مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : الجنه والنار فی الکتاب والسنه. فارسی - عربی

عنوان و نام پدیدآور : بهشت و دوزخ از نگاه قرآن و حدیث، فارسی - عربی / محمد محمدی ری شهری ، با همکاری رسول موسوی؛مترجم حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث،سازمان چاپ و نشر ، ۱۳۸۹ .

مشخصات ظاهری : ۲ ج.

فروست : پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۲۱۷.

شابک : ۲۲۰۰۰۰ ریال : دوره 978-964-493-536-7: ؛ ج.۱ 978-964-493-537-4: ؛ ج. ۲: 978-964-493-538-1

یادداشت : ج. ۲ ( چاپ اول : ۱۳۸۹ ).

یادداشت : ج.۲ (چاپ دوم: ۱۳۹۰).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : بهشت (اسلام)

موضوع : بهشت (اسلام) -- احادیث

موضوع : بهشت (اسلام) -- جنبه های قرآنی

موضوع : دوزخ -- احادیث

موضوع : دوزخ -- جنبه های قرآنی

شناسه افزوده : موسوی، سیدرسول، ۱۳۴۰ -

شناسه افزوده : شیخی، حمیدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۲۲۲/۶۵/م۲۸ج۹۰۴۱ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۴

شماره کتابشناسی ملی : ۲۵۶۶۷۱۸

اشاره

حکمت خلقت دوزخ

درآمددوزخ ، کانون خشم خداوند ، زندان ابد ، و جایگاه همیشگی متکبّران و جنایت پیشگان است . در این زندان ، کیفرهایی سخت پیش بینی شده که فوق تصوّر انسان اند . با نگاهی اجمالی به ویژگی های این زندان و شکنجه های جسمی و روحی آن ، مهم ترین پرسشی که به ذهن می رسد ، این است که : حکمت خلقت دوزخ چیست؟

حکمت خلقت دوزخنخستین پرسش ، این است که : حکمت خلقت زندان وحشتناکی به نام «دوزخ» با ویژگی هایی که برای آن ذکر شده ، چیست؟ آیا بهتر نبود که خداوند مهربان ـ که مهربان ترینِ مهربانان است ـ ، چنین زندانی را نمی آفرید و همه مجرمان را می بخشید ، یا در همین جهان با انواع مشکلات ، مجازات می کرد و یا در کیفر آنان به محروم کردنشان از نعمت های بهشت جاوید ، اکتفا می نمود؟ وانگهی چه تناسبی میان جرم دنیایی و آن جزا وجود دارد ؛ چرا که جرم محدود ، هر قدر هم سنگین باشد ، تناسبی با کیفر نامحدود در آن زندان وحشتناک ندارد؟ و سرانجام ، آفریدن چنین زندان مخوفی ، آیا با حکمت و رحمت آفریدگار ، بلکه با عدل الهی ، سازگار است؟

.

انواع کیفرها

۱ . کیفرهای قانونی (قراردادی)

۲ . کیفرهای تکوینی دنیوی

انواع کیفرهابرای پاسخ به این پرسش ها ، شناخت انواع کیفرها و ماهیت دوزخ ، ضروری است . به طور کلّی ، کیفر کارهای ناشایست را به سه دسته می توان تقسیم کرد :

۱ . کیفرهای قانونی (قراردادی)خاستگاه این نوع از کیفرها ، قوانین و مقرّراتی است که به وسیله قانون گذار با هدف ایجاد نظم ، پیشگیری از جرم ، تربیت مجرم و حمایت از ستم دیده ، وضع گردیده است . بدیهی است که در این نوع کیفرها برای رعایت عدالت ، تناسب میان جرم و جزا ، ضروری است .

۲ . کیفرهای تکوینی دنیویخاستگاه این نوع از کیفرها ، قانون و مقرّرات نیست تا گفته شود : باید عدل و تناسب جرم و مجازات رعایت شود ؛ بلکه این نوع از کیفرها اثر طبیعی و ذاتی جرم و جنایت است . اثر طبیعی خوردن سم ، مرگ است . نمی توان گفت که «بین این جرم ـ که در مدّت زمان بسیار کوتاه انجام می گیرد ـ و محروم شدن همیشگی از نعمت زندگی ، چه تناسبی وجود دارد ؟!» ؛ زیرا رابطه جرم و کیفر ، قراردادی نیست . در احادیث اسلامی ، به این گونه کیفرها ـ که «مکافات عمل» یا اثر «وضعی گناه» نیز نامیده می شوند ـ مکرّر اشاره شده است . ⁽¹⁾

.

۳ . کیفرهای تکوینی اخروی

یک . رابطه کشت و درو

۳ . کیفرهای تکوینی اخرویمی توان گفت خاستگاه کیفرهای جهان آخرت نیز مانند کیفرهای تکوینی دنیوی ، اعتباری و قراردادی نیست ؛ اما رابطه تکوینی آنها با اعمال زشت و کردارهای ناپسند ، قوی تر از رابطه کیفرهای تکوینی دنیوی است ، بدین معنا که رابطه تکوینی کیفرهای دنیوی ، رابطه علّت و معلول است ؛ ولی رابطه کیفرهای تکوینی اخروی ، رابطه اتّحاد ظاهر و باطن است . گفتنی است که در نصوص اسلامی ، رابطه عمل و جزای اخروی ، به دو گونه تصویر شده است :

یک . رابطه کشت و درودر شماری از احادیث ، رابطه عمل و جزای اخروی ، رابطه درخت و میوه آن، معرّفی گردیده است ، مانند آنچه از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده که می فرماید : الدُّنیا مَزرَعَةُ الآخِرَةِ . ⁽¹⁾دنیا، کشتزار آخرت است. مَن یَزرَع خَیرا یوشِکُ أن یَحصُدَ رَغبَةً ، و مَن یَزرَع شَرّا یوشِکُ أن یَحصُدَ نَدامَةً ، و لِکُلِّ زارِعٍ ما زَرَعَ . ⁽²⁾هر که خوبی بکارد ، زودا که منفعت بِدرَوَد و هر که بدی بکارد ، به زودی پشیمانی می دِرَود. [آری!] هر کشتگر ، آن دروید که کاشت.

.

کَما لا یُجتَنی مِنَ الشَّوکِ العِنَبُ کَذلکَ لا یَنزِلُ الفُجّارُ مَنازِلَ الأبرارِ ، و هُما طَریقانِ ، فَأیَّهُما أخَذتُم أدرَکتُم إلَیهِ . ⁽¹⁾همان گونه که از بوته خار، انگور چیده نمی شود، بدکاران نیز در منازل نیکوکاران ، فرود نمی آیند. دو راه اند. هر کدام را در پیش گیرید ، به همان می رسید. و نیز از امام علی علیه السلام روایت شده است که : ثَمَرَةُ العَمَلِ الصّالِحِ کَأَصلِهِ . ⁽²⁾میوه کار نیک، همانند ریشه آن است. ثَمَرَةُ العَمَلِ السَّیِّئِ کَأَصلِهِ . ⁽³⁾میوه کار بد، همانند ریشه آن است. بر پایه این گونه احادیث ، هر کار نیک یا بد انسان ، همانند درختی است که میوه آن ، پس از مرگ و در عالم آخرت ظاهر می شود . بهشت ، میوه خوبی ها ، و دوزخ ، میوه بدی هاست . بنا بر این، باغ دلگشای بهشت و زندان مخوف دوزخ ، حاصل عمل خود انسان است ، نه چیز دیگر ، و همان طور که حاصل درخت تیغ و حنظل ، تیغ و حنظل است ، نه میوه انگور ، محصول کفر و کارهای زشت نیز زندان دوزخ است ، نه باغ بهشت : «مَن کَفَرَ فَعَلَیْهِ کُفْرُهُ وَ مَنْ عَمِلَ صَــلِحًا فَلِأَنفُسِهِمْ یَمْهَدُونَ. ⁽⁴⁾هر که کفر ورزد ، کفرش به زیان اوست و کسانی که کار شایسته کنند، [فرجام نیک را] به سود خودشان آماده می کنند» . بر این اساس ، کیفرهای تکوینی اخروی ، همانند کیفرهای تکوینی دنیوی ، محصول و معلول کارهای ناشایستند ، با این تفاوت که برخی از اعمال ، میوه شان زودرس است و در همین جهان آثار تکوینی آنها ظاهر می گردد ؛ ولی برخی دیگر ، میوه شان پس از مرگ و در عالم آخرت آشکار می شود .

.

دو . رابطه ظاهر و باطن یا تجسّم اعمال

الف ـ پیش فرستادن و پس گرفتن عمل

دو . رابطه ظاهر و باطن یا تجسّم اعمالبا تأمّل در شماری از آیات و احادیث می توان گفت که رابطه تکوینی عمل و جزای اخروی ، بیش از رابطه علّت و معلول است . قرآن کریم و احادیث اسلامی ، تعبیرهای دقیق و لطیفی در مورد پاداش و کیفر اخروی دارند که از آنها استفاده می شود که بهشت و دوزخ ، تجسّم کارهای نیک و بد انسان در دنیا هستند :

الف ـ پیش فرستادن و پس گرفتن عملقرآن با قاطعیت تمام ، عمل نیک و بد انسان را پیش فرستاده خود او برای زندگی پس از مرگ ، می داند : ط «یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ. ⁽¹⁾ای کسانی که ایمان آورده اید ! از خدا پروا کنید ، و هر کس باید بنگرد تا برای فردایش چه چیز از پیش فرستاده است» . این آیه نشان می دهد که انسان در جهان آخرت عینا کارهایی را که پیش فرستاده ، تحویل می گیرد ، چنان که در آیه دیگر می خوانیم : «وَاتَّقُواْ یَوْمًا تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَی اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّی کُلُّ نَفْسٍ مَّا کَسَبَتْ وَهُمْ لَا یُظْـلَمُونَ . ⁽²⁾و از روزی بترسید که در آن روز ، شما را به سوی خدا باز می گردانند . سپس به هر کس ، آنچه انجام داده ، به طور کامل باز پس داده می شود و به آنها ستم نخواهد شد» .

.

ب ـ حاضر یافتن عمل

ب ـ حاضر یافتن عملشماری از آیات به روشنی دلالت دارند که انسان ، عمل نیک و بد خود را در قیامت ، حاضر می یابد : «یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَهَا وَبَیْنَهُ أَمَدَما بَعِیدًا. ⁽¹⁾روزی که هر کس آنچه را از کار نیک انجام داده ، حاضر می بیند و آرزو می کند میان او و آنچه از اعمال بد انجام داده ، فاصله زمانی زیادی باشد» . «وَ وَجَدُواْ مَا عَمِلُواْ حَاضِرًا وَلَا یَظْـلِمُ رَبُّکَ أَحَدًا. ⁽²⁾و همه اعمال خود را حاضر می بینند و پروردگارت به هیچ کس ستم نمی کند» .

.

ج ـ دیدن عمل

د ـ جزا ، چیزی جز عمل نیست

ج ـ دیدن عملدر سوره زلزال می خوانیم که انسان ها حتّی کوچک ترین کار نیک و بد خود را مشاهده می کنند : «فَمَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْرًا یَرَهُو * وَ مَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُو. ⁽¹⁾پس هر کس هموزن ذرّه ای کار خیر انجام دهد ، آن را می بیند و هر کس هموزن ذرّه ای کار بد انجام دهد ، آن را می بیند» .

د ـ جزا ، چیزی جز عمل نیستدر بسیاری از موارد ، هنگامی که قرآن موضوع عذاب وحشتناک دوزخ را مطرح می نماید ، برای دفع شبهه ظلم و عدم تناسب جرم و جزا ، تصریح می کند که این جزا ، چیزی جز همان عمل دوزخیان نیست . در برخی از آیات ، این معنا به صورت سؤال ، مطرح شده است ، مانند : «وَ مَن جَآءَ بِالسَّیِّئَةِ فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَا مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ. ⁽²⁾و آنها که اعمال بدی انجام دهند ، به صورت ، در آتش افکنده می شوند . آیا جزایی جز آنچه عمل می کردید ، خواهید داشت ؟ !» . «هَلْ یُجْزَوْنَ إِلَا مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ. ⁽³⁾آیا جز آنچه را عمل می کردند ، پاداش داده می شوند ؟!» .همچنین در برخی آیات ، تصریح شده که آنچه تبهکاران می بینند ، همانا جزای عمل آنهاست ، مانند :

.

ه ـ همراهی همیشگی عمل

«اصْلَوْهَا فَاصْبِرُواْ أَوْ لَا تَصْبِرُواْ سَوَآءٌ عَلَیْکُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ. ⁽¹⁾در آن (آتش) وارد شوید . صبر کنید یا نکنید ، برای شما یکسان است ؛ چرا که تنها به اعمالتان جزا داده می شوید» .و برخی آیات ، تصریح می کنند که دوزخیان به چیزی جز عمل ، جزا داده نمی شوند : «وَ مَا تُجْزَوْنَ إِلَا مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ . ⁽²⁾و جز به آنچه انجام می دادید ، کیفر نمی شوید» .در حدیثی نیز آمده که جبرئیل به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله عرض کرد : یا مُحَمَّدُ! عِشْ ما شِئتَ فَإنَّکَ مَیِّتٌ ، و أحبِبْ مَن أحبَبتَ فإنَّکَ مُفارِقُهُ ، وَ اعمَلْ ما شِئتَ فإنَّکَ مُلاقیهِ . ⁽³⁾ای محمّد! هر چه می خواهی ، زندگی کن، سرانجام می میری. هر کس را می خواهی دوست بدار، سرانجام از او جدا می شوی. و هر کاری که می خواهی بکن ؛ امّا بدان که آن را دیدار خواهی کرد.

ه ـ همراهی همیشگی عملاز قیس بن عاصم ، یکی از اصحاب پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ، روایت شده که می گوید : روزی با گروهی از بنی تمیم به حضور آن حضرت رسیدیم ، من عرض کردم : ای پیامبر خدا ! ما را نصیحتی کن که از آن بهره مند گردیم ؛ چرا که ما گروهی هستیم که در صحرا در گردش هستیم . پیامبر صلی الله علیه و آله در پاسخ من ضمن مطالبی فرمود : إنَّهُ لا بُدَّ لَکَ یا قَیسُ مِن قَرینٍ یُدفَنُ مَعَکَ وهُوَ حَیٌّ ، و تُدفَنُ مَعَهُ و أنتَ مَیِّتٌ ، فإن کانَ کَریما أکرَمَکَ ، و إن کانَ لَئیما أسلَمَکَ ، ثُمَّ لا یُحشَرُ إلّا مَعَکَ ، و لا تُبعَثُ إلّا مَعَهُ ، و لا تُسأَلُ إلّا عَنهُ ، و لا تَجعَلْهُ إلّا صالِحا ، فإنَّهُ إن صَلُحَ أنِستَ بِه ، و إن فَسَدَ لا تَستَوحِشُ إلّا مِنهُ ، و هُوَ فِعلُکَ . ⁽⁴⁾ای قیس! ناچار تو را همدمی است که با تو دفن می شود و او زنده است و تو با او دفن می شوی ، در حالی که تو مرده ای. اگر کریم و بزرگوار باشد ، تو را گرامی می دارد و اگر پست و فرومایه باشد، تو را به زانو درمی آورد . سپس آن همدم جز با تو محشور نمی شود و تو جز با آن برانگیخته نمی شوی و جز در باره او از تو بازخواست نمی شود . پس آن را جز شایسته و صالح قرار مده؛ زیرا اگر خوب باشد، با وی انس می گیری و اگر بد باشد، جز از او وحشت نمی کنی. آن همدم، کردار توست. از امام علی علیه السلام نیز روایت شده که فرمود : أعمالُ العِبادِ فی عاجِلِهم ، نُصبُ أعیُنِهِم فی آجالِهِم . ⁽⁵⁾کردار بندگان در دنیای آنان ، پیش دیده هاشان در آخرت ایشان است . این گونه آیات و احادیث را که به روشنی بر تجسّم اعمال دلالت دارند ، می توان چنین تفسیر کرد که در قیامت ، کارهای نیک ، زیبا مجسّم می شوند و نیکوکاران در کنار سایر نعمت های بهشت ، از همراهی آنها نیز بهره مند می گردند . شماری از محقّقان نیز بر این باورند که این آیات و احادیث ، نشان می دهند که رابطه تکوینی عمل و جزا ، رابطه وحدت ظاهر و باطن است و بهشت ، تجسّم کارهای نیک و دوزخ ، تجسّم کارهای زشت است و در جهان آخرت ، اعمال انسان ها به صورت بهشت و دوزخ به آنها باز گردانده می شوند ، چنان که در حدیثی ، از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمده است : إنَّما هِیَ أعمالُکُم تُرَدُّ إلَیکُم . ⁽⁶⁾جز این نیست که آنها (نعمت ها و عذاب های قیامت) کردار شماست که به سوی شما باز می گردد . بنا بر این باور ، جزای آخرت ، در واقع ، عین کردار دنیاست و چیزی جدا از عمل نیست : متّهم کن نفس خود را ای فتی!متّهم کم کن جزای عدل را توبه کن مردانه سر آور به رهکه فمن یعمل بمثقالٍ یره فعل تو که زاید از جان و تنتهمچو فرزندت ، بگیرد دامنت این جهان ، کوه است و فعل ما نداسوی ما آید نداها را صدا زانچه می بافی همه روزه ، بپوشزانچه می کاری همه روزه ، بنوش گر ز خاری خسته ای ، خود کِشته ایور حریر و قَزدَری ، ⁽⁷⁾خود رشته ای

.

چون ز دستت زخم بر مظلوم رُستآن درختی گشت از او زقّوم رُست این سخن های چو مار و کژدُمتمار و کژدم می شود ، گیرد دُمت .بر این اساس ، می توان گفت که بی تردید ، بخشی از کیفرهای اخروی، تکوینی و نتیجه کردار زشت انسان و یا تجسّم آن اند . از این رو ، طرح شبهه تناسبِ جرم و جزا در مورد کیفرهای اخروی ، همانند کیفرهای تکوینی دنیوی ، بی معناست ؛ امّا باید دید آیا همه کیفرهای اخروی ، تکوینی اند، یا ممکن است بخشی از آنها قراردادی باشند ، که به نظر می رسد دلیل قاطعی برای نفی کیفرهای قراردادی در آخرت ، وجود ندارد . حکمت این نوع کیفر (کیفر قراردادی) ، آثار تربیتی آن در دنیاست ؛ زیرا اعتقاد به وجود مجازات شدید اخروی در مقابل کارهای ناشایست و پاداش بهشت جاوید در برابر کارهای شایسته یا حتّی احتمال مجازات و پاداش اخروی ، انسان را به نیکوکاری و دادورزی در دنیا ، وادار می نماید . در روایتی آمده است که : خَلَقَ اللّه ُ تَعالی جَهَنَّمَ مِن فَضلِ رَحمَتِهِ سَوطا یَسوقُ اللّه ُ بِهِ عِبادَهُ إلی الجَنَّةِ . ⁽¹⁾خدای بزرگ ، دوزخ را از فزونیِ رحمت خویش ، به سان تازیانه ای آفرید که با آن ، بندگانش را به سوی بهشت براند . گفتنی است که با توجّه به عدل الهی در کیفر مجرمان ، تناسب جرم و جزا (مجازات) در موضوع کیفرهای قراردادی اخروی ، همانند کیفرهای تکوینی ، نه تنها منع عقلی ندارد ، بلکه قطعی و غیر قابل تردید است . نکته بسیار مهم و قابل توجّه درباره تناسب معصیت الهی و کیفرهای اخروی ، این است که از منظر عقل ، نافرمانی کسی که نعمت هایش به انسان ، نامتناهی است ، بی نهایت قبیح است و نافرمان از او (گنهکار) ، مستحقّ سخت ترین کیفرهاست ، چنان که از امام زین العابدین علیه السلام نقل شده که خطاب به خداوند متعال ، عرضه می دارد : یا إلهی! لَو بَکَیتُ إلَیکَ حَتّی تَسقُطَ أشفارُ عَینَیَّ ، وَ انتَحَبتُ حَتّی یَنقَطِعَ صَوتی و قُمتُ لَکَ حَتّی تَنتَشِرَ قَدَمایَ و رَکَعتُ لَکَ حَتّی یَنخَلِعَ صُلبی و سَجَدتُ لَکَ حَتّی تَتَفَقَّأَ حَدَقَتایَ ، و أَکَلتُ تُرابَ الأَرضِ طولَ عُمُری و شَرِبتُ ماءَ الرَّمادِ آخِرَ دَهری ، و ذَکَرتُکَ فی خِلالِ ذلِکَ حَتّی یَکِلَّ لِسانی ، ثُمَّ لَم أرفَع طَرفی إلی آفاقِ السَّماءِ استِحیاءً مِنکَ مَا استَوجَبتُ بِذلِکَ مَحوَ سَیّئَةٍ واحِدَةٍ مِن سَیِّئاتی و إن کُنتَ تَغفِرُ لی حینَ أستَوجِبُ مَغفِرَتَکَ ، و تَعفو عنّی حین أستِحَقُّ عَفوَکَ فَإنَّ ذلِکَ غَیرُ واجِبٍ لی بِاستِحقاقٍ وَ لا أنَا أهلٌ لَهُ بِاستیجابٍ ، إذ کانَ جَزائی مِنکَ فی أوّلِ ما عَصَیتُکَ النّارَ ، فَإن تُعَذِّبنی فَأنتَ غَیرُ ظالِمٍ لی. ⁽²⁾خداوندا! اگر به درگاهت ، چندان بنالم که پلک های چشمانم بیفتند و چندان زار بزنم که صدایم بریده شود و چندان در برابرت بِایستم که پاهایم ورم کنند و چندان برایت رکوع کنم که استخوان پشتم از هم بگسلد و چندان برایت سجده کنم که تخم چشمانم از کاسه در اید و در همه عمر ، خاک زمین بخورم و تا پایان زندگی ام آب تیره بنوشم و در این میان چندان به یاد تو گویا باشم که زبانم از کار بیفتد و آن گاه از شرم تو ، گوشه چشمم را به اطراف آسمان نیندازم ، با این همه ، سزاوار آن نیستم که گناهی از گناهان من ، پاک شود . حال اگر مستوجب آمرزش تو شوم و تو مرا بیامرزی ، و مستحقّ بخشش تو شوم و تو مرا ببخشایی ، این آمرزش و بخشایش ، به سبب استحقاق من و سزاوار بودن من نیست ؛ زیرا کیفرم از همان آغاز نافرمانی ام، آتش [دوزخ] بود . پس اگر عذابم کنی ، به من ستم نکرده ای.

.

. .

. .

. .

. .

الفصل الأوّل: أسماء جهنّم۱ / ۱النّارُالکتاب«وَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکَافِرِینَ» . ⁽¹⁾

«فَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِی وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکَافِرِینَ» . ⁽²⁾

«فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ» . ⁽³⁾

الحدیث۷۱۰.الإمام علیّ علیه السلام ـ بَعدَ أن بَیَّنَ مَعن رسول اللّه صلی الله علیه و آله : اِعلَموا ـ عِبادَ اللّه ِ ـ أنَّ العَبدَ یُبعَثُ یَومَ القِیامَةِ عَلی ما ماتَ ، وقَد خَلَقَ اللّه ُ عز و جل الجَنَّةَ وَالنّارَ ، فَمَنِ اختارَ النّارَ عَلَی الجَنَّةِ انقَلَبَ بِالخَیبَةِ ، ومَنِ اختارَ الجَنَّةَ فَقَد فازَ وَانقَلَبَ بِالفَوزِ ؛ لِقَولِ اللّه ِ عَزَّوجَلَّ : «فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ» . ⁽⁴⁾.

فصل یکم : نام های دوزخ

۱ / ۱ آتش

فصل یکم : نام های دوزخ۱ / ۱آتشقرآن«و بترسید از آتش که برای کافران ، آماده گردیده است».

«پس بترسید از آتش که سوخت آن ، مردمان و سنگ هایند و برای کافران ، آماده شده است» .

«پس هر که را از آتش به دور دارند و به بهشت در آورند ، قطعا کامیاب شده است» .

حدیث۷۰۱.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : بدانید ـ ای بندگان خدا ـ که بنده در روز قیامت ، بر همان حال که مرده است ، بر انگیخته می شود. خداوند عز و جل بهشت و آتش را آفرید. پس هر آن که آتش را بر بهشت بر گزیند ، ناکام می شود، و هر آن که بهشت را بر گزیند ، کامیاب می شود و به کامیابی می رسد، به دلیل این سخن خداوند عز و جل : «پس هر که را از آتش به دور دارند و در بهشت در آورند ، قطعا کامیاب شده است» .

.

۷۰۰.الإمام الصادق علیه السلام : الإمام علیّ علیه السلام ـ لِعَبدِ اللّه ِ بنِ عَبّاسٍ عِندَ استِخلافِهِ عَلَی البَصرَةِ ـ : اِعلَم أنَّ ما قَرَّبَکَ مِنَ اللّه ِ یُباعِدُکَ مِنَ النّارِ ، وما باعَدَکَ مِنَ اللّه ِ یُقَرِّبُکَ مِنَ النّارِ . ⁽¹⁾۶۹۹.عنه صلی الله علیه و آله ـ فی بَیانِ آدابِ کِتاب حلیة الأولیاء عن الفضیل : أَشرَفتُ لَیلةً عَلی عَلِیٍّ علیه السلام وَهُوَ فی صَحنِ الدّارِ ، وَهُوَ یَقُولُ : النّارُ ، ومَتَی الخَلاصُ مِنَ النّارِ ؟! ⁽²⁾۶۹۸.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : تهذیب الکمال عَن أَبی نوحٍ الأَنصارِیِّ : وَقَعَ حَریقٌ فی بَیتٍ فیهِ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیه السلام وَهُوَ ساجِدٌ ، فَجَعَلوا یَقُولونَ لَهُ : یا بنَ رَسولِ اللّه ِ ، النّارَ ! یَابنَ رَسُولِ اللّه ِ ، النّارَ ! فَما رَفَعَ رَأسَهُ حَتّی طَفِئَت .

فَقیلَ لَهُ : مَا الَّذی ألهاکَ عَنها ؟ قالَ : ألهَتنی عَنهَا النّارُ الاُخری . ⁽³⁾۱ / ۲جَهَنَّمُالکتاب«وَإِذَا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْاءِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ» . ⁽⁴⁾

«أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُواْ نِعْمَتَ اللَّهِ کُفْرًا وَ أَحَلُّواْ قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ * جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ * وَ جَعَلُواْ لِلَّهِ أَندَادًا لِّیُضِلُّواْ عَن سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعُواْ فَإِنَّ مَصِیرَکُمْ إِلَی النَّارِ» . ⁽⁵⁾

الحدیث۶۹۱.عیون أخبار الرضا علیه السلام عن رجاء بن أبی الضحّ الإمام زین العابدین علیه السلام ـ فِی الدُّعاءِ ـ : إلهی ! لَیتَنی لَم أسمَع بِذِکرِ جَهَنَّمَ وسَلاسِلِها وتَثقیلِ أغلالِها . إلهی ! لَیتَنی کُنتُ طائِرا فَأَطیرَ فی الهَواءِ مِن خَوفِکَ . إلهِی ! الوَیلُ لی ثُمَّ الوَیلُ لی إن کانَ إلی جَهَنَّمَ مَحشَری . إلهِی ! الوَیلُ لی ثُمَّ الوَیلُ لی إن کانَ فِی النّارِ مَجلِسی . إلهِی ! الوَیلُ لی ثُمَّ الوَیلُ لی إن کانَ الزَّقّومُ فیها طَعامی . إلهِی ! الوَیلُ لی ثُمَّ الوَیلُ لی إن کانَ الحَمیمُ فیها شَرابی . إلهِی ! الوَیلُ لی ثُمَّ الوَیلُ لی إن کانَ الشَّیطانُ وَالکُفّارُ فیها أقرانی . ⁽⁶⁾.

۱ / ۲ جهنّم

۶۹۰.الإمام الرضا علیه السلام : امام علی علیه السلام ـ به عبد اللّه بن عبّاس ، هنگامی که او را به استانداری بصره گمارد ـ : بدان که آنچه تو را به خدا نزدیک کند ، از آتش دور می کند ، و آنچه تو را از خدا دور کند ، به آتش نزدیک می کند .۶۸۹.قرب الإسناد عن حنّان بن سدیر : حلیة الأولیاء ـ به نقل از فضیل ـ : شبی در حالی که علی علیه السلام در حیاط خانه اش بود ، بر او سرک کشیدم و دیدم که می گوید: «آتش ! کِی می توان از آتش ، رهایی یافت ؟ !» .۶۸۸.الأمالی عن أبی حفص الصائغ : تهذیب الکمال ـ به نقل از ابو نوح انصاری ـ : در اتاقی که در آن ، امام زین العابدین علیه السلام در حال سجده بود ، آتش سوزی شد . اهل خانه شروع به داد و فریاد کردند و می گفتند: «ای پسر پیامبر خدا ، آتش! ای پسر پیامبر خدا ، آتش!» ؛ ولی ایشان سرش را [از سجده] بر نداشت ، تا آن که آتش خاموش شد. آن گاه ، به ایشان گفتند: چه چیزی شما را از آتش غافل ساخت؟

فرمود: «آتش دیگر (آتش آخرت) ، مرا از آن غافل ساخت» .۱ / ۲جهنّمقرآن«و هر گاه به او گفته شود: «از خدا بترس» ، نخوت ، وی را به گناه کشانَد. پس جهنّم برای او بس است، و چه بدبستری است!».

«آیا به کسانی که در برابر نعمت خدا ناسپاسی کردند و قوم خود را به سرای هلاکت کشاندند ، نمی نگری؟ [قوم خود را] به جهنّم [کشاندند] که وارد آن می شوند و چه بد قرارگاهی است! و برای خدا مانندهایی قرار دادند تا از راه او گم راه کنند. بگو: [از نعمت های دنیا ]برخوردار شوید که قطعا بازگشت شما به سوی آتش است».

حدیث۶۸۱.الإمام الصادق علیه السلام : امام زین العابدین علیه السلام ـ در دعا ـ : خداوندا! کاش خبر جهنّم و زنجیرها و سنگینیِ

غُل هایش را نشنیده بودم . خداوندا! کاش پرنده ای بودم که از بیم تو ، در هوا پرواز می کردم . خداوندا! وای بر من ، وای بر من ، اگر جهنّم ، محشر من باشد! خداوندا! وای بر من ، وای بر من ، اگر جای نشستنم جهنّم باشد ! خداوندا! وای بر من ، وای بر من ، اگر غذایم در جهنّم ، زقّوم باشد! خداوندا! وای بر من ، وای بر من ، اگر آب جوش جهنّم ، آشامیدنی ام باشد! خداوندا! وای بر من ، وای بر من ، اگر شیطان و کافران ، همنشینان من در جهنّم باشند!

.

۶۸۰.سنن الدارقطنی عن الحکم بن عمیر : الإمام العسکریّ علیه السلام ـ فی دُعاءِ الصَّباحِ ـ : یا مَن فی جَهَنَّمَ سَخَطُهُ ، یا مَن فِی الجَنَّةِ رَحمَتُهُ . ⁽¹⁾۱ / ۳الجَحیمُالکتاب«ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصَالُواْ الْجَحِیمِ» . ⁽²⁾

«وَ إِذَا الْجَحِیمُ سُعِّرَتْ» . ⁽³⁾

الحدیث۶۷۳.الإمام الباقر علیه السلام : رسول اللّه صلی الله علیه و آله ـ فی دُعاءٌ عَلَّمَهُ إیّاهُ جَبرَئیلُ علیه السلام ـ : اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ بِاسمِکَ الَّذی إذا ذُکِرتَ بِهِ تَزَعزَعَت مِنهُ السَّماواتُ وَانشَقَّت مِنهُ الأَرَضونَ . . . وبِالاِسمِ الَّذی وُضِعَ عَلَی الجَنَّةِ فَاُزلِفَت ، وعَلَی الجَحیمِ فَسُعِّرَت ، وعَلَی النّارِ فَتَوَقَّدَت . ⁽⁴⁾.

۱ / ۳ جَحیم (آتش فروخته)

۶۷۲.المستدرک عن أبی هریرة : امام عسکری علیه السلام ـ در دعای صباح ـ : ای آن که خشم[ـِ واقعی]اش در جهنّم است ! ای آن که رحمت[ـِ حقیقی]اش در بهشت است !۱ / ۳جَحیم (آتش فروخته) ⁽¹⁾قرآن«آن گاه به یقین، آنان به جَحیم در می آیند».

«و آن گاه که جحیم ، برافروخته شود».

حدیث۶۶۵.الإمام علیّ علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ در دعایی که جبرئیل علیه السلام به او آموخت ـ : بار خدایا ! از تو درخواست می کنم به آن نامت که هر گاه با آن یاد شوی ، از [عظمتِ] آن ، آسمان ها به لرزه می افتند و زمین ها از هم می شکافند ... ، و به آن نامی که بر بهشت ، نهاده شد و بهشت ، نزدیک آورده [و خرّم] شد، و بر دوزخ نهاده شد و دوزخ ، بر افروخته گشت، و بر آتش ، نهاده شد و آتش ، شعله ور گردید.

.

۶۶۴.عنه صلی الله علیه و آله : الإمام علیّ علیه السلام : بِالمَوتِ تُختَمُ الدُّنیا ، وبِالدُّنیا تُحرَزُ الآخِرَةُ ، وبِالقِیامَةِ تُزلَفُ ⁽¹⁾الجَنَّةُ [لِلمُتَّقینَ] ⁽²⁾، وتُبَرَّزُ الجَحیمُ لِلغاوینَ . ⁽³⁾۶۶۳.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : عنه علیه السلام ـ فِی الخُطبَةِ المونِقَةِ ـ : ذو لُطفٍ خَفِیٍّ ، وبَطشٍ قَوِیٍّ ، ورَحمَةٍ موسِعَةٍ ، وعُقوبَةٍ موجِعَةٍ ، رَحمَتُهُ جَنَّةٌ عَریضَةٌ مونِقَةٌ ، وعُقوبَتُهُ جَحیمٌ موصَدَةٌ موبِقَةٌ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾۱ / ۴السَّعیرُالکتاب«وَ قَالُواْ لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا کُنَّا فِی أَصْحَابِ السَّعِیرِ * فَاعْتَرَفُواْ بِذَنبِهِمْ فَسُحْقًا لِّأَصْحَـبِ السَّعِیرِ » . ⁽⁶⁾

«وَ مَن یَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَن یُضْلِلْ فَلَن تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِیَاءَ مِن دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَلَی وُجُوهِهِمْ عُمْیًا وَ بُکْمًا وَ صُمًّا مَّأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ کُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِیرًا» . ⁽⁷⁾

راجع : النساء : ۱۰ ، ۵۵ ، الحج : ۴ ، الفرقان : ۱۱ ، لقمان : ۲۱ ، سبأ : ۱۲ ، الاحزاب : ۶۴ ، فاطر : ۶ ، الشوری : ۷ ، الفتح : ۱۳ ، الملک : ۵ ، الانسان : ۴ ، الانشقاق : ۱۲ .

.

۱ / ۴ سعیر (آتش پرشراره)

۶۵۶.الإمام الصادق علیه السلام : امام علی علیه السلام : با مردن ، دنیا به پایان می رسد، و با دنیا آخرت به دست می آید . با فرا رسیدن قیامت ، بهشت [برای پرهیزگاران] نزدیک می شود، و دوزخ برای گم راهان ، آشکار می گردد.۶۵۵.المصنّف عن أبیهریرة : امام علی علیه السلام ـ در خطبه مونقه ـ : [خداوند] عز و جل دارای لطفی پنهان و ضربتی نیرومند و رحمتی گسترده و کیفری دردآور است . رحمتش بهشتی است پهناور و زیبا، و کیفرش مغاک آتشینی است فراگیر و نابودگر.۱ / ۴سعیر (آتش پرشراره)قرآن«و گویند: «اگر شنیده بودیم یا تعقّل کرده بودیم ، در میان اهلِ آتشِ پرشراره نبودیم» . پس به گناه خود ، اعتراف کنند ، مرگ باد بر اهل آتش فروزان!».

«و هر که خدا هدایتش کند ، او ره یافته است و هر که را گم راه سازد ، در برابر او برای آنان هرگز حامیانی نیابی، و روز قیامت ، آنان را کور و لال و کر، به چهره شان در افتاده، بر خواهیم انگیخت . جایگاهشان جهنّم است که هر بار که آتشِ آن فرو نشیند، آتشی پرشراره بر ایشان بیفزاییم».

.

الحدیث۶۴۸.الإمام العسکری علیه السلام : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : الصَّومُ یُذبِلُ اللَّحمَ ، ویُبعِدُ مِن حَرِّ السَّعیرِ . ⁽¹⁾۶۴۷.عنه علیه السلام : الإمام زین العابدین علیه السلام : إنَّ فی جَهَنَّمَ لَوادِیا یُقالُ لَهُ : سَعیرٌ ؛ إذا خَبَت جَهَنَّمُ فُتِحَ بِسَعیرِها ، وهُوَ قَولُ اللّه ِ : «کُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِیرًا» . ⁽²⁾۶۴۶.الإمام زین العابدین علیه السلام : عنه علیه السلام ـ فِی الدُّعاءِ ـ : اللّهُمَّ ... وأعِذنا مِن عَذابِ السَّعیرِ . ⁽³⁾۱ / ۵الحُطَمَةُالکتاب«وَیْلٌ لِّکُلِّ هُمَزَةٍ لُّمَزَةٍ * الَّذِی جَمَعَ مَالًا وَ عَدَّدَهُ * یَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ * کَلَّا لَیُنـبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ * وَ مَا أَدْرَاکَ مَا الْحُطَمَةُ * نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ * الَّتِی تَطَّـلِعُ عَلَی الْأَفْئدَةِ * إِنَّهَا عَلَیْهِم مُّؤْصَدَةٌ * فِی عَمَدٍ مُّمَدَّدَةِ» . ⁽⁴⁾

الحدیث۶۴۰.الإمام علیّ علیه السلام : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : تُعرَضُ لِلنّاسِ جَهَنَّمُ کَأَنَّها سَرابٌ ، یَحطِمُ بَعضُها بَعضا . ⁽⁵⁾۶۳۹.الإمام الصادق علیه السلام : تفسیرالقمی ـ فی قوله تعالی : «کَلَّا لَیُنـبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ » ـ : وَالحُطَمَةُ النّارُ الَّتی تُحَطِّمُ کُلَّ شَیءٍ ، ثُمَّ قالَ : «وَ مَا أَدْرَاکَ» یا مُحَمَّدُ «مَا الْحُطَمَةُ * نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ *

الَّتِی تَطَّـلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ » قال : تَلتَهِبُ عَلَی الفُؤادِ . ⁽⁶⁾.

۱ / ۵ حُطَمَه (آتشِ متلاشی کننده)

حدیث۶۳۷.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : روزه، گوشت را آب می کند و [در عوض ،] از گرمای آتش پرشراره ، دور می گرداند.۶۳۶.الإمام الصادق علیه السلام : امام زین العابدین علیه السلام : در جهنّم ، درّه ای است که به آن ، «سعیر» می گویند و هر گاه آتش دوزخ فرو نشیند، درِ سعیر آن ، باز می شود و این ، معنای سخن خداوند است که : «و هر بار که آتش آن فرو نشیند ، شراره ای [تازه] بر ایشان می افزاییم» .۶۳۵.عنه صلی الله علیه و آله ـ لِرَجُلٍ مِنَ الأَنصا امام زین العابدین علیه السلام ـ در دعا ـ : بار خدایا ! ... و ما را از عذاب آتشِ پرشراره ، در پناه خویش بدار.۱ / ۵حُطَمَه (آتش متلاشی کننده)قرآن«وای بر هر بدگوی عیبجویی که مالی گرد آورْد و آن را بر شمرد . می پندارد که مالش او را جاوید کرده ؛ ولی نه! قطعا در آتشِ متلاشی کننده ، فرو افکنده خواهد شد ؛ آن هم چه آتش متلاشی کننده ای ، آتشِ افروخته خدا که بر دل ها می رسد ؛ آتشی که آنان را در میان می گیرد ، با ستون هایی دراز» .

حدیث۶۲۹.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : جهنّم چونان سرابی که شعله های آن بر یکدیگر می کوبند، بر مردم نمایان می شود.۶۲۸.مکارم الأخلاق : تفسیر القمّی ـ در مورد فرمایش خداوند : «هرگز! حتماً در حُطَمه ، پرتاب خواهد شد» ـ : حُطَمه ، آتشی است که همه چیز را می بلعد . آن گاه فرمود : و تو ـ ای محمّد ـ «و تو چه می دانی حُطَمه چیست؟ آتش بر افروخته خداوند است که به دل ها

می رسد» . فرمود : [یعنی] بر دل ها شعله می کشد .

.

۱ / ۶سَقَرُالکتاب«إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی ضَلَالٍ وَ سُعُرٍ * یَوْمَ یُسْحَبُونَ فِی النَّارِ عَلَی وُجُوهِهِمْ ذُوقُواْ مَسَّ سَقَرَ» . ⁽¹⁾

«سَأُصْلِیهِ سَقَرَ * وَ مَا أَدْرَاکَ مَا سَقَرُ * لَا تُبْقِی وَ لَا تَذَرُ * لَوَّاحَةٌ لِّلْبَشَرِ * عَلَیْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ» . ⁽²⁾

«فِی جَنَّاتٍ یَتَسَاءَلُونَ * عَنِ الْمُجْرِمِینَ * مَا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ * قَالُواْ لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ * وَ لَمْ نَکُ نُطْعِمُ الْمِسْکِینَ * وَ کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِینَ * وَ کُنَّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ» . ⁽³⁾

الحدیث۶۲۰.الإمام الباقر علیه السلام ـ حینَ سُئِلَ عَنِ ال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : إنَّ هذِهِ الآیَةَ نَزَلَت فِی القَدَرِیَّةِ : «إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی ضَلَالٍ وَ سُعُرٍ * یَوْمَ یُسْحَبُونَ فِی النَّارِ عَلَی وُجُوهِهِمْ ذُوقُواْ مَسَّ سَقَرَ ... » . ⁽⁴⁾۶۱۹.الإمام الباقر علیه السلام : الإمام الباقر علیه السلام : إنَّ فی جَهَنَّمَ لَجَبَلاً یُقالُ لَهُ : الصَّعدی ، وإنَّ فِی الصَّعدی لَوادِیا یُقالُ لَهُ : سَقَرُ ، وإنَّ فی سَقَرَ لَجُبّا یُقالُ لَهُ : هَبْهَبٌ ؛ کُلَّما کُشِفَ غِطاءُ ذلِکَ الجُبِّ ضَجَّ أهلُ النّارِ مِن حَرِّهِ ، وذلِکَ مَنازِلُ الجَبّارینَ . ⁽⁵⁾.

۱ / ۶ سَقَر

۱ / ۶سَقَر ⁽¹⁾قرآن«قطعا بزهکاران در گم راهی و جنون اند ؛ روزی که در آتش به صورت ، کشیده می شوند [و به آنان گفته می شود :] بچشید [طعم ]سَقَر را» .

«زود است که او را به سَقَر در آورم ؛ آن هم چه سَقَری! نه باقی می گذارد و نه رها می کند. پوست ها را سیاه می کند. بر آن ، نوزده [نگهبان ]است» .

«در میان باغ ها از یکدیگر در باره مجرمان می پرسند که : «چه چیزی شما را به سَقَر کشاند؟» . گویند: «از نمازگزاران نبودیم وبه بینوایان غذا نمی دادیم. با هرزه درایان ، هرزه درایی می کردیم و روز جزا را دروغ می شمردیم»».

حدیث۶۱۱.الإمام علیّ علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : این آیه در باره قَدَریان فرود آمد: «همانا بزهکاران در گم راهی و جنون اند. روزی که در آتش ، به صورت ، کشیده می شوند [و به آنان گفته می شود: ]بچشید [طعم] سقر را» .۶۱۰.عنه صلی الله علیه و آله : امام باقر علیه السلام : در جهنّم ، کوهی است که به آن ، «صَعدی» می گویند و در صعدی ، پرتگاهی است که به آن ، «سَقَر» می گویند و در سقر ، چاهی است که به آن ، «هَبهَب» می گویند و هر بار که درِ آن چاه برداشته شود ، دوزخیان از حرارت آن ، فریاد بر می آورند . این چاه ، جایگاه متکبّران است .

.

۶۰۹.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : عنه علیه السلام ـ فی بَیانِ صِفَةِ عَذابِ الکافِرینَ یَومَ القِیامَةِ ـ : ویَغضَبُ الحَیُّ القَیّومُ ، فَیَقولُ : یا مالِکُ ! قُل لَهُم : ذوقوا فَلَن نَزیدَکُم إلّا عَذاباً ⁽¹⁾، یا مالِکُ ، سَعِّر سَعِّر ! قَدِ اشتَدَّ غَضَبی عَلی مَن شَتَمَنی عَلی عَرشی ، وَاستَخَفَّ بِحَقّی ، وأنَا المَلِکُ الجَبّارُ .

فَیُنادی مالِکٌ : یا أهلَ الضَّلالِ وَالاِستِکبارِ وَالنِّعمَةِ فی دارِ الدُّنیا ، کَیفَ تَجِدونَ مَسَّ سَقَرَ؟

قالَ : فَیَقولونَ : قَد أنضَجَت قُلوبَنا ، وأکَلَت لُحومَنا ، وحَطَمَت عِظامَنا ، فَلَیسَ لَنا مُستَغیثٌ ، ولا لَنا مُعینٌ . ⁽²⁾۶۰۸.رسول اللّه صلی الله علیه و آله ـ مِن وَصایاهُ ل الإمام الصادق علیه السلام : إنَّ فی جَهَنَّمَ لَوادِیا لِلمُتَکَبِّرینَ ، یُقالُ لَهُ : سَقَرُ ؛ شَکا إلَی اللّه ِ عَزَّوَجَلَّ شِدَّةَ حَرِّهِ ، وسَأَلَهُ أن یَأذَنَ لَهُ أن یَتَنَفَّسَ ، فَتَنَفَّسُ فَأَحرَقَ جَهَنَّمَ ⁽³⁾۶۰۷.الإمام علیّ علیه السلام : الإمام الکاظم علیه السلام : إنَّ فِی النّارِ لَوادِیا یُقالُ لَهُ : سَقَرٌ ، لَم یَتَنَفَّس مُنذُ خَلَقَهُ اللّه ُ ، لَو أذِنَ اللّه ُ عز و جل لَهُ فِی التَّنَفُّسِ بِقَدرِ مِخیَطٍ لَأَحرَقَ ما عَلی وَجهِ الأَرضِ ، وإنَّ أهلَ النّارِ لَیَتَعَوَّذونَ مِن حَرِّ ذلِکَ الوادی ونَتنِهِ وقَذَرِهِ وما أعَدَّ اللّه ُ فیهِ لِأَهلِهِ . وإنَّ فی ذلِکَ الوادی لَجَبَلاً ؛ یَتَعَوَّذُ جَمیعُ أهلِ ذلِکَ الوادی مِن حَرِّ ذلِکَ الجَبَلِ ونَتنِهِ وقَذَرِهِ وما أعَدَّ اللّه ُ فیهِ لِأَهلِهِ . وإنَّ فی ذلِکَ الجَبَلِ لَشِعباً ⁽⁴⁾؛ یَتَعَوَّذُ جَمیعُ أهلِ ذلِکَ الجَبَلِ مِن حَرِّ ذلِکَ الشِّعبِ ونَتنِهِ وقَذَرِهِ وما أعَدَّ اللّه ُ فیهِ لِأَهلِهِ . وإنَّ فی ذلِکَ الشِّعبِ لَقَلیباً ⁽⁵⁾؛ یَتَعَوَّذُ [ جَمیعُ] ⁽⁶⁾أهلِ ذلِکَ الشِّعبِ مِن حَرِّ ذلِکَ القَلیبِ و نَتنِهِ وقَذَرِهِ وما أعَدَّ اللّه ُ فیهِ لِأَهلِهِ . وإنَّ فی ذلِکَ القَلیبِ لَحَیَّةً ؛ یَتَعَوَّذُ جَمیعُ أهلِ ذلِکَ القَلیبِ مِن خُبثِ تِلکَ الحَیَّةِ ونَتنِها وقَذَرِها وماأعَدَّ اللّه ُ فی أنیابِها مِنَ السَّمِّ لِأَهلِها . ⁽⁷⁾.

۶۰۶.تهذیب الأحکام عن سماعة : امام باقر علیه السلام ـ در بیان چگونگیِ عذاب کافران در روز رستاخیز ـ : و [خداوندِ ]زنده بیدار ، به خشم می آید و [به فرشته گماشته بر دوزخ] می فرماید: «ای مالک! به آنها بگو: بچشید که شما را جز عذاب نمی افزاییم . ای مالک! بر افروز، [آتش جهنّم را] بر افروز؛ که خشم من ، بر آن کس که منِ عرش نشین را دشنام داده و ـ با آن که منم پادشاه پرتوان ـ حق و مقام مرا سبک شمرده، بالا گرفته است».

مالک ندا می دهد که: ای گم راهان و مستکبران و ای کسانی که در سرای دنیا برخوردار بوده اید ! مزه سَقَر را چگونه یافتید؟

می گویند: دل های ما را پخت، گوشت هایمان را خورد و استخوان هایمان را خُرد کرد . نه فریادمان به جایی می رسد و نه یاوری داریم.۶۰۵.الإمام علیّ علیه السلام ـ کانَ إذا دَخَلَ المَس امام صادق علیه السلام : در جهنّم ، درّه ای است مخصوص متکبّران که به آن ، «سَقَر» می گویند. آن از گرمای زیاد خود به خداوند عز و جل شکایت کرد و از او درخواست نمود تا اجازه اش دهد نفس بکشد، و نفس کشید و جهنّم را سوزاند !۶۰۴.جامع الأخبار : امام کاظم علیه السلام : در آتش ، وادی ای هست که به آن «سَقَر» گویند و این وادی ، از زمانی که خداوند آن را آفریده ، نفس نکشیده است. اگر خداوند عز و جل به او اجازه دهد تا به اندازه سوزنی نفس بکشد ، هر آنچه را بر روی زمین است ، می سوزاند. دوزخیان از گرمای آن وادی و بوی گند و کثافتش و از آنچه خداوند در آن وادی برای اهلش آماده ساخته است ، به خدا پناه می برند.

در آن وادی ، کوهی است که باز همه اهل آن وادی ، از گرمای آن و از بوی گند و کثافتش و از آنچه خداوند در آن کوه برای اهلش آماده ساخته است ، به خدا پناه می برند. در آن کوه ، درّه ای است که باز همه اهل آن کوه ، از گرمای آن درّه و از بوی تعفّن و کثافت آن و از آنچه خداوند در آن درّه برای اهلش آماده ساخته است ، به خدا پناه می برند. در آن درّه، چاهی است که باز همه اهل آن درّه ، از گرمای آن و کثافتش و از آنچه خداوند در آن چاه برای اهلش آماده ساخته است ،

به خدا پناه می برند . در آن چاه نیز ماری است که همه اهل آن چاه ، از پلیدی آن مار و از بوی تعفّن و کثافت آن و از زهری که خداوند در نیش های آن مار برای اهلش فراهم آورده است ، به خدا پناه می برند. .

۱ / ۷لَظیالکتاب«کَلَّا إِنَّهَا لَظَی * نَزَّاعَةً لِّلشَّوَی * تَدْعُواْ مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّی * وَ جَمَعَ فَأَوْعَی» . ⁽¹⁾

الحدیث۵۹۸.الإمام علیّ علیه السلام : الإمام علیّ علیه السلام ـ فی وَصِیَّتِهِ لِکُمَیلِ بنِ زِیادٍ ـ : یا کُمَیلُ ، کُلُّ مَصدورٍ یَنفِثُ ⁽²⁾، فَمَن نَفَثَ إلَیکَ مِنّا بِأَمرٍ أمَرَکَ بِسِترِهِ فَإِیّاکَ أن تُبدِیَهُ ، ولَیسَ لَکَ مِن إبدائِهِ تَوبَةٌ ، وإذا لَم یَکُن تَوبَةٌ فَالمَصیرُ إلی لَظی . ⁽³⁾۵۹۷.الإمام الباقر علیه السلام : عنه علیه السلام ـ یَذکُرُ أخاهُ عقیلاً حینَ طَلَبَ مِنهُ علیه السلام صاعا مِن بُرٍّ مِن بَیتِ المالِ یَسُدُّ بِهِ جَوعَةَ صِبیَةٍ لَهُ ـ : ... فَأَحمَیتُ لَهُ حَدیدَةً ، ثُمَّ أدنَیتُها مِن جِسمِهِ لِیَعتَبِرَ بِها ، فَضَجَّ ضَجیجَ ذی دَنَفٍ ⁽⁴⁾مِن ألَمِها ، وکادَ أن یَحتَرِقَ مِن میسَمِها ⁽⁵⁾، فَقُلتُ لَهُ : ثَکِلَتکَ ⁽⁶⁾الثَّواکِلُ یا عَقیلُ ، أتَئِنُّ مِن حَدیدَةٍ أحماها إنسانُها لِلَعِبِهِ ، وتَجُرُّنی إلی نارٍ سَجَّرَها جَبّارُها لِغَضَبِهِ؟! أتَئِنُّ مِنَ الأَذی ، ولا أئِنُّ مِن لَظی؟! ⁽⁷⁾.

۱ / ۷ لَظی (آتشِ زبانه کِش)

۱ / ۷لَظی (آتشِ زبانه کِش)قرآن«نه چنین است . آتشِ زبانه کش است! بر کَنَنده پوست سر و اندام است . هر که را پشت کرده و روی بر تافته و [مال حرام] گرد آورده و انباشته ، فرا می خوانَد».

حدیث۵۹۱.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : امام علی علیه السلام ـ در سفارش به کمیل بن زیاد ـ : ای کمیل! هر کس که دردی در سینه دارد ، آن را بیرون می افکند . پس اگر یکی از ما سرّی به تو گفت [و با تو درددلی کرد] و به پوشیده داشتن آن ، فرمانت داد، مبادا آشکارش سازی ؛ چرا که اگر آشکارش کنی ، جای توبه برایت نخواهد و هر گاه توبه ای نباشد، فرجام[ـِ کار] ، آتش زبانه کش خواهد بود .۵۹۰.عنه علیه السلام : امام علی علیه السلام ـ در باره برادرش عقیل که از ایشان پیمانه ای از گندمِ بیت المال خواست تا با آن ، شکم دخترش را سیر کند ـ : ... آهنی را تفته کردم و سپس آن را به بدن او نزدیک ساختم تا از آن عبرت گیرد . او از حرارت آن ، مانند بیمار مُشرِف به مرگ ، فریاد بر آورد و نزدیک بود از داغیِ آن بسوزد. به او گفتم: مادرانِ فرزندمرده، بر تو بگریند ، ای عقیل ! آیا خود از آهنی می نالی که انسانی از سرِ شوخی ، تفته اش کرده است و با این حال ، می خواهی مرا به سوی آتشی

بکشانی که پروردگار بزرگش ، آن را با خشم خود ، افروخته است؟! تو از گزندی می نالی و من از آتشِ زبانه کش ننالم؟!

.

۵۸۹.عنه علیه السلام : عنه علیه السلام : إلهی ! قَلبٌ حَشَوتَهُ مِن مَحَبَّتِکَ فی دارِ الدُّنیا ، کَیفَ تَطَّلِعُ عَلَیهِ نارٌ مُحرِقَةٌ فی لَظی؟ إلهی ! نَفسٌ أعزَزتَها بِتَأییدِ إیمانِکَ ، کَیفَ تُذِلُّها بَینَ أطباقِ نیرانِکَ؟ إلهی ! لِسانٌ کَسَوتَهُ مِن تَماجیدِکَ أنیقَ أثوابِها ، کَیفَ تُهوی إلَیهِ مِنَ النّارِ مُشتَعَلاتِ التِهابِها؟! ⁽¹⁾۱ / ۸الهاوِیَةُالکتاب«وَ أَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَ زِینُهُ * فَأُمُّهُ هَاوِیَةٌ * وَ مَا أَدْرَاکَ مَاهِیَهْ * نَارٌ حَامِیَةُ» . ⁽²⁾

الحدیث۵۸۳.تحف العقول عن داوود الصرمی : تفسیر الطبری عن عبداللّه بن مسعود عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله : القَتلُ فی سَبیلِ اللّه ِ یُکَفِّرُ الذُّنوبَ کُلَّها ـ أو قالَ : یُکَفِّرُ کُلَّ شَیءٍ ـ إلَا الأَمانَةَ ؛ یُؤتی بِصاحِبِ الأَمانَةِ فَیُقالُ لَهُ : أدِّ أمانَتَکَ ، فَیَقولُ : أی رَبِّ ، وقَد ذَهَبَتِ الدُّنیا ـ ثَلاثا ـ ! فَیُقالُ : اِذهَبوا بِهِ إلیَ الهاوِیَةِ .

فیُذهَبُ بِهِ إلَیها ، فَیَهوی فیها حَتّی یَنتَهی إلی قَعرِها ، فَیَجِدُها هُناکَ کَهَیئَتِها ، فَیَحمِلُها فَیَضَعُها عَلی عاتِقِهِ ، فَیَصعَدُ بِها إلی شَفیرِ جَهَنَّمَ ، حَتّی إذا رَأی أنَّهُ قَد خَرَجَ زَلَّت فَهَوی فی أثَرِها أبَدَ الآبِدینَ .

قالوا : وَالأَمانَةُ فِی الصَّلاةِ ، وَالأَمانَةُ فِی الصَّومِ ، وَالأَمانَةُ فِی الحَدیثِ ، وأشَدُّ ذلِکَ الوَدائِعُ . ⁽³⁾.

۱ / ۸ هاویه (سیاه چال)

۵۸۲.المراسیل عن أبی مالک : امام علی علیه السلام : معبود من! دلی که در سرای دنیا آن را از محبّتت آکنده ساخته ای ، چگونه ممکن است که آتش سوزنده دوزخ بر آن زبانه کشد؟! معبود من! جانی را که با نیروی ایمان به خودت ، عزّت بخشیده ای ، چگونه در میان لایه های آتشت خوار می کنی؟! معبود من! زبانی که از تمجیدهایت ، زیباترین جامه ها را بر آن پوشانده ای ، چگونه شعله های افروخته آتش را به سویش می کشانی؟!۱ / ۸هاویه (سیاه چال)قرآن«و امّا هر که سنجیده هایش سبک بر آید، پس جایش هاویه است و تو چه می دانی که آن چیست؟! آتشی است سوزنده».

حدیث۵۷۶.سنن الدار قطنی عن عبد خیر : تفسیر الطبری ـ به نقل از عبد اللّه بن مسعود ـ : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «کشته شدن در راه خدا ، همه گناهان را پاک می کند» یا فرمود: «هر چیزی را پاک می کند ، بجز امانت را. [روز قیامت] شخصی را که امانتی نزدش بوده [و آن را ادا نکرده است]، می آورند و به او گفته می شود: "امانتت را ادا کن" .

می گوید: پروردگارا ! دنیا سپری شده است .

سه مرتبه [این سخنان ، ردّ و بدل می شود] و سپس گفته می شود: "او را به سیاه چال ببرید" .

او را به آن جا می بَرَند و در آن فرو می افتد و چون به قعرش رسید ، آن امانت را عینا در آن جا می یابد . پس آن را بر می دارد و بر دوش خود می نهد و تا لبه جهنّم بالا می آورد؛ ولی همین که دید بیرون آمده است ، دو باره آن امانت در جهنّم فرو می لغزد و او نیز در پیِ آن پایین می رود ، و این وضع تا ابد تکرار می شود» .

گفته اند که این امانت ، شامل امانت در نماز، امانت در روزه و امانت در گفتار می شود و از همه مهم تر ، سپرده ها[ی امانیِ مردم نزد یکدیگر] است.

.

۵۷۵.الإمام الحسین علیه السلام : الإمام علیّ علیه السلام : ألا وإنَّ الدُّنیا دارٌ غَرّارَةٌ خَدّاعَةٌ ، تَنکِحُ فی کُلِّ یَومٍ بَعلاً ، وتَقتُلُ فی کُلِّ لَیلَةٍ أهلاً ، وتُفَرِّقُ فی کُلِّ ساعَةٍ شَملاً ، فَکَم مِن مُنافِسٍ فیها وراکِنٍ إلَیها مِنَ الاُمَمِ السّالِفَةِ ، قَد قَذَفَتهُم فِی الهاوِیَةِ ، ودَمَّرَتهُم تَدمیرا ، وتَبَّرَتهُم ⁽¹⁾تَتبیرا . ⁽²⁾۵۷۴.الإمام علیّ علیه السلام : الإمام زین العابدین علیه السلام ـ فِی الدُّعاءِ ـ : سَیِّدی ! عَلَیکَ مُعتَمَدی ومُعَوَّلی ورَجائی وتَوَکُّلی ، وبِرَحمَتِکَ تَعَلُّقی ، وبِفِنائِکَ أحُطُّ رَحلی ، ولِجودِکَ أقصِدُ طَلِبَتی ، وبِکَرَمِکَ ـ أی رَبِّ ـ أستَفتِحُ دُعائی ، ولَدَیکَ أرجو غِنی فاقَتی ، وبِغِناکَ أجبُرُ عَیلَتی ⁽³⁾، وتَحتَ ظِلِّ عَفوِکَ قِیامی ، وإلی جودِکَ وکَرَمِکَ أرفَعُ بَصَری ، وإلی مَعروفِکَ اُدیمُ نَظَری ، فَلا تُحرِقنی بِالنّارِ وأنتَ مَوضِعُ أمَلی ، ولا تُسکِنِّی الهاوِیَةَ فَإِنَّکَ قُرَّةُ عَینی . ⁽⁴⁾۱ / ۹الأثامُالکتاب«وَ الَّذِینَ لَا یَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَـهًا ءَاخَرَ وَلَا یَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إلَّا بِالْحَقِّ وَ لَا یَزْنُونَ وَمَن یَفْعَلْ ذَ لِکَ یَلْقَ أَثَامًا * یُضَـعَفْ لَهُ الْعَذَابُ یَوْمَ الْقِیَـمَةِ وَیَخْلُدْ فِیهِ مُهَانًا» . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۹ اَثام (کیفرگاه)

۵۶۹.عنه صلی الله علیه و آله ـ کانَ یَقولُ ـ : امام علی علیه السلام : آگاه باشید که دنیا ، سرایی فریبنده و حیله گر است . هر ، روز شویی می کند و هر شب ، همسری را می کُشد و هر ساعتی ، جمعی را از هم می پراکند. چه بسیارند امّت هایی که در گذشته ، برای این دنیا سخت کوشیدند و به آن روی آوردند ؛ ولی دنیا آنان را در سیاه چال دوزخ پرتاب نمود و به کلّی تباه و نابودشان کرد .۵۶۸.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : امام زین العابدین علیه السلام ـ در دعا ـ : آقای من! اعتماد و تکیه و امید و توکّل من ، به توست . به رحمت تو چنگ در زده ام و به آستان تو بار می افکنم . بخشایش تو را می طلبم و به امید کَرَم تو ـ ای پروردگار من ـ دعایم را آغاز می کنم . رفع درویشی ام را از تو امید دارم و با توانگریِ تو ، فقر خویش را جبران می کنم . زیر سایه عفو تو ایستاده ام، به بخشندگی و بزرگواریِ تو می نگرم و به احسان تو چشم می دوزم . پس مرا به آتش مسوزان ، که تو نقطه امید و آرزویِ منی، و مرا در سیاه چال دوزخ ، جای مده ؛ که تو [مایه دل شادی و] نور دیده منی .۱ / ۹اَثام (کیفرگاه)قرآن«[بندگان خدا] کسانی اند که با خداوند ، معبود دیگری را نمی خوانند، و جانی را که خدا [کشتنش را] حرام کرده ، جز به حق نمی کُشند و زنا نمی کنند ، و هر که اینها را انجام دهد ، به اَثام در خواهد آمد . در روز قیامت ، عذابش دوچندان می گردد و در آن ، خوار [و ذلیل] ، ماندگار می شود» .

.

الحدیث۵۶۲.أسباب نزول القرآن عن عبد اللّه بن مسعود : المعجم الکبیر عن لقمان بن عامر : جِئتُ أبا أُمامَةَ الباهِلیَّ فَقُلتُ : حَدِّثنا ما سَمِعتَ مِن رَسُولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله . فَقالَ :

قالَ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله : لَو أَنَّ صَخرَةً وُزِنَت عَشرَ خَلِفاتٍ ، قُذِفَ بِها مِن شَفیرِ جَهَنَّمَ ما بَلَغَت قَعرَها سَبعینَ خَریفا ، حَتّی یَنتَهِیَ إِلی غَیٍّ وَأَثامٍ . قیلَ : وَما غَیٌّ وَأَثامٌ ؟

قالَ : بِئرانِ فی أَسفَلِ جَهَنَّمَ یَسیلُ مِنهُما صَدیدُ أهلِ النّارِ ، وَهُما اللَّذانِ ذَکَرَهُما اللّه ُ فی کِتابِهِ : «أَضَاعُوا الصَّلَوةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوَ تِ فَسَوفَ یَلقَونَ غَیًّا» ⁽¹⁾، «وَمَن یَفعَل ذَ لِکَ یَلقَ أَثَامًا» . ⁽²⁾۵۶۱.المستدرک علی الصحیحین عن ابن عبّاس : تفسیر القمّی ـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ الَّذِینَ لَا یَدعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلاهاً ءَاخَرَ وَلَا یَقتُلُونَ النَّفسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إلَّا بِالحَقِّ وَ لَا یَزنُونَ وَمَن یَفعَل ذَ لِکَ یَلقَ أَثَامًا » ـ : أَثامٌ وادٍ مِن أَودِیَةِ جَهَنَّمَ مِن صُفرٍ مُذابٍ ، قُدّامَها خُدَّةٌ فی جَهَنَّمَ یَکونُ فیهِ مِن عَبَدَ غَیرَ اللّه ِ ، وَمَن قَتَلَ النَّفسَ الَّتی حَرَّمَ اللّه ُ ، وَیَکونُ فیهِ الزُّناةُ . ⁽³⁾۱ / ۱۰سِجّینٌالکتاب«کَلَّا إِنَّ کِتَـبَ الْفُجَّارِ لَفِی سِجِّینٍ * وَ مَا أَدْرَاکَ مَا سِجِّینٌ» . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۱۰ سجّین (زندان ابدی)

حدیث۵۵۵.تفسیر العیّاشی عن سلیمان الجعفری : المعجم الکبیر ـ به نقل از لقمان بن عامر ـ : نزد ابو امامه باهلی رفتم و گفتم : برایمان حدیثی که از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنیده ای ، بگو .

گفت : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «اگر تخته سنگی به وزن ده شتر حامله از لبه جهنّم [به درون آن ]پرتاب شود ، هفتاد [سال و] خزان ، طول می کشد تا به غَی و اَثام ، در قعر جهنم برسد» . گفته شد : غَی و اَثام چیست؟ فرمود : «دو چاه اند در ته جهنّم که چرکابه دوزخیان از آنها جاری می شود ، و این دو ، همان است که خداوند متعال در کتابش فرموده است : «نماز را تباه ساخته و از هوس ها پیروی کردند . پس به زودی به غَی خواهند رسید» ، «و هر کس این کارها را انجام دهد ، به اَثام می رسد» .۵۵۴.الدرّ المنثور عن ابن عبّاس : تفسیر القمّی ـ در باره آیه شریف : «و کسانی که با خدا ، معبودی دیگر نمی خوانند و جانی را که خدا [کشتنش را ]حرام کرده است ، جز به حق نمی کشند و زنا نمی کنند ، و هر که اینها را انجام دهد ، به اثام در خواهد آمد» ـ : اَثام ، درّه ای از درّه های جهنم است که در آن مس گداخته جاری است ، و جلوی آن ، گودالی است در جهنّم و در آن کسانی هستند که غیر خدا را پرستش کرده اند و کسانی که قتل نفس کرده اند و زناکاران نیز در آن جا هستند .۱ / ۱۰سجّین (زندان ابدی)قرآن«نه چنین است [ که می پندارند ]! کارنامه بدکاران در «سجّین» است و تو چه می دانی که «سجّین» چیست؟!» .

.

الحدیث۵۴۸.الإمام الرضا علیه السلام : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : إِنَّ المَلَکَ لَیَصعَدُ بِعَمَلِ العَبدِ مُبتَهِجا بِهِ ، فَإِذا صَعِدَ بِحَسَناتِهِ یَقُولُ اللّه ُ عز و جل : اِجعَلوها فی سِجّینٍ ؛ إِنَّهُ لَیسَ إِیّای أَرادَ بِها . ⁽¹⁾۵۴۷.مُهج الدعوات عن معاویة بن عمّار عن الإمام الصادق الإمام علیّ علیه السلام : وَصاحِبُ البُخلِ یَقِف حَزینٌتَهوی بِهِ النّارُ إِلی سِجّینٍ . ⁽²⁾زاجع : ص ۱۲۰ (الفصل الخامس : مواصفات جهنّم / أبواب جهنّم وطبقاتها) ، و ص ۳۴۸ (الفصل العاشر : عوامل دخول النار / إیثار الدنیا علی الآخرة) .

.

حدیث۵۴۴.الإمام الباقر علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : فرشته با خوش حالی ، عمل بنده را [به درگاه خدا] بالا می برد و چون کارهای نیک او را بالا برد ، خداوند می فرماید : آنها را در سجّین بگذارید . او این کارها را برای من انجام نداده است .۵۴۳.المستدرک علی الصحیحین عن ابن عبّاس : امام علی علیه السلام : مرد بخیل ، اندوهناک می ایستدو آتش ، او را به سجّین فرو می افکند .ر . ک : ص ۱۲۱ (فصل پنجم : ویژگی های جهنّم / درهای جهنّم و طبقه های آن) ، و ص ۳۴۹ (فصل دهم : آنچه به دخول دوزخ می انجامد / برگزیدن دنیا بر آخرت) .

.

. .

توضیحی در باره نام های دوزخ

۱ . جهنّم

واژه شناسی «جهنّم»

توضیحی در باره نام های دوزخاز نگاه قرآن ، تبهکارانی که از فرمان عقل و ره نمودهای فرستادگان الهی سرپیچی کرده اند و فساد و تباهی ، سراسر زندگی آنها را فرا گرفته ، در رستاخیز ، پس از محاسبه و رسیدگی دقیق به پرونده اعمالشان ، در جایگاهی که انواع عذاب های غیر قابل تصوّر وجود دارد ، مجازات خواهند شد . قرآن ، از این جایگاه با تعبیرهای مختلفی یاد کرده است ، مانند :

۱ . جهنّمجهنّم ، معروف ترین نام جایگاه مجازات مجرمان در قیامت است .

واژه شناسی «جهنّم»واژه شناسان در باره ریشه واژه «جهنّم» اختلاف نظر دارند . برخی بر این باورند که این واژه ، عبرانی است و اصل آن ، «کِهِنّام» بوده و با تعریب ، «جهنّم» شده است . ⁽¹⁾برخی ، ریشه عبرانی آن را «جهینوم» یا «جحینوم» دانسته اند ، که محلّی در چهار کیلومتری قدس بوده و زباله های شهر و لاشه های حیوانات را در آن جا می ریختند و می سوزاندند . ⁽²⁾برخی این کلمه را فارسی معرّب می دانند . ⁽³⁾به تونل زیر حمّام که حرارت در آن می دمند تا زمین حمّام را گرم کند نیز جهنّم می گویند . ⁽⁴⁾شاید به دلیل مشکوک بودن عربیت این واژه ، ابن فارس ، آن را در مقاییس اللغة آن را نیاورده ؛ اما ابن منظور در وجه تسمیه آن می گوید : الجهنام : القعر البعید ، و بئر جهنّم و جهنام ، بکسر الجیم و الهاء : بعیدة القعر ، و به سمّیت جهنّم لبعد قعرها . ⁽⁵⁾جهنام : عمق زیاد . چاه جَهْنَم و جِهْنام ، چاهی که ژرف باشد . جهنّم را به خاطر عمقش به این نام نامیده اند .

.

واژه «جهنّم» در قرآن و حدیث

واژه «جهنّم» در قرآن و حدیثواژه «جهنّم» ، هر ریشه ای که داشته باشد ، در قرآن و حدیث ، برای تبیین جایگاه مجازات تبهکاران به کار رفته و به نظر می رسد که عرب پیش از اسلام نیز با این واژه آشنا بوده است . گفتنی است که واژه «جهنّم» در قرآن ، ۷۷ بار تکرار شده و در نُه مورد ، مضافٌ إلیه «نار» قرار گرفته است و در همه این موارد ، مقصود از آن جایگاه مجازات تبهکاران در قیامت است ؛ امّا واژه «نار» در قرآن ، کاربردهای مختلفی دارد که توضیح خواهیم داد . تکرار اضافه «نار» به «جهنّم» در قرآن ، بیانگر آن است که «جهنّم» عین «نار» نیست و این اضافه به اصطلاح ، اضافه بیانیه نیست . از سوی دیگر ، جهنّم دارای معنایی متناسب با «نار» است . از این رو معنای «بئر بعیدة القعر» که لسان العرب برای آن ذکر می کند ، تقویت می یابد ، چنان که احادیثی با تعابیری از قبیل : «حُفَر النیران» مؤیّد دیگری برای این تفسیراند .

.

۲ . جحیم

واژه شناسی «جحیم»

۲ . جحیمدومین نام دوزخ ، «جحیم» است که لفظا و معنا مشابه نام نخست آن است .

واژه شناسی «جحیم»کلمه «جحیم» در لغت ، به معنای آتشی است که به شدّت برافروخته شده باشد . خلیل بن احمد در این باره می گوید : الجحیم : النار الشدید التأجّج و الالتهاب . و جاحم الحرب : شدّة القتل فی معرکتها . ⁽¹⁾جحیم ، آتش تند ، شعله ور و سرکش است . حاحم الحرب ، به معنای کشتار هولناک در جنگ است . اما جوهری در تبیین واژه «جحیم» آورده : الجحیم : اسم من اسماء النار وکلّ نارٍ عظیمة فی مهواة فهی جحیم ، من قوله تعالی : «قَالُواْ ابْنُواْ لَهُ بُنْیَـنًا فَأَلْقُوهُ فِی الْجَحِیمِ» ⁽²⁾. و الجاحم : المکان الشدید الحرّ . ⁽³⁾جحیم ، از نام های آتش است ، وهر آتش زیاد داخل گودال را جحیم گویند که برگرفته از این سخن خداوند است : گفتند : «برای او خانه ای بسازید و او را در آتشی بزرگ بیندازید» . جاحم ، جای بسیار داغ است . به نظر می رسد همان طور که بسیاری از واژه شناسان گفته اند ، ⁽⁴⁾اصل در معنای «جحیم» ، همان معنای اوّل یعنی آتشی است که به شدت برافروخته شده و آنچه جوهری در معنای آن آورده ، یکی از مصادیق آن است .

.

واژه «جحیم» در قرآن و حدیث

۳ . نار

واژه شناسی «نار»

واژه «جحیم» در قرآن و حدیثدر قرآن کریم ، واژه «جحیم» ، ۲۶ بار تکرار شده که ۲۵ بار ، در آتش دوزخ و یک بار در آتشی که نمرودیان افروختند و حضرت ابراهیم علیه السلام را در آن افکندند ، به کار رفته است . در احادیث نیز این واژه، مکرّر در معنای آتش دوزخ ، به کار رفته است . بنا بر این ، قرآن و حدیث ، این واژه را در معنای لغوی آن به کار برده اند .

۳ . نارسومین نام دوزخ ، «نار» است .

واژه شناسی «نار»کلمه «نار» و «نور» از نگاه برخی از واژه شناسان عرب ، به یک ریشه می رسند . ابن فارس در این باره می گوید : النون و الواو و الراء أصل صحیح یدلّ علی إضاءة و اضطراب و قلّة ثبات . منه النور و النار ، سمّیا بذلک من طریقة الإضاءة ، و لأنّ ذلک یکون مضطربا سریع الحرکة . ⁽¹⁾ن و ر ، یک ریشه صحیح است که بر روشنی و موج و کم ثباتی دلالت می کند . از همین ریشه اند نار و نور ، و نامیده شدنشان به این نام ، از این روست که نورافشان اند ، و این از آن جهت است که موّاج و شتابان اند . برخی از پژوهشگران در تبیین رابطه «نار» و «نور» گفته اند : إنّ الضوء و الحرارة متلازمان ؛ فإنّهما یتحصّلان من التموّج و الاهتزاز الشدید فی ذرّات الشی ء و داخله. فإذا کان النظر إلی جهة الضوء یقال : إنّه نور و یطلق علیه النور ، و إذا لوحظ النظر إلی جهة الحرارة یطلق علیه النار و یناسبها وجود الألف الدالّ علی التشعشع و الارتفاع و التلألؤ . ⁽²⁾روشنی و حرارت ، همراه همیشگی اند ، که از موج و حرکت تند در ذرّات و داخل یک شی ء به دست می آیند . وقتی به حیث نور آن نگریسته شود ، به آن نور گفته می شود ، و بر آن ، «نور» اطلاق می گردد ، و وقتی که به حیث گرمایش آن نگریسته شود ، به آن «نار» گفته می شود . و وجود الف د رنار ، که دلالت بر شعاع و رفعت و برافروختگی دارد ، با آن مناسبت دارد .

.

واژه «نار» در قرآن و حدیث

واژه «نار» در قرآن و حدیثدر قرآن ، کلمه «نار (بدون الف و لام)» و «النار (با الف و لام)» در مجموع ، ۱۴۵ بار تکرار شده است که در ۱۱۸ مورد ، آتش جهنّم ، دو مورد ، آتش برزخ و ۲۵ مورد ، معانی مختلف آتش دنیا ، مراد است . کاربردهای آتش در قرآن را بدین سان می توان خلاصه کرد : ۱ . آتش ، به عنوان یکی از نشانه های توحید، ⁽¹⁾۲ . آتش ، مبدأ آفرینش جن و شیطان، ⁽²⁾۳ . آتش ، مبدأ مشاهدات موسی علیه السلام در آغاز نبوّت، ⁽³⁾۴ . آتشی که ابراهیم علیه السلام در آن افکنده شد ، ⁽⁴⁾۵ . مَثَل زدن به آتش، ⁽⁵⁾۶ . آتش جنگ، ⁽⁶⁾۷ . آتش گرفتاری ها و سختی های دنیا، ⁽⁷⁾۸ . آتش گناه، ⁽⁸⁾۹ . آتش برزخ، ⁽⁹⁾۱۰ . آتش دوزخ. ⁽¹⁰⁾گفتنی است که در قرآن ، کلمه «نار» ، هنگامی که برای آتش دوزخ به کار رفته ، با کلمه «جهنّم» ترکیب گردیده است . در احادیث نیز کلمه «نار» مکرّر در آتش دوزخ به کار رفته است .

.

. .

۴ . سَقَر

واژه شناسی «سَقَر»

واژه «سقر» در قرآن و حدیث

۴ . سَقَرچهارمین نام دوزخ ، «سَقَر» است .

واژه شناسی «سَقَر»واژه «سقر» در اصل به معنای سوختن و دگرگون شدن به وسیله آتش است . ابن فارِس می گوید : السین و القاف و الراء أصل یدلّ علی إحراق أو تلویح بنار ، یقال : سقرتْهُ الشمس ، إذا لوّحته . ⁽¹⁾س ق ر ، ریشه ای است که بر سوزاندن یا داغ کردن با آتش ، دلالت دارد . گفته می شود . «سقرته الشمس»، یعنی آفتاب ، او را داغ کرد . بعضی این واژه را عربی می دانند و بر این باورند که وجه تسمیه آتش دوزخ به «سقر» ، این است که جسم را ذوب می نماید؛ ⁽²⁾ولی برخی دیگر معتقدند که این نام ، عجمی است . ⁽³⁾

واژه «سقر» در قرآن و حدیثدر قرآن ، چهار بار کلمه «سقر» به کار رفته ⁽⁴⁾و در همه موارد ، مقصود از آن ، آتش دوزخ است . در یکی از این موارد ، «سقر» چنین تعریف شده است : «وَ مَآ أَدْرَلـکَ مَا سَقَرُ * لَا تُبْقِی وَ لَا تَذَرُ * لَوَّاحَةٌ لِّلْبَشَرِ . ⁽⁵⁾و تو نمی دانی «سقر» چیست ؟ [آتشی است که] نه چیزی را باقی می گذارد و نه چیزی را رها می سازد» .این تعریف ، نشان می دهد که در نام گذاری دوزخ به «سقر» ، ریشه لغوی آن مورد توجّه بوده است . با عنایت به این که آیات یاد شده ، بیانگر جایگاه یکی از سران شرک و کفر یعنی ولید بن مغیره است ، می توان گفت : «سقر» در دوزخ ، نام جایگاهی است که عذاب آن ، بیش از سایر مکان های دوزخ است . به این معنا در شماری از احادیث ، تصریح شده است . ⁽⁶⁾

.

۵ . سعیر

واژه شناسی «سعیر»

۵ . سعیرپنجمین نام دوزخ ، «سعیر» است .

واژه شناسی «سعیر»این واژه در اصل به معنای افروخته شدن چیزی و بالا آمدن آن است . بدین جهت به آتشی که زبانه می کشد و بالا می آید ، «سعیر» گفته می شود . ابن فارس می گوید : السین و العین و الراء أصل واحد یدلّ علی اشتعال الشی ء و اتّقاده و ارتفاعه . من ذلک السعیر سعیر النار . ⁽¹⁾س ع ر ، ریشه ای است که بر شعله کشیدن ، آتش زدن و بالا رفتن دلالت دارد . از همین واژه است سعیر النار (شعله آتش) .

.

واژه «سعیر» در قرآن و حدیث

۶ . حُطَمه

اشاره

واژه «سعیر» در قرآن و حدیثدر قرآن ، واژه «سعیر» ، شانزده بار ⁽¹⁾و واژه «سُعِّرتْ» ، یک بار آمده است . در قرآن ، واژه «سعیر» گاهی در توصیف آتش دوزخ ، به کار رفته است مانند : «مَّأْوَلـهُمْ جَهَنَّمُ کُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَـهُمْ سَعِیرًا . ⁽²⁾جایگاهشان دوزخ است . هر زمان آتش آن فرو نشیند ، شعله تازه ای بر آنان می افزاییم !» .ولی قرار گرفتن این واژه در برابر «جنّت (بهشت)» مانند : «فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ . ⁽³⁾گروهی در بهشت و گروهی در آتش سوزان اند» .و تعبیر «أصحاب السعیر» ⁽⁴⁾در چند آیه دیگر ، قرینه اند که «سعیر» علاوه بر معنای وصفی ، یکی از نام های دوزخ نیز هست . در احادیث نیز از دوزخ با عنوان «سعیر» یاد شده است ، مانند : «حرّ السعیر» و «عذاب السعیر» . ⁽⁵⁾

۶ . حُطَمهششمین نام دوزخ «حُطَمه» است .

.

واژه شناسی «حُطَمه»

واژه «حُطَمه» در قرآن و حدیث

واژه شناسی «حُطَمه»حطمه ، صیغه مبالغه است از مادّه «حطم» به معنای در هم شکستن . از این رو به سال های قحطی ، «حُطْمه (بر وزن لقمه)» گفته می شود ؛ زیرا همه چیز را در هم می شکند . نیز به محلّی از اطراف کعبه که میان حجر الأسود و درِ خانه واقع شده ، «حطیم» گفته می شود ؛ زیرا در اثر ازدحام و فشار مردم ، گویا استخوان ها در هم می شکند . ابن فارس در این باره آورده است : الحاء و الطاء و المیم أصل واحد ، و هو کسر الشیء . یقال : حطمت الشیء حطما : کسرته ... و الحطمة : السنة الشدیدة ، لأنّها تحطم کلّ شی ء . ⁽¹⁾ح ط م ، یک ریشه است و آن ، شکستن چیزی است . گفته می شود : «حطمتُ الشی ء حطما» ، یعنی : آن را شکستم . حُطمه ، به معنای قحطی شدید است ؛ چون همه چیز را در هم ، می شکند . بنا بر این ، نام گذاری دوزخ به «حُطمه» بدین جهت است که آتش دوزخ ، همه چیز را در هم می شکند و متلاشی می سازد .

واژه «حُطَمه» در قرآن و حدیثواژه «حطمه» دو بار در سوره هُمَزه، تکرار شده است . قرآن در توضیح این نام ، اوّلاً برای تصویر مبالغه و بیان عظمت آن ، «نار (آتش)» را به «اللّه» اضافه می کند و ثانیا از ویژگی های آن می گوید که : آتشی است که نه تنها ظاهر جسم ، بلکه جان و دل را هم می سوزاند : «وَ مَآ أَدْرَلـکَ مَا الْحُطَمَةُ * نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ * الَّتِی تَطَّـلِعُ عَلَی الْأَفْـ?دَةِ . ⁽²⁾و تو چه می دانی «حطمه» چیست ؟ ! آتش برافروخته خداوند است . که به دل ها می رسد» .این بیان ، مؤیّد آن است که در کاربرد واژه «حطمه» برای دوزخ معنای لغوی آن ، مورد توجّه بوده ؛ چرا که آتش دوزخ تا اعماق جان انسانِ تبهکار نفوذ می کند و آن را در هم می شکند . در حدیثی آمده است که آتش دوزخ ، علاوه بر این که دوزخیان را به شدّت در هم می شکند و خرد می کند ، خودِ پاره ها و توده های آتش نیز یکدیگر را در هم می شکنند . متن حدیث چنین است : تُعرَضُ لِلنّاسِ جَهَنَّمُ کَأَنَّها سَرابٌ یَحطِمُ بَعضُها بَعضا . ⁽³⁾دوزخ ، چونان سرابی که شعله های آن بر یکدیگر فرو می کوبند ، بر مردم نمایان می شود . سیّد رضی در توضیح این حدیث می گوید : این گفته، مَجاز است ؛ زیرا منظور پیامبر خدا ـ که درود و سلام بر او باد ـ شدّت شعله و در هم پیچیدن زبانه اش است، چنان که گویی بخش هایی از آن، بخش های دیگر را در هم می کوبد ؛ یعنی خرد می کند و می شکند. «حَطْم» به معنای شکستن است. احتمال هم دارد که مراد ، این باشد که جهنّم، تن عذاب شوندگان را در هم می شکند و آنها را جزئی از جهنّم قرار می دهد ؛ زیرا آنان مدام در آن ماندگارند و از آن بیرون نمی آیند. ⁽⁴⁾

.

. .

۷ . هاویه

واژه شناسی «هاویه»

واژه «هاویه» در قرآن و حدیث

۷ . هاویههفتمین نام دوزخ ، «هاویه» است .

واژه شناسی «هاویه»این واژه در اصل ، از مادّه «هوی» به معنای افتادن به پایین و سقوط کردن از بلندی است . ابن فارس می گوید : الهاء و الواو و الیاء : أصل صحیح یدلّ علی خلوّ و سقوط ... و یقال : هوی الشیء یهوی : سقط . و هاویة : جهنّم ، لأنّ الکافر یهوی فیها . و الهاویة : کلّ مهواة ، و الهوّة : الوهدة العمیقة . ⁽¹⁾ه و ی ، ریشه صحیحی است که بر رها شدن و فرو افتادن ، دلالت می کند . گفته می شود : «هوی الشی ء یهوی» ، یعنی : سقوط کرد . هاویه جهنّم ، برای این است که کافر در آن ، سقوط می کند . هاویه ، به هر گودالی گفته می شود . هوّه ، گودال عمیق است . بنا بر این ، نامیده شدن جهنّم به «هاویه» ، بِدان جهت است که تبهکاران در چنین جایگاه عمیق و خطرناکی سقوط می کنند .

واژه «هاویه» در قرآن و حدیثواژه «هاویه» تنها یک بار در قرآن آمده است : «وَ أَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَ زِینُهُ * فَأُمُّهُ هَاوِیَةٌ * وَ مَآ أَدْرَلـکَ مَاهِیَهْ * نَارٌ حَامِیَةُ . ⁽²⁾و امّا کسی که ترازوهایش سبُک است ، پناهگاهش «هاویه» است ! و تو چه می دانی «هاویه» چیست ؟! آتشی است سوزان !» .کلمه «اُمّ» در این آیه ، به معنای جایگاه و قرارگاه است. ⁽³⁾بنا بر این ، معنای آیه ، این است که جایگاه کسانی که اعمال نیک آنان وزن و ارزشی ندارد ، پرتگاه سوزان و عمیق دوزخ است. گفتنی است که از برخی احادیث نیز استفاده می شود که در نام گذاری جهنّم به «هاویه» ، عمیق بودن دوزخ و سقوط دوزخیان در آن ، مورد عنایت بوده است . ⁽⁴⁾

.

۸ . لَظی

واژه شناسی «لظی»

۸ . لَظیهشتمین نام دوزخ ، «لَظی» است .

واژه شناسی «لظی»برخی از واژه شناسان ، این واژه را به زبانه و شعله خالص آتش ، تفسیر کرده اند و برخی از آنان ، آن را به معنای آتش می دانند . خلیل بن احمد فراهیدی می گوید : لظی : هو اللهب الخالص . ⁽¹⁾لظی ، شعله ناب (بدون دود) است . امّا ابن منظور می گوید : اللظی : النار ، و قیل : اللهب الخالص ... و لظی : اسم جهنّم ، نعوذ باللّه منها ، غیر مصروف ، و هی معرفة لا تنوّن و لا تنصرف للعلمیّة و التأنیث ، و سمّیت بذلک لأنّها أشدّ النیران . ⁽²⁾لظی ، آتش است و گفته شده شعله خالص است . لظی ، نام جهنّم است که از آن به خدا پناه می بریم . این کلمه ، غیر منصرف است و تنوین نمی گیرد . غیر منصرف بودنش به خاطر علم بودن و مؤنّت بودن است . نامیده شدن دوزخ به «لظی» ، به سبب سخت ترین آتش بودن آن است . بنا بر این ، از نظر واژه شناسی ، کلمه «لظی» اگر با تنوین بیاید ، صفت آتش است ؛ ولی اگر بدون تنوین بیاید ، نام عام و یا نام خاصّ آن است . البته از بعضی احادیث استفاده می شود که لظی ، نام یکی از درکات جهنّم است . ⁽³⁾

.

واژه «لظی» در قرآن و حدیث

واژه «لظی» در قرآن و حدیثواژه «لظی» ، تنها یک بار در قرآن آمده است : «کَلَا إِنَّهَا لَظَی * نَزَّاعَةً لِّلشَّوَی . ⁽¹⁾نه چنین است! آن ، شعله های سوزان آتش است . بر کَننده پوست سر و اندام است» .مرجع ضمیر «إنّها» در این آیه ، اگر «نار» ⁽²⁾باشد ، «لظی» معنای وصفی آن را در بر دارد و دیگر ، نام دوزخ نخواهد بود ، مانند : «فَأَنذَرْتُکُمْ نَارًا تَلَظَّی . ⁽³⁾و من شما را از آتشی که زبانه می کشد ، بیم می دهم» .امّا اگر ضمیر «إنّها» ضمیر مبهم و یا ضمیر قصّه باشد ـ چنان که بسیاری از واژه شناسان ⁽⁴⁾و مفسّران ⁽⁵⁾گفته اند ـ ، «لظی» نامی از نام های دوزخ است . گفتنی است که برخی از احادیث نیز این معنا را تأیید می نماید . ⁽⁶⁾

.

۹ . اَثام

واژه شناسی «اَثام»

۹ . اَثامنهمین نام دوزخ ، «اَثام» است .

واژه شناسی «اَثام»این واژه از ریشه «إثم» به معنای گناه است و «اَثام» ، به معنای کیفر گناه است . خلیل بن احمد می گوید : و الأثام فی جملة التفسیر : عقوبة الإثم . ⁽¹⁾اثام در تفاسیر ، کیفر گناه ، معنا شده است . همچنین ابن منظور می نویسد : و الأثام جزاء الإثم . ⁽²⁾اَثام ، کیفر گناه است . از این رو ، دوزخ را می توان «اَثام» نامید ؛ زیرا جایگاه کیفر گنهکاران است .

.

واژه «اَثام» در قرآن و حدیث

واژه «اَثام» در قرآن و حدیثدر قرآن ، یک بار کلمه «اثام» آمده است : «وَ الَّذِینَ لَا یَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَـهًا ءَاخَرَ وَلَا یَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَا بِالْحَقِّ وَ لَا یَزْنُونَ وَمَن یَفْعَلْ ذَ لِکَ یَلْقَ أَثَامًا . ⁽¹⁾و کسانی که معبود دیگری را با خداوند نمی خوانند و انسانی را که خداوند خونش را حرام شمرده ، جز به حق نمی کُشند و زنا نمی کنند ، و هر کس چنین کند ، مجازات سختی خواهد دید !» .مفسّران غالبا همانند واژه شناسان ، «أثام» را به کیفر گناه ، تفسیر کرده اند؛ ⁽²⁾امّا یکی از آنان این واژه را به وادی ای در جهنّم تفسیر کرده است ، ⁽³⁾این معنا از ابن عمر ، قتاده ، مجاهد ، عکرمه و سعید بن جبیر نیز گزارش گردیده است. ⁽⁴⁾برخی نیز این واژه را نامی از نام های دوزخ دانسته اند . ⁽⁵⁾

.

۱۰ . سجّین

واژه شناسی «سجّین»

واژه «سجّین» در قرآن و حدیث

۱۰ . سجّیندهمین نام دوزخ ، «سجّین» است .

واژه شناسی «سجّین»این واژه ، صیغه مبالغه از مادّه «سجن» به معنای زندان است . بنا بر این ، «سجّین» جایگاه ابدی تبهکاران است که به دلیل وجود انواع عذاب ها در آن ـ که قابل مقایسه با سخت ترین زندان های دنیوی نیست ـ ، چنین نامیده شده است . ابن منظور می گوید : سجّین : فِعّیل من السجن ، و السجّین : السجن . و سجّین : وادٍ فی جهنّم ، نعوذ باللّه منها ، مشتقٌّ من ذلک . ⁽¹⁾سجّین ، صیغه مبالغه از «سجن» است . سجّین ، همان سجن (زندان) است . سجّین ، وادی ای در جهنّم ـ که از آن به خدا پناه می بریم ـ ، از همین ریشه مشتق شده است . راغب اصفهانی نیز این واژه را چنین معنا کرده است : و السجّین : اسم لجهنّم بإزاء عِلّیّین ، و زید لفظه تنبیها علی زیادة معناه . ⁽²⁾سجّین ، نامی است برای جهنّم در برابر علّیّین . بر اصل آن، برای توجّه به زیادت معنایش [حروفی] افزوده شده است .

واژه «سجّین» در قرآن و حدیثدر قرآن ، این واژه دو بار به کار رفته است : «کَلَا إِنَّ کِتَـبَ الْفُجَّارِ لَفِی سِجِّینٍ * وَ مَآ أَدْرَلـکَ مَا سِجِّینٌ . ⁽³⁾نه چنین است [که آنها می پندارند]! به یقین ، نامه اعمال بدکاران ، در «سجّین» است ، و تو چه می دانی که «سجّین» چیست ؟!» .کلمه «کتاب» در این آیه ، به معنای مکتوب است . البتّه نه به معنای نوشته چیزی با قلم در کاغذ ؛ بلکه به معنای قضای حتمی الهی است ، بدین معنا که سرنوشت قطعی تبهکاران ، زندانی ابدی است که به دلیل وجود انواع سختی ها در آن ، قابل توصیف نیست . بنا بر این ، آیه «وَ مَآ أَدْرَلـکَ مَا سِجِّینٌ» ، تأکید بر این است که عذاب های زندان دوزخ ، فوق ادراک و توصیف اند . ⁽⁴⁾برخی از روایات نیز به همین معنا اشاره دارند . ⁽⁵⁾

.

چند نظریّه در باره نام های دوزخ

۱ . اشاره به ویژگی های دوزخ

چند نظریّه در باره نام های دوزخدر تبیین و تحلیل نام های دوزخ ، چند نظریّه و یا احتمال وجود دارد :

۱ . اشاره به ویژگی های دوزخبسیاری از واژه شناسان و مفسّران ، هر یک از نام های دوزخ را اشاره به بُعدی از ابعاد و ویژگی ای از ویژگی های دوزخ می دانند . مثلاً دوزخ ، «جهنّم» نامیده می شود ؛ چون آتش آن به سختی بر انسان حمله می کند ، یا این که از عمق زیادی برخوردار است، ⁽¹⁾یا «جحیم» نامیده می شود ؛ چون به شدّت، افروخته است، ⁽²⁾یا «لظی» نامیده می شود ؛ چون زبانه می کشد، ⁽³⁾یا «سقر» نامیده می شود ؛ چون چهره را دگرگون می نماید، ⁽⁴⁾یا «حطمه» نامیده می شود؛ چون همه چیز را در هم می شکند و در عمق جان نفوذ می کند، ⁽⁵⁾یا «هاویه» نامیده می شود؛ چون تبهکاران در عمق آن سقوط می نمایند ⁽⁶⁾و یا ... .

.

۲ . اشاره به طبقات دوزخ

۲ . اشاره به طبقات دوزخنظریّه دیگر ، این است که شماری از نام های یاد شده ، به طبقات دوزخ اشاره دارند، ⁽¹⁾چنان که در حدیثی از امام علی علیه السلام آمده است : إنَّ جَهَنَّمَ لَها سَبَعَةُ أَبوابٍ أَطباقٍ بَعضُها فَوقَ بَعضٍ ـ و وَضَعَ إحدی یَدَیهِ عَلی الاُخری ، فَقالَ : هَکَذا ـ و إنَّ اللّه َ وَضَعَ الجِنانَ عَلی العَرضِ ، و وَضَعَ النِّیرانَ بَعضَها فَوقَ بَعضٍ ، فأَسفَلُها جَهَنَّمُ ، و فَوقُها لَظی ، و فَوقُها الحُطَمَةُ ، و فَوقُها سَقَرُ ، و فَوقُها الجَحِیمُ ، و فَوقُها السَّعِیرُ ، و فَوقُ ها الهاوِیَةُ . ⁽²⁾ـ آن حضرت دستانش را بر روی هم گذاشت و فرمود : این گونه ـ خداوند باغ های بهشت را در کنار هم قرار داد ، ولی عذاب های آتش را بر روی هم . طبقه زیرین آن ، جهنّم است . بالای آن ، لظی است . بالایش حطمه و بر بالای آن ، جحیم و بر روی آن ، سعیر و بالای آن ، هاویه است . بنا بر این روایت ، درهای دوزخ هماهنگ با طبقات آن است ، بدین معنا که برای هر طبقه ، درب ویژه ای است . این معنا در احادیث دیگر ⁽³⁾نیز آمده است . البتّه طولی بودن طبقات جهنّم و عرضی بودن طبقات بهشت در این حدیث ، مؤیّدی ندارد و با توجّه به ضعف سند آن ، چیزی را نمی تواند اثبات کند .

.

۳ . اشاره به درهای دوزخ

۴ . اشاره به مکان های خاصّی در دوزخ

۳ . اشاره به درهای دوزخاحتمال سوم ، این است که نام های یاد شده به درهای دوزخ اشاره دارند ، بدین معنا که درهای هفتگانه دوزخ که در قرآن آمده، ⁽¹⁾به این نام ها ، نامیده شده اند . ⁽²⁾

۴ . اشاره به مکان های خاصّی در دوزخشماری از احادیث ، دلالت دارند که برخی از نام های یاد شده ، مانند «سعیر» ⁽³⁾و «سقر» ⁽⁴⁾، نام درّه های خاصّی در دوزخ اند . با توجّه به این احادیث ، می توان گفت برخی از نام هایی که توضیح داده شدند، نام همه دوزخ و برخی از نام ها ، نام نقاط خاصّی از آن هستند ، چنان که در دوزخ ، نقاط دیگری نیز به نام های «حصینه» ، ⁽⁵⁾«هبهب»، ⁽⁶⁾«غسّاق»، ⁽⁷⁾«صعدی» ۸ و ... وجود دارد . گفتنی است که موارد یاد شده ، احتمالاتی هستند که نمی توانند چیزی را اثبات کنند . بنا بر این ، اظهار نظر قطعی در مورد چگونگی نام های دوزخ ، ممکن نیست . آنچه به ذهن نزدیک تر می رسد ، این است که شماری از نام های یاد شده ، نام دوزخ و شماری ، اوصاف آن اند ، چنان که نامیده شدن بخش هایی از دوزخ به نام هایی که بدانها اشاره شد ، بعید نیست .

.

. .

الفَصلُ الثّانی: خلقة نار جهنم۲ / ۱حِکمَةُ خَلقِ جَهَنَّمَ۴۶۶.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : إنَّ اللّه َ خَلَقَ الجَنَّةَ ثَوابا لِأَولیائِهِ ، فَحَفَّها بِالجودِ وَالکَرَمِ ، وخَلَقَ النّارَ عِقابا لِأَعدائِهِ ، فَحَفَّها بِاللَّؤمِ وَالبُخلِ . ⁽¹⁾۴۶۵.عدّة الداعی : إحیاء علوم الدین : فِی الخَبَرِ : خَلَقَ اللّه ُ تَعالی جَهَنَّمَ مِن فَضلِ رَحمَتِهِ سَوطا یَسوقُ اللّه ُ بِهِ عِبادَهُ إلی الجَنَّةِ . ⁽²⁾۲ / ۲مَخلُوقِیَّةُ جَهَنَّمَ الآنَالکتاب«یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذَابِ وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةُ بِالْکَافِرِینَ» . ⁽³⁾

«وَمِنْهُم مَّن یَقُولُ ائْذَن لِّی وَلَا تَفْتِنِّی أَلَا فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُواْ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةُ بِالْکَافِرِینَ» . ⁽⁴⁾

«وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِمَن یَرَی» . ⁽⁵⁾

.

فصل دوم : آفرینش آتش جهنّم

۲ / ۱ حکمت آفرینش جهنّم

۲ / ۲ جهنّم ، هم اکنون آفریده شده است

فصل دوم : آفرینش آتش جهنّم۲ / ۱حکمت آفرینش جهنّم۴۵۵.الإمام علیّ علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : خداوند ، بهشت را پاداشی برای دوستانش قرار داد و آن را در میان بخشندگی و آقایی نهاد ، و دوزخ را کیفری برای دشمنانش قرار داد و آن را در میان پستی و بخل قرار داد .۴۵۴.الإمام علیّ علیه السلام : إحیاء علوم الدین: در خبر است که: «خدای بزرگ ، جهنّم را از فزونیِ رحمت خویش ، به سان تازیانه ای آفرید که با آن ، بندگانش را سوی بهشت براند».۲ / ۲جهنّم ، هم اکنون آفریده شده استقرآن«و شتاب زده از تو عذاب می خواهند ، حال آن که جهنّم ، کافران را در میان گرفته است».

«و از آنان کسی است که می گوید: «مرا اجازه[ی ماندن] ده و به فتنه ام مینداز» . هان! آنان خود به فتنه افتاده اند و بی تردید ، دوزخ ، کافران را در میان دارد».

«و دوزخ بر هر که ببیند ، آشکار می گردد».

.

الحدیث۴۴۶.عنه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : الجَنَّةُ أقرَبُ إلی أحَدِکُم مِن شِراکِ نَعلِهِ ، وَالنّارُ مِثلُ ذلِکَ . ⁽¹⁾۴۴۵.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله : اِعلَموا أنَّ الجَنَّةَ وَالنّارَ أقرَبُ إلی أحَدِکُم مِن شِراکِ نَعلِهِ ؛ مَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ خَیرا یَرَهُ ، ومَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ شَرّا یَرَهُ . ⁽²⁾۴۴۴.عنه علیه السلام : عنه صلی الله علیه و آله : جَهَنَّمُ تُحیطُ بِالدُّنیا ، وَالجَنَّةُ مِن وَرائِها ؛ فَلِذلِکَ صارَ الصِّراطُ عَلی جَهَنَّمَ طَریقا إلَی الجَنَّةِ . ⁽³⁾ع : ج ۱ ص ۵۰ (القسم الأوّل : الجنّة / الفصل الثانی : خلقة الجنة) .

۲ / ۳یَومُ خَلقِ جَهَنَّمَ۴۴۰.عنه علیه السلام : الإمام علیّ علیه السلام : إنَّ اللّه َ عز و جل خَلَقَ النّارَ یَومَ الأَربِعاءِ ، فَأَوجَبَ صَومَهُ لِیُتَعَوَّذَ بِهِ مِنَ النّارِ . ⁽⁴⁾۴۳۹.الإمام علیّ علیه السلام : عنه علیه السلام : تَوَقَّوُا الحِجامَةَ یَومَ الأَربِعاءِ ، وَالنّورَةَ ؛ فَإِنَّ یَومَ الأَربِعاءِ یَومُ نَحسٍ مُستَمِرٍّ ، وفیهِ خُلِقَت جَهَنَّمُ . ⁽⁵⁾.

۲ / ۳ روز آفرینش جهنّم

حدیث۴۳۷.الإمام علیّ علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : بهشت به هر یک از شما ، از بند کفشش نزدیک تر است . آتش نیز چنین است.۴۳۶.عنه علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : بدانید که بهشت و دوزخ ، به هر یک از شما از بند کفشش نزدیک تر است. هر کس به وزن ذرّه ای نیکی کند ، آن را می بیند و هر کس به وزن ذرّه ای بدی کند ، آن را می بیند .۴۳۵.عنه علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : جهنّم ، دنیا را در میان گرفته و بهشت در پسِ آن است . از همین رو ، [پل] صراط بر روی دوزخ نهاده شده تا راهی به سوی بهشت باشد .ر . ک : ج ۱ ص ۵۱ (فصل دوم : آفرینش بهشت) .

۲ / ۳روز آفرینش جهنّم۴۳۱.عنه علیه السلام : امام علی علیه السلام : خدای عز و جل ، آتش [دوزخ] را در روز چهارشنبه آفرید . پس روزه گرفتن در این روز را واجب فرمود تا از آتش ، بدان پناه آورند .۴۳۰.عنه علیه السلام : امام علی علیه السلام : در روز چهارشنبه ، از حجامت کردن و نوره کشیدن خودداری کنید؛ زیرا روز چهارشنبه ، روزی است که پیوسته شوم است و دوزخ نیز

در این روز آفریده شده است.

.

۴۲۹.الإمام علیّ علیه السلام : الإمام الصادق علیه السلام : إنَّ رَسولَ اللّه ِ صلی الله علیه و آله سُئِلَ عَن صَومِ خَمیسَینِ بَینَهُما أربِعاءٌ ، فَقالَ : أمَّا الخَمیسُ فَیَومٌ تُعرَضُ فیهِ الأَعمالُ ، وأمَّا الأَربِعاءُ فَیَومٌ خُلِقَت فیهِ النّارُ ، وأمَّا الصَّومُ فَجُنَّةٌ مِنَ النّارِ . ⁽¹⁾۳۹۶.عنه صلی الله علیه و آله : عنه علیه السلام : خُلِقَتِ یَومَ الثَّلاثاءِ النّارُ ، وذلِکَ قَولُهُ تَعالی : «انطَـلِقُواْ إِلَی مَا کُنتُم بِهِ تُکَذِّبُونَ * انطَـلِقُواْ إِلَی ظِـلٍّ ذِی ثَلَاثِ شُعَبٍ * لَا ظَـلِیلٍ وَ لَا یُغْنِی مِنَ اللَّهَبِ» ⁽²⁾. ⁽³⁾.

۳۹۷.الإمام علیّ علیه السلام : امام صادق علیه السلام : از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در باره روزه دو پنج شنبه و چهارشنبه میان آنها ⁽¹⁾سؤال شد . فرمود: «پنج شنبه روزی است که در آن ، اعمال عرضه می شوند. ⁽²⁾چهارشنبه روزی است که در آن روز ، دوزخ آفریده شد . روزه هم یک سپر [در برابر آتش ]است» .۳۹۸.عنه علیه السلام : امام صادق علیه السلام : دوزخ در روز سه شنبه آفریده شده است ؛ همان چیزی که خدای عز و جل درباره اش می فرماید: «بروید به سوی آنچه دروغش می شمردید. بروید به سوی آن دود سه شاخه . نه سایه دار است و نه از شعله[ی آتش] حفاظت می کند» . .

الفَصلُ الثّالث: اَلتَّحذیرُ مِن جَهَنَّمَ۳ / ۱تَحذیرُ اللّه ِالکتاب«قُلْ إِنَّ الْخَـسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُواْ أَنفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیَـمَةِ أَلَا ذَ لِکَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِینُ * لَهُم مِّن فَوْقِهِمْ ظُـلَلٌ مِّنَ النَّارِ وَ مِن تَحْتِهِمْ ظُـلَلٌ ذَ لِکَ یُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ یَـعِبَادِ فَاتَّقُونِ » . ⁽¹⁾

«وَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکَـفِرِینَ » . ⁽²⁾

«فَأَنذَرْتُکُمْ نَارًا تَلَظَّی * لَا یَصْلَـاهَا إلَّا الْأَشْقَی * الَّذِی کَذَّبَ وَ تَوَلَّی * وَ سَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَی » . ⁽³⁾

«أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَ نَ اللَّهِ کَمَن بَاءَ بِسَخَطٍ مِّنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِیرُ » . ⁽⁴⁾

«وَ إِذَا تُتْلَی عَلَیْهِمْ ءَایَـتُنَا بَیِّنَـتٍ تَعْرِفُ فِی وُجُوهِ الَّذِینَ کَفَرُواْ الْمُنکَرَیَکَادُونَ یَسْطُونَ بِالَّذِینَ یَتْلُونَ عَلَیْهِمْ ءَایَـتِنَا قُلْ أَفَأُنَبِّئُکُم بِشْرٍّ مِّن ذَ لِکُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِینَ کَفَرُواْ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ » . ⁽⁵⁾

«فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ وَ لَن تَفْعَلُواْ فَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِی وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکَـفِرِینَ » . ⁽⁶⁾

.

فصل سوم : هشدار در باره جهنّم

۳ / ۱ هشدار خدا

فصل سوم : هشدار در باره جهنّم۳ / ۱هشدار خداقرآن«بگو: زیانکاران، در حقیقت ، همان کسانی هستند که به خود و کسانشان در روز قیامت زیان رسانده اند. آری، این همان زیان آشکار است. آنان از بالای سرشان چترهایی از آتش خواهند داشت و از زیر پایشان نیز طبق هایی [آتشین] . این ، همان [کیفری] است که خدا بندگانش را به آن بیم می دهد. ای بندگان من ! از من بترسید».

«و بترسید از آتشی که برای کافران آماده شده است».

«پس، شما را به آتشی که زبانه می کشد ، هشدار دادم. جز نگون بخت ترین [ـِ مردم ، کسی ]در آن در نمی آید ؛ همان که تکذیب کرد و رُخ بر تافت. و پرهیزگارترین [ـِ مردم] ، از آن دور داشته خواهد شد».

«آیا کسی که خشنودیِ خدا را پیروی می کند ، همانند کسی است که به ناخشنودیِ خدا دچار گردیده و جایگاهش دوزخ است؟! و چه بد بازگشتگاهی است!».

«و هر گاه آیات روشن ما بر آنان خوانده می شود، در چهره کسانی که کفر ورزیده اند ، انکار را در می یابی . چیزی نمانده که بر کسانی که آیات ما را بر ایشان تلاوت می کنند ، حمله ور شوند. بگو: آیا شما را به بدتر از این خبر دهم؟ همان آتشی که خدا آن را به کسانی که کفر ورزیده اند ، وعده داده است، و چه بدسرانجامی است!».

«پس اگر نکردید ـ و هرگز نمی توانید کرد ـ ، از آتشی بترسید که سوختش مردمان و سنگ ها هستند و برای کافران ، آماده شده است».

.

الحدیث۴۲۰.عنه صلی الله علیه و آله ـ فی وَصِیَّتِهِ لِأَبی الکافی عن علیّ بن أسباط عنهم علیهم السلام : فیما وَعَظَ اللّه ُ عز و جل بِهِ عیسی علیه السلام : . . . یا عیسی اهرُب إلَیَّ مَعَ مَن یَهرُبُ ، مِن نارٍ ذاتِ لَهَبٍ ، ونارٍ ذاتِ أغلالٍ وأنکالٍ ، لا یَدخُلُها رَوحٌ ، ولا یَخرُجُ مِنها غَمٌّ أبَدا ، قِطَعٌ کَقِطَعِ اللَّیلِ المُظلِمِ ، مَن یَنجُ مِنها یَفُز ، ولَن یَنجُوَ مِنها مَن کانَ مِنَ الهالِکینَ . هِیَ دارُ الجَبّارینَ وَالعُتاةِ الظّالِمینَ ، وکُلِّ فَظٍّ غَلیظٍ ، وکُلِّ مُختالٍ فَخورٍ .

یا عیسی بِئسَتِ الدّارُ لِمَن رَکَنَ إلَیها ! وبِئسَ القَرارُ دارُ الظّالِمینَ ، إنّی اُحَذِّرُکَ نَفسَکَ فَکُن بی خَبیرا . ⁽¹⁾۳ / ۲تَحذیرُ النَّبِیِّ صلّی الله علیه و آله۴۲۳.عنه علیه السلام : المصنّف لابن أبی شیبة عن النعمان بن بشیر : سَمِعتُ رَسولَ اللّه ِ صلی الله علیه و آله وهُوَ عَلَی المِنبَرِ یَقولُ : أُنذِرُکُمُ النّارَ! حَتّی سَقَطَ إحدی عِطفَی رِدائِهِ عَن مِنکَبَیهِ . ⁽²⁾۴۲۴.الإمام زین العابدین علیه السلام ـ فی دُعاءِ أبی سنن الدارمی عن النّعمان بن بشیر : سَمِعتُ رَسولَ اللّه ِ صلی الله علیه و آله یَخطُبُ فَقالَ : أنذَرتُکُمُ النّارَ ، أنذَرتُکُمُ النّارَ ، أنذَرتُکُمُ النّارَ! فَمازالَ یَقولُها حَتّی لَو کانَ فی مَقامی هذا

لَسَمِعَهُ أهلُ السّوقِ ، وحَتّی سَقَطَت خَمیصَةٌ ⁽³⁾کانَت عَلَیهِ عِندَ رِجلَیهِ . ⁽⁴⁾.

۳ / ۲ هشدار پیامبر صلی الله علیه و آله

حدیث۴۲۶.الإمام المهدی علیه السلام : الکافی ـ به نقل از علی بن اسباط ـ : از پیامبر صلی الله علیه و آله یا اهل بیت علیهم السلام روایت شده که در اندرزهای خداوند عز و جلبه عیسی علیه السلام آمده است : «... ای عیسی! همراه با آنان که از آتشِ شعله ور و آتشِ پر از غُل و زنجیر می گریزند، به سوی من بگریز ؛ آتشی که هرگز هیچ شادی ای وارد آن نمی شود و هیچ اندوهی از آن خارج نمی گردد ؛ آتشی که پاره هایش همچون پاره های شبِ تار است. هر که از این آتش بِرَهَد ، کامیاب است و آن که از هلاکْ شوندگان باشد ، هرگز از این آتش نخواهد رَست . این آتش، سرای متکبّران و سرکشانِ ستمگر و هر سنگ دل درشت خوی و هر مغرور خودستایی است .

ای عیسی! چه بد سرایی است [این سرای آتش] برای آن که بدان اعتماد کرده، و چه بد جایگاهی است سرای ستمگران ! من هشدارت می دهم که مراقب خویش باشی . پس حواست به من باشد» .۳ / ۲هشدار پیامبر۹۷۴۶.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : المصنّف ، ابن ابی شیبه ـ به نقل از نعمان بن بشیر ـ : از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ در حالی که بر منبر بود ـ شنیدم که می فرماید: «شما را از آتش ، زنهار می دهم !» . [چندان این جمله را با شور و حرارت فرمود که ]یکی از گوشه های ردایش از دوشش افتاد.۷۴۷.عنه صلی الله علیه و آله : سنن الدارمی ـ به نقل از نعمان بن بشیر ـ : از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله که مشغول سخنرانی بود، شنیدم که فرمود: «بترسید از آتش ، بترسید از آتش، بترسید از آتش!» و پیوسته این جمله را می فرمود ، چندان که اگر در جای من می بود ، مردم بازار آن

را می شنیدند، و چندان که پیراهن سیاه نقش داری که بر تن داشت، جلو پاهایش افتاد.

.

۷۴۸.عنه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : یا مَعشَرَ المُسلِمینَ ، اِرغَبوا فیما رَغَّبَکُمُ اللّه ُ فیهِ ، وَاحذَروا مِمّا حَذَّرَکُمُ اللّه ُ مِنهُ ، وخافوا مِمّا خَوَّفَکُمُ اللّه ُ بِهِ مِن عَذابِهِ وعِقابِهِ ، ومِن جَهَنَّمَ! فَإِنَّها لَو کانَت قَطرَةٌ مِنَ الجَنَّةِ مَعَکُم فی دُنیاکُمُ الَّتی أنتُم فیها حَلَّتها لَکُم ، ولَو کانَت قَطرَةٌ مِنَ النّارِ مَعَکُم فی دُنیاکُمُ الَّتی أنتُم فیها خَبَّثَتها عَلَیکُم . ⁽¹⁾۷۴۹.عنه صلی الله علیه و آله : صحیح مسلم عن أنس : صَلّی بِنا رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله ذاتَ یَومٍ ، فَلَمّا قَضَی الصَّلاةَ أقبَلَ عَلَینا بِوَجهِهِ ، فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ! إنّی إمامُکُم ؛ فَلا تُسبِقونی بِالرُّکوعِ ولا بِالسُّجودِ ، ولا بِالقِیامِ ولا بِالاِنصِرافِ . فَإِنّی أراکُم أمامی ومِن خَلفی .

ثُمَّ قالَ : وَالَّذی نَفسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ ! لَو رَأَیتُم ما رَأَیتُ لَضَحِکتُم قَلیلاً ولَبَکَیتُم کَثیرا . قالوا : وما رَأَیتَ یا رَسولَ اللّه ِ ؟ قالَ : رَأَیتُ الجَنَّةَ وَالنّارَ . ⁽²⁾۷۵۰.المستدرک عن أبی طلحة الأنصاری : مسند البزّار عن عبداللّه بن الزُّبیر : إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله مَرَّ بِقَومٍ یَضحَکونَ ، فَقالَ : أتَضحَکونَ وذِکرُ الجَنَّةِ وَالنّارِ بَینَ أظهُرِکُم ؟!

قالَ : فَما رُئِیَ أحَدٌ مِنهُم ضاحِکا حَتّی ماتَ . قالَ : ونَزَلَت فیهِم : «نَبِّئْ عِبَادِی أَنِّی أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِیمُ * وَأَنَّ عَذَابِی هُوَ الْعَذَابُ الْأَلِیمُ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾.

۷۵۱.مسند ابن حنبل عن ربیعة بن کعب : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : ای گروه مسلمانان! رغبت کنید به چیزی که خداوند ، شما را بدان ترغیب کرده است، و حذر کنید از آنچه خداوند ، شما را از آن بر حذر داشته است. از عذاب و کیفر خدا و از دوزخ ـ که شما را از آن ترسانده است ـ بترسید؛ زیرا در دنیایی که در آن به سر می برید ، اگر قطره ای از بهشت همراه شما باشد ، دنیا را برای شما روا و [گوارا] می گردانَد، و در دنیایی که در آن به سر می برید، اگر قطره ای از آتش با شما باشد ، دنیا را بر شما [تلخ و] ناپاک می سازد.۷۵۲.صحیح مسلم عن أبی ذرّ : صحیح مسلم ـ به نقل از اَنَس ـ : روزی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برای ما نماز خواند و چون نماز را تمام کرد، رو به ما نمود و فرمود: «ای مردم! من امامِ [جماعتِ] شما هستم . پس در رکوع و سجود و قیام و تمام کردن نماز ، بر من پیشی نگیرید؛ زیرا من از پیشِ رو و از پشت سرم [نیز] ، شما را می بینم» .

سپس فرمود: «سوگند به آن که جان محمّد در دست اوست، اگر آنچه من دیده ام ، شما هم می دیدید ، کمتر می خندیدید و بیشتر می گریستید» .

[اصحاب] گفتند : مگر شما چه دیده اید ، ای پیامبر خدا ؟!

فرمود: «بهشت و دوزخ را دیده ام» .۷۵۳.سنن الترمذی عن أبی ذرّ ـ أنَّهُ قالَ لِ رَسولِ مُسند البزّار ـ به نقل از عبد اللّه بن زبیر ـ : پیامبر صلی الله علیه و آله بر گروهی گذشت که می خندیدند . فرمود: «با آن که یاد بهشت و دوزخ ، در میان شماست، می خندید؟!» .

از آن پس، هیچ یک از آنها تا زنده بود ، خندان دیده نشد . نیز این آیات ، در باره آنان نازل گشت: «به بندگانم خبر ده که منم آمرزنده مهربان و عذابم ، عذابی دردناک است» . .

۷۵۴.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : صحیح مسلم عن أبی هریرة : لَمّا اُنزِلَت هذِهِ الآیَةُ : «وَ أَنذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ » ⁽¹⁾دَعا رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله قُرَیشا ، فَاجتَمَعوا . فَعَمَّ وخَصَّ ، فَقالَ :

یا بَنی کَعبِ بنِ لُؤَیٍّ! أنقِذوا أنفُسَکُم مِنَ النّارِ . یا بَنی مُرَّةَ بنِ کَعبٍ! أنقِذوا أنفُسَکُم مِنَ النّارِ . یا بَنی عَبدِ شَمسٍ! أنقِذوا أنفُسَکُم مِنَ النّارِ . یا بَنی عَبدِ مَنافٍ! أنقِذوا أنفُسَکُم مِنَ النّارِ . یا بَنی هاشِمٍ! أنقِذوا أنفُسَکُم مِنَ النّارِ . یا بَنی عَبدِ المُطَّلِبِ! أنقِذوا أنفُسَکُم مِنَ النّارِ . یا فاطِمَةُ! أنقِذی نَفسَکِ مِنَ النّارِ ؛ فَإِنّی لا أملِکُ لَکُم مِنَ اللّه ِ شَیئا ، غَیرَ أنَّ لَکُم رَحِما سأَبُلُّها بِبَلالِها ⁽²⁾. ⁽³⁾۷۵۵.عنه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : ما رَأَیتُ مِثلَ النّارِ نامَ هارِبُها! ولا مِثلَ الجَنَّةِ نامَ طالِبُها! ⁽⁴⁾۷۵۶.عنه صلی الله علیه و آله : مسند ابن حنبل عن أنس عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله : أنَّهُ قالَ لِجِبرَئیلِ علیه السلام : ما لی لَم أرَ میکائیلَ ضاحِکا قَطُّ ؟! قالَ : ما ضَحِکَ میکائیلُ مُنذُ خُلِقَتِ النّارُ . ⁽⁵⁾۷۵۷.الإمام زین العابدین علیه السلام : صحیح البخاری عن ابن عبّاس : اِنخَسَفَتِ ⁽⁶⁾الشَّمسُ فَصَلّی رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله ، ثُمَّ قالَ :

اُریتُ النّارَ ، فَلَم أرَ مَنظَرا کَالیَومِ ـ قَطُّ ـ أفظَعَ! ⁽⁷⁾.

۷۵۸.الإمام الصادق علیه السلام : صحیح مسلم ـ به نقل از ابو هریره ـ : چون آیه «و خویشان نزدیکت را هشدار ده» نازل شد، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله قریش را فرا خواند . چون آنان گرد آمدند ، پیامبر صلی الله علیه و آله ایشان را گروهی و تک تک ، مخاطب ساخت و فرمود: «ای فرزندان کعب بن لُؤَی! خویشتن را از آتش ، نجات دهید. ای فرزندان مُرّة بن کعب! خویشتن را از آتش ، نجات دهید. ای فرزندان عبد شمس! خویشتن را از آتش ، نجات دهید. ای فرزندان عبد مناف! خویشتن را از آتش ، نجات دهید. ای بنی هاشم! خویشتن را از آتش ، نجات دهید. ای بنی عبد المطّلب! خویشتن را از آتش، نجات دهید. ای فاطمه! خویشتن را از آتش ، نجات ده ؛ زیرا در برابر خدا ، از من برای شما کاری ساخته نیست، جز آن که شما [با من] رشته خویشاوندی دارید و من به سبب آن [و برای پذیرایی] ، کام شما را تر خواهم کرد» . ⁽¹⁾۷۵۹.عنه علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : چیزی را چون آتش[ـِ جهنّم] ندیده ام که گریزان از آن ، خفته باشد! و نه چونان بهشت که جوینده آن ، خفته باشد!۷۶۰.الإمام الباقر علیه السلام : مسند ابن حنبل ـ به نقل از اَنَس ـ : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به جبرئیل علیه السلام فرمود: «از چه روست که میکائیل را هرگز خندان ندیده ام؟» .

جبرئیل علیه السلام گفت: از زمانی که آتش آفریده شد ، میکائیل علیه السلام دیگر نخندید .۷۶۱.سنن أبی داوود عن العرباض بن ساریة : صحیح البخاری ـ به نقل از ابن عبّاس ـ : یک بار که خورشید گرفتگی رخ داد، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نماز خواند و سپس فرمود: «آتش[ـِ دوزخ] به من نمایانده شد و

من هرگز منظره ای وحشتناک تر از [منظره ]امروز ندیده ام» . .

۷۶۲.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : کُلُّ نَعیمٍ دونَ الجَنَّةِ صَغیرٌ ، وکُلُّ بَلاءٍ دونَ النّارِ یَسیرٌ . ⁽¹⁾۷۶۳.عنه صلی الله علیه و آله : معانی الأخبار عن أبی ذر : قُلتُ : یا رَسولَ اللّه ِ ! فَما کانَت صُحُفُ موسی علیه السلام ؟ قالَ : کانَت عِبَرا کُلُّها : عَجِبتُ لِمَن أیقَنَ بِالمَوتِ لِمَ یَفرَحُ ؟! ولِمَن أیقَنَ بِالنّارِ لِمَ یَضحَکُ ؟! ⁽²⁾۷۶۴.الإمام الصادق علیه السلام : رسول اللّه صلی الله علیه و آله ـ فی قَولِ اللّه ِ تَعالی : «وَ کَانَ تَحْتَهُ کَنزٌ لَّهُمَا» ⁽³⁾ـ : کانَ تَحتَهُ لَوحٌ مِن ذَهَبٍ مَکتوبٌ فیهِ خَمسَةُ أسطُرٍ ؛ أوَّلُها : عَجِبتُ لِمَن أیقَنَ بِالمَوتِ کَیفَ یَفرَحُ ؟ وعَجِبتُ لِمَن أیقَنَ بِالنّارِ کَیفَ یَضحَکُ ؟ وعَجِبتُ لِمَن أیقَنَ بِالقَدَرِ کَیفَ یَحزَنُ ؟ وعَجِبتُ لِمَن أیقَنَ بِزَوالِ الدُّنیا وتَقَلُّبِها بِأَهلِها کَیفَ یَطمَئِنُّ إلَیها ؟ وفِی الخامِسِ : لا إلهَ إلَا اللّه ُ ، مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّه ِ . ⁽⁴⁾۷۶۵.عنه علیه السلام : عنه صلی الله علیه و آله : عَجِبتُ لِمَن یَحتَمی مِنَ الطَّعامِ مَخافَةَ الدّاءِ ، کَیفَ لا یَحتَمی مِنَ الذُّنوبِ

مَخافَةَ النّارِ ؟! ⁽⁵⁾.

۷۶۶.الإمام علیّ علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : هر نعمتی در برابر بهشت ، خُرد است و هر رنج و بلایی در برابر آتش [جهنّم] ، اندک .۷۶۷.الإمام الصادق علیه السلام : معانی الأخبار ـ به نقل از ابو ذر ـ : گفتم : ای پیامبر خدا ! نبشته های موسی علیه السلام چه بوده است؟

فرمود: «سراسر اندرز بوده است[ ، از جمله این که] : "در شگفتم چرا کسی که به مردن یقین دارد ، شادی می کند ؟! و چرا کسی که به آتش یقین دارد ، می خندد ؟!"» .۷۶۸.الإمام الصادق علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ در باره این سخن خدای متعال: «و در زیر آن [دیوار] ، گنجی بود متعلّق به آن دو [یتیم]» ـ : در زیر آن دیوار ، لوحی زرین قرار داشت که در آن ، پنج سطر نوشته شده بود: اوّل این که : «در شگفتم از کسی که به مرگ یقین دارد ، چگونه شادمانی می کند ؟! [دوم:] در شگفتم از کسی که به آتش یقین دارد ، چگونه می خندد؟! [سوم: ]در شگفتم از کسی که به سرنوشت یقین دارد ، چگونه غم می خورَد ؟! [چهارم: ]در شگفتم از کسی که به ناپایداریِ دنیا و فراز و نشیب آن نسبت به اهلش یقین دارد، چگونه به آن اعتماد می کند ؟!» و در سطر پنجم آمده بود: «معبودی جز خدا نیست . محمّد ، فرستاده خداست» .۷۶۹.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : در شگفتم از کسی که از بیم بیماری ، از غذا پرهیز می کند،

چگونه از بیم آتش ، از گناهان پرهیز نمی کند؟ ! .

۷۷۰.عنه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله ـ فی ذِکرِ المِعراجِ ـ : صَعِدَ جَبرَئیلُ وصَعِدتُ مَعَهُ إلی سَماءِ الدُّنیا ، وعَلَیها مَلَکٌ یُقالُ لَهُ : «إسماعیلُ» وهُوَ صاحِبُ الخَطفَةِ الَّتی قالَ اللّه ُ عز و جل «إلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ» وتَحتَهُ سَبعونَ ألفَ مَلَکٍ ، تَحتَ کُلِّ مَلَکٍ سَبعونَ ألفَ مَلَکٍ ، فَقالَ : یا جَبرَئیلُ ، مَن هذا مَعَکَ ؟ فَقالَ : مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله . قالَ : أوَقَد بُعِثَ ؟ قالَ : نَعَم . فَفَتَحَ البابَ ، فَسَلَّمتُ عَلَیهِ وسَلَّمَ عَلَیَّ ، وَاستَغفَرتُ لَهُ وَاستَغفَرَ لی ، وقالَ : مَرحَبا بِالأَخِ النّاصِحِ ، وَالنَّبِیِّ الصّالِحِ .

وتَلَقَّتنی المَلائِکَةُ حَتّی دَخَلتُ سَماءَ الدُّنیا ، فَما لَقِیَنی مَلَکٌ إلّا ضاحِکا مُستَبشِرا ، حَتّی لَقِیَنی مَلَکٌ مِنَ المَلائِکَةِ لَم أرَ أعظَمَ خَلقا مِنهُ ، کَریهُ المَنظَرِ ، ظاهِرُ الغَضَبِ ، فَقالَ لی مِثلَ ما قالوا مِنَ الدُّعاءِ ، إلّا أنَّهُ لَم یَضحَک ولَم أرَ فیهِ مِنَ الاِستبِشارِ وما رَأَیتُ مِمَّن ضَحِکَ مِنَ المَلائِکَةِ ، فَقُلتُ : مَن هذا یا جَبرَئیلُ ، فَإِنّی قَد فَزِعتُ ؟

فَقالَ : یَجوزُ أن تَفزَعَ مِنهُ وکُلُّنا نَفزَعُ مِنهُ ، هذا مالِکٌ خازِنُ النّارِ ؛ لَم یَضحَک قَطُّ ولَم یَزَل مُنذُ وَلّاهُ اللّه ُ جَهَنَّمَ یَزدادُ کُلَّ یَومٍ غَضَباً وغَیظا عَلی أعداءِ اللّه ِ وأهلِ مَعصِیَتِهِ ، فَیَنتَقِمُ اللّه ُ بِهِ مِنهُم ، ولَو ضَحِکَ إلی أحَدٍ قَبلَکَ أو کانَ ضاحِکا لِأَحَدٍ بَعدَکَ لَضَحِکَ إلَیکَ ، ولکِنَّهُ لا یَضحَکُ . ⁽¹⁾۷۷۱.عنه صلی الله علیه و آله : الإمام الباقر علیه السلام : إنَّ رَسولَ اللّه ِ صلی الله علیه و آله حَیثُ اُسریَ بِهِ إلَی السَّماءِ لَم یَمُرَّ بِخَلقٍ مِن خَلقِ اللّه ِ إلّا رَأی مِنهُ ما یُحِبُّ مِنَ البِشرِ وَاللُّطفِ وَالسُّرورِ بِهِ ، حَتّی مَرَّ بِخَلقٍ مِن خَلقِ اللّه ِ ،

فَلَم یَلتَفِت إلَیهِ ولَم یَقُل لَهُ شَیئا ، فَوَجَدَهُ قاطِبا عابِسا ، فَقالَ صلی الله علیه و آله : یا جَبرَئیلُ ، ما مَرَرتُ بِخَلقٍ مِن خَلقِ اللّه ِ إلّا رَأَیتُ البِشرَ وَاللُّطفَ وَالسُّرورَ مِنهُ إلّا هذا ، فَمَن هذا ؟!

قالَ : هذا مالِکٌ خازِنُ ، النّارِ وهکَذا خَلَقَهُ رَبُّهُ .

قالَ : فَإِنّی اُحِبُّ أن تَطلُبَ إلَیهِ أن یُریَنی النّارَ .

فَقالَ لَهُ جَبرَئیلُ : إنَّ هذا مُحَمَّدٌ ⁽²⁾رَسولُ اللّه ِ ، وقَد سَأَلَنی أن أطلُبَ إلَیکَ أن تَریَهُ النّارَ .

قالَ : فَأَخرَجَ لَهُ عُنُقاً مِنها ، فَرَآها ، فَما افتَرَّ ضاحِکا حَتّی قَبَضَهُ اللّه ُ عز و جل . ⁽³⁾.

۷۷۲.عنه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ در خبر معراج ـ : جبرئیل بالا رفت و من همراه او تا آسمان دنیا بالا رفتم. بر آن آسمان ، فرشته ای گماشته شده که به او اسماعیل می گویند و او مأمور[ـِ پیگیری] همان استراق سمع است که خدای عز و جلفرموده است: «مگر کسی که [از سخن عالم بالا] یک باره استراق سمع کند ، که [در این صورت ]شهابی شکافنده ، از پیِ او می تازد» . هفتاد هزار فرشته تحت[ـِ فرمان] او بودند که تحت [ـِ فرمان] هر یک از آنان نیز هفتاد هزار فرشته بود . آن فرشته گفت: ای جبرئیل! این همراه تو کیست ؟

جبرئیل گفت: محمّد . گفت: آیا مبعوث گشته است؟ جبرئیل گفت: آری.

پس [اسماعیل] در[ـِ آسمان دنیا] را گشود و من بر او سلام گفتم و او جواب سلامم را داد. من برایش آمرزش طلبیدم و او نیز برایم آمرزش طلبید و گفت: خوش آمدی ، ای برادر یک دل و پیامبر شایسته !

فرشتگان دیگر نیز به استقبال من آمدند تا آن که وارد آسمان دنیا شدم. هر فرشته ای به من می رسید ، خندان و شادان بود تا آن که یکی از فرشتگان به من رسید که مخلوقی تنومندتر از او ندیده ام. ظاهری زمخت و خشم آلود داشت. او نیز همچون دیگر فرشتگان ، برایم دعا کرد ؛ امّا خنده بر لب نداشت و آن شادی ای که در چهره دیگر فرشتگان دیده بودم ، در چهره او ندیدم. گفتم: «این کیست ، ای جبرئیل ؟! من از او ترسیدم» .

جبرئیل گفت: حق داری که از او بترسی. همه ما از او می ترسیم. او مالک [نام دارد و] دوزخبان است. او هرگز نخندیده است و از زمانی که خداوند ، وی را بر دوزخ گماشته ، روز به روز خشم و کین او بر دشمنان خدا و گنهکاران ، افزوده می شود . خداوند به واسطه او ، از ایشان انتقام می گیرد. اگر بنا بود پیش از تو یا پس از تو ، به روی کسی لبخند بزند ، قطعا بر روی تو نیز لبخند می زد ؛ لیکن او [هرگز] نمی خندد.۷۷۳.رسول اللّه صلی الله علیه و آله ـ فی مَوعِظَتِهِ امام باقر علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شبی که به آسمان برده شد، بر هر یک از مخلوقات خدا که گذشت ، او را نسبت به خود ، خوش رو و مهربان و خندان یافت ، تا آن که

بر یکی از مخلوقات خدا گذشت که نه به ایشان نگریست و نه به ایشان چیزی گفت، و چهره ای در هم و عبوس داشت. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «ای جبرئیل ! من بر هر یک از مخلوقات خدا که گذشتم ، او را خوش رو و مهربان و شادمان دیدم ، مگر این یکی. او کیست؟» .

جبرئیل گفت: او مالک [نام دارد و] دوزخبان است . پروردگارش او را همین گونه آفریده است.

پیامبر صلی الله علیه و آله گفت: دوست دارم که از او بخواهی آتش[ـِ دوزخ] را به من نشان دهد.

جبرئیل به مالک گفت: این ، محمّد پیامبر خداست. از من خواست تا از تو تقاضا کنم که آتش را به او بنمایانی.

مالک ، عدّه ای را از دوزخ بیرون آورد و پیامبر صلی الله علیه و آله آنان را دید و با دیدن آنها ـ تا زمانی که خداوند عز و جل جانش را ستاند ـ ، دیگر نخندید. .

۷۷۴.عنه صلی الله علیه و آله : الإمام علیّ علیه السلام : کانَ رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله إذا تَبَسَّمَ یَرُدُّ یَدَهُ عَلی فیهِ ویَقولُ : سَمِعتُ جَبرَئیلَ علیه السلام یَقولُ : ما ضَحِکتُ مُنذُ خُلِقَت جَهَنَّمُ .

فَما رَأَیتُ نَواجِذَ رَسولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله مِن ضَحِکٍ بَعدَ ذلِکَ حَتّی قَبَضَهُ اللّه َ عز و جل . ⁽¹⁾راجع : ص ۱۳۴ (الفصل الخامس : مواصفات جهنم / سواد جهنم) .

۳ / ۳تَحذیرُ الإِمامِ عَلِیٍّ علیه السّلام۷۷۸.عنه صلی الله علیه و آله : الإمام علیّ علیه السلام : ما شَرٌّ بِشَرٍّ بَعدَهُ الجَنَّةُ ، وما خَیرٌ بِخَیرٍ بَعدَهُ النّارُ . وکُلُّ نَعیمٍ دونَ الجَنَّةِ مَحقورٌ ، وکُلُّ بَلاءٍ دونَ النّارِ عافیَةٌ . ⁽²⁾.

۳ / ۳ هشدار امام علی علیه السلام

۷۷۹.عنه صلی الله علیه و آله : امام علی علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هر گاه تبسّم می کرد، دستش را بر دهانش می نهاد و می فرمود: «از جبرئیل شنیدم که می گوید: از زمانی که دوزخ آفریده شد ، من نخندیده ام» .

من نیز از آن پس ، تا وقتی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله زنده بود ، ندیدم طوری بخندد که دندان های آسیایش دیده شوند .ر . ک : ص ۱۳۵ (فصل پنجم : ویژگی های جهنّم / سیاهیِ جهنّم) .

۳ / ۳هشدار امام علی علیه السّلام۷۸۳.الخصال عن إسماعیل بن الفضل : امام علی علیه السلام : شرّی که بهشت را در پی داشته باشد ، شر نیست، و خیری که در پی اش آتش باشد ، خیر نیست . هر نعمتی در قیاس با بهشت ، ناچیز است، و هر بلا و رنجی در برابر دوزخ ، عافیت است.

.

۷۸۴.الإمام الصادق علیه السلام ( ـ لَمّا سُئِلَ عَن قَولِهِ تَعالی : {Q} «وَ سَبِّ ) عنه علیه السلام : اِعلَموا أنَّهُ لَیسَ لِهذَا الجِلدِ الرَّقیقِ صَبرٌ عَلَی النّارِ ، فَارحَموا نُفوسَکُم! فَإِنَّکُم قَد جَرَّبتُموها فی مَصائِبِ الدُّنیا .

أفَرَأَیتُم جَزَعَ أحَدِکُم مِنَ الشَّوکَةِ تُصیبُهُ ، وَالعَثرَةِ تُدمیهِ ، وَالرَّمضاءِ تُحرِقُهُ؟! فَکَیفَ إذا کانَ بَینَ طابِقَینِ مِن نارٍ ، ضَجیعَ حَجَرٍ ، وقَرینَ شَیطانٍ! أعَلِمتُم أنَّ مالِکا إذا غَضِبَ عَلی النّارِ حَطَمَ بَعضُها بَعضا لِغَضَبِهِ ، وإذا زَجَرَها تَوَثَّبَت بَینَ أبوابِها جَزَعا مِن زَجرَتِهِ؟!

أیُّها الیَفَنُ ⁽¹⁾الکَبیرُ ، الَّذی قَد لَهَزَهُ القَتِیرُ ⁽²⁾! کَیفَ أنتَ إذَا التَحَمَت أطواقُ النّارِ بِعِظامِ الأَعناقِ! ونَشَبَتِ الجَوامِعُ حَتّی أکَلَت لُحومَ السَّواعِدِ؟! ⁽³⁾۷۸۵.عنه علیه السلام ( ـ فی قَولِ اللّه ِ عز و جل : {Q} «وَ مِنَ الَّیْل ) عنه علیه السلام : کَفی بِالنّارِ عِقابا ووَبالاً . ⁽⁴⁾۷۸۶.مجمع البیان ( ـ فی قَولِهِ تَعالی : {Q} «وَ سَبِّحْهُ لَیْلاً ط ) عنه علیه السلام : کَفی بِجَهَنَّمَ نَکالاً ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾۷۸۷.بحار الأنوار : عنه علیه السلام : لا خَیرَ فی لَذَّةٍ بَعدَهَا النّارُ . ⁽⁷⁾۷۸۸.الإمام الصادق علیه السلام ( ـ فی قَولِهِ تَعالی : {Q} « وَ مِنَ الَّیْلِ فَسَ ) عنه علیه السلام ـ فی وَصِیَّتِهِ لِأَصحابِهِ ـ : ألا وإنَّهُ لا فَقرَ بَعدَ الجَنَّةِ ، ألا وإنَّهُ لا غِنی بَعدَ النّارِ ؛ لایُفَکُّ أسیرُها ، ولا یَبرَأُ ضَریرُها . ⁽⁸⁾.

۷۸۹.عنه علیه السلام ( ـ فی قَولِهِ تَعالی : {Q} «وَ مِنَ الَّیْلِ فَسَب ) امام علی علیه السلام : بدانید که این پوستِ نازک ، تاب آتش ندارد . پس بر خویشتن رحم کنید ، که شما خود را در رنج و سختی های دنیا آزموده اید [و می دانید که یارای تحمّل کوچک ترین سختی های آن را ندارید ؛ چه رسد به آتش آخرت] .

آیا دیده اید که هر یک از شما ، از خاری که در بدن او می خَلَد یا از لغزیدنی که خونینش می کند یا از دیگی داغ که پایش را می سوزاند ، چه سان بی تابی می کند؟ پس چگونه است آن گاه که میان دو لایه از آتش قرار گیرد ، و هم بستر سنگ باشد و همدم شیطان؟! آیا می دانید که مالک (فرشته دوزخیان) آن گاه که بر آتش ، خشم گیرد ، از خشم او آتش به تلاطم در می آید، و آن گاه که بر آن نهیب بزند، از نهیب او، بی تابانه میان درهایش در هم می جهد؟!

ای پیر سال خورده، که موی سپید [و ناتوانیِ پیری] وجودت را فرا گرفته است ! چه حالی خواهی داشت آن گاه که طوق های آتش به استخوان های گردن فرو چسبد، و کُنده ها[ی آتشین] چنان فرو گیرند که گوشت ساعدها را بخورند؟!۷۹۰.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : امام علی علیه السلام : آتش، خود، برای کیفر و مجازات ، کافی است .۷۹۱.الإمام علیّ علیه السلام : امام علی علیه السلام : برای گوشمالی دادن، دوزخ، خود، کافی است .۷۹۲.تهذیب الأحکام عن عقبة بن عامر الجهنی : امام علی علیه السلام : در لذّتی که از پی اش آتش باشد ، خیری نیست .۷۹۳.الدعاء للطبرانی عن حذیفة : امام علی علیه السلام ـ در سفارش به یارانش ـ : آگاه باشید که پس از [دستیابی به ]بهشت ، فقری نیست . آگاه باشید که پس از [گرفتار شدن به] دوزخ ، توانگری ای نیست . اسیر دوزخ ، آزاد نمی گردد و نابینایش بهبود نمی یابد . .

۷۹۴.صحیح مسلم عن عائشة : عنه علیه السلام : عِبادَ اللّه ِ ! . . . اِرغَبوا فی ثَوابِ اللّه ِ ، وَارهَبوا عَذابَهُ . ⁽¹⁾۷۹۵.سنن أبی داوود عن عوف بن مالک الأشجعی : عنه علیه السلام : اِتَّقُوا اللّه َ حَقَّ تُقاتِهِ ، وَاسعَوا فی مَرضاتِهِ ، وَاحذَروا ما حَذَّرَکُم مِن ألیمِ عَذابِهِ . ⁽²⁾۷۹۶.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : عنه علیه السلام : اِجعَل کُلَّ هَمِّکَ وسَعیِکَ لِلخَلاصِ مِن مَحَلِّ الشَّقاءِ وَالعِقابِ ، وَالنَّجاةِ مِن مَقامِ البَلاءِ وَالعَذابِ . ⁽³⁾۷۹۷.الإمام الصادق علیه السلام : عنه علیه السلام : احذَروا نارا لَجَبُها عَتیدٌ ، ولَهَبُها شَدیدٌ ، وعَذابُها أبَداً جَدیدٌ . ⁽⁴⁾۷۹۸.الکافی عن أبان بن تغلب : عنه علیه السلام : احذَروا نارا قَعرُها بَعیدٌ ، وحَرُّها شَدیدٌ ، وعَذابُها جَدیدٌ! دارٌ لَیسَ فیها رَحمَةٌ ، ولا تُسمَعُ فیها دَعوَةٌ ، ولا تُفَرَّجُ فیها کُربَةٌ . ⁽⁵⁾۷۹۹.الکافی عن أبی بکر الحضرمی : عنه علیه السلام : اِتَّقوا نارَا حَرُّها شَدیدٌ ، وقَعرُها بَعیدٌ ، وحِلیَتُها حَدیدٌ ، وشَرابُها صَدیدٌ . ⁽⁶⁾۸۰۰.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ لَمّا سُئِلَ عَن قَولِ اللّه ِ عز و جل : {Q} «و ) عنه علیه السلام : ـ لِعُثمانَ بنِ حُنَیفٍ ـ : اِتَّقِ اللّه ِ یَا بنَ حُنَیفٍ ، وَلتَکفُف ⁽⁷⁾أقراصُکَ لِیَکونَ مِنَ النّارِ خَلاصُکَ . ⁽⁸⁾۸۰۱.سنن أبی داوود عن أبی برزة الأسلمی : عنه علیه السلام : کَیفَ مَن عَصی ⁽⁹⁾بِالسَّمعِ وَالبَصَرِ وَاللِّسانِ وَالیَدِ وَالرِّجلِ وَالفَرْجِ وَالبَطنِ إن لَم یَغفِرِ اللّه ُ لَهُ ویَرحَمهُ مِن ذلِکَ الیَومِ ؟! لِأَنَّهُ یُقضی ویَصیرُ إلی غَیرِهِ ، إلی نارٍ قَعرُها

بَعیدٌ ، وحَرُّها شَدیدٌ ، وشَرابُها صَدیدٌ ، وعَذابُها جَدیدٌ ، ومَقامِعُها حَدیدٌ ، لا یَفتُرُ ⁽¹⁰⁾عَذابُها ، ولا یَموتُ سُکّانُها ، دارٌ لیس فیها رَحمَةٌ ، ولا یُسمَعُ لِأَهلِها دَعوَةٌ . ⁽¹¹⁾.

۸۰۲.المستدرک عن عائشة : امام علی علیه السلام : بندگان خدا!... به پاداش خدا راغب باشید و از عذابش بهراسید.۸۰۳.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : امام علی علیه السلام : از خدا، چنان که سزاوار پرواداری است، پروا بدارید و در کسب خشنودیِ او بکوشید، و از عذاب دردناکش ـ که شما را از آن بر حذر داشته است ـ بپرهیزید .۸۰۴.عنه صلی الله علیه و آله : امام علی علیه السلام : تمام همّت و تلاش خویش را برای رهایی از محلّ رنج و کیفر ، و نجات از جایگاه بلا و عذاب ، به کار بگمار .۸۰۵.عنه صلی الله علیه و آله : امام علی علیه السلام : بترسید از آتشی که بس پر جوش و خروش است، زبانه هایش سخت، و عذابش هماره نو.۸۰۶.الإمام الباقر علیه السلام : امام علی علیه السلام : بترسید از آتشی که ژرفایش ناپیدا ، گرمایش سخت و عذابش تازه است ! سرایی است که در آن ، هیچ رحمی نیست ، هیچ دعا و فریادی شنیده نمی شود، و هیچ اندوهی گشاده نمی گردد.۸۰۷.الإمام الصادق علیه السلام : امام علی علیه السلام : بترسید از آتشی که گرمایش سخت است، و ژرفایش دور، زیورش آهن[ـِ تفته] است و نوشیدنی اش چرکابه .۸۰۸.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : امام علی علیه السلام ـ به عثمان بن حُنیف ـ : ای پسر حُنیف! از خدا بترس و به چند قُرص نانت بسنده کن تا از آتش ، رهایی یابی.۸۰۹.الإمام الصادق علیه السلام : امام علی علیه السلام : چه آید بر سرِ کسی که با گوش و چشم و زبان و دست و پا و فرج و شکم ، گناه نموده است، اگر خداوند ، او را نیامرزد و از [شدایدِ] آن روز ، بر وی رحم نیاورد؟! زیرا چنین کسی [از سختی های آن روز] می گذرد و ره سپار مرحله ای دیگر می شود : ره سپار آتشی که ژرفایش دور است و گرمایش سخت .

نوشیدنی اش چرکابه ، عذابش نو به نو و گرزهایش آهنین است . عذابش فروکش نمی کند، و ساکنانش هرگز نمی میرند. سرایی که در آن ، هیچ رحمتی نیست و دعای اهل آن ، هرگز شنیده [و اجابت] نمی شود. .

۸۱۰.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : عنه علیه السلام : ـ فی خُطبَةٍ یَذکُرُ فیها جَزاءَ المُذنِبینَ یَومَ القِیامَةِ ـ : أمّا أهلُ المَعصِیَةِ فَأَنزَلَهُم شَرَّ دارٍ ، وغَلَّ الأَیدِیَ إلَی الأَعناقِ ، وقَرَنَ النَّواصِیَ بِالأَقدامِ ، وألبَسَهُم سَرابیلَ القَطِرانِ ومُقَطَّعاتِ النّیرانِ ، فی عَذابٍ قَدِ اشتَدَّ حَرُّهُ ، وبابٍ قَد اُطبِقَ عَلی أهلِهِ ، فی نارٍ لَها کَلَبٌ ⁽¹⁾ولَجَبٌ ⁽²⁾، ولَهَبٌ ساطِعٌ ، وقَصیفٌ ⁽³⁾هائِلٌ ، لا یَظعَنُ مُقیمُها ، ولا یُفادی أسیرُها ، ولا تُفصَمُ ⁽⁴⁾کُبولُها ⁽⁵⁾، لا مُدَّةَ لِلدّارِ فَتَفنی ، ولا أجَلَ لِلقَومِ فَیُقضی . ⁽⁶⁾۸۱۱.الإمام علیّ علیه السلام ـ کانَ إذا سَمِعَ الرَّ عنه علیه السلام : ـ فی صِفَةِ نارِ جَهَنَّمَ ـ : فَاللّه َ اللّه َ عِبادَ اللّه ِ! فَإِنَّ الدُّنیا ماضِیَةٌ بِکُم عَلی سَنَنٍ ⁽⁷⁾، وأنتُم وَالسّاعَةُ فی قَرَنٍ وکَأَنَّها قَد جاءَت بِأَشراطِها ، وأزِفَت بِأَفراطِها ⁽⁸⁾، ووَقَفَت بِکُم عَلی صِراطِها . وکَأَنَّها قَد أشرَفَت بِزَلازِلِها ، وأناخَت بِکَلاکِلِها ⁽⁹⁾، وَانصَرَمَتِ الدُّنیا بِأَهلِها ، وأخرَجَتهُم مِن حِضنِها ، فَکانَت کَیَومٍ مَضی ، أو شَهرٍ انقَضی ، وصارَ

جَدیدُها رَثّا ، وسَمینُها غَثّا ، فی مَوقِفٍ ضَنکِ المَقامِ ، واُمورٍ مُشتَبِهَةٍ عِظامٍ ، ونارٍ شَدیدٍ کَلَبُها ، عالٍ لَجَبُها ، ساطِعٍ لَهَبُها ، مُتَغَیِّظٍ زَفیرُها ، مُتَأَجِّجٍ سَعیرُها ، بَعیدٍ خُمودُها ، ذاکٍ ⁽¹⁰⁾وَقودُها ، مَخوفٍ وَعیدُها ، عَمٍ ⁽¹¹⁾قَرارُها ، مُظلِمَةٍ أقطارُها ، حامِیَةٍ قُدورُها ، فَظیعَةٍ أُمورُها . ⁽¹²⁾.

۸۱۲.شرح الأخبار عن عیسی بن عبد اللّه بن عمر : امام علی علیه السلام ـ در خطبه ای که در آن ، از مجازات گنهکاران در روز رستاخیز ، یاد می کند ـ : گنهکاران را در بدترین سرای ، جای می دهد، دست ها را با کُند و زنجیر به گردن ها می بندد، زلف ها را به پاها گره می زند و جامه هایی از قطران و تکّه های آتش ، بر ایشان می پوشاند ؛ در دوزخی که گرمایش سخت و سوزان است و دری که بر روی اهل دوزخ فرو بسته شده است ؛ در آتشی دیوانه وار و پرخروش، با شعله هایی سرکش، که فریادی رعدآسا و هولناک دارد ؛ ساکنانش از آن جا رخت بر نمی بندند، اسیرانش با هیچ بهایی آزاد نمی شوند و زنجیرهایش از هم نمی گسلد ؛ آن سرای را عمری نیست که به سر آید و ساکنانش را اجلی نیست که به پایان رسد [تا خلاص شوند].۸۱۳.تفسیر العیّاشی عن یونس بن عبد الرحمن عن داوود : امام علی علیه السلام ـ در وصف آتش دوزخ ـ : خدا را خدا را ـ ای بندگان خدا ـ که دنیا همه شما را بر یک راه می برد [همان راه منتهی به آخرت که گذشتگان نیز رفتند] ، و شما و [زمانِ] قیامت ، به یک ریسمان بسته شده اید ⁽¹⁾و تو گویی قیامت [هم اینک] نشانه های خود را آورده، پرچم هایش را نزدیک ساخته و شما را بر گذرگاه صراط ، نگه داشته است، و گویا [هم اکنون] زلزله هایش را پیش آورده و [چونان اشتری] سینه خویش را بر زمین نهاده [و تحقّق یافته ]است. دنیا از اهل خود ، بریده و آنان را از آغوش خویش بیرون افکنده است. گویا روزی بود که گذشت، یا ماهی بود که به پایان رسید . تازه آن ، کهنه گردیده و فربه آن ، لاغر گشته است ؛ در جایگاهی تنگ ، با کارهایی در هم و بزرگ و آتشی سخت گزنده

که هیاهویش بلند است و زبانه اش سرکش و خروشش خشم آلود، شعله اش فروزان است و فسرده شدنش دور و دیر ، هیمه اش پرشعله است و تهدیدش خوف انگیز ، ژرفای آن ناپیدا و کران تا کرانش غرقه در تاریکی است، ریگ هایش جوشان، و کارهایش وحشتناک است. .

۸۱۴.کتاب من لا یحضره الفقیه : عنه علیه السلام : ـ لِلأَحنَفِ بنِ قَیسٍ بَعدَ أن ذَکَرَ لَهُ نَعیمَ الجَنَّةِ ـ : إن فاتَکَ یا أحنَفُ ما ذَکَرتُ لَکَ فی صَدرِ کَلامی لَتُترَکَنَّ فی سَرابیلِ القَطِرانِ ، ولَتَطوفَنَّ بَینَها وبَینَ حَمیمٍ آنٍ ، ولَتُسقیَنَّ شَرابا حارَّ الغَلَیانِ فی إنضاجِهِ ، فَکَم یَومَئِذٍ فِی النّارِ مِن صُلبٍ مَحطومٍ ، ووَجهٍ مَهشومٍ ، ومُشَوَّهٍ مَضروبٍ عَلی الخُرطومِ ، قَد أکَلَتِ الجامِعَةُ کَفَّهُ ، وَالْتَحَمَ الطَّوقُ بِعُنُقِهِ .

فَلَو رَأَیتَهُم یا أحنَفُ یَنحَدِرونَ فی أودِیَتِها ، ویَصعَدونَ جِبالَها ، و قَد اُلبِسُوا المُقَطَّعاتِ مِنَ القَطِرانِ ، وَاُقرِنوا مَعَ فُجّارِها وشَیاطینِها ، فَإِذَا استَغاثوا بِأَسوَاَ?أخذٍ ⁽¹⁾مِن حَریقٍ ، شَدَّت عَلَیهِم عَقارِبُها و حَیّاتُها .

ولَو رَأَیتَ مُنادِیا یُنادی و هُوَ یَقولُ : یا أهلَ الجَنَّةِ ونَعیمِها! ویا أهلَ حُلِیِّها وحُلَلِها! خُلودٌ فَلا مَوتَ! فَعِندَها یَنقَطِعُ رَجاؤُهُم ، وتُغلَقُ الأَبوابُ ، وتَنقَطِعُ بِهِمُ الأَسبابُ . فَکَم یَومَئِذٍ مِن شَیخٍ یُنادی : وا شَیبَتاه! وکَم مِن شَبابٍ ⁽²⁾یُنادی : وا شَباباه! وکَم مِنِ امرَأَةٍ تُنادی : وا فَضیحَتاه! هُتِکَت عَنهُمُ السُّتورُ ، فَکَم یَومَئِذٍ مِن مَغموسٍ بَینَ أطباقِها مَحبوسٌ ، یا لَکَ غَمسَةٌ ألبَسَتکَ بَعدَ لِباسِ الکَتّانِ ، وَالماءِ المُبَرَّدِ عَلَی

الجُدرانِ ، وأکلِ الطَّعامِ ألوانا بَعدَ ألوانٍ ؛ لِباسا لَم یَدَع لَکَ شَعرا ناعِما کُنتَ مُطعَمَهُ ⁽³⁾إلّا بَیَّضَهُ ، ولا عَینا کُنتَ تُبصِرُ بِها إلی حَبیبٍ إلّا فَقَأَها . هذا ما أعَدَّ اللّه ُ لِلمُجرِمینَ ! ⁽⁴⁾.

۸۱۵.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : امام علی علیه السلام ـ پس از بیان نعمت های بهشت برای احنف بن قیس ـ : ای احنف! اگر آنچه را [از این نعمت ها ]که در آغاز سخنم برایت گفتم ، از دست دادی، آن گاه است که بی گمان، در جامه هایی از قَطران خواهی بود، و میان آن [آتش] و میان آبی جوشان ، سرگردان می شوی، و از نوشیدنی ای داغ و جوشان و پَزان ، نوشانده خواهی شد. در آن روز، چه کمرهای خُرد شده و چهره های متلاشی شده و بدْریخت و بینی های در هم شکسته که در آتش خواهند بود ؛ انسان هایی که کند و زنجیر ، دست های آنها را خورده و طوق ها در گردنشان فرو رفته است.

ای احنف! کاش آنان را ببینی که در دره های دوزخ ، پایین و از کوه های آن ، بالا می روند ، در حالی که جامه هایی از قَطران بر ایشان پوشانیده اند و با تبهکاران و اهریمنانِ آن جا همدم گشته اند. هر گاه از بدترین مجازات آتش ، فریاد کمک سر دهند ، کژدم ها و مارهای دوزخ ، سخت بر آنان یورش می آورند.

کاش آواز دهنده ای را ببینی که می گوید: «ای بهشتیانِ غوطه ور در نعمت های آن ، و ای برخورداران از جامه ها و زیورهای آن! جاودانه بمانید که مرگی در کار نیست» . در این هنگام، امید آن [دوزخی]ها قطع می گردد، درها [به رویشان ]بسته می شود و رشته ها[ی روابط] میانشان بریده می شود . در آن روز، چه پیرها که فریاد می زنند: ای داد از پیری! و چه جوان ها که فریاد بر می آورند: ای داد از جوانی! و چه زن ها که فریاد می زنند: ای داد از رسوایی! پرده ها از ایشان دریده می گردد [و رسوا می شوند].

در آن روز، چه بسیار کسانی که در میان طبقات دوزخ ، غوطه ور و محبوس اند. خدا به داد تو رسد [ای احنف] از آن غوطه ور شدنی که ـ بعد از پوشیدن جامه های کتانی[ـِ نرم و لطیف] و [نوشیدن] آبِ خنک شده در کنار دیوارها، و خوردن غذاهای رنگارنگ [در دنیا] ـ جامه ای بر تو می پوشاند که هر

موی نرم و

لطیفی را که به تو ارزانی شده باشد ، سفید می گرداند و چشمانی را که با آن ، عزیزی را می دیده ای ، از کاسه به در می آورد. این است آنچه خداوند برای گنهکاران ، آماده ساخته است. .

۸۱۶.المعجم الکبیر عن عمران بن الحصین : عنه علیه السلام : ـ فی خُطبَةٍ لَهُ طَویلَةٍ ـ : فَتَصیرُ ـ یا ذَا الدّلالِ وَالهَیئَةِ وَالجَمالِ ـ إلی مَنزِلَةٍ شَعثاءَ ، ومَحَلَّةٍ غَبَراءَ ، فَتُنَوَّمُ عَلی خَدِّکَ فی لَحدِکَ ، فی مَنزِلٍ قَلَّ زُوّارُهُ ، ومَلَّ عُمّالُهُ ، حَتّی تُشَقَّ عَنِ القُبورِ ، وتُبعَثَ إلَی النُّشورِ ، فَإِن خُتِمَ لَکَ بِالسَّعادَةِ صِرتَ إلَی الحُبورِ ⁽¹⁾، وأنتَ مَلِکٌ مُطاعٌ، وآمِنٌ لا یُراعُ، یَطوفُ عَلَیکُم وِلدانٌ کَأَنَّهُمُ الجُمانُ بِکَأسٍ مِن مَعینٍ بَیضاءَ لَذَّةٍ لِلشّارِبینَ . أهلُ الجَنَّةِ فیها یَتَنَعَّمونَ، وأهلُ النّارِ فیها یُعَذَّبونَ، هؤُلاءِ فِی السُّندُسِ وَالحَریرِ یَتَبَختَرونَ، وهؤُلاءِ فِی الجَحیمِ وَالسَّعیرِ یَتَقَلَّبونَ، هؤُلاءِ تُحشی جَماجِمُهُم بِمِسکِ الجِنانِ، وهؤُلاءِ یُضرَبونَ بِمَقامِعِ النّیرانِ، هؤُلاءِ یُعانِقونَ الحورَ فی الحِجالِ، وهؤُلاءِ یُطَوَّقونَ أطواقا فِی النّارِ بِالأَغلالِ، فی قَلبِهِ فَزَعٌ قَد أعیَا الأَطِبّاءَ ، وبِهِ داءٌ لا یَقبَلُ الدَّواءَ . ⁽²⁾.

۸۱۷.مکارم الأخلاق عن عبد اللّه بن مسعود عن رسول اللّه امام علی علیه السلام ـ در خطبه ای بلند ـ : تو با آن همه ناز و کرشمه و خوش سیمایی و جمالت، به منزلی آشفته و ویرانه و جایگاهی پر از خاک و غبار [یعنی گور ]می روی، و در لحد خویش ، بر گونه ات خوابانده می شوی ، در منزلی که دیدار کنندگانش اندک اند و کارگرانش خسته و دل تنگ ، تا آن گاه که از گور ، سر بر آوری و به صحرای محشر روانه شوی. در آن هنگام، اگر مُهر سعادت بر تو خورده باشد، ره سپار [سرای] شادمانی می شوی، و پادشاهی مُطاع و آسوده خاطری بی هراس خواهی بود . پسرکانی مرواریدسان ، با جامی از باده ناب و سپید که نوشندگان را لذّتی خاص می دهد، بر گرد شما به گردش در می آیند. بهشتیان در بهشت ، در ناز و نعمت به سر می برند و دوزخیان در دوزخ ، عذاب می کشند. آنان در جامه هایی از پرنیان نرم و حریر می خرامند و اینان در دوزخ و آتشِ سوزان ، دست و پا می زنند . آنان جمجمه هایشان از مُشک بهشتی پر شده است، و بر سر اینان گرزهای آتشین ، فرو کوفته می شود. آنان با سیه چشمان بهشتی ، در حجله ها هم آغوش می شوند، و بر گردن اینان طوق ها و غل و زنجیرهایی از آتش ، بسته می شود . [اهل دوزخ ،] در دلش وحشتی است که طبیبان را [از درمانش ]ناتوان ساخته، و در او ، دردی است که درمان نمی پذیرد. .

الفَصلُ الرّابع: الحث علی ذکر جهنم والاستعاذة منها۴ / ۱ذِکرُ جَهَنَّمَ۸۲۱.الإمام الصادق علیه السلام : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : اُذکُروا مِنَ النّارِ ما شِئتُم ، فَلا تَذکُرونَ مِنها شَیئا إلّا وهِیَ أشَدُّ مِنهُ . ⁽¹⁾۸۲۲.عیون أخبار الرضا علیه السلام عن رجاء بن أبی الضحّ المطالب العالیة عن عبد اللّه بن عمر : سَمِعتُ رَسولَ اللّه ِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : لا تَنسَوُا العَظیمَینِ . قُلنا : ومَا العَظیمانِ ؟ قالَ : اَلجَنَّةُ وَالنّارُ .

فَذَکَرَ رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله ما ذَکَرَ ثُمَّ بَکی حَتّی جَری ـ أو بَلَّ ـ الدَّمعُ جانِبَی لِحیَتِهِ ، ثُمَّ قالَ : وَالَّذی نَفسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ! لَو تَعلَمونَ مِنَ الأَمرِ ما أعلَمُ لَمَشَیتُم إلی الصَّعیدِ فَحَثَیتُم عَلی رُؤوسِکُمُ التُّرابَ . ⁽²⁾۸۲۳.الإمام العسکریّ علیه السلام : المستدرک علی الصحیحین عن سَهل بن سعد : إنَّ فَتیً مِنَ الأَنصارِ دَخَلَتهُ خَشیَةٌ مِنَ النّارِ فَکانَ یَبکی عِندَ ذِکرِ النّارِ حَتّی حَبَسَهُ ذلِکَ فِی البَیتِ ، فَذُکِرَ ذلِکَ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَجاءَهُ فی البَیتِ ، فَلَمّا دَخَلَ عَلَیهِ اعتَنَقَهُ الفَتی وخَرَّ مَیِّتا ، فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : جَهِّزوا

صاحِبَکم ؛ فَإِنَّ الفَرَقَ ⁽³⁾فَلَّذَ ⁽⁴⁾کَبِدَهُ . ⁽⁵⁾.

فصل چهارم : تشویق به یاد کردن از جهنّم و پناه بردن از آن به خدا

۴ / ۱ یاد جهنّم

فصل چهارم : تشویق به یاد کردن از جهنّم و پناه بردن از آن به خدا۴ / ۱یاد جهنّم۸۲۷.عنه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : در باره آتش هر چه خواستید، بگویید؛ زیرا هر چه از آن بگویید ، بازهم بدتر و سخت تر از آن وجود دارد. ⁽¹⁾۸۲۸.عنه صلی الله علیه و آله : المطالب العالیة ـ به نقل از عبد اللّه بن عمر ـ : از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می فرماید: «دو بزرگ را فراموش نکنید» .

گفتیم: دو بزرگ چیست؟

فرمود: «بهشت و آتش» .

آن گاه ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله [از دوزخ] گفت و گفت . سپس چندان گریست که اشک از دو گوشه محاسنش جاری شد ـ یا آنها را تر کرد ـ . آن گاه فرمود: «سوگند به آن که جان محمّد در دست اوست، اگر آنچه من در این باره می دانم ، شما نیز می دانستید ، سر به صحرا می گذاشتید و خاک بر سر خود می ریختید» .۸۲۹.عنه صلی الله علیه و آله : المستدرک علی الصحیحین ـ به نقل از سهل بن سعد ـ : ترس از آتش[ـِ دوزخ] ، وجود جوانی از انصار را فرا گرفت و هنگام یادکرد از دوزخ ، می گریست . سرانجام ، این حالت ، او را خانه نشین کرد. ماجرا را به پیامبر صلی الله علیه و آله گفتند و ایشان به خانه اش نزد او رفت. چون وارد خانه شد، آن جوان ایشان را در آغوش گرفت

و افتاد و مُرد.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «برادرتان را آماده دفن کنید ، که ترس و وحشت ، جگر او را پاره پاره کرد» .

.

۸۳۰.عنه صلی الله علیه و آله : الإمام علیّ علیه السلام : أکثِر ذِکرَ الآخِرَةِ وما فیها مِنَ النَّعیمِ وَالعَذابِ الأَلیمِ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ یُزَهِّدُکَ فِی الدُّنیا ویُصَغِّرُها عِندَکَ . ⁽¹⁾۸۳۱.عنه صلی الله علیه و آله : عنه علیه السلام : الجَنَّةُ حَسرَةُ أهلِ النّارِ ، وَالنّارُ مَوعِظَةُ المُتَّقینَ . ⁽²⁾۸۳۲.عنه صلی الله علیه و آله : عنه علیه السلام : ـ فی وَصفِ المُتَّقینَ ـ : هُم وَالجَنَّةُ کَمَن قَد رَآها ؛ فَهُم فیها مُنَعَّمونَ ، وهُم وَالنّارُ کَمَن قَد رَآها ؛ فَهُم فیها مُعَذَّبونَ . . . أمَّا اللَّیلَ فَصافّونَ أقدامَهُم ، تالینَ لِأَجزاءِ القُرآنِ ، یُرَتِّلونَها تَرتیلاً ، یُحَزِّنونَ بِهِ أنفُسَهُم ، ویَستَثیرونَ بِهِ دَواءَ دائِهِم ؛ فَإِذا مَرّوا بِآیَةٍ فیها تَشویقٌ رَکَنوا إلَیها طَمَعا ، وتَطَلَّعَت نُفوسُهُم إلَیها شَوقا ، وظَنّوا أنَّها نُصبُ أعیُنِهِم ، وإذا مَرّوا بِآیَةٍ فیها تَخویفٌ أصغَوا إلَیها مَسامِعَ قُلوبِهِم ، وظَنّوا أنَّ زَفیرَ جَهَنَّمَ وشَهیقَها فی أُصولِ آذانِهِم ، فَهُم حانونَ عَلی أوساطِهِم ، مُفتَرِشونَ لِجِباهِهِم وأکُفِّهِم ورُکَبِهِم وأطرافِ أقدامِهِم یَطلُبونَ إلَی اللّه ِ تَعالی فی فَکاکَ رِقابِهِم . ⁽³⁾۸۳۳.عنه صلی الله علیه و آله : الإمام زین العابدین علیه السلام : ألا ومَنِ اشتاقَ إلَی الجَنَّةِ سَلا ⁽⁴⁾عَنِ الشَّهَواتِ ، ومَن أشفَقَ مِنَ النّارِ رَجَعَ عَنِ المُحَرَّماتِ ، ومَن زَهِدَ فِی الدُّنیا هانَت عَلَیهِ المَصائِبُ .

ألا إنَّ للّه ِِ عِبادا کَمَن رَأی أهلَ الجَنَّةِ فِی الجَنَّةِ مُخَلَّدینَ ، وکَمَن رأی أهلَ النّارِ فِی النّارِ مُعَذَّبینَ ، شُرورُهُم مَأمونَةٌ ، وقُلوبُهُم مَحزونَةٌ ، أنفُسُهُم عَفیفَةٌ ، وحَوائِجُهُم خَفیفَةٌ ، صَبَروا أیّاما قَلیلَةً ، فَصاروا بِعُقبی راحَةٍ طَویلَةٍ ، أمَّا اللَّیلَ فَصافّونَ أقدامَهُم ، تَجری دُموعُهُم عَلی خُدودِهِم وهُم یَجأَرونَ إلی رَبِّهِم ، یَسعَونَ فی فَکاکَ رِقابِهِم ، وأمَّا النَّهارَ فَحُلَماءُ ، عُلماءُ ، بَرَرَةٌ ، أتقِیاءُ ، کَأَنَّهُمُ القِداحُ ، قَد بَراهُمُ الخَوفُ مِنَ العِبادَةِ ، یَنظُرُ إلَیهِمُ النّاظِرِ فَیَقولُ : مَرضی ـ وما بِالقَومِ مِن مَرَضٍ ـ أم خولِطوا! فَقَد خالَطَ القَومَ أمرٌ عَظیمٌ ؛ مِن ذِکرِ النّارِ وما فیها . ⁽⁵⁾.

۸۳۴.الإمام الحسن علیه السلام ـ فی ذِکرِ أسئِلَةِ ال امام علی علیه السلام : از آخرت و نعمت ها و عذاب دردناک آن ، بسیار یاد کن؛ زیرا این کار ، تو را به دنیا بی رغبت می سازد و آن را در نزد تو ، خوار و بی مقدار می گرداند .۸۳۵.علل الشرایع : امام علی علیه السلام : بهشت ، مایه دریغِ دوزخیان است و دوزخ ، مایه پند گرفتن پرهیزگاران .۸۳۶.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : امام علی علیه السلام ـ در وصف پرهیزگاران ـ : آنان به بهشت چنان باور دارند که گویی آن را می بینند ؛ پس ، [از هم اکنون ]از نعمت هایش برخوردارند، و آتش را چنان باور دارند که گویا آن را مشاهده می کنند ؛ پس ، [از هم اینک] در آن ، عذاب می کشند ... . شب هنگام ، برپا می خیزند و آیات قرآن را شمرده و با درنگ ، تلاوت می کنند . با آن ، جان های خویش را اندوهناک می سازند و داروی درد خود را در آن می جویند. پس، هر گاه به آیه ای تشویق آمیز برخورند ، به آن امید می بندند و جان هایشان مشتاق آن می شود و آن [نعمت] را در برابر دیدگان خویش می پندارند و هر گاه به آیه ای تهدیدآمیز رسند ، گوش دل به آن می سپارند و چنان می پندارند که خروشِ دم و بازدمِ دوزخ ، در بیخ گوش هایشان است. پس، کمرهای خویش را [به رکوع] خم می کنند، و پیشانی و دست و زانوان و سرانگشتان پاهای خود را بر زمین می زنند و از خداوند ، آزادیِ خویش را [از دوزخ] می طلبند .۸۳۷.عنه صلی الله علیه و آله : امام زین العابدین علیه السلام : بدانید که هر کس مشتاق بهشت باشد ، از هوس های خویش غافل می شود و آن که از آتش بهراسد ، از حرام ها روی می گرداند و آن که به دنیا بی رغبت باشد ، مصیبت ها بر او آسان می گردند .

بدانید که خداوند ، بندگانی دارد که [در دنیا] چونان کسی هستند که بهشتیان را در بهشت ، جاویدان می بیند، و نیز چونان کسی هستند که دوزخیان را در دوزخ ، معذّب می بیند. گزندشان به کس نمی رسد و دل هایشان اندوهناک است، جان هایشان خویشتندار و نیازهایشان اندک. چند روزه اندک[ـِ دنیا ]را تحمّل کرده اند و در نتیجه ، به فرجامی آسوده و بی پایان ، دست یافته اند. شب هنگام ، برپا می خیزند و اشک هایشان بر گونه هایشان روان می شود و به پروردگار خویش پناه می برند، و برای آزادیِ خود [از عذاب دوزخ] می کوشند.

ولی روز هنگام ، مردمانی هستند بردبار، دانا، نیکوکار و پرهیزگار. [از لاغری و نحیفی ،] گویی تیرهایی تراش خورده اند. ترس از عبادت ، آنان را تراش داده است. دیگران که او را می بینند ، یا می گویند: «بیمار است» ـ در حالی که این طایفه را هیچ بیماری ای نیست ـ و یا [می گویند:] «قاطی کرده اند!» ، در صورتی که پدیده ای بزرگ ـ یعنی یاد دوزخ و عذاب های آن ـ ، با وجود آنان در آمیخته است [و آنان را این گونه ، پریشان و در هم ساخته است]. .

۸۳۸.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : عنه علیه السلام : اللّهُمَّ وخَلَقتَ نارا لِمَن عَصاکَ، وأعدَدتَ لِأَهلِها مِن أنواعِ العَذابِ فیها ، ووَصَفتَهُ وَصَنَّفتَهُ مِنَ الحَمیمِ ، وَالغَسّاقِ ، وَالمُهلِ ، وَالضَّریعِ ، وَالصَّدیدِ ، وَالغِسلینِ ، وَالزَّقّومِ ، وَالسَّلاسِلِ وَالأَغلالِ ، ومَقامِعِ الحَدیدِ ، وَالعَذابِ الغَلیظِ ، وَالعَذابِ الشَّدیدِ ، وَالعَذابِ المُهینِ ، وَالعَذابِ المُقیمِ ، وعَذابِ الحَریقِ ، وعَذابِ السَّمومِ ، وظِلٍّ مِن یَحمومٍ ، وسَرابیلِ القَطِرانِ ، وسُرادِقاتِ النّارِ ، وَالنُّحاسِ ، وَالزَّقّومِ ، وَالحُطَمَةِ ، وَالهاوِیَةِ ، ولَظی ، وَالنّارِ الحامِیَةِ ، وَالنّارِ الموقَدَةِ ، الَّتی تَطَّلِعُ عَلَی الأَفئِدَةِ ، وَالنّارِ المُؤصَدَةِ ذاتِ العَمَدِ المُمَدَّدَةِ ، وَالسَّعیرِ ، وَالحَمیمِ ، وَالنّارِ الَّتی لا تُطفَأُ ، وَالنّارِ الَّتی تَکادُ تَمَیَّزُ مِنَ الغَیظِ ، وَالنّارِ الَّتی وَقودُهَا النّاسُ وَالحِجارَةُ ، وَالنّارِ الَّتی یُقالُ لَها : هَلِ امتَلَأتِ؟ فَتَقولُ : هَل مِن مَزیدٍ! وَالدَّرکِ الأَسفَلِ مِنَ النّارِ . ⁽¹⁾.

۸۳۹.عنه صلی الله علیه و آله : امام زین العابدین علیه السلام : بار خدایا! برای کسی که نافرمانی تو کند ، آتشی آفریدی و در آن برای اهلش انواع عذاب را آماده ساختی و آن عذاب ها را با تعابیر گونه گون ، وصف و طبقه بندی کردی: جوشاب، زردآب دوزخیان، مس گداخته، خارِ تَر، خونابه ، چرکابه، دوزخبان، زنجیرها، کُندها، گرزهای آهنین، شکنجه درشت، شکنجه سخت، شکنجه خوار کننده، شکنجه پایدار، شکنجه سوزان، شکنجه مرگبار، سایه ای از دود تار، تن پوش های قطران، سراپرده های آتش و مس، دوزخبان، آتشِ خرد کننده، سیاه چال ، زبانه آتش، آتش سوزان، آتشِ افروخته که بر دل ها می رسد، وآتش احاطه کننده با ستون های بلند و کشیده، شعله، آب داغ، آتش خاموش ناشدنی، آتشی که نزدیک است از خشمْ شکافته شود، آتشی که سوختش مردم و سنگ هایند، آتشی که به او گفته می شود: «آیا سیر شدی؟» و او [که سیری ناپذیر است ،] می گوید: «آیا باز هم هست؟!» و پایین ترین طبقه آتش . .

۸۴۰.شعب الإیمان عن أنس : الإمام الباقر علیه السلام : بَکی أبو ذَرٍّ رحمه الله مِن خَشیَةِ اللّه ِ عز و جل حَتَّی اشتَکی بَصَرَهُ ، فَقیلَ لَهُ : یا أبا ذَرٍّ ، لَو دَعَوتَ اللّه َ أن یَشفِیَ بَصَرَکَ ! فَقالَ : إنّی عَنهُ لَمَشغولٌ ، وما هُوَ مِن أکبَرِ هَمّی . قالوا : وما یَشغَلُکَ عَنهُ ؟ قالَ : اَلعَظیمَتانِ : اَلجَنَّةُ وَالنّارُ . ⁽¹⁾۴ / ۲الاِستِعاذَةُ مِنَ النّارِالکتاب«الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَـمًا وَقُعُودًا وَعَلَی جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَـذَا بَـطِلاً سُبْحَـنَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ * رَبَّنَا إِنَّکَ مَن تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ وَمَا لِلظَّــلِمِینَ مِنْ أَنصَارٍ» . ⁽²⁾

«وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا کَانَ غَرَامًا» . ⁽³⁾

«وَمِنْهُم مَّن یَقُولُ رَبَّنَا ءَاتِنَا فِی الدُّنْیَا حَسَنَةً وَفِی الْاخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ» . ⁽⁴⁾

«الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا ءَامَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ» . ⁽⁵⁾

الحدیث۸۴۹.عنه علیه السلام : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : عوذوا بِاللّه ِ مِن عَذابِ القَبرِ ومِن عَذابِ جَهَنَّمَ . ⁽⁶⁾۸۵۰.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله : إنَّ اللّه َ یَعجَبُ مِن سائِلٍ یَسأَلُ غَیرَ الجَنَّةِ ، ومِن مُعطٍ یُعطی لِغَیرِ اللّه ِ ، ومِن

مُتَعَوِّذٍ یَتَعَوَّذُ مِن غَیرِ النّارِ . ⁽⁷⁾.

۴ / ۲ پناه جستن به خدا از آتش

۸۵۱.عنه صلی الله علیه و آله : امام باقر علیه السلام : ابو ذر ـ که خدایش رحمت کناد ـ از ترس خدای عز و جل چندان گریست که دیده اش آسیب دید. به او گفته شد: ای ابو ذر! خوب است دعا کنی که خداوند دیده ات را شفا بخشد.

ابو ذر گفت: «من از آن غافلم، و دیده ام بزرگ ترین غم و اندوه من نیست» .

گفتند: چه چیزی تو را از آن غافل ساخته است؟

گفت: «آن دو امر بزرگ: بهشت و دوزخ» .۴ / ۲پناه جستن به خدا از آتشقرآن«آنان که ایستاده و نشسته و به پهلو خفته ، خدا را یاد می کنند و در آفرینش آسمان ها و زمین می اندیشند [ ، می گویند] : ای پروردگار ما ! اینها را بیهوده نیافریده ای، که تو [از بیهوده کاری] منزّهی . پس ما را از عذاب آتش ، نگه بدار. ای پروردگار ما ! تو هر که را در آتش ببری، بی گمان ، خوارش ساخته ای، و ستمکاران را هیچ یاوری نیست».

«و کسانی که می گویند: ای پروردگار ما ! عذاب دوزخ را از ما بگردان که به راستی ، عذابش سخت و دائمی است».

«و برخی از آنان می گویند: ای پروردگار ما ! در این دنیا به ما نیکی و در آخرت نیز نیکی عطا کن، و ما را از عذاب آتش ، نگه دار» .

«کسانی که می گویند: ای پروردگار ما ! ما ایمان آوردیم . پس گناهانمان را بیامرز و از عذاب آتش ، نگاهمان بدار».

حدیث۸۶۰.السنن الکبری عن ربیعة بن کعب الأسلمی : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : از عذاب قبر و از عذاب دوزخ ، به خدا پناه ببرید.۸۶۱.البلد الأمین عن الإمام الباقر عن الإمام علیّ علیه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : خداوند ، تعجّب می کند از درخواستْ کننده ای که غیر بهشت را درخواست می کند، و از عطا کننده ای که برای غیر خدا عطا می کند، و از پناه

برنده ای که از غیر آتش ، [به خدا] پناه می برد.

.

۸۶۲.حلیة الأولیاء عن عبد الرحمن بن قرط : عنه صلی الله علیه و آله : أعوذُ بِاللّه ِ مِن حالِ أهلِ النّارِ . ⁽¹⁾۸۶۳.ثواب الأعمال عن أبی سعید الخدری عن رسول اللّه صلی عنه صلی الله علیه و آله : أعوذُ بِاللّه ِ مِنَ النّارِ ، وَیلٌ لِأَهلِ النّارِ . ⁽²⁾۸۶۴.سنن أبی داوود عن سعد بن أبی وقّاص عن رسول اللّه ص عنه صلی الله علیه و آله : اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ مِنَ الفَقرِ ، ومِن وَسواسِ الصَّدرِ ، ومِن شَتاتِ الأَمرِ ، ومِن عَذابِ النّارِ . ⁽³⁾۸۶۵.السنن الکبری عن محمّد بن سعد بن زرارة عن أبی اُما عنه صلی الله علیه و آله : ما مِن عَبدٍ یَقولُ کُلَّ یَومٍ سَبعَ مَرّاتٍ : «أسأَلُ اللّه َ الجَنَّةَ ، وأعوذُ بِهِ مِنَ النّارِ» إلّا قالَتِ النّارُ : یا رَبِّ أعِذهُ مِنّی . ⁽⁴⁾۸۶۶.سنن النسائی عن ابن عبّاس عن جویریّة بنت الحارث : صحیح البخاری عن أنس : کانَ النَّبِی صلی الله علیه و آله یَقولُ : اللّهُمَّ رَبَّنا ! آتِنا فِی الدُّنیا حَسَنَةً ، وفِی الآخِرَةِ حَسَنَةً ، وقِنا عَذابَ النّارِ . ⁽⁵⁾.

۸۶۷.کنز العمّال عن أنس عن رسول اللّه صلی الله علیه و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : به خدا پناه می برم از حال و روز دوزخیان.۸۶۸.مُهج الدعوات عن إبراهیم بن أبی یحیی عن الإمام الص پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : به خدا پناه می برم از آتش. وای بر اهل آتش !۸۶۹.کنز العمّال عن الإمام علیّ علیه السلام عن رسول ال پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : بار خدایا! من از ناداری و از وسوسه سینه و از پراکندگی کار و از عذاب آتش ، به تو پناه می برم.۸۷۰.الکافی عن أحمد بن الحسن المیثمی رفعه ، قال : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : هیچ بنده ای نیست که روزی هفت مرتبه بگوید: «از خدا بهشت را درخواست می کنم و از آتش به او پناه می برم» ، مگر آن که آتش می گوید: ای پروردگار من! او را از من ، در پناه خود بگیر.۸۷۱.فلاح السائل عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله ـ صحیح البخاری ـ به نقل از اَنَس ـ : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فراوان می فرمود : خدایا، ای پروردگار ما ! در دنیا به ما نیکی و در آخرت نیز نیکی عطا فرما، و ما را از عذاب آتش ، نگاه دار . .

۸۷۲.البلد الأمین عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله صحیح البخاری عن أبی هریرة: کانَ رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله یَدعو : اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ مِن عَذابِ القَبرِ، ومِن عَذابِ النّارِ، ومِن فِتنَةِ المَحیا وَالمَماتِ ، ومِن فِتنَةِ المَسیحِ الدَّجّالِ. ⁽¹⁾۸۷۳.سنن الترمذی عن ابن عبّاس عن رسول اللّه صلی الله ع فاطمة علیهاالسلام ـ فی دُعائِها ـ : رَبِّ أستَجیرُکَ مِنَ النّارِ فَأَجِرنی ، رَبِّ أعوذُ بِکَ مِنَ النّارِ فَأَعِذنی . ⁽²⁾۸۷۴.المعجم الکبیر عن عبد اللّه بن مسعود عن رسول اللّه الإمام علیّ علیه السلام : مَنِ استَجارَ مِنَ النّارِ قالَتِ النّارُ : یا رَبِّ أجِر عَبدَکَ مِمَّا استَجارَکَ . ⁽³⁾۸۷۵.المصباح عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله ـ فی عنه علیه السلام ـ فی أحوالِ الآخِرَةِ ـ : وأعظَمُ ما هُنالِکَ بَلِیَّةً نُزولُ الحَمیمِ ، وتَصلیَةُ الجَحیمِ ، وفَوراتُ السَّعیرِ ، وسَوراتُ الزَّفیرِ . لا فَترَةٌ مُریحَةٌ ، ولا دَعَةٌ مُزیحَةٌ ، ولا قُوَّةٌ حاجِزَةٌ ، ولا مَوتَةٌ ناجِزَةٌ ، ولا سِنَةٌ مُسَلِّیَةٌ ، بَینَ أطوارِ المَوتاتِ ، وعَذابِ السّاعاتِ ، إنّا بِاللّه ِ عائِذونَ . ⁽⁴⁾۸۷۶.المصباح عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله ـ فِی عنه علیه السلام ـ مِمّا کانَ یَدعو بِهِ فی قُنوتِ صَلاةِ الوَترِ ـ : یا مَن کَرَّمَنی وشَرَّفَنی ونَعَّمَنی ، أعوذُ بِکَ مِنَ الزَّقّومِ ، وأعوذُ بِکَ مِنَ الحَمیمِ ، وأعوذُ بِکَ مِن مَقیلٍ فِی النّارِ ، بَینَ أطباقِ النّارِ ، فی ظِلالِ النّارِ ، یَومَ النّارِ ، یا رَبَّ النّارِ .

اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ مَقیلاً فِی الجَنَّةِ بَینَ أنهارِها وأشجارِها وثِمارِها ورَیحانِها وخَدَمِها وأزواجِها .

اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ خَیرَ الخَیرِ : رِضوانَکَ وَالجَنَّةَ ، وأعوذُ بِکَ مِن شَرِّ الشَّرِّ :

سَخَطِکَ وَالنّارِ . هذا مَقامُ العائِذِ بِکَ مِنَ النّارِ . ⁽⁵⁾.

۸۷۷.البلد الأمین : صحیح البخاری ـ به نقل از ابو هریره ـ : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله این دعا را فراوان می خواند : بار خدایا ! به تو پناه می برم از عذاب قبر، و از عذاب آتش، و از فتنه زندگی و مرگ، و از فتنه مسیح دجّال. ⁽¹⁾۸۷۸.مُهَج الدعوات عن الإمام علیّ علیه السلام عن رسول فاطمه علیهاالسلام ـ در دعایش ـ : پروردگارا ! در برابر آتش ، از تو حمایت می طلبم، پس مرا حمایت فرما . پروردگارا ! از آتش ، به تو پناه می برم، پس مرا پناه ده .۸۷۹.رجال الکشّی عن سعید بن المسیّب : امام علی علیه السلام : هر که در برابر آتش ، از خداوند حمایت بطلبد ، آتش می گوید: «پروردگارا ! بنده ات را در برابر آنچه از تو حمایت طلبید، حمایت کن» .۸۸۰.مستدرک الوسائل عن النوفلی بإسناده عن رسول اللّه ص امام علی علیه السلام ـ در احوال آخرت ـ : بزرگ ترین بلای آن جا ، پذیرایی شدن با آب جوشان است و در افتادن در دوزخ فروزان و فَوَران های آتش سوزان، و غلیان های شعله های خروشان. نه دَمی آتش فروکش می کند تا آسایشی بیاید و نه رها شدنی در کار است تا رنج بزداید، و نه نیرویی که [عذاب را] باز دارد، و نه مرگی یک باره، و نه اندک خوابی که آرامش بخشد ؛ بلکه با انواع مرگ ها [و شکنجه های مرگ آور] و عذاب های پیاپی ، سپری می شود . ما به خدا پناه می بریم !۸۸۱.وقعة صفّین عن عبد الرحمن بن عبید بن أبی الکنود عن امام علی علیه السلام ـ در دعایی که در قنوت نماز وَتْر می خواند ـ : ای آن که مرا گرامی داشتی و شرافت بخشیدی و نعمتم دادی! از زَقّوم ، به تو پناه می برم و از آب جوشان ، به تو پناه می برم و ـ ای پروردگار آتش ـ ! از خفتن در آتش در میان طبقات آتش ، در سایه های آتش ، در روز آتش ، به تو پناه می برم .

بار خدایا! آسودن در بهشت را در میان جویباران و درختان و میوه ها و گل ها و خدمتکاران و همسران بهشتی ، از تو می خواهم .

بار خدایا ! بهترینِ بهترین ها را که همان خشنودی ات و بهشت است ، از تو می خواهم و از بدترینِ بدها که همان ، خشم تو و آتشت است ، به تو پناه

می برم. اینک در پیشگاه تو ، کسی ایستاده است که از آتش به تو پناه آورده است. .

۸۸۲.نهج البلاغة عن الإمام علیّ علیه السلام : الإمام الحسین علیه السلام : اللّهُمَّ ... أسأَلُکَ فَکاکَ رَقَبَتی مِنَ النّارِ . ⁽¹⁾۸۸۳.إثبات الوصیّة عن الإمام علیّ علیه السلام : الإمام زین العابدین علیه السلام : اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ فَکاکَ رَقَبَتی مِنَ النّارِ . ⁽²⁾۸۸۴.الأمالی للطوسی عن زید بن علیّ عن الإمام زین العاب عنه علیه السلام ـ مِن دُعائِهِ فی صَلاةِ اللَّیلِ ـ : اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ مِن نارٍ تَغَلَّظْتَ بِها عَلی مَن عَصاکَ ، وتَوَعَّدْتَ بِها مَن صَدَفَ ⁽³⁾عَن رِضاکَ ، ومِن نارٍ نورُها ظُلمَةٌ ، وهَیِّنُها ألیمٌ ، وبَعیدُها قَریبٌ ، ومِن نارٍ یَأکُلُ بَعضَها بَعضٌ ، ویَصولُ بَعضُها عَلی بَعضٍ ، ومِن نارٍ تَذَرُ العِظامَ رَمیما ، وتَسقی أهلَها حَمیما ، ومِن نارٍ لا تُبقی عَلی مَن تَضَرَّعَ إلَیها ، ولا تَرحَمُ مَنِ استَعطَفَها ، ولا تَقدِرُ عَلَی التَّخفیفِ عَمَّن خَشَعَ لَها وَاستَسلَمَ إلَیها ، تَلقی سُکّانَها بِأَحَرِّ ما لَدَیها مِن ألیمِ النَّکالِ وشَدیدِ الوَبالِ .

وأعوذُ بِکَ مِن عَقارِبِهَا الفاغِرَةِ أفواهَها ، وحَیّاتِهَا الصّالِقَةِ بِأَنیابِها ، وشَرابِهَا الَّذی یَقطَعُ أمعاءَ وأفئِدَةَ سُکّانِها ، ویَنزِعُ قُلوبَهُم ! و أستَهدیکَ لِما باعَدَ مِنها وأخَّرَ عَنها . ⁽⁴⁾۸۸۵.کنز الفوائد عن الإمام علیّ علیه السلام : الإمام الباقر علیه السلام : اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ بِکِتابِکَ المُنزَلِ وما فیهِ ، وفیهِ اسمُکَ الأَعظَمُ الأَکبَرُ وأسماؤُکَ الحُسنی وما یُخافُ ویُرجی ؛ أن تَجعَلَنی مِن عُتَقائِکَ مِنَ النّارِ . ⁽⁵⁾۸۸۶.نهج البلاغة عن الإمام علیّ علیه السلام : عنه علیه السلام : اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ عافِیَتَکَ فی أُموری کُلِّها ، وأعوذُ بِکَ مِن خِزیِ الدُّنیا وعَذابِ الآخِرَةِ . ⁽⁶⁾.

۸۸۷.العقد الفرید عن الإمام علیّ علیه السلام : امام حسین علیه السلام : بار خدایا ! ... از تو درخواست می کنم که مرا از آتش بِرَهانی.۸۸۸.نهج البلاغة عن الإمام علیّ علیه السلام : امام زین العابدین علیه السلام : بار خدایا ! آزادی ام را از آتش ، از تو درخواست می کنم.۸۸۹.مُهج الدعوات عن الإمام علیّ علیه السلام : امام زین العابدین علیه السلام ـ در دعای نماز شب ـ : بار الها! به تو پناه می برم از آتشی که هر که نافرمانی تو کند ، با آن ، به سختی مجازاتش می کنی و هر که از خشنودی تو دوری گزیند ، بِدان تهدیدش کرده ای ؛ از آتشی که روشنایی اش تاریکی ، اندکش دردناک و دورش نزدیک است ؛ از آتشی که شعله هایش یکدیگر را فرو می بلعند و بر یکدیگر تازیانه می کوبند ؛ از آتشی که استخوان ها را می پوساند و ساکنانش را آب جوشان می نوشاند ؛ از آتشی که نه بر جان کسی که به پایش زاری کند ، دلسوزی می کند، و نه بر کسی که از او خواهش و التماس کند ، رحم می آورد، و نه قادر است که بر کسی که در برابرش خاکساری می کند و سر تسلیم فرود می آورد ، سبک گیرد ؛ بلکه با ساکنان خویش ، با دردناک ترین شکنجه و سخت ترین کیفر برخورد می کند .

و به تو پناه می برم از کژدم های آن [آتش] ، که دهان هایشان را گشوده می دارند ، و از مارهای آن ، که نیش هایشان را به هم می سایند ، و از نوشاک آن ، که دل و روده ساکنانش را تکه تکه می کند و قلبشان را از بیخ بر می کَند! از تو می خواهم که مرا به چیزی ره نمون شوی که از چنین آتشی دور گردانَد و آن را به تأخیر اندازد .۸۹۰.التوحید عن الحصین بن عبد الرحمن عن أبیه عن الإمام امام باقر علیه السلام : بار خدایا! به حقّ کتاب آسمانی ات و آنچه در آن است ـ از جمله : شکوهمندترین و بزرگ ترین نامت و دیگر نام های نیکویت و مایه های بیم و امید ـ ، از تو درخواست می کنم که مرا در شمار آزاد شدگانت از آتش قرار دهی.۸۹۱.نهج البلاغة عن الإمام علیّ علیه السلام ـ مِن خُ امام باقر علیه السلام : بار خدایا! عافیت تو را در همه کارهایم ، از تو می خواهم و از خواری در دنیا و عذاب آخرت ، به تو پناه می برم. .

۸۹۲.شرح نهج البلاغة عن الإمام علیّ علیه السلام ـ فِ عنه علیه السلام : اللّهُمَّ ارفَع ظَنّی صاعِدا ، ولا تُطمِع فِیَّ عَدُوّا ولا حاسِدا ، وَاحفَظنی قائِما وقاعِدا ویَقظانا وراقِدا ، اللّهُمَّ اغفِر لی وَارحَمنی وَاهدِنی سَبیلَکَ الأَقوَمَ ، وقِنی حَرَّ جَهَنَّمَ . ⁽¹⁾۸۹۳.شرح نهج البلاغة عن الإمام علیّ علیه السلام ـ أی الإمام الصادق علیه السلام : اللّهُمَّ فُکَّنی مِنَ النّارِ . ⁽²⁾۸۹۴.نهج البلاغة عن الإمام علیّ علیه السلام : عنه علیه السلام : اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ بِعَزائِمِ مَغفِرَتِکَ ، وبِواجِبِ رَحمَتِکَ ، السَّلامَةَ مِن کُلِّ إثمٍ ، وَالغَنیمَةَ مِن کُلِّ بِرٍّ ، وَالفَوزَ بِالجِنَّةِ ، وَالنَّجاةَ مِنَ النّارِ . ⁽³⁾۸۹۵.مصباح المتهجّد عن الإمام الصادق علیه السلام ـ ف عنه علیه السلام : اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ مِنَ النِّسیانِ وَالکَسَلِ وَالتَّوانی فی طاعَتِکَ ، ومِن عِقابِکَ الأَدنی وعَذابِکَ الأَکبَرِ . ⁽⁴⁾۸۹۶.کامل الزیارات عن أبی سعید المدائنی : عنه علیه السلام : إنَّ القُرآنَ لا یُقرَأُ هَذرَمَةً ⁽⁵⁾، ولکِن یُرَتَّلُ تَرتیلاً ، فَإِذا مَرَرتَ بِآیَةٍ فیها ذِکرُ الجَنَّةِ فَقِف عِندَها وسَلِ اللّه َ عز و جل الجَنَّةَ ، وإذا مَرَرتَ بِآیَةٍ فیها ذِکرُ النّارِ فَقِف عِندَها وتَعَوَّذ بِاللّه ِ مِنَ النّارِ . ⁽⁶⁾۸۹۷.فلاح السائل عن الإمام علیّ علیه السلام ـ مِن دُ عنه علیه السلام : تَدعو فی أعقابِ الصَّلَواتِ الفَرائِضِ بِهذِهِ الأَدعِیَةِ : اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ بَراءَةً مِنَ النّارِ فَاکتُب لَنا بَراءَتَنا ، وفی جَهَنَّمَ فَلا تَجعَلنا ، وفی عَذابِکَ

وهوانِکَ فَلا تَبتَلِنا ، ومِنَ الضَّریعِ وَالزَّقّومِ فَلا تُطعِمنا ، ومَعَ الشَّیاطینِ فِی النّارِ فَلا تَجمَعنا ، وعَلی وُجوهِنا فَلا تَکبُبنا ، ومِن ثِیابِ النّارِ وسَرابیلِ القَطِرانِ فَلا تُلبِسنا ، ومِن کُلِّ سوءٍ لا إلهَ إلّا أنتَ یَومَ القِیامَةِ فَنَجِّنا . ⁽⁷⁾.

۸۹۸.البلد الأمین عن الإمام علیّ علیه السلام : امام باقر علیه السلام : بار خدایا ! گمان مرا بالا بِبَر ، ⁽¹⁾طمع هیچ دشمنی و حسودی را بر من مَیَنگیز و مرا ، ایستاده باشم یا نشسته، بیدار باشم یا خفته ، [در همه حال ]محافظت فرما. بار خدایا ! مرا بیامرز و بر من رحم آور، به درست ترین راهت راه نمایی ام کن، و از گرمای جهنّم نگاهم دار.۸۹۹.جمال الاُسبوع عن عبد اللّه بن عطاء عن الإمام البا امام صادق علیه السلام : بار خدایا! مرا از آتش بِرَهان.۹۰۰.فلاح السائل عن فاطمة علیهاالسلام ـ مِن دُعائِها امام صادق علیه السلام : بار خدایا! به حقّ موجبات آمرزشت و به رحمت واجب گشته ات [بر خویش] ، از تو می خواهم که مرا از هر گناهی به سلامت داری، از هر نیکی [و طاعتی ]بهره مند سازی ، به بهشت نائل گردانی و از آتش برهانی .۹۰۱.فلاح السائل عن فاطمة علیهاالسلام ـ مِن دُعائِها امام صادق علیه السلام : بار خدایا! از فراموشی و تنبلی و سستی در طاعتت ، و از کیفر نزدیکت و از عذاب بزرگ ترت ، به تو پناه می برم .۹۰۲.کامل الزیارات عن أبی سعید المدائنی : امام صادق علیه السلام : قرآن را نباید تند تند خواند ؛ بلکه باید شمرده و با درنگ ، تلاوت کرد . هر گاه به آیه ای رسیدی که در آن از بهشت یاد شده است ، لختی [از تلاوت ]دست نگه دار و از خداوند عز و جل بهشت را بخواه، و هر گاه به آیه ای رسیدی که در آن از دوزخ یاد شده است ، لختی دست نگه دار و از آتش به خدا پناه ببر .۹۰۳.الإقبال عن الإمام الحسین علیه السلام ـ مِن دُعا امام صادق علیه السلام : در تعقیبات نمازهای واجب ، این دعا را می خوانی: «بار خدایا! به حقّ محمّد و خاندان محمّد ، خلاصی از آتش را از تو می خواهم . پس خلاصیِ ما را برایمان بنویس، در دوزخ قرارمان مده، به عذاب و تحقیرت

گرفتارمان مساز، از [خوراک دوزخیان ، یعنی] خارِ تر و زقّوم به ما مخوران، ما را در آتش با اهریمنان گرد میاور، در آتش سرنگونمان مکن، از جامه های آتش و پوشش های قَطرانی بر ما مپوشان، و از هر گونه گزند و بدی ای در روز قیامت ـ ای که معبودی جز تو نیست ـ نجاتمان بخش» . .

۹۰۴.تحف العقول عن الإمام زین العابدین علیه السلام : الإمام الکاظم علیه السلام : اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وَارحَمنا وأعتِقنا مِنَ النّارِ . ⁽¹⁾۹۰۵.الصحیفة السجّادیّة عن الإمام زین العابدین علیه ال عنه علیه السلام : اَللّهُمَّ . . . و أستَجیرُ بِکَ مِن جَمیعِ عَذابِکَ فَأَجِرنی . ⁽²⁾۹۰۶.الصحیفة السجّادیّة عن الإمام زین العابدین علیه ال الکافی عن زیاد بن مروان : کانَ أبُو الحَسَنِ علیه السلام یَقولُ فی سُجودِهِ : أعوذُ بِکَ مِن نارٍ حَرُّها لا یُطفَأُ ، وأعوذُ بِکَ مِن نارٍ جَدیدُها لا یُبلی ، وأعوذُ بِکَ مِن نارٍ عَطشانُها لا یُروی ، وأعوذُ بِکَ مِن نارٍ مَسلوبُها لا یُکسی . ⁽³⁾۹۰۷.الکافی عن أبی حمزة الثمالی عن الإمام الباقر علیه الإمام الرضا علیه السلام : اللّهُمَّ أجِرنی مِن عَذابِکَ ومِن سَخَطِکَ . ⁽⁴⁾۹۰۸.فلاح السائل عن الإمام الباقر علیه السلام ـ مِمّ عنه علیه السلام : مَن تَعَوَّذَ بِاللّه ِ مِنَ النّارِ ولَم یَترُکِ الشَّهَواتِ فَقَدِ استَهزَأَ بِنَفسِهِ . ⁽⁵⁾۴ / ۳الاِستِغاثَةُ مِنَ النّارِالکتاب«قُلْ إِنِّی أَخَافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذَابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ» . ⁽⁶⁾

.

۴ / ۳ فریادخواهی از آتش

۹۱۳.جمال الاُسبوع عن أبان عن الإمام الصادق علیه السلا امام کاظم علیه السلام : بار خدایا! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و بر ما رحمت آور و از آتش ، آزادمان گردان .۹۱۴.الدروع الواقیة عن الإمام الصادق علیه السلام ـ ف امام کاظم علیه السلام : بار خدایا!... از همه عذاب هایت به تو پناه می آورم ، پس پناهم ده.۹۱۵.بحار الأنوار عن الإمام الصادق علیه السلام : الکافی ـ به نقل از زیاد بن مروان ـ : امام کاظم علیه السلام در سجودش می فرمود : از آتشی که حرارتش فروکش نمی کند ، به تو پناه می برم . از آتشی که دمادم تازه است و کهنه نمی شود ، به تو پناه می برم . از آتشی که تشنه اش هرگز سیراب نمی شود ، به تو پناه می برم . و از آتشی که برهنه اش پوشانده نمی شود ، به تو پناه می برم.۹۱۶.الإقبال عن أبی بصیر عن الإمام الصادق علیه السلام امام رضا علیه السلام : بار خدایا! مرا از عذابت و از ناخشنودی ات ، در پناه خویش بدار .۹۱۷.الکافی عن هلقام بن أبی هلقام : امام رضا علیه السلام : کسی که از آتش به خدا پناه بَرَد ، ولی از هوس ها دست بر ندارد ، در واقع ، خود را مسخره کرده است.۴ / ۳فریادخواهی از آتشقرآن«بگو: اگر پروردگارم را نافرمانی کنم ، از عذاب روزی بزرگ می ترسم».

.

الحدیث۹۲۳.الدعوات : الإمام علیّ علیه السلام : إلهی ! إن أخَذتَنی بِجُرمی أخَذتُکَ بِعَفوِکَ ، وإن أخَذتَنی بِذُنوبی أخَذتُکَ بِمَغفِرَتِکَ ، وإن أدخَلتَنِی النّارَ أعلَمتُ أهلَها أنّی اُحِبُّکَ . ⁽¹⁾۹۲۴.المصباح عن ابن عبّاس یرفعه : عنه علیه السلام : آهٍ مِن نارٍ تُنضِجُ الأَکبادَ وَالکُلی ! آهٍ مِن نارٍ نَزّاعَةٍ لِلشَّوی ! آهٍ مِن غَمرَةٍ مِن مُلهَباتٍ لَظی ! ⁽²⁾۹۲۵.المصباح : عنه علیه السلام ـ فِی الدُّعاءِ المَعروفِ بِدُعاءِ کُمَیلٍ ـ : أفَتُراکَ سُبحانَکَ یا إلهی وبِحَمدِکَ ، تَسمَعُ فیها صَوتَ عَبدٍ مُسلِمٍ سُجِنَ فیها بِمُخالَفَتِهِ ، وذاقَ طَعمَ عَذابِها بِمَعصِیَتِهِ ، وحُبِسَ بَینَ أطباقِها بِجُرمِهِ وجَریرَتِهِ ، وهُوَ یَضِجُّ إلَیکَ ضَجیحَ مُؤَمِّلٍ لِرَحمَتِکَ ، ویُنادیکَ بِلِسانِ أهلِ تَوحیدِکَ ، ویَتَوَسَّلُ إلَیکَ بِرُبوبِیَّتِکَ ، یا مَولایَ ! فَکَیفَ یَبقی فِی العَذابِ وهُوَ یَرجو ما سَلَفَ مِن حِلمِکَ ؟! أم کَیفَ تُؤلِمُهُ النّارُ وهُوَ یَأمُلُ فَضلَکَ ورَحمَتَکَ ؟! أم کَیفَ یُحرِقُهُ لَهیبُها وأنتَ تَسمَعُ صَوتَهُ وتَری مَکانَهُ ؟! أم کَیفَ یَشتَمِلُ عَلَیهِ زَفیرُها وأنتَ تَعلَمُ ضَعفَهُ ؟! أم کَیفَ یَتَغَلغَلُ بَینَ أطباقِها وأنتَ تَعلَمُ صِدقَهُ ؟! أم کَیفَ تَزجُرُهُ زَبانِیَتُها وهُوَ یُنادیکَ یا رَبَّهُ ؟! أم کَیفَ تُنزِلُهُ فیها وهُوَ یَرجو فَضلَکَ فی عِتقِهِ مِنها فَتَترُکُهُ ؟! هَیهاتَ ، ما ذلِکَ الظَّنُّ بِکَ ، ولَا المَعروفُ مِن فَضلِکَ ، ولا مُشبِهٌ لِما عامَلتَ بِهِ المُوَحِّدینَ مِن بِرِّکَ وإحسانِکَ . ⁽³⁾۹۲۶.کنز العمّال عن أنس عن رسول اللّه صلی الله علیه و عنه علیه السلام ـ أیضا ـ : یا کَریمُ یا رَبِّ ، وأنتَ تَعلَمُ ضَعفی عَن قَلیلٍ مِن بَلاءِ الدُّنیا وعُقوباتِها ، وما یَجری فیها مِنَ المَکارِهِ عَلی أهلِها! عَلی أنَّ ذلِکَ بَلاءٌ ومَکروهٌ قَلیلٌ

مَکثُهُ ، یَسیرٌ بَقاؤُهُ ، قَصیرٌ مُدَّتُهُ ، فَکَیفَ احتِمالی لِبَلاءِ الآخِرَةِ وجَلیلِ وُقوعِ المَکارِهِ فیها ! وهُوَ بَلاءٌ تَطولُ مُدَّتُهُ ، وَیَدومُ مَقامُهُ ، ولا یُخَفَّفُ عَن أهلِهِ ؛ لِأَنَّهُ لا یَکونُ إلّا عَن غَضَبِکَ وَانتِقامِکَ وَسَخَطِکَ . ⁽⁴⁾.

حدیث۹۲۸.الکافی عن محمّد بن عیسی بإسناده عن الصالحین علیهم ( ـ فی ذِکرِ أعمالِ العَشرِ الأَواخِرِ مِن شَهرِ رَ ) امام علی علیه السلام : خداوندا! اگر تو مرا در باره جرمم به پرسش گیری، من درباره گذشتت تو را به پرسش می گیرم و اگر تو مرا در باره گناهانم به پرسش گیری، من در باره آمرزشت ، تو را به پرسش می گیرم و اگر وارد آتشم کنی ، به اهل آتش اعلام می کنم که دوستت دارم .۹۲۹.الإمام الباقر علیه السلام : امام علی علیه السلام : آه از آتشی که جگرها و کلیه ها را می پزد ! آه از آتشی که پوست سر و اندام را بر می کَنَد ! آه از فرو رفتن در شعله های سرکش!۹۳۰.الإمام الصادق علیه السلام ـ لِأَبی هارونَ المَک امام علی علیه السلام ـ در دعای معروف به دعای کمیل ـ : آیا به راستی ، به تو چنین گمانی می رود ـ ای معبود پاک و ستودنیِ من ـ که در دوزخ ، صدای بنده مسلمانی را بشنوی که بر اثر مخالفتش ، در آن جا زندانی شده و به سبب نافرمانی اش ، طعم عذاب را چشیده و به واسطه جرم و جنایتش ، در میان طبقات آن محبوس گشته و با ضجّه امیدوار به رحمت تو، به درگاهت ضجّه می زند و به زبان آنان که تو را به یکتایی پرستیده اند ، تو را می خواند و به ربوبیّتت به تو توسّل می جوید؟! آقای من! [چنین کسی] چگونه در عذاب بماند ، در حالی که به بردباریِ ازلی تو امید دارد ؟! یا چگونه آتش ، او را به درد آورَد ، در حالی که به بخشایش و مهر تو آرزومند است ؟! یا چگونه زبانه های آتش ، بسوزانندش ، در حالی که تو بانگ او را می شنوی و جایش را می بینی ؟! یا چگونه شعله سرکش آتش ، او را فرا گیرد ، در حالی که تو خود می دانی که او ناتوان است ؟! یا چگونه در میان طبقات دوزخ غوطه ور شود ، در حالی که از راستگوییِ او آگاهی ؟! یا چگونه دوزخبانان بر او نهیب زنند ، در حالی که او تو را با فریاد «یا ربّ !» می خواند ؟! یا چگونه او را در آتش جای دهی و او امید دارد که به فضل و بخشایش خود ، از آن برهانی اش ؛ ولی تو در آن رهایش سازی؟!

هرگز! چنین گمانی به تو نمی رود و این گونه رفتاری ، با لطف و بخشایش شناخته شده ات نمی سازد و به نیکی و احسانی که هماره با یکتاپرستان کرده ای ، نمی ماند !۹۳۱.عنه علیه السلام : امام علی علیه السلام ـ در دعای کمیل ـ : کریما! پروردگارا ! تو خود می دانی که در برابر اندکْ بلای دنیا و کیفرهای دنیایی و ناملایماتی که بر اهل آن می گذرد ، چه سان

ناتوانم . این ، در حالی است که این بلا و ناملایمات ، درنگش اندک و ماندگاری اش ناچیز و مدّتش کوتاه است . پس چگونه بتوانم بلای آخرت و ناملایمات بزرگ آن را تاب آورم ، در حالی که آن بلا مدّتش طولانی و ماندگاری اش دیرپاست و با اهل آن ، مدارا نمی شود ؛ چرا که آن بلا ، جز از خشم و انتقام و ناخشنودی تو بر نمی خیزد؟! .

۹۳۲.عنه علیه السلام : الإمام زین العابدین علیه السلام ـ فِی الدُّعاءِ ـ أَسأَلُکَ اللّهُمَّ بِالمَخزونِ مِن أسمائِکَ ، وبِما وارَتهُ الحُجُبُ مِن بَهائِکَ ، إلّا رَحِمتَ هذِهِ النَّفسَ الجَزوعَةَ ، وهذِهِ الرُّمَّةَ الهَلوعَةَ ، الَّتی لا تَستَطیعُ حَرَّ شَمسِکَ ، فَکَیفَ تَستَطیعُ حَرَّ نارِکَ ؟! وَالَّتی لا تَستَطیعُ صَوتَ رَعدِکَ ، فَکَیفَ تَستَطیعُ صَوتَ غَضَبِکَ ؟! ⁽¹⁾۹۳۳.تأویل الآیات الظاهرة عن إسماعیل بن عمّار : عنه علیه السلام : إلهی وسَیِّدی ! وعِزَّتِکَ وجَلالِکَ ، لَئِن طالَبتَنی بِذُنوبی لَاُطالِبَنَّکَ بِعَفوِکَ ، ولَئِن طالَبتَنی بِلُؤمی لَاُطالِبَنَّکَ بِکَرَمِکَ ، ولَئِن أدخَلتَنِی النّارَ لَاُخبِرَنَّ أهلَ النّارِ بِحُبّی لَکَ .

إلهی وسَیِّدی ! إن کُنتَ لا تَغفِرُ إلّا لِأَولِیائِکَ وأهلِ طاعَتِکَ ، فَإِلی مَن یَفزَعُ المُذنِبونَ ؟! وإن کُنتَ لا تُکرِمُ إلّا أهلَ الوَفاءِ بِکَ ، فَبِمَن یَستَغیثُ المُسیؤونَ ؟!

إلهی ! إن أدخَلتَنِی النّارَ فَفی ذلِکَ سُرورُ عَدُوِّکَ ، وإن أدخَلتَنِی الجَنَّةَ فَفی ذلِکَ سُرورُ نَبِیِّکَ ، وأنا وَاللّه ِ أعلَمُ أنَّ سُرورَ نَبِیِّکَ أحَبُّ إلَیکَ مِن سُرورِ عَدُوِّکَ . ⁽²⁾۹۳۴.الإمام الصادق علیه السلام : عنه علیه السلام ـ فی مُناجاةٍ لَهُ ـ : سَیِّدی ! ألِضَربِ المَقامِعِ خَلَقتَ أعضائی ؟! أم لِشُربِ الحَمیمِ خَلَقتَ أمعائی! ⁽³⁾۹۳۵.عنه علیه السلام : عنه علیه السلام : إلهی ! أتُحرِقُ بِالنّارِ وَجهی وکانَ لَکَ مُصَلِّیا ؟ إلهی ! أتُحرِقُ بِالنّارِ عَینی وکانَت مِن خَوفِکَ باکِیَةً ؟ إلهی ! أتُحرِقُ بِالنّارِ لِسانی وکانَ لِلقُرآنِ تالِیا ؟ إلهی ! أتُحرِقُ بِالنّارِ قَلبی وکانَ لَکَ مُحِبّا ؟ إلهی ! أتُحرِقُ بِالنّارِ جِسمی وکانَ لَکَ خاشِعا ؟ إلهی ! أتُحرِقُ بِالنّارِ أرکانی وکانَت لَکَ رُکَّعا سُجَّدا ؟! ⁽⁴⁾.

۹۳۶.عنه علیه السلام : امام زین العابدین علیه السلام ـ در دعا ـ : بار الها! به حقّ آن نامِ نهانت، و به آن شکوه و روشنایی ات که پرده ها آن را فرو پوشانده اند ، از تو درخواست می کنم که بر این جانِ بی تاب و بر این پیکر ناشکیبا رحم آوری که حتّی تاب گرمای آفتاب تو را ندارد . پس چه سان بتواند گرمای آتش تو را تاب آورد ؟! پیکری که تحمّل بانگ آذرخش تو را ندارد، چگونه تحمّل بانگ خشم تو را داشته باشد ؟!۹۳۷.عنه علیه السلام : امام زین العابدین علیه السلام : خداوندا و سَرورا! به عزّت و جلالت سوگند ، اگر تو در پیِ گناه من باشی ، من در پیِ گذشت تو خواهم بود و اگر تو در پیِ سرزنش من باشی ، من در پیِ کَرَم تو خواهم بود و اگر مرا وارد آتش کنی ، علاقه ام را به تو ، به اهل آتش اعلام می کنم .

خداوندا و سَرورا! اگر تو جز دوستان و اهل طاعتت را نیامرزی ، گناهکاران ، فریادشان را پیش چه کسی ببرند؟ و اگر تو جز وفاداران را گرامی نداری ، بدکاران به چه کسی پناه ببرند؟

خداوندا! اگر مرا وارد آتش کنی ، این ، [مایه] خوش حالی دشمنت خواهد شد ، و اگر مرا وارد بهشت کنی ، [مایه] خوش حالی پیامبرت خواهد شد . به خدا سوگند ، من می دانم که خوش حالی پیامبرت ، برایت دوست داشتنی تر از خوش حالیِ دشمنت است .۹۳۸.مشکاة الأنوار : امام زین العابدین علیه السلام ـ در یکی از مناجات هایش ـ : سَرورم! آیا اندام های مرا برای کوبیدن با گرزها آفریده ای ؟! یا معده و روده هایم را برای نوشیدن آب جوشان خلق کرده ای ؟!۹۳۹.الإمام علیّ علیه السلام ـ لِرَجُلٍ مِن بَنی سَع امام زین العابدین علیه السلام : معبود من! آیا رخسار مرا که برای تو نماز گزارده است ،

در آتش می سوزانی؟! معبود من! آیا چشم مرا که از ترس تو گریان بوده است ، با آتش می سوزانی؟! معبود من! آیا زبان مرا که قرآن تلاوت کرده است ، با آتش می سوزانی؟! معبود من! آیا قلب مرا که عاشق و دوستدار تو بوده است ، با آتش می سوزانی؟! معبود من! آیا جسم مرا که در برابر تو خاکسار بوده است ، در آتش می سوزنی؟! معبود من! آیا اعضای بدن مرا که در پیشگاه تو رکوع و سجود می کرده است ، با آتش می سوزانی؟! .

۹۴۰.عنه علیه السلام : عنه علیه السلام ـ مِن دُعائِهِ فِی الصَّلاةِ عَلی حَمَلَةِ العَرشِ ـ : اللّهُمَّ ... فَصَلِّ عَلَیهِم وعَلَی المَلائِکَةِ الَّذینَ مِن دونِهِم ؛ مِن سُکّانِ سَماواتِکَ ، وأهلِ الأَمانَةِ عَلی رِسالاتِکَ ، وَالَّذینَ لا تَدخُلُهُم سَأمَةٌ مِن دُؤوبٍ ، ولا إعیاءُ مِن لُغوبٍ ، ولا فُتورٌ ، ولا تَشغَلُهُم عَن تَسبیحِکَ الشَّهَواتُ ، ولا یَقطَعُهُم عَن تَعظیمِکَ سَهوُ الغَفَلاتِ ، الخُشَّعُ الأَبصارِ فَلا یَرومونَ النَّظَرَ إلَیکَ ، النَّواکِسُ الأَذقانِ ⁽¹⁾الَّذینَ قَد طالَت رَغبَتُهُم فیما لَدَیکَ ، المُستَهتَرونَ بِذِکرِ آلائِکَ ، وَالمُتَواضِعونَ دونَ عَظَمَتِکَ وجَلالِ کِبرِیائِکَ ، وَالّذینَ یَقولونَ إذا نَظَروا إلی جَهَنَّمَ تَزفِرُ عَلی أهلِ مَعصِیَتِکَ : سُبحانَکَ ! ما عَبَدناکَ حَقَّ عِبادَتِکَ . ⁽²⁾.

۹۴۱.الکافی عن محمّد بن عذافر : امام زین العابدین علیه السلام ـ در دعا برای درود فرستادن بر فرشتگان حامل عرش الهی ـ : بار خدایا ! درود فرست بر آنان و بر فرشتگانی که فروتر از آنان اند و در آسمان های تو جای دارند و امانتداران پیام های تو اند ؛ همانان که هر چه بکوشند ، بیزاری به آنان راه نمی یابد و هر اندازه رنج برند ، خستگی و سستی نمی گیرند . نه خواهشی دارند که آنها را از ذکر تسبیح تو باز دارد، و نه سهو و غفلتی که از بزرگداشت تو مانعشان شود. [از هیبت تو ،] دیدگانْ فرو هشته اند و به تو نمی نگرند، و چانه ها فرو داشته اند [و سر به زیرند] ؛ همانان که آنچه را از نزد تو باشد ، بسی خواهان اند، به یاد کردن از نعمت های تو آزمندند، و در برابر بزرگیِ تو و شکوه کبریای تو خاکسارند ؛ همانان که هر گاه به جهنّم می نگرند ـ که بر نافرمانان از تو نهیب می زند ـ ، می گویند: «پاکا تو! ما تو را چنان که شایسته بندگیِ توست ، بندگی نکردیم» . .

الفصل الخامِسُ: مُواصَفاتِ جَهَنَّمَ۵ / ۱أبوابُ جَهَنَّمَ وطَبَقاتُهاالکتاب«وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِینَ * لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَ بٍ لِّکُلِّ بَابٍ مِّنْهُمْ جُزْءٌ مَّقْسُومٌ» . ⁽¹⁾

«وَ سِیقَ الَّذِینَ کَفَرُواْ إِلَی جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّی إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَ بُهَاوَ قَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِّنکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ ءَایَاتِ رَبِّکُمْ وَ یُنذِرُونَکُمْ لِقَاءَ یَوْمِکُمْ هَـذَا قَالُواْ بَلَی وَ لَـکِنْ حَقَّتْ کَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَی الْکَافِرِینَ * قِیلَ ادْخُلُواْ أَبْوَ بَ جَهَنَّمَ خَالِدِینَ فِیهَا فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ» . ⁽²⁾

الحدیث۹۴۹.الإمام علیّ علیه السلام ـ لِنَوفٍ البِکالِیِّ ـ رسول اللّه صلی الله علیه و آله : إنَّ لِلنّارِ سَبعَةَ أبوابٍ . ⁽³⁾.

فصل پنجم : ویژگی های جهنّم

۵ / ۱ درهای جهنّم و طبقه های آن

فصل پنجم : ویژگی های جهنّم۵ / ۱درهای جهنّم و طبقه های آنقرآن«و قطعا وعده گاه همه آنان ، جهنّم است که هفت در دارد و از هر دری ، بخشی معیّن از آنان [وارد می شوند]» .

«و کسانی که کافر شده اند، گروه گروه به سوی جهنّم رانده می شوند تا این که بِدان می رسند ، درهای آن گشوده می گردد و نگهبانانش به آنان می گویند: «مگر فرستادگانی از خودتان بر شما نیامدند که آیات پروردگارتان را بر شما بخوانند و شما را به دیدار چنین روزی هشدار دهند؟». می گویند: «چرا»؛ ولی فرمان عذاب ، بر کافران ، واجب آمد. و گفته می شود: «از درهای دوزخ وارد شوید . جاودانه در آن بمانید». وه ، که چه بد جایی است جای سرکشان !» .

حدیث۹۵۷.عنه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : آتش، هفت در دارد.

.

۹۵۸.الإمام الصادق علیه السلام ـ لَمّا سُئِلَ عَنِ ا البعث والنشور عن الخلیل بن مرّة : إنَّ رَسولَ اللّه ِ صلی الله علیه و آله کانَ لا یَنامُ حَتّی یَقرَأَ «تَبارَکَ» و«حم» السَّجدَةَ ، وقالَ : الحَوامیمُ سَبعٌ، وأبوابُ جَهَنَّمَ سَبعٌ : جَهَنَّمُ ، وَالحُطَمَةُ ، ولَظی، وسَعیرٌ، وسَقَرُ ، وَالهاوِیَةُ ، وَالجَحیمُ . قالَ : یَجیءُ کُلٌّ «حم» مِنها یَومَ القِیامَةِ ـ أحسَبُهُ قالَ : ـ تَقِفُ عَلی بابٍ مِن هذِهِ الأَبوابِ فَتَقولُ : «اللّهُمَّ لا یَدخُلُ هذا البابَ مَن کانَ یُؤمِنُ بی ویَقرَؤُنی» . ⁽¹⁾۹۵۹.کمال الدین عن داوود بن فرقد : الخصال عن ابن عبّاس عن الإمام علیّ علیه السلام ـ حینَ سَألَهُ الیَهودیُّ : فَمَا السَّبعَةُ؟ ـ قالَ : سَبعَةُ أبوابِ النّارِ مُتَطابِقاتٌ . قالَ : فَمَا الثَّمانِیَةُ ؟ قالَ : ثَمانِیَةُ أبوابِ الجَنَّةِ . ⁽²⁾۹۶۰.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : الإمام علیّ علیه السلام : أبوابُ النّارِ بَعضُها فَوقَ بَعضٍ، یُبدَأُ بِالأَسفَلِ فَیُملَأُ فَهُوَ أسفَلُ سافِلینَ ، ثُمَّ الَّذی یَلیهِ، ثُمَّ الَّذی یَلیهِ ، حَتّی یُملَأَ النّارُ . ⁽³⁾۹۶۱.عنه صلی الله علیه و آله : الزهد لابن حنبل عن حطان بن عبداللّه : قالَ عَلِیٌّ علیه السلام : أتَدرونَ کَیفَ أبوابُ جَهَنَّمَ؟ قالَ : قُلنا : کَنَحوِ هذِهِ الأَبوابِ . قالَ : لا، ولکِنَّها هکَذا ـ ووَضَعَ یَدَهُ فَوقَ ، وبَسَطَ أبو عَمرٍو ⁽⁴⁾یَدَهُ عَلی یَدِهِ ـ . ⁽⁵⁾۹۶۲.عنه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : لِجَهَنَّمَ سَبعَةُ أبوابٍ ؛ بابٌ مِنها لِمَن سَلَّ السَّیفَ عَلی أُمَّتی . ⁽⁶⁾.

۹۶۳.الدرّ المنثور عن عائشة عن رسول اللّه صلی الله علی البعث و النشور ـ به نقل از خلیل بن مُرّه ـ : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نمی خوابید ، مگر آن که [سوره های] ملک و سجده را می خواند. ایشان فرمود : «حامیم ها ، هفت تا هستند و درهای جهنّم نیز هفت تا: جهنّم، آتشِ خرد کننده، آتش زبانه زننده، آتش فروزان، دوزخ، سیاه چال، مغاک آتشین» .

نیز فرمود: «در روز رستاخیز ، هر یک از این حامیم ها می آید» و به گمانم فرمود : «و جلوی یکی از این درها می ایستد و می گوید: بار خدایا! کسی که به من ایمان داشته و مرا تلاوت می کرده است ، از این در وارد نشود» .۹۶۴.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : الخصال ـ به نقل از ابن عبّاس ، در بیان گفتگوی امام علی علیه السلام با مرد یهودی ـ : پرسید : آن هفت تا ، کدام اند؟

فرمود: «هفت درِ آتش که روی هم نهاده شده اند» .

پرسید: آن هشت چیست؟

فرمود: «هشت درِ بهشت» .۹۶۵.الإمام الصادق علیه السلام : امام علی علیه السلام : درهای دوزخ ، یکی بر روی دیگری است که از پایین ترین ـ که همان اسفلُ السافلین است ـ آغاز می شود و پر می گردد . سپس نوبت دیگری می رسد و سپس دیگری ، تا آن که دوزخ [از دوزخیان] پر می شود .۹۶۶.عنه علیه السلام : الزهد ، ابن حنبل ـ به نقل از حطان بن عبد اللّه ـ : علی علیه السلام فرمود: «آیا می دانید درهای جهنّم چگونه است؟» .

گفتیم : مانند همین درها.

فرمود: «نه ؛ بلکه آنها چنین اند» و دستش را بالا گرفت و ابو عمرو دستش را بالای دست ایشان قرار داد [یعنی بر روی هم اند] .۹۶۷.عنه علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : جهنّم ، هفت در دارد که یکی از آنها برای [ورود] کسی است که بر روی امّت من ، شمشیر بکشد. .

۹۶۸.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله : لِلنّارِ بابٌ لا یَدخُلُ مِنهُ إلّا مَن شَفی غَیظَهُ بِسَخَطِ اللّه ِ عز و جل . ⁽¹⁾۹۶۹.عنه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله : لَمّا اُسرِیَ بی إلَی السَّماءِ قالَ لی جَبرَئیلُ علیه السلام : قَد اُمِرتُ بِعَرضِ الجَنَّةِ وَالنّارِ عَلَیکَ . قالَ : فَرَأَیتُ الجَنَّةَ وما فیها مِنَ النَّعیمِ ، ورَأَیتُ النّارَ وما فیها مِن عَذابٍ ألیمٍ ...

ثُمَّ رَأَیتُ أبوابَ جَهَنَّمَ ، فَإِذا عَلَی البابِ الأَوَّلِ مِنها مَکتوبٌ ثَلاثُ کَلِماتٍ ، وهِیَ : مَن رَجا اللّه َ تَعالی سَعِدَ ، ومَن خافَ اللّه َ تَعالی أمِنَ ، وَالهالِکُ المَغرورُ مَن رَجا غَیرَ اللّه ِ وخافَ سِواهُ .

وعَلَی البابِ الثّانی مَکتوبٌ ثَلاثُ کَلِماتٍ : مَن أرادَ أن لا یَکونَ عُریانا یَومَ القِیامَةِ فَلیَکسُ الجُلودَ العارِیَةَ فِی الدُّنیا ، ومَن أرادَ أن لا یَکونَ عَطشانا یَومَ العَطَشِ فَلیَسقِ العَطشانَ فِی الدُّنیا ، ومَن أرادَ أن لا یَکونَ جائِعا فِی القِیامَةِ فَلیُطعِمِ البُطونَ الجائِعَةَ فِی الدُّنیا .

وعَلَی البابِ الثالِثِ مَکتوبٌ ثَلاثُ کَلِماتٍ : لَعَنَ اللّه ُ الکاذِبینَ ، لَعَنَ اللّه ُ الباخِلینَ ، لَعَنَ اللّه ُ الظّالِمینَ .

وعَلَی البابِ الرّابِعِ مَکتوبٌ ثَلاثُ کَلِماتٍ : أذَلَّ اللّه ُ مَن أهانَ الإِسلامَ ، أذَلَّ اللّه ُ مَن أهانَ أهلَ بَیتِ النَّبِیِّ ، لَعَنَ اللّه ُ مَن أعانَ الظّالِمینَ عَلی ظُلمِ المَخلوقینَ .

وعَلَی البابِ الخامِسِ مَکتوبٌ ثَلاثُ کَلِماتٍ : لا تَتَّبِعِ الهَوی فَإِنَّ الهَوی مُجانِبُ الإیمانِ ، ولا تُکثِر مَنطِقَکَ فیما لا یَعنیکَ فَتَقنُطُ مِن رَحمَةِ اللّه ِ تَعالی ، ولا تَکُن عَونا لِلظّالِمینَ .

وعَلَی البابِ السّادِسِ مَکتوبٌ : أنَا حَرامٌ عَلی المُتَهَجِّدینَ ، أنَا حَرامٌ عَلَی المُتَصَدِّقینَ ، أنَا حَرامٌ عَلَی الصّائِمینَ .

وعَلَی البابِ السّابِعِ مَکتوبٌ ثَلاثُ کَلِماتٍ : حاسِبوا أنفُسَکُم قَبلَ أن تُحاسَبوا ، وَبِّخوا أنفُسَکُم قَبلَ أن تُوَبَّخوا ، اُدعُوا اللّه َ عز و جل قَبلَ أن تَرِدوا عَلَیهِ ولا تَقدِرونَ عَلی ذلِکَ . ⁽²⁾.

۹۷۰.فاطمة علیهاالسلام ـ فی الدُّعاءِ ـ : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : آتش ، دری دارد که از آن وارد نمی شود ، مگر کسی که دقّ دل خود را به قیمتِ به خشم آوردن خداوند، خالی کند .۹۷۱.الإمام علیّ علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : شبی که مرا به آسمان بردند، جبرئیل علیه السلام به من گفت: «من مأمورم که بهشت و آتش را به تو نشان دهم» .

پس من بهشت و نعمت های آن را و آتش و عذاب دردناکی را که در آن بود، مشاهده کردم... . سپس درهای جهنّم را دیدم. بر نخستین درِ آن ، سه جمله نوشته شده بود، چنین: «آن که به خدای بزرگ امیدوار باشد ، به سعادت می رسد . آن که از خدای بزرگ بترسد ، در امان است . تباه شده فریب خورده ، کسی است که به غیر خدا امیدوار باشد و از غیر او بترسد» .

بر درِ دوم نیز این سه جمله نوشته شده بود: «هر که می خواهد در روز رستاخیز برهنه نباشد ، بر بدن های برهنه در دنیا جامه بپوشاند. هر که می خواهد در روز تشنگی تشنه نباشد ، در دنیا تشنه را سیراب کند . هر که می خواهد در روز رستاخیز گرسنه نباشد ، در دنیا شکم های گرسنه را غذا دهد» .

بر درِ سوم ، این سه جمله نوشته شده بود: «لعنت خدا بر دروغگویان! لعنت خدا بر بخل ورزان! لعنت خدا بر ستمکاران !» .

بر درِ چهارم ، این سه جمله نوشته شده بود: «خدا خوار گردانَد کسی را که اسلام را خوار می کند! خدا خوار گردانَد کسی را که اهل بیت پیامبر را خوار می کند! خدا لعنت کند کسی را که به ستمگران ، در ستم کردن به مخلوقان ، یاری می رسانَد!» .

بر درِ پنجم ، این سه جمله نوشته شده بود: «پیروی هوس مکن ؛ زیرا هوس ، از ایمان به دور است . بیهوده بسیار سخن مگو ؛ چرا که از رحمت خدای بزرگ نومید می گردی . و یاور ستمگران مباش» .

بر درِ ششم ، این [سه جمله] نوشته شده بود: «من بر شب زنده داران ، حرام هستم . من بر صدقه دهندگان ، حرام هستم . من بر روزه گیران ، حرام هستم» .

بر درِ هفتم ، این سه جمله نوشته شده بود: «به حساب خود برسید ، پیش از آن که به حساب شما رسیده شود . خویشتن را سرزنش کنید ، پیش از آن که مورد سرزنش شوید . خدای عز و جل را بخوانید ، پیش از آن که نزد او بیایید و دیگر توان این کار (خواندن خداوند) را نداشته باشید» . .

۹۷۲.الإمام الصادق علیه السلام ـ فِی الدَّوابِّ ـ الإمام زین العابدین علیه السلام : لِلنّارِ سَبعَةُ أبوابٍ : بابٌ یَدخُلُ مِنهُ فِرعونُ وهامانُ وقارونُ، وبابٌ یَدخُلُ مِنهُ المُشرِکونَ وَالکُفّارُ مِمَّن لَم یُؤمِن بِاللّه ِ طَرفَةَ عَینٍ، وبابٌ یَدخُلُ مِنهُ بَنو أُمَیَّةَ ؛ هُوَ لَهُم خاصَّةً لا یُزاحِمُهُم فیهِ أحَدٌ وهُوَ بابُ لَظی، وهُوَ بابُ سَقَرَ، وهُوَ بابُ الهاوِیَةِ تَهوی سَبعینَ خَریفا، وکُلَّما هَوی بِهِم سَبعینَ خَریفا فارَ بِهِم فَورَةً قَذَفَ بِهِم فی أعلاها سَبعینَ خَریفا، ثُمَّ تَهوی بِهِم کَذلِکَ سَبعینَ خَریفا، فَلا یَزالونَ هکَذا أبَدا خالِدینَ مُخَلَّدینَ، وبابٌ یَدخُلُ مِنهُ مُبغِضونا ومُحارِبونا وخاذِلونا ، وإنَّهُ لَأَعظَمُ الأَبوابِ وأشَدُّها حَرّا . ⁽¹⁾۹۷۳.عنه علیه السلام : الکافی عن محمّد بن مسلم : کُنتُ قاعِدا عِندَ أبی جَعفَرٍ علیه السلام عَلی بابِ دارِهِ بِالمَدینَةِ، فَنَظَرَ إلَی النّاسِ یَمُرّونَ أفواجا ، فَقالَ لِبَعضِ مَن عِندَهُ : حَدَثَ بِالمَدینَةِ أمَرٌ ؟ فَقالَ : جُعِلتُ فِداکَ ، وَلِیَ المَدینَةَ والٍ فَغَدَا النّاسُ یُهَنِّؤونَهُ . فَقالَ : إنَّ الرَّجُلَ لِیُغدی عَلَیهِ بِالأَمرِ تَهَنَّأَ بِهِ ⁽²⁾، وإنَّهُ لَبابٌ مِن أبوابِ النّارِ . ⁽³⁾راجع : ص ۲۰ (الفصل الأوّل : أسماء جهنّم) .

.

۹۷۵.الإمام الصادق علیه السلام : امام زین العابدین علیه السلام : آتش ، هفت در دارد که از یک درِ آن ، فرعون و هامان و قارون وارد می شوند . از یک درش مشرکان و کافرانی داخل می شوند که چشم بر هم زدنی به خدا ایمان نیاورده اند . از یک درش بنی امیّه داخل می شوند و مختصّ آنان است و کسی دیگر با آنان از آن در ، وارد نمی شود .

و [دو در دیگر] درِ آتشِ زبانه زننده است و درِ دوزخ، و [ششمی] درِ سیاه چال که تا عمق آن ، هفتاد سال راه است و هر بار که پس از هفتاد سال در آن فروافتند ، چنان فَوَرانی می کند که آنان را دو باره به بالای آن پرتاب می کند و این نیز هفتاد سال طول می کشد [تا به بالای سیاه چال برسند] . سپس بار دیگر در آن فرو می افتند و باز هفتاد سال طول می کشد تا به قعر آن برسند، و پیوسته و همیشه چنین خواهند بود و [در این حالت ،] جاویدان و ابدی می مانند.

از یک درِ دیگر [که درِ هفتم است] ، دشمنان ما و کسانی که با ما می جنگند و [کسانی که] تنهایمان می گذارند ، داخل می شوند . این ، بزرگ ترین و سوزان ترین درِ جهنّم است . ⁽¹⁾۹۷۶.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : الکافی ـ به نقل از محمّد بن مسلم ـ : نزد امام باقر علیه السلام بر درِ خانه ایشان در مدینه نشسته بودم که دید مردم ، گروه گروه می گذرند. به یکی از کسانی که نزد ایشان بود، فرمود: «در مدینه اتّفاقی افتاده است؟» .

او گفت: فدایت شوم ! حکمرانی برای مدینه آمده است و مردم برای شادباشگویی نزدش می روند.

فرمود: «چه بسا سِمَتی به کسی واگذار می شود و به وی شادباش گفته می شود ، در حالی که آن سِمَت ، دری از درهای آتش است» .ر . ک : ص ۲۱ (فصل یکم : نام های دوزخ) .

.

۵ / ۲وَقودُ جَهَنَّمَالکتاب«فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ وَ لَن تَفْعَلُواْ فَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِی وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکَافِرِینَ» . ⁽¹⁾

«وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُواْ لِجَهَنَّمَ حَطَبًا» . ⁽²⁾

«وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِیَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِینَ کَفَرُواْ یَاوَیْلَنَا قَدْ کُنَّا فِی غَفْلَةٍ مِّنْ هَـذَا بَلْ کُنَّا ظَالِمِینَ * إِنَّکُمْ وَ مَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنتُمْ لَهَا وَ رِدُونَ * لَوْ کَانَ هَـؤُلَاءِ ءَالِهَةً مَّا وَرَدُوهَا وَ کُلٌّ فِیهَا خَالِدُونَ * لَهُمْ فِیهَا زَفِیرٌ وَ هُمْ فِیهَا لَا یَسْمَعُونَ» . ⁽³⁾

الحدیث۹۸۵.الإمام زین العابدین علیه السلام ـ فِی المُناجاة الرقّة والبکاء لابن قدامة عن محمّد بن هاشم : لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآیَةُ : «وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ» قَرَأهَا النَّبیُّ صلی الله علیه و آله فَسَمِعَها شابٌّ إلی جَنبِهِ فَصَعِقَ ، فَجَعَلَ رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله رَأسَهُ فی حِجرِهِ رَحمَةً لَهُ ، فَمَکَثَ ما شاءَ اللّه ُ أن یَمکُثَ ثُمَّ فَتَحَ عَینَیهِ ، فَإِذا رَأسُهُ فی حِجرِ رَسولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله فَقالَ : بِأَبی أنتَ واُمّی مِثلُ أیِّ شَیءٍ الحَجَرُ ؟ فَقالَ : أما یَکفیکَ ما أصابَکَ؟! عَلی أنَّ الحَجَرَ مِنها لَو وُضِعَ عَلی جِبالِ الدُّنیا لَذابَت مِنهُ ، وإنَّ مَعَ کُلِّ إنسانٍ مِنهُم حَجَرا وشَیطانا . ⁽⁴⁾۹۸۶.الإمام الصادق علیه السلام ـ فِی الدُّعاءِ ـ : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : إنَّ ... الغُلولَ ⁽⁵⁾مِن جَمرِ جَهَنَّمَ ، وَالسُّکرَ جَمرُ النّارِ . ⁽⁶⁾.

۵ / ۲ سوخت جهنّم

۵ / ۲سوخت جهنّمقرآن«پس اگر این کار (آورده یک سوره مانند قرآن) را نکنید ـ که نمی توانید کرد ـ ، پس بترسید از آتشی که سوخت آن ، مردمان و سنگ هایند و برای کافران ، آماده گشته است».

«و امّا کجروان ، هیزم جهنّم خواهند بود».

«و وعده حق نزدیک می گردد . ناگهان دیدگان کسانی که کفر ورزیده اند ، خیره می شود [و می گویند] که : «ای وای بر ما که از این روز در غفلت بودیم ! بلکه ما ستمگر بودیم» . در حقیقت، شما و آنچه غیر از خدا می پرستید ، هیمه جهنّم هستید . شما وارد آن خواهید شد. اگر اینها خدایانی [واقعی] بودند ، وارد آن نمی شدند و حال آن که جملگی در آن ، ماندگارند . آنان در آن جا ، ناله ای زار دارند و در آن جا [چیزی ]نمی شنوند».

حدیث۹۹۴.طبّ الأئمّة عن الحارث بن المغیرة : الرقّة و البکاء ، ابن قدامه ـ به نقل از محمّد بن هاشم ـ : چون آیه «و سوخت آن ، مردمان و سنگ هایند» فرود آمد، پیامبر صلی الله علیه و آله آن را خواند. جوانی که در کنار وی بود ، آن را شنید و از هوش رفت. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر او ترحّم فرمود و سرش را در دامن خویش نهاد. مدّتی که گذشت، آن جوان چشمانش را گشود و دید سرش در دامن پیامبر خداست. گفت : پدر و مادرم به فدایت ! آن سنگ ها مانند چه چیزند؟

فرمود: «آنچه بر سرت آمد ، برایت کافی نیست؟! هر سنگ آن [چنان است که ]اگر بر کوه های دنیا نهاده شود ، کوه ها از حرارت آن ، آب می شوند . و با هر انسانی از ایشان (دوزخیان) ، یک سنگ و یک شیطان همراه است» .۹۹۵.رسول اللّه صلی الله علیه و آله ( ـ فی فَضلِ التَّمرِ البَرنِیِّ {-۱-} ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : دستبرد به غنایم ، از اخگر جهنّم است، و مستی نیز اخگر آتش است.

.

۹۹۶.الإمام زین العابدین علیه السلام ـ فی مُناجاتِهِ الإمام علیّ علیه السلام : وَقودُ النّارِ یَومَ القِیامَةِ کُلُّ غَنِیٍّ بَخِلَ بِمالِهِ عَلَی الفُقَراءِ ، وکُلُّ عالِمٍ باعَ الدّینَ بِالدُّنیا . ⁽¹⁾۹۹۷.رسول اللّه صلی الله علیه و آله ـ فی دُعاءِ الأَ شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید عن أبی الحسن المدائنی : کانَ الحَسَنُ علیه السلام ... تَزَوَّجَ ... امرأَةً مِن بَنی شَیبانَ مِن آلِ هَمّامِ بنِ مُرَّةَ ، فَقیلَ لَهُ : إنَّها تَری رَأیَ الخَوارِجِ ، فَطَلَّقَها ، وقالَ : إنّی أکرَهُ أن أضُمَّ إلی نَحری جَمرَةً مِن جَمرِ جَهَنَّمَ . ⁽²⁾۹۹۸.تفسیر القمّی : الکافی عن عثمان بن عیسی عن رجل عن الإمام الباقر علیه السلام : إنَّهُ کانَت عِندَهُ امرَأَةٌ تُعجِبُهُ ، وکانَ لَها مُحِبّا، فَأَصبَحَ یَوما وقَد طَلَّقَها وَاغتَمَّ لِذلِکَ ، فَقالَ لَهُ بَعضُ مَوالیهِ : جُعِلتُ فِداکَ ، لِمَ طَلَّقتَها ؟ فَقالَ : إنّی ذَکَرتُ عَلِیّا علیه السلام فَتَنَقَّصَتْهُ ، فَکَرِهتُ أن اُلصِقَ جَمرَةً مِن جَمرِ جَهَنَّمَ بِجِلدی . ⁽³⁾۵ / ۳حَرارَةُ جَهَنَّمَالکتاب«فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ وَکَرِهُواْ أَن یُجَاهِدُواْ بِأَمْوَ لِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَقَالُواْ لَا تَنفِرُواْ فِی الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَّوْ کَانُواْ یَفْقَهُونَ * فَلْیَضْحَکُواْ قَلِیلاً وَلْیَبْکُواْ کَثِیرًا جَزَاءً بِمَا کَانُواْ یَکْسِبُونَ» . ⁽⁴⁾

الحدیث۱۰۰۴.عنه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : نارُکُم هذِهِ جُزءٌ مِن سَبعینَ جُزءا مِن نارِ جَهَنَّمَ ، لِکُلِّ جُزءٍ مِنها حَرُّها . ⁽⁵⁾.

۵ / ۳ گرمای جهنّم

۱۰۰۵.الإمام زین العابدین علیه السلام : امام علی علیه السلام : سوخت آتش روز قیامت، هر توانگری است که از بخشیدن مال خویش به تهی دستان ، بخل ورزد، و نیز هر عالمی که دین را به دنیا بفروشد.۱۰۰۶.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : شرح نهج البلاغة ، ابن ابی الحدید ـ به نقل از ابو الحسن مدائنی ـ : حسن علیه السلام ... با زنی از بنی شیبان، از خاندان همّام بن مُرّه، ازدواج کرده بود . به ایشان گفته شد که او هم عقیده خوارج است.

ایشان ، وی را طلاق داد و فرمود: «من خوش ندارم که اخگری از اخگرهای جهنّم را به سینه ام بچسبانم» .۱۰۰۷.الإمام الحسن علیه السلام : الکافی ـ به نقل از عثمان بن عیسی ، از مردی دیگر ـ : امام باقر علیه السلام به یکی از همسران خود ، علاقه شدیدی داشت . روزی او را طلاق داد و از طلاق دادنش غمگین بود. یکی از خدمتکاران ایشان گفت : فدایت شوم ! چرا طلاقش دادید؟

فرمود: «من از علی علیه السلام یاد کردم و او از ایشان ، بد گفت. بنا بر این، خوش نداشتم که اخگری از اخگرهای جهنّم را به پوستم بچسبانم» .۵ / ۳گرمای جهنّمقرآن«بر جای ماندگان، به [در خانه] نشستنِ خود پس از پیامبر خدا [و همراه نشدن با او]، شادمان شدند و از این که با مال و جان خود در راه خدا جهاد کنند ، کراهت داشتند و [به دیگر مسلمانان نیز] گفتند: «در این گرما بیرون نروید» . بگو: «اگر در یابید ، آتش جهنّم گرم تر است». از این پس ، کم بخندند و به [جزای ]آنچه به دست می آورند، بسیار بگریند».

حدیث۱۰۱۳.بحار الأنوار عن محمّد بن علیّ بن إبراهیم فی کتاب پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : این آتشِ [دنیاییِ] شما ، یکی از هفتاد جزء آتش جهنّم است که هر جزئی از آن ، گرمای خود را دارد. ⁽¹⁾

.

۱۰۱۴.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : صحیح البخاری عن أبی هریرة : إنَّ رَسولَ اللّه ِ صلی الله علیه و آله قالَ : نارُکُم جُزءٌ مِن سَبعینَ جُزءا مِن نارِ جَهَنَّمَ . قیلَ : یا رَسولَ اللّه ِ ، إن کانَت لَکافِیَةً ! قالَ : فُضِّلَت عَلَیهِنَّ بِتِسعَةٍ وسِتّینَ جُزءا ، کُلُّهُنَّ مِثلُ حَرِّها . ⁽¹⁾۱۰۱۵.الأمالی عن أنس : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : إنَّ نارَکُم هذِهِ جُزءٌ مِن سَبعینَ جُزءا مِن نارِ جَهَنَّمَ ، ولَولا أنَّها أُطفِئَت بِالماءِ مَرَّتَینِ مَا انتَفَعتُم بِها ، وإنَّها لَتَدعُو اللّه َ عز و جل ألّا یُعیدَها فیها . ⁽²⁾۱۰۱۶.الإمام الصادق علیه السلام : عنه صلی الله علیه و آله : إنَّ نارَکُم هذِه لَجُزءٌ مِن سَبعینَ جُزءا مِن نارِ جَهَنَّمَ ، ولَقَد أُطفِئَت سَبعینَ مَرَّةً بِالماءِ ثُمَّ التَهَبَت ، ولَولا ذلِکَ لَمَا استَطاعَ آدَمِیٌّ أن یُطفِئَها إذَا التَهَبَت ، وإنَّهُ لَیُؤتی بِها یَومَ القِیامَةِ حَتّی توضَعَ عَلَی النّارِ فَتَصرُخُ صَرخَةً ما یَبقی مَلَکُ مُقَرَّبٌ ولا نَبِیٌّ مُرسَلٌ إلّا جَثا عَلَی رُکبَتَیهِ فَزَعا مِن صَرخَتِها . ⁽³⁾۱۰۱۷.الإمام الکاظم علیه السلام : عنه صلی الله علیه و آله : لَو کانَ فِی المَسجِدِ مِئَةُ ألفٍ أو یَزیدونَ ، فَتَنَفَّسَ رَجُلٌ مِن أهلِ النّارِ فَأَصابَهُم نَفَسُهُ لَأَحرَقَ المَسجِدَ ومَن فیهِ . ⁽⁴⁾.

۱۰۱۸.عنه علیه السلام : صحیح البخاری ـ به نقل از ابو هریره ـ : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «آتشِ شما، یکی از هفتاد جزء آتش جهنّم است».

گفته شد: ای پیامبر خدا ! به راستی که [برای سوزاندن مجرمان ،] کافی است!

فرمود: «شصت و نه جزء بیشتر از این آتش دارد که همه آنها همانند آن ، داغ اند».۱۰۱۹.الإمام الصادق علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : این آتش شما ، یک جزء از هفتاد جزء آتش جهنّم است، در حالی که اگر نبود که [همین آتش معمولی ]دو بار با آب خاموش شود ، شما نمی توانستید از آن استفاده کنید، و این آتش به درگاه خداوند عز و جل دعا می کند که آن را به آن (آتش جهنّم) باز نگردانَد.۱۰۲۰.عنه علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : این آتش شما ، جزئی از هفتاد جزء آتش جهنّم است که هفتاد بار با آب ، خاموش شد و آن گاه شعله ور گشت، و اگر این [سرد شدن ها ]نبود ، هیچ انسانی نمی توانست آن را هنگام شعله ور شدنش تحمّل کند. در روز قیامت ، همین آتش را می آورند و بر آتش[ـِ دوزخ] می نهند . پس چنان فریادی می زند که تمام فرشتگان مقرّب و پیامبران مُرسَل ، از وحشت فریاد آن ، به زانو در می آیند.۱۰۲۱.الحاوی : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : اگر در [این] مسجد ، صد هزار نفر یا بیشتر باشند و مردی از اهل دوزخ نفسی بکشد و نفس او به آنان برسد ، مسجد و همه کسانی را که در آن اند ، می سوزاند. .

۱۰۲۲.البدایة والنهایة : الإمام علیّ علیه السلام : نارُکُم هذِهِ جُزءٌ مِن سَبعینَ جُزءا مِن نارِ جَهَنَّمَ ، ولَولا أنَّها غُسِلتُ بِسَبعینَ ماءً ما أطاقَ آدَمِیٌّ أن یُسعِرَها ، وإنَّ لَها یَومَ القِیامَةِ لَصَرخَةً لا یَبقی مَلَکٌ مُقَرَّبٌ ولا نَبِیٌّ مُرسَلٌ إلّا جَثا عَلی رُکبَتَیهِ مِن صَرخَتِها ، ولَو أنَّ رَجُلاً مِن أهلِ النّارِ عُلِّقَ بِالمَشرِقِ لَاحتَرَقَ أهلُ المَغرِبِ مِن حَرِّهِ . ⁽¹⁾۵ / ۴سَوادُ جَهَنَّمَ۱۰۲۵.الإمام الصادق علیه السلام : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : تَحسَبونَ أنَّ نارَ جَهَنَّمَ مِثلُ نارِکُم هذِهِ؟ هِیَ أشَدُّ سَوادا مِنَ القارِ، هِیَ جُزءٌ مِن بِضعَةٍ وسِتّینَ جُزءا مِنها ، أو نَیِّفٍ وأربَعینَ جُزءا . ⁽²⁾۱۰۲۶.عنه علیه السلام : عنه صلی الله علیه و آله : اُوقِدَ عَلَی النّارِ ألفَ سَنَةٍ حَتَّی احمَرَّت ، ثُمَّ اُوقِدَ عَلَیها ألفَ سَنَةٍ حَتَّی ابیَضَّت ، ثُمَّ اُوقِدُ عَلَیها ألفَ سَنَةٍ حَتَّی اسوَدَّت ، فَهِیَ سَوداءُ مُظلِمَةٌ . ⁽³⁾۱۰۲۷.عنه علیه السلام : عنه صلی الله علیه و آله : یُنشِئُ اللّه ُ سَحابَةً لِأَهلِ النّارِ سَوداءَ مُظلِمَةً، فَیُقالُ : یا أهلَ النّارِ، أیَّ شَیءٍ تَطلُبونَ؟ فَیَذکُرونَ بِها سَحابَةَ الدُّنیا، فَیَقولونَ : یا رَبَّنَا الشَّرابُ! فَیُمطِرُهُم أغلالاً تَزیدُ فی أغلالِهِم ، وسَلاسِلَ تَزیدُ فی سَلاسِلِهِم ، وجَمرا تَلتَهِبُ عَلَیهِم . ⁽⁴⁾۱۰۲۸.عنه علیه السلام ـ وقَد سُئِلَ عَنِ استِعمالِ ال تفسیر القمیّ عن أبی بصیر عن الإمام الصادق علیه السلام ، قال : قُلتُ لَهُ : یَابنَ رَسولِ اللّه ِ خَوِّفنی ؛ فَإِنَّ قَلبی قَد قَسا .

فَقالَ علیه السلام : یا أبا مُحَمَّدٍ ، استَعِدَّ لِلحَیاةِ الطَّویلَةِ ؛ فَإِنَّ جَبرَئیلَ جاءَ إلی رَسولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله وهُوَ قاطِبٌ وقَد کانَ قَبلَ ذلِکَ یَجیءُ وهُوَ مُبتَسِمٌ ، فَقالَ رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله : یا جَبرَئیلَ ، جِئتَنِی الیَومَ قاطِباً ؟ فَقالَ : یا مُحَمَّدُ ، قَد وُضِعَت مَنافِخُ النّارِ . فَقالَ : وما مَنافِخُ النّارِ یا جَبرَئیلَ ؟

فَقالَ : یا مُحَمَّدُ ، إنَّ اللّه َ عز و جل أمَرَ بِالنّارِ فَنُفِخَ عَلَیها ألفَ عامٍ حَتَّی ابیَضَّت ، ونُفِخَ عَلَیها ألفَ عامٍ حَتَّی احمَرَّت ، ثُمَّ نُفِخَ عَلَیها ألفَ عامٍ حَتَّی اسوَدَّت ، فَهِیَ سَوداءُ مُظلِمَةٌ . لَو أنَّ قَطرَةً مِنَ الضَّریعِ قَطَرَت فی شَرابِ أهلِ الدُّنیا لَماتَ أهلُها مِن نَتنِها . ولَو أنَّ حَلقَةً مِنَ السِّلسِلَةِ ـ الَّتی طولُها سَبعونَ ذِراعا ـ وُضِعَت عَلَی الدُّنیا لَذابَتِ الدُّنیا مِن حَرِّها . ولَو أنَّ سِربالاً مِن سَرابیلِ أهلِ النّارِ عُلِّقَ بَینَ السَّماءِ وَالأَرضِ لَماتَ أهلُ الأَرضِ مِن ریحِهِ ووَهَجِهِ !

فَبَکی رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله وبَکی جَبرَئیلُ ، فَبَعَثَ اللّه ُ إلَیهِما مَلَکاً ، فَقالَ لَهُما : إنَّ رَبَّکُما یُقرِئُکُمَا السَّلامَ ویَقولُ : قَد آمَنتُکُما أن تُذنِبا ذَنباً اُعَذِّبُکُما عَلَیهِ .

فَقالَ أبو عَبدِاللّه ِ علیه السلام : فَما رَأی رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله جَبرَئیلَ مُبتَسِماً بَعدَ ذلِکَ .

ثُمَّ قالَ : إنَّ أهلَ النّارِ یُعَظِّمونَ النّارَ ، وإنَّ أهلَ الجَنَّةِ یُعَظِّمونَ الجَنَّةَ وَالنَّعیمَ . وإنَّ أهلَ جَهَنَّمَ إذا دَخَلوها هَوَوا فیها مَسیرَةَ سَبعینَ عاماً ، فَإِذا بَلَغوا أعلاها قُمِعوا بِمَقامِعِ الحَدیدِ واُعیدوا فی دَرَکِها . هذِهِ حالُهُم ، وهُوَ قَولُ اللّه ِ عز و جل : «کُلَّمَا أَرَادُواْ أَن یَخْرُجُواْ مِنْهَا» اِلَخ ، ثُمَّ تُبَدَّلُ جُلودُهُم جُلوداً غَیرَ الجُلودِ الَّتی کانَت عَلَیهِم .

فَقالَ أبو عبدِاللّه ِ علیه السلام : حَسبُکَ یا أبا مُحَمَّدٍ ؟ قُلتُ : حَسبی ، حَسبی . ⁽⁵⁾.

۵ / ۴ سیاهیِ جهنّم

۱۰۲۹.تهذیب الأحکام عن محمّد بن عبد اللّه بن جعفر الحمی امام علی علیه السلام : این آتش شما ، جزئی از هفتاد جزء آتش جهنّم است، در حالی که [همین آتش نیز] اگر با هفتاد آب شسته نشده بود ، هیچ آدمی طاقت نداشت که آن را بر افروزد. همین آتش در روز قیامت ، [از داغیِ آتش دوزخ ]چنان فریادی می کشد که تمام فرشتگان مقرّب و پیامبران مرسل ، از فریاد آن به زانو در می آیند. اگر مردی از اهل آتش دوزخ ، در مشرق آویزان شود ، اهالی مغرب از گرمای آن می سوزند.۵ / ۴سیاهیِ جهنّم۱۰۳۲.الاحتجاج ـ فی ذِکرِ مَسائِلِ الحِمَیرِیِّ لِلإِ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : می پندارید که آتش جهنّم ، همانند این آتش شماست؟ [نه، ]آتش جهنّم، از قیر هم سیاه تر است. این آتش دنیا ، جزئی است از شصت و اندی جزء آن، یا چهل و اندی جزء آن .۱۰۳۳.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : هزار سال در آتش [جهنّم] دمیده شد تا سرخ گردید . سپس هزار سال دیگر در آن دمیده شد تا سفید گشت . سپس هزار سال در آن دمیده شد تا سیاه گردید. بنا بر این، آتش جهنّم سیاه و تاریک است.۱۰۳۴.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : خداوند ، ابر سیاه تاریکی را برای اهل آتش پدید می آورد و گفته می شود: «ای اهل آتش! چه می خواهید؟» .

دوزخیان با دیدن آن ، به یاد ابرهای دنیا می افتند و می گویند: پروردگارا ! نوشیدنی!

پس خداوند بر آنان کُند و زنجیرهایی فرو می بارانَد که بر کُند و زنجیرهایشان می افزاید، و اخگرهایی می بارانَد که بر آنان شعله ور می شوند .۱۰۳۵.عنه صلی الله علیه و آله : تفسیر القمّی ـ به نقل از ابو بصیر ـ : به امام صادق علیه السلام گفتم : ای پسر پیامبر خدا ! در من خوف ایجاد کن که دلم سخت گشته است.

فرمود: «ای ابو محمّد! برای زندگیِ طولانی آماده شو؛ چرا که جبرئیل با چهره ای گرفته ، نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد، در حالی که پیش از آن ، تبسّم کنان می آمد. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: "ای جبرئیل! [چرا] امروز با چهره ای گرفته ، نزد من آمده ای؟".

جبرئیل گفت: ای محمّد! دَمه های آتش نصب شد.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: "دمه های آتش چیست، ای جبرئیل؟" .

گفت: ای محمّد! به دستور خداوند عز و جل ، هزار سال در آتش دمیده شد تا سفید گردید، و هزار سال دیگر در آن دمیده شد تا سرخ گشت . دیگر بار ، هزار سال در آن دمیده شد تا سیاه گردید. بنا بر این، آتش دوزخ ، سیاه و تاریک است. اگر قطره ای از خارِ سمّ در نوشیدنیِ اهل دنیا بچکد ، همه آنها از بوی تعفّن آن می میرند و اگر حلقه ای از زنجیرِ هفتاد گزی آن ، بر اهل دنیا نهاده شود، همه آنان از حرارتش آب می شوند و اگر جامه ای از جامه های اهل آتش ، میان آسمان و زمین آویزان گردد ، همه اهل زمین از بوی آن و از برافروختگی اش می میرند.

در این هنگام، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و جبرئیل گریستند. پس خداوند ، فرشته ای را به سوی آن دو فرستاد که به ایشان گفت: پروردگارتان به شما سلام می رساند و می فرماید : شما را از این که گناهی کنید تا به سبب آن عذابتان کنم، مصون داشتم .

از آن زمان به بعد، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله دیگر جبرئیل را متبسّم ندید».

امام صادق علیه السلام فرمود : «اهل آتش، آتش را بزرگ می شمارند و اهل بهشت نیز بهشت و نعمت های آن را بزرگ می شمارند . اهل جهنّم چون وارد آن شوند ، بعد از هفتاد سال در قعرش فرو می افتند و چون [دو باره] به بالای آن رسند ، با گرزهای آهنی بر سرشان کوفته می شود و به قعر آن باز می گردند، و پیوسته بر این حال اند. این ، همان سخن خدای عز و جل است که : «هر گاه بخواهند از آن خارج شوند ، ...» . سپس پوست هایشان به پوستی دیگر تبدیل می شود».

امام صادق علیه السلام فرمود: «کافی است ، ای ابو محمّد؟!» .

گفتم : کافی است، کافی است .

.

. .

. .

۵ / ۵سُرادِقُ جَهَنَّمَالکتاب«وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّکُمْ فَمَن شَاءَ فَلْیُؤْمِن وَ مَن شَاءَ فَلْیَکْفُرْ إِنَّـا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِینَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَ إِن یَسْتَغِیثُواْ یُغَاثُواْ بِمَاءٍ کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَ سَاءَتْ مُرْتَفَقًا» . ⁽¹⁾

الحدیث۱۰۴۱.عنه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : لِسُرادِقِ النّارِ أربَعَةُ جُدُرٍ، کَثفُ کُلِّ جِدارٍ مِثلُ مَسیرَةِ أربَعینَ سَنَةً . ⁽²⁾۱۰۴۲.الإمام علیّ علیه السلام ـ فِی الحِکَمِ المَنسوب الإمام الباقر علیه السلام ـ کانَ یَقولُ ـ : إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ جُعِلَ سُرادِقُ مِن نارٍ، وجُعِلَ فیهِ أعوانُ الظّالِمینَ ، وتُجعَلُ لَهُم أظافیرُ مِن حَدیدٍ یَحُکّونَ بِها أبدانَهُم ، حَتّی تَبدُوَ أفئِدَتُهُم ، ویَقولونَ : رَبَّنا ألَم نَعبُدکَ ؟ فَیُقالُ : بَلی ، ولکِنَّکُم کُنتُم أعوانا لِلظّالِمینَ . ⁽³⁾۱۰۴۳.عنه علیه السلام ـ فی کِتابِهِ إلی مَلِکِ الرّوم الکافی عن ابن أبی یعفور : کُنتُ عِندَ أبی عَبدِاللّه ِ علیه السلام إذ دَخَلَ عَلَیهِ رَجُلٌ مِن أصحابِنا فَقالَ لَهُ : أصلَحَکَ اللّه ُ ، إنَّهُ رُبَّما أصابَ الرَّجُلَ مِنَّا الضِّیقُ أو الشِّدَةُ ، فَیُدعی إلَی البِناءِ یَبنیهِ أو النَّهرِ یَکریهِ ، أوِ المُسَنّاةِ یُصلِحُها ، فَما تَقولُ فی ذلِکَ؟ فَقالَ أبو عَبدِاللّه ِ علیه السلام : ما اُحِبُّ أنّی عَقَدتُ لَهُم ⁽⁴⁾عُقدَةً أو وَکَیتُ لَهُم وِکاءً وإنَّ لی ما بَینَ لابِتَیها ⁽⁵⁾، لا ولا مَدَّةً

بِقَلَمٍ ! إنَّ أعوانَ الظَّلَمَةِ یَومَ القیامَةِ فی سُرادِقٍ مِن نارٍ حَتّی یَحکُمَ اللّه ُ بَینَ العِبادِ . ⁽⁶⁾.

۵ / ۵ سراپرده جهنّم

۵ / ۵سراپرده جهنّمقرآن«و بگو: حق ، از پروردگارتان [رسیده] است . پس هر که خواست ، بگرود و هر که خواست ، انکار کند . ما برای ستمگران ، آتشی آماده کرده ایم که سراپرده اش آنان را در بر می گیرد و اگر فریادرسی جویند ، به آبی چون مسِ گداخته که چهره هایشان را بریان می کند ، یاری می شوند. وه ، چه بد شرابی و چه زشت جایگاهی است!».

حدیث۱۰۴۹.مکارم الأخلاق : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : سراپرده دوزخ ، چهار دیوار دارد که ضخامت هر دیواری ، به اندازه چهل سال راه است.۱۰۵۰.الکافی عن حمّاد بن عثمان : امام باقر علیه السلام ـ همواره می فرمود ـ : چون روز قیامت شود ، سراپرده ای از آتش برپا می گردد و دستیاران ستمگران را در آن ، جای می دهند و ناخن هایی از آهن برایشان قرار می دهند که با آنها بدن هایشان را می خارانند ، چندان که قلب هایشان نمایان می شود و می گویند: پروردگارا ! مگر ما تو را عبادت نکردیم؟

گفته می شود: «چرا ؛ لیکن شما یار ستمگران بودید» .۱۰۵۱.الکافی عن أبی بصیر : الکافی ـ به نقل از عبد اللّه بن ابی یعفور ـ : در محضر امام صادق علیه السلام بودم که مردی از یارانمان وارد شد و گفت : خداوند ، شما را به سلامت بدارد ! ممکن است مردی از ما ، دچار مضیقه و فشار گردد و از او خواسته شود که [برای دولت و حکومت جور] بنایی را بسازد یا نهری حفر کند یا آب بندی درست کند . در این باره چه می فرمایید؟

امام صادق علیه السلام فرمود: «من دوست نمی دارم که برای آنان [حتّی] گرهی بزنم یا بند کیسه ای را ببندم ، اگرچه از شرق تا غرب مدینه را به من بدهند . نه چنین می کنم و نه حتّی حاضرم قلمی را به مرکّب ، آغشته کنم. کسانی که به ستمگران

کمک کنند ، در روز رستاخیز ، در خیمه هایی از آتش اند تا آن گاه که خدا میان بندگان ، داوری کند» .

.

۱۰۵۲.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : الکافی عن زیاد ابن أبی سلمة : دَخَلتُ عَلی أبِی الحَسَنِ موسی علیه السلام فَقالَ لی : یا زِیادُ ، إنَّکَ لَتَعمَلُ عَمَلَ السُّلطانِ ؟ قالَ : قُلتُ : أجَل ، قالَ لی : ولِمَ؟ قُلتُ : أنَا رَجُلٌ لی مُرُوَّةٌ وعَلَیَّ عِیالٌ ولَیسَ وَراءَ ظَهری شَیءٌ .

فَقالَ لی : یا زِیادُ ، لَئِن أسقُطَ مِن جالِقٍ ⁽¹⁾فَأَتَقَطَّعُ قِطعَةً قِطعَةً أحَبُّ إلَیَّ مِن أن أتَوَلّی لِأَحَدٍ مِنهُم عَمَلاً ، أو أطَأَ بِساطَ أحَدِهِم إلّا لِماذا ؟ قُلتُ : لا أدری جُعِلتُ فِداکَ ! فَقالَ : إلّا لِتَفریجِ کُربَةٍ عَن مُؤمِنٍ ، أو فَکِّ أسرِهِ ، أو قَضاءِ دَینِهِ .

یا زیادُ ، إنَّ أهوَنَ ما یَصنَعُ اللّه ُ بِمَن تَوَلّی لَهُم عَمَلاً أن یَضرِبَ عَلَیهِ سُرادِقٌ مِن نارٍ إلی أن یَفرُغَ اللّه ُ مِن حِسابِ الخَلائِقِ . ⁽²⁾۵ / ۶سَمومُ جَهَنَّمَالکتاب«وَ أَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ * فِی سَمُومٍ وَ حَمِیمٍ * وَ ظِـلٍّ مِّن یَحْمُومٍ * لَا بَارِدٍ وَلَا کَرِیمٍ * إِنَّهُمْ کَانُواْ قَبْلَ ذَ لِکَ مُتْرَفِینَ * وَ کَانُواْ یُصِرُّونَ عَلَی الْحِنثِ الْعَظِیمِ * وَ کَانُواْ یَقُولُونَ أَئِذَا مِتْنَا وَ کُنَّا تُرَابًا وَ عِظَامًا أَءِنَّا لَمَبْعُوثُونَ * أَوَ ءَابَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ * قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِینَ وَالْاخِرِینَ * لَمَجْمُوعُونَ إِلَی مِیقَاتِ یَوْمٍ مَّعْلُومٍ» . ⁽³⁾

الحدیث۱۰۵۸.عنه علیه السلام : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : لَو فَتَحَ اللّه ُ مِن عَذابِ السَّمومِ عَلی أهلِ الأرضِ مِثلَ الأَنمُلَةِ أحرَقَتِ

الأَرضَ ومَن عَلَیها . ⁽⁴⁾.

۵ / ۶ باد سوزان جهنّم

۱۰۵۹.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : الکافی ـ به نقل از زیاد بن ابی سلمه ـ : خدمت امام کاظم علیه السلام رسیدم. به من فرمود: «ای زیاد! تو برای حکومت ، کار می کنی؟» .

گفتم : بله .

فرمود: «چرا؟» .

گفتم : من مردی آبرومند و عیالوارم و پشتوانه ای [مالی] هم ندارم.

فرمود: «ای زیاد! اگر از فراز کوهی بلند فرو افتم و تکّه تکّه شوم، برایم خوش تر از آن است که برای یکی از اینها (ظلمه و حکّام جور) عهده دار کاری شوم، یا بر فرش یکی از آنان قدم بگذارم، مگر برای چه؟» .

گفتم : نمی دانم، قربانت گردم !

فرمود: «مگر برای غم گساردن از مؤمنی، یا آزاد کردن او از بند، یا ادای دَینش . ای زیاد! هر کس برای اینان عهده دار کاری شود، کمترین کاری که خدا با او می کند ، این است که خیمه ای از آتش بر او می زند تا آن گاه که خداوند از حسابرسیِ خلایق ، آسوده گردد» .۵ / ۶باد سوزان جهنّمقرآن«و یاران دست چپ ؛ چه یاران دست چپی! در میان بادِ سوزان و آب جوشاننده و در سایه ای از دود تار ؛ نه خنک و نه خوش. ایشان بودند که پیش از این ، نازپروردگان بودند و بر گناه بزرگ ، پافشاری می کردند و می گفتند: «آیا چون مُردیم و خاک و استخوان شدیم، واقعا [باز ]زنده می گردیم؟ و آیا پدران گذشته ما [نیز زنده می شوند]؟» . بگو: در حقیقت، اوّلین و آخرین[ـِ آدمیان] ، قطعا همه در وعده گاه روزی معلوم ، گرد آورده می شوند».

حدیث۱۰۶۵.رسول اللّه صلی الله علیه و آله ـ فی جَوابِ الیَ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : اگر خداوند از عذاب بادِ سوزان ، به اندازه سرِ انگشتی بر اهل زمین

بفرستد ، زمین و زمینیان را می سوزاند.

.

۵ / ۷مَقامِعُ جَهَنَّمَالکتاب«هَـذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُواْ فِی رَبِّهِمْ فَالَّذِینَ کَفَرُواْ قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِیَابٌ مِّن نَّارٍ یُصَبُّ مِن فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِیمُ * یُصْهَرُ بِهِ مَا فِی بُطُونِهِمْ وَ الْجُلُودُ * وَ لَهُم مَّقَامِعُ مِنْ حَدِیدٍ * کُلَّمَا أَرَادُواْ أَن یَخْرُجُواْ مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِیدُواْ فِیهَا وَذُوقُواْ عَذَابَ الْحَرِیقِ» . ⁽¹⁾

الحدیث۱۰۷۱.عنه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : لَو ضُرِبَ مِقمَعٌ مِن حَدیدِ جَهَنَّمَ الجَبَلَ لَتَفَتَّتَ ـ کَما یُضرَبُ بِهِ أهلُ النّارِ ـ فَصارَ رَمادا . ⁽²⁾۱۰۷۲.عنه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله : لَو أنَّ مِقمَعا مِن حَدیدٍ وُضِعَ فِی الأَرضِ، فَاجتَمَعُ لَهُ الثَّقَلانِ ما أقَلّوهُ مِنَ الأَرضِ . ⁽³⁾۱۰۷۳.عنه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله : وَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ ! لَو أنَّ مِقماعا واحِدا مِمّا ذَکَرَهُ اللّه ُ فی کِتابِهِ وُضِعَ عَلی جِبالِ الأَرضِ لَساخَت إلی أسفَلِ سَبعِ أرَضینَ ، ولَما أطاقَتهُ ، فَکَیفَ بِمَن یُقمَعُ بِهِ

یَومَ القِیامَةِ فِی النّارِ . ⁽⁴⁾.

۵ / ۷ گرزهای جهنّم

۵ / ۷گرزهای جهنّمقرآن«این دو گروه ، دشمنان یکدیگرند که در باره پروردگارشان با هم ستیزه می کنند، و کسانی که کفر ورزیدند ، جامه هایی از آتش برایشان بریده شده و از بالای سرشان ، آب جوشان ریخته می شود تا آنچه در شکم های آنهاست با پوستشان ، بِدان گداخته گردد. و برای آنان گرزهایی آهنین است. هر بار که بخواهند از اندوه آن بیرون آیند ، به درون آن باز گردانیده می شوند، و [به آنها گفته می شود :] بچشید آتش سوزان را».

حدیث۱۰۷۹.الإمام الرضا علیه السلام ـ فی خُطبَةٍ لَهُ ـ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : اگر یکی از گرزهای آهنین جهنّم بر کوه کوبیده شود ، از هم می پاشد، چنان که با آن بر اهل دوزخ کوبیده می شود و خاکستر می گردند.۱۰۸۰.الإمام علیّ علیه السلام ـ فی خُطبَةٍ لَهُ ـ : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : اگر یکی از گرزهای آهنین[ـِ جهنّم] در زمین نهاده شود و جنّ و انس جمع شوند ، نمی توانند آن را از زمین بلند کنند.۱۰۸۱.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : سوگند به آن که جانم در دست اوست ، اگر یک گرز از گرزهایی که خداوند در کتابش از آنها یاد کرده، بر کوه های زمین نهاده شود ، کوه ها به قعر زمین هفتم فرو می روند و آن را تحمّل نتوانند کرد ، چه رسد به کسی که در روز

قیامت ، با آن گرزها در آتش بر او بکوبند.

.

۱۰۸۲.عنه صلی الله علیه و آله : الإمام الصادق علیه السلام : مَرَّ سَلمانُ رضی الله عنه عَلَی الحَدّادینَ بِالکوفَةِ ، فَرَأی شابّا صَعِقَ وَالنّاسُ قَدِ اجتَمَعوا حَولَهُ ، فَقالوا لَهُ : یا أبا عَبدِاللّه ِ ، هذَا الشابُّ قَد صُرِعَ ، فَلَو قَرَأتَ فی اُذُنِهِ . قالَ : فَدَنا مِنهُ سَلمانُ ، فَلَمّا رَآهُ الشابُّ أفاقَ، وقالَ : یا أبا عَبدِاللّه ِ ؛ لَیسَ بی ما یَقولُ هؤُلاءِ القَومُ ، ولکِنّی مَرَرتُ بِهؤُلاءِ الحَدّادینَ وهُم یَضرِبونَ بِالمِرزَباتِ ، فَذَکَرتُ قَولَهُ تَعالی : «وَ لَهُم مَّقَامِعُ مِنْ حَدِیدٍ» ⁽¹⁾فَذَهَبَ عَقلی خَوفا مِن عِقابِ اللّه ِ تَعالی .

فَاتَّخَذَهُ سَلمانُ أخا ، ودَخَلَ قَلبَهُ حَلاوَةُ مَحَبَّتِهِ فِی اللّه ِ تَعالی ، فَلَم یَزَل مَعَهُ حَتّی مَرِضَ الشابُّ ، فَجاءَهُ سَلمانُ فَجَلَسَ عِندَ رَأسِهِ وهُوَ یَجودُ بِنَفسِهِ ، فَقالَ : یا مَلَکَ المَوتِ اُرفُق بِأَخی ، فَقالَ : یا أبا عَبدِاللّه ِ ، إنّی بِکُلِّ مُؤمِنٍ رَفیقٌ . ⁽²⁾۵ / ۸سَلاسِلُ جَهَنَّمَالکتاب«إِنَّـا أَعْتَدْنَا لِلْکَافِرِینَ سَلَاسِلَاْ وَ أَغْلَالاً وَ سَعِیرًا» . ⁽³⁾

«خُذُوهُ فَغُلُّوهُ * ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ * ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُکُوهُ» . ⁽⁴⁾

«الَّذِینَ کَذَّبُواْ بِالْکِتَابِ وَ بِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ * إِذِ الْأَغْلَالُ فِی أَعْنَاقِهِمْ وَ السَّلَاسِلُ یُسْحَبُونَ * فِی الْحَمِیمِ ثُمَّ فِی النَّارِ یُسْجَرُونَ» . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۸ زنجیرهای جهنّم

۱۰۸۹.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : امام صادق علیه السلام : سلمان رضی الله عنه در کوفه از بازار آهنگران ، گذر کرد . جوانی را دید که از هوش رفته و مردم ، پیرامون او گرد آمده اند. به سلمان گفتند: ای ابو عبد اللّه! این جوان غش کرده است. خوب است دعایی در گوش او بخوانی.

سلمان نزدیک او رفت . چشم جوان که به او افتاد ، به هوش آمد و گفت: ای ابو عبد اللّه! من آن طور که این جماعت می گویند ، [صرعی] نیستم ؛ بلکه چون گذرم بر این آهنگران افتاد و دیدم که با پتک می کوبند، به یاد این سخن خداوند متعال افتادم که: «برای آنان گُرزهایی آهنین است» . پس ، از ترس کیفر خدای متعال ، هوش از سرم رفت.

پس از آن ، سلمان ، او را به برادری گرفت و شیرینیِ عشق او به خداوند متعال ، در دل سلمان افتاد و همیشه با او بود ، تا این که آن جوان بیمار شد. سلمان نزد او آمد و او در حال جان دادن بود . بر بالینش نشست و گفت: «ای فرشته مرگ ! با برادرم مدارا کن» .

فرشته مرگ گفت: ای ابو عبد اللّه! من با هر مؤمنی مدارا می کنم.۵ / ۸زنجیرهای جهنّمقرآن«ما برای کافران ، زنجیرها و کُندها و شراره آتش ، آماده ساخته ایم».

«او را بگیرید و به کند و زنجیرش کشید. سپس او را به آتش افروخته در افکنید . آن گاه به زنجیری که هفتاد گز درازای آن است، بکِشید».

«کسانی که کتاب را و آنچه فرستادگانمان را با آن فرستادیم ، تکذیب کردند ، به زودی خواهند دانست ، آن گاه که کُندها در گردن هایشان [افتد ]و با زنجیرها کشانیده شوند، در میان جوشاب . سپس در آتش ، برافروخته شوند».

.

الحدیث۱۰۹۷.عنه صلی الله علیه و آله : الإمام الحسن علیه السلام : إنَّ اللّه َ تَعالی لَم یَجعَلِ الأَغلالَ فی أعناقِ أهلِ النّارِ لِأَنَّهُم أعجَزوهُ ، ولکِن إذا اُطفِئَ بِهِمُ اللَّهَبُ أرسَبَهُم فی قَعرِها ـ ثُمَّ غُشیَ عَلَیهِ ، فَلَمّا أفاقَ مِن غَشوَتِهِ قالَ : ـ یَابنَ آدَمَ ، نَفسَکَ نَفسَکَ! فَإِنَّما هِیَ نَفسٌ واحِدَةٌ ؛ إن نَجَت نَجَوتَ ، وإن هَلَکَت لَم یَنفَعکَ نَجاةٌ مِن نَجاةٍ . ⁽¹⁾۱۰۹۸.الإمام علیّ علیه السلام : الإمام الصادق علیه السلام : إنَّ جَبرَئیلَ جاءَ إلی رَسولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله وهُوَ قاطِبٌ ... فَقالَ : ... لَو أنَّ حَلقَةً مِنَ السِّلسِلَةِ الَّتیطولُها سَبعونَ ذِراعا وُضِعَت عَلَی الدُّنیا لَذابَتِ الدُّنیا مِن حَرِّها. ⁽²⁾۵ / ۹حَیّاتُ جَهَنَّمَ۱۱۰۱.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ فی جَوابِ حِبرٍ {-۱-} مِن أحبارِ الیَهودِ لَمّا ) رسول اللّه صلی الله علیه و آله : إنَّ فِی النّارِ حَیّاتٍ کَأَمثالِ أعناقِ البُختِ ⁽³⁾، تَلسَعُ إحداهُنَّ اللَّسعَةَ ، فَیَجِدُ حُمُوَّتَها أربَعینَ خَریفا . وإنَّ فِی النّارِ عَقارِبَ کَأَمثالِ البِغالِ المُؤکَفَةِ ⁽⁴⁾، تَلسَعُ إحداهُنَّ اللَّسعَةَ فَیَجِدُ حُمُوَّتَها أربَعینَ سَنَةً . ⁽⁵⁾.

۵ / ۹ مارهای جهنّم

حدیث۱۱۰۳.وقعة صفّین عن حبّة العرنی ـ عَن کِتابٍ کَتَبَهُ امام حسن علیه السلام : این که خدای متعال ، گردن دوزخیان را در کُند و زنجیر می کند ، به این دلیل نیست که از عهده مهار آنان بر نمی آید ؛ بلکه هر گاه شعله آتش خاموش گردد ، آنان را به قعر دوزخ می فرستد، سپس از هوش می روند و چون به هوش می آیند، می فرماید: «ای پسر آدم! جان خویش را در یاب، جان خویش را در یاب! که یک جان بیش نیست ؛ اگر به سلامت رست ، نجات می یابی و اگر تباه شد، هیچ چیز در نجات تو سود نخواهد بخشید» .۱۱۰۴.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : امام صادق علیه السلام : جبرئیل با چهره ای در هم ، نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد... و گفت: «... اگر یک حلقه از آن زنجیر هفتاد گزی ، در دنیا نهاده شود، از حرارتش دنیا ذوب می گردد» .۵ / ۹مارهای جهنّم۱۱۰۷.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : در آتش ، مارهایی هستند چونان گردنِ بُختی ، ⁽¹⁾و هر یک از آنها چنان نیشی می زند که [دوزخی ]سوزش آن را تا چهل سال احساس می کند . ⁽²⁾[نیز] در آتش ، کژدم هایی هستند به سان قاطر پالان شده، و هر یک از آنها چنان نیشی می زند که [دوزخی] سوزش آن را تا چهل سال احساس می کند.

.

۵ / ۱۰کِلابُ جَهَنَّمَ۱۱۱۰.عنه علیه السلام ـ فی خُطبَةٍ لَهُ ـ : رسول اللّه صلی الله علیه و آله ـ فی مَوعِظَتِهِ لِمُعاذِ بنِ جَبَلٍ ـ : لا تُمَزِّقِ النّاسَ فَیُمَزِّقَکَ کِلابُ أهلِ النّارِ، قالَ اللّه ُ : «وَ النَّاشِطَاتِ نَشْطًا» ⁽¹⁾أتَدری مَا النّاشِطاتُ ؟ کِلابُ أهلِ النّارِ، تَنشِطُ اللَّحمَ وَالعَظمَ . ⁽²⁾۱۱۱۱.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : صفة النار لابن أبی الدنیا عن حذیفة بن الیمان : أسَرَّ إلَیَّ رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله حَدیثا فِی النّارِ ، فَقالَ : یا حُذَیفَةُ ، إنَّ فی جَهَنَّمَ لَسِباعا مِن نارٍ، وکِلابا مِن نارٍ ، وکَلالیبَ مِن نارٍ ، وسُیوفا مِن نارٍ ، وإنَّهُ یُبعَثُ مَلائِکَةٌ یُعَلِّقونَ أهلَ النّارِ بِتِلکَ الکَلالیبِ بِأَحناکِهِم ، ویُقَطِّعونَهُم بِتِلکَ السُّیوفِ عُضوا عُضوا ، ویُلقونَهُم إلی تِلکَ السِّباعِ وَالکِلابِ ، کُلَّما قَطَعوا عُضوا عادَ مَکانَهُ غَضّا جَدیدا . ⁽³⁾۱۱۱۲.الإمام علیّ علیه السلام : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : لا تُجالِسوا مَعَ شارِبِ الخَمرِ ، ولا تَعودوا مَرضاهُم ، ولا تُشَیِّعوا جَنائِزَهُم ، ولا تُصَلّوا عَلی أمواتِهِم ؛ فَإِنَّهُم کِلابُ أهلِ النّارِ ، کَما قالَ اللّه ُ عز و جل : «قَالَ اخْسَئواْ فِیهَا وَ لَا تُکَلِّمُونِ» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾۱۱۱۳.کتاب الدعاء المأثور : عنه صلی الله علیه و آله : الخَوارِجُ کِلابُ النّارِ . ⁽⁶⁾.

۵ / ۱۰ سگ های جهنّم

۵ / ۱۰سگ های جهنّم۱۱۱۶.الإمام الباقر علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ در اندرز به معاذ بن جبل ـ : مردم را از هم مَدَر که [اگر چنین کنی ، ]سگ های اهل دوزخ نیز تو را از هم می درند. خداوند فرموده است: «وَ النَّـشِطَـتِ نَشْطًا» . آیا می دانی «ناشطات» چیست؟ سگ های اهل دوزخ که گوشت و استخوان را به دندان می گزند .۱۱۱۷.الإمام الصادق علیه السلام : صفة النار ، ابن ابی الدنیا ـ به نقل از حُذَیفة بن یمان ـ : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در باره آتش، حدیثی را نهانی با من در میان نهاد و فرمود: «ای حذیفه! در جهنّم ، درندگان و سگ ها و چنگک ها و شمشیرهایی از آتش وجود دارد. فرشتگانی فرستاده می شوند و دوزخیان را از کمرهایشان به آن چنگک ها آویزان می کنند و با آن شمشیرها اعضایشان را می بُرند و جلوی آن درندگان و سگ ها می اندازند، و هر عضوی را که قطع کنند ، عضو جدیدی به جای آن می روید» .۱۱۱۸.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : با شرابخواران ، هم نشینی نکنید و اگر بیمار شدند ، به عیادتشان نروید و در تشییع جنازه هایشان شرکت ننمایید و بر مرده شان نماز نخوانید؛ زیرا آنها سگ های اهل آتش اند و خدای عز و جل[ در باره آنان] فرموده است: «می فرماید: در آن [آتش] گم شوید ⁽¹⁾و با من سخن مگویید» .۱۱۱۹.عنه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : خوارج، سگ های دوزخ اند .

.

۵ / ۱۱شُواظُ جَهَنَّمَالکتاب«یُرْسَلُ عَلَیْکُمَا شُوَاظٌ مِّن نَّارٍ وَ نُحَاسٌ فَلَا تَنتَصِرَانِ * فَبِأَیِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ» . ⁽¹⁾

الحدیث۱۱۲۵.عنه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : مَعاشِرَ النّاسِ! لا تَمُنّوا عَلَیَّ بِإِسلامِکُم ، بَل لا تَمُنّوا عَلَی اللّه ِ فَیُحبِطَ عَمَلَکُم ، ویَسخَطَ عَلَیکُم ، ویَبتَلِیَکُم بِشُواظٍ ⁽²⁾.

قالَ : وهَل کانَتِ العَرَبُ تَعرِفُ ذلِکَ قَبلَ أن یَنزِلَ الکِتابُ عَلی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ؟ قالَ : نَعَم ، أما سَمِعتَ قَولَ اُمَیَّةَ بنِ أبِی الصَّلتِ :...

یَمانِیّا یَظَلُّ یَشُبُّ کیراویَنفُخُ دائِبا لَهَبَ الشُّواظِ .⁽³⁾مِن نارٍ و نُحاسٌ ، إنَّ رَبَّکُم لَبِالمِرصادِ . ⁽⁴⁾۵ / ۱۲شَرَرُ جَهَنَّمَالکتاب«إِنَّهَا تَرْمِی بِشَرَرٍ کَالْقَصْرِ * کَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ» . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۱۱ زبانه جهنّم

۵ / ۱۲ شراره جهنّم

۵ / ۱۱زبانه جهنّم ⁽¹⁾قرآن«پس، بر سرِ شما از آتش و مس ، فرو فرستاده خواهد شد و [از کسی] یاری نتوانید طلبید. پس کدام یک از نعمت های پروردگارتان را منکرید ؟!».

حدیث۱۱۳۵.الکافی عن علیّ بن الحکم عن دعبل بن علیّ : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : ای مردم! برای اسلام آوردنتان ، بر من منّت مگذارید، و بلکه بر خدا هم منّت منهید که [در این صورت ،] عمل شما را بی حاصل می گرداند، بر شما خشم می گیرد و به شراره هایی از آتش و مس[ـِ گداخته] ، گرفتارتان می سازد . به راستی که پروردگار شما در کمین [گنه کاران] است.۵ / ۱۲شراره جهنّمقرآن«[دوزخ] چون کاخی [بلند] ، شراره می افکند ؛ [شراره هایی که] گویی شتران زردرنگ اند» .

.

الحدیث۱۱۴۱.الإمام علیّ علیه السلام : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : ولَو أنَّ شَرَرَةً مِن شَرَرِ جَهَنَّمَ بِالمَشرِقِ ، لَوَجَدَ حَرَّها مَن بِالمَغرِبِ . ⁽¹⁾۵ / ۱۳أشجارُ جَهَنَّمَالکتاب«أَذَ لِکَ خَیْرٌ نُّزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ * إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِّلظَّالِمِینَ * إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِی أَصْلِ الْجَحِیمِ * طَـلْعُهَا کَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّیَاطِینِ * فَإِنَّهُمْ لَأَکِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئونَ مِنْهَا الْبُطُونَ * ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَیْهَا لَشَوْبًا مِّنْ حَمِیمٍ * ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَاءِلَی الْجَحِیمِ» . ⁽²⁾

الحدیث۱۱۴۷.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : الإمام علیّ علیه السلام : رُبَّما خَوَّفَنا رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله ، فَیَقولُ : والَّذی نَفسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ ! لَو أنَّ قَطرَةً مِنَ الزَّقّومِ ⁽³⁾قَطَرَت عَلی جِبالِ الأَرضِ لَساخَت أسفَلَ سَبعِ أرَضینَ ولَما أطاقَتهُ ، فَکَیفَ بِمَن هُوَ طَعامُهُ ؟! ⁽⁴⁾۱۱۴۸.عنه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : البُخلُ شَجَرَةٌ مِن أشجارِ النّارِ ، لَها أغصانٌ مُتَدَلِیَّةٌ فِی الدُّنیا ، فَمَن کانَ بَخیلاً تَعَلَّقَ بِغُصنٍ مِن أغصانِها ، فَساقَهُ ذلِکَ الغُصنُ إلَی النّارِ . ⁽⁵⁾ع : ص ۱۹۸ (الفصل الثامن : معیشة أهل النار / طعامهم) .

.

۵ / ۱۳ درختان جهنّم

حدیث۱۱۵۱.الإمام الصادق علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : اگر زبانه ای از شعله های دوزخ در مشرق باشد ، گرمایش را کسی که در مغرب است ، حس می کند .۵ / ۱۳درختان جهنّمقرآن«آیا برای پذیرایی ، این بهتر است یا درخت زقّوم؟! ما آن را عذابی برای ستمکاران گردانیدیم . آن، درختی است که از قعر جَحیم می روید. میوه اش گویی چون کلّه های دیوان است. پس دوزخیان از آن می خورند و شکم ها را از آن پر می کنند. سپس بر سر آن ، معجونی از آب جوشان برای آنان است. آن گاه ، بازگشت آنان بی گمان ، به سوی جحیم است».

حدیث۱۱۵۷.الإمام الباقر علیه السلام : امام علی علیه السلام : گاه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ما را بیم می داد و می فرمود: «سوگند به آن که جان محمّد در دست اوست، اگر یک قطره از زقّوم بر کوه های زمین بچکد ، کوه ها به زیر زمین هفتم فرو می روند و در برابر آن قطره ، تاب نمی آورند . پس چگونه خواهد بود کسی که زقّوم ، خوراک اوست ؟» .۱۱۵۸.الکافی عن أبی حمزة : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : بُخل، درختی از درختان جهنّم است که شاخه هایی از آن در دنیا آویزان شده اند. پس هر که بخیل است ، [در واقع ،] به شاخه ای از شاخه های آن درخت ، آویخته است و آن شاخه او را به سوی آتش می کشد.ر . ک : ص ۱۹۹ (فصل هشتم : زندگی اهل آتش / خوراک آنان) .

.

۵ / ۱۴أظلالُ جَهَنَّمَالکتاب«انطَـلِقُواْ إِلَی مَا کُنتُم بِهِ تُکَذِّبُونَ * انطَـلِقُواْ إِلَی ظِـلٍّ ذِی ثَلَاثِ شُعَبٍ * لَا ظَـلِیلٍ وَ لَا یُغْنِی مِنَ اللَّهَبِ» . ⁽¹⁾

الحدیث۱۱۶۵.الإمام الصادق علیه السلام : الإمام الباقر علیه السلام : إذا استَوی أهلُ النّارِ إلَی النّارِ لِیُنطَلقَ بِهِم قَبلَ أن یَدخُلُوا النّارَ ، فَیُقالُ لَهُم : اُدخُلوا إلی ظِلٍّ ذی ثَلاثِ شُعَبٍ مِن دُخانِ النّارِ ، فَیَحسَبونَ أنَّهَا الجَنَّةُ ، ثُمَّ یُدخَلونَ النّارَ أفواجا أفواجا ، وذلِکَ نِصفَ النَّهارِ . ⁽²⁾۵ / ۱۵قَعرُ جَهَنَّمَ۱۱۶۸.مصباح المتهجّد عن معاویة بن عمّار {-۱-} : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : وَالَّذی نَفسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ ! إنَّ قَدرَ ما بَینَ شَفیرِ النّارِ وقَعرِها کَصَخرَةٍ زِنَتُها سَبعُ خَلِفاتٍ ⁽³⁾بِشُحومِهِنَّ ولُحومِهِنَّ وأولادِهِنَّ ، تَهوی فیما بَینَ شَفیرِ النّارِ وقَعرِها إلی أن تَقَعَ قَعرَها سَبعینَ خَریفا . ⁽⁴⁾.

۵ / ۱۴ سایه های جهنّم

۵ / ۱۵ قعر جهنّم

۵ / ۱۴سایه های جهنّمقرآن«بروید به سوی همان چیزی که تکذیبش می کردید . بروید به سوی آن سایه سه شاخه که نه سایه می کند و نه از شعله[ی آتش ]نگه می دارد».

حدیث۱۱۷۴.عنه صلی الله علیه و آله : امام باقر علیه السلام : آن گاه که اهل آتش به سوی آتش صف می کشند تا ایشان را ببرند، پیش از آن که وارد آتش شوند ، به آنان می گویند: «به سایه ای سه شاخه از دود آتش بروید» . آنان می پندارند که آن بهشت است . پس گروه گروه وارد آتش می شوند . و آن ، هنگام نیم روز است.۵ / ۱۵قعر جهنّم۱۱۷۷.عنه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : سوگند به آن که جان محمّد در دست اوست، از لب دوزخ تا قعر آن ، به اندازه ای است که اگر تخته سنگی به وزن هفت ناقه باردار با چربی ها و گوشت ها و بچّه های آنها، در آن بیفتد ، هفتاد پاییز ⁽¹⁾طول می کشد تا به قعر آن برسد.

.

۱۱۷۸.عنه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله : لَو أنَّ حَجَرا یُقذَفُ بِهِ فی جَهَنَّمَ ، هَوی سَبعینَ خَریفا قَبلَ أن یَبلُغَ قَعرَها . ⁽¹⁾۱۱۷۹.عنه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله : لَو أُخِذَ سَبعُ خَلِفاتٍ بِشُحومِهِنَّ فَیُلقَینَ مِن شَفیرِ جَهَنَّمَ ، مَا انتَهَینَ إلی آخِرِها سَبعینَ عاما . ⁽²⁾۱۱۸۰.الإقبال : عنه صلی الله علیه و آله : إنَّ الصَّخرَةَ العَظیمَةَ لَتُلقی مِن شَفیرِ جَهَنَّمَ ، فَتَهوی فیها سَبعینَ عاما وما تُفضی إلی قَرارِها . ⁽³⁾۱۱۸۱.سنن الترمذی عن أبی اُمامة : المعجم الأوسط عن أبی سعید الخدری : سَمِعَ رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله صَوتا هالَهُ ، فَأتاهُ جِبریلُ علیه السلام ، فَقالَ رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله : ما هذَا الصَّوتُ یا جِبریلُ؟! فَقالَ : هذِهِ صَخرَةٌ هَوَت مِن شَفیرِ جَهَنَّمَ مِن سَبعینَ عاما ، فَهذا حینَ بَلَغَت قَعرَها ؛ فَأَحَبَّ اللّه ُ أن یُسمِعَکَ صَوتَها .

فَما رُؤِیَ رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله بَعدَ ذلِکَ الیَومِ ضاحِکا مِل ءَ فیهِ حَتّی قَبَضَهُ اللّه ُ . ⁽⁴⁾۱۱۸۲.سنن أبی داوود عن أبی سعید الخدری : صحیح مسلم عن أبی هریرة : کُنّا مَعَ رَسولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله إذ سَمِعَ وَجبَةً ⁽⁵⁾فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : تَدرونَ ما هذا ؟ قالَ : قُلنا : اَللّه ُ ورَسولُهُ أعلَمُ ! قالَ : هذا حَجَرٌ رُمِیَ بِهِ فِی النّارِ مُنذُ سَبعینَ خَریفا ، فَهُوَ یَهوی فِی النّارِ الآنَ حَتّی انتَهی إلی قَعرِها . ⁽⁶⁾.

۱۱۸۳.صحیح البخاری عن أبی اُمامة : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : اگر سنگی در جهنّم انداخته شود ، هفتاد پاییز طول می کشد تا به تَهِ آن برسد.۱۱۸۴.مسند ابن حنبل عن نعیم بن سلامة عن رجل من بنی سلیم پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : اگر هفت ناقه باردار با پیه و چربی هایشان گرفته و از لبه جهنّم [به پایین آن] انداخته شوند ، تا هفتاد سال هم به قعر آن نمی رسند.۱۱۸۵.مکارم الأخلاق : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : تخته سنگ غول پیکری از لبه جهنّم انداخته می شود و تا هفتاد سال همچنان پایین می رود ؛ ولی به کف آن نمی رسد.۱۱۸۶.سنن أبی داوود عن أبی أیّوب الأنصاری : المعجم الأوسط ـ به نقل از ابو سعید خُدری ـ : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله صدایی شنید که او را به وحشت انداخت. جبرئیل علیه السلام نزدش آمد. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پرسید: «این ، چه صدایی بود ، ای جبرئیل؟» .

گفت: تخته سنگی بود که هفتاد سال پیش ، از لبه دوزخ فرو افتاده بود و اکنون به قعر آن رسید . خدا دوست داشت که صدای آن را به گوش تو برساند.

از آن روز به بعد ، تا وقتی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله زنده بود ، دیده نشد که دهانش را کاملاً به خنده بگشاید .۱۱۸۷.الشکر عن أنس : صحیح مسلم ـ به نقل از ابو هریره ـ : ما با پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بودیم که صدای سقوط چیزی را شنید . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «می دانید که این ، چه صدایی بود؟» .

گفتیم: خدا و پیامبر او بهتر می دانند.

فرمود: «این سنگی بود که هفتاد سال پیش ، در آتش پرتاب شد و تا کنون در حال سقوط بود و اینک به قعر دوزخ رسید» . .

۱۱۸۸.الإمام الباقر علیه السلام : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : لَو أنَّ رُضَاضَةً مِثلُ هذِهِ ـ وأشارَ إلی مِثلِ الجُمجُمَةِ ـ أُرسِلَت مِنَ السَّماءِ إلَی الأَرضِ، وهیَ مَسیرَةُ خَمسِمِئَةِ سَنَةٍ لَبَلَغَتِ الأَرضَ قَبلَ اللَّیلِ ، ولَو أنَّها أُرسِلَت مِن رَأسِ السِّلسِلَةِ لَصارَت ⁽¹⁾أربَعینَ خَریفا اللَّیلَ وَالنَّهارَ قَبلَ أن تَبلُغَ أصلَها ـ أو قَعرَها ـ . ⁽²⁾۵ / ۱۶ریحُ جَهَنَّمَ۱۱۹۱.المحاسن عن أبی بصیر : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : لَو أنَّ غَربا ⁽³⁾مِن جَهَنَّمَ جُعِلَ وَسَطَ الأَرضِ ، لَاذی نَتنُ ریحِهِ وشِدَّةُ حَرِّهِ ما بَینَ المَشرِقِ وَالمَغرِبِ . ⁽⁴⁾۱۱۹۲.الإمام الصادق علیه السلام : عنه صلی الله علیه و آله : لَو اُخرِجَ رَجُلٌ مِن أهلِ النّارِ ثُمَّ اُقیمَ بِالمَشرِقِ ، واُقیمَ رَجُلٌ بِالمَغرِبِ ؛ لَماتَ ذلِکَ الرَّجُلُ مِن نَتنِ ذلِکَ الرَّجُلِ . ⁽⁵⁾۵ / ۱۷مَجیءُ جَهَنَّمَالکتاب«وَ جِاْی ءَ یَوْمَـئِذِ بِجَهَنَّمَ یَوْمَـئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْاءِنسَانُ وَ أَنَّی لَهُ الذِّکْرَی * یَقُولُ یَالَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیَاتِی * فَیَوْمَـئِذٍ لَا یُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ * وَ لَا یُوثِقُ وَ ثَاقَهُ أَحَدٌ» . ⁽⁶⁾

.

۵ / ۱۶ بوی جهنّم

۵ / ۱۷ آمدن جهنّم

۱۱۹۷.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ با اشاره به چیزی مانند کاسه سر ـ : اگر قطعه سربی به اندازه این ، از آسمان به زمین رها شود که فاصله اش پنجاه سال است، پیش از شب به زمین می رسد ، در حالی که اگر همین قطعه از بالای زنجیر ⁽¹⁾رها شود و شب و روز حرکت کند، چهل سال طول می کشد تا به تَهِ آن زنجیر برسد.۵ / ۱۶بوی جهنّم۱۲۰۰.الإمام الباقر علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : اگر به مقدار دلو بزرگی از آتش جهنّم در وسط زمین گذاشته شود، بوی بد آن و شدّت گرمای آن ، تمام زمینیان را آزار می دهد .۱۲۰۱.کتاب من لا یحضره الفقیه عن أبی عبیدة الحذّاء عن ا پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : اگر مردی از اهل آتش را بیرون آورند و در مشرق بگذارند و مرد دیگری در مغرب باشد ، آن مرد از بوی تعفّن او می میرد.۵ / ۱۷آمدن جهنّمقرآن«و جهنّم را در آن روز بیاورند . آن روز است که انسان پند می گیرد ؛ ولی کجا او را جای پند گرفتن است ؟! می گوید: «کاش برای زندگانیِ خود ، چیزی پیش فرستاده بودم» . پس در آن روز ، هیچ کس چون عذاب کردن او، عذاب نمی کند و هیچ کس چون در بند کشیدن او، در بند نمی کشد» .

.

الحدیث۱۲۰۷.عنه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : یُؤتی بِجَهَنَّمَ یَومَئِذٍ لَها سَبعونَ ألفَ زِمامٍ ، مَعَ کُلِّ زِمامٍ سَبعونَ ألفَ مَلَکٍ یَجُرّونَها . ⁽¹⁾۱۲۰۸.عنه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله : أخبَرَنِی الرّوحُ الأَمینُ أنَّ اللّه َ لا إلهَ غَیرُهُ إذا وَقَفَ الخَلائِقَ وجَمَعَ الأَوَّلینَ وَالآخِرینَ ، اُتِیَ بِجَهَنَّمَ تُقادُ بِأَلفِ زِمامٍ ، أخَذَ بِکُلِّ زِمامٍ مِئَةُ ألفِ مَلَکٍ مِنَ الغِلاظِ الشِّدادِ ، ولَها هَدَّةٌ وتَحَطُّمٌ وزَفیرٌ وشَهیقٌ ، وإنَّها لَتَزفِرُ الزَّفرَةَ فَلَولا أنَّ اللّه َ عز و جلأخَّرَها إلَی الحِسابِ لَأَهلَکَتِ الجَمیعَ . ثُمَّ یَخرُجُ مِنها عُنُقٌ یُحیطُ بِالخَلائِقِ ؛ البِرِّ مِنهُم وَالفاجِرِ ، فَما خَلَقَ اللّه ُ عَبدا مِن عِبادِهِ ـ مَلَکٍ ولا نَبِیٍّ ـ إلّا ویُنادی : یا رَبِّ ، نَفسی نَفسی !! وأنتَ تَقولُ : یا رَبِّ ، اُمَّتی اُمَّتی !! ⁽²⁾۱۲۰۹.مسند ابن حنبل عن عبد اللّه بن جعفر : عنه صلی الله علیه و آله : هَل تَدرونَ ما تَفسیرُ هذِهِ الآیَةِ : «کَلَّا إِذَا دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکًّا» ؟ قالَ : إذا کانَ یَومُ القیامَةِ تُقادُ جَهَنَّمُ بِسَبعینَ ألفَ زِمامٍ بِیَدِ سَبعینَ ألفَ مَلَکٍ ، فَتَشرُدُ شَردَةً ، لَولا أنَّ اللّه َ تَعالی حَبَسَها لَأَحرَقتِ السَّماواتِ وَالأَرضَ . ⁽³⁾.

حدیث۱۲۱۱.عنه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : در آن روز ، جهنّم را در حالی می آورند که هفتاد هزار افسار بر اوست و هر افسارش را هفتاد هزار فرشته می کشند.۱۲۱۲.مسند ابن حنبل عن أبی هریرة : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : روح الأمین علیه السلام به من خبر داد که خداوند یگانه و یکتا، هر گاه خلایق را به موقف آورَد و همه مردمان را، از اوّلین تا آخرین نفر، جمع کند ، جهنّم را در حالی می آورند که هزار افسار بر اوست و هر افساری را صد هزار فرشته دژخیم و درشت خوی می کشند و او نیز لگد می کوبد و هر چیزی را در هم می شکند و می غرّد و می خروشد و آه و ناله سر می دهد، و اگر نبود که خداوند عز و جل آن را تا پس از حسابرسی مهلت داده است ، همگان را نابود می کرد .

سپس گردنی از آن بیرون می زند که خلایق را، از نیک و بد، در میان می گیرد . خداوند ، هیچ بنده ای از بندگانش را نیافریده است، از فرشته و پیامبر، مگر آن که [در این هنگام] فریاد خواهد زد : «پروردگارا ! به دادم برس، به دادم برس» ؛ ولی تو می گویی: «پروردگارا ! امّتم را در یاب، امّتم را در یاب».۱۲۱۳.الإمام الصادق علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : آیا می دانید که تفسیر این آیه چیست: «نه چنان است، آن گاه که زمین سخت در هم کوبیده شود» ؟ چون روز قیامت شود ، جهنّم را در حالی که هفتاد هزار افسار دارد و هفتاد هزار فرشته آن را می کشند، می آورند و جهنّم چنان می گریزد که اگر خداوند آن را نگه ندارد ، آسمان ها و زمین را می سوزاند. .

۱۲۱۴.عنه علیه السلام : مجمع البیان عن أبی سعید الخدریّ : لَمّا نَزَلَت «وَ جِی ءَ یَوْمَـئِذِ بِجَهَنَّمَ» ⁽¹⁾

تَغَیَّرَ وَجهُ رَسولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله ، وعُرِفَ فی وَجهِهِ حَتَّی اشتَدَّ عَلی أصحابِهِ ما رَأَوا مِن حالِهِ ، وَانطَلَقَ بَعضُهُم إلی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام فَقالوا : یا عَلِیُّ ، لَقَد حَدَثَ أمرٌ قَد رَأَیناهُ فی نَبِیِّ اللّه ِ صلی الله علیه و آله .

فَجاءَ عَلِیٌّ علیه السلام فَاحتَضَنَهُ مِن خَلفِهِ وقَبَّلَ بَینَ عاتِقَیهِ ، ثُمَّ قالَ : یا نَبِیَّ اللّه ِ ، بِأَبی أنتَ وأُمّی ، ما الَّذی حَدَثَ الیَومَ؟ قالَ : جاءَ جَبرَئیلُ علیه السلام فَأَقرَأَنی «وَ جِی ءَ یَوْمَـئِذِ بِجَهَنَّمَ» .

قالَ : فَقُلتُ : کَیفَ یُجاءُ بِها ؟ قالَ : یَجیءُ بِها سَبعونَ ألفَ مَلَکٍ یَقودونَها بِسَبعینَ ألفَ زِمامٍ ، فَتَشرُدُ شَرَدَةً لَو تُرِکَت لَأَحرَقَت أهلَ الجَمعِ ، ثُمَّ أتَعَرَّضُ لِجَهَنَّمَ فَتَقولُ : ما لی ولَکَ یا مُحَمَّدُ ؟ فَقَد حَرَّمَ اللّه ُ لَحمَکَ عَلَیَّ ! فَلا یَبقی أحَدٌ إلّا قالَ : نَفسی نَفسی ! وإنَّ مُحَمَّدا یَقولُ : رَبِّ ، اُمَّتی اُمَّتی ! ⁽²⁾۵ / ۱۸شُعورُ جَهَنَّمَالکتاب«وَ أَعْتَدْنَا لِمَن کَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِیرًا * إِذَا رَأَتْهُم مِّن مَّکَانِ بَعِیدٍ سَمِعُواْ لَهَا تَغَیُّظًا وَ زَفِیرًا» . ⁽³⁾

«یَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِن مَّزِیدٍ» . ⁽⁴⁾

«کَلَّا إِنَّهَا لَظَی * نَزَّاعَةً لِّلشَّوَی * تَدْعُواْ مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّی» . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۱۸ آگاهی جهنّم

۱۲۲۱.الإمام علیّ علیه السلام : مجمع البیان ـ به نقل از ابو سعید خُدری ـ : چون آیه «و در آن روز ، جهنّم را بیاورند» نازل شد، رخسار پیامبر خدا صلی الله علیه و آله دگرگون شد و چنان منقلب گشت که یارانش از دیدن حال او نگران شدند. عدّه ای از آنان نزد علی بن ابی طالب علیه السلام رفتند و گفتند: ای علی! برای پیامبر خدا ، اتّفاقی افتاده است.

علی علیه السلام آمد و پیامبر را از پشت سرش در آغوش گرفت و میان دو شانه اش را بوسید و گفت: پدر و مادرم به فدایت ، ای پیامبر خدا ! امروز چه رخ داده است؟

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «جبرئیل علیه السلام نزدم آمد و برایم [این آیه را] خواند: «و آن روز ، جهنّم را بیاورند» » .

علی علیه السلام گفت : گفتم : چگونه آن را می آورند؟

فرمود: هفتاد هزار فرشته آن را می آورند و با هفتاد هزار افسار ، آن را می کِشند و آن ، چنان می گریزد که اگر رها شود ، همه اهل محشر را می سوزاند. من معترض جهنّم می شوم و او می گوید: مرا با تو کاری نیست ـ ای محمّد ـ ؛ زیرا خداوند ، گوشت تو را بر من حرام ساخته است» .

پس در آن روز ، هر کسی به فکر نجات خویش است ؛ ولی [تنها] محمّد می گوید: "پروردگارا! امّتم، امّتم !"» .۵ / ۱۸آگاهی جهنّمقرآن«برای کسی که قیامت را تکذیب کند ، آتشی پرشراره مهیّا کردیم . هر گاه که آنها را از جایی دور ببیند ، خشم و خروش آن را می شنوند» .

«روزی که به جهنّم می گوییم : «آیا پُر شدی ؟»، می گوید : آیا باز هم هست؟!» .

«نه چنین است . آتشِ زبانه کش است . بر کَنَنده پوستِ سر و اندام است . هر که را پشت کرده و روی بر تافته ، فرا می خواند» .

.

الحدیث۱۲۲۹.کنزالعمّال عن عائشة : مجمع البیان : رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أنَّهُ سُئِلَ عَن مَعنَی الآیَةِ : «ثُمَّ نُنَجِّی الَّذِینَ اتَّقَواْ وَّ نَذَرُ الظَّالِمِینَ فِیهَا جِثِیًّا» ⁽¹⁾فَقالَ : إنَّ اللّه َ تَعالی یَجعَلُ النّارَ کَالسَّمنِ الجامِدِ، ویَجمَعُ عَلَیهَا الخَلقَ ، ثُمَّ یُنادی المُنادی : أن خُذی أصحابَکِ وذَری أصحابی ، قالَ صلی الله علیه و آله : فَوَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ لَهِیَ أعرَفُ بِأَصحابِها مِنَ الوالِدَةِ بِوَلَدِها . ⁽²⁾۱۲۳۰.الأمالی عن علی بن ربیعة الأسدی : التخویف من النار : خَرَّجَ ابنُ أبی حاتِمٍ مِن حَدیثِ خالِدِ بنِ دُرَیکٍ ، عَن رَجُلٍ مِنَ الصَّحابَةِ ، قالَ : قالَ رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله : مَن تَقَوَّلَ عَلَیَّ ما لَم أقُل ، فَلیَتَبَوَّأ بَینَ عَینَی جَهَنَّمَ مَقعَدا .

قیلَ : یا رَسولَ اللّه ِ! وهَل لَها عَینانِ ؟

قالَ : نَعَم ، أوَ لَم تَسمَع قَولَ اللّه ِ عز و جل : «إِذَا رَأَتْهُم مِّن مَّکَانِ بَعِیدٍ سَمِعُواْ لَهَا تَغَیُّظًا وَ زَفِیرًا » ⁽³⁾؟ ⁽⁴⁾۵ / ۱۹کَلامُ جَهَنَّمَالکتاب«یَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِن مَّزِیدٍ» . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۱۹ سخن گفتن جهنّم

حدیث۱۲۳۶.الإمام الصادق علیه السلام : مجمع البیان: روایت شده است که از پیامبر صلی الله علیه و آله در باره معنای آیه «سپس کسانی را که پروا داشته اند ، نجات می دهیم و ستمگران را در آتش ، به زانو در افتاده ، رها می سازیم» سؤال شد . فرمود: «خدای متعال ، آتش را مانند روغن جامد می گرداند، و آفریدگان را بر روی آن گرد می آورد . آن گاه ، جارچی بانگ می زند که: "یارانت را بگیر و یاران مرا رها کن"» .

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «سوگند به آن که جانم در دست اوست، جهنّم یاران خود را بهتر می شناسد تا مادر ، فرزندش را» .۱۲۳۷.الإمام الصادق علیه السلام : التخویف من النّار : ابن ابی حاتم از حدیث خالد بن دُرَیکْ تخریج کرده ، از مردی صحابی که گفت : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود : «هر کس چیزی به من نسبت دهد که نگفته ام ، در برابر دو چشم جهنّم ، جایگاه خود را فراهم می کند» .

گفته شد : ای پیامبر خدا! آیا جهنّم ، دو چشم دارد؟

فرمود : «آری . آیا این سخن خدای عز و جل را نشنیده ای : «هر گاه آنها را از فاصله ای دور ببیند ، خشم و خروش آن را می شنوند» .۵ / ۱۹سخن گفتن جهنّمقرآن«روزی که به جهنّم می گوییم: «آیا پر شدی؟» ، می گوید: آیا باز هم هست؟!».

.

الحدیث۱۲۴۳.عنه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : تُکَلِّمُ النّارُ یَومَ القِیامَةِ ثَلاثَةً : أمیرا ، وقارِئا ، وذا ثَروَةٍ مِنَ المالِ . فَتَقولُ لِلأَمیرِ : یا مَن وَهَبَ اللّه ُ لَهُ سُلطانا فَلَم یَعدِل! فَتَزدَرِدُهُ ⁽¹⁾کَما یَزدَرِدُ الطَّیرُ حَبَّ السِّمسِمِ . وتَقولُ لِلقارِیِ?: یا مَن تَزَیَّنَ لِلنّاسِ وبارَزَ اللّه َ بِالمَعاصی ! فَتَزدَرِدُهُ . وتَقولُ لِلغَنِیِّ : یا مَن وَهَبَ اللّه ُ لَه دُنیا کَثیرَةً واسِعَةً فَیضا ، وسَأَلَهُ الفَقیرُ الیَسیرَ قَرضا، فَأَبی إلّا بُخلاً! فَتَزدَرِدُهُ . ⁽²⁾۱۲۴۴.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله : ما یَسأَلُ رَجُلٌ مُسلِمٌ اللّه َ الجَنَّةَ ثَلاثا إلّا قالَتِ الجَنَّةُ : اللّهُمَّ أدخِلهُ . ولَا استَجارَ رَجُلٌ مُسلِمٌ اللّه َ مِنَ النّارِ ثَلاثا إلّا قالَتِ النّارُ : اللّهُمَّ أجِرهُ . ⁽³⁾۱۲۴۵.الاحتجاج عن ابن عبّاس ـ فی خَبرِ احتِجاجِ النَّ عنه صلی الله علیه و آله : مَن سَأَلَ اللّه َ الجَنَّةَ ثَلاثَ مَرّاتٍ قالَتِ الجَنَّةُ : اللّهُمَّ أدخِلهُ الجَنَّةَ . ومَنِ استَجارَ مِنَ النّارِ ثَلاثَ مَرّاتٍ قالَتِ النّارُ : اللّهُمَّ أجِرهُ مِنَ النّارِ . ⁽⁴⁾۱۲۴۶.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله : إذا صَلَّی العَبدُ ، فَلَم یَسأَلِ اللّه َ الجَنَّةَ ، قالَتِ الجَنَّةُ : یا وَیحَ هذا ، أما کانَ یَنبَغی لَهُ أن یَسأَلَ رَبَّهُ الجَنَّةَ ؟! فَإِذا لَم یَتَعَوَّذ بِاللّه ِ مِنَ النّارِ ، قالَتِ النّارُ : یا وَیحَ هذا ، ما کانَ یَنبَغی لَهُ أن یَتَعَوَّذَ بِاللّه ِ مِنّی ؟! ⁽⁵⁾۱۲۴۷.رسول اللّه صلی الله علیه و آله ـ فِی الدُّعاءِ الإمام علیّ علیه السلام : مَن سَأَلَ اللّه َ الجَنَّةَ قالَتِ الجَنَّةُ : یا رَبِّ ! أعطِ عَبدَکَ ما سَأَلَهُ . ومَنِ استَجارَ مِنَ النّارِ قالَتِ النّارُ : یا رَبِّ ! أجِر عَبدَکَ مِمَّا استَجارَکَ . ⁽⁶⁾.

حدیث۱۲۴۹.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : جهنّم در روز رستاخیز، با سه کس سخن می گوید: فرمان روا، قاری قرآن، و توانگر مالدار. به فرمان روا می گوید: «ای کسی که خدا قدرتش بخشید و دادگری نکرد!» . سپس او را فرو می بلعد ، چنان که مرغ دانه کنجد را می بلعد .

به قاری می گوید: «ای کسی که در ظاهر ، خود را برای مردم آراست ؛ ولی [در باطن] با گناهان به مبارزه با خدا بر خاست!» و او را نیز فرو می بلعد .

و به توانگر می گوید: «ای کسی که خداوند ، دنیای بسیار و سرشار به او بخشید و نادار ، اندکی وام از او خواست ؛ ولی او بخل ورزید!» و او را هم فرو می بلعد.۱۲۵۰.الإمام الصادق علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : هیچ مرد مسلمانی سه بار از خداوند ، بهشت را درخواست نمی کند ، مگر آن که بهشت می گوید: «خدایا ! او را داخل گردان» و هیچ مرد مسلمانی سه بار از آتش به خدا پناه نمی برد ، مگر آن که آتش می گوید: «خدایا ! پناهش ده» .۱۲۵۱.عمل الیوم واللیلة عن أنس : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : هر کس از خداوند ، بهشت را سه بار درخواست کند، بهشت می گوید: «بار خدایا ! او را به بهشت در آور» و هر کس از آتش سه بار به خدا پناه برد، آتش می گوید: «بار خدایا ! او را از آتش پناه ده».۱۲۵۲.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : هر گاه بنده نماز بگزارد و بهشت را از خدا نخواهد، بهشت می گوید: «بیچاره او! آیا سزاوارش نبود که از پروردگارش بهشت بخواهد؟!» و اگر از آتش به خدا پناه نبرد ، آتش می گوید: «ای بیچاره او! آیا سزاوارش نبود که از من به خدا پناه ببرد؟!» .۱۲۵۳.البلد الأمین : امام علی علیه السلام : هر کس از خدا بهشت را درخواست کند، بهشت می گوید: «پروردگارا ! آنچه بنده ات خواست ، به او عطا فرما» و هر کس از آتش به خدا پناه برد، آتش

می گوید: «پروردگارا ! بنده ات را از آنچه از تو زنهار خواست، زنهار ده» . .

۱۲۵۴.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : عنه علیه السلام : إذا حُمِلَ أهلُ وَلایَتِنا عَلی صِراطِ یَومِ القِیامَةِ نادی مُنادٍ : یا نارُ اخمُدی . فَتَقولُ النّارُ : عَجِّلوا جُوزونی ، فَقَد أطفَأَ نورُکُم لَهَبی! ⁽¹⁾راجع : ص ۱۰۲ (الفصل الرابع : الحث علی ذکر جهنم والاستعاذة منها / الاستعاذة من النار) .

۵ / ۲۰زَفیرُ جَهَنَّمَالکتاب«إِذَا رَأَتْهُم مِّن مَّکَانِ بَعِیدٍ سَمِعُواْ لَهَا تَغَیُّظًا وَ زَفِیرًا» . ⁽²⁾

«وَ لِلَّذِینَ کَفَرُواْ بِرَبِّهِمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ * إِذَا أُلْقُواْ فِیهَا سَمِعُواْ لَهَا شَهِیقًا وَ هِیَ تَفُورُ» . ⁽³⁾

الحدیث۱۲۶۲.عنه صلی الله علیه و آله : الإمام علیّ علیه السلام ـ فی أحوالِ الآخِرَةِ ـ : وأعظَمُ ما هُنالِکَ بَلِیَّةً نُزولُ الحَمیمِ ، وتَصلیَةُ الجَحیمِ ، وفَوراتُ السَّعیرِ ، وسَوراتُ الزَّفیرِ . ⁽⁴⁾۱۲۶۳.عنه صلی الله علیه و آله : الإمام الباقر علیه السلام ـ فی بَیانِ صِفَةِ عَذابِ الکافِرینَ یَومَ القِیامَةِ ـ : فَمِن ضیقِ مَنازِلِهِم عَلَیهِم ، ومِن ریحِها وشِدَّةِ سَوادِها ، وزَفیرِها وشَهیقِها وتَغَیُّظِها ونَتنِهَا ، اسودَّ

وُجوهُهُم وعَظُمَت دیدانُهُم . ⁽⁵⁾راجع : ص ۱۵۸ (مجیء جهنم) وص ۱۱۲ (الفصل الرابع : ذکر جهنم / الإستغاثة من النار) .

.

۵ / ۲۰ خروش جهنّم

۱۲۶۵.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : امام علی علیه السلام : هر گاه ولایتمدارانِ ما بر صراط روز قیامت بگذرند، منادی ای بانگ می زند که: ای آتش! فرو نشین.

و آتش می گوید: زود از من بگذرید، که نور شما شعله مرا خاموش کرد!ر . ک : ص ۱۰۳ (فصل چهارم : تشویق به یاد کردن از جهنّم و پناه بردن از آن به خدا / پناه جستن از آن به خدا)

۵ / ۲۰خروش جهنّمقرآن«هر گاه آنها را از فاصله دور ببیند ، خشم و خروش آن را می شنوند» .

«سزای کسانی که به پروردگارشان کافر شدند ، عذاب جهنّم است ، و بد جایگاهی است جهنّم! آن گاه که در آن ، افکنده شوند ، خروشی از آن می شنوند ، در حالی که می جوشد» .

حدیث۱۲۷۳.عنه صلی الله علیه و آله : امام علی علیه السلام ـ در احوال آخرت ـ : بزرگ ترین بلای آن جا ، پذیرایی شدن با آب جوشان است و در افتادن در دوزخ افروخته و فَوَران های شراره آتش ، و غلیان های شعله های خروشان.۱۲۷۴.عنه صلی الله علیه و آله : امام باقر علیه السلام ـ در بیان چگونگی عذاب کافران در روز رستاخیز ـ : از تنگیِ جایگاه هایشان ، از بوی [تعفّن] آن جا ، از شدّت سیاهی اش ، و از فریاد و خروش و خشم سختگیرانه و بوی گند آن جایگاه ها ، چهره هایشان سیاه می گردد

و کِرم هایشان [که در قبر یا در جهنّم ، او را می خورند] بزرگ می شود .

ر . ک : ص ۱۵۹ (آمدن جنّهم) و ص ۱۱۳ (فصل چهارم : یاد جهنّم / فریاد خواهی از آتش) .

.

۵ / ۲۱تَسبِیحُ جَهَنَّمَ۱۲۷۷.عنه علیه السلام : رسول اللّه صلی الله علیه و آله ـ فِی الدُّعاءِ المَعروفِ بِالأَسماءِ الحُسنی ـ : یا اللّه ُ وأسأَلُکَ بِاسمِکَ الَّذی أثبَتَّ بِهِ البَردَةَ مُطبِقَةً ⁽¹⁾عَلَی النّارِ بِقُدرَتِکَ ، فَهِیَ مُسَبِّحَةٌ لَکَ بِذلِکَ الاِسمِ ، لا تَفتُرُ مِنَ التَّسبیحِ وَالتَّقدیسِ خَشیَةَ أن تَذوبَ مِن وَهَجِ النّارِ الکُبری .

یا اللّه ُ وأسأَلُکَ بِاسمِکَ الَّذی أثبَتَّ بِهِ جَهَنَّمَ بِجَمیعِ ما خَلَقتَ فیها عَلَی مَتنِ الرّیحِ فَاستَقَرَّت عَلَیهِ بِقُدرَتِکَ ، فَهِیَ مُسَبِّحَةٌ لَکَ بِذلِکَ الاِسمِ ، لا تَفتُرُ مِنَ التَّسبیحِ وَالتَّقدیسِ لِئَلّا تَختَرِقَ بِهَا الرّیحُ فَتَذرِیَها . ⁽²⁾.

۵ / ۲۱ تسبیح جهنّم

۵ / ۲۱تسبیح جهنّم۱۲۸۰.عنه علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ در دعای معروف به «أسماءُ الحُسنی» ـ : ای خداوند یکتا! درخواست می کنم ، به نام تو که با آن با قدرت خود ، برف را بر روی آتش ، مستقر کردی و آن برف ، به خاطر آن نام ، تسبیحگوی توست و از تسبیح و تقدیس تو ، کوتاهی نمی کند ، از ترس این که مبادا از زبانه های آتش بزرگ ، ذوب شود .

ای خداوند یکتا! درخواست می کنم به نام تو که با آن ، جهنّم را در میان باد ، مستقر کردی و با قدرت تو در آن قرار گرفت و جهنّم به خاطر آن نام ، تسبیحگوی توست و از تسبیح و تقدیس ، کوتاهی نمی کند ، تا مبادا آن باد ، توفانی شود و جهنّم را بپراکَنَد .

.

الفَصلُ السّادِسُ: الآم النفسیه فی النار۶ / ۱شِدَّةُ الخِزیِالکتاب«رَبَّنَا إِنَّکَ مَن تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ وَمَا لِلظَّــلِمِینَ مِنْ أَنصَارٍ» . ⁽¹⁾

«وَ لَعَذَابُ الْاخِرَةِ أَخْزَی وَ هُمْ لَا یُنصَرُونَ» . ⁽²⁾

الحدیث۱۲۸۸.عنه علیه السلام : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : إنَّ العارَ لَیَلزَمُ المَرءَ یَومَ القِیامَةِ حَتّی یَقولَ : یا رَبِّ ! لَاءِرسالُکَ بی إلَی النّارِ أیسَرُ عَلَیَّ مِمّا ألقی . وإنَّهُ لَیَعلَمُ ما فیها مِن شِدَّةِ العَذابِ! ⁽³⁾۱۲۸۹.عنه علیه السلام : الإقبال عن أمیرالمؤمنین والأئمّة من ولده علیهم السلام ـ فی مُناجاةٍ کانوا یَدعونَ بِها فی شَهرِ شَعبانَ ـ : ... إلهی! قَد سَتَرتَ عَلَیَّ ذُنوبا فِی الدُّنیا وأنَا أحوَجُ إلی سَترِها عَلَیَّ مِنکَ فِی الاُخری ، إلهی ! قَد أحسَنتَ إلَیَّ إذ لَم تُظهِرها لِأَحَدٍ مِن عِبادِکَ الصّالِحینَ ، فَلا

تَفضَحنی یَومَ القِیامَةِ عَلی رُؤوسِ الأَشهادِ . ⁽⁴⁾.

فصل ششم : دردهای روحی در آتش

۶ / ۱ خواری بسیار

فصل ششم : دردهای روحی در آتش۶ / ۱خواری بسیارقرآن«پروردگارا! هر که را وارد آتش [دوزخ] کردی ، به راستی که خوارش کردی ، و ستمکاران ، هیچ یاوری ندارند» .

«عذاب آخرت ، خوار کننده تر است و به آنها ، کمکی نمی شود» .

حدیث۱۲۹۷.عنه علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : ننگ در روز قیامت ، آدمی را رها نمی کند، چندان که می گوید: «پروردگارا ! مرا به آتش بفرستی ، برایم آسان تر است از این حالی که دارم»، با آن که از سختیِ عذاب آن آگاه است.۱۲۹۸.عنه علیه السلام : الإقبال - به نقل از امیر مؤمنان و امامان از نسل او علیهم السلام ، در مناجاتی که در ماه شعبان داشتند ـ : ... خداوندا! در دنیا گناهان بسیاری را از من پوشاندی که من به پوشاندن آنها در آخرت ، نیازمندترم .

خداوندا! به من فراوانْ احسان کردی ، به گونه ای که برای هیچ یک از بندگان

خوبت ، آنها را بر ملا نکردی . پس در روز قیامت ، در ملأ عام ، رسوایم مکن .

.

۱۲۹۹.عنه علیه السلام : الإمام زین العابدین علیه السلام ـ فی دُعاءٍ مَنسوبٍ إلَیهِ ـ : یا غَفّارُ یا سَتّارُ! نَجِّنی بِرَحمَتِکَ مِن عَذابِ النّارِ وفَضیحَةِ العارِ ، إذَا امتازَ الأَخیارُ مِنَ الأَشرارِ ، وحالَتِ الأَهوالُ ، وقَرُبَ المُحسِنونَ وبَعُدَ المُسیؤونَ ، ووُفِّیَت کُلُّ نَفسٍ ما کَسَبَت وهُم لا یُظلَمونَ . ⁽¹⁾۶ / ۲شِدَّةُ التَّحقیرِالکتاب«تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَ هُمْ فِیهَا کَــلِحُونَ * أَلَمْ تَکُنْ ءَایَـتِی تُتْلَی عَلَیْکُمْ فَکُنتُم بِهَا تُکَذِّبُونَ * قَالُواْ رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَیْنَا شِقْوَتُنَا وَ کُنَّا قَوْمًا ضَالِّینَ * رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَــلِمُونَ * قَالَ اخْسَئواْ فِیهَا وَ لَا تُکَلِّمُونِ» . ⁽²⁾

الحدیث۱۳۰۵.عنه علیه السلام : صحیح مسلم عن أنس بن مالک : إنَّ رَجُلاً قالَ : یا رَسولَ اللّه ِ ، کَیفَ یُحشَرُ الکافِرُ عَلی وَجهِهِ یَومَ القِیامَةِ ؟ قال : ألَیسَ الَّذی أمشاهُ عَلی رِجلَیهِ فی الدُّنیا قادِرا عَلی أن یُمشِیَهُ عَلی وَجهِهِ یَومَ القِیامَةِ ؟ ⁽³⁾.

۶ / ۲ تحقیرِ بسیار

۱۳۰۶.عنه علیه السلام : امام زین العابدین علیه السلام ـ در دعای منسوب به ایشان ـ : ای بخشنده و ای پوشاننده! به رحمت خودت ، مرا از عذاب جهنّم و رسوایی ننگین ، نجات ده ، در آن روز که صف خوبان ، از بدان ، جدا می شود و وحشت ها ، برانگیخته می شوند و خوبانْ نزدیک و بَدانْ دور می شوند و به هر کسی هر چه به دست آورده ، کاملاً داده می شود ، بی آن که ستمی بر آنها روا داشته شود .۶ / ۲تحقیرِ بسیارقرآن«آتش ، چهره آنها را می سوزانَد و آنها در آن ، ترش رویند . آیا آیات من بر شما خوانده نشد و شما ، آنها را تکذیب کردید؟ می گویند : پروردگارا! شقاوت ما ، بر ما چیره شد و ما ، گروهی گم راه بودیم . پروردگارا! ما را از جهنّم ، بیرون ببر ، و اگر به همان کارها باز گشتیم ، ستم پیشه کرده ایم . خداوند می گوید : «[بروید و] در آن ، گم شوید و با من ، سخن مگویید»» .

حدیث۱۳۱۲.عنه علیه السلام : صحیح مسلم ـ به نقل از انس بن مالک ـ : مردی گفت : ای پیامبر خدا! چگونه کافر در روز قیامت ، واژگونه به محشر می آید؟

فرمود : «آیا کسی که او را در دنیا روی دو پایش راه می برد ، قادر نیست که در روز قیامت وی را سرنگون راه ببرد؟» .

.

۱۳۱۳.عنه علیه السلام : الإمام علیّ علیه السلام : یا کُمَیلُ ، مَن لا یُسکَنُ الجَنَّةَ فَبَشِّرهُ بِعَذابٍ ألیمٍ وخِزیٍ مُقیمٍ ، وأکبالٍ ومَقامِعَ وسَلاسِلَ طُوالٍ ومُقَطَّعاتِ النِّیرانِ ... یا کُمَیلُ ، ثُمَّ یُنادونَ اللّه َ تَقَدَّسَت أسماؤُهُ بَعدَ أن یَمکُثُوا أحقابَا : اِجْعَلْنا عَلَی الرَّخاءِ ⁽¹⁾، فَیُجیبُهُم : «اخْسَئواْ فِیهَا وَ لَا تُکَلِّمُونِ» . ⁽²⁾۱۳۱۴.عنه علیه السلام : تفسیر القمّی : قُولُهُ تعالی : «تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَ هُمْ فِیهَا کَــلِحُونَ» قال : أی تَلهَبُ عَلَیهِم فَتُحْرِقُهُم «وَ هُمْ فِیهَا کَــلِحُونَ» أی مَفتُوحی الفَمِ ، مُتَرَبِّدی الوجُوهِ . ⁽³⁾راجع : ص ۱۸۴ (الفصل السابع : خصائص أهل النار / قبح الوجوه) .

۶ / ۳دَوامُ الحُزنِالکتاب«کُلَّمَا أَرَادُواْ أَن یَخْرُجُواْ مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِیدُواْ فِیهَا وَذُوقُواْ عَذَابَ الْحَرِیقِ» . ⁽⁴⁾

الحدیث۱۳۲۱.عنه علیه السلام : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : کُلُّ هَمٍّ مُنقَطِعٌ ، إلّا هَمُّ أهلِ النّارِ . ⁽⁵⁾۱۳۲۲.عنه علیه السلام : عنه صلی الله علیه و آله : ما مِن هَمٍّ إلّا ولَهُ فَرَجٌ ، إلّا هَمُّ أهلِ النّارِ . ⁽⁶⁾۱۳۲۳.عنه علیه السلام : سنن الترمذی عن أبی هریرة : قالَ رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله : تَعَوَّذوا بِاللّه ِ مِن جُبِّ الحُزنِ . قالوا : یا

رسولَ اللّه ِ ، وما جُبُّ الحُزنِ ؟ قالَ : وادٍ فی جَهَنَّمَ تَتَعَوَّذُ مِنهُ جَهَنَّمُ کُلَّ یَومٍ مِئَةَ مَرَّةٍ . قُلنا : یا رَسولَ اللّه ِ ، ومَن یَدخُلُهُ ؟ قالَ : اَلقُرّاءُ المُراؤونَ بِأَعمالِهِم . ⁽⁷⁾.

۶ / ۳ اندوه پایدار

۱۳۲۴.عنه علیه السلام : امام علی علیه السلام : ای کمیل! کسی را که در بهشت ساکن نمی شود ، به عذابی دردناک و خواری پایدار و گرزها و زنجیرهای ضخیم و بلند و پاره های آتش ، بشارت ده ... . سپس پس از آن که دوران هایی چند را در آن می مانند ، خداوندِ پاک نام را ندا می دهند که : «ما را در کرانه ⁽¹⁾[ی جهنّم] قرار ده» و خدا پاسخشان می دهد که : «در آن گم شوید و با من سخن مگویید» .۱۳۲۵.عنه علیه السلام : تفسیر القمّی : سخن خداوند : «آتش ، چهره آنان را می سوزاند» یعنی بر آنان شعله می کشد و آنها را می سوزاند «و آنان در آن جا چهره در هم کشیده اند» یعنی دهانشان باز است و رو ترش کرده اند . ر . ک : ص ۱۸۵ (فصل هفتم : ویژگی های اهل آتش / زشتی چهره) . ۶ / ۳اندوه پایدارقرآن«هر زمان که بخواهند از اندوهی از آن بیرون آیند ، دو باره به آن باز گردانیده می شوند و [گفته می شود: ]بچشید عذاب سوزان را».

حدیث۱۳۳۱.عنه علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : هر اندوهی به پایان می رسد، بجز اندوه اهل آتش .۱۳۳۲.عنه علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : هیچ اندوهی نیست ، مگر آن که [سرانجام ،] گشایشی دارد ، جز اندوه اهل آتش .۱۳۳۳.عنه علیه السلام : سنن الترمذی ـ به نقل از ابو هریره ـ : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «از چاه غم ، به خدا پناه

ببرید» .

[اصحاب] گفتند : ای پیامبر خدا ! چاه غم چیست؟

فرمود: «منطقه ای است در جهنّم که خود جهنّم ، روزی صد بار از آن به خدا پناه می برد» .

گفتیم : ای پیامبر خدا ! چه کسی وارد آن می شود؟

فرمود: «قاریان ریاکار» .

.

۱۳۳۴.عنه علیه السلام : الإمام علیّ علیه السلام : مَن یَبتَغِ غَیرَ الإِسلامِ دِینا تَتَحَقَّقُ شِقوَتُهُ ، وتَنفَصِمُ عُروَتُهُ ، وتَعظُمُ کَبوَتُهُ ، ویَکُن مَآبَهُ إلَی الحُزنِ الطَّویلِ وَالعَذابِ الوَبیلِ . ⁽¹⁾۶ / ۴شِدَّةُ الحَسرَةِالکتاب«أَن تَقُولَ نَفْسٌ یَـحَسْرَتَی عَلَی مَا فَرَّطتُ فِی جَنـبِ اللَّهِ وَ إِن کُنتُ لَمِنَ السَّـخِرِینَ» . ⁽²⁾

«کَذَ لِکَ یُرِیهِمُ اللَّهُ أَعْمَــلَهُمْ حَسَرَ تٍ عَلَیْهِمْ وَ مَا هُم بِخَـرِجِینَ مِنَ النَّارِ» . ⁽³⁾

«یَقُولُ یَــلَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیَاتِی * فَیَوْمَـئِذٍ لَا یُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ» . ⁽⁴⁾

«وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَی یَدَیْهِ یَقُولُ یَــلَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً» . ⁽⁵⁾

الحدیث۱۳۴۳.عنه علیه السلام : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : لا یَدخُلُ أحَدٌ الجَنَّةَ إلّا اُرِیَ مَقعَدَهُ مِنَ النّارِ لَو أساءَ ؛ لِیَزدادَ شُکرا . ولا یَدخُلُ النّارَ أحَدٌ إلّا أُرِیَ مَقعَدَهُ مِنَ الجَنَّةِ لَو أحسَنَ ؛ لِیَکونَ عَلَیهِ حَسرَةً . ⁽⁶⁾.

۶ / ۴ افسوس بسیار

۱۳۴۴.عنه علیه السلام ـ فی ذَمِّ العاصینَ مِن أصحابِه امام علی علیه السلام : هر کس دینی غیر از اسلام بجوید، بدبختی اش محقّق می شود و دستگیره اش می گسلد و فرو افتادنش سخت و فرجامش اندوهِ دور و دراز و عذاب دل خراش خواهد بود .۶ / ۴افسوس بسیارقرآن«تا آن که [ مبادا ] کسی بگوید: «دریغا بر آنچه در حضور خدا کوتاهی ورزیدم . بی تردید ، من از ریشخند کنندگان بودم»» .

«کارهایشان را ـ که بر آنان مایه حسرت هاست ـ به ایشان می نمایاند و از آتش بیرون آمدنی نیستند» .

«گوید: «کاش برای زندگانی خود، [ چیزی ] پیش فرستاده بودم» . پس در آن روز ، هیچ کس چون عذاب کردن او، عذاب نمی کند» .

«و روزی است که ستمکار ، دست های خود را می گَزد [ و ] می گوید: «ای کاش با پیامبر ، راهی بر می گرفتم!»» .

حدیث۱۳۵۳.عنه علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : هیچ کس نیست که وارد بهشت شود ، مگر آن که جایگاهش در آتش ـ که اگر بدی می کرد ، به آن جا می رفت ـ به او نشان داده می شود تا سپاس گزاری اش افزون شود، و هیچ کس نیست که وارد آتش شود ، مگر آن که جایگاهش در بهشت ـ که اگر کار نیک می کرد ، به آن جا می رفت ـ به او نمایانده می شود تا مایه [افزایش] دریغ و افسوس او گردد.

.

۱۳۵۴.عنه علیه السلام : عنه صلی الله علیه و آله : کُلُّ أهلِ النّارِ یَری مَقعَدَهُ مِنَ الجَنَّةِ ، فَیَقولُ : لَو أنَّ اللّه َ هَدانی . فَیَکونُ عَلَیهِم حَسرَةً ... وکُلُّ أهلِ الجَنَّةِ یَری مَقعَدَهُ مِنَ النّارِ ، فَیَقولُ : لَولا أنَّ اللّه َ هَدانی . قالَ : فَیَکونُ لَهُ شُکرا . ⁽¹⁾۱۳۵۵.عنه علیه السلام : الإمام علیّ علیه السلام ـ فی صِفَةِ جَهَنَّمَ ـ : یا کُمَیلُ ، فَعِندَها یَیأَسونَ مِنَ الکَرَّةِ ، واشتَدَّتِ الحَسْرَةُ ، وأیقَنوا بِالهَلَکَةِ والمَکْثِ جَزاءً بِما کَسَبُوا وعُذِّبُوا . ⁽²⁾راجع : ج ۱ ص ۵۸۶ (القسم الأوّل : الجنّة / الفصل الخامس عشر : نظام الجنّة / وراثة أهل الجنّة) .

۶ / ۵نارُ الفُرقَةِالکتاب«کَلَّا إِنَّهُمْ عَن رَّبِّهِمْ یَوْمَـئِذٍ لَّمَحْجُوبُونَ» . ⁽³⁾

الحدیث۱۳۶۲.فاطمة علیهاالسلام : الإمام علیّ علیه السلام : نارُ الفُرقَةِ أحَرُّ مِن نارِ جَهَنَّمَ . ⁽⁴⁾۱۳۶۳.عنها علیهاالسلام : عنه علیه السلام ـ فِی الدُّعاءِ المَعروفِ بِدُعاءِ کُمَیلٍ ـ : یا إلهی ورَبّی وسَیِّدی ومَولایَ ! لِأَیِّ الأُمورِ إلَیکَ أشکو ، ولِما مِنها أضِجُّ وأبکی ؟ ألِأَلیمِ العَذابِ وشِدَّتِهِ ، أم لِطولِ البَلاءِ ومُدَّتِهِ ؟ فَلَئِن صَیَّرتَنی لِلعُقوباتِ مَعَ أعدائِکَ ، وجَمَعتَ بَینی وبَینَ أهلِ بَلائِکَ ، وفَرَّقتَ بَینی وبَینَ أحِبّائِکَ وأولِیائِکَ ، فَهَبنی ـ یا إلهی وسَیِّدی ومَولایَ ورَبّی ـ صَبَرتُ عَلی عَذابِکَ ، فَکَیفَ أصبِرُ عَلی فِراقِکَ ؟! وهَبنی صَبَرتُ عَلی حَرِّ نارِکَ ، فَکَیفَ أصبِرُ عَنِ النَّظَرِ إلی کَرامَتِکَ ؟! أم کَیفَ أسکُنُ فِی النّارِ ورَجائی عَفوُکَ؟! ⁽⁵⁾راجع : ص ۲۱۶ (الفصل التاسع : أحوال أهل النار) .

.

۶ / ۵ آتش جدایی

۱۳۶۵.عنها علیهاالسلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : به هر اهل آتشی، جایگاهش در بهشت ، نشان داده می شود و او می گوید: «کاش خدا هدایتم کرده بود!» و افسوس می خورند... و به هر اهل بهشتی نیز جایگاهش در آتش نشان داده می شود و او می گوید: «اگر خدا هدایتم نکرده بود[ ، سرنوشتم جز این بود] !» . و این ، شکرگزاری او شمرده می شود.۱۳۶۶.الإمام الحسن علیه السلام : امام علی علیه السلام : ای کمیل! در این هنگام ، از باز گشت ، مأیوس می شوند و دچار حسرت شدید می گردند ، و به هلاکت خویش و ماندگاری در آتش ، یقین می کنند ، به سزای اعمالی که کرده اند ، و عذاب و شکنجه می شوند .

ر . ک : ج ۱ ص ۵۸۷ (بخش یکم : بهشت / فصل پانزدهم : نظام بهشت / وراثت بهشتیان) . ۶ / ۵آتش جداییقرآن«نه! آنان در آن روز ، از پروردگارشان پوشیده اند» .

حدیث۱۳۷۲.عنه علیه السلام ـ فی خُطبَتِهِ بَعدَ وَفاةِ أبی امام علی علیه السلام : آتشِ جدایی ، سوزان تر از آتش جهنّم است.۱۳۷۳.التوحید عن محمّد بن أحمد بن یحیی عن بعض أصحابنا ر امام علی علیه السلام ـ در دعای معروف به دعای کمیل ـ : ای معبود و پروردگار من و ای آقا و سَرور من! از کدامین کار به تو شکوه کنم ، و برای کدام یک از آنها بنالم و بگریم؟ برای دردناکی و سختیِ عذاب یا برای درازناکی گرفتاری و بلا؟ که اگر مرا با دشمنانت هم کیفر گردانی و مرا با سزامندانِ گرفتاری و بلایت در یک جا گرد آوری، و بین من و دوستان و اولیایت جدایی افکنی، گیرم که ـ ای معبود

و پروردگار من و ای آقا و سَرورم ـ بر عذابت شکیب ورزیدم ؛ امّا چگونه بر جدایی از تو شکیبایی کنم؟! گیرم که بر سوز آتش تو شکیب ورزیدم ؛ امّا چگونه بر محروم ماندن از دیدن کرامت تو شکیبایی کنم؟! یا چگونه در آتش جای گیرم ، در حالی که به بخشایش تو امید بسته ام؟!ر . ک : ص ۲۱۷ (فصل نهم : احوال دوزخیان) .

.

. .

. .

الفَصلُ السّابِعُ: خَصائِصُ أهلِ النّارِ۷ / ۱قُبحُ الوُجوهِالکتاب«وَ مَنْ خَفَّتْ مَوَ زِینُهُ فَأُوْلَـائِکَ الَّذِینَ خَسِرُواْ أَنفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خَالِدُونَ * تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَ هُمْ فِیهَا کَالِحُونَ * أَلَمْ تَکُنْ ءَایَاتِی تُتْلَی عَلَیْکُمْ فَکُنتُم بِهَا تُکَذِّبُونَ * قَالُواْ رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَیْنَا شِقْوَتُنَا وَ کُنَّا قَوْمًا ضَالِّینَ * رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ * قَالَ اخْسَئواْ فِیهَا وَ لَا تُکَلِّمُونِ» . ⁽¹⁾

الحدیث۱۳۸۱.الإمام زین العابدین علیه السلام ـ فِی الدُّعاءِ رسول اللّه صلی الله علیه و آله ـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ هُمْ فِیهَا کَالِحُونَ» ـ : تَشویهُ النّارُ ؛ فَتُقَلِّصُ شَفَتَهُ العُلیا حَتّی تَبلُغُ وَسَطَ رَأسِهِ ، وتَستَرخی شَفَتَهُ السُفلی حَتّی تَضرِبَ سُرَّتَهُ . ⁽²⁾.

فصل هفتم : ویژگی های اهل آتش

۷ / ۱ زشتی چهره

فصل هفتم : ویژگی های اهل آتش۷ / ۱زشتی چهرهقرآن«و کسانی که کفه میزان [اعمال] شان سبک باشد، آنان به خویشتن زیان زده اند و همیشه در جهنّم می مانند. آتش ، چهره های آنان را می سوزاند و آنان در آن جا ترش رویند. آیا آیات من بر شما خوانده نمی شد و آن را مورد تکذیب قرار نمی دادید؟ ! می گویند: «پروردگارا ! شقاوت ما ، بر ما چیره شد و ما مردمی گم راه بودیم. پروردگارا ! ما را از این جا بیرون بر . پس اگر باز هم [به بدی] بر گشتیم ، در آن صورت ، ستمگر خواهیم بود» . می فرماید: در آن ، گم شوید و با من سخن مگویید» .

حدیث۱۳۸۸.عنه علیه السلام ـ أیضا ـ : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ در باره این سخن خدای متعال : «و آنان در آن جا ترش رویند» ـ : آتش او را از ریخت می اندازد و لب زبرین او را به طوری بالا می برد که به وسط سرش می رسد، و لب زیرینش را چنان وارفته و دراز می گرداند که به ناف او می خورد.

.

۱۳۸۹.عنه علیه السلام : عنه صلی الله علیه و آله ـ فی قَولِهِ تَعالی : «تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ» ـ : تَلفَحُهُم لَفحَةً فَتُسیلُ لُحومَهُم عَلی أعقابِهِم . ⁽¹⁾۱۳۹۰.عنه علیه السلام : عنه صلی الله علیه و آله : إنَّ اللّه َ إذا قالَ لِأَهلِ النّارِ : «اخْسَئواْ فِیهَا وَ لَا تُکَلِّمُونِ» عادَت وُجوهُهُم قِطَعَ لَحمٍ لَیسَ فیها أفواهٌ ولا مُناخِرُ ، یَتَرَدَّدُ النَّفَسُ فی أجوافِهِم . ⁽²⁾۷ / ۲سَوادُ الوُجوهِالکتاب«وَ الَّذِینَ کَسَبُواْ السَّیِّئاتِ جَزَاءُ سَیِّئَةِ بِمِثْلِهَا وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَّا لَهُم مِّنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ کَأَنَّمَا أُغْشِیَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِّنَ الَّیْلِ مُظْـلِمًا أُوْلَـائِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ» . ⁽³⁾

الحدیث۱۳۹۶.الإمام الباقر علیه السلام : الإمام الصادق علیه السلام ـ فی قَولِ اللّه ِ عز و جل «کَأَنَّمَا أُغْشِیَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِّنَ الَّیْلِ مُظْـلِمًا» ـ : أماتَرَی البَیتَ إذا کانَ اللَّیلُ کانَ أشَدَّ سَوادا مِن خارِجٍ ، فَلِذلِکَ هُم یَزدادونَ سَوادا . ⁽⁴⁾۱۳۹۷.عنه علیه السلام : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : یَبعَثُ اللّه ُ المُقَنِّطینَ ⁽⁵⁾یَومَ القِیامَةِ مُغَلَّبَةً وُجوهُهُم ـ یَعنی غَلَبَةَ السَّوادِ عَلَی البَیاضِ ـ فَیُقالُ لَهُم : هؤُلاءِ المُقَنِّطونَ مِن رَحمَةِ اللّه ِ تَعالی . ⁽⁶⁾.

۷ / ۲ سیاهی چهره

۱۳۹۸.عنه علیه السلام : ( ـ فی بَیانِ الحَمدِ الَّذی یَکفی عَن کُلِّ حَمدٍ؟ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ در باره این سخن خدای متعال: «آتش ، چهره های آنان را می گدازد» ـ : چنان آنان را می گدازد که گوشتشان بر رگ و پیِ آنها جاری می شود.۱۳۹۹.الإمام الباقر علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : آن گاه که خداوند به دوزخیان بگوید: «در آن گم شوید و با من سخن مگویید» ، صورت هایشان به قطعه ای گوشت تبدیل می شود ، آن سان که در آن ، نه دهانی باشد و نه حفره بینی ای، و نَفَس در درونشان به شماره می افتد.۷ / ۲سیاهی چهرهقرآن«و کسانی که مرتکب بدی ها شده اند، جزای بدی ، چیزی مانند آن است ، و خواری ، آنان را فرو می گیرد. آنان در مقابل خدا، هیچ حمایتگری ندارند . گویی چهره هایشان با پاره هایی از شب تار ، پوشیده شده است. آنان همدم آتش اند و در آن جاودانه خواهند بود».

حدیث۱۴۰۵.عنه علیه السلام : امام صادق علیه السلام ـ در باره این سخن خدای عز و جل : «گویی چهره هایشان با پاره هایی از شب تار ، پوشیده شده است» ـ : نمی بینی اتاق را که چون شب می شود، از فضای بیرون ، سیاه تر و تاریک تر است؟ به همین سان، آنان سیاه تر و تاریک تر می شوند .۱۴۰۶.الکافی عن علیّ بن حسّان عن بعض أصحابه : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : در روز رستاخیز، خداوند ، نومید کنندگان[ـِ مردم از رحمت حق] را در حالی بر می انگیزد که سیاهیِ روی آنان بر سفیدی آن ، غالب است و گفته می شود: «اینان ، نومید کنندگان از رحمت خدای متعال هستند» .

.

۱۴۰۷.الإمام الصادق علیه السلام : الإمام علیّ علیه السلام : یا أهلَ الاِنحِرافِ وَالصُّدودِ عَنِ اللّه ِ ـ عَزَّ ذِکرُهُ ـ ورَسولِهِ وصِراطِهِ وأعلامِ الأَزمِنَةِ ! أیقِنوا بِسَوادِ وُجوهِکُم وغَضَبِ رَبِّکُم ؛ جَزاءً بِما کُنتُم تَعمَلونَ . ⁽¹⁾۷ / ۳تَبَدُّلُ الجُلودِالکتاب«إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُواْ بِأیَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِیهِمْ نَارًا کُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَیْرَهَا لِیَذُوقُواْ الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَزِیزًا حَکِیمًا» . ⁽²⁾

الحدیث۱۴۱۳.مصباح المتهجّد عن المفضّل بن عمر : المعجم الأوسط عن ابن عمر : قُرِئَ عِندَ عُمَرَ «کُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَیْرَهَا» فَقالَ عُمَرُ : أعِدْها ، فَأَعادَها . فَقالَ مَعاذُ بنُ جَبَلٍ : عِندی تَفسیرُها : تُبَدَّلُ فی ساعَةٍ مِئةَ مَرَّةٍ . فَقالَ عُمَرُ : هکَذا سَمِعتُ مِن رَسولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله . ⁽³⁾۱۴۱۴.الإمام الصادق علیه السلام ـ فی دُعاءِ وَداعِ شَ تفسیر القمّی ـ فی قَولِهِ تَعالی : «کُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَیْرَهَا لِیَذُوقُوا الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَزِیزًا حَکِیمًا» ـ : قیلَ لِأَبی عَبدِاللّه ِ علیه السلام : کَیفَ تُبَدَّلُ جُلودٌ غَیرَها؟ قالَ : أرَأَیتَ لَو أخَذتَ لَبِنَةً فَکَسَرتَها وصَیَّرتَها تُرابا ، ثُمَّ ضَرَبتَها فِی القالَبِ ، أهِیَ الَّتی کانَت؟ إنَّما هیَ ذلِکَ ، وحَدَثَ تَفسیرا ⁽⁴⁾آخَرَ وَالأَصلُ واحِدٌ . ⁽⁵⁾.

۷ / ۳ پوست انداختن

۱۴۱۵.عنه علیه السلام : امام علی علیه السلام : ای کجروان و ای کسانی که [مردم را] از خدای بلندنام و از پیامبر او و از راه خدا و نشانه های زمان ها ⁽¹⁾باز می دارید ! یقین بدارید که به سزای کارهایی که می کنید، روسیاهی و خشم پروردگارتان را برای خود می خرید.۷ / ۳پوست انداختنقرآن«به زودی ، کسانی را که به آیات ما کفر ورزیده اند، در آتش درمی آوریم که هر چه پوستشان بسوزد ، پوست های دیگری بر جایش می نهیم تا عذاب را بچشند . آری! خداوند ، توانای حکیم است».

حدیث۱۴۲۱.قرب الإسناد عن علیّ بن جعفر علیه السلام : المعجم الأوسط ـ به نقل از ابن عمر ـ : در نزد عمر ، این آیه خوانده شد: «هر چه پوستشان بسوزد ، پوست های دیگری بر جایش می نهیم» . عمر گفت: دو باره بخوان.

[آن قاری] آیه را دوباره خواند. معاذ بن جبل گفت: تفسیر آن نزد من است ؛ در یک ساعت ، صد بار پوست جای گزین می شود.

عمر گفت: من هم از پیامبر خدا چنین شنیدم .۱۴۲۲.الإمام الکاظم علیه السلام : تفسیر القمّی ـ در باره این سخن خدای متعال : «هر چه پوستشان بسوزد ، پوست های دیگری بر جایش می نهیم تا عذاب را بچشند. آری ! خداوند ، توانای حکیم است» ـ : به امام صادق علیه السلام گفته شد : چگونه پوست های دیگری جای گزین آن می شود؟

فرمود: «به من بگو که اگر خشتی برداری و آن را خُرد کنی و خاکش گردانی، سپس آن را [دوباره ]قالب بزنی، آیا این خشت ، همان خشت اوّل است؟ بی گمان ، همان خشت اوّل است ؛ امّا تغییری دیگر رخ داده است، لیکن مادّه یکی است».

.

۷ / ۴العَمْیُ والبَکَمُ والصَّمُّالکتاب«وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ کَثِیرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِْنسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَایَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْیُنٌ لَایُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ ءَاذَانٌ لَایَسْمَعُونَ بِهَآ أُوْلَـائِکَ کَالأَْنْعَـمِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُوْلَـائِکَ هُمُ الْغَـفِلُونَ» . ⁽¹⁾

«وَنَحْشُرُهُمْ یَوْمَ الْقِیَـمَةِ عَلَی وُجُوهِهِمْ عُمْیًا وَ بُکْمًا وَ صُمًّا مَّأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ کُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَـهُمْ سَعِیرًا» . ⁽²⁾

«وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیَـمَةِ أَعْمَی» . ⁽³⁾

الحدیث۱۴۳۰.الإمام الهادی علیه السلام : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : یَا بنَ مَسعودٍ ، یَأتی عَلَی النّاسِ زَمانٌ ، الصّابِرُ فیهِ عَلی دینِهِ مِثلُ القابِضِ عَلی الجَمرَةِ بِکَفِّهِ . یَقولُ لِذلِکَ الزَّمانِ: إن کانَ ذلکَ الزَّمانُ ذِئبا وإلّا أکَلَتهُ الذِّئابُ . ⁽⁴⁾

یا بنَ مَسعودٍ ، عُلَماؤُهُم وفُقَهاؤُهُم خَونَةٌ فَجَرَةٌ ، ألا إنَّهُم أشرارُ خَلقِ اللّه ِ ، وکذلکَ أتباعُهُم ومَن یَأتِیهِم ویَأخُذُ مِنهُم ویُحِبُّهُم ویُجالِسُهُم ویُشاوِرُهُم أشرارُ خَلقِ اللّه ِ ، یُدخِلُهُم نارَ جَهَنَّمَ: «صُمُّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لَا یَرْجِعُونَ» ، «وَنَحْشُرُهُمْ یَوْمَ الْقِیَـمَةِ عَلَی وُجُوهِهِمْ عُمْیًا وَ بُکْمًا وَ صُمًّا مَّأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ کُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَـهُمْ سَعِیرًا» ، «کُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَـهُمْ جُلُودًا غَیْرَهَا لِیَذُوقُواْ الْعَذَابَ» ، «إِذَا أُلْقُواْ فِیهَا سَمِعُواْ لَهَا شَهِیقًا وَ هِیَ تَفُورُ * تَکَادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ» ، «کُلَّمَا أَرَادُواْ أَن یَخْرُجُواْ مِنْهَا مِنْ غَمٍّ

أُعِیدُواْ فِیهَا وَ ذُوقُواْ عَذَابَ الْحَرِیقِ» ، «لَهُمْ فِیهَا زَفِیرٌ وَ هُمْ فِیهَا لَا یَسْمَعُونَ» یَدَّعونَ أنَّهُم عَلی دینی وسُنَّتی ومِنهاجِی وشَرائِعی ، إنَّهُم مِنّی بَراءٌ وأنَا مِنهُم بَریءٌ . ⁽⁵⁾.

۷ / ۴ کوری و گنگی و کری

۷ / ۴کوری و گنگی و کریقرآن«ما بسیاری از جنّیان و انسان ها را برای جهنّم آفریدیم . آنان ، دل هایی دارند که با آن نمی اندیشند ، و چشمانی دارند که با آن نمی بینند ، و گوش هایی دارند که با آن نمی شنوند . آنان ، همانند چارپایان اند ؛ بلکه بدتر . آنان ، همان غافلان اند» .

«روز قیامت ، آنها را کور و لال و کَر ، محشور می کنیم . جایگاهشان ، جهنّم است . هر گاه شعله اش آرام شود ، آن را شعله ور می کنیم» .

«او را در قیامت ، کور محشور می کنیم» .

حدیث۱۴۳۸.عنه علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : ای پسر مسعود! زمانی بر مردم می آید که شکیبا بر دین خود ، مانند کسی است که اخگری را در کف خویش گرفته باشد . به آن زمان می گوید : در آن زمان ایشان باید گرگ باشد ، و گرنه گرگ ها او را می خورند .

ای پسر مسعود! عالمان و فقیهان آنان ، خیانتکار و نابکارند . آنان بدترین خلق خدا هستند . همچنین پیروان آنها و کسانی که نزد آنها می روند و از ایشان چیز می گیرند و دوستشان می دارند و با آنان همنشینی و مشورت می کنند ، بدترین خلق خدایند . خداوند ، همه آنان را به آتش جهنّم می برد : «کرند ، لال اند ، کورند . پس باز نمی گردند» ، «و روز قیامت ، آنان را کور و لال و کر ، به روی چهره شان در افتاده ، محشور می کنیم . جایگاهشان دوزخ است . هر بار که آتشِ آن فرو نشیند ، شراره ای [تازه ]بر ایشان می افزاییم» «هر چه پوستشان بسوزد ، پوست های دیگری بر جایش می نهیم تا عذاب را بچشند» «چون در آن جا افکنده شوند ، از آن خروشی می شنوند ، در حالی که می جوشد . نزدیک است که از خشم ، شکافته شود» «هر بار بخواهند از شدّت غم ، از آن بیرون آیند ، در آن باز گردانیده می شوند و [به آنان گفته می شود : ]بچشید

عذاب آتش سوزان را» . «برای آنها در آن جا ناله ای زار است و در آن جا چیزی نمی شنوند» . ادّعا می کنند که بر دین و سنّت و روش و احکام من هستند ، در حالی که آنان از من بیزارند و من از آنها بیزارم .

.

۱۴۳۹.الإقبال عن أبی عمرو محمّد بن محمّد بن نصر السکونی الإمام الباقر علیه السلام ـ لِعَمرِو بنِ ثابِتٍ ـ : إنَّ أهلَ النّارِ یَتَعاوَونَ فیها کَما یَتَعاوَی الکِلابُ وَالذِّئابُ مِمّا یَلقَونَ مِن ألَمِ العَذابِ ، ما ظَنُّکَ یا عَمرُو بِقَومٍ «لَا یُقْضَی عَلَیْهِمْ فَیَمُوتُواْ وَلَا یُخَفَّفُ عَنْهُم مِّنْ عَذَابِهَا» ، عِطاشٍ فیها جِیاعٍ ، کَلیلَةٍ أبصارُهُم ، صُمٍّ بُکمٍ عُمیٍ ، مُسوَدَّةٍ وُجوهُهُم ، خاسِئینَ فیها نادِمینَ ، مَغضوبٍ عَلَیهِم فَلا یُرحَمونَ ، ومِنَ العَذابِ لا یُخَفَّفُ عَنهُم ، وفِی النّارِ یُسجَرونَ ⁽¹⁾، ومِنَ الحَمیمِ یَشرَبونَ ، ومِنَ الزَّقّومِ یَأکُلونَ ، وبِکَلالیبِ النّارِ یُخطَمونَ ⁽²⁾، وبِالمَقامِعِ یُضرَبونَ ، وَالمَلائِکَةُ الغِلاظُ الشِّدادُ لایَرحَمونَ ، فَهُم فِی النّارِ یُسحَبونَ عَلی وُجوهِهِم ، ومَعَ الشَّیاطینِ یُقرَنونَ ، وفِی الأَنکالِ وَالأَغلالِ یُصفَدونَ ، إن دَعَوا لَم یُستَجَب لَهُم ، وإن سَألَوا حاجَةً لَم تُقضَ لَهُم!! هذِهِ حالُ مَن دَخَلَ النّارَ . ⁽³⁾۱۴۴۰.الإمام الرضا علیه السلام : الإمام الصادق علیه السلام : فَاتَّقُوا اللّه َ وکُفُّوا ألسِنَتَکُم إلّا مِن خَیرٍ ، وإیّاکُم أن تُزلِقُوا ألسِنَتَکُم بِقَولِ الزُّورِ والبُهتانِ والإثمِ والعُدوانِ ، فَإنَّکُم إن کَفَفتُم ألسِنَتَکُم عَمّا یَکرَهُهُ اللّه ُ مِمّا نَهاکُم عَنهُ ، کانَ خَیرا لَکُم عِندَ رَبِّکُم مِن أن تُزلِقُوا ألسِنَتَکُم بِهِ ، فَإنَّ زَلَقَ اللِّسانِ فیما یَکرَهُ اللّه ُ وما یَنهی عَنهُ مَرداةٌ لِلعَبدِ عِندَ اللّه ِ ، ومَقتٌ مِنَ اللّه ِ وصَمٌّ وعَمیٌ وبَکَمٌ یُورِثُهُ اللّه ُ إیّاهُ یَومَ القِیامَةِ ، فَتَصیروا کَما قالَ اللّه ُ : «صُمُّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لَا یَرْجِعُونَ» ⁽⁴⁾یعنی لا یَنطِقونَ «وَ لَا یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾.

۱۴۴۱.مسند ابن حنبل عن أبی هریرة : امام باقر علیه السلام ـ به عمرو بن ثابت ـ : اهل آتش، از درد عذابی که می کشند، در دوزخ مانند سگ ها و گرگ ها زوزه می کشند. چه می پنداری ـ ای عمرو ـ در باره گروهی که «نه فرمان مرگشان می رسد تا بمیرند و نه از عذابشان در آتش کاسته می شود» ؟! در آن ، تشنه و گرسنه اند . چشمانشان ناتوان گشته است . کر و لال و کورند . سیه رویند . در آن جا مطرود و زبون و پشیمان اند. مورد خشم اند و هیچ رحمی به آنان نمی شود . در عذابشان دمی تخفیف داده نمی شود ؛ [بلکه] آتش آنان، بی وقفه شعله می کشد . از آب جوشان می نوشند و از زقّوم می خورند . با چنگک های آتشین مهار می شوند و با گرز کوفته می شوند . فرشتگان دژخیم درشت خوی ، به آنان رحم نمی کنند و در آتش ، آنان را به رو در افتاده ، می کشند . با شیطان ها به یک بند کشیده می شوند و آنان را به کُند و زنجیر می بندند. اگر دعا کنند، دعایشان پذیرفته نمی شود و اگر چیزی بخواهند ، درخواستشان برآورده نمی گردد . این است حال و روز کسی که وارد آتش دوزخ گردد .۱۴۴۲.الإمام الرضا علیه السلام ـ فی بَیانِ حِکمَةِ جُ امام صادق علیه السلام : از خدا بترسید و زبان هایتان را جز از خیر ، نگه دارید . مبادا زبان هایتان را به سخن دروغ و بهتان و گناه و تجاوز بلغزانید ؛ زیرا اگر زبان هایتان را از آنچه خدا ناخوش می دارد و شما را از آن نهی کرده است ، نگه دارید ، این از نظر پروردگارتان برای شما بهتر است از این که زبان هایتان را به آن چیز بلغزانید ؛ چرا که حرکت دادن زبان به آنچه خداوند آن را ناخوش می دارد و

شما را از آن نهی می کند ، از نظر خداوند ، موجب هلاکت بنده و مایه خشم خداست ، و خداوند در روز قیامت ، آن بنده را کر و کور و لال می گرداند و چنان می شوید که خداوند فرموده است : «کرند ، لال اند ، کورند . پس نمی فهمند» یعنی سخن نمی گویند «و رخصت نمی یابند تا پوزش بخواهند» . .

. .

. .

الفَصلُ الثّامِنُ: مَعیشَةُ أهلِ النّارِ۸ / ۱لِباسُهُمالکتاب«سَرَابِیلُهُم مِّن قَطِرَانٍ وَ تَغْشَی وُجُوهَهُمُ النَّارُ». ⁽¹⁾

الحدیث۱۵۶۳.الإمام الصادق علیه السلام : الإمام الباقر علیه السلام ـ فی قَولِهِ تَعالی : «سَرَابِیلُهُم مِّن قَطِرَانٍ» ـ : هُوَ الصُّفرُ الحارُّ الذائِبُ ، یَقولُ : اِنتَهی حَرُّهُ ⁽²⁾، یَقولُ اللّه ُ : «وَ تَغْشَی وُجُوهَهُمُ النَّارُ» سُربَلوا ذلِکَ الصُّفرَ فَتَغشَی وُجوهَهُمُ النّارُ. ⁽³⁾۱۵۶۲.عنه علیه السلام : الکافی عن حذیفة بن منصور : کُنتُ عِندَ أبی عَبدِاللّه ِ علیه السلام بِالحیرَةِ ، فَأَتاهُ رَسولُ أبی جَعفَرٍ الخَلیفَةِ یَدعوهُ . فَدَعا بِمِمطَرٍ أحَدُ وَجهَیهِ أسوَدُ وَالآخَرُ أبیَضُ فَلَبِسَهُ ، ثُمَّ قالَ

أبو عَبدِاللّه ِ علیه السلام : أما إنّی ألبَسُهُ وأنَا أعلَمُ أنَّهُ لِباسُ أهلِ النّارِ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾.

فصل هشتم : زندگی اهل آتش

۸ / ۱ پوشاک آنان

فصل هشتم : زندگی اهل آتش۸ / ۱پوشاک آنانقرآن«جامه هایشان از قَطران است ، و آتش ، چهره هایشان را فرا می گیرد».

حدیث۱۵۵۵.الإمام الحسین علیه السلام : امام باقر علیه السلام ـ در باره این سخن خدای متعال که: «جامه هایشان از قطران است» ـ : آن (قَطران) ، مسِ داغِ ذوب شده است که به نهایت درجه داغی رسیده است. خداوند می فرماید: «و چهره هایشان را آتش فرا می گیرد» . آن مس را بر تن پوشیده اند و آتش[ـِ آن] ، چهره هایشان را فرا می گیرد.۱۵۵۴.الإمام الحسن علیه السلام : الکافی ـ به نقل از حذیفة بن منصور ـ : در حیره، خدمت امام صادق علیه السلام بودم که فرستاده خلیفه ابو جعفر [منصور دوانیقی] آمد و ایشان را [به نزد منصور ]فرا خواند . امام علیه السلام [آماده سفر شد و] فرمود تا برایش بارانی ای آوردند که یک روی آن ، سیاه بود و روی دیگرش سفید. آن را پوشید و سپس فرمود: «این را

می پوشم ، با آن که می دانم جامه اهل آتش است» . ⁽¹⁾

.

۱۵۵۳.عنها علیهاالسلام : الکافی عن محسن بن أحمد عمّن ذکره عن الإمام الصّادق علیه السلام ، قال : قُلتُ لَهُ : اُصَلّی فِی القَلَنسُوَةِ السَّوداءِ؟ فَقالَ : لا تُصَلِّ فیها ؛ فَإِنَّها لِباسُ أهلِ النّارِ. ⁽¹⁾۱۵۵۲.فاطمة علیهاالسلام : الإمام الصّادق علیه السلام ـ فِی الرَّجُلِ یُصَلّی وعَلَیهِ خاتَمُ حَدیدٍ ـ : لا ، ولا یَتَخَتَّمُ بِهِ الرَّجُلُ؛ فَإِنَّهُ مِن لِباسِ أهلِ النّارِ. ⁽²⁾۸ / ۲طَعامُهُمالکتاب«هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ الْغَاشِیَةِ * وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ * عَامِلَةٌ نَّاصِبَةٌ * تَصْلَی نَارًا حَامِیَةً * تُسْقَی مِنْ عَیْنٍ ءَانِیَةٍ * لَّیْسَ لَهُمْ طَعَامٌ إلَّا مِن ضَرِیعٍ * لَا یُسْمِنُ وَ لَا یُغْنِی مِن جُوعٍ». ⁽³⁾

«فَلَیْسَ لَهُ الْیَوْمَ هَـهُنَا حَمِیمٌ * وَلَا طَعَامٌ إلَّا مِنْ غِسْلِینٍ» . ⁽⁴⁾

«إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ * طَعَامُ الْأَثِیمِ * کَالْمُهْلِ یَغْلِی فِی الْبُطُونِ * کَغَلْیِ الْحَمِیمِ * خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَی سَوَآءِ الْجَحِیمِ * ثُمَّ صُبُّواْ فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِیمِ * ذُقْ إِنَّکَ أَنتَ الْعَزِیزُ الْکَرِیمُ * إِنَّ هَـذَا مَا کُنتُم بِهِ تَمْتَرُونَ». ⁽⁵⁾

«أَذَ لِکَ خَیْرٌ نُّزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ * إِنَّا جَعَلْنَـهَا فِتْنَةً لِّلظَّــلِمِینَ * إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِی أَصْلِ الْجَحِیمِ * طَـلْعُهَا کَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّیَـطِینِ * فَإِنَّهُمْ لَأَکِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئونَ مِنْهَا الْبُطُونَ» . ⁽⁶⁾

«ثُمَّ إِنَّکُمْ أَیُّهَا الضَّالُّونَ الْمُکَذِّبُونَ * لَاکِلُونَ مِن شَجَرٍ مِّن زَقُّومٍ * فَمَالِئونَ مِنْهَا الْبُطُونَ * فَشَارِبُونَ عَلَیْهِ مِنَ الْحَمِیمِ * فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِیمِ * هَـذَا نُزُلُهُمْ یَوْمَ الدِّینِ». ⁽⁷⁾

«إِنَّ لَدَیْنَا أَنکَالًا وَجَحِیمًا * وَ طَعَامًا ذَا غُصَّةٍ وَ عَذَابًا أَلِیمًا». ⁽⁸⁾

.

۸ / ۲ خوراک آنان

۱۵۴۲.عنه صلی الله علیه و آله ـ مِن دُعائِهِ یَومَ ال الکافی ـ به نقل از محسن بن احمد ، از کسی که نام او را برده است ، از امام صادق علیه السلام ـ : از ایشان پرسیدم : آیا با عرقچین سیاه ، نماز بخوانم؟ فرمود : با آن نماز مگزار ؛ زیرا جامه اهل آتش است .۱۵۴۱.عنه صلی الله علیه و آله : امام صادق علیه السلام ـ در این باره که آیا جایز است مرد با انگشتری آهنی نماز بخواند ـ : نه، و نباید مرد ، چنین انگشتری را به دست کند ، زیرا آن (آهن) ، پوشش اهل آتش است .۸ / ۲خوراک آنانقرآن«آیا خبر «غاشیه» به تو رسیده است؟ در آن روز ، چهره هایی زبون اند که تلاش کرده و رنج برده اند. [ناچار] در آتشی سوزان در آیند. از چشمه ای داغ نوشانیده می شوند. خوراکی جز خار خشک ندارند که نه فربه می کند و نه گرسنگی را باز می دارد».

«در آن روز ، آن جا ، برایش دوستی صمیمی نیست ، و غذایی جز چرک و خون نیست» .

«آری، درخت زقّوم، خوراک گناه پیشه است. چون مس گداخته ، در شکم ها می گدازد ، همانند جوشش آب جوشان . او را بگیرید و به میان دوزخش کشانید. آن گاه ، از عذاب آب جوشان بر سرش فرو ریزید. [به او بگویید :] بچش که تو همان ارجمند بزرگواری! این است همان چیزی که در باره آن تردید می کردید».

«آیا از نظر پذیرایی ، این بهتر است یا درخت زقّوم؟! در حقیقت، ما آن را برای ستمگران [ مایه آزمایش و ]عذابی گردانیدیم. آن، درختی است که از قعر آتش سوزان می روید . میوه اش گویی چون کلّه های شیاطین است . پس [ دوزخیان ]حتماً از آن می خورند و شکم ها را از آن پر می کنند» .

«آن گاه شما ـ ای گم راهان دروغ پرداز ـ قطعا از درختی از زقّوم خواهید خورد و از آن ، شکم هایتان را خواهید آکند و روی آن از آب جوش می نوشید ، مانند نوشیدن اشتران تشنه. این است پذیرایی آنان در روز جزا».

«در حقیقت، پیش ما زنجیرها و دوزخ است ، و غذایی گلوگیر و عذابی پردرد».

.

الحدیث۱۵۳۰.البلد الأمین : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : الضَّریعُ شَیءٌ یَکونُ فِی النّارِ شِبهُ الشَّوکِ ، أمَرُّ مِنَ الصَّبِرِ ، أنتَنُ مِنَ الجیفَةِ ، و أشَدُّ حَرّا مِنَ النّارِ ، سَمّاهُ اللّه ُ الضَّریعَ. إذا طَعِمَهُ صاحِبُهُ لا یَدخُلُ البَطنَ ولا یَرتَفِعُ إلَی الفَمِ ، فَیَبقی بَینَ ذلِکَ ، ولا یُغنی مِن جوعٍ. ⁽¹⁾۱۵۲۹.عنه صلی الله علیه و آله : سنن التّرمذی عن ابن عبّاس : إنَّ رَسولَ اللّه ِ صلی الله علیه و آله قَرَأَ هذِهِ : «اِتَّقُواْ اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ» ، قالَ رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله : لو أنَّ قَطرَةً مِنَ الزَّقّومِ قُطِرَت فی دارِ الدُّنیا لَأَفسَدَت عَلی أهلِ الدُّنیا مَعایِشَهُم ، فَکَیفَ بِمَن یَکونُ طَعامُهُ؟! ⁽²⁾.

حدیث۱۵۲۷.عنه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : ضریع، ⁽¹⁾چیزی است در آتش ، که شبیه خار است و از صبر زرد، تلخ تر و از مردار ، متعفّن تر و از آتش ، داغ تر است. خداوند ، آن را ضریع نامیده است. چیزی است که هر گاه شخصی آن را بخورد ، نه به شکم فرو می رود و نه به دهانْ بالا می آید ؛ بلکه در بین آن دو می ماند و گرسنگی را برطرف نمی کند.۱۵۲۶.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : سنن التِّرمِذی ـ به نقل از ابن عبّاس ـ : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله این آیه را خواند: «از خدا چنان که سزامند پرواست ، پروا بدارید و جز مسلمان نمیرید» و فرمود: «اگر قطره ای از زقّوم در دنیا بچکد ، زندگیِ مردم دنیا را بر آنان تباه می گرداند . پس چگونه است حال کسی که خوراکش زقّوم باشد؟!» . .

۱۵۲۵.المحاسن عن سعید بن المسیّب عن رسول اللّه صلی الله رسول اللّه صلی الله علیه و آله : لَو أنَّ دَلوا صُبَّ مِن غِسْلینٍ ⁽¹⁾فی مَطلَعِ الشَّمسِ ، لَغَلَت مِنهُ جَماجِمُ مَن فی مَغرِبِها. ⁽²⁾۱۵۲۴.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله : لَو أنَّ دَلوا مِن غَسّاقٍ ⁽³⁾یُهراقُ فِی الدُّنیا لَأَنتَنَ أهلَ الدُّنیا. ⁽⁴⁾۱۵۲۳.الإمام الباقر علیه السلام : عنه صلی الله علیه و آله : لَو أنَّ دَلوا مِنَ الغَسّاقِ یُهراقُ فِی الدُّنیا ما أقَلَّهُ الثَّقَلانِ. ⁽⁵⁾راجع : ص ۱۵۲ (الفصل الخامس : مواصفات جهنّم / أشجار جهنم) .

۸ / ۳شَرابُهُمالکتاب«وَ الَّذِینَ کَفَرُواْ لَهُمْ شَرَابٌ مِّنْ حَمِیمٍ وَ عَذَابٌ أَلِیم بِمَا کَانُواْ یَکْفُرُونَ». ⁽⁶⁾

«وَ سُقُواْ مَاءً حَمِیمًا فَقَطَّعَ أَمْعَآءَهُمْ». ⁽⁷⁾

«وَ اسْتَفْتَحُواْ وَ خَابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ * مِّن وَرَائِهِ جَهَنَّمُ وَیُسْقَی مِن مَّاءٍ صَدِیدٍ * یَتَجَرَّعُهُ وَ لَا یَکَادُ یُسِیغُهُ وَ یَأْتِیهِ الْمَوْتُ مِن کُلِّ مَکَانٍ وَ مَا هُوَ بِمَیِّتٍ وَ مِن وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِیظٌ». ⁽⁸⁾

«وَ أَمَّا إِن کَانَ مِنَ الْمُکَذِّبِینَ الضَّالِّینَ * فَنُزُلٌ مِّنْ حَمِیمٍ * وَ تَصْلِیَةُ جَحِیمٍ». ⁽⁹⁾

راجع : الأنعام : ۷۰ ؛ الکهف : ۱۹ ؛ الصافات : ۶۷ ؛ ص : ۵۶ ، ۵۷ ؛ الواقعة : ۴۲ ، ۵۴ ، ۵۵ ؛ النبأ : ۲۱ ـ ۲۵ ؛ الغاشیة : ۴ ، ۵ .

.

۸ / ۳ نوشیدنی آنان

۱۵۱۳.عنه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : اگر یک سطل از چرکاب دوزخیان در مشرق زمین ریخته شود ، کاسه سر کسانی که در مغرب زمین هستند، از آن به جوش می آید .۱۵۱۲.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : اگر یک سطل از زردآب بدن دوزخیان در دنیا ریخته شود، همه مردم دنیا را متعفّن می سازد.۱۵۱۱.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : اگر سطلی از زردآب بدن دوزخیان در دنیا ریخته شود ، جنّ و انس نمی توانند آن را بر دارند.

ر . ک : ص ۱۵۳ (فصل پنجم : ویژگی های جهنّم / درختان جهنّم) . ۸ / ۳نوشیدنی آنانقرآن«و کسانی که کافر شدند، به سزای کفرشان، شربتی از آب جوشان و عذابی پردرد خواهند داشت».

«آبی جوشان نوشانده می شوند که روده هایشان را از هم فرو پاشد».

«و [پیامبران از خدا] گشایش خواستند و [سرانجام] هر زورگوی لجوجی نومید شد. دوزخ پیش روی اوست و به او آبی از خونِ آمیخته به چرک نوشانده می شود. آن را جرعه جرعه می نوشد و نمی تواند آن را فرو بَرَد و مرگ از هر سویی به جانبش می آید ؛ ولی نمی میرد و عذاب سخت به دنبال دارد».

«و امّا اگر از دروغزنان گم راه باشد ، پس با آبی جوشان پذیرایی خواهد شد و [با] افتادن در آتش افروخته» .

ر . ک : انعام : آیه ۷۰ ؛ کهف : آیه ۱۹ ؛ صافّات : آیه ۶۷ ؛ ص : آیه ۵۶ و ۵۷ ؛ واقعه : آیه ۴۳ و ۵۴ و ۵۸ ؛ نبأ : آیه ۲۱ - ۲۵ ؛ غاشیه : آیه ۴ و ۵ .

.

الحدیث۱۵۰۱.عنه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله ـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَیُسْقَی مِن مَّاءٍ صَدِیدٍ یَتَجَرَّعُهُ» ـ : یُقَرَّبُ إلی فیهِ فَیَکرَهُهُ ، فَإِذا اُدنِیَ مِنهُ شَوی وَجهَهُ وَوَقَعَت فَروَةُ رَأسِهِ ، فَإِذا شَرِبَهُ قَطَّعَ أمعاءَهُ حَتّی تَخرُجُ مِن دُبُرِهِ ، یَقولُ اللّه ُ : «وَ سُقُواْ مَاءً حَمِیمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ» ویقول : «وَ إِن یَسْتَغِیثُواْ یُغَاثُواْ بِمَاءٍ کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ» . ⁽¹⁾۱۵۰۰.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله ـ فی قَولِهِ تَعالی : «کَالْمُهْلِ» ـ : کَعَکَرِ ⁽²⁾الزَّیتِ ، فَإِذا قَرَّبَهُ إلی وَجهِهِ سَقَطَت فَروَةُ وَجهِهِ فیهِ . ⁽³⁾۱۴۹۹.الإمام الباقر علیه السلام : عنه صلی الله علیه و آله : إنَّ الحَمیمَ ⁽⁴⁾لَیُصَبُّ عَلی رُؤوسِهِم فَیَنفُذُ الحَمیمُ حَتّی یَخلُصَ إلی جَوفِهِ ،

فَیَسلُتُ ما فی جَوفِهِ حَتّی یَمرُقَ مِن قَدَمَیهِ وهُوَ الصَّهَرُ ، ثُمَّ یُعادُ کَما کانَ . ⁽⁵⁾.

حدیث۱۴۹۷.المعجم الأوسط عن زید بن أرقم : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ در باره این سخن خدای بزرگ : «و به او آبی از خونِ آمیخته به چرک نوشانده می شود. آن را جرعه جرعه می نوشد» ـ : [آن نوشیدنی،] نزدیک دهانش برده می شود و او آن را ناخوش می دارد . چون به نزدیکش برده شد ، چهره اش را بریان می کند و پوست سرش می افتد، و همین که آن را نوشید ، روده هایش را از هم فرو می پاشد ، به گونه ای که از مخرجش بیرون می آید. خداوند می فرماید: «و آبی جوشان نوشانده می شوند و روده هایشان را از هم فرو می پاشد» و می فرماید: «و اگر فریادرسی جویند ، با آبی چون مسِ گداخته یاری می شوند که چهره ها را بریان می کند ؛ چه بد نوشیدنی ای است!» .۱۴۹۶.الإمام الباقر أو الإمام الصادق علیهماالسلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ در باره این سخن خدای متعال : «چون مُهل» ـ : [مُهل،] چیزی است مانند دُردیِ روغن زیتون و هر گاه آن را به صورتش نزدیک کند ، پوست صورتش در آن [ظرف پر از مُهل] می افتد.۱۴۹۵.رسول اللّه صلی الله علیه و آله ـ فی مَوعِظَتِهِ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : جوشاب بر سر آنان ریخته می شود و آن جوشاب در سرشان فرو می رود تا به شکمشان می رسد و آنچه را درون آن است ، ذوب می کند و از

پاهایش خارج می شود ـ و این ، همان «صَهَر (موادّ مذاب)» است ـ و دوباره از نو آغاز می شود. .

۱۴۹۴.الإمام الباقر علیه السلام عن جابر بن عبد اللّه ال عنه صلی الله علیه و آله : لَعَنَ اللّه ُ الخَمرَ وغارِسَها وعاصِرَها وشارِبَها... مَن شَرِبَها لَم یَقبَلِ اللّه ُ لَهُ صَلاةً أربَعینَ یَوما ، فَإِن ماتَ وفی بَطنِهِ شَیءٌ مِن ذلِکَ کانَ حَقّا عَلَی اللّه ِ عز و جل أن یَسقِیَهُ مِن طینَةِ خَبالٍ ؛ وهِیَ صَدیدُ أهلِ النّارِ وما یَخرُجُ مِن فُروجِ الزُّناةِ ، فَیَجتَمِعُ ذلِکَ فی قُدورِ جَهَنَّمَ فَیَشرَبُهُ أهلُ النّارِ ، فَیُصهَرُ بِهِ ما فی بُطونِهِم وَالجُلودُ. ⁽¹⁾۱۴۹۳.الأمالی عن أبی الصلت الهروی : الخصال عن أبی موسی الأشعری : قالَ رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله : ثَلاثَةٌ لا یَدخُلونَ الجَنَّةَ : مُدمِنُ خَمرٍ ، ومُدمِنُ سِحرٍ ، وقاطِعُ رَحِمٍ . ومَن ماتَ مُدمِنَ خَمرٍ سَقاهُ اللّه ُ عز و جل مِن نَهرِ الغُوطَةِ .

قیلَ : وما نَهرُ الغُوطَةِ؟

قالَ صلی الله علیه و آله : نَهرٌ یَجری مِن فُروجِ المومِساتِ ، یُؤذی أهلَ النّارِ ریحُهُنَّ . ⁽²⁾۱۴۹۲.التوحید عن إسحاق بن راهویه : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : وَالَّذی بَعَثَنی بِالحَقِّ! إنَّ شارِبَ الخَمرِ یَموتُ عَطشانا ، وفِی القَبرِ عَطشانٌ ، ویُبعَثُ یَومَ القِیامَةِ وهُوَ عَطشانٌ ، ویُنادی : «واعَطَشاهُ» ألفَ سَنَةٍ ، فُیُؤتی بِماءٍ کَالمُهلِ یَشوِی الوُجوهَ بِئسَ الشَّرابُ ، فَیَنضَجُ وَجهُهُ وتَتَناثَرُ أسنانُهُ وعَیناهُ فی ذلِکَ الإِناءِ ، فَلَیسَ لَهُ بُدٌّ مِن أن یَشرَبَ فَیُصهَرَ ما فی بَطنِهِ . ⁽³⁾.

۱۴۹۱.عنه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : خدا لعنت کند شراب را و کِشت کننده [درخت] آن را و افشرنده شراب را و نوشنده اش را...! کسی که آن را بنوشد ، خداوند تا چهل روز نمازش را نمی پذیرد و اگر بمیرد و قطره ای از آن در شکمش باشد ، بر خداوند عز و جل است که از «طینت خبال» به او بنوشاند و آن ، زردابه بدن دوزخیان و چرکابه ای است که از فرج زنان زناکار ، خارج می شود. اینها در دیگ های جهنّم جمع می شود و اهل آتش آن را می نوشند، و معده و روده های آنها و پوستشان را ذوب می کند.۱۴۹۰.عنه صلی الله علیه و آله : الخصال ـ به نقل از ابو موسی اشعری ـ : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «سه کس به بهشت نمی روند: باده گسار، جادوگر و بُرنده پیوند خویشاوندی. کسی که باده گسار بمیرد ، خداوند عز و جل از نهر غوطه به او می نوشاند».

گفته شد: نهر غوطه چیست؟

فرمود: «نهری است که از چِرکابه فرج های زنان روسپی جاری می شود و بوی آن ، دوزخیان را آزار می دهد».۱۴۸۹.عنه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : سوگند به آن که مرا به حق بر انگیخت ، شرابخوار، تشنه می میرد و در قبر ، تشنه است . روز قیامت نیز تشنه بر انگیخته می شود و فریاد می زند: وای که هزار سال است تشنه ام!

پس آبی چون مسِ گداخته ـ که چهره را بریان می کند و بد نوشیدنی ای است ـ به او داده می شود و بر اثر آن ، چهره اش می پزد و دندان ها و چشمانش در آن ظرف می ریزد . او چاره ای از نوشیدن آن ندارد [و می نوشد] و هر چه در شکم اوست ، ذوب می شود . .

۱۴۸۸.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : الإمام علیّ علیه السلام ـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ کَم مِن مُبَرَّدٍ لَهُ الماءُ وَالحَمیمُ یُغلی لَهُ! ⁽¹⁾۱۴۸۷.الإمام زین العابدین علیه السلام ( ـ لِرَجُلٍ قالَ : لا إلهَ إلَا اللّه ُ ـ ) الإمام الصّادق علیه السلام : قالَ اللّه ُ عز و جل : مَن شَرِبَ مُسکِرا ، أو سَقاهُ صَبِیّا لا یَعقِلُ ؛ سَقَیتُهُ مِن ماءِ الحَمیمِ ، مُعَذَّبا أو مَغفورا لَهُ. ⁽²⁾۸ / ۴مَکانُهُمالکتاب«وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا کَانَ غَرَامًا * إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقَامًا». ⁽³⁾

«وَ إِذَا أُلْقُواْ مِنْهَا مَکَانًا ضَیِّقًا مُّقَرَّنِینَ دَعَوْاْ هُنَالِکَ ثُبُورًا». ⁽⁴⁾

الحدیث۱۴۴۹.عنه صلی الله علیه و آله : رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله ـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ إِذَا أُلْقُواْ مِنْهَا مَکَانًا ضَیِّقًا» ـ : وَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ! إنَّهُم لَیُستَکرَهونَ فِی النّارِ کَما یُستَکرَهُ الوَتَدُ فِی الحائِطِ. ⁽⁵⁾راجع : ص ۱۶۸ (الفصل الخامس : مواصفات جهنم / زفیر جهنّم) .

۸ / ۵قَرینُهُمالکتاب«وَ مَن یَعْشُ عَن ذِکْرِ الرَّحْمنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ * وَ إِنَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَیَحْسَبُونَ أَنَّهُم مُّهْتَدُونَ * حَتَّی إِذَا جَاءَنَا قَالَ یَالَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ الْقَرِینُ * وَ لَن یَنفَعَکُمُ الْیَوْمَ إِذ ظَّـلَمْتُمْ أَنَّکُمْ فِی الْعَذَابِ مُشْتَرِکُونَ». ⁽⁶⁾

«أَلْقِیَا فِی جَهَنَّمَ کُلَّ کَفَّارٍ عَنِیدٍ * مَّنَّاعٍ لِّلْخَیْرِ مُعْتَدٍ مُّرِیبٍ * الَّذِی جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلَـهًا ءَاخَرَ فَأَلْقِیَاهُ فِی الْعَذَابِ الشَّدِیدِ * قَالَ قَرِینُهُ رَبَّنَا مَآ أَطْغَیْتُهُ وَ لَـکِن کَانَ فِی ضَـلَالِ بَعِیدٍ * قَالَ لَا تَخْتَصِمُواْ لَدَیَّ وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَیْکُم بِالْوَعِیدِ * مَا یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ وَ مَا أَنَا بِظَـلَّامٍ لِّلْعَبِیدِ». ⁽⁷⁾

.

۸ / ۴ جایگاه آنان

۸ / ۵ هم بند آنان

۱۴۵۶.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : امام علی علیه السلام ـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ : بسا نوشنده آب خنکی [در دنیا] که جوشاب[ـِ جهنّم] برایش می جوشد!۱۴۵۷.الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام امام صادق علیه السلام : خداوند عز و جل فرمود: «هر کس نوشیدنیِ مست کننده ای بنوشد و یا آن را به طفلی نادان بنوشاند ، از آب جوشان[ـِ دوزخ] به او می نوشانم ، چه اهل عذاب باشد و چه آمرزیده» .۸ / ۴جایگاه آنانقرآن«و کسانی که می گویند: پروردگارا ! عذاب جهنّم را از ما باز گردان ، که عذابش دائمی است. در حقیقت، بد قرارگاه و جایگاهی است».

«و چون آنان را در تنگنایی از آن به زنجیر کشیده بیندازند، آن جاست که مرگ را می خواهند».

حدیث۱۴۶۴.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ در باره این سخن خدای متعال : «و چون آنان را در تنگنایی بیندازند» ـ : سوگند به آن که جانم در دست اوست ، آنان را به زور در آتش می افکنند، چنان که میخ را به زور در دیوار می کوبند.

ر . ک : ص ۱۶۹ (فصل پنجم : ویژگی های جهنّم / خروش جهنّم) . ۸ / ۵هم بند آنانقرآن«و هر که از یاد خدای مهربان دل بگرداند ، شیطانی بر او می گماریم تا هم بندی برای وی باشد. و مسلّما آنها ایشان را از راه باز می دارند و آنها می پندارند که راه یافتگان اند. تا آن گاه که او [با هم بندش] به حضور ما می آید ، [خطاب به شیطان] می گوید: «ای کاش میان من و تو ، فاصله خاور تا باختر بود، که چه بد هم بندی هستی» . و امروز هرگز [پشیمانی] برای شما سود نمی بخشد ؛ چون ستم کردید . در حقیقت ، شما در عذاب ، مشترک خواهید بود».

«[به آن دو فرشته خطاب می شود:] هر کافر سرسختی را در جهنّم فرو افکنید ؛ هر باز دارنده از خیری، هر متجاوز شکّاکی را که با خداوند ، خدایی دیگر قرار داد . او را در عذاب شدید فرو افکنید. [شیطانِ ]هم بندش می گوید: «پروردگارا! من او را به عصیان وا نداشتم ؛ بلکه خودش در گم راهیِ دور و درازی بود». [خدا ]می فرماید: «در پیشگاه من ، با یکدیگر مستیزید که از پیش ، به شما هشدار داده بودم. پیش من ، حکم ، دگرگون نمی شود و من نسبت به بندگانم ستمکار نیستم» .

.

الحدیث۱۴۷۱.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : مَن سَرَدَ اسمَهُ مَعَ إمامٍ جائِرٍ کانَ قَرینَهُ فِی النّارِ . ⁽¹⁾۱۴۷۲.عنه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله : مَن خَفَّ لِسُلطانٍ جائرٍ فی حاجَةٍ کانَ قَرینَهُ فِی النّارِ . ⁽²⁾۱۴۷۳.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : الإمام علیّ علیه السلام : مَن لا یَسکُنُ الجَنَّةَ فَبَشِّرهُ بِعَذابٍ ألیمٍ ، وخِزیٍ مُقیمٍ ، وأکبالٍ ومَقامِعَ ، وسَلاسِلَ طِوالٍ ، ومُقَطَّعاتِ النّیرانِ ، ومُقارَنَةِ کُلِّ شَیطانٍ . ⁽³⁾۱۴۷۴.عنه صلی الله علیه و آله : عنه علیه السلام : أفَرَأَیتُم جَزَعَ أحَدِکُم مِنَ الشَّوکَةِ تُصیبُهُ ، وَالعَثرَةِ تُدمیهِ ، وَالرَّمضاءِ تُحرِقُهُ؟ فَکَیفَ إذا کانَ بَینَ طابِقَینِ مِن نارٍ ، ضَجیعَ حَجَرٍ ، وقَرینَ شَیطانٍ؟! ⁽⁴⁾۱۴۷۵.الإمام الکاظم علیه السلام : تفسیر القمّی : فی رِوایَةِ أبی الجارودِ عَن أبی جَعفَرٍ [الباقر] علیه السلام فی قَولِهِ : «وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ» ⁽⁵⁾قالَ : أمّا أهلُ الجَنَّةِ فَزُوِّجُوا الخَیراتِ الحِسانِ ، وأمّا أهلُ النّارِ فَمَعَ کُلِّ

إنسانٍ مِنهُم شَیطانٌ . یَعنی قُرِنَت نُفوسُ الکافِرینَ وَالمُنافِقینَ بِالشَّیاطینِ فَهُم قُرَناؤُهُم . ⁽⁶⁾راجع : ص ۲۸۸ (الفصل العاشر : عوامل دخول النار / الرّکون إلی الظّالم) .

.

حدیث۱۴۷۸.عنه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : هر کس نام خود را در کنار پیشوای ستمگر بیاورد، در آتش با او هم بند خواهد بود .۱۴۷۹.الإمام الصادق علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : هر کس برای فرمان روای ستمگری در کاری بشتابد، هم بند او در آتش خواهد بود .۱۴۸۰.عنه علیه السلام : امام علی علیه السلام : به کسی که در بهشت ساکن نمی شود، نوید ده به عذاب دردناک و خواریِ پایدار، و به کُندها و گرزها و زنجیرهای دراز، و به تکّه های آتش و هم بندی با هر شیطانی .۱۵۶۴.عنه علیه السلام : امام علی علیه السلام : آیا دیده اید که هر یک از شما وقتی خاری به او می خَلَد، یا پایش به جایی می خورد و خونی می شود، یا داغی می سوزاندش، چگونه بی تابی می کند؟ حال، چگونه خواهد بود آن گاه که در میان دو طبقه از آتش باشد و هم بستر سنگی و هم بند شیطانی؟!۱۵۶۵.عنه علیه السلام : تفسیر القمّی ـ به نقل از ابو الجارود ، از امام باقر علیه السلام در باره این سخن خدای بزرگ: «و آن گاه که جان ها جفت گردانیده شوند» ـ : بهشتیان با زنان نکوخوی زیبا ، جفت گردانیده می شوند، و دوزخیان ، با هر نفرشان یک اهریمن هم بند می شود . یعنی

جان های کافران و منافقان ، با اهریمنان به یک بند ، بسته می شود . پس، آنها هم بند ایشان اند .

ر . ک : ص ۲۸۹ (فصل دهم : آنچه به دخول دوزخ می انجامد / گرایش به ستمگر) . .

۸ / ۶حَیاتُهُمالکتاب«فَذَکِّرْ إِن نَّفَعَتِ الذِّکْرَی * سَیَذَّکَّرُ مَن یَخْشَی * وَ یَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَی * الَّذِی یَصْلَی النَّارَ الْکُبْرَی * ثُمَّ لَا یَمُوتُ فِیهَا وَ لَا یَحْیَی» . ⁽¹⁾

«إِنَّهُ مَن یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا یَمُوتُ فِیهَا وَلَا یَحْیَی» . ⁽²⁾

«مِن وَرَائِهِ جَهَنَّمُ وَیُسْقَی مِن مَّاءٍ صَدِیدٍ * یَتَجَرَّعُهُ وَ لَا یَکَادُ یُسِیغُهُ وَ یَأْتِیهِ الْمَوْتُ مِن کُلِّ مَکَانٍ وَ مَا هُوَ بِمَیِّتٍ وَ مِن وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِیظٌ» . ⁽³⁾

الحدیث۱۵۷۳.الإمام علیّ علیه السلام ـ فی صِفَةِ القائِمِ عل صحیح مسلم عن أبی سعید الخدری عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله : ... أمّا أهلُ النّارِ الَّذینَ هُم أهلُها فَإِنَّهُم لا یَموتونَ فیها ولا یَحیَونَ ، ولکِن ناسٌ أصابَتهُمُ النّارُ بِذُنوبِهِم ـ أو قالَ : بِخَطایاهُم ـ فَأَماتَهُم إماتَةً ، حَتّی إذا کانوا فَحما ، اُذِنَ بِالشَّفاعَةِ ، فَجیءَ بِهِم ضَبائِرَ ضَبائِرَ ، فَبُثّوا عَلی أنهارِ الجَنَّةِ ، ثُمَّ قیلَ : یا أهلَ الجَنَّةِ أفیضوا عَلَیهِم ، فَیَنبُتونَ نَباتَ

الحَبَّةِ تَکونُ فی حَمیلِ السَّیلِ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾.

۸ / ۶ زندگی آنان

۸ / ۶زندگی آنانقرآن«پس پند ده، اگر پند سود می بخشد. آن کس که بترسد ، به زودی عبرت می گیرد. و نگون بخت، خود را از آن ، دور می دارد ؛ همان کس که در آتش بزرگ درمی آید. آن گاه ، نه در آن می میرد و نه زندگانی می یابد».

«هر که به نزد پروردگارش، گنهکار رود ، جهنّم برای اوست که نه در آن می میرد و نه زندگانی می یابد».

«[آن کس که] دوزخ پیش روی اوست و به او از آبی آمیخته به خون و چرک نوشانده می شود، آن را جرعه جرعه می نوشد . نمی تواند آن را فرو بَرَد، و مرگ از هر طرف به سویش می آید ؛ ولی نمی میرد و عذابی سنگین به دنبال دارد».

حدیث۱۵۸۱.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : صحیح مسلم ـ به نقل از ابو سعید خدری از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ : ... امّا اهل آتش که ساکن آن اند، در آن ، نه می میرند و نه زنده اند ؛ لیکن آتش ، عدّه ای را، به سبب گناهانشان ـ یا فرمود: خطاهایشان ـ فرو می گیرد و آنها را می میراند و هنگامی که چون زغال شدند، اجازه شفاعت [در حقّ آنان] داده می شود . پس آنان را بسته بسته می آورند و بر [کناره] نهرهای بهشت می پاشند . آن گاه گفته می شود: «ای اهل بهشت! بر آنان [آبِ زندگی] بپاشید» و آن [بدن های زغال شده دوزخی]ها ،

چون دانه که در گل و لای سیلاب می رُوید، خواهند رویید .

.

۱۵۸۲.عنه صلی الله علیه و آله : الإمام علیّ علیه السلام : إنَّ أهلَ النّارِ لَمّا غَلَی الزَّقّومُ وَالضَّریعُ فی بُطونِهِم کَغَلیِ الحَمیمِ سَأَلُوا الشَّرابَ ، فَأُتُوا بِشَرابٍ غَسّاقٍ وصَدیدٍ «یَتَجَرَّعُه وَ لَا یَکَادُ یُسِیغُه وَ یَأْتِیهِ الْمَوْتُ مِن کُلِّ مَکَانٍ وَ مَا هُوَ بِمَیِّتٍ وَ مِن وَرَآئِه عَذَابٌ غَلِیظٌ » ⁽¹⁾، وحَمیمٌ یَغلی بِهِ جَهَنَّمُ مُنذُ خُلِقَت ، «کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَ سَآءَتْ مُرْتَفَقًا » ⁽²⁾. ⁽³⁾.

۱۵۸۳.عنه صلی الله علیه و آله : امام علی علیه السلام : دوزخیان، چون زقّوم و خارِ خشک ، در شکم هایشان مانند آب جوش، به غلغل آمد، آب درخواست می کنند . پس نوشیدنی ای از زردآب و چرکاب برایشان آورده می شود که « [هر یک از آنان] آن را جرعه جرعه می نوشد ؛ ولی نمی تواند آن را فرو ببرد . مرگ از هر طرف به سویش می آید ؛ ولی نمی میرد و عذابی سخت به دنبال دارد» و نیز آبی جوشان که از زمانی که جهنّم آفریده شده است، «همچنان در آن جا همانند مسِ گداخته می جوشد و چهره ها را بریان می کند . چه بد نوشیدنی ای است آن ، و چه بد رامشگاهی است دوزخ!» . .

الفَصلُ التّاسِعُ: أحوالُ أهلِ النَّار۹ / ۱احتِجاجُ اللّه ِ عَلی أهلِ النّارِالکتاب«وَالَّذِینَ کَفَرُواْ لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا یُقْضَی عَلَیْهِمْ فَیَمُوتُواْ وَلَا یُخَفَّفُ عَنْهُم مِّنْ عَذَابِهَا کَذَ لِکَ نَجْزِی کُلَّ کَفُورٍ * وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَــلِحًا غَیْرَ الَّذِی کُنَّا نَعْمَلُ أَوَ لَمْ نُعَمِّرْکُم مَّا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَن تَذَکَّرَ وَ جَاءَکُمُ النَّذِیرُ فَذُوقُواْ فَمَا لِلظَّــلِمِینَ مِن نَّصِیرٍ» . ⁽¹⁾

«وَ امْتَـزُواْ الْیَوْمَ أَیُّهَا الْمُجْرِمُونَ * أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یَـبَنِی ءَادَمَ أَن لَا تَعْبُدُواْ الشَّیْطَـنَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُّبِینٌ * وَ أَنِ اعْبُدُونِی هَـذَا صِرَ طٌ مُّسْتَقِیمٌ * وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنکُمْ جِبِلاًّ کَثِیرًا أَفَلَمْ تَکُونُواْ تَعْقِلُونَ * هَـذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی کُنتُمْ تُوعَدُونَ» . ⁽²⁾

الحدیث۱۵۹۱.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : یُؤمَرُ یَومَ القیامَةِ بِناسٍ مِنَ النّاسِ إلَی الجَنَّةِ ، حَتّی إذا دَنَوا مِنها وَاستَنشَقوا رائِحَتَها ونَظَروا إلی قُصورِها وإلی ما أعَدَّ اللّه ُ لِأَهلِها فیها نودوا أنِ اصرِفوهُم عَنها ، لا نَصیبَ لَهُم فیها !

فَیَرجِعونَ بِحَسرَةٍ ما رَجَعَ الأَوَّلونَ بِمِثلِها ، فَیَقولونَ : یا رَبَّنا ! لَو أدخَلتَنَا النّارَ قَبلَ أن تُرِیَنا ما أرَیتَنا مِن ثَوابِکَ وما أعدَدتَ فیها لِاُولئِکَ کانَ أهوَنَ عَلَینا .

قالَ : ذاکَ أرَدتُ بِکُم ، کُنتُم إذا خَلَوتُم بارَزتُمونی بِالعَظیمِ ، وإذا لَقیتُمُ النّاسَ لَقیتُموهُم مُخبِتینَ ، تُراؤونَ النّاسَ بِخِلافِ ما تُعطونی بِقُلوبِکُم ، هِبتُمُ النّاسَ ولَم تَهابونی ، وأجلَلتُمُ النّاسَ ولَم تُجِلّونی ، وتَرَکتُم لِلنّاسِ ولَم تَترُکوا لی ، فَالیَومَ اُذیقُکُمُ العَذابَ الأَلیمَ ما حَرَمتُکُم مِنَ الثَّوابِ . ⁽³⁾راجع : ص ۳۸۰ و ۳۸۸ (الفصل العاشر : عوامل دخول النار / الریاء ، الکفران) ، وص ۵۳۴ (الفصل الثانی عشر : نظام جهنم / أوّل من یدخل النار) .

.

فصل نهم : احوال دوزخیان

۹ / ۱ احتجاج خدا بر دوزخیان

فصل نهم : احوال دوزخیان۹ / ۱احتجاج خدا بر دوزخیانقرآن«و[ لی ] کسانی که کافر شده اند، آتش جهنّم برای آنان خواهد بود. [حکم مرگ] بر ایشان [ جاری ] نمی شود تا بمیرند، و نه عذابِ آن از ایشان کاسته شود. [ آری، ] هر ناسپاسی را چنین کیفر می دهیم . و آنان در آن جا فریاد بر می آورند: «پروردگارا! ما را بیرون بیاور، تا غیر از آنچه می کردیم، کار شایسته کنیم» . مگر شما را [ آن قدر ] عمر دراز ندادیم که هر کس که باید در آن عبرت گیرد، عبرت می گرفت؛ و [ آیا ] برای شما هشدار دهنده نیامد؟ پس بچشید که برای ستمگران ، یاوری نیست» .

«و ای گناهکاران! امروز [ از بی گناهان ] جدا شوید . ای فرزندان آدم! مگر با شما عهد نکرده بودم که شیطان را مپرستید ـ که وی دشمن آشکار شماست ـ و اینکه مرا بپرستید؟ این است راه راست! و [ او ] گروهی انبوه از میان شما را سخت گم راه کرد . آیا تعقّل نمی کردید؟ این است جهنّمی که به شما وعده داده می شد!» .

حدیث۱۶۰۰.الإمام الرضا علیه السلام ( ـ فیما رَواهُ عَنهُ الفَضلُ بنُ شاذانَ مِن عِلَلِ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : در روز قیامت، امر می شود که گروهی از مردم را به سوی بهشت ببرند . هنگامی که نزدیک آن می رسند و بوی بهشت را استشمام می کنند و چشمشان به کوشک های آن و دیگر چیزهایی می افتد که خداوند برای بهشتیان آماده کرده است ، ندا می آید که : «آنان را بر گردانید که بهره ای در آن ندارند» .

پس با چنان حسرت و افسوسی باز می گردند که هیچ کس با چنان حسرتی باز نگشته است . می گویند: پروردگارا ! اگر پیش از آن که به ما نشان دهی آنچه را نشانمان دادی، از پاداشت و نعمت هایی که در بهشت آماده کرده ای، ما را به آتش می بردی ، برایمان آسان تر بود .

خداوند می فرماید : «این کار را عمدا با شما کردم ؛ چرا که شما در خلوت خود ، با ارتکاب گناهان به جنگ با من بر می خاستید ؛ ولی هر گاه با مردم رو به رو می شدید ، فروتنانه برخورد می کردید . به وارونه آنچه در دل هایتان با من بودید ، به مردم وانمود می کردید . از مردم می ترسیدید و از من نمی ترسیدید . مردم را بزرگ می داشتید و مرا بزرگ نمی داشتید . به خاطر مردم [گناه و خلاف را] ترک می کردید و به خاطر من ترک نمی کردید. پس، امروز با محروم کردنتان از پاداش، عذاب دردناک را به شما می چشانم» .

ر . ک : ص ۳۸۱ و ۳۸۹ (فصل دهم : آنچه به دخول دوزخ می انجامد / ریا و ناسپاسی) و ص ۵۳۵ (فصل دوازدهم : نظام دوزخ / نخستین کسی که وارد آتش می شود) .

.

احتِجاجُ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ عَلی أهلِ النّارِالکتاب«وَ سِیقَ الَّذِینَ کَفَرُواْ إِلَی جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّی إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَ بُهَا وَ قَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِّنکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ ءَایَـتِ رَبِّکُمْ وَ یُنذِرُونَکُمْ لِقَاءَ یَوْمِکُمْ هَـذَا قَالُواْ بَلَی وَ لَـکِنْ حَقَّتْ کَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَی الْکَـفِرِینَ» . ⁽¹⁾

«وَ لِلَّذِینَ کَفَرُواْ بِرَبِّهِمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ * إِذَا أُلْقُواْ فِیهَا سَمِعُواْ لَهَا شَهِیقًا وَ هِیَ تَفُورُ * تَکَادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ کُلَّمَا أُلْقِیَ فِیهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ * قَالُواْ بَلَی قَدْ جَاءَنَا نَذِیرٌ فَکَذَّبْنَا وَ قُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِن شَیْ ءٍ إِنْ أَنتُمْ إلَّا فِی ضَلَـلٍ کَبِیرٍ» . ⁽²⁾

.

۹ / ۲ احتجاج نگهبانان جهنّم بر دوزخیان

۹ / ۲احتجاج نگهبانان جهنّم بر دوزخیانقرآن«و کسانی که کافر شده اند، گروه گروه به سوی جهنّم رانده شوند، تا چون بدان رسند، درهای آن [ به رویشان ] گشوده می گردد و نگهبانانش به آنان می گویند: «مگر فرستادگانی از خودتان بر شما نیامدند که آیات پروردگارتان را بر شما بخوانند و به دیدار چنین روزی شما را هشدار دهند؟» . می گویند: «چرا»؛ ولی فرمان عذاب بر کافران ، واجب آمد» .

«و کسانی که پروردگارشان را انکار کردند ، عذاب آتش جهنّم خواهند داشت و چه بد سرانجامی است! چون در آن جا افکنده شوند، از آن خروشی می شنوند ، در حالی که می جوشد . نزدیک است که از خشم ، شکافته شود. هر بار که گروهی در آن افکنده شوند، نگاهبانان آن از ایشان می پرسند: «مگر شما را هشدار دهنده ای نیامد؟» . می گویند: «چرا؛ هشدار دهنده ای به سوی ما آمد ؛ امّا ما تکذیب کردیم و گفتیم: خدا چیزی فرو نفرستاده است . شما جز در گم راهی بزرگ نیستید»» .

.

الحدیث۱۶۱۱.عنه صلی الله علیه و آله : الإمام الباقر علیه السلام : وأنزَلَ فی سُورَةِ تَبارَک : «کُلَّمَا أُلْقِیَ فِیهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ * قَالُواْ بَلَی قَدْ جَاءَنَا نَذِیرٌ فَکَذَّبْنَا وَ قُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِن شَیْ ءٍ» فهؤلاء مشرکون . ⁽¹⁾۱۶۱۲.سنن ابن ماجة عن سعد المؤذّن : الإمام الصّادق علیه السلام ـ لَمّا سَأَلَهُ رَجُلٌ فَقالَ : لِأَیِّ شَیءٍ بَعَثَ اللّه ُ الْأَنْبِیاءَ وَالرُّسُلَ إِلَی النّاسِ ؟ ـ : لِئَلّا یَکونَ لِلنّاسِ عَلَی اللّه ِ حُجَّةٌ بَعدَ الرُّسُلِ ، وَلِئَلّا یَقُولُوا ما جاءَنا مِن بَشیرٍ وَلا نَذیرٍ ، وَلِیَکُونَ حُجَّةُ اللّه ِ عَلَیهِم ، أَلا تَسمَعُ اللّه َ عز و جلیَقُولُ حِکایَةً عَن خَزَنَةِ جَهَنَّمَ وَاحتِجاجِهِم عَلی أَهلِ النّارِ بِالأَنبِیاءِ وَالرُّسُلِ : «أَلَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ * قَالُواْ بَلَی قَد جَاءَنَا نَذِیرٌ فَکَذَّبنَا وَ قُلنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِن شَی ءٍ إِن أَنتُم إلَّا فِی ضَلَـلٍ کَبِیرٍ » ⁽²⁾؟ ⁽³⁾راجع : ص ۲۳۴ (طلب الطعام والشراب) .

۹ / ۳شَهادَةُ أعضاءِ أهلِ النّارِ عَلَیهِمالکتاب«وَ یَوْمَ یُحْشَرُ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلَی النَّارِ فَهُمْ یُوزَعُونَ * حَتَّی إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصَـرُهُمْ وَ جُلُودُهُم بِمَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ» . ⁽⁴⁾

«الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلَی أَفْوَ هِهِمْ وَ تُکَلِّمُنَا أَیْدِیهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُم بِمَا کَانُواْ یَکْسِبُونَ» . ⁽⁵⁾

.

۹ / ۳ گواهی عضوهای بدن اهل آتش بر ضدّ آنها

حدیث۱۶۲۰.عنه صلی الله علیه و آله ( ـ کانَ إذا رَأَی الهِلالَ قالَ ـ ) امام باقر علیه السلام : و در سوره تبارک نازل فرمود : «هر گاه گروهی در دوزخ افکنده شوند ، دوزخبانان از آنها می پرسند : آیا بیم دهنده ای سوی شما نیامده بود؟ می گویند : چرا ، بیم دهنده ای آمد ؛ امّا ما تکذیب کردیم و گفتیم : خدا چیزی فرو نفرستاده است» . اینها مشرکان اند .۱۶۲۱.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ أیضا ـ ) امام صادق علیه السلام ـ در پاسخ به سؤال مردی که از ایشان پرسید : برای چه خداوند، پیامبران و رسولان را به سوی مردم فرستاده است؟ ـ : برای این که با آمدن پیامبران ، دیگر مردم را بر خداوند ، حجّتی نباشد . نگویند : نوید دهنده و بیم دهنده ای نزد ما نیامد ، و خدا بر آنها حجّت داشته باشد . آیا نشنیده ای که خداوند عز و جل از زبان دوزخبانان که به وجود پیامبران و رسولان بر اهل دوزخ احتجاج می کنند ، می فرماید : «آیا هشدار دهنده ای برای شما نیامد ؟ می گویند : «چرا ، هشدار دهنده ای برایمان آمد ؛ امّا ما تکذیب کردیم و گفتیم : خدا چیزی نازل نکرده است . شما نیستید مگر در گم راهی بزرگ»» .

ر . ک : ص ۲۳۵ (درخواست آب و غذا) . ۹ / ۳گواهی عضوهای بدن اهل آتش بر ضدّ آنهاقرآن«و [ یاد کن ] روزی را که دشمنان خدا به سوی آتش گردآورده و بازداشت [ و دسته دسته تقسیم ] می شوند ، تا چون بدان رسند، گوششان و دیدگانشان و پوستشان به آنچه می کرده اند، بر ضدّشان گواهی دهند» .

«امروز بر دهان های آنان مُهر می نهیم، و دست هایشان با ما سخن می گویند و پاهایشان بدانچه فراهم می ساختند ، گواهی می دهند» .

.

الحدیث۱۶۲۸.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : تَجیئُونَ یَومَ القِیامَةِ عَلی أفواهِکُمُ الفِدامُ ⁽¹⁾، وَإِنَّ أَوَّلَ ما یَتَکَلَّمُ مِنَ الْادَمِیِّ فَخِذُهُ وَکَفُّهُ . ⁽²⁾۱۶۲۹.عنه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله : إِنَّ أَوَّلَ عَظمٍ مِنَ الْاءِنْسانِ یَتَکَلَّمُ یَوْمَ یُخْتَمُ عَلَی الْأَفْواهِ فَخِذُهُ مِنَ الرِّجْلِ الشِّمالِ . ⁽³⁾۱۶۳۰.الکافی عن یعقوب بن شعیب : عنه صلی الله علیه و آله : ما لی اُمسِکُ بِحُجزِکُم عَنِ النّارِ ! أَلا إِنَّ ربّی عز و جل داعِیَّ وإِنَّهُ سائِلی : هَل بَلَّغتُ عِبادَه ؟ وَإِنّی قائِلٌ : رَبِّ إِنّی قَد بَلَّغتُهُم . فَلیُبلِّغِ الشّاهِدُ مِنکُم اَلغائِبَ ، ثُمَّ إِنَّکُم مَدعُوُّونَ مُفَدَّمَةً أَفواهُکُم بِالفِدامِ ، ثُمَّ إِنَّ أَوَّلَ ما یُبَیِّنُ عَن أَحَدِکُم لَفَخِذُهُ وَکَفُّهُ . ⁽⁴⁾۱۶۳۱.الإمام الصادق علیه السلام : المستدرک علی الصّحیحین عن أنس بن مالک : ضَحِکَ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله ذاتَ یَومٍ أَو تَبَسَّمَ ، فَقالَ رَسُولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله : أَلا تَسأَلونی مِن أَیِّ شَیءٍ ضَحِکتُ ؟ فَقالَ : عَجِبتُ مِن مُجادَلَةِ العَبدِ رَبَّهُ یَومَ القِیامَةِ ، یَقُولُ : یا رَبِّ ! أَلَیسَ وَعَدتَنی أَن لا تَظلِمَنی ؟ قالَ : بَلی ، قالَ : فَإِنّی لا أَقبَلُ عَلَیَّ شَهادَةَ شاهِدٍ إلّا مِن نَفسی ، فَیَقولُ : أَوَ لَیسَ کَفی بی شَهیدا وَبِالمَلائِکَةِ الکِرامِ الکاتِبینَ ؟

قالَ : فَیُرَدِّدُ هذا الکَلامَ مَرّاتٍ فَیَختِمُ عَلی فیهِ وَتَکَلَّمُ أَرکانُهُ بِما کانَ یَعمَلُ ،

فَیَقُولُ : بُعدا لَکُم وَسُحقا ، عَنکُم کُنتُ أُجادِلُ . ⁽⁵⁾.

حدیث۱۶۳۳.الإمام علیّ علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : روز قیامت ، در حالی می آیید که بردهان هایتان پوزه بند زده شده است ، و نخستین چیزی که از آدمی سخن می گوید ، ران و دست اوست .۱۶۳۴.صحیح البخاری عن مالک عن محمّد بن أبی بکر الثقفی : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : نخستین استخوان انسان که در آن روزی که دهان ها مُهر می شوند ، سخن می گوید ، استخوان پای چپ اوست .۱۶۳۵.کنز العمّال عن عبیدة : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : من نمی توانم مانع رفتن شما به آتش شوم . پروردگارم عز و جل مرا می خواند و از من می پرسد که آیا [پیام او را] به بندگانش ابلاغ کرده ام و من می گویم : پروردگارا! ابلاغ کردم . بنا بر این ، حاضرانِ شما به غایبان ابلاغ کنید . وانگهی شما را در حالی که پوزه بند بر دهان هایتان زده شده است ، فرا می خوانند . آن گاه نخستین عضوی که از هر یک از شما به سخن می آید ، ران و دست اوست .۱۶۳۶.مستطرفات السرائر عن محمّد بن مسلم عن الإمام الباق المستدرک علی الصحیحین ـ به نقل از اَنَس بن مالک ـ : یک روز پیامبر خدا صلی الله علیه و آله خندید یا تبسّم کرد و سپس فرمود : «آیا نمی پرسید که از چه چیز می خندم؟». فرمود : «از مجادله بنده با پروردگارش در روز قیامت تعجّب کردم . بنده می گوید : پروردگارا! مگر تو مرا وعده ندادی که به من ستم نکنی؟ خداوند می فرماید : چرا . بنده می گوید : پس ، من هم شهادت هیچ گواهی را نمی پذیرم ، مگر این که آن گواه از خودم باشد . خداوند می فرماید : آیا گواهیِ خود من و فرشتگان بزرگوار نویسنده اعمال ، کافی نیست؟ و این سخن را چند بار تکرار می کند . سپس دهان او را مُهر می کنند و اندام هایش از آنچه انجام داده اند ، سخن

می گویند بنده به آنها می گوید : گم شوید ، مرگتان باد ! من از شما دفاع می کردم» . .

۱۶۳۷.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : الإمام علیّ علیه السلام ـ فی خُطبَةٍ بَلیغَةٍ خالِیَةٍ مِنَ الأَلِفِ فی أحوالِ الإِنسانِ یَومَ القیامَةِ ـ : یُلجِمُهُ ⁽¹⁾عَرَقُهُ ، ویَحفِزُهُ ⁽²⁾قَلَقُهُ ، عَبَرتُهُ غَیرُ مَرحومَةٍ ، وصَرخَتُهُ غَیرُ مَسموعَةٍ ، وحُجَّتُهُ غَیرُ مَقبولَةٍ ، وتَؤولُ ⁽³⁾صَحیفَتُهُ ، وتُبَیَّنُ جَریرَتُهُ ، ونَطَقَ کُلُّ عُضوٍ مِنهُ بِسوءِ عَمَلِهِ ، فَشَهِدَت عَینُهُ بِنَظَرِهِ ، ویَدُهُ بِبَطشِهِ ، ورِجلُهِ بِخَطوِهِ ، وجِلدُهُ بِمَسِّهِ ، وفَرجُهُ بِلَمسِهِ ، ویُهَدِّدُهُ مُنکَرٌ ونَکیرٌ ، وکَشَفَ عَنهُ بَصیرٌ ، فسُلسِلَ جِیدُهُ ⁽⁴⁾، وغُلَّت یَدُهُ ، وسیقَ یُسحَبُ وَحدَهُ ، فَوَرَدَ جَهَنَّمَ بِکَربٍ شَدیدٍ ، وظَلَّ یُعَذَّبُ فی جَحیمٍ ، ویُسقی شَربَةً مِن حَمیمٍ ، تَشوی وَجهَهُ ، وتَسلَخُ جِلدَهُ ، یَضرِبُهُ زَبنیَتُهُ ⁽⁵⁾بِمِقمَعٍ مِن حَدیدٍ ، یَعودُ جِلدُهُ بَعدَ نُضجِهِ بِجِلدٍ جَدیدٍ ، یَستَغیثُ فَیُعرِضُ عَنهُ خَزَنَةُ جَهَنَّمَ ، ویَستَصرِخُ فَیَلبَثُ حُقُبَهُ ⁽⁶⁾بِنَدَمٍ ، نَعوذُ بِرَبٍّ قَدیرٍ مِن شَرِّ کُلِّ مَصیرٍ . ⁽⁷⁾۱۶۳۸.الفقه المنسوب للإمام الرضا علیه السلام : تفسیر العیّاشی عن أبی معمّر السّعدیّ : أَتی عَلِیّا علیه السلام رَجُلٌ فَقالَ : یا أَمیرَ المُؤمِنینَ ، إِنّی شَکَکتُ فی کِتابِ اللّه ِ المُنزَلِ ، فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام : ثَکِلَتکَ أُمُّکَ ، وَکَیفَ شَکَکتَ فی کِتابِ اللّه ِ المُنزَلِ ؟ فَقالَ لَهُ الرَّجُلُ : لِأَنّی وَجَدتُ الکِتابَ یُکَذِّبُ بَعضُهُ بَعضا وَیَنقُضُ بَعضُهُ بَعضا ! قالَ : فَهاتِ الَّذی شَکَکتُ فیهِ ، فَقالَ : لِأَنَّ اللّه َ یَقُولُ : «یَومَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ المَلَـائِکَةُ صَفًّا لَا یَتَکَلَّمُونَ إلَّا مَن أَذِنَ لَهُ الرَّحمَـنُ وَ قَالَ صَوَابًا» ⁽⁸⁾، وَیَقُولُ حَیثُ استُنطِقُوا ، قالَ اللّه ُ : «وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا کُنَّا مُشرِکِینَ» ، ویقول : «یَومَ القِیَـمَةِ یَکفُرُ بَعضُکُم بِبَعضٍ وَیَلعَنُ بَعضُکُم بَعضًا» ، وَیَقُولُ : «إِنَّ ذَ لِکَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهلِ النَّارِ» ، وَیَقُولُ «لَا تَختَصِمُوا لَدَیَّ» ، وَیَقُولُ : «الیَومَ نَختِمُ عَلَی أَفوَ هِهِم وَ تُکَلِّمُنَا أَیدِیهِم وَ تَشهَدُ أَرجُلُهُم بِمَا کَانُوا یَکسِبُونَ» ، فَمَرَّةً یَتَکَلَّمونَ ، وَمَرَّةً لا یَتَکَلَّمُونَ ، وَمَرَّةً یُنطِقُ الجُلودَ وَالْأَیْدِیَ وَالْأَرْجُلَ ، وَمَرَّةً لا یَتَکَلَّمُونَ إلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً ، فَأَنّی ذلِکَ یا أَمیرَ المُؤمِنینَ ؟

فَقالَ لَهُ علیه السلام : إِنَّ ذلِکَ لَیسَ فی مَوطِنٍ واحِدٍ ، وهِیَ فی مَواطِنَ فی ذلِکَ الیَومِ الَّذی مِقدارُهُ خَمسونَ أَلفَ سَنَةٍ ، فَجَمَعَ اللّه ُ الخَلائِقَ فی ذلِکَ الیَومِ فی مَوطِنٍ یَتَعارَفونَ فیهِ ، فَیُکَلِّمُ بَعضُهُم بَعضا وَیَستَغفِرُ بَعضُهُم لِبَعضٍ ، اُولئِکَ الَّذینَ بَدَت مِنهُم الطّاعَةُ مِنَ الرُّسُلِ وَالْأَتْباعِ ، وَتَعاوَنوا عَلَی البِرِّ وَالتَّقْوی فی دارِ الدُّنْیا . وَیَلْعَنُ أَهْلُ المَعاصی_'۲۰بَعضُهم بَعضا مِنَ الَّذینَ بَدَت مِنهُمُ المَعاصی فی دارِ الدُّنیا ، وَتَعاوَنوا عَلَی الظُّلمِ وَ العُدوانِ فی دارِ الدُّنیا ، وَالمُستَکبِرُونَ مِنهُم ، وَالمُستَضعَفُونَ یَلعَنُ بَعضُهُم بَعضا وَ یُکَفِّرُ بَعضُهُم بَعضا .

ثُمَّ یُجمَعُونَ فی مَوطِنٍ یَفِرُّ بَعضُهُم مِن بَعضٍ ، وَذلِکَ قَولُهُ «یَومَ یَفِرُّ المَرءُ مِن أَخِیهِ * وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ * وَ صَـحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ» إِذا تَعاوَنوا عَلَی الظُّلمِ وَالعُدوانِ فی دارِ الدُّنیا «لِکُلِّ امرِئٍ مِّنهُم یَومَـئِذٍ شَأنٌ یُغنِیهِ» .

ثُمَّ یُجمَعونَ فی مَوطِنٍ یَبکُونَ فیهِ ، فَلَو أَنَّ تِلکَ الْأَصْواتَ بَدَتْ لِأَهْلِ الدُّنْیا

لَأَذْهَلَتْ جَمیعَ الْخَلائِقِ عَنْ مَعایِشِهمْ ، وَصَدَعَتِ الْجِبالَ إلَّا ما شاءَ اللّه ُ ، فَلا یَزالونَ یَبکونَ حَتّی یَبکونَ الدَّمَ .

ثُمَّ یَجتَمِعونَ فی مَوطِنٍ یُستَنطَقُونَ فیهِ ، فَیَقُولونَ : «وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا کُنَّا مُشرِکِینَ» ولا یُقِرّونَ بِما عَمِلوا ، فَیُختَمُ عَلی أَفواهِهِم وَیُستَنطِقُ الا?یدِی وَالا?رجُلُ وَالجُلُودُ ، فَتَنطِقُ ، فَتَشهَدُ بِکُلِّ مَعصِیَةٍ بَدَت مِنهُم ، ثُمَّ یُرفَعُ الخاتَمُ عَن أَلسِنَتِهِم فَیَقولونَ لِجُلودِهِم وَأَیدیهِم وَأَرجُلِهِم : لِمَ شَهِدتُم عَلَینا ؟ فَتَقولُ : أَنطَقَنا اللّه ُ الَّذی أَنطَقَ کُلَّ شَیءٍ !

ثُمَّ یَجْتَمِعونَ فی مَوطِنٍ یُستَنطَقُ فیهِ جَمیعُ الخَلائِقِ ، فَلا یَتَکلَّمُ أَحَدٌ « إلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَـنُ وَ قَالَ صَوَابًا » . وَیَجتَمِعونَ فی مَوطِنٍ یَختَصِمونَ فیهِ ، وَیُدانُ لِبَعضِ الخَلائِقِ مِن بَعضٍ ، وَهُوَ القَولُ ، وَذلِکَ کُلُّهُ قَبلَ الحِسابِ . فَإِذا أُخِذَ بِالحِسابِ شُغِلَ کُلُّ اِمرِئٍ بِما لَدَیهِ ، نَسأَلُ اللّه َ بَرَکَةَ ذلِکَ الیَومِ . ⁽⁹⁾.

۱۶۳۹.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : امام علی علیه السلام ـ در خطبه ای رسا و خالی از حرف الف ، در باره احوال انسان در روز رستاخیز ـ : عرقش بر گوشه های دهانش سرازیر می شود . تشویش و بی قراری ، طاقت از کف او می رباید ؛ امّا نه بر اشک او رحمی آورده می شود، نه فریادش شنیده می شود و نه حجّتش پذیرفته می گردد . کارنامه اش به دست او داده می شود و جرم و گناهانش بر او آشکار می گردد . هر عضوی از او به کارهای بدش گویا می شود ؛ چشمش به نگاه های [نامشروع] خویش گواهی می دهد، دستش به ضربه ای که زده، پایش به گامی که برداشته، پوستش به تماسی که برقرار کرده و شرمگاهش به آمیزشی که کرده است . منکر و نکیر ، تهدیدش می کنند و پرده از دیدش کنار می رود . ⁽¹⁾به گردنش زنجیر می کشند و بر دستانش کُند می زنند . تک و تنها او را می کِشند و با غم و اندوهی سخت ، وارد جهنّم می گردد . پس در آتشِ افروخته (جحیم) ، پیوسته عذاب و شکنجه می شود و از جوشاب ، چنان شربتی به او می نوشانند که چهره اش بریان و پوستش کنده می شود . دوزخبانان با گرز آهنین ، بر او می کوبند . پوست سوخته او دوباره از نو می روید . فریاد کمک سر می دهد ؛ امّا نگهبانان جهنّم به او اعتنایی نمی کنند و [او باز] فریاد می زند . پس روزگاری دراز ، با پشیمانی درنگ می کند. پناه می بریم به پروردگار توانا از شرّ هر فرجامی!۱۶۴۰.کتاب من لا یحضره الفقیه عن کامل بن العلاء : تفسیر العیّاشی ـ به نقل از ابو معمّر سعدی ـ : مردی نزد علی علیه السلام آمد و گفت : ای امیر مؤمنان! من در کتاب آسمانی خدا ، دچار شک شده ام .

علی علیه السلام به او فرمود : «مادرت در سوگت بنشنید! چگونه در کتاب آسمانی خدا ، دچار شک شده ای؟».

مرد گفت: چون ملاحظه کرده ام که آیات قرآن، یکدیگر را نفی ونقض می کنند.

فرمود : «بگو آنچه را که در آن شک کرده ای» .

مرد گفت : خداوند می فرماید : «روزی که روح و فرشتگان ، به صف می ایستند ، هیچ کس سخن نمی گوید ، مگر کسی که خدای مهربان به او اجازه دهد ، و او حقیقت را می گوید» ، و در جایی دیگر از قول آنها می فرماید : «به پروردگارمان خدا سوگند که ما مشرک نبودیم» و می فرماید : «روز قیامت ، بعضی از شما بعضی دیگر را انکار و برخی از شما برخی دیگر را لعنت می کنند» و می فرماید : «این مجادله اهل آتش ، قطعا راست است» و می فرماید : «در حضور من مجادله مکنید» و می فرماید : «امروز بر دهان های آنان مُهر می نهیم و دست هایشان با ما سخن می گویند و پاهایشان بدانچه فراهم می آوردند ، گواهی می دهند» . یک بار [می فرماید که] سخن می گویند ، یک بار سخن نمی گویند . یک بار پوست ها و دست ها و پاها سخن می گویند ، یک بار سخن نمی گویند ، مگر آن که خدای مهربان اجازه دهد و حقیقت را بگویند . اینها چگونه است ای امیر مؤمنان؟

فرمود : «اینها در یک جا نیست ؛ بلکه هر کدام مربوط به موطنی از آن روزی می شود که پنجاه هزار سال طول می کشد . در آن روز ، خداوند ، خلایق را در موطنی گرد می آورد ، و در آن جا خلایق با یکدیگر آشنا می شوند و با هم سخن می گویند و هر یک برای دیگری طلب آمرزش می کند . اینان کسانی هستند که در سرای دنیا از پیامبران و پیروان آنها فرمان برداری کرده اند و در کارهای نیک و پرهیزگاری ، همدیگر را کمک رسانده اند ؛ امّا گنهکاران ، یکدیگر را لعنت می کنند و اینان کسانی هستند که در سرای دنیا از آنان گناه سر زده و در ستم و تجاوز به یکدیگر کمک کرده اند ، اعم از مستکبران و مستضعفان . آنان یکدیگر را لعنت می کنند و برخی شان برخی دیگر را انکار می نمایند . سپس در موطنی دیگر گرد می آیند که در آن جا از یکدیگر می گریزند ، و این است سخن خدا که : «روزی که آدمی از برادر و مادر و پدر و همسر و فرزندان خود می گریزد» ؛ زیرا در سرای دنیا بر ستم و تجاوز همکاری کرده اند ، «در آن روز ، هر کسی از آنان را کاری است که او را به خود مشغول می دارد» . سپس در موطنی دیگر گرد می آیند که در آن جا می گریند ، به طوری که اگر آن صداها برای مردم دنیا آشکار شود ، همه خلایق

را از را از زندگی شان باز می دارد و کوه ها از هم می شکافند ، مگر آنچه خدا بخواهد . پس پیوسته می گریند تا جایی که خون گریه می کنند . سپس در موطنی دیگر گرد می آیند و در آن جا از آنها می خواهند که سخن بگویند . پس می گویند : «به پروردگارمان خدا سوگند که ما مشرک نبوده ایم» و به کارهایی که می کرده اند ، اقرار نمی کنند . از این رو ، لذا خداوند بر دهان هایشان مُهر می زند و از دست ها و پاها و پوست ها می خواهد که سخن بگویند ، و آنها به سخن می آیند و به هر گناهی که از ایشان سر زده است ، گواهی می دهند . آن گاه مهر از زبان هایشان برداشته می شود و به پوست ها و دست ها و پاهای خود می گویند : چرا علیه ما گواهی دادید؟ و آنها می گویند : ما را همان خدایی به سخن آورد که هر چیزی را به سخن آورده است .

سپس در موطنی دیگر گرد می آیند و از همه خلایق خواسته می شود که سخن گویند و هیچ کس زبان به سخن نمی گشاید ، «مگر کسی که خدای مهربان به او اجازه دهد و حقیقت را می گوید» . سپس در موطنی دیگر گرد می آیند و در آن جا با یکدیگر مجادله می کنند و برخی خلایق ، برخی دیگر را محکوم می کنند و این همان گفتن [حقیقت در سخن خداوند است] . همه اینها پیش از حسابرسی است ، و چون کار حسابرسی شروع شود ، هر فردی به کار خود مشغول می گردد . از خداوند ، برکت آن روز را می خواهیم . .

. .

. .

۱۶۴۱.الإمام الباقر علیه السلام : الإمام الباقر علیه السلام : لَیسَت تَشهَدُ الجَوارِحُ عَلی مُؤمِنٍ ، إِنَّما تَشهَدُ عَلی مَن حَقَّت عَلَیهِ کَلِمَةُ العَذابِ ، فَأَمّا المُؤمِنُ فَیُعطی کِتابَهُ بِیَمینِهِ ، قالَ اللّه ُ عز و جل : «فَمَن أُوتِیَ کِتَـبَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولَـائکَ یَقرَءُونَ کِتَـبَهُم وَ لَا یُظلَمُونَ فَتِیلاً» . ⁽¹⁾۹ / ۴مُکالَمَةُ أهلِ الجَنَّةِ والنّارِالکتاب«وَنَادَی أَصْحَـبُ الْجَنَّةِ أَصْحَـبَ النَّارِ أَن قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدتُّم مَّا وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قَالُواْ نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنُ بَیْنَهُمْ أَن لَّعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّــلِمِینَ» . ⁽²⁾

.

۹ / ۴ گفتگوی بهشتیان و دوزخیان

۱۸۸۹.الإمام علیّ علیه السلام : امام باقر علیه السلام : اعضای بدن ، علیه مؤمن شهادت نمی دهند ؛ بلکه علیه کسی شهادت می دهند که سزاوار عذاب است ؛ امّا مؤمن، کارنامه اش به دست راست او داده می شود . خداوند عز و جل فرموده است : «امّا کسی که کارنامه او به دست راستش داده شود ، اینان کارنامه خویش را می خوانند و به قدر نَخَک هسته خرمایی به آنها ستم نمی شود» .۹ / ۴گفتگوی بهشتیان و دوزخیانقرآن«و بهشتیان، دوزخیان را آواز می دهند که: «ما آنچه را پروردگارمان به ما وعده داده بود، درست یافتیم . آیا شما [ نیز ] آنچه را پروردگارتان وعده کرده بود ، راست و درست یافتید؟» . می گویند: آری . پس آواز دهنده ای میان آنان آواز در می دهد که: «لعنت خدا بر ستمکاران باد!»» .

.

«وَنَادَی أَصْحَـبُ النَّارِ أَصْحَـبَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُواْ عَلَیْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ قَالُواْ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَی الْکَـفِرِینَ» . ⁽¹⁾

الحدیث۱۸۸۲.موسی علیه السلام ( ـ لَمّا وَقَفَ عَلی فِرعَونَ ـ ) الدّروع الواقیة : فیِ الحَدیثِ عَنِ النَّبیِّ صلی الله علیه و آله : أَنَّهم یَعرِفونَ أَنَّ أَهلَ الجَنَّةِ فی نَعیمٍ عَظیمٍ فَیُؤَمِّلونَ أَن یُطعِموهُم أَو یَسقوهُم لِیَخِفَّ عَنهُم بَعضُ العَذابِ الأَلیمِ ، کَما قالَ جَلَّ جَلالُهُ : «وَنَادَی أَصحَـبُ النَّارِ أَصحَـبَ الجَنَّةِ أَن أَفِیضُوا عَلَینَا مِنَ المَاءِ أَو مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ » ⁽²⁾قالَ : فَیُحبَسُ عَنهُمُ الجَوابُ أَربَعینَ سَنَةً ، ثُمَّ یُجیبونَهُم بِلِسانِ الاحتِقارِ وَالتَّهَوُّنِ : «إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَی الکَـفِرِینَ » ⁽³⁾! فَیَرَونَ أَنَّ الخَزَنَةَ عِندَهُم یُشاهِدونَ ما قَد نَزَلَ بِهِم مِنَ المَصائِبِ ، فَیُؤَمِّلونَ أن یَجِدُوا عِندَهُم فَرَجا بِسَبَبٍ مِنَ الأَسبابِ ، فَقالَ اللّه ُ جَلَّ جَلالُهُ : «وَ قَالَ الَّذِینَ فِی النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادعُوا رَبَّکُم یُخَفِّف عَنَّا یَومًا مِّنَ العَذَابِ » ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾۹ / ۵مَلامَةُ أصحابِ الأَعرافِ أصحابَ النّارِالکتاب«وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَـرُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَـبِ النَّارِ قَالُواْ رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّــلِمِینَ * وَنَادَی أَصْحَـبُ الأَْعْرَافِ رِجَالًا یَعْرِفُونَهُم بِسِیمَـاهُمْ قَالُواْ مَا أَغْنَی عَنکُمْ جَمْعُکُمْ وَمَا کُنتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ * أَهَـؤُلَاءِ الَّذِینَ أَقْسَمْتُمْ لَا یَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُواْ الْجَنَّةَ لَاخَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَلَا أَنتُمْ تَحْزَنُونَ» . ۶

.

۹ / ۵ سرزنش یاران اعراف ، یاران آتش را

«و دوزخیان، بهشتیان را آواز می دهند که: «از آن آب یا از آنچه خدا روزیِ شما کرده، بر ما فرو ریزید» . می گویند: خدا آنها را بر کافران ، حرام کرده است» .

حدیث۱۸۷۵.عنه صلی الله علیه و آله : الدروع الواقیة : در حدیث از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است که آنان (دوزخیان) می دانند که بهشتیان در ناز و نعمتی عظیم به سر می برند . پس آرزو می کنند که بهشتیان به آنها غذایی یا آبی دهند تا عذاب دردناک آنان ، اندکی تخفیف یابد . خداوند عز و جل در این باره فرموده است : «و دوزخیان ، بهشتیان را آواز می دهند که : از آن آب یا از آنچه خدا روزیِ شما کرده ، بر ما فرو ریزید» ؛ امّا چهل سال پاسخی نمی شنوند . سپس با زبان تحقیر و خفّت به آنها جواب می دهند : «خدا آنها را بر کافران ، حرام کرده است» . پس چشمشان به دوزخبانان می افتد که شاهد بلاها و عذاب هایی هستند که بر سرشان آمده است . آرزو می کنند به سببی از اسباب ، نزد ایشان به گشایشی دست یابند . خداوند عز و جل در این باره نیز فرموده است : «و کسانی که در آتش اند ، به نگهبانان دوزخ می گویند : پروردگارتان را بخوانید تا یک روز از این عذاب را به ما تخفیف دهد» .۹ / ۵سرزنش یاران اعراف ، یاران آتش راقرآن«و چون چشمانشان به سوی دوزخیان گردانیده شود، می گویند: «پروردگارا! ما را در زمره گروه ستمکاران قرار مده» . و اهل اَعراف، مردانی را که آنان را از سیمایشان می شناسند، ندا می دهند [ و ] می گویند: «جمعیت شما و آن [ همه ] گردنکشی که می کردید، به حال شما سودی نداشت.» * «آیا اینان همان کسان نبودند که سوگند یاد می کردید که خدا آنان را به رحمتی نخواهد رسانید؟» «[ اینک ] به بهشت درآیید. نه بیمی بر شماست و نه اندوهگین می شوید»» .

.

الحدیث۱۸۶۹.عنه علیه السلام ( ـ مِمّا کانَ یَدعو بِهِ بَعدَ الفَراغِ مِنَ الاِس ) مجمع البیان عن ابن عبّاس : «وَنَادَی» أی وسَیُنادی «أَصحَـبُ الأَْعْرَافِ رِجَالًا» من أصحابِ النّارِ «یَعْرِفُونَهُم بِسِیمَـاهُمْ » أَی بِصِفاتِهِمْ ؛ یَدْعونَهُم بِأَسامیهِم وَکُناهُم ، وَیُسَمّونَ رُؤَساءَ المُشرِکینَ . ⁽¹⁾۹ / ۶طَلَبُ التَّخفیفِالکتاب«وَ قَالَ الَّذِینَ فِی النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُواْ رَبَّکُمْ یُخَفِّفْ عَنَّا یَوْمًا مِّنَ الْعَذَابِ * قَالُواْ أَوَ لَمْ تَکُ تَأْتِیکُمْ رُسُلُکُم بِالْبَیِّنَاتِ قَالُواْ بَلَی قَالُواْ فَادْعُواْ وَ مَا دُعَـؤُاْ الْکَـفِرِینَ إلَّا فِی ضَلَالٍ * إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ فِی الْحَیَوةِ الدُّنْیَا وَ یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهَادُ * یَوْمَ لَا یَنفَعُ الظَّالِمِینَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ» . ⁽²⁾

الحدیث۱۸۶۳.الإمام علیّ علیه السلام : الدر المنثور عن ابن جریج : بَلَغَنا أنَّ أهلَ النّارِ نادَوا خَزَنَةَ جَهَنَّمَ أنِ «ادْعُواْ رَبَّکُمْ یُخَفِّفْ عَنَّا یَوْمًا مِّنَ الْعَذَابِ» فَلَم یُجیبوهُم ما شاءَ اللّه ُ ، فَلَمّا أجابوهُم بَعدَ حینٍ قالوا لَهُم : «فَادْعُواْ وَ مَا دُعَـؤُاْ الْکَـفِرِینَ إِلّا فِی ضَلَالٍ» ⁽³⁾، ثُمَّ نادَوا «یَـمَــلِکُ» لِخازِنِ النّارِ

«لِیَقْضِ عَلَیْنَا رَبُّکَ» ، فَسَکَتَ عَنهُم مالِکٌ مِقدارَ أربَعینَ سَنَةً ، ثُمَّ أجابَهُم فَقالَ : «إِنَّکُم مَّاکِثُونَ» ⁽⁴⁾، ثُمَّ نادَی الأَشقِیاءُ رَبَّهُم فَقالوا : «رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ» فسکَتَ عَنهُم ... مِقدارَ الدُّنیا ، ثُمَّ أجابَهُم بَعدَ ذلِکَ : «اخْسَئواْ فِیهَا وَ لَا تُکَلِّمُونِ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾.

۹ / ۶ درخواست تخفیف

حدیث۱۸۶۱.عنه صلی الله علیه و آله : مجمع البیان ـ به نقل از ابن عبّاس ، در باره آیه : «و اهل اعراف ، مردانی را که آنها را از سیمایشان می شناسند ، ندا می دهند» ـ : یعنی با خصوصیاتشان آنها را می شناسند و با نام و کنیه صدایشان می زنند و سرانِ مشرکان را نام می برند .۹ / ۶درخواست تخفیفقرآن«و کسانی که در آتش اند، به نگهبانان جهنّم می گویند: «پروردگارتان را بخوانید تا یک روز از این عذاب را به ما تخفیف دهد». می گویند: «مگر پیامبرانتان دلایل روشن به سوی شما نیاوردند؟» . می گویند: «چرا». می گویند: «پس بخوانید ؛ ولی دعای کافران جز در بیراهه نیست» . در حقیقت، ما فرستادگان خود را و [نیز] کسانی را که گرویده اند، در زندگی دنیا و روزی که گواهان بر پای می ایستند ، یاری می کنیم ؛ همان روزی که ستمگران را پوزش خواهی شان سود نمی بخشد و برای آنان لعنت است و برایشان بدفرجامیِ آن سرای است».

حدیث۱۸۵۵.الإمام الکاظم علیه السلام ( ـ فی قُنوتِهِ ـ ) الدرّ المنثور ـ به نقل از ابن جَریج ـ : روایت شده است که دوزخیان به نگهبانان جهنّم می گویند : «پروردگارتان را بخوانید تا یک روز از این عذاب را به ما تخفیف دهد» ؛ ولی آنان تا مدّتی که خدا بخواهد ، پاسخ دوزخیان را نمی دهند و پس از مدّتی که پاسخشان را می دهند، می گویند: «پس بخوانید ؛ ولی دعای کافران جز در بیراهه نیست» . دوباره به نگهبان دوزخ می گویند که : «ای مالک! پروردگارت [را بخوان تا]

جان ما را بستاند» ؛ ولی مالک نیز تا چهل سال ، پاسخ ایشان را نمی دهد و سپس در پاسخشان می گوید: «شما ماندگارید» .

آن گاه ، تیره بختان ، پروردگارشان را می خوانند و می گویند: «پروردگارا ! ما را از این جا (آتش) بیرون بیاور. اگر دو باره [به بدی] بازگشتیم، در آن صورت ، ستمگر خواهیم بود» و خدا به اندازه [عمرِ] دنیا در پاسخ آنان سکوت می کند و آن گاه ، پاسخشان می دهد که: «در آن ، گم شوید و با من سخن مگویید» .

.

۹ / ۷طَلَبُ الشَّفیعِ والصَّدیقِالکتاب«فَمَا لَنَا مِن شَافِعِینَ * وَ لَا صَدِیقٍ حَمِیمٍ» . ⁽¹⁾

الحدیث۱۸۴۹.الإمام زین العابدین علیه السلام : الإمام الصادق علیه السلام : لَقَد عَظُمَت مَنزِلَةُ الصَّدیقِ! حتّی إنَّ أهلَ النّارِ لِیَستَغیثونَ بِهِ ، ویَدعونَهُ فِی النّارِ قَبلَ القَریبِ وَالحَمیمِ ؛ قالَ اللّه ُ عز و جل مُخبِرا عَنهُم : «فَمَا لَنَا مِن شَافِعِینَ * وَ لَا صَدِیقٍ حَمِیمٍ» . ⁽²⁾۹ / ۸طَلَبُ الطَّعامِ وَالشَّرابِالکتاب«وَنَادَی أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُواْ عَلَیْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ قَالُواْ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَی الْکَافِرِینَ» . . ⁽³⁾

«وَ إِن یَسْتَغِیثُواْ یُغَاثُواْ بِمَاءٍ کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَ سَاءَتْ مُرْتَفَقًا» . ⁽⁴⁾

.

۹ / ۷ درخواست شفیع و دوست

۹ / ۸ درخواست آب و غذا

۹ / ۷درخواست شفیع و دوستقرآن«پس ما نه شفاعت کنندگانی داریم و نه دوستی دلسوز» .

حدیث۱۸۳۸.الإمام زین العابدین علیه السلام ( ـ فی مُناجاةِ المُعتَصِمینَ ـ ) امام صادق علیه السلام : به راستی که دوست ، چنان جایگاه والایی دارد که حتّی دوزخیان نیز از او فریادخواهی می کنند و قبل از خویشاوندان و نزدیکان ، او را به کمک می خوانند. خداوند عز و جل به نقل از آنان می فرماید: «ما نه شفاعت کنندگانی داریم و نه دوستی دلسوز» .۹ / ۸درخواست آب و غذاقرآن«و دوزخیان، بهشتیان را آواز می دهند که: «از آن آب یا از آنچه خدا روزی تان کرده است ، بر ما فرو ریزید». [در پاسخ ]می گویند: «خدا اینها را بر کافران ، حرام کرده است»».

«و اگر فریادرسی جویند، به آبی چون مسِ گداخته که چهره ها را بریان می کند ، یاری می شوند. وه! چه بد شرابی است و چه زشت جایگاهی».

.

الحدیث۱۸۳۱.الإمام الهادی علیه السلام ( ـ فی دُعاءٍ لَهُ ـ ) رسول اللّه صلی الله علیه و آله : یُلقی عَلی أهلِ النّارِ الجوعُ ، فَیَعدِلُ ما هُم فیهِ مِنَ العَذابِ ، فَیَستَغیثونَ ، فَیُغاثونَ بِطَعامٍ مِن ضَریعٍ لا یُسمِنُ ولا یُغنی مِن جوعٍ ، فَیَستَغیثونَ بِالطَّعامِ ، فَیُغاثونَ بِطَعامٍ ذی غُصَّةٍ ، فَیَذکُرونَ أنَّهُم کانوا یُجیزونَ الغُصَصَ فِی الدُّنیا بِالشَّرابِ ، فَیَستَغیثونَ بِالشَّرابِ ، فَیُرفَعُ إلَیهِمُ الحَمیمُ بِکَلالیبِ الحَدیدِ ، فَإِذا دَنَت مِن وُجوهِهِم شَوَت وُجوهَهُم ، فَإِذا دَخَلَت بُطونَهُم قَطَعَت ما فی بُطونِهِم .

فَیَقولونَ : اُدعوا خَزَنَةَ جَهَنَّمَ ، فَیَقولونَ : «أَوَ لَمْ تَکُ تَأْتِیکُمْ رُسُلُکُم بِالْبَیِّنَاتِ قَالُواْ بَلَی قَالُواْ فَادْعُواْ وَ مَا دُعَـؤُاْ الْکَـفِرِینَ إلَّا فِی ضَلَالٍ» فَیَقولونَ : اُدعوا مالِکا ، فَیَقولونَ : «یَامَالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنَا رَبُّکَ» ! فَیُجیبُهُم : «إِنَّکُم مَّاکِثُونَ» . ⁽¹⁾۱۸۳۰.عنه علیه السلام ( ـ فی دُعاءٍ کانَ یَدعو بِهِ بَعدَ الثَّمانی رَکَع ) الکافی عن زرارة : سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ علیه السلام عَن قَولِ اللّه ِ عز و جل : «یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ» ⁽²⁾

؟ قالَ : تُبَدَّلُ خُبزَةً نَقِیَّةً یَأکُلُ مِنهَا النّاسُ حَتّی یَفرُغوا مِنَ الحِسابِ . فَقالَ لَهُ قائِلٌ : إنَّهُم لَفی شُغُلٍ یَومَئِذٍ عَنِ الأَکلِ وَالشُّربِ! فَقالَ : إنَّ اللّه َ عز و جلخَلَقَ ابنَ آدَمَ أجوَفَ ، ولا بُدَّ لَهُ مِنَ الطَّعامِ وَالشَّرابِ ، أهُم أشَدُّ شُغلاً یَومَئِذٍ أم مَن فِی النّارِ ؟ فَقَدِ

استَغاثوا ، وَاللّه ُ عز و جل یَقولُ : «وَ إِن یَسْتَغِیثُواْ یُغَاثُواْ بِمَاءٍ کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ» . ⁽³⁾.

حدیث۱۸۲۸.عنه علیه السلام ( ـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : در دوزخیان، چنان گرسنگی ای افکنده می شود که با عذابی که در آن به سر می برند ، برابری می کند. پس فریاد کمک خواهی بر می دارند ؛ ولی با خوراکی از خارِ خشک ـ که نه فربه می سازد و نه گرسنگی را می زداید ـ به فریادشان رسیده می شود. دوباره فریاد بر می آورند که گرسنه ایم . این بار ، خوراکی گلوگیر به آنان خورانده می شود. به یاد می آورند که در دنیا اگر لقمه ای در گلویشان گیر می کرد ، آن را با نوشیدن آب فرو می بردند. پس آب می طلبند، و با چنگک های آهنی، ظرف های آب جوشان به طرفشان برده می شود. همین که به نزدیک صورت آنان می رسد، چهره هایشان را بریان می کند . و چون وارد معده هایشان شود ، امعا و احشای آنها را تکّه تکّه می کند .

در این هنگام، می گویند: نگهبانان جهنّم را بخوانید . و آنها به ایشان می گویند: «مگر پیامبرانتان دلایل روشن به سوی شما نیاوردند ؟! می گویند: «چرا». می گویند: پس بخوانید ؛ ولی دعای کافران جز در بیراهه نیست» .

دوزخیان می گویند: مالک [ـِ دوزخ ]را بخوانید [و از او خواهش کنید]، پس می گویند: «ای مالک ! پروردگارت [را بخوان تا] جان ما را بستاند» و او پاسخشان می دهد که: «شما ماندگارید» .۱۸۲۷.عنه علیه السلام : الکافی ـ به نقل از زراره ـ : از امام باقر علیه السلام در باره این سخن خدای عز و جل پرسیدم: «روزی که زمین به زمینی دیگر بَدَل می شود» .

فرمود: «به گِرده نانی خالص تبدیل می شود و مردم از آن می خورند تا آن گاه که از حسابرسی فارغ شوند» .

کسی گفت : در آن روز، آنان چندان گرفتارند که به خوردن و آشامیدن نمی رسند!

فرمود: «خداوند عز و جل آدمی زاده را میانْ تهی آفریده است و ناگزیر از خوردن و آشامیدن است . آیا در آن روز ، آنان گرفتارترند یا کسانی که در آتش اند؟ [حتّی]

کسانی هم که در آتش اند ، آب [و غذا ]می طلبند، و خداوند عز و جل می فرماید: «و اگر آب بطلبند، با آبی چون مسِ گداخته به دادشان رسیده می شود که چهره ها را بریان می کند، و چه بد نوشیدنی است آن !» » . .

۱۸۲۶.الإمام الکاظم علیه السلام ( ـ فی حِجابِهِ ـ ) الإمام الباقر أو الإمام الصّادق علیهماالسلام : إِنَّ أَهلَ النّارِ یَموتُونَ عِطاشا ، وَ یَدخُلونَ قُبورَهُم عِطاشا ، وَیُحشَرُونَ عِطاشا ، وَیَدخُلونَ جَهَنَّمَ عِطاشا ، فَیُرفَعُ لَهُم قَراباتُهُم مِنَ الجَنَّةِ فَیَقولونَ : «أَفِیضُوا عَلَینَا مِنَ المَاءِ أَو مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ » . ⁽¹⁾۱۸۲۵.الإمام الصادق علیه السلام ( ـ مِن دُعاءٍ لَهُ ـ ) الإمام الصّادق علیه السلام : «یَومَ التَّنَادِ» ⁽²⁾یَومٌ یُنادی أَهلُ النّارِ أَهلَ الجَنَّةِ : «أَن أَفِیضُوا عَلَینَا مِنَ المَاءِ أَو مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ» . ⁽³⁾۹ / ۹شِدَّةُ التَّخاصُمِالکتاب«هَـذَا وَ إِنَّ لِلطَّاغِینَ لَشَرَّ مَئَابٍ * جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ * هَـذَا فَلْیَذُوقُوهُ حَمِیمٌ وَ غَسَّاقٌ * وَ ءَاخَرُ مِن شَکْلِهِ أَزْوَ جٌ * هَـذَا فَوْجٌ مُّقْتَحِمٌ مَّعَکُمْ لَا مَرْحَبَا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُواْ النَّارِ * قَالُواْ بَلْ أَنتُمْ لَا مَرْحَبَا بِکُمْ أَنتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا فَبِئْسَ الْقَرَارُ * قَالُواْ رَبَّنَا مَن قَدَّمَ لَنَا هَـذَا فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِی النَّارِ * وَ قَالُواْ مَا لَنَا لَا نَرَی رِجَالًا کُنَّا نَعُدُّهُم مِّنَ الْأَشْرَارِ * أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِیًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ * إِنَّ ذَ لِکَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ» . ⁽⁴⁾

«احْشُرُواْ الَّذِینَ ظَـلَمُواْ وَ أَزْوَ جَهُمْ وَ مَا کَانُواْ یَعْبُدُونَ * مِن دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلَی صِرَ طِ الْجَحِیمِ * وَقِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسْئولُونَ * مَا لَکُمْ لَا تَنَاصَرُونَ * بَلْ هُمُ الْیَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ * وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ یَتَسَاءَلُونَ * قَالُواْ إِنَّکُمْ کُنتُمْ تَأْتُونَنَا عَنِ الْیَمِینِ * قَالُواْ بَل لَّمْ تَکُونُواْ مُؤْمِنِینَ * وَ مَا کَانَ لَنَا عَلَیْکُم مِّن سُلْطَانِ بَلْ کُنتُمْ قَوْمًا طَاغِینَ * فَحَقَّ عَلَیْنَا قَوْلُ رَبِّنَا إِنَّا لَذَائِقُونَ * فَأَغْوَیْنَاکُمْ إِنَّا کُنَّا غَاوِینَ * فَإِنَّهُمْ یَوْمَـئِذٍ فِی الْعَذَابِ مُشْتَرِکُونَ * إِنَّا کَذَ لِکَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِینَ * إِنَّهُمْ کَانُواْ إِذَا قِیلَ لَهُمْ لَا إِلَـهَ إلَّا اللَّهُ یَسْتَکْبِرُونَ * وَ یَقُولُونَ أَئِنَّا لَتَارِکُواْ ءَالِهَتِنَا لِشَاعِرٍ مَّجْنُونِ * بَلْ جَاءَ بِالْحَقِّ وَ صَدَّقَ الْمُرْسَلِینَ * إِنَّکُمْ لَذَائِقُواْ الْعَذَابِ الْأَلِیمِ * وَ مَا تُجْزَوْنَ إلَّا مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ» . ⁽⁵⁾

«وَ إِذْ یَتَحَاجُّونَ فِی النَّارِ فَیَقُولُ الضُّعَفَـؤُاْ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُواْ إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنتُم مُّغْنُونَ عَنَّا نَصِیبًا مِّنَ النَّارِ * قَالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُواْ إِنَّا کُلٌّ فِیهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَکَمَ بَیْنَ الْعِبَادِ» . ⁽⁶⁾

«وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغَاوِینَ * وَ قِیلَ لَهُمْ أَیْنَ مَا کُنتُمْ تَعْبُدُونَ * مِن دُونِ اللَّهِ هَلْ یَنصُرُونَکُمْ أَوْ یَنتَصِرُونَ * فَکُبْکِبُواْ فِیهَا هُمْ وَ الْغَاوُنَ * وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ * قَالُواْ وَ هُمْ فِیهَا یَخْتَصِمُونَ * تَاللَّهِ إِن کُنَّا لَفِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ * إِذْ نُسَوِّیکُم بِرَبِّ الْعَالَمِینَ * وَ مَا أَضَلَّنَا إلَّا الْمُجْرِمُونَ * فَمَا لَنَا مِن شَافِعِینَ * وَ لَا صَدِیقٍ حَمِیمٍ * فَلَوْ أَنَّ لَنَا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ * إِنَّ فِی ذَ لِکَ لَأَیَةً وَ مَا کَانَ أَکْثَرُهُم مُّؤْمِنِینَ» . ⁽⁷⁾

«قَالَ ادْخُلُواْ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِکُم مِّنَ الْجِنِّ وَ الإِنسِ فِی النَّارِ کُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَّعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّی إِذَا ادَّارَکُواْ فِیهَا جَمِیعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لأُِولَـاهُمْ رَبَّنَا هَـؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَـئتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِّنَ النَّارِ قَالَ لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَلَـکِن لَا تَعْلَمُونَ * وَقَالَتْ أُولَـاهُمْ لأُِخْرَاهُمْ فَمَا کَانَ لَکُمْ عَلَیْنَا مِن فَضْلٍ فَذُوقُواْ الْعَذَابَ بِمَا کُنتُمْ تَکْسِبُونَ» . ⁽⁸⁾

.

۹ / ۹ ستیزه گری شدید

۱۸۱۶.الإمام علیّ علیه السلام : امام باقر یا امام صادق علیهماالسلام : اهل آتش ، تشنه می میرند و تشنه وارد قبرهایشان می شوند و تشنه به حشر می آیند و تشنه داخل دوزخ می شوند . پس ، خویشاوندانشان را از دور در بهشت می بینند و به آنها می گویند : «از آن آب یا از آنچه خدا روزی تان کرده است ، بر ما فرو ریزید» .۱۸۱۵.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : امام صادق علیه السلام : «روزِ ندا دادن به یکدیگر» روزی است که دوزخیان به بهشتیان ندا می دهند که : «از آن آب یا از آنچه خدا روزی تان کرده است ، بر ما فرو ریزید» .۹ / ۹ستیزه گری شدیدقرآن«این است [حال بهشتیان] و [امّا] برای طغیانگران ، به راستی که بد فرجامی است ؛ به جهنّم می روند که چه بد آرامگاهی است ! این ، جوشاب و چرکاب است . باید آن را بچشند ، و از همین گونه، انواع دیگر [عذاب ها]. اینها گروهی هستند که با شما به اجبار وارد [آتش ]می شوند . بدا به حال آنها ؛ زیرا آنان داخل آتش می شوند. [به رؤسای خود ]می گویند: «بلکه بر خود شما خوش مباد! این عذاب را شما خود برای ما از پیش فراهم آوردید، و چه بد قرارگاهی است». می گویند: «پروردگارا ! هر کس این عذاب را از پیش برای ما فراهم آورده، عذاب او را در آتش ، دو چندان کن» و می گویند: «ما را چه شده است که مردانی را که ما آنان را از اشرار می شمردیم ، یا آنان را [در دنیا ]به ریشخند می گرفتیم ، نمی بینیم؟ یا چشمان [ما ]بر آنها نمی افتد؟» . این ستیزه اهل آتش ، قطعا راست است».

«کسانی را که ستم کرده اند ، با هم ردیفانشان و آنچه غیر از خدا می پرستیده اند، گرد آورید و به سوی آتشِ افروخته ، رهبری شان کنید و آنان را باز دارید که آنها مسئول اند. شما را چه شده است که همدیگر را یاری نمی کنید؟! [نه!] بلکه امروز ، آنان از دَرِ تسلیم درآمدگان اند. و بعضی به بعضی دیگر روی می آورند و از یکدیگر می پرسند. می گویند: «شما [ظاهرا] از درِ راستی با ما در می آمدید» . [متّهمان] می گویند: «[نه! ]بلکه شما با ایمان نبودید و ما هیچ تسلّطی بر شما نداشتیم ؛ بلکه خودتان سرکش بودید. پس فرمان پروردگارمان بر ما سزاوار آمد که ما واقعا باید [عذاب را] بچشیم. و شما را گم راه کردیم؛ زیرا خودمان گم راه بودیم» . پس آنان در آن روز ، در عذاب ، شریک یکدیگرند. آری، ما با مجرمان چنین رفتار می کنیم ؛ چرا که آنان بودند که وقتی به ایشان گفته می شد: «خدایی جز خدای یگانه نیست»، تکبّر می ورزیدند و می گفتند: «آیا ما برای شاعری دیوانه ، دست از خدایانمان بر داریم؟!»؛ ولی نه! [او] حقیقت را آورده و فرستادگان را تصدیق کرده است . در واقع ، شما عذاب پردرد را خواهید چشید و جز آنچه می کردید ، جزا نمی یابید».

«و آن گاه که در آتش ، شروع به آوردن حجّت می کنند، زیردستان به کسانی که گردنکش بودند، می گویند: «ما پیرو شما بودیم . پس آیا می توانید پاره ای از این آتش را از ما دفع کنید؟» . کسانی که گردنکشی می کردند، می گویند: «اکنون همه ما در آن هستیم . خداست که میان بندگان ، داوری کرده است»».

«و آتشِ افروخته ، برای گم راهان ، نمودار می گردد و به آنان گفته می شود: «کجایند آن چیزهایی که به جای خدا می پرستیدید ؟! آیا یاری تان می کنند ، یا خود را یاری می دهند؟» . پس آنها و همه گم راهان و نیز همه سپاهیان ابلیس ، در آن افکنده می شوند . آنها در آن جا با یکدیگر ستیزه می کنند و می گویند: «سوگند به خدا که ما در گم راهیِ آشکاری بودیم ، آن گاه که شما را با پروردگار جهانیان ، برابر می کردیم ، و جز تبهکاران ما را گم راه نکردند. در نتیجه، نه شفاعتگرانی داریم و نه دوستی نزدیک. و ای کاش بازگشتی داشتیم تا از مؤمنان می شدیم». به راستی که در این، عبرتی است ؛ ولی بیشترشان مؤمن نبودند».

«می فرماید: «به میان امّت هایی از پری و آدمی بروید که پیش از شما وارد آتش شدند» و هر بار که امّتی وارد [آتش] شود ، همتایش را لعنت می کند ، تا آن که چون همگی در آن به هم پیوندند ، پیروانشان در باره پیشوایانشان می گویند: «پروردگارا ! اینان ما را گم راه کردند. پس عذاب آتشی دو برابر به آنان بده» . خدا می فرماید: «برای هر کدام ، دو چندان است ؛ ولی شما نمی دانید» و پیشوایانشان به پیروانشان می گویند: «شما بر ما امتیازی ندارید . پس به سزای آنچه به دست می آوردید، عذاب را بچشید»».

.

. .

. .

الحدیث۱۸۰۵.الدرّ المنثور عن ابن عبّاس : الإمام الباقر علیه السلام ـ فی قَولِهِ تَعالی : «کُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَّعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّی إِذَا ادَّارَکُواْ فِیهَا جَمِیعًا» ⁽¹⁾ـ : بَرِئَ بَعضُهُم مِن بَعضٍ ولَعَنَ بَعضُهُم بَعضا ، یُریدُ بَعضُهُم أن یَحُجَّ بَعضا رَجاءَ الفَلجِ فَیُفلِتوا مِن عَظیمِ ما نَزَلَ بِهِم ، ولَیسَ بِأَوانِ بَلوی ، ولاَ اختِبارٍ ولا قَبولِ مَعذِرَةٍ ، ولاتَ حینَ نَجاةٍ! ⁽²⁾۱۸۰۴.الإمام الصادق علیه السلام : الإمام الصادق علیه السلام ـ لأصحابه ـ : إذَا استَقَرَّ أهلُ النّارِ فِی النّارِ یَفقِدونَکُم فَلا یَرَونَ مِنکُم أحَدا ، فَیَقولُ بَعضُهُم لِبَعضٍ : «مَا لَنَا لَا نَرَی رِجَالًا کُنَّا نَعُدُّهُم مِّنَ الْأَشْرَارِ * أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِیًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ» قالَ : وذلِکَ قَولُ اللّه ِ عز و جل : «إِنَّ ذَ لِکَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ» ⁽³⁾یَتَخاصَمونَ فیکُم فیما کانوا یَقولونَ فِی الدُّنیا . ⁽⁴⁾۹ / ۱۰رَهَقُ الذِّلَّةِالکتاب«وَ الَّذِینَ کَسَبُواْ السَّیِّئاتِ جَزَاءُ سَیِّئَةِ بِمِثْلِهَا وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَّا لَهُم مِّنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ کَأَنَّمَا أُغْشِیَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِّنَ الَّیْلِ مُظْـلِمًا أُوْلَـائِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ» . ⁽⁵⁾

.

۹ / ۱۰ تنگنای خواری

حدیث۱۷۹۸.السنن الکبری عن ابن عبّاس : امام باقر علیه السلام ـ در باره این سخن خدای متعال که: «هر بار که امّتی وارد [آتش] گردد ، همتایش را لعنت می کند ، تا آن که چون همگی در آن به هم پیوستند» ـ : این عدّه از آن عدّه بیزاری می جویند و آن عدّه این عدّه را لعنت می کنند . عدّه ای با عدّه ای دیگر احتجاج می کنند ، بدان امید که [در این ستیزه گری] چیره شوند و از بلای بزرگی که بر آنان فرود آمده است، بِرَهَند ، غافل از این که آن هنگام ، نه موقع امتحان است، نه هنگام پذیرش پوزش، و نه هنگام رهایی.۱۷۹۷.عنه علیه السلام ( ـ فی قَولِ اللّه ِ عز و جل : {Q} «وَ لَقَدْ عَهِد ) امام صادق علیه السلام : ـ به یارانش ـ : آن گاه که دوزخیان در آتش قرار گیرند ، شما [مؤمنان ]را گم می کنند و هیچ یک از شما را نمی بینند. در این هنگام ، به یکدیگر می گویند: «ما را چه شده است که مردانی را که ما آنان را از بَدان می شمردیم ، یا آنان را [در دنیا] به ریشخند می گرفتیم ، نمی بینیم؟ یا چشم ها[ی ما] بر آنها نمی افتد؟» .

این ، سخن خدای عز و جل است که: «این ستیزه اهل آتش ، قطعا راست است» . آنان در باره شما، راجع به آنچه در دنیا می گفتند، با یکدیگر ستیزه (بگو مگو) می کنند .۹ / ۱۰تنگنای خواریقرآن«و کسانی که مرتکب بدی ها شده اند، جزای هر بدی ای ، مانند آن است و خواری ، آنان را فرو می گیرد . آنان در مقابل خدا، هیچ حمایتگری ندارند . گویی چهره هایشان با پاره هایی از شبِ تار ، پوشانده شده است . آنان همدم آتش اند و در آن ، جاودانه خواهند بود».

.

الحدیث۱۷۹۱.الإمام الباقر علیه السلام : التوحید عن محمّد بن علیّ الحلبی عن الإمام الصادق علیه السلام ـ فی قَوله عز و جل : «یَوْمَ یُکْشَفُ عَن سَاقٍ» ⁽¹⁾ـ : تَبارَکَ الجَبّارُ ⁽²⁾، ثُمَّ أشارَ إلی ساقِهِ فَکَشَفَ عَنهَا الإِزارَ . قالَ : «وَ یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلَا یَسْتَطِیعُونَ» ⁽³⁾، قالَ : اُفحِمَ ⁽⁴⁾القَومُ ودَخَلتَهُمُ الهَیبَةُ ، وشَخَصَتِ الأَبصارُ ، وبَلَغَتِ القُلوبُ الحَناجِرَ «خَـشِعَةً أَبْصَـرُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَدْ کَانُواْ یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سَــلِمُونَ» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾۱۷۹۰.سنن ابن ماجة عن اُسامة بن زید : الإمام الباقر علیه السلام ـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ الَّذِینَ کَسَبُواْ السَّیِّئاتِ جَزَاءُ سَیِّئَةِ بِمِثْلِهَا وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَّا لَهُم مِّنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ» ⁽⁷⁾ـ : هؤُلاءِ أهلُ البِدَعِ وَالشُّبَهاتِ وَالشَّهَواتِ ، یُسَوِّدُ اللّه ُ وُجوهَهُم ثُمَّ یَلقونَهُ ... ویُلبِسُهُمُ الذُّلَّ وَالصَّغارَ . ⁽⁸⁾۹ / ۱۱تَمَنّی الرُّجوعِ إلَی الدُّنیاالکتاب«إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُواْ مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُواْ وَ رَأَوُاْ الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ * وَ قَالَ الَّذِینَ اتَّبَعُواْ لَوْ أَنَّ لَنَا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ کَمَا تَبَرَّءُواْ مِنَّا کَذَ لِکَ یُرِیهِمُ اللَّهُ أَعْمَــلَهُمْ حَسَرَ تٍ عَلَیْهِمْ وَ مَا هُم بِخَـرِجِینَ مِنَ النَّارِ» . ⁽⁹⁾

«وَلَوْ تَرَی إِذْ وُقِفُواْ عَلَی النَّارِ فَقَالُواْ یَــلَیْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُکَذِّبَ بِایَـتِ رَبِّنَا وَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ» . ⁽¹⁰⁾

«فَلَوْ أَنَّ لَنَا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ» . ۱۱

راجع : الأحزاب : ۶۶ ، الفرقان : ۲۷ ، الزمر : ۵۸ ـ ۶۰ ، الفجر : ۲۳ و ۲۴ .

.

۹ / ۱۱ آرزوی بازگشت به دنیا

حدیث۱۷۸۱.الکافی عن ابن الطیّار : التوحید ـ به نقل از محمّد بن علی حلبی ـ : از امام صادق علیه السلام در باره آیه «روزی که ساق ، آشکار شود» پرسیدم . فرمود: «بلندمرتبه است خدای بزرگ!» سپس با اشاره به ساق پای خود ، دامان آن را بالا زد . ⁽¹⁾

امام علیه السلام این آیه را خواند : «و به سجده فرا خوانده می شوند ؛ ولی نمی توانند [سجده کنند]» و فرمود: «[یعنی] مردم ، مُجاب می شوند و هیبت ، وجودشان را فرا می گیرد، چشم ها خیره می گردند و [از ترس ،] قلب ها به حلق ها می رسند ، «دیدگانشان به زیر افتاده است و خواری ، آنان را فرا می گیرد ، در حالی که [پیش از این ، ]به سجده فرا خوانده می شدند و تن درست بودند» .۱۷۸۰.سنن أبی داوود عن عائشة بنت سعد بن أبی وقّاص عن أب امام باقر علیه السلام ـ در باره این سخن خدای متعال : «و کسانی که مرتکب بدی ها شده اند، [بدانند که] جزای بدی ، بدی ای مانند آن است ، و خواری ، آنان را فرا می گیرد. در مقابل خدا ، هیچ حمایتگری ندارند» ـ : اینان همان بدعت گذاران و شبهه افکنان و پیروان خواهش های نفسانی هستند. خدا روی آنها را سیاه می کند، سپس [با روسیاهی ]به دیدار او می روند... و جامه خواری و خفّت را بر ایشان می پوشاند.۹ / ۱۱آرزوی بازگشت به دنیاقرآن«آنگاه که پیشوایان از پیروان بیزاری جویند و عذاب را مشاهده کنند و میانشان پیوندها بریده گردد . و پیروان می گویند: «کاش برای ما بازگشتی بود تا همان گونه که [ آنان ] از ما بیزاری جستند، [ ما نیز ] از آنان بیزاری می جستیم». این گونه خداوند، کارهایشان را ـ که برای آنان ، مایه حسرت هاست- به ایشان می نمایاند، و از آتش ، بیرون آمدنی نیستند» .

«و ای کاش [ منکران را ] هنگامی که بر آتش عرضه می شوند، می دیدی که می گویند: کاش باز گردانده می شدیم و [ دیگر ] آیات پروردگارمان را تکذیب نمی کردیم و از مؤمنان می شدیم!» .

«ای کاش که بازگشتی برای ما بود و از مؤمنان می شدیم!» .

ر . ک : احزاب : آیه ۶۶ ، فرقان : آیه ۲۷ ، زمر : آیات ۵۸ ـ ۶۰ ، فجر : آیات ۲۳ و ۲۴ .

.

الحدیث۱۷۷۱.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : إِنَّ النّاسَ یَمُرُّونَ یَومَ القِیامَةِ عَلَی الصِّراطِ ، وَالصِّراطُ دَحضٌ ⁽¹⁾مَزَلَّةٌ یَتَکَفَّأُ بِأَهلِهِ ، وَالنّارُ تَأخُذُ مِنهُم ، وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَتَنطِفُ ⁽²⁾عَلَیهِم مِثلَ الثَّلجِ إِذا وَقَعَ ، لَها زَفیرٌ وَشَهیقٌ .

فَبَینَما هُم کَذلِکَ إِذ جاءَهُم نِداءٌ مِنَ الرَّحمنِ : عِبادی مَن کُنتُم تَعبُدونَ فی دارِ الدُّنیا؟ فَیَقولُونَ : رَبِّ ! أَنتَ تَعلَمُ أَنّا إِیّاکَ کُنّا نَعبُدُ . فَیُجیبُهُم بِصَوتٍ لَم یَسمَع الخَلائِقُ مِثلَهُ قَطُّ : عِبادی ! حَقٌّ عَلَیَّ أَلّا أَکِلَکُمُ الیَومَ إِلی أَحَدٍ غَیری ، فَقَدعَفَو تُ عَنکُم وَرَضیتُ عَنکُم .

فَتَقومُ المَلائِکَةُ عِندَ ذلِکَ بِالشَّفاعَةِ ، فَیُنَحَّونَ مِن ذلِکَ المَکانِ ، فَیَقولُ الَّذینَ تَحتُهُم فِی النّارِ : «فَمَا لَنَا مِن شَـفِعِینَ * وَ لَا صَدِیقٍ حَمِیمٍ * فَلَو أَنَّ لَنَا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ المُؤمِنِینَ » . قالَ اللّه ُ : «فَکُبکِبُوا فِیهَا هُم وَ الغَاوُنَ» . ⁽³⁾.

حدیث۱۷۶۹.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : در روز قیامت ، مردم از صراط می گذرند . صراط ، لیز و لغزنده است ، به طوری که عبور کنندگان از خود را واژگون می کند و آتش ، قسمتی از بدن آنان را می گیرد ، و جهنّم مانند برفی که می بارد، [شراره های خود را ]بر آنان فرو می ریزد ، و جوش و خروشی دارد . در همین حال از جانب خدای مهربان ، ندا می آید که : «ای بندگان من! شما در سرای دنیا چه کسی را می پرستیدید؟» .

می گویند : پروردگارا! تو خود می دانی که ما فقط تو را می پرستیدیم .

و خداوند با صدایی که خلایق هرگز مانند آن را نشنیده اند ، پاسخشان می دهد : «بر من است که امروز شما را به هیچ کسی غیر از خودم واگذار نکنم . پس شما را بخشیدم و از شما خشنود گشتم» .

در این هنگام ، فرشتگان به شفاعت بر می خیزند و آنان را از آن مکان دور می سازند . پس ، کسانی که زیر پای آنها در آتش هستند ، می گویند : «برای ما نه شفاعت کنندگانی است و نه دوستی مهربان . کاش [به دنیا] باز می گشتیم تا از مؤمنان باشیم» . خداوند فرموده است : «پس آنها و همه گم راهان ، در آتش افکنده می شوند» . .

۱۷۶۸.الإمام الصادق علیه السلام : الإمام الصادق علیه السلام : إذا ماتَ الکافِرُ شَیَّعَهُ سَبعونَ ألفاً مِنَ الزَّبانِیَةِ إلی قَبرِهِ ، وإنَّهُ لَیُناشِدُ حامِلیهِ بِصَوتٍ یَسمَعُهُ کُلُّ شَیءٍ إلَا الثَّقَلانِ و یَقولُ : لَو أنَّ لی کَرَّةً فَأَکونَ مِنَ المُؤمِنینَ ! ویَقولُ : اِرجِعونی لَعَلّی أعمَلُ صالِحاً فیما تَرَکتُ ! فَتُجیبُهُ الزَّبانِیَّةُ : کَلّا إنَّها کَلِمَةٌ أنتَ قائِلُها ! ویُنادیهِم مَلَکٌ : لَو رُدَّ لَعادَ لِما نُهیَ عَنهُ .

فَإِذا اُدخِلَ قَبرَهُ و فارَقَهُ النّاسُ ، أتاهُ مُنکَرٌ ونَکیرٌ فی أهوَلِ صورَةٍ ، فَیَقیمانِهِ ثُمَّ یَقولانِ لَهُ : مَن رَبُّکَ ، وما دینُکَ ، ومَن نَبِیُّکَ ؟ فَیَتَلَجلَجُ لِسانُهُ ولا یَقدِرُ عَلَی الجَوابِ ، فَیَضرِبانِهِ ضَربَةً مِن عَذابِ اللّه ِ یَذعَرُ لَها کُلُّ شَیءٍ . ثُمَّ یَقولانِ لَهُ : مَن رَبُّکَ ، وما دینُکَ ، ومَن نَبِیُّکَ ؟ فَیَقولُ : لا أدری ! فَیَقولانِ لَهُ : لا دَرَیتَ ولا هُدیتَ ولا أفلَحتَ .

ثُمَّ یَفتَحانِ لَهُ باباً إلَی النّارِ ، ویُنزِلانِ إلَیهِ الحَمیمَ مِن جَهَنَّمَ ؛ وذلِکَ قَولُ اللّه ِ عز و جل : «وَأَمّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُکَذِّبِینَ الضّالِّینَ * فَنُزُلٌ مِنْ حَمِیمٍ» یَعنی فِی القَبرِ «وَ تَصْلِیَةُ جَحِیمٍ» یَعنی فِی الآخِرَةِ . ⁽¹⁾۱۷۶۷.الإمام الرضا علیه السلام : تفسیر القمّی عن أبی اُسامة عن أبی عبد اللّه وأبی جعفر علیهماالسلام : وَاللّه ِ لَنَشفَعَنَّ فِی المُذنِبینَ مِن شیعَتِنا حَتّی تَقولَ ⁽²⁾أعداؤُنا إذا رَأَوا ذلِکَ : «فَمَا لَنَا مِن شَـفِعِینَ * وَ لَا صَدِیقٍ حَمِیمٍ * فَلَوْ أَنَّ لَنَا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ» قالَ : مِنَ المُهتَدینَ ، قالَ : لِأَنَّ الإیمانَ قَد لَزِمَهُم بِالإِقرارِ . ⁽³⁾۱۷۶۶.الإمام زین العابدین علیه السلام : الإمام الصّادق علیه السلام : إِنَّ المَیِّتَ إِذا کانَ مِن أهلِ الجَنَّةِ نادی : عَجِّلوا بی ، وَإِن کانَ مِن أَهلِ النّارِ نادی : رُدّونی . ⁽⁴⁾.

۱۷۶۵.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : امام صادق علیه السلام : هر گاه کافر بمیرد ، هفتاد هزار دوزخبان ، او را به سوی قبرش تشییع می کنند و او با صدایی که جز پریان و آدمیان، همه موجودات آن را می شنوند، حاملان تابوتش را سوگند می دهد و می گوید: کاش مرا بازگشتی [دوباره به دنیا ]بود تا از مؤمنان می شدم ! و می گوید: مرا بر گردانید تا شاید در آنچه وا نهاده ام ، کار نیکی انجام دهم .

امّا دوزخبانان پاسخش می دهند: «هرگز ! این ، سخنی است که تو می گویی» .

و فرشته ای به آنان ندا می دهد که: «اگر هم باز گردانیده شود ، باز همان کارهایی را می کند که از آن نهی شده بود» .

چون او را در گورش نهند و مردم پراکنده شوند ، نکیر و منکر در هولناک ترین چهره به نزدش می آیند و او را می شناسند . سپس به وی می گویند: «پروردگارت کیست ؟ دینت چیست ؟ پیامبرت چه کسی است؟» .

او زبانش بند می آید و نمی تواند پاسخ دهد. پس منکر و نکیر ، چنان ضربتی از عذاب خدا بر او می کوبند که همه موجودات ، از آن به وحشت می افتند. دوباره به او می گویند: «پروردگارت کیست ؟ دینت چیست ؟ پیامبرت چه کسی است؟» .

او می گوید: نمی دانم.

نکیر و منکر به او می گویند : «نه دانستی و نه راه یافتی و نه رستگار شدی» .

سپس دری به سوی آتش برایش می گشایند و از جوشاب جهنّم برایش فرود می آورند. این است سخن خدای عز و جل که: «و امّا اگر از دروغزنانِ گم راه باشد، پس با آب جوشان پذیرایی می شود» ؛ یعنی در قبر «و در آتش افروخته جای می گیرد» ؛ یعنی در آخرت.۱۷۶۴.مهج الدعوات عن صفوان بن مهران الجمّال : تفسیر القمّی ـ به نقل از ابو اُسامه ، از امام صادق و امام باقر علیهماالسلام ـ : به خدا سوگند ، ما در حقّ شیعیان گنهکارمان شفاعت می کنیم ، تا جایی که دشمنان ما با دیدن آن می گویند : «ما را نه شفاعت کنندگانی است و نه دوستی مهربان . پس ، کاش ما را بازگشتی بود تا از مؤمنان می بودیم!» ؛ یعنی از ره یافتگان ؛ چون لازمه ایمان ، اقرار کردن آنها [به ولایت ما] است .۱۷۶۳.الإمام الصادق علیه السلام ( ـ فی دُعاءِ الاِستِخارَةِ ـ ) امام صادق علیه السلام : میّت اگر از اهل بهشت باشد ، [به حاملانِ خود] صدا می زند : زودتر مرا ببرید . و اگر از اهل آتش باشد ، صدا می زند : مرا بر گردانید . .

۹ / ۱۲کَثرَةُ البُکاءِ۱۷۶۰.رسول اللّه صلی الله علیه و آله ( ـ فی حِرزٍ استَخرَجَهُ مِن کِتابِ اللّه ِ العَزیز ) رسول اللّه صلی الله علیه و آله : یا أیُّهَا النّاسُ! اِبکوا ، فَإِن لَم تَبکوا فَتَباکَوا ؛ فَإِنَّ أهلَ النّارِ یَبکونَ حَتّی تَسیلَ دُموعُهُم فی وُجوهِهِم کَأَنَّها جَداوِلُ ، حَتّی تَنقَطِعَ الدُّموعُ فَتَسیلَ الدِّماءُ فَتَقرَحَ العُیونَ ، فَلَو أنَّ سُفُنا اُجرِیَت فیها لَجَرَت . ⁽¹⁾۱۷۵۹.الکافی عن سعد بن زید عن أبی الحسن علیه السلام : عنه صلی الله علیه و آله : إنَّ أهلَ النّارِ لَیَبکونَ حَتّی لَو اُجرِیَتِ السُّفُنُ فی دُموعِهِم لَجَرَت ، وإنَّهُم لَیَبکونَ الدَّمَ . ⁽²⁾۱۷۵۸.عنه علیه السلام : عنه صلی الله علیه و آله : یُرسَلُ البُکاءُ عَلی أهلِ النّارِ ، فَیَبکونَ حَتّی یَنقَطِعَ الدُّموعُ ، ثُمَّ یَبکونَ الدَّمَ حَتّی یَصیرَ فی وُجوهِهِم کَهَیئَةِ الأُخدودِ ⁽³⁾؛ لَو أُرسِلتَ فیهِ السُّفُنُ لَجَرَت . ⁽⁴⁾۹ / ۱۳تَمَنِّی الجَهْلِ بِحِسابِ أعمالِهِمالکتاب«وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَـبَهُ بِشِمَالِهِ فَیَقُولُ یَــلَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتَـبِیَهْ * وَ لَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِیَهْ» . ⁽⁵⁾

.

۹ / ۱۲ گریه بسیار

۹ / ۱۳ آرزوی ناآگاهی از رسیدگی به کارهایشان

۹ / ۱۲گریه بسیار۱۷۵۱.الإمام علیّ علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : ای مردم! گریه کنید و اگر گریه تان نیامد ، تظاهر به گریه کنید؛ زیرا اهل آتش چنان گریه می کنند که اشک هایشان مانند جوی ، بر گونه هایشان روان می گردد ، تا آن که اشک ها می خشکد و خون جاری می شود و چشم ها زخم می شوند، و اگر چندین کشتی در آنها به حرکت در آورده شوند، حرکت می کنند.۱۷۵۰.عنه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : اهل آتش چندان گریه می کنند که اگر چندین کشتی در اشک هایشان به حرکت در آورده شوند، حرکت می کنند . آنان خون می گریند .۱۷۴۹.عنه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : اهل آتش را گریه فرا می گیرد و چندان می گریند که اشک ها [می خشکد و] قطع می شود . آن گاه ، چندان خون می گریند که چهره هایشان مانند گودال می شود ، به طوری که اگر چندین کشتی در آنها به حرکت در آورده شوند، حرکت می کنند .۹ / ۱۳آرزوی ناآگاهی از رسیدگی به کارهایشانقرآن«امّا آن کسی که نامه اش به دست چپش داده می شود ، می گوید : «ای کاش نامه ام به من داده نشده بود و از حسابم ، خبردار نمی شدم!»» .

.

الحدیث۱۷۴۳.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ فی وَصِیَّتِهِ لِکُمَیلِ بنِ زِیادٍ ـ ) الإمام الباقر علیه السلام : وَأُنزِلَ فِی الحاقَّةِ : «وَ أَمَّا مَن أُوتِیَ کِتَـبَهُ بِشِمَالِهِ فَیَقُولُ یَــلَیتَنِی لَم أُوتَ کِتَـبِیَه * وَ لَم أَدرِ مَا حِسَابِیَه * یَــلَیتَهَا کَانَتِ القَاضِیَةَ * مَا أَغنَی عَنِّی مَالِیَه ـ إلی قَولِهِ ـ إِنَّهُ کَانَ لَا یُؤمِنُ بِاللَّهِ العَظِیمِ» ⁽¹⁾فَهذا مُشرِکٌ . ⁽²⁾۹ / ۱۴تَمَنِّی النَّجاةِ ولَو بِفِداءِ ما فِی الأَرضِ وأعَزِّ النّاسِالکتاب«قَالُواْ رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَی خُرُوجٍ مِّن سَبِیلٍ» . ⁽³⁾

«إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُواْ لَوْ أَنَّ لَهُم مَّا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِیَفْتَدُواْ بِهِ مِنْ عَذَابِ یَوْمِ الْقِیَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ * یُرِیدُونَ أَن یَخْرُجُواْ مِنَ النَّارِ وَمَا هُم بِخَارِجِینَ مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُّقِیمٌ» . ⁽⁴⁾

«یُبَصَّرُونَهُمْ یَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ یَفْتَدِی مِنْ عَذَابِ یَوْمَـئِذِ بِبَنِیهِ * وَ صَاحِبَتِهِ وَ أَخِیهِ * وَ فَصِیلَتِهِ الَّتِی تُئوِیهِ * وَ مَن فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا ثُمَّ یُنجِیهِ * کَلَّا إِنَّهَا لَظَی * نَزَّاعَةً لِّلشَّوَی» . ⁽⁵⁾

«لِلَّذِینَ اسْتَجَابُواْ لِرَبِّهِمُ الْحُسْنَی وَالَّذِینَ لَمْ یَسْتَجِیبُواْ لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُم مَّا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْاْ بِهِ أُوْلَـائِکَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهَادُ» . ⁽⁶⁾

.

۹ / ۱۴ آرزوی رهایی ، هر چند به قیمت فدا شدن آنچه در روی زمین است

حدیث۱۷۳۴.عنه صلی الله علیه و آله : امام باقر علیه السلام : در سوره حاقّه نازل شده است : «امّا آن کسی که نامه عملش به دست چپش داده می شود ، می گوید : «ای کاش نامه ام به من داده نشده بود و از حسابم ، خبردار نمی شدم ! ای کاش [مرگ ، آن را] تمام کرده بود . مالم سودی برایم نداشت»» تا این جا که : «او به خدای بزرگ ، ایمان نیاورده است» . این شخص ، همان مشرک است .۹ / ۱۴آرزوی رهایی ، هر چند به قیمت فدا شدن آنچه در روی زمین است و عزیزترین کسانقرآن«می گویند: «پروردگارا! دو بار ما را به مرگ رسانیدی و دو بار ما را زنده گردانیدی. به گناهانمان اعتراف کردیم؛ پس آیا راه بیرون شدنی [ از آتش ] هست؟»» .

«کسانی که کفر ورزیدند، اگر تمام آنچه در زمین است ، برای آنان باشد و مانند آن را [نیز] با آن [داشته باشند] تا به وسیله آن ، خود را از عذاب روز قیامت باز خرند، از ایشان پذیرفته نمی شود و عذابی پردرد خواهند داشت. می خواهند که از آتش بیرون آیند ، در حالی که از آن ، بیرون آمدنی نیستند و برایشان عذابی پایدار خواهد بود».

«آنان را به ایشان نشان می دهند. گنهکار ، آرزو می کند که کاش برای رهایی از عذاب آن روز ، می توانست پسران خود را به عوض دهد و نیز همسر و برادرش را و قبیله اش را که به او پناه می دهند ، و هر کس را که در روی زمین است و همه را [عوض می داد] و آن گاه خود را می رهانید. هرگز! آن ، آتش زبانه کش است ؛ [آتشی که] بر کَنَنده پوست سر و اندام است».

«برای کسانی که پروردگارشان را اجابت کرده اند ، پاداشی بس نیکوست ؛ ولی کسانی که وی را اجابت نکرده اند، اگر سراسر آنچه در زمین است و مانند آن را با آن داشته باشند، قطعا آن را برای بازخرید خود خواهند داد ؛ امّا آنان به سختی بازخواست می شوند و جایشان در دوزخ است و چه بد جایگاهی است !».

.

الحدیث۱۷۲۵.عنه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : یَقولُ اللّه ُ تَعالی لِأَهوَنِ أهلِ النّارِ عَذابا یَومَ القِیامَةِ : لَو أنَّ لَکَ ما فِی الأَرضِ مِن شَیءٍ أکُنتَ تَفتَدی بِهِ؟ فَیَقولُ : نَعَم . فَیَقولُ : أرَدتُ مِنکَ أهوَنَ مِن هذا وأنتَ فی صُلبِ آدَمَ ألّا تُشرِکَ بی شَیئا ، فَأَبیتَ إلّا أن تُشرِکَ بی! ⁽¹⁾۱۷۲۴.رسول اللّه صلی الله علیه و آله ( ـ مِن وَصِیَّةٍ لَهُ أوصی بِها عَلِیّا علیه السلا ) عنه صلی الله علیه و آله ـ کانَ یَقولُ ـ : یُجاءُ بِالکافِرِ یَومَ القِیامَةِ فَیُقالُ لَهُ : أرَأَیتَ لَو کانَ لَکَ مِل ءُ الأَرضِ ذَهَبا ، أکُنتَ تَفتَدی بِهِ ؟ فَیَقولُ : نَعَم . فَیُقالُ لَهُ : قَد کُنتَ سُئِلتَ ما هُوَ أیسَرُ مِن ذلِکَ ! ⁽²⁾۱۷۲۳.الإمام الصادق علیه السلام ( ـ لِسُفیانَ الثَّورِیِّ ـ ) عنه صلی الله علیه و آله : یُؤتی بِرَجُلٍ مِن أهلِ النّارِ فَیَقولُ لَهُ : یَابنَ آدَمَ ، کَیفَ وَجَدتَ مَنزِلَکَ؟ فَیَقولُ : أی رَبِّ ! شَرُّ مَنزِلٍ . فَیَقولُ : أتَفتَدی مِنهُ بِطِلاعِ الأَرضِ ذَهَبا ؟ فَیَقولُ : نَعَم أی رَبِّ . فَیَقولُ : کَذَبتَ! قَد سَأَلتُکَ ما هُوَ أقَلُّ مِن ذلِکَ فَلَم تَفعَل . فَیُرَدُّ إلَی النّارِ . ⁽³⁾راجع : ص ۵۶۶ (الفصل الثانی عشر : نظام جهنّم / أهون الناس عذابا) .

۹ / ۱۵تَمَنِّی المَوتِالکتاب«وَ نَادَوْاْ یَـمَــلِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنَا رَبُّکَ قَالَ إِنَّکُم مَّـکِثُونَ» . ⁽⁴⁾

«وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَـبَهُ بِشِمَالِهِ فَیَقُولُ یَــلَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتَـبِیَهْ * وَ لَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِیَهْ * یَــلَیْتَهَا کَانَتِ الْقَاضِیَةَ» . ⁽⁵⁾

.

۹ / ۱۵ آرزوی مرگ

حدیث۱۶۶۲.کنزالعمّال عن عبد اللّه بن یسار : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : خداوندِ بلندمرتبه در روز قیامت ، به آن کس از اهل دوزخ که عذابش از همه سبک تر است، می فرماید: «اگر هر آنچه در زمین است از آنِ تو بود ، آیا حاضر بودی آن را فدیه خود دهی؟» . او می گوید: آری.

می فرماید : «من از تو کمتر از این را خواستم ، در حالی که تو در پشت آدم بودی ، [خواستم] که چیزی را شریک من قرار ندهی ؛ امّا تو نخواستی ، جز این که به من شرک بورزی» .۱۶۶۱.الإمام علیّ علیه السلام : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ همواره می فرمود ـ : کافر در روز قیامت آورده می شود و به او گفته می شود: «اگر همه آنچه در زمین است طلا بود، حاضر بودی آن را فدیه خود بدهی؟» .

می گوید: آری .

به او گفته می شود: «آنچه [در دنیا] از تو خواسته شده بود، سبک تر از این بود» .۱۶۶۰.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : مردی از اهل آتش را می آورند و خداوند به او می فرماید: «ای پسر آدم! منزل خود را چگونه یافتی؟» .

می گوید : پروردگارا ! بدترین منزل است.

خداوند می فرماید: «آیا حاضری به اندازه زمین ، طلا بدهی تا خود را از این منزل آزاد گردانی؟» .

می گوید : آری ، ای پروردگار من !

خداوند می فرماید : «دروغ می گویی! کمتر از این را از تو خواستم و تو ندادی» . آن گاه ، به سوی آتش بر گردانده می شود . ر . ک : ص ۵۶۷ (فصل دوازدهم : نظام دوزخ / کم عذاب ترینِ مردم) . ۹ / ۱۵آرزوی مرگقرآن«و فریاد می کشند: «ای مالک! [ بگو: ] پروردگارت جان ما را بستاند» پاسخ می دهد «شما ماندگارید» .

«و امّا کسی که کارنامه اش به دست چپش داده می شود، می گوید: ای کاش کتابم را دریافت نکرده بودم و از حساب خود ، خبردار نشده بودم ! ای کاش آن ( مرگ ) کار را تمام می کرد!» .

.

الحدیث۱۶۵۳.علل الشرایع عن المفضّل بن عمر : الإمام علیّ علیه السلام : مَن لا یَسکُنُ الجَنَّةَ فَبَشِّرهُ بِعَذابٍ ألیمٍ ، وخِزیٍ مُقیمٍ ، وأکبالٍ ومَقامِعَ ، وسَلاسِلَ طِوالٍ ، ومُقَطَّعاتِ النّیرانِ ، ومُقارِنَةِ کُلِّ شَیطانٍ . الشَّرابُ صَدیدٌ ، وَاللِّباسُ حَدیدٌ ، والخَزَنَةُ فَظظَةٌ ، وَالنّارُ مُلتَهِبَةٌ ، وَالأَبوابُ موثَقَةٌ مُطبَقَةٌ ، یُنادَونَ فَلا یُجابونَ ، ویَستَغیثونَ فَلا یُرحَمونَ ، نِداؤُهُم : «یَـمَــلِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنَا رَبُّکَ قَالَ إِنَّکُم مَّـکِثُونَ * لَقَدْ جِئْنَـکُم بِالْحَقِّ وَ لَـکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کَـرِهُونَ» ⁽¹⁾. ⁽²⁾۱۶۵۲.سنن الترمذی عن أبی هریرة : تفسیر القمّی : «إِنَّ المُجرِمِینَ فِی عَذَابِ جَهَنَّمَ خَــلِدُونَ * لَا یُفَتَّرُ عَنهُم وَ هُم فِیهِ مُبلِسُونَ» أَی آیِسُونَ مِنَ الخَیرِ ، فَذلِکَ قَولُ أَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام : وَأَمّا أَهلُ المَعصِیَةِ فَخَلَدُوا فِی النّارِ ، وَأُوثِقَ مِنهُم اَلْأَقدامُ ، وَغُلَّ مِنهُمُ الأَیدی إِلَی الأَعناقِ ، وَأُلبِسَ أَجسادُهُم سَرابیلَ القَطِرانِ ، وَقُطِّعَت لَهُم مُقَطَّعاتٌ مِنَ النّارِ ، هُم فی عَذابٍ قَد اِشتَدَّ حَرُّهُ ، وَنارٍ قَد أُطبِقَ عَلی أَهلِها ، فَلا یُفَتَّحُ عَنهُم أَبَدا ، وَلا یَدخُلُ عَلَیهِم ریحٌ أَبدا ، وَلا یَنقَضی مِنهُم اَلغَمُّ أَبَدا ، وَالعَذابُ أَبَدا شَدیدٌ ، وَالعِقابُ أَبَدا جَدیدٌ ، لَا الدّارُ زائِلَةٌ فَتَفنی ، وَلا آجالُ القَومِ تُقضی .

ثُمَّ حَکی نِداءَ أَهلِ النّارِ فَقالَ : «وَ نَادَوا یَـمَــلِکُ لِیَقضِ عَلَینَا رَبُّکَ» قالَ : أَی نَموتُ ، فَیَقولُ مالِکٌ : «إِنَّکُم مَّـکِثُونَ» . ⁽³⁾.

حدیث۱۶۵۰.سنن ابن ماجة عن أبی حُمَید الساعدی : امام علی علیه السلام : کسی که در بهشت ساکن نشد، پس نویدش ده به عذاب پردرد و خواریِ ماندگار، دستبندها و گُرزها، زنجیرهای دراز و پاره های آتش، هم بندی با شیطان ها، نوشیدن خون آمیخته به چرک ، جامه آهنی ، نگهبانان دژخیم ، آتش شعله کشان و درهای سخت بسته و محکم . صدا می زنند ؛ امّا پاسخ داده نمی شوند . فریادخواهی می کنند ؛ ولی به آنان رحم نمی شود. فریادشان این است که : «ای مالک [ـِ دوزخ] ! [بگو :] پروردگارت ما را بمیراند. و او می گوید: «شما ماندگارید . ما حق را برای شما آوردیم ؛ لیک بیشترشان حق را ناخوش داشتند»» .۱۶۴۹.الإمام علیّ علیه السلام : تفسیر القمّی : «همانا مجرمان در عذاب جهنّم ماندگارند . عذاب از آنان تخفیف نمی یابد و آنها در آن جا نومیدند» یعنی از خیر نومیدند ، و این ، سخن فرموده امیر مؤمنان علیه السلام است که می فرماید : «و امّا گنهکاران در آتش جاویدان اند ، و پاهایشان را می بندند ، و دست هایشان به گردن هایشان به کند و زنجیر بسته می شود ، و جامه هایی از قطران بر تن آنان می پوشانند ، و تکّه هایی از آتش برایشان می بُرند ، و در عذابی سخت داغ و در آتشی هستند که اهل خود را فرو می پوشاند و هرگز دَرَش به روی آنان باز نمی شود ، و هرگز بادی بر آنان نمی وزد ، و هرگز غم و اندوهشان پایان نمی پذیرد ، و عذاب همواره سخت و شدید است ، و هر دم کیفری نو می بینند . نه خانه از بین می رود ، و نه عمر آنان به سر می آید . سپس خداوند ، فریاد اهل آتش را بازگو کرده ، می فرماید : «و فریاد می کشند : ای مالک! [بگو : ]پروردگارت بر ما حکم کند» . یعنی بمیریم ، و مالک می گوید : «شما ماندگارید» » . .

الفَصلُ العاشِرُ: ما یؤدّی إلی دخول النّار۱۰ / ۱الغَفلَةُالکتاب«وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ کَثِیرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِْنسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَایَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْیُنٌ لَایُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ ءَاذَانٌ لَایَسْمَعُونَ بِهَا أُوْلَـائِکَ کَالأَْنْعَـمِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُوْلَـائِکَ هُمُ الْغَـفِلُونَ» . ⁽¹⁾

«إِنَّ الَّذِینَ لَا یَرْجُونَ لِقَاءَنَا وَ رَضُواْ بِالْحَیَوةِ الدُّنْیَا وَ اطْمَأَنُّواْ بِهَا وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ ءَایَـتِنَا غَـفِلُونَ * أُوْلَـائِکَ مَأْوَاهُمُ النَّارُ بِمَا کَانُواْ یَکْسِبُونَ» . ⁽²⁾

«قُتِلَ الْخَرَّ صُونَ * الَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ سَاهُونَ * یَسْئلُونَ أَیَّانَ یَوْمُ الدِّینِ * یَوْمَ هُمْ عَلَی النَّارِ یُفْتَنُونَ * ذُوقُواْ فِتْنَتَکُمْ هَـذَا الَّذِی کُنتُم بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ» . ⁽³⁾

«وَ تَرَکْنَا بَعْضَهُمْ یَوْمَـئِذٍ یَمُوجُ فِی بَعْضٍ وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَجَمَعْنَـهُمْ جَمْعًا * وَ عَرَضْنَا جَهَنَّمَ یَوْمَـئِذٍ لِّلْکَـفِرِینَ عَرْضًا * الَّذِینَ کَانَتْ أَعْیُنُهُمْ فِی غِطَـاءٍ عَن ذِکْرِی وَ کَانُواْ لَا یَسْتَطِیعُونَ سَمْعًا» . ⁽⁴⁾

.

فصل دهم : آنچه به دخول دوزخ می انجامد

۱۰ / ۱ غفلت

فصل دهم : آنچه به دخول دوزخ می انجامد۱۰ / ۱غفلتقرآن«و در حقیقت، بسیاری از پریان و آدمیان را برای دوزخ آفریده ایم ؛ [چرا که] دل هایی دارند که با آن دریافت نمی کنند و چشمانی دارند که با آنها نمی بینند و گوش هایی دارند که با آنها نمی شنوند. آنان همانند چارپایان اند ؛ بلکه گم راه ترند. آنان همان غافلان اند».

«کسانی که امیدی به دیدار ما ندارند و به زندگیِ دنیا دل خوش کرده و بدان اطمینان یافته اند و کسانی که از آیات ما غافل اند، آنان به کیفر آنچه به دست می آورند، جایگاهشان آتش است».

«مرگ بر دروغ پردازان ؛ همانان که در ورطه نادانی ، بی خبرند . می پرسند: «روز پاداش ، کی است؟» . همان روز که آنان به آتش ، عقوبت می شوند . [به آنان گفته می شود :] بچشید این عذابتان را که با شتاب ، خواستار آن بودید».

«و در آن روز ، آنان را رها می کنیم تا موج آسا بعضی با برخی در آمیزند و [همین که] در صور دمیده می شود، همه آنها را گرد خواهیم آورد. و آن روز، جهنّم را آشکارا به کافران بنمایانیم ، به همان کسانی که چشمان آنها از یاد من در پرده بود و تواناییِ شنیدن [حق را ]نداشتند».

.

الحدیث۲۰۰۲.سنن النسائی عن اُمِّ سلمة : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : ألا رُبَّ مَسرورٍ ومَغبونٍ وهُوَ لا یَشعُرُ ، یَأکُلُ ویَشرَبُ ویَضحَکُ ، وحَقٌّ لَهُ مِنَ اللّه ِ أن یَصلَی السَّعیرَ . ⁽¹⁾۲۰۰۱.الأدب المفرد عن ابن عبّاس : الإمام علیّ علیه السلام : لا تَکُن غافِلاً عَن دینِکَ ، حَریصا عَلی دُنیاکَ ، مُستَکثِرا مِمّا لا یَبقی عَلَیکَ ، مُستَقِلّاً مِمّا یَبقی لَکَ ، فَیورِدُکَ ذلِکَ العَذابَ الشَّدیدَ . ⁽²⁾۲۰۰۰.الفقه المنسوب للإمام الرضا علیه السلام : عنه علیه السلام : ما بالُ مَن خالَفَکُم أشَدُّ بَصیرَةً فی ضَلالَتِهِم ، وأبذَلُ لِما فی أیدِیهِم مِنکُم ؟! ما ذاکَ إلّا أنَّکُم رَکَنتُم إلَی الدُّنیا ؛ فَرَضیتُم بِالضَّیمِ ، وشَحَحتُم عَلَی الحُطامِ ، وفَرَّطتُم فیما فیه عِزُّکُم وسَعادَتُکُم وقُوَّتُکُم عَلی مَن بَغی عَلَیکُم ، لا مِن رَبِّکُم تَستَحیونَ فیما أمرَکُم بِهِ ، ولا لِأَنفُسِکُم تَنظُرونَ ، وأنتُم فی کُلِّ یَومٍ تُضامونَ ، ولا تَنتَبِهونَ مِن رَقدَتِکُم ، ولا یَنقَضی فُتورُکُم ، أما تَرونَ إلی بِلادِکُم ودینِکُم کُلَّ یَومٍ یَبلی وأنتُم فی غَفلَةِ الدُّنیا ، یَقولُ اللّه ُ عز و جل : «وَ لَا تَرْکَنُواْ إِلَی الَّذِینَ ظَـلَمُواْ فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ وَ مَا لَکُم مِّن دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِیَاءَ ثُمَّ لَا تُنصَرُونَ» . ⁽³⁾۱۰ / ۲الِاستِکبارُالکتاب«فَأَمَّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّــلِحَـتِ فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ وَیَزِیدُهُم مِّن فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِینَ اسْتَنکَفُواْ وَاسْتَکْبَرُواْ فَیُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِیمًا وَلَا یَجِدُونَ لَهُم مِّن دُونِ اللَّهِ وَلِیًّا وَلَا نَصِیرًا» . ⁽⁴⁾

«وَالَّذِینَ کَذَّبُواْ بِأیَـتِنَا وَاسْتَکْبَرُواْ عَنْهَا أُوْلَـائِکَ أَصْحَـبُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَــلِدُونَ» . ⁽⁵⁾

«إِنَّ الَّذِینَ کَذَّبُواْ بِأیَـتِنَا وَاسْتَکْبَرُواْ عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَ بُ السَّمَاءِ وَلَا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیَاطِ وَکَذَ لِکَ نَجْزِی الْمُجْرِمِینَ» . ⁽⁶⁾

«أَن تَقُولَ نَفْسٌ یَـحَسْرَتَی عَلَی مَا فَرَّطتُ فِی جَنـبِ اللَّهِ وَ إِن کُنتُ لَمِنَ السَّـخِرِینَ * أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِی لَکُنتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ * أَوْ تَقُولَ حِینَ تَرَی الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ * بَلَی قَدْ جَاءَتْکَ ءَایَـتِی فَکَذَّبْتَ بِهَا وَ اسْتَکْبَرْتَ وَ کُنتَ مِنَ الْکَـفِرِینَ» . ⁽⁷⁾

«فَادْخُلُواْ أَبْوَ بَ جَهَنَّمَ خَــلِدِینَ فِیهَا فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ» . ⁽⁸⁾

«النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا غُدُوًّا وَ عَشِیًّا وَ یَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُواْ ءَالَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ * وَ إِذْ یَتَحَاجُّونَ فِی النَّارِ فَیَقُولُ الضُّعَفَـؤُاْ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُواْ إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنتُم مُّغْنُونَ عَنَّا نَصِیبًا مِّنَ النَّارِ» . ⁽⁹⁾

.

۱۰ / ۲ خود بزرگ بینی (استکبار ، تکبّر)

حدیث۱۹۸۹.الإمام علیّ علیه السلام ( ـ مِن دُعائِهِ بَعدَ نافِلَةِ الفَجرِ ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : ای بسا شادمانی که زیانکار است و خود نمی داند، در حالی می خورد و می نوشد و می خندد که سزاوار است خداوند ، او را در آتش فروزان درافکند .۱۹۸۸.تنبیه الغافلین عن أبی ذرّ عن رسول اللّه صلی الله امام علی علیه السلام : از دین خود غافل و به دنیایت آزمند مباش تا [مبادا] از آنچه برایت نمی ماند ، بسیار گرد آوری و از آنچه برایت می ماند ، اندک داشته باشی و در نتیجه، تو را به آن عذاب سخت در آورد .۱۹۸۷.مسند ابن حنبل عن أبی اُمامة ( ـ فی ذِکرِ حَدیثِ أبی ذَرٍّ مَعَ النَّبِیِّ صلی ا ) امام علی علیه السلام : چه شده است که مخالفان شما، در گم راهی شان بینش دارتر از شما هستند و در بذل و بخششِ آنچه دارند ، گشاده دست تر از شمایند ؟! این نیست مگر از آن روی که شما به دنیا دل بسته اید و به ستم و خواری رضایت داده اید، به حطام دنیا حریص گشته اید و در آنچه مایه عزّت و سعادت شما و موجب قدرت شما در برابر کسی است که بر شما سرکشی و تعدّی کرده ، کوتاهی ورزیده اید. نه از پروردگارتان در آنچه به شما فرمان داده است [و آن را به جا نمی آورید] ، شرم می دارید و نه به فکر خویشتنید. هر روز با شما بدرفتاری و ستم می شود ؛ ولی شما از خواب [غفلت] خود بیدار نمی شوید و سستی تان به سر نمی آید. آیا به سرزمینتان و دینتان نمی نگرید که هر روز کهنه می شود و شما همچنان در غفلت دنیازدگی به سر می برید ؟! خداوند عز و جل می فرماید: «و به کسانی که ستم کرده اند ، متمایل مشوید که آتش به شما می رسد و در برابر خدا برای شما دوستانی نخواهد بود و سرانجام ، یاری نخواهید شد» .۱۰ / ۲تکبّرقرآن«امّا کسانی که ایمان آورده اند و کارهای شایسته کرده اند ، پاداششان را به تمام خواهد داد و از فضل خود ، به ایشان افزون تر می بخشد ، و امّا کسانی که [از پذیرش حق] خودداری ورزیده اند و بزرگی [تکبّر] فروخته اند، آنان را به عذابی دردناک دچار می سازد و در برابر خدا ، برای خود ، یار و یاوری نخواهند یافت».

«و کسانی که آیات ما را دروغ انگاشتند و از پذیرش آنها تکبّر ورزیدند ، آنان همدم آتش اند و در آن جاویدان اند».

«کسانی که آیات ما را دروغ انگاشتند و از [پذیرفتن] آنها تکبّر ورزیدند، درهای آسمان برایشان گشوده نمی گردد و وارد بهشت نمی شوند ، مگر شتر در سوراخ سوزن داخل شود، ⁽¹⁾و بزهکاران را این چنین کیفر می دهیم».

«تا آن که [مبادا] کسی بگوید: «دریغا بر آنچه در حضور خدا کوتاهی نمودم ! بی تردید ، من از ریشخندکنندگان بودم» ، یا بگوید: «اگر خدا هدایتم می کرد، مسلّما از پرهیزگاران بودم» ، یا چون عذاب را ببیند، بگوید: «کاش مرا برگشتی بود تا از نیکوکاران می شدم!» . آری، نشانه های من بر تو آمد ؛ ولی آنها را تکذیب کردی و تکبّر ورزیدی و از کافران شدی».

«پس، از درهای جهنّم وارد شوید و در آن ، جاودانه بمانید . و حقّا که چه بد است جایگاه متکبّران!».

«هر بام و شام ، بر آتش عرضه می شوند، و روزی که رستاخیز برپا شود ، [فریاد می رسد که:] فرعونیان را در سخت ترین عذاب در آورید، و آن گاه که در آتش شروع به آوردن حجّت می کنند، زیردستان به کسانی که مستکبر بودند ، می گویند: «ما پیرو شما بودیم . پس آیا می توانید پاره ای از این آتش را از ما دفع کنید ؟»».

.

الحدیث۱۹۷۶.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : رسول اللّه صلی الله علیه و آله : یُحشَرُ المُتَکَبِّرونَ یَومَ القِیامَةِ أمثالَ الذَّرِّ فی صُوَرِ الرِّجالِ ، یَغشاهُمُ الذُّلُّ مِن کُلِّ مَکانٍ ، فَیُساقونَ إلی سِجنٍ فی جَهَنَّمَ یُسَمّی «بُولَسَ» تَعلوهُم نارُ الأَنیارِ ، یُسقَونَ مِن عُصارَةِ أهلِ النّارِ طینَةَ الخَبالِ ⁽¹⁾. ⁽²⁾.

حدیث۱۹۷۴.سنن أبی داوود عن أبی سعید الخدری : پیامبر خدا صلی الله علیه و آله : متکبّران، در روز رستاخیز ، چونان مورانِ انسان نما محشور می شوند و خواری ، از هر سو آنان را فرا می گیرد، و به سوی زندانی در جهنّم، به نام «بَوْلَس» ⁽¹⁾رانده می شوند و آتشِ آتش ها ⁽²⁾آنها را فرو می پوشاند و از عصاره دوزخیان، به نام «طینة الْخَبال»، به آنان می نوشانند. .

۱۹۷۳.عنه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله : مَن کانَ فی قَلبِهِ مِثقالُ حَبَّةٍ مِن خَردَلٍ مِن کِبرٍ أکَبَّهُ اللّه ُ عَلی وَجهِهِ فِی النّارِ . ⁽¹⁾۱۹۷۲.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله : یَقولُ اللّه ُ عز و جل : لِیَ العَظَمَةُ وَالکِبرِیاءُ وَالفَخرُ ، وَالقَدَرُ سِرّی ، فَمَن نازَعَنی فی واحِدَةٍ مِنهُنَّ کَبَبتُهُ فِی النّارِ . ⁽²⁾۱۹۷۱.تفسیر القمّی ( ـ فی قَولِهِ تَعالی : {Q} «وَ قُل رَّبِّ أَعُوذُ ) عنه صلی الله علیه و آله : قالَ اللّه ُ عز و جل : الکِبرِیاءُ رِدائی وَالعَظَمَةُ إزاری ، فَمَن نازَعَنی واحِدا مِنهُما قَذَفتُهُ فِی النّارِ . ⁽³⁾۱۹۷۰.عنه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله : مَن تَکَبَّرَ عَلَی اللّه ِ دَرَجَةً وَضَعَهُ اللّه ُ دَرَجَةً حَتّی یَجعَلَهُ فی أسفَلِ السّافِلینَ . ⁽⁴⁾۱۹۶۹.رسول اللّه صلی الله علیه و آله : عنه صلی الله علیه و آله : إنَّ أهلَ النّارِ کُلُّ جَعظَرِیٍّ ⁽⁵⁾، جَوّاظٍ ⁽⁶⁾، مُستَکبِرٍ ، جَمّاعٍ ، مَنّاعٍ . وأهلُ الجَنَّةِ الضُّعَفاءُ المَغلوبونَ . ⁽⁷⁾۱۹۶۸.الإمام الباقر علیه السلام : المعجم الأوسط عن أبی هریرة : قالَ رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله : ألا أُنَبِّئُکُم بِأَهلِ النّارِ؟ قُلنا : بَلی

یا رَسولَ اللّه ِ ، قالَ : کُلُّ جَظٍّ جَعظٍ مُستَکبِرٍ ، قُلتُ : یا رَسولَ اللّه ِ ، مَا الجَظُّ؟ قالَ : الضَّخمُ ⁽⁸⁾، قُلتُ : فَمَا الجَعظُ؟ قالَ : اَلعَظیمُ فی نَفسِهِ . ⁽⁹⁾.