی علم الکلام، ابن میثم بحرانی، ص ۵۱ ـ ۵۵ ؛ الحکمة المتعالیة، ملّا صدرا، ج ۳، ص ۲۸۲ و ۳۱۱؛ و ج ۴، ص ۱۶۴؛ وج ۶، ص ۲۰۵ ـ ۲۰۸ (حم).
3) . جاثیه (۴۵): ۲۴.
حکایت:ترسایی گفت: معجزات محمّد و نبوّت او پیش ما ثابت نیست و اعتمادی بر نقل شما نداریم. گفتم: اگر جهودی این سخن با شما گوید، چه خواهید گفت؟ جواب ما همان است. پس غیر امّت آدم علیه السلام کسی را لایق نیست که این سخن با ما گوید و اگر ایشان گویند، جواب، این است که این جهان، بی صاحبِ کلِّ اختیاری که عادل حکیم باشد، نیست. و اگر مدار بر اختلاف از روی ظن باشد (چنانچه شما و هر که غیر شیعه دوازده امام است، در دین خود قرار داده اید) جهان، بی صاحبِ کلِّ اختیارِ عادلِ حکیم خواهد بود و لازم می آید رجوع به قول دهریّه.
اصل: فَوَجَبَ فی عَدْلِ اللّه ِ ـ جَلَّ وَ عَزَّ ـ وَحِکْمَتِهِ أَن یَخُصَّ مَنْ خَلَقَ مِنْ خَلْقِهِ خِلْقَةً مُحْتَمِلَةً لِلْأَمْرِ وَالنَّهْیِ بِالْأَمْرِ وَالنَّهْیِ؛ لِئَلَا یَکُونُوا سُدًی مُهْمَلِینَ ؛ وَلِیُعَظِّمُوهُ ، وَیُوَحِّدُوهُ ، ویُقِرُّوا لَهُ بِالرُّبُوبِیَّةِ ؛ وَلِیَعْلَمُوا أَنَّهُ خَالِقُهُمْ وَرَازِقُهُمْ ؛ إِذ شَوَاهِدُ رُبُوبِیَّتِهِ دَالَّةٌ ظَاهِرَةٌ ، وَحُجَجُهُ نَیِّرَةٌ وَاضِحَةٌ ، وَأَعْلَامُهُ لَائِحَةٌ تَدْعُوهُمْ إِلی تَوْحِیدِ اللّه ِ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ وَتَشْهَدُ عَلی أَنْفُسِهَا لِصَانِعِهَا بِالرُّبُوبِیَّةِ وَالْاءِلهِیَّةِ ؛ لِمَا فِیهَا مِنْ آثَارِ صُنْعِهِ ، وَعَجَائِبِ تَدْبِیرِهِ .
.
شرح: مقصد مصنّف ـ رَحِمَهُ اللّه ُ تَعَالی ـ از گفتن این، توضیح سابق و کمال احتیاط و غمخواری مردمان است که مبادا غافل شوند از دلیلی که گفته شد. الوُجُوب: ثابت و محقّق شدن. السُّدی (به ضمّ سین بی نقطه و تخفیف دال بی نقطه و الف منقلبه از یاء): گلّه بی نگاهبان. المُهمَل: چیزی که به آن نپردازند. الرُّبُوبِیَّة: مالک چیزی بودن؛ و مراد این جا، این است که کسی صاحب کلِّ اختیار هر کس و هر چیز باشد. پس در هر مسئله که حاجت خلایق به آن شود و بی مکابره اختلاف در آن و در دلیل آن رود، حکم، حکم او خواهد بود و کسی را نمی رسد که شریک شود با او در حکم کردن در آن. العِلْم: دانستن؛ و مراد این جا، گرویدن و ایمان آوردن است. إذ در این جا، برای بیان دلیل است و می تواند بود که برای ظرفیّت باشد. الْحُجَج (جمع حجّت): امامانی که عالمان اند به جمیع آداب الهی و معلّمان سایر خلایق اند و هر کدامِ ایشان در زمانی است، خواه نبی و خواه وصیّ نبی. الْأعْلَام (جمع عَلَم، به فتح عین و فتح لام): نشان ها که در جنگ، گاه می باشد و از آنها مطلبی معلوم می شود و لشکر می باید که محافظت آنها کنند. و مراد این جا، محکمات کتاب الهی است که در آنها نهی از اختلاف از روی ظن، صریح شده و باعث علم رعیَّت به حجّت هر زمان است. ضمیر مرفوع در تَدْعُوهُم راجع به شَوَاهِد است، یا راجع به مجموع شَوَاهِد و حُجَج و أعْلَام است؛ و بنا بر اوّل، واو در و حُجَجُه حالیّه است و واو در و أَعْلامه عاطفه بر جمله حالیّه است، و بنا بر دوم، واو در وَ حُجَجُه نیز عاطفه است. الصُّنْع: این که کسی کاری را تواند کرد و تواند نکرد و کند، به واسطه رعایت مصلحت، نه به واسطه آن که اسباب نکردن را ندارد. یعنی: پس لازم شد به اعتبار عدالت اللّه ـ جَلَّ وَ عَزَّ ـ و رعایت او مصلحت را در هر چیز، این که مخصوص کند هر که را که آفرید از جمله مخلوقان خود، نوعی از آفریده که تاب امر و نهی الهی دارد، به امر و نهی خود، تا نباشند سَرداده شدگانِ (1)واگذاشته شدگان. و تا بزرگ شمرند اللّه تعالی را به پرستش و به تنهایی او را پرستند؛ به این معنی که پیروی ظن خود نکنند که خودپرستی است و پیروی ظن مانند خود نکنند که مانند خودپرستی است. و اقرار کنند برای اللّه تعالی به این که صاحب کلِّ اختیارِ هر کس و هر چیز است. و تا ایمان آورند به این که اللّه تعالی آفریننده ایشان است به تدبیر. و روزی رسانِ ایشان است؛ زیرا که گواهانِ صاحب کلِّ اختیارِ هر کس و هر چیز بودن او راهنماهای ظاهرند در آسمان ها و زمین و مانند آنها، بر حالی که امامانِ او تابانان آشکارند به نور علم به جمیع آداب، و محکمات کتاب او درخشان است. بیانِ این آن که: آن گواهان می خوانند آن مخلوقان را سوی پرستیدن اللّه ـ عَزَّ وَ جَلَّ ـ به تنهایی. و گواهی می دهند به زبان حال، بر خود، برای سازنده خود به صاحب کلِّ اختیار بودن و مستحقّ پرستش بودن. آن خواندن و گواهی دادن، برای چیزی است که در گواهان هست از اثرهای صنعِ اللّه تعالی و خوش آیندهایی که حاصل شده از تدبیر او، مثل این که آفتاب و ماه و ستاره ها و آسمان ها هر کدام، مقداری و جایی و صفتی دارد و از خود، چنین نشده؛ بلکه کسی که آفریدگار است، چنین کرده.
.
1) . رها کرده شدگان.
اصل: فَنَدَبَهُمْ إِلی مَعْرِفَتِهِ ؛ لِئَلَا یُبِیحَ لَهُمْ أَنْ یَجْهَلُوهُ وَیَجْهَلُوا دِینَهُ وَأَحْکَامَهُ ؛ لِأَنَّ الْحَکِیمَ لَا یُبِیحُ الْجَهْلَ بِهِ وَالْاءِنْکارَ لِدِینِهِ ، فَقَالَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ : «أَلَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِم مِّیثَـقُ الْکِتَـبِ أَن لَایَقُولُواْ عَلَی اللَّهِ إِلَا الْحَقَّ» ، (1)وَقَالَ : «بَلْ کَذَّبُواْ بِمَا لَمْ یُحِیطُواْ بِعِلْمِهِ» . (2)
.
شرح: چون مصنّف ـ رَحِمَهُ اللّه ُ تَعَالی ـ فارغ شد از بیان این که واجب است بر اللّه تعالی این که تکلیف کند بی عیبانِ در خِرد را به ترک اختلاف از روی ظن، شروع کرد در بیانِ این که این، تکلیفِ واقعِ همیشگی است و معلوم است از قرآن. النَّدْب: خواندن کسی را سوی کاری از روی جِد. الْمَعْرِفَة: شناختن؛ و مراد این جا، اعتراف و گرویدن به تمام دل است به ربوبیّت اللّه تعالی که شناخته شده است. الْجَهْلَ: نادانی؛ و مراد این جا، ضدّ معرفت است، به سبب اختلاف از روی ظن. الدِّین (به کسر دال بی نقطه و سکون یاء دونقطه در پایین): فرمان برداری. و دین الهی عبارت از اسلام است و آن، متضمّن ترک اختلاف از روی ظن است، چنانچه گفته در سوره آل عمران که: «إِنَّ الدِّینَ عِندَ اللَّهِ الْاءِسْلَـمُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِینَ أُوتُواْ الْکِتَـبَ إِلَا مِن بَعْدِ مَا جَآءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیَا بَیْنَهُمْ» . (1)الْاءِنْکَار: نشناختن. و آن، ضدّ اعتراف است. عَلی بنائیّه است و مراد، قول (2)به عنوان حکایت نفسِ حکم اللّه تعالی است، مثل قول به این که آب کُر به محض ملاقاتِ نجاست، نجس نمی شود. و این، احتراز است از قول در محلّ حکم اللّه تعالی، مثل قول به این که این آب، کُر است؛ زیرا که این قول، اگر از روی ظن باشد نیز جایز است، چه جای آنچه غیر هر دو باشد، مثل قول به این که زید در فلان شهر است. یعنی: پس خواند اللّه تعالی بی عیبان در خِرد را سوی اعتراف به ربوبیّت او تا مبادا ترک واجب کرده، روا داشته باشد برای ایشان این را که اعتراف ننمایند به ربوبیّت او و اعتراف ننمایند به دین او و به حکم های او در بیان نیک و بد کارها؛ چه رعایت کننده مصلحتِ هر چیزی، ترک واجب نمی کند و روا نمی دارد اعتراف نکردن به ربوبیّت او را و روا نمی دارد که انکار کنند دین او را. این، اشارت به آن است که کسی که اختلاف از روی ظن نماید، اعتراف به ربوبیّت اللّه تعالی نکرده و منکر دین او و احکام او شده. پس اللّه تعالی گفت در سوره اعراف که: «آیا گرفته نشده در تورات بر جهودان که اختلاف از روی ظن می کنند در احکام الهی پیمانی که گرفته شده در هر کتابی از کتاب های الهی که فرود آمده بر رسولی از رسولان الهی که فرستاده شده سوی امّتی از امّتان از زمان آدم تا آخر الزمان. و آن پیمان،این است که نگویند جهودان و غیر ایشان بر اللّه تعالی، مگر حق را؛ به معنی آنچه دانند که موافق حکم الهی است؛ چه اگر ظن داشته باشند، باطل خواهد بود، نه حق، چنانچه اللّه تعالی در سوره یونس و سوره نجم گفته که: «إِنَّ الظَّنَّ لَا یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئا» (3)و اللّه تعالی در سوره یونس در سرزنش پیروان ظن گفته که: بلکه تکذیب کردند، امثال: «إِنَّ الظَّنَّ لَا یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئا» را با آن که فرو نگرفته اند به دانستن صحّت آن تکذیب و هنوز نیامده نزد ایشان عاقبت آن تکذیب. توضیح این آیت می آید در «کِتَابُ الْعَقْل» در شرح حدیث هشتمِ باب دوازدهم که «بَابُ النَّهْیِ عَنِ الْقَوْلِ بِغَیْرِ عِلْمٍ» است.
.
اصل: فَکَانُوا مَحْصُورِینَ بِالْأَمْرِ وَالنَّهْیِ ، مَأْمُورِینَ بِقَوْلِ الْحَقِّ ، غَیْرَ مُرَخَّصٍ لَهُم فِی الْمُقَامِ عَلَی الْجَهْلِ ؛ أَمَرَهُمْ بِالسُّؤَالِ وَالتَّفَقُّهِ فِی الدِّینِ ، فَقَالَ: «فَلَوْلَا نَفَرَ مِن کُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ طَـآئِفَةٌ لِّیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ» ، (1)وَقَالَ : «فَسْئلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ» . (2)
شرح: توضیح آیت «فَلَوْلَا نَفَرَ مِن کُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ» می آید در «کِتَابُ الْعَقْلِ» در شرح حدیث هفتمِ باب دوم که «بابُ فَرْضِ الْعِلْمِ وَ وُجُوبِ طَلَبِهِ و الْحَثِّ عَلَیْهِ» است و بیان می شود که ضمیر مِنْهم راجع به جمعی از بادیه نشینان عرب است که دعوی ایمان کردند و کافر و منافق اند؛ چون ترک طلبِ علمِ دین کردند و توضیح آیتِ «فَسْئلُوا» می آید در «کِتَابُ الْعَقْلِ» در شرح حدیث دهمِ باب هفدهم که «بَابُ النَّوَادِر» است. یعنی: پس ثابت شد که هستند بی عیبانِ در خِرد در حصار امر و نهی الهی که یکی از ایشان بیرون نیست از آن حصار و هستند فرموده شدگانِ به گفتن حق. رخصت داده نشده برای ایشان در ماندن بر جهالت که اختلاف از روی ظن است. بیانِ این آن که: امر کرده ایشان را به پرسیدن و دانا شدن در مسائل خداپرستی. بیانِ این آن که: در سوره توبه بعد از بیان سهولتِ طریقِ حصولِ تفقّهِ در دین برای مؤمنانِ از جمله بادیه نشینان عرب، سرزنش کرده غیر ایشان را از جمله بادیه نشینان عرب که دعوی ایمان به خدا و رسولش می کنند و ایمان ندارند؛ به این روش که گفته که: پس چرا نرفتند سوی دارالعلم از جمله هر اهل سرزمینی علی حِده، از جمله آن بادیه نشینان، طایفه ای برای این که دانا شوند در دین، و برای این که ترسانند قوم خود را چون برگردند سوی آن قوم از عذابی که وعید به آن شده در محکمات قرآنِ متواترِ نزد ایشان، برای پیروان ظن و اهل اختلاف از روی ظن، تا شاید که جمیع آن بادیه نشینان، حذر و اجتناب کنند از آن عذاب، و عذر نامعقول نگویند که چاره ای غیر پیروی ظن و اختلاف از روی ظن نداشتیم. و گفته در سوره نحل و سوره انبیا که: پس سؤال کنید عالمان به جمیع کتاب الهی، خواه محکم و خواه متشابه را، اگر باشید که ندانید چیزی از دین را که حاجت شما به آن افتاده باشد.
.
اصل: فَلَوْ کَانَ یَسَعُ أَهْلَ الصِّحَّةِ والسَّلَامَةِ الْمُقَامُ عَلَی الْجَهْلِ ، لَمَا أَمَرَهُمْ بِالسُّؤَالِ ، وَلَمْ یَکُنْ یَحْتَاجُ إِلی بِعْثَةِ الرُّسُلِ بِالْکُتُبِ وَالْادَابِ ، وَکَانُوا یَکُونُونَ عِندَ ذلِکَ بِمَنْزِلةِ الْبَهَائِمِ ، وَمَنْزِلةِ أَهْلِ الضَّرَرِ وَالزَّمَانَةِ ، وَلَوْ کَانُوا کَذلِکَ ، لَمَا بَقُوا طَرْفَةَ عَیْنٍ .
.
شرح: مضمون این فقرات می آید در حدیث اوّلِ باب اوّلِ «کِتَابُ الْحُجَّة». یَحْتَاجُ به صیغه معلوم است. و مراد به احتیاجِ سوی بعثتِ رُسُل، وجوب بعثت است به اعتبار وجوب رعایت مصالح و دفع اعتراض از خود. و این، نقص نیست در اللّه تعالی، چنانچه در سوره نساء گفته: «رُّسُلاً مُّبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ لِئَلَا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَی اللَّهِ حُجَّة بَعْدَ الرُّسُلِ وَکَانَ اللَّهُ عَزِیزًا حَکِیمًا» : (1)فرستادیم رسولان را بشارت دهندگان، امّتان خود را، به اوصیای خود که عالِم به جمیع آداب باشند و ترسانندگان از مخالفت اوصیا تا نبوده باشد مردمان را بر اللّه تعالی اعتراضِ واردی بعد از هر رسولی تا آمدن رسولی دیگر. و همیشه بوده اللّه تعالی بی ننگ، رعایت کننده مصالح. الْادَاب (به همزه و الف و دال و الف): روش های گزیده. و ذکر جمع این جا، به اعتبار تعدّد رُسُل است و می تواند بود که تعدّد اجزای شریعت هر رسولی نیز در آن، منظور باشد. یعنی: پس معلوم شد از این گفته ها که اگر گنجایش می داشت بی عیبانِ در خِرد را ماندنِ بر اختلاف از روی ظن، هر آینه امر نمی کرد ایشان را به سؤال و نمی بود این که محتاج شود اللّه تعالی در دفع اعتراض از خود، سوی فرستادن رسولان به خلایق با کتاب های الهی و آداب. و می بودند بی عیبانِ در خِرد در آن وقت که فرستادن رسولان نباشد، مانند ستوران و مانند باعیبانِ در خِرد؛ و این، محال است؛ چه اگر بی عیبانِ در خِرد، چنین می بودند، هر آینه باقی نمی ماندند یک چشمْ زدن؛ زیرا که اگر حکمتِ تکلیف و منع از اختلاف از روی ظن نبودی، خلق آدمیان و زمین و آسمان، عبث بودی. و اللّه تعالی منزّه است از عبث، چنانچه گفته: «أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَـکُمْ عَبَثًا» . (2)
اصل: فَلَمَّا لَمْ یَجُزْ بَقاؤُهُمْ إِلَا بِالْأَدَبِ وَالتَّعْلِیمِ ، وَجَبَ أَنَّهُ لَابُدَّ لِکُلِّ صَحِیحِ الْخِلْقَةِ ، کَامِلِ الْالَةِ مِنْ مُؤَدِّبٍ وَدَلِیلٍ وَمُشِیرٍ ، وَآمِرٍ وَنَاهٍ ، وَأَدَبٍ وَتَعْلِیمٍ ، وَسُؤَالٍ وَمَسْأَلَةٍ .
.
شرح: صَحِیحِ الْخِلْقَة، عبارت است از قابلِ تکلیفِ از جمله رعیّت. هر یک از مُؤَدَّب و دَلِیل و مُشِیر و آمِر و ناِهی، عبارت است از امام زمانِ عالِم به جمیع آداب الهی، خواه نبی و خواه وصیّ نبی. الْاءشَارَة: بیرون آوردن عسل از کندوج؛ و این جا، استعاره شده برای بیان ادب خالص. و أدَب و تَعْلِیم، اشارت است به قسمی از ادب که پیش از سؤال، تعلیم آن شده در محکمات کتاب الهی. و سُؤال و مَسْأَلَة، اشارت است به قسمی دیگر از ادب که در محکمات کتاب الهی نیست و حاجت به سؤال «اَهل الذِّکر» در آن هست. مَسْأَلة (به صیغه مصدر باب «مَنَعَ») به معنی ایستادگی در سؤال است تا وقتی که جواب، خوب فهمیده شود. یعنی: پس وقتی که جایز نشد ماندن خلایق، مگر به قرار دادن اللّه تعالی ادب را برای بی عیبانِ در خِرد، و آموزانیدن اللّه تعالی آن ادب را به رسولان، و آموزانیدن رسولان، آن ادب را به جانشینان خود، ثابت شد این که ناچار است هر بی عیبِ در خِردِ بالغ را، از طلبِ ادبْ آموز و راهنما و مصلحتْ آموز و فرماینده نیک و منع کننده از بد. و ناچار است او را از علمِ ادب الهی و یاد دادن ادبْ او را. و ناچار است او را از پرسیدن ندانسته و ایستادگی در پرسیدن.
اصل: فَأَحَقُّ مَا اقْتَبَسَهُ الْعَاقِلُ ، وَالْتَمَسَهُ الْمُتَدَبِّرُ الْفَطِنُ ، وَسَعی لَهُ الْمُوَفَّقُ الْمُصِیبُ ، الْعِلْمُ بِالدِّینِ ، وَمَعْرِفَةُ مَا اسْتَعْبَدَ اللّه ُ بِهِ خَلْقَهُ مِنْ تَوْحِیدِهِ ، وَشَرَائِعِهِ وَأَحْکَامِهِ ، وَأَمْرِهِ وَنَهْیِهِ ، وَزَوَاجِرِهِ وَآدَابِهِ ؛ إِذْ کانَتِ الْحُجَّةُ ثَابِتَةً ، وَالتَّکْلِیفُ لَازِما ، وَالْعُمْرُ یَسِیرا ، وَالتَّسْوِیفُ غَیْرَ مَقْبُولٍ .
شرح: فاء برای تفریع است. الاِقْتِبَاس: کسب چیزی که تابان باشد، مثل چراغ. الدِّین (به کسر دال بی نقطه و سکون یاء دونقطه در پایین، مصدر باب «ضَرَبَ»): فرمان برداری اللّه تعالی؛ و مراد این جا؛ چگونگی فرمان برداری اوست که آن را کیش می نامند. و مَعْرِفة، معطوف است بر الْعِلْم. باء در بِهِ، صله اسْتَعْبَدَ است. مِن، بیانیّه است. اضافه در تَوْحِیده، از قبیل اضافه مصدر به مفعول است. التَّوْحِید، یگانه شمردن اللّه تعالی در صفات ربوبیّت، مثل حکم از پیش خود در مُخْتلفٌ فِیه؛ و توضیح این می شود در شرح «لِأَنّ الَّذِی یُؤَدِّی» تا آخر (1). و شَرَائِعِه، عطف است بر مَا موصوله، پس به تقدیر «مَعْرِفَةِ شَرَائِعِه» است و بعید است که عطف بر تَوْحِید باشد، به قرینه این که این و معطوفات بر این، (2)فعل اللّه تعالی است، به خلاف تَوْحِید. الشَّرَائِع (جمع شَرِیعة): آبخورهایی که مردمان در آن شریک اند. و مراد این جا، قراردادهای اللّه تعالی است در فرائض، مثل صلات و زکات. و مراد به أحْکَامِهِ قراردادهای اللّه تعالی است در حرام ها، مثل شرب خمر و اَکْلِ ربا، مأخوذ است از حَکَمة (به فتح حاء و فتح کاف) به معنی دهنه لجام که منع می کند ستور را از حرکات غیر مرضیّه. ظاهرِ اِفراد در أَمْرِه و نَهیِه با وجود آن که سابق و لاحق به لفظ جمع است، این است که مراد به أمْره و نَهْیه خلیفه اللّه تعالی باشد در روی زمین که امر و نهی کند از جانب او؛ و آن در هر زمان، یک کس می باشد. الزَّجْر: منع کردن از بدی. و مراد به زَوَاجِرِه وعیدهای اللّه تعالی است به عذاب بر مخالفت شَرائِع و أحْکام و أمْر و نَهْی. الْادَاب (جمع أدَب، به فتح همزه و فتح دال): روش های گزیده. مراد به آدابه این جا،قراردادهای اللّه تعالی است در غیر شَرائِع و أحْکام و أمْر و نَهْی، مثل آنچه در عقود و ایقاعات و مواریث و حدود و مانند آنها است و مثل آنچه در واجبات غیر مفروضه و مستحبّات و مکروهات و مانند آنها است. یعنی: پس سزاوارترْ نوری که کسب کرده آن را خردمند و طلب کرده آن را صاحب فکرِ صاحبِ شعور و سعی کرده برای آن، صاحب توفیقِ رسیده به حق، دانش به کیش اسلام است و شناخت چیزی است که طلب بندگی کرده اللّه تعالی به آن، آفریدگان خود را که توحید اوست در صفات ربوبیّت، و شناخت قراردادهای اوست در عبادات مفروضه، و شناخت حرام های اوست، و شناخت امر او و نهی اوست که از خلیفه اوست، و شناخت وعیدهای اوست، و شناخت طریقت های اوست. دلیل این سزاواری این است که: هست حجّت اللّه تعالی بر بی عیبانِ در خِرد، پاینده. و هست تکلیف اللّه تعالی مر بی عیبانِ در خِرد را واجب بر اللّه تعالی و واقع همیشگی. و هست عمر آدمی کم. و هست کارِ امروز به فردا انداختن، ناخوشْ آیند نزد اللّه تعالی.
.
. .
اصل: وَالشَّرْطُ مِنَ اللّه ِ ـ جَلَّ ذِکْرُهُ ـ فیمَا اسْتَعْبَدَ بِهِ خَلْقَهُ أَنْ یُؤَدُّوا جَمِیعَ فَرَائِضِهِ بِعِلْمٍ وَیَقِینٍ وَبَصِیرَةٍ ؛ لِیَکُونَ الْمُؤَدِّی لَهَا مَحْمُودا عِنْدَ رَبِّهِ ، مُسْتَوْجِبا لِثَوَابِهِ وَعَظِیمِ جَزَائِهِ .
شرح: واو عاطفه است بر جمله «کَانَتِ الْحُجَّة» تا آخر، یا حالیّه است؛ و حاصل هر دو یکی است. الشَّرْط (به فتح شین بانقطه و سکون راء بی نقطه و طاء بی نقطه، مصدر باب «نَصَرَ» و «ضَرَبَ»: الزام چیزی در معامله، و التزام چیزی در معامله؛ و مراد این جا، معنی اوّل است. و مصدر این جا، به معنی اسم مفعول است. و الشَّرْط مبتداست و خبرش أنْ یُؤَدُّوا است. التَّأْدِیة: رسانیدن چیزی سوی کسی، مثل به جا آوردن عملی برای رضای کسی. الْفَرائِض (جمع فریضه): بریده شده ها؛ و مراد این جا، واجباتی است که وعید به عذاب جهنّم بر ترک آنها واقع شده باشد. بِعِلْم متعلّق به أنْ یَؤُدُّوا است؛ و مراد، علم به برائت ذمّه از فریضه است. پس منافات ندارد با جواز عمل به خبر واحد به شروط مقرّره؛ زیرا که برهان دالِّ بر جواز آن، افاده علم به برائت ذمّه به آن می کند. و این، احتراز است از تأدیه به ظن به برائت ذمّه، مثل تأدیه فریضه صیامِ شهر رمضان، بی صیامِ یوم الشکّ و بی دلیلی از خارج که دلالت بر مجزی بودن کند و مثل پیروی یکی از دو کس که دعوی امامت کنند، بی علم به این که او بخصوصه امامِ مُفترض الطاعه و شاهدِ به حق است. مراد به یَقِین، استقرار و طمأنینه خاطر است بر چیزی. و ذکر یَقِین، بعد از ذکر عِلْم، اشارت است به این که گاهی علم، مستعمل می شود در اعمّ از یقین؛ و آن، شامل ظن می باشد. و این جا آن، مراد نیست و آن، مَجاز لغوی است، اگر چه موافق اصطلاح منطقیّین است. مراد به بَصِیرَة دیده وری است. و ذکر بَصِیرة بعد از ذکر یَقِین، اشارت است به این که یقین، گاهی مستعمل می شود در آنچه صاحبش اِعراض از مقتضای آن می کند، مثل آیت سوره نمل: «وَجَحَدُواْ بِهَا وَ اسْتَیْقَنَتْهَآ أَنفُسُهُمْ» (1)و مراد این جا، آن نیست. و از آنچه گفتیم ظاهر می شود که عطف در وَ یَقِینٍ وَ بَصِیرَةٍ از قبیل عطف تفسیر است. یعنی: و لازم کرده شده از جانب اللّه تعالی در آنچه بندگی فرموده (2)به آن، آفریدگان خود را که توحید او در ربوبیّت و تصدیقِ ثواب و عقاب در روز قیامت است. این است که سوی او رسانند جمیع مفروضات او را از روی علم به برائت ذمّه و قرار خاطر و دیده وری، تا باشد رساننده آنها پسندیده نزد صاحب کلِّ اختیار خود و سزاوار باشد ثواب او را و بزرگ جزای او را.
.
اصل: لِأَنَّ الَّذِی یُؤَدِّی بِغَیْرِ عِلْمٍ وَبَصِیرَةٍ لَایَدْرِی مَا یُؤدِّی ، وَلَایَدْرِی إِلی مَنْ یُؤَدِّی ، وَإذا کانَ جَاهِلاً ، لَم یَکُنْ عَلی ثِقَةٍ مِمَّا أَدّی ، وَلَا مُصَدِّقا ؛ لِأَنَّ الْمُصَدِّقَ لَا یَکُونُ مُصَدِّقا حَتّی یَکُونَ عَارِفا بِمَا صَدَّقَ بِهِ مِنْ غَیْرِ شَکٍّ وَلَا شُبْهَةٍ ؛ لأَنَّ الشَّاکَّ لَا یَکُونُ لَهُ مِنَ الرَّغْبَةِ والرَّهْبَةِ وَالْخُضُوعِ وَالتَّقَرُّبِ مِثْلُ مَا یَکُونُ مِن الْعَالِمِ الْمُسْتَیْقِنِ .
.
شرح: این، استدلال است به دلیل عقلی بر شرطی که مذکور شد. و این دلیل عقلی، راجع می شود به آنچه اللّه تعالی احتجاج به آن کرده در آیات بسیار، مثل آیت سوره «ألم سجده» که: «اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَی عَلَی الْعَرْشِ مَا لَکُم مِّن دُونِهِ مِن وَلِیٍّ وَ لَا شَفِیعٍ أَفَلَا تَتَذَکَّرُونَ» (1)بنا بر این که «ولی» به معنی پیشوا و امام است و «شفیع» به معنی جفت شونده و پیرو است. و مثل آیت سوره زخرف که: «وَ لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّی یُؤْفَکُونَ» . (2)باء در بِغَیْرِ عِلْمٍ برای سببیّت است و مراد [از] بِغَیْرِ عِلْم، قدر مشترک میان ظن و تقلید و اعتقادِ مبتداست. یعنی: این شرط برای آن است که آن کس که می رساند فریضه را از روی غیر دانش و دیده وری، نمی داند که چه می رساند (باعث برائت ذمّه از فریضه یا غیر آن) و نمی داند که سوی که می رساند (اللّه تعالی، یا کسی که به خیال او معبود است و غیر اللّه تعالی است و وحدانیّت در ربوبیّت ندارد) و چون نداند این دو را، نخواهد بود بر خاطرْجمعی از آنچه رسانید و نخواهد بود گرویده به ثواب و عقابِ روز قیامت و به وحدانیّت اللّه تعالی در ربوبیّت، به معنی صاحب کلِّ اختیارِ هر کس و هر چیز بودن؛ زیرا که گرویده به آن نمی باشد گرویده به آن، مگر وقتی که بوده باشد شناسا به چیزی که گرویده به آن، بی شکّ و بی شبهه؛ زیرا که کسی که شک داشته باشد در ثواب و عقابِ روز قیامت و وحدانیّت اللّه تعالی در ربوبیّت،نمی باشد او را از امید ثوابِ روز قیامت و بیم عذابِ روز قیامت و زاریِ پرستش اللّه تعالی و طلب نزدیکی سوی اللّه تعالی، مانند آنچه می باشد از کسی که دانای صاحب یقین است به ثواب و عقاب و به وحدانیّت اللّه تعالی. مراد این است که: کسی که پیروی ظن خود، یا ظن دیگری کند در برائت ذمّت از فرایضی که به آنها طمعِ ثواب الهی و ترس عذاب الهی داشته باشد، خودرأیی کرده و شریکی در حکمْ از پیش خود برای اللّه تعالی قرار داده و این، منافی عبودیّت و تصدیق به ثواب و عقاب و به وحدانیّت اللّه تعالی در ربوبیّت است. پس آن طمع و ترس او بازیچه است، نه حقیقی، چنانچه در سوره فاطر گفته: «إِنَّمَا یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاؤُاْ» (3)و بیان می شود در حدیث دومِ باب ششمِ «کِتَابُ الْعَقْلِ».
.
اصل: وَقَدْ قَالَ اللّه ُ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ : «إِلَا مَن شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ» (1)فَصَارَتِ الشَّهَادَةُ مَقْبُولَةً لِعِلَّةِ الْعِلْمِ بِالشَّهَادَةِ ، وَلَوْ لَا الْعِلْمُ بالشَّهَادَةِ ، لَمْ تَکُنِ الشَّهَادَةُ مَقْبُولَةً .
شرح: چون بیان کرد که علم به برائت ذمّت، شرط است در عمل فریضه، شروع کرد در بیان این که طریق آن علم، منحصر است در یکی از دو قسم: اوّل، علم به حکمُ اللّه واقعی، مثل علم امامِ مُفْتَرَض الطاعه که شاهد است بر مردمان. دوم، علم به شهادت، به معنی پیروی شاهدی که معلوم باشد این که فتوای او غیر شهادت و خبر یقینی نمی باشد، خواه فتوای او معلوم باشد به مشافهه یا به تواتر، و خواه منقول به خبر آحاد باشد به شروط مقرّره، تا ظاهر شود که پیروی فتوای اهل ظن و اجتهاد، جایز نیست و باعث برائت ذمّت از فریضه نمی شود. و توضیح این مبحث می شود به ذکر چهار آیتِ آخرِ سوره زخرف و بیان آنها به وجهی که موافق کلام مصنّف ـ رَحِمَهُ اللّه ُ تَعَالی ـ است، و از آن، ظاهر می شود نزد عارف به اسالیب کلام بُلغا و متتبّع تفاسیر جُهلا که اکثر مفسّران در تفسیر آنها خطا کرده اند: اوّل، «وَ لَا یَمْلِکُ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِن دُونِهِ الشَّفَاعَةَ إِلَا مَن شَهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ» (2). دوم، «وَ لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّی یُؤْفَکُونَ » ۳ . سوم، «وَ قِیلِهِ یَارَبِّ إِنَّ هَـؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا یُؤْمِنُونَ » (3). چهارم، «فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَ قُلْ سَلَامٌ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ» (4). «الَّذِین» عبارت است از رؤسای اهل ضلالت از جمله این امّت، مثل خلفای ثلاثه و مجتهدین اربعه و امثال ایشان تا آخر الزمان. ضمیر «یَدْعُونَ» راجع به «الّذِین» است. «الدُّعاء» و «الدَّعْوَة»: خواندن کسی مردمان را سوی خود، به معنی فتوا دادن در مسائل شرعیّه برای عمل مردمان به آن، مثل آیتِ سوره نوح: «قَالَ رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلاً وَ نَهَارًا * فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعَآءِی إِلَا فِرَارًا» (5). مفعول «یَدْعُونَ» محذوف است برای افاده عموم، به تقدیر «یَدم عُونَ النَّاسَ إِلی تَقْلِیدِهِمْ». «مِن» به معنی «فِی» است. و «دُونَ»، ظرف است، به معنی پیش از رسیدن به چیزی. و ضمیر «دُونه» راجع به اللّه تعالی است. پس «مِن دُونِه» به معنی «بِغَیْرِ إِذْنِ اللّه ِ تَعَالی» است. «الشَّفَاعَة» مفعول «لَا یَمْلِکُ» است. و مراد به «شفاعت»، جفت شدن، به معنی همراهی کسی کردن است؛ و آن، بر چند قسم است، از آن جمله قبول فتوای آن کس و عمل به آن، چنانچه گفته در سوره مدّثّر: «فَمَا تَنفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِینَ» (6)و در سوره بقره: «وَ لَا تَنفَعُهَا شَفَـعَةٌ» (7)و از آن جمله درخواست گناه آن کس، چنانچه گفته در سوره بقره: «مَن ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِندَهُ إِلَا بِإِذْنِهِ» (8)و در سوره انبیا «وَ لَا یَشْفَعُونَ إِلَا لِمَنِ ارْتَضَی» . (9)و مراد این جا، قسم اوّل است، و مراد به نفی مالکیّت داعیان، شفاعتِ شافعان را، نفی جواز شفاعتِ شافعان مر ایشان راست، یا مراد، نفی انتفاع داعیان به شفاعتِ شافعان مر ایشان راست؛ و حاصل هر دو یکی است، لیک قول مصنّف: فَصَارَتِ الشَّهَادَةُ مَقْبُولَة تا آخر، موافق تر است با احتمال اوّل. «إلّا» برای استثنای منقطع است به قرینه آیت سوره حج: «ذَ لِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّ مَا یَدْعُونَ مِن دُونِهِ هُوَ الْبَـطِـلُ» ، (10)خواه «ما» مصدریّه باشد و خواه موصوله باشد. «الشَّهَادَة»: خبر دادن از روی علم و یقین. اِفراد در «مَن شَهِدَ» اشارت است به این که این شاهد، به غایت کمیاب است، اگر چه هیچ زمانی خالی از امامی که شاهد تواند بود، نیست. «باء» در «بالحقّ» برای ملابست است. «الحقّ»: به کار آمدنی؛ و مراد، این جا رعایت مصلحت است در شهادت، و اشارت است به این که شهادت در موضعِ وجوب تقیّه، مشتمل بر نوعی از باطل است. «واو» در «وَ هُمْ» حالیّه است. و ضمیر، راجع به «شُفَعا» است که مفهوم است از لفظ «الشَّفاعة» و أیضاً مفعول «یَدْعُونَ» است که محذوف است برای افاده عموم، یا ضمیر، راجع به «الّذِین» است برای اشارت به این که ایشان می باید که شُفَعا و پیروان باشند و جایز نیست که داعیان باشند. و مراد به «عِلْم» علم به این است که آن دعوت، شهادت به حق است و از روی ظن نیست و بی جا نیز نیست. مخفی نماند که این آیت، دلالت می کند بر این که عمل کسی به فتوای دیگری، سه قسم است: اوّل، این که آن فتوا از روی یقین به حکم واقعی نباشد. دوم، این که از روی یقین به حکم واقعی باشد؛ امّا آن کس تجویز کند که نباشد. سوم، این که از روی یقین به حکم واقعی باشد و آن کس داند این را که آن از روی یقین به حکم واقعی است. و در دو قسم اوّل، آن فتوا مقبول نیست و عمل به آن جایز نیست. و در قسم سوم، مقبول است و عمل به آن جایز است. و این است حاصل کلام مصنّف در تفسیر این آیت. آیت دوم، جمله معترضه است میان معطوف و مَعْطوفٌ عَلَیْه، برای تقویت سابق به دلیل عقلی. و حاصل دلیل عقلی این است که: تأدیه فرایض، بی علم به شهادت شاهد، منافات دارد با تصدیق به وحدانیّت اللّه تعالی در ربوبیّت. و اشارت به این می شود در «کتاب توحید» در حدیث دوازدهمِ باب شانزدهم که «بَابُ مَعَانِی الْأَسْمَاءِ و اشْتِقاقِهَا» است که: «سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام : مَا مَعْنَی الْوَاحِد؟ فَقَال: إجْمَاعُ الْألْسُنِ عَلَیْهِ بِالْوَحْدَانِیَةِ کَقُوْلِهِ: «وَ لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ» (11)» و بیان می شود ضمیر منصوب در «سَأَلْتَهُم» راجع به «شُفَعا» است، یا راجع به «الّذِینَ یَدْعُون» است، یا راجع به هر دو است؛ و حاصل همه یکی است. و مراد، اهل ضلالت از جمله منسوبان به اسلام است، به قرینه این که در غیر ایشان دهریّه هستند، چنانچه می آید در «کتاب التوحید» در حدیث اوّل که: «إِنَّ الَّذِی یَذْهَبُونَ إلَیْهِ و یَظُنُّونَ أنَّهُ الدَّهْرُ» تا آخر. و دهریّه دو صنف اند، چنانچه می آید در «کِتَابُ الْاءِیمَانِ وِ الْکُفْرِ» در باب صد و شصت و ششم که «بَابُ وُجُوهِ الْکُفْر» است. و دهریّه، اقرار به این که اللّه تعالی خالق ایشان است، نمی کنند. پس تصدیق وحدانیّت اللّه تعالی در ربوبیّت ندارند. «وَ قِیلِهِ» در آیتِ سوم، در قرائت عاصم و حمزه، مجرور به عطف بر «الحقّ» است که در آیتِ اوّل است. و در قرائت ابن کثیر و ابن عامر و نافع و کسایی و ابو عمرو (12)منصوب و مَفْعولٌ مَعَه است. و در قرائتِ شاذّه مرفوع و مبتداست. و جمله «یَا رَبِّ» بنا بر اوّل و دوم، مفعول «قِیلِهِ» است و بنا بر سوم، خبر مبتداست. و جمله مرکّبه از مبتدا و خبر، معطوف است بر جمله «هُمْ یَعْلَمُونَ»؛ و حاصل همه یکی است. و بر هر تقدیر، ضمیر «قِیلِهِ» راجع به «مَن» موصوله است؛ و مراد این است که: چون شهادتِ آن کس در موضعِ وجوب تقیّه از مخالفان نیست، در آن موضع، عذر خواهی می کند نزد اللّه تعالی به این که ایشان مؤمن نمی شوند تا من ادای شهادت نزد ایشان نیز کنم. پس مُشارٌاِلیهِ «هؤُلآء» اهل اصرار بر ترک ایمان است، مادام که اصرار داشته باشند، از جمله این امّت، یا مطلقاً خطاب در «فَاصْفَحْ»متوجّه رسول اللّه صلی الله علیه و آله است، به اعتبار این که اهل ضلالت در اصحاب او بوده اند و در کعبه، عهد بر اصرار بر ضلالت خود بسته اند، چنانچه در سابقِ این آیات گفته که: «أَمْ أَبْرَمُواْ أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ» (13)و اوصیای او در حکمِ اویند و شیعه مخلص ایشان، در حکم ایشان اند تا آخر الزمان. «سَلام» خبر مبتدای محذوف است، به تقدیر «هذَا سَلَام»؛ و مراد این است که: با خود بگو که این اصرار بر ترک ایمان، ضرری ندارد برای من و راضی شو به قضا و قدر الهی در ترک ایمان ایشان، نظیر آیتِ سوره بقره: «قُل لِّلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ یَهْدِی مَن یَشَآءُ إِلَی صِرَ طٍ مُّسْتَقِیمٍ » (14)و بیان می شود در «کِتَابُ الْحُجَّة» در شرح حدیث دومِ باب نهم که «بَابٌ فِی أَنَّ الْأَئِمَّةَ علیهم السلام شُهَدَاءُ للّه ِِ ـ عَزّ وَ جَلَّ ـ عَلی خَلْقِهِ» است. «فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ» وعید به ظهور قائم علیه السلام است، یا وعید به جزای روز مرگ و قیامت است. و بر هر تقدیر، مراد، علم ایشان به شهادت است، یا مراد، علم ایشان به جزای اصرار است. ترجمه: (15)و مستحقّ نمی شوند جمعی از این امّت که می خوانند سوی خود، مردمان را بی اذنِ اللّه تعالی پیروی پیروان را؛ لیک مستحقِّ پیروی پیروان می شود خواننده که خبر یقینی داده باشد با رعایت مصلحت، بر حالی که آن پیروان، می دانسته باشند که آنچه گفته، خبر یقینی با رعایت مصلحت است و هر آینه، اگر پرسی آن اهل ضلالت از این امّت را که: که آفرید ایشان را از روی تدبیر و حکمت؟ هر آینه می گویند: «البتّه که اللّه ». پس کجا برگردانیده می شوند از مقتضای توحیدی که اقرار به آن می کنند و با گفتنِ آن شاهد که: ای صاحب کلِّ اختیارِ من، اینها جمعی اند که نمی گروند به وحدانیّت تو، و به محضِ زبان، اقرار به آن می کنند، پس روگردان شو از ایشان و با خود بگو که: این، بی ضرر است بر من. پس خواهد آمد بعد از این، زمانی که دانند. یعنی: و به تحقیق، اللّه تعالی گفته برای بیان طریقه عمل و ابطال عملِ پیروان اهل ظن و اجتهاد، در سوره زخرف که: لیک مستحقّ پیروی پیروان می شود کسی که فتوا از روی علم و یقین داد، با رعایت مصلحت در آن، بر حالی که آن پیروان می دانسته باشند این را که فتوای او خبر یقینی است، با رعایت مصلحت. پس به دلالتِ این آیت گردید خبر یقینی، مقبول نزد مردمان، به سبب علم ایشان به این که آن خبر، یقینی است؛ و اگر نمی بود علم ایشان به این که آن خبر، یقینی است، نمی بود آن خبرِ یقینی، مقبول نزد ایشان، چه جای این که دانند که آن خبر، یقینی نیست و از روی ظن و اجتهاد است.
.
1) . زخرف(۴۳): ۸۶.
2) . زخرف(۴۳): ۸۶.
3) . زخرف (۴۳): ۸۸ .
4) . زخرف(۴۳): ۸۹ .
5) . نوح(۷۱): ۵ ـ ۶.
6) . مدّثّر(۷۴): ۴۸.
7) . بقره(۲): ۱۲۳.
8) . بقره (۲): ۲۵۵.
9) . انبیا (۲۱): ۲۸.
10) . حج (۲۲): ۶۲.
11) . زخرف(۴۳): ۸۷ .
12) . «عاصم، حمزه، ابن کثیر، ابن عامر، نافع، کسایی و ابوعمرو»، اسامی قُرّاء سبعه (قاریان هفتگانه قرآن) است.
13) . زخرف (۴۳): ۷۹.
14) . بقره (۲): ۱۴۲.
15) . ترجمه چهار آیه آخر سوره زخرف (آیات ۸۶ ـ ۸۹) که در صفحات قبل مذکور شد.
. .
. .
. .
. .
اصل: وَالْأَمْرُ فِی الشَّاکِّ ـ المُؤَدِّی بِغَیْرِ عِلْمٍ وَبَصِیرَة ـ إِلَی اللّه ِ ـ عزّ وَ جلّ ـ ، إِنْ شَاءَ تَطَوَّلَ عَلَیْهِ ، فَقَبِلَ عَمَلَهُ ، وَإِنْ شَاءَ رَدَّ عَلَیْهِ ؛ لأَنَّ الشَّرْطَ عَلَیْهِ مِنَ اللّه ِ أَنْ یُؤَدِّیَ الْمَفْرُوضَ بِعِلْمٍ وَبَصِیرَةٍ وَیَقِینٍ ؛ کَیْ لَا یَکُونَ مِمَّنْ وَصَفَهُ اللّه ُ ، فَقَالَ تَبارَکَ وَتَعَالَی : «وَ مِنَ النَّاسِ مَن یَعْبُدُ اللَّهَ عَلَی حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انقَلَبَ عَلَی وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْیَا وَ الْأَخِرَةَ ذَ لِکَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِینُ» ؛ (1)لِأَنَّهُ کانَ دَاخِلاً فِیهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَلَا یَقِینٍ ، فَلِذلِکَ صَارَ خُرُوجُهُ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَلَا یَقِینٍ .
شرح: بدان که مکلّفان هر زمان، سه قسم اند، چنانچه در سوره فاتحه اشارت به آن شده: اوّل، مؤمنان حقیقی که گرویده اند به تمامِ دل به ربوبیّت اللّه تعالی و رسالت رسول صلی الله علیه و آله و پیروی ظن نمی کنند. «الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ» (2)عبارت از ایشان است. دوم، کافران حقیقی، خواه صریح که نگرویده اند اصلاً و خواه منافقان که گرویده اند در زبان، نه در دل. «الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ» (3)عبارت از ایشان است، یا مخصوص یهود و نصارا است مثلاً، اگر مَقْسم، اهل شرایع باشد. سوم، واسطه میان آن دو قسم. «الضَّآلِّینَ» (4)عبارت از ایشان است. و «ضالّین» دو قسم اند: اوّل، اهل شک؛ دوم، غیر اهل شک. و قسم اوّل، سه قسم است: اوّل، «مَنْ یَعبُد اللّه َ عَلی حَرْف» (5)؛ دوم «مُعارُون» که مذکور می شوند در خطبه؛ سوم «المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» . (6)و قسم دوم، چهار قسم است: اوّل، اهل خَلط عمل صالح و عمل سیّئ؛ دوم، «مُرْجَوْنَ لأِمْرِ اللّه ِ» (7)؛ سوم، مستضعفون؛ چهارم، أصحاب الأعراف. و توضیحِ تداخلِ بعض این اقسام می شود در «کِتَابُ الْاءِیمَانِ وَالْکُفْرِ» در شرح حدیث اوّل و دومِ «بَابُ أَصنَافِ النَّاس» که باب صد و شصت و چهارم است؛ و این هفت قسمِ «ضالّین» هر یکی بیان می شود در بابی علی حِدَه در «کِتَابُ الْاءِیمَانِ وَالْکُفْرِ»، مگر «اهل خَلط» که مذکور می شوند در «بَابُ أصْحَابِ الْأَعْرَاف» و وجه آن، بیان می شود در شرح آن. و مصنّف ـ رَحِمَهُ اللّه ُ تَعَالی ـ در بیان این که اهل شک، دو خطر دارند، یکی در قیامت و دیگری در دنیا، این را گفته؛ و به این، واضح می شود احادیث «بابُ الشَّکّ» که باب صد و هفتادم است از «کِتَابُ الْاءِیمَانِ وَالْکُفْرِ». الشَّرْط: اسم أَنَّ است و خبرش أنْ یُؤدِّیَ است. تفسیر آیت می آید در «کِتَابُ الْاءِیمَانِ وَالْکُفْرِ» در باب صد و هفتاد و هشتم که «بَابٌ فِی قَوْلِهِ تَعالی: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللّه َ عَلی حَرْفٍ» است. باء در بِغَیرِ عِلْم دو جا، برای سببیّت است. و مراد به غَیْرِ عِلْمٍ، قدر مشترک میان ظن و تقلید و اعتقاد مبتداست. یعنی: و کار در کسی که صاحب شک باشد در شهادت، به جا آورنده باشد فریضه را از روی غیر دانش و دیده وری به برائت ذمّه از فریضه (مثل کسی که اعتقاد به امامت دوازده امام داشته باشد، امّا یقین به آن نداشته باشد)، سوی اللّه ـ عزّ و جلّ ـ است در قیامت. اگر خواهد، به داناییِ خود به مصلحت ها، بخشایش می کند بر او. پس قبولِ عمل او می کند و نفعش سهل است. و اگر خواهد، به داناییِ خود به مصلحت ها، برمی گرداند بر او عمل های او را و قبول نمی کند آنها را. و این، منافی عدالت اللّه تعالی نیست؛ چه پیمان بر آن کس از اللّه تعالی این است که به جا آورد فریضه او را از روی دانش و دیده وری و یقین، تا نباشد آن کس از جمله جماعتی که بیان کرده اللّه تعالی زشتی ایشان را در ضمن بیانِ خطر ایشان در دنیا؛ به این روش که گفته در سوره حج که: و از مردمان کسی است که پرستش می کند اللّه تعالی را بر کناره دل؛ چه پیروی ظن می کند و نمی داند که اقرار به ربوبیّت اللّه تعالی چیست و پیروی رسول و جانشینان او کدام است. پس اگر برخورَد او را خوبی در دین حق، مثل مال و اعتبار، می ماند در آن پرستش، به سبب آن خوب، و اگر برخورَد او را آزمودی مثل اِفلاس (8)و بی اعتباری، برمی گردد به جانب شرک صریح، بر آن راهی که در باطن دارد که شک و بی دانشی و بی یقینی باشد. به زیان داده آن کس دنیا را؛ چه اِفلاس و مانند آن دارد و عوضی ندارد. و آخرت را؛ چه عذاب الهی را البتّه درمی یابد. آن زیان کاری دنیا و آخرت، زیانکاریِ ظاهر است که در آن شکّی نیست. این که گفتیم که: آن کس از جمله این جماعت می شود، به واسطه آن است که آن زیان کارِ دنیا و آخرت، درآمده در دین حق به سبب غیر علم و نه یقین. پس به واسطه این، گردید بیرون رفتنِ صریحِ او از دین حق، به سبب غیر علم و نه یقین.
.
. .
اصل: وَقَدْ قَالَ الْعَالِمُ علیه السلام :«مَنْ دَخَلَ فِی الْاءِیمَانِ بِعِلْمٍ ، ثَبَتَ فِیهِ ، وَنَفَعَهُ إِیمَانُهُ ، وَمَن دَخَلَ فِیهِ بِغَیرِ عِلْمٍ ، خَرَجَ مِنْهُ کَمَا دَخَلَ فِیهِ» . وَقَالَ علیه السلام : «مَنْ أَخَذَ دِینَهُ مِنْ کِتَابِ اللّه ِ وَسُنَّةِ نَبِیِّهِ ـ صلّی اللّه ِ عَلَیْه وَآلِهِ ـ زَالَتِ الْجِبَالُ قَبْلَ أَنْ یَزُولَ ، وَمَنْ أَخَذَ دِینَهُ مِنْ أَفْوَاهِ الرِّجَالِ ، رَدَّتْهُ الرِّجَالُ». وَقَالَ علیه السلام : «مَنْ لَمْ یَعْرِفْ أَمْرَنَا مِنَ الْقُرْآنِ ، لَمْ یَتَنَکَّبِ الْفِتَنَ» .
شرح: الْعالِم: دانا؛، و مراد این جا، خصوص صاحب الزمان ـ صَلَوَاتُ اللّه ِ عَلَیْه ـ است به توسّط سفرا یا بی توسّط. یا مراد، یکی از دوازده امام است. یا مراد، خصوص امام موسی کاظم علیه السلام است. یعنی: به تحقیق گفته (در بیان آن شرط که گفتیم) امام علیه السلام که: هر که داخل شود در گرویدن به ربوبیّت اللّه تعالی و رسالت رسول صلی الله علیه و آله از روی دانش، آلت و نشانِ گرویدن می ماند در گرویدن و فایده می رساند به او گرویدن او. و هر که داخل در گرویدن شود از روی غیر دانش، بیرون می رود از آن [به ]همان روش که داخل شده؛ به معنی این که زود و به اندک باعثی بیرون می رود؛ چه متعارف، این است که کسی که در جایی بسیار ماند، تغییری در او به هم می رسد تا وقت بیرون رفتن. و گفته که: هر که فرا گیرد دین خود را از محکمات کتاب خدای تعالی ـ که قرآن باشد و بیان پیغمبر خدا ـ به این معنی که داند که فایده قرار دادن اللّه تعالی دین را نهی از اختلاف از روی ظن است که در محکمات قرآن و حدیث رسول صلی الله علیه و آله بیان شده، کوه ها از جای خود می رود، چنانچه در قیامت است، پیش از آن که آن کس از دین به در رود؛ به این معنی که هرگز آن کس از دین خود به در نمی رود. و هر که فرا گیرد دین خود را از دهن های مردان (مثل پدر و مصاحب) برمی گردانند او را از دین، مردانی دیگر به اندک باعثی که منکر پیغمبریِ پیغمبر می شود، یا منکر امامت وصیّ پیغمبر می شود. و گفته که: هر که نشناسد کار عمده ما را که امام بودنِ دوازده امام باشد، از محکمات قرآن دوری نمی کند از آزموده ها؛ به معنی این که زود و به اندک باعثی گرفتار بلاها می شود و از کار ما برمی گردد. و دانستن کار دوازده امام از محکمات قرآن، مکرّر بیان شد.
.
اصل: وَلِهذِهِ الْعِلَّةِ انْبَثَقَتْ عَلی أَهْلِ دَهْرِنَا بُثُوقُ هذِهِ الْأَدْیَانِ الْفَاسِدَةِ ، وَالْمَذَاهِبِ المُسْتَبْشَعَةِ ، الَّتِی قَدِ اسْتَوْفَتْ شَرَائِطَ الْکُفْرِ وَالشِّرْکِ کُلَّهَا .
شرح: این جمله، معترضه است، در میانِ مبحث درآمده، به واسطه زیادتیِ بیانِ بدیِ دخول در دین، بی علم، و از این مبحث نیست؛ چه اهل دهر، داخل در محلّ سؤالِ برادر نیستند، چنانچه بیان شد در شرح «وَ سَأَلْتَ هَلْ یَسَعُ» تا آخر. الْعِلَّة: بیماری و باعث چیزی؛ و مراد این جا، آفتْ داخل شدن است در ایمان، بی دانستنِ آنچه آلت و نشان ایمان است. یعنی: و به واسطه این آفت و بس، گشوده شده بر پیشوایان و علمای زمانه ما رخنه های سیلابِ این دین های باطل که در باب امامت دارند و مذهب های بدمزه که بعد از اظهارِ اقرار به امام حق دارند. مذهب هایی که به تحقیقِ تمام، گرفته شرط های ناگرویدن به اللّه تعالی و شریک برای اللّه تعالی قرار دادن را، همگی آن شرط ها را نه بعضی را. حاصلْ آن که: هر دینی و مذهبی که از محکمات قرآن گرفته نشده، نه بی واسطه و نه به واسطه دوازده امام ـ که امامت ایشان از محکمات قرآن گرفته شده ـ چنانچه مکرّر بیان شد، آن دین و مذهب، همدوش کفر و شرک است، یا خودش است؛ و صاحب آن، مستحقّ عذاب دائمیِ قیامت است، مگر آن که زود توبه کند، یا از عوام الناس باشد و بخشایش الهی او را دریابد، چنانچه در شرح «وَالْأَمْرُ فی الشَّاکِّ» تا آخر، بیان شد.
.
اصل: وَذلِکَ بِتَوفِیقِ اللّه ِ وَخِذْلَانِهِ ، فَمَنْ أَرَادَ اللّه تَوْفِیقَهُ وَأَنْ یَکُونَ إِیمَانُهُ ثَابِتا مُسْتَقِرّا ، سَبَّبَ لَهُ الْأَسْبَابَ الَّتِی تُؤَدِّیهِ إِلی أَنْ یَأَخُذَ دِینَهُ مِنْ کِتَابِ اللّه ِ وَسُنَّةِ نَبِیِّهِ علیه السلام بِعِلْمٍ وَیَقِینٍ وَبَصِیرَةٍ ، فَذَاکَ أَثْبَتُ فِی دِینِهِ مِنَ الْجِبَالِ الرَّوَاسِی . وَمَنْ أَرَادَ اللّه ُ خِذْلَانَهُ وَأَنْ یَکُونَ دِینُهُ مُعَارا مُسْتَوْدَعا ـ نَعُوذُ بِاللّه ِ مِنْهُ ـ سَبَّبَ لَهُ أَسْبَابَ الِاسْتِحْسَانِ وَالتَّقْلِیدِ وَالتَّأْوِیلِ مِنْ غَیْرِ عِلْمٍ وَبَصِیرَةٍ.
شرح: چون جمله معترضه تمام شد، باز بر سر مبحث اوّل رفت. التَّوفِیق: مهربانی کردنِ اللّه تعالی با کسی، بعد از دادن توانایی بر هر یک از طاعت و معصیت به آن کس؛ به معنی دادنِ جمیع آنچه در طاعت در کار است و طاعت، بی آن، محال است و آن جمیع را علّت تامّه طاعت می نامند؛ و دادن جمیع آنچه در معصیت در کار است و معصیت، بی آن، محال است و آن جمیع را علّت تامّه معصیت می نامند. الْخِذْلَان (به کسر خاء بانقطه و سکون ذال بانقطه): مهربانی نکردنِ اللّه تعالی با کسی، بعد از دادن توانایی بر هر یک از طاعت و معصیت به آن کس، به همین معنی که بیان شد. و چون این مهربانی، داخل علّت تامّه طاعت نیست و ترک این مهربانی، داخل علّت تامّه معصیت نیست، پس اهل معصیت، توانایی بر طاعت دارند و طاعت نمی کنند و اهل طاعت، توانایی بر معصیت دارند و معصیت نمی کنند و حجّت اللّه تعالی در ثواب اهل طاعت و عذاب اهل معصیت باطل نمی شود. لیک در دل ها گاهی وسوسه می افتد که به چه مصلحت، اللّه تعالی به بعضی مهربانی کرد و اهل طاعت شدند و به بعضی نکرد و اهل معصیت شدند. و خود را تسلّی باید کرد به آنچه در احادیث دوازده امام علیهم السلام وارد شده که: از این وسوسه پیغمبران نیز خالی نیستند؛ چه سرّ این کار ـ کَمَا هُوَ حَقُّهُ ـ معلومِ غیر اللّه تعالی نیست و حاصل کردن علم به آن از توانایی خلائق بیرون است و طلب علم به آن، فضولی و با اللّه تعالی است. و سرّ این کار فی جمله ظاهر می شود از آنچه می آید در حدیث دوّمِ باب سی و یکمِ «کِتَابُ التَّوْحِید» در شرح «عَلِمَ مِنهُم فِعْلاً فَجَعَلَ فِیهِمْ آلَةَ الفِعْلِ». بیانِ آن در این مقام این است که: اللّه تعالی دانست از ازل که با دادن وسعت در قدرت و مقوّیّات طاعت که قدر مشترک میان سعید و شقی است، سعید به اختیار خود، طاعت می کند، مگر آن که اللّه تعالی کاری با او کند که باعث این شود که به اختیار خود از آن طاعت برگردد و اللّه تعالی چون آن کار را نکرده، با او مهربانی کرده، خواه مهربانی های دیگر به فعل مُقوّیّات طاعت کند و خواه نه؛ و شقی به اختیار خود معصیت می کند، مگر آن که اللّه تعالی کاری با او کند که باعث این شود که به اختیار خود از آن معصیت برگردد و اللّه تعالی چون آن کار را نکرده، با او نامهربانی کرده، خواه نامهربانی های دیگر به فعل مُقوّیّات معصیت کند و خواه نه. مُسْتقِرّ، به کسر قاف و تشدید راء بی نقطه است. و از این، ظاهر می شود که مصنّف ـ رَحِمَهُ اللّه ُ تَعَالی ـ ترجیح داده قرائت کسرِ قاف را در آیتِ سوره انعام: «فَمُسْتَقرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ» (1)که مذکور می شود بعد از فقره آینده. مُسْتَوْدَعا، به صیغه اسم مفعول باب استفعال است. هر یک از إِعَارَة و اسْتِیدَاع متعدّی می شود به دو مفعول ـ بِنَفْسِهِ ـ و این جا مفعول دوم، نایب فاعل شده. یعنی: و آن تفاوتِ میان داخل در ایمان، به علم، و داخل در ایمان، به غیر علم، به توفیق اللّه تعالی و واگذاشتن اوست. بیانِ این، آن است که: هر کس که خواسته اللّه تعالی، به دانایی خود به مصلحت ها، توفیق او را و این را که بوده باشد گرویدن او به یگانگی اللّه تعالی و به رسالت رسولش و به جانشینی امام حق، مستحکم و برقرار، وسیله ساخته برای او باعث هایی را که می رساند آن باعث ها او را به این که فرا گیرد دین خود را از قرآن و بیان رسول صلی الله علیه و آله از روی دانش و یقین و دیده وری؛ به این معنی که فرا گیرد از محکمات قرآن و محکمات بیان رسول، چنانچه گذشت در شرح «و حَظَرَ عَلی غَیرِهم» تا آخر. پس آن کس پاینده تر است در دین خود از کوه های پاینده ـ که به پایندگی و بسیاریِ آنها زمین را اللّه تعالی بر هوا و آب بند کرده ـ که نجنبند؛ چه چون هوا و آب، دور کوه ها را گرفته است، مانع حرکت آنها می باشد، چنانچه تجربه شده که کاغذ ناپیچیده از بالا به زیر، دیرتر می افتد از پیچیده. پس هوا و آب، مانع جنبیدن زمین است و چون نزد قیامت، اللّه تعالی کوه ها را از زمین برمی دارد، زلزله به هم می رسد در زمین، و بعد از آن نیز ایمان این مؤمن پاینده است. و هر کس که خواسته باشد اللّه تعالی، به دانایی خود به مصلحت ها، واگذاشتنِ او را و این که بوده باشد دین آن کس به عاریت داده شده و سپرده شده، وسیله ساخته برای آن کس باعث های خودرأیی را و باعث های قبول گفته مردمان، بی دلیل را و باعث های گفتنِ معنی آیات متشابهات را از روی غیر دانش و دیده وری؛ چه معنی آنها را کسی غیر اللّه تعالی نمی داند، مگر رسولش و دوازده امام؛ و هر که خواهد که داند از ایشان، باید که پرسد.
.
1) . انعام (۶): ۹۸ .
. .
اصل: فَذَاکَ فِی الْمَشِیئَةِ ، إِنْ شَاءَ اللّه ُ ـ تَبَارَکَ وَتَعَالی ـ أَتَمَّ إِیمَانَهُ، وَإِنْ شَاءَ ، سَلَبَهُ إِیَّاهُ ، وَلَا یُؤْمَنُ عَلَیْهِ أَنْ یُصْبِحَ مُؤْمِنا وَیُمْسِیَ کَافِرا ، أَو یُمْسِیَ مُؤْمِنا وَیُصْبِحَ کَافِرا ؛ لِأَنَّهُ کُلَّمَا رَأی کَبِیرا مِن الْکُبَرَاءِ ، مَالَ مَعَهُ ، وَکُلَّمَا رَأی شَیْئا اسْتَحْسَنَ ظَاهِرَهُ ، قَبِلَهُ .
شرح: پس این بی توفیقی در دنیا نیز در خواهش اللّه تعالی است؛ به این معنی که کسی غیر اللّه تعالی نمی تواند دانست بی وحی، که ایمان رسمی او تا آخر عمرش می ماند یا نه. اگر خواهد اللّه تعالی، باقی می دارد ایمان رسمی او را تا آخر عمرش و اگر خواهد، برطرف می کند از او ایمان رسمی را. و خاطر جمع کرده نمی شود بر او از این که در صبح، مؤمن رسمی باشد و در شام، کافر صریح یا در شام، مؤمن رسمی باشد و در صبح، کافر صریح، برای آن که هرگاه که دید بزرگی از بزرگان دنیا را، مثل پادشاهان بنی اُمیّه و مانند ایشان، دلش با او می رود. و هرگاه که دید چیزی را که خوب شمرد ظاهر آن چیز را، قبول می کند که صاحبش بر حق است، مثل نماز جماعت در اوّل وقت در مسجد الحرام و مسجد مدینه و مانند آن.
.
اصل: وَقَدْ قَالَ الْعَالِمُ علیه السلام : «إِنَّ اللّه َ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ خَلَقَ النَّبِیِّینَ عَلَی النَّبُوَّةِ ، فَلَا یَکُونُونَ إِلَا أَنْبِیَاءَ ، وَخَلَقَ الْأَوْصِیَاءَ عَلَی الْوَصِیَّةِ ، فَلَا یَکُونُونَ إِلَا أَوْصِیَاءَ ، وَأَعَارَ قَوْمَا إِیمَانَا ، فَإِنْ شَاءَ ، تَمَّمَهُ لَهُمْ ، وإِنْ شَاءَ ، سَلَبَهُمْ إِیَّاهُ» ، قالَ : «وَفِیهِمْ جَری قَوْلُهُ تَعَالی : «فَمُسْتَقرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ» (1)» .
شرح: می تواند بود که در این جا از کاتبان کافی غلطی شده باشد؛ چه این حدیث، نقل خواهد شد از امام موسی کاظم علیه السلام در «کِتَابُ الْاءِیمَانِ وَالْکُفْرِ» در حدیث چهارمِ باب صد و هشتاد و دوم که «بَابُ الْمُعَارِین» است و در آن جا به جای وَخَلَقَ الْأَوْصِیَاءَ عَلَی الْوَصِیَّةِ فَلَا یَکُونُونَ إِلّا أَوْصِیَاءَ چنین است: «وَخَلَقَ المُؤمِنینَ عَلَی الْاءِیمانِ فَلَا یَکُونُونَ إِلَا مُؤْمِنینَ»، و چنین بهتر است. و «خَلَقَ الْمُؤْمِنِینَ» به تقدیر «وَخَلَقَ بَعْضَ الْمُؤْمِنیِنَ» است. إیّاه مفعول دوم سَلَبَهُمْ است و بعضی می گویند که: بدل اشتمالِ ضمیر سَلَبَهُمْ است. و بیان می شود مفصّلاً در شرح «بَابُ المُعَارِین» از «کِتَابُ الْاءِیمَانِ وَالْکُفْرِ». ضمیر فِیهِم راجع به مؤمنین است که دو قسم اند. جَری (به جیم و راء بی نقطه و الف منقلبه از یاء) به صیغه ماضی غایب معلومِ باب «ضَرَبَ» است. جریان آیت در چیزی، به معنی این است که آن چیز، منطوقِ آیت نیست؛ بلکه در حکم منطوقِ آیت است و از بواطن آن است. و این اشارت است به این که فَمُسْتَقرٌّ به کسر قاف است، موافق قِرائت ابن کثیر (2)و ابو عمرو (3)و یعقوب (4)به روایت روح و زید، و به تقدیر «فَبَعْضُ أَحْوَالِکُمْ مُسْتَقرٌّ» است. و مُسْتَوْدَعٌ (به فتح دال) به تقدیرِ «بَعْضُ أَحْوَالِکُم مُسْتَوْدَعٌ» است. و از جمله شواهد ربوبیّت، این است که بعض احوال آدمی، راسخ و جِبِلّیِ (5)اوست، مثل کیفیّت آواز که به آن می شناسند بعض اطفال شیرخوار، آواز پدر و مادر خود را از آواز دیگران، و مثل کیفیّت شکل و غیر آنها، موافق آیت سوره روم: «وَ مِنْ ءَایَـتِهِ خَلْقُ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ وَاخْتِلَـفُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوَ نِکُمْ» (6). و بعض احوال، راسخ و جِبِلّی نیست، مثل صحّت و مرض و خواب و بیداری و غیر آنها، و این، به محض تدبیر صانع عالم است. و در حکمِ این است این که بعضِ احوال در بعضِ مردمان راسخ باشد و در بعض دیگر از مردمان راسخ نباشد و از این قبیل است ایمان. و معنی های دیگر برای این آیت گفته اند و در این حدیث، اشارت به این است که آنها خوب نیست. یعنی: و به تحقیق گفت دانا به جمیع کتاب خدا و احکام او علیه السلام ـ در بیان آنچه گفتیم ـ که: به تحقیق اللّه تعالی آفریده پیغمبران را سرشته بر پیغمبری. پس نمی باشند پیغمبران مگر با پیغمبری. و آفریده بعض مؤمنان را سرشته بر ایمان؛ چه ایمان خود را از محکمات کتاب خدا و سنّت رسول فرا گرفته اند. پس نمی باشند آن مؤمنان، مگر با ایمان، خواه اوصیای انبیا باشند و خواه غیر ایشان و به عاریت داده جمعی را ایمان. پس اگر خواهد، پاینده می دارد ایمان را برای ایشان، و اگر خواهد، برطرف می کند از ایشان ایمان را به باعثی که با آن، توانایی ایشان باقی باشد. گفت همین دانا که: در حق این جماعتِ مؤمنان ـ که دو قسم اند: یکی حقیقی و یکی رسمی ـ جاری شده قول اللّه تعالی در سوره انعام: «وَهُوَ الَّذِی أَنشَأَکُم مِّن نَّفْسٍ وَ حِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ» : (7)و اللّه تعالی کسی است که ابتدا کرده شما اولاد آدم را از یک بدن. پس بعض احوال شما راسخ است و بعضی غیر راسخ است.
.
1) . انعام (۶): ۹۸ .
2) . ابو معبد عبد اللّه بن کثیر داری یا دارانی (م ۱۲۰ق)، قاری مکّه و از قُرّاء سبع.
3) . ابو عمرو زبّان بن علاء بن عمّار بن عریان (م ۱۵۴ق)، قاری بصره و از قُرّاء سبع.
4) . یعقوب بن اسحاق حضرمی که با واسطه، شاگرد ابو عمرو بصری بوده و پس از ابو عمرو، به ریاست قُرّاء بصره رسید.
5) . جِبِلّی: طبیعی، ذاتی.
6) . روم (۳۰): ۲۲.
7) . انعام (۶): ۹۸ .
. .
اصل: وَذَکَرْتَ أَنَّ أُمُورا قَدْ أَشْکَلَتْ عَلَیْکَ ، لَاتَعْرِفُ حَقَائِقَهَا ؛ لِاخْتِلَافِ الرِّوَایَةِ فِیهَا ، وَأَنَّکَ تَعْلَمُ أَنَّ اخْتِلَافَ الرِّوایَةِ فِیهَا لِاخْتِلَافِ عِلَلِهَا وَأَسْبَابِهَا ، وَأَنَّکَ لَا تَجِدُ بِحَضْرَتِکَ مَنْ تُذَاکِرُهُ وَتُفَاوِضُهُ مِمَّنْ تَثِقُ بِعِلْمِهِ فِیهَا .
شرح: چون فارغ شد مصنّف ـ رَحِمَهُ اللّه ُ تَعَالی ـ از جواب سؤال اوّل ـ که مذکور شد چنانچه باید و شاید ـ شروع کرد در بیان سؤال دوم که آن برادر کرده، تا جواب از آن نیز گوید. و این سؤال در باب عمل این کس است به احادیثی که بعضِ آنها با بعض دیگر منافات دارد و در باب عبادات و مانند آنها واقع شده؛ چه اگر در فتوا به مضمون آن احادیث باشد، یا آن احادیث در باب تنازعِ میان مردمان در قرض یا میراث یا مانند آنها از منازع دنیا باشد، جوابی که مصنّف خواهد گفت، موافق نیست. مَنْ تُذَاکِرُهُ عبارت از سفرای صاحب الزمان علیه السلام است که مصنّف ـ رَحِمَهُ اللّه ُ تَعَالی ـ مجاور ایشان بوده در بغداد و حوالی آن. مَنْ در مِمَّن تَثِقُ ابتدائیّه است. مَنْ تَثِقُ عبارت از صاحب الزمان علیه السلام است. یعنی: و گفتی این را که کاری چند که عمده است، مشکل شده بر تو. نمی دانی به کار آمدنی های آنها را به واسطه منافات حدیث ها از دوازده امام علیهم السلام در آن کارها. و این را که می دانی که منافات حدیث ها در آن کارها برای منافات باعث ها و سبب های آن حدیث هاست، مثل تقیّه و بیان واقع، نه برای آن که بعضی از دوازده امام علیهم السلام پیروی ظن کرده باشند در فتوا. و این را که نمی یابی در نزد خود کسی را که در باب آن کارها گفتگو کنی با او و مشاورت کنی با او، بر حالی که او از جانب کسی باشد که خاطر جمع می باشی به دانایی او در آن کارها که چه باید کرد.
.
اصل: وَقُلْتَ : إِنَّکَ تُحِبُّ أَنْ یَکُونَ عِندَکَ کِتَابٌ کَافٍ یَجْمَعُ مِنْ جَمِیعِ فُنُونِ عِلْمِ الدِّینِ ، مَایَکْتَفِی بِهِ الْمُتَعَلِّمُ ، وَیَرْجِعُ إِلَیْهِ الْمُسْتَرْشِدُ ، وَیَأْخُذُ مِنْهُ مَنْ یُرِیدُ عِلْمَ الدِّینِ وَالْعَمَلَ بِهِ بِالْاثارِ الصَّحِیحَةِ عَنِ الصَّادِقِینَ علیهم السلام وَالسُّنَنِ الْقَائِمَةِ الَّتِی عَلَیْهَا الْعَمَلُ ، وَبِهَا یُؤَدَّی فَرْضُ اللّه ِ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ وَسُنَّةُ نَبیِّهِ صلی الله علیه و آله .
شرح: الفُنُون (جمع فَنّ): اقسام چیزی. عِلْمِ الدِّین: دانستن مسائلی است که بیشتر مردمان را دانستن آن یا گرویدن به آن، برای روز جزا به کار آید. و آن مسائل سه قسم است: اوّل، مسائل اصول دین؛ و آن، مسئله ای چند است که منکر آنها به محض آن انکار، کافر است و همیشه در عذاب جهنّم است، مثل این که اللّه تعالی یگانه است. دوم، مسائل فروع فقه؛ و آن مسئله ای چند است که در آنها بی واسطه، بیان حلال و حرام افعال شخصیّه شده است و از اصول دین نیست. پس منکر یکی از آنها به محض آن انکار، کافر نیست، اگر چه کافر شود به واسطه آن که آن از ضروریّات دین باشد و انکار آن لازم داشته باشد انکار یکی از اصول دین را، مثل این که حج، واجب است بر هر که استطاعت داشته باشد. سوم، مسائل اصول فقه؛ و آن مسئله ای چند است که در آنها بیان حلال و حرام افعال کلّیّه شده باشد، تا به واسطه آن، بیان حلال و حرام افعال شخصیّه شود، مثل این که واجب است در مسئله فروع فقهِ ندانسته، عمل به ظاهر قرآن، بی فتوا و قضا؛ چه عمل به ظاهر قرآن، فعلی است کلّی و به این مسئله می توانیم دانست هر فعل شخصی را که در بیانِ آن، ظاهر قرآن بینیم. و بیانِ این سه قسم، به وجهی دیگر می آید در حدیث اوّلِ «بَابُ صِفَةِ الْعِلْم» از «کِتَابُ الْعَقْلِ». بدان که اگر گرویدن به اصول دین و دانستن اصول فقه، کسی را حاصل شود، می شود که عمل او به ظاهر قرآن و مانند آن، موافق شرط و پیمانی باشد که اللّه تعالی بر بندگان خود گرفته و مصنّف ـ رَحِمَهُ اللّه ُ تَعَالی ـ در جواب سؤال اوّل، بیان آن شرط کرد؛ چه با آن عمل، علم و یقین و بصیرت هست، و اگر حاصل نشده باشد، مخالف آن شرط خواهد بود و مسائلی را که از این سه قسم به در باشد و تعلّقی داشته باشد به مسائل فروع فقه، محلّ حکم شرعی می نامند، مثل این که قبله در فلان شهر به طرف کدام کوه است و مثل این که فلان کس عادل است یا نه و مانند اینها از مسائلی که بیشتر مردمان را احتیاج به دانستن آن نیست. و اختلاف از روی ظن در محلّ حکم شرعی جایز است، نه در نفس حکم شرعی. الْاثَار (جمع «أثَر» به فتح همزه و فتح ثاء سه نقطه): خبرها. الصَّحِیح: زری که رایج و بی عیب باشد؛ به این معنی که در خرید و فروخت، آن را ردّ نکنند؛ و مراد این جا، خبری است که شیعه دوازده امام به مثل آن، عمل می نموده باشند از زمان ظهور دوازده امام و ردّ آن نمی کرده باشند، هر چند که ندانند که البتّه راست است. و خبر، دو قسم است: اوّل، خبری که بسیاریِ نقل کننده آن به حدّی باشد که عقل، جایز ندارد دروغ بودنِ آن را، مثل این که مکّه موجود است و آن را «مُتَواتر» می نامند. دوم، خبری که بسیاریِ نقل کننده آن به این حدّ نرسیده باشد و آن را «خبر واحد» می نامند. و خبر صحیح، از هر دو قسم می باشد. و جمعی می گویند که: خبر واحد، گاهی به قرینه ها معلوم می شود که دروغ نیست. و این، محلّ اشکال است به اعتقاد شیخ ابو جعفر طوسی و سیّد مرتضی ـ رَحِمَهُمَا اللّه ُ تَعَالی ـ . السُّنَن (جمع سنت): راه و روش های چیزها؛ و مراد این جا، مسائل اصول فقه است. الْقَائِم: کسی که قوی باشد و کارسازیِ ضعیفان کند. و مراد این جا به قَائِمة، مسائلی است که دانسته شده و به کار می آید در مسائل ندانسته. الفَرْض: بریدن چیزی و حصّه کردن؛ و مراد این جا، بیان مسئله از فروع فقه است. یعنی: و گفتی که دوست می داری که بوده باشد نزد تو کتابی رسا که فرو گرفته باشد از همگیِ قِسم های دانستنِ مسائل دین، قدری را که قناعت کند به آن قدر، کسی که جویای دانش باشد برای عمل خود، نه برای منصب فتوا و قضا میان مردمان؛ چه آن دانش، بی ظهور امام علیه السلام ممکن نیست و بازگشت کند سوی آن قدر، کسی که جویای راه راست باشد برای عمل خود و فرا گیرد از آن قدر، کسی که می خواهد دانستنِ مسائل دین را و عمل خود را به آن، به سبب خبرهای بی عیبِ نقل شده از امامان راستگو و به سبب مسائل اصول فقه که آن مسائل، کارسازی در مسائل فروع فقهی که نمی توان دانست، می کند، آن چنان مسائل اصول فقهی که بر آنها است عمل شیعه دوازده امام از زمان ظهور امامان، و به سبب علم به این مسائل به جا آورده می شود قرار داده اللّه تعالی در حلال و حرام و بیان پیغمبرش آن را؛ به معنی آن که به دانستن آن مسائل، موافقت شرط اللّه تعالی و رسولش در عمل به احادیث صحیحه حاصل می شود، چنانچه مذکور شد. الحال مخفی نماند که از این شرح که کردیم، ظاهر می شود که کلام جمعی که می گویند که: لفظ بِالْاثَارِ الصَّحِیحَة دلالت می کند بر این که هر حدیثی که در کتاب کافی است، البتّه راست است (به این معنی که ما را در آن، علم به هم می رسد که از امام صادر شده) خوب نیست. و این، ظاهرتر خواهد شد از شرح «فَمَهْمَا کَانَ فِیهِ مِنْ تَقْصِیرٍ» تا آخر، در خطبه. اگر گویی که: بنا بر این، مسائل اصول فقه که در کتاب کافی است، دانسته نمی شود؛ چه خبر واحد است و گفتی که بی دانستن آنها عمل، جایز نیست. گوییم که: یک مسئله از مسائل اصول فقه که حاکم است بر باقی مسائل آن، دانسته می شود به تواتر، به اندک تتبّع احادیث، و آن مسئله، این است که به ظاهر قرآن و به حدیث صحیح، عمل می توان کرد در مسائل اصول فقه. و دانستن این به جای دانستن باقی مسائل اصول فقه است که علی حِده دانسته نشده باشد و این است معنی حاکم بودن این مسئله.
.
. .
. .
اصل: وَقُلْتَ : لَوْ کَانَ ذلِکَ ، رَجَوْتُ أَنْ یَکُونَ ذلِکَ سَبَبا یَتَدَارَکُ اللّه ُ تَعَالی بِمَعُونَتِهِ وَتَوْفِیقِهِ إِخْوَانَنَا وَأَهْلَ مِلَّتِنَا ، وَیُقْبِلُ بِهِمْ إِلی مَرَاشِدِهِمْ .
شرح: و گفتی که: اگر باشد کتاب کافی، امید دارم که بوده باشد این کتاب، وسیله نجات شیعه دوازده امام از حیرت در زمان غیبت صاحب الزمان علیه السلام ؛ چه درمی یابد اللّه تعالی به مدد خود و توفیق خود، برادران ما را و هم دینان ما را و روآور می کند ایشان را سوی چیزهایی که جای راستی ایشان است؛ به معنی این که ایشان را در زمان غیبت امام در حیرت محض نمی گذارد، پس کتاب تو وسیله باشد، بهتر است. مخفی نماند که این تقریر، مبنی بر این است که جمله یَتَدارَک، استیناف بیانیِ سابق باشد، و می تواند بود که دعایی باشد از آن برادر، برای شیعه دوازده امام؛ به معنی این که: دریاباد اللّه تعالی برادران ما را و روآور کناد ایشان را. و نمی تواند بود که صفت سَبَبا باشد، مگر این که ضمیر بِمَعونَتِه، راجع به سبب باشد، با وجود آن که ضمیر، راجع به اللّه است.
اصل: فَاعْلَمْ یَا أَخِی ـ أَرْشَدَکَ اللّه ُ ـ أَنَّهُ لَا یَسَعُ أَحَدا تَمْیِیزُ شَیْءٍ مِمَّا اخْتَلفَتِ الرِّوَایَةُ فِیهِ عَنِ الْعُلَمَاءِ علیهم السلام بِرَأْیِهِ ، إِلَا عَلی مَا أَطْلَقَهُ الْعَالِمُ بِقَوْلِهِ علیه السلام : «اِعْرِضُوهما عَلی کِتَابِ اللّه ِ ، فَمَا وَافَقَ کِتَابَ اللّه ِ ـ جَلَّ وَ عزّ ـ فَخُذُوهُ ، وَمَا خَالَفَ کِتَابَ اللّه ِ فرُدُّوهُ» . وَقَوْلِهِ[ علیه السلام ] : «دَعُوا مَا وَافَقَ القَوْمَ ؛ فَإِنَّ الرُّشْدَ فِی خِلَافِهِمْ» . وَقَوْلِهِ علیه السلام : «خُذُوا بِالْمُجْمَعِ عَلَیْهِ ؛ فَإِنَّ الْمُجْمَعَ عَلَیْهِ لَارَیْبَ فِیهِ» .
شرح: التَّمِییز: ترجیح؛ و مراد این جا، فتوا و حکم به مضمون چیزی است و شامل محض عمل نیست، به قرینه فَرُدُّوه؛ زیرا که «رَدّ» به معنی حکم به بطلان چیزی است، موافق آنچه می آید در «کِتَابُ الْعَقْلِ» در حدیث هشتمِ باب دوازدهم که «بَابُ النَّهْیِ عَنِ الْقَولِ بِغَیْرِ عِلْمٍ» است. مَا در مِمّا اخْتَلَفَ موصوله است و عبارت است از حقوق اللّه ، مثل وضو و نماز از عبادات محضه و شامل است تصدیق به امامتِ امام حق را نیز، اگر چه آن، داخل محلّ سؤال برادر نیست. مراد به علما، رسول اللّه و اوصیای او علیهم السلام است. الرَّأْی (به فتح راء و سکون همزه): دید، به معنی نظر و فکر در چیزی. إلَا برای استثنا از رَأْیِه است و استثنا متّصل است. عَلی، بنائیّه است. مَا در دوم (1)نیز موصوله است. أَطْلَقَه (به طاء بی نقطه و قاف و ضمیر، راجع به ما): به صیغه ماضی غایب معلومِ باب اِفعال است. الْاءِطْلَاق: حلال کردن؛ مأخوذ است از «طِلْق» (به کسر طاء و سکون لام) به معنی حلال. مراد به عالم این جا، رسول اللّه صلی الله علیه و آله است که می دانسته که بعد از او روایات دروغ بر او خواهند بست در باب امامت، مثل: «اقْتَدُوا بِالّذین مِن بَعْدِی أَبی بَکْرٍ و عُمَرَ». (2)پس برای ارشاد مؤمنان، سوی امام حق و وصیّ بی واسطه، سه وجه تمیز میان احادیث مختلفه در باب امامت گفته بی بیان ترتیبی میان آنها، برای اشارت به این که هر کدام آنها برهانی علی حِده است. پس این سه وجه، از قبیل وجوهی نیست که مذکور است در مقبوله عمر بن حنظله و می آید در «کِتَابُ الْعَقْل» در آخر «بَابُ اخْتِلَافِ الْحَدِیثِ» که باب بیست و دوم است؛ زیرا که در آنچه می آید، ترتیب، منظور است و مخصوص صورت تنازع در دَین و میراث و مانند آنها است، و این سه وجه، مخصوص مسئله تصدیق به امام حق است که از عبادات محضه است: اوّل: عرض بر کتاب اللّه است. بیانِ این آن که: آیات بیّناتِ محکماتِ ناهیه از پیروی ظن و از اختلاف از روی ظن، بسیار است و دلالت صریح دارد بر بطلان روایاتی که در امامت پیرو ظن واقع شده. دوم: ملاحظه موافقت قوم رسول اللّه صلی الله علیه و آله و مخالفت ایشان است و مراد به قوم او اکثر قریش یا اکثر اصحاب است. بیانِ این آن که: آیات بیّناتِ محکمات، دلالت دارد بر این که بعد از رسول اللّه ، اکثر قوم او و اکثر اصحاب او راه باطل پیش می گیرند، مثل آیت سوره انعام: «وَإِن تُطِعْ أَکْثَرَ مَن فِی الْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ إِن یَتَّبِعُونَ إِلَا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَا یَخْرُصُونَ » (3)بنا بر این که الفْ لامِ «الأرض» برای عهد خارجی باشد و مراد، سرزمینی باشد که رسول اللّه و اصحابش در آن متوطّن بوده اند. و مثل آیتِ سوره أعلی: «بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیَوةَ الدُّنْیَا وَ الْأَخِرَةُ خَیْرٌ وَ أَبْقَی إِنَّ هَـذَا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولَی صُحُفِ إِبْرَ هِیمَ وَ مُوسَی » (4)و مثل آیتِ سوره زخرف: «وَ لَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً إِذَا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ وَ قَالُواْ ءَأَ لِهَتُنَا خَیْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَکَ إِلَا جَدَلَا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ » (5)تمثیل رسول اللّه ، علی بن ابی طالب را به عیسی بن مریم، به اعتبار علم او، به این است که جمعی می گویند که: او اللّه است و جمعی منکر حق امامت او می شوند و جمعی جادّه وُسطی اختیار می کنند و این، نظیر مذاهب اُمّت عیسی در عیسی است. و تمثیل منافقان قریش، علی بن ابی طالب را به اصنامی که آنها را می پرستیده اند، برای اظهار خصومت و دعویِ مانند جماد بودنِ اوست. و از جمله روایاتی که موافق این آیات است، روایت بخاری از جمله مخالفان است در «بَابُ «وَکُنتُ عَلَیْهِمْ شَهِیدًا مَّادُمْتُ فِیهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّیْتَنِی کُنتَ أَنتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَأَنتَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهِیدٌ » (6)» از رسول صلی الله علیه و آله که در احوال قیامت گفته که: ألا وإنّه یُجاء برجالٍ مِن اُمّتی فیُؤخَذُ بِهم ذات الشمال فأقول: یا ربِّ أصحابی؛ فیقال: إنّک لا تَدرِی ما أحدَثوا بَعدَک؛ فأقُولُ کما قال العبدُ الصالح (7): «وَکُنتُ عَلَیْهِمْ شَهِیدًا مَّادُمْتُ فِیهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّیْتَنِی کُنتَ أَنتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ» ؛ (8)فیقال: إنّ هؤلاء لم یَزالُوا مُرتدِّین عَلی أعقابِهم مُنْذ فارقْتَهم. (9)سوم: [موافقت] (10)مجمعٌ علیه و مخالفت آن است. بیانِ این، آن که: روایات مناقب ثلاثه، مخصوص ایشان و پیروان ایشان است و روایات امامت علی بن ابی طالب، مُتّفقٌ عَلَیْه میان ایشان و شیعه است، مثل حدیث ثقلین و مثل حدیث غدیر خم و مثل «أقْضَاکُم عَلِیٌّ» ۱۱ و مناقب علی بن ابی طالب در روایات ایشان بسیار است و مطاعن ثلاثه در روایات شیعه امامیّه و روایات مخالفان نیز معلوم است. یعنی: چون سؤال دوم کردی، پس بدان در جواب آن ـ ای برادرم (راه نمایاد تو را اللّه تعالی) ـ این که شأن، این است که گنجایش ندارد کسی را فتوا و حکم به چیزی از آنچه مختلف شده نقل در آن از دانایانِ به جمیع دین علیهم السلام به نظر و فکر خود، مگر نظر و فکری که مبنی باشد بر آنچه حلال کرده آن را رسول اللّه صلی الله علیه و آله به قول او علیه السلام که: «عرض کنید دو روایت مختلف را بر قرآن. پس آنچه موافق شد محکمات کتاب اللّه ـ عزّ و جلّ ـ را، پس قبول کنید آن را، و آنچه مخالف شد محکمات کتاب اللّه را، پس رد کنید آن را». و قول رسول اللّه صلی الله علیه و آله در حدیثی دیگر که: «واگذارید از جمله دو روایت مختلف، آنچه را که موافق شد اکثر قریش را؛ چه به درستی که راستی در مخالفت ایشان است». و قول رسول اللّه صلی الله علیه و آله در حدیثی دیگر که: «بچسبید از جمله دو روایت مختلف، به آنچه مضمون آن متّفقٌ عَلَیْهِ هر دو طایفه باشد؛ چه به درستی که روایتی که متّفقٌ علیهِ موافق و مخالف است، نیست ریبی و شکّی در آن».
.
. .
. .