مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه الامام علی بن ابی طالب فی الکتاب و السنته و التاریخ. فارسی.

عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه امیرالمؤمنین علیه السلام بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ / محمدی ری شهری، با همکاری محمد کاظم طباطبایی، محمود طباطبایی نژاد ؛ ترجمه ی مهدی مهریزی.

مشخصات نشر : قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸x-

مشخصات ظاهری : ج.: نقشه (رنگی).

شابک : ۳۰۰۰۰ریال: دوره : 964-7489-11-0

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد پنجم، ۱۳۸۲.

یادداشت : مترجم جلد هشتم، نهم و یازدهم کتاب حاضر محمدعلی سلطانی می باشد.

یادداشت : مترجم جلد دوم و دوازدهم کتاب حاضر عبدالهادی مسعودی می باشد.

یادداشت : ج. ۲، ۸ ، ۹، ۱۱ و ۱۲ (چاپ اول: ۱۴۲۴ق. = ۱۳۸۲).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ ق.

شناسه افزوده : طباطبائی، سیدمحمدکاظم، ۱۳۴۴ -

شناسه افزوده : طباطبائی نژاد، محمود، ۱۳۴۰ -

شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دارالحدیث. سازمان چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۳۷/۳۵/م۴د۲ ۱۳۰۰ی

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۱

شماره کتابشناسی ملی : ۲۰۹۲۷۳۰

اشاره

پیش گفتار چاپ نخست

پیش گفتارموسوعة الإمام علی بن أبی طالب علیه السلام فی الکتاب والسنّة والتاریخ ، تلاشی بایسته بود که در سال ۱۳۷۹ برای بهره گیری اندیشه وران عرب زبان و پژوهشگران عربی دانِ حوزه و دانشگاه ، به زیور طبع، آراسته گردید و در مدّت زمانی کوتاه، توجّه خِردورزان حوزه دین را به خود ، جلب نمود و از نخستین برکات آن ، می توان به مرجع قرار گرفتن این کتاب در تدوین دانش نامه امام علی علیه السلام ⁽¹⁾اشاره کرد . همچنین جایزه دومین دوره انتخاب «کتاب سال ولایت» ⁽²⁾و برخی جوایز و نشان های علمی ـ فرهنگی دیگر به آن تعلّق گرفت. دریغ بود که بهره وری از این دستاورد ارجمند ، در انحصار بهره مندان از زبان و ادبیات عرب بمانَد . از این رو ، گروه ترجمه این پژوهشکده ، بر آن شد تا در کم ترین زمان ممکن ، راه را برای بهره گیری فارسی زبانان ، این طلایه دارانِ فرهنگ ناب تشیّع ، از این اثر ، بگشاید . و نتیجه این تصمیم ، انتشار نسخه فارسی این

.

کتاب ، با نام دانش نامه امیر المؤمنین علیه السلام بر پایه قرآن ، حدیث و تاریخ ، در سال ۱۳۸۲ بود که عنوان «ترجمه برگزیده» را در ششمین دوره انتخاب «کتاب سال ولایت» ، از آنِ خود کرد . ایرانیان که همواره بیرق بلندِ آزادگی و دادگری شیعی را بر دوش کشیده و آن را در طول قرون ، از میان خون و شمشیر و آتش و دود و درد و شکنجه و آوارگی و بی خانمانی گذرانده و سرافرازانه به دست نسل کنونی سپرده اند ، رادی و بزرگی را از آغاز ، در سیمای خَلَفِ به حق و شایسته پیامبر خدا ، بزرگ مردِ تاریخ ، علی بن ابی طالب علیه السلام دیده اند و همواره به آن بزرگوار ، عشق ورزیده اند . عشق به علی علیه السلام ، عشق به فرد نیست ؛ عشق به انسانیّت است ؛ پاسداشت رادمردی است ؛ تنفّس در فضای کرامت است ؛ مفهومِ زیستن و معنایِ بودن است ؛ تفسیر زندگی و چرایی وجود است . بی شناخت علی علیه السلام ، پیامبر صلی الله علیه و آله ناشناخته می مانَد ، و بی شناخت پیامبر صلی الله علیه و آله ، اسلامْ ناشناخته می مانَد ، و بی شناخت اسلام ، فلسفه آفرینش انسان بر زمین می مانَد . مجموعه حاضر ـ که تلفیقی از دو کتاب موسوعة الإمام علیّ علیه السلام و دانش نامه امیر المؤمنین علیه السلام است ، دستاوردی از این عشق و علاقه و برگِ سبزی است تُحفه درویش ، تا که قبول افتد و چه در نظر آید ! در این جا ، یادکردِ چند نکته را درباره کتاب حاضر ، ضروری می دانیم : یک . این کتاب ـ که با تلفیق دو اثر منتشر شده پیشین ، متناسب با نیاز فارسی زبانانْ آماده سازی شده است ـ ، در واقع ، ویرایش جدیدی از هر دو نسخه عربی و فارسی کتاب را در خود دارد . از مزیّت های این اثر ، مقابله مجدّد متن عربی با منابع ، اِعراب گذاری کامل متن عربی ، بازنگری ترجمه و بازبینی ویرایش متن فارسی است . به علاوه ، متن عربی و فارسی ، در کنار هم عرضه شده اند و این ، امکان مطالعه هم زمانِ هر دو متن را برای استفاده کنندگان ، فراهم می سازد . خوش نویسی عنوان ها نیز به صفحه آرایی کتاب ، کمک کرده است .

.

دو . از آن جا که علاقه مند بودیم در سال هایی که به نام مولا علی علیه السلام مزیّن بود ، ⁽¹⁾متن عربی و ترجمه آن ، هر دو به سرانجام برسد ، از مترجمان متعدّد ، یاری گرفتیم که این کار، با همه سودمندی اش در بهره گیری از زمان، تنوّع سبک را تا اندازه ای بر متن فارسی تحمیل کرد و البته تلاش شد تا با بهره گیری از کنترل واحد در ویراستاری ، از آن ، کاسته شود . سه . برای اطمینان بیشتر ، ترجمه ها توسط افراد دیگری ، غیر از مترجمان ، با متن اصلی مقابله شده است ، تا در صورتی که کاستی ای هست و یا اشتباهی برای مترجم رخ داده ، رفع شود . بنا بر این ، کار را باید محصول تلاش مترجم و مقابله گر شمرد . گفتنی است که در پایان کار، متن آماده شده، به مؤلّف محترم، جناب آقای ری شهری نیز عرضه شد واصلاحات وتذکّرات ایشان ، در ترجمه ، مدّ نظر قرار گرفت . چهار . پاره ای مترجمان ، در ترجمه آیات قرآنی ، از ترجمه دکتر محمّد مهدی فولادوند و در ترجمه نهج البلاغه ، از ترجمه دکتر سید جعفر شهیدی استفاده کرده اند و از این حیث، خود را وامدار ایشان می دانند و البته پاره ای از مترجمان نیز روش خاصّ خود را به کار گرفته اند . پنج . از آن جا که مقالات و توضیحات مندرج در آغاز و انجام بخش ها و فصل ها ، غالبا به فارسی نوشته شده بودند ، مترجمان ، تنها به بازبینی کلّی و در پاره ای موارد به هماهنگ سازی آنها بسنده کردند . شش . در جلد نهم متن عربی ، اشعاری از شاعران معروف عرب در وصف امیر مؤمنان آمده است که در برگردان فارسی ، تنها شعر شاعران قرون نخست هجری (تا اواسط قرن چهارم) ترجمه شد و اشعاری از شاعران فارسی زبان ، جایگزین ترجمه سایر اشعار گردید . هفت . جلد چهاردهم این دانش نامه ، به «فهرست ها و نمایه» اختصاص دارد که بر اساس متن فارسی تنظیم شده اند .

.

هشت . دست اندرکاران ترجمه و مقابله ترجمه این مجموعه ، به شرح زیرند که از همه این بزرگواران ، تشکّر می شود :

الف ـ مترجمان۱ . عبد الهادی مسعودی : بخش یکم تا چهارم و بخش شانزدهم ۲ . مهدی مهریزی : بخش پنجم تا نیمه بخش ششم ۳ . سیّد ابو القاسم حسینی : از نیمه بخش ششم تا پایان آن ۴ . جواد محدّثی : بخش هفتم و هشتم ۵ . محمّد علی سلطانی : بخش نهم تا پانزدهم

ب ـ مقابله گران ترجمه با متن اصلی۱ . سیّد محمّد کاظم طباطبایی ۲ . سیّد محمود طباطبایی نژاد ۳ . محمّد حسن شیبانی ۴ . حمید فرخیّان ۵. سعیدرضا علی عسکری ۶ . محمّد علی سلطانی ۷ . صادق حائری جم ۸ . علی شاه علیزاده ۹ . محمّد مرادی ۱۰ . علی نقی خدایاری ۱۱ . محمّد احسانی فر ۱۲ . ابوالقاسم نادری ۱۳ . احمد غلامعلی ۱۴ . مهدی غلامعلی

.

پیش گفتار چاپ دوم

نه . از آیة اللّه رضا استادی ، به خاطر اهتمامشان به مطالعه دقیق و نقّادانه تمامی متن عربی و پیشنهادهای اصلاح و تکمیل ـ که مورد توجّه مؤلف محترم و محقّقان همکار ایشان قرار گرفت ـ و نیز از دیگر بزرگوارانی که گروه دانش نامه نگاری یا گروه ترجمه را از تذکّرات خود ، بهره مند ساختند ، سپاس گزاریم . ده . آقایان سیّد مرتضی طبایی (مدیر پیشین هماهنگی در بخش تحقیقات) ، محمّد علی سلطانی (مدیر پیشین گروه ترجمه) ، حمید رسایی و مرتضی خوش نصیب (مدیران پیشین بخش آماده سازی کتاب) ، هر کدام در طول سالیان گذشته ، بخشی از زحمات مراحل مختلف تولید و آماده سازی این اثر را متحمّل شده اند که قدردانی از آنان را وظیفه خود می دانیم . یازده . بایسته است از مدیر محترم بخش آماده سازی کتاب ، جناب آقای محمّد باقر نجفی و ویراستاران فارسی مجموعه : آقایان سیّد محمّد دلّال موسوی ، محمّد باقری زاده اشعری ، مرتضی بهرامی و محمّد علی جعفری و بویژه سرویراستار محترم ، جناب آقای محمّد هادی خالقی ـ که افزون بر کنترل نهایی تمامی مجلّدات ، به اتقان مقابله ترجمه با متن عربی هم توجّه ویژه داشتند ـ ، همچنین از سرویراستار عربی ، جناب آقای حَسنین دبّاغ و ویراستاران عربی ، آقایان : نعمان نصری ، محسن اسدی و کمال کاتب و اعراب گذاران متن عربی : آقایان رسول افقی ، مرتضی خوش نصیب ، حَسنین دبّاغ ، علی احسانی فر و نیز از تنظیم کنندگان پاورقی ها و ارجاعات : آقایان غلامحسین مجیدی و حمید فرّخیان و همکاران بخش نمونه خوانی : آقایان محمود سپاسی ، مصطفی اوجی ، مهدی جوهرچی ، علی نقی نگران و سیدهاشم شهرستانی و همکاران بخش حروفچینی و صفحه آرایی : آقایان سیّد علی موسوی کیا ، محمّد ضیاء سلطانی ، فخرالدین جلیلوند ، حسین افخمیان ، تحسین پورسماوی ، رمضانعلی قربانی ، علی اکبری کَرناشی و اصغر دُریاب که بی تلاش آنان ، کار به این شایستگی پایان نمی گرفت ، تشکّر به عمل آید . پژوهشکده علوم و معارف حدیث اوّل اُردی بهشت ۱۳۸۶ سوم ربیع الثانی ۱۴۲۸

.

. .

سخنان مقام معظّم رهبری درباره «دانش نامه امیر المؤمنین»

سخنان مقام معظّم رهبری درباره «دانش نامه امیر المؤمنین»در سالی که به نام امام علی بن ابی طالب علیه السلام مزیّن بود ⁽¹⁾و در آستانه ولادت آن حضرت (۱۲ رجب ۱۴۲۱/ ۱۹ مهرماه ۱۳۷۹) ، نخستین دوره متن عربی دانش نامه امیر المؤمنین علیه السلام ، با حضور محقّقان و کارگزاران مرکز تحقیقات دار الحدیث ، طیّ مراسمی باشکوه ، به مقام معظّم رهبری ، حضرت آیة اللّه خامنه ای اهدا گردید . در این دیدار ، پس از ارائه گزارشی کوتاه توسّط ریاست مؤسسه علمی ـ فرهنگی دار الحدیث ، آقای ری شهری ، از تلاش های صورت گرفته برای تهیّه این مجموعه در دار الحدیث ، رهبر انقلاب ، مطالبی بدین شرح ، بیان فرمودند : عید میلاد این بزرگوار را هم به جناب آقای ری شهری و هم به بقیه برادران عزیز و حضّاری که تشریف دارند ، تبریک عرض می کنم و به عنوان یک مُحبّ کوچک امیر المؤمنین علیه السلام و یک مسئول در دولت و کشور آن حضرت ، از این کار بزرگی که به همّت جناب آقای ری شهری و بقیه دوستانْ صورت گرفته است ، یعنی تهیه «موسوعه امیر المؤمنین علیه السلام » ، صمیمانه تشکر می کنم و از این که این نسخه های اوّل را به بنده لطف کردید هم جداگانه متشکّرم.

.

همه چیزْ نشان می دهد که این کار ، تحت اشراف روح مطهّر و برکات وجود خود آن بزرگوار ، پیش رفته است. امیدوارم ـ إن شاء اللّه ـ خدای متعال به شما اجر بدهد که این کار بزرگ را انجام داده اید و این کار ، گامی باشد ـ إن شاء اللّه ـ برای رفتن در این اقیانوس و پیش رفتن در این دریای ژرف و عمیق و بالا بردن سطح معرفت مردمْ نسبت به این بزرگوار . ما در این امر ، خیلی عقب هستیم . ما می خواهیم از این ته درّه که قرار داریم ، به سمت آن قلّه عظیم ، حرکت کنیم. شما ببینید که ما نیاز به تلاش داریم و تا وقتی که این نظام اسلامی راه نیفتد و تا در سر بالایی های این قلّه حرکت نکند ، به مقاصد خودش نخواهد رسید . قدم اوّل هم همین هاست . واقعا کار برجسته و جالبی کرده اید . حالا من صورت کار را می بینم و از محتوای کار و این کتاب ـ إن شاء اللّه ـ بیشتر استفاده خواهیم کرد. درباره امیر المؤمنین ، کتاب های زیادی نوشته شده است . هم ماها (شیعیان) نوشته ایم ، هم غیر شیعیان و هم غیر مسلمین نوشته اند . هر کدام هم از ابعادی وارد این دریای عظیم شده اند و هر کدام هم چند قدمی بیشتر پیش نرفته اند . انسان ، این را حس می کند . به نظر من باید جوری از این کتابْ خلاصه گیری بشود و استفاده بشود که این کتاب ، به عنوان یک کتاب مرجع بتواند منبع و سرچشمه چندین جریان قرار بگیرد و کسانی بتوانند از این کتاب ، کتاب هایی به وجود بیاورند . البته ترجمه هم برای این که فارسی زبان ها بتوانند استفاده کنند ، بسیار خوب است ؛ لیکن شاید اهمّیت این کار ، کم تر از ترجمه نباشد که از این منبعْ استفاده بشود و کتاب های موضوعی ، تخصّصی و مشخّصا ناظر به یک مسئله خاص و روشنگر ، با استدلال قوی و مستحکم درباره امیر المؤمنین ـ إن شاء اللّه ـ نوشته بشود. ⁽¹⁾

.

اهدا

M۲۷۲۸_T۱_File_۲۱۲۳۱۶۹

.

M۲۷۲۸_T۱_File_۲۱۲۳۱۷۰

.

درآمد

اشاره

درآمدالحمد للّه الذی هدانا لهذا و ما کنّا لنهتدی لولا أن هدانا اللّه ، وصلّی اللّه علی سیّد المرسلین وخاتم الأنبیاء محمّد وأهل بیته الطیّبین الطاهرین ، الذین أذهب اللّه عنهم الرجس وطهّرهم تطهیرا . پیامبر خدا فرمود : عَلِیٌّ آیَةُ الحَقِّ و رایَةُ الهُدی . ⁽¹⁾علی ، آیت حق و پرچم هدایت است . از علی علیه السلام چه بگویم که سخن گفتن از او ، دشوار است و سخنِ درخور آن چهره تابناک گفتن ، دشوارتر . درنگریستن به شخصیت علی علیه السلام ، اندیشه سوز است و نیوشیدن ابعاد شخصیت او ، طاقتی کوهوار می طلبد ، و بازگویی اندکی از والایی ها و زیبایی های آن چهره تابناکِ تاریخ بشر ، کلامی دیگر می خواهد و زبانی دیگر . به واقع ، زبانی به پهنای فلک می خواهد تا مگر اندکی از والایی ها ، زیبایی ها و بی همتایی هایِ آن «مَلَک» زمینی گفته آید و سخنی درخور شأن آن انسان آسمانی شکل گیرد . آنان که درباره او ژرف اندیشی کردند و ابعاد وجودی او را تا حدّی دریافتند ، در درد ناتوانی سوختند و خاموشی گُزیدند و فریاد برآوردند که : این خاموشی ، نه از

.

برای تن زدن از برنمودن والایی های اوست که بی گمان ، «مادح خورشید ، مدّاحِ خود است» ؛ بلکه از سرِ ناتوانی و فروماندگی در چگونه سپردن آن همه والایی ها به واژه هاست . به راستی کم نیستند کسانی که این کلام والایِ متنبّی از اعماق جانشان بر می آید که : وتَرَکتُ مَدحی لِلوَصِیِّ تَعَمُّدا إذ کانَ نورا مُستَطیلاً شاملاً وإذَا استَطالَ الشَّی ءُ قامَ بِنَفْسِهِ وصِفاتُ ضَوءِ الشَّمسِ تَذهَبُ باطِلاً . و از سر عمد ، مدح وصی را وا نهادم چون فضیلتی برکشیده و گسترده بود. و چون چیزی بالا کشد ، بر پای خود می ایستد و توصیف نور خورشید ، بیهوده است . آن که درباره علی علیه السلام و والایی های او آهنگ سخن دارد ، درمی ماند که چه بگوید . به راستی سخن استوار و شایسته و درخور ، درباره این «پدیده شگفت هستی» ، برای هر کسی و با هر امکان و استعداد و زمینه ای ، فروماندگی و گرفتاریِ شگفتی است . بی گمان ، ابو اسحاق نظّام ، از پسِ تأمل ها و درنگریستن های بسیار ، درباره مولا و ابعاد شخصیتی او گفته است : عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام مِحنَةٌ عَلَی المُتَکَلِّمِ : إن وَفّاهُ حَقَّهُ غَلا ، و إن بَخَسَهُ حَقَّهُ أساءَ... . ⁽¹⁾علی علیه السلام ، آزمون سخنور است : اگر حقّش را ادا کند ، گویی که غلو کرده ، و اگر کم گذارَد ، بد کرده است. علی علیه السلام ، رزم آورترینِ نستوهِ آوردگاه های رزم ، نرم خوی ترین چهره صحنه زندگی ، دلداده ترین پرستنده دل شب ، مهربان ترین انسان در برابر مردمان در گستره

.

زمین ، انعطاف ناپذیرترین حقگزارِ صحنه های حقگزاری و حق مداری ، و سخنورترین و چیره ترین بلیغان در وادی آفرینشِ شکوهزادترین سخن ها ، خطابه ها و . . . است . به گفته سراینده علوی اندیشی : کَم لَهُ شَمسُ حِکمَةٍ تَتَمَنّی غُرَّةُ الشَّمسِ أن تَکونَ سَماها . او را بسی خورشید حکمت است که آرزو دارد پرتو خورشید ، آسمانِ آن باشد . آیا می توان بر معبر تاریخ ایستاد و این فرازمندترین و شکوهمندترین قلّه وادی کرامت ، آزادی ، انسانیت و شرف را ندید ؟ آیا می توان بر دشتستان زندگی نگریست و این والاترین نماد عشق و عبادت ، جهاد و شهامت ، ایثار و صداقت ، ایمان و جلالت را ندید ؟ آیا می شود که قلمزنی ، صفحاتی را در موضوعی رقم زند و با همه وجود ، تمنّایِ عطرآگین ساختن خامه را با نام و یاد علی علیه السلام و گزارش والایی ها و ارجمندی های زندگی سراسر اقدام ، شور و جهاد و ایثار و . . . او نداشته باشد؟ به پندارم همه ، همه آنان که اندیشیده اند و واقعِ صادق این پدیده شگفتِ هستی را دریافته اند ، بر این باورند که چگونه قطره را شاید که در ثنای اقیانوسْ سخن گوید ، و ذرّه را آید که در فضلِ خورشید ، حماسه بسراید و ... . و این قلم ... و این قلم ، هرگز بر این باور نبود که سخنی درخور ، در وصف آن آفتاب جهانتاب خواهد گفت و بخشی از شعاع ناپیدا کرانه وجود آن خورشید حق را انعکاس خواهد داد و نَمی از یَمِ موج خیز فضایل و مناقب و عظمت هایش را عرضه خواهد کرد ؛ امّا به روزگاری که به تدوین میزان الحکمة همّت ورزیده بود ، در مدخَل

.

«امامت» ، به الزامِ ساختار کتاب ، به این دریای موج خیز ، از دور ، نگاهی افکند . باری ، نگاهی بود از دور به دریا ؛ و چهره نازنین آن امام انسان ها را در آینه کلام الهی و نبوی نگریست و جلوه هایی از شخصیت و سیره آن بزرگوار را بر اساس روایات معصومان رقم زد ، و چون تقدیر الهی چنان رقم خورد که میزان الحکمة ـ که سپاسْ خدای را که بارهای بارْ نشر یافت ، مرزها را درنوردید و تا دور دست ترین نقاط ، جستجوگران معارف دینی را در حدّ خود ، بهره رسانْد ـ گسترده شود و محتوای فصل ها دامن گشاید و افزون گردد ، نگارنده ، پس از تأمّل بسیار ، دامن همّت بر کمر ارادت زد و عزم را جزم کرد تا این بخش را نیز بگسترانَد . راهِ مقصد ، دراز بود و این رهرو ، نُوسفر . همّت والای فاضلانی بدرقه راه شد و عنایت ویژه آن امامِ کرامت و نوازنده راهیانِ حق ، شامل حال؛ و اکنون آنچه پیش روی شماست ، ثمره کشش و کوششی است که از پسِ سال ها به بار نشسته و عنوان دانش نامه امیر المؤمنین علیه السلام بر پایه قرآن ، حدیث و تاریخ به خود گرفته است و اینک در سالی که به نام زیبای امام علی علیه السلام نامبردار شده ⁽¹⁾و هزاران هزار همّت و کشش و کوشش را به خود معطوف داشته است ، نشر می یابد . خداوند را از بُنِ جان سپاس می گویم که برای قلم زدن در موضوعی چنین فخیم ، توفیق را رفیقِ راه کرد ، گره ها را گشود ، دشواری ها را هموار ساخت و سختی ها را آسان . این دانش نامه ، شیرین ترین ، گواراترین و افتخارآمیزترین حاصل عمر این شیدای ناچیزِ نام و یاد علی علیه السلام است که به فضل الهی و به یاری پیراسته تنی چند از فاضلان ، سامان یافته است .

.

این دانش نامه ، برای من ، تحقّق بلند ترین ، ارجمندترین و دست نایافتنی ترین آرزوست . از این رو ، خدای را با همه وجود ، سپاس می گویم ومولا را نیز و توجّه بنده نوازانه اش را پاس می دارم ، که اگر نبود آن همه دستگیری ها ، نواختن ها ، زدودن دشواری ها ، باز کردن بن بست ها و . . . ، این همه ، شکل نمی گرفت ؛ و آنچه اکنون بر این خامه می رود ، عذرْ نامه کوتاهی هاست ، و فراز آوردن سپاس ها ؛ سپاس هایی سرشار از شیفتگی ، اعجاب و اخلاص در برابر دستگیری ها و رسیدن به مقصد و مقصود . دانش نامه امیرالمؤمنین علیه السلام برپایه قرآن، حدیث و تاریخ، نگاهی است به زندگانی امیر مؤمنان ، سیره علوی و تاریخ حیات کامل ترین انسان ، برجسته ترینِ مؤمنان و بزرگ ترین چهره تاریخ اسلام پس از پیامبر خدا . این دانش نامه ، به آهنگ برنمودنِ برجسته ترین ، آموزنده ترین و تنبّه آفرین ترین آموزه ها از زندگی علی علیه السلام و سیره سپیدی آفرین او به قلم جاری شده است . دانش نامه أمیرالمؤمنین ، می کوشد تا با ترسیم چهره ملکوتی امامِ انسان ها و گزارش ویژگی های علمی ، اخلاقی و عملی زندگانی سرشار از ایمان و اقدام پیشوایِ حقیقت ، و تبیین تلاش های شگرف «صدای عدالت انسانی» در راه عدالت گستری و حق مداری ، عملاً به این سؤال پاسخ گوید که چرا کتاب الهی ، «علی» را در کنار خداوند ، شاهد «رسالت» قرار داده است . ⁽¹⁾این دانش نامه ، با طرحی نو ، پردازش ابتکاری و نظمی جدید و کارآمد ، سیره علوی را در شانزده بخش در پیش دید پژوهشگران و جستجوگران معارف علوی و شیفتگان مولا و تشنگان حق و حقیقتْ فرا می نهد که معرّفی این بخش ها در زیر می آید .

.

«دانش نامه امیر المؤمنین» در یک نگاه

بخش یکم : تبار امام علی

«دانش نامه امیر المؤمنین» در یک نگاهبخش یکم : تبار امام علیدر بخش اوّل ، از نیاکان امیر مؤمنان و محیط رشد و زندگانی وی ، پدر و مادر ، نام ها ، کنیه ها ، لقب ها ، سیرت و صورت ایشان بحث به میان آمده و از ازدواج های امام علیه السلام ، زنان و فرزندان او سخن رفته است . در این بخش ، روشن شده است که مولا در خانواده ای بزرگ و محیطی پاک ، بالیده است . نیاکان آن بزرگوار ، یک سر ، موحّدانِ پاک اندیش و استوارْگام در راه خدا بودند و در تبار آن موحّد بی بدیل تاریخ اسلام ، هرگز شائبه شرک و آلودگی فکری و اعتقادی نبوده است . او در دامن پدری مؤمن ، نستوه ، حق مدار ، و مادری نیکْ نهاد و معادْباور بالیده است . زندگی را با همسری که پاک ترینِ روزگار و سرآمد زنان جهان بوده ، در هاله ای از قداست و با امر الهی آغاز کرده است و فرزندانی بزرگ و تاریخ آفرین ، که مصداق والایِ «کوثر» بوده اند ، به یادگار نهاده است . کنیه ها و القاب او ـ که بیشتر آنها را رسول الهی رقم زده است ـ ، همه و همه ، نشان دهنده شخصیت والا و جایگاه بی بدیل او در اسلام و تاریخ است .

.

بخش دوم : امام علی با پیامبر

بخش سوم : کوشش های پیامبر برای رهبری علی پس از ایشان

بخش دوم : امام علی با پیامبرپیامبر خدا ، در روزگاری فرمان رسالت یافت و بعثت شگفت و تاریخ سازش را اعلام کرد که جزیرة العرب ، در تاریکی و سیاهی و جهل می سوخت . بعثت آن پیامبر آزادی و کرامت ، با ناباوری مردمان و نیز با توطئه جبّاران روبه رو شد . از آغازین روزهایِ این قیام الهی ، امیر مؤمنان ، همراه جدایی ناپذیر و مدافع خستگی ناپذیر او بود. در این بخش ، جایگاه والایِ امام علیه السلام در تحقّق نهضت اسلام و نقش دوران ساز آن بزرگوار در تداوم آن قیام الهی در عصر پیامبر خدا ، باز گفته شده است . این بخش نشان می دهد که مولا ، دوش به دوش پیامبر خدا ، از آغازین روزهای بعثت تا هنگام رحلت ، برای حاکمیت اسلام در جامعه با تمام توان کوشید و در تمام صحنه ها و گردونه ها با پیامبر خدا همبَر شد و در تمام دشواری ها برای رفع بن بست از پیش روی حرکت اسلام ، پیشتاز بود . این بخش نشان می دهد که علی علیه السلام ، در دفاع از دین ، گسترش اسلام ، حراست از پیامبر خدا و نگهبانی از آیین نوپای الهی ، استوارْگامی نستوه بود که از هیچ کوششی در رساندن این آیین الهی به مقصد و مقصود ، دریغ نورزید .

بخش سوم : کوشش های پیامبر برای رهبری علی پس از ایشاناسلام ، خاتم ادیان و پیامبر ما ، خاتم پیامبران و قرآن ، فرجام بخش کتاب های آسمانی است . پیامبر صلی الله علیه و آله ، ابلاغ کننده دینی است که رنگ ابدیت دارد و زمان ، طومار حیات آن را در هم نمی پیچد . پیامبر خدا برای تضمین آینده آیین و امّتش چه کرده است؟ تدبیر الهی در این زمینه چیست؟ در این بخش ، آینده نگری آیین الهی و جایگاه مولا

.

بخش چهارم : امام علی پس از پیامبر

در این تدبیر الهی نشان داده شده است . به دیگر سخن ، در این بخش ، ولایت علوی و امامت علی بن ابی طالب علیه السلام در قالب تلاش پیامبر خدا برای سعادت آینده امّت ، بازخوانی شده ودلایل عقلی و نقلی اثبات این مدّعا که پیامبر خدا ، امّت را بی سرپرست ننهاده و آینده امّت را بدون طرحی مشخّص رها نکرده ، بلکه در درازنای ۲۳ سال و با زمینه سازی های گسترده ، رهنمودهای بسیار ، اشاره ها و صراحت های فراوان ، آینده را به دقّت و روشنی رقم زده ، به تفصیلْ گزارش شده است . در این بخش ، نشان داده شده که «غدیر» ، اوج این کوشش مستمر بوده است و بر این نکته تأکید کرده ایم که پس از آن نیز پیامبر صلی الله علیه و آله از این مهم ، غفلت نورزید و تا آخرین لحظات عمر ، بر آن تأکید ورزید ، گو این که تدبیرهای نهایی آن رسول انسان ها ، و آهنگ آن بزرگوار برای کتابت وصیّت (و استوار سازی آنچه بارها در طول سال های سال بر آن تأکید کرده بود به گونه وصیّتی مکتوب) ، در فضای غوغا آلود اطرافیان به ثمر نرسید ، و نیز اعزام سپاه اسامه که تدبیری دیگر بود در این زمینه . امّا با این همه ، در همین دو جریان نیز پیامبر خدا با گفته ها و اشاره ها و مواضعی روشنگر راز و رمزها ، حقیقت را بر نمود . در این بخش ، از اینها سخن رفته و نکات مهمّی بر اساس اسناد و مدارک استوار فریقین ، گزارش شده است .

بخش چهارم : امام علی پس از پیامبرشگفتا و اسفا که آنچه پیامبر خدا برای آینده امّتْ رقم زده بود ، تحقّق نیافت و جامه خلافت را کس دیگری ، جز آن که فرمان الهی بدان صادر شده بود ، به تن کشید! آن گاه ، مولا بود و واقعیّت تلخِ استخوان سوزِ وارونگیِ حقیقت و ملازمات ومصالح آیینی نوپا و مردمانی که نوآیین و به تعبیر آن بزرگوار ، «حدیث الإسلام» بودند . امام علیه السلام چه باید می کرد؟ وظیفه الهی او چه بود؟ واقعِ آن روزگار با شرایط ویژه

.

بخش پنجم : سیاست امام علی

داخلی وخارجی چه اقتضا می کرد؟ در این بخش ، به این سؤال ها و جز اینها در سیره علوی پس از رحلت پیامبر خدا تا زمان حکومت وی پاسخ داده شده است . زمینه ها و علل نادیده انگاشتن رهنمودهای پیامبر در باره آینده امّت و رهبری مولا ، در این بخش ، بازشناسی شده است و ضمن گزارش سیر حوادث پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و روزگار خلافت عثمان و خیزش مردم علیه او ، چگونگی و چرایی مواضع حکیمانه امام حکیمان ، تشریح و تبیین شده است .

بخش پنجم : سیاست امام علیمردم از پسِ ۲۵ سال خلافتِ خلفا و گسترده گشتن کج نگری ها وکج روی هایی که پس از پیامبر خدا آغاز شده و تا بدان جا پیش رفته بود که علی علیه السلام در خطابه پرشور و تکان دهنده خود در آغاز خلافت ، از آن به «بلیّه ای» چونان روزگار قبل از اسلام یاد کرد ، ⁽¹⁾علیه خلیفه و نوع رفتار و حکومتداری او به پا خاستند و پس از قتل او ، در تجمّعی شگفت ، خواستار زمامداری علی علیه السلام شدند . امام علیه السلام که می دانست «آب رفته را به جویْ باز گرداندن» در آن شرایط ، بسی دشوار است ، ابتدا از پذیرش آن تن زد و پس از اصرار و تأکید مسلمانان پذیرفت و در اوّلین خطبه، از دیگرسانی گسترده در تمام اجتماع، مبانی وروش ها سخن گفت. در این بخش ، چگونگی رسیدن امام علیه السلام به زمامداری ، آغاز اصلاحات ، مبانی امام علیه السلام در دیگرسانی ها و اصلاحات و بازتاب های آن در جامعه ، به تفصیل ، سخن رفته است . بازشناسی محوری ترین مبانی امام علیه السلام در اصلاحات در زمینه های مختلفِ فرهنگی ، اقتصادی ، اجتماعی ، قضایی و امنیتی ، از جمله بحث های مهم

.

بخش ششم : جنگ های امام علی

این بخش است . نیز دیدگاه های امام علیه السلام در پیوند با سیاست ، عوامل استوارسازی حکومت ها ، علل و عوامل تزلزل و دگرگونی حکومت ها ، چگونگی همکاری دولت ها با هم و ... از جمله بحث های این بخش از کتاب است .

بخش ششم : جنگ های امام علیامام علی علیه السلام ، زمام حکومت را به دست گرفت و به اجرای آنچه از آن سخن گفته بود ، پرداخت . آنچه او پیش بینی کرده بود ، یعنی بر تابیده نشدن عدالت ، اصلاح ، مساوات ، زدودنِ امتیازهای موهوم و ... اندک اندک رخ نمود ، فتنه ها سر بر آورد و بحران های حکومت آغاز شد و شگفتا که ابتدا کسانی بحران را رقم زدند که خود ، بیشتر از هر کسی در ساقط کردن حکومت پیشین نقش داشتند! در این بخش ، چرایی و چگونگی بر آمدن این فتنه ها و نیز ریشه ها ، روندها و پیامدهای آنها بررسی و همچنین فتنه های «ناکثین» ، «قاسطین» و «مارقین» که به واقع ، بازتاب حرکت اصلاحی امام علیه السلام وموضع اصولی وانعطاف ناپذیر آن بزرگوار در برابر حقوق الهی و حقوق مردم و ارزش ها بود ، تبیین و تشریح و گزارش شده است . گزارش برخی از زوایای فکری ، روحی و مواضع سیاسی فتنه انگیزان در این بخش ، از نکات بدیع و ناگفته ای برخوردار است ، از جمله ، بحث از «تعمّق (تُندرَوی)» و تبیین دقیق آن در جریان معرّفی خوارج نهروان . این بحث ، بدان گونه که در این پژوهش آمده است و در پرتو اسناد تاریخی و رهنمودهای رواییِ محتویِ این ویژگی ها بازشناسی شده است ، سخنی است نو و تحلیلی بکر و بدیع . این بخش ، از جمله آموزنده ترین بخش های کتاب است .

.

بخش هفتم : روزگار محنت

بخش هفتم : روزگار محنتسال های نخستین حکومت امیر مؤمنان ، یکسر درگیری بود و رویارویی آن بزرگوار با فتنه انگیزان . مردمان از ادامه این همه فتنه گری و درگیری و ناهنجاری خسته شده بودند و از سوی دیگر ، فتنه انگیزان ، بویژه کانون بنیادی آن : «شام» ، یکسر بحران می آفرید ، فتنه درست می کرد و برای حکومت مرکزی مشکل فراهم می آورد . در بخش هفتم ، از این روزگار سخن رفته است . سخنان امام در این روزگار ، آکنده است از سوز و گداز تنهایی و رنج و شکنجه روزگار . در این زمان ، مصر سقوط کرد و پاک ترین و کارآمدترین و دلیرترین یار وفادارش مالک اشتر ، شهد شهادت نوشید که قلب امام علیه السلام را فشرد و جانش را فسُرد . این بخش ، گزارش تنهایی امام علیه السلام ، مرثیه مظلومیت او ، و انعکاس فریادهای تنهایی آن بزرگوار است . این بخش نشان می دهد که در این روزگار ، دیگر از آن رویکرد گسترده آغازین ، خبری نبود ، مردم از حضور در جبهه ها تن می زدند و فراخوانی هایِ امام علیه السلام را پاسخ نمی گفتند . گلایه های مکرّر ایشان از مردمان ، نشان دهنده گرانْ جانی ، دنیازدگی و سستی مردمان آن روزگار است . در چنین شرایطی سپاه معاویه با شبیخون های مکرّر نظامی به شهرها و قتل و غارت مردم بی دفاع ، عواطف و احساسات امام علیه السلام را سخت جریحه دار می کرد . امام علیه السلام بود و گزارش های ستمگری ها ، غارتگری ها و پرده دری هایِ سپاه معاویه و قهقهه های مستانه او ، و فریادهایی که امام علیه السلام از سرِ سوز و درد ، از بُن جان بر می کشید و پاسخ نمی یافت؛ بدان سان که امام علیه السلام ، بارها و بارها آرزوی مرگ کرد و با این همه ، تا آخرین لحظه ها از تلاش و مقاومت ، دست نکشید و تسلیم حوادث نشد . باری ، در آخرین روزهای زندگی ، علی علیه السلام پس از خطابه ای آتشین ، سپاه گرانی

.

بخش هشتم : شهادت طلبی امام علی

سامان داد و فرمان بازگشت به صفّین را صادر کرد . در این سپاه عظیم ، حسین بن علی علیهما السلام ، قیس بن سعد و ابو ایوب انصاری ، هر یک بر ده هزار رزم آور ، فرماندهی می کردند ؛ امّا اندوها که ترور ناجوان مردانه امام علیه السلام به دست جنایتکارِ «متنسّک (پایبند به ظواهر دین)» ، همه برنامه ها را به هم زد و تدبیرهای ارجمند امام علیه السلام برای از بُن درآوردن ریشه فتنه در شام ، نقش بر آب شد ، نیروها باز گشتند و ...! در این بخش ، از آنچه به اختصار آمد ، به تفصیل ، گزارش شده است و ریشه ها و زمینه ها و چرایی و چگونگی این حوادث غمبار ، تحلیل و تبیین شده است .

بخش هشتم : شهادت طلبی امام علیپیامبر خدا از شهادت امیر مؤمنان علی علیه السلام خبر داده بود . امام علیه السلام ـ که بیش از آن که صبغه ای زمینی داشته باشد ، آهنگی آسمانی و درون مایه ای ملکوتی داشت ـ ، در انتظار پرواز بود ؛ آن هم پروازی سرخ . چنین بود که در هنگامه ای که شمشیر بر فرقش نشست و آن را شکافت و در آستانه عروج قرار گرفت ، فرمود: وَاللّهِ ما فَجَأَنی مِنَ المَوتِ وارِدٌ کَرِهتُهُ ، ولا طالِعٌ أنکَرتُهُ ، وما کنُتُ إلّا کَقارِبٍ وَرَدَ ، وطالِبٍ وَجَدَ. ⁽¹⁾به خدا سوگند ، با مردن ، چیزی بر من درنیامد که آن را نپسندم ، و چیزی پدیدار نگردید که آن را زشت شمارم ؛ بلکه مانند جویای شبانه آب بودم که ناگهان بدان رسد یا خواهانی بودم که مطلوبش را بیابد. بخش هشتم ، ویژه گزارش تفصیلی پیشگویی پیامبر خدا از شهادت علی علیه السلام ، و گفتار مولا درباره شهادتش و مسائل مرتبط با آن است . گزارش چگونگی جریان ترور ، سخنان آموزنده و عظیم امام علیه السلام از هنگام ترور تا لحظه شهادت ، موضع

.

بخش نهم : دیدگاه هایی درباره شخصیت امام علی

سرسخت ترین دشمن امام علیه السلام و سخنان او به هنگام شنیدن خبر شهادت ایشان ، جریان تجهیز و تدفین امام علیه السلام ، اختفای قبر امام علیه السلام و سرانجام اشاره ای به زیارت ایشان و برکات زیارت آن مرقد مطهّر و مضجع منوّر ، از جمله محتوای این بخش است .

بخش نهم : دیدگاه هایی درباره شخصیت امام علیانعکاس شخصیت علی علیه السلام در بیان و بنان چهره های صاحب نام تاریخ (و حتّی مخالفان یا دشمنانش) ، یکی از فصول برجسته شناخت ابعاد شخصیت امام علیه السلام است . اگر بگوییم که حجم داوری ها ، حقگزاری ها ، بزرگداری ها ، شگفت زدگی ها ، تحیّرها ، سکوت ها ، فریادها ، خطابه ها ، سروده ها و . . . درباره علی علیه السلام با هیچ شخصیتی در تاریخ اسلامْ قابل سنجش نیست ، سخنی به گزاف نگفته ایم . در این بخش ، خواننده ، شخصیت مولا را از منظر قرآن ، پیامبر صلی الله علیه و آله ، خودِ امام ، زهرای اطهر علیها السلام ، اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله ، اهل بیت علیهم السلام ، همسران پیامبر صلی الله علیه و آله ، شماری از برجسته ترین چهره های علمی ، فرهنگی و سیاسی ، شاعران ، ادیبان و سخنوران و حتی مخالفان و دشمنانش می نگرد . در این بخش ، خواننده می نگرد کسانی که از سرِ عشق و سوز درباره علی علیه السلام سخن گفته اند ، گاه تصریح کرده اند که بازگویی مناقب و فضایل وی ، در شمارش نیاید و صفحات آثار مکتوب ، برکشیدن تمامت آنها را برنتابد . گفته اند که سکوت ، گویاترین سخن درباره مولاست . گفته اند که علی علیه السلام در میان امّت ، آگاه ترین و ژرف نگرترین کسان به کتاب اللّه است . علی علیه السلام ، شجاع ترین ، پاک ترین ، مطیع ترین ، مخلص ترین ، دلداده ترین ، نرم خوی ترین ، سخنورترین ، خستگی ناپذیرترین ، شکست ناپذیرترین ، نستوه ترین ، آگاه ترین ، حق مدارترین و ... بوده است . علی علیه السلام ، «همه آنچه را که نیکان روزگار دارند ، به تنهایی داشت» .

.

بخش دهم : ویژگی های امام علی

علی علیه السلام در جامعیتِ همه زیبایی ها و والایی ها و بزرگی ها و رادی ها ، تنهایِ تنهاست و این حقیقت را در این بخش و در ضمن گفتار ده ها تن از متفکّران با گرایش های مختلف و دیدگاه های گوناگون و گاه متضاد می نگریم . خواندن این داوری ها ، اظهار نظرها و ارجگزاری ها و بزرگداری ها بسیار خواندنی و دلپذیر است .

بخش دهم : ویژگی های امام علیعلی علیه السلام ، نسخه منحصر به فرد «انسان کامل» پس از پیامبر صلی الله علیه و آله است . این واقعیت ارجمند را در فصل پیشین در داوری های معصومان علیهم السلام ، صحابیان ، عالمان ، فیلسوفان ، متکلّمان و پژوهشگران دیدیم . بخش دهم کتاب ، ویژگی های امام علیه السلام را در پیش دید می نهد و شخصیت او و چگونگی ابعاد شخصیت آن بزرگوار را از منظرهای گونه گون گزارش می کند ، ویژگی های اعتقادی ، اخلاقی ، عملی ، سیاسی ، اجتماعی و فکری آن ابرمرد تاریخ را که بی گمان ، در تمام زمینه ها نسخه ای است منحصر به فرد . او هرگز و حتّی یک لحظه کفر نورزید . ایمان او استوارترین و ژرف ترین باورها بود . حُسن خُلق ، اخلاص ، ایثار و تمام مکرمت های اخلاقی ، سراسر زندگی او را فرا گرفته بود . او برترین و والاترین و دلداده ترین عابد و نمازگزار روزگار بود . در صحنه سیاست ، استوارگام ترین ، هوشمندترین و زمان شناس ترین بود و یار خستگی ناپذیر مظلوم و خصم آشتی ناپذیرِ ظالم . دانش او گسترده ترین ، و بینش او ژرف ترین و سالم ترین ، ونگرشش به خدا و هستی و خلق ، ناب ترین و زلال ترین بود .

.

بخش یازدهم : دانش امام علی

باری! علی ، علی بود . بنده پیراسته جانِ خداوند ، شاهد رسالت و عینیت بخش آرمان ها و ایده ها و باورهای والا . این بخش ، این همه را در آینه آیات قرآن و گزارش های تاریخی ، در پیش دید شیفتگان شناخت علی علیه السلام و تشنگان حقّ و حقیقت ، قرار می دهد .

بخش یازدهم : دانش امام علیعلی علیه السلام ، برترین و ارجمندترین شاگرد مکتب محمّد صلی الله علیه و آله است ؛ کامل ترین کسی که پیامبر خدا به لحاظ شایستگی ، استعداد و زمینه های فراگیری که داشت ، جانش را از دانش آکند و گستره حقایق را بدو نمایاند و به تعبیر متون روایی و تاریخی : «هزار باب» ، «هزار حرف» ، «هزار کلمه» و «هزار حدیث» در باب شناخت حقایق ، بدو آموخت . ⁽¹⁾علی علیه السلام ، باب حکمت و علم پیامبر خدا ، گنجینه دانش پیامبر صلی الله علیه و آله ، وارث دانش او و همه انبیای الهی ، و میراثبان حکمت و علم او و از این رو ، «اعلم امّت» بود . علی علیه السلام ، هر آنچه فرا گرفت ، فراموش نکرد . بدین سان ، جانش لبریز از حقایق شد . و اَسفا و اندوها که کسانی که ظرفیت فراگیری این دانش گسترده را داشته باشند ، در میان مردمان نبودند تا علی علیه السلام پرتوی از آن همه را بتابانَد و اندکی از آن همه را بگسترانَد! علی علیه السلام ، از علم کاملی برخوردار بود که آصف بن بَرخیا با داشتن بخشی از آن ، تخت بلقیس را در زمانی کم تر از یک چشم برهم زدن ، نزد سلیمان علیه السلام آورد . ⁽²⁾گستره آگاهی های علی علیه السلام ، تمامت دانش ها را در نوردیده بود : دانش قرآن ،

.

دین ، شرایع ، علم بلایا و منایا ، دانش گذشته ها ، آینده ها و ... . او در شناخت خداوند ، بی همتا بود که پیامبر خدا به وی فرمود: ما عَرَفَ اللّهَ إلّا أنَا وَ أنتَ. ⁽¹⁾کسی خدا را نشناخت ، جز من و تو. چنین است که گفتارهای آن بزرگوار در تبیین راه های شناخت خداوند ، مراتب خداشناسی و تشریح صفات الهی ، فوق العاده مهم است و در نگاه فیلسوفان و متکلّمان ، از جایگاهی بس بلند برخوردار . آنچه امام علیه السلام درباره آفرینش و آفریده ها گفته و نکات بدیعی که درباره خلقتْ عرضه نموده ، بهترین گواه احاطه علمی او بر انواع دانش های بشری است . سخنان امام علیه السلام درباره آغاز آفرینش ، آفرینش فرشتگان ، آسمان ، زمین و حیوانات ، و سخنان آن بزرگوار در زمینه جامعه شناسی ، روان شناسی ، تاریخ ، ریاضیات ، فیزیک ، زمین شناسی و ... ، به واقع ، پیشگویی های علمی و معجزات علمی آن بزرگوار است که اعجاب آفرین است و خضوع آور . تاریخ ، برگستره خود به یاد ندارد که کسی ، دانشمندی ، فیلسوفی و متفکّری ، بلندقامت و استوار بایستد وبگوید : «از من هر آنچه می خواهید ، بپرسید» و در پاسخ ، فرو نمانَد و برای پاسخ ، هرگز نیاز به تأمّل نداشته باشد . در این بخش ، با اندکی از آنچه یاد شد ، آشنا می شویم . این بخش ، گزارشگر «نَمی» است از «یم» دانش مولا و نگاهی است گذرا به گستره دانش آن بزرگوار .

.

بخش دوازدهم : داوری های امام علی

بخش سیزدهم : کرامت های امام علی

بخش دوازدهم : داوری های امام علیداوری ، دشوار است و داوریِ درست و استوار و حق مدار ، بسی دشوارتر . داوری از یک سو دانشی استوار می خواهد و از سوی دیگر ، روحی بزرگ و شخصیتی استوار گام ، که در مقابل تهدیدها نهراسد و در برابر تطمیع ها نلرزد و وابستگی ، او را از حق مداری باز ندارد و ... . داوری های امیرمؤمنان علیه السلام ، از فصول برجسته زندگانی او و از جمله افتخارهای والایِ زندگانی سیاسی وی ، و از شگفتی های تاریخ داوری است . در این بخش ، در چهار فصل ، ابعاد داوری های امام علیه السلام نشان داده شده است . در فصل اوّل ، از جایگاه داوری مولا سخن رفته است و از این که به اقتضای صریح کلام پیامبر خدا ، «اَقضی الاُمّة (بهترین قاضی امّت)» بوده است . نمونه هایی از داوری های آن بزرگوار در زمان پیامبر خدا ، و روزگار خلافتش گزارش شده ، که همه و همه ، نشان دهنده گستره دانش ، صلابت رفتار ، استواری موضع و حق مداری آن پاسدار حقّ و حقیقت است در زندگی .

بخش سیزدهم : کرامت های امام علیانسان ، خلیفه الهی در زمین است . ابعاد معنوی انسان ، والاترین نماد شخصیت اوست . انسان اگر در این بُعد پیش رود و خود را در سلوک معنوی به خداوند نزدیک گرداند ، آنچه از او سر خواهد زد ، شگفت آور خواهد بود و در زندگی و تعامل با هستی ، «جلوه» قدرت الهی خواهد بود . علی علیه السلام ، به تعبیر پیامبر صلی الله علیه و آله ـ که آشناترین فرد نسبت به اوست ، و علی ، تربیت شده وی است ـ «مَمسوسٌ فی ذات اللّه (ذوب شده در ذات الهی)» است . پس باید زندگی اش روشن ترین جلوه این خلیفة اللهی باشد ، و هست .

.

بخش چهاردهم : مهرورزی به امام علی

این فصول ، گزارش نمونه هایی است از قدرت معنوی ، ولایت تکوینی ، جلوه های خلیفة اللهی آن امامِ انسان ها و جلوه والای قدرت و عظمت الهی ؛ نمونه هایی مانند: اجابت دعوات ، سخن گفتن از ناپیداها و نادیده ها (اخبار مَغیبات) ، کرامت ها (همچون «ردّ الشمس» که منقبتی است منحصر به فرد و فضیلتی تحیّر آفرین و شگفتی آور) و . . . . این بخش ، ابعاد معنوی امام علیه السلام را در تعامل با گستره هستی ، و جایگاه والای او را در اوج عروج ، و مکانت عظیم این بنده خداگونه را بر گستره زمین و در نقش خلیفة اللهی نشان می دهد .

بخش چهاردهم : مهرورزی به امام علیزیبایی ، محبوب انسان است و انسان ، دوستدار زیبایی . هیچ انسانی از زیبایی ها ، والایی ها و گران قدری ها روی بر نمی گردانَد و از عشق ورزی به ارجمندی ها و دلربایی ها تن نمی زند . علی علیه السلام ، سرچشمه همه زیبایی ها ، کمال ها ، ارزش ها ، والایی ها وارجمندی هاست . مگر می شود کسی این همه را بفهمد و بدو عشق نورزد؟ مگر می شود دیده ای گشوده داشت و آفتاب را ندید؟ بگذریم از معدود کسانی که تیره جانی و سیه دلی ، چشمانشان را از دیدن زیبایی ها و جلوه های زیبایی باز داشته است . انسان اگر انسان بماند ، زیباجوی است و زیبا خواه . علی علیه السلام ، محبوب ترین آفریده است نزد خداوندِ زیبایی آفرین و عظمت بخش ، و نیز در نزد فرشتگان و پیامبر خدا ، و این همه ، مگر جز به لحاظ جوهره ذات و مکانت عظیم آن انسان ملکوتی است ، که فرشتگان نیز با مهر ورزیدن به او ، در بارگاه خداوند ، تقرّب می جویند؟ «محبّت علی» ، در فرهنگ دینی ما ، موضوعی عظیم و تأمّل برانگیز است . این بخش ، متون مربوط به این حقیقت را گزارش کرده است . متون گزارش شده در این بخش ، نشان می دهد که دوست داشتن علی علیه السلام ،

.

دوست داشتن خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله است، و واجب و عبادت و نعمت است ، و ریسمان محکم الهی است ، و بهترین عمل و بلکه در رأس کارهای نیک در نامه اعمالِ مؤمنان است . متون مرتبط با علی علیه السلام در این بخش ـ که بی گمانْ تمام آن چیزهایی نیست که در متون روایی توان یافت ـ ، نشان دهنده آن است که : راهیابی به حقایق دینی ، آرامش در زندگی ، کامل شدن ایمان و عمل ، پذیرفته شدن عملهای ما ، اجابت دعا ، آمرزش گناهان ، شادی در هنگام مرگ ، دیدار مولا علیه السلام در آستانه مرگ ، جواز عبور از پل دوزخ و استوارْگامی بر آن ، رهایی از آتش دوزخ و در نهایت ، زندگی شیرین در بهشت جاوید ، در گرو محبّت علی علیه السلام است . روایات ، نشان می دهد که دوستی علی علیه السلام ، گواه پاکیزگی مَوْلِد و نشانه ایمان ، تقوا ، سعادت و مایه شهرت انسان در آسمان هاست . این همه تأکید و ترغیب به حبّ علی و پیوند ناگسستنی آن با حبّ الهی و حبّ پیامبر خدا ، نشان دهنده آن است که محبّت راستین محمّدی ، بدون محبّت علوی امکان پذیر نیست و ادّعای دوست داشتن او بدون دوست داشتن علی ، گزافه ای بیش نیست و از سوی دیگر ، نشان دهنده آن است که حبّ علی علیه السلام ، به واقع ، علی مداری و علی وارِگی در زندگی است : مانند علی اندیشیدن ، مانند علی زیستن ، به سان علی گام برداشتن ، و علی وار عشق ورزیدن ، علی گونه کین ورزیدن ، ارزشگرا بودن و... ؛ و گرنه چگونه ممکن است عشق علی داشتن و معاویه وار زندگی کردن و ...؟ آخرین نکته که بسی تأمّل برانگیز است ، این که این بخش نشان می دهد که با همه تأکیدها بر دوست داشتن علی علیه السلام و آثار و برکات آن در زندگی مادّی و معنوی ، آموزه های نبوی و دینی ترغیب کننده به دوست داشتن علی علیه السلام ، به شدت ، غلوّ در

.

بخش پانزدهم : دشمنی با امام علی

دوست داشتن و افراط در عشق ورزی را نکوهیده ⁽¹⁾و از آن تحذیر کرده و آن را انحرافی زمینه ساز انحراف های بزرگ ، تلقّی کرده است .

بخش پانزدهم : دشمنی با امام علیچهره زیبای علی علیه السلام ، به همان میزان که برای دل های پاک ، اندیشه های ارجمند و نهادهای پیراسته و آزادخو ، زیبا ، جاذبه آفرین و دوست داشتنی است ، برای فخرجویان ، خویشتن بینان ، آتش نهادان و سیاه دلان ، کین آفرین و دشمنی زاست . به راستی تاریخ نشان می دهد که دشمنان علی علیه السلام به لحاظ روحی ، نااستوار و به لحاظ فکری ، کژاندیش و به لحاظ شخصیتی ، انسان هایی خودْمراد ، زشت خوی وآلوده درون بوده اند . پیامبر خدا ، در آینه زمان ، آینده تاریخ اسلام را می نگریست ، توطئه ها را می دانست و از فتنه جویی فتنه جویان ، آگاه بود . از این رو ، در زندگانی سراسر اقدام و تلاش و تعهّدش ، بر دوستی علی علیه السلام تأکید کرد و مردمان را از دشمنی با او ، برحذر داشت و از دشنام دادن وی ، نهی کرد ؛ دشمنی با علی علیه السلام را کفر دانست و آزُردنِ او را آزردن خود تلقّی کرد . پیامبر صلی الله علیه و آله می کوشید تا در جبهه بندی عام اجتماعی ، آنانی را که با علی علیه السلام هستند و بدو عشق می ورزند ، هم جبهه خود نشان دهد و مخالفان و دشمنانش را هم جبهه دشمن خویش و رسالت خویش . متون احادیث معتبر فریقین ـ که در این بخش گزارش شده است ـ ، نشان دهنده این است که دشمنان علی علیه السلام ، از رحمت الهی به دورند و هلاکت آنان ، قطعی است . مرگ کین ورزان به علی علیه السلام ، مرگ جاهلی است و دشمن داشتنِ او ، نشانِ نفاق ، فسق و شقاوت . اگر دشمن داشتن علی علیه السلام ، مرگ جاهلی را در پی دارد ، پس

.

بخش شانزدهم : یاران و کارگزاران امام علی

انسانی با چنین ویژگی ، از تظاهر به اسلام، سودی نخواهد برد ودر قیامت، کور محشور می شود وسرنوشتی جز آتش دوزخ نخواهد داشت . این بخش ، متون روایی و تاریخی بسیاری در اختیار خواننده می نهد و افزون بر این ، شماری از سرسخت ترین مخالفان و دشمنان مولا و جمعی از منحرفان از ایشان و نیز قبایلی را که بدو کین می ورزیدند ، شناسانده است که : «تُعرَفُ الأشیاءُ بأضدادِها» . اکنون نام علی علیه السلام ، پس از نام پیامبر خاتم ، بلند آوازه ترین نام در تاریخ است و آموزه هایش چونان مشعلی فروزان بر معبر تاریخ . در این بخش ، از تلاش های شگفت کسان بسیاری از آتشْ نهادانِ سیه دل که در خاموش کردن این مشعل پرفروغ بسی کوشیدند ، یاد شده است ، تا دانسته شود که آنچه برای خدا و از آنِ خدا و در راه اوست ، زوال ناپذیر است و چراغ ایزدی ، خاموشی نمی پذیرد : « یُرِیدُونَ لِیُطْفِـئواْ نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَ هِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکَـفِرُونَ. ⁽¹⁾می خواهند نور خدا را با دهان های خویش خاموش سازند ، در حالی که خداوند ، تمام کننده نور خویش است ، هر چند کافران را خوش نیاید» .

بخش شانزدهم : یاران و کارگزاران امام علیبا این بخش ، کتاب ، پایان می پذیرد . اکنون خواننده پس از مطالعه پانزده بخش از کتاب و دستیابی به آگاهی های گسترده در ابعاد مختلف حیات سرشار از آموزه های بیداری آفرین و انسان ساز و روشنی بخش علی علیه السلام ، در این بخش با شرح حال و چگونگی شخصیتِ شماری از اصحاب و کارگزاران امیرمؤمنان ، به اجمالْ آشنا

.

ویژگی های «دانش نامه امیر المؤمنین»

می شود . در این بخش ، خواننده از یک سو به آگاهی های ارجمندی درباره پرورش یافتگان مکتب علی علیه السلام دست می یابد و از سوی دیگر ، با وقایع حکومت علوی و کمبود نیروهای کارآمد ، متعهّد ، دردآشنا و فرمانبردار آشنا می شود و بدین سان ، تا حدودی راز و رمز پاره ای از نارسایی ها در حکومت علوی را درمی یابد و در تحلیل واقع نگرانه حکومت مولا با توجّه به داده های این بخش ، خود را موفّق تر می یابد . روشن است که نه اصحاب علی علیه السلام یک دست بودند ونه کارگزاران آن بزرگوار ، یک داستان . ضرورت حکومت اداری و واقع های اجتناب ناپذیر اداره امور ، گاه کسانی استوار در باورها و ناهنجار در عمل را بر امام علیه السلام تحمیل می کرد؛ امّا ایشان از یک سو هرگز از تذکّر مکرّر بر آنها غفلت نمی کرد و از سوی دیگر ، هرگز کج روی ها و کژ اندیشی ها و رفتار ناهنجار آنان با مردم را برنمی تابید . او که روزگاری بس دراز ، «شمشیر در پیِ حق» زده بود و سالیان دراز ، «خار در چشم و استخوان بر گلو» برای حق ، سکوت کرده بود ، اکنون برای اجرای حق و تحقّق حق ، هیچ مجامله ، مسامحه و مداهنه ای را بر نمی تابید . این بخش از دانش نامه نیز بسی خواندنی است . موضع امام علیه السلام در برابر اصحاب و کارگزاران ، تأمّل کردنی و درس گرفتنی است . کتاب با بخش شانزدهم پایان می یابد و بدین سان ، خواننده با انبوهی از آگاهی ها ، تحلیل ها و گزارش ها درباره مولا آشنا می شود .

ویژگی های «دانش نامه امیر المؤمنین»آنچه تا بدین جا آمد ، گزارش کوتاهی بود از محتوای بخش های دانش نامه

.

گستردگی آثار نگاشته شده درباره علی

امیر المؤمنین علیه السلام ، بدون نگاه تفصیلی به فصل ها و مدخل هایِ ریز و درشت آن . اکنون بر آنیم که اندکی از ویژگی های آن را بر شماریم . به پندار ما ، برای آشنایی با ویژگی های این دانش نامه و شاید برجستگی ها و امتیازاتش ، لازم است اندکی در باب آنچه تاکنون درباره مولا به نگارش در آمده است ، سخن بگوییم تا از سویی لزوم پرداختن به مجموعه ای بدین گونه ، روشن شود و از سوی دیگر ، برجستگی ها ، امتیازها و نقطه های اوج این مجموعه روشن گردد .

گستردگی آثار نگاشته شده درباره علیامیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام ، شخصیتی است با جاذبه های شگفت . نگاه به مولا و سیره ارجمند و زندگانی درخشان او ، ویژه کسانی با دیدگاهی ویژه نیست . ارجگزاری به محضر مولا علیه السلام و ستایش او ، تمام دیدگاه ها ، اندیشه ها ، گرایش ها و مسلک ها را درنوردیده است . از این رو می توان گفت که از جمله ویژگی های شخصیت علی علیه السلام ، گستردگی آثار مکتوبی است که درباره زندگی ، سیره ، امامت و خلافت ، گفتار و آموزه ها و آثار و مآثر وی به قلم آمده است . تاریخ اسلام ، بدون نام او و گزارش نقش آفرینی های بی بدیل او ، تاریخی است بی روح و تحریف یافته . تمام نقطه های اوج تاریخ صدر اسلام ، آمیخته است با نام و یاد مولا . در شمارش ـ که بی گمان ، جستجویی کامل نیست ـ ، نام پنج هزار کتاب درباره علی علیه السلام فهرست شده است که برخی از عناوین ، دارای چند مجلّدند .

.

گونه های نگاشته ها درباره علی

گونه های نگاشته ها درباره علیآنچه درباره علی علیه السلام به قلم آمده است ، دارای جهتگیری های مختلف ، محتوای گونه گون و موضوعات متفاوتی است . بر روی هم ، نگاشته های مرتبط با علی علیه السلام را به گونه های ذیل می توان تقسیم کرد: الف ـ تاریخ زندگانی امام علیه السلام ؛ ب ـ خلافت امام علیه السلام ؛ ج ـ خصایص و فضایل امام علیه السلام ؛ د ـ موضوعات مرتبط با امام علیه السلام و درباره او، مانند: غدیر، آیه تطهیر، ولایت و...؛ ه ـ تفسیر آیات نازل شده درباره امام علیه السلام ؛ و ـ داوری های امام علیه السلام ؛ ز ـ دعاهای امام علیه السلام ؛ ح ـ احادیثی که علی علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده است؛ ط ـ سخنان امام علیه السلام که گونه های مختلفی دارد: احادیث بلاغی ، احادیث مرتّب شده بر اساس موضوع یا حروف الفبا؛ ی ـ شرح ها: شرح یک خطبه ، یک حدیث ، یک نامه و ... ؛ ک ـ نظم و نثر درباره ویژگی ها ، فضایل و مناقب امام علیه السلام ، رثاها و سوگ نامه ها؛ ل ـ کرامت ها و معجزه های امام علیه السلام در روزگار او و پس از شهادت ایشان . بدین سان ، روشن است که آثار رده بندی شده در عناوین یاد شده از منظرهای گونه گون درباره مولا به قلم آمده اند و در هر یک از آثار یاد شده ، بُعدی از ابعاد زندگانی مولا رقم خورده است . اکنون و پس از این نگاه گذرا به گونه های مختلف آثار نگاشته شده درباره

.

ویژگی های این کتاب

۱ . جامعیت همراه با گزیده نگاری

۲ . استناد گسترده به منابع فریقین

مولا علیه السلام به ویژگی های این دانش نامه می پردازیم .

ویژگی های این کتاب۱ . جامعیت همراه با گزیده نگاریدر نگارش و تدوین این دانش نامه ، ضمن دوری گزینی از تکرار ⁽¹⁾و ارجاع به متون همگون ، تلاش شده است در عین جامعیت ، از افزون نگاری اجتناب و بلکه گزیده نگاری شود تا کتاب ، هم خلاصه باشد و هم جامع ؛ جامع نصوص ، متون و احادیث و نقل های گزارش شده در منابع و مصادر فریقین ، با نگاهی به آنچه درباره علی علیه السلام نوشته شده است، بدان سان که پژوهشگر با مراجعه به مجموعه بداند و مطمئن شود که به عصاره آنچه درباره امام علیه السلام قلمی شده است ، دست یافته و یا به لحاظ ارجاع های بسیار و اطّلاع رسانی گسترده ای که در منبع یابی و تکثیر مراجع شده است، از این طریق به موضوع و یا موضوع های مورد نیاز برای تحقیق رسیده است.

۲ . استناد گسترده به منابع فریقیندر این دانش نامه ، بهره برداری بسیار گسترده ای از منابع تاریخی و حدیثی فریقین در تبیین شخصیت امام علی علیه السلام در زمینه های مختلف ، تحقّق یافته است . برای سامان دادن به این مجموعه ، به بیش از ۵۸۰ عنوان کتاب در بیش از دو هزار مجلّد ، مراجعه کردیم : بیش از دویست و پنجاه منبع شیعی و ۳۳۰ منبع از منابع اهل سنّت . امّا برای گسترده سازی محدوده پژوهش و اطلاع رسانی برای محقّقان و برای

.

۳ . اعتبار منابع

گشودن دامنه پژوهش ، در پانوشت ها به حدود سی هزار نشانی در منابع فریقین ارجاع شده است ، که به روشنی گستردگی محدوده جستجو را می تواند نشان دهد .

۳ . اعتبار منابعدر سامان دادن به این دانش نامه ، کوشیده ایم که پس از برگه نویسی مستقیم از منابع با یاری گرفتن از رایانه و بسیاری از نرم افزارهای فارسی و عربی (در حدّ توان) ، همه متون مرتبط با یک موضوع را گرد آوری کنیم و آن گاه ، استوارترین ، جامع ترین و کهن ترین را برگزینیم . در گزینش ، همّت بر آن بوده است که متون به کار گرفته شده ، از کتب حدیثی و تاریخی معتبر گرفته شود ؛ امّا باید بدین نکته تأکید کنیم که اعتبار نقل ها و متون در پژوهش تاریخی با نقل ها و متون فقهی ، فرق فارقی دارد و روشن است که آن سختگیری های معمول در سند روایات فقهی در پژوهش های تاریخی ، معمول نیست . در پژوهش های تاریخی ، بیشتر چگونگی و استواری و نااستواری متن ، مورد توجّه است و باید برای رسیدن به حقیقت ، قراین گونه گون جستجو شود . به هر حال ، به دیده ما نقل و نصّ معتبر ، آن است که «موثوقٌ به» و اطمینان آور باشد ، حتّی اگر از سند استوار و صحیح برخوردار نباشد و این ، به معنای انکار نقش سند صحیح و موثّق در ایجاد اطمینان نیست . باید بیفزاییم که وثوق سندی ، در مجموعه ای که نقل ها و متون آن بر پایه مصادر حدیثی و تاریخی فریقین (شیعه و اهل سنّت) رقم خورده است ، نمی تواند ملاک تامّ و تمام باشد ؛ چرا که روشن است هر جریانی در تعیین «ثقه» و «غیر ثقه» ، سبک و روش ویژه و مبانی رجالی خاصّی دارد . ما در جمع آوری متون و نقل ها و گزینش آنها ، افزون بر تلاش برای دستیابی به منابع معتبر و توجّه به اسناد ، اصلی ترین معیار را «نقد متن» قرار داده ایم و

.

۴ . تحلیل و جمع بندی

۵ . توجّه به واقعیّت ها و کاربردی بودن محتوا

کوشیده ایم از راه تأیید مضمون متون با قراین نقلی و عقلی ، نوعی اطمینان به متن را به دست آورده ، در استواری آن مطمئن باشیم . از این رو ، احادیث منکَر را نیاورده ایم ، اگر چه سند صحیح داشته اند ، و اگر در موارد ویژه ای متن غیر معتبری را عرضه کرده ایم ، چگونگی و چرایی آن را توضیح داده ایم .

۴ . تحلیل و جمع بندیپژوهشگران و جستجوگران معارف علوی و طالبان آگاهی از سیره علوی ، در این دانش نامه با نزدیک به هفت هزار متن و نصّ تاریخی و حدیثی درباره علی علیه السلام آشنا خواهند شد . در فصل ها و بخش ها کوشیده شده است به تناسب ، تحلیل ها و نظریه هایی طرح گردد و با ارزیابی متون ، نکات مهمّی در زمینه های تاریخ و حدیث ، عرضه شود . خواننده از این رهگذر ، با «فقه الحدیث» و فهم نقل های بسیاری روبه رو خواهد بود که امیدواریم سودمند افتد .

۵ . توجّه به واقعیّت ها و کاربردی بودن محتوادانش نامه امیر المؤمنین علیه السلام ، صرفا کتابی تاریخی نیست که متون و اسناد تاریخی مرتبط با زندگی علی علیه السلام را گزارش کند . نمی خواستیم شرح حالی محض به دست دهیم و متنی بر انبوه شرح حال ها بیفزاییم . در گزینش عناوین و عرضه متون در ذیل عناوین ، به واقعیت ها و نیازهای امروز توجّه داشته ایم . کوشیده ایم که این دانش نامه ، مجموعه ای باشد آموزنده و کارآمد برای جهان اسلام ، پژوهشگران ، جوانان و همه آنان که می خواهند سیره علی علیه السلام را در واقعیّتِ زندگی ، سرمشق خود کنند و از او و سیره او در گشودن گِرِه ها و زدودن بن بست های فکری ، عقیدتی و سیاسی یاری جویند . کاربردی ترین بخش های این مجموعه ، بخش هایی است که سیاست های علوی را در زمینه های مختلف کشورداری ، حکومت وتعامل با مردم تبیین می کند . این

.

۶ . ابتکار در نگارش

۷ . توضیح ها و تفسیرها

۸ . تجلیل ها و تکریم ها

بخش ها مورد نیاز کارگزاران دولت های اسلامی ، بویژه خدمتگزاران نظام مقدّس جمهوری اسلامی ایران است . این بخش ها عینیت زندگانی سیاسی و اجتماعی مولا را رقم زده و واقع صادقِ سیاستمداریِ آن سیاستمدار واقعی را که در اجرای سیاست ، جز به حقْ نظر نداشت ، گزارش کرده است . باید خواند ، تأمّل کرد ، اندیشید ، عمل کرد و بهره جست .

۶ . ابتکار در نگارشمطالب و موضوعات به گونه ای آورده شده است که همچون یک نمودار درختی ، پژوهشگر با نگاهی گذرا به آن ، در جریان کلّیِ مسائل کتاب قرار گیرد و با تأمّلی اجمالی ، مطلوب خود را در آن دریابد . عناوین به گونه ای گزینش شده اند که گویای محتوای بخش ها و فصل ها باشند و تمام متون ارائه شده را بپوشانند و مهم تر آن که کوشیده شده تا عناوین ، حقایق زندگی ساز و روشنی بخش سیره علوی را بدان گونه که الگو باشد ، ارائه دهند . از این رو ، عناوین ، واقعی اند و نه انتزاعی محض و ناکارگشا و ناکارآمد .

۷ . توضیح ها و تفسیرهابرای این که پژوهشگران در مراجعه به این دانش نامه و در دستیابی به مقصود برای مسائلی جزئی نیاز به منابع دیگر نداشته باشند و در رسیدن به مطلوب مسیری سهل را بپیمایند ، در مورد اشخاص ، مکان ها و نکات مبهم متون ، در پانوشت ، توضیحاتی آمده است و نیز الفاظ دشواریاب متون ، شرح شده اند و مکان های تاریخی با نقشه هایی گویا که به وسیله متخصّصان طرّاحی شده است ، به دقّت شناسانده شده اند .

۸ . تجلیل ها و تکریم هادر نقل متون تاریخی و حدیثی ، اگر متون مورد استناد از پیامبر خدا و اهل بیت علیهم السلام

.

۹ . اخلاق نگارش

نقل شده باشد ، نام آن بزرگواران یاد می شود . در یاد کرد پیامبر خدا با جمله «صلّی اللّه علیه و آله» و در یاد کرد اهل بیت و پیامبرانِ الهی و فرشتگان ، با جمله «علیه السلام» از آنها تجلیل شده است ، هر چند در منبع ، چنین تجلیلی نباشد ⁽¹⁾و اگر متون از غیر پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلامنقل شده باشد ، در آغاز و یا فرجام ، فقط به ارائه منبع نقل ، بسنده می شود .

۹ . اخلاق نگارشدر نگارش دانش نامه ، سعی شده است تا ادب علمی ـ پژوهشی در نهایت دقّت ، رعایت شود . کسی که تاریخ اسلام را به ژرفی نگریسته باشد و آثار مکتوب عالمان نحله های گوناگون حوزه فرهنگ اسلامی را دیده باشد ، می داند که در میراث مکتوب آنان (پیشینیان و پسینیان) تا چه حدّی درباره تشیّع و قلّه افراشته آن ، ستم روا شده است و بالطبع ، بر پیشوای مجاهدان و مخلصان (علی علیه السلام ) نیز چه با کتمان حقایق و چه با وارونه سازی تاریخ ، جفا شده است . این همه را محقّقان تاریخ اسلام می دانند و ما نیز می دانستیم و در نگارش این دانش نامه ، با ابعاد حیرت آور آن ، بیشتر آشنا شدیم . امّا در نگارش این مجموعه ، در تحلیل ها ، اظهار نظرها ، تبیین ها و مدخل ها ، هرگز قلم را به ناراستی ها و درشت گویی ها و دشنام ها نیالودیم ، نه ابتدائا و نه به گونه مقابله به مثل . به واقع ، در نگارش مجموعه ، «ادب علوی» را بر سراسر آن ، حاکم ساختیم که به حجر بن عدی و عمرو بن حمق ، یاران پرشور و پر صلابت و استوار اندیش خود ، ادب مقابله را بیاموخت و به آنها که یکسر شور و غیرت بودند و ناراستی های دشمن را بر نمی تابیدند و در برابر غوغا سالاری های آنان ، چونان

.

سپاس و تقدیر

آتشفشانْ زبانه می کشیدند ، با تأکید بر حق بودن اینان و باطل رَوی آنان فرمود: کَرِهتُ لَکُم أن تَکونوا لَعّانینَ شَتَّامینَ ، تَشتُمونَ وتَتَبَرَّؤونَ ، وَلکِن لَو وَصَفتُم مَساوِئَ أعمالِهم فَقُلتُم: مِن سیرَتِهِم کَذا و کَذا وَ مِن عَمَلِهِم کَذا وَ کَذا ، کانَ أصوَبَ فِی القَولِ و أبلَغَ فِی العُذرِ. ⁽¹⁾برای شما ناپسند می دارم که نفرین کننده و دشنامگو باشید که دشنام گویید و بیزاری جویید . اگر زشتکاری هایشان را توصیف می کردید و می گفتید: سیره آنان چنین است و کردارشان چنان ، هم به صواب نزدیک تر بود و هم در عذر ، کاراتر. و روشن است که یادکرد کردار کسان و تحلیل آن و روشنگری درباره رفتارهای ناصواب برخی ، چون برای روشن کردن تاریخ و پاسداری از حق است و ... نباید آن را تُند لحنی و دشوارگویی تلقّی کرد . اگر چنین چیزهایی در این دانش نامه باشد ، واقعگویی است و نه تند لحنی . به هر حال ، کوشیده ایم تا مسائل را با دیده روش تحقیق بنگریم و نه دیده کور تعصّب و لجاج و عناد . بدین سان ، هرگز به مقدّسات هیچ نحله ای اهانتی روا نشده است و از هیچ کسی به طعن ، یاد نشده است . از این رو ، امیدواریم که این دانش نامه ، گامی باشد در تقریب مذاهب و تبلور «ادب علوی» در آن ، و زمینه ای باشد برای بهره گیری همگان و وحدت کلمه مؤمنان .

سپاس و تقدیراکنون که این درآمد را به پایان می برم و هنوز خامه بر زمین ننهاده ام ، بار دیگر از بُن جان ، خداوند متعال را ستایش می کنم و او را به سبب آن که توفیق را رفیق ساخت و از این که فضلِ جسیم و نعمتِ فخیمِ خدمتگزاری به آستان علوی را به این بنده

.

ارزانی داشت ، سپاس می گویم . از همه کسانی که در قالب گروه های گونه گون ، به گونه ای در تألیف ، تحقیق ، تخریج ، ویرایش ، تصحیح و حروفچینی ، آماده سازی و نشر این اثر سهیم بودند ، سپاسگزارم ، بویژه پژوهشگران عزیز و ارجمند : جناب آقای سیّد محمّد کاظم طباطبایی و جناب آقای سیّد محمود طباطبایی نژاد که از سال ۱۳۷۱ شمسی (۱۴۱۳ قمری) تا کنون ، برای تدوین این مجموعه ، مخلصانه تلاش کرده اند ، و همچنین دانشمند گران مایه ، جناب حجة الاسلام والمسلمین محمّد علی مهدوی راد که در تهیّه و بازنویسی تحلیل ها و بیان ها ، مجموعه را همراهی کردند ، و نیز از مسئول گروه دانش نامه نگاریِ «مرکز تحقیقات دار الحدیث» ، محقّق عزیز ، جناب آقای عبد الهادی مسعودی که در ساماندهی نهایی و آماده سازی به موقع آن ، تلاش درخور و کوششی شایسته تقدیر ، معمول داشتند . خداوندا ! نام ما را در حزب علی علیه السلام که حزب پیامبر خدا و گروه رستگاران است ، ثبت کن و ما را در صف سربازان عاشق و پاک باخته خود و در شمارِ مرزداران اندیشه اسلامی قرار ده و زبان و قلم ما را از لغزش ها ، ناهنجاری ها و باطل نگاری ها بازدار و خامه ما را در روشنگری و خدمت به آرمان های حکومت علوی و زمینه سازی حکومت جهانی ولیّ اللّه الأعظم ، حضرت مهدی (عج) ، توانمند فرما! و آخر دعوانا أن الحمد للّه ربّ العالمین ، و صلّی الله علی سیّدنا و نبیّنا محمّد وآله الطاهرین. محمّد محمّدی ری شهری ۳۱ خرداد ۱۳۷۹ ۱۷ ربیع اوّل ۱۴۲۱

.

. .

بخش یکم : تبار امام علی

اشاره

بخش یکم : تبار امام علیفصل یکم : ولادتفصل دوم : پرورشفصل سوم : ازدواجفصل چهارم : فرزندان

.

الفصل الأوّل : الولادة۱ / ۱النَّسَبُإنّ اُرومة الناس دلیل علی شخصیّتهم وفکرهم وثقافتهم . فاُولو النزاهة والصلاح والعقل والحکمة ینحدرون ـ فی الغالب ـ من اُسَر کریمة طیّبة مهذّبة ، وذوو السوء والقبح والشرّ غالبا هم ممّن نشأ فی أحضان غیر سلیمة ، وانحدر من اُصول لئیمة . ویتجلّی القسم الأوّل فی الأنبیاء ـ الذین هم عِلْیة وجوه التاریخ ، وقمم الشرف والکرامة والعزّة ـ ومَنْ تفرّع من دوحاتهم ، ورسخت جذوره فی بیوتاتهم الرفیعة . وقد کانت لأمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السلام جذور ضاربة فی سلالة طاهرة کریمة هی سلالة إبراهیم علیه السلام ، فهو کرسول اللّه صلی الله علیه و آله فی ذلک . وإبراهیم علیه السلام هو بطل التوحید ، الراغب إلی اللّه ، المغرم بحبّه ، وهو الواضع سنّة الحجّ ؛ رمز العبودیة ومقارعة الشرک . وهکذا فالحدیث عن جُدود النبیّ صلی الله علیه و آله حدیث عن جدود علیّ علیه السلام ، والکلام عن سلالته صلی الله علیه و آله هو بعینه الکلام عن سلالة أخیه ووصیّه علیه السلام ، قال صلی الله علیه و آله فی أسلافه : «إنَّ اللّهَ اصطَفی مِن وُلدِ إبراهیمَ إسماعیلَ ، وَاصطَفی مِن وُلدِ إسماعیلَ بَنی کِنانَةَ ، وَاصطَفی مِن بَنی کِنانَةَ قُرَیشا ، وَاصطَفی مِن قُرَیشٍ بَنی هاشِمٍ ، وَاصطَفانی مِن بَنی هاشِمٍ» . ⁽¹⁾وهکذا فبنو هاشم هم صفوة اختیرت من بین صفوة الاُسر ، ورسول اللّه صلی الله علیه و آله وعلیّ علیه السلام هما صفوة هذه الصفوة ، قال الإمام علیه السلام واصفا سلالة النبیّ صلی الله علیه و آله : «اُسرَتُهُ خَیرُ الاُسَرِ ، وشَجَرَتُهُ خَیرُ الشَّجَرِ ؛ نَبَتَت فی حَرَمٍ ، وبَسَقَت فی کَرَمٍ ، لَها فُروعٌ طِوالٌ ، وثَمَرٌ لا یُنالُ» . ⁽²⁾وهذا الثناء ـ بحقّ ـ هو ثناء علی سلالته علیه السلام أیضا ، حیث قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : «أنَا وعَلِیٌّ مِن شَجَرَةٍ واحِدَةٍ» . ⁽³⁾وقال : «لَحمُهُ لَحمی ، ودَمُهُ دَمی» . ⁽⁴⁾وعلی هذا یکون بیت رسول اللّه صلی الله علیه و آله وبیت علیّ علیه السلام هو بیت النبوّة ، واُرومتهما اُرومة النور والکرامة ، وهما المصطفیان من نسل إبراهیم وبنی هاشم ، مع خصائص ومزایا سامقة؛ کالطهارة، والفصاحة ، والسماحة ، والشجاعة ، والذکاء ، والحیاء ، والعفّة ، والحلم ، والصبر وأمثالها ۵ . ناهیک عن منزلتهما المرموقة العلیّة بین قبائل العرب بأجمعها .

.

فصل یکم : ولادت

۱ / ۱ نَسَب

فصل یکم : ولادت۱ / ۱نَسَبتبار مردمان ، نشان دهنده چگونگی شخصیت ، اندیشه و فرهنگ آنان است . انسان های وارسته ، نیک اندیش و فرزانه ، غالبا ریشه در خاندان های فرهیخته ، ارجمند و تربیت یافته دارند ، و بدکردارانِ زشت خو ، از دامن های ناسالم برمی آیند و ریشه در تبارهای بدسِگال دارند . پیامبران ـ که برترین چهره های تاریخ اند و قلّه های افراشته شرف و کرامت و ارجمندی ـ مظهر فرزانگی و پرورش در خاندان های فرهیخته به شمار می آیند ، و چنین اند چهره هایی که از آن خاندان ها بر می آیند و ریشه در خانه های والایِ رسولان دارند . امیر مؤمنان علی علیه السلام نیز ، چونان پیامبر خدا ، ریشه در تبار پاک و دودمان ارجمند ابراهیم علیه السلام (قهرمان توحید ، دلداده وارسته خداوند ، بنیان گذار آیین حج ، و نمادِ یکتاپرستی و شرک ستیزی) دارد . بدین سان ، سخن گفتن از نیای پیامبر خدا ، سخن گفتن از نیای مولاست و بازگویی چگونگی تبار پیامبر خدا ، وا گویی چگونگی تبار علی علیه السلام . پیامبر صلی الله علیه و آله ، درباره نیاکان خود فرمود : خداوند از فرزندان ابراهیم، اسماعیل را برگزید واز پسران اسماعیل، بنی کنانه را و از بنی کنانه ، قریش را و از قریش ، بنی هاشم را و از بنی هاشم ، مرا. بدین سان ، بنی هاشم ، زبده خاندان هاست و پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام ، برگزیده این خاندان اند . چنین است که مولا در توصیف تبار پیامبر خدا می فرماید : خاندانش بهترین خاندان و ریشه اش بهترین ریشه است. در حرم رویید و در کَرَم بالید. شاخه هایش بلند است و میوه هایش دور از دسترس. به واقع ، این ستایش ، ستایش تبار مولا نیز هست ؛ چه ، پیامبر خدا فرمود : من و علی از یک ریشه ایم. ⁽¹⁾و فرمود : گوشت او گوشت من است و خون او خون من. ⁽²⁾بدین سان، خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله وعلی علیه السلام ، خاندان نبوّت است و تبار آن بزرگواران ، تبار نور است و کرامت آنها ، دو برگزیده از نسل ابراهیم و بنی هاشم اند ، با ویژگی هایی چون طهارت ، فصاحت ، سماحت ، شجاعت ، ذکاوت ، حیا ، عفّت ، بردباری ، شکیبایی ، ۳ که در میان قبیله های عرب ، ممتازند و از جایگاهی بس بلند ، برخوردار .

.

۹۹۷۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :المناقب لابن المغازلی عن مُصعب بن عبد اللّه :هُوَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبِ بنِ عَبدِ المُطَّلِبِ ابنِ هاشِمِ بنِ عَبدِ مَنافِ بنِ قُصَیِّ بنِ کِلابِ بنِ مُرَّةَ بنِ کَعبِ بنِ لُؤَیِّ بنِ غالِبِ بنِ فِهرِبنِ مالِکِ بنِ النَّضرِ بنِ کِنانَةَ بنِ خُزَیمَةَ بنِ مُدرِکَةَ بنِ إلیاسَ بنِ مُضَرَ بنِ نِزارِ بنِ مَعَدِّ بنِ عَدنانَ . وَاسمُ أبی طالِبٍ عَبدُ مَنافٍ . ⁽¹⁾.

۹۹۷۴.امام باقر علیه السلام :المناقب ، ابن مغازلیـ به نقل از مصعب بن عبد اللّه ـ: او ، علی پسر ابوطالب ، پسر عبد المطّلب ، پسر هاشم ، پسر عبد مناف ، پسر قُصَی ، پسر کلاب ، پسر مُرّه ، پسر کعب ، پسر لُؤَی ، پسر غالب ، پسر فِهر ، پسر مالک ، پسر نضر ، پسر کنانه ، پسر خُزیمه ، پسر مُدرکه ، پسر الیاس ، پسر مُضَر ، پسر نزار ، پسر مَعْد ، پسر عدنان است ؛ و نام ابوطالب ، عبد مناف است . .

۹۹۷۳.امام علی علیه السلام ( ـ در نامه خود به معاویه ـ ) شرح نهج البلاغة :هُوَ أبُو الحَسَنِ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبِ ـ وَاسمُهُ عَبدُ مَنافٍ ـ ابنِ عَبدِ المُطَّلِبِ ـ وَاسمُهُ شَیبَةُ ـ ابنِ هاشِمِ ـ وَاسمُهُ عَمرٌو ـ ابنِ عَبدِ مَنافِ بنِ قُصَیٍّ . ⁽¹⁾۹۹۷۵.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کَلامٍ لَهُ عَلی مِنبَرِ البَصرَةِ ـ: اِسمُ أبی : عَبدُ مَنافٍ ، فَغَلَبَتِ الکُنیَةُ عَلَی الاِسمِ ، وإنَّ اسمَ عَبدِ المُطَّلِبِ : عامِرٌ ، فَغَلَبَ اللَّقَبُ عَلَی الاِسمِ ، وَاسمُ هاشِمٍ : عَمرٌو ، فَغَلَبَ اللَّقَبُ عَلَی الاِسمِ ، وَاسمُ عَبدِ مَنافٍ : المُغیرَةُ ، فَغَلَبَ اللَّقَبُ عَلَی الاِسمِ ، وإنَّ اسمَ قُصَیٍّ : زَیدٌ ، فَسَمَّتهُ العَرَبُ مُجَمِّعا ؛ لِجَمعِهِ إیّاها مِنَ البَلَدِ الأَقصی إلی مَکَّةَ ، فَغَلَبَ اللَّقَبُ عَلَی الاِسمِ . ⁽²⁾۹۹۷۴.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :خُلِقتُ أنَا وعَلیٌّ مِن نورٍ واحِدٍ ... فَلَم یَزَل یَنقُلُنَا اللّهُ عزّ وجلّ مِن أصلابٍ طاهِرَةٍ إلی أرحامٍ طاهِرَةٍ حَتَّی انتَهی بِنا إلی عَبدِ المُطَّلِبِ . ⁽³⁾راجع : ج ۸ ص ۳۴ (الخلقة) .

۱ / ۲الأَبُعبد مناف بن عبد المطّلب ، المشهور بأبی طالب ، أحد العشرة من أولاد عبد المطّلب ⁽⁴⁾. وکان عبد المطّلب الوجه المتألِّق فی قریش ، وله منزلته السامقة فی أوساطها . ثمّ جاء بعده ولده أبو طالب فورث تلک المکانة الاجتماعیّة العلیّة . ⁽⁵⁾وکانت اُسرة أبی طالب أوّل الاُسر التی اجتمع فیها زوجان هاشمیّان . ⁽⁶⁾تولّی أبو طالب رعایة النبیّ صلی الله علیه و آله الذی فقد أبو یه فی طفولته ، ثمّ فقد جدّه ⁽⁷⁾. ولمّا بُعث أمین قریش صلی الله علیه و آله لم یدّخر أبو طالب وسعا فی دعمه ومؤازرته علی ما هو بسبیله فی مسیرته الجهادیة الشاقّة . وآمن به أرسخ الإیمان ⁽⁸⁾، وأصحر بذلک فی شِعره ⁽⁹⁾. وکانت منزلته الاجتماعیّة السامیة بین قریش وأهل مکّة ، ودعمه السخیّ لرسول اللّه صلی الله علیه و آله ، حائلَین أصلیّین دون وصول الأذی إلیه صلی الله علیه و آله من قریش . ⁽¹⁰⁾رافقه فی حصار الشِّعب ، وتحمّل مصائب المقاطعة الاقتصادیّة علی کبر سنّه ، ولم یتنازل عن معاضدته ومواساته . ⁽¹¹⁾وکان له حقّ عظیم علی الإسلام والمسلمین فی غربة الدین یومئذٍ . وبعد خروجه من الشعب فارق الحیاة حمیدا . ففقد النبیّ صلی الله علیه و آله بوفاته ووفاة خدیجة علیهما السلام عضدَین وفیّین مضحّیین.واشتدّ أذی قریش وتعذیبها للمؤمنین عقب ذلک. ⁽¹²⁾

.

۱ / ۲ پدر

۹۹۶۹.امام صادق علیه السلام :شرح نهج البلاغة:ـ که نام او عبدمناف است ـاو ابوالحسن علی ، پسر ابوطالب ، پسر عبدالمطّلب ـ که نام او شیبه است ـ ، پسر هاشم ـ که نام او عمرو است ـ ، پسر عبد مناف ، پسر قُصَی است .۹۹۶۸.امام زین العابدین علیه السلام :امام علی علیه السلامـ از سخنانش بر منبر بصره ـ: نام پدرم عبدمناف بود ، پس کنیه بر نام ، غلبه پیدا کرد ، و نام عبد المطّلب ، عامر بود ، پس لقب بر نام ، غلبه پیدا کرد ، و نام هاشم ، عمرو بود ، پس لقب بر نام ، غلبه پیدا کرد ، و نام عبدمناف ، مغیره بود ، پس لقب بر نام، غلبه پیدا کرد، ونام قصی، زیدبود، پس اَعرابْ او را «مجمّع» نامیدند؛ زیرا او آنها را از جاهای دور در مکّه جمع کرد . پس لقب بر نام ، غلبه پیدا کرد .۹۹۷۲.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من و علی از یک نور آفریده شدیم . . . پس پیوسته خدای عز و جل ما را از صُلب های پاک به رَحِم های پاک انتقال داد تا ما را به عبد المطّلب رسانْد .ر . ک : ج ۸ ص ۳۵ (آفرینش) .

۱ / ۲پدرعبد مناف بن عبد المطّلب ، مشهور به ابوطالب ، یکی از ده فرزند عبدالمطّلب است . عبد المطّلب ، چهره برجسته قریش است . او در میان قریش از جایگاهی والا و منزلتی عظیم برخوردار بود . ابوطالب ، پس از پدر ، این جایگاه والا و مکانت ارجمند اجتماعی را از آنِ خود ساخت . خانواده ابوطالب ، نخستین خانواده ای است که در آن، هردو زوج ، هاشمی هستند . ابوطالب ، سرپرستی پیامبر صلی الله علیه و آله را ـ که در خردسالی پدر و مادر و سپس جدّش را از دست داده بود ـ ، برعهده گرفت و چون امین قریش به رسالت مبعوث گشت ، ابوطالب با تمام توان از آن بزرگوار ، حمایت کرد و در این راه دشوار از هیچ کوششی دریغ نورزید . ابوطالب به رسالت پیامبر خدا ، باوری استوار داشت و این باور را در اشعارش نشان می داد . جایگاه بلند اجتماعی ابوطالب در میان قریش و مردم مکّه ، و حمایت بی دریغ او از پیامبر خدا ، مانع اصلی آزار رساندن قریش به آن بزرگوار بود . در محاصره شعب ابوطالب ، آن بزرگوار ، همراه پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان بود و دشواری های محاصره اقتصادی را در کهن سالی به جان خرید و از حمایت پیامبر خدا تن نزد . ابوطالب ، حقّی بس بزرگ بر اسلام و مسلمانان در آن روزگار غربت دین دارد . آن بزرگوار ، پس از خروج از شِعب ابوطالب ، زندگی را بدرود گفت . با مرگ او و خدیجه علیها السلام ، پیامبر خدا ، دو تن از حامیان استوار ، صدیق و فداکارش را از دست داد و پس از آن ، شکنجه و آزار مؤمنان به دست قریش ، فزونی یافت .

.

. .

. .

۹۹۶۷.بحار الأنوار ( ـ به نقل از زید بن اَرقم ـ ) کمال الدین عن الأصبغ بن نباتة :سَـمِعتُ أمیرَ المُؤمِنینَ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ یَقولُ : وَاللّهِ ما عَبَدَ أبی ولا جَدّی عَبدُ المُطَّلِبِ ولا هاشِمٌ ولا عَبدُ مَنافٍ صَنَماً قَطُّ ! قیلَ لَهُ : فَما کانوا یَعبُدونَ ؟ قالَ : کانوا یُصَلّونَ إلَی البَیتِ عَلی دینِ إبراهیمَ علیه السلام ، مُتَمَسِّکینَ بِهِ . ⁽¹⁾۹۹۶۶.امام علی علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ أبا طالِبٍ أظهَرَ الکُفرَ وأسَرَّ الإِیمانَ . فَلَمّا حَضَرَتهُ الوَفاةُ أوحَی اللّهُ ـ عزّ وجلّ ـ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : اُخرُج مِنها ؛ فَلَیسَ لَکَ بِها ناصِرٌ . فَهاجَرَ إلَی المَدینَةِ . ⁽²⁾۹۹۶۵.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :کانَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام یُعجِبُهُ أن یُروی شِعرُ أبی طالِبٍ وأن یُدَوَّنَ ، وقالَ : تَعَلَّموهُ وعَلِّموهُ أولادَکُم ؛ فَإِنَّهُ کانَ عَلی دینِ اللّهِ ، وفیهِ عِلمٌ کَثیرٌ . ⁽³⁾۹۹۶۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغة :مَن قَرَأَ عُلومَ السِّیَرِ عَرَفَ أنَّ الإِسلامَ لَولا أبو طالِبٍ لَم یَکُن شَیئا مَذکورا . ⁽⁴⁾۹۹۶۷.بحار الأنوار عن زیدِ بنِ أرقم :إیمان أبیطالب عن علیّ بن محمّد الصوفی العلوی العمری :أنشَدَنی أبو عَبدِ اللّهِ بنُ منعیة الهاشِمِیُّ ⁽⁵⁾ـ مُعَلِّمی بِالبَصرَةِ ـ لِأَبی طالِبٍ :

لَقَد أکرَمَ اللّهُ النَّبِیَّ مُحَمَّدا

فَأَکرَمُ خَلقِ اللّهِ فِی النّاسِ أحمَدُ وشَقَّ لَهُ مِنِ اسمِهِ لِیُجِلَّهُ

فَذُو العَرشِ مَحمودٌ وهذا مُحَمَّدٌ ⁽⁶⁾.

۹۹۶۶.عنه علیه السلام :کمال الدینـ به نقل از اصبغ بن نباته ـ: شنیدم امیرمؤمنان ـ که درودهای خداوند بر او باد ـ می فرماید : «به خدا سوگند ، نه پدرم و نه جدّم عبد المطّلب ، و نه هاشم و نه عبدمناف ، هرگز بتی را نپرستیدند» .

به ایشان گفته شد: پس چه می پرستیدند؟

فرمود : «به سوی کعبه و بر دین ابراهیم ، نماز می گزاردند و چنگ زننده به آن بودند» .۹۹۶۵.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :امام صادق علیه السلام :ابوطالب ، اظهار کفر می کرد و در نهان ، ایمان داشت . پس چون وفاتش در رسید ، خدای عز و جل به پیامبر صلی الله علیه و آله وحی کرد: «از مکّه خارج شو که در آن جا یاوری نداری» . پس به مدینه هجرت کرد .۹۹۶۴.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :امام صادق علیه السلام :امیرمؤمنان ، خوش می داشت که شعر ابوطالب خوانده شود و جمع آوری گردد و فرمود: «آن را یاد بگیرید و به فرزندانتان بیاموزید ، که او بر دین خدا بود و در شعرش دانشی است فراوان» .۹۹۶۳.امام علی علیه السلام :شرح نهج البلاغه :هرکس علوم سیره را خوانده باشد ، می داند که اگر ابوطالب نبود ، هیچ نامی از اسلام نبود.۹۹۶۲.امام علی علیه السلام :إیمان أبی طالبـ به نقل از علی بن محمّد صوفی علوی عُمَری ـ: ابو عبد اللّه پسر منعیه ⁽¹⁾هاشمی (آموزگارم در بصره)، شعری را از ابوطالب برایم خواند:

بی گمان ، خداوند ، محمّد پیامبر را گرامی داشت

پس گرامی ترینِ خلق خدا در میان مردم ، احمد است. و نامش را از نام خود مشتق کرد تا بزرگش بدارد

پس [خدای] صاحب عرش، محمود و این ، محمّد است . .

۹۹۶۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :إیمان أبی طالب عن ضوء بن صلصال :کُنتُ أنصُرُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله مَعَ أبی طالِبٍ قَبلَ إسلامی ، فَإِنّی یَوما لَجالِسٌ بِالقُربِ مِن مَنزِلِ أبی طالِبٍ فی شِدَّةِ القَیظِ ، إذ خَرَجَ أبو طالِبٍ إلَیَّ شَبیها بِالمَلهوفِ ، فَقالَ لی : یا أبَا الغَضَنفَرِ ، هَل رَأَیتَ هذَینِ الغُلامَینِ ؟ ـ یَعنِی النَّبِیَّ وعَلِیّا صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِما ـ فَقُلتُ : ما رَأَیتُهُما مُذ جَلَستُ ، فَقالَ : قُم بِنا فِی الطَّلَبِ لَهُما ؛ فَلَستُ آمَنُ قُرَیشا أن تَکونَ اغتالَتهُما .

قالَ : فَمَضَینا حَتّی خَرَجنا مِن أبیاتِ مَکَّةَ ، ثُمَّ صِرنا إلی جَبَلٍ مِن جِبالِها فَاستَرقَیناهُ إلی قُلَّتِهِ ، فَإِذَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وعَلِیٌّ علیه السلام عَن یَمینِهِ وهُما قائِمانِ بِإِزاءِ عَینِ الشَّمسِ یَرکَعانِ ویَسجُدانِ . قالَ : فَقالَ أبو طالِبٍ لِجَعفَرٍ ابنِهِ : صَلِّ جَناحَ ابنِ عَمِّکَ ، فَقامَ إلی جَنبِ عَلِیٍّ ، فَأَحَسَّ بِهِمَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَتَقَدَّمَهُما ، وأقبَلوا عَلی أمرِهِم حَتّی فَرَغوا مِمّا کانوا فیهِ ، ثُمَّ أقبَلوا نَحوَنا ، فَرَأَیتُ السُّرورَ یَتَرَدَّدُ فی وَجهِ أبی طالِبٍ ، ثُمَّ انبَعَثَ یَقولُ :

إنَّ عَلِیّا وجَعفَراً ثِقَتی

عِندَ مُلِمِّ الزَّمانِ وَالنُّوَبِ لا تَخذُلا وَانصُرَا ابنَ عَمِّکُما

أخی لِاُمّی مِن بَینِهِم وأبی وَاللّهِ لا أخذُلُ النَّبِیَّ ولا

یَخذُلُهُ مِن بَنِیَّ ذو حَسَبٍ ⁽¹⁾.

۹۹۶۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :إیمان أبی طالبـ به نقل از ضوء بن صلصال ـ: من پیش از اسلام آوردنم ، همراه ابوطالب ، پیامبر صلی الله علیه و آله را یاری می دادم . روزی در شدّت گرما ، نزدیک خانه ابو طالب نشسته بودم که ابو طالب ، همچون مصیبت زدگان به سوی من آمد و گفت : ای ابوغضنفر! آیا این دو جوان (یعنی پیامبر و علی علیهما السلام ) را دیده ای ؟

گفتم: در این مدّت که نشسته ام ، آن دو را ندیده ام .

گفت: با ما به جستجوی آنان برخیز که من از قریش در کشتن آن دو ایمن نیستم .

رفتیم تا از خانه های مکّه دور شدیم . سپس به سوی کوهی از کوه های مکّه رو کردیم و تا قلّه اش بالا رفتیم که ناگهان ، پیامبر صلی الله علیه و آله را دیدیم و علی علیه السلام را که در سمت راستش بود و روبه روی «عین الشمس» ایستاده بودند و رکوع و سجود می کردند .

ابوطالب به پسرش جعفر گفت: به پسر عمویت متّصل شو .

پس او در کنار علی علیه السلام ایستاد . پیامبر صلی الله علیه و آله ، متوجّه آن دو شد و جلوتر آمد و به کار خود پرداختند تا از آن فارغ شدند . سپس به ما رو کردند و من شادمانی را در چهره ابوطالب دیدم . پس برخاست و می گفت:

بی گمان ، علی و جعفر ، نقطه اتّکای من اند

در سختی های زمانه و پیشامدها . وا مگذارید و پسرِ عمویتان را یاری دهید

که او ⁽¹⁾از میان آنان ، برادرِ تنی من است . به خدا سوگند ، نه من پیامبر صلی الله علیه و آله را وا می گذارم و نه

هیچ یک از پسران شرافتمندم [ چنین می کنند] . .

۹۹۵۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الفصول المختارةـ فی ذِکرِ ما جَری فی شِعبِ أبی طالِبٍ ـ: لَمّا نامَتِ العُیونُ ، جاءَ أبو طالِبٍ ومَعَهُ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام فَأَقامَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله وأضجَعَ أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام مَکانَهُ ، فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : یا أبَتاهُ ، إنّی مَقتولٌ ، فَقالَ أبو طالِبٍ :

اِصبِرَن یا بُنَیَّ فَالصَّبرُ أحجی

کُلُّ حَیٍّ مَصیرُهُ لِشَعوبَ قَد بَذَلناکَ وَالبَلاءُ شَدیدٌ

لِفِداءِ النَّجیبِ وَابنِ النَّجیبِ لِفِداءِ الأَغَرِّ ذِی الحَسَبِ الثّا

قِبِ وَالباعِ وَالفَناءِ الرَّحیبِ إن تُصِبکَ المَنونُ فَالنَّبلُ یُبری

فَمُصیبٌ مِنها وغَیرُ مُصیبٍ کُلُّ حَیٍّ وإن تَمَلّی بِعَیشٍ

آخِذٌ مِن سِهامِها بِنَصیبٍ

قال : فقال أمیر المؤمنین علیه السلام :

أ تَأمُرُنی بِالصَّبرِ فی نَصرِ أحمَدَ

ووَاللّهِ ما قُلتُ الَّذی قُلتُ جازِعاً ولکِنَّنی أحبَبتُ إظهارَ نُصرَتی

وتَعلَمُ أنّی لَم أزَل لَکَ طائِعاً وسَعیی لِوَجهِ اللّهِ فی نَصرِ أحمَدَ

نَبِیِّ الهُدَی المَحمودِ طِفلاً ویافِعاً ⁽¹⁾۹۹۵۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الکافی عن إسحاق بن جعفر عن الإمام الصادق علیه السلام :قیلَ لَهُ : إِنَّهُم یَزعُمونَ أنَّ أبا طالِبٍ کانَ کافِرا ؟ فَقالَ : کَذَبوا ، کَیفَ یَکونُ کافِراً وهُوَ یَقولُ :

أ لَم تَعلَموا أنّا وَجَدنا مُحَمَّدا

نَبِیّا کَموسی خُطَّ فی أوَّلِ الکُتبِ

وفی حَدیثٍ آخَرَ : کَیفَ یَکونُ أبو طالِبٍ کافِرا وهُوَ یَقولُ :

لَقَد عَلِموا أنَّ ابنَنا لا مُکَذَّبٌ

لَدَینا ولا یَعبَأُ بِقِیلِ الأَباطِلِ وأبیَضُ یُستَسقَی الغَمامُ بِوَجهِهِ

ثِمالُ الیَتامی عِصمَةٌ لِلأَرامِلِ ⁽²⁾.

۹۹۶۳.عنه علیه السلام :الفصول المختارةـ در ذکر آنچه در شعب ابوطالب گذشت ـ: وقتی مردم خوابیدند ، ابوطالب ، به همراه امیر مؤمنان آمد ، پس پیامبر خدا را بلند کرد و امیر مؤمنان را در جایش خوابانْد . امیر مؤمنان گفت: «ای پدر! من کشته می شوم» . ابوطالب گفت:

پسرکم صبر کن که صبر ، سزاوارتر است

هر زنده ای سرانجامش مرگ است . ما تو را در شدّت بلا بذل کردیم

به فدای این نجیب زاده نجیب . به فدای سرور شریف والا

و گشاده دست و بخشنده . اگر مرگ در رسید ، پس تیر به تو رسیده است

که برخی [ از تیرها] اصابت می کند و برخی نه . هر زنده ای گر چه دیر بِزیَد

سهمی از تیرهای مرگ می گیرد .

پس امیرمؤمنان فرمود :

«آیا مرا به شکیبایی در یاری احمد فرمان می دهی؟!

و به خدا سوگند ، آنچه گفتم ، از روی بی تابی نگفتم ؛ بلکه دوست داشتم یاری ام را آشکار کنم

و بدانی که من ، همواره فرمانبردار تو بوده ام و کوششم در یاری احمد ، برای خداست

پیامبرِ هدایت وستوده شده در کودکی وبزرگی».۹۹۶۲.الإمامُ علیٌّ علیه السلام عن رسولُ اللّه ِ صلی ال ( ـ فی حدیثِ عِیادَتِهِ مَع أصحابِهِ لِعبدِ اللّه ِ ) الکافیـ به نقل از اسحاق بن جعفر ـ: به ایشان (امام صادق علیه السلام ) گفته شد : آنان ادّعا می کنند که ابوطالب ، کافر بود .

فرمود: «دروغ می گویند . چگونه کافر باشد و حال آن که می گوید:

آیا نمی دانید که ما محمّد را پیامبری یافتیم

همچون موسی که [ نامش] در اوّلین کتاب ، نگاشته شده است»؟!

و در حدیثی دیگر آمده که فرمود : «چگونه ابوطالبْ کافر باشد و حال آن که می گوید:

بی گمان دانستند که فرزند ما دروغگو نیست

نزد ما و توجّهی به گفته های یاوه نمی شود . روسپیدی که با روی او از ابر سپید ، باران می طلبند

فریادرس یتیمان ، نگاهدار بیوگان»؟! .

۹۹۶۱.عنه صلی الله علیه و آله :إیمان أبی طالب عن الحسن بن جمهور العمی یرفعه :قیلَ لِتَأَبَّطَ شَرّا الشّاعِرِ ـ وَاسمُهُ ثابِتُ بنُ جابِرٍ ـ : مَن سَیِّدُ العَرَبِ ؟ فَقالَ : اُخبِرُکُم : سَیِّدُ العَرَبِ أبو طالِبِ بنُ عَبدِ المُطَّلِبِ . وقیلَ لِلأَحنَفِ بنِ قَیسٍ التَّمیمِیِّ ⁽¹⁾: مِن أینَ اقتَبَستَ هذِهِ الحِکَمَ ، وتَعَلَّمتَ هذَا الحِلمَ ؟ قالَ : مِن حَکیمِ عَصرِهِ وحَلیمِ دَهرِهِ ؛ قَیسِ بنِ عاصِمٍ المِنقَرِیِّ ۲ . ولَقَد قیلَ لِقَیسٍ : حِلمَ مَن رَأَیتَ فَتَحَلَّمتَ ؟ وعِلمَ مَن رَوَیتَ فَتَعَلَّمتَ ؟ فَقالَ : مِنَ الحَلیمِ الَّذی لَم تُحَلَّ قَطُّ حَبوَتُهُ ، وَالحَکیمِ الَّذی لَم تَنفَد قَطُّ حِکمَتُهُ ؛ أکثَمَ بنِ صَیفِیٍّ التَّمیمِیِّ ⁽²⁾. ولَقَد قیلَ لِأَکثَمَ : مِمَّن تَعَلَّمتَ الحِکَمَ وَالرِّئاسَةَ وَالحِلمَ وَالسِّیاسَةَ ؟ فَقالَ : مِن حَلیفِ الحِلمِ وَالأَدَبِ ، سَیِّدِ العَجَمِ وَالعَرَبِ ؛ أبی طالِبِ بنِ عَبدِ المُطَّلِبِ . ⁽³⁾.

۹۹۶۰.عنه صلی الله علیه و آله :إیمان أبی طالبـ به نقل از حسن بن جمهور عمی که حدیث را به پیشینیان نسبت می دهد ـ:به ثابت بن جابر ـ که شاعر و مشهور به «تأبّط شرّا» بود ـ ، گفته شد: سرور عرب کیست؟

گفت: آگاهتان می کنم . سرور عرب ، ابوطالب پسر عبد المطّلب است .

و به احنف بن قیس تمیمی ⁽¹⁾گفته شد: این حکمت ها را از کجا برگرفته ای ؟ و این بردباری را از کجا آموخته ای ؟ گفت: از حکیم عصرش و حلیم روزگارش ، قیس بن عاصم منقری . ۲

و به قیس گفته شد: بردباری چه کس را دیدی که این گونه بردباری ورزیدی؟ و دانش چه کسی را حمل کردی که چنین دانا شدی؟

گفت: از بردباری که هیچ گاه قرار از کف نداده ، و حکیمی که حکمتش پایان نگرفته است ، اَکثَم بن صیفی تمیمی . ⁽²⁾

و به اَکثَم گفته شد: از چه کس حکمت و ریاست و بردباری و سیاست را فرا گرفتی؟

گفت: از هم پیمان حلم و ادب ، سرور عجم و عرب ، ابوطالب ، پسر عبدالمطّلب . .

راجع : بحار الأنوار : ج ۳۵ ص ۶۸ ، نسبه وأحوال والدیه . إیمان أبی طالب لفخار بن معدّ. الغدیر : ج ۷ ص ۴۴۵ ـ ۵۵۰ .

۱ / ۳الاُمُّفاطمة بنت أسد ، وکانت امرأة لبیبة ، صلبة العقیدة ، فتیّة القلب ، بَرّة ، مبجَّلة . احتضنت النبیّ صلی الله علیه و آله فی طفولته ⁽¹⁾، فکان یحبّها حبّا شدیدا ، حتی قال فیها : «کانَت اُمّی بَعدَ اُمِّی الَّتی وَلَدَتنی» . ⁽²⁾وکان یُثنی علی حنانها وشفقتها علیه قائلاً : «إنَّهُ لَم یَکُن أحَدٌ بَعدَ أبی طالِبٍ أبَرَّ بی مِنها» . ⁽³⁾وکانت أوّل امرأة بایعت النبیّ صلی الله علیه و آله ⁽⁴⁾. وهاجرت إلی المدینة مع علیّ وفاطمة علیهما السلام مشیا علی الأقدام . ولمّا توفّیت هذه المرأة العظیمة کفّنها رسول اللّه صلی الله علیه و آله بقمیصه ⁽⁵⁾، وشارک فی تشییعها ، وصلّی علیها ، ثمّ وضعها فی قبرها بعدما اضطجع فیه . ⁽⁶⁾وکان علیّ علیه السلام رابع ولدٍ لهذین الوجهین المتألِّقین فی التاریخ الإسلامی ، إذ زیّن حیاتهما بهاءً وسناءً بعد طالب وعقیل وجعفر . ⁽⁷⁾

.

۱ / ۳ مادر

۱ / ۳مادرفاطمه بنت اسد ، بانویی خردمند ، استوارْ گام ، بُرنا دل و ارجمند بود . او پیامبر خدا را در کودکی در دامان پُرمهرش پرورش داد. پیامبر صلی الله علیه و آله به او علاقه ای شگرف داشت، بدان گونه که درباره وی می فرمود: «پس از مادرم که مرا بزاد، او مادرم بود» . پیامبر خدا ، مهربانی و شفقت آن بانوی ارجمند را درباره خودش می ستود و می فرمود: «پس از ابوطالب ، هیچ کس با من مهربان تر از او نبود» . فاطمه بنت اسد ، اوّلین زنی است که با پیامبر صلی الله علیه و آله بیعت کرد و همراه علی و فاطمه علیهما السلام ، پیاده به مدینه هجرت کرده است . چون این بانوی بزرگوار ، زندگی را بدرود گفت ، پیامبر خدا ، او را در لباس شخصی خود کفن کرد و در تشییع جنازه وی شرکت جُست ، بر او نماز خواند و پیش از آن که در قبرش بگذارد ، در قبر او خوابید . علی علیه السلام ، چهارمین پسر این دو چهره منوّر تاریخ اسلام ، ابو طالب و فاطمه بنت اسد است که پس از طالب ، عقیل و جعفر ، زندگی آنها را شکوه و والایی بخشیده است .

.

۹۹۵۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فضائل الصحابة عن مصعب الزبیری :إنَّ اُمَّ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ فاطِمَةُ بِنتُ أسَدِ بنِ هاشِمِ بنِ عَبدِ مَنافِ بنِ قُصَیٍّ . وهِیَ أوَّلُ هاشِمِیَّةٍ وَلَدَت هاشِمِیّا . وهاجَرَت إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وماتَت ، وشَهِدَهَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله . ⁽¹⁾۹۹۵۷.عنه صلی الله علیه و آله :المناقب لابن شهر آشوب :خَطَبَ أبو طالِبٍ فی نِکاحِ فاطِمَةَ بِنتِ أسَدٍ : الحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ رَبِّ العَرشِ العَظیمِ ، وَالمَقامِ الکَریمِ ، وَالمَشعَرِ وَالحَطیمِ ، الَّذِی اصطَفانا أعلاما وسَدَنَةً ، وعُرَفاءَ وخُلَصاءَ ، وحَجَبَةً بَهالیلَ ⁽²⁾، أطهار[ا] مِنَ الخَنا ⁽³⁾وَالرَّیبِ ، وَالأَذی وَالعَیبِ ، وأقامَ لَنَا المَشاعِرَ ، وفَضَّلَنا عَلَی العَشائِرِ ، نُخَبَ آلِ إبراهیمَ وصَفوَتَهُ ، وزَرعَ إسماعیلَ ـ فی کَلامٍ لَهُ ـ .

ثُمَّ قالَ : وقَد تَزَوَّجتُ بِنتَ أسَدٍ ، وسُقتُ المَهرَ ، ونَفَّذتُ الأَمرَ ، فَاسأَلوهُ وَاشهَدوا . فَقالَ أسَدٌ : زَوَّجناکَ ورَضینابِکَ . ⁽⁴⁾.

۹۹۵۶.عنه صلی الله علیه و آله :فضائل الصحابةـ به نقل از مصعب زبیری ـ: مادر علی بن ابی طالب علیه السلام ، فاطمه ، دختر اسد ،پسر هاشم ، پسر عبدمناف ، پسر قصی است و او نخستین زن هاشمی است که فرزندی هاشمی بزاد . او به سوی پیامبر صلی الله علیه و آله هجرت کرد و چون درگذشت ، پیامبر صلی الله علیه و آله بر جنازه اش حاضر شد .۹۹۵۵.عنه صلی الله علیه و آله :المناقب ، ابن شهر آشوب :ابوطالب در ازدواج با فاطمه بنت اسد ، چنین خطبه خواند: سپاس ، ویژه پروردگار جهانیان است ؛ صاحب عرش بزرگ و مقام کریم و مشعر و حطیم ؛ کسی که ما را برای مِهتری قوم و خدمتکاری کعبه برگزید و ما را کارگزار قوم و خالص و حاجبان کامل [کعبه] به دور از بددهنی و تردید و آزار و عیب قرار داد و مشاعر را برای ما بر پا داشت و ما نخبگان خاندان ابراهیم و برگزیدگان آن و فرزندان اسماعیل را بر دیگر عشیره ها برتری بخشید .

سپس گفت: دختر اسد را به همسری برگزیدم و مهریه او را فرستادم و کار را به پایان بردم . پس ، از پدرش بپرسید و گواه باشید .

پس اسد گفت: فاطمه را به همسری ات درآوردیم و به تو رضایت دادیم . .

۹۹۵۴.عنه صلی الله علیه و آله :الکافی عن عبد اللّه بن مسکان عن الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ فاطِمَةَ بِنتَ أسَدٍ جاءَت إلی أبی طالِبٍ لِتُبَشِّرَهُ بِمَولِدِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ أبو طالِبٍ : اِصبِری سَبتا اُبَشِّرکِ بِمِثلِهِ إلَا النُّبُوَّةَ . وقالَ : السَّبتُ ثَلاثونَ سَنَةً ، وکانَ بَینَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وأمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ثَلاثونَ سَنَةً . ⁽¹⁾۹۹۵۳.عنه صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلام :لَمّا ماتَت فاطِمَةُ بِنتُ أسَدِ بنِ هاشِمٍ ، کَفَّنَهَا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی قَمیصِهِ ، وصَلّی عَلَیها ، وکَبَّرَ عَلَیها سَبعینَ تَکبیرَةً ، ونَزَلَ فی قَبرِها ؛ فَجَعَلَ یومی فی نَواحِی القَبرِ کَأَنَّهُ یُوَسِّعُهُ ویُسَوّی عَلَیها ، وخَرَجَ مِن قَبرِها وعَیناهُ تَذرِفانِ ، وحَثا ⁽²⁾فی قَبرِها .

فَلَمّا ذَهَبَ قالَ لَهُ عُمَرُ بنُ الخَطّابِ : یا رَسولَ اللّهِ ، رَأَیتُکَ فَعَلتَ عَلی هذِهِ المَرأَةِ شَیئا لَم تَفعَلهُ عَلی أحَدٍ ! فَقالَ : یا عُمَرُ ، إنَّ هذِهِ المَرأَةَ کانَت اُمّی [بَعدَ اُمِّی] ⁽³⁾الَّتی وَلَدَتنی ، إنَّ أبا طالِبٍ کانَ یَصنَعُ الصَّنیعَ ، وتَکونُ لَهُ المَأدُبَةُ ، وکانَ یَجمَعُنا عَلی طَعامِهِ ، فَکانَت هذِهِ المَرأَةُ تُفضِلُ مِنهُ کُلِّهُ نَصیبا ، فَأَعودُ فیهِ ، وإنَّ جِبریلَ علیه السلام أخبَرَنی عَن رَبّی عزّ وجلّ أ نَّها مِن أهلِ الجَنَّةِ ، وأخبَرَنی جِبریلُ علیه السلام أنَّ اللّهَ تَعالی أمَرَ سَبعینَ ألفا مِنَ المَلائِکَةِ یُصَلّونَ عَلَیها . ⁽⁴⁾۹۹۵۲.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ فاطِمَهَ بِنتَ أسَدٍ اُمَّ أمیرِ المُؤمِنینَ کانَت أوَّلَ امرَأَةٍ هاجَرَت إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله مِن مَکَّةَ إلَی المَدینَةِ عَلی قَدَمَیها . وکانَت مِن أبَرِّ النّاسِ بِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَسَمِعَت رَسولَ اللّهِ وهُوَ یَقولُ : إنَّ النّاسَ یُحشَرونَ یَومَ القِیامَةِ عُراةً کَما وُلِدوا ، فَقالَت : وا سَوأَتاه ! فَقالَ لَها رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : فَإِنّی أسأَلُ اللّهَ أن یَبعَثَکِ کاسِیَةً . وسَمِعَتهُ یَذکُرُ ضَغطَةَ القَبرِ ، فَقالَت : وَا ضَعفاه ! فَقالَ لَها رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : فَإِنّی أسأَلُ اللّهَ أن یَکفِیَکِ ذلِکَ .

وقالَت لِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَوما : إنّی اُریدُ أن اُعتِقَ جارِیَتی هذِهِ ، فَقالَ لَها : إن فَعَلتِ أعتَقَ اللّهُ بِکُلِّ عُضوٍ مِنها عُضوا مِنکِ مِنَ النّارِ .

فَلَمّا مَرِضَت أوصَت إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وأمَرَت أن یُعتِقَ خادِمَها ، وَاعتَقَلَ لِسانُها ، فَجَعَلَت تومی إلی رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله إیماءً ، فَقَبِلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وَصِیَّتَها .

فَبَینَما هُوَ ذاتَ یَومٍ قاعِدٌ إذ أتاهُ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام وهُوَ یَبکی ، فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : ما یُبکیکَ ؟ فَقالَ : ماتَت اُمّی فاطِمَةُ ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ : واُمّی وَاللّهِ ! وقامَ مُسرِعا حَتّی دَخَلَ ، فَنَظَرَ إلَیها وبَکی . ثُمَّ أمَرَ النِّساءَ أن یُغَسِّلنَها ، وقالَ صلی الله علیه و آله : إذا فَرَغتُنَّ فَلا تُحْدِثنَ شَیئا حَتّی تُعلِمنَنی ، فَلَمّا فَرَغنَ أعلَمنَهُ بِذلِکَ ، فَأَعطاهُنَّ أحَدَ قَمیصَیهِ الَّذی یَلی جَسَدَهُ وأمَرَهُنَّ أن یُکَفِّنَّها فیهِ ، وقالَ لِلمُسلِمینَ : إذا رَأَیتُمونی قَد فَعَلتُ شَیئا لَم أفعَلهُ قَبلَ ذلِکَ فَسَلونی : لِمَ فَعَلتُهُ ؟ فَلَمّا فَرَغنَ مِن غُسلِها وکَفنِها ، دَخَلَ صلی الله علیه و آله فَحَمَلَ جِنازَتَها عَلی عاتِقِهِ ، فَلَم یَزَل تَحتَ جِنازَتِها حَتّی أورَدَها قَبرَها ، ثُمَّ وَضَعَها ودَخَلَ القَبرَ فَاضطَجَعَ فیهِ ، ثُمَّ قامَ فَأَخَذَها عَلی یَدَیهِ حَتّی وَضَعَها فِی القَبرِ ، ثُمَّ انکَبَّ عَلَیها طَویلاً یُناجیها ... . ⁽⁵⁾.

۹۹۵۱.امام علی علیه السلام :الکافیـ به نقل از عبداللّه بن مسکان ـ: امام صادق علیه السلام فرمود : «فاطمه بنت اسد ، نزد ابو طالب آمد تا بشارت تولّد پیامبر صلی الله علیه و آله را به او بدهد . پس ابو طالب گفت: به مدّت یک سَبت صبر کن . من تو را به [ پسری ]مانند او بشارت می دهم ، جز آن که پیامبر نیست» .

و [ امام صادق] فرمود : «سبت ، سی سال است و میان پیامبر خدا و امیر مؤمنان ، سی سال فاصله بود» .۹۹۵۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :چون فاطمه دختر اسد بن هاشم درگذشت ، پیامبر خدا او را در پیراهن خود کفن کرد و بر او نماز گزارد و بر او هفتاد «تکبیر» گفت و در قبر او پایین رفت و به اطراف قبر اشاره می نمود ، گویی که آن را فراخ و بر او هموار می کرد و از قبرش بیرون آمد، در حالی که اشک از چشمانش روان بود ودر قبر او خاک ریخت.

پس چون [ از قبرستان بیرون] رفت ، عمر بن خطّاب به ایشان گفت: ای پیامبر خدا! دیدم کاری برای این زن کردی که برای هیچ کس نکردی .

فرمود: «ای عمر! این زن [پس از مادرم] که مرا بزاد ، مادر من بود . ابوطالب ، احسان می کرد و صاحب سفره بود و ما را بر خوراک و طعام ، گِرد می آورد . این زن ، همه سهمش را به من می بخشید و من ، سرِ سفره می نشستم و جبرئیل علیه السلام از سوی پروردگارم عز و جل به من خبر داد که او از اهل بهشت است ، و جبرئیل علیه السلام به من خبر داد که خدای متعال به هفتاد هزار فرشته فرمان داد تا بر او نماز بگزارند» .۹۹۴۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام صادق علیه السلام :بی گمان ، فاطمه بنت اسد ، مادر امیر مؤمنان ، نخستین زنی بود که با پای پیاده از مکّه به مدینه و به سوی پیامبر خدا هجرت کرد و از مهربان ترینِ مردمان به پیامبر صلی الله علیه و آله بود .

او از پیامبر خدا شنید که می گفت : «بی گمان ، مردم در روز قیامت ، لُختِ مادرزاد ، محشور می شوند» .

پس فاطمه بنت اسد گفت: وای از رسوایی!

سپس پیامبر خدا به او گفت: «من از خدا می خواهم که تو را پوشیده برانگیزد» .

و نیز شنید که پیامبر صلی الله علیه و آله از فشار قبر یاد می کند . پس گفت: وای از ناتوانی!

پس پیامبر خدا به او فرمود : «من از خدا می خواهم که از این (فشار قبر) ، کفایتت کند» .

و روزی فاطمه به پیامبر خدا گفت: می خواهم این کنیزم را آزاد کنم .

پس پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود : «اگر چنین کنی ، خداوند در برابر هر عضو او ، عضوی از تو را از آتش می رهانَد» .

پس چون بیمار شد ، پیامبر خدا را وصیّ خود قرار داد و از او خواست که خادمش را آزاد کند و زبانش بند آمد . پس با اشاره به پیامبر خدا وصیّت کرد و ایشان هم وصیّتش را پذیرفت .

روزی پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بود که امیر مؤمنان ، گریان نزدش آمد . پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود : «چه چیز گریانت کرده است؟» .

گفت: مادرم فاطمه درگذشت .

پیامبر خدا فرمود : «و نیز مادر من ، به خدا سوگند!» و شتابان برخاست و به درون خانه آمد . پس به او نگریست و گریست . سپس به زنان فرمان داد تا غسلش دهند و فرمود: «هنگامی که [از کار غسل ]فارغ شدید ، پیش از آگاه کردن من ، کاری نکنید» .

پس چون فارغ شدند ، به ایشان خبر دادند . پیامبر صلی الله علیه و آله ، پیراهن زیرینش را به آنان داد و فرمان داد که او را در آن کفن کنند و به مسلمانان گفت: «هرگاه دیدید من کاری کردم که پیش از این نکرده بودم ، از من بپرسید: چرا آن را کردی؟» .

پس چون زنان از غسل و کفن او فارغ شدند ، پیامبر صلی الله علیه و آله به درون آمد و جنازه او را بر دوش خود حمل کرد و پیوسته زیر جنازه اش بود تا بر سرِ قبرش آورد . سپس آن را بر زمین نهاد و به درون قبر رفت و در آن به پهلو خوابید . سپس برخاست و او را بر دستانش گرفت و در قبر گذاشت . سپس مدّتی دراز خم شد و با او زمزمه کرد ... . .

. .

. .

۱ / ۴المَولِدُولد الإمام علیّ علیه السلام فی یوم الجمعة ⁽¹⁾الثالث عشر من شهر رجب ۲ بعد ثلاثین سنة من عام الفیل ۳ فی الکعبة المکرّمة . ⁽²⁾قال العلّامة الأمینی فی مولد الإمام علیه السلام وفی فضیلته التی لا بدیل لها : «وهذِهِ حَقیقَةٌ ناصِعَةٌ أصفَقَ عَلی إثباتِهَا الفَریقانِ ، وتَضافَرَت بِهَا الأَحادیثُ ، وطَفَحَت بِها الکُتُبُ ، فَلا نَعبَأُ بِجَلَبَةِ رُماةِ القَولِ عَلی عَواهِنِهِ بَعدَ نَصِّ جَمعٍ مِن أعلامِ الفَریقَینِ عَلی تَواتُرِ حَدیثِ هذِهِ الأَثارَةِ» . ⁽³⁾

.

۱ / ۴ میلاد

۱ / ۴میلادامام علی علیه السلام ، در روز جمعه ، سیزدهم ماه رجب ، سی سال پس از عام الفیل ⁽¹⁾در درون کعبه ، دیده به جهان گشود. علّامه امینی درباره محلّ تولّد امام و این فضیلت بی بدیل می گوید : این، حقیقتی آشکار است که فریقین در اثبات آن، متّفق اند و احادیث آن ، متواتر و کتاب ها از آن، لبریز است. از این رو، به پراکنده گویی های یاوه سرایان ، اهمّیتی نمی دهیم، پس از آن که گروهی از بزرگان و سرشناسان هر دو فرقه (شیعه و اهل سنّت) به متواتر بودن روایات این یادگار تاریخی تصریح کرده اند .

.

۹۹۴۶.امام علی علیه السلام ( ـ در نکوهش اصحاب خود ـ ) المستدرک علی الصحیحین :قَد تَواتَرَتِ الأَخبارُ أنَّ فاطِمَةَ بِنتَ أسَدٍ وَلَدَت أمیرَ المُؤمِنینَ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ علیه السلام فی جَوفِ الکَعبَةِ . ⁽¹⁾۹۹۴۷.الإمامُ الحسینُ علیه السلام ( ـ فی مَسِیرِه إلی کربلاءَ ـ ) روضة الواعظین عن جابر بن عبد اللّه الأنصاری :سَأَلتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَن میلادِ أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام ، فَقالَ : آهِ ، آهِ ! لَقَد سَأَلتَنی عَن خَیرِ مَولودٍ وُلِدَ بَعدی عَلی سُنَّةِ المَسیحِ علیه السلام ؛ إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی خَلَقَنی وعَلِیّا مِن نورٍ واحِدٍ ... ثُمَّ نَقَلَنا مِن صُلبِهِ [ آدَمَ علیه السلام ] فِی الأَصلابِ الطّاهِراتِ إلَی الأَرحامِ الطَّیِّبَةِ ، فَلَم نَزَل کَذلِکَ حَتّی أطلَعَنِی اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی مِن ظَهرٍ طاهِرٍ وهُوَ عَبدُ اللّهِ بنُ عَبدِ المُطَّلِبِ ، فَاستَودَعَنی خَیرَ رَحِمٍ وهِیَ آمَنَةُ ، ثُمَّ أطلَعَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی عَلِیّا مِن ظَهرٍ طاهِرٍ وهُوَ أبو طالِبٍ، وَاستَودَعَهُ خَیرَ رَحِمٍ وهِیَ فاطِمَةُ بِنتُ أسَدٍ . ⁽²⁾.

۹۹۴۶.الإمامُ علیٌّ علیه السلام ( ـ و هو یَذُمُّ أصحابَهُ ـ ) المستدرک علی الصحیحین:گزارش های متواتر ، دلالت دارند که فاطمه بنت اسد ، امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام را در درون کعبه به دنیا آورد .۹۹۴۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ( ـ به جابر بن عبد اللّه انصاری ـ ) روضة الواعظینـ به نقل از جابر بن عبد اللّه انصاری ـ: از پیامبر خدا درباره میلاد امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام پرسیدم .

فرمود : «آه ، آه! از بهترین مولود پس از من پرسیدی که بر سنّت مسیح علیه السلام تولّد یافت . خدای ـ تبارک و تعالی ـ ، من و علی را از یک نور آفرید ... سپس از پشت آدم ، در اصلاب پاک به رَحِم های پاکیزه انتقال یافتیم. پس پیوسته این گونه بودیم تا خدای ـ تبارک و تعالی ـ ، مرا از پشت پاک عبد اللّه بن عبد المطّلب ، پدیدار ساخت و به بهترین رَحِم ، یعنی رَحِم آمنه سپرد . سپس خدای ـ تبارک و تعالی ـ ، علی را از پشت پاک ابوطالب ، پدیدار ساخت وآن را به بهترین رَحِم، یعنی رَحِم فاطمه بنت اسد سپرد». .

۹۹۴۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإرشاد :وُلِدَ بِمَکَّةَ فِی البَیتِ الحَرامِ ، یَومَ الجُمُعَةِ الثّالِثَ عَشَرَ مِن رَجَبٍ سَنَةَ ثَلاثینَ مِن عامِ الفیلِ . ولَم یولَد قَبلَهُ ولا بَعدَهُ مَولودٌ فی بَیتِ اللّهِ تَعالی سِواهُ ؛ إکراما مِنَ اللّهِ تَعالی لَهُ بِذلِکَ ، وإجلالاً لِمَحَلِّهِ فِی التَّعظیمِ . ⁽¹⁾۹۹۴۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :علل الشرائع عن سعید بن جبیر عن یَزیدُ بنُ قَعنَبٍ :کُنتُ جالِسا مَعَ العَبّاسِ بنِ عَبدِ المُطَّلِبِ وفَریقٍ مِن عَبدِ العُزّی بِإِزاءِ البَیتِ الحَرامِ ، إذ أقبَلَت فاطِمَةُ بِنتُ أسَدٍ اُمُّ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام وکانَت حامِلَةً بِهِ تِسعَةَ أشهُرٍ وقَد أخَذَهَا الطَّلقُ ، فَقالَت : رَبِّ ، إنّی مُؤمِنَةٌ بِکَ وبِما جاءَ مِن عِندِکَ مِن رُسُلٍ وکُتُبٍ ، وإنّی مُصَدِّقَةٌ بِکَلامِ جَدّی إبراهیمَ الخَلیلِ علیه السلام وإنَّهُ بَنَی البَیتَ العَتیقَ ، فَبِحَقِّ الَّذی بَنی هذَا البَیتَ ، وبِحَقِّ المَولودِ الَّذی فی بَطنی ، لَمّا یَسَّرتَ عَلَیَّ وِلادَتی .

قالَ یَزیدُ بنُ قَعنَبٍ : فَرَأَینَا البَیتَ وقَدِ انفَتَحَ عَن ظَهرِهِ ، ودَخَلَت فاطِمَةُ وغابَت عَن أبصارِنا ، وَالتَزَقَ الحائِطُ ، فَرُمنا أن یَنفَتِحَ لَنا قُفلُ البابِ فَلَم یَنفَتِح ، فَعَلِمنا أنَّ ذلِکَ أمرٌ مِن أمرِ اللّهِ تَعالی .

ثُمَّ خَرَجَت بَعدَ الرّابِعِ وبِیَدِها أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام ، ثُمَّ قالَت : إنّی فُضِّلتُ عَلی مَن تَقَدَّمَنی مِنَ النِّساءِ ؛ لِأَنَّ آسِیَةَ بِنتَ مُزاحِمٍ عَبَدَتِ اللّهَ سِرّا فی مَوضِعٍ لا یُحِبُّ أن یُعبَدَ اللّهُ فیهِ إلَا اضطِرارا ، وأنَّ مَریَمَ بِنتَ عِمرانَ هَزَّتِ النَّخلَةَ الیابِسَةَ بِیَدِها حَتّی أکَلَت مِنها رُطَبا جَنِیّا ، وإنّی دَخَلتُ بَیتَ اللّهِ الحَرامَ وأکَلتُ مِن ثِمارِ الجَنَّةِ وأرزاقِها . ⁽²⁾.

۹۹۴۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإرشاد:[ علی علیه السلام ] در روز جمعه ، سیزدهم رجب ، سی سال پس از عام الفیل ، در مکّه و درون خانه حرمتدار خدا متولّد شد و جز او هیچ مولودی ، نه پیش از او و نه پس از او ، در خانه خدای متعال متولّد نشد و این ، از گرامیداشت خدای متعال نسبت به او و بزرگداشت جایگاهش بود .۹۹۴۵.عنه صلی الله علیه و آله ( ـ لجابرِ بنِ عبدِ اللّه ِ الأنصاریّ ـ ) علل الشرائعـ به نقل از سعید بن جبیر ، از یزید بن قَعنَب ـ: من با عبّاس بن عبد المطّلب و گروهی از قبیله عبد العُزّی ، روبه روی کعبه نشسته بودم که ناگاه ، فاطمه بنت اسد ، مادر امیر مؤمنان ، جلو آمد . او در ماه نهم بارداری به علی علیه السلام بود و درد زایمانش آغاز شده بود . پس گفت: پروردگارا ! من به تو و پیامبران و کتاب های آمده از سوی تو ، ایمان دارم و سخن جدّم ابراهیم خلیل را تصدیق می کنم و این که او خانه کُهن و آزاد را [برای عبادت همه مردم ]ساخت . پس به حقِّ بنا کننده این خانه و به حقّ فرزندی که در شکم دارم ، زایمانم را بر من آسان گردان!

پس دیدیم که پشت کعبه باز شد و فاطمه ، داخل شد و از دید ما پنهان گشت و دیوار کعبه به هم برآمد . خواستیم قفل در را بگشاییم ؛ امّا گشوده نشد . پس دانستیم که این ، امری از امور خدای متعال است .

سپس فاطمه پس از چهار روز بیرون آمد ، در حالی که امیر مؤمنان را در دست داشت . سپس گفت: من بر همه زنان پیش از خود ، برتری یافتم ؛ چون آسیه دختر مزاحم ، خدا را پنهانی در جایی عبادت کرد که خدا عبادت در آن جا را جز از روی اضطرارْ دوست نمی دارد ، و مریم دختر عمران ، درخت خشکیده خرما را تکان داد تا از آن ، خرمای تازه بخورد ، ولی من به درون خانه حرمتدار خدا رفتم و از میوه ها و روزی های بهشتی خوردم . .

۹۹۴۴.عنه صلی الله علیه و آله :الإمام الباقر عن الإمام زین العابدین علیهما السلام :کُنتُ جالِسا مَعَ أبی ونَحنُ زائِرونَ قَبرَ جَدِّنا صلی الله علیه و آله وهُناکَ نِسوانٌ کَثیرَةٌ ، إذ أقبَلَتِ امرَأَةٌ منهُنَّ ، فَقُلتُ لَها : مَن أنتِ یَرحَمُکِ اللّهُ ؟ قالَت : أنَا زَیدَةُ بِنتُ قَریبَةَ بنِ العَجلانِ مِن بَنی ساعِدَةَ ، فَقُلتُ لَها : فَهَل عِندَکِ شَیءٌ تُحَدِّثینا ؟ فَقالَت : إی وَاللّهِ ؛ حَدَّثَتنی اُمّی اُمُّ عُمارَةَ بِنتُ عُبادَةَ بنِ نَضلَةَ بنِ مالِکِ بنِ العَجلانِ السّاعِدِیِّ أ نَّها کانَت ذاتَ یَومٍ فی نِساءٍ مِنَ العَرَبِ ، إذ أقبَلَ أبو طالِبٍ کَئیبا حَزینا ، فَقُلتُ لَهُ : ما شَأنُکَ یا أبا طالِبٍ ؟ قالَ : إنَّ فاطِمَةَ بِنتَ أسَدٍ فی شِدَّةِ المَخاضِ ثُمَّ وَضَعَ یَدَیهِ عَلی وَجهِهِ .

فَبَینا هُوَ کَذلِکَ ، إذ أقبَلَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ لَهُ : ما شَأنُکَ یا عَمِّ ؟ فَقالَ : إنَّ فاطِمَةَ بِنتَ أسَدٍ تَشتَکِی المَخاضَ ، فَأَخَذَ بِیَدِهِ وجاءَ وهِیَ مَعَهُ ، فَجاءَ بِها إلَی الکَعبَةِ فَأَجلَسَها فِی الکَعبَةِ ، ثُمَّ قالَ : اِجلِسی عَلَی اسمِ اللّهِ ، قالَ : فَطَلِقَت طَلقَةً فَوَلَدَت غُلاما مَسرورا نَظیفا مُنَظَّفا لَم أرَ کَحُسنِ وَجهِهِ ، فَسَمّاهُ أبو طالِبٍ عَلِیّا ، وحَمَلَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله حَتّی أدّاهُ إلی مَنزِلِها .

قالَ عَلِیُّ بنُ الحُسَینِ علیهما السلام : فَوَاللّهِ ما سَمِعتُ بِشَیءٍ قَطُّ إلّا وهذا أحسَنُ مِنهُ ! ⁽¹⁾۹۹۴۳.عنه صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغة :رُوِیَ أنَّ السَّنَةَ الَّتی وُلِدَ فیها عَلِیٌّ علیه السلام هِیَ السَّنَةُ الَّتی بُدِئَ فیها بِرِسالَةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَاُسمِعَ الهُتافَ مِنَ الأَحجارِ وَالأَشجارِ ، وکُشِفَ عَن بَصَرِهِ ، فَشاهَدَ أنوارا وأشخاصا ، ولَم یُخاطَب فیها بِشَیءٍ .

وهذِهِ السَّنَةُ هِیَ السَّنَةُ الَّتِی ابتَدَأَ فیها بِالتَّبَتُّلِ وَالاِنقِطاعِ وَالعُزلَةِ فی جَبَلِ حِراءَ ، فَلَم یَزَل بِهِ حَتّی کُوشِفَ بِالرِّسالَةِ ، واُنزِلَ عَلَیهِ الوَحیُ .

وکانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَتَیَمَّنُ بِتِلکَ السَّنَةِ وبِوِلادَةِ عَلِیٍّ علیه السلام فیها ، ویُسَمّیها سَنَةَ الخَیرِ وسَنَةَ البَرَکَةِ .

وقالَ لِأَهلِهِ لَیلَةَ وِلادَتِهِ ـ وفیها شاهَدَ ما شاهَدَ مِنَ الکَراماتِ وَالقُدرَةِ الإِلهِیَّةِ ، ولَم یَکُن مِن قَبلِها شاهَدَ مِن ذلِکَ شَیئا ـ : «لَقَد وُلِدَ لَنَا اللَّیلَةَ مَولودٌ یَفتَحُ اللّهُ عَلَینا بِهِ أبوابا کَثیرَةً مِنَ النِّعمَةِ والرَّحمَةِ» .

وکانَ کَما قالَ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ؛ فَإِنَّهُ علیه السلام کانَ ناصِرَهُ ، وَالمُحامِیَ عَنهُ ، وکاشِفَ الغَمّاءِ عَن وَجهِهِ ، وبِسَیفِهِ ثَبَتَ دینُ الإِسلامِ ، ورَسَت دَعائِمُهُ ، وتَمَهَّدَت قَواعِدُهُ . ⁽²⁾.

۹۹۴۲.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :امام باقر علیه السلامـ به نقل از امام زین العابدین علیه السلام ـ: با پدرم نشسته بودیم و قبر جدّمان را زیارت می کردیم و زنان فراوانی هم آن جا بودند که یکی از آنان به ما رو آورد . من از او پرسیدم: «تو کیستی ، خدایت بیامرزاد؟» .

گفت: من زیده دختر قریبة بن عجلان از قبیله بنی ساعده هستم .

به او گفتم: «آیا چیزی داری که برای ما بازگویی؟» .

گفت : به خدا سوگند ، آری! مادرم امّ عُماره ، دختر عباده ، پسر نضله ، پسر مالک ، پسر عجلان ساعدی برایم گفت: روزی در میان زنان عرب بودم که ابو طالب ، دل تنگ و غمین ، پیش آمد . به او گفتم: ای ابو طالب! در چه حالی؟

گفت: فاطمه بنت اسد ، در اوج درد زایمان است . سپس دستانش را [از ناراحتی] بر صورتش نهاد .

در این میان ، محمّد صلی الله علیه و آله آمد و به ابوطالب فرمود : «ای عمو! چه شده است؟» .

گفت: فاطمه بنت اسد ، از درد زایمان ناله می کند .

پس محمّد صلی الله علیه و آله ، دست ابو طالب را گرفت و به همراه فاطمه ، به سوی کعبه آورد و فاطمه را در کعبه نشانْد و فرمود : «با اتّکا به نام خدا ، بنشین» .

پس دردش گرفت و پسری خندان و نظیف و پاکیزه به دنیا آورد که به زیبایی اش ندیده ام . پس ابوطالب او را «علی» نامید و پیامبر صلی الله علیه و آله او را تا خانه فاطمه برد .

[ علی بن حسین علیهما السلام فرمود :] «به خدا سوگند ، تاکنون چیزی نشنیده ام ، مگر آن که این [ سخن] از آن ، نیکوتر بود» .۹۹۴۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ( ـ در پاسخ به سؤال درباره گرفتار نبودن شهید در قبر ) شرح نهج البلاغة :روایت شده سالی که علی علیه السلام در آن متولّد شد ، همان سالی است که رسالت پیامبر خدا آغاز شده است و از سنگ ها و درختان ، ندا می شنیده ، و پرده از چشمانش کنار رفته و نورها و اشخاصی را دیده ، بی آن که طرفِ صحبت آنها شود ؛ و این سال ، همان سالی است که او به خلوت گزینی و گسستن و عزلت در کوه حرا آغاز کرد و پیوسته به آن جا می رفت تا رسالتش آشکار گشت و وحی بر او نازل شد .

پیامبر خدا ، آن سال را به خاطر ولادت علی علیه السلام در آن ، خجسته می داشت و آن را سال خیر و سال برکت می نامید و در شب ولادت علی علیه السلام که در آن ، نشانه هایی از کرامت ها و قدرت الهی را مشاهده کرد که پیش از آن هرگز ندیده بود ، به خانواده اش چنین گفت: «بی گمان ، امشب فرزندی برای ما به دنیا می آید که خداوند ، به خاطر او درهای فراوانی از نعمت و رحمت بر ما می گشاید» .

و همان گونه بود که پیامبر ـ درودهای خداوند بر او باد ـ ، فرموده بود ؛ بی گمان ، او (علی علیه السلام ) ، یاور و پشتیبان و زداینده اندوه از چهره پیامبر صلی الله علیه و آله بود و با شمشیر او دین اسلام ، ثبات یافت و ستون هایش استوار و زمینه اش هموار شد . .

۹۹۴۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دیوان السیّد الحمیریـ مِن قَصیدَةٍ لَهُ فی وِلادَةِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ـ:

وَلَدَتهُ فی حَرَمِ الإِلهِ وأمنِهِ

وَالبیتُ حَیثُ فِناؤُهُ وَالمَسجِدُ بَیضاءُ طاهِرَةُ الثِّیابِ کَریمَةٌ

طابَت وطابَ وَلیدُها وَالمَولِدُ فی لَیلَةٍ غابَت نُحوسُ نُجومِها

وبَدَت مَعَ القَمَرِ المُنیرِ الأَسعَدُ ما لُفَّ فی خِرَقِ القَوابِلِ مِثلُهُ

إلَا ابنُ آمِنَةَ النَّبِیُّ مُحَمَّدٌ ⁽¹⁾راجع : الغدیر : ج ۶ ص ۲۲ ـ ۳۸ .

۱ / ۵الأَسماءُلمّا ولد الإمام علیه السلام ، اختارت له اُمّه فاطمة بنت أسد اسم «حیدرة» ⁽²⁾تیمّنا باسم أبیها «أسد» ، ثمّ اتّفقت هی وأبو ه ـ وبإلهام ربّانی ـ علی تسمیته «علیّا» . ⁽³⁾وکانت له أسماء اُخری أیضا ستأتی فی سیاق النصوص التاریخیّة والروائیّة لهذا الفصل .

.

۱ / ۵ نام ها

۹۹۳۸.امام باقر علیه السلام :دیوان السید الحمیریـ از قصیده اش در ولادت امیرمؤمنان ـ:

[ مادرش] او را در حرم و مأمن الهی به دنیا آورد

در خانه خدا ، آن جا که صحن خانه و مسجدالحرام قرار دارد . [ مادرِ] سپیدروی و پاکیزه لباس و بزرگوار

مادر ، پاک و زاده و زادگاهش نیز پاک . در شبی که ستاره های بدشگونش ناپیدا بودند

و با ماه نورافشانِ خوش شگون پدیدار آمد . کسی چون او در پارچه قابله ها پیچیده نشد

جز پسر آمنه ، محمّدِ پیامبر .۱ / ۵نام هاهنگامی که امام علیه السلام متولّد شد ، مادرش فاطمه بنت اسد ، از سرِ خجسته داشتن نام پدرش اسد ، او را «حیدرة» ⁽¹⁾نامید . سپس او و ابو طالب ، به الهام الهی توافق کردند که وی را «علی» بنامند . ⁽²⁾امام علیه السلام ، نام های دیگری نیز دارد که در لابه لای متون تاریخی و حدیثی همین فصل خواهد آمد .

.

۹۹۳۴.امام رضا علیه السلام ( ـ در توضیح این فرموده امیر المؤمنین علیه السلام ک ) علل الشرائع عن فاطمة بنت أسد :إنّی دَخَلتُ بَیتَ اللّهِ الحَرامَ ، وأکَلتُ مِن ثِمارِ الجَنَّةِ وأرزاقِها ، فَلَمّا أرَدتُ أن أخرُجَ هَتَفَ بی هاتِفٌ : یا فاطِمَةُ ! سَمّیهِ عَلِیّا ، فَهُوَ عَلِیٌّ ، وَاللّهُ العَلِیُّ الأَعلی یَقولُ : إنّی شَقَقتُ اسمَهُ مِنِ اسمی ، وأدَّبتُهُ بِأَدَبی ، ووَقَفتُهُ عَلی غامِضِ عِلمی ، وهُوَ الَّذی یُکَسِّرُ الأَصنامَ فی بَیتی ، وهُوَ الَّذی یُؤَذِّنُ فَوقَ ظَهرِ بَیتی ، ویُقَدِّسُنی ویُمَجِّدُنی ، فَطوبی لِمَن أحَبَّهُ وأطاعَهُ ، ووَیلٌ لِمَن عَصاهُ وأبغَضَهُ . ⁽¹⁾۹۹۳۳.امام علی علیه السلام :ینابیع المودّة عن العبّاس بن عبد المطّلب :لَمّا وَلَدَت فاطِمَةُ بِنتُ أسَدٍ عَلِیّا سَمَّتهُ بِاسمِ أبیها ⁽²⁾أسَدٍ ، ولَم یَرضَ أبو طالِبٍ بِهذا ، فَقالَ : هَلُمَّ حَتّی نَعلُوَ أبا قُبَیسٍ لَیلاً ، ونَدعُوَ خالِقَ الخَضراءِ ، فَلَعَلَّهُ أن یُنبِئَنا فِی اسمِهِ .

فَلَمّا أمسَیا ، خَرَجا وصَعِدا أبا قُبَیسٍ ودَعَیَا اللّهَ تَعالی ، فَأَنشَأَ أبو طالِبٍ شِعرا :

یا رَبَّ الغَسَقِ الدَّجِیِّ

وَالفَلَقِ المُبتَلِجِ المُضِیِّ بَیِّن لَنا عَن أمرِکَ المَقضِیِّ

بِما نُسَمّی ذلِکَ الصَّبِیَّ

فَإِذا خَشخَشَةٌ مِنَ السَّماءِ ، فَرَفَعَ أبو طالِبٍ طَرفَهُ ، فَإِذا لَوحٌ مِثلُ زَبَرجَدٍ أخضَرُ فیهِ أربَعَةُ أسطُرٍ ، فَأَخَذَهُ بِکِلتا یَدَیهِ وضَمَّهُ إلی صَدرِهِ ضَمّا شَدیدا ، فَإِذا مَکتوبٌ :

خُصِّصتُما بِالوَلَدِ الزَّکِیِّ

وَالطّاهِرِ المُنتَجَبِ الرَّضِیِّ وَاسمُهُ مِن قاهِرٍ العَلِیِّ ⁽³⁾

عَلِیٌّ اشتُقَّ مِنَ العَلِیِّ

فَسُرَّ أبو طالِبٍ سُرورا عَظیما ، وخَرَّ ساجِدا للّهِِ تَبارَکَ وتَعالی ، وعَقَّ بِعَشَرَةٍ مِنَ الإِبِلِ .

وکانَ اللَّوحُ مُعَلَّقا فی بَیتِ [اللّهِ] ⁽⁴⁾الحَرامِ یَفتَخِرُ بِهِ بَنو هاشِمٍ عَلی قُرَیشٍ ، حَتّی غابَ زَمانَ قِتالِ الحَجّاجِ ابنَ الزُّبَیرِ . ⁽⁵⁾.

۹۹۳۲.امام علی علیه السلام :علل الشرائعـ به نقل از فاطمه بنت اسد ـ: من به درون کعبه رفتم و از میوه ها و روزی های بهشتی خوردم . پس چون خواستم بیرون بیایم ، کسی مرا ندا داد: ای فاطمه! او را «علی» بنام که او علی (بلند مرتبه) است و خداوندِ علیّ اعلی می فرماید : «نامش را از نام خود برگرفته ام و به ادب خود ، تربیتش کرده ام و بر دشواری های دانشم آگاهش کرده ام . اوست که بت ها را در خانه ام می شکند ، و اوست که بر بام خانه ام اذان می گوید و مرا تقدیس و تمجید می کند . پس خوشا به سعادت کسی که دوستش بدارد و اطاعتش کند ، و وای بر کسی که سرپیچی اش کند و دشمنش بدارد!» .۹۹۳۸.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :ینابیع المودّةـ به نقل از عبّاس بن عبدالمطّلب ـ: هنگامی که فاطمه بنت اسد ، علی را به دنیا آورد ، او را به نام پدرش «اسد» نامید ؛ ولی ابوطالب به این ، راضی نشد و گفت: بیا تا شبی از کوه ابوقبیس بالا رویم و آفریدگار آسمان را بخوانیم ، شاید که ما را به نام او آگاه کند .

پس شب هنگام ، حرکت کردند و از کوه ابوقبیس بالا رفتند و خدای متعال را خواندند و ابوطالب ، این شعر را سرود:

ای پروردگارِ شب تیره

و صبح روشن درخشنده! حکم قطعی ات را برایمان بیان کن

که این پسر را چه بنامیم .

پس آوایی از آسمان آمد و ابوطالب ، سرش را بالا کرد که ناگاه ، لوحی همچون زمرّد سبز دید که چهار سطر در آن نوشته شده بود . آن را با دستانش گرفت و محکم به سینه اش چسبانْد . در آن چنین نوشته بود:

به فرزندی پاکیزه ، اختصاص یافته اید

پاک و شریف و پسندیده . و نامش از جانب [ خدای] قاهر و والا

«علی» است ، برگرفته از «علی» .

پس ابوطالب بسیار شادمان شد و برای خدای ـ تبارک و تعالی ـ به سجده افتاد و ده شتر ، عقیقه کرد . آن لوح ، به کعبه آویخته بود و بنی هاشم به آن بر قریش افتخار می کرد تا آن که در جنگ حجاج و ابن زبیر ، ناپدید شد . .

۹۹۳۷.عنه صلی الله علیه و آله :الإمام زین العابدین علیه السلام :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ذاتَ یَومٍ جالِسا وعِندَهُ عَلِیٌّ وفاطِمَةُ وَالحَسَنُ وَالحُسَینُ علیهم السلام ، فَقالَ : وَالَّذی بَعَثَنی بِالحَقِّ بَشیرا ، ما عَلی وَجهِ الأَرضِ خَلقٌ أحَبَّ إلَی اللّهِ عزَّ وجَلَّ ولا أکرَمَ عَلَیهِ مِنّا . إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی شَقَّ لِیَ اسماً مِن أسمائِهِ ؛ فَهُوَ مَحمودٌ وأنَا مُحَمَّدٌ ، وشَقَّ لَکَ یا عَلِیُّ اسماً مِن أسمائِهِ ؛ فَهُوَ العَلِیُّ الأَعلی وأنتَ عَلِیٌّ ... . ⁽¹⁾۹۹۳۶.عنه صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلام :أنَا اسمی فِی الإِنجیلِ إلیا، وفِی التَّوراةِ بریء، وفِی الزَّبورِ أریّ، وعِندَ الهِندِ کبکر، وعِندَ الرّومِ بطریسا، وعِندَ الفُرسِ جبتر، وعِندَ التُّرکِ بثیر، وعِندَ الزَّنجِ حیتر ، وعِندَ الکَهَنَةِ بویء ، وعِندَ الحَبَشَةِ بثریک ، وعِندَ اُمّی حَیدَرَةُ ، وعِندَ ظِئری مَیمونٌ ، وعِندَ العَرَبِ عَلِیٌّ ، وعِندَ الأَرمَنِ فَریقٌ ، وعِندَ أبی ظَهیرٌ . ⁽²⁾.

۹۹۳۵.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :امام زین العابدین علیه السلام :روزی پیامبر خدا نشسته بود و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلامهم نزدش بودند . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «سوگند به کسی که مرا بشارت دهنده به حق برانگیخت ، نزد خدای عز و جل ، آفریده ای از ما محبوب تر و گرامی تر بر روی زمین نیست . خدای ـ تبارک و تعالی ـ ، نام مرا از نام های خود مشتق کرد که او محمود است و من محمّدم و برای تو نیز ـ ای علی! ـ نامی از نام های خود برگرفت که او علیّ اعلی است و تو علی هستی ...» .۹۹۳۴.الإمامُ الرِّضا علیه السلام ( ـ لمّا سُئلَ عن قولِ أمیرِ المؤمنینَ علیه السلام ) امام علی علیه السلام :نام من در انجیل ، «الیا» و در تورات ، «بری ء» و در زبور ، «أریّ» و نزد هندوان ، «کبکر» و پیش رومیان ، «بطریسا» و نزد پارسیان ، «جبتر» و پیش ترکان ، «بثیر» و نزد زنگیان ، «حیتر» و پیش کاهنان ، «بوی ء» و نزد حبشیان ، «بثریک» و نزد مادرم ، «حیدرة» و پیش دایه ام ، «میمون (خوش یُمن)» و نزد عرب ، «علیّ» و پیش ارامنه ، «فریق» و نزد پدرم ، «ظهیر» است . .

۹۹۳۳.عنه علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ ، یُنادونَ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ بِسَبعَةِ أسماءَ : یا صِدّیقُ ، یا دالُّ ، یا عابِدُ ، یا هادی ، یا مَهدِیُّ ، یا فتی ، یا عَلِیُّ ؛ اُدخُل أنتَ وشیعَتُکَ الجَنَّةَ بِغَیرِ حِسابٍ . ⁽¹⁾۹۹۳۲.عنه علیه السلام :شرح نهج البلاغة :کانَ اسمُهُ الأَوَّلُ الَّذی سَمَّتهُ بِهِ اُمُّهُ : حَیدَرَةَ ، بِاسمِ أبیها أسَدِ بنِ هاشِمٍ ـ وَالحَیدَرَةُ : الأَسَدُ ـ فَغَیَّرَ أبوهُ اسمَهُ ، وسَمّاهُ عَلِیّا .

وقیلَ : إنَّ حَیدَرَةً اسمٌ کانَت قُرَیشٌ تُسَمّیهِ بِهِ .

وَالقَولُ الأَوَّلُ أصَحُّ ؛ یَدُلَّ عَلَیهِ خَبَرُهُ یَومَ بَرَزَ إلَیهِ مَرحَبٌ ، وَارتَجَزَ عَلَیهِ فَقالَ :

أنَا الَّذی سَمَّتنی اُمّی مَرحَبا

فَأَجابَهُ علیه السلام رَجَزا :

أنا الَّذی سَمَّتنی اُمّی حَیدَرَةَ ۲ .

۹۹۳۱.امام علی علیه السلام ( ـ در ترغیب به جنگ ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هنگامی که قیامت می شود ، علی بن ابی طالب علیه السلام را با هفت نام ، ندا می دهند: ای صدّیق! ای دال (راهنما)! ای عابد! ای هادی! ای مهدی! ای فتی (جوان مرد)! ای علی! تو و پیروانت بی محاسبه وارد بهشت شوید .۹۹۳۰.امام علی علیه السلام :شرح نهج البلاغة:نخستین نامی که مادرش [ فاطمه بنت اسد] او را بدان نامید ، «حَیدَرَة» بود که با نام پدر وی ، اسد بن هاشم ، مناسبت داشت (حیدره و اسد ، هر دو به معنای شیرند) . پس پدرش [ ابوطالب ]آن را تغییر داد و وی را علی نامید .

و گفته شده که حیدره ، نامی بود که قریش ، او را بدان خواندند .

و گفته نخست ، صحیح است و گزارش نبرد او با مَرحَب بر آن دلالت دارد ، در آن جا که مرحب رجز خواند و گفت:

مرا مادرم نام «مَرحَب» نهاد .

و علی علیه السلام پاسخ داد:

مرا «حَیدَره» مادرم نام داد . ⁽¹⁾.

۱ / ۶الکُنیکانت لأمیر المؤمنین علیه السلام کنی عدیدة ، أشهرها : أبو الحسن ⁽¹⁾، وثمّة کنی اُخری ذُکرت له علیه السلام ، منها : أبو الحسین ، وأبو السبطین ⁽²⁾، وأبو الریحانتین ⁽³⁾، وأبو تراب ، وإن کان التعریف الاصطلاحی للکنیة لا ینطبق علی بعضها . ویتراءی من الروایات أنّ کنیة «أبو تراب» کانت أحبّ الکنی إلیه علیه السلام ، وأ نّه کان یُسرّ إذا نودی بها ؛ لاُمور منها : أ نّه کان یجد فیها نوعا من التواضع والتذلّل للّه سبحانه . ومنها : أ نّها کانت تذکّره بملاطفة النبیّ صلی الله علیه و آله معه فی غزوة ذات العشیرة حیث کان متوسّداً التراب بصحبة عمّار بن یاسر وقد أصابه شیء منه ، ولذا کان له علیه السلام انشداد وتعلّق خاصّ بتلک الکنیة .

۹۹۳۰.عنه علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :کانَ الحَسَنُ فی حَیاةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَدعونی أبَا الحُسَینِ ، وکانَ الحُسَینُ یَدعونی أبَا الحَسَنِ ، ویَدعُوانِ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله أباهُما . فَلَمّا تُوُفِّیَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله دَعَوانی بِأَبیهِما . ⁽⁴⁾.

۱ / ۶ کنیه ها

۱ / ۶کنیه هاامیر مؤمنان ، کنیه های متعدّدی داشته که مشهورترین آنها «ابو الحسن» است . برای امام علیه السلام کنیه های دیگری مانند: ابو الحسین ، ابو السبطین ، ابو الریحانتین ⁽¹⁾و ابو تراب هم ذکره شده است ؛ هر چند برخی از آنها که شامل تعریف اصطلاحی کنیه نمی شوند . ⁽²⁾از روایات ، چنین بر می آید که کنیه «ابو تراب» ، محبوب ترین کنیه نزد امام علیه السلام بوده است و هرگاه ایشان را با آن می خوانده اند ، شادمان می شده است . موجبات این محبوبیت ، چند چیز است : وی در این واژه ، نوعی فروتنی و خاکساری در برابر خدای سبحان می یافت و نیز این واژه ، یادآور ملاطفت پیامبر صلی الله علیه و آله در جنگ «ذات العشیرة» بود . در این غزوه ، علی علیه السلام در کنار عمّار ، روی خاک ها خوابیده بود و چون گَرد و غبار بر چهره او نشسته بود ، پیامبر صلی الله علیه و آله او را «ابو تراب» خواند . اینها موجب تعلّق خاطر علی علیه السلام به این کنیه بود .

۹۹۲۶.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :حسن ، در زمان حیات پیامبر خدا مرا «ابو الحسین» می خوانْد و حسین ، مرا «ابو الحسن» ، و هر دو ، پیامبر خدا را «پدر» صدا می زدند . پس چون پیامبر صلی الله علیه و آله وفات یافت ، مرا پدر خواندند .

.

۹۹۲۵.امام علی علیه السلام ( ـ آن جا که یاران خود را به دلیل سستی در امر جهاد ) عنه علیه السلام :ما سَمّانِی الحَسَنُ وَالحُسَینُ یا أبَةِ حَتّی تُوُفِّیَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، کانا یَقولانِ لِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا أبَةِ ، وکانَ الحَسَنُ یَقولُ لی : یا أبَا الحُسَینِ ، وکانَ الحُسَینُ یَقولُ لی : یا أبَا الحَسَنِ . ⁽¹⁾۹۹۲۴.امام علی علیه السلام :الطبقات الکبریـ فی ذِکرِ غَزوَةِ ذِی العُشَیرَةِ ـ: بِذِی العُشَیرَةِ کَنی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ أبا تُرابٍ ؛ وذلِکَ أ نَّهُ رَآهُ نائِما مُتَمَرِّغا فِی البَوغاءِ ⁽²⁾فَقالَ : اِجلِس ، أبا تُرابٍ ، فَجَلَسَ . ⁽³⁾۹۹۲۷.عنه علیه السلام :مسند ابن حنبل عن عمّار بن یاسر :کُنتُ أنَا وعَلِیٌّ رَفیقَینِ فی غَزوَةِ ذاتِ العُشَیرَةِ ، فَلَمّا نَزَلَها رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وأقامَ بِها رَأَینا ناسا مِن بَنی مُدلِجٍ یَعمَلونَ فی عَینٍ لَهُم فی نَخلٍ ، فَقالَ لی عَلِیٌّ : یا أبَا الیَقظانِ ، هَل لَکَ أن نَأتِیَ هؤُلاءِ فَنَنظُرَ کَیفَ یَعمَلونَ ؟ فَجِئناهُم فَنَظَرنا إلی عَمَلِهِم ساعَةً ، ثُمَّ غَشِیَنَا النَّومُ ، فَانطَلَقتُ أنَا وعَلِیٌّ فَاضطَجَعنا فی صَورٍ ⁽⁴⁾مِنَ النَّخلِ فی دَقعاءَ ⁽⁵⁾مِنَ التُّرابِ فَنِمنا ، فَوَاللّهِ ما أهَبَّنا ⁽⁶⁾إلّا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُحَرِّکُنا بِرِجلِهِ وقَد تَتَرَّبنا مِن تِلکَ الدَّقعاءِ ، فَیَومَئِذٍ قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِعَلِیٍّ : یا أبا تُرابٍ ؛ لِما یَری عَلَیهِ مِنَ التُّرابِ .

قالَ : أ لا اُحَدِّثُکُما بِأَشقَی النّاسِ رَجُلَینِ ؟ قُلنا : بَلی یا رَسولَ اللّهِ ، قالَ : اُحَیمِرِ ثَمودَ الَّذی عَقَرَ النّاقَةَ ، وَالَّذی یَضرِبُکَ یا عَلِیُّ عَلی هذِهِ ـ یَعنی قَرنَهُ ـ حَتّی تُبَلَّ مِنهُ هذِهِ ـ یَعنی لِحیَتَهُ ـ . ⁽⁷⁾.

۹۹۲۶.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :حسن و حسین ، مرا «پدر» صدا نزدند تا آن که پیامبر خدا وفات یافت . آن دو به پیامبر خدا ، «پدر» می گفتند و حسن به من «ابو الحسین» و حسین به من «ابو الحسن» می گفت .۹۹۲۵.عنه علیه السلام ( ـ عِند ما یُوَبِّخُ أصحابَهُ عَلَی التَّوانی عنِ ) الطبقات الکبریـ در ذکر غزوه ذات العُشَیره ـ: در ذو العُشَیره بود که پیامبر خدا به علی بن ابی طالب علیه السلام ، کنیه «ابو تراب» داد و این از آن روی بود که دید او بر خاکی نرم خوابیده و می غلتد . پس گفت : «ای ابو تراب ! بنشین» . پس علی علیه السلام نشست .۹۹۲۴.عنه علیه السلام :مسند ابن حنبلـ به نقل از عمّار بن یاسر ـ: من و علی علیه السلام در غزوه ذات العُشَیره ، همراه بودیم . پس چون پیامبر خدا بر آنها فرود آمد و اقامت گزید ، گروهی از بنی مُدلج را دیدیم که به کار چشمه ای در نخلستان ، مشغول بودند . علی علیه السلام به من فرمود: «ای ابویقظان! می آیی تا برویم و بنگریم اینها چگونه کار می کنند؟» .

آمدیم و ساعتی به کار آنان نگریستیم . سپس خوابمان گرفت . من و علی روانه شدیم تا زیر چند نخل کوچک ، بر روی خاک های نرم ، دراز بکشیم . پس خوابیدیم و به خدا سوگند ، هیچ نفهمیدیم تا آن که متوجّه شدیم پیامبر خدا ، ما را با پایش تکان می دهد و ما از آن خاک های نرم ، غبارآلود شده بودیم . در آن روز بود که پیامبرخدا به علی گفت: «ای ابو تراب!» ، به خاطر آن خاک هایی که بر او دیده می شد.

پیامبر خدا فرمود: «آیا برای شما از دو کس که شقی ترینِ مردم اند ، سخن نگویم؟» .

گفتیم: چرا ، ای پیامبر خدا!

فرمود: «آن خونریز ثمود که ناقه[ی صالح] را پی کرد ، و آن که ـ ای علی! ـ بر این جایت (اشاره به گیجگاه) می زند تا این (اشاره به محاسن) از [ خون ]آن ، تَر شود» . .

۹۹۲۳.امام علی علیه السلام :المعجم الأوسط عن أبی الطفیل :جاءَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وعَلِیٌّ علیه السلام نائِمٌ فِی التُّرابِ ، فَقالَ : إنَّ أحَقَّ أسمائِکَ أبو تُرابٍ ، أنتَ أبو تُرابٍ ! ⁽¹⁾۹۹۲۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :رسول اللّه صلی الله علیه و آلهـ أ نَّهُ کانَ یَقولُ ـ: إنّا کُنّا نَمدَحُ عَلِیّا إذا قُلنا لَهُ أبا تُرابٍ . ⁽²⁾۹۹۲۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :صحیح مسلم عن أبی حازم عن سهل بن سعد :اُستُعمِلَ عَلَی المَدینَةِ رَجُلٌ مِن آلِ مَروانَ ، قالَ : فَدَعا سَهلَ بنَ سَعدٍ ، فَأَمَرَهُ أن یَشتُمَ عَلِیّا ، قالَ : فَأَبی سَهلٌ ، فَقالَ لَهُ : أمّا إذ أبَیتَ فَقُل : لَعَنَ اللّهُ أبَا التُّرابِ ، فَقالَ سَهلٌ : ما کانَ لِعَلِیٍّ اسمٌ أحَبَّ إلَیهِ مِن أبِی التُّرابِ ! وإن کانَ لَیَفرَحُ إذا دُعِیَ بِها ⁽³⁾. ⁽⁴⁾۹۹۰۶.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله ( ـ لابن عباس ـ ) صحیح البخاری عن أبی حازم :إنَّ رَجُلاً جاءَ إلی سَهلِ بنِ سَعدٍ فَقالَ : هذا فُلانٌ ـ لِأَمیرِ المَدینَةِ ـ یَدعو عَلِیّا عِندَ المِنبَرِ . قالَ : فَیَقولُ ماذا ؟ قالَ : یَقولُ لَهُ : أبو تُرابٍ . فَضَحِکَ ؛ قالَ : وَاللّهِ ما سَمّاهُ إلَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ! وما کانَ ـ وَاللّهِ ـ لَهُ اسمٌ أحَبَّ إلَیهِ مِنهُ !

فَاستَطعَمتُ الحَدیثَ سَهلاً ، وقُلتُ : یا أبا عَبّاسٍ ، کَیفَ ذلِکَ ؟

قالَ : دَخَلَ عَلِیٌّ عَلی فاطِمَةَ ثُمَّ خَرَجَ ، فَاضطَجَعَ فِی المَسجِدِ ، فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : أینَ ابنُ عَمِّکِ ؟ قالَت : فِی المَسجِدِ ، فَخَرَجَ إلَیهِ ، فَوَجَدَ رِداءَهُ قَد سَقَطَ عَن ظَهرِهِ ، وخَلَصَ التُّرابُ إلی ظَهرِهِ ، فَجَعَلَ یَمسَحُ التُّرابَ عَن ظَهرِهِ فَیَقولُ : اِجلِس یا أبا تُرابٍ ـ مَرَّتَینِ ـ . ۵ .

۹۸۹۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :المعجم الأوسطـ به نقل از ابو طُفَیل ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و علی علیه السلام روی خاک ، خوابیده بود . پس فرمود : «بی گمان ، شایسته ترین نامت ابو تراب است . تو ابو تراب هستی!» .۹۹۰۰.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :[ همواره می فرمود :] ما هرگاه به علی ، ابو تراب می گوییم ، او را می ستاییم .۹۸۹۹.عنه علیه السلام عن آبائهِ علیهم السلامصحیح مسلمـ به نقل از ابوحازم از سهل بن سعد ـ: مردی از آل مروان بر مدینه گمارده شد . سهل بن سعد را فرا خواند و به او فرمان داد تا علی علیه السلام را دشنام گوید . سهل ، خودداری ورزید . به او گفت: حال که خودداری می کنی ، پس بگو: خداوند ، ابو تراب را لعنت کند!

سهل گفت: نزد علی علیه السلام هیچ نامی از ابو تراب ، محبوب تر نبود و بی گمان ، او هرگاه بدان خوانده می شد ، شادمان می گشت .۹۸۹۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :صحیح البخاریـ به نقل از ابو حازم ـ: مردی نزد سهل بن سعد آمد و گفت : این مرد (حاکم مدینه) علی علیه السلام را بر فراز منبر [ به بدی] می خوانَد .

گفت: چه می گوید؟

گفت: او را ابو تراب می خواند .

سهل خندید و گفت: به خدا سوگند ، جز پیامبر صلی الله علیه و آله او را [ به این نام] ننامید و به خدا سوگند ، نزد او نامی از آن محبوب تر نبود .

پس ماجرا [ ی نام گذاری] را از سهل ، جویا شدم و گفتم: ای ابو عبّاس! آن ماجرا چه بود؟

گفت: علی علیه السلام به نزد فاطمه علیها السلام رفت . سپس بیرون آمد و در مسجد خوابید . پیامبر صلی الله علیه و آله به فاطمه فرمود: «پسر عمویت کجاست؟» .

گفت: در مسجد است .

پس به سوی او رفت و دید که ردایش از پشتش افتاده و خاک بر پشتش نشسته است . پس شروع به زدودن خاک از پشت او کرد و می فرمود: «ای ابو تراب ، بنشین! ای ابو تراب ، بنشین!» . ⁽¹⁾.

۹۸۹۱.امام رضا علیه السلام :علل الشرائع عن ابن عمر :بَینا أنَا مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فی نَخیلِ المَدینَةِ وهُوَ یَطلُبُ عَلِیّا علیه السلام ، إذَا انتَهی إلی حائِطٍ ، فَاطَّلَعَ فیهِ ، فَنَظَرَ إلی عَلِیٍّ علیه السلام وهُوَ یَعمَلُ فِی الأَرضِ وقَدِ اغبارَّ ، فَقالَ : ما ألومُ النّاسَ إن یَکنوکَ أبا تُرابٍ ! ⁽¹⁾۹۸۹۳.عنه صلی الله علیه و آله :تذکرة الخواصّ :أمّا کُنیَتُهُ : فَأَبُو الحَسَنِ وَالحُسَینِ ، وأبُو القاسِمِ ، وأبو تُرابٍ ، وأبو مُحَمَّدٍ . ⁽²⁾۱ / ۷الأَلقابُإنّ شخصیّة علیّ علیه السلام بحر لا یُدرک غوره ، فهو ذو شخصیّة فذّة ذات أبعاد عظیمة فریدة فی التاریخ لا نظیر لها . وکان للإمام علیه السلام ألقاب ⁽³⁾وأوصاف کثیرة یشیر کلٌّ منها إلی بعد من تلک الأبعاد العلمیّة والعملیّة والثقافیّة والاجتماعیّة والمعنویّة والسیاسیّة الرفیعة لشخصیّته علیه السلام . ویعود جُلّها إلی عصر النبیّ صلی الله علیه و آله ؛ إذ کان رسول اللّه صلی الله علیه و آله ینادیه بها. ومن هذه الألقاب : «أعلم الاُمّة» ، «أقضی الاُمّة» ، «أوّل من أسلم» ، «أوّل من صلّی» ، «خیر البشر» ، «أمیر المؤمنین» ، «إمام المتّقین» ، «قائد الغرّ المحجّلین»، «سیّد المسلمین» ، «سیّد المؤمنین»، «یعسوب المؤمنین» ، «الأنزع البطین»، «عمود الدین» ، «سیّد الشهداء» ، «سیّد العرب» ، «رایة الهدی» ، «باب الهدی» ، «حیدر»، «المرتضی» ، «الولیّ» ، «الوصیّ» . ⁽⁴⁾وما برح رسول اللّه صلی الله علیه و آله یذکر الإمام علیه السلام بهذه الألقاب . وکان فی الحقیقة یمهّد بها لقیادته وزعامته ، والتعریف بمنزلته العظیمة وموقعه المتمیّز فی القیادة مع تبیین أبعاد شخصیّته علیه السلام ، وذلک من منطلق اهتمامه بمستقبل الاُمّة الإسلامیّة ومهمّة الإمام العظمی فی المستقبل المنظور . وإذا لاحظنا ألقاب الإمام علیه السلام نجد أنّ أشهرها لقبان هما :

.

۱ / ۷ لقب ها

اشاره

۹۸۸۹.امام صادق علیه السلام :علل الشرائعـ به نقل از ابن عمر ـ: با پیامبر صلی الله علیه و آله در نخلستان های مدینه بودم و ... ایشان به دنبال علی علیه السلام می گشت تا اینکه به دیواری رسید . نگاهی انداخت و علی علیه السلام را دید که در زمین کار می کند و غبارآلود است . پس فرمود: «مردم را سرزنش نمی کنم اگر به تو کُنیه ابوتراب بدهند!» .۹۸۸۸.امام علی علیه السلام ( ـ به شریح ـ ) تذکرة الخواص:امّا کنیه اش: ابو الحسن ، ابو الحسین ، ابو القاسم ، ابو تراب و ابو محمّد است .۱ / ۷لقب هاژرفای اقیانوس شخصیت علی علیه السلام را دسترس نیست و ابعاد عظیم شخصیت آن چهره بی بدیل تاریخ ، یافتنی نیست . امام علیه السلام ، القاب ⁽¹⁾و اوصاف بسیاری دارد که هر کدام ، اشاره ای دارند به بُعدی از ابعاد والای علمی ، عملی ، فرهنگی ، اجتماعی ، معنوی و سیاسی شخصیت او . بسیاری از این القاب ، به روزگار پیامبر خدا شناخته شده بود ، که پیامبر خدا ، امام علیه السلام را بدانها خطاب می کرد . برخی از این القاب چنین اند : «أعلمُ الاُمّة» ، «أقضَی الاُمّة» ، «أوّلُ مَن أسلَمَ» ، «أوّلُ مَن صلّی» ، «خیر البشر» ، «أمیر المؤمنین» ، «إمام المتّقین» ، «قائد الغُرِّ المُحَجَّلین» ، «سیّد المسلمین» ، «سیّد المؤمنین» ، «یعسوب المؤمنین» ، «الأنزع البطین» ، «عمود الدین» ، «سیّد الشهداء» ، «سیّد العرب» ، «رایة الهدی» ، «باب الهدی» ، «حَیدر» ، «المرتضی» ، «الولیّ» و «الوصیّ» . ⁽²⁾پیامبر خدا ، امام علیه السلام را با این القاب یاد می کرد و به واقع ، با توجّه به آینده امّت اسلامی و مسئولیت بزرگ علی علیه السلام در آینده امّت ، با این القاب ، ابعاد شخصیت او را می شناسانْد و به جایگاه والای او در رهبری ره می نمود و برای آن ، زمینه سازی می کرد . در میان القاب علی علیه السلام ، دو لقب از بقیه مشهورتر است:

.

۱ . أمیر المؤمنینوهو خاصّ به علیه السلام ، لا یشارکه به أحد ، کما لیس لامرئٍ أن یخاطَب به البتّةَ . وتدلّ النصوص الروائیّة المتنوّعة ـ التی سیأتی قسم منها لاحقا ـ علی أ نّنا لایحقّ لنا أن نطلقه حتی علی الأئمّة علیهم السلام . ⁽¹⁾

۲ . الوصیّوکان مشهورا به فی عصر النبوّة نفسه ، وعرفه به القاصی والدانی والصدیق والعدوّ ، وسنذکر النصوص التاریخیّة والروائیّة الدالّة علی هذه الحقیقة . ونکتفی الآن بالإشارة إلی أحدها ، وهی أنّه خرج فی معرکة الجمل شابٌّ من «بنی ضَبَّة» من أصحاب الجمل ، وارتجز یقول : نَحنُ بَنی ضَبَّةَ أعداءُ عَلِیٍّ ذاکَ الَّذی یُعرَفُ قِدما بِالوَصِیِّ ⁽²⁾

.

۱ . امیر المؤمنین

۲ . وصی

۱ . امیر المؤمنینلقب «امیر المؤمنین» ، ویژه علی علیه السلام است و دیگری را با این لقب یاد کردن ، شایسته نیست . بر اساس متون مختلف روایی که بخشی از آنها پس از این می آید ، حتّی سایر امامان معصوم علیهم السلام را نیز نمی توان با این عنوان ، یاد کرد . ⁽¹⁾

۲ . وصیاین عنوان ، در همان روزگاران حیاتِ پیامبر خدا چنان برای علی علیه السلام مشهور بود که دور ونزدیک ، و دوست و دشمن ، از این عنوان مولا آگاهی داشتند. متون تاریخی و روایی این حقیقت، خواهد آمد و اکنون ، تنها به یکی از آنها اشاره می کنیم . در جنگ جمل ، جوانی از بنی ضبّه از زمره جملیان بیرون آمد و به رجزخوانی پرداخت و گفت: ما بنی ضبّه ، دشمنان علی هستیم آن که از قدیم به «وصی» شناخته می شود . ⁽²⁾

.

۹۸۸۴.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ دمشق عن أنس بن مالک :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : اُسکُب إلَیَّ ماءً ـ أو وَضوءا ـ فَتَوَضَّأَ ، ثُمَّ قامَ فَصَلّی رَکعَتَینِ ، ثُمَّ قالَ : یا أنَسُ ، أوَّلُ مَن یَدخُلُ مِن هذَا البابِ أمیرُ المُؤمِنینَ ، وقائِدُ الغُرِّ المُحَجَّلینَ ⁽¹⁾، سَیِّدُ المُؤمِنینَ ؛ عَلِیٌّ . ⁽²⁾۹۸۸۳.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الکافی عن علیّ بن أبی حمزة :سَأَلَ أبو بَصیرٍ أبا عَبدِ اللّهِ علیه السلام وأنَا حاضِرٌ ، فَقالَ : جُعِلتُ فِداکَ ! کَم عُرِجَ بِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟ فَقالَ : مَرَّتَینِ ، فَأَوقَفَهُ جَبرَئیلُ مَوقِفا ، فَقالَ لَهُ : مَکانَکَ یا مُحَمَّدُ ! فَلَقَد وَقَفتَ مَوقِفا ما وَقَفَهُ مَلَکٌ قَطُّ ولا نَبِیٌّ ... .

فَقالَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی : یا مُحَمَّدُ ! قالَ : لَبَّیکَ رَبّی .

قالَ : مَن لِاُمَّتِکَ مِن بَعدِکَ ؟ قالَ : اللّهُ أعلَمُ !

قالَ : عَلِیُّ بن أبی طالِبٍ ، أمیرُ المُؤمِنینَ ، وسَیِّدُ المُسلِمینَ ، وقائِدُ الغُرِّ المُحَجَّلینَ . ⁽³⁾۹۸۸۲.امام باقر یا امام صادق علیهما السلام ( ـ درباره کسانی که شهادت دهند و بر اساس شهادت آنها ) الإمام علیّ علیه السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا عَلِیُّ ، إنَّ اللّهَ عزَّ وجَلَّ قَد غَفَرَ لَکَ ولِأَهلِکَ ولِشیعَتِکَ ولِمُحِبّی شیعَتِکَ ، فَأَبشِر ! فَإِنَّکَ الأَنزَعُ البَطینُ : المَنزوعُ مِنَ الشِّرکِ ، البَطینُ مِنَ العِلمِ . ⁽⁴⁾.

۹۸۸۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ دمشقـ به نقل از انس بن مالک ـ: پیامبر خدا [ به من] فرمود: «برایم آب وضو بیاور» .

پس وضو گرفت و برخاست و دو رکعت نماز گزارد . سپس گفت: «ای اَنَس! نخستین کسی که از این در داخل می شود ، امیر مؤمنان و پیشوای روسپیدان و سرور مؤمنان ، علی است» .۹۸۸۲.الإمامُ الباقرُ أو الإمامُ الصّادقُ علیهما السلام ( ـ فی الرُّجُوعِ عنِ الشهادَةِ و قد قُضِیَ علی الر ) الکافیـ به نقل از علی بن ابی حمزه ـ: ابو بصیر در حضور من ، از امام صادق علیه السلام پرسید: فدایت شوم ! پیامبر خدا ، چند بار به معراج رفت؟

فرمود: «دو بار . پس جبریل علیه السلام او را در جایی متوقّف کرد و به او گفت: ای محمّد! همین جا بِایست! بی گمان در جایی ایستاده ای که هیچ فرشته و پیامبری در آن جا نایستاده است ... . پس خدای متعال فرمود : ای محمّد! . گفت: بله ، ای پروردگار من!

فرمود: پس از تو چه کسی برای [ رهبری] امّت توست؟ .

گفت: خداوند ، داناتر است .

فرمود: علی بن ابی طالب ، امیر مؤمنان ، سرور مسلمانان و پیشوای روسپیدان » .۹۸۸۱.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :پیامبر خدا فرمود: «ای علی! خدای عز و جل تو و خانواده و پیروان و دوستدارانِ پیروانت را آمرزیده است . پس مژده ده ، که تو جدا شده ⁽¹⁾فَربه هستی . جدا شده از شرک و فَربه از علم» . .

۹۸۸۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :معانی الأخبار عن جابر بن یزید عن أبی جعفر علیه السلام :قُلتُ لَهُ : جُعِلتُ فِداکَ ! لِمَ سُمِّیَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام أمیرَ المُؤمِنینَ ؟ قالَ : لِأَ نَّهُ یَمِیرُهُمُ ⁽¹⁾العِلمَ ؛ أ ما سَمِعتَ کِتابَ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ : «وَ نَمِیرُ أَهْلَنَا» ⁽²⁾؟ ! ⁽³⁾۹۸۷۹.امام صادق علیه السلام ( ـ درباره آیه: «و شاهدان چون به شهادت دادن فرا خوا ) الفصول المهمّة :أمّا لَقَبُهُ : فَالمُرتَضی ، وحَیدَرٌ ، وأمیرُ المُؤمِنینَ ، والأَنزَعُ البَطینُ . ⁽⁴⁾۹۸۷۸.امام باقر علیه السلام ( ـ درباره آیه: «و هرکه شهادت را کتمان کند دلش گنهک ) تاج العروس :وَالوَصِیُّ کَغَنِیٍّ : لَقَبُ عَلِیٍّ رضی الله عنه ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾۱ / ۸الشَّمائِلُلم تحمل إلینا النصوص التاریخیّة والحدیثیّة شیئا عن ملامح الإمام علیه السلام إبّان ولادته وفی صغره ، ومن هنا فإنّ ما یأتی فی هذا المجال یرتبط بملامحه وهندامه أیّام خلافته علیه السلام . وفی ضوء ذلک یتسنّی لنا أن نصفه علیه السلام فنقول : کان علیه السلام رَبْعة من الرجال ؛ إلی القِصَر أقرب وإلی السمن ، من أحسن الناس وجها ، وکأنّ وجهه القمر لیلة البدر حسنا ، کثیر التبسُّم ، آدَم اللون یمیل إلی السُّمرة ، أدْعَج ⁽⁷⁾العینین عظیمهما ، فی عینیه لین ، أصلع ، کأنّ عنقه إبریق فضّة ، کَثّ اللحیة ، لا یغیّر شیبَه ، عریض ما بین المنکبین ، شَثْن الکفّین ⁽⁸⁾، شدید الساعد والید ، عریض الصدر ، ذا بطن ، ضخم الکَرادِیس ⁽⁹⁾، ضخم عضلة الذراع والساق دقیقَ مُستدَقّها ، إذا مشی تکفّأ ⁽¹⁰⁾.

.

۱ / ۸ سیما

۹۸۷۹.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام ( ـ فی قولِ اللّه ِ عَزَّ و جلَّ : {Q} «و لا یَأْبَ ) معانی الأخبارـ به نقل از جابر بن یزید ـ: به او (امام باقر علیه السلام ) گفتم : فدایت شوم! چرا امیر مؤمنان ، امیر مؤمنان نامیده شد؟

فرمود: «چون برایشان (برای مؤمنان) ، دانش می آورد . آیا قرآن نشنیده ای : «و ما برای خانواده مان خواربار می آوریم» ؟» .۹۸۷۸.الإمامُ الباقرُ علیه السلام ( ـ فی قولِهِ تعالی : {Q} «و مَنْ یَکْتُمْها فَإنَّ ) الفصول المهمّة:امّا لقبش مرتضی ، حیدر ، امیر المؤمنین و اَنزعِ بطین (زُلف ریخته فربه) است .۹۸۷۷.عنه صلی الله علیه و آله :تاج العروس:و وصی ، بر وزن غنی ، لقب علی علیه السلام است ⁽¹⁾.۱ / ۸سیمامتون تاریخی و حدیثی ، سیمای امام علی علیه السلام را در هنگام ولادت و یا در کودکی اش به ما نشان نمی دهند و از این رو ، آنچه در پی می آید ، سیما و اندام زیبای وی را در روزگار خلافتش ترسیم می کند و در پرتو این متون ، می توانیم ایشان را چنین توصیف کنیم : مردی میانه بالا که به کوتاهی و چاقی نزدیک تر می نمود . از خوش سیماترین مردم بود و رویش گویی ماه شب چهارده . پُرتبسّم ، گندمگونِ مایل به سبزه ، چشمانش سیاه و درشت و اندکی خمار . موی جلوی سرش ریخته بود . گردنش گویی جام نقره بود . ریشش پُر پشت بود و موهای سپیدش را رنگ نمی کرد . چهارشانه بود . کف دستانش زِبر ، و دست و مچ او محکم و سینه اش پهن بود . شکم داشت . مَفصل هایش سِتَبر ، ماهیچه های ساعد و ساق پایش ستبر و سرِ آنها باریک بود . چون راه می رفت ، می خرامید .

.

۹۸۷۳.امام کاظم علیه السلام ( ـ نیز درباره همین آیه ـ ) الطبقات الکبری عن إسحاق بن عبد اللّه بن أبی فروة :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ مُحَمَّدَ بنَ عَلِیٍّ علیهما السلام ، قُلتُ : ما کانَت صِفَةُ عَلِیٍّ علیه السلام ؟

قالَ : رَجُلٌ آدَمُ شَدیدُ الاُدمَةِ ، ثَقیلُ العَینَینِ عَظیمُهُما ، ذو بَطنٍ ، أصلَعُ ، إلَی القِصَرِ أقرَبُ . ⁽¹⁾۹۸۷۲.امام صادق علیه السلام ( ـ نیز درباره همین آیه ـ ) الغارات عن قدامة بن عتّاب :کانَ عَلِیٌّ علیه السلام ضَخمَ البَطنِ ، ضَخمَ مُشاشَةِ ⁽²⁾المَنکِبِ ، ضَخمَ عَضَلَةِ الذِّراعِ دَقیقَ مُستَدَقِّها ، ضَخمَ عَضَلَةِ السّاقِ دَقیقَ مُستَدَقِّها . ⁽³⁾.

۹۸۷۵.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الطبقات الکبریـ به نقل از اسحاق بن عبد اللّه بن ابی فروه ـ: از ابو جعفر محمّد بن علی (امام باقر) علیهما السلام پرسیدم: علی علیه السلام چگونه بود؟

فرمود: «مردی به شدّتْ گندمگون ، چشمانش درشت و فروهشته ، و دارای شکم بود . موی جلوی سرش ریخته بود و [ قدش ] به کوتاهی نزدیک تر می نمود» .۹۸۷۴.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الغاراتـ به نقل از قدامة بن عتّاب ـ: علی علیه السلام ، فربه شکم و چهارشانه بود . ماهیچه های ساعدش ستبر و سرِ آنها باریک ، و ماهیچه های ساق پایش ستبر و سر آنها باریک بود . .

۹۸۷۳.الإمامُ الکاظمُ علیه السلام ( ـ أیضا ـ ) المناقب لابن شهر آشوب عن المغیرة :کانَ عَلِیٌّ علیه السلام عَلی هَیئَةِ الأَسَدِ ؛ غَلیظا مِنهُ مَا استَغلَظَ ، دَقیقا مِنهُ مَااستَدَقَّ . ⁽¹⁾۹۸۷۲.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام ( ـ أیضا ـ ) الکامل فی التاریخ :کانَ عَلِیٌّ علیه السلام فَوقَ الرَّبعَةِ ، وکانَ ضَخمَ عَضَلَةِ الذِّراعِ دَقیقَ مُستَدَقِّها ، ضَخمَ عَضَلَةِ السّاقِ دَقیقَ مُستَدَقِّها ، وکانَ مِن أحسَنِ النّاسِ وَجها ، ولا یُغَیِّرُ شَیبَهُ ، کَثیرَ التَّبَسُّمِ . ⁽²⁾۹۸۷۱.امام علی علیه السلام ( ـ درباره آیه: «و شاهدان چون [به شهادت ]فرا خوانده ) مقاتل الطالبیّین :کانَ علیه السلام أسمَرَ ، مَربوعا ، وهُوَ إلَی القِصَرِ أقرَبُ ، عَظیمَ البَطنِ ، دَقیقَ الأَصابِعِ، غَلیظَ الذِّراعَینِ، حَمشَ السّاقَینِ ⁽³⁾، فی عَینَیهِ لینٌ، عَظیمَ اللِّحیَةِ، أصلَعَ ، ناتِئَ الجَبهَةِ . ⁽⁴⁾۹۸۷۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فضائل الصحابة عن أبی إسحاق :قالَ أبی : یا بُنَیَّ تُریدُ أن اُرِیَکَ أمیرَ المُؤمِنینَ ـ یَعنی عَلِیّا ؟ قُلتُ : نَعَم ، فَرَفَعَنی عَلی یَدَیهِ فَإِذا أنَا بِرَجُلٍ أبیَضِ الرَّأسِ وَاللِّحیَةِ ، أصلَعَ ، عَظیمِ البَطنِ ، عَریضِ ما بَینَ المَنکِبیَنِ . ⁽⁵⁾۹۸۷۱.الإمامُ علیٌّ علیه السلام ( ـ فی قوله تعالی : {Q} «و لا یَأْبَ الشُّهَداءُ إذ ) مقاتل الطالبیّین عن داوود بن عبد الجبّار عن أبی إسحاق :أدخَلَنی أبِی المَسجِدَ یَومَ الجُمُعَةِ ، فَرَفَعَنی فَرَأَیتُ عَلِیّا یَخطُبُ عَلَی المِنبَرِ ؛ شَیخا ، أصلَعَ ، ناتِئَ الجَبهَةِ ، عَریضَ ما بَینَ المَنکِبَینِ ، لَهُ لِحیَةٌ قَد مَلَأَت صَدرَهُ ، فی عَینِه اطرِغشاشٌ ـ قالَ داوُدُ : یَعنی لینا فِی العَینِ ـ فَقُلتُ لِأَبی : مَن هذا یا أبَةِ ؟

فَقالَ : هذا عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ابنُ عَمِّ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وأخو رَسولِ اللّهِ ، ووَصِیُّ رَسولِ اللّهِ ، وأمیرُ المُؤمِنینَ . ⁽⁶⁾.

۹۸۷۰.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :المناقب ، ابن شهر آشوبـ به نقل از مغیره ـ: علی علیه السلام به هیئت شیر بود . آنچه از آن ستبر است ، از آنِ علی علیه السلام هم ستبر بود ، و آنچه باریک است ، باریک .۹۸۶۹.امام علی علیه السلام :الکامل فی التاریخ:علی علیه السلام ، بالاتر از میانه بالا بود . ماهیچه های ساعدش ستبر و سرِ آنها باریک ، و ماهیچه های ساق پایش نیز ستبر و سرِ آنها باریک بود . از خوش سیماترین مردم بود و موهای سپیدش را رنگ نمی کرد و پُرتبسّم بود .۹۸۶۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مقاتل الطالبیّین:گندمگون ، میانه بالا و به کوتاهی نزدیک تر بود . فربه شکم ، انگشتانش باریک ، ساعدهایش ستبر و ساق هایش باریک بود . چشمانش اندکی خمار ، ریشش زیاد ، موی جلوی سرش ریخته و پیشانی اش بلند بود .۹۸۶۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :فضائل الصحابةـ به نقل از ابو اسحاق ـ: پدرم گفت: پسرم! می خواهی امیر مؤمنان علی را به تو نشان دهم؟

گفتم: آری .

پس مرا بر سر دستانش بلند کرد و من ، مردی را دیدم که موی سر و صورتش سفید بود و موی جلوی سرش ریخته بود . فربه شکم و چهارشانه بود .۹۸۶۹.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مقاتل الطالبیّینـ به نقل از داوود بن عبد الجبّار از ابو اسحاق ـ: پدرم مرا روز جمعه به درون مسجد برد و بلندم کرد . پس علی علیه السلام را دیدم که بر منبر سخنرانی می کند . سالخورده بود . موهای جلوی سرش ریخته بود . بلند پیشانی و چهارشانه بود . ریشش سینه اش را پوشانده بود و چشمانش اندکی خمار بود .

به پدرم گفتم: پدر! این کیست؟

گفت: این ، علی بن ابی طالب ، پسر عموی پیامبر خدا ، برادر پیامبر خدا ، وصیّ پیامبر خدا و امیر مؤمنان است . .

۹۸۶۸.عنه صلی الله علیه و آله :الطبقات الکبری عن رزام بن سعد الضبّی :سَمِعتُ أبی یَنعَتُ عَلِیّا ، قالَ : کانَ رَجُلاً فَوقَ الرَّبعَةِ ، ضَخمَ المَنکِبَینِ ، طَویلَ اللِّحیَةِ وإن شِئتَ قُلتَ ـ إذا نَظَرتَ إلَیهِ ـ : هُوَ آدَمُ ، وإن تَبَیَّنتَهُ مِن قَریبٍ قُلتَ : أن یَکونَ أسمَرَ أدنی مِن أن یَکونَ آدَمَ . ⁽¹⁾۹۸۶۷.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :وقعة صفّین :کانَ عَلِیٌّ رَجُلاً دَحداحا ⁽²⁾، أدعَجَ العَینَینِ ، کَأَنَّ وَجهَهُ القَمَرُ لَیلَةَ البَدرِ حُسنا ، ضَخمَ البَطنِ ، عَریضَ المَسرُبَةِ ⁽³⁾، شَثنَ الکَفَّینِ ، ضَخمَ الکُسورِ ، کَأَنَّ عُنُقَهُ إبریقُ فِضَّةٍ ، أصلَعَ لَیسَ فی رَأسِهِ شَعرٌ إلّا خِفافَ مِن خَلفِهِ ، لِمَنکِبَیهِ مُشاشٌ کَمُشاشِ السَّبُعِ الضّاری ، إذا مَشی تَکَفَّأَ بِهِ ومارَ ⁽⁴⁾بِهِ جَسَدُهُ ، لَهُ سَنامٌ کَسَنامِ الثَّورِ ، لا تَبینُ عَضُدُهُ مِن ساعِدِهِ ، قَد اُدمِجَت إدماجا ، لَم یُمسِک بِذِراعِ رَجُلٍ قَطُّ إلّا أمسَکَ بِنَفَسِهِ فَلَم یَستَطِع أن یَتَنَفَّسَ. وهُوَ إلَی السُّمرَةِ ، أذلَفُ ⁽⁵⁾الأنف ، إذا مَشی إلَی الحَربِ هَروَلَ ، وقَد أیَّدَهُ اللّهُ بِالعِزِّ وَالنَّصرِ . ⁽⁶⁾۹۸۶۶.امام صادق علیه السلام :المناقب للخوارزمی عن محمّد بن حبیب البغدادی صاحب المحبّرـ فی بَیانِ صِفاتِهِ علیه السلام ـ: آدَمُ اللَّونِ ، حَسَنُ الوَجهِ ، ضَخمُ الکَرادیسِ . ⁽⁷⁾.

۹۸۶۵.امام علی علیه السلام ( ـ از دعای آن حضرت به هنگام رو به رو شدن با دشمن د ) الطبقات الکبریـ به نقل از رزام بن سعد ضبّی ـ: شنیدم که پدرم علی علیه السلام را توصیف می کند و می گوید: مردی بود بلندتر از میانه بالا . شانه هایش ستبر و ریشش بلند بود و اگر [ از دور] به او می نگریستی ، می توانستی بگویی که گندمگون است ، و اگر از نزدیک در او دقّت می کردی، می گفتی: به سبزه از گندمگون، نزدیک تر است.۹۸۶۴.امام علی علیه السلام :وقعة صفّین:علی علیه السلام ، میانه بالا بود ، چشمانش درشت و سیاه و چهره اش از زیبایی ، گویی ماه شبِ چهارده بود . شکمش فربه ، سینه اش پهن ، کف دستانش زِبر ، استخوان هایش ستبر و گردنش چون جام نقره بود . موهای جلوی سرش ریخته بود و در سرش مویی نبود ، جز موهایی تُنُک در پشتِ سر .

استخوان هایِ سرشانه او همچون شیر ژیان بود . چون راه می رفت ، می خرامید و پیکرش روان می شد . پشت گردنش به سانِ کوپال گاو نَر بود . بازویش از ساعدش قابل تشخیص نبود و کاملاً در هم پیچیده بود . مچ دست کسی را نگرفت ، جز آن که نفسش بند آمد و تاب دم برآوردن نیاورد .

به سبزه می زد . بینی اش کوتاه و ظریف بود . هرگاه به سوی میدان جنگ حرکت می کرد ، به شتاب می رفت و خداوند ، او را با عزّت و نصرتش تأیید می کرد .۹۸۶۳.امام علی علیه السلام :المناقب ، خوارزمیـ به نقل از محمّد بن حبیب بغدادی (صاحب المحبّر) در بیان اوصاف علی علیه السلام ـ: گندمگون ، خوش سیما و مفصل هایش ستبر بود . .

۹۸۶۲.امام علی علیه السلام :تاریخ دمشق عن مُدرک :رَأَیتُ عَلیّا لَهُ وَفرَةٌ ⁽¹⁾، وکانَ مِن أحسَنِ النّاسِ وَجها . ⁽²⁾۹۸۶۱.امام علی علیه السلام :نثر الدرّ :اِنصَرَفَ [عَلِیٌّ علیه السلام ] مِن صِفَّینَ وکَأَنَّهُ رَأسَهُ ولِحیَتَهُ قُطنَةٌ ، فَقیلَ لَهُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، لو غَیَّرتَ ، فَقالَ : إنَّ الخِضابَ زینَةٌ ، ونَحنُ قَومٌ مَحزونونَ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾۹۸۶۶.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :المناقب لابن شهر آشوب عن ابن إسحاق وابن شهاب :أ نَّهُ کَتَبَ حِلیَةَ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام عَن ثَبیتٍ الخادِمِ عَلی عُمُرِهِ ⁽⁵⁾، فَأَخَذَها عَمرُو بنُ العاصِ ، فَزَمَّ بِأَنفِهِ ⁽⁶⁾فَقَطَّعَها ، وکَتَبَ : إنَّ أبا تُرابٍ کانَ شَدیدَ الاُدمَةِ ، عظیمَ البَطنِ ، حَمشَ السّاقَینِ ، ونَحوَ ذلِکَ ، فَلِذلِکَ وَقَعَ الخِلافُ فی حِلیَتِهِ . ⁽⁷⁾.

۹۶۷۶.امام علی علیه السلام :تاریخ دمشقـ به نقل از مُدرِک ـ: علی علیه السلام را دیدم که موهایش بلند و از خوش سیماترینِ مردمان بود .۹۶۷۵.امام علی علیه السلام :نثر الدرّ:علی علیه السلام از صفین بازگشت ، در حالتی که گویی [ موی] سر و ریشش پنبه است . پس به ایشان گفته شد: ای امیر مؤمنان! کاش [ آنها را] رنگ می کردی .

فرمود: «حنا ، زینت است و ما قومی اندوه زده ایم» . ⁽¹⁾۹۶۷۹.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :المناقب ، ابن شهر آشوبـ به نقل از ابن اسحاق و ابن شهاب ـ: ثبیت خادم ، در دوران زندگی امیر مؤمنان ، [ وصف ]صورت و سیمای وی را نوشته بود . این نوشته به دست عمرو بن عاص رسید . پس روی در هم کشید و آن را پاره پاره کرد و [ به جای آن ]نوشت : «ابو تراب ، کاملاً گندمگون ، بزرگ شکم و ساقْ باریک بود» و از این گونه چیزها . از این رو ، در توصیفش اختلاف ایجاد شد . ⁽²⁾.

الفصل الثّانی : النشأةرافق علیّ علیه السلام رسول اللّه صلی الله علیه و آله منذ السنین الاُولی من عمره ؛ فقد عسرت الحیاة علی أبی طالب برهة ، وضاقت به الاُمور ، فاقترح رسول اللّه صلی الله علیه و آله علی إخوة أبی طالب أن یأخذوا منه بعض أولاده إلی بیوتهم ؛ لتخفیف عب ء العیش عن کاهله . وشاءت إرادة اللّه تعالی أن یکون علیّ علیه السلام فی بیت رسول اللّه صلی الله علیه و آله ، فتولّی تربیته منذ نعومة أظفاره . وکان النبیّ صلی الله علیه و آله یحبّ هذا الطفل الصغیر ؛ یضمّه إلی صدره ، ویُمِسّه عَرْفَه ، ویُلقمه الطعام ، ویرعی حیاته لحظة لحظة ، وینفحه بالأنوار الإلهیّة المشعّة . وهکذا تربّی الإمام علیه السلام فی حجر النبوّة ، وارتوی من منهل فضائلها الرائق ، وأمضی أیّامه ملازما لها ملازمة الظلّ لصاحبه . وحین سطعت القبسات الاُولی للوحی صدّق بالرسالة المحمّدیّة موقنا ؛ إذ کانت روحه قد تواشجت هی وروح صاحبها . من هنا کان أوّل من صدّقه صلی الله علیه و آله . ونجد فی الخطبة البلیغة الرفیعة «القاصعة» أجمل تصویر لهذه الملازمة ، ولدور رسول اللّه صلی الله علیه و آله فی تربیته وإعداده علیه السلام ، وحبِّه إیّاه ، واستنارةِ الإمام علیه السلام بهذه الملازمة . وهو ما تقرؤونه فی سیاق النصوص التی یشتمل علیها هذا الفصل .

.

فصل دوم : پرورش

فصل دوم : پرورشعلی علیه السلام از آغازین سال های زندگی ، همراه پیامبر خدا بود . روزگاری زندگی بر ابو طالب دشوار گشت و او در تنگنای معیشت قرار گرفت . پیامبر خدا پیشنهاد کرد که برادران ابو طالب برای سبک کردن بار زندگی اش برخی از فرزندان او را به خانه های خود ببرند . تقدیر الهی چنین رقم خورد که علی علیه السلام به خانه پیامبر خدا بیاید و از آغازین سال های زندگی ، پیامبر خدا ، تربیت او را به عهده گیرد . پیامبر صلی الله علیه و آله به این کودک خردسال ، عشق می ورزید ، او را به سینه می چسباند ، صورت خود را به او می سایید ، غذا بر دهانش می نهاد ، لحظه لحظه زندگی اش را می پایید و انوار تابناک الهی را بر جان او می تابانید . بدین سان ، علی علیه السلام در کنار پیامبر خدا رشد کرد و از چشمه سار زلال فضایل و والایی های پیامبر صلی الله علیه و آله سیراب گشت و همگام و همراه با او روزگار گذرانید ، و چون نخستین پرتو وحی تابید ، او ـ که جانش پیوند ناگسستنی با جان پیامبر خدا یافته بود ـ بدون هیچ تردیدی به رسالتش ایمان آورد و بدین سان ، او اوّلین مرد مؤمن شد . زیباترین تصویر از این همگامی و همراهی و نقش پیامبر صلی الله علیه و آله در رشد و تربیت علی علیه السلام و مهر و شفقت پیامبر خدا به علی علیه السلام و چگونگی بهره وری علی علیه السلام از این همراهی را ، آن بزرگوار ، خود در خطبه بلند و شکوهمند «قاصعه» رقم زده است که در ضمن متونِ گزارش شده در این فصل می خوانید .

.

۹۶۷۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کشف الیقین عن یزید بن قعنب :وَلَدَت [فاطِمَةُ بِنتُ أسَدٍ] عَلِیّا ولِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ثَلاثونَ سَنَةً ، فَأَحَبَّهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله حُبّا شَدیدا ، وقالَ لَها : اِجعَلی مَهدَهُ بِقُربِ فِراشی .

وکانَ صلی الله علیه و آله یَلی أکثَرَ تَربِیَتِهِ ، وکانَ یُطَهِّرُ عَلِیّا فی وَقتِ غَسلِهِ ، ویوجِرُهُ ⁽¹⁾اللَّبَنَ عِندَ شُربِهِ ، ویُحَرِّکُ مَهدَهُ عِندَ نَومِهِ ، ویُناغیهِ فی یَقظَتِهِ ، ویَجعَلُهُ عَلی صَدرِهِ . ⁽²⁾۹۶۷۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغة عن الحسین بن زید بن علیّ بن الحسین علیهما السلام :سَمِعتُ زَیدا ـ أبی ـ یَقولُ : کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَمضَغُ اللَّحمَةَ وَالتَّمرَةَ حَتّی تَلینَ ، ویَجعَلُهُما فی فَمِ عَلِیٍّ علیه السلام وهُوَ صَغیرٌ فی حِجْرِهِ . ⁽³⁾۹۶۷۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :أنساب الأشراف :قالوا : کانَ أبو طالِبٍ قَد أقَلَّ وأقتَرَ ، فَأَخَذَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّا لِیُخَفِّفَ عَنهُ مُؤنَتَهُ ، فَنَشَأَ عِندَهُ . ⁽⁴⁾۹۶۷۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ دمشق عن ابن سلّام :لَمّا أمعَرَ ⁽⁵⁾أبو طالِبٍ قالَت بَنو هاشِمٍ : دَعنا فَلیَأخُذ کُلُّ رَجُلٍ مِنّا رَجُلاً مِن وُلدِکَ ، قالَ : اِصنَعوا ما أحبَبتُم إذا خَلَّیتُم لی عَقیلاً . فَأَخَذَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَلِیّا ، فَکانَ أوَّلَ مَن أسلَمَ مِمَّن یَلتَفُّ عَلَیهِ حیطانُهُ مِنَ الرِّجالِ . ⁽⁶⁾۹۶۷۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مقاتل الطالبیّین عن زید بن علیّ :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أخَذَ عَلِیّا مِن أبیهِ وهُوَ صَغیرٌ فی سَنَةٍ ⁽⁷⁾أصابَت قُرَیشا وقَحطٍ نالَهُم ، وأخَذَ حَمزَةُ جَعفرا ، وأخَذَ العَبّاسُ طالِبا ؛ لِیَکفوا أباهُم مُؤنَتَهُم ، ویُخَفِّفوا عَنهُ ثِقلَهُم ، وأخَذَ هُوَ عَقیلاً لِمَیلِهِ کانَ إلَیهِ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : اِختَرتُ مَنِ اختارَ اللّهُ لی عَلَیکُم ؛ عَلِیّا . ⁽⁸⁾.

۹۶۶۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کشف الیقینـ به نقل از یزید بن قعنب ـ: فاطمه بنت اسد ، علی علیه السلام را به دنیا آورد ، در حالی که پیامبر خدا سی سال داشت . پیامبر خدا به او محبّت شدیدی پیدا کرد و به فاطمه فرمود: «گهواره او را نزدیک بستر من قرار بده» .

تربیت علی علیه السلام را بیشتر ، پیامبر خدا به عهده داشت . او را هنگام شستنش می شست و به وی شیر می نوشاندْ . در خواب ، گهواره اش را می جنباند و در بیداری، او را می خندانْد و بر سینه اش می نهاد .۹۶۶۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :شرح نهج البلاغةـ به نقل از حسین بن زید بن علی بن حسین علیهما السلام ـ: از پدرم زید شنیدم که می گفت: پیامبر خدا ، گوشت و خرما را می جوید تا نرم شود و در دهان علی علیه السلام می نهاد ، در حالی که او خردسال و در دامانش بود .۹۶۷۴.عنه صلی الله علیه و آله :أنساب الأشراف:گفتند ابو طالب ، نادار و تنگ دست شده است . پس پیامبر خدا ، علی علیه السلام را گرفت تا از هزینه او بکاهد . از این رو ، علی علیه السلام ، نزد او پرورش یافت.۹۶۷۳.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ دمشقـ به نقل از ابن سلّام ـ: چون ابو طالبْ نادار شد ، بنی هاشم گفتند: بگذار هریک از مردان ما یکی از پسرانت را بگیرد .

ابو طالب گفت: عقیل را برایم بگذارید و هرکار دوست دارید ، بکنید .

پس پیامبر صلی الله علیه و آله ، علی علیه السلام را گرفت و او نخستین نفر در میان اطرافیان پیامبر صلی الله علیه و آله بود که اسلام آورد .۹۶۷۲.عنه صلی الله علیه و آله :مقاتل الطالبیّینـ به نقل از زید بن علی ـ: در سالی که قریش دچار خشک سالی و قحطی شدند ، پیامبر خدا ، علی علیه السلام را که خردسال بود ، از پدرش گرفت و حمزه ، جعفر را و عبّاس ، طالب را تا هزینه زندگی پدرشان را کفایت کنند و بارش را سَبُک گردانند و ابو طالب ، خود ، عقیل را به سبب علاقه ای که به او داشت ، نگه داشت . پس پیامبر خدا فرمود : «من کسی را برگزیدم که خدا برایم برگزید : علی را» . .

۹۶۷۱.عنه صلی الله علیه و آله :المستدرک علی الصحیحین عن مجاهد بن جبر أبی الحجّاج :کانَ مِن نِعَمِ اللّهِ عَلی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام ما صَنَعَ اللّهُ لَهُ وأرادَهُ بِهِ مِنَ الخَیرِ ؛ أنَّ قُرَیشا أصابَتهُم أزمَةٌ شَدیدَةٌ ، وکانَ أبو طالِبٍ فی عِیالٍ کَثیرٍ ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِعَمِّهِ العَبّاسِ ـ وکانَ مِن أیسَرِ بَنی هاشِمٍ : یا أبَا الفَضلِ ، إنَّ أخاکَ أبا طالِبٍ کَثیرُ العِیالِ ، وقَد أصابَ النّاسَ ما تَری مِن هذِهِ الأَزمَةِ ، فَانطَلِق بِنا إلَیهِ نُخَفِّف عَنهُ مِن عِیالِهِ ؛ آخُذُ مِن بَنیهِ رَجُلاً ، وتَأخُذُ أنتَ رَجُلاً ، فَنَکفُلُهُما عَنهُ . فَقالَ العَبّاسُ : نَعَم .

فَانطَلَقا حَتّی أتَیا أبا طالِبٍ ، فَقالا : إنّا نُریدُ أن نُخَفِّفَ عَنکَ مِن عِیالِکَ حَتّی تَنکَشِفَ عَنِ النّاسِ ما هُم فیهِ ، فَقالَ لَهُما أبو طالِبٍ : إذا تَرَکتُما لی عَقیلاً فَاصنَعا ما شِئتُما .

فَأَخَذَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَلِیّا فَضَمَّهُ إلَیهِ ، وأخَذَ العَبّاسُ جَعفرا فَضَمَّهُ إلَیهِ . فَلَم یَزَل عَلِیٌّ مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله حَتّی بَعَثَهُ اللّهُ نَبِیّا ، فَاتَّبَعَهُ وصَدَّقَهُ ، وأخَذَ العَبّاسُ جَعفرا ، ولَم یَزَل جَعفَرٌ مَعَ العَبّاسِ حَتّی أسلَمَ وَاستَغنی عَنهُ . ⁽¹⁾۹۶۷۰.عنه صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَتِهِ المُسَمّاةِ بِالقاصِعَةِ ـ: أنَا وَضَعتُ فِی الصِّغَرِ بِکَلاکِلِ ⁽²⁾العَرَبِ ، وکَسَرتُ نَواجِمَ ⁽³⁾قُرونِ رَبیعَةَ ومُضَرَ ، وقَد عَلِمتُم مَوضِعی مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِالقَرابَةِ القَریبَةِ ، وَالمَنزِلَةِ الخَصیصَةِ ؛ وَضَعَنی فی حِجرِهِ وأنَا وَلَدٌ یَضُمُّنی إلی صَدرِهِ ، ویَکنُفُنی فی فِراشِهِ ، ویُمِسُّنی جَسَدَهُ ، ویُشِمُّنی عَرفَهُ ⁽⁴⁾، وکان یَمضَغُ الشَّیءَ ثُمَّ یُلقِمُنیهِ ، وما وَجَدَ لی کَذبَةً فی قَولٍ ، ولا خَطلَةً ⁽⁵⁾فی فِعلٍ .

ولَقَد قَرَنَ اللّهُ بِهِ صلی الله علیه و آله مِن لَدُن أن کانَ فَطیما أعظَمَ مَلَکٍ مِن مَلائِکَتِهِ ؛ یَسلُکُ بِهِ طَریقَ المَکارِمِ ، ومَحاسِنَ أخلاقِ العالَمِ ، لَیلَهُ ونَهارَهُ . ولَقَد کُنتُ أتَّبِعُهُ اتِّباعَ الفَصیلِ ⁽⁶⁾أثَرَ اُمِّهِ ، یَرفَعُ لی فی کُل یَومٍ من أخلاقِهِ عَلَما ، ویأمُرُنی بِالاِقتِداءِ بِهِ . ولَقَد کانَ یُجاوِرُ فی کُلِّ سَنَةٍ بِحِراءَ ، فَأَراهُ ولا یَراهُ غَیری . ولَم یَجمَع بَیتٌ واحِدٌ یَومَئِذٍ فِی الإِسلامِ غَیرَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وخَدیجَةَ وأنَا ثالِثُهُما ، أری نورَ الوَحیِ وَالرِّسالَةِ ، وأشُمُّ ریحَ النُّبُوَّةِ . ⁽⁷⁾.

۹۶۶۹.عنه صلی الله علیه و آله :المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از مجاهد بن جبر ابو حجّاج ـ: از نعمت های خداوند بر علی بن ابی طالب علیه السلام ، چیزی بود که خدا برایش پیش آورد و حالت نیکویی بود که او برایش اراده کرد .

قریش به قحطی شدیدی دچار شدند و ابو طالب ، نانخورهای فراوانی داشت . پس پیامبر خدا به عمویش عبّاس که از توانگران بنی هاشم بود ، فرمود : «ای ابو الفضل! برادرت ابو طالب ، عیالوار است و می بینی که از این قحطی چه به مردم رسیده است . پس بیا تا عائله ابو طالب را سبُک کنیم . من یکی از پسرانش را می گیرم و تو نیز یکی را و سرپرستی شان را به عهده می گیریم» .

عبّاس ، موافقت کرد . برخاستند و به نزد ابو طالب آمدند و گفتند: ما می خواهیم عائله ات را سبک کنیم تا آن گاه که مردم از این سختی به درآیند .

ابو طالب به آنها گفت: اگر عقیل را برای من می نهید ، هرکاری که می خواهید ، بکنید .

پس پیامبر خدا ، علی علیه السلام را گرفت و با خود برد و عبّاس ، جعفر را . پس علی علیه السلام همواره با پیامبر خدا بود تا خداوند ، وی را به پیامبری برانگیخت و علی علیه السلام ، وی را پیروی و تصدیق کرد ؛ و عبّاس ، جعفر را گرفت و جعفر ، همواره با عبّاس بود تا آن که مسلمان و از او بی نیاز شد .۹۷۲۱.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در خطبه ای به نام «قاصعه» ـ: من در کودکی ، سران عرب را به خاک افکنده ام و سرکردگان تیره های ربیعه و مُضَر را در هم شکسته ام .

شما موقعیت مرا نزد پیامبر خدا به سبب خویشاوندی نزدیک و منزلت ویژه ام می دانید . به گاه کودکی ام مرا در دامنش می نهاد و به سینه اش می چسبانْد ، و در بستر خویش جایم می داد ، و مرا به تن خویش می سود ، و بوی خوشش را به [مشام ]من می رسانْد ، و غذا را می جوید و لقمه لقمه در دهانم می نهاد . از من نه سخن دروغی شنید و نه کار خطایی دید .

بی تردید ، خداوند از همان اَوانِ از شیر گرفته شدنِ پیامبر صلی الله علیه و آله ، بزرگ ترین فرشته را از میان فرشتگانش شب و روز ، همراه او ساخت تا راه بزرگواری و محاسن اخلاقی جهان را بپیماید و من هماره در پی او بودم ، همچون بچّه شتر از شیر گرفته شده در پیِ مادرش . هر روز از اخلاق خود ، نشانه ای برایم بر پا می داشت و مرا به پیروی اش وا می داشت .

او هر سال در غار حرا به خلوت می نشست که من ، او را می دیدم و کس دیگری او را نمی دید . در آن روزگار ، اسلام به خانه ای راه نیافته بود ، جز خانه ای که پیامبر خدا و خدیجه در آن بودند و من ، سومین آنان بودم . نور وحی و رسالت را می دیدم و بوی نبوّت را می شنیدم . .

۹۷۱۰.الإمامُ علیٌّ علیه السلام ( ـ مِن کتابِهِ للأشتَرِ حینَ وَلاّهُ مِصرَ ـ ) السیرة النبویّة لابن هشام عن ابن إسحاق :کانَ مِمّا أنعَمَ اللّهُ بِهِ عَلی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ أ نَّهُ کانَ فی حِجرِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله قَبلَ الإِسلامِ . ⁽¹⁾۹۷۰۹.امام صادق علیه السلام ( ـ درباره آیه «گویند : ای پروردگار ما! بد بختیمان ) شرح نهج البلاغة عن الفضل بن عبّاس :سَأَلتُ أبی عَن وُلدِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله الذُّکورِ ، أیُّهُم کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَهُ أشَدَّ حُبّا ؟ فَقالَ : عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام ، فَقُلتُ لَهُ : سَأَلتُکَ عَن بَنیهِ ! فَقالَ : إنَّهُ کانَ أحَبَّ إلَیهِ مِن بَنیهِ جَمیعا وأرأَفَ ، ما رَأَیناهُ زایَلَهُ یَوما مِنَ الدَّهرِ مُنذُ کانَ طِفلاً ، إلّا أن یَکونَ فی سَفَرٍ لِخَدیجَةَ ، وما رَأَینا أبا أبَرَّ بِابنٍ مِنهُ لِعَلِیٍّ ، ولَا ابنا أطوَعَ لِأَبٍ مِن عَلِیٍّ لَهُ ... .

ورَوی جُبَیرُ بنُ مُطعِمٍ قالَ : قالَ أبی مُطعِمُ بنُ عَدِیٍّ لَنا ونَحنُ صِبیانٌ بِمَکَّةَ : أ لا تَرَونَ حُبَّ هذَا الغُلامِ ـ یَعنی عَلِیّا ـ لِمُحَمَّدٍ وَاتِّباعَهُ لَهُ دونَ أبیهِ ؟ ! وَاللّاتِ وَالعُزّی ! لَوَدِدتُ أنَّهُ ⁽²⁾ابنی بِفِتیانِ بَنی نَوفَلٍ جَمیعا ! ⁽³⁾.

۹۷۰۸.امام صادق علیه السلام ( ـ بعد از ذکر دعایی ـ ) السیرة النبویّة ، ابن هشامـ به نقل از ابن اسحاق ـ: از جمله نعمت هایی که خداوند به علی بن ابی طالب علیه السلام داد ، آن بود که پیش از اسلام ، تحت سرپرستی پیامبر خدا بود .۹۷۰۷.امام صادق علیه السلام ( ـ درباره کسی که سوره «کافرون» و «اخلاص» را در نما ) شرح نهج البلاغةـ به نقل از فضل بن عبّاس ـ: از پدرم پرسیدم : کدام یک از پسران پیامبر خدا نزدش عزیزتر بودند؟

گفت: علی بن ابی طالب .

گفتم: از تو درباره پسرانش پرسیدم !

گفت: او برایش محبوب تر و عزیزتر از همه پسرانش بود . ما از همان کودکی ندیدیم که روزی از وی جدا شود ، مگر در سفر برای خدیجه ، و ما در احسان پدر به پسر ، همچون او به علی علیه السلام ، و در فرمانبرداری پسر از پدر ، همچون علی علیه السلام از پیامبر خدا ندیدیم .

و جبیر بن مطعم روایت کرده است: پدرم مطعم بن عدی به ما بچّه های مکّه گفت: شما نمی بینید محبّت این پسر (یعنی علی علیه السلام ) را به محمّد و فرمانبرداری اش را از او که حتّی بیشتر از پدرش است؟! به لات و عزّی سوگند ، دوست داشتم به جای همه جوانان بنی نوفل ، او پسرم باشد . .

راجع : ج ۸ ص ۹۸ (خیرة اللّه ) .

.

ر . ک : ج ۸ ص ۹۹ (برگزیده خدا) .

.

الفصل الثالث : الزواج۳ / ۱تَزویجُهُ فاطِمَةَ بِنتَ رَسولِ اللّهِهاجر رسول اللّه صلی الله علیه و آله إلی المدینة بعد ثلاث عشرة سنة ملیئة بالعناء والمشقّة والمصائب المریرة من أجل تبلیغ الرسالة ، وأرسی دعائم الحکومة الإسلامیّة هناک . وکان علیّ علیه السلام معه صلی الله علیه و آله منذ الأیّام الاُولی للرسالة . وکان فی السنة الاُولی من الهجرة ابن أربع وعشرین سنة؛ فلابدّ له من الزواج وبدء الحیاة المشترکة. وکانت الزهراء علیها السلام قد بلغت یومئذٍ التاسعة من عمرها ⁽¹⁾. وهی بنت رسول اللّه صلی الله علیه و آله ، ولها منزلتها الرفیعة الزاخرة بالفضائل الإنسانیّة ، والخصائص الملکوتیّة السامیة . وقد أثنی علیها أبو ها مرارا ، وسمّاها بضعته . وکان موقع النبیّ صلی الله علیه و آله فی زعامة الاُمّة من جهة ، وشخصیّة الزهراء علیها السلام من جهة اُخری ، عاملَین مشجّعین لکثیر من الصحابة ـ بخاصّة من کان یفکّر منهم بمستقبله عبر هذه الأواصر ـ علی التقدّم لخطوبة الزهراء علیها السلام . بید أنّ أباها کان یرفض رفضا قاطعا ، ویصرّح أحیانا بأنّه ینتظر فیها قضاء اللّه . ⁽²⁾واقترح علی الإمام علیّ علیه السلام عدد من الصحابة الموالین له أن یتقدّم لخطوبتها علیها السلام . وکان قلب الإمام طافحا بالإیمان ، وصدره مفعما بحبّ اللّه ، لکنّه خالی الوفاض من الدراهم والدنانیر . فتوجّه تلقاء البیت النبویّ ، ومنعته الهیبة النبویّة من الکلام، وکان ینظر مرّةً إلی النبیّ صلی الله علیه و آله نظرة ملیئة بالحیاء ، واُخری إلی الأرض . فأنطقه النبیّ صلی الله علیه و آله من خلال بعض التمهیدات، ولمّا تکلّم قال له : أ معک شیء ؟ والجواب واضح! أمّا فاطمة ، فهل لها کُف ء غیر علیّ ؟ ! وتحقّق الأمر الإلهیّ ، کما أشار إلیه النبیّ الأعظم ⁽³⁾وبدأ هذان العظیمان حیاتهما المشترکة فی السنة الاُولی من الهجرة ۴ بمهرٍ قلیل ⁽⁴⁾، ومراسم بسیطة ⁽⁵⁾، وجهاز أکثر بساطة ⁽⁶⁾. وهکذا ولد أعظم بیت فی التاریخ ، وبدأت أبهی حیاة مشترکة . وتکوّن فی جوار بیت النبیّ صلی الله علیه و آله بیت صغیر هو أکبر من التاریخ کلّه ، وکان مغبط أهل السماوات والأرض حقّا ! وکان منهل الفضائل والمکارم ، والعشق ، والإیمان ، والإیثار ، والجهاد ، وبساطة العیش ، بل کان یناطح السماء علوّا ورفعة . أمّا سیّده ـ راهب اللیل المتهجِّد فی جوفه ـ فقد کان لیث الوغی ، لا تکاد تبرأ جراحه بعدُ حتی یخوض حربا اُخری . وکان علیه السلام أشجع المقاتلین ، وأعظمهم منازلة للأقران . وأمّا صاحبته فقد کانت السیّدة الرزینة الصبور ، حملت عب ء الحیاة ، ورضیت بأقلّ الإمکانات . وکانت تضمّد جراح بعلها وأبیها ⁽⁷⁾، حتی عبّر عنها رسول اللّه صلی الله علیه و آله تعبیرا لطیفا ، فقال : «فاطِمَةُ اُمُّ أبیها» . ⁽⁸⁾وکانت الثمرة الاُولی لهذا الزواج الإلهی هو الإمام الحسن علیه السلام الذی ولد فی السنة الثالثة من الهجرة ⁽⁹⁾، والثانیة هو الإمام الحسین علیه السلام الذی ولد فیالسنة الرابعة منها ⁽¹⁰⁾، ثمّ ولدت بعدهما زینب واُمّ کلثوم ، وآخرهم هو المحسن الذی اُجهض شهیدا . ⁽¹¹⁾

.

فصل سوم : ازدواج

۳ / ۱ ازدواج با فاطمه دختر پیامبر

فصل سوم : ازدواج۳ / ۱ازدواج با فاطمه دختر پیامبرپیامبر خدا ، پس از سیزده سال سختکوشی ، تلاش در راه ابلاغ رسالت و تحمّل دشواری ها ، شکنجه ها و آزارها به مدینه هجرت کرد و حکومت اسلامی را بنیاد نهاد . علی علیه السلام از آغازین روزهای رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله ، همگام و همراه پیامبر خدا بود و در سال اوّل هجرت ، ۲۴ سال داشت . او باید ازدواج می کرد و زندگانی مشترک را آغاز می کرد . فاطمه علیها السلام نُه ساله است . او دختر پیامبر خداست و در جایگاهی بلند از فضایل انسانی و ویژگی های والای ملکوتی ، که پیامبر خدا بارها او را ستوده و «پاره قلب» خود نامیده است . موقعیت پیامبر صلی الله علیه و آله در جایگاه زعامت امّت از یک سوی ، و شخصیت والای فاطمه علیها السلام از سوی دیگر ، زمینه ای بود تا کسانِ بسیاری ـ بویژه آنان که از این گونه پیوندها بیشتر در فکر رقم زدن آینده خود هستند ـ ، به خواستگاری بروند . پیامبر صلی الله علیه و آله ، یکسر جواب رد می داد و گاه ، تصریح می کرد که منتظر «قضای الهی» است . برخی از دوستان علی علیه السلام و صحابیان پیامبر خدا به وی پیشنهاد کردند که به خواستگاری فاطمه علیها السلام برود . علی علیه السلام ، قلبی دارد سرشار از ایمان و سینه ای آکنده از عشق ؛ امّا دستانی تهی و پیراسته از درهم و دینار . علی علیه السلام به خانه پیامبر خدا رفت ، شکوه و عظمت پیامبر خدا ، او را از سخن گفتن باز داشت . با چشمانی آمیخته با آزرم ، نگاهی به پیامبر صلی الله علیه و آله داشت و نگاهی دیگر به زمین . پیامبر صلی الله علیه و آله با تمهیداتی علی علیه السلام را به سخن گفتن وا داشت ، و چون علی علیه السلام سخن گفت ، فرمود : «چیزی در زندگی داری؟» . جواب ، معلوم بود ؛ امّا مگر فاطمه علیها السلام را همسانی جز علی علیه السلام و همسری لایق جز او بود؟! ازدواج (و به تعبیر پیامبر خدا : امر الهی) تحقّق یافت و آن دو بزرگوار ، زندگانی مشترک را در اوّلین سال هجرت ، ⁽¹⁾با مهریه ای بسیار اندک و مراسمی بس ساده و جهیزیه ای ساده تر آغاز کردند و بدین سان ، شکوهمندترین خانه و نقش آفرین ترین زندگانی مشترک در تاریخ اسلام ، رقم خورد . در کنار خانه پیامبر صلی الله علیه و آله ، خانه ای خُرد ـ که به راستی از همه تاریخ ، بزرگ تر و غبطه آفرین عرشیان و زمینیان بود ـ ، بر پا شد . این خانه ، سرچشمه فضیلت ها ، مکرمت ها ، عشق ، ایمان ، ایثار ، جهاد ، ساده زیستی ، . . . بود و به راستی خانه ای بود که سر بر عرش می سایید . علی علیه السلام ، این پارسای شب و زمزمه گر خلوت های آن ، شیر بیشه نبرد بود و هنوز زخم های نشسته بر پیکرش التیام نیافته ، در جنگی دیگر حاضر بود و رزم آورترین و بزرگ ترین هماوردجویِ میدان . و فاطمه علیها السلام ، آرام و پرشکیب ، بار زندگی را بر دوش داشت ، با کم ترین امکانات می ساخت ، زخم های همسر و پدر را می شست و افزون بر همسری علی علیه السلام ، به تعبیر لطیف پیامبر خدا ، «برای پدر ، مادری می کرد» . ⁽²⁾اوّلین ثمر این پیوند الهی ، به سال سوم هجری دیده به جهان گشود که حسن علیه السلام نام گرفت . و دومین آن ، حسین علیه السلام بود که در سال چهارم به دنیا آمد . زینب و امّ کلثوم علیهما السلام پس از برادرها پای به دنیا گذاردند و آخرین آنها ، محسن ، سقط گردید و شهد شهادت نوشید .

.

. .

. .

. .

. .

۹۶۹۱.امام باقر علیه السلام :سنن النسائی عن بریدة :خَطَبَ أبو بَکرٍ وعُمَرُ فاطِمَةَ ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّها صَغیرَةٌ . فَخَطَبَها عَلِیٌّ، فَزَوَّجَها مِنهُ . ⁽¹⁾۹۶۹۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الطبقات الکبری عن علباء بن أحمر الیشکری :إنَّ أبا بَکرٍ خَطَبَ فاطِمَةَ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ : یا أبا بَکرٍ ، أنتَظِرُ بِهَا القَضاءَ . فَذَکَرَ ذلِکَ أبو بَکرٍ لِعُمَرَ ، فَقالَ لَهُ عُمَرُ : رَدَّکَ یا أبا بَکرٍ .

ثُمَّ إنَّ أبا بَکرٍ قالَ لِعُمَرَ : اُخطُب فاطِمَةَ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، فَخَطَبَها ، فَقالَ لَهُ مِثلَ ما قالَ لِأَبی بَکرٍ : أنتَظِرُ بِها القَضاءَ . ⁽²⁾۹۶۸۹.امام باقر علیه السلام :الطبقات الکبری عن عطاء :خَطَبَ عَلِیٌّ فاطِمَةَ ، فَقالَ لَها رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّ عَلِیّا یَذکُرُکِ ! فَسَکَتَت ، فَزَوَّجَها . ⁽³⁾۹۶۹۱.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ أمَرَنی أن اُزَوِّجَ فاطِمَةَ مِن عَلِیٍّ. ⁽⁴⁾۹۶۹۰.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :عنه صلی الله علیه و آله :إنَّما أنَا بَشَرٌ مِثلُکُم أتَزَوَّجُ فیکُم واُزَوِّجُکُم ، إلّا فاطِمَةَ فَإِنَّ تَزویجَها نَزَلَ مِنَ السَّماءِ . ⁽⁵⁾.

۹۶۸۹.عنه علیه السلام :سنن النسائیـ به نقل از بریده ـ: ابو بکر و عمر ، از فاطمه علیها السلام خواستگاری کردند ؛ امّا پیامبر خدا فرمود: «او کوچک است» . سپس علی علیه السلام از او خواستگاری کرد و پیامبر خدا ، او را به ازدواجش درآورد .۹۶۸۸.امام باقر علیه السلام :الطبقات الکبریـ به نقل از علباء بن احمر یشکری ـ: ابو بکر ، فاطمه علیها السلام را از پیامبر صلی الله علیه و آله خواستگاری کرد ؛ امّا پیامبر خدا فرمود : «ای ابو بکر! منتظر تقدیر الهی هستم» .

ابو بکر ، این را برای عمر باز گفت . عمر بدو گفت: ای ابو بکر! تو را رد کرده است .

ابو بکر به عمر گفت: تو فاطمه را از پیامبر خدا خواستگاری کن . او خواستگاری کرد و پیامبر صلی الله علیه و آله به او همانی را گفت که به ابو بکر گفته بود : «منتظر تقدیر الهی هستم» .۹۶۸۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الطبقات الکبریـ به نقل از عطا ـ: علی علیه السلام ، از فاطمه علیها السلام خواستگاری کرد . پس پیامبر خدا به فاطمه علیها السلام فرمود : «علی تو را یاد می کند!» .

فاطمه علیها السلام ساکت ماند . پس پیامبر خدا ، او را به ازدواج [علی علیه السلام ] درآورد .۹۶۸۶.امام علی علیه السلام :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند به من فرمان داد تا فاطمه را به ازدواج علی درآورم .۹۶۸۵.امام علی علیه السلام ( ـ درباره آیه: «و برای تقرّب به او وسیله جویید» ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من هم انسانی مانند شما هستم ، از شما زن می گیرم و به شما زن می دهم ، مگر فاطمه را که ازدواجش از آسمان نازل شده است . .

۹۶۸۴.امام علی علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آلهـ لِفاطِمَةَ علیها السلام ـ: وَاللّهِ ما ألَوتُ ⁽¹⁾أن اُزَوِّجَکِ خَیرَ أهلی . ⁽²⁾۹۶۸۸.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :عنه صلی الله علیه و آله :یا فاطِمَةُ ، أما إنّی ما ألَّیتُ أن أنکَحتُکِ خَیرَ أهلی . ⁽³⁾۹۶۸۷.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :عنه صلی الله علیه و آلهـ لِفاطِمَةَ علیها السلام ـ: فَما ألَوتُکِ فی نَفسی وقَد أصَبتُ لَکِ خَیرَ أهلی . ⁽⁴⁾۹۶۸۶.عنه علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :لَولا أنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی خَلَقَ أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام لِفاطِمَةَ ، ما کانَ لَها کُفوٌ عَلی ظَهرِ الأَرضِ مِن آدَمَ ومَن دونَهُ . ⁽⁵⁾۹۶۸۵.عنه علیه السلام ( ـ فی قولِهِ تعالی : {Q} «و ابْتَغُوا إلَیهِ الوَس ) الإمام علیّ علیه السلام :قالَ لی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا عَلِیُّ ، لَقَد عاتَبَتنی رِجالٌ مِن قُرَیشٍ فی أمرِ فاطِمَةَ علیها السلام وقالوا : خَطَبناها إلَیکَ فَمَنَعتَنا ، وزَوَّجتَ عَلِیّا ، فَقُلتُ لَهُم : وَاللّهِ ما أنَا مَنَعتُکُم وزَوَّجتُهُ ، بَلِ اللّهِ تَعالی مَنَعَکُم وزَوَّجَهُ ، فَهَبَطَ عَلَیَّ جَبرَئیلُ علیه السلام فَقالَ : یا مُحَمَّدُ ، إنَّ اللّهَ جَلَّ جَلالُهُ یَقولُ : لَو لَم أخلُق عَلِیّا لَما کانَ لِفاطِمَةَ ابنَتِکَ کُفوٌ عَلی وَجهِ الأَرضِ ؛ آدَمُ فَمَن دونَهُ . ⁽⁶⁾۹۶۸۴.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :عنه علیه السلام :لَمّا أدرَکَت فاطِمَةُ بِنتُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله مُدرَکَ النِّساءِ ، خَطَبَها أکابِرُ قُرَیشٍ مِن أهلِ الفَضلِ وَالسّابِقَةِ فِی الإِسلامِ وَالشَّرَفِ وَالمالِ ، وکانَ کُلَّما ذَکَرَها رَجُلٌ مِن قُرَیشٍ لِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله أعرَضَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَنهُ بِوَجهِهِ ، حَتّی کانَ الرَّجُلُ مِنهُم یَظُنُّ فی نَفسِهِ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ساخِطٌ عَلَیهِ ، أو قَد نَزَلَ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فیه وَحیٌ مِنَ السَّماءِ . ⁽⁷⁾.

۹۶۸۳.علل الشرائع ( ـ به نقل از ابو سعید خدری ـ ) پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ خطاب به فاطمه علیها السلام ـ: به خدا سوگند ، در این که تو را به ازدواج بهترینِ خاندانم درآورم ، کوتاهی نکردم!۹۶۸۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای فاطمه! آگاه باش که برای این که تو را به همسری بهترینِ خاندانم درآورم ، از هیچ کوششی فروگذار نکردم!۹۶۸۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ خطاب به فاطمه علیها السلام ـ: به جان و دل کوشیدم و از هیچ تلاشی فروگذار نکردم و برایت بهترینِ خاندانم را یافتم .۹۶۸۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام صادق علیه السلام :ـ تبارک و تعالی ـاگر خداوند امیر مؤمنان علیه السلام را برای فاطمه علیها السلام نیافریده بود ، برای او هیچ همسری بر روی زمین نبود ، از آدم تا کنون .۹۶۸۳.علل الشرایع عن أبی سعیدِ الخُدریُّ :امام علی علیه السلام :پیامبر خدا به من فرمود: «ای علی! مردانی از قریش ، در کار [ازدواج ]فاطمه بر من خرده گرفتند و گفتند: ما او را از تو خواستگاری کردیم و ندادی ؛ ولی او را به ازدواج علی درآوردی . و من به آنها گفتم: به خدا سوگند ، شوهردادن و ندادنش به دست من نبود ؛ بلکه خدای متعال ، او را از شما باز داشت و به ازدواج علی درآورد . جبرئیل علیه السلام نزد من آمد و گفت: ای محمّد ! خداوند عز و جل : اگر علی را نیافریده بودم ، برای دخترت فاطمه ، همسری بر روی زمین نبود ، از آدم تاکنون » .۹۶۸۲.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :چون فاطمه ، دختر پیامبر خدا بالغ شد ، بزرگان قریش که اهل فضل و سابقه در اسلام و دارای شرافت و ثروت بودند ، او را خواستگاری کردند ؛ ولی هر مردی از قریش که خواستگاری می کرد ، پیامبر خدا از او روی بر می تافت ، به گونه ای که برخی از آنان ، در پیش خود گمان می بردند که پیامبر خدا از ایشان ناراحت شده و یا وحی آسمانی درباره ایشان بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است . .

۹۶۸۱.عنه صلی الله علیه و آله :السنن الکبری عن مجاهد عن الإمام علیّ علیه السلام :لَقَد خُطِبَت فاطِمَةُ بِنتُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، فَقالَت لی مَولاةٌ : هَل عَلِمتَ أنَّ فاطِمَةَ تُخطَبُ ؟ قُلتُ : لا ـ أو نَعَم ـ قالَت : فَاخطُبها إلَیهِ ، قالَ : قُلتُ : وهَل عِندی شَیءٌ أخطُبُها عَلَیهِ ! قالَ : فَوَاللّهِ ما زالَت تُرَجّینی حَتّی دَخَلتُ عَلَیهِ ـ وکُنّا نُجِلُّهُ ونُعَظِّمُهُ ـ فَلَمّا جَلَستُ بَینَ یَدَیهِ اُلجِمتُ حَتّی مَا استَطَعتُ الکَلامَ ، قالَ : هَل لَکَ مِن حاجَةٍ ؟ فَسَکَتُّ ، فَقالَها ثَلاثَ مَرّاتٍ ، قالَ : لَعَلَّکَ جِئتَ تَخطُبُ فاطِمَةَ ! قُلتَ : نَعَم یا رَسولَ اللّهِ ، قالَ : هَل عِندَکَ مِن شَیءٍ تَستَحِلُّها بِهِ ؟ قالَ : قُلتُ : لا وَاللّهِ یا رَسولَ اللّهِ ، قالَ : فَما فَعَلتَ بِالدِّرعِ الَّتی کُنتُ سَلَّحتُکَها ؟ قالَ عَلِیٌّ : وَاللّهِ إنَّها لَدِرعٌ حُطَمِیَّةٌ ⁽¹⁾ما ثَمَنُها إلّا أربَعُمِائَةِ دِرهَمٍ ! قالَ : اِذهَب فَقَد زَوَّجتُکَها ، وَابعَث بها إلَیها فَاستَحِلَّها بِهِ . ⁽²⁾۹۶۸۰.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الأمالی للطوسی عن الضحّاک بن مزاحم :سَمِعتُ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ علیه السلام یَقولُ : أتانی أبو بَکرٍ وعُمَرُ فَقالا : لَو أتَیتَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَذَکَرتَ لَهُ فاطِمَةَ . قالَ : فَأَتَیتُهُ ، فَلَمّا رَآنی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ضَحِکَ ، ثُمَّ قالَ : ما جاءَ بِکَ یا أبَا الحَسَنِ ؟ وما حاجَتُکَ ؟ قالَ : فَذَکَرتُ لَهُ قَرابَتی وقِدَمی فِی الإِسلامِ ونُصرَتی لَهُ وجِهادی ، فَقالَ : یا عَلِیُّ صَدَقتَ ، فَأَنتَ أفضَلُ مِمّا تَذکُرُ .

فَقُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، فاطِمَةُ تُزَوِّجُنیها ؟ فَقالَ : یا عَلِیُّ ، إنَّهُ قَد ذَکَرَها قَبلَکَ رِجالٌ ، فَذَکَرتُ ذلِکَ لَها ، فَرَأَیتُ الکَراهَةَ فی وَجهِها ، ولکِن عَلی رِسلِکَ حَتّی أخرُجَ إلَیکَ . فَدَخَلَ عَلَیها فَقامَت إلَیهِ ، فَأَخَذَت رِداءَهُ ونَزَعَت نَعلَیهِ ، وأتَتهُ بِالوَضوءِ ، فَوَضَّأَتهُ بِیَدِها وغَسَلَت رِجلَیهِ ، ثُمَّ قَعَدَت ، فَقالَ لَها : یا فاطِمَةُ ، فَقالَت : لَبَّیکَ ! حاجَتُکَ یا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : إنَّ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ مَن قَد عَرَفتِ قَرابَتَهُ وفَضلَهُ وإسلامَهُ ، وإنّی قَد سَأَلتُ ربّی أن یُزَوِّجَکِ خَیرَ خَلقِهِ وأحَبَّهُم إلَیهِ ، وقَد ذَکَرَ مِن أمرِکِ شَیئا ، فَما تَرَینَ ؟ فَسَکَتَت ولَم تُوَلِّ وَجهَها ، ولَم یرَ فیهِ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله کَراهَةً ، فَقامَ وهُوَ یَقولُ : اللّهُ أکبَرُ ! سُکوتُها إقرارُها .

فَأَتاهُ جَبرَئیلُ علیه السلام فَقالَ : یا مُحَمَّدُ ، زَوِّجها عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ ؛ فَإِنَّ اللّهَ قَد رَضِیَها لَهُ ورَضِیَهُ لَها . ⁽³⁾.

۹۶۷۹.امام صادق علیه السلام :السنن الکبریـ به نقل از مجاهد ، از امام علی علیه السلام ـ: از فاطمه علیها السلام دختر پیامبر صلی الله علیه و آله ، خواستگاری شده بود . زنی از بستگانم به من گفت: آیا می دانی که فاطمه علیها السلام خواستگاری شده است؟

گفتم: نه (یا آری) .

گفت: تو هم او را خواستگاری کن .

گفتم: آیا من چیزی دارم که با آن به خواستگاری بروم؟

پس به خدا سوگند ، هماره مرا امید داد تا این که به حضور پیامبر صلی الله علیه و آله رسیدم و چون او را بزرگ و گرامی می داشتیم ، هنگام نشستن در پیش روی ایشان ، زبانم بند آمد و نتوانستم چیزی بگویم .

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «آیا حاجتی داری؟» .

پس ساکت ماندم . آن را سه بار تکرار کرد و فرمود: «شاید به خواستگاری فاطمه آمده ای؟» .

گفتم: آری ، ای پیامبر خدا .

فرمود: «آیا چیزی داری که مهرش کنی؟» .

گفتم: نه به خدا سوگند ، ای پیامبر خدا .

فرمود : «پس زرهی را که بدان مسلّحت کرده بودم ، چه کردی؟» .

گفتم: به خدا سوگند ، آن ، زرهی ساخته عشیره حُطَم است و بیش از چهار صد درهم نمی ارزد.

فرمود : «برو که او را به ازدواجت درآوردم و همان زره را مهریه ازدواج کن و برایش بفرست» .۹۶۷۸.امام باقر و امام صادق علیهما السلام :الأمالی ، طوسیـ به نقل از ضحاک بن مزاحم ـ: شنیدم که علی بن ابی طالب علیه السلام گفت : ابو بکر و عمر به نزد من آمدند و گفتند: چرا نزد پیامبر خدا نمی روی تا فاطمه علیها السلام را خواستگاری کنی ؟

من نزد پیامبر خدا رفتم. چون مرا دید،خندید و فرمود: «ای ابو الحسن! به چه کار آمده ای و حاجتت چیست ؟» .

خویشاوندی و سابقه ام در اسلام و یاری کردن او و جهادم را ذکر کردم . پس فرمود: «ای علی! راست گفتی و برتر از چیزهایی هستی که می گویی» .

من گفتم: ای پیامبر خدا! فاطمه را به ازدواج من در می آوری؟

فرمود: «ای علی! مردانی او را پیش از تو خواستگاری کردند . به فاطمه گفتم ؛ ولی در چهره اش کراهت دیدم ؛ امّا منتظر باش تا به نزدت باز گردم» .

پیامبرخدا،نزد فاطمه علیها السلام رفت.فاطمه علیها السلام از جا برخاست و ردای پدر را گرفت و کفش هایش را درآورد و آبْ دست برایش آورد و دست و پای او را شُست و سپس نشست .

پس پیامبر خدا به او فرمود: «ای فاطمه!» .

پاسخ داد: بلی ، چه می خواهی ، ای پیامبر خدا؟

فرمود : «علی بن ابی طالب ، کسی است که خویشاوندی و فضیلت و اسلامش را می شناسی و من از خدا خواسته ام که تو را به ازدواج بهترینِ آفریدگانش و محبوب ترینِ آنان در نزدش درآورد و علی از تو خواستگاری کرده است . چه نظری داری؟» .

فاطمه علیها السلام ساکت ماند و صورتش را برنگردانْد و پیامبر خدا ، کراهتی در چهره اش ندید . پس برخاست ، در حالی که می گفت: «اللّه اکبر! سکوت او [نشانه ]رضایت اوست» .

پس جبرئیل علیه السلام نزدش آمد و گفت: ای محمّد! او را به ازدواج علی بن ابی طالب درآور که خداوند ، این دو را برای هم پسندیده است . .

۹۶۷۷.امام علی علیه السلام :الکافی عن سعید بن المسیّب :قُلتُ لِعَلِیِّ بنِ الحُسَینِ علیهما السلام : فَمَتی زَوَّجَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فاطِمَةَ مِن عَلِیٍّ علیهما السلام ؟ فَقالَ : بِالمَدینَةِ بَعدَ الهِجرَةِ بِسَنَةٍ ، وکانَ لَها یَومَئِذٍ تِسعُ سِنینَ . ⁽¹⁾۹۷۱۶.امام علی علیه السلام :تاریخ الیعقوبیـ فی ذِکرِ زَواجِ فاطِمَةَ علیها السلام ـ: زَوَّجَها رَسولُ اللّهِ مِن عَلِیٍّ بَعدَ قُدومِهِ بِشَهرَینِ ، وقَد کانَ جَماعَةٌ مِنَ المُهاجِرینَ خَطَبوها إلی رَسولِ اللّهِ ، فَلَمّا زَوَّجَها عَلِیّا قالوا فی ذلِکَ ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ : ما أنَا زَوَّجتُهُ ولکِنَّ اللّهَ زَوَّجَهُ . ⁽²⁾۹۷۱۷.امام علی علیه السلام :الأمالی للطوسی :رُوِیَ أنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام دَخَلَ بِفاطِمَةَ علیها السلام بَعدَ وفاةِ اُختِها رُقَیَّةَ زَوجَةِ عُثمانَ بِسِتَّةَ عَشَرَ یَوما ، وذلِکَ بَعدَ رُجوعِهِ مِن بَدرٍ ، وذلِکَ لِأَیّامٍ خَلَت مِن شَوّالٍ .

ورُوِیَ أنَّهُ دَخَلَ بِها یَومَ الثُّلاثاءِ لِسِتٍّ خَلَونَ مِن ذِی الحِجَّةِ . وَاللّهُ تَعالی أعلَمُ . ⁽³⁾.

۹۷۱۸.امام حسین علیه السلام ( ـ در دعای روز عرفه ـ ) الکافیـ به نقل از سعید بن مسیّب ـ: به علی بن حسین علیهما السلام گفتم: چه هنگام پیامبر خدا ، فاطمه علیها السلام را به ازدواج علی علیه السلام درآورد؟

فرمود: «در مدینه ، یک سال پس از هجرت ، و فاطمه علیها السلام در آن زمان ، نُه ساله بود» .۹۷۱۹.امام رضا علیه السلام :تاریخ الیعقوبیـ در ذکر ازدواج فاطمه علیها السلام ـ: پیامبر خدا ، دو ماه پس از ورودش [به مدینه ]فاطمه علیها السلام را به ازدواج علی علیه السلام درآورد ، در حالی که گروهی از مهاجران ، او را از پیامبر خدا خواستگاری کرده بودند . پس چون پیامبر صلی الله علیه و آله او را به ازدواج علی علیه السلام درآورد ، خُرده گیری کردند . پیامبر خدا فرمود: «من او را به ازدواج علی در نیاوردم ، بلکه خداوند درآورد» .۹۷۳۷.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الأمالی ، طوسی :روایت شده که امیر مؤمنان ، فاطمه علیها السلام را شانزده روز پس از وفات خواهرش رقیّه ، همسر عثمان ، به خانه بُرد و این ، پس از بازگشت از جنگ بدر و سپری شدن چند روز از ماه شوّال بود .

و روایت شده است که او را سه شنبه ، شش روز از ذی حجّه سپری شده ، به خانه برد ، و خداوند متعال ، داناتر است . .

۹۷۳۵.امام علی علیه السلام :المعجم الأوسط عن جابر بن عبد اللّه :حَضَرنا عُرسَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ وفاطِمَةَ بِنتِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَما رَأَینا عُرسا کانَ أحسَنَ مِنهُ حَیسا ⁽¹⁾، وهَیَّأَ لَنا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله زَیتا وتَمرا فَأَکَلنا . وکانَ فِراشُهُما لَیلَةَ عُرسِهِما إهابَ ⁽²⁾کَبشٍ . ⁽³⁾۹۷۳۶.امام صادق علیه السلام :الطبقات الکبری عن أسماء بنت عمیسـ لِاُمِّ جَعفَرٍ ـ: جُهِّزَت جَدَّتُکِ فاطِمَةُ إلی جَدِّکِ عَلِیٍّ ، وما کانَ حَشوُ فِراشِهِما ووَسائِدِهِما إلَا اللّیفَ . ولَقَد أولَمَ عَلِیٌّ عَلی فاطِمَةَ ، فَما کانَت وَلیمَةٌ فی ذلِکَ الزَّمانِ أفضَلَ مِن وَلیمَتِهِ ، رَهَنَ دِرعَهُ عِندَ یَهودِیٍّ بِشَطرِ ⁽⁴⁾شَعیرٍ . ⁽⁵⁾۹۷۴۳.امام زین العابدین علیه السلام :سنن ابن ماجة عن عائشة واُمّ سلمة :أمَرَنا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أن نُجَهِّزَ فاطِمَةَ حَتّی نُدخِلَها عَلی عَلِیٍّ . فَعَمَدنا إلَی البَیتِ فَفَرَشناهُ تُرابا لَیِّنا مِن أعراضِ ⁽⁶⁾البَطحاءِ ، ثُمَّ حَشَونا مِرفَقَتَینِ لیفا فَنَفَشناهُ بِأَیدینا ، ثُمَّ أطعَمَنا تَمرا وزَبیبا ، وسَقَینا ماءً عَذبا ، وعَمَدنا إلی عودٍ فَعَرَضناهُ فی جانِبِ البَیتِ لِیُلقی عَلَیهِ الثَّوبُ ویُعَلَّقَ عَلَیهِ السِّقاءُ . فَما رَأَینا عُرسا أحسَنَ مِن عُرسِ فاطِمَةَ ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾.

۹۷۴۴.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام ( ـ لَمّا سُئلَ عن أکرَمِ الخَلقِ عَلَی اللّه ِ ـ ) المعجم الأوسطـ به نقل از جابر بن عبد اللّه ـ: ما در مراسم عروسی علی بن ابی طالب علیه السلام و فاطمه علیها السلام ، دختر پیامبر خدا ، حاضر شدیم . پس بهترین «حَیس» ⁽¹⁾را در آن عروسی خوردیم و پیامبر خدا ، روغن و خرما برایمان آماده ساخت و ما خوردیم و تشک آن دو در شب عروسی ، پوست قوچ بود .۹۷۴۵.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الطبقات الکبریـ به نقل از اسماء بنت عُمَیس ، خطاب به اُمّ جعفر ـ:جهاز مادرْبزرگت فاطمه علیها السلام برای جدّت علی علیه السلام آماده شد و درون رختخواب و پشتی هایشان ، جز لیف خرما نبود .

علی علیه السلام ، در عروسی فاطمه علیها السلام ، ولیمه ای داد که در آن زمان ، ولیمه ای برتر از آن نبود . زرهش را نزد یک یهودی در برابر مقداری جو به رهن گذاشت .۹۷۴۶.عنه علیه السلام :سنن ابن ماجةـ به نقل از عایشه و امّ سلمه ـ: پیامبر خدا به ما فرمان داد که جهاز فاطمه علیها السلام را آماده کنیم تا او را به خانه علی علیه السلام بفرستیم . پس به سراغ خانه رفتیم و کف اتاق را با خاک نرم اطراف مَسیل ، فرش کردیم . سپس دو بالش را از لیف [خرما ]که با دست، آن را زده و حلّاجی کرده بودیم ، پر کردیم .

سپس پیامبر خدا به ما خرما و کشمش خورانْد و آب گوارایی نوشانْد و چوبی را در گوشه اتاق نصب کردیم تا بر آن ، لباس و مشک آب بیاویزند و بهتر از عروسی فاطمه علیها السلام ، عروسی ای ندیدیم . ⁽²⁾.

۹۷۴۴.امام صادق علیه السلام ( ـ در پاسخ به این سؤال که : گرامی ترین مردمان نزد ) الإمام علیّ علیه السلام :لَمّا أرَدتُ أن أجمَعَ فاطِمَةَ أعطانی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله مِصْرا ⁽¹⁾مِن ذَهَبٍ ، فَقالَ : اِبتَع بِهذا طَعاما لِوَلیمَتِکَ .

قالَ : فَخَرَجتُ إلی مَحافِلِ الأَنصارِ ، فَجِئتُ إلی مُحَمَّدِ بنِ مَسلَمَةَ فی جَرینٍ ⁽²⁾لَهُ قَد فُرِّغَ مِن طَعامِهِ ، فَقُلتُ لَهُ : بِعنی بِهذَا المِصرِ طَعاما ، فَأَعطانی ، حَتّی إذا جَعَلتُ طَعامی قالَ : مَن أنتَ ؟ قُلتُ : عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ . فَقالَ : اِبنُ عَمِّ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟ فَقُلتُ : نَعَم . قالَ : وما تَصنَعُ بِهذَا الطَّعامِ ؟ قُلتُ : أُعرِسُ . فَقالَ : وبِمَن ؟ فَقُلتُ : بِابنَةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله .

قالَ : فَهذَا الطَّعامُ وهذَا المِصرُ الذَّهَبُ فَخُذهُ فَهُما لَکَ . فَأَخَذتُهُ ورَجَعتُ ، فَجَمَعتُ أهلی إلَیَّ .

وکانَ بَیتُ فاطِمَةَ لِحارِثَةَ بنِ النُّعمانِ ، فَسَأَلَت فاطِمَةُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله أن یُحَوَّلَهُ ، فَقالَ لَها : لَقَدِ استَحیَیتُ مِن حارِثَةَ مِمّا یَتَحَوَّلُ لَنا عَن بُیوتِهِ . فَلَمّا سَمِعَ بِذلِکَ حارِثَةُ انتَقَلَ مِنهُ ، وأسکَنَهُ فاطِمَةَ . ⁽³⁾۹۷۴۹.امام علی علیه السلام :المصنّف لعبد الرزّاق عن ابن عبّاس :دَعَا [النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ] بِلالاً فَقالَ : یا بِلالُ ، إنّی زَوَّجتُ ابنَتِی ابنَ عَمّی ، وأنَا اُحِبُّ أن یَکونَ مِن سُنَّةِ اُمَّتی إطعامُ الطَّعامِ عِندَ النِّکاحِ ، فَائتِ الغَنَمَ ، فَخُذ شاةً وأربَعَةَ أمدادٍ أو خَمسَةً ، فَاجعَل لی قَصعَةً لَعَلّی أجمَعُ عَلَیهَا المُهاجِرینَ وَالأَنصارَ ، فَإِذا فَرَغتَ مِنها فَآذِنّی بِها .

فَانطَلَقَ ، فَفَعَلَ ما أمَرَهُ ، ثُمَّ أتاهُ بِقَصعَةٍ ، فَوَضَعَها بَینَ یَدَیهِ ، فَطَعَنَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی رَأسِها ، ثُمَّ قالَ : أدخِل عَلَیَّ النّاسَ زُفَّةً زُفَّةً ⁽⁴⁾، ولا تُغادِرَنَّ زُفَّةً إلی غَیرِها ـ یَعنی إذا فَرَغَت زُفَّةٌ لَم تَعُد ثانِیَةً ـ فَجَعَلَ النّاسُ یَرِدونَ ؛ کُلَّما فَرَغَت زُفَّةٌ وَرَدَت اُخری حَتّی فَرَغَ النّاسُ .

ثمّ عَمَدَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إلی ما فَضَلَ مِنها ، فَتَفَلَ فیها وبارَکَ ، وقالَ : یا بِلالُ ، اِحمِلها إلی اُمَّهاتِکَ وقُل لَهُنَّ : کُلنَ وأطعِمنَ مَن غَشِیَکُنَّ . ⁽⁵⁾.

۹۷۵۰.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :چون خواستم فاطمه علیها السلام را به خانه بیاورم ، پیامبر خدا ، ظرف زرّینی ⁽¹⁾به من داد و فرمود: «با [ پول ]این ظرف ، خوراکی برای ولیمه عروسی ات بخر» .

من به سوی محافل انصار به راه افتادم و به نزد محمّد بن مسلمه در جایگاه خشک کردن خرماهایش رفتم . از کارش فارغ شده بود . به او گفتم: در برابر این ظرف ، خوراکی به من بفروش . طعامی به من داد و من برداشتم . آن گاه گفت: تو کیستی؟

گفتم: علی بن ابی طالب .

گفت: پسرعموی پیامبر خدا؟ گفتم: آری .

گفت: و با این خوراک چه می کنی؟

گفتم: عروسی می کنم .

گفت: با چه کسی؟

گفتم: دختر پیامبر خدا .

گفت: این خوراک و این ظرف زرّین را بگیر و برای تو باشد .

آن را گرفتم و بازگشتم و همسرم را پیش خود آوردم .

خانه فاطمه علیها السلام ، از آنِ حارثة بن نعمان بود . فاطمه علیها السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله خواست که جایش را تغییر دهد ؛ امّا پیامبر خدا به او فرمود: «آن قدر حارثه به خاطر ما از خانه هایش تغییر مکان داده است که من از او شرم می کنم» .

چون حارثه این را شنید ، از آن خانه نقل مکان کرد و فاطمه علیها السلام را در آن جای داد .۹۷۵۱.امام صادق علیه السلام :المصنّف ، عبد الرزّاقـ به نقل از ابن عبّاس ـ: [ پیامبر صلی الله علیه و آله ] بلال را فرا خواند و فرمود: «ای بلال! من دخترم را به ازدواج پسرعمویم درآورده ام و دوست می دارم که غذا دادن هنگام ازدواج ، از سنّت های امّتم شود . پیش گلّه برو و گوسفندی و چهار یا پنج مُد ⁽²⁾[طعام ]بگیر و کاسه ای برایم بگذار تا شاید مهاجران و انصار را بر آن گِرد آورم و هرگاه کارت تمام شد ، مرا خبر کن» .

بلال رفت و فرمان را اجرا کرد و کاسه را نزد پیامبر خدا آورد و در جلوی ایشان نهاد . پیامبر خدا از سرِ کاسه برداشت و فرمود: «مردم را دسته دسته وارد کن و هیچ دسته ای دوباره باز نگردد» .

مردم ، وارد می شدند و هرگاه دسته ای غذایش را تمام می کرد ، دسته ای دیگر وارد می شد تا آن که همه آمدند و رفتند .

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله به سوی آنچه باقی مانده بود ، توجّه کرد و از آب دهان مبارک خود ، در آن ریخت و غذا ، برکت کرد و فرمود: «ای بلال! آن را برای مادرانت (همسران پیامبر خدا) ببر و به آنان بگو: بخورید و به کسانی هم که نزد شما می آیند ، بخورانید» . .

۹۸۶۱.عنه علیه السلام :کتاب من لا یحضره الفقیه عن جابر بن عبداللّه الأنصاریـ فی ذِکرِ زَواجِ فاطِمَةَ علیها السلام ـ:لَمّا کانَت لَیلَةُ الزِّفافِ أُتِی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِبَغلَتِهِ الشَّهباءِ وثُنی عَلَیها قَطیفَةً ، وقالَ لِفاطِمَةَ علیها السلام : اِرکبَی ، وأمَرَ سَلمانَ أن یَقودَها ، وَالنَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَسوقُها .

فَبَینا هُوَ فی بَعضِ الطَّریقِ إذ سَمِعَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَجبَةً ⁽¹⁾، فَإِذا هُوَ بِجَبرَئیلَ علیه السلام فی سَبعینَ ألفا ومیکائیلَ فی سَبعینَ ألفا ، فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : ما أهبَطَکُم إلَی الأَرضِ ؟ ! قالوا : جِئنا نَزُفُّ فاطِمَةَ علیها السلام إلی زَوجِها . وکَبَّرَ جَبرَئیلُ علیه السلام ، وکَبَّرَ میکائیلُ علیه السلام ، وکَبَّرَتِ المَلائِکَةُ ، وکَبَّرَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله . فَوُضِعَ التَّکبیرُ عَلَی العَرائِسِ مِن تِلکَ اللَّیلَةِ . ⁽²⁾.

۹۸۶۲.عنه علیه السلام :کتاب من لایحضره الفقیهـ به نقل از جابر بن عبد اللّه انصاری ، در یادکردِ ازدواج فاطمه علیها السلام ـ: چون شب زفاف شد ، اَستر خاکستری رنگ پیامبر صلی الله علیه و آله را برایش آوردند و بر رویش روپوشی از مخمل انداختند . پیامبر صلی الله علیه و آله به فاطمه علیها السلام فرمود: «سوار شو» و به سلمان فرمان داد که زمام آن را بکشد و پیامبر صلی الله علیه و آله ، خود آن را به جلو می راند .

در حالی که در میان راه بودند ، پیامبر صلی الله علیه و آله صدای فرو افتادن چیزی را شنید و ناگاه با جبرئیل علیه السلام و هفتاد هزار فرشته همراهش ، و میکائیل علیه السلام و هفتاد هزار فرشته همراهش [روبه رو شد] . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «چه چیزْ شما را به زمین کشانده است؟» .

گفتند: آمده ایم تا فاطمه علیها السلام را به خانه همسرش ببریم . و جبرئیل علیه السلام ، تکبیر گفت و میکائیل علیه السلام ، تکبیر گفت و فرشتگان ، تکبیر گفتند و محمّد صلی الله علیه و آله ، تکبیر گفت . پس ، از همان شب ، تکبیر گفتن در عروسی ها رسم شد . .

۹۸۶۳.عنه علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ فی ذِکرِ زَواجِهِ مِن فاطِمَةَ علیها السلام ـ: ... ثُمَّ صاحَ بی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا عَلِیُّ ، فَقُلتُ : لَبَّیکَ یا رَسولَ اللّهِ ! قالَ : اُدخُل بَیتَکَ وَالطُف بِزَوجَتِکَ وَارفَق بِها ؛ فَإِنَّ فاطِمَةَ بَضعَةٌ مِنّی ، یُؤلِمُنی ما یُؤلِمُها ویَسُرُّنی ما یَسُرُّها ، أستَودِعُکُمَا اللّهَ وأستَخلِفُهُ عَلَیکُما . ⁽¹⁾راجع : ج ۸ ص ۶ (علیٌّ عن لسان النبیّ) و ص ۵۰ (أعزّ علیَّ من فاطمة) . و ص ۹۸ (وخیرة اللّه ) .

۳ / ۲زَوجاتُهُ بَعدَ فاطِمَةَ بِنتِ رَسولِ اللّهِعاش الإمام علیه السلام تسع سنین مع فاطمة علیها السلام ، ولم یتزوّج فی حیاتها غیرها . وبعد وفاتها علیها السلام تزوّج عددا من النساء ، وفیما یأتی أسماؤهنّ ⁽²⁾: ۱ . اُمامَةُ بِنتُ أبِی العاصِ . ۲ . أسماءُ بِنتُ عُمَیسٍ . ۳ . فاطِمَةُ اُمُّ البَنینَ . ۴ . اُمُّ سَعیدٍ بِنتُ عُروَةَ بنِ مَسعودٍ الثَّقَفِیِّ . ۵ . خَوَلَةُ بِنتُ جَعفَرِ بنِ قَیسٍ . ۶ . الصَّهباءُ بِنتُ رَبیعَةَ . ۷ . لَیلی بِنتُ مَسعودٍ . ۸ . مُحَیّاةُ بِنتُ امرِئِ القَیسِ ۳ . وکان له غیرهنّ سبع عشرة سُرِّیّة ⁽³⁾بعضهنّ اُمّهات ولد . وکانت أزواجه عند استشهاده اُمامة ، واُمّ البنین ، وأسماء بنت عمیس ، ولیلی بنت مسعود . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۲ همسران علی پس از فاطمه دختر پیامبر خدا

اشاره

۹۸۰۲.الکافی ( ـ به نقل از فضل البقباق ـ ) امام علی علیه السلامـ در یادکرد ازدواجش با فاطمه علیها السلام ـ: سپس پیامبر خدا ، مرا صدا زد: «ای علی!» .

گفتم: بلی ، ای پیامبر خدا!

فرمود: «به خانه ات وارد شو و با همسرت لطیف و سازگار باش که فاطمه ، پاره تن من است . هرچه او را رنج دهد ، مرا رنج می دهد ، و هرچه او را شادمان کند ، مرا شادمان می کند . شما را در پناه خداوند می گذارم و پس از خود ، شما را به خدا می سپارم» .ر . ک : ج ۸ ص ۷ (علی از زبان پیامبر) . و ص ۵۱ (از فاطمه برای من عزیزتر) . و ص ۹۹ (برگزیده خدا) .

۳ / ۲همسران علی پس از فاطمه دختر پیامبر خداامام علی علیه السلام ، نُه سال با فاطمه علیها السلام زیست و در حیات او ، همسر دیگری اختیار نکرد ؛ امّا پس از وفات فاطمه علیها السلام ، چند همسر برگزید که عبارت اند از : ۱ . اُمامه دختر ابو العاص ، ۲ . اسماء دختر عمیس ، ۳ . فاطمه اُمّ البنین ، ۴ . اُمّ سعید ، دختر عروة بن مسعود ثقفی ، ۵ . خوله ، دختر جعفر بن قیس ، ۶ . صهباء ، دختر ربیعه ، ۷ . لیلی ، دختر مسعود ، ۸ . محیّاه ، دختر امرء القیس . ⁽¹⁾و افزون بر اینها ، هفده کنیز هم داشت که برخی برای وی ، فرزند آوردند . همسران امام علیه السلام در هنگام شهادتش : اُمامه ، اُمّ البنین ، اسماء بنت عمیس و لیلی بنت مسعود بودند .

.

۹۸۰۷.عنه صلی الله علیه و آله :الإمام الباقر علیه السلام :کانَ لِعَلِیٍّ سَبَعَ عَشرَةَ سُرِّیَّةً . ⁽¹⁾۹۸۰۳.امام زین العابدین علیه السلام :المناقب لابن شهر آشوب :تُوُفِّیَ عَن أربَعَةٍ : اُمامَةَ ـ واُمُّها زَینَبُ بِنتُ النَّبِیِّ ـ وأسماءَ بِنتِ عُمَیسٍ ، ولَیلَی التَّمیمِیَّةِ ، واُمِّ البَنینَ الکِلابِیَّةِ . ⁽²⁾

ونتحدّث فیما یأتی بإیجاز عن ثلاث من أشهرهنّ : .

۹۸۱۱.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :امام باقر علیه السلام :علی علیه السلام ، هفده کنیز داشت .۹۸۰۸.امام علی علیه السلام :المناقب ، ابن شهر آشوب :[ امام علی علیه السلام ] هنگام وفات ، چهار زن داشت : اُمامه ـ که مادرش زینب دختر پیامبر صلی الله علیه و آله بود ـ ، اسماء بنت عمیس ، لیلی تمیمی و اُمّ البنین کِلابی .اینک ، شرح حال سه تن از مشهورترینِ این همسران را به اختصار ، باز می گوییم :

.

أ ـ اُمامَةُ بِنتُ أبِی العاصِهی بنت زینب بنت رسول اللّه صلی الله علیه و آله . وکانت زینب قد تزوّجت أبا العاص قبل الإسلام . وأبو العاص هو ابن اُخت خدیجة علیها السلام . أنجبت زینب ولدین هما : علیّ الذی مات صغیرا ، واُمامة التی کان یحبّها النبیّ صلی الله علیه و آله ویلاطفها . وتزوّجها الإمام علیه السلام بوصیّة الزهراء علیها السلام إذ أوصته أن یتزوّجها ، وقالت : إنّها تکون لولدی مثلی . ⁽¹⁾ونقلت بعض الروایات أنّ الإمام علیه السلام أولدها محمّدا الذی کان یسمّی محمّد بن علیّ الأوسط . ⁽²⁾

۹۸۲۱.امام علی علیه السلام :اُسد الغابةـ فی تَرجَمَةِ اُمامَةَ بِنتِ أبی العاصِ ـ:تَزَوَّجَها عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام بَعدَ مَوتِ فاطِمَةَ علیها السلام ، وکانَت فاطِمَةُ وَصَّت عَلِیّا أن یَتَزَوَّجَها . فَلَمّا تُوُفِّیَت فاطِمَةُ تَزَوَّجَها ، زَوَّجَها مِنهُ الزُّبَیرُ ابنُ العَوّامِ ؛ لِأَنَّ أباها قَد أوصاهُ بِها .

فَلَمّا جُرِحَ عَلِیٌّ خافَ أن یَتَزَوَّجَها مُعاوِیَةُ ، فَأَمَرَ المُغیرَةَ بنَ نَوفَلِ بنِ الحارِثِ ابنِ عَبدِ المُطَّلِبِ أن یَتَزَوَّجَها بَعدَهُ . فَلَمّا تُوُفِّیَ عَلِیٌّ وقَضَت العِدَّةُ تَزَوَّجَهَا المُغیرَةُ ، فَوَلَدَت لَهُ یَحیی ، وبِهِ کانَ یُکَنّی ، فَهَلَکَت عِندَ المُغیرَةِ . ⁽³⁾ب ـ أسماءُ بِنتُ عُمَیسٍ الخَثعَمِیَّةُوهی من النساء العظیمات فی التاریخ الإسلامی ، وکانت من اُولَیات النساء اللائی آمنَّ بالنبیّ صلی الله علیه و آله . تزوّجت أسماء جعفر بن أبی طالب ، وهاجرت معه إلی الحبشة ، وأنجبت منه ثلاثة أولاد ؛ هم : عبد اللّه ، وعَون ، ومحمّد . ⁽⁴⁾ولمّا استُشهِد جعفر تزوّجها أبو بکر ، فأولدها محمّدا البطل الثابت علی ولاء علیّ علیه السلام . ⁽⁵⁾وکانت رفیقة الزهراء علیها السلام وصاحبتها ⁽⁶⁾. وهی التی اقترحت علیها أن یضع جثمانها الطاهر فی التابوت وأعانت الإمام علیه السلام علی غسلها علیها السلام . ⁽⁷⁾وبعد وفاة أبی بکر تزوّجها الإمام علیه السلام ⁽⁸⁾، فأولدها یحیی ⁽⁹⁾. وظلّت مع الإمام علیه السلام حتی استشهاده . ⁽¹⁰⁾وهی من رواة الحدیث ، وممّن روت حدیث ردّ الشمس . ⁽¹¹⁾

.

الف ـ اُمامه دختر ابو العاص

ب ـ اسماء دختر عُمَیس خَثعَمی

الف ـ اُمامه دختر ابو العاصاو دختر زینب ، دختر پیامبر خداست . زینب ، پیش از اسلام با ابو العاص ، خواهرزاده خدیجه (و پسر خاله خویش) ، ازدواج کرده بود و دو فرزند داشت : علی ـ که در کودکی مُرد ـ و اُمامه ـ که پیامبر صلی الله علیه و آله به او محبّت می ورزید و امام علی علیه السلام ، بنا به وصیّت زهرا علیها السلام با او ازدواج کرد ـ . فاطمه زهرا علیها السلام به علی علیه السلام گفت: «او برای فرزندانم همچون من است» . برخی روایت ها حاکی از آن است که امام علی علیه السلام از او فرزندی به نام محمّد داشت که «محمّد اوسط» نامیده می شد .

۹۸۳۴.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :اُسد الغابةـ در شرح احوال اُمامه دختر ابو العاص ـ: علی بن ابی طالب علیه السلام پس از وفات فاطمه علیها السلام با او (اُمامه) ازدواج کرد و فاطمه علیها السلام خود به علی علیه السلام وصیّت کرده بود که با او ازدواج کند و چون فاطمه علیها السلام وفات کرد، علی علیه السلام با وی ازدواج کرد. او را زبیر بن عوّام ، به همسری علی علیه السلام درآورد ؛ زیرا پدرش به زبیر ، سفارش او را کرده بود .

چون علی علیه السلام زخمی شد ، بیم آن داشت که معاویه با اُمامه ازدواج کند . پس ، از مغیرة بن نوفل بن حارث بن عبد المطّلب خواست که پس از وی با اُمامه ازدواج کند و چون علی علیه السلام وفات کرد و عدّه اُمامه سر آمد ، مغیره با او ازدواج کرد که برایش یحیی را به دنیا آورد و کنیه مغیره ، ابو یحیی شد . پس اُمامه در خانه مغیره درگذشت .ب ـ اسماء دختر عُمَیس خَثعَمیاو از زنان بزرگ در تاریخ اسلام و جزو نخستین زنانی است که به پیامبر صلی الله علیه و آله ایمان آوردند . اسماء با جعفر بن ابی طالب ، ازدواج کرد و با او به حبشه هجرت کرد و برای او سه فرزند آورد: عبد اللّه ، عون و محمّد . چون جعفر به شهادت رسید ، به ازدواج ابو بکر درآمد و محمّد بن ابی بکر را به دنیا آورد که قهرمان پایداری در ولایت علی علیه السلام است . اسماء ، همراه و همدم فاطمه زهرا علیها السلام بود . او بود که به فاطمه علیها السلام پیشنهاد داد تا جسد مطهّرش را در «تابوت» نهند و در غسل او ، امام را یاری داد . اسماء پس از فوت ابو بکر ، به ازدواج امام علی علیه السلام درآمد و یحیی را برایش به دنیا آورد و تا زمان شهادت امام علیه السلام با او بود . او از راویان حدیث و از کسانی است که حدیث «ردّ الشمس» را نقل کرده اند . ⁽¹⁾

.

. .

. .

۹۸۳۷.عنه علیه السلام :تهذیب الکمالـ فی تَرجَمَةِ أسماءَ بِنتِ عُمَیسٍ ـ: کانَت أوَّلاً تَحتَ جَعفَرِ ابنِ أبی طالِبٍ ، وهاجَرَت مَعَهُ إلی أرضِ الحَبَشَةِ ، ثُمَّ قُتِلَ عَنها یَومَ مُؤتَةَ ، فَتَزَوَّجَها أبو بَکرٍ الصِّدّیقُ ، فَماتَ عَنها ، ثُمَّ تَزَوَّجَها عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ .

ووَلَدَت لِجَعفَرٍ : عَبدَ اللّهِ بنَ جَعفَرٍ ، وعَونَ بنَ جَعفَرٍ ، ومُحَمَّدَ بنَ جَعفَرٍ . ووَلَدَت لِأَبی بَکرٍ : مُحَمَّدَ بنَ أبی بَکرٍ فی حَجَّةِ الوَداعِ . ووَلَدَت لِعَلِیٍّ یَحیَی بنَ عَلِیٍّ . فَهُم إخوَةٌ لِاُمٍّ . ⁽¹⁾۹۸۳۸.عنه علیه السلام :صحیح البخاری عن أبی موسی :دَخَلَت أسماءُ بِنتُ عُمَیسٍ ـ وهِیَ مِمَّن قَدِمَ مَعنا ـ عَلی حَفصَةَ زَوجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله زائِرَةً ، وقَد کانَت هاجَرَت إلَی النَّجاشِیِّ فیمَن هاجَرَ ، فَدَخَلَ عُمَرُ عَلی حَفصَةَ وأسماءُ عِندَها ، فَقالَ عُمَرُ حینَ رَأی أسماءَ : مَن هذِهِ ؟ قالَت : أسماءُ بِنتُ عُمَیسٍ . قالَ عُمَرُ : الحَبَشِیَّةُ هذِهِ ؟ البَحرِیَّةُ هذِهِ ؟ قالَت أسماءُ : نَعَم . قالَ : سَبَقناکُم بِالهِجرَةِ ؛ فَنَحنُ أحَقُّ بِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله مِنکُم ! فَغَضِبَت وقالَت : کَلّا وَاللّهِ ! کُنتُم مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُطعِمُ جائِعَکُم ویَعِظُ جاهِلَکُم ، وکُنّا فی دارِ ـ أو فی أرضِ ـ البُعَداءِ البُغَضاءِ بِالحَبَشَةِ ، وذلِکَ فی اللّهِ وفی رَسولِهِ صلی الله علیه و آله ، وَایمُ اللّهِ لا أطعَمُ طَعاما ولا أشرَبُ شَرابا حَتّی أذکُرَ ما قُلتَ لِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ونَحنُ کُنّا نُؤذی ونَخافُ ، وسَأَذکُرُ ذلِکَ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وأسأَلُهُ ، وَاللّهِ لا أکذِبُ ولا أزیغُ ولا أزیدُ عَلَیهِ !

فَلَمّا جاءَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله قالَت : یا نَبِیَّ اللّهِ ، إنَّ عُمَرَ قالَ کَذا وکَذا .

قالَ : فَما قُلتِ لَهُ ؟

قالَت : قُلتُ لَهُ کَذا وکَذا .

قالَ : لَیسَ بِأَحَقَّ بی مِنکُم ، ولَهُ ولِأَصحابِهِ هِجرَةٌ واحِدَةٌ ، ولَکُم أنتُم ـ أهلَ السَّفینَةِ ـ هِجرَتانِ . ⁽²⁾.

۹۸۳۲.امام علی علیه السلام :تهذیب الکمالـ در شرح حال اسماء بنت عمیس ـ: ابتدا همسر جعفر بن ابی طالب بود و با او به سرزمین حبشه هجرت کرد . وقتی جعفر در جنگ موته شهید شد ، ابو بکر با او ازدواج کرد و چون او مُرد ، علی بن ابی طالب علیه السلام با وی ازدواج کرد . اسماء برای جعفر ، عبد اللّه ، عون و محمّد را به دنیا آورد ، و برای ابو بکر ، محمّد را در حجّة الوداع ، و برای علی علیه السلام ، یحیی را . پس اینان ، برادران ناتنی و مادری هم هستند .۹۸۳۳.امام علی علیه السلام :صحیح البخاریـ به نقل از ابو موسی ـ: اسماء بنت عمیس ـ که از همراهان ما و از مهاجرانی بود که به سوی نجاشی هجرت کرده بودند ـ ، برای دیدار حَفصه ، همسر پیامبر صلی الله علیه و آله به نزد او رفت . عمر در حالی که اسماء نزد حفصه بود ، وارد شد و چون اسماء را دید ، پرسید : این کیست؟

حفصه گفت: اسماء بنت عمیس است .

عمر گفت: این به حبشه رفته است؟ این از دریا گذشته است؟

اسماء گفت: آری .

عمر گفت: ما در هجرت از شما پیشی گرفتیم . پس ، از شما به پیامبر خدا سزاوارتریم .

اسماء ، خشمناک شد و گفت: به خدا سوگند که چنین نیست! شما با پیامبر خدا بودید ، گرسنه تان را سیر و نابخردتان را موعظه می کرد ، حال آن که ما در خانه (یا سرزمینی) دور و پُر از دشمن در حبشه بودیم و این به خاطر خدا و به خاطر پیامبر خدا بود و به خدا سوگند ، چیزی نمی خورم و نمی آشامم تا آنچه را گفتی ، به پیامبر خدا بگویم . ما بودیم که آزار می شدیم و می ترسیدیم ؛ و این را برای پیامبر خدا باز می گویم و از او می پرسم و به خدا سوگند ، نه دروغ می گویم و نه تحریفش می کنم و نه بر آن می افزایم .

پس چون پیامبر صلی الله علیه و آله آمد ، اسماء گفت: ای پیامبر خدا ! عمر ، چنین و چنان گفت . پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید: «تو به او چه گفتی؟» .

اسماء گفت: من هم چنین و چنان گفتم .

فرمود: «او به من از شما سزاوارتر نیست . او و همراهانش یک هجرت دارند و برای شما اهل کشتی ، دو هجرت است» . .

ج ـ فاطمة اُمُّ البَنینَ بِنتُ حِزامٍوکانت من الشخصیّات المتألّقة فی التاریخ الإسلامی . وتنتسب إلی اُسرة لا نظیر لها فی الشجاعة والشهامة والقتال . ولمّا عزم الإمام علیه السلام علی الزواج بعد رحیل الزهراء علیها السلام دعا عقیلاً ، وطلب منه أن یختار له امرأة من قبیلة معروفة بالشجاعة لِتلد له فرسانا صنادید . ولمّا کان عقیل عالما بارعا فی الأنساب فقد اختار اُمّ البنین ، وذکر أنّ آباءها من أشجع العرب وأثبتهم وأشدّهم قتالاً . ⁽¹⁾وکانت اُمّ البنین شاعرة مُفوّهة ، جلیلة . أرسلت أولادها الأربعة إلی کربلاء فی رکب الإمام الحسین علیه السلام . وکانت تمضی وقتها فی البقیع ؛ تنشد الشعر فی رثاء أولادها باکیة علیهم ⁽²⁾، والناس یجتمعون ویتألّمون ویبکون ، ویطّلعون علی قبائح بنی اُمیّة وممارساتهم الدنیئة . وهکذا استطاعت أن تبلّغهم نداء أولادها وهدفهم .

.

ج ـ فاطمه دختر حِزام (اُمُّ البنین)

ج ـ فاطمه دختر حِزام (اُمُّ البنین)وی از شخصیت های درخشان در تاریخ اسلام است و به خانواده ای منسوب است که در شجاعت و شهامت و پیکار ، نظیر ندارند . چون امام علی علیه السلام پس از رحلت زهرا علیها السلام تصمیم به ازدواج گرفت ، عقیل را فرا خواند و از او خواست که برای او زنی از میان قبیله های معروف به شجاعت بیابد تا برای او جنگجویانی دلیر بزاید . از آن جا که عقیل در تبارشناسی زِبَردست بود ، فاطمه دختر حِزام را برگزید و گفت که پدران وی از شجاع ترین ، پایدارترین و قوی ترین عرب ها در پیکارند . اُمّ البنین ، شاعری زبان آور و بزرگ بود . چهار پسرش را در رکاب امام حسین علیه السلام به کربلا فرستاد و در مرثیه آنان ، در بقیع به گریه کردن و سرودن شعر نشست و مردم ، گِرد می آمدند و دردمندانه می گریستند و بر زشتکاری های بنی امیّه و رفتارهای پست آنان ، آگاه می شدند و بدین گونه ، توانست ندای فرزندانش و هدفشان را به مردم برساند .

.

الفصل الرابع : الأَولادلم تتّفق کلمة المؤرّخین علی عدد موحّد فیما یخصّ عدد أولاده علیه السلام ؛ فقد ذکر الشیخ المفید أنّ عددهم سبعة وعشرون ولدا ذکرا واُنثی ⁽¹⁾، فیما ذکر ابن سعد أنّهم یبلغون أربعةً وثلاثین ولدا ⁽²⁾، وذکر المزّی أنّ عددهم تسعة وثلاثون ولدا . ⁽³⁾ویمکن عزْو الاختلاف الموجود فی الکتب التاریخیّة حول عدد أولاد الإمام إلی تداخل الأسماء مع الکنی وتکرار البعض منها . وقد تبیّن لنا بعد الفحص والتمحیص أنّ عددهم کان یبلغ أربعةً وثلاثین ولدا ، وهم کلّ من : ۱ . الإمام الحسن علیه السلام . ۲ . الإمام الحسین علیه السلام . ۳ . زینب . ۴ . اُمّ کلثوم . ۵ . المحسّن ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾اُمّهم فاطمة بنت رسول اللّه صلی الله علیه و آله . ومحسّن ولدها الآخر الذی سقط وقُتل فی هجوم الغوغاء علی بیت الوحی . ⁽⁶⁾۶ . العبّاس . ۷ . عبد اللّه . ۸ . عثمان . ۹ . جعفر . اُمّهم اُمّ البنین بنت حِزام . وکلّهم قُتلوا مع الحسین علیه السلام بکربلاء . ۱۰ . محمّد ابن الحنفیّة : اُمّه خولة بنت جعفر بن قیس . ۱۱ . أبو بکر : اُمّه لیلی ، ولعلّها ابنة مسعود الدارمیّة . قُتل مع الحسین علیه السلام بکربلاء . ⁽⁷⁾۱۲ . عبید اللّه : اُمّه لیلی . قُتل مع الحسین علیه السلام بکربلاء . ۸ ۱۳ . محمّد الأصغر : اُمّه اُمّ ولد . قُتل مع الحسین علیه السلام بکربلاء . ⁽⁸⁾۱۴ . یحیی : اُمّه أسماء بنت عمیس . مات فی حیاة الإمام علیه السلام . ⁽⁹⁾۱۵ . عون : اُمّه أسماء بنت عمیس . ⁽¹⁰⁾۱۶ . محمّد الأوسط : اُمّه اُمامة . ⁽¹¹⁾۱۷ . عمر : اُمّه الصهباء التغلبیّة ؛ اُمّ حبیب . ⁽¹²⁾۱۸ . رقیّة : اُمّها الصهباء التغلبیّة ؛ اُمّ حبیب . وهی زوجة مسلم بن عقیل ⁽¹³⁾، وله منها ثلاثة أولاد ⁽¹⁴⁾، استُشهد منهم عبد اللّه فی کربلاء . ⁽¹⁵⁾۱۹ . اُمّ الحسن : اُمّها اُمّ سعید ⁽¹⁶⁾. کانت زوجة جَعدة بن هُبیـرة ـ ابن اُخت الإمام علیه السلام ـ ثمّ تزوّجها جعفر بن عقیل . واستُشهد جعفر فی واقعة الطفّ ⁽¹⁷⁾. وکانت اُمّ الحسن فی سبایا کربلاء . ⁽¹⁸⁾۲۰ . اُمّ هانئ : تزوّجها عبد اللّه الأکبر ابن عقیل ⁽¹⁹⁾الذی قُتل مع الحسین علیه السلام بکربلاء ⁽²⁰⁾مع ابنه محمّد . ⁽²¹⁾۲۱ . فاطمة : تزوّجها محمّد بن أبی سعید بن عقیل ⁽²²⁾الذی قُتل مع الحسین علیه السلام بکربلاء . ⁽²³⁾۲۲ . زینب الصغری ⁽²⁴⁾: تزوّجها محمّد بن عقیل . ⁽²⁵⁾۲۳ . میمونة : تزوّجها عبد اللّه بن عقیل . ⁽²⁶⁾۲۴ . نفیسة : تزوّجها عبد اللّه بن عقیل . ⁽²⁷⁾۲۵ . خدیجة : تزوّجها عبد الرحمن بن عقیل . ⁽²⁸⁾۲۶ . اُمامة : تزوّجها الصلت بن عبد اللّه بن نوفل بن الحارث بن عبد المطّلب ⁽²⁹⁾. ماتت فی حیاة الإمام علیه السلام . ⁽³⁰⁾۲۷ . رَملَة الکبری : اُمّها اُمّ سعید ⁽³¹⁾. تزوّجها عبد اللّه بن أبی سفیان بن الحارث ابن عبد المطّلب . ⁽³²⁾۲۸ . جُمانة ⁽³³⁾: ماتت فی حیاة الإمام علیه السلام . ⁽³⁴⁾۲۹ . اُمّ سلمة . ⁽³⁵⁾۳۰ . رقیّة الصغری . ⁽³⁶⁾۳۱ . اُمّ کلثوم الصغری . ⁽³⁷⁾۳۲ . رَملَة الصغری . ⁽³⁸⁾۳۳ . اُمّ الکِرام . ۴۰ ۳۴ . اُمّ جعفر . ۴۱

.

فصل چهارم : فرزندان

اشاره

فصل چهارم : فرزندانمورّخان ، بر عدد واحدی در تعداد فرزندان امام علی علیه السلام اتّفاق ندارند . شیخ مفید ، آنان را ۲۷ پسر و دختر می داند و ابن سعد ، تعداد آنان را به ۳۴ نفر می رساند و مِزّی ، آنان را ۳۹ نفر می شمارد . اختلاف موجود در کتاب های تاریخی را می توان ناشی از تداخل نام ها و کنیه ها و تکرار برخی از آنها دانست . برای ما پس از جستجو و تلخیص نام ها ، روشن شد که فرزندان ایشان ، ۳۴ نفرند: ۱ . حسن علیه السلام ؛ ۲ . حسین علیه السلام ؛ ۳ . زینب علیها السلام ؛ ۴ . اُمّ کلثوم علیها السلام ؛ ۵ . مُحَسَّن ⁽¹⁾(که مادر اینان ، فاطمه علیها السلام دختر پیامبر خداست و محسَّن ، آخرین فرزند ایشان بود که در جریان هجوم غوغاییان به خانه وحی ، سِقط و کشته شد) ؛ ۶ . عبّاس ؛ ۷ . عبد اللّه ؛ ۸ . عثمان ؛ ۹ . جعفر (که مادر اینان ، امّ البنین دختر حزام بود و همه آنها همراه امام حسین علیه السلام در کربلا به شهادت رسیدند) ؛ ۱۰ . محمّد بن حنفیّه (که مادرش خوله دختر جعفر بن قیس بود) ؛ ۱۱ . ابو بکر ⁽²⁾(که مادرش لیلی بود که احتمالاً همان دختر مسعود دارمی است . او همراه امام حسین علیه السلام ، در کربلا شهید شد) ؛ ۱۲ . عبیداللّه (که مادرش لیلی بود . او نیز با امام حسین علیه السلام در کربلا شهید شد) ⁽³⁾؛ ۱۳ . محمّد اصغر (که مادرش ، امّ ولد ⁽⁴⁾بود . ⁽⁵⁾او نیز همراه امام حسین علیه السلام در کربلا شهید شد) ؛ ۱۴ . یحیی (که مادرش اسماء بنت عمیس بود و در حیات امام علی علیه السلام درگذشت)؛ ۱۵ . عون (که مادرش اسماء بنت عمیس بود) ؛ ۱۶ . محمّد اوسط (که مادرش اُمامه بود) ؛ ۱۷ . عمر (که مادرش امّ حبیب ، صهبای تغلبی نام داشت) ؛ ⁽⁶⁾۱۸ . رقیّه (که مادرش امّ حبیب ، صهبای تغلبی نام داشت . او همسر مسلم بن عقیل بود و از وی سه فرزند داشت که از میان آنان ، عبد اللّه در کربلا شهید شد) ؛ ۱۹ . اُمّ حسن ⁽⁷⁾(که مادرش اُمّ سعید بود و ابتدا همسر جعدة بن هبیره ، خواهرزاده امام علیه السلام بود و سپس به ازدواج جعفر بن عقیل درآمد و چون جعفر در واقعه کربلا شهید شد ، او در زمره اسیران کربلا درآمد) ؛ ۲۰ . اُمّ هانی (که عبد اللّه اکبر ، پسر عقیل ، با او ازدواج کرد . عبد اللّه و پسرش محمّد ، همراه امام حسین علیه السلام در کربلا شهید شدند) ؛ ۲۱ . فاطمه (محمّد بن ابی سعید بن عقیل که همراه امام حسین علیه السلام در کربلا کشته شد ، با او ازدواج کرد) ؛ ۲۲ . زینب صغرا (که محمّد بن عقیل با او ازدواج کرد) ؛ ۲۳ . میمونه (که عبد اللّه بن عقیل با او ازدواج کرد) ؛ ۲۴ . نفیسه (که عبد اللّه بن عقیل با او ازدواج کرد) ؛ ⁽⁸⁾۲۵ . خدیجه (که عبد الرحمان بن عقیل با او ازدواج کرد) ؛ ۲۶ . اُمامه (که صَلت بن عبد اللّه بن نوفل بن حارث بن عبد المطّلب با او ازدواج کرد و در حیات امام علیه السلام درگذشت) ؛ ۲۷ . رَمْله کبرا (که مادرش امّ سعید بود و به همسری عبد اللّه بن ابی سفیان پسر حارث بن عبد المطّلب درآمد) ؛ ۲۸ . جُمانه ⁽⁹⁾(که در حیات امام علیه السلام درگذشت) ؛ ۲۹ . اُمّ سَلَمه ؛ ۳۰ . رقیّه صغرا ؛ ۳۱ . امّ کلثوم صغرا ؛ ⁽¹⁰⁾۳۲ . رَمْله صغرا ؛ ۳۳ . اُمّ کرام ؛ ۳۴ . اُمّ جعفر .

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

۹۶۹۵.امام علی علیه السلام :تهذیب الکمال :کانَ لَهُ مِنَ الوُلدِ الذُّکورِ واحِدٌ وعِشرونَ : الحَسَنُ ، وَالحُسَینُ ، ومُحَمَّدٌ الأَکبَرُ وهُوَ ابنُ الحَنَفِیَّةِ ، وعُمَرُ الأَطرَفُ وهُوَ الأَکبَرُ ، وَالعَبّاسُ الأَکبَرُ أبُو الفَضلِ قُتِلَ بِالطَّفِّ ، ویُقالُ لَهُ : السَّقّاءُ أبو قِربَةَ . أعقَبوا .

وَالَّذینَ لَم یُعقِبوا : مُحَسَّنٌ دَرَجَ ⁽¹⁾سِقطا ، ومُحَمَّدٌ الأَصغَرُ قُتِلَ بِالطَّفِّ ، وَالعَبّاسُ الأَصغَرُ یُقالُ : إنَّهُ قُتِلَ بِالطَّفِّ ، وعُمَرُ الأَصغَرُ دَرَجَ ، وعُثمانُ الأَکبَرُ قُتِلَ بِالطَّفِّ ، وعُثمانُ الأَصغَرُ دَرَجَ ، وجَعفَرٌ الأَکبَرُ قُتِلَ بِالطَّفِّ ، وجَعفَرٌ الأَصغَرُ دَرَجَ ، وعَبدُ اللّهِ الأَکبَرُ یُکنی أبا مُحَمَّدٍ قُتِلَ بِالطَّفِّ ، وعَبدُ اللّهِ الأَصغَرُ دَرَجَ ، وعُبَیدُ اللّهِ یُکنی أبا عَلِیٍّ یُقالُ : إنَّهُ قُتِلَ بِکَربَلاءَ ، وعَبدُ الرَّحمنِ دَرَجَ ، وحَمزَةُ دَرَجَ ، وأبو بَکرٍ عَتیقٌ یُقالُ : إنَّهُ قُتِلَ بِالطَّفِّ ، وعَونٌ دَرَجَ ، ویَحیی یُکنی أبَا الحَسَنِ تُوُفِّیَ صَغیرا فی حَیاةِ أبیهِ .

وکانَ لَهُ مِنَ الوُلدِ الاِءناثِ ثَمانِیَ عَشرَةَ : زَینَبُ الکُبری ، وزَینَبُ الصُّغری ، واُمُّ کُلثومٍ الکُبری ، واُمُّ کُلثومٍ الصُّغری ، ورُقَیَّةُ الکُبری ، ورُقَیَّةُ الصُّغری ، وفاطِمَةُ الکُبری ، وفاطِمَةُ الصُّغری ، وفاخِتَةُ ، وأمَةُ اللّهِ ، وجُمانَةُ تُکنی اُمَّ جَعفَرٍ ، ورَملَةُ ، واُمُّ سَلَمَةَ ، واُمُّ الحَسَنِ ، واُمُّ الکِرامِ وهِیَ نَفیسَةٌ ، ومَیمونَةُ ، وخَدیجَةُ ، واُمامَةُ . عَلی خِلافٍ فی بَعضِ ذلِکَ . ⁽²⁾.

۹۶۹۶.امام علی علیه السلام :تهذیب الکمال:امام علیه السلام ، ۲۱ پسر داشت: حسن علیه السلام ، حسین علیه السلام ، محمّد اکبر ـ که همان ابن حنفیّه است ـ ، عمر اطرف ـ که همان [ عمر] اکبر است ـ ، ابو الفضل عبّاس اکبر علیه السلام ـ که در بیابان کربلا کشته شد و به او «سقّا» و «صاحب مَشک» نیز می گویند ـ . این چند تن ، بچّه دار شدند .

و پسرانی که از ایشان نسلی نماند: مُحَسَّن ـ که سقط شد ـ و محمّد اصغر ـ که در کربلا کشته شد ـ و عبّاس اصغر ـ که گفته می شود در کربلا کشته شد ـ و عمر اصغر ـ که او نیز درگذشت ـ و عثمان اکبر ـ که در کربلا کشته شد ـ و عثمان اصغر ـ که درگذشت ـ و جعفر اکبر ـ که در کربلا کشته شد ـ و جعفر اصغر ـ که درگذشت ـ و عبد اللّه اکبر ـ که کنیه اش ابو محمّد بود و در کربلا کشته شد ـ و عبد اللّه اصغر ـ که درگذشت ـ و عبید اللّه ـ که کنیه اش ابو علی بود و گفته می شود در کربلا کشته شد ـ و عبد الرحمان ـ که درگذشت ـ و حمزه ـ که درگذشت ـ و ابو بکر عتیق ـ که گفته می شود در کربلا کشته شد ـ و عون ـ که درگذشت ـ و یحیی ـ که کنیه اش ابو الحسن بود و در کودکی و در حیات پدرش درگذشت ـ .

و هجده دختر داشت: زینب کبرا ، زینب صغرا ، اُمّ کلثوم کبرا ، اُمّ کلثوم صغرا ، رقیّه کبرا ، رقیّه صغرا ، فاطمه کبرا ، فاطمه صغرا ، فاخته ، اَمَة اللّه ، جمانه ـ که کنیه اُمّ جعفر دارد ـ ، رَمله ، اُمّ سلمه ، اُمّ حسن ، اُمّ کرام ـ که همان نفیسه است ـ ، میمونه ، خدیجه و اُمامه ، با اختلاف در برخی از اینها . .

ونظرا إلی أنّ مؤسّسة دار الحدیث قد أزمعت إصدار کتابین مستقلّین یتناولان ترجمة وافیة لکلّ من الإمام الحسن والإمام الحسین علیهما السلام ، فلذا نکتفی هنا بترجمة سائر البارزین من أولاد الإمام علیه السلام ـ غیرهما ـ علی نحو الإیجاز .

۴ / ۱زَینَبُحاملة رسالة دماء الشهداء ، وحاکیة الملحمة الحسینیّة ، وفاضحة الأشقیاء المدلّسین الناشرین للظلم ، ومظهر الوقار ، ورمز الحیاء ، ومثال العزّ والرفعة ، واُسوة الثبات والصلاة والصبر . وبلغت منزلتها الرفیعة ومکانتها السامیة فی البیت النبوی مبلغا یعجز القلم عن بیانه ، ویحسر عن تبیان مکارمها ومناقبها وفضائلها علیها السلام . وقد رسم الفقیه المؤرّخ المصلح الکبیر العلّامة السیّد محسن الأمین العاملی معالم شخصیّتها بقوله : کانت زینب علیها السلام من فضلیات النساء ، وفضلها أشهر من أن یُذکر ، وأبین من أن یسطَّر . وتعلم جلالة شأنها وعلوّ مکانها ، وقوّة حجّتها ، ورجاحة عقلها ، وثبات جنانها ، وفصاحة لسانها ، وبلاغة مقالها ـ حتی کأنّها تُفرغ عن لسان أبیها أمیر المؤمنین علیه السلام ـ من خطبها بالکوفة والشام ، واحتجاجها علی یزید وابن زیاد بما فحمهما ، حتی لجآ إلی سوء القول والشتم وإظهار الشماتة والسباب الذی هو سلاح العاجز عن إقامة الحجّة . ولیس عجیبا من زینب الکبری أن تکون کذلک وهی فرع من فروع الشجرة الطیّبة ... . وکانت متزوّجة بابن عمّها عبد اللّه بن جعفر بن أبی طالب ، وولد له منها : علیّ الزینبی ، وعون ، ومحمّد ، وعبّاس ، واُمّ کلثوم . وعون ومحمّد قُتلا مع خالهما الحسین علیه السلام بطفّ کربلاء . سُمّیت اُمّ المصائب ، وحقّ لها أن تسمّی بذلک ! فقد شاهدت مصیبة وفاة جدّها رسول اللّه صلی الله علیه و آله ، ومصیبة وفاة اُمّها الزهراء علیها السلام ومحنتها ، ومصیبة قتل أبیها أمیر المؤمنین علیّ علیه السلام ومحنته ... وحُملت أسیرة من کربلاء . ⁽¹⁾کانت علیها السلام مع أخیها الحسین علیه السلام منذ بدء الثورة ، وکانت رفیقة دربه وأمینة سرّه . فلیلة عاشوراء وحوارها مع أخیها ، ویوم عاشوراء وحفاوتها بالشهداء ، ولیلة الحادی عشر ورثاؤها المؤلم لأخیها ، وجلوسها عند جثمانه المدمّی ، وخطابها لرسول اللّه صلی الله علیه و آله ، کلّ اُولئک من الصفحات الذهبیّة الخالدة فی حیاتها الملیئة بالجلالة والرفعة ، المصطبغة بالصبر والجلد . تولّت شؤون السبایا بعد عاشوراء بجلال وثبات ، وعندما رأت الکوفیّین یبکون علی أبناء الرسول صلی الله علیه و آله خاطبتهم قائلة : یا أهلَ الکوفَةِ ، یا أهلَ الخَتلِ وَالغَدرِ وَالخَذلِ ! ألا فَلا رَقَأَتِ العَبرَةُ ولا هَدَأَتِ الزَّفرَةُ ! إنّما مَثَلُکُم کَمَثَلِ الَّتی نَقَضَت غَزلَها مِن بَعدِ قُوَّةٍ أنکاثا ! ... أ تَدرونَ ـ وَیلَکُم ! ـ أیَّ کَبِدٍ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَرَیتمُ ⁽²⁾؟ ! وأیَّ عَهدٍ نَکَثتُم ؟ ! وأیَّ کَریمَةٍ لَهُ أبرَزتُم ؟ ! وأیَّ حُرمَةٍ لَهُ هَتَکتُم ؟ ! وأیَّ دَمٍ لَهُ سَفَکتُم ؟ ! ⁽³⁾کان لها لسان علیّ حقّا ! وحین نطقت بکلماتها الحماسیّة ، فإنّ اُولئک الذین طالما سمعوا خطب الإمام ، هاهم یرونه باُمّ أعینهم یخطب فیهم ! وقال قائل : واللّه لم أرَ خَفِرةً ⁽⁴⁾قطّ أنطق منها ، کأنّها تنطق وتُفرغ عن لسان علیّ علیه السلام . وکان ابن زیاد قد أثمله التکبّر ، ومَرَد علی الضراوة والتوحّش ، فنال من آل اللّه ؛ فانبرت إلیه الحوراء وألقمته حجرا بکلماتها الخالدة التی أخزته . وممّا قالت : لَعَمری لَقدَ قَتَلتَ کَهلی ، وأبَرتَ أهلی ، وقَطَعتَ فَرعی ، وَاجتَثَثتَ أصلی ؛ فَإِن یَشفِکَ هذا فَقَدِ اشتَفَیتَ . ⁽⁵⁾وعندما نظرت إلی یزید متربّعا علی عرش السلطة ومعه الأکابر ومندوبون عن بعض البلدان ـ وکان یتباهی بتسلّطه ، ویتحدّث بسفاهة مهوِّلاً علی الآخرین ، ناسبا قتل الأبرار إلی اللّه ـ قامت إلیه عقیلة بنی هاشم ، فصکّت مسامعه بخطبتها البلیغة العصماء . وممّا قالته فیها : أمِنَ العَدلِ ـ یَابنَ الطُّلَقاءِ ـ تَخدیرُکَ حَرائِرَکَ وإماءَکَ ، وسَوقُکَ بَناتِ رَسولِ اللّهِ سَبایا ! قَد هَتَکتَ سُتورَهُنَّ ، وأبدَیتَ وُجوهَهُنَّ ، یَحدو بِهِنَّ الأَعداءُ مِن بَلَدٍ إلی بَلَدٍ ؟ ! ⁽⁶⁾وبتلک الکلمات القصیرة الدامغة ذکّرته بماضی أهله حین قُبض علیهم أذلّاء فی مکّة ثمّ اُطلقوا بعد أن أسلموا خائفین من بارقة الحقّ ، فدلّت علی عدم جدارته للحکم من جهة ، وعلی جوره ونشره للظلم من جهة اُخری . واستَشهدت أخیرا بآیات قرآنیّة لتعلن بصراحة أنّ موقعه لیس کرامة إلهیّة ـ کما زعم أو حاول أن یلقّن الناس به ـ بل هو انغماس ملوّث بالکفر فی أعماق الجحود ، وزیادة فی الکفر ، وأمّا الشهادة فهی کرامة لآل اللّه ... . کانت خطب زینب الکبری فی ذروة الفصاحة والبلاغة والتأثیر ، کما کانت حکیمة فی تشخیص الموقف المناسب . ولم نعثر علی تاریخ وفاتها بالتحدید فی المصادر المعتمدة ، ⁽⁷⁾وأمّا قبرها فمثار جدال ونقاش .

.

۴ / ۱ زینب

اینک با توجّه به این که «مرکز تحقیقات دار الحدیث» ، در صدد انتشار دو کتاب مستقل در شرح حال امام حسن و امام حسین علیهما السلام است ، تنها به شرح حال مختصر دیگر فرزندان برجسته امام علی علیه السلام می پردازیم .

۴ / ۱زینباو پیام آور خون شهیدان ، حماسه سرای قیام ابا عبد اللّه الحسین ، رسواکننده زورمداران و تزویرگران ستم گستر ، جلوه وقار ، راز حیا ، تبلور سربلندی و سرفرازی و اسوه استواری و عبادت و شکیب است . زینب علیها السلام ، در میان خاندان پیامبر خدا ، از چنان جایگاه بلند و مکانت بزرگی برخوردار است که قلم را توانِ بر نمودنِ والایی ها ، ارجمندی ها و شکوهمندی هایش نیست . فقیه مورّخ و مصلح بزرگ ، علّامه سیّد محسن امین عاملی ، شخصیت آن بانوی بزرگ را بدین سان ترسیم کرده است : زینب علیها السلام ، از بافضیلت ترینِ زنان و فضلش پُرآوازه تر از آن است که یاد گردد و روشن تر از آن است که به نوشته آید. جلالت شأن ، منزلت والا ، قوّت استدلال ، برتری عقل ، استواری قلب ، فصاحت زبان و بلاغت بیان ، از خطبه هایش در کوفه و شام ـ که گویی از زبان پدرش امیر مؤمنان ایراد می گردید ـ ، دانسته می شود ، و نیز از احتجاجش بر یزید و ابن زیاد ، بدان گونه که آن دو را خاموش ساخت تا آن جا که به بدگویی و ناسزا گفتن و مسخره کردن و دشنام دادن ـ که سلاح افراد ناتوان از دلیل آوردن است ـ ، پناه بردند و از زینب کبرا شگفت نیست که این گونه باشد ؛ چرا که او شاخه ای از شاخه های درخت پاک [ رسالت ]است ... او با پسر عمویش عبد اللّه بن جعفر بن ابی طالب ازدواج کرد و علی زینبی ، عون ، محمّد ، عبّاس و امّ کلثوم را برایش به دنیا آورد که عون و محمّد با دایی شان حسین علیه السلام در کربلا کشته شدند. او «امّ المصائب» نامیده شده است و شایسته چنین نامی هست. او مصیبت درگذشت جدّش پیامبر خدا ، مصیبت درگذشت مادرش زهرا علیها السلام و رنج های او ، و محنت های پدرش امیر مؤمنان علی علیه السلام و مصیبت کشته شدن او و محنت و شهادت برادرش حسن علیه السلام و ... را شاهد بوده است و پس از شهادت حسین علیه السلام ، از کربلا به اسارت برده شد. زینب علیها السلام از آغاز قیام ابا عبد اللّه الحسین علیه السلام ، همراه برادر شد و در تمام دوران قیام ، همدل و همراه و رازدارش بود . شب عاشورا و گفتگوهایش با برادر ، روز عاشورا و استقبال های شکوهمندش از شهیدان ، شب یازدهم محرّم و رثای جانسوز او در کنار قامت خونین برادر و خطاب او به پیامبر خدا ، از صفحات زرّین و جاودانه زندگانی سرشار از جلالت ، شکیبایی و والایی اوست . او پس از حادثه عاشورا ، سرپرستی قافله اسیران را شکوهمند و استوار به عهده داشت . در کوفه چون مردم ، فرزندان پیامبر خدا را بدان سان دیدند و اشک بر رخسار افشاندند ، زینب علیها السلام ، چنین لب به سخن گشود: ای کوفیان! ای نیرنگبازان و خیانتکاران و بی وفایان! اشکتان خشک و ناله تان آرام مباد! مَثَل شما ، مَثَل کسی است که رشته های خود را پس از تابیدن ، از هم باز می کند ... وای بر شما! می دانید چه جگری از پیامبر صلی الله علیه و آله پاره پاره کردید و چه پیمانی را شکستید و کدامین پرده نشین او را بیرون کشیدید و چه حرمتی از او هتک کردید و چه خونی از او ریختید؟! او به راستی زبان علی علیه السلام را بر کام داشت که چون در قالب جملاتی هیجانبار سخن گفت ، مردمانی که بارهای بار ، خطابه های مولا را شنیده بودند ، کلام و خطابه علی علیه السلام را به عیان دیدند ، و کسی گفت: «به خدا سوگند ، زنِ باحیایی چنین سخنور ، ندیده بودم . گویی زبان علی علیه السلام را بر کام دارد» . چون ابن زیاد ، مست از جام کبر و نخوت و درنده خویی به «آل اللّه » دشنام داد ، با کلماتی جاودانه ، هیمنه دروغین او را در هم شکست و از جمله گفت: به خدا سوگند ، جوانْ مردَم را کُشتی و خاندانم را نابود کردی و شاخه ام را بُریدی و ریشه ام را درآوردی . پس اگر این ، [ حسِّ انتقام] تو را شفا می دهد ، پس شفا یافته ای . و آن گاه که یزید با تکیه بر جایگاه خلافت و در جمع بزرگان قوم و نمایندگان ملل بر نشان دادن قدرت حاکمیتش و زهرِ چشم گرفتن از دیگران با سفاهت سخن گفت و از جمله ، قتل پاکْ نهادان را به خداوند نسبت داد ، زینب علیها السلام ، شکوهمند و پُرخروش به پا خاست و با سخنان خود ، بر گوش های یزید کوبید . از جمله ، در آن خطبه گفت: ای پسر آزادشدگان! آیا این عدالت است که زنان و کنیزان خود را در پسِ پرده کنی و دختران پیامبر خدا را به اسیری بری ؟ پرده شان دریدی و چهره شان را آشکار نمودی و دشمنان ، آنان را شهر به شهر می برند؟ و با آن جملات کوتاه و کوبنده ، از یک سو پیشینه «برده جنگی بودن» و «آزاد شدگی» نیاکان او و اسلام آوردن آنها را زیر برقِ شمشیر حق و مآلاً ، ناشایستگی شخص او را برای خلافت ، نشان داد و از سوی دیگر ، ستم پیشگی او را در جایگاه خلافت و ظلم گستری اش را در حاکمیت . سرانجام نیز با استناد به آیات ، به گونه ای بس گویا و لطیف نشان داد که آن جایگاه ، نه کرامت و موهبت الهی است ـ بدان سان که او پنداشته بود و یا کوشیده بود به پندارها بدهد ـ ؛ بلکه فرورفتگی کفرآلود در اعماق انکار و نیز فزون سازی کفر است ؛ و امّا شهادت ، کرامتی است برای «آل اللّه » و ... . خطابه های زینب کبرا علیها السلام در اوج فصاحت و بلاغت و تأثیر گذاری بیان می شد ، که او خود ، فرزانه ای موقعیت شناس بود . درباره تاریخ دقیق وفات او ، در منابع معتبر ، مطلبی نیافتیم ⁽¹⁾. مدفن آن بزرگوار نیز ، مورد گفتگوست .

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

۹۷۰۰.امام علی علیه السلام :اُسد الغابةـ فی تَرجَمَةِ زَینَبَ علیها السلام ـ: أدرَکَتِ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله ، ووُلِدَت فی حَیاتِهِ ، ولَم تَلِد فاطِمَةُ بِنتُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَعدَ وَفاتِهِ شَیئا . وکانَت زینَبُ امرَأَةً عاقِلَةً لَبیبةً جَزلَةً ⁽¹⁾، زَوَّجَها أبوها عَلِیٌّ علیه السلام مِن عَبدِ اللّهِ ابنِ أخیهِ جَعفَرٍ ، فَوَلَدَت لَهُ عَلِیّا ، وعَونا الأَکبَرَ ، وعَبّاسا ، ومُحَمَّدا ، واُمَّ کُلثومٍ . وکانَت مَعَ أخیهَا الحُسَینِ علیه السلام لَمّا قُتِلَ ، وحُمِلَت إلی دِمَشقَ ، وحَضَرَت عِندَ یَزیدَ بنِ مُعاوِیَةَ ، وکَلامُها لِیَزیدَ ـ حینَ طَلَبَ الشّامِیُّ اُختَها فاطِمَةَ بِنتَ عَلِیٍّ مِن یَزیدَ ـ مَشهورٌ مَذکورٌ فِی التَّواریخِ ، وهُوَ یَدُلُّ عَلی عَقلٍ وقُوَّةِ جَنانٍ . ⁽²⁾۴ / ۲اُمُّ کُلثومٍالبنت الثانیة لعلیّ وفاطمة علیهما السلام . ولدت فی السنة السادسة من الهجرة ⁽³⁾. وتربّت فی حجر اُمّها الزهراء علیها السلام فی دار فسیحةٍ فساحةَ الإیمان والعشق . ونقرأ فی التاریخ آراء متباینة حول زواجها ؛ فهناک من یشیر إلی زواجها من عمر بن الخطّاب . ویذهب أصحاب هذا الرأی إلی أنّ الخلیفة الثانی کان راغبا فی الزواج من إحدی بنات الزهراء علیها السلام تمسّکا بالحدیث القائل : «کُلُّ حَسَبٍ ونَسَبٍ مُنقَطِعٌ یَومَ القِیامَةِ إلّا حَسَبی ونَسَبی» ولذلک خطبها من أبیها أمیر المؤمنین علیه السلام . ورفض الإمام علیه السلام هذا الأمر فی البدایة ، وقال : إنّ بناته یتزوّجن بنی أعمامهنّ . بَیْد أنّه وافق بعد ذلک بإصرار عمر ⁽⁴⁾أو تهدیده ⁽⁵⁾، أو أنّه وکل زواجها إلی عمّه العبّاس حین تدخّل فی الموضوع . ⁽⁶⁾وهناک من ینکر هذا الزواج استنادا إلی تضارب المعلومات التاریخیّة الواردة فیه واضطرابها بشدّة ، ومع کثرة التناقضات الموجودة حوله لاسیما عند مقایسته بزواجها اللاحق ، فإنّ هذا الزواج نفسه تحیط به هالة من الغموض . ولذا أنکره علماء کبار مثل الشیخ المفید ⁽⁷⁾. هذا من جهة ، ومن جهة اُخری : أیّدته بعض الروایات الشیعیّة والسنّیّة ⁽⁸⁾، کما أیّده الشریف المرتضی ⁽⁹⁾وآخرون غیره أیضا . وثمّة آراء اُخری تحوم حول هذا الزواج أیضا ، لیس هنا موضع ذکرها . ⁽¹⁰⁾تزوّجت اُمّ کلثوم بعد قتل عمر من عون بن جعفر ، ثمّ محمّد بن جعفر ، وبعده تزوّجها عبد اللّه بن جعفر . ⁽¹¹⁾وقد أشارت مصادر الفریقین إلی حضور اُمّ کلثوم فی المیادین الاجتماعیّة والسیاسیّة . ومن مفردات هذا الحضور : مواجهتها حفصة عند ضربها بالدفّ وهی تنال من أمیر المؤمنین علیه السلام ⁽¹²⁾، ومنها : کفالتها عبد اللّه بن عمر حین امتنع عن بیعة أبیها علیه السلام ، وفرّ إلی مکّة . ⁽¹³⁾وشهدت اُمّ کلثوم کربلاء مع أخیها الحسین علیه السلام . وکانت منشدةً لملحمة الطفّ إلی جنب اُختها زینب الکبری علیها السلام . ⁽¹⁴⁾وسُبیت هذه المرأة المخدّرة مع مَنْ سُبی ؛ لتوقظ أصحاب الضمائر المیّتة ، وتقرع أسماعهم بنداء أخیها الشهید . ولیس لدینا معلومات دقیقة حول تاریخ وفاتها . وذهب البعض إلی أنّها توفّیت فی حیاة الإمام الحسن علیه السلام ⁽¹⁵⁾، وهو لا ینسجم مع الرأی القائل بحضورها فی کربلاء . وقیل : کان لها من عمر ولدان هما رقیّة وزید ⁽¹⁶⁾الذی مات مع اُمّه فی وقت واحد . ⁽¹⁷⁾

.

۴ / ۲ اُمّ کلثوم

۹۷۰۲.المحاسن ( ـ به نقل از منصور بن حازم ـ ) اُسد الغابةـ در شرح حال زینب علیها السلام ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله را درک کرد و در حیات او به دنیا آمد و فاطمه علیها السلام ، دختر پیامبر خدا ، پس از وفات پیامبر صلی الله علیه و آله ، فرزندی به دنیا نیاورد .

زینب ، زنی عاقل و خردمند و کامل بود . پدرش علی علیه السلام او را به ازدواج عبد اللّه ، پسر برادرش جعفر بن ابی طالب درآورد . زینب علیها السلام برای او علی ، عون اکبر ، عبّاس ، محمّد و اُمّ کلثوم را به دنیا آورد و هنگامی که برادرش حسین علیه السلام کشته شد ، با او بود و به دمشق برده شد و نزد یزید بن معاویه حاضر شد و سخنش با یزید ، هنگامی که مردی شامی خواهرش فاطمه دختر علی علیه السلام را از یزید [به کنیزی ]خواست ، مشهور است و در تاریخ ها ذکر شده است و آن بر عقل و قوّت قلب او دلالت دارد .۴ / ۲اُمّ کلثوماو دختر دوم امام علی علیه السلام و فاطمه علیها السلام است که در سال ششم هجری به دنیا آمد و در خانه ای به وسعت ایمان و عشق ، در دامن فاطمه علیها السلام رشد کرد و بالید . درباره ازدواج او دیدگاه های گوناگونی وجود دارد . برخی به ازدواج او با عمر ، اشاره کرده اند . آنها می گویند که خلیفه دوم با تمسّک به این حدیث پیامبر خدا که : «هر حَسَب ونَسَبی در روز قیامتْ قطع می شود ، جز حَسَب و نَسَب من» ، تمایل به ازدواج با یکی از فرزندان فاطمه علیها السلام داشت و از این رو به خواستگاری رفت . امام علی علیه السلام ، ابتدا با این وصلت ، مخالفت کرد و گفت که فرزندان ما با عموزادگان خود ، ازدواج می کنند ؛ ولی پس از اصرار خلیفه و یا تهدید او ، موافقت کرد و یا با پا در میانی عبّاس (عموی ایشان) ، ازدواج اُمّ کلثوم علیها السلام را تحت اختیار عبّاس قرارداد. برخی دیگر با توجّه به تناقضات بسیار گزارش های تاریخی در مورد این ازدواج ، به انکار اصل آن پرداخته اند . اگر چه تناقضات موجود ، بویژه در سنجش با ازدواج های بعدی اُمّ کلثوم ، بسیار است ، این ازدواج در هاله ای از ابهام نیز قرار دارد و چنین است که بزرگانی چون شیخ مفید ، به انکار آن پرداخته اند ؛ امّا از سوی دیگر ، برخی روایات شیعه و اهل سنّت ، اصل این ازدواج را تأیید کرده اند . سیّد مرتضی و بعضی دیگر نیز آن را پذیرفته اند . دیدگاه های دیگری نیز درباره این ازدواج وجود دارد که جای پرداختن بدانها نیست . ⁽¹⁾امّ کلثوم ، پس از کشته شدن عمر ، با عون بن جعفر و سپس با محمّد بن جعفر و در آخر با عبد اللّه بن جعفر ازدواج کرد . در منابع تاریخی شیعه و اهل سنّت ، به حضور امّ کلثوم در صحنه های اجتماعی و سیاسی اشاره شده است ، از جمله رویارویی او با حفصه ، آن گاه که با دف و نی ، علیه امام علی علیه السلام تبلیغ می کرد و یا کفالت کردن عبد اللّه بن عمر ، آن هنگام که از بیعت با امام علی علیه السلام سر باز زد و به سوی مکّه گریخت . اُمّ کلثوم ، در قیام امام حسین علیه السلام نیز شرکت داشت و همدوش خواهر بزرگ تر خود ، زینب کبرا علیها السلام ، حماسه سرای عاشورا بود . او به اسارت رفت تا دلْ مردگان خاموش را بیدار سازد و پیام برادر شهید خود را به گوش آنان برساند . درباره زمان رحلت او نیز اطّلاع دقیقی در دست نیست . بعضی آن را در زمان حیات امام حسن علیه السلام می دانند که با حضور اُمّ کلثوم در کربلا همخوانی ندارد . گفته می شود او دو فرزند به نام های رقیّه و زید از عمر داشته است که زید ، هم زمان با مادر ، فوت کرده است .

.

. .

. .

. .

. .

۴ / ۳مُحَمَّدُ ابنُ الحَنَفِیَّةِولد محمّد ابن الحنفیّة أیّام حکومة أبی بکر ⁽¹⁾، وکانت اُمّه فی عداد من أسرهم المسلمون فی الفتوحات ، فصارت من نصیب الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام . ⁽²⁾وکان محمّد من العلماء المحدّثین اُولی الشأْن فی آل علیّ علیه السلام . وکان شجاعا رابط الجأْش . حمل اللواء یوم الجمل وهو ابن تسع عشرة سنة ⁽³⁾، کما حمله فی صفّین ⁽⁴⁾، ولم یشهد کربلاء . ⁽⁵⁾لم یبایع ابن الحنفیّة عبد اللّه بن الزبیر بعد تسلّطه ، فعزم ابن الزبیر علی حرقه هو وعبد اللّه بن عبّاس ، لکنّ جیش المختار أنقذهما من مخالبه . ⁽⁶⁾وکانت للمختار صلة وثیقة به ، وقد نسّق معه فی الثأْر من قتلة الحسین علیه السلام ⁽⁷⁾. وجاء فی بعض النصوص التاریخیّة والحدیثیّة أنّه ادّعی الإمامة فی البدایة ، ثمّ أقرّ بإمامة السجّاد علیه السلام بعد مناظرة جرت بینهما . ⁽⁸⁾توفّی ابن الحنفیّة فی المدینة سنة (۸۱ ه ) . ⁽⁹⁾

.

۴ / ۳ محمّد بن حنفیّه

۴ / ۳محمّد بن حنفیّهمحمّد بن حنفیّه ، به روزگار خلافت ابو بکر به دنیا آمد . ⁽¹⁾مادرش از جمله اسیران سپاه اسلام بود که جزو سهمیه علی علیه السلام قرار گرفت . محمّد بن حنفیّه ، از عالمان و محدّثان روزگار خود و از بزرگان خاندان علی علیه السلام است . او مردی شجاع و قوی دل بود که در نوزده سالگی و به هنگام نبرد جمل ، و نیز در نبرد صفّین ، پرچمداری سپاه علی علیه السلام را به عهده داشت . محمّد بن حنفیّه در کربلا حضور نیافت . او پس از به قدرت رسیدن عبد اللّه بن زبیر ، از بیعت با او تن زد و ابن زبیر ، تصمیم گرفت که او و عبد اللّه بن عبّاس را بسوزاند ؛ امّا سپاهیان مختار ، آن دو را نجات دادند . مختار با وی پیوندی نزدیک داشت و در قیام علیه قاتلان ابا عبد اللّه علیه السلام با او هماهنگ بود . در برخی متون تاریخی و حدیثی آمده است که محمّد بن حنفیّه در آغاز ، داعیه امامت داشت ؛ امّا بعد از مناظره ای با امام سجّاد علیه السلام بر امامت ایشان گردن نهاد . محمّد بن حنفیّه در سال ۸۱ هجری در مدینه درگذشت .

.

۹۸۴۳.عنه علیه السلام :تاریخ دمشق عن الزهری :قالَ رَجُلٌ لِمُحَمَّدِ ابنِ الحَنَفِیَّةِ : ما بالُ أبیکَ کانَ یَرمی بِکَ فی مَرامٍ لا یَرمی فیهَا الحَسَنَ والحُسَینَ ؟ قالَ : لِأَنَّهُما کانا خَدَّیهِ وکُنتُ یَدَهُ ، فَکانَ یَتَوَقّی بِیَدِهِ عَن خَدَّیهِ . ⁽¹⁾۹۸۴۴.عنه علیه السلام :نثر الدرّ :قالَ المُنافِقونَ لَهُ [لِمُحَمَّدِ ابنِ الحَنَفِیَّةِ] : لِمَ یُغَرِّرُ بِکَ أمیرُ المُؤمِنینَ فِی الحَربِ ولا یُغَرِّرُ بِالحَسَنِ وَالحُسَینِ ؟ ! قالَ : لِأَ نَّهُما عَیناهُ وأنَا یَمینُهُ ؛ فَهُوَ یَدفَعُ بِیَمینِهِ عَن عَینَیهِ . ⁽²⁾۹۸۴۵.عنه علیه السلام :ربیع الأبرار :اِستَطالَ عَلِیٌّ علیه السلام دِرعا فَقالَ : لِیُنقَص مِنها کَذا حَلقَةً . فَقَبَضَ مُحَمَّدُ ابنُ الحَنَفِیَّةِ بِإِحدی یَدَیهِ عَلی ذَیلِها ، وبِالاُخری عَلی فَضلِها ، ثُمَّ جَذَبَها ، فَقَطَعَها مِنَ المَوضِعِ الَّذی حَدَّهُ لَهُ أبوهُ . ⁽³⁾۹۸۳۹.امام علی علیه السلام :شرح نهج البلاغة :لَمّا تَقاعَسَ مُحَمَّدٌ یَومَ الجَمَلِ عَنِ الحَملَةِ وحَمَلَ عَلِیٌّ علیه السلام بِالرّایَةِ فَضَعضَعَ أرکانَ عَسکَرِ الجَمَلِ ، دَفَعَ إلَیهِ الرّایَةَ وقالَ : اُمحُ الاُولی بِالاُخری ، وهذِهِ الأَنصارُ مَعَکَ . وضَمَّ إلَیهِ خُزَیمَةَ بنَ ثابِتٍ ذَا الشَّهادَتَینِ فی جَمعٍ منَ الأَنصارِ ، کَثیرٌ مِنهُم مِن أهلِ بَدرٍ ، فَحَمَلَ حَمَلاتٍ کَثیرَةً أزالَ بِهَا القَومَ عَن مَواقِفِهِم ، وأبلی بَلاءً حَسَنا .

فَقالَ خُزَیمَةُ لِعَلِیٍّ علیه السلام : أما إنَّهُ لَو کانَ غَیرَ مُحَمَّدٍ الیَومَ لَافتَضَحَ ، ولَئِن کُنتَ خِفتَ عَلَیهِ الحَینَ ⁽⁴⁾وهُوَ بَینَکَ وبَینَ حَمزَةَ وجَعفَرٍ لَما خِفناهُ عَلَیهِ ، وإن کُنتَ أرَدتَ أن تُعَلِّمَهُ الطِّعانَ فَطالَما عَلَّمتَهُ الرِّجالُ !

وقالَتِ الأَنصارُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، لَولا ما جَعَلَ اللّهُ تَعالی لِلحَسَنِ وَالحُسَینِ علیهما السلام لَما قَدَّمنا عَلی مُحَمَّدٍ أحَدا مِنَ العَرَبِ !

فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : أینَ النَّجمُ مِنَ الشَّمسِ وَالقَمَرِ ! أما إنَّهُ قَد أغنی وأبلی ، ولَهُ فَضلُهُ ، ولا یَنقُصُ فَضلَ صاحِبَیهِ عَلَیهِ ، وحَسبُ صاحِبِکُم مَا انتَهَت بِهِ نِعمَةُ اللّهِ تَعالی إلَیهِ .

فَقالوا : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنّا ـ وَاللّهِ ـ لا نَجعَلُهُ کَالحَسَنِ وَالحُسَینِ علیهما السلام ولا نَظلِمُهُما لَهُ ، ولا نَظلِمُهُ ـ لِفَضلِهِما عَلَیهِ ـ حَقَّهُ .

فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : أینَ یَقَعُ ابنی مِنِ ابنَی بِنتِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ! ⁽⁵⁾.

۹۸۴۰.امام علی علیه السلام :تاریخ دمشقـ به نقل از زهری ـ: مردی به محمّد بن حنفیّه گفت: چرا پدرت تو را در میدان جنگ ، پیش می اندازد و به جاهایی می فرستد که حسن و حسین علیهما السلام را نمی فرستد؟

پاسخ داد: چون آن دو ، گونه های اویند و من دستش . با دستش ، گونه های خود را حفظ می کند .۹۷۱۱.عنه علیه السلام:نثر الدرّ:منافقان به محمّد بن حنفیّه گفتند: چرا امیر مؤمنان ، تو را در جنگ ، جلو می اندازد و حسن و حسین را نه؟

گفت: چون آن دو ، چشمان اویند و من دست راست او . پس او با دستش از چشمانش دفاع می کند .۹۷۱۲.عنه علیه السلام :ربیع الأبرار:علی علیه السلام زرهی را دراز دانست و گفت : باید این چند حلقه از آن کم شود . پس محمّد بن حنفیّه با یک دستش پایین زره و با دست دیگرش قسمت اضافی زره را گرفت و کشید و از همان جایی که پدرش مشخّص کرده بود ، حلقه ها را قطع کرد .۹۷۱۳.عنه علیه السلام :شرح نهج البلاغة:چون محمّد [ بن حنفیّه ]در جنگ جمل از حمله بازماند ، علی علیه السلام ، خود ، پرچم را به دست گرفت و پس از آن که ارکان لشکر جمل را در هم ریخت ، پرچم را به محمّد بازگردانْد و فرمود : «با کار آخرت ، کار اوّلت را جبران کن و این انصار ، با تو هستند» و خزیمة بن ثابت ذو شهادتین را با گروهی از انصار ـ که بسیاری از آنها از اهل بدر بودند ـ ، در اختیار او نهاد . پس حمله های فراوانی کرد و لشکر جمل را از جایشان بیرون کرد و امتحان خوبی داد .

خزیمه به علی علیه السلام گفت: بدان که اگر امروزْ کسی جز محمّد بود ، رسوا می شد و اگر بیم کشته شدنِ او را آن داری ـ با آن که از نسل تو و حمزه و جعفر است ـ ، ما این بیم را نداریم ، و اگر می خواهی جنگ کردن را به او بیاموزی ، بیاموز که آن را به بسیاری آموخته ای .

و انصار گفتند: ای امیر مؤمنان! اگر نبود آنچه خدای متعال برای حسن و حسین قرار داده ، ما هیچ کس را در میان عرب بر محمّد ، مقدّم نمی کردیم .

علی علیه السلام فرمود : «ستاره کجا و خورشید و ماه کجا! البته او هم دست پُر آمد و نیکو امتحان داد و فضلش محفوظ است ؛ ولی از برتری حسن و حسین علیهما السلام بر او نمی کاهد و برای فضیلتِ یار شما [محمّد] ، آنچه از نعمت خدا بدو رسیده ، بس است» .

گفتند : ای امیر مؤمنان! به خدا سوگند ، ما او را مانند حسن و حسین علیهما السلام نمی دانیم و به خاطر او بر آن دو ستم نمی کنیم و در حقّ وی نیز به خاطر برتری آن دو بر او ، ستم روا نمی داریم .

پس علی علیه السلام فرمود: «پسر من کجا و پسران دختر پیامبر خدا کجا!» . .

۴ / ۴العَبّاسُمظهر العشق والإیثار ، ومثال الرجولة والصفاء والوقار ، ورمز الشجاعة والشهامة والکرامة . وکانت له بین أبطال کربلاء وشهداء التاریخ منزلة رفیعة ، ومکانة سامقة ، حتی قال سیّد الساجدین زین العابدین علیه السلام فی حقّه : «إنَّ لِلعَبّاسِ عِندَ اللّهِ تَبارَکَ وتَعالی لَمَنزِلَةً یَغبِطُهُ بِها جَمیعُ الشُّهَداءِ یَومَ القِیامَةِ» . ⁽¹⁾وُلد فی سنة (۲۶ ه ) ⁽²⁾من اُمّ عظیمة تنتسب إلی قبیلة بنی کلاب التی أنجبت أشجع الصنادید الأفذاذ فی زمانها ، وتربّی فی حجرها ، ونشأ مع إخوته الذین لا مثیل لهم ؛ کالحسنین علیهما السلام . کانت کنیته : أبا الفضل ⁽³⁾، وأبا قِربة ⁽⁴⁾. ولقبه : السقّاء ⁽⁵⁾، وقمر بنی هاشم . وأمّا صفته : فقد کان ممشوق ⁽⁶⁾القامة ، عریض الصدر ، عَبْل ⁽⁷⁾الذراعین ، جمیل المحیّا ، حتی سُمّی : قمر بنی هاشم . ⁽⁸⁾وکان مع أبی عبد اللّه الحسین علیه السلام منذ بدایة الثورة . وهو صاحب لوائه فی کربلاء ⁽⁹⁾. وتولّی سقایة الجیش والأطفال فی ساعة العسرة التی کان فیها الإمام وأصحابه محاصرین . ⁽¹⁰⁾وعندما طلب الإمام علیه السلام من أصحابه وأهل بیته أن یذهبوا ویترکوه وحده فی لیلة العاشر من المحرّم ، کان أبو الفضل أوّل من هبّ لیخبره بملازمته إیّاه وتفانیه من أجله عبر کلمات طافحة بالعشق والإیمان والإیثار . ⁽¹¹⁾أتاه وإخوته الثلاثة شمرُ بن ذی الجوشن ومعه کتاب الأمان ، فامتعضوا منه وکرهوا لقاءه ، وقالوا فی ردّ ما عرضه علیهم : لَعَنَکَ اللّهُ ولَعَنَ أمانَکَ ! ... أ تُؤمِنُنا وَابنُ رَسولِ اللّهِ لا أمانَ لَهُ ؟ ! ⁽¹²⁾أثنی علیه المعصومون علیهم السلام ووصفوه بالإیثار ، والبصیرة النافذة ، والثبات علی الإیمان ، والجهاد العظیم ، والبلاء الحسن ، والمنزلة التی یُغبَط علیها یوم القیامة . ⁽¹³⁾استُشهد هذا البطل المهیب والعضد الصامد لأبی عبد اللّه علیه السلام عندما عزم علی إیصال الماء إلی الأفواه الیابسة الظامئة للنساء والأطفال حین ظلّ الإمام علیه السلام وحیدا فریدا . فعزّ مصرعه علی الحسین علیه السلام ، وجلس عند جثمانه المضرّج بالدماء ، ورثاه بحرقة وألم : «الآنَ انکَسَرَ ظَهری ، وقَلَّت حیلَتی» . ⁽¹⁴⁾

.

۴ / ۴ عبّاس

۴ / ۴عبّاسعبّاس ، جلوه عشق و ایثار ، تبلور رادمردی ، صفا و وقار ، و تجسّم شجاعت ، شهامت و کرامت است . او در میان حماسه آفرینان کربلا و شهیدان تاریخ ، از چنان جایگاه بلند و مکانت والایی برخوردار است که به گفته سیّد الساجدین ، زین العابدین علیه السلام : عبّاس ، نزد خدای ـ تبارک و تعالی ـ منزلتی دارد که همه شهدا در روز قیامت به خاطر آن ، بر او رشک می برند. او از مادری بزرگوار از قبیله بنی کلاب که شجاع ترین ، رزم آورترین و تیزتک ترین مردانِ روزگار را در خود داشت ، به سال ۲۶ هجری به دنیا آمد و در دامان پُرمهر او و در کنار برادران بی نظیری چون حسن و حسین علیهما السلام ، بالید و رشد کرد . کنیه آن بزرگوار ، «ابو الفضل» و «ابو قِربه (صاحب مَشک)» و القابش «سقّا» و «قمر بنی هاشم» بود . عبّاس ، قامتی بلند ، سینه ای ستبر ، بازوانی توانمند و چهره ای بس زیبا داشت ، بدان سان که او را «ماه بنی هاشم» می گفتند . او از آغاز قیام ابا عبد اللّه الحسین علیه السلام ، همراه و همدل امام حسین علیه السلام بود و در هنگامه نبرد کربلا ، پرچمدار سپاه ایشان . عبّاس ، به روزهای سخت محاصره امام و یارانش ، سقایت سپاه و آبرسانی به کودکان را بر عهده داشت . او در آستانه شب عاشورا ، در جمع همراهان حسین علیه السلام و هنگامی که امام علیه السلام از آنها خواسته بود که بروند ، اوّلین کسی بود که با کلماتی سرشار از عشق و ایمان و آکنده از ایثار ، هم گامی و جان فشانی اش را اعلام کرد . در کربلا ، شمر بن ذی الجوشن برای عبّاس علیه السلام و سه برادرش امان نامه آورد و آنها که در آغاز حتّی از رویاروی شدن با شمر نفرت داشتند ، در ردّ پیشنهاد سفاهت آمیز شمر ، شکوهمند و استوار گفتند : نفرین خدا بر تو و امان نامه ات! ... آیا به ما امان می دهی در حالی که پسر پیامبر خدا ، امان ندارد؟! عبّاس علیه السلام ، در کلام معصومان علیهم السلام به ایثار ، تیزبینی ، استواری در ایمان ، جهاد عظیم ، امتحان نیکو و جایگاه رشک آور در قیامت ، ستوده شده است . قهرمان شکوهمند قیام کربلا و پشتیبان شکست ناپذیر ابا عبد اللّه علیه السلام ، در هنگامه اوج تنهایی امام علیه السلام و در راه رساندن آب به کام های خشکیده و تشنه زنان و خردسالان ، شهد شهادت نوشید . غم شهادت او جان امام حسین علیه السلام را بسی فسُرد ، بدان گونه که در کنار قامت خونینش از سرِ سوز ، در سوگ آن عزیز از دست رفته فرمود : «اکنون پشتم شکست و چاره ام ناچار شد».

.

. .

. .

۹۷۱۴.امام علی علیه السلام :الإمام زین العابدین علیه السلام :رَحِمَ اللّهُ العَبّاسَ ـ یَعنِی ابنَ عَلِیٍّ ـ فَلَقَد آثَرَ وأبلی وفَدی أخاهُ بِنَفسِهِ حَتّی قُطِعَت یَداهُ ، فَأَبدَلَهُ اللّهُ بِهِما جَناحَینِ یَطیرُ بِهِما مَعَ المَلائِکَةِ فِی الجَنَّةِ کَما جَعَلَ لِجَعفَرِ بنِ أبی طالِبٍ . وإنَّ لِلعَبّاسِ عِندَ اللّهِ تَبارَکَ وتَعالی لَمَنزِلَةً یَغبِطُهُ بِها جَمیعُ الشُّهَداءِ یَومَ القِیامَةِ . ⁽¹⁾۹۷۱۵.امام علی علیه السلام ( ـ در شرح آفرینش آدم علیه السلام ـ ) عنه علیه السلامـ فی ذِکرِ لَیلَةِ عاشوراءَ ـ: لَمّا کانَ اللَّیلُ ، قالَ [الحُسَینُ علیه السلام ] : هذَا اللَّیلُ قَد غَشِیَکُم ، فَاتَّخِذوهُ جَمَلاً ⁽²⁾، ثُمَّ لِیَأخُذ کُلُّ رَجُلٍ مِنکُم بِیَدِ رَجُلٍ مِن أهلِ بَیتی ؛ تَفَرَّقوا فی سَوادِکُم ومَدائِنِکُم حَتّی یُفَرِّجَ اللّهُ ؛ فَإِنَّ القَومَ إنَّما یَطلُبونی ، ولَو قَد أصابونی لَهَوا عَن طَلَبِ غَیری . فَقالَ لَهُ إخوَتُهُ وأبناؤُهُ وبَنو أخیهِ وَابنا عَبدِ اللّهِ ابنِ جَعفَرٍ : لِمَ نَفعَلُ ؟ ! لِنَبقی بَعدَکَ ؟ ! لا أرانَا اللّهُ ذلِکَ أبَدا ! بَدَأَهُم بِهذَا القَولِ العَبّاسُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام . ⁽³⁾.

۹۷۱۶.عنه علیه السلام :امام زین العابدین علیه السلام :خداوند ، عبّاس را بیامرزد ! بی تردید ، ایثار کرد و امتحان داد و جان خود را فدای برادرش کرد تا آن که هر دو دستش قطع شد . پس خداوند ، به جای آن دو ، دو بال برایش قرار داد که با آن ، همراه فرشتگان در بهشت پرواز می کند ، همان گونه که برای جعفر بن ابی طالب قرار داد .

بی گمان ، برای عبّاس ، نزد خدای ـ تبارک و تعالی ـ ، منزلتی است که همه شهدا در روز قیامت به آن ، رشک می برند .۹۷۱۷.عنه علیه السلام :امام زین العابدین علیه السلامـ در ذکر شب عاشورا ـ: چون شب شد ، [ حسین علیه السلام ]فرمود: «این شب است که بر شما پرده انداخته است . پس آن را مَرکب خود سازید و سپس هر یک از شما ، دست یکی از خاندان مرا بگیرد و در اجتماعات و شهرهایتان پراکنده شوید تا خدا گشایشی دهد . این جماعت ، تنها به دنبال من هستند و اگر به به من دست یابند ، از جستجوی بقیه دست می کشند» . پس برادران و پسرانش و پسران برادرش و دو پسر عبد اللّه بن جعفر گفتند: «چگونه این کار را بکنیم ؟ برای این که پس از تو باقی بمانیم؟! خدا نکند که چنین روزی را ببینیم!» . و آن که به این سخن آغاز کرد ، عبّاس بن علی علیهما السلام بود . .

۹۷۱۸.الإمامُ الحسینُ علیه السلام ( ـ فی دعاءِ یَومِ عَرَفَةَ ـ ) الإمام الصادق علیه السلام :کانَ عَمُّنَا العَبّاسُ نافِذَ البَصیرَةِ ، صُلبَ الإِیمانِ ، جاهَدَ مَعَ أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام ، وأبلی بَلاءً حَسَنا ، ومَضی شَهیدا . ⁽¹⁾۹۷۱۹.الإمامُ الرِّضا علیه السلام :تاریخ الطبری عن عبد اللّه بن شریک العامریـ فی ذِکرِ أحداثِ واقِعَةِ کَربَلاءَ ـ:قالَ عَبدُ اللّهِ بنُ أبِی المُحِلِّ ـ لِابنِ زِیادٍ ـ : ... أصلَحَ اللّهُ الأَمیرَ ! إنَّ بَنی اُختِنا مَعَ الحُسَینِ ، فَإِن رَأَیتَ أن تَکتُبَ لَهُم أمانا فَعَلتَ ، قالَ : نَعَم ونَعمَةَ عَینٍ . فَأَمَرَ کاتِبَهُ ، فَکَتَبَ لَهُم أمانا . فَبَعَثَ بِهِ عَبدُ اللّهِ بنُ أبِی المُحِلِّ مَعَ مَولیً لَهُ یُقالُ لَهُ : کُزمانُ ، فَلَمّا قَدِمَ عَلَیهِم دَعاهُم ، فَقالَ : هذا أمانٌ بَعَثَ بِهِ خالُکُم . فَقالَ لَهُ الفِتیَةُ : أقرِئ خالَنَا السَّلامَ ، وقُل لَهُ : أن لا حاجَةَ لَنا فی أمانِکُم ، أمانُ اللّهِ خَیرٌ مِن أمانِ ابنِ سُمَیَّةَ ! ...

وجاءَ شِمرٌ حَتّی وَقَفَ عَلی أصحابِ الحُسَینِ ، فَقالَ : أینَ بَنو اُختِنا ؟ فَخَرَجَ إلَیهِ العَبّاسُ وجَعفَرٌ وعُثمانُ بَنو عَلِیٍّ علیه السلام ، فَقالوا لَهُ : ما لَکَ وما تُریدُ ؟ قالَ : أنتُم یا بَنی اُختی آمِنونَ . قالَ لَهُ الفِتیَةُ : لَعَنَکَ اللّهُ ولَعَنَ أمانَکَ ! لَئِن کُنتَ خالَنا أ تُؤمِنُنا وَابنُ رَسولِ اللّهِ لا أمانَ لَهُ ؟ ! ⁽²⁾.

۹۷۲۰.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :امام صادق علیه السلام :عمویمان عبّاس ، تیزبین بود و ایمانی استوار داشت . در کنار ابا عبد اللّه علیه السلام جهاد کرد و امتحانی نیکو داد و به شهادت رسید .۹۸۴۱.امام علی علیه السلام :تاریخ الطبریـ به نقل از عبد اللّه بن شریک عامری ، در ذکر حوادث واقعه کربلا ـ:عبد اللّه بن ابی مُحِل به ابن زیاد گفت : . . . امیر به سلامت باد! پسران خواهر ما ⁽¹⁾با حسین هستند . اگر موافقی ، امان نامه ای برای آنان بنویس .

ابن زیاد گفت: باشد ،به خاطر تو!

پس به کاتبش فرمان داد تا برای آنان امان نامه ای بنویسد . سپس عبد اللّه بن ابی محل ، آن را به وسیله غلامش کُزمان فرستاد .

پس چون [ غلام] به نزد آنان آمد ، ایشان را فرا خواند و گفت: این ، امانی است که دایی شما فرستاده است .

جوانان به او گفتند: به دایی ما سلام برسان و به او بگو که ما هیچ نیازی به امان شما نداریم . امان خداوند ، بهتر از امان پسر سمیّه است! . . .

شمر تا جلوی یاران حسین علیه السلام پیش آمد ، ایستاد و گفت: خواهرزادگان ما کجایند؟ پس عبّاس و جعفر و عثمان ، پسران علی علیه السلام ، بیرون آمدند و به او گفتند : چه کار داری و چه می خواهی؟

گفت: ای خواهرزادگان من! شما در امانید .

آن جوانْ مردان به او گفتند: نفرین خدا بر تو و امانت باد! اگر تو دایی ما هستی ، آیا به ما امان می دهی ، در حالی که فرزند پیامبر خدا امان ندارد؟! ⁽²⁾.

۴ / ۵إخوَةُ العَبّاسِوهم عبد اللّه وعثمان وجعفر أبناء اُمّ البنین ، وکانوا أصغر من العبّاس علیه السلام . واستشهدوا مع الإمام الحسین علیه السلام فی کربلاء ⁽¹⁾. ولم یخذلوا إمامهم ، ولم یترکوه وحده حین آمنهم العدوّ ⁽²⁾. وکان لعبد اللّه من العمر خمس وعشرون سنة ⁽³⁾. وکان یرتجز عند شهادته ویقول : أنَا ابنُ ذِی النَّجدَةِ وَالإِفضالِ ذاکَ علِیُّ الخَیرِ ذُو الفَعالِ سَیفُ رَسولِ اللّهِ ذُو النَّکالِ فی کُلِّ یَومٍ ظاهِرُ الأَهوالِ ⁽⁴⁾وکان عثمان ابن إحدی وعشرین سنة . سمّاه الإمام علیه السلام به إحیاءً وتخلیدا لاسم عثمان بن مظعون . ⁽⁵⁾

۹۸۴۵.امام علی علیه السلام :الأخبار الطوال :قال العَبّاسُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام لِاءِخوَتِهِ عَبدِ اللّهِ وجَعفَرٍ وعُثمانَ بَنی عَِلیٍّ عَلَیهِ وعَلَیهِمُ السَّلامُ ، واُمُّهُم جَمیعا اُمُّ البَنینَ العامِرِیَّةُ مِن آلِ الوَحیدِ : تَقَدَّموا ، بِنَفسی أنتُم ! فَحاموا عَن سَیِّدِکُم حَتّی تَموتوا دونَهُ . ⁽⁶⁾.

۴ / ۵ برادران عبّاس

۴ / ۵برادران عبّاسعبد اللّه و عثمان و جعفر ، پسران علی علیه السلام از اُمّ البنین و کوچک تر از عبّاس علیه السلام بودند که با امام حسین علیه السلام در کربلا شهید شدند . چون دشمن به آنان امان داد ، امامِ خود را وا ننهادند و او را ترک نکردند . عبد اللّه ، ۲۵ سال داشت و هنگام شهادتش چنین رجز می خواند: من پسر دلاورْ مردِ بخشنده ام همان علی ، نیکِ نیکو کردار ، شمشیرِ مجازات پیامبر خدا [ و] در هر پیکار ، آشکار کننده وحشت ها . عثمان ، ۲۱ ساله بود و علی علیه السلام ، به خاطر زنده نگه داشتن نام عثمان بن مظعون ، او را چنین نامیده بود .

۹۷۲۳.عیسی علیه السلام :الأخبار الطِّوال :عبّاس بن علی علیه السلام ، خطاب به برادرانش عبد اللّه و جعفر و عثمان ، پسران علی علیه السلام که مادر همه شان اُمّ البنین عامری از آل وحید بود گفت : جانم به فدایتان ! پیش بروید و از سرورتان حمایت کنید تا در رکاب او جان دهید .

.

۹۷۲۴.الإمامُ علیٌّ علیه السلام ( ـ و قد سُئلَ عن أشقَی الناسِ ـ ) مقاتل الطالبیّین عن الضحّاک المشرقی :قالَ العَبّاسُ لِأَخیهِ مِن أبیهِ واُمِّهِ عَبدِ اللّهِ بنِ عَلِیٍّ : تَقَدَّم بَینَ یَدَیَّ حَتّی أراکَ وأحتَسِبَکَ . ⁽¹⁾.

۹۷۲۵.عنه علیه السلام :مقاتل الطالبیّینـ به نقل از ضحاک مشرقی ـ: عبّاس علیه السلام به برادر تنی اش عبد اللّه بن علی گفت: تو از من جلو بیفت تا [ شهادت] تو را ببینم و اجر [صبرِ بر شهادت برادر ]ببرم . .

. .

پژوهشی در انتساب سُکَینه به امام علی

پژوهشی در انتساب سُکَینه به امام علیمصادر تاریخی شیعه و اهل سنّت ، در میان فرزندان علی علیه السلام از دختری به نام سُکَینه نام نبرده اند ؛ امّا در کشور سوریه ، مزاری به نام سُکینه بنت علی علیه السلام ، وجود دارد . همچنین ، در سه گزارش حدیثی و تاریخی نیز به این نام برمی خوریم : ۱ . در ماجرای دفن حضرت فاطمه علیها السلام نقل شده است که امام علی علیه السلام فرمود: نادیت یا اُمّ کلثوم، یا زینب، یا سکینة، یا فضّة، یا حسن ، یا حسین ، هلمّوا تزوّدوا من اُمّکم . پس ندا دادم : ای اُمّ کلثوم ، ای زینب ، ای سکینه ، ای فضّه ، ای حسن ، ای حسین ! بشتابید و از مادرتان یادگاری برگیرید ! ⁽¹⁾برخی آمدن نام سکینه را در کنار زینب و اُمّ کلثوم ، قرینه صحّت انتساب مزار موجود در سوریه به سکینه فرزند امام علی علیه السلام دانسته اند ؛ امّا این استدلال به چند دلیل ، پذیرفتنی نیست : الف ـ مرحوم مجلسی تصریح کرده است که این متن را از منبع قابل اعتمادی اخذ نکرده است . ⁽²⁾

.

ب ـ ذکر فضّه در کنار سکینه و فرزندان علی علیه السلام ، دلالت می کند که در آن هنگام ، کسانی جز فرزندان امام علیه السلام نیز حضور داشته اند . ج ـ هیچ منبع تاریخی ای وجود دختری به نام سکینه را برای فاطمه علیها السلام تأیید نکرده است . ۲ . در سند روایتی در مدح بانوی دو عالم ، فاطمه زهرا علیها السلام چنین آمده است : از حسین بن ابراهیم قمی ، از علی بن محمّد عسکری ، از صعصعة بن ناجیه ، از زید بن موسی ، از پدرش ، از جدّش جعفر بن محمّد ، از پدرش ، از عمویش زید بن علی ، از پدرش ، از سکینه و زینب (دختران علی علیه السلام ) ، از علی علیه السلام ... . ⁽¹⁾امّا ضعف شدید در ابتدای سند ، احتمال اشتباه در نقل را افزایش می دهد و افزون بر آن ، دیده نشده که امام باقر علیه السلام به طریق زید از امام زین العابدین علیه السلام ، نقل روایت کند . ۳ . در نقل دیگری از امام حسین علیه السلام آمده است: خدمتکاری بر خواهرم سکینه بنت علی علیه السلام وارد شد و وی ، سرش را از او پوشاند ... . ⁽²⁾سند این روایت نیز به شدّتْ سست است و برخی از راویان آن ، مجهول اند و دچار خلط شده اند ، یعنی میان روایات درست و نادرست درآمیخته اند .

.

بخش دوم : امام علی با پیامبر

اشاره

بخش دوم : امام علی با پیامبرفصل یکم : یاری پیامبر در تبلیغفصل دوم : بالا رفتن از شانه های پیامبر برای شکستن بت هافصل سوم : ایثار شگفت در شب هجرتفصل چهارم : نهایت جوان مردی در دو جنگفصل پنجم : به تسلیم کشاندن دشمن در دو جنگفصل ششم : ضربه سرنوشت ساز در جنگ خندقفصل هفتم : شجاعت و ادب در حُدَیبیّهفصل هشتم : تلاش سرنوشت ساز در جنگ خیبرفصل نهم : کوشش در فتح مکّهفصل دهم : پایداری شگفت انگیز در جنگ حُنَینفصل یازدهم : جانشینی پیامبر در جنگ تَبوکفصل دوازدهم : چند مأموریت مهمفصل سیزدهم : برخی از دعاهای پیامبر در حقّ امام علیفصل چهاردهم : عروج پیامبر از سینه وصی

.

الفصل الأول : المؤازرة علی الدعوةبدأت الدعوة سرّیة ، وامتدّت شیئاً فشیئاً فهوت إلیها أفئدة ثلّة من الناس ، إقبالاً منها علی تلک الرسالة الحقّة . وکان علیّ علیه السلام أوّل من آمن بها من الرجال ، وشهد بنبوّة محمّد صلی الله علیه و آله ⁽¹⁾، ثمّ تبعه آخرون ... . وبعد ثلاث سنین نزلت الآیة الکریمة : «وَ أَنذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ» ⁽²⁾إیذانا ببدء الدعوة العلنیّة ابتداء بعشیرة النبیّ الأقربین . فأمر النبیّ صلی الله علیه و آله علیّاً علیه السلام بإعداد الطعام وإقامة مأدبة خاصّة ؛ لیجتمع آل عبدالمطّلب ، فیبلّغهم النبیّ صلی الله علیه و آله برسالته ، وفی الیوم الأوّل تعذّر علیه ذلک بسبب ضجیج أبی لهب ولغطه ، ثمّ أعاده علیهم فی غد ذلک الیوم ، وبعد فراغهم من الطعام بدأ کلامه بحمداللّه تعالی وقال : «إنَّ الرّائِدَ لا یَکذِبُ أهلَهُ و ...» ⁽³⁾. و انتهی کلامه ، ولم ینهض معلناً عن متابعته ومرافقته صلی الله علیه و آله والإیمان برسالته الإلهیّة إلّا علیّ علیه السلام ؛ حیث قام وصدح بذلک ، فأجلسه رسول اللّه صلی الله علیه و آله وتکرّر هذا الموقف فی للمرّة الثانیة والثالثة ، فقال صلی الله علیه و آله : «اِجلِس ؛ فَأَنتَ أخی ووَزیری ووَصِیّی وخَلیفَتی مِن بَعدی» ⁽⁴⁾، وخاطب الحاضرین بقوله : «إنَّ هذا أخی ، ووَصیّی ، وخَلیفَتی عَلَیکُم ؛ فَاسمَعوا لَهُ وأطیعوهُ» . ⁽⁵⁾إلّا أنّ ذوی الضمائر السود ، والقلوب العلیلة ، والأبصار العمی ، والأسماع الصمّ لم یذعنوا لصوت الحقّ ، ولجّوا وکابروا وعتَوا عن الکلام النبویّ ، بل إنّهم اتّخذوا أبا طالب سخریّاً . لکنّ الحقّ علا ، وطار کلامه صلی الله علیه و آله فی الآفاق طلقاً من ذلک النطاق الضیّق ، ورسخت هذه الحقیقة فضیلةً عظمی إلی جانب فضائله علیه السلام ، وتبلور سند متین لإثبات ولایته إلی جانب عشرات الأسانید الوثائقیّة ، وأعلن النبیّ صلی الله علیه و آله عملیّاً وحدة النبوّة والولایة فی الاتّجاه والمسیر وتلازمها ، ودلّ الجمیع فی الیوم الأوّل من الجهر بدعوته استمرار القیادة وامتدادها بعده ، وأودع ذلک ذمّة التاریخ . والمهمّ هو تبیان موقع الکلام النبویّ . و قال صلی الله علیه و آله کلمته : «فَاسمَعوا لَهُ وأَطیعوهُ» فی وقت کانت قریش قد تصامّت عن سماع کلامه ولم تعره آذانا صاغیة ، فمن البیّن أنّ هذا الکلام کان للمستقبل وأجیاله القادمة ممّن یقرّ بنبوّته صلی الله علیه و آله ، ویعتقد بحجّیّة کلامه .

.

فصل یکم : یاری پیامبر در تبلیغ

اشاره

فصل یکم : یاری پیامبر در تبلیغسه سال از بعثت پیامبر خدا گذشته بود و اندک اندک ، دعوت وی دامن گسترده بود .کسانی دل در گرو آیین حق نهاده بودند و علی علیه السلام ، اوّلین مردی بود که ایمان آورده و بر پیامبری محمّد صلی الله علیه و آله ، گواهی داده بود . ⁽¹⁾پیامبر صلی الله علیه و آله ، پس از سه سال دعوت پنهانی ، اکنون با آیه الهی «و خویشان نزدیکت را بیم ده» ⁽²⁾، مأموریت یافته بود که فراخوانی به آیین حق را علنی سازد و در این جهت ، از نزدیکان خود آغاز کند . پیامبر خدا ، علی علیه السلام را به فراهم آوردن غذا و سامان دادن ضیافتی مأمور ساخت تا بنی عبد المطّلب ، گِرد آیند و پیامبر صلی الله علیه و آله پیامش را ابلاغ کند . چنین شد ؛ ولی روز اوّل با جنجال آفرینی ابو لهب ، پیامبر خدا ، موضوع را مطرح نکرد . فردای آن روز ، جریان را تکرار کرد و پس از صرف غذا ، سخن را با ستایش خداوند آغاز کرد و فرمود: «راهنما به قوم خود دروغ نمی گوید و . . .» . کلام پیامبر صلی الله علیه و آله پایان یافت و جز علی علیه السلام ، هیچ کس به همگامی و همراهی او و ایمان آوردن به آیین الهی برنخاست ؛ امّا پیامبر خدا فرمود: «بنشین!» و این جریان ، سه بار تکرار شد . آن گاه فرمود : بنشین که تو برادر و وزیر و وصیّ من و پس از من ، خلیفه من هستی. و خطاب به حاضران فرمود : بی تردید ، این ، برادر و وزیر و وصی و خلیفه من بر شماست. پس گوش به فرمانش باشید و از وی اطاعت کنید. آن گاه، آنان که دلی تیره، چشمانی تار و گوش هایی بسته داشتند ، در برابر حق ، گردن ننهادند و در برابر کلام پیامبر خدا ، گران جانی کردند و ابو طالب را به سخره گرفتند و ... . امّا حق ، چیرگی یافت و کلام پیامبر خدا از آن محدوده تنگ ، فراتر رفت و این حقیقت ، چونان فضیلتی بزرگ در کنار دیگر فضایل علی علیه السلام رقم خورد و سندی استوار برای اثبات ولایت او در کنار ده ها سند دیگر ، شکل گرفت و پیامبر خدا ، همسویی و همگامی نبوّت و ولایت را عملاً اعلام کرد و در آغازین روز اعلان عمومی دعوتش تداوم رهبری را پس از خود نشان داد و آن را به حافظه تاریخ سپرد . مهم ، آن است که جایگاه کلام پیامبر خدا تبیین گردد . پیامبر صلی الله علیه و آله در زمانی جمله «گوش به فرمانش باشید و از وی اطاعت کنید» را درباره علی علیه السلام بیان فرمود که قریش ، هیچ گونه حرف شنوی ای از خود پیامبر صلی الله علیه و آله هم نداشتند . روشن است که این کلام برای آینده و آیندگان گفته شده است ؛ برای آنانی که نبوّت او را پذیرفته ، کلامش را حجّت می دانند .

.

۹۷۳۴.امام علی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآیَةُ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «وَ أَنذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ» دَعانی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقال لی : یا عَلِیُّ، إنَّ اللّهَ أمَرَنی أن اُنذِرَ عَشیرَتِی الأَقرَبینَ ، فَضِقتُ بِذلِکَ ذَرعا ، وعَرَفتُ أنّی مَتی اُبادیهِم بِهذَا الأَمرِ أری مِنهُم ما أکرَهُ ، فَصَمَتُّ عَلَیهِ حَتّی جاءَنی جَبرَئیلُ فَقالَ : یا مُحَمَّدُ ، إنَّکَ إن لا تَفعَل ما تُؤمَرُ بِهِ یُعَذِّبکَ رَبُّکَ . فَاصنَع لَنا صاعا مِن طَعامٍ ، وَاجعَل عَلَیهِ رِجلَ شاةٍ ، وَاملَأ لَنا عُسّا ⁽¹⁾مِن لَبَنٍ ، ثُمَّ اجمَع لی بَنی عَبدِ المُطَّلِبِ حَتّی اُکَلِّمَهُم واُبَلِّغَهُم ما اُمِرتُ بِهِ .

فَفَعَلتُ ما أمَرَنی بِهِ ، ثُمَّ دَعَوتُهُم لَهُ ، وهُم یَومَئِذٍ أربَعونَ رَجُلاً ، یَزیدونَ رَجُلاً أو یَنقُصونَهُ ، فیهِم أعمامُهُ : أبو طالِبٍ وحَمزَةُ وَالعَبَّاسُ وأبو لَهَبٍ ، فَلَمّا اجتَمَعوا إلَیهِ دَعانی بِالطَّعامِ الَّذی صَنَعتُ لَهُم ، فَجِئتُ بِهِ ، فَلَمّا وَضَعتُهُ تَناوَلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله حِذیَةً ⁽²⁾مِنَ اللَّحمِ ، فَشَقَّها بِأَسنانِهِ ، ثُمَّ ألقاها فی نَواحِی الصَّحفَةِ . ⁽³⁾

ثُمَّ قالَ : خُذوا بِسمِ اللّهِ ، فَأَکَلَ القَومُ حَتّی ما لَهُم بِشَیءٍ حاجَةٌ وما أری إلّا مَوضِعَ أیدیهِم ، وَایمُ اللّهِ الَّذی نَفسُ عَلِیٍّ بِیَدِهِ ، وإن کانَ الرَّجُلُ الواحِدُ مِنهُم لَیَأکُلُ ما قَدَّمتُ لِجَمیعِهِم .

ثُمَّ قالَ : اِسقِ القَومَ ، فَجِئتُهُم بِذلِکَ العُسِّ ، فَشَرِبوا مِنهُ حَتّی رَووا مِنهُ جَمیعا ، وَایمُ اللّهِ إن کانَ الرَّجُلُ الواحِدُ مِنهُم لَیَشرَبُ مِثلَهُ ، فَلَمّا أرادَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أن یُکَلِّمَهُم بَدَرَهُ أبو لَهَبٍ إلَی الکَلامِ ، فَقالَ : لَهَدَّ ⁽⁴⁾ما سَحَرَکُم صاحِبُکُم ! فَتَفَرَّقَ القَومُ ولَم یُکَلِّمهُم رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ : الغَدَ یا عَلِیُّ ، إنَّ هذَا الرَّجُلَ سَبَقَنی إلی ما قَد سَمِعتَ مِنَ القَولِ ، فَتَفَرَّقَ القَومُ قَبلَ أن اُکَلِّمَهُم ، فَعُد لَنا مِنَ الطَّعامِ بِمِثلِ ما صَنَعتَ ، ثُمَّ اجمَعهُم إلَیَّ .

قالَ : فَفَعَلتُ ، ثُمَّ جَمَعتُهُم ثُمَّ دَعانی بِالطَّعامِ فَقَرَّبتُهُ لَهُم ، فَفَعَلَ کَما فَعَلَ بِالأَمسِ ، فَأَکَلوا حَتّی ما لَهُم بِشَیءٍ حاجَةٌ .

ثُمَّ قالَ : اِسقِهِم ، فَجِئتُهُم بِذلِکَ العُسِّ ، فَشَرِبوا حَتّی رَووا مِنهُ جَمیعا ، ثُمَّ تَکَلَّمَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ : یا بَنی عَبدِ المُطَّلِبِ ! إنّی وَاللّهِ ما أعلَمُ شابّا فِی العَرَبِ جاءَ قَومَهُ بِأَفضَلَ مِمّا قَد جِئتُکُم بِهِ ؛ إنّی قَد جِئتُکُم بِخَیرِ الدُّنیا وَالآخِرَةِ ، وقَد أمَرَنِی اللّهُ تَعالی أن أدعُوَکُم إلَیهِ ، فَأَیُّکُم یُؤازِرُنی عَلی هذَا الأَمرِ عَلی أن یَکونَ أخی ووَصِیّی وخَلیفَتی فیکُم ؟ قالَ : فَأَحجَمَ القَومُ عَنها جَمیعا ، وقُلتُ : ... أنَا یا نَبِیَّ اللّهِ ، أکونُ وزَیرَکَ عَلَیهِ ، فَأَخَذَ بِرَقَبَتی ، ثُمَّ قالَ : إنَّ هذا أخی ووَصِیّی وخَلیفَتی فیکُم ، فَاسمَعوا لَهُ وأطیعوا ، قالَ : فَقامَ القَومُ یَضحَکونَ ویَقولونَ لِأبی طالِبٍ : قد أمَرَکَ أن تَسمَعَ لِابنِکَ وتُطیعَ . ⁽⁵⁾.

۹۷۳۵.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :چون آیه «و خویشان نزدیکت را بیم ده» ⁽¹⁾بر پیامبر خدا نازل شد ، مرا فرا خواند و به من فرمود: «ای علی! خداوند به من فرمان داد که خویشان نزدیکم را بیم دهم و من دل تنگ و درمانده شدم ؛ چون می دانستم که هرگاه این دعوت را برایشان آشکار کنم ، از آنان چیزی مشاهده می کنم که نمی پسندم . پس خاموش ماندم تا جبرئیل علیه السلام به نزدم آمد و گفت: ای محمّد! اگر فرمان را انجام ندهی ، پروردگارت عذابت می کند .

پس طعامی به اندازه یک صاع (سه کیلو) آماده کن و ران گوسفندی بر آن بنِه و ظرفی بزرگ هم از شیر پُر کن . سپس بنی عبد المطّلب را برای من گِرد آور تا با آنان سخن بگویم و آنچه فرمان یافته ام ، به آنان برسانم» .

پس من آنچه بدان فرمان یافته بودم ، انجام دادم و آنان را که در آن روز ، چهل تن ، یکی کم یا بیش بودند ، فرا خواندم . در میان آنان ، عموهای پیامبر خدا: ابو طالب ، حمزه ، عبّاس و ابو لهب نیز بودند .

پس چون به نزد ایشان گِرد آمدند ، از من خواست تا خوراکی را که برای آنان آماده کرده بودم ، بیاورم . آوردم و چون آن را نهادم ، پیامبر خدا ، تکّه گوشتی برداشت و با دندان هایش آن را پاره پاره کرد و در اطراف سینی نهاد و فرمود: «با نام خدا شروع کنید» .

پس آنان خوردند تا جایی که دیگر به چیزی نیاز نداشتند ؛ امّا غذا دست نخورده می نمود و سوگند به خدایی که جان علی در دست اوست ، همه آن غذا ، خوراک یک نفرشان بود .

سپس فرمود: «به آنان نوشیدنی ده» و من ، همان ظرف بزرگ را آوردم و از آن نوشیدند تا همگی سیراب شدند و به خدا سوگند، یکی از آنان به تنهایی، مانند آن را می نوشید.

پس چون پیامبر خدا خواست با آنان گفتگو کند ، ابو لهب پیش دستی کرد و گفت: عجبْ این همراهتان ، جادویتان کرد! آنان ، متفرّق شدند و پیامبر خدا با آنان سخن نگفت . پس فرمود: «فردا ، ای علی! این مرد ، چنان که شنیدی ، بر من پیش دستی کرد و قوم ، پیش از آن که با آنان سخن بگویم ، متفرّق شدند . پس برای ما خوراکی همچون گذشته بساز و آنان را برای من گِردآور» .

من ، آماده کردم و آنان را فرا خواندم . پیامبر صلی الله علیه و آله از من خواست تا خوراک را بیاورم . من هم آوردم . چنان کرد که دیروز کرده بود،و همه خوردند تا آن جا که دیگر به چیزی نیاز نداشتند. سپس فرمود: «به آنان نوشیدنی بده»و من همان ظرف بزرگ را آوردم و همگی نوشیدند تا سیراب شدند .

سپس پیامبر خدا فرمود: «ای بنی عبد المطّلب! به خدا سوگند ، هیچ جوانی را در عرب نمی شناسم که برای قومش چیزی بهتر از آنچه من برای شما آورده ام ، آورده باشد . من خیر دنیا و آخرت را برای شما آورده ام و خدای متعال به من فرمان داده که شما را به آن فرا بخوانم . پس کدامتان مرا بر این امر ، یاری می دهد تا برادر و وصی و جانشین من در میان شما باشد؟» .

همه خاموش ماندند و من گفتم: . . . من ـ ای پیامبر خدا ـ وزیر تو می شوم!

پس دست بر گردنم نهاد و فرمود: «این ، برادر و وصی و جانشینم در میان شماست . پس گوش به فرمان و مطیعش باشید» .

آن جمع برخاستند ، در حالی که می خندیدند و به ابو طالب می گفتند: به تو فرمان داد که گوش به فرمان و فرمانبردار پسرت باشی! .

. .

. .

۹۷۳۶.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :عنه علیه السلام :لَمّا نَزَلَت : «وَ أَنذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ» ... دَعا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَنی عَبدِ المُطَّلِبِ وهُم إذ ذاکَ أربَعونَ رَجُلاً ، یَزیدونَ رَجُلاً أو یَنقُصونَ رَجُلاً ، فَقالَ : أیُّکُم یَکونُ أخی ووَصِیّی ووَارِثی ووَزیری وخَلیفَتی فیکُم بَعدی ؟ فَعَرَضَ عَلَیهِم ذلِکَ رَجُلاً رَجُلاً ، کُلُّهُم یَأبی ذلِکَ ، حَتّی أتی عَلَیَّ ، فَقُلتُ : أنَا یا رَسولَ اللّهِ ، فَقالَ : یا بَنی عَبدِ المُطَّلِبِ ! هذا أخی ووارِثی ووَصِیّی ووَزیری وخَلیفَتی فیکُم بَعدی . ⁽¹⁾۹۸۴۶.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :شرح نهج البلاغة عن أبی جعفر الإسکافی:قَد رُوِیَ فِی الخَبَرِ الصَّحیحِ أنَّهُ صلی الله علیه و آله کَلَّفَهُ علیه السلام فی مَبدَإِ الدَّعوَةِ قَبلَ ظُهورِ کَلِمَةِ الإِسلامِ وَانتِشارِها بِمَکَّةَ أن یَصنَعَ لَهُ طَعاما ، وأن یَدعُوَ لَهُ بَنی عَبدِ المُطَّلِبِ ، فَصَنَعَ لَهُ الطَّعامَ ، ودَعاهُم لَهُ ، فَخَرَجوا ذلِکَ الیَومَ ، ولَم یُنذِرهُم صلی الله علیه و آله ؛ لِکَلِمَةٍ قالَها عَمُّهُ أبو لَهَبٍ ، فَکَلَّفَهُ فِی الیَومِ الثّانی أن یَصنَعَ مِثلَ ذلِکَ الطَّعامِ ، وأن یَدعُوَهُم ثانِیَةً ، فَصَنَعَهُ ، ودَعاهُم فَأَکَلوا .

ثُمَّ کَلَّمَهُم صلی الله علیه و آله فَدَعاهُم إلَی الدّینِ ، ودَعاهُ مَعَهُم ؛ لِأَ نَّهُ مِن بَنی عَبدِ المُطَّلِبِ ، ثُمَّ ضَمِنَ لِمَن یُؤازِرُهُ مِنهُم ویَنصُرُهُ عَلی قَولِهِ أن یَجعَلَهُ أخاهُ فِی الدّینِ ، ووَصِیَّهُ بَعدَ مَوتِهِ ، وخَلیفَتَهُ مِن بَعدِهِ ، فَأَمسَکوا کُلُّهُم وأجابَهُ هُوَ وَحدَهُ ، وقالَ : أنَا أنصُرُکَ عَلی ما جِئتَ بِهِ ، واُوازِرُکَ واُبایِعُکَ ، فَقالَ لَهُم ـ لَمّا رَأی مِنهُمُ الخِذلانَ ، ومِنهُ النَّصرَ ، وشاهَدَ مِنهُمُ المَعصِیَةَ ومِنهُ الطّاعَةَ ، وعایَنَ مِنهُمُ الإِباءَ ومِنهُ الإِجابَةَ - : هذا أخی ووَصِیّی وخَلیفَتی مِن بَعدی ، فَقاموا یَسخَرونَ ویَضحَکونَ ، ویَقولونَ لِأَبی طالِبٍ : أطِعِ ابنَکَ ؛ فَقَد أمَّرَهُ عَلَیکَ . ⁽²⁾.

۹۸۴۷.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :چون آیه «و خویشان نزدیکت را بیم ده» نازل شد ... ، پیامبر خدا ، بنی عبد المطّلب را که در آن زمان ، چهل تن ، یکی کم یا بیش بودند ، فرا خوانْد و فرمود: «کدام یک از شما برادر و وصی و وارث و وزیر و جانشین من پس از من در میانتان می شود؟» .

پس این سخن را به یک یکِ آن مردان عرضه داشت و همگی خودداری کردند تا به من رسید من گفتم: من ، ای پیامبر خدا!

پس فرمود: «ای بنی عبد المطّلب! پس از من، این، برادر و وارث و وصی و وزیر و جانشین من در میان شماست» .۹۸۴۸.عنه علیه السلام :شرح نهج البلاغةـ به نقل از ابو جعفر اسکافی ـ: در روایت صحیح آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله در ابتدای دعوتش و پیش از ظهور و انتشار اسلام در مکّه ، علی علیه السلام را مأمور کرد که خوراکی برای او تهیه و بنی عبد المطّلب را به آن دعوت کند.

پس علی علیه السلام ، خوراک را آماده ساخت و آنان را دعوت کرد . آنان ، آن روز بیرون آمدند ، بی آن که پیامبر خدا چیزی بگوید ؛ چرا که عمویش ابو لهب ، سخنی گفت . پس روز دوم نیز علی علیه السلام را مأمور کرد تا مانند همان خوراک را آماده کرده ، دوباره دعوتشان کند . پس تهیّه کرد و دعوتشان نمود و آنان ، غذا را خوردند .

سپس پیامبر خدا با آنان به گفتگو پرداخت و به دین ، دعوتشان کرد و علی علیه السلام را نیز در زمره آنان دعوت کرد ؛ چون او هم از بنی عبد المطّلب بود . سپس ضمانت کرد که اگر کسی از میان آنان پشتیبانی و یاری اش کند ، او را برادر دینی خود و وصیّ پس از مرگش و جانشین خویش گردانَد .

همه خودداری کردند و تنها علی علیه السلام پاسخ داد و گفت: من تو را بر آنچه آورده ای ، یاری می دهم و بارت را بر دوش می کشم و با تو بیعت می کنم .

پس پیامبر صلی الله علیه و آله چون دید که آنان ، وی را وا نهادند و علی علیه السلام یاری اش داد و از آنان سرپیچی و از او فرمانبرداری دید و خودداری آنان و اجابت علی علیه السلام را به عیان مشاهده کرد ، فرمود : «این ، برادر و وصی و جانشینم پس از من است» .

آنان برخاستند ، در حالی که ریشخند می کردند و می خندیدند و به ابو طالب می گفتند: از پسرت اطاعت کن . او را بر تو فرمان روا کرده است! .

۹۷۳۷.امام علی علیه السلام :الإرشاد :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله جَمَعَ خاصَّةَ أهلِهِ وعَشیرَتَهُ فِی ابتِداءِ الدَّعوَةِ إلَی الإِسلامِ ، فَعَرَضَ عَلَیهِمُ الإِیمانَ ، وَاستَنصَرَهُم عَلی أهلِ الکُفرِ وَالعُدوانِ ، وضَمِنَ لَهُم عَلی ذلِکَ الحُظوَةَ فِی الدُّنیا ، وَالشَّرَفَ وثَوابَ الجِنانِ ، فَلَم یُجِبهُ أحَدٌ مِنهُم إلّا أمیرَ المُؤمِنینَ عَلیَّ بنَ أبی طالِبٍ علیه السلام ، فَنَحَلَهُ بِذلِکَ تَحقیقَ الاُخُوَّةِ وَالوِزارَةِ وَالوَصِیَّةِ وَالوِراثَةِ وَالخِلافَةِ ، وأوجَبَ لَهُ بِهِ الجَنَّةَ .

وذلِکَ فی حَدیثِ الدّارِ ، الَّذی أجمَعَ عَلی صِحَّتِهِ نُقّادُ الآثارِ ، حیَن جَمَعَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَنی عَبدِ المُطَّلِبِ فی دارِ أبی طالِبٍ ، وهُم أربَعونَ رَجُلاً ، یَومَئِذٍ یَزیدونَ رَجُلاً أو یَنقُصونَ رَجُلاً فیما ذَکَرَهُ الرُّواةُ ، وأمَرَ أن یُصنَعَ لَهُم فَخِذُ شاةٍ مَعَ مُدٍّ مِنَ البُرِّ ، ویُعَدَّ لَهُم صاعٌ مِنَ اللَّبَنِ ، وقَد کانَ الرَّجُلُ مِنهُم مَعروفا بِأَکلِ الجَذَعَةِ ⁽¹⁾فی مَقامٍ واحِدٍ ، ویَشرَبُ الفَرَقَ ⁽²⁾مِنَ الشَّرابِ فی ذلِکَ المَقامِ ، وأرادَ علیه السلام بِإِعدادِ قَلیلِ الطَّعامِ وَالشَّرابِ لِجَماعَتِهِم إظهارَ الآیَةِ لَهُم فی شِبَعِهِم ورِیِّهِم مِمّا کانَ لا یُشبِعُ الواحِدَ مَنهُم ولا یُرویهِ .

ثُمَّ أمَرَ بِتَقدیمِهِ لَهُم ، فَأَکَلَتِ الجَماعَةُ کُلُّها مِن ذلِکَ الیَسیرِ حَتّی تَمَلَّؤوا مِنهُ ، فَلَم یَبِن ما أکَلوهُ مِنهُ وشَرِبوهُ فیهِ ، فَبَهَرَهُم بِذلِکَ ، وبَیَّنَ لَهُم آیَةَ نُبُوَّتِهِ ، وعَلامَةَ صِدقِهِ بِبُرهانِ اللّهِ تَعالی فیهِ .

ثُمَّ قالَ لَهُم بَعدَ أن شَبِعوا مِنَ الطَّعامِ ورَووا مِنَ الشَّرابِ : یا بَنی عَبدِ المُطَّلِبِ ! إنَّ اللّهَ بَعَثَنی إلَی الخَلقِ کافَّةً ، وَبَعَثَنی إلَیکُم خاصَّةً ، فَقالَ عَزَّوجَلَّ : «وَ أَنذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ» وأنَا أدعوکُم إلی کَلِمَتَینِ خَفیفَتَینِ عَلَی اللِّسانِ ثَقیلَتَینِ فِی المیزانِ ، تَملِکونَ بِهِمَا العَرَبَ وَالعَجَمَ ، وتَنقادُ لَکُم بِهِمَا الاُمَمُ ، وتَدخُلونَ بِهِمَا الجَنَّةَ ، وتَنجونَ بِهِما مِنَ النّارِ : شَهادَةِ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأنّی رَسولُ اللّهِ ، فَمَن یُجِبنی إلی هذَا الأَمرِ ویُؤازِرنی عَلَیهِ وعَلَی القِیامِ بِهِ ، یَکُن أخی ووَصِیّی ووَزیری ووارِثی وخَلیفَتی مِن بَعدی . فَلَم یُجِب أحَدٌ مِنهُم .

فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : فَقُمتُ بَینَ یَدَیهِ مِن بَینِهِم ... فَقُلتُ : أنَا ـ یا رَسولَ اللّهِ ـ اُؤازِرُکَ عَلی هذَا الأَمرِ ، فَقالَ : اِجلِس ، ثُمَّ أعادَ القَولَ عَلَی القَومِ ثانِیَةً فَاُصمِتوا ، وقُمتُ فَقُلتُ مِثلَ مَقالَتِی الاُولی ، فَقالَ : اِجلِس . ثُمَّ أعادَ عَلَی القَومِ مَقالَتَهُ ثالِثَةً فَلَم یَنطِق أحَدٌ مِنهُم بِحَرفٍ ، فَقُلتُ : أنَا اُؤازِرُکَ ـ یا رَسولَ اللّهِ ـ عَلی هذَا الأَمرِ ، فَقالَ : اِجلِس ؛ فَأَنتَ أخی ووَصِیّی ووَزیری ووارِثی وخَلیفَتی مِن بَعدی .

فَنَهَضَ القَومُ وهُم یَقولونَ لِأَبی طالِبٍ : یا أبا طالِبٍ ! لِیَهنِکَ الیَومَ إن دَخَلتَ فی دینِ ابنِ أخیکَ ؛ فَقَد جَعَلَ ابنَکَ أمیرا عَلَیکَ . ⁽³⁾.

۹۷۳۸.عنه علیه السلام ( ـ فی کِتابِهِ لِلأشتَرِ حینَ وَلاّهُ مِصرَ ـ ) الإرشاد:پیامبر صلی الله علیه و آله در آغاز دعوت به اسلام ، خویشان نزدیکش را گِرد آورد و ایمان را بر ایشان عرضه داشت و از آنان ، علیه کافران و متجاوزان ، یاری خواست و در برابر این یاری ، بهره این دنیا و سربلندی و پاداش بهشت را برایشان ضمانت کرد ؛ ولی هیچ یک از آنان اجابتش نکرد ، جز امیر مؤمنان ، علی بن ابی طالب علیه السلام .

پس پیامبر خدا در برابر آن ، برادری و وزارت و وصایت و وراثت و خلافت را به او بخشید و بر این پذیرش ، بهشت را برایش واجب ساخت .

و این مطلب در حدیث «دار» است که ناقدان اخبار ، بر صحّت آن اجماع کرده اند ، آن هنگام که پیامبر خدا ، بنی عبد المطّلب را در خانه ابو طالب گِرد آورد و آن گونه که راویان می گویند ، چهل تن بودند ، یکی کم یا بیش ، و فرمان داد که ران گوسفندی و یک مُد ⁽¹⁾

گندم را برایشان بپزند و یک صاع ⁽²⁾شیر برای آنان آماده کنند ، و این در حالی بود که برخی از آن مردان ، معروف به خوردن یک گوسفند [ و مانند آن ]در یک مجلس و نوشیدن دوازده مُد ⁽³⁾نوشیدنی در همان مجلس بودند و پیامبر خدا خواست تا با آماده کردن خوردنی و نوشیدنی کم ، آیتی در سیر و سیراب شدن آنان از این خوراک اندک که [در حالت معمولی ]یکی از آنها را هم سیر و سیراب نمی کرد ، پدیدار کند .

سپس فرمان داد غذا را جلوی ایشان بنهند و همه آنان از آن غذای اندک خوردند تا سیر و پُر شدند ؛ امّا گویی دست نخورده بود . پس با این کرامت ، بر آنان چیره شد و با برهان الهی در آن ، نشانه نبوّت و علامت صدقش را برایشان آشکار ساخت .

پس از سیر شدن از خوراک و سیراب گشتن از نوشیدنی ها به آنان فرمود: «ای بنی عبد المطّلب! خداوند، مرا به سوی همه خلق برانگیخته است و بویژه به سوی شما، و همان خدای عز و جل فرموده است: «و خویشان نزدیکت را بیم ده» و من شما را به دو کلمه سَبُک بر زبان و سنگین در میزان ، فرا می خوانم که بدان بر عرب و عجم ، چیره می شوید وامّت ها مطیع شما می گردند وبه بهشت، داخل می شوید واز آتش ، رهایی می یابید: گواهی به این که خدایی جز اللّه نیست، ودیگر این که من ، پیامبر خدا هستم . پس هر که مرا در این امر (رسالت) ، اجابت کند و بر آن و قیام به آن یاری ام دهد ، برادر و وصی و وزیر و وارث و جانشینم پس از من می شود» ؛ امّا هیچ یک از آنان اجابت نکرد .

[ امیر مؤمنان می گوید:] من از میان آنان برخاستم... و گفتم: من ـ ای پیامبر خدا ـ تو را بر این امر ، یاری می دهم!

فرمود: «بنشین!» .

سپس سخنش را برای آنان دوباره گفت؛ امّا ساکت ماندندومن برخاستم وآنچه بار اوّل گفته بودم، گفتم.

فرمود: «بنشین!» .

سپس گفته خود را به آنان برای بار سوم تکرار کرد ؛ امّا هیچ یک از آنان ، حتّی حرفی بر زبان نیاورد . من گفتم: من ـ ای پیامبر خدا ـ تو را بر این امر ، یاری می دهم .

فرمود: «بنشین که تو برادر و وصی و وزیر و وارث و جانشینم پس از من هستی!» .

پس همگی برخاستند ، در حالی که به ابو طالب می گفتند: ای ابو طالب! امروز بر تو مبارک باد ، اگر در دین برادرزاده ات وارد شوی ، که پسرت را بر تو فرمان روا کرد! .

. .

. .

نکته

نکتهدر برخی از متون تاریخی و حدیثی آمده است : پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله ، اختلافی در میراث پیامبر خدا میان امام علی علیه السلام و عبّاس بن عبد المطّلب پدید آمد . ⁽¹⁾عبّاس ، ادّعا می کرد که اموال پیامبر خدا به او می رسد . داوری به ابو بکر واگذار شد و ابو بکر ، با اشاره به جریان «یوم الدار» یا «إنذار العشیرة» ، خطاب به عبّاس بن عبد المطّلب گفت : «تو را سوگند می دهم! آیا می دانی که پیامبر خدا ، پسران عبد المطّلب و فرزندانشان را گِرد آورد و تو در میانشان بودی و از قریش ، کسی [ جز شما ] نبود و گفت : ای بنی عبد المطّلب! چنین است که خداوند ، هیچ پیامبری را مبعوث نمی کند ، جز آن که برای او از خاندانش برادر و وزیر و وصی وجانشینی درخاندانش قرارمی دهد. پس کدام یک از شما به پا می خیزد تا در برابر آن که برادر و وزیر و وصی و جانشین من در خاندانم باشد ، با من بیعت کند؟ ... و علی بن ابی طالب ، از میان شما برخاست و با او بر آنچه شرط و بدان دعوت کرده بود ، بیعت نمود؟ آیا می دانی که این از پیامبر خداست؟» . گفت : آری . ⁽²⁾یعنی ابو بکر نیز به قضیه «إنذار العشیرة» اعتراف کرده ، آن را حجّت می شمرد .

.

نکته ای که باید بدان توجّه شود و در بیشتر متون ، بدان بی اعتنایی شده است ، علّت مراجعه امام علی علیه السلام وعبّاس به ابو بکر و طرح دعوای میراث پیامبر خداست . در نظر اوّل ، این اختلاف ، بسیار عجیب می نماید ؛ چون پیامبر صلی الله علیه و آله ، هنگام رحلت ، دختر و همسرانی داشت و برابر قانون ارث ، به هیچ وجه نوبت به عمو و پسر عمو نمی رسید تا آنها ادّعای ارث کنند ؛ بلکه بیشتر اموال پیامبر صلی الله علیه و آله به فاطمه علیها السلام منتقل می شد و بعد از شهادت ایشان نیز به شوهر و فرزندانش می رسید . بنا بر این ، اصل ادّعای عبّاس بن عبد المطّلب درباره ارث بردن از پیامبر صلی الله علیه و آله ، وجهی نخواهد داشت . پس چرا این ادّعا مطرح شده است؟ از ابو رافع نقل شده است که پس از سخنان ابو بکر ، عبّاس بن عبد المطّلب به او گفت : «پس به چه حساب بر این جایگاه نشسته ای؟ علی را مقدّم می دانی ، ولی بر او فرمان می رانی؟!» . ابو بکر گفت: «ای بنی عبد المطّلب! آیا نیرنگ می زنید؟» . ⁽¹⁾از این متن ، می توان دریافت که عبّاس با اندیشه و تدبیر ، این واقعه را ساخته است تا به ابو بکر یادآور شود که جامه خلافت ، شایسته چه کسی است و او چگونه آن را غاصبانه به تن کرده است ، و این گونه وقایع به سرعتْ منتشر می شود ، بویژه اگر از سوی کسی چون عبّاس با آن منزلت والا باشد . جالب آن که در مباحثه دیگری که بین ابن عبّاس و عمر بن خطّاب رخ داده و ابن عبّاس ، شایستگی امام علی علیه السلام را برای خلافت به عمر یادآوری کرده است ، خلیفه ناراحت شده ، می گوید: «با تو هستم ای ابن عبّاس! آیا می خواهی با من آن کنی که پدرت و علی علیه السلام در روزی که بر ابو بکر وارد شدند ، با او کردند؟» . ⁽²⁾

.

تحریف تاریخ در این ماجرا

تحریف تاریخ در این ماجراآنچه را آوردیم ، مورّخان ، محدّثان و مفسّران با طرق مختلف و سندهای گوناگونی گزارش کرده اند که در صفحات پیشین گذشت . ⁽¹⁾طبری نیز آن را در تاریخ خود (تاریخ الاُمم والملوک) به تفصیل آورده است ؛ امّا در تفسیر خویش ، روایت را با همان سندی که در تاریخ گزارش کرده ، نقل کرده و به جای «کدام یک از شما مرا بر این امر یاری می دهد تا برادر و وصی و جانشین من در میانتان باشد» ، نوشته است: «تا برادر و چنین و چنان باشد» و در ادامه نیز حذف و تحریف را در سخن پیامبر صلی الله علیه و آله ، روا دانسته و به جای جمله «بی تردید ، این ، برادر و وصی و خلیفه من در میان شماست . پس گوش به فرمانش باشید و از وی اطاعت کنید» ، نوشته است : «بی تردید ، این ، برادر من و چنین و چنان است . پس گوش به فرمانش باشید و از وی اطاعت کنید» . ⁽²⁾البته نوع گزارش طبری ، بسی سؤال برانگیز است و تأمّل در آن ، نشان دهنده مجبور بودن و تحکّم بر چگونگی نقل است ؛ وگرنه ، «بی تردید ، این ، برادر من و

.

چنین و چنان است . پس گوش به فرمانش باشید و از وی اطاعت کنید» ، یعنی چه؟! وجود جمله «گوش به فرمانش باشید و از وی اطاعت کنید» ، به گونه ای رازدارانه نشان دهنده حذف جانِ کلام است . به هر حال ، ابن کثیر نیز بر این نمط رفته و در تفسیر و تاریخ خود و در السیرة النبویّة ، روایت را به گونه ای که طبری در تفسیرش آورده ، نقل کرده است (یعنی صورت تقطیع شده آن را) و این ، شگفت انگیز است ؛ چرا که مهم ترین منبع و مستند مورد اعتماد ابن کثیر در کتاب تاریخش (البدایة والنهایة) ، تاریخ الطبری است و نه تفسیر الطبری . ⁽¹⁾نویسنده مصری محمّد حسین هیکل نیز در چاپ اوّل کتابش حیاة محمّد ، حادثه را آورده است ، البته با حذف بخش هایی از آن ؛ امّا از چاپ دوم به بعد ، یکسر جریان را حذف کرده است . ⁽²⁾ابن تیمیه نیز کوشیده است با طعن در سند و گاه محتوا ، در اصل جریان ، تردید روا دارد که پاسخ های مفصّلی بدان داده شده است . ⁽³⁾

.

الفصل الثانی : الصعود علی منکبی النبیّ لکسر الأصنامکانت الکعبة رمز التوحید علی طول التاریخ . وعند ما بُعث النبیّ صلی الله علیه و آله لهدایة الاُمّة ، کان الجاهلیّون قد ملؤوا بیت التوحید هذا بأصنام وأوثان شتّی من وحی جهلهم وزیغهم الفکری ، فلوّثوه بالشرک عبر هذا العمل السفیه ، ولذا اهتمّ النبیّ صلی الله علیه و آله بإزالة کلّ هذا القبح والشذوذ ، وأخذ علیّاً علیه السلام معه لتطهیر مرکز التوحید من مظاهر الشرک . فصعد علیه السلام علی منکبی رسول اللّه صلی الله علیه و آله ، وألقی صنم قریش الکبیر ـ وقیل : هو صنم خزاعة ـ من علی سطح الکعبة إلی الأرض . وهذه الفضیلة العظیمة المتمثّلة بتحطیم الأصنام صعوداً علی منکبی رسول اللّه صلی الله علیه و آله تفرّد بها علیّ علیه السلام دون غیره علی امتداد التاریخ . و هی فضیلة لا نظیر لها ، وموهبة لا یشارکه فیها أحد .

۹۷۴۳.الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :لَمّا کانَ اللَّیلَةُ الَّتی أمَرَنی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أن أبیتَ عَلی فِراشِهِ وخَرَجَ مِن مَکَّةَ مُهاجِرا ، اِنطَلَقَ بی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلَی الأَصنامِ فَقالَ : اِجلِس ، فَجَلَستُ إلی جَنبِ الکَعبَةِ ، ثُمَّ صَعِدَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَلی مَنکِبی ثُمَّ قالَ : اِنهَض ، فَنَهَضتُ بِهِ فَلَمّا رَأی ضَعفی تَحتَهُ قالَ : اِجلِس ، فَجَلَستُ فَأَنزَلتُهُ عَنّی وجَلَسَ لی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ثُمَّ قالَ لی : یا عَلِیُّ ، اِصعَد عَلی مَنکِبی فَصَعِدتُ عَلی مَنکِبَیهِ ، ثُمَّ نَهَضَ بی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وخُیِّلَ إلَیَّ أ نّی لَو شِئتُ نِلتُ السَّماءَ ، وصَعِدتُ إلَی الکَعبَةِ وتَنَحّی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَأَلقَیتُ صَنَمَهُمُ الأَکبَرَ ، وکانَ مِن نُحاسٍ مُوَتَّدا بِأَوتادٍ مِن حَدیدٍ إلَی الأَرضِ ، فَقالَ لی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : عالِجهُ فَعالَجتُ فَما زِلتُ اُعالِجُهُ ویَقولُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إیهِ إیهِ ، فَلَم أزَل اُعالِجُهُ حَتَّی استَمکَنتُ مِنهُ فَقالَ : دُقَّهُ ، فَدَقَقتُهُ فَکَسَّرتُهُ ونَزَلتُ . ⁽¹⁾.

فصل دوم : بالا رفتن از شانه های پیامبر برای شکستن بت ها

اشاره

فصل دوم : بالا رفتن از شانه های پیامبر برای شکستن بت هاکعبه در هماره تاریخ ، جلوه یکتا پرستی بوده است . بدان روزگاران که پیامبر خدا فرمان بعثت یافت و برای هدایت امّت برانگیخته شد ، جاهلیان از سرِ جهل و کژ اندیشی این خانه توحید را از بت های گوناگون آکنده بودند و بدین سان ، مرکز توحید را با این عمل نابخردانه ، به شرک ، آلوده بودند . پیامبر صلی الله علیه و آله به زدودن این همه زشتی و ناهنجاری همّت ورزید و علی علیه السلام را برای زدودن جلوه های شرک از خانه توحید ، همراه برد . مولا بر دوش پیامبر خدا برآمد و بُت بزرگِ قریشیان (و به نقلی بت خزاعه) را از فراز خانه توحید به زمین افکند . این فضیلت عظیم (بت شکنی بر دوش پیامبر خدا) را در گستره تاریخ ، فقط علی علیه السلام دارد؛ موهبتی که هیچ کس با آن بزرگوار در آن ، شریک نیست .

۹۷۴۲.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :همان شبی که پیامبر خدا به من فرمان داد که در بسترش بخوابم و از مکّه هجرت کرد ، مرا با خود ، نزد بت ها برد و فرمود: «بنشین!» . پس من کنار کعبه نشستم . سپس پیامبر خدا از شانه های من بالا رفت و فرمود: «برخیز!» . من او را بلند کردم و چون ضعفم را در زیر [سنگینی] خود دید ، فرمود : «بنشین!» . من نشستم و او را پایین آوردم .

پیامبر خدا برای من نشست و به من فرمود : «ای علی! تو از شانه های من بالا برو» و من هم بالا رفتم . سپس پیامبر خدا مرا بلند کرد و چنان پنداشتم که اگر بخواهم ، به آسمان دست می یابم .

روی کعبه رفتم و پیامبر خدا کنار رفت تا من ، بت بزرگ آنان (قریش) را که از مس بود و با میخ های آهنین به سقف کعبه محکم شده بود ، بیندازم . پیامبر خدا به من فرمود: «چاره ای برایش بیندیش» و من دست به کار شدم و در کارِ آن بودم و پیامبر خدا می فرمود: «دوباره! دوباره!» .

من پیوسته در کار آن بودم تا موفّق شدم . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «آن را در هم بکوب» و من آن را در هم کوبیده ، شکستم و پایین آمدم .

.

۹۸۴۹.عنه علیه السلام :المستدرک علی الصحیحین عن أبی مریم عن الإمام علیّ علیه السلام :اِنطَلَقَ بی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله حَتّی أتی بِیَ الکَعبَةَ ، فَقال لی:اِجلِس،فَجَلَستُ إلی جَنبِ الکَعبَةِ فَصَعِدَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِمَنکِبی ، ثُمَّ قالَ لی : اِنهَض ، فَنَهَضتُ ، فَلَمّا رَأی ضَعفی تَحتَهُ قالَ لی : اِجلِس ، فَنَزَلتُ وجَلَستُ ، ثُمَّ قال لی : یا عَلِیُّ اصعَد عَلی مَنکِبی، فَصَعِدتُ عَلی مَنکِبَیهِ ثِمَّ نَهَضَ بی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَلَمّا نَهَضَ بی خُیِّلَ إلَیَّ لَو شِئتُ نِلتُ اُفُقَ السَّماءِ ، فَصَعِدتُ فَوقَ الکَعبَةِ وتَنَحّی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَ لی : ألقِ صَنَمَهُمُ الأَکبَرَ ـ صَنَمَ قُرَیشٍ ـ وکانَ مِن نُحاسٍ مُوَتَّدا بِأَوتادٍ مِن حَدیدٍ إلَی الأَرضِ ، فَقالَ لی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : عالِجهُ ورَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ لی:إیهِ إیهِ «جَآءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَـطِـلُ إِنَّ الْبَـطِـلَ کَانَ زَهُوقًا» ⁽¹⁾فَلَم أزَل اُعالِجُهُ حَتَّی استَمکَنتُ مِنهُ ، فَقالَ : اِقذِفهُ ، فَقَذَفتُهُ فَتَکَسَّرَ ، وتَرَدَّیتُ مِن فَوقِ الکَعبَةِ ، فَانطَلَقتُ أنَا وَالنَّبِیُّ صلی الله علیه و آله نَسعی وخَشینا أن یَرانا أحَدٌ مِن قُرَیشٍ وغَیرِهِم . قالَ عَلِیٌّ : فَما صَعِدَ بِهِ حَتَّی السّاعَةِ . ⁽²⁾.