مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه الامام علی بن ابی طالب فی الکتاب و السنته و التاریخ. فارسی.

عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه امیرالمؤمنین علیه السلام بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ / محمدی ری شهری، با همکاری محمد کاظم طباطبایی، محمود طباطبایی نژاد ؛ ترجمه ی مهدی مهریزی.

مشخصات نشر : قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸x-

مشخصات ظاهری : ج.: نقشه (رنگی).

شابک : ۳۰۰۰۰ریال: دوره : 964-7489-11-0

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد پنجم، ۱۳۸۲.

یادداشت : مترجم جلد هشتم، نهم و یازدهم کتاب حاضر محمدعلی سلطانی می باشد.

یادداشت : مترجم جلد دوم و دوازدهم کتاب حاضر عبدالهادی مسعودی می باشد.

یادداشت : ج. ۲، ۸ ، ۹، ۱۱ و ۱۲ (چاپ اول: ۱۴۲۴ق. = ۱۳۸۲).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ ق.

شناسه افزوده : طباطبائی، سیدمحمدکاظم، ۱۳۴۴ -

شناسه افزوده : طباطبائی نژاد، محمود، ۱۳۴۰ -

شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دارالحدیث. سازمان چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۳۷/۳۵/م۴د۲ ۱۳۰۰ی

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۱

شماره کتابشناسی ملی : ۲۰۹۲۷۳۰

اشاره

الفصل الثالث : السیاسة الإداریّة۳ / ۱الصِّدقُ فِی السِّیاسَةِ۶۷۱۴.عنه علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :هَیهاتَ ! لَولَا التُّقی لَکُنتُ أدهَی العَرَبِ . ⁽¹⁾۶۷۱۳.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :یا أیُّهَا النّاسُ ! لَولا کَراهِیَةُ الغَدرِ کُنتُ مِن أدهَی النّاسِ ، ألا إنَّ لِکُلِّ غُدَرَةٍ فُجَرَةً ، ولِکُلِّ فُجَرَةٍ کُفَرَةً . ألا وإنَّ الغَدرَ وَالفُجورَ وَالخِیانَةَ فِی النّارِ . ⁽²⁾۶۷۱۲.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :عنه علیه السلام :وَاللّهِ ما مُعاوِیَةُ بِأَدهی مِنّی ، ولکِنَّهُ یَغدِرُ ویَفجُرُ ، ولَولا کَراهِیَةُ الغَدرِ لَکُنتُ مِن أدهَی النّاسِ ، ولکِن کُلُّ غُدَرَةٍ فُجَرَةٌ ، وکُلُّ فُجَرَةٍ کُفَرَةٌ ، ولِکُلِّ غادِرٍ لِواءٌ یُعرَفُ بِهِ یَومَ القِیامَةِ . وَاللّهِ ما اُستَغفَلُ بِالمَکیدَةِ ، ولا اُستَغمَزُ بِالشَّدیدَةِ . ⁽³⁾۶۷۱۱.بحار الأنوار :عنه علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: وإن عَقَدتَ بَینَکَ وَبینَ عَدُوِّکَ عُقدَةً ، أو ألبَستَهُ مِنکَ ذِمَّةً ، فَحُط عَهدَکَ بِالوَفاءِ ، وَارعَ ذِمَّتَکَ بِالأَمانَةِ ، وَاجعَل نَفسَکَ جُنَّةً دونَ ما أعطَیتَ ، فَإِنَّهُ لَیسَ مِن فَرائِضِ اللّهِ شَیءٌ النّاسُ أشَدُّ عَلَیهِ اجتِماعا ، مَعَ تَفَرُّقِ أهوائِهِم ، وتَشَتُّتِ آرائِهِم ، مِن تَعظیمِ الوَفاءِ بِالعُهودِ ، وقَد لَزِمَ ذلِکَ المُشرِکونَ فیما بَینَهُم دونَ المُسلِمینَ لِمَا استَوبَلوا ⁽⁴⁾مِن عَواقِبِ الغَدرِ ، فَلا تَغدِرَنَّ بِذِمَّتِکَ ، ولا تَخیسَنَّ ⁽⁵⁾بِعَهدِکَ ، ولا تَختِلَنَّ ⁽⁶⁾عَدُوَّکَ . ⁽⁷⁾.

فصل سوم : سیاست های اداری

۳ / ۱ راستی در سیاست

فصل سوم : سیاست های اداری۳ / ۱راستی در سیاست۶۷۱۰.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :امام علی علیه السلام :هیهات! اگر پرهیزگاری نبود ، من زیرک ترینِ تازیان بودم .۶۷۰۹.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :ای مردم! اگر نبود که پیمان شکنی ، امری زشت و ناپسند است ، من از زیرک ترینِ مردمان بودم . آگاه باشید که هر پیمان شکنی ای ، معصیت است و هر معصیتی ، کفر و ناسپاسی است . بدانید که پیمان شکنی ، معصیت و خیانت ، در آتش است .۶۷۰۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :به خدا سوگند ، معاویه از من زیرک تر نیست ؛ لیکن او پیمان شکنی می کند و معصیت می ورزد ، و اگر نبود که پیمان شکنی ، زشت و ناپسند است ، من از زیرک ترین مردمان بودم ؛ لیکن هر پیمان شکنی ای ، معصیت است و هر معصیتی ، کفر و ناسپاسی است ؛ و برای هر پیمان شکن ، پرچمی است که در قیامت ، بدان شناخته گردد . به خدا سوگند ، با فریب ، غافلگیر نشوم و در سختی ها ، ناتوان نشوم .۶۷۰۷.الکافی ( ـ به نقل از أبو حمزة الثمالی ـ ) امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: اگر با کسی که میان تو و او دشمنی است ، پیمانی بستی ، یا به وی امانی دادی ، بر عهدت وفا کن ، و امان را رعایت نما، و خود را سپری برای انجام یافتن وعده ها قرار ده ؛ چرا که مردم ، با اختلاف خواسته ها و آرای گوناگون ، آن سان که وفای به عهد را بزرگ می شمارند و بر آن پایبندند ، بر هیچ یک از واجبات الهی اتّفاق عملی ندارند . مشرکان نیز جدا از مسلمانان در میان خود ، بدان ملتزم بودند ؛ چرا که فرجام تباه پیمان شکنی را بر خویش گران می شمردند . از این رو ، در امان هایت خیانت مورز ، پیمان هایت را نقض نکن ، و با دشمنت ، نیرنگ مکن .

.

راجع : ص ۳۲۰ (الخدعة) .

۳ / ۲الاِلتِزامُ بِالحَقِّ۶۷۰۵.الدرّ المنثور ( ـ به نقل از أنس بن مالک و بریدة ـ ) الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ أفضَلَ النّاسِ عِندَ اللّهِ مَن کانَ العَمَلُ بِالحَقِّ أحَبَّ إلَیهِ ـ وإن نَقَصَهُ وکَرَثَهُ ⁽¹⁾ـ مِنَ الباطِلِ وإن جَرَّ إلَیهِ فائِدَةً وزادَهُ . ⁽²⁾۶۷۰۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :لا تَمنَعَنَّکُم رِعایَةُ الحَقِّ لِأَحَدٍ عَن إِقامَةِ الحَقِّ عَلَیهِ . ⁽³⁾۶۷۰۶.المناقب لابن شهر آشوب عن أبی حمزة الثمالی :الإرشاد :لَمّا تَوَجَّهَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام إلَی البَصرَةِ ، نَزَلَ الرَّبَذَةَ ⁽⁴⁾فَلَقِیَهُ بِها آخِرُ الحاجِّ ، فَاجتَمَعوا لِیَسمَعوا مِن کَلامِهِ وهُوَ فی خِبائِهِ .

قالَ ابنُ عَبّاسٍ : فَأَتَیتُهُ فَوَجَدتُهُ یَخصِفُ نَعلاً ، فَقُلتُ لَهُ : نَحنُ إلی أن تُصلِحَ أمرَنا أحوَجُ مِنّا إلی ما تَصنَعُ ، فَلَم یُکَلِّمنی حَتّی فَرَغَ مِن نَعلِهِ ، ثُمَّ ضَمَّها إلی صاحِبَتِها ، ثُمَّ قالَ لی : قَوِّمها ، فَقُلتُ : لَیسَ لَها قیمَةٌ ، قالَ : عَلی ذاکَ ، قُلتُ : کَسرُ دِرهَمٍ .

قالَ : وَاللّهِ لَهُما أحَبُّ إلَیَّ مِن أمرِکُم هذا ، إلّا أن اُقیمَ حَقّا أو أدفَعَ باطِلاً . ⁽⁵⁾.

۳ / ۲ حق مداری

ر . ک : ص ۳۲۱ (نیرنگ) .

۳ / ۲حق مداری۶۷۰۲.امام زین العابدین علیه السلام ( ـ در دعا ـ ) امام علی علیه السلام :برترینِ مردمان نزد خداوند ، کسی است که رفتار بر پایه حق ـ گرچه او را به سختی اندازد ـ ، برایش دوست داشتنی تر از باطل است ؛ گرچه برایش سودآور شود .۶۷۰۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :در نظر گرفتنِ حق به سود کسی ، شما را باز ندارد که حق را به زیان او به پا دارید .۶۷۰۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإرشاد :هنگامی که امیر مؤمنان ، عزم سفر به سوی بصره کرد ، در یکی از روستاهای مدینه به نام «رَبَذه» ⁽¹⁾فرود آمد . بازمانده حاجیان ، او را ملاقات کردند و نزد او گِرد آمدند تا سخنان او را که در خیمه اش بود ، بشنوند .

ابن عبّاس گوید : نزد علی علیه السلام آمدم . دیدم کفش هایش را وصله می کند . بدو گفتم : نیاز ما به تو برای اصلاح امور ، بیشتر از آن چیزی است که انجام می دهی . سخنی نگفت تا از وصله کردن کفش فراغت یافت و آن را کنار کفش دیگر گذاشت .

سپس به من فرمود : «آنها را قیمت بگذار» .

گفتم : ارزشی ندارند .

فرمود : «هر چه قدر می ارزد!» .

گفتم : نیم درهم .

فرمود : «به خدا سوگند ، این کفش ها برایم دوست داشتنی تر است از فرمانروایی بر شما ، مگر آن که حقّی را به پا دارم یا باطلی را بزدایم» .

.

۶۶۹۹.کنز العمّال ( ـ به نقل از ضمرة بن حبیب ـ ) الإمام علیّ علیه السلامـ فی حَربِ صِفّینَ ـ: فَوَاللّهِ ما دَفَعتُ الحَربَ یَوما إلّا وأنَا أطمَعُ أن تَلحَقَ بی طائِفَةٌ ، فَتَهتَدِیَ بی وتَعشُوَ إلی ضَوئی ، وذلِکَ أحَبُّ إلَیَّ مِن أن أقتُلَها عَلی ضَلالِها ، وإن کانَت تَبوءُ بِآثامِها . ⁽¹⁾۶۷۰۳.الإمامُ الباقرُ أو الإمامُ الصّادقُ علیهما السلامعنه علیه السلامـ فِی الشَّکوی مِمَّن یَمیلُ إلی مُعاوِیَةَ مِن أصحابِهِ ـ: یا وَیحَهُم ، مَعَ مَن یَمیلونَ ویَدَعونَنی ! فَوَاللّهِ ما أرَدتُهُم إلّا عَلی إقامَةِ حَقٍّ ، ولا یَریدُهُم غَیری إلّا عَلی باطِلٍ . ⁽²⁾۶۷۰۲.الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام ( ـ فی الدعاءِ ـ ) عنه علیه السلامـ مِن کِتابِهِ إلی أهلِ مِصرَ لَمّا وَلّی عَلَیهِمُ الأَشتَرَ ـ: أمّا بَعدُ فَقَد بَعَثتُ إلَیکُم عَبدا مِن عِبادِ اللّهِ ، لا یَنامُ أیّامَ الخَوفِ ولا یَنکُلُ عَنِ الأَعداءِ ساعاتِ الرَّوعِ ، أشَدَّ عَلَی الفُجّارِ مِن حَریقِ النّارِ وهُوَ مالِکُ بنُ الحارِثِ أخو مَذحِجٍ ، فَاسمَعوا لَهُ وأطیعوا أمرَهُ فیما طابَقَ الحَقَّ . ⁽³⁾۶۷۰۱.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: ألزِمِ الحَقَّ مَن لَزِمَهُ مِنَ القَریبِ وَالبَعیدِ ، وکُن فی ذلِکَ صابِرا مُحتَسِبا ، واقِعا ذلِکَ مِن قَرابَتِکَ وخاصَّتِکَ حَیثُ وَقَعَ ، وَابتَغِ عاقِبَتَهُ بِما یَثقُلُ عَلَیکَ مِنهُ ، فإِنَّ مَغَبَّةَ ذلِکَ مَحمودَةٌ . ⁽⁴⁾.

۶۷۰۰.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در جنگ صفّین ـ: سوگند به خداوند که یک روز جنگ را به تأخیر نینداختم ، جز آن که امید داشتم گروهی به من ملحق شده ، راه یابند و به نور هدایت من به راه حق آیند . این امر ، برای من دوست داشتنی تر است از آن که آنان را بر گمراهی بکُشم ، گرچه خود آنان ، گناه خویش را بر دوش می کشند .۶۶۹۹.کنز العمّال عن ضمرة بن حبیب :امام علی علیه السلامـ در شِکوه از یارانش که به سوی معاویه می رفتند ـ: وای بر آنان! سوی چه کسی می روند و مرا نیز بدان فرا می خوانند؟! به خدا سوگند ، من آنان را نخواستم ، جز برای برپا داشتن حق ، و دیگران آنها را نمی خواهند ، مگر بر باطل .۶۶۹۸.مستدرک الوسائل:امام علی علیه السلامـ از نامه اش به مصریان هنگامی که اشتر را بر آنان گمارد ـ: پس از حمد و سپاس خداوند ؛ من بنده ای از بندگان خدا را به سوی شما فرستادم که در روزهای بیم ، نخوابد و در ساعت های ترس ، از دشمن روی برنتابد . از آتش سوزان بر بدکارانْ تندتر است . او مالک ، پسر حارث مَذْحِجی است . آن جا که فرمانش حق بود ، سخن او را بشنوید و او را فرمان برید .۶۶۹۷.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: حق را از آنِ هر که بود ، بر عهده گیر ، نزدیک یا دور ، و در این راه ، شکیبا باش و آن را به حساب خداوند بگذار ، هر چند این رفتار ، با نزدیکان و خویشاوندان و اطرافیانت باشد ، و پایان آن را با همه دشواری ای که دارد ، طلب کن ؛ زیرا که پایان آن ، پسندیده است . .

۶۶۹۶.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :بِلُزومِ الحَقِّ یَحصُلُ الاستِظهارُ . ⁽¹⁾۶۶۹۸.مستدرک الوسائل عن بعضِ الصادِقینَ علیهم السلامعنه علیه السلام :مَن عَمِلَ بِالحَقِّ مالَ إلَیهِ الخَلقُ . ⁽²⁾۶۶۹۷.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :مَن جاهَدَ عَلی إقامَةِ الحَقِّ وُفِّقَ . ⁽³⁾۳ / ۳الاِلتِزامُ بِالقانونِ۶۶۹۵.الکافی :الإمام الباقر علیه السلام :أخَذَ [عَلِیٌّ علیه السلام ]رَجُلاً مِن بَنی أسَدٍ فی حَدٍّ ، فَاجتَمَعَ قَومُهُ لِیُکَلِّموا فیهِ ، وطَلَبوا إلَی الحَسَنِ أن یَصحَبَهُم ، فَقالَ : ائتوهُ فَهُوَ أعلی بِکُم عَینا ، فَدَخَلوا عَلَیهِ وسَأَلوهُ ، فَقالَ : لا تَسأَلونّی شَیئا أملِکُ إلّا أعطَیتُکُم ، فَخَرَجوا یَرَون أنَّهُم قَد أنجَحوا ، فَسَأَلَهُمُ الحَسَنُ ، فَقالوا : أتَینا خَیرَ مَأتِیٍّ . وحَکَوا لَهُ قَولَهُ ، فَقالَ : ما کُنتُم فاعِلینَ إذا جُلِدَ صاحِبُکُم فَاصنَعوهُ ، فَأَخرَجَهُ عَلِیٌّ فَحَدَّهُ ، ثُمَّ قالَ : هذا وَاللّهِ لَستُ أملِکُه . ⁽⁴⁾۶۶۹۴.امام علی علیه السلام :الغاراتـ فی ذِکرِ النَّجاشِی الشّاعِرِ ـ: کانَ شاعِرَ عَلِیٍّ علیه السلام بِصفّینَ ، فَشَرِبَ الخَمرَ بِالکوفَةِ ، فَحَدَّهُ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام ، فَغَضِبَ ولَحِقَ بِمُعاوِیَةَ وهَجا عَلِیّا علیه السلام ...

لَمّا حَدَّ عَلِیٌّ علیه السلام النَّجاشِیَّ غَضِبَ لِذلِکَ مَن کانَ مَعَ عَلِیٍّ مِنَ الیَمانِیَّةِ ، وکانَ أخَصُّهُم بِهِ طارِقَ بنَ عَبدِ اللّهِ بنِ کَعبِ بنِ اُسامَةَ النَّهدِیَّ ، فَدَخَلَ عَلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، ما کُنّا نَری أنَّ أهلَ المَعصِیَةِ وَالطّاعَةِ وأهلَ الفُرقَةِ والجَماعَةِ عِندَ وُلاةِ العَدلِ ومَعادِنِ الفَضلِ سِیّانِ فِی الجَزاءِ ، حَتّی رَأَیتُ ما کانَ مِن صَنیعِکَ بِأَخِی الحارِثِ ، فَأَوغَرتَ صُدورَنا ، وشَتَّتَّ اُمورَنا ، وحَمَلتَنا عَلَی الجادَّةِ التَّی کُنّا نَری أنَّ سَبیلَ مَن رَکِبَها النّارُ .

فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : «وَ إِنَّهَا لَکَبِیرَةٌ إِلَا عَلَی الْخَـشِعِینَ» ⁽⁵⁾، یا أخا بَنی نَهدٍ ، وهَل هُوَ إلّا رَجُلٌ مِنَ المُسلِمینَ انتَهَکَ حُرمَةَ مَن حَرَّمَ اللّهُ فَأَقَمنا عَلَیهِ حَدّا کانَ کَفّارَتَهُ، إنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ : «وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَـئانُ قَوْمٍ عَلَی أَلَا تَعْدِلُواْ اعْدِلُواْ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَی» ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾.

۳ / ۳ قانون گرایی

۶۷۷۹.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلام :حق مداری ، پیروزی را به همراه می آورَد .۶۷۷۸.امام باقر علیه السلام :امام علی علیه السلام :آن که به حق پایبند باشد ، مردم به سویش رغبت کنند .۶۷۸۱.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :آن که در به پا داشتن حق بکوشد ، موفّق گردد .۳ / ۳قانون گرایی۶۷۷۸.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :امام باقر علیه السلام :[ علی علیه السلام ] ، مردی از قبیله بنی اسد را برای اجرای حد ، بازداشت کرد . خویشان او گرد آمدند تا درباره اش میانجیگری کنند و از حسن علیه السلام خواستند آنان را همراهی کند .

[ حسن علیه السلام ] فرمود : «نزد او (علی علیه السلام ) بروید . او بهتر بر امور شما آگاه است» .

نزد او رفتند و خواسته خود را مطرح ساختند .

فرمود : «چیزی را که در اختیار من باشد ، از من نمی خواهید ، مگر که آن را به شما خواهم داد» .

آنها بیرون آمدند و گمان کردند که موفّق شده اند .

حسن علیه السلام از آنان پرسید [ چه شد؟] .

گفتند : به بهترین خواسته ، دست یافتیم و داستان را برایش باز گفتند .

فرمود : «آنچه می خواهید برای دوست خود به هنگام اجرای حد به انجام رسانید ، انجام دهید» .

علی علیه السلام او را بیرون آورد و بر او حد زد . سپس فرمود : «به خدا سوگند ، این [ اجرای حد] از اموری است که در اختیار من نیست [بلکه دستور خداست]» .۶۷۷۷.امام زین العابدین علیه السلام :الغاراتـ در گزارشی درباره نجاشی شاعر ـ: نجاشی در جنگ صفّین ، شاعر علی علیه السلام بود . در کوفه باده نوشید و امیرمؤمنان او را حد زد . وی خشمگین شد و به معاویه پیوست و علی علیه السلام را هجو کرد .

هنگامی که علی علیه السلام نجاشی را حد زد ، همراهان علی علیه السلام از قبیله یَمانی ، خشمگین شدند . نزدیک ترین فرد این قبیله به امیرمؤمنان ، طارق بن عبداللّه نَهدی بود که بر علی علیه السلام وارد شد و گفت : ای امیرمؤمنان! گمان نمی کردیم که معصیتکاران و طاعت پیشگان ، جدایی طلبان و همگرایان ، نزد پیشوایان عدالت و سرچشمه های فضیلت ، در کیفر برابر باشند ، تا این که رفتارت را با برادرم حارث [ نجاشی] دیدم . سینه هایمان را به درد آوردی ، امورمان را از هم گسستی و ما را بر راهی واداشتی که پیش از آن ، گمان می کردیم رونده اش به آتش در می غلتد .

علی علیه السلام فرمود : « «و به درستی که این کار ، گران است ، مگر بر فروتنان» . ای برادرِ قبیله بنی نهد! مگر او مرد مسلمانی نبود که یکی از محرّمات خداوند را هتک کرد و ما حدّی را که کفّاره اش بود ، بر او جاری ساختیم؟ خدای متعال می فرماید : «و البته نباید دشمنی گروهی ، شما را بر آن دارد که به عدالت رفتار نکنید . عدالت پیشه کنید که آن به پرهیزگاری نزدیک تر است» » .

.

راجع : ص ۲۴۶ (إقامة الحدود علی القریب والبعید) .

۳ / ۴عَدَمُ المُداهَنَةِ۶۷۷۳.امام علی علیه السلام :رسول اللّه صلی الله علیه و آله :اِرفَعوا ألسِنَتَکُم عَن عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ، فَإِنَّهُ خَشِنٌ فی ذاتِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ ، غَیرُ مُداهِنٍ فی دینِهِ . ⁽¹⁾۶۷۷۲.امام علی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :لا یُقیمُ أمرَ اللّهِ سُبحانَهُ إلّا مَن لا یُصانِعُ ، ولا یُضارِعُ ، ولا یَتَّبِعُ المَطامِعَ . ⁽²⁾۶۷۷۱.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلامـ لَمّا أرادَهُ النّاسُ عَلَی البَیعَةِ ـ: اِعلَموا أنّی إن أجَبتُکُم رَکِبتُ بِکُم ما أعلَمُ ، ولَم اُصغِ إلی قَولِ القائِلِ وعَتبِ العاتِبِ . ⁽³⁾.

۳ / ۴ سازش ناپذیری

ر . ک : ص ۲۴۷ (به پا داشتن حدود ، بر نزدیک و دور) .

۳ / ۴سازش ناپذیری۶۷۷۴.عنه علیه السلام :پیامبر صلی الله علیه و آله :زبانتان را از [ ایراد به] علی بن ابی طالب علیه السلام بردارید . به درستی که او درباره [اجرای مقرّرات ]خداوند عز و جل ، سختگیر است و در دینش سازشکار نیست .۶۷۷۳.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :بر پا ندارد فرمان های خداوندِ سبحان را ، جز کسی که سازش نمی کند و خود را خوار نمی سازد و از طمع ها پیروی نمی کند .۶۷۷۲.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلامـ هنگامی که مردم ، او را برای بیعت خواستند ـ: بدانید که اگر خواسته شما را اجابت کنم ، شما را آن گونه که می دانم ، راه بَرَم و به سخنِ سخنسرایان و سرزنش سرزنش کنندگان ، گوش فرا ندهم .

.

۶۷۷۱.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :عنه علیه السلام :ولَعَمری ما عَلَیَّ مِن قِتالِ مَن خالَفَ الحَقَّ وخابَطَ الغَیَّ من إدهانٍ ولا إیهانٍ ، فَاتَّقُوا اللّهَ عِبادَ اللّهِ وفِرُّوا إلَی اللّهِ مِنَ اللّهِ . ⁽¹⁾۶۷۷۰.صحیح البخاری ( ـ به نقل از عبد اللّه بن مسعود ـ ) عنه علیه السلام :لا اُداهِنُ فی دینی ، ولا اُعطِی الدَّنِیَّةَ فی أمری ⁽²⁾.۶۷۶۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :حلیة الأولیاء عن عبد الواحد الدمشقی :نادی حَوشَبٌ الخَیرِیُّ عَلِیّا یَومَ صِفّینَ ، فَقالَ : اِنصَرِف عَنّا یَابنَ أبی طالِبٍ ، فَإِنّا نَنشُدُکَ اللّهَ فی دِمائِنا ودَمِکَ ، نُخَلّی بَینَکَ وبَینَ عِراقِک ، وتُخَلّی بَینَنا وبَینَ شامِنا ، وتَحقِنُ دِماءَ المُسلِمینَ .

فَقالَ عَلِیٌّ : هَیهاتَ یابنَ اُمِّ ظَلیمٍ ! وَاللّهِ لَو عَلِمتُ أنَّ المُداهَنَةَ تَسَعُنی فی دینِ اللّهِ لَفَعَلتُ ، ولَکانَ أهوَنَ عَلَیَّ فی المَؤونَةِ ، ولکِنَّ اللّهَ لَم یَرضَ مِن أهلِ القُرآنِ بِالإِدهانِ وَالسُّکوتِ ، واللّهُ یُعصی . ⁽³⁾راجع : ص ۳۰ (الموقف الحازم مع العمّال) . ج ۳ ص ۵۶۲ (عزل عمّال عثمان) .

۳ / ۵تَنظیمُ الاُمورِ۶۷۶۹.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: وأمضِ لِکُلِّ یَومٍ عَمَلَهُ ؛ فإِنَّ لِکُلِّ یَومٍ ما فیهِ ... إیّاکَ وَالعَجَلَةَ بِالاُمورِ قَبلَ أوانِها ، أوِ التَّسَقُّطَ فیها عِندَ إمکانِها ، أو اللَّجاجَةَ فیها إذا تَنَکَّرَت ، أوِ الوَهنَ عَنها إذا استَوضَحَت . فَضَع کُلَّ أمرٍ مَوضِعَهُ ، وأوقِع کُلَّ أمرٍ مَوقِعَهُ . ⁽⁴⁾.

۳ / ۵ برنامه ریزی و سازماندهی

۶۷۶۸.الإمامُ الرِّضا علیه السلام :امام علی علیه السلام :به جانم سوگند ، در نبرد با آنان که با حق مخالفت بورزند و در گم راهی قدم بگذارند ، سازش و سستی ، پیشه نسازم . پس ای بندگان خدا ! از خدا پروا کنید و از [ خشم] خداوند نیز به سوی [رحمت] خدا بگریزید .۶۷۶۷.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :امام علی علیه السلام :در دینم سازش نمی کنم و در کارها ، خواری پیشه نمی سازم .۶۷۶۶.امام علی علیه السلام :حلیة الأولیاءـ به نقل از عبد الواحد دمشقی ـ: حَوشبِ خیری ، در جنگ صفّین ، علی علیه السلام را ندا داد و گفت : ای فرزند ابو طالب! از ما دست بردار . از تو می خواهیم که خداوند را در خون های ما و خودت منظور داری . ما تو را با سرزمین عراق ، رها می کنیم و تو ما را با سرزمین شام ، رها کن و خون مسلمانان را حفظ نما .

علی علیه السلام فرمود : «هرگز ، ای فرزند اُمّ ظَلیم! سوگند به خداوند ، اگر برای سازش در دین خداوند ، راهی می جُستم ، بدان عمل می کردم و هزینه اش بر من آسان تر بود ؛ ولی خداوند نمی پسندد که پیروان قرآن ، سازش و سکوت کنند ، در حالی که خداوند ، معصیت می شود» .ر . ک : ص ۳۱ (قاطعیت در برابر کارگزاران) . ج ۳ ص ۵۶۳ (کنار نهادن کارگزاران عثمان) .

۳ / ۵برنامه ریزی و سازماندهی۶۷۶۲.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: ... کار هرروز را در همان روز انجام بده ؛ چرا که هر روز ، کار خود را دارد ... از شتاب در کارهایی که هنگام انجام دادن آن نرسیده ، و از سستی در آن وقتی که انجام دادنش ممکن گردیده ، یا اصرار بی جا به هنگامی که ناشناخته و مبهم است ، و یا سستی به هنگامی که روشن و آشکار است ، بپرهیز! هر کاری را در جای آن بِنه و هر کاری را به هنگام آن ، بگزار .

.

۶۷۶۱.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلامـ مِن کِتابِهِ إلی اُمَراءِ الخَراجِ ـ: إیّاکُم وتَأخیرَ العَمَلِ ودَفعَ الخَیرِ ؛ فَإِنَّ فی ذلِکَ النَّدَمَ . ⁽¹⁾۶۷۶۶.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :مُجتَنِی الثَّمَرَةِ لِغَیرِ وَقتِ إیناعِها کَالزّارِعِ بِغَیرِ أرضِهِ . ⁽²⁾۶۷۶۵.عنه علیه السلام :عنه علیه السلام :مِنَ الخُرقِ المُعاجَلَةُ قَبلَ الإِمکانِ ، وَالأَناةُ بَعدَ الفُرصَةِ . ⁽³⁾۶۷۶۴.. الإمامُ علیٌّ علیه السلام :عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ القُرآنِ ـ: ألا إنَّ فیهِ عِلمَ ما یَأتی ، وَالحَدیثَ عَنِ الماضی ، ودَواءَ دائِکُم ، ونَظمَ ما بَینَکُم . ⁽⁴⁾۶۷۶۳.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِلحَسَنِ وَالحُسَینِ علیهماالسلام لَمّا ضَرَبَهُ ابنُ مُلجَمٍ ـ:اُوصیکُما وجَمیعَ وُلدی وأهلی ومَن بَلَغَهُ کِتابی ، بِتَقوَی اللّهِ ونَظمِ أمرِکُم . ⁽⁵⁾۳ / ۶اِنتِخابُ العُمّالِ الصّالِحینَ۶۷۶۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: لِکُلٍّ عَلَی الوالی حَقٌّ بِقَدرِ ما یُصلِحُهُ ، ولَیسَ یَخرُجُ الوالی مِن حَقیقَةِ ما ألزَمَهُ اللّهُ مِن ذلِکَ إلّا بِالِاهتِمامِ وَالِاستِعانَةِ بِاللّهِ ، وتَوطینِ نَفسِهِ عَلی لُزومِ الحَقِّ ، وَالصَّبرِ عَلَیهِ فیما خَفَّ عَلَیهِ أو ثَقُلَ .

فَوَلِّ مِن جُنودِکَ أنصَحَهُم فی نَفسِکَ للّهِِ ولِرَسولِهِ ولإِِمامِکَ ، وأنقاهُم جَیبا ، وأفضَلَهُم حِلما ، مِمَّن یُبطِئُ عَنِ الغَضَبِ ، ویَستَریحُ إلَی العُذرِ ، ویَرأَفُ بِالضُّعَفاءِ ، ویَنبو ⁽⁶⁾عَلَی الأقَوِیاءِ ، ومِمَّن لا یُثیرُهُ العُنفُ ، ولا یَقعُدُ بِهِ الضَّعفُ .

ثُمَّ الصَق بِذَوِی المُروءاتِ وَالأَحسابِ ، وأهلِ البُیوتاتِ الصّالِحَةِ ، وَالسَّوابِقِ الحَسَنَةِ ؛ ثُمَّ أهلِ النَّجدَةِ وَالشَّجاعَةِ ، وَالسَّخاءِ وَالسَّماحَةِ ؛ فَإِنَّهُم جِماعٌ مِنَ الکَرَمِ ، وشُعَبٌ مِنَ العُرفِ . ثُمَّ تَفَقَّد مِن اُمورِهِم ما یَتَفَقَّدُ الوالِدانِ مِن وَلَدِهِما ...

ثُمَّ انظُر فی اُمورِ عُمّالِکَ فَاستَعمِلهُمُ اختِبارا ، ولا تُوَلِّهِم مُحاباةً وأثَرَةً ، فَإِنَّهُما جِماعٌ مِن شُعَبِ الجَورِ وَالخیانَةِ ، وتَوَخَّ مِنهُم أهلَ التَّجرِبَةِ والحَیاءِ مِن أهلِ البُیوتاتِ الصّالِحَةِ ، وَالقَدَمِ فِی الإِسلامِ المُتَقَدِّمَةِ ؛ فَإِنَّهُم أکرَمُ أخلَاقا ، وأصَحُّ أعراضا ، وأقَلُّ فی المَطامِعِ إشراقا ، وأبلَغُ فی عَواقِبِ الاُمورِ نَظَرا ...

ثُمَّ لا یَکُنِ اختِیارُکَ إیّاهُم عَلی فِراسَتِکَ ، وَاستِنامَتِکَ ⁽⁷⁾، وحُسنِ الظَّنِّ مِنکَ ؛ فَإِنَّ الرِّجالَ یَتَعَرَّضونَ لِفِراساتِ الوُلاةِ بِتَصَنُّعِهِم وحُسنِ خِدمَتِهِم ، ولَیسَ وَراءَ ذلِکَ مِنَ النَّصیحَةِ وَالأَمانَةِ شَیءٌ ، ولکِنِ اختَبِرهُم بِما وُلّوا لِلصّالِحینَ قَبلَکَ ، فَاعمِد لأَِحسَنِهِم کانَ فی العامَّةِ أثَرا ، وأعرَفِهِم بِالأَمانَةِ وَجها ؛ فَإِنَّ ذلِکَ دَلیلٌ عَلی نَصیحَتِکَ للّهِِ ولِمَن وُلّیتَ أمرَهُ .

وَاجعَل لِرَأسِ کُلِّ أمرٍ مِن اُمورِکَ رَأسا مِنهُم لا یَقهَرُهُ کَبیرُها ، ولا یَتَشَتَّتُ عَلَیهِ کَثیرُها ، ومَهما کانَ فی کُتّابِکَ مِن عَیبٍ فَتَغابَیتَ ⁽⁸⁾عَنهُ اُلزِمتَهُ . ⁽⁹⁾.

۳ / ۶ گزینش کارگزاران شایسته

۶۷۵۹.امام زین العابدین علیه السلام :امام علی علیه السلامـ از نامه اش به سرپرستان خراج ـ: بپرهیزید از عقب انداختن کارها و کنارگذاردن خوبی ها ؛ چرا که در آن ، پشیمانی است .۶۷۵۸.امام علی علیه السلام ( ـ در سفارش های خود به فرزندش حسن علیه السلام ـ ) امام علی علیه السلام :میوه چینِ پیش از [ فصل ] رسیدن میوه ها ، مانند کشاورزی است که در زمین دیگری کشت می کند .۶۷۶۰.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :از ابلهی است : شتاب کردنِ پیش از توان یافتن ، و درنگ کردنِ پس از فرصت .۶۷۵۹.الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در توصیف قرآن ـ: بدانید که در قرآن است دانشِ آنچه که [ در آینده ]می آید ، و سخن از گذشته ها و درمان دردها و راهِ سامان دادن کارها .۶۷۵۸.الإمامُ علیٌّ علیه السلام ( ـ مِن وصایاهُ لابنِهِ الحسنِ علیه السلام ـ ) امام علی علیه السلامـ در سفارشی به حسن و حسین علیهماالسلامهنگامی که ابن مُلجَم ، او را ضربت زده بود ـ: سفارش می کنم شما را و همه فرزندان و بستگان و هر آن که را نامه ام به وی رسد ، به پرهیزگاری و نظم در کارها .۳ / ۶گزینش کارگزاران شایسته۶۷۵۵.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: هریک از تهی دستان را بر زمامدار ، حقّی است به اندازه ای که زندگی اش را سامان دهد و زمامدار ، چنان که باید ، از عهده آنچه خداوند بر او واجب کرده ، برنیاید ، جز با کوشش و یاری جُستن از خداوند و آماده کردن خویش بر همراهی حق و پایداری در انجام دادن آنچه بر او آسان باشد یا دشوار .

از میان لشکریانت ، آن را که از نظر تو برای خدا و پیامبر و امام خود ، خیرخواه تر است ، به فرماندهی برگزین ؛ کسی که دامنش پاک تر و بُردباری اش بیشتر است ؛ از میان آنان که دیر به خشم آیند ، و به پذیرش پوزش ، تن دهند و بر ناتوانان رحمت آورند ، و در برابر قوی دستان ، سر فرود نیاورند ، و از آن کسان که درشتی ، آنان را بر نمی انگیزد و ناتوانی ، آنان را بر جای نمی نشانَد .

به آنان که صاحب فتوّت و بزرگ منشی اند و از خاندانی پارسایند و از سابقه ای نیکو برخوردارند ، نزدیک شو . سپس به دلیران و رزم آوران و بخشندگان و جوان مردانی که بزرگواری و خوبی ها را در خود فراهم آورده اند، نزدیک باش.پس در کارهای آنان، چنان بیندیش که پدر و مادر ، نسبت به فرزندان خویش می نگرند ...

پس در کار کارگزاران خویش بیندیش و آنان را پس از آزمون ، به کار گمار و به میل خود و بدون مشورت ، آنان را به کار مگیر که این [ خودسری و خودرأیی] ، شاخه های ستم و خیانت را گِرد آورد . چنین افرادی را از میان کسانی که تجربه و حیا دارند و از خاندان های شایسته که در مسلمانی قدمتی بیشتر دارند ، جستجو کن ؛ زیرا که آنان ، دارای خُلق و خویی گرامی ترند و آبرویشان ، محفوظ تر و طمعشان ، کم تر و عاقبت نگریشان ، فزون تر است ...

البته در گزینش آنان ، تنها به خواست و اطمینان و خوش گمانی خود ، اعتماد مکن ؛ چرا که شخصیت ها برای جلب نظر زمامداران ، به آراستن ظاهر و خوش خدمتی می پردازند ؛ ولی در پسِ آن ، از خیرخواهی و امانتداری نشانی نیست ؛ لیکن آنان را به خدمتی که برای کارگزاران نیکوکارِ پیش از تو عهده دار آن بوده اند ، بیازمای و بر کسی اعتماد کن که نیکوترین اثر را در میان همکاران داشته و به امانتداری ، از همه شناخته شده تر است که این ، نشانه خیرخواهی تو برای [ دینِ ]خدا و کسانی است که کار آنها را بر عهده گرفته ای .

بر سرِ هریک از کارهایت رئیسی بگمار که بزرگیِ کار ، او را ناتوان نسازد و بسیاری اش ، وی را پریشان نکند . هر عیبی که در دیوانداران تو باشد و تو از آن بی خبر باشی ، بر عهده توست .

.

. .

. .

۶۷۵۴.امام کاظم علیه السلام :عنه علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: فَاصطَفِ لِوِلایَةِ أعمالِکَ أهلَ الوَرَعِ وَالعِلمِ وَالسِّیاسَةِ . ⁽¹⁾راجع : ج ۳ ص ۵۶۲ (عزل عمّال عثمان) .

۳ / ۷عَدَمُ استِعمالِ الخائِنِ وَالعاجِزِ۶۷۵۵.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ المُغیرَةَ بنَ شُعبَةَ قَد کانَ أشارَ عَلَیَّ أن أستَعمِلَ مُعاوِیَةَ عَلَی الشّامِ وأنَا بِالمَدینَةِ ، فَأَبَیتُ ذلِکَ عَلَیهِ ، ولَم یَکُنِ اللّهُ لِیَرانی أتَّخِذُ المُضِلّینَ عَضُدا ⁽²⁾. ⁽³⁾۶۷۵۴.الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :عنه علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: إنَّ شَرَّ وُزَرائِکَ مَن کانَ لِلأَشرارِ قَبلَکَ وَزیرا ، ومَن شَرِکَهُم فِی الآثامِ ؛ فَلا یَکونَنَّ لَکَ بِطانَةً ؛ فَإِنَّهُم أعوانُ الأَثَمَةِ وإخوانُ الظَّلَمَةِ ، وأنتَ واجِدٌ مِنهُم خَیرَ الخَلَفِ مِمَّن لَهُ مِثلُ آرائِهِم ونَفاذِهِم ، ولَیسَ عَلَیهِ مِثلُ آصارِهِم وأوزارِهِم وآثامِهِم مِمَّن لَم یُعاوِن ظالِما عَلی ظُلمِهِ ، ولا آثِما عَلی إثمِهِ . اُولئِکَ أخَفُّ عَلَیکَ مَؤونَةً ، وأحسَنُ لَکَ مَعونَةً ، وأحنی عَلَیکَ عَطفا ، وأقَلُّ لِغَیرِکَ إلفا ، فَاتَّخِذ اُولئِکَ خاصَّةً لِخَلَواتِکَ وحَفَلاتِکَ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾۶۷۵۳.عنه علیه السلام :عنه علیه السلامـ مِن کِتابِهِ إلی رِفاعَةَ قاضِیهِ عَلَی الأَهوازِ ـ: اِعلَم یا رِفاعَةُ أنَّ هذِهِ الإِمارَةَ أمانَةٌ ؛ فَمَن جَعَلَها خِیانَةً فَعَلَیهِ لَعنَةُ اللّهِ إلی یَومِ القیامَةِ ، ومَنِ استَعمَلَ خائِنا فَإِنَّ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله بَریءٌ مِنهُ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽⁶⁾.

۳ / ۷ به کار نگرفتن خائنان و ناتوانان

۶۷۵۲.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: برای سرپرستی کارها ، پرواپیشگان ، اهل دانش و اهل سیاست را برگزین .ر . ک : ج ۳ ص ۵۶۳ (کنار نهادن کارگزاران عثمان) .

۳ / ۷به کار نگرفتن خائنان و ناتوانان۶۷۴۸.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :مغیرة بن شعبه ، به من پیشنهاد کرد معاویه را بر شام بگمارم و خود در مدینه باشم ؛ ولی از آن ، سر باز زدم ، و هرگز خداوند نبیند که گمراهان را به یاری گرفته ام ⁽¹⁾.۶۷۵۲.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه ای به مالک اشتر ـ: بدترینِ دستْ یاران تو آنانی اند که دستْ یار بدکاران پیش از تو بوده اند و در گناهان ، با آنان شریک بوده اند . پس مبادا چنین کسانی ، محرم تو باشند که آنان ، یاوران گناهکاران اند وبرادرانِ ستمکاران ، وتو جانشینی بهتر از ایشان خواهی یافت که در رأی و انجام دادن کار ، مانند آنان باشد و گناهان و کردار بدِ آنان را بر عهده ندارد ؛ کسی که ستمکاری را در ستم ، یار نبوده ، و گناهکاری را در گناهش مددکار نبوده است . اینان ، برای تو کم هزینه تر و کمک کارتر و مهربان ترند ، و دلبستگی شان به دیگران ، کم تر است . اینان را ویژه خلوت ها و مجلس هایت در نظر بگیر .۶۷۵۱.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ از نامه اش به رفاعه ، قاضی او در اهواز ـ: بدان ای رفاعه که این حکمرانی، امانت است. هرکه در آن خیانت ورزد ، نفرین خدا بر او باد تا روز رستاخیز ، و هرکس خیانتکاری را به کار گمارد ، حقیقتاً محمّد صلی الله علیه و آله در دنیا و آخرت ، از او بیزار است .

.

۶۷۵۰.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :عنه علیه السلامـ یَصِفُ الإِمامَ الحَقَّ ـ: وقَد عَلِمتُم أنَّهُ لا یَنبَغی أن یَکونَ الوالی عَلَی الفُروجِ وَالدِّماءِ وَالمَغانِمِ وَالأَحکامِ وإمامَةِ المُسلِمینَ البَخیلَ ؛ فَتَکونَ فی أموالِهِم نَهمَتُهُ ، ولَا الجاهِلَ ؛ فَیُضِلَّهُم بِجَهلِهِ ، ولَا الجافِیَ ؛ فَیَقطَعَهُم بِجَفائِهِ ، ولَا الحائِفَ لِلدُّوَلِ ؛ فَیَتَّخِذَ قَوما دونَ قَومٍ ، ولَا المُرتَشِیَ فِی الحُکمِ ؛ فَیذَهَبَ بِالحُقوقِ ، ویَقِفَ بِها دُونَ المَقاطِعِ ⁽¹⁾، ولَا المُعَطِّلُ لِلسُّنَّةِ ؛ فَیُهلِکَ الاُمَّةَ . ⁽²⁾۶۷۴۹.الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: مَن فَسَدَت بِطانَتُهُ کانَ کَمَن غَصَّ بِالماءِ ؛ فَإِنَّهُ لَو غَصَّ بِغَیرِهِ لَأَساغَ الماءُ غُصَّتَهُ . ⁽³⁾۶۷۴۸.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :عنه علیه السلام :آفَةُ الأَعمالِ عَجزُ العُمّالِ . ⁽⁴⁾۶۷۴۷.امام کاظم علیه السلام :عنه علیه السلام :لا تَتَّکِلَ فی اُمورِکِ عَلی کَسلانَ . ⁽⁵⁾۶۷۴۶.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :مَن خانَهُ وَزیرُهُ فَسَدَ تَدبیرُهُ . ⁽⁶⁾۶۷۴۵.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :کِذبُ السَّفیرِ یُوَلِّدُ الفَسادَ ، ویُفَوِّتُ المُرادَ ، ویُبطِلُ الحَزمَ، ویَنقُضُ العَزمَ . ⁽⁷⁾.

۶۷۴۴.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در توصیف پیشوای حق ـ: می دانید که شایسته نیست بخیل ، بر ناموس ، جان ها ، غنیمت ها ، احکام و پیشواییِ مسلمانان ، ولایت یابد تا در مال های آنان ، حریص گردد ؛ و نه نادان ، تا به نادانی خویش ، مسلمانان را به گمراهی بَرَد ؛ و نه ستمکار ، تا به ستم ، عطای آنان را بِبُرد ؛ و نه بی عدالت در تقسیم مال ، تا به گروهی ببخشد و گروهی را محروم سازد ؛ و نه آن که به خاطرِ حکم کردن ، رشوه ستانَد ، تا حقوق را پایمال کند و آن را چنان که باید ، نرساند ؛ و نه آن که سنّت را ضایع سازد و امّت را به هلاکت در اندازد .۶۷۴۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ از حکمت های منسوب به ایشان ـ: آن که نزدیکانش فاسد شوند ، مانند کسی است که آب در گلویش گیر کند [ و راه علاجی نیابد] ؛ چرا که هرچه در گلو گیر کند ، با آبْ برطرف شود .۶۷۴۷.الإمامُ الکاظمُ علیه السلام :امام علی علیه السلام :آفتِ کارها ، ناتوانی کارگزاران است .۶۷۴۶.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :در کارهایت ، بر تنبل ها تکیه مکن .۶۷۴۵.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :آن که دست یارش به او خیانت ورزد ، مدیریتش نافرجام گردد .۶۷۴۴.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :امام علی علیه السلام :دروغگویی سفیران ، تباهی به بار آورَد ، مقصود را از بین بَرَد ، دوراندیشی را برهم زند ، و تصمیم را بشکند . ⁽¹⁾.

۳ / ۸إسباغُ الأَرزاقِ عَلَی العُمّالِ۶۷۴۲.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: ثُمَّ أسبِغ عَلَیهِمُ الأَرزاقَ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ قُوَّةٌ لَهُم عَلَی استِصلاحِ أنفُسِهِم ، وغِنیً لَهُم عَن تَناوُلِ ما تَحتَ أیدیهِم ، وحُجَّةٌ عَلَیهِم إن خالَفوا أمرَک أو ثَلَموا أمانَتَکَ . ⁽¹⁾راجع : ص ۲۲۸ (التأمین الاقتصادی للقضاة) .

۳ / ۹اِختِیارُ العُیونِ لِمُراقَبَةِ العُمّالِ۶۷۳۸.بحار الأنوار ( ـ به نقل از جابر بن عون ـ ) الإمام علیّ علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی کَعبِ بنِ مالِکٍ ـ: أمّا بَعدُ ؛ فَاستَخلِف عَلی عَمَلِک ، وَاخرُج فی طائِفَةٍ مِن أصحابِکَ حَتّی تَمُرَّ بِأَرضِ کورَةِ السَّوادِ ، فَتَسأَلَ عَن عُمّالی ، وتَنظُرَ فی سیرَتِهِم فیما بَینَ دَجلَةَ وَالعُذَیبِ ، ثُمَّ ارجِع إلَی البِهقُباذاتِ فَتَوَلَّ مَعونَتَها ، وَاعمَلِ بِطاعَةِ اللّهِ فیما وَلّاک مِنها .

وَاعلَم أنَّ کُلَّ عَمَلِ ابنِ آدَمَ مَحفوظٌ عَلَیهِ مَجزِیٌّ بِهِ ، فَاصنَع خَیرا صَنَعَ اللّهُ بِنا وبِکَ خَیرا ، وأعلِمنی الصِّدقَ فیما صَنَعتَ . وَالسَّلامُ . ⁽²⁾۶۷۳۷.امام صادق علیه السلام :عنه علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: ثُمَّ انظُر فی اُمورِ عُمّالِکَ فَاستَعمِلهُمُ اختِبارا ... ثُمَّ تَفَقَّد أعمالَهُم ، وَابعَثِ العُیونَ مِن أهلِ الصِّدقِ وَالوَفاءِ عَلَیهِم ؛ فَإِنَّ تَعاهُدَکَ فِی السِّرِّ لاُِمورِهِم حَدوَةٌ ⁽³⁾لَهُم عَلَی استِعمالِ الأَمانَةِ ، وَالرِّفقِ بِالرَّعِیَّةِ ، وتَحَفَّظ مِنَ الأَعوانِ ؛ فَإِن أحَدٌ مِنهُم بَسَطَ یَدَهُ إلی خِیانَةٍ اِجتَمَعَت بِها عَلَیهِ عِندَکَ أخبارُ عُیونِکَ ، اکتَفَیتَ بِذلِکَ شاهِدا ، فَبَسَطتَ عَلَیهِ العُقوبَةَ فی بَدَنِهِ ، وأخَذتَهُ بِما أصابَ مِن عَمَلِهِ ، ثُمَّ نَصَبتَهُ بِمَقامِ المَذَلَّةِ ، ووَسَمتَهُ بِالخِیانَةِ ، وقَلَّدتَهُ عارَ التُّهَمَةِ . ⁽⁴⁾.

۳ / ۸ گشاده دستی در روزیِ کارگزاران

۳ / ۹ برگزیدن دیده بان برای مراقبت از کارگزاران

۳ / ۸گشاده دستی در روزیِ کارگزاران۶۷۳۹.کشف الغمة :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: آن گاه بر آنان روزی را فراوان ساز ؛ چرا که این ، نیرویی است برای اصلاح نفس آنان ، و سبب بی نیازی است برای آنها ، تا به مالی که در اختیار دارند ، دست نگشایند ، و حجّتی است بر آنها ، اگر فرمانت را نپذیرفتند یا در امانت ، خیانت ورزیدند .ر . ک : ص ۲۲۹ (تأمین مالی قضات) .

۳ / ۹برگزیدن دیده بان برای مراقبت از کارگزاران۶۷۳۵.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در نامه اش به کعب بن مالک ⁽¹⁾ـ: پس از حمد و سپاس خداوند ؛ کسی را به جای خود بگمار و با گروهی از یارانت ، از شهر خارج شو تا به روستاهای سواد ⁽²⁾برسی . در آن جا از کارگزاران من در منطقه دجله وعُذَیْب ⁽³⁾پرس وجو کن و در رفتار آنان بنگر . آن گاه به بِهْقُبادات ⁽⁴⁾برگرد و کار آن را بر عهده گیر ، و در دایره سرپرستی ای که خداوند به تو داده ، از او پیروی کن و بدان که کار فرزند آدم ، بایگانی شده و بدان ، پاداش داده می شود . نیکی به جا آر . خداوند ، ما و تو را به نیکی موفّق دارد ؛ و در کارهایت راستی را نشانم ده . و السلام!۶۷۳۴.امام باقر علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: آن گاه ، در امر کارگزارانت بنگر و آنان را با آزمودن ، به کار گیر ... و رفتار آنان را وارسی کن . دیده بانانی صداقت پیشه و وفادار به سویشان گسیل دار ؛ چرا که وارسی پنهانی ، آنان را به امانتداری و ملایمت با شهروندان وا دارد ؛ و خود را از کارگزارانت واپای . اگر یکی از آنها دست به خیانتی زد و گزارش دیده بانان تو بر آن خیانت ، هم داستان بود ، بدین گواه ، بسنده کن و کیفر او را با تنبیه بدنی بدو برسان و از کاری که کرده است ، بازخواست نما . پس او را خوار بدار و خیانتکار شمار و طوق بدنامی را در گردنش بیاویز .

.

۶۷۳۳.امام زین العابدین علیه السلام :عنه علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ (فی مُراقَبَةِ الجُنودِ) ـ: ثُمَّ لا تَدَع أن یَکونَ لَکَ عَلَیهِم عُیونٌ ⁽¹⁾مِن أهلِ الأَمانَةِ وَالقَولِ بِالحَقِّ عِندَ النّاسِ ، فَیُثبِتونَ بَلاءَ کُلِّ ذی بَلاءٍ مِنهُم لِیَثِقَ اُولئِکَ بِعِلمِکَ بِبَلائِهِم . ⁽²⁾۳ / ۱۰التَّشویقُ وَالتَّنبیهُ۶۷۳۰.امام علی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: ولا یَکونُ المُحسِنُ وَالمُسیءُ عِندَکَ بِمَنزِلَةٍ سَواءٍ ؛ فَإِنَّ فی ذلِکَ تَزهیدا لأَِهلِ الإِحسانِ فِی الإِحسانِ ، وتَدریبا لاِهلِ الإِساءَةِ عَلَی الإِساءَةِ . وألزِم کُلّاً مِنهُم ما ألزَمَ نَفسَهُ . ⁽³⁾۶۷۲۹.امام علی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: وَلیَکُن آثَرُ رُؤوسِ جُنودِکَ مَن واساهُم فی مَعونَتِهِ ، وأفضَلَ عَلَیهِم فی بَذلِهِ مِمَّن یَسَعُهُم ویَسَعُ مَن وَراءَهُم مِنَ الخُلوفِ ⁽⁴⁾مِن أهلِهِم ، حَتّی یَکونَ هَمُّهُم هَمّاً واحِداً فی جِهادِ العَدُوِّ .

ثُمَّ واتِر أعلامَهُم ذاتَ نَفسِکَ فی إیثارِهِم وَالتَّکرِمَةِ لَهُم ، وَالإِرصادِ بِالتَّوسِعَةِ . وحَقِّق ذلِکَ بِحُسنِ الفِعالِ وَالأَثَرِ وَالعطَفِ؛ فَإِنَّ عَطفَکَ عَلَیهِم یَعطِفُ قُلوبَهُم عَلَیکَ . ⁽⁵⁾.

۳ / ۱۰ تشویق درست کار و تنبیه خطاکار

۶۷۲۸.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر (درباره نظارت بر سپاهیان) ـ: سپس از گماشتن بازرسانی امین و حقگوی نزد مردم ، فروگذاری مکن تا آزمون [ و حُسنِ خدمت ]هر آزمایش داده ای را ثبت کنند تا آنان ، اعتماد یابند که به حُسنِ خدمتشان آگاهی .۳ / ۱۰تشویق درست کار و تنبیه خطاکار۶۷۳۴.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ، هنگامی که او را بر حکومت مصر گماشت ـ: نیکوکار و بدکار ، نزدِ تو یکسان نباشند ؛ چرا که این کار ، نیکوکاران را از نیکی باز دارد و بدکاران را به بدی وا دارد ، و درباره هریک از آنان ، به چیزی پایبند باش که خود بدان پایبند است .۶۷۳۳.الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: و باید گزیده ترین سرانِ سپاه ، نزد تو کسی باشد که آنان را یار باشد و کمک کار ، و از آنچه دارد بر آنان ببخشاید ، چندان که آنان و بستگانشان را فرا گیرد تا عزم همگی شان در جهاد با دشمن ، یکی شود و سپس ، پیاپی از سوی خود به آنها اعلام کن که آنان با از خود گذشتگی ، نزد تو عزیز و ارجمندند ، و متوجّه گشایش معیشت آنان باش و آن را با خوش رفتاری و توجّه و مهربانی، ثابت کن؛ زیرا مهربانیِ تو با آنها دل هایشان را به مهر تو می کشانَد .

.

راجع : ج ۱۳ ص ۲۵۴ ح ۶۴۷۷ و ۶۴۷۸ .

۳ / ۱۱المَوقِفُ الحازِمُ مَعَ العُمّالِ۳ / ۱۱ ـ ۱الأَشعَثُ بنُ قَیسٍ ⁽¹⁾۶۷۲۷.امام علی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلَی الأَشعَثِ بنِ قَیسٍ عامِلِ أذربیجان ⁽²⁾ـ: إنَّ عَمَلَکَ لَیسَ لَکَ بِطُعمَةٍ ، ولکِنَّهُ فی عُنُقِکَ أمانَةٌ ، وأنتَ مُستَرعیً لِمَن فَوقَکَ ، لَیسَ لَکَ أن تَفتاتَ ⁽³⁾فی رَعِیَّةٍ ، ولا تُخاطِرَ إلّا بِوَثیقَةٍ ، وفی یَدَیکَ مالٌ مِن مالِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ ، وأنتَ مِن خُزّانِهِ حَتّی تُسَلِّمَهُ إلیَّ ، ولَعَلِّی ألّا أکونَ شَرَّ وُلاتِکَ لَکَ . وَالسَّلامُ . ⁽⁴⁾۶۷۲۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :نثر الدرّ :قالَ [عَلِیٌّ علیه السلام ] لِلأَشعَثِ بنِ قَیسٍ : أدِّ وإلّا ضَرَبتُکَ بِالسَّیفِ . فَأَدّی ما کانَ عَلَیهِ ، فَقالَ لَهُ : مَن کانَ عَلَیکَ لَو کُنّا ضَرَبناکَ بِعَرضِ السَّیفِ ؟ فَقالَ : إنَّکَ مِمَّن إذا قالَ فَعَلَ . ⁽⁵⁾راجع : ج ۱۳ ص ۸۸ (الأشعث بن قیس) .

.

۳ / ۱۱ قاطعیت در برابر کارگزاران

۳ / ۱۱ ـ ۱ اشعث بن قیس

ر.ک: ج ۱۳ ص ۲۵۵ ح ۶۴۷۷ و ۶۴۷۸ .

۳ / ۱۱قاطعیت در برابر کارگزاران۳ / ۱۱ ـ ۱اشعث بن قیس ⁽¹⁾۶۷۲۴.مشکاة الأنوار عن داوود الرَّقّی :امام علی علیه السلامـ در نامه اش به اشعث بن قیس ، کارگزار آذربایجان ـ: کاری که بر عهده توست ، طعمه تو نیست ؛ بلکه امانتی برگردنت است و در نظارتِ بالادست ، تو را نرسد که آنچه خواهی ، به شهروندان فرمایی و بدون دستور ، به کاری دشوار درآیی . در دست تو مالی از اموال خداوند عز و جل است و تو خزانه دار آنی تا آن را به من بسپاری . امیدوارم برای تو بدترینِ زمامداران نباشم . والسلام!۶۷۲۳.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :نثر الدرّ :[ امام علی علیه السلام ] به اشعث بن قیس فرمود : «آنچه بر عهده توست ، ادا نما ؛ و گرنه تو را با شمشیر خواهم زد» .

او نیز آنچه بر عهده اش بود ، ادا کرد .

آن گاه به وی فرمود : «چه کسی از تو نگهداری می کرد ، اگر بدون پرس و جو و بررسی تو را با شمشیر می زدیم؟» .

اشعث گفت : تو از کسانی هستی که وقتی [ سخن ]می گوید ، انجام می دهد .ر. ک: ج ۱۳ ص ۸۹ (اشعث بن قیس) .

.

۳ / ۱۱ ـ ۲زِیادُ بنُ أبیهِ۶۷۱۹.امام هادی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کِتابِهِ إلی زِیادِ بنِ أبیهِ ـ: إنّی اُقسِمُ بِاللّهِ قَسَما صادِقا ، لَئِن بَلَغَنی أنَّکَ خُنتَ مِن فَیءِ المُسلِمینَ شَیئا صَغیرا أو کَبیرا ، لَأَشُدَّنَّ عَلَیکَ شِدَّةً تَدَعُکَ قَلیلَ الوَفر ، ثَقیلَ الظَّهرِ ، ضَئیلَ الأَمرِ . وَالسَّلامُ . ⁽¹⁾۶۷۲۲.الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :أنساب الأشراف :وَجَّهَ [عَلِیٌّ علیه السلام ] إلی زِیادٍ رَسولاً لِیَأخُذَهُ لِحَملِ مَا اجتَمَعَ عِندَهُ مِنَ المالِ ، فَحَمَلَ زِیادٌ ما کانَ عِندَهُ وقالَ لِلرَّسولِ : إنَّ الأَکرادَ قَد کَسَروا مِنَ الخَراجِ وأنَا اُداریهِم ، فَلا تُعلِم أمیرَ المُؤمِنینَ ذلِکَ ، فَیَری أنَّهُ اعتِلالٌ مِنّی .

فَقَدِمَ الرَّسولُ فَأَخبَرَ عَلِیّا بِما قالَ زِیادٌ ، فَکَتَبَ إلَیهِ : قَد بَلَّغَنی رَسولی عَنکَ ما أخبَرتَهُ بِهِ عَنِ الأَکرادِ ، وَاستِکتامَکَ إیّاهُ ذلِکَ ، وقَد عَلِمتَ أنَّکَ لَم تُلقِ ذلِکَ إلَیهِ إلّا لِتُبَلِّغَنی إیّاهُ ، وإنّی اُقسِمُ بِاللّهِ عَزَّ وجَلَّ قَسَما صادِقا لَئِن بَلَغَنی أنَّکَ خُنتَ مِن فَیءِ المُسلِمینَ شَیئا صَغیرا أو کَبیرا ، لَأَشُدَّنَّ عَلَیکَ شِدَّةً تَدَعُکَ قَلیلَ الوَفرِ ⁽²⁾، ثَقیلَ الظَّهرِ . وَالسَّلامُ . ⁽³⁾۶۷۲۱.الإمامُ الحسینُ علیه السلام ( ـ مخاطِباً عَسکرَ یَزیدَ یَوم عاشوراءَ ـ ) الإمام علیّ علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی زِیادٍ ، وکانَ عامِلَهُ عَلی فارسَ ـ: أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ رَسولی أخبَرَنی بِعَجَبٍ ، زَعَمَ أنَّکَ قُلتَ لَهُ فیما بَینَکَ وبَینَهُ : إنَّ الأَکرادَ هاجَت بِکَ ، فَکَسَرَت عَلَیکَ کَثیرا مِنَ الخَراجِ ، وقُلتَ لَهُ : لا تُعلِم بِذلِکَ أمیرَ المُؤمِنینَ .

یا زِیادُ ! وأُقسِمُ بِاللّهِ إنَّکَ لَکاذِبٌ ، ولَئِن لَم تَبعَث بِخَراجِکَ لَأَشُدَّنَّ عَلَیکَ شِدَّةً تَدَعُکَ قَلیلَ الوَفرِ ، ثَقیلَ الظَّهرِ ، إلّا أن تَکونَ لِما کَسَرتَ مِنَ الخَراجِ مُحتَمِلاً . ⁽⁴⁾.

۳ / ۱۱ ـ ۲ زیاد بن ابیه

۳ / ۱۱ ـ ۲زیاد بن ابیه۶۷۱۸.المناقب لابن شهرآشوب :امام علی علیه السلامـ از نامه اش به زیاد بن ابیه ـ: به خدا سوگند یاد می کنم ، سوگندی راستین ، که اگر به من خبر رسد که در ثروت مسلمانان خیانت کرده ای ، کم یا زیاد ، چنان بر تو سخت بگیرم که تو را اندکْ مال کند ، و بارِ هزینه عیال بر دوشت سنگینی کند و خوار و پریشانْ حال شوی . والسلام!۶۷۱۷.امام علی علیه السلام :أنساب الأشراف :علی علیه السلام ، فرستاده ای را نزد زیاد روانه ساخت تا آنچه از مالیات ها نزد او جمع شده ، باز ستاند . زیاد ، آنچه نزدش بود ، همراهِ فرستاده کرد و به وی گفت : کُردها مالیات ها را نابود کرده اند و من با آنها مدارا می کنم . این مطلب را به امیرمؤمنان اعلام مکن که گمان کند کوتاهی از من بوده است .

فرستاده آمد و سخن زیاد را به علی علیه السلام رساند. او به زیاد نوشت : «فرستاده ام خبر داد آنچه را درباره کُردها به وی گفتی و این که آن را از من کتمان کرده ای . تو خود به نیکی می دانی که آن را به وی نگفتی ، مگر از آن رو که به من برسانی و من سوگند می خورم به خداوند عز و جل،سوگند راستین، که اگر به من خبر رسد که در ثروت مسلمانان خیانت کرده ای، کم یا زیاد ، چنان بر تو سخت بگیرم که تو را اندکْ مال کند و بارِ هزینه عیال ، بر دوشت سنگینی کند . والسلام!۶۷۱۶.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در نامه اش به زیاد که فرماندار وی در فارس بود ـ: پس از حمد و سپاس خداوند ؛ به درستی که فرستاده ام خبری شگفت انگیز به من داد . گمان کرده که مطلبی را با او در میان گذاشته ای که میان تو و او باشد که : «کُردها بر تو شوریده اند و بسیاری از مالیات ها را از میان برده اند» و به وی گفته ای که این مطلب را به امیرمؤمنان اعلام مکن .

ای زیاد! به خدا سوگند یاد می کنم که تو دروغگویی، واگر مالیات ها را نفرستی، چنان بر تو سخت بگیرم که تو را اندکْ مال کند و بارِ هزینه عیال ، بر دوشت سنگینی کند ، مگر این که آنچه از مال خراج از میان رفته، برعهده گیری.

.

راجع : ج ۱۳ ص ۲۰۲ (زیاد بن أبیه) .

۳ / ۱۱ ـ ۳شُرَیحٌ القاضی۶۶۹۳.امام علی علیه السلام :نهج البلاغة :رُوِیَ أنَّ شُرَیحَ بنَ الحارِثِ قاضِیَ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام اشتَری عَلی عَهدِهِ دارا بِثَمانین دینارا ، فَبَلَغَهُ ذلِکَ فَاستَدعی شُرَیحا وقالَ لَهُ :

بَلَغَنی أنَّکَ ابتَعتَ دارا بِثَمانین دینارا ، وکَتَبتَ لَها کِتابا ، وأشهَدتَ فیهِ شُهودا !

فَقالَ لَهُ شُرَیحٌ : قَد کانَ ذلِکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ .

قالَ : فَنَظَرَ إلَیهِ نَظَرَ المُغضَبِ ثُمَّ قالَ لَهُ : یا شُرَیحُ ! أما إنَّهُ سَیَأتیکَ مَن لا یَنظُرُ فی کِتابِکَ ، ولا یَسأَلُکَ عَن بَیِّنَتِکَ حَتّی یُخرِجَکَ مِنها شاخِصا ، ویُسلِمَکَ إلی قَبرِکَ خالِصا . فَانظُر یا شُرَیحُ ! لا تَکونُ ابتَعتَ هذِهِ الدّارَ مِن غَیرِ مالِکَ ، أو نَقَدتَ الثَّمَنَ مِن غَیرِ حَلالِکَ ؛ فَإِذا أنتَ قَد خَسِرتَ دارَ الدُّنیا ودارَ الآخِرَةِ . أما إنَّکَ لَو کُنتَ أتَیتَنی عِندَ شَرائِکَ مَا اشتَرَیتَ ، لَکَتَبتُ لَکَ کِتابا عَلی هذِهِ النُّسخَةِ ، فَلَم تَرغَب فی شِراءِ هذِهِ الدّارِ بِدِرهَمٍ فَما فَوقُ . وَالنُّسخَةُ هذِهِ :

هذا مَا اشتَری عَبدٌ ذَلیلٌ مِن مَیِّتٍ قد أُزعِجَ لِلرَّحیلِ ، اشتَری مِنهُ دارا مِن دارِ الغُرورِ من جانِبِ الفانینَ ، وخِطَّةِ الهالِکینَ ، وتَجمَعُ هذِهِ الدّارَ حُدودٌ أربَعَةٌ : الحَدُّ الأَوَّلُ یَنتَهی إلَی دَواعِی الآفاتِ،وَالحَدُّ الثّانی یَنتَهی إلی دَواعِی المُصیباتِ، وَالحَدُّ الثّالِثُ یَنتَهی إلَی الهَوَی المُردی ، وَالحَدُّ الرّابِعُ یَنتَهی إلَی الشَّیطانِ المُغوی ، وفیهِ یُشرَعُ بابُ هذِهِ الدّارِ .

اِشتَری هذَا المُغتَرُّ بِالأَمَلِ ، مِن هذَا المُزعَجِ بِالأَجَلِ هذِهِ الدّارَ بِالخُروجِ مِن عِزِّ القَناعَةِ ، وَالدُّخولِ فی ذُلِّ الطَّلَبِ وَالضَّراعَةِ ؛ فَما أدرَکَ هذَا المُشتَری فیما اشتَری مِنهُ مِن دَرَکٍ .

فَعلی مُبَلبِلِ أجسامِ المُلوکِ ، وسالِبِ نُفوسِ الجَبابِرَةِ ، ومُزیلِ مُلکِ الفَراعِنَةِ ، مِثلِ کَسری وقَیصَرَ ، وتُبَّعٍ وحِمیَرَ ، ومَن جَمَعَ المالَ عَلَی المالِ فَأَکثَرَ ، ومَن بَنی وشَیَّدَ وزَخرَفَ ، ونَجَّدَ ⁽¹⁾وادَّخَرَ ، وَاعتَقَدَ ونَظَرَ بِزَعمِهِ لِلوَلَدِ ـ إشخاصُهُ ⁽²⁾جَمیعاً إلی مَوقِفِ العَرضِ وَالحِسابِ ، ومَوضِعِ الثَّوابِ وَالعِقابِ إذا وَقَعَ الأَمرُ بِفَصلِ القَضاءِ «وَ خَسِرَ هُنَالِکَ الْمُبْطِـلُونَ» ⁽³⁾شَهِدَ عَلی ذلِکَ العَقلُ إذا خَرَجَ مِن أسرِ الهَوی وسَلِمَ مِن عَلائِقِ الدُّنیا . ⁽⁴⁾.

۳ / ۱۱ ـ ۳ شُرَیح قاضی

ر . ک : ج ۱۳ ص ۲۰۳ (زیاد بن أبیه) .

۳ / ۱۱ ـ ۳شُرَیح قاضی۶۶۹۴.عنه علیه السلام :نهج البلاغه :گزارش شده که شریح بن حارث ، قاضی امیر مؤمنان ، خانه ای در دوران حکومت وی ، به هشتاد دینار خریداری کرد . این خبر به علی علیه السلام رسید . شریح را خواست و به وی فرمود : «به من خبر رسیده است که خانه ای را به هشتاد دینار خریده ای و برایش سند نوشته ای و گواهانی بر آن گرفته ای» .

شریح گفت : همین طور است ، ای امیرمؤمنان!

[ راوی گوید :] خشم آلود به وی نگاه کرد و فرمود : «ای شریح! بدان که به زودی کسی سراغت آید که در سندت ننگرد و از گواهانت نپرسد ، تا این که تو را از خانه بیرون کرده ، به گور ، تسلیمت کند ، برهنه از همه چیز . ای شریح! بنگر مبادا این خانه را از ثروت دیگران خریده باشی یا پول آن را از غیرِ حلال به دست آورده باشی ، که در این صورت ، در دنیا و آخرت ، زیان دیده ای . بدان اگر به هنگام خرید نزد من می آمدی ، برایت سندی این چنین می نوشتم که این خانه را به یک درهم یا بیشتر نمی خریدی . آن سند ، چنین است :

این است آنچه را که بنده ای خوار ، از مرده ای که او را برای کوچ حرکت داده اند ، خریده است . از او خانه ای از خانه های فریب ، خریده است ، در کویی که سپری شوندگان و تباه شوندگان در آن جای دارند . این خانه ، از چهار سو در این چهار حد ، جای گرفته است :

حدّ نخست ، بدان جا که آسیب ها و بلاها در کمین است ؛ حدّ دوم ، بدان جا که مصیبت ها جایگزین است ؛ حدّ سوم ، به هوسی که تباه سازد ؛ و حدّ چهارم ، به شیطانی که گمراه کند ؛ و درِ خانه ، به حدّ چهارم باز می شود .

این فریفته آرزومند ، [ این خانه را] از کسی خرید که اَجَل ، او را از جای کنْد ، به بهای برون شدن از قناعتی که مایه ارجمندی است و [ به بهای] وارد شدن در ذلّت و خواری .

و زیانی که این مشتری ، از خرید خانه در می یابد ، بر ناآرام کننده تن های پادشاهان و گیرنده جان های سرکشان است و درهم ریزنده دولت فرعون هایی چون : کسرا ، قیصر ، تُبّع ، حِمْیَر ، و آن کس که مال بر مال نهاد و افزون داشت و ساخت و برافراشت و بیاراست و اندوخت و به گمان خویش ، برای فرزند ، مایه گذاشت ، که همگان را در جایگاه رسیدگی و حساب و محلّ پاداش و عقابْ روانه کند ، آن گاه که کار داوری به نهایت رسد ، «و آن جاست که تبهکاران ، زیان کنند» . بر این سند ، خِرد گواهی دهد ، هرگاه از بندِ هوا و دلبستگی های دنیا بیرون رود» .

.

۳ / ۱۱ ـ ۴عَبدُ اللّهِ بنُ عَبّاسٍ۶۶۹۱.عنه علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ مِمّا کَتَبَهُ إلی عَبدِ اللّهِ بنِ عَبّاسٍ ، وهُوَ عامِلُهُ عَلَی البَصرَةِ ـ: فَاربَع ⁽¹⁾أبَا العَبّاسِ ـ رَحِمَکَ اللّهُ ـ فیما جَری عَلی لِسانِکَ ویَدِکَ مِن خَیرٍ وشَرٍّ ؛ فَإِنّا شَریکانِ فی ذلِکَ ، وکُن عِندَ صالِحِ ظَنّی بِکَ ، ولا یَفیلَنَّ ⁽²⁾رَأیی فیکَ . وَالسَّلامُ . ⁽³⁾.

۳ / ۱۱ ـ ۴ عبد اللّه بن عبّاس

۳ / ۱۱ ـ ۴عبد اللّه بن عبّاس۶۶۸۸.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ از نامه ای که به عبد اللّه بن عبّاس ، کارگزارش در بصره نوشت ـ: ای ابن عبّاس! ⁽¹⁾خدای تو را بیامرزد! در آنچه بر دست و زبانت از خوبی و بدی جاری می شود ، درنگ کن . به درستی که من و تو در این امر ، شریک هستیم . خود را در جایگاه خوش گمانی من قرار ده و دیدگاهم را نسبت به خودت سُست منما . والسلام!

.

۶۶۸۷.بحار الأنوار :عنه علیه السلام ـ مِن کِتابِهِ إلَی ابنِ عَبّاسٍ ـ :أمّا بَعدُ ، فَقَد بَلَغَنی عَنکَ أمرٌ إن کُنتَ فَعَلتَهُ فَقَد أسخَطتَ رَبَّکَ ، وأخرَبتَ أمانَتَکَ ، وعَصَیتَ إمامَکَ ، وخُنتَ المُسلِمینَ .

بَلَغَنی أنَّکَ جَرَّدتَ الأَرضَ ، وأکَلتَ ما تَحتَ یَدَیکَ ، فَارفَع إلَیَّ حِسابَکَ ، وَاعلَم أنَّ حِسابَ اللّهِ أشَدُّ مِن حِسابِ النّاسِ . وَالسَّلامُ . ⁽¹⁾راجع : ج ۱۳ ص ۳۴۶ (عبد اللّه بن عبّاس) .

۳ / ۱۱ ـ ۵عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ۶۶۸۶.امام رضا علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام ـ مِن کِتابٍ لَهُ إلی عُثمانَ بنِ حُنَیفٍ الأَنصارِیِّ ، وکانَ عامِلُهُ عَلَی البَصرَةِ ، وقَد بَلَغَهُ أنَّهُ دُعِیَ إلی وَلیمَةِ قَومٍ مِن أهلِها ، فَمَضی إلَیها ـ :أمّا بَعدُ ، یَابنَ حُنَیفٍ : فَقَد بَلَغَنی أنَّ رَجُلاً مِن فِتیَةِ أهلِ البَصرَةِ دَعاکَ إلی مَأدُبَةٍ ، فَأَسرَعتَ إلَیها ، تُستَطابُ لَکَ الأَلوانُ ، وتُنقَلُ إلَیکَ الجِفانُ ، وما ظَنَنتَ أنَّکَ تُجیبُ إلی طَعامِ قَومٍ ، عائِلُهُم مَجفُوٌّ وغَنِیُّهُم مَدعُوٌّ . فَانظُر إلی ما تَقضَمُهُ ⁽²⁾مِن هذا المَقْضَمِ ، فَمَا اشتَبَهَ عَلَیکَ عِلمُهُ فَالفِظهُ ، وما أیقَنتَ بِطیبِ وُجوهِهِ فَنَل مِنهُ .

ألا وإنَّ لِکُلِّ مَأمومٍ إماما ، یَقتَدی بِهِ ویَستَضیءُ بِنورِ عِلمِهِ ، ألا وإنَّ إمامَکُم قَدِ اکتَفی مِن دُنیاهُ بِطِمرَیهِ ⁽³⁾، ومِن طُعمِهِ بِقُرصَیهِ ، ألا وإنَّکُم لا تَقدِرونَ عَلی ذلِکَ ، ولکِن أعینونی بِوَرَعٍ وَاجتِهادٍ ، وعِفَّةٍ وسَدادٍ .

فَوَاللّهِ ما کَنَزتُ مِن دُنیاکُم تِبرا ، ولَا ادَّخَرتُ مِن غَنائِمِها وَفرا ، ولا أعدَدتُ لِبالی ثَوبی طِمرا ، ولا حُزتُ مِن أرضِها شِبرا ، ولا أخَذتُ مِنهُ إلّا کَقوتِ أتانٍ دَبِرَةٍ ⁽⁴⁾، ولَهِیَ فی عَینی أوهی وأهوَنُ مِن عَفصَةٍ مَقِرَةٍ ⁽⁵⁾.

بَلی ! کانَت فی أیدینا فَدَکٌ مِن کُلِّ ما أظَلَّتهُ السَّماءُ ، فَشَحَّت عَلَیها نُفوسُ قَومٍ ، وسَخَت عَنها نُفوسُ قَومٍ آخَرین ، ونِعمَ الحَکَمُ اللّهُ .

وما أصنَعُ بِفَدَکٍ وغَیرِ فَدَکٍ ؟ وَالنَّفسُ مَظانُّها فی غَدٍ جَدَثٌ ، تَنقَطِعُ فی ظُلمَتِهِ آثارُها ، وتَغیبُ أخبارُها . وحُفرَةٌ لَو زیدَ فی فُسحَتِها ، وأوسَعت یَدا حافِرِها ، لَأَضغَطَها الحَجَرُ وَالمَدَرُ ، وسَدَّ فُرَجَهَا التُّرابُ المُتَراکِمُ .

وإنَّما هِیَ نَفسی أروضُها بِالتَّقوی لِتَأتِیَ آمِنَةً یَومَ الخَوفِ الأَکبَرِ ، وتَثبُتَ عَلی جوانِبِ المَزلَقِ . ولَو شِئتُ لَاهتَدَیتُ الطَّریقَ إلی مُصَفّی هذَا العَسَلِ ، ولُبابِ هذَا القَمحِ ، ونَسائِجِ هذَا القَزِّ ، ولکِن هَیهاتَ أن یَغلِبَنی هَوایَ ، ویَقودَنی جَشَعی إلی تَخَیُّرِ الأَطعِمَةِ ولَعَلَّ بِالحِجازِ أوِ الیَمامَةِ مَن لا طَمَعَ لَهُ فِی القُرصِ ، ولا عَهدَ لَهُ بِالشِّبَعِ ، أوَ أبیتَ مِبطانا وحَولی بُطونٌ غَرثی وأکبادٌ حَرّی ، أو أکونَ کَما قالَ القائِلُ :

وحَسبُکَ داءً أن تَبیتَ بِبِطنَةٍ

وحَولَکَ أکبادٌ تَحِنُّ إلَی القِدِّ !

أ أقنَعُ مِن نَفسی بِأَن یُقالَ :هذا أمیرُ المُؤمِنینَ ، ولا اُشارِکُهُم فی مَکارِهِ الدَّهرِ ، أو أکونَ اُسوَةً لَهُم فی جُشوبَةِ العَیشِ ! فَما خُلِقتُ لِیَشغَلَنی أکلُ الطَّیِّباتِ ، کَالبَهیمَةِ المَربوطَةِ ، هَمُّها عَلَفُها ، أوِ المُرسَلَةِ شُغُلُها تَقَمُّمُها ⁽⁶⁾، تَکتَرِشُ مِن أعلافِها ، وتَلهو عَمّا یُرادُ بِها ، أو اُترَکَ سُدیً ، أو اُهمَلَ عابِثا ، أو أجُرَّ حَبلَ الضَّلالَةِ ، أو أعتَسِفَ طَریقَ المَتاهَةِ ! ...

إلَیکِ عَنّی یا دُنیا ، فَحَبلُکِ عَلی غارِبِکِ ، قَدِ انسَلَلتُ مِن مَخالِبِکِ ، وأفلَتُّ مِن حَبائِلِکِ ، وَاجتَنَبتُ الذَّهابَ فی مَداحِضِکِ . أینَ القُرونُ الَّذینَ غَرَرتِهِم بِمَداعِبِکِ ! أینَ الاُمَمُ الَّذینَ فَتَنتِهِم بِزَخارِفِکِ ! فَهاهُم رَهائِنُ القُبورِ ، ومَضامینُ اللُّحودِ .

وَاللّهِ لَو کُنتِ شَخصا مَرئِیّا ، وقالَبا حِسِّیا ، لَأَقمتُ عَلَیکِ حُدودَ اللّهِ فی عِبادٍ غَرَرتِهِم بِالأَمانی ، واُمَمٍ ألقَیتِهِم فِی المَهاوی ، ومُلوکٍ أسلَمتِهِم إلَی التَّلَفِ ، وأورَدتِهِم مَوارِدَ البَلاءِ ؛ إذ لا وِردَ ولا صَدَرَ !

هَیهاتَ ! مَن وَطِئَ دَحضَکِ زَلِقَ ، ومَن رَکِبَ لُجَجَکِ غَرِقَ ، ومَنِ ازوَرَّ عَن حَبائِلِکِ وُفِّقَ ، وَالسّالِمُ مِنکِ لا یُبالی إن ضاقَ بِهِ مُناخُهُ ، وَالدُّنیا عِندَهُ کَیَومٍ حانَ انسِلاخُهُ .

اُعزُبی عَنّی ! فَوَاللّهِ لا أذِلُّ لَکِ فَتَستَذِلّینی ، ولا أسلَسُ لَکِ فَتَقودینی . وَایمُ اللّهِ ـ یَمینا أستَثنی فیها بِمَشیئَةِ اللّهِ ـ لَأَروضَنَّ نَفسی رِیاضةً تَهِشُّ ⁽⁷⁾مَعَها إلَی القُرصِ إذا قَدَرتُ عَلَیهِ مَطعوما ، وتَقنَعُ بِالمِلحِ مَأدوما ، ولَأَدَعَنَّ مُقلَتی کَعَینِ ماءٍ ، نَضَبَ مَعینُها ، مُستَفرِغَةً دُموعَها . أ تَمتَلِئُ السّائِمَةُ مِن رَعیِها فَتَبرُکَ ؟ وتَشبَعُ الرَّبیضَةُ مِن عُشبِها فَتَربِضَ ⁽⁸⁾؟ ویَأکُلُ عَلِیٌّ مِن زادِهِ فَیَهجَعَ ! قَرَّت إذا عَینُهُ إذَا اقتَدی بَعدَ السِّنینَ المُتَطاوِلَةِ بِالبَهیمَةِ الهامِلَةِ ، وَالسّائِمَةِ المَرعِیَّةِ !

طوبی لِنَفسٍ أدَّت إلی رَبِّها فَرضَها ، وعَرَکَت بِجَنبِها بُؤسَها ، وهَجَرَت فِی اللَّیلِ غُمضَها ، حَتّی إذا غَلَبَ الکَری ⁽⁹⁾عَلَیهَا افتَرَشَت أرضَها ، وتَوَسَّدَت کَفَّها ، فی مَعشَرٍ أسهَرَ عُیونَهُم خَوفُ مَعادِهِم ، وتَجافَت عَن مَضاجِعِهِم جُنوبُهُم ، وهَمهَمَت بِذِکرِ رَبِّهِم شِفاهُهُم ، وتَقَشَّعَت بِطولِ استِغفارِهِم ذُنوبُهُم «أُوْلَـئِکَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ⁽¹⁰⁾.

فَاتَّقِ اللّهَ یَابنَ حُنَیفٍ ، وَلتَکفُف أقراصُکَ ، لِیَکونَ مِنَ النّارِ خَلاصُکَ . ⁽¹¹⁾.

۳ / ۱۱ ـ ۵ عثمان بن حُنَیف

۶۶۸۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ از نامه اش به ابن عبّاس ـ: پس از حمد و سپاس خداوند ؛ خبر کاری از تو به من رسیده که اگر انجام داده باشی ، خدا را به خشم آورده ای و امانتت را خراب کرده ای و نافرمانیِ امامت را نموده ای و به مسلمانان، خیانت کرده ای . خبر رسیده که زمین ها را پاکسازی کرده ای و آنچه را در اختیارت بود ، به مصرف رسانده ای . حساب هایت را برایم بفرست و بدان که حسابرسیِ خداوند ، شدیدتر است از حسابرسی مردم . والسلام!ر . ک : ج ۱۳ ص ۳۴۷ (عبد اللّه بن عبّاس) .

۳ / ۱۱ ـ ۵عثمان بن حُنَیف۶۶۸۶.الإمامُ الرِّضا علیه السلام :امام علی علیه السلامـ از نامه اش به عثمان بن حنیف انصاری که کارگزارش در بصره بود و خبر یافت که به میهمانی گروهی از مردم بصره ، فرا خوانده شده و او بدان جا رفته است ـ: پس از حمد و سپاس خداوند ؛ ای پسر حنیف! به من خبر رسیده است که مردی از جوانان بصره ، تو را بر سفره ای دعوت کرده و تو به سوی آن شتافته ای . خوردنی های رنگارنگ گوارا برایت مهیّا شده و کاسه ها پیشت نهاده شده است . گمان نمی کردم تو میهمانی مردمی را بپذیری که نیازمندان آنها به جفا رانده شده و توانمندان آنها دعوت شده بودند . بنگر بدانچه از این سفره بر می داری . اگر حلال و حرامش را ندانی ، بیرون انداز و از آنچه می دانی حلال است ، استفاده کن .

آگاه باش که هر پیروی را پیشوایی است که به وی اقتدا می کند و از نور دانش او روشنی می جوید . بدان که پیشوای شما از دنیای خود ، به دو جامه فرسوده اکتفا کرده و از خوراکی ها ، به دو گِرده نان . بدانید که شما چنین نتوانید کرد ؛ لیکن مرا یاری کنید به پارسایی و کوشیدن و پاک دامنی و درستی ورزیدن .

به خدا سوگند که از دنیای شما زری نیندوختم و از غنیمت های آن ، ذخیره ننمودم ، و جامه دیگری را به جای جامه کهنه ام آماده نساختم و از زمین این دنیا ، به اندازه یک وجب هم به چنگ نیاوردم و چیزی جز به اندازه خوراک چارپایی پشتْ زخمی ، برنگرفتم ، در حالی که آن هم در چشم من ، پست تر و بی ارزش تر از میوه تلخ بلوط است .

آری ؛ از آنچه آسمان بر آن سایه افکنده ، فدک در دست ما بود . مردمانی بر آن ، بخل ورزیدند و مردمانی سخاوتمندانه از آن چشم پوشیدند ؛ و بهترین داور ، پروردگار است .

و مرا با فدک و جز فدک ، چه کار است ، در حالی که فردا جایگاه آدمی ، گور است که نشانه هایش ، در تاریکی آن از میان می رود و خبرهایش نهان می گردد ، در گودالی که اگر قدری وسعت یابد یا دست های گورکن آن را فراخ نماید ، سنگ و کلوخ ، آن را بفشارد و خاک انباشته ، رخنه هایش را به هم آرد؟ و من ، نفس خود را با پرهیزگاری می پرورانم ، تا در روزی که پُر بیم ترین روزهاست ، در امان بیاید و بر کرانه های لغزشگاه ، پایدار مانَد ، و اگر می خواستم ، می دانستم که چگونه عسل پالوده و مغز گندم و بافته ابریشم را به کار بَرم ؛ لیکن هرگز هوای من بر من چیره نخواهد گردید و حرص ، مرا به گُزیدن خوراکی ها نخواهد کشید .

چه بسا کسی در حجاز یا یمامه ، حسرت گِرده نانی ببرد ، یا هرگز شکمی سیر نخورد و من ، سیر بخوابم و پیرامونم شکم هایی باشند که از گرسنگی ، به پشت دوخته شده ، و جگرهایی سوخته است ، یا چنان باشم که گوینده ای سروده است :

درد تو این بس که شب ، سیر بخوابی

و گرداگردت جگرهایی در آرزوی پوست بزغاله باشند!

آیا بدین بسنده کنم که مرا امیرمؤمنان گویند و در ناخوشایندی های روزگار ، شریک آنان نباشم؟ یا در سختی زندگی ، نمونه ای برایشان نشوم؟ مرا نیافریده اند تا خوردنی های گوارا سرگرمم سازد ، چون چارپای بسته که به علف پردازد ، یا [ چارپایی ]واگذارده ، که خاکروبه ها را به هم زند و شکم را از علف های آن ، پُر سازد و از آنچه بر سرش آرند ، غفلت دارد ، یا بیهوده رها گردم ، یا به بازی سرگرم شوم ، یا ریسمان گمراهی را بکشم ، یا بی خود ، در سرگردانی ها سرگردان شوم .

ای دنیا! از من دور شو که مهارت بر دوشت نهاده شده است و من از چنگالت بیرون جَسته ام و از ریسمان هایت رسته ، از لغزشگاه هایت دوری گزیده ام . کجایند رفاهجویانی که به بازیچه ها فریبشان دادی؟ کجایند مردمی که با زیورهایت ، دام فریب بر سر راهشان نهادی؟ آنَک ، در گورها گرفتارند و در لابه لای لحدها ناپدیدار .

[ ای دنیا!] به خدا اگر کالبدی بودی دیدنی یا قالبی محسوس ، حدّ خدا را درباره ات برپا می داشتم به کیفر بندگانی که آنان را با آرزوها ، دست خوشِ فریب ساختی ، و مردمانی که آنها را در جایگاه هلاکت در انداختی ، و پادشاهانی که به دست نابودی شان سپردی و در چنگال بلاشان درآوردی . نه راهی برای وارد شدن است و نه گریزگاهی برای بیرون آمدن .

هرگز! آن که پا در لغزشگاهت نهاد ، به سر در آید ، و آن که در ژرفای دریایت فرو رفت ، غرق گردد ، و آن که از ریسمان هایت رهید ، توفیق یابد ، و آن که از گزند تو ایمن است ، باکش نباشد که مسکنش جای ننگ باشد ، و دنیا در دیده او چنان است که گویی روزِ پایان آن است . از دیده ام نهان شو! به خدا سوگند ، رامَت نشوم که مرا خوار سازی ، و گردن به بندت ندهم تا از این سو بدان سویم کشانی ؛ و سوگند به خدا ، جز آن که او نخواهد ، نفس خود را چنان تربیت کنم که اگر گِرده نانی برای خوردن یافت ، شاد شود و از خورش ، به نمک خُرسند گردد ؛ و مردمک چشمم را رها کنم تا چون چشمه آبی که آبش خشکیده ، اشکی که دارد ، بریزد . آیا چرنده ، شکم را با چَرا پُر سازد و بخفتد ، و گوسفند ، در آغل ، سیر از گیاه بخورد و بیفتد و علی از توشه اش بخورد و آرام بخواهد؟! چشمش روشن باد که پس از سالیانی دراز ، چون چارپایی رها به سر بَرَد یا چون چرنده ای که می چَرَد!

خوشا کسی که به آنچه پروردگارش بر عهده وی نهاده ، پرداخته است و در سختی اش با شکیبایی ساخته و در شب ، دیده برهم ننهاده ، و چون خواب بر او چیره شده ، بر زمین خفته و کف دست را بالین قرار داده است ، در جمعی که از بیمِ روز قیامت ، دیده هاشان به شبْ بیدار است و پهلوهاشان از خوابگاه ، بر کنار ، و لب هاشان به ذکر پروردگار ، گویا ، و گناهانشان از آمرزش خواستن بسیار ، زدوده است . «آنان حزب خدایند و بدانید که حزب خدا رستگارند» .

پس ای پسر حنیف! از خدا بترس و گِرده های نانت ، تو را کفایت کند تا از آتش دوزخ ، رهایی یابی .

.

. .

. .

. .

. .

۳ / ۱۱ ـ ۶قُدامَةُ بنُ عَجلانَ۶۶۸۳.عنه صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی قُدامَةَ بنِ عَجلانَ عامِلِهِ عَلی کَسکَر ـ: أمّا بَعدُ ، فَاحمِل ما قِبَلَکَ مِن مالِ اللّهِ ؛ فَإِنَّهُ فَیءٌ لِلمُسلِمینَ ، لَستَ بِأَوفَرَ حَظّا فیهِ مِن رَجُلٍ مِنهُم ، ولا تَحسَبَنَّ یَابنَ اُمَّ قُدامَةَ أنَّ مالَ کَسکَرَ مُباحٌ لَکَ کَمالٍ وَرِثتَهُ عَن أبیکَ واُمِّکَ ، فَعَجِّل حَملَهُ وَاعجَل فِی الإِقبالِ إلَینا ، إن شاءَ اللّهُ . ⁽¹⁾راجع : ج ۱۳ ص ۴۵۸ (قدامة بن عجلان الأزدی) .

۳ / ۱۱ ـ ۷مَصقَلَةُ بنُ هُبَیرَةَ۶۶۷۹.امام صادق علیه السلام ( ـ درباره آیه: «پس ، از اهل ذکر بپرسید ...» ـ ) الإمام علیّ علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی مَصقَلَةَ بنِ هُبَیرَةَ ـ: بَلَغَنی عَنکَ أمرٌ إن کُنتَ فَعَلتَهُ فَقَد أتَیتَ شَیئا إدّا ⁽²⁾، بَلَغَنی أنَّکَ تَقسِمُ فَیءَ المُسلِمینَ فیمَنِ اعتَفاکَ وتَغَشّاکَ مِن أعرابِ بَکرِ بنِ وائِلٍ !

فَوَالَّذی فَلَقَ الحَبَّةَ وبَرَأَ النَّسَمَةَ ، وأحاطَ بِکُلِّ شَیءٍ عِلما ، لَئِن کانَ ذلِکَ حَقّا لَتَجِدَنَّ بِکَ عَلَیَّ هَوانا ، فَلا تَستَهینَنَّ بِحَقِّ رَبِّکَ ، ولا تُصلِحَنَّ دُنیاکَ بِفَسادِ دینِکِ ومَحقِهِ ؛ فَتَکونَ مِن «الْأَخْسَرِینَ أَعْمَـلاً * الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَوةِ الدُّنْیَا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعًا» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾.

۳ / ۱۱ ـ ۶ قُدامة بن عِجلان

۳ / ۱۱ ـ ۷ مصقلة بن هبیره

۳ / ۱۱ ـ ۶قُدامة بن عِجلان۶۶۷۶.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در نامه اش به قدامة بن عجلان ، کارگزار وی در کَسکَر ⁽¹⁾ـ: پس از حمد و سپاس خداوند ؛ آنچه از ثروت های الهی بر عهده توست ، به سوی من بفرست ؛ چرا که ثروت عمومی مسلمانان است و بهره تو از آن ، بیش تر از بهره یک تن از آنان نیست . ای پسر قدامه! گمان مبری که ثروت های کسکر برای تو مباح است ، مانند آنچه از پدر و مادرت به ارث برده ای . پس به سرعت ، اموال را بفرست و خودت نیز درآمدن به نزد ما شتاب کن . إن شاء اللّه !ر . ک : ج ۱۳ ص ۴۵۹ (قدامة بن عجلان اَزْدی) .

۳ / ۱۱ ـ ۷مصقلة بن هبیره۶۶۷۹.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام ( ـ فی قولِهِ تعالی : {Q} «فاسألُوا أهلَ الذِّکرِ . ) امام علی علیه السلامـ در نامه اش به مصقلة بن هبیره ـ: خبری از تو به من رسیده که اگر چنان رفتاری از تو سر زده باشد ، رفتار ناشایستی را مرتکب شده ای . خبر رسیده است که ثروت مسلمانان را میان کسانی از بادیه نشینان قبیله بکر بن وائل که از تو درخواست احسان و نیکی کرده اند ، تقسیم کرده ای .

پس سوگند به آن که دانه را شکافت و انسان ها را بیافرید و دانش او نسبت به هر چیز ، فراگیر است ، اگر این سخنْ درست باشد ، ارج خود را نزد من سبک یابی . پس حقوق پروردگارت را سَبُک مشمار و دنیایت را با خرابی دین و از میان بردنش اصلاح مکن که از این گروه باشی ، «زیانکارترینِ مردم ، کسانی اند که کوشش آنها در زندگی دنیا به هدر رفته و خود می پندارند که کار خوب انجام می دهند» .

.

۶۶۷۸.عنه علیه السلام ( ـ فی صفةِ أبناءِ الآخرةِ ـ ) عنه علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی مَصقَلَة ـ: أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ مِن أعظَمِ الخِیانَةِ خِیانَةَ الاُمَّةِ ، وأعظَمُ الغِشِّ عَلی أهلِ المِصرِ غِشُّ الإِمامِ ، وعِندَکَ مِن حَقِّ المُسلِمینَ خَمسُمِئَةِ ألفٍ ، فَابعَث بِها إلَیَّ ساعَةً یَأتیکَ رَسولی ، وإلّا فَأَقبِل حینَ تَنظُرُ فی کِتابی ؛ فَإِنّی قَد تَقَدَّمتُ إلی رَسولی إلَیکَ ألّا یَدَعَکَ أن تُقیمَ ساعَةً واحدةً بَعدَ قُدومِهِ عَلَیکَ إلّا أن تَبعَثَ بِالمالِ ، وَالسَّلامُ عَلَیکَ . ⁽¹⁾۶۶۷۷.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :الغارات عن ذُهَل بن الحارِث :دَعانی مَصقَلَةُ إلی رَحلِهِ ، فَقَدَّمَ عَشاءً فَطَعِمنا مِنهُ ، ثُمَّ قالَ : وَاللّهِ إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ یَسأَلُنی هذَا المالَ ، ووَاللّهِ لا أقدِرُ عَلَیهِ ، فَقُلتُ لَهُ : لَو شِئتَ لا یَمضی عَلَیکَ جُمعَةٌ حَتّی تَجمَعَ هذَا المالَ . فَقالَ : وَاللّهِ ما کُنتُ لِاُحَمِّلَها قَومی ، ولا أطلُبَ فیها إلی أحَدٍ .

ثُمَّ قالَ : أما وَاللّهِ لَو أنَّ ابنَ هِندٍ یُطالِبُنی بِها ، أو ابنَ عَفّانَ لَتَرَکَها لی ، أ لَم تَرَ إلَی ابنِ عَفّانَ حَیثُ أطعَمَ الأَشعَثَ بنَ قَیسٍ مِئَةَ ألفِ دِرهَمٍ مِن خَراجِ أذرَبیجانَ فی کُلِّ سَنَةٍ ، فَقُلتُ : إنَّ هذا لا یَری ذلِکَ الرَّأیَ ، وما هُوَ بِتارِکٍ لَکَ شَیئا ، فَسَکَتَ ساعَةً وسَکَتُّ عَنهُ ، فَما مَکَثَ لَیلَةً واحِدةً بَعدَ هذا الکَلامِ حَتّی لَحِقَ بِمُعاوِیَةَ ، فَبَلَغَ ذلِکَ عَلِیّا علیه السلام فَقالَ : مالَهُ ؟ ! تَرَّحَهُ ⁽²⁾اللّهُ ! فَعَلَ فِعلَ السَّیِّدِ ، وفَرَّ فِرارَ العَبدِ ، وخانَ خِیانَةَ الفاجِرِ ! أما إنَّهُ لَو أقامَ فَعَجَزَ ما زِدنا عَلی حَبسِهِ ؛ فَإِن وَجَدنا لَهُ شَیئا أخَذناهُ ، وإن لَم نَقدِر لَهُ عَلی مالٍ تَرَکناهُ ، ثمَّ سارَ إلی دارِهِ فَهَدَمَها . ⁽³⁾.

۶۶۷۶.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در نامه اش به مصقله ـ: پس از حمد و سپاس خداوند ؛ از بزرگ ترینِ خیانت ها ، خیانت به امّت است ، و بزرگ ترین دغلکاری بر مردمان یک شهر ، دغلکاری پیشوای آنان است . نزد تو از مال مسلمانان ، پانصد هزار [ سکّه ]است . آن را در هنگامی که فرستاده من نزد تو می آید ، برایم بفرست ؛ وگرنه ، وقتی نامه ام به تو رسید ، نزد من بیا ؛ چرا که به فرستاده ام گفته ام که پس از وارد شدن بر تو ، رهایت نکند ، مگر آن که اموال را بفرستی . والسلام علیک!۶۶۷۵.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الغاراتـ به نقل از ذهل بن حارث ـ: مصقله مرا به محلّ اقامت خود فرا خواند و شامی آماده ساخت و خوردیم . سپس گفت : به خدا سوگند ، امیرمؤمنان ، این ثروت ها را از من می خواهد و من بر آن ، توانایی ندارم .

[ ذهل گوید :] به وی گفتم : اگر مایلی ، یک هفته دستور را به اجرا نگذارد تا ثروت ها را گردآوری کنی .

گفت : به خدا سوگند ، نمی خواهم آن را بر خویشاوندانم تحمیل کنم یا از کسی درخواست نمایم .

سپس گفت : بدانید به خدا قسم ، اگر پسر هند یا پسر عفّان ، آن ثروت را مطالبه می کرد ، آن را برای من واگذار می نمود . عثمان را ندیدی که چگونه [ در حکومتش ]صد هزار درهم از مالیات آذربایجان را هر ساله به اشعث بن قیس بخشید؟

ذهل گوید : گفتم این مرد (علی بن ابی طالب علیه السلام ) ، بدین رأی معتقد نیست و چیزی را به تو نبخشد .

لحظاتی ساکت شد و من هم سکوت کردم . یک شب از این گفتگو نگذشت که مصقله به معاویه پیوست . خبر به علی علیه السلام رسید . فرمود : «او را چه شده است؟ خدا او را نابود سازد! مانند سروران ، رفتار کرد و مانند بردگان ، گریخت و مانند اهل فجور ، خیانت ورزید . بدانید که اگر او [برای گردآوری ثروت ها ]می ماند و ناتوان می شد ، بر حبس او نمی افزودیم . اگر چیزی نزد او می یافتیم ، ضبط می کردیم و اگر ثروتی نزد او نمی جُستیم ، او را رها می کردیم» .

آن گاه به سوی خانه مصقله رفت و آن را خراب کرد . .

راجع : ج ۱۳ ص ۵۶۰ (مصقلة بن هبیرة) .

۳ / ۱۱ ـ ۸المُنذِرُ بنُ الجارودِ۶۶۷۳.بحار الأنوار :أنساب الأشراف :وکَتَبَ علیه السلام إلَی المُنذِرِ بنِ الجارودِ ، وبَلَغَهُ أنَّهُ یَبسُطُ یَدَهُ فی المالِ ، ویَصِلُ مَن أتاهُ ، وکانَ عَلی اِصطَخرَ ⁽¹⁾: إنَّ صَلاحَ أبیکَ غَرَّنی مِنکَ ، وظَنَنتُ أنَّکَ تَتَّبِعُ هَدیَهُ وفِعلَهُ ، فَإِذا أنتَ فیما رُقِّیَ إلَیَّ عَنکَ لا تَدَعُ الاِنقِیادَ لِهَواکَ وإن أزری ذلِکَ بِدینِکَ ، ولا تُصغی إلَی النّاصِحِ وإن أَخلَصَ النُّصحَ لَکَ ، بَلَغَنی أنَّکَ تَدَعُ عَمَلَکَ کَثیرا وتَخرُجُ لاهِیا مُتَنَزِّها مُتَصَیِّدا ، وأنَّکَ قَد بَسَطتَ یَدَکَ فی مالِ اللّهِ لِمَن أتاکَ مِن أعرابِ قَومِکَ ، کَأَنَّهُ تُراثُکَ عَن أبیکَ واُمِّکَ .

وإنّی اُقسِمُ بِاللّهِ لَئِن کانَ ذلِکَ حَقّا لَجَمَلُ أهلِکَ وشِسعُ نَعلِکَ خَیرٌ مِنکَ ، وأنَّ اللَّعِبَ وَاللَّهوَ لا یَرضاهُمَا اللّهُ ، وخِیانَةَ المُسلِمینَ وتَضییعَ أعمالِهِم مِمّا یُسخِطُ رَبَّکَ ، ومَن کانَ کَذلِکَ فَلَیسَ بِأَهلٍ لِأَن یُسَدَّ بِهِ الثَّغرُ ، ویُجبی بِهِ الفَیءُ ، ویُؤتَمَنَ عَلی مالِ المُسلِمینَ ، فَأَقبِل حینَ یَصِلُ کِتابی هذا إلَیکَ .

فَقَدِمَ فَشَکاهُ قَومٌ ورَفَعوا عَلَیهِ أنَّهُ أخَذَ ثَلاثینَ ألفَا ، فَسَأَلَهُ فَجَحَدَ ، فَاستَحلَفَهُ فَلَم یَحلِف ، فَحَبَسَهُ . ⁽²⁾.

۳ / ۱۱ ـ ۸ منذر بن جارود

ر . ک : ج ۱۳ ص ۵۶۱ (مصقلة بن هبیره) .

۳ / ۱۱ ـ ۸منذر بن جارود۶۶۶۹.امام صادق علیه السلام :أنساب الأشراف :امام علی علیه السلام در نامه ای به منذر بن جارود که فرماندارش در اصطخر ⁽¹⁾بود ، هنگامی که به وی خبر رسید که در ثروت ها گشاده دستی می کند و به آن که می خواهد می بخشد ، چنین نوشت : «خوبی پدرت ، مرا درباره تو فریب داد . گمان می کردم تو از شیوه و رفتار او پیروی می کنی ؛ امّا آن گونه که از تو به من رسیده ، پیروی هوا و هوس را رها نمی کنی ، گرچه به دینت آسیب رسانَد ، و به [ سخن ]خیرخواهان ، گوش فرا نمی دهی ، گرچه خالصانه خیرخواهی کنند . به من خبر رسیده که کارهای بسیاری را بر زمین می گذاری و برای سرگرمی و تفریح و صید ، بیرون می روی و در ثروت خداوند ، نسبت به بادیه نشینان قبیله ات گشاده دستی می کنی ، گویا میراث پدر و مادر توست .

به خدا سوگند ، اگر این گزارش ها درست باشد ، شتر قبیله ات و بند کفش هایت از تو بهترند . خداوند ، لهو و لعب را نمی پسندد و خیانت به مسلمانان و تباه کردن کارهای آنان ، خداوند را به خشم آورَد ، و کسی که چنین است ، شایسته نیست که با او مرزها پاسداری شود و ثروت های عمومی ، گردآوری گردد و امین اموال مسلمانان قرار گیرد . هر گاه نامه ام به تو رسید ، نزد من بیا» .

منذر ، نزد امام علی علیه السلام آمد و گروهی از او شکایت کردند که سی هزار[ سکّه ]از بیت المال برداشته است . امام از او سؤال کرد . وی انکار نمود . او را سوگند داد ، ولی سوگند یاد نکرد . سپس او را زندانی کرد .

.

راجع : ج ۱۳ ص ۵۸۲ (المنذر بن الجارود العبدی) .

۳ / ۱۲عَزلُ مَن ثَبَتَت خِیانَتُهُ مِنَ العُمّالِ۶۶۷۰.الإمامُ الرِّضا علیه السلام :الاستیعاب :کانَ عَلیٌّ علیه السلام ... لا یَخُصُّ بِالوِلایاتِ إلّا أهلَ الدِّیاناتِ وَالأَماناتِ ، وإذا بَلَغَهُ عَن أحَدِهِم خِیانَةٌ کَتَبَ إلَیهِ : قَد جاءَتکُم مَوعِظَةٌ مِن رَبِّکُم فَأَوفُوا الکَیلَ وَالمیزانَ بِالقِسطِ ولا تَبخَسُوا النَّاسَ أشیاءَهُم ولا تَعثَوا فِی الأَرضِ مُفسِدینَ . بَقِیَّةُ اللّهِ خَیرٌ لَکُم إن کُنتُم مُؤمِنینَ وما أنَا عَلَیکُم بِحَفیظٍ ⁽¹⁾. إذا أتاکَ کِتابی هذا فاحتَفِظ بِما فی یَدَیکَ مِن أعمالِنا حَتّی نَبعَثَ إلَیکَ مَن یَتَسَلَّمُهُ مِنکَ ، ثُمَّ یَرفَعُ طَرفَهُ إلَی السَّماءِ فَیَقولُ : اللّهُمَّ إنَّکَ تَعلَمُ أنّی لَم آمُرهُم بِظُلمِ خَلقِکَ ، ولا بِتَرکِ حَقِّکَ .

وخُطَبُهُ ومَواعِظُهُ ووَصایاهُ لِعُمّالِهِ إذ کانَ یُخرِجُهُم إلی أعمالِهِ کَثیرَةٌ مَشهورَةٌ لَم أرَ التَّعَرُّضَ لِذِکرِها ، لِئَلّا یَطولَ الکِتابُ ، وهِیَ حِسانٌ کُلُّها . ⁽²⁾۶۶۶۹.عنه علیه السلام :دعائم الإسلام :إنَّهُ [عَلِیّا علیه السلام ]حَضَرَ الأَشعَثَ بنَ قَیسٍ ، وکانَ عُثمانُ استَعمَلَهُ عَلی أذرَبیجانَ ، فَأَصابَ مِئَةَ ألفِ دِرهَمٍ ، فَبَعضٌ یَقولُ : أقطَعَهُ عُثمانُ إیّاها ، وبَعضٌ یَقولُ : أصابَهَا الأَشعَثُ فی عَمَلِهِ .

فَأَمَرَهُ عَلِیٌّ علیه السلام بِإِحضارِها فَدافَعَهُ ، وقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، لَم اُصِبها فی عَمَلِکَ . قالَ : وَاللّهِ لَئِن أنتَ لَم تُحضِرها بَیتَ مالِ المُسلِمینَ ، لَأَضرِبَنَّکَ بِسَیفی هذا أصابَ مِنکَ ما أصابَ .

فَأَحضَرَها وأخَذَها مِنهُ وصَیَّرَها فی بَیتِ مالِ المُسلِمینَ ، وتَتَبَّعَ عُمّالَ عُثمانَ ، فَأَخَذَ مِنهُم کُلَّ ما أصابَهُ قائِما فی أیدیهِم ، وضَمَّنَهُم ما أتلَفوا . ⁽³⁾.

۳ / ۱۲ کنار نهادن کارگزاران خیانت پیشه

ر . ک : ج ۱۳ ص ۵۸۳ (منذر بن جارود عبدی) .

۳ / ۱۲کنار نهادن کارگزاران خیانت پیشه۶۶۶۵.امام باقر علیه السلام :الاستیعاب :علی علیه السلام بر شهرها ، دینداران و امانت پیشگان را می گماشت و اگر خیانتی از یکی از آنان به وی می رسید ، برایش می نوشت : «در حقیقت ، شما را از جانب پروردگارتان پند و اندرزی آمده است . پس پیمانه و ترازو را دادگرانه تمام نَهید ، و اموال مردم را کم مدهید و در زمین ، به فساد سر برمدارید . اگر مؤمن باشید ، باقی مانده [حلالِ ]خداوند برای شما بهتر است و من بر شما نگاهبان نیستم . ⁽¹⁾هنگامی که نامه ام به تو رسید ، وظایفی که بر عهده ات بود ، سامان ده تا شخصی را روانه کنیم و از تو تحویل بگیرد» .

آن گاه رویش را به سوی آسمان می کرد و می گفت : «بار خدایا! تو می دانی که من نه آنان را به ستم کردن بر بندگانت فرمان دادم و نه به کنار گذاردن حقوق تو» .

سخنرانی ها ، موعظه ها و سفارش های او به کارگزارانش هنگامی که آنان را به سوی کارها روانه می کرد ، بسیار است و از بازگو کردنش صرف نظر کردم تا کتابم طولانی نشود ؛ گرچه تمامی آنها زیباست .۶۶۶۷.عنه علیه السلام :دعائم الإسلام:علی علیه السلام ، اشعث بن قیس را احضار کرد. وی از سوی عثمان ، فرماندار آذربایجان بود و صد هزار درهم به دست آورد. برخی گویند آن را عثمان به وی بخشید و برخی دیگر گویند که آن را در کارش به دست آورد .

امام علی علیه السلام فرمان داد آن را آماده سازد ؛ ولی وی سر باز زد و گفت : ای امیر مؤمنان! این ثروت را در دوران حکومت تو به دست نیاورده ام .

[ امام] فرمود : «به خدا سوگند ، اگر آن را در بیت المال مسلمانان حاضر نسازی ، این شمشیر را چنان بر تو فرود آورم که هر چه خواست ، از تو باز ستانَد» .

پس اشعث ، اموال را آورد و امام ، آنها را از او گرفت و در بیت المال قرار داد . [ این جستجو و پیگیری را] نسبت به کارگزاران عثمان ، پی گرفت و هر چه از ثروت در دستشان بود ، باز ستاند و در آنچه از میان برده بودند ، آنها را ضامن کرد .

.

۶۶۶۶.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام ( ـ لحسینِ البزّازِ ـ ) الفصول المُهِمّة :نُقِلَ عَن سَودَةَ بِنتِ عُمارَةَ الهَمدانِیَّةِ أنَّها قَدِمَت عَلی مُعاوِیَةَ بَعدَ مَوتِ عَلیٍّ علیه السلام ، فَجَعَلَ مُعاوِیَةُ یُؤَنِّبُها عَلی تَعریضِها عَلَیهِ فی أیّامِ قِتالِ صِفّین ، ثُمَّ إنَّهُ قالَ لَها : ما حاجَتُکِ ؟ فَقالَت : إنَّ اللّهَ تَعالی مُسائِلُکَ عَن أمرِنا وما فَوَّضَ إلَیکَ مِن أمرِنا ، ولا یَزال یَقدَمُ عَلَینا مِن قَبلِکَ مَن یَسمو بِمَقامِکَ ویَبطِشُ بِسُلطانِکَ فَیَحصُدُنا حَصدَ السُّنبُلِ ، ویَدوسُنا دَوسَ الحَرمَلِ ، یَسومُنَا الخَسفَ ، ویُذیقُنَا الحَتفَ ، هذا بُسرُ بنُ أرطاةَ قَد قَدِمَ عَلَینا ، فَقَتَلَ رِجالَنا ، وأخَذَ أموالَنا ، ولَولَا الطّاعَةُ لکَانَ فینا عِزٌّ ومَنَعَةٌ ، فَإِن عَزَلتَهُ عَنّا شَکَرناکَ وإلّا فإِلَی اللّهِ شَکَوناکَ .

فَقالَ مُعاوِیَةُ : إیّایَ تَعنینَ ولی تُهَدِّدینَ ! لَقَد هَمَمتُ یا سَودَة أن أحمِلَکِ عَلی قَتَبٍ أشوَسَ ، فَأَرُدَّکِ إلَیهِ ، فَیُنفِذَ حُکمَهُ فیکِ . فَأَطرَقَت ثُمَّ أنشَأَت تَقولُ :

صَلَّی الإِلهُ عَلی جِسمٍ تَضَمَّنَهُ

قَبرٌ فَأَصبَحَ فیهِ العَدلُ مَدفونا قَد حالَفَ الحَقَّ لا یَبغی بِهِ بَدلاً

فَصارَ بِالحَقِّ وَالإِیمانِ مَقرونا

فَقالَ مُعاوِیَةُ : مَن هذا یا سَودَةُ ؟ فَقالَت : هذا وَاللّهِ أمیرُ المُؤمِنینَ عَلیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام ، لَقَد جِئتُهُ فی رَجُلٍ کانَ قَد وَلّاهُ صَدَقاتِنا فَجارَ عَلَینا فَصادَفتُهُ قائِما یُریدُ الصَّلاةَ ، فَلَمّا رَآنِی انفَتَلَ ، ثُمَّ أقبَلَ عَلَیَّ بِوَجهٍ طَلِقٍ ، ورَحمَةٍ ورِفقٍ ، وقالَ : لَکِ حاجَةٌ ؟ فَقُلتُ : نَعَم ، وأخبَرتُهُ بِالأَمرِ فَبَکی ، ثُمَّ قالَ : اللّهُمَّ أنتَ شاهِدٌ أنّی لَم آمُرهُم بِظُلمِ خَلقِکَ ولا بِتَرکِ حَقِّکَ . ثُمَّ أخرَجَ مِن جَیبِهِ قَطعَةَ جِلدٍ وکَتَبَ فیها :

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَـنِ الرَّحِیمِ * قَدْ جَآءَتْکُم بَیِّنَةٌ مِّن رَّبِّکُمْ فَأَوْفُواْ الْکَیْلَ وَالْمِیزَانَ وَلَا تَبْخَسُواْ النَّاسَ أَشْیَآءَهُمْ وَ لَا تُفْسِدُواْ فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَـحِهَا ذَ لِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ» ⁽¹⁾وإذا قَرَأتَ کِتابی هذا فَاحتَفِظ بِما فی یَدِکَ مِن عَمَلِکَ حَتّی نُقَدِّمَ عَلَیکَ مَن یَقبِضهُ . وَالسَّلامُ .

ثُمَّ دَفَعَ إلَیَّ الرُّقعَةَ ، فَجِئتُ بِالرُّقعَةِ إلی صاحِبِهِ فَانصَرَفَ عَنّا مَعزولاً .

فَقالَ : اُکتُبوا لَها بِما تُریدُ ، وَاصرِفوها إلی بَلَدِها غَیرَ شاکِیَةٍ . ⁽²⁾.

۶۶۶۵.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :الفصول المهمةـ از سوده دختر عماره همدانیه که پس از مرگ علی علیه السلام بر معاویه وارد شد ، گزارش شده ـ: معاویه شروع به سرزنش او کرد ، به سبب کنایه هایش بر معاویه در ایّام جنگ صفین . سپس به سوده گفت : نیاز تو چیست؟

سوده گفت : به درستی که خداوند از تو درباره امور مسلمانان و آنچه به تو واگذارده ، پرسشگر است . همواره از سوی تو کسی نزد ما می آید که مقامت را بزرگ می شمارد ، اقتدار تو را می گستراند ، ما را مانند خوشه گندم ، درو می کند ، و چون اسپند می کوبد و خوار می کند و مرگ را به ما می چشانَد . این بُسر بن ارطاه است که به سوی ما آمد ، مردان ما را کشت و ثروت های ما را گرفت . اگر سرسپاری نبود ، عزّت و سربلندی در میان ما حاکم بود . پس اگر او را عزل کنی ، تو را سپاس گوییم ؛ وگرنه ، به خداوند شِکوه بریم .

معاویه گفت : مرا منظور داری و تهدید می کنی؟! تصمیم گرفته ام تو را بر شتر سرکش سوار کنم و به سوی بُسر برگردانم تا فرمانش را درباره تو به اجرا گذارد .

سوده خاموش شد و چنین سرود :

درود خداوند بر بدنی که قبر ، او را در برگرفت

و عدالت در آن قبر ، دفن شد . او با حقیقت ، هم قسم شد و چیزی را جایگزین آن نمی کرد

او با ایمان و حقیقت ، همراه بود .

معاویه پرسید : این شخص کیست ای سوده؟

سوده گفت : به خدا سوگند ، این امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام است . نزد او آمدم تا درباره مردی که او را سرپرست [ گرفتن ]مالیات ها کرده بوده و ستم کرده بود ، گفتگو کنم . او را ایستاده یافتم که قصد نماز[ خواندن ]داشت . وقتی مرا دید ، باز ایستاد و با روی گشاده و مهر و مدارا به سوی من آمد و گفت : خواسته ای داری؟

گفتم : بلی ؛ و جریان را به وی گفتم .

گریست و گفت : «بار خدایا! تو گواهی که من به آنها فرمان ستمگری بر بندگانت و رها کردن حقوق تو را ندادم» . آن گاه از جیب خود ، قطعه ای چرم درآورد و در آن چنین نوشت :

«به نام خداوند بخشنده مهربان! در حقیقت ، شما را از جانب پروردگارتان بُرهانی روشن آمده است . پس پیمانه و ترازو را تمام نهید ، و اموال مردم را کم مدهید و در زمین ، پس از اصلاح آن ، فساد مکنید . این [ رهنمودها ]اگر مؤمنید ، برای شما بهتر است» . هنگامی که نامه ام را خواندی ، کارهایی را که در دست توست ، سامان ده تا کسی را روانه کنیم از تو باز ستاند . والسلام!» .

آن گاه این نامه را به من داد و آن را آوردم و به فرماندارش سپردم و او برکنار شد .

معاویه گفت : آنچه می خواهد برایش بنویسید . او را به شهر خود بازگردانید که شکایتی نداشته باشد . .

۳ / ۱۳عُقوبَةُ الخَوَنَةِ مِنَ العُمّالِ۶۶۶۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلامـ لَمَّا استَدرَکَ عَلَی ابنِ هَرمَةَ خِیانَةً ، وکانَ عَلی سوقِ الأَهوازِ ، فَکَتَبَ إلی رِفاعَةَ ـ: إذا قَرَأتَ کِتابی فَنَحِّ ابنَ هَرمَةَ عَنِ السّوقِ ، وأوقِفهُ لِلنّاسِ ، وَاسجُنهُ ونادِ عَلَیهِ ، وَاکتُب إلی أهلِ عَمَلِکَ تُعلِمهُم رَأیی فیهِ ، ولا تَأخُذکَ فیهِ غَفلَةٌ ولا تَفریطٌ ، فَتَهلَکَ عِندَ اللّهِ ، وأعزِلُکَ أخبَثَ عُزلَةٍ ، واُعیذُکَ بِاللّهِ مِن ذلِکَ .

فَإِذا کانَ یَومُ الجُمُعَةِ فَأَخرِجهُ مِنَ السِّجنِ ، وَاضرِبهُ خَمسَةً وثَلاثینَ سَوطا ، وطُف بِهِ إلَی الأَسواقِ ، فَمَن أتی عَلَیهِ بِشاهِدٍ فَحَلِّفهُ مَعَ شاهِدِهِ ، وَادفَع إلَیهِ مِن مَکسَبِهِ ما شُهِدَ بِهِ عَلَیهِ ، وَمُر بِهِ إلَی السِّجنِ مُهانا مَقبوحا مَنبوحا ⁽¹⁾، وَاحزِم رِجلَیهِ بِحِزامٍ ، وأخرِجهُ وَقتَ الصَّلاةِ ، ولا تَحُل بَینَهُ وبَینَ مَن یَأتیهِ بِمَطعَمٍ أو مَشرَبٍ أو مَلبَسٍ أو مَفرَشٍ ، ولا تَدَع أحَدا یَدخُلُ إلَیهِ مِمَّن یُلَقِّنُهُ اللَّدَدَ ⁽²⁾ویُرَجّیهِ الخُلوصَ .

فَإِن صَحَّ عِندَکَ أنَّ أحَدا لَقَّنَهُ ما یَضُرُّ بِهِ مُسلِما ، فَاضرِبهُ بِالدِّرَّةِ ، فَاحبِسهُ حَتّی یَتوبَ ، وَمُر بِإِخراجِ أهلِ السِّجنِ فِی اللَّیلِ إلی صَحنِ السِّجنِ لِیَتَفَرَّجوا غَیرَ ابنِ هَرمَةَ إلّا أن تَخافَ مَوتَهُ فَتُخرِجَهُ مَعَ أهلِ السِّجنِ إلَی الصَّحنِ ، فَإِن رَأَیتَ بِهِ طاقَةً أوِ استِطاعَةً فَاضرِبهُ بَعدَ ثَلاثینَ یَوما خَمسَةً وثَلاثینَ سَوطا بَعدَ الخَمسَةِ وَالثَّلاثینَ الاُولی ، وَاکتُب إلَیَّ بِما فَعَلتَ فِی السّوقِ ، ومَنِ اختَرتَ بَعدَ الخائِنِ ، وَاقطَع عَنِ الخائِنِ رِزقَهُ . ⁽³⁾.

۳ / ۱۳ کیفر دادن کارگزاران خیانت پیشه

۳ / ۱۳کیفر دادن کارگزاران خیانت پیشه۶۶۵۹.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ هنگامی که آن حضرت ، خیانت ابن هَرمَه ، مأمور بازار اهواز را دریافت ، به رفاعه چنین نوشت ـ: هنگامی که نامه ام را خواندی ، ابن هرمه را از بازار ، برکنار کن و او را به خاطر [ حقوق ]مردم از کار ، باز دار و سپس زندانی نما و خبر آن را اعلان عمومی کن و به کارگزارانت بنویس و نظرم را به آنان ابلاغ نما . درباره ابن هرمه ، غفلت یا کوتاهی نکنی که نزد خداوند ، هلاک شوی و من هم به بدترین شیوه برکنارت خواهم کرد که از این کار ، تو را به خدا پناه می دهم .

هنگامی که جمعه شد ، او را از زندان بیرون آر و ۳۵ تازیانه بر او بزن و در بازارها بچرخان . اگر کسی از او شکایت کرد و شاهد آورد ، او را به همراه شاهدش سوگند ده و از درآمد ابن هرمه ، طلبی را که شاهد آورده ، به او بپرداز . فرمان ده تا او را با خواری و زشتی و فریاد کشیدن بر سرش ، به زندان ببرند ، با طنابی پاهایش را ببند و وقت نماز او را بیرون آور . اگر کسی برایش غذا ، آشامیدنی ، لباس و زیر اندازی آورد ، مانع مشو . مگذار کسی بر او وارد شود تا به او چاره ای تلقین کند یا به آزادی امیدوارش سازد . اگر برایت روشن شد که کسی مطلبی را به او القا کرده که به مسلمانی زیان می رساند ، او را با تازیانه تأدیب نما و زندانی کن تا توبه نماید .

و دستور بده که شب ها زندانیان را برای هواخوری به حیاط زندان بیاورند ، جز ابن هرمه را ، مگر این که ترس از تلف شدنش داشته باشی ، که او را نیز شب ها همراه با زندانیان به حیاط زندان بیاور . اگر در او طاقت و توان دیدی ، پس از سی روز ، ۳۵ تازیانه دیگر ، افزون بر ۳۵ تازیانه قبلی ، بر او بزن . برای من گزارش کارَت در بازار را بنویس و این که چه کسی را پس از آن خائن برگزیدی . حقوق ابن هرمه خائن را هم قطع کن .

.

۶۶۶۴.عنه علیه السلام :عنه علیه السلامـ مِن عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ فی مُراقَبَةِ العُمّالِ ـ: فَإِن أحَدٌ مِنهُم بَسَطَ یَدَهُ إلی خِیانَةٍ اجتَمَعَت بِها أخبارُ عُیونِکَ ، اکتَفَیتَ بِذلِکَ شاهِدا ، فَبَسَطتَ عَلَیهِ العُقوبَةَ فی بَدَنِهِ ، وأخَذتَهُ بِما أصابَ مِن عَمَلِهِ ، ثُمَّ نَصَبتَهُ بِمَقامِ المَذَلَّةِ ، و وَسَمتَهُ بِالخِیانَةِ ، وقَلَّدتَهُ عارَ التُّهَمَةِ . ⁽¹⁾۳ / ۱۴نَهیُ العُمّالِ عَن أخذِ الهَدِیَّةِ۶۶۶۱.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :أیُّما والٍ اِحتَجَبَ عَن حَوائِجِ النّاسِ ، احتَجَبَ اللّهُ عَنهُ یَومَ القِیامَةِ وعَن حَوائِجِهِ ، وإن أخَذَ هَدِیَّةً کانَ غُلولاً ⁽²⁾، وإن أخَذَ رَشوَةً فَهُوَ مُشرِکٌ . ⁽³⁾۶۶۶۰.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :أخبار القُضاة عن علیّ بن ربیعة :إنَّ عَلِیّا اِستَعمَلَ رَجُلاً مِن بَنی أسَدٍ یُقالُ لَهُ : ضُبَیعَةُ بنُ زُهَیرٍ ، فَلَمّا قَضی عَمَلَهُ أتی عَلِیّا بِجِرابٍ فیهِ مالٌ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنَّ قَوما کانوا یُهدونَ لی حَتَّی اجتَمَعَ مِنهُ مالٌ فَهاهُوَ ذا ، فَإِن کانَ لی حَلالاً أکَلتُهُ ، وإن کانَ غَیرَ ذاکَ فَقَد أتَیتُکَ بِهِ . فَقالَ عَلِیٌّ : لَو أمسَکتَهُ لَکانَ غُلولاً . فَقَبَضَهُ مِنهُ وجَعَلَهُ فی بَیتِ المالِ . ⁽⁴⁾.

۳ / ۱۴ منع کارگزاران از پذیرش هدیه

۶۶۵۹.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ از سفارش نامه اش به مالک اشتر در مراقبت از کارگزاران ـ: اگر یکی از آنان دست به خیانتی زد و گزارش بازرسان تو بر آن خیانت ، هم داستان بود ، بدین گواه بسنده کن و کیفر او را با تنبیه بدنی بدو برسان و از کاری که کرده است ، بازخواست کن . سپس او را خوار بدار و خیانتکار شمار و طوق بدنامی را بر گردنش بیاویز .۳ / ۱۴منع کارگزاران از پذیرش هدیه۶۶۵۶.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :هر زمامداری که از نیازمندی های مردم ، خود را پنهان سازد ، خداوند از او و خواسته هایش در رستاخیز ، پنهان شود و اگر زمامدار ، هدیه بپذیرد ، خیانتکار باشد و اگر رشوه قبول کند ، پس او مشرک است .۶۶۵۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :أخبار القضاةـ به نقل از علی بن ربیعه آورده است ـ: به درستی که علی علیه السلام ، مردی از قبیله بنی اسد به نام ضبیعة بن زهیر را به کار گرفت . وقتی مأموریتش پایان گرفت ، با انبانی از اموال ، نزد علی علیه السلام آمد و گفت : ای امیر مؤمنان! مردمانی برایم هدیه می آوردند و این ، همان هدیه هاست . اگر برای من حلال است ، از آن استفاده کنم و اگر چنین نیست ، نزد تو آوردم .

علی علیه السلام فرمود: «اگر آنها را نگه می داشتی، خیانت بود».

آن گاه اموال را از او گرفت و در بیت المال قرار داد .

.

۶۶۵۸.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَةٍ ذَکَرَ فیها تَعامُلَهُ مَعَ عَقیلٍ عِندَما طَلَبَ مِن بَیتِ المالِ ، ثُمَّ قالَ ـ: وأعجَبُ مِن ذلِکَ طارِقٌ طَرَقَنا بِمَلفوفَةٍ فی وِعائِها ، ومَعجونَةٍ شَنِئتُها ، کَأَنـَّما عُجِنَت بِریقِ حَیَّةٍ أو قَیئِها ، فَقُلتُ : أ صِلَةٌ ، أم زَکاةٌ ، أم صَدَقَةٌ ؟ فَذلِکَ مُحَرَّمٌ عَلَینا أهلَ البَیتِ ! فَقالَ : لا ذا ولا ذاکَ ، ولکِنَّها هَدِیَّةٌ ، فَقُلتُ : هَبِلَتکَ الهَبولُ ! ⁽¹⁾أ عَن دینِ اللّهِ أتَیتَنی لِتَخدَعَنی ؟ أ مُختَبِطٌ أنتَ أم ذو جِنَّةٍ ، أم تَهجُرُ ؟

وَاللّهِ لَو اُعطیتُ الأَقالیمَ السَّبعَةَ بِما تَحتَ أفلاکِها ، عَلی أن أعصِیَ اللّهَ فی نَملَةٍ أسلُبُها جُلبَ شَعیرَةٍ ما فَعَلتُهُ ، وإنَّ دُنیاکُم عِندی لَأَهوَنُ مِن وَرَقَةٍ فی فَمِ جَرادَةٍ تَقضَمُها . ما لِعَلِیٍّ ولِنَعیمٍ یَفنی ، وَلَذَّةٍ لا تَبقی ! نَعوذُ بِاللّهِ مِن سُباتِ العَقل ، وقُبحِ الزَّلَلِ ، وبِهِ نَستَعینُ . ⁽²⁾۳ / ۱۵الجَمعُ بَینَ الشِّدَّةِ وَاللِّینِ۶۶۵۵.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی بَعضِ عُمّالِهِ ـ: أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ دَهاقینَ ⁽³⁾أهلِ بَلَدِکَ شَکَوا مِنکَ غِلظَةً وقَسوَةً ، وَاحتِقارا وجَفوَةً ، ونَظَرتُ فَلَم أرَهُم أهلاً لِأَن یُدنَوا لِشِرکِهِم ، ولا أن یُقصَوا ویُجفَوا لِعَهدِهِم ، فَالبَس لَهُم جِلبابا مِنَ اللّینِ تَشوبُهُ بِطَرَفٍ مِنَ الشِّدَّةِ ، وداوِل لَهُم بَینَ القَسوَةِ وَالرَّأفَةِ ، وَامزُج لَهُم بَینَ التَّقریبِ وَالإِدناءِ ، وَالإِبعادِ وَالإِقصاءِ ، إن شاءَ اللّهُ . ⁽⁴⁾۶۶۵۴.امام علی علیه السلام :تاریخ الیعقوبی :کَتَبَ عَلِیٌّ إلی عُمَرَ بنِ مَسلَمَةَ الأَرحَبِیِّ : أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ دَهاقینَ عَمَلِکَ شَکَوا غِلظَتَکَ ، ونَظَرتُ فی أمرِهِم فَما رَأَیتُ خَیرا ، فَلتَکُن مَنزِلَتُکَ بَینَ مَنزِلَتَینِ : جِلبابِ لِینٍ ، بِطَرَفٍ مِنَ الشِّدَّةِ ، فی غَیرِ ظُلمٍ ولا نَقصٍ ؛ فَإِنَّهُم أحیَونا صاغِرینَ ، فَخُذ ما لَکَ عِندَهُم وهُم صاغِرونَ ، ولا تَتَّخِذ مِن دونَ اللّهِ وَلیّا ، فَقَد قالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «لَا تَتَّخِذُواْ بِطَانَةً مِّن دُونِکُمْ لَا یَأْلُونَکُمْ خَبَالًا» ⁽⁵⁾وقالَ جَلَّ وَعَزَّ فی أهلِ الکِتابِ : «لَا تَتَّخِذُواْ الْیَهُودَ وَالنَّصَـرَی أَوْلِیَآءَ» وقالَ تَبارَکَ وتَعالی : «وَمَن یَتَوَلَّهُم مِّنکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ» ⁽⁶⁾وقَرِّعهُم بِخَراجِهِم ، وقابِل فی وَرائِهِم ، وإِیّاکَ ودِماءَهُم . وَالسَّلامُ . ⁽⁷⁾.

۳ / ۱۵ پیوند درشتی و نرمی

۶۶۵۳.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ از سخنرانی وی که در آن ، برخوردش را با عقیل بیان می کرد ، هنگامی که او از بیت المال ، تقاضای مال داشت ـ: و شگفت تر از آن،این که شبْ هنگام، کسی با ما دیدار کرد و ظرفی سرپوشیده آورد ، با معجونی . چنان آن را ناخوش دانستم که گویی آب دهانِ مار بدان آمیخته ، یا از دهانی بیرون ریخته . گفتم : صله است؟ یا زکات؟ یا صدقه؟ ـ که گرفتن اینها بر ما حرام است ـ .

گفت : نه این است و نه آن ؛ بلکه ارمغان است .

گفتم : مادرت بر تو بگرید! آمده ای مرا از دین خدا بگردانی؟! آیا خِرَدْ آشفته ای یا دیوانه ای یا هذیان می گویی؟

به خدا اگر هفت اقلیم را با آنچه زیر آسمان هاست ، به من دهند ، تا خدا را نافرمانی نمایم و پوست جوی را از مورچه ای به ناروا بربایم ، چنین نخواهم کرد . به درستی که دنیای شما نزد من خوارتر است از برگی در دهان ملخی که آن را می خاید و طعمه خود می نماید.علی را با نعمت های زودگذر و خوشی های ناپایدار چه کار؟! پناه می بریم به خدا از خفتن عقل و زشتی لغزش ها ، و از او یاری می خواهیم .۳ / ۱۵پیوند درشتی و نرمی۶۶۵۳.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در نامه اش به یکی از کارگزارانش ـ: پس از حمد و سپاس خداوند ؛ دهقانان شهر تو به سبب درشتی ، سختی ، ستم و تحقیر کردن های تو [نسبت به ایشان] ، از تو شکایت دارند . من در کارشان نگریستم . آنان را به خاطر شرکشان شایسته این نیافتم که نزدیک شوند ، و نیز به خاطر پیمانشان [ و بودنشان در پناه اسلام] ، شایسته نیست که رانده شوند یا بر آنان جفا شود . پس درباره آنان ، درشتی ونرمی را درهم آمیز ومیان درشتی و مهربانی با آنان ، در چرخش باش ، و میان تقریب و نزدیک کردن و دور کردن و راندن ، جمع کن ، إن شاء اللّه ! ⁽¹⁾۶۶۵۲.عنه علیه السلام ( ـ أیضاً ـ ) تاریخ الیعقوبی :علی علیه السلام به عمر بن مسلمه اَرحبی نوشت : پس از حمد و سپاس خداوند؛ دهقانانِ منطقه ات ، از درشتی ات شکایت کرده اند و من در کار آنان نگریستم و خیری ندیدم . باید موضع تو میانه باشد : نرمی ای آمیخته با درشتی . [ البته] بدون ستم و کم گذاشتن . چرا که آنان ، گرچه با خواری ، ما را به سر و سامان می رسانند . پس حقّی را که بر آنان داری ، از ایشان با خواری بستان و غیرِ خدا را دوست مگیر . خداوند عز و جل فرموده است : «از غیرِ خودتان دوست و هم راز مگیرید . آنان از هیچ نابکاری در حقّ شما کوتاهی نورزند» و خداوند عز و جل درباره اهل کتاب فرموده است : «یهود و نصارا را به عنوان دوست ، انتخاب مکنید» و خداوند ـ تبارک و تعالی ـ فرموده است : «و هر کس از شما آنها را به دوستی گیرد ، از آنان خواهد بود» . با گرفتن مالیاتشان ، آنان را آزرده خاطر ساز و در برابر آنان ، آماده باش و از ریختن خون آنان ، برحذر باش . والسلام!

.

۶۶۵۱.امام زین العابدین علیه السلام ( ـ در دعا ـ ) الإمام علیّ علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی بَعضِ عُمّالِهِ ـ: أمّا بَعدُ ، فَإِنَّکَ مِمَّن أستَظهِرُ بِهِ عَلی إقامَةِ الدّینِ ، وأقمَعُ بِهِ نَخوَةَ الأَثیمِ ، وأسُدُّ بِهِ لَهاةَ الثَّغرِ المَخوفِ . فَاستَعِن بِاللّهِ عَلی ما أهَمَّکَ ، وَاخلِطِ الشِّدَّةَ بِضِغثٍ مِنَ اللّینِ ، وَارفُق ما کانَ الرِّفقُ أرفَقَ ، وَاعتَزِم بِالشِّدَّةِ حینَ لا تُغنی عَنکَ إلّا الشِّدَّةُ . وَاخفِض لِلرَّعِیَّةِ جَناحَکَ ، وَابسُط لَهُم وَجهَکَ ، وألِن لَهُم جانِبَکَ . وآسِ بَینَهُم فِی اللَّحظَةِ والنَّظرَةِ ، وَالإِشارَةِ وَالتَّحِیَّةِ ؛ حَتّی لا یَطمَعَ العُظَماءُ فی حَیفِکَ ، ولا یَیأَسَ الضُّعَفاءُ مِن عَدلِکَ . وَالسَّلامُ . ⁽¹⁾.

۶۶۵۰.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در نامه اش به یکی از کارگزارانش ـ: پس از حمد و سپاس خداوند ؛ تو از آنانی که در یاریِ دین ، از آنان پشتیبانی خواهم و خودستایی گنهکاران را با او از بین بَرَم ، و رخنه مرزهای بیم آور را با او ببندم . پس در آنچه برایت مهمّ است ، از خداوند ، کمک بجو و درشتی و نرمی را درهم آمیز و آن جا که مهربانی باید ، مهربانی پیشه کن و آن جا که جز درشتی به کار نیاید ، درشتی پیش گیر . در برابر شهروندان ، فروتن باش و با آنان ، گشاده رویی کن و نرمخویی نما . با آنان ، یکسان رفتار نما در نگاه با گوشه چشم ، و نگاه خیره ، و در اشاره و تحیّت گفتن ؛ تا بزرگان ، در تو طمعِ ستم نکنند و ناتوانان ، از عدالتت مأیوس نگردند . والسلام ⁽¹⁾! .

الفصل الرابع : السیاسة الثقافیّة۴ / ۱تَنمِیَةُ التَّعلیمِ وَالتَّرِبیَةِ۶۶۴۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلام :عَلَی الإِمامِ أن یُعَلِّمَ أهلَ وِلایَتِهِ حُدودَ الإِسلامِ والإِیمانِ . ⁽¹⁾۶۶۴۷.امام زین العابدین علیه السلام :عنه علیه السلام :إنَّ النّاسَ إلی صالِحِ الأَدَبِ أحوَجُ مِنهُم إلَی الفِضَّةِ وَالذَّهَبِ . ⁽²⁾۶۶۴۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ ! إنَّ لی عَلَیکُم حَقّا ، ولَکُم عَلَیَّ حَقٌّ ؛ فَأَمّا حَقُّکُم عَلَیَّ فَالنَّصیحَةُ لَکُم ، وتَوفیرُ فَیئِکُم عَلَیکُم ، وتَعلیمُکُم کَی لا تَجهَلوا ، وتَأدیبُکُم کَیما تَعلَموا . ⁽³⁾۶۶۴۹.عنه صلی الله علیه و آله :الإمام الباقر علیه السلام :کانَ عَلِیٌّ علیه السلام إذا صَلَّی الفَجرَ لَم یَزَل مُعَقِّبا إلی أن تَطلُعَ الشَّمسُ ، فَإِذا طَلَعَتِ اجتَمَعَ إلَیهِ الفُقَراءُ وَالمَساکینُ وغَیرُهُم مِنَ النّاسِ ، فَیُعَلِّمُهُمُ الفِقهَ وَالقُرآنَ ، وکانَ لَهُ وَقتٌ یَقومُ فیهِ مِن مَجلِسِهِ ذلِکَ . ⁽⁴⁾۶۶۴۸.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :إرشاد القلوب :رُوِیَ أنَّهُ[ علیّا علیه السلام ] کانَ إذا یَفرُغُ مِنَ الجِهادِ یَتَفَرَّغُ لِتَعلیمِ النّاسِ ، وَالقَضاءِ بَینَهُم . ⁽⁵⁾.

فصل چهارم : سیاست های فرهنگی

۴ / ۱ توسعه آموزش و پرورش

فصل چهارم : سیاست های فرهنگی۴ / ۱توسعه آموزش و پرورش۶۶۴۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :بر پیشواست که به مردمان تحت حکومتش ، حدود اسلام و ایمان را بیاموزد .۶۶۴۳.امام زین العابدین علیه السلام ( ـ در دعا ـ ) امام علی علیه السلام :به درستی که مردمان ، به ادبِ شایسته ، نیازمندترند از طلا و نقره .۶۶۴۵.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :امام علی علیه السلام :ای مردم! به درستی که مرا بر شما حقّی است و شما را نیز بر من حقّی است . امّا حقّ شما بر من ، خیرخواهی برای شما ، زیادکردن ثروت هایتان و آموزش دادنتان است تا در نادانی نمانید ، و پرورش شما ، تا آگاه شوید .۶۶۴۴.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :امام باقر علیه السلام :هنگامی که علی علیه السلام نماز صبح به جا می آورد ، در حال تعقیب نماز بود تا خورشید طلوع می کرد . هنگام طلوع خورشید ، تهی دستان و مستمندان و دیگر قشرهای مردم ، نزد او جمع می شدند و او به آنان ، دین شناسی و قرآن می آموخت و در ساعتی خاص ، از این جلسه برمی خاست .۶۶۴۳.الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام ( ـ فی الدعاءِ ـ ) إرشاد القلوب :گزارش شده که هر گاه علی علیه السلام از نبردْ فراغت پیدا می کرد، به آموزش مردم و داوری در میان آنان می پرداخت .

.

۶۶۴۲.امام علی علیه السلام :الطبقات الکبری عن عِلباء بن أحمَرَ :إنَّ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ خَطَبَ النّاسَ فَقالَ : مَن یَشتَری عِلما بِدِرهَمٍ ؟ فَاشتَرَی الحارِثُ الأَعوَرُ صُحُفا بِدِرهَمٍ ، ثُمَّ جاءَ بِها عَلِیّا ، فَکَتَبَ لَهُ عِلما کَثیرا ، ثُمَّ إنَّ عَلِیّا علیه السلام خَطَبَ النّاسَ بَعدُ ، فَقالَ : یا أهلَ الکوفَةِ ! غَلَبَکُم نِصفُ رَجُلٍ . ⁽¹⁾۶۶۴۱.امام علی علیه السلام :الغارات عن سالِم بن أبِی الجَعد :فَرَضَ عَلیٌّ علیه السلام لِمَن قَرَأَ القُرآنَ ألفَینِ ألفَینِ . قالَ : وکانَ أبی مِمَّن قَرَأَ القُرآنَ . ⁽²⁾۶۶۴۰.امام علی علیه السلام :شرح نهج البلاغة :وَفَدَ غالِبُ بنُ صَعصَعَةَ عَلی عَلِیٍّ علیه السلام ومَعَهُ ابنُهُ الفَرَزدَقُ ۳ ، فَقالَ لَهُ : مَن أنتَ ؟ فَقالَ : غالِبُ بنُ صَعصَعَةَ المُجاشِعِیُّ ... قالَ : یا أبَا الأَخطَلِ ، مَن هذَا الغُلامُ مَعَکَ ؟ قالَ : اِبنی ، وهُوَ شاعِرٌ . قالَ : عَلِّمهُ القُرآنَ ؛ فَهُوَ خَیرٌ لَهُ مِنَ الشِّعرِ . ⁽³⁾۶۶۳۹.امام علی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کِتابٍ لَهُ علیه السلام إلی قُثَمِ بنِ العَبّاسِ ، وهوَ عامِلُهُ عَلی مَکَّةَ ـ: أمّا بَعدُ ، فَأَقِم لِلنّاسِ الحَجَّ ، وذَکِّرهُم بِأَیّامِ اللّهِ ، وَاجلِس لَهُمُ العَصرَینِ ، فَأَفتِ المُستَفِتیَ ، وعَلِّمِ الجاهِلَ ، وذاکِرِ العالِمَ . ⁽⁴⁾.

۶۶۳۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الطبقات الکبریـ به نقل از علباء بن احمر ـ: علی بن ابی طالب علیه السلام ، سخنرانی کرد و فرمود : «چه کسی دانشی را به یک درهم می خرد؟» .

حارث اَعوَر (یک چشم) چند صفحه را به یک درهم خرید و آن را نزد علی علیه السلام آورد و ایشان ، برایش دانش های بسیاری نوشت .

پس از آن ، علی سخنرانی کرد و فرمود : «ای مردم کوفه! نیمه مردی بر شما پیروز گشت» .۶۶۳۷.امام علی علیه السلام :الغاراتـ به نقل از سالم بن ابی جعد ـ: علی علیه السلام برای کسانی که قرآن قرائت می کردند ، دو هزار دو هزار ، مقرّری تعیین کرد ؛ و پدرم از قاریان قرآن بود .۶۶۳۶.امام علی علیه السلام :شرح نهج البلاغة :غالب بن صعصعه ، بر علی علیه السلام وارد شد و فرزندش فَرَزدَق ۱ با او بود . علی علیه السلام به وی فرمود : «کیستی؟» .

گفت : غالب ، فرزند صعصعه مجاشعی ...

فرمود : « ... ای ابو اخطل! این جوانِ همراهت کیست؟» .

گفت : فرزندم ، و او شاعر است .

فرمود : «به وی قرآن بیاموز که برایش از شعر ، بهتر است» .۶۶۴۲.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلامـ از نامه وی به قُثَم بن عباس که کارگزار وی در مکّه بود ـ: پس از حمد خدا؛ حج را برای مردم به پا دار و به آنان روزهای خداوند را یادآوری کن، و بامداد و شامگاه برایشان بنشین ، به استفتاکنندگان فتوا ده ، نادان را تعلیم کن ، و با دانشمند ، مذاکره نما . .

۶۶۴۱.عنه علیه السلام :عنه علیه السلامـ لِسائِلٍ سَأَلَهُ عَن مُعضِلَةٍ ـ: سَل تَفَقُّها ولا تَسأَل تَعَنُّتا ؛ فَإِنَّ الجاهِلَ المُتَعَلِّمَ شَبیهٌ بِالعالِمِ ، وإنَّ العالِمَ المُتَّعَسِّفَ شَبیهٌ بِالجاهِلِ المُتَعَنِّتِ . ⁽¹⁾۶۶۴۰.عنه علیه السلام :عنه علیه السلامـ لِرَجُلٍ سَأَلَهُ رَجُلٌ أن یُعَرِّفَهُ الإِیمانَ ـ: إذا کانَ الغَدُ فَأتِنی حَتّی اُخبِرَکَ عَلی أسماعِ النّاسِ ، فَإِن نَسیتَ مَقالَتی حَفِظَها عَلَیکَ غَیرُکَ ؛ فَإِنَّ الکَلامَ کَالشّارِدَةِ یَنقُفُها هذا ویُخطِئُها هذا . ⁽²⁾۴ / ۲النَّهیُ عَن نَقضِ السُّنَنِ الصّالِحَةِ۶۶۳۷.عنه علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: لا تَنقُض سُنَّةً صالِحَةً عَمِلَ بِها صُدورُ هذِهِ الاُمَّةِ ، وَاجتَمَعَت بِهَا الاُلفَةُ ، وصَلَحَت عَلَیهَا الرَّعِیَّةُ ، ولا تُحدِثَنَّ سُنَّةً تَضُرُّ بِشَیءٍ مِن ماضی تِلکَ السُّنَنِ ؛ فَیَکونَ الأَجرُ لِمَن سَنَّها ، وَالوِزرُ عَلَیکَ بِما نَقَضتَ مِنها ... وَالواجِبُ عَلَیکَ أن تَتَذَکَّرَ مامَضی لِمَن تَقَدَّمَکَ مِن حُکومَةٍ عادِلَةٍ ، أو سُنَّةٍ فاضِلَةٍ ، أو أثَرٍ عَن نَبِیِّنا صلی الله علیه و آله ، أو فَریضَةٍ فی کِتابِ اللّهِ . ⁽³⁾۶۶۳۶.عنه علیه السلام :عنه علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ (فی روایَةِ تُحَفِ العُقولِ) ـ: وأکثِر مُدارَسَةَ العُلَماءِ ، ومُثافَنَةَ ⁽⁴⁾الحُکَماءِ ، فی تَثبیتِ ما صَلَحَ عَلَیهِ أهلُ بِلادِکَ ، وإقامَةِ مَا استَقامَ بِهِ النّاسُ مِن قَبلِکَ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ یَحِقُّ الحَقَّ ، ویَدفَعُ الباطِلَ ، ویُکتَفی بِهِ دَلیلاً ومِثالاً لِأَنَّ السُّنَنَ الصّالِحَةَ هِیَ السَّبیلُ إلی طاعَةِ اللّهِ . ⁽⁵⁾.

۴ / ۲ بازداشتن از برهم زدن سنّت های پسندیده

۶۶۳۵.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در پاسخ پرسش کننده ای که از مشکلی پرسیده بود ـ: برای فهمیدن بپرس ، نه برای چون و چرا کردن ، که نادانِ آموزنده ، همانند داناست ، و دانای بیرون از انصاف ، همانند نادانِ پُر چون و چراست .۶۶۳۴.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در پاسخ مردی که از او خواست تا ایمان را برایش معرّفی کند ـ: چون فردا شود ، نزد من آی تا در حضور مردم ، برایت بازگویم که اگر سخنم را فراموش کردی ، دیگری آن را به خاطر بسپارد ؛ زیرا که سخن ، چون شکارِ رَمَنده است . یکی آن را به دست آرَد و دیگری از دست دهد .۴ / ۲بازداشتن از برهم زدن سنّت های پسندیده۶۶۳۱.امام علی علیه السلام ( ـ در دعا ـ ) امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: و آیین پسندیده ای را بر هم مزن که بزرگان این امّت ، بدان رفتار نموده اند و بدان وسیله ، الفت و پیوستگی به هم آمده است و شهروندان ، بر آن پایه ، سازش کرده اند ؛ و آیینی را مَنِه که به چیزی از سنّت های نیک گذشته ، زیان رسانَد ، تا پاداش ، از آنِ سنّت گذار باشد و گناهش بر تو مانَد که آن را شکسته ای ... و بر تو واجب است به خاطر داشته باشی که آنچه بر پیشینیان گذشته ، از حکومتی عادلانه است ، یا سنّتی نیکو ، یا اثری که از پیامبر ما به جا مانده ، یا از واجبی که در کتاب خداست .۶۶۳۰.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر (طبق گزارش تحف العقول) ـ: در تثبیت آنچه همشهریانت بدان صالح بودند و استوار نگه داشتن آنان بر آنچه بدان استوار بودند ، درس آموزی از عالمان و هم نشینی با حکیمان را بسیار گردان ؛ چرا که این کار ، حق را به کُرسی بنشانَد و باطل را برچیند و بدان ، به عنوان نمونه و راهنما ، بسنده گردد ؛ چرا که سنّت های نیکو ، تنها راه برای اطاعت از خداوند است .

.

۴ / ۳الأَمرُ بِمُکافَحَةِ السُّنَنِ الطّالِحَةِ۶۶۳۵.عنه علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :اِعلَم أنَّ أفضَلَ عِبادِ اللّهِ عِندَ اللّهِ إمامٌ عادِلٌ ، هُدِیَ وهَدی ، فَأَقامَ سُنَّةً مَعلومَةً ، وأماتَ بِدعَةً مَجهولَةً ، وإنَّ السُّنَنَ لَنَیِّرَةٌ لَها أعلَامٌ ، وإنَّ البِدَعَ لَظاهِرَةٌ لَها أعلامٌ . ⁽¹⁾۶۶۳۴.عنه علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :أتَتِ المَوالی أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام فَقالوا : نَشکو إلَیکَ هؤُلاءِ العَرَبَ ؛ إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله کانَ یُعطینا مَعَهُمُ العَطایا بِالسَّوِیَّةِ ، وزَوَّجَ سَلمانَ وبِلالاً وصُهَیبا ، وأبَوا عَلَینا هؤُلاءِ وقالوا : لا نَفعَلُ ! فَذَهَبَ إلَیهِم أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام فَکَلَّمَهُم فیهِم ، فَصاحَ الأَعاریبُ : أبَینا ذلِکَ یا أبَا الحَسَنِ ، أبَینا ذلِکَ ! فَخَرَجَ وهُوَ مُغضَبٌ یُجَرُّ رِداءُهُ وهُوَ یَقولُ : یا مَعشَرَ المَوالی ! إنَّ هؤُلاءِ قَد صَیَّروکُم بِمَنزِلَةِ الیَهودِ وَالنَّصاری ؛ یَتَزَوَّجونَ إلَیکُم ولا یُزَوِّجونَکُم ، ولا یُعطونَکُم مِثلَ ما یَأخُذونَ ؛ فَاتَّجِروا بارَکَ اللّهُ لَکُم ، فَإِنّی قَد سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : الرِّزقُ عَشَرَةُ أجزاءٍ ؛ تِسعَةُ أجزاءٍ فِی التِّجارَةِ ، وَواحِدَةٌ فی غَیرِها . ⁽²⁾.

۴ / ۳ ستیز با سنّت های ناپسند

۴ / ۳ستیز با سنّت های ناپسند۶۶۳۱.عنه علیه السلام ( ـ فی الدُّعاءِ ـ ) امام علی علیه السلام :بدان که برترینِ بندگان خداوند نزد او ، پیشوای عادل است که راه یابد و راهنمایی کند تا سنّت های شناخته شده را بر پا دارد و بدعت های ناشناخته را بمیراند . به درستی که سنّت ها پرتوافشانی هستند که نشانه هایی دارند و بدعت ها نیز پدیده ای آشکارند که نشانه هایی دارند .۶۶۳۰.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :امام صادق علیه السلام :مسلمانان غیر عرب ، نزد امیر مؤمنان آمدند و گفتند : از این عرب ها به تو شِکوه می کنیم . به درستی که پیامبر خدا ما را سهمی برابر آنان می بخشید و برای سلمان و بلال و صهیب ، زن گرفت و اینان ، از این کارْ سر باز می زنند و می گویند : چنین نخواهیم کرد .

امیرمؤمنان نزد آنان رفت و در این باره با آنها صحبت نمود . عرب ها فریاد برآوردند که : ای ابوالحسن! این را نمی پذیریم ؛ این را نمی پذیریم!

علی علیه السلام بیرون آمد ، در حالی که خشمگین بود و ردایش بر زمین کشیده می شد . و می گفت : «ای گروه غیر عرب! به درستی که اینان ، شما را در جایگاه یهود و نصارا قرار داده اند . از شما زن می گیرند و به شما زن نمی دهند و به اندازه ای که از شما می گیرند، به شما نمی دهند. پس تجارت کنید ؛ خداوند به شما برکت خواهد داد . به درستی که از پیامبر خدا شنیدم که روزی ، ده قسمت است : نُه قسمت آن در تجارت است و یک قسمت آن در امور دیگر .

.

۴ / ۴التَّجَنُّبُ مِن مَراسِمِ الاِستِقبالِ۶۶۲۷.امام علی علیه السلام :نهج البلاغة :قالَ [عَلِیٌّ] علیه السلام وقَد لَقِیَهُ عِندَ مَسیرِهِ إلَی الشّامِ دَهاقینُ الأَنبارِ ، فَتَرَجَّلوا لَهُ واشتَدّوا بَینَ یَدَیهِ فَقالَ : ما هذَا الَّذی صَنَعتُموهُ ؟ فَقالوا : خُلُقٌ مِنّا نُعَظِّمُ بِهِ اُمَراءَنا . فَقالَ : وَاللّهِ ما یَنتَفِعُ بِهذا اُمَراؤُکُم ، وإنَّکُم لَتَشُقّونَ عَلی أنفُسِکُم فی دُنیاکُم ، وتَشقَونَ بِهِ فی آخِرَتِکُم . وما أخسَرَ المَشَقَّةَ وَراءَهَا العِقابُ ، وأربَحَ الدَّعَةَ مَعَهَا الأَمانُ مِنَ النّارِ ! ⁽¹⁾۶۶۲۶.امام علی علیه السلام :نهج البلاغة :رُوِیَ أنَّهُ [عَلیّاً] علیه السلام لَمّا وَرَدَ الکوفَةَ قادِما مِن صِفّینَ مَرَّ بِالشَّبامِیّینَ ⁽²⁾فَسَمَعَ بُکاءَ النِّساءِ عَلَی قَتلَی صِفّین ، وخَرَجَ إلَیهِ حَربُ بنُ شَرَحبیلِ الشَّبامیّ ... یَمشی مَعَهُ وهوَ علیه السلام راکِبٌ ، فَقالَ علیه السلام : ارجَع ؛ فإِنَّ مَشیَ مِثلِکَ مَعَ مِثلی فِتنَةٌ لِلوالی ، ومَذَلَّةٌ لِلمُؤمِنِ . ⁽³⁾۶۶۲۵.امام علی علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :خَرَجَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام عَلی أصحابِهِ وهُوَ راکِبٌ ، فَمَشَوا خَلفَهُ ، فَالتَفَتَ إلَیهِم ، فَقالَ : لَکُم حاجَةٌ ؟ فَقالوا : لا ، یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، ولکِنّا نُحِبُّ أن نَمشِیَ مَعَکَ ، فَقالَ لَهُم : اِنصَرِفوا ؛ فَإِنَّ مَشیَ الماشی مَعَ الرّاکِبِ مَفسَدَةٌ لِلرّاکِبِ ، ومَذَلَّةٌ لِلماشی .

قالَ : ورَکِبَ مَرَّةً اُخری فَمَشَوا خَلفَهُ ، فَقالَ : اِنصَرِفوا ؛ فَإِنَّ خَفقَ النِّعالِ خَلفَ أعقابِ الرِّجالِ مَفسَدَةٌ لِقُلوبِ النَّوکی ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾.

۴ / ۴ پرهیز از مراسم استقبال

۴ / ۴پرهیز از مراسم استقبال۶۶۲۲.امام علی علیه السلام :نهج البلاغه :دهقانان شهر انبار ، هنگام رفتن امام به شام او را دیدند . برای وی پیاده شدند و پیشاپیشش دویدند .

فرمود : «این چه کاری است که انجام می دهید؟» .

گفتند : عادتی است که بدان ، امیران خود را احترام می کنیم .

فرمود : «به خدا سوگند که امیران شما از این کار ، سودی نمی برند و شما در دنیا خود را به رنج می افکنید و در آخرت نیز هلاک می شوید . چه زیانبار است رنجی که به دنبالش کیفر باشد ، و چه سودمند است آسایشی که بدان ، امان بودن از آتش است!» .۶۶۲۱.امام علی علیه السلام :نهج البلاغه :گزارش شده آن گاه که علی علیه السلام پس از جنگ صفّین ، وارد کوفه شد ، از ناحیه شبامیان ⁽¹⁾گذشت و [ صدای ]گریه زنان را بر کُشتگان صفّین شنید . حرب بن شُرَحْبیل شبامی بیرون آمد و در حالی که علی علیه السلام سواره بود ، او همراهش پیاده حرکت می کرد .

علی علیه السلام فرمود : «برگرد! چرا که پیاده رفتن چون تویی با من ، برای زمامدار ، فتنه است و برای مؤمن ، خواری» .۶۶۲۰.امام علی علیه السلام :امام صادق علیه السلام :امیر مؤمنان ، سواره بیرون شد و یارانش پیاده به دنبالش راه افتادند . به سوی آنان برگشت و فرمود : «کاری دارید؟» .

گفتند : نه ای امیرمؤمنان! ولی دوست می داریم با تو پیاده حرکت کنیم .

پس به آنان فرمود : «بازگردید ؛ زیرا پیاده رفتن پیاده به همراه سواره ، برای سواره فسادانگیز است و برای پیاده ، خواری است» .

[ امام صادق علیه السلام ] گفت : امام علی علیه السلام بار دیگر سوار شد وآنان به دنبالش پیاده ، راه افتادند . سپس فرمود : «بازگردید ؛ زیرا صدای کفشْ پشت سرِ مردان ، برای دل های نابخردان، فسادانگیز است» .

.

۴ / ۵النَّقدُ بَدَل الإِطراءِ۶۶۲۵.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ بَعدَ ذِکرِ خَصائِصِ البِطانَةِ الصّالِحَةِ ـ: فَاتَّخِذ اُولئِکَ خاصَّةً لِخَلَواتِکَ وحَفَلاتِکَ ، ثُمَّ لیَکُن آثَرُهُم عِندَکَ أقوَلَهُم بِمُرِّ الحَقِّ لَکَ ، وأقَلَّهُم مُساعَدَةً فیما یَکونُ مِنکَ مِمّا کَرِهَ اللّهُ لأَِولیائِهِ ، واقِعا ذلِکَ مِن هَواکَ حَیثُ وَقَعَ . وَالصَق بِأَهلِ الوَرَعِ وَالصِّدقِ ، ثُمَّ رُضهُم عَلی ألّا یُطروکَ ولا یَبجَحوکَ ⁽¹⁾بِباطِلٍ لَم تَفعَلهُ ؛ فَإِنَّ کَثرَةَ الإِطراءِ تُحدِثُ الزَّهوَ ، وتُدنی مِنَ العِزَّةِ . ⁽²⁾۶۶۰۸.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ فی جَوابِ مَن قالَ : أنتَ أمیرُنا ونَحنُ رَعِیَّتُکَ ، بِکَ أخرَجَنَا اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنَ الذُّلِّ ، وبِإِعزازِکَ أطلَقَ عِبادَهُ مِنَ الغُلِّ ، فَاختَر عَلَینا وأمضِ اختِیارَکَ ، وَائتَمِر فَأَمضِ ائتِمارَکَ ؛ فَإِنَّکَ القائِلُ المُصَدَّقُ ، وَالحاکِمُ المُوَفَّقُ والمَلِکُ المُخَوَّلُ ، لا نَستَحِلُّ فی شَیءٍ مَعصِیَتَکَ ، ولا نَقیسُ عِلما بِعِلمِکَ ، یَعظُمُ عِندَنا فی ذلِکَ خَطَرُکَ ویَجِلُّ عَنهُ فی أنفُسِنا فَضلُکَ ـ: إنَّ مِن حَقِّ مَن عَظُمَ جَلالُ اللّهِ فی نَفسِهِ ، وَجَلَّ مَوضِعُهُ مِن قَلبِهِ أن یَصغُرَ عِندَهُ ـ لِعِظَمِ ذلِکَ ـ کُلُّ ما سِواهُ ، وإنَّ أحَقَّ مَن کانَ کَذلِکَ لَمَن عَظُمَت نِعمَةُ اللّهِ عَلَیهِ ، ولَطُفَ إحسانُهُ إلَیهِ ، فَإِنَّهُ لَم تَعظُم نِعمَةُ اللّهِ عَلی أحَدٍ إلّا زادَ حَقُّ اللّهِ عَلَیهِ عِظَما .

وإنَّ مِن أسخَفِ حالاتِ الوُلاةِ عِندَ صالِحِ النّاسِ أن یُظَنَّ بِهِم حُبُّ الفَخرِ ، ویوضَعَ أمرُهُم عَلَی الکِبرِ ، وقَد کَرِهتُ أن یَکونَ جالَ فی ظَنَّکُم أنّی اُحِبُّ الإِطراءَ ، وَاستِماعَ الثَّناءِ ، ولَستُ ـ بِحَمدِ اللّهِ ـ کَذلِکَ ، ولَو کُنتُ اُحِبُّ أن یُقالَ ذلِکَ لَتَرَکتُهُ انحِطاطا للّهِِ سُبحانَهُ عَن تَناوُلِ ما هُوَ أحَقُّ بِهِ مِنَ العَظَمَةِ وَالکِبرِیاءِ . ورُبَّمَا استَحلَی النّاسُ الثَّناءَ بَعدَ البَلاءِ .

فَلا تُثنوا عَلَیَّ بِجَمیلِ ثَناءٍ ، لِاءِخراجی نَفسی إلَی اللّهِ وإلَیکُم مِنَ البَقِیَّةِ فی حُقوقٍ لَم أفرُغ مِن أدائِها ، وفَرائِضَ لابُدَّ مِن إمضائِها ؛ فَلا تُکَلِّمونی بِما تُکَلَّمُ بِهِ الجَبابِرَةُ ، ولا تَتَحَفَّظوا مِنّی بِما یُتَحَفَّظُ بِهِ عِندَ أهلِ البادِرَةِ ⁽³⁾، ولا تُخالِطونی بِالمُصانَعَةِ ، ولا تَظُنّوا بِی استِثقالاً فی حَقٍّ قیلَ لی ، ولَا التِماسَ إعظامٍ لِنَفسی لِما لا یَصلُحُ لی ؛ فَإِنَّهُ مَنِ استَثقَلَ الحَقَّ أن یُقالَ لَهُ ، أو العَدلَ أن یُعرَضَ عَلَیهِ ، کانَ العَمَلُ بِهِما أثقَلَ عَلَیهِ .

فَلا تَکُفّوا عَنّی مَقالَةٍ بِحَقٍّ ، أو مَشورَةٍ بِعَدلٍ ؛ فَإِنّی لَستُ فی نَفسی بِفَوقِ ما أن اُخطِئَ ، ولا آمَنُ ذلِکَ مِن فِعلی ، إلّا أن یَکفِیَ اللّهُ مِن نَفسی ما هُوَ أملَکُ بِهِ مِنّی ، فَإِنَّما أنَا وأنتُم عَبیدٌ مَملوکونَ لِرَبٍّ لا رَبَّ غَیرُهُ ، یَملِکُ مِنّا ما لا نَملِکُ مِن أنفُسِنا ، وأخرَجَنا مِمّا کُنّا فیهِ إلی ما صَلَحنا عَلَیهِ ، فَأَبدَلَنا بَعدَ الضَّلالَةِ بِالهُدی ، وأعطانَا البَصیرَةَ بَعدَ العَمی . ⁽⁴⁾.

۴ / ۵ انتقاد ، نه ستایش!

۴ / ۵انتقاد ، نه ستایش!۶۶۰۳.بحار الأنوار :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ، پس از بازگویی ویژگی های محرمان شایسته ـ: اینان را خاصّ خلوت ها و مجلس هایت کن . سپس آن کس را بر دیگران بگزین که سخن تلخِ حق را به تو بیشتر بگوید و در آنچه خداوند از دوستانش نمی پسندد و به گونه ای از تو سر می زند، کم تر یاری ات دهد ؛ و به پارسایان و راستگویان بپیوند و آنان را چنان بپرور که تو را فراوان نستایند ، و با ستودن کار بیهوده ای که نکرده ای ، خاطرت را شاد ننمایند که ستودنِ فراوان ، خودپسندی آرَد و به خودخواهی وا دارد .۶۶۰۱.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در پاسخ کسی که گفت : تو امیر مایی و ما فرمانبران تو . به واسطه تو خداوند ما را از خواری بیرون آورد و با عزّت بخشیدن به تو ، بندگانش را از بند رهانید . تو برای ما انتخاب کن و انتخابت را به اجرا گذار و هرگونه می خواهی فرمان ده و آن را به اجرا درآور ؛ چرا که تو گوینده ای هستی که سخنش را باور کنند ، و حکمرانی کامیاب ، و فرمانروایی بهره مند از نعمت های الهی هستی . نافرمانی ات را در هیچ زمینه ای روا نمی دانیم و هیچ دانشی را با دانش تو نمی سنجیم که جایگاهت نزد ما بس بزرگ است و فضیلتت در جان ما بس والا ـ: کسی که جلال خدا در جانش بزرگ است و منزلتش در دلِ او ستُرگ ، سزاست که به سبب این بزرگی ، هر چه جز خداست ، نزد او خُرد باشد ، و سزاوارترین کس بدین آن بُود که نعمت های الهی بر او بزرگ باشد و احسانش نیکو ؛ زیرا نعمت خداوند ، بر کسی فزونی نیابد ، جز آن که حقّ خداوند ، بر او بزرگ گردد .

به درستی که پست ترین خوی زمامداران ، نزد مردمان نیک ، آن است که گمان رود که آنان ، فخرفروشی را دوست می دارند ، و کارِ آنان را بر پایه خودبینی نَهند . برایم ناگوار است که در خاطرِ شما بگذرد که من ستایش [ از جانب شما ]و شنیدن ثناگویی را دوست دارم . سپاسْ خدا را که چنین نیستم و حتّی اگر هم ستایشْ دوست بودم ، آن را وا می نهادم ، به سبب فروتنی در پیشگاه خدایِ سبحان ، از بزرگی و بزرگواری ای که تنها او بدان سزاوار است ؛ و چه بسا مردم ، ستایش پس از سختی را شیرین بدانند .

مرا به نیکی نستایید تا خود را نزدِ خداوند و شما ، از عهده حقوقی که تاکنون ادا نکرده ام و واجب هایی که بر من است ، بیرون سازم . پس با من چنان که با سرکشان سخن گویند ، سخن مگویید و چونان که با تیزخویان کنند ، از من کناره مگیرید . با ظاهرسازی و سازش با من رفتار مکنید و گمان مبرید که شنیدن حق ، بر من گران است ؛ و نمی خواهم که مرا بزرگ انگارید ، در آنچه که شایسته من نیست . همانا که آن که سخن حق بر او گران آید ، یا عرضه عدالت بر او دشوار بُود ، عمل به حق و عدالت ، بر او دشوارتر باشد .

پس،از گفتن حق و رایزنی در عدالت،خودداری مکنید، که من نه برتر از آنم که خطا کنم ، و نه در کار خویش از خطا ایمنم ، مگر که خدا مرا در کارِ خویش ، کفایت کند که از من بر آن ، تواناتر است . ⁽¹⁾جز این نیست که ما و شما ، بندگان و مملوک پروردگاری هستیم که جز او پروردگاری نیست . او از ما چیزی را مالک است که ما اختیارش را نداریم . ما را از آنچه در آن بودیم ، بیرون کرد و بدانچه صلاح ما بود ، درآورد . به جای گمراهی، رستگاری نصیبمان کرد و پس از کوری ، بینایی مان عطا فرمود .

.

. .

. .

۴ / ۶الاِلتِزامُ بِالحَقِّ فی مَعرِفَةِ الرِّجالِ۶۶۰۴.الإمامُ علیٌّ علیه السلام ( ـ فیما أوصَی بهِ ابنَهُ الحسنَ علیه السلام ـ ) الأمالی للمفید عن الأَصبغَ بن نُباتة :دَخَلَ الحارِثُ الهَمدانِیُّ عَلی أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام فی نَفَرٍ مِنَ الشّیعَةِ وکُنتُ فیهِم ، فَجَعَلَ الحارِثُ یَتَأَوَّدُ فی مِشیَتِهِ ، ویَخبِطُ ⁽¹⁾الأَرضَ بِمِحجَنِهِ ⁽²⁾، وکانَ مَریضا ، فَأَقبَلَ عَلَیهِ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام ـ وکانَت لَهُ مِنهُ مَنزِلَةٌ ـ فَقالَ : کَیفَ تَجِدُکَ یا حارِثُ ؟ فَقالَ : نالَ الدَّهرُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ مِنّی ، وزادَنی اُوارا ⁽³⁾وغَلیلاً اِختِصامُ أصحابِکَ بِبابِکَ ، قالَ : وفیمَ خُصومَتُهُم ؟ قالَ : فیکَ وفِی الثَّلاثَةِ مِن قَبلِکَ ، فَمِن مُفرِطٍ مِنهُم غالٍ ، ومُقتَصِدٍ تالٍ ومِن مُتَرَدِّدٍ مُرتابٍ ، لا یَدری أ یُقدِمُ أم یُحجِمُ ؟ فَقالَ : حَسبُکَ یا أخا هَمدانَ ، ألا إنَّ خَیرَ شیعَتِی النَّمَطُ الأَوسَطُ ، إلَیهِم یَرجِعُ الغالی ، وبِهِم یَلحَقُ التّالی .

فَقالَ لَهُ الحارِثُ : لَو کَشَفتَ ـ فِداکَ أبی واُمّی ـ الرَّینَ عَن قُلوبِنا ، وجَعَلتَنا فی ذلِکَ عَلی بَصیرَةٍ مِن أمرِنا . قالَ علیه السلام : قَدکَ ⁽⁴⁾فَإِنَّکَ امرُؤٌ مُلبوسٌ عَلَیکَ . إنَّ دینَ اللّهِ لا یُعرَفُ بِالرِّجالِ ، بَل بِآیَةِ الحَقِّ ؛ فَاعرِفِ الحَقَّ تَعرِف أهلَهُ .

یا حارِثُ ، إنَّ الحَقَّ أحسَنُ الحَدیث ، وَالصّادِعُ بِهِ مُجاهِدٌ. ⁽⁵⁾.

۴ / ۶ حق مداری در شناخت مردان

۴ / ۶حق مداری در شناخت مردان۶۷۱۸.المناقب لابن شهرآشوب :الأمالی ، مفیدـ به نقل از اصبغ بن نباته ـ: حارث همْدانی با گروهی از شیعیان که من نیز جزوِ آنان بودم ، بر امیر مؤمنان ، علی بن ابی طالب علیه السلام وارد شد . حارث که بیمار بود ، خمیده گام برمی داشت و عصا به زمین می کوبید . امیر مؤمنان به سویش آمد ؛ چرا که حارث ، نزد وی منزلتی داشت ، و فرمود : «چگونه ای حارث؟» .

گفت : ای امیرمؤمنان! روزگار از من خواسته هایش را گرفته و درگیری یارانت در آستان تو ، مرا می سوزاند و به خشم آورده است .

فرمود : «نزاع آنان ، درباره چیست؟» .

گفت : درباره تو و سه خلیفه پیشین . گروهی افراطی و غلوکننده اند ، گروهی میانه و دنباله رواند ، و گروهی مردّد و شک کننده که نمی دانند به پیش بروند یا بازگردند .

فرمود : «کافی است برادرِ همدانی! بدانیدکه بهترین پیروِ من ، گروه میانه اند که اهل غلو ، به آنان برمی گردند و عقب ماندگان ، به آنها می رسند» .

حارث به ایشان گفت : پدر و مادرم فدایت ، ای کاش زنگار از دل های ما برچینی و ما را در کارمان روشن سازی!

فرمود : «کافی است! به درستی که کارها بر تو مشتبه شده است . دین خدا با مردان شناخته نگردد ؛ بلکه با نشانه های حقیقتْ [ به شناخت درآید] . حق را بشناس تا پیروان حقیقت را بشناسی .

ای حارث! زیباترین سخن ، سخنِ حقّ است و فریاد کننده حقّ ، مجاهد[ در راه خدا] است» .

.

۶۷۱۲.امام علی علیه السلام :البیان والتبیین :نَهَضَ الحارِثُ بنُ حَوطٍ اللَّیثِیُّ إلی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ، وهُوَ عَلَی المِنبَرِ ، فَقالَ : أ تَظُنُّ أنّا نَظُنُّ أنَّ طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ کانا عَلی ضَلالٍ ؟ قالَ : یا حارِ ، إنَّهُ مَلبوسٌ عَلَیکَ ؛ إنَّ الحَقَّ لا یُعرَفُ بِالرِّجالِ ؛ فَاعرِفِ الحَقَّ تَعرِف أهلَهُ ! . ⁽¹⁾راجع : ج ۵ ص ۶ (التباس الأمر علی من لا بصیرة له) .

.

۶۶۱۰.عنه علیه السلام :البیان والتبیین :هنگامی که علی بن ابی طالب علیه السلام بر منبر بود ، حارث بن حوط لیثی برخاست و گفت : آیا گمان می بری که ما طلحه و زبیر را بر گمراهی می بینیم؟

فرمود : «ای حارث! کار بر تو مشتبه شده است . به درستی که حقیقت ، با مردان شناخته نگردد . پس حق را بشناس تا پیروانش را بشناسی» .ر . ک : ج ۵ ص ۷ (مشتبه شدن امور بر کسانی که چشم بصیرت نداشتند) .

.

الفصل الخامس : السیاسة الاقتصادیّة۵ / ۱الحَثُّ عَلَی العَمَلِ۶۶۰۷.امام علی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ الأَشیاءَ لَمَّا ازدَوَجَتِ ازدَوَجَ الکَسَلُ وَالعَجزُ ، فَنُتِجا ⁽¹⁾بَینَهُما الفَقرَ . ⁽²⁾۶۶۰۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :إنّی لَأُبغِضُ الرَّجُلَ یَکونُ کَسلانَ مِن أمرِ دُنیاهُ ؛ لأَِنَّهُ إذا کانَ کَسلانَ مِن أمرِ دُنیاهُ فَهوَ عَن أمرِ آخِرَتِهِ أکسَلُ . ⁽³⁾۶۶۰۹.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :ما غُدوَةُ أحَدِکُم فی سَبیلِ اللّهِ بِأَعظَمَ مِن غُدوَتِهِ یَطلُبُ لِوُلدِهِ وعِیالِهِ ما یُصلِحُهُم. ⁽⁴⁾۶۶۱۰.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :مَن طَلَبَ الدُّنیا حَلالاً ؛ تَعَطُّفا عَلی والِدٍ أو وَلَدٍ أو زَوجَةٍ ، بَعَثَهُ اللّهُ تَعالی ووَجهُهُ عَلی صورَةِ القَمَرِ لَیلَةَ البَدرِ . ⁽⁵⁾۶۶۱۱.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :اُوصیکُم بِالخَشیَةِ مِنَ اللّهِ فِی السِّرِّ وَالعَلانِیَةِ ، وَالعَدلِ فِی الرِّضا وَالغَضَبِ ، وَالاِکتِسابِ فِی الفَقرِ وَالغِنی . ⁽⁶⁾.

فصل پنجم : سیاست های اقتصادی

۵ / ۱ تشویق به کار

فصل پنجم : سیاست های اقتصادی۵ / ۱تشویق به کار۶۶۱۵.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :امام علی علیه السلام :آن گاه که امور با یکدیگر جُفت شدند ، کسالت و ناتوانی با هم شدند و از آنها تهی دستی زاده شد .۶۶۱۶.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :دشمن می دارم آن کس را که در کار دنیایش تنبل است ؛ چرا که اگر در کار دنیا تنبل باشد ، در کار آخرت ، تنبل تر خواهد بود .۶۶۱۷.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :در سپیده دمْ روانه شدنِ هیچ یک از شما در راه خدا ، گران مایه تر نیست از سپیده دم روانه شدنِ کسی که برای فرزندان و خاندانش ، آنچه را که آنها را سامان بخشد ، می جوید .۶۶۱۸.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :آن که دنیای حلال بجوید ، تا بر پدر یا فرزند و یا همسرش مهربانی ورزد ، خداوند ، او را برانگیزاند ، در حالی که چهره اش چون ماه شب چهارده باشد .۶۶۱۹.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :شما را سفارش می کنم به ترس از خداوند در نهان و آشکارا ، و عدالت پیشگی در خشنودی و خشم ، و کسب و کار در تنگ دستی و بی نیازی .

.

۶۶۱۲.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :إنَّ طَلَبَ المَعاشِ مِن حِلِّهِ لا یَشغَلُ عَن عَمَلِ الآخِرَةِ . ⁽¹⁾۶۶۱۳.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلامـ فی کِتابِهِ لابنِهِ الحَسَن علیه السلام ـ: لا تَدَعِ الطَّلَبَ فیما یَحِلُّ ویَطیبُ ؛ فَلابُدَّ مِن بُلغَةٍ ، وسَیَأتیکَ ما قُدِّرَ لَکَ . ⁽²⁾۶۶۱۴.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :لِلمُؤمِنِ ثَلاثُ ساعاتٍ : فَساعَةٌ یُناجی فیها رَبَّهُ ، وساعَةٌ یَرُمُّ ⁽³⁾مَعاشَهُ ، وساعَةٌ یُخَلّی بَینَ نَفسِهِ وبَینَ لَذَّتِها فیما یَحِلُّ ویَجمُلُ .

ولَیسَ لِلعاقِلِ أن یَکونَ شاخِصا إلّا فی ثَلاثٍ : مَرَمَّةٍ لِمَعاشٍ ، أو خُطوَةٍ فی مَعادٍ ، أو لَذَّةٍ فی غَیرِ مُحَرَّمٍ . ⁽⁴⁾۶۶۱۵.امام علی علیه السلام :شرح نهج البلاغةـ فیذِکرِ صَدَقاتِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ـ: کانَ یَعمَلُ بِیَدِهِ ، ویَحرُثُ الأَرضَ، ویَستَقِیالماءَ، ویَغرِسُ النَّخلَ، کُلُّ ذلِکَ یُباشِرُهُ بِنَفسِهِ الشَّریفَةِ . ⁽⁵⁾راجع : ج ۱۰ ص ۳۴۰ (الجمع بین العبادة والعمل) . و ص ۳۵۲ (صدقاته) .

.

۶۶۱۷.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :به درستی که جستجوی زندگی حلال ، [ آدمی را] از کار آخرتْ باز نمی دارد .۶۶۱۸.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در نامه اش به فرزندش حسن علیه السلام ـ: جستجوی آنچه را که حلال و گوارا است ، وا مگذار ؛ چرا که از زندگی ، به اندازه رفع حوایج ، چاره ای نیست و آنچه برایت مقدّر شده ، به تو خواهد رسید .۶۶۱۹.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :ساعت های [ زندگی] دیندار ، سه بخش است : در بخشی با پروردگارش راز و نیاز می کند ؛ در بخشی دیگر ، به زندگی اش سامان دهد ؛ و بخشی دیگر را در خوشی های حلال و شایسته می گذراند . سزاوار نیست که خردمند ، جز در یکی از این حالت ها باشد : ساماندهی زندگی ، گام برداشتن برای آخرت ، و یا خوشی های حلال .۶۶۲۰.عنه علیه السلام :شرح نهج البلاغةـ در گزارش صدقه های امیر مؤمنان ـ: با دستانش کار می کرد ، زمین را می کاشت ، آبیاری می کرد ، درخت خرما می کاشت ، و همه اینها را شخصا خود انجام می داد .ر . ک : ج ۱ ص ۳۴۱ (جمع بین عبادت و کار کردن) و ص ۳۵۳ (صدقه های علی) .

.

۵ / ۲عِمارَةُ البِلادِ ⁽¹⁾۶۶۲۴.عنه علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ فی عَهدِهِ إِلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: هذا ما أمَرَ بِهِ عَبدُ اللّهِ عَلِیٌّ أمیرُ المُؤمِنینَ مالِکَ بنَ الحارِثِ الأَشتَرَ فی عَهدِهِ إِلَیهِ ، حینَ وَلاّهُ مِصرَ : جِبایَةَ خَراجِها ، وجِهادَ عَدُوِّها ، واستِصلاحَ أهلِها ، وعِمارَةَ بِلادِها . ⁽²⁾۶۷۸۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ مِمّا کَتَبَهُ إلی قَرَظَةَ بنِ کَعبٍ الأَنصارِیِّ ـ: أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ رِجالاً مِن أهلِ الذِّمَّةِ مِن عَمَلِکَ ذَکَروا نَهرا فی أرضِهِم قَد عَفا وَادُّفِنَ ، وفیهِ لَهُم عِمارَةٌ عَلَی المُسلِمینَ ، فَانظُر أنتَ وهُم ، ثُمَّ اعمُر وأصلِحِ النَّهرَ ؛ فَلَعَمری لَأَن یَعمُروا أحَبُّ إلَینا مِن أن یَخرُجوا وأن یَعجِزوا أو یُقَصِّروا فی واجِبٍ مِن صَلاحِ البِلادِ . وَالسَّلامُ . ⁽³⁾۶۷۸۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :فَضیلَةُ السُّلطانِ عِمارَةُ البُلدانِ . ⁽⁴⁾راجع : ص ۱۰۴ (سیاسة أخذ الخراج) .

۵ / ۳التَّنمِیَةُ الزِّراعِیَّةُ۶۷۸۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلام :مَن وَجَدَ ماءً وتُرابا ثُمَّ افتَقَرَ فَأَبعَدَهُ اللّهُ . ⁽⁵⁾.

۵ / ۲ آبادانی شهرها

۵ / ۳ توسعه کشاورزی

۵ / ۲آبادانی شهرها ⁽¹⁾۶۷۸۵.الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: این است آنچه را بنده خدا ، علی ، پیشوای مؤمنان ، به مالک پسر حارث اشتر ، در سفارش نامه اش به وی فرمان داد ، آن گاه که او را بر حکومت مصر گمارد : گردآوری مالیات ها ، نبرد با دشمنان ، بهبود زندگی شهروندان ، و آبادانی شهرها .۶۷۸۶.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلامـ از نامه اش به قرظة بن کعب انصاری ـ: پس از حمد و سپاس خداوند ؛ به درستی که مردانی از اهل ذمّه ، در قلمروِ حکومتی ات گزارش داده اند که نهری در سرزمین آنان ، از میان رفته و نابود شده است و در [پایداریِ] آن نهر ، آبادانی سرزمینِ مسلمانان است . در این باره ، تو و آنان بنگرید . پس نهر را آباد کرده ، سامان ده . به جانم سوگند که آباد کردن آنان ، برای ما دلپذیرتر است از آن که بیرون روند ، یا تهی دست شوند ، یا از وظیفه آبادی شهرها قصور ورزند . والسلام!۶۷۸۷.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :امام علی علیه السلام :برتری حکمران، در آبادانی شهرهاست.ر . ک : ص ۱۰۵ (سیاست مالیاتی) .

۵ / ۳توسعه کشاورزی۶۷۸۶.امام زین العابدین علیه السلام :امام علی علیه السلام :آن که آب و خاکی بیابد و تنگ دست شود ، خداوند ، او را [ از رحمت خویش] دور سازد .

.

۶۷۸۷.امام باقر علیه السلام :عنه علیه السلام :إنَّ مَعایِشَ الخَلقِ خَمسَةٌ : الإِمارَةُ ، وَالعِمارَةُ ، وَالتِّجارَةُ ، وَالإِجارَةُ ، وَالصَّدَقاتُ ... وأمّا وَجهُ العِمارَةِ فَقَولُهُ تَعالی : «هُوَ أَنشَأَکُم مِّنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهَا» ⁽¹⁾، فَأَعلَمَنا سُبحانَهُ أنَّهُ قَد أمَرَهُم بِالعِمارَةِ ؛ لِیَکونَ ذلِکَ سَبَبا لِمَعایِشِهِم بِما یَخرُجُ مِنَ الأَرضِ ؛ مِنَ الحَبِّ ، وَالثَّمَراتِ ، وما شاکَلَ ذلِکَ ، مِمّا جَعَلَهُ اللّهُ مَعایِشَ لِلخَلقِ . ⁽²⁾۶۷۸۸.امام صادق علیه السلام :الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ عَلِیّا علیه السلام کانَ یَکتُبُ إلی اُمَراءِ الأَجنادِ : أنشُدُکُمُ اللّهَ فی فَلّاحِی الأَرضِ أن یُظلَموا قِبَلَکُم . ⁽³⁾راجع : ص ۱۰۴ (سیاسة أخذ الخراج) . التنمیة الاقتصادیة فی الکتاب والسنّة : الفصل الثالث : العمل / الحث علی الانتاج / الزرع والغرس .

۵ / ۴التَّنمِیَةُ الصِّناعِیَّةُ۶۷۹۲.الإمامُ الباقرُ علیه السلام ( ـ فی قولِهِ تعالی : {Q} «لا تَقْرَبُوا الفَواحِشَ ) الإمام علیّ علیه السلام :حِرفَةُ ⁽⁴⁾المَرءِ کَنزٌ . ⁽⁵⁾۶۷۹۰.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ یُحِبُّ المُحتَرِفَ الأَمینَ . ⁽⁶⁾.

۵ / ۴ توسعه صنعتی

۶۷۹۱.امام باقر علیه السلام :امام علی علیه السلام :به درستی که گذران زندگی مردم ، در پنج امر است : حکمرانی ، آبادانی ، تجارت ، اجاره ، و مالیات ها ... امّا توجیه و راهنمای آبادانی ، این سخن خداوند است که : «او شما را از زمین ، پدید آورد و از شما آبادانی آن را خواست» . [ این آیه ]به ما می فهماند که خداوندِ سبحان ، بندگانش را به آبادانی زمین ، فرمان داده است تا گذرانِ زندگی شود با آنچه از زمین می روید از دانه ها ، میوه ها و مانند آن از چیزهایی که خداوند ، سبب گذرانِ زندگی بندگان قرار داده است .۶۷۹۲.امام باقر علیه السلام ( ـ درباره آیه «به کارهای زشت . . . نزدیک مشوید» ـ ) امام باقر علیه السلام :به درستی که علی علیه السلام به فرماندهان لشکر می نوشت : «شما را به خدا سوگند که مبادا کشاورزان ، از جانب شما مورد ستم واقع شوند» .ر . ک : ص ۱۰۵ (سیاست مالیاتی) . توسعه اقتصادی در قرآن وحدیث: بخش دوم / فصل سوم: کار / تشویق به تولید / کشاورزی و درختکاری.

۵ / ۴توسعه صنعتی۶۷۹۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :حرفه آدمی گنج است .۶۷۹۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :خداوند عز و جل ، صاحب حرفه امانتدار را دوست می دارد .

.

۶۷۹۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ فی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: لا تَطلُب سُرعَةَ العَمَلِ ، وَاطلُب تَجویدَهُ ؛ فَإِنَّ النّاسَ لا یَسأَلونَ فی کَم فَرَغَ مِنَ العَمَلِ ، إنَّما یَسأَلونَ عَن جَودَةِ صَنعَتِهِ . ⁽¹⁾۶۷۹۶.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الکافی عن اُمّ الحسن النَّخَعِیَّة :مَرَّ بی أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام فَقالَ : أیَّ شَیءٍ تَصنَعینَ یا اُمَّ الحَسَنِ ؟ قُلتُ : أغزِلُ . فَقالَ : أما إنَّهُ أحَلَّ الکَسبِ ـ أو مِن أحَلِّ الکَسبِ ـ . ⁽²⁾۶۷۹۷.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :تفسیر العیّاشی عن محمّد بن خالد الضَّبِّیّ :مَرَّ إبراهیمُ النَّخَعِیُّ عَلَی امرَأَةٍ وهِیَ جالِسَةٌ عَلی بابِ دارِها بُکرَةً ، وکانَ یُقالُ لَها : اُمُّ بَکرٍ ، وفی یَدِها مِغزَلٌ تَغزِلُ بِهِ ، فَقالَ : یا اُمَّ بَکرٍ ، أ ما کَبِرتِ ! أ لَم یَأنِ لَکِ أن تَضَعی هذَا المِغزَلَ ؟ ! فَقالَت : وکَیفَ أضَعُهُ وسَمِعتُ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام یَقولُ : هوَ مِن طَیِّباتِ الکَسبِ ! ⁽³⁾راجع : ص ۸۸ (التنمیة التجاریّة) .

۵ / ۵التَّنمِیَةُ التِّجارِیَّةُ۶۸۰۱.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :تَعَرَّضوا لِلتِّجارَةِ ؛ فَإِنَّ فیها غِنیً لَکُم عَمّا فی أیدِی النّاسِ . ⁽⁴⁾۶۷۹۶.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلامـ لِلمَوالی ـ: اِتَّجِروا ، بارَکَ اللّهُ لَکُم ؛ فَإِنّی قَد سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : الرِّزقُ عَشَرَةُ أجزاءٍ ؛ تِسعَةُ أجزاءٍ فِی التِّجارَةِ ، وَواحِدَةٌ فی غَیرِها . ⁽⁵⁾.

۵ / ۵ توسعه تجاری

۶۷۹۷.امام باقر علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: به دنبال سرعت انجام کار مباش ؛ بلکه کیفیت نیکو را بجو . به درستی که مردم نمی پرسند که در چند روز ، کار به پایان رسیده است ؛ بلکه آنان فقط از کیفیت و خوبی کار ، می پرسند .۶۷۹۸.امام باقر علیه السلام :الکافیـ به نقل از امّ حسن نخعی ـ: امیر مؤمنان از کنارم گذشت و پرسید : «امّ حسن! چه می کنی؟» .

گفتم : ریسندگی می کنم .

فرمود : «بدان که حلال ترین کسب و کار است» یا فرمود : «از حلال ترین کسب و کارهاست» .۶۷۹۹.امام صادق علیه السلام :تفسیر العیاشیـ به نقل از محمد بن خالد ضَبّی ـ: ابراهیم نخعی ، بر زنی گذشت که صبحگاه ، بر درِ خانه اش نشسته بود و او را امّ بکر می نامیدند و در دستش دوکی بود که با آن ، ریسندگی می کرد . ابراهیم گفت : ای امّ بکر! دیگر پیر شده ای . آیا وقت آن نرسیده که دوک را بر زمین گذاری؟

امّ بکر گفت : چگونه آن را بر زمین بگذارم که شنیدم علی بن ابی طالب ، پیشوای مؤمنان ، می فرمود : «ریسندگی از گواراترین کسب و کارهاست» .ر . ک : ص ۸۹ (توسعه تجاری) .

۵ / ۵توسعه تجاری۶۸۰۳.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :به تجارت بپردازید که تجارت ، سبب بی نیازی شماست از آنچه در دست دیگران است .۶۸۰۴.الإمامُ الرِّضا علیه السلام :امام علی علیه السلامـ به مسلمان غیر عرب ـ: تجارت کنید . خداوند به شما برکت دهد . به درستی که از پیامبر خدا شنیدم که می فرمود : «روزی ، ده قسمت است . نُه قسمت آن در تجارت است و یکی در چیزهای دیگر» .

.

۶۸۰۵.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: ثُمَّ استَوصِ بِالتُّجّارِ وذَوِی الصِّناعاتِ ، وأوصِ بِهِم خَیرا ، المُقیمِ مِنهُم وَالمُضطَرِبِ بِمالِهِ ، وَالمُتَرَفِّقِ بِبَدَنِهِ ؛ فَإِنَّهُم مَوادُّ المَنافِعِ ، وأسبابُ المَرافِقِ ، وجُلّابُها مِنَ المَباعِدِ وَالمَطارِحِ ⁽¹⁾، فی بَرِّکَ وبَحرِکَ ، وسَهلِکَ وجَبَلِکَ ، وحَیثُ لا یَلتَئِمُ النّاسُ لِمَواضِعِها ، ولا یَجتَرِؤونَ عَلَیها ؛ فَإِنَّهُم سِلمٌ لا تُخافُ بائِقَتُهُ ، وصُلحٌ لا تُخشَی غائِلَتُهُ . وتَفَقَّد اُمورَهُم بِحَضرَتِکَ ، وفی حَواشی بِلادِکَ . ⁽²⁾۶۸۰۲.امام کاظم علیه السلام :عنه علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ (فی روایَةِ تُحَفِ العُقولِ) ـ: ثُمَّ التُّجّارَ وذَوِی الصِّناعاتِ فَاستَوصِ وأوصِ بِهِم خَیراً ؛ المُقیمِ مِنهُم ، وَالمُضطَرِبِ ⁽³⁾بِمالِهِ ، وَالمُتَرَفِّقِ بِیَدِهِ ؛ فَإِنَّهُم مَوادٌّ لِلمَنافِعِ ، وجُلّابُها فِی البِلادِ فی بَرِّکَ وبَحرِکَ وسَهلِکَ وجَبَلِکَ ، وحَیثُ لا یَلتَئِمُ النّاسُ لِمَواضِعِها ولا یَجتَرِئونَ عَلَیها مِن بِلادِ أعدائِکَ مِن أهلِ الصِّناعاتِ الَّتی أجرَی اللّهُ الرِّفقَ مِنها عَلی أیدیهِم فَاحفَظ حُرمَتَهُم ، وآمِن سُبُلَهُم ، وَخُذ لَهُم بِحُقوقِهِم ؛ فَإِنَّهُم سِلمٌ لا تُخافُ بائِقَتُهُ ، وصُلحٌ لا تُحذَرُ غائِلَتُهُ ، أحَبُّ الاُمورِ إلَیهِم أجمَعُها لِلأَمنِ وأجمَعُها لِلسُّلطانِ ، فَتَفَقَّد اُمورَهُم بِحَضرَتِکَ ، وفی حَواشی بِلادِکَ . ⁽⁴⁾۵ / ۶مُراقَبَةُ السّوقِ مُباشَرَةً۶۸۰۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمام الباقر علیه السلام :کانَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام بِالکوفَةِ عِندَکُم یَغتَدی کُلَّ یَومٍ بُکرَةً مِنَ القَصرِ ، فَیَطوفُ فی أسواق الکوفَةِ سوقا سوقا ومَعَهُ الدِّرَّةُ عَلی عاتِقِهِ ، وکانَ لَها طَرَفانِ ، وکانَت تُسَمّی : السَّبیبَةَ ، فَیَقِفُ عَلی أهلِ کُلِّ سوقٍ ، فَیُنادی : یا مَعشَرَ التُّجّارِ ، اتَّقُوا اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ .

فَإِذا سَمِعوا صَوتَهُ علیه السلام ألقَوا ما بِأَیدیهِم ، وأرعَوا ⁽⁵⁾إلَیهِ بِقُلوبِهِم ، وسَمِعوا بِآذانِهِم . فَیَقولُ علیه السلام : قَدِّمُوا الِاستِخارَةَ ، وتَبَرَّکوا بِالسُّهولَةِ ، وَاقتَرِبوا مِنَ المُبتاعینَ ، وتَزَیَّنوا بِالحِلمِ ، وتَناهَوا عَنِ الیَمینِ ، وجانِبُوا الکَذِبَ ، وتَجافَوا عَنِ الظُّلمِ ، وأنصِفُوا المَظلومینَ ، ولا تَقرَبُوا الرِّبا ، وأوفُوا الکَیلَ وَالمیزانَ ، ولا تَبخَسُوا النّاسَ أشیاءَهُم ، ولا تَعثَوا فِی الأَرضِ مُفسِدینَ . فَیَطوفُ علیه السلام فی جَمیعِ أسواقِ الکوفَةِ ، ثُمَّ یَرجِعُ فَیَقعُدُ لِلنّاسِ . ⁽⁶⁾.

۵ / ۶ بازرسی مستقیم بازار

۶۸۰۶.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: اینک سفارش مرا در حقّ بازرگانان و پیشه وران را بپذیر و درباره آنان به نیکویی سفارش کن ؛ چه کسی که مقیم باشد یا آن که با مال خود،از این سو به آن سو رود و با دست رنج خودْ سود کند ، که آنان ، مایه های منفعت و پدیدآورنده اسباب آسایش و راحتی اند ، و آورنده آن ، از جاهای دوردست و دشوار ، در بیابان و دریا و دشت و کوهسار ؛ جایی که مردمان در آن جا گِرد نیایند و در رفتن بدان جا دلیری نکنند . این بازرگانان ، مردمی آرام اند که از دشمنی آنان ، هراسی نیست ، و آشتی جویند که از فتنه آنان ، ترسی نیست . به کارهای آنان ، رسیدگی کن ؛ چه در آن جایی باشند که خود به سر می بری و چه در شهرهای دیگر .۶۸۰۷.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر (بر پایه گزارش تحف العقول) ـ: آن گاه به بازرگانان و پیشه وران ، نیکی کن و آنان را به نیکویی درباره دیگران ، سفارش نما ؛ چه آن که مقیم باشد یا آن که با مال خود ، از این سو به آن سو رود و با دست رنج خودْ سود کند ، که آنان ، مایه های منفعت و پدید آورنده اسباب آسایش و راحتی اند ، و آورنده آن به شهرها از بیابان و دریا و دشت و کوهسارند ؛ جایی که مردمان در آن جا گِرد نیایند و در رفتن بدان جا دلیری نکنند ، مانند کشورهای دشمن تو که صنعتگرانی دارند که خداوند ، آسایش را بر دستان آنان ، جاری ساخته است .

پس حرمت آنان را نگه دار ، و راه هایشان را امن ساز ، و حقوقشان را بستان ؛ زیرا که آنان ، مردمی آرام اند که از دشمنی آنان ، هراسی نیست ، و آشتی جویند که از فتنه آنان ، ترسی نیست . دوست داشتنی ترین کار برایشان ، حفظ امنیت و اقتدار آنان است . پس به کارهای آنان ، رسیدگی کن ؛ چه در آن جایی باشند که خود به سر می بری و چه در شهرهای دیگر .۵ / ۶بازرسی مستقیم بازار۶۸۱۰.الکافی عن زیدُ الشحّامُ :امام باقر علیه السلام :امیر مؤمنان ، در کوفه میان شما بود . صبحگاهان ، از دارالحکومه بیرون می رفت و در بازارهای کوفه ، یکی یکی می گشت و تازیانه ای با او بود که آن را بر دوش داشت و دوسویه بود و «سبیبه» نامیده می شد . در برابر اهالی بازارها می ایستاد و فریاد می کرد : «ای بازرگانان! از خداوند عز و جل پروا کنید!» .

آن گاه که بازاریان ، صدای او را می شنیدند ، آنچه در دست داشتند ، رها می کردند و به وی دل می دادند و با گوش می شنیدند .

آن گاه می فرمود : «خیرخواهی پیشه سازید . از آسانگیری تبرّک جویید . به خریداران ، نزدیک شوید . خود را به بردباری بیارایید . از سوگند ، بپرهیزید و از دروغ ، کناره گیرید . از ستم ، دوری گزینید و داد ستمدیدگان ، بستانید . به رباخواری نزدیک نشوید و وزن و ترازو را تمام کنید . اموال مردم را کم ندهید و در زمین ، به فساد سر بر مَدارید» .

در تمام بازارهای کوفه می گشت . سپس برمی گشت و برای [ رسیدگی به کارهای ]مردم می نشست .

.

۶۸۰۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمام الحسین علیه السلام :إنَّهُ [عَلِیّاً علیه السلام ] رَکِبَ بَغلَةَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله الشَّهباءَ بِالکوفَةِ ، فَأَتی سوقا سوقا ، فَأَتی طاقَ اللَّحّامینَ ، فَقالَ بِأَعلی صَوتِهِ : یا مَعشَرَ القَصّابینَ ، لا تَنخَعوا ، ولا تَعجَلُوا الأَنفُسَ حَتّی تَزهَقَ ، وإیّاکُم وَالنَّفخَ فِی اللَّحمِ لِلبَیعِ ؛ فَإِنّی سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَنهی عَن ذلِکَ .

ثُمَّ أتَی التَّمّارینَ فَقالَ : أظهِروا مِن رَدیِّ بَیعِکُم ما تُظهِرونَ مِن جَیِّدِهِ .

ثُمَّ أتَی السَّمّاکینَ فَقالَ : لا تَبیعوا ⁽¹⁾إلّا طَیِّبا ، وإیّاکُم وما طَفا . ⁽²⁾

ثُمَّ أتَی الکُناسَةَ فَإِذا فیها أنواعُ التِّجارَةِ ؛ مِن نَحّاسٍ ، ومِن مائِعٍ ، ومِن قَمّاطٍ ، ومِن بائِعِ إبَرٍ ، ومِن صَیرَفِیٍّ ، ومِن حَنّاطٍ ، ومِن بَزّازٍ ، فَنادی بِأَعلی صَوتِهِ : إنَّ أسواقَکُم هذِهِ یَحضُرُهَا الأَیمانُ ، فَشوبوا أیمانَکُم بِالصَّدَقَةِ ، وکُفّوا عَنِ الحَلفِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ لا یُقَدِّسُ مَن حَلَفَ بِاسمِهِ کاذِبا . ⁽³⁾.

۶۸۰۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام حسین علیه السلام :به درستی که علی علیه السلام در کوفه بر استرِ سیاه و سفید پیامبر صلی الله علیه و آله سوار شد و به بازارها ، یکی یکی ، سر زد . وارد بازارچه گوشتْ فروش ها شد و با صدای بلند فرمود : «ای گروه قصابان! نخاع را نَبُرید و در گرفتن جان [ حیوان] ، تعجیل روا مدارید . [ بگذارید] به آرامی روح از بدن ، خارج گردد . از دمیدن در گوشت به هنگام فروش بپرهیزید ؛ به درستی که شنیدم پیامبر خدا از این کار ، نهی می کرد» .

آن گاه نزد خرمافروشان آمد و فرمود : «محصول بد را به همان اندازه آشکار سازید که خوب را آشکار می سازید» .

آن گاه ، نزد ماهی فروشان آمد و فرمود : «جز ماهی های پاکْ مفروشید ، و بپرهیزید از آنچه مُرده به سطح آب آمده است» .

آن گاه وارد منطقه کُناسه ⁽¹⁾شد که در آن ، انواع داد و ستد ، رواج داشت ، از فروشنده مس ، مایعات ، قُنداق بچه و سوزن،تا صرّاف و فروشنده کافور و پارچه.پس به صدای بلند ، ندا داد : «به درستی که در بازارهای شما ، سوگندها حضور می یابند . سوگندهای خود را با صدقه درآمیزید ، و از سوگند ، خودداری ورزید که خداوند عز و جل ، پاک نگردانَد کسی را که به نامش به دروغ ، سوگند یاد کند» . .

۶۸۰۸.امام باقر علیه السلام :فضائل الصحابة لابن حنبل عن أبی الصَّهباء :رَأَیتُ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ بِشَطِّ الکَـلَاَ یَسأَلُ عَنِ الأَسعارِ . ⁽¹⁾۶۸۰۹.امام صادق علیه السلام :دعائم الإسلام :إنَّهُ [عَلیّا علیه السلام ] کانَ یَمشی فِی الأَسواقِ ، وبِیَدِهِ دِرَّةٌ یَضرِبُ بِها مَن وَجَدَ مِن مُطَفِّفٍ أو غاشٍّ فی تِجارَةِ المُسلِمینَ .

قالَ الأَصبَغُ : قُلتُ لَهُ یَوما أنَا أکفیکَ هذا یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، وَاجلِس فی بَیتِکَ ! قالَ : ما نَصَحتَنی یا أصبَغُ . ⁽²⁾۶۸۱۰.الکافی : ( ـ به نقل از زید شحّام ـ ) تاریخ دمشق عن أبی سعید :کانَ عَلِیٌّ یَأتِی السّوقَ فَیَقولُ : یا أهلَ السّوقِ ، اتَّقُوا اللّهَ ، وإیّاکُم وَالحَلفَ ؛ فَإِنَّ الحَلفَ یُنفِقُ السِّلعَةَ ، ویَمحَقُ البَرَکَةَ . وإنَّ التّاجِرَ فاجِرٌ ، إلّا مَن أخَذَ الحَقَّ ، وأعطَی الحَقَّ ، وَالسَّلامُ عَلَیکُم . ⁽³⁾۶۸۱۱.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :ربیع الأبرار :کانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَمُرُّ فِی السّوقِ عَلَی الباعَةِ ، فَیَقولُ لَهُم : أحسِنوا ، أرخِصوا بَیعَکُم عَلَی المُسلِمینَ ؛ فإِنَّهُ أعظَمُ لِلبَرَکَةِ . ⁽⁴⁾.

۶۸۱۲.عنه صلی الله علیه و آله :فضائل الصحابة ، ابن حنبلـ به نقل از ابوالصهباء ـ: علی بن ابی طالب علیه السلام را در کناره علفزاری دیدم که از قیمت ها می پرسید .۶۸۱۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دعائم الإسلام :به درستی که [ علی علیه السلام ] در بازارها راه می رفت و تازیانه ای در دست داشت که با آن ، کم فروشان و نیرنگبازان در تجارت مسلمانان را تنبیه می کرد .

اصبغ گوید : روزی به وی گفتم : ای امیرمؤمنان! شما در خانه بنشینید و من ، به جای شما این کار را بر عهده می گیرم . فرمود : «ای اصبغ! برایم خیرخواهی نکردی» .۶۸۱۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تاریخ دمشقـ به نقل از ابو سعید ـ: علی علیه السلام به بازار می آمد و می گفت : «ای بازرگانان! از خدا پروا کنید و از سوگند ، بپرهیزید! به درستی که سوگند ، کالا را از بین می برد و برکت را نابود می سازد . به درستی که بازرگان ، تبهکار است ، مگر آن که به حق دریافت کند و حق را بپردازد . والسلام علیکم!» .۶۸۱۳.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :ربیع الأبرار :علی علیه السلام در بازار بر فروشندگان می گذشت و به آنان می فرمود : «نیکی کنید . کالاها را به ارزانی به مسلمانان بفروشید که آن ، برکت را بزرگ تر گردانَد» . .

۶۸۱۴.الإمامُ الباقرُ علیه السلام ( ـ لمّا سُئِلَ عن الکبائرِ ـ ) تاریخ دمشق عن زاذان :إنّهُ [عَلیّا علیه السلام ] کانَ یَمشی فِی الأَسواقِ وَحدَهُ وهُوَ والٍ ، یُرشِدُ الضّالَّ ، ویُعینُ الضَّعیفَ ، ویَمُرُّ بِالبَیّاعِ وَالبَقّالِ فَیَفتَحُ عَلَیهِ القُرآنَ . وقَرَأَ : «تِلْکَ الدَّارُ الْأَخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لَا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا» ⁽¹⁾، فَقالَ : نَزَلَت هذِهِ فی أهلِ العَدلِ وَالتَّواضُعِ مِنَ الوُلاةِ ، وأهلِ القُدرَةِ مِن سائِرِ النّاسِ . ⁽²⁾۶۸۱۵.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام ( ـ فی قولِ اللّه ِ عزّ و جلّ : {Q} «إنْ تَجْتَنِبُ ) مکارم الأخلاق عن وشیکة :رَأَیتُ عَلِیّا علیه السلام یَتَّزِرُ فَوقَ سُرَّتِهِ ، ویَرفَعُ إزارَهُ إلی أنصافِ ساقَیهِ ، وبِیَدِهِ دِرَّةٌ یَدورُ فِی السّوقِ ، یَقولُ : اِتَّقُوا اللّهَ ، وأوفُوا الکَیلَ ، کَأَنَّهُ مُعَلِّمُ صِبیانٍ . ⁽³⁾۶۸۱۶.عنه علیه السلام :الطبقات الکبری عن جُرموز :رَأَیتُ عَلِیّا وهُوَ یَخرُجُ مِنَ القَصرِ وعَلَیهِ قِطرِیَّتانِ : إزارٌ إلی نِصفِ السّاقِ ، ورِداءٌ مُشَمَّرٌ قَریبٌ مِنهُ ، ومَعَهُ دِرَّةٌ لَهُ یَمشی بِها فِی الأَسواقِ ، ویَأمُرُهُم بِتَقوَی اللّهِ ، وحُسنِ البَیعِ ، ویَقولُ : أوفُوا الکَیلَ وَالمیزانَ ، وَیقولُ : لا تَنفَخُوا اللَّحمُ . ⁽⁴⁾۶۸۱۷.عنه علیه السلام :مکارم الأخلاق عن عبد اللّه بن عبّاس :لَمَّا رَجَعَ مِنَ البَصرَةِ وحَمَلَ المالَ ودَخَلَ الکوفَةَ وَجَدَ أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام قائِما فِی السّوقِ ، وهُوَ یُنادی بِنَفسِهِ : مَعاشِرَ النّاسِ ، مَن أصَبناهُ بَعدَ یَومِنا هذا یَبیعُ الجِرِّیَّ وَالطّافِیَ وَالمارماهی عَلَوناهُ بِدِرَّتِنا هذِهِ ـ وکانَ یُقالُ لِدِرَّتِهِ : السِّبِتیَّةُ ـ .

قالَ ابنُ عَبّاسٍ : فَسَلَّمتُ عَلَیهِ ، فَرَدَّ عَلَیَّ السَّلامَ ، ثُمَّ قالَ : یَابنَ عَبّاسٍ ، ما فَعَلَ المالُ ؟ فَقُلتُ : ها هُوَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، وحَمَلتُهُ إلَیهِ ، فَقَرَّبَنی ، ورَحَّبَ بی .

ثُمَّ أتاهُ مُنادٍ ومَعَهُ سَیفُهُ یُنادی عَلَیهِ بِسَبعَةِ دَراهِمَ ، فَقالَ : لَو کانَ لی فی بَیتِ مالِ المُسلِمینَ ثَمَنُ سِواکِ أراکٍ ما بِعتُهُ ، فَباعَهُ ، وَاشتَری قَمیصا بِأَربَعَةِ دَراهِمَ لَهُ ، وتَصَدَّقَ بِدِرهَمَینِ ، وأضافَنی بِدِرهَمٍ ثَلاثَةَ أیّامٍ . ⁽⁵⁾.

۶۸۱۳.امام علی علیه السلام :تاریخ دمشقـ به نقل از زاذان ـ: به درستی که [ علی علیه السلام ] به تنهایی در بازارها می گشت ، در حالی که زمامدار بود . گمشده ها را راهنمایی می کرد ، و به بینوایان ، کمک می نمود ، و بر فروشندگان و مغازه داران که می گذشت ، قرآن را می گشود و [ این آیه را] تلاوت می کرد : «آن سرای آخرت را برای کسانی قرار می دهیم که در زمین ، خواستار برتری و فساد نیستند» . آن گاه می فرمود : «این آیه ، درباره زمامدارانِ عدالت پیشه و متواضع ، و مردم توانمند فرود آمده است» .۶۸۱۴.امام باقر علیه السلام ( ـ در پاسخ به سؤال از گناهان کبیره ـ ) مکارم الأخلاقـ به نقل از وشیکه ـ: علی علیه السلام را دیدم که کمر خویش را بسته بود و جامه اش را تا نیمه ساق ها بالا زده بود ، در دستش تازیانه ای بود و در بازار می گشت و می فرمود : «از خداوند ، پروا کنید و پیمانه را کامل کنید» . گویا آموزگارِ کودکان است!۶۸۱۵.امام صادق علیه السلام ( ـ درباره آیه «اگر از گناهان بزرگی که شما را از آن ) الطبقات الکبریـ به نقل از جرموز ـ: علی علیه السلام را دیدم که از دارالحکومه بیرون آمد و دو پوشاک بر تن داشت : پوشاکی که تا نیمه ساقش بود و ردایی که تا نزدیک پوشاک نخست تا خورده بود . به همراه او تازیانه ای بود که با آن در بازارها قدم می زد و بازاریان را به پروای الهی و داد و ستد درست ، فرمان می داد و می فرمود : «پیمانه و ترازو را کامل کنید» و می فرمود : «در گوشت نَدَمید» .۶۸۱۶.امام صادق علیه السلام :مکارم الأخلاقـ به نقل از عبد اللّه بن عباس ـ: هنگامی که [ ابن عباس] از بصره بازگشت و اموال را آورد و وارد کوفه شد ، امیر مؤمنان را در بازار ، ایستاده دید که فریاد می کرد : «ای مردم! از این پس ، هر که را مشاهده کنم که اسبله ماهی ، ماهی در آب مرده و مارماهی می فروشد ، با این تازیانه او را ادب می کنم» ؛ و تازیانه او «سبتیّه» نامیده می شد .

ابن عباس گوید : بر او سلام کردم و او پاسخم را داد و سپس فرمود : «ای ابن عباس! مال ها چه شد؟» .

گفتم : این جاست ، ای امیر مؤمنان! و آن را نزد او بردم . مرا نزدیک خود گرفت و به من خوشامد گفت .

آن گاه ، جارچی نزد او (علی علیه السلام ) آمد که شمشیر وی را به هفت درهم برای فروش ، اعلام دارد و فرمود : «اگر در بیت المال مسلمانان ، به اندازه بهای چوب مسواک اراکْ بهره ای داشتم ، آن را نمی فروختم» .

شمشیر را فروخت و پیراهنی برای خود به چهار درهم خرید و دو درهم را صدقه داد و با یک درهم ، سه روز مرا میهمان کرد . .

۶۸۱۸.عنه علیه السلام :فضائل الصحابة لابن حنبل عن أبی مَطَرٍ البصری :أنَّهُ شَهِدَ عَلِیّا علیه السلام أتی أصحابَ التَّمرِ وجارِیَةٌ تَبکی عِندَ التَّمّارِ ، فَقالَ : ما شَأنُکِ ؟ قالَت : باعَنی تَمرا بِدِرهَمٍ ، فَرَدَّهُ مَولایَ ، فَأَبی أن یَقبَلَهُ .

قالَ : یا صاحِبَ التَّمرِ ، خُذ تَمرَکَ ، وأعطِها دِرهَمَها ؛ فَإنّها خادِمٌ ، ولَیسَ لَها أمرٌ . فَدَفَعَ عَلِیّا علیه السلام ، فَقالَ لَهُ المُسلِمونَ : تَدری مَن دَفَعتَ ؟ ! ! قالَ : لا . قالوا : أمیرَ المُؤمِنینَ ! ! فَصَبَّ تَمرَها ، وأعطاها دِرهَمَها .

قالَ : اُحِبُّ أن تَرضی عَنّی ! قالَ : ما أرضانی عَنکَ إذا أوفَیتَ النّاسَ حُقوقَهُم . ⁽¹⁾۶۸۱۹.عنه علیه السلام :مکارم الأخلاق عن مُختار التمّار :کُنتُ أبیتُ فی مَسجِدِ الکوفَةِ ، وأنزِلُ فی الرَّحبَةِ ، وآکُلُ الخُبزَ مِنَ البَقّالِ ـ وکانَ مِن أهلِ البَصرَةِ ـ . فَخَرَجتُ ذاتَ یَومٍ ، فَإِذا رَجُلٌ یُصَوِّتُ بی : اِرفَع إزارَکَ ؛ فَإِنَّهُ أنقی لِثَوبِکَ ، وأتقی لِرَبِّکَ . فَقُلتُ : مَن هذا ؟ فَقیلَ : عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ .

فَخَرَجتُ أتبَعُهُ وهُوَ مُتَوَجِّهٌ إلی سوقِ الإِ بِلِ ، فَلَمّا أتاها وَقَفَ ، وقالَ : یا مَعشَرَ التُّجّارِ ، إیّاکُم وَالیَمینَ الفاجِرَةَ ؛ فَإِنَّها تُنفِقُ السِّلعَةَ ، وتَمحَقُ البَرَکَةَ .

ثُمَّ مَضی حَتّی أتی إلَی التَّمّارینَ ، فَإِذا جارِیَةٌ تَبکی عَلی تَمّارٍ ، فَقالَ : ما لَکِ ؟ قالَت : إنّی أمَةٌ ، أرسَلَنی أهلی أبتاعُ لَهُم بِدِرهَمٍ تَمرا، فَلَمّا أتَیتُهُم بِهِ لَم یَرضَوهُ، فَرَدَدتُهُ، فَأَبی أن یَقبَلَهُ ! فَقالَ : یا هذا ، خُذ مِنهَا التَّمرَ ، ورُدَّ عَلَیها دِرهَمَها . فَأَبی ، فَقیلَ لِلتَّمّارِ : هذا عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ، فَقَبِلَ التَّمرَ ، ورَدَّ الدِّرهَمَ عَلَی الجارِیَةِ ، وقالَ : ما عَرَفتُکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، فَاغفِر لی . فَقالَ :یا مَعشَرَ التُّجّارِ ، اتَّقُوا اللّهَ ، وأحسِنوا مُبایَعَتَکُم ، یَغفِرُ اللّهُ لَنا ولَکُم .

ثُمَّ مَضی ، وأقبَلَتِ السَّماءُ بِالمَطَرِ ، فَدَنا إلی حانوتٍ ، فَاستَأذَنَ ، فَلَم یَأذَن لَهُ صاحِبُ الحانوتِ ودَفَعَهُ ، فَقالَ : یا قَنبَرُ ، أخرِجهُ إلَیَّ ، فَعَلاهُ بِالدِّرَّةِ ، ثُمَّ قالَ : ما ضَرَبتُکَ لِدَفعِکَ إیّایَ ، ولکِنّی ضَرَبتُکَ لِئَلّا تَدفَعَ مُسلِما ضَعیفا فَتَکسِرَ بَعضُ أعضائِهِ فَیَلزَمَکَ .

ثُمَّ مَضی حَتّی أتی سوقَ الکَرابیسِ ، فَإِذا هُوَ بِرَجُلٍ وَسیمٍ ، فَقالَ : یا هذا ، عِندَکَ ثَوبانِ بِخَمسَةِ دَراهِمَ ؟ فَوَثَبَ الرَّجُلُ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، عِندی حاجَتُکَ . فَلَمّا عَرَفَهُ مَضی عَنهُ . فَوَقَفَ عَلی غُلامٍ ، فَقالَ : یا غُلامُ ، عِندکَ ثَوبانِ بِخَمسَةِ دَراهِمَ ؟ قالَ : نَعَم عِندی ، فَأَخَذَ ثَوبَینِ ؛ أحَدَهُما بِثَلاثَةِ دَراهِمَ ، وَالآخَرُ بِدِرهَمَینِ ، فَقالَ : یا قَنبَرُ ، خُذِ الَّذی بِثَلاثَةٍ . فَقالَ : أنتَ أولی بِهِ ؛ تَصعَدُ المِنبَرَ ، وتَخطُبُ النّاسَ . قالَ : وأنتَ شابٌّ ولَکَ شِرَّةُ الشَّبابِ ، وأنَا أستَحیی مِن رَبّی أن أتَفَضَّلَ عَلَیکَ ؛ سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : ألبِسوهُم مِمّا تَلبَسونَ ، وأطعِموهُم مِمّا تَطعَمونَ .

فَلَمّا لَبِسَ القَمیصَ مَدَّ یَدَهُ فی ذلِکَ ، فَإِذا هُوَ یَفضُلُ عَن أصابِعِهِ ، فَقالَ : اِقطَع هذَا الفَضلَ ، فَقَطَعَهُ ، فَقالَ الغُلامُ : هَلُمَّ أکُفَّهُ ، قالَ : دَعهُ کَما هُوَ ؛ فَإِنَّ الأَمرَ أسرَعُ مِن ذلِکَ . ⁽²⁾.

۶۸۲۰.الإمامُ علیٌّ علیه السلام ( ـ لَمّا سُئِلَ عن أکبَرِ الکبائرِ ـ ) فضائل الصحابة ، ابن حنبلـ از ابو مطر بصری ـ: وی علی علیه السلام را دید که نزد خرمافروشان آمد . کنیزکی نزد خرمافروش می گریست . پرسید : «تو را چه شده است؟» .

کنیز گفت : خرمایی را به یک درهم به من فروخت ؛ ولی آقایم آن را برگرداند و [ خرمافروش ]آن را بازپس نمی گیرد .

[ علی علیه السلام ] فرمود : «ای دارنده خرما! خرمایت را بستان و درهمش را برگردان که او خدمتگزاری است و اختیاری ندارد» .

خرمافروش ، علی علیه السلام را عقب راند . مسلمانان به وی گفتند : می دانی چه کسی را عقب راندی؟ گفت : نه . گفتند : امیر مؤمنان را!

آن گاه ، خرمای کنیزک را بر روی خرماها ریخت و درهم را به وی بازگرداند .

[ سپس خطاب به علی علیه السلام ] گفت : دوست دارم از من خشنود باشی .

[ علی علیه السلام ]فرمود : «خشنودی من از تو وقتی است که حقوق مردم را کامل بپردازی» .۶۸۱۷.امام صادق علیه السلام :مکارم الأخلاقـ به نقل از مختار تمّار ـ: من شب ها را در مسجد کوفه سپری می کردم و در میدان ، فرود می آمدم و از بقّال ها نان تهیه می کردم (وی از مردمان بصره بود) . روزی بیرون آمدم که ناگهان مردی خطاب به من گفت : «لباست را بالا گیر که برای پاکیزگی آن ، بهتر است و با تقوای پروردگار ، سازگارتر» .

پرسیدم : این کیست؟

گفته شد : علی بن ابی طالب علیه السلام .

به دنبالش حرکت کردم . او به سمت بازار شتران می رفت . وقتی بدان جا رسید ، ایستاد و فرمود : «ای بازرگانان! بپرهیزید از سوگند ناروا ، که متاع را از میان می بَرَد و برکت را نابود می سازد» .

سپس از آن جا گذشت تا به خرمافروشان رسید . در این هنگام ، کنیزکی در برابر خرمافروشی گریه می کرد . پرسید : «تو را چه می شود؟» .

گفت : کنیزی هستم که خانواده ام مرا فرستاده اند تا برایشان با یک درهم ، خرما خریداری کنم . وقتی خرما را نزد آنان بُردم ، نپسندیدند . آن را برگرداندم و این مرد ، نمی پذیرد .

فرمود:«ای مرد! خرما را بگیر و درهم او را بازگردان».

[ فروشنده] امتناع ورزید . به خرمافروش گفتند : این ، علی بن ابی طالب علیه السلام است . آن گاه ، خرما را گرفت و درهم را به کنیز بازگرداند و گفت : ای امیر مؤمنان! شما را نشناختم . بر من ببخشای .

فرمود : «ای بازرگانان! تقوای الهی پیشه سازید و به نیکی داد و ستد کنید . خدا بر ما و شما ببخشاید!» .

از آن جا نیز گذشت . آسمان شروع به باریدن کرد . به مغازه ای نزدیک شد و اجازه خواست [ پناه گیرد] ؛ امّا صاحب مغازه ، اجازه نداد و او را پس زد .

[ علی علیه السلام ] فرمود : «ای قنبر! او را نزد من آور» .

پس با تازیانه او را ادب کرد و فرمود : «تو را نزدم از آن رو که مرا پس زدی ؛ بلکه تو را زدم تا مبادا مسلمانی ناتوان را بیرون اندازی و برخی اعضایش بشکند و بر عهده ات آید» .

از آن جا نیز گذشت تا به بازار کرباس فروشان رسید و به مردی زیباروی ، برخورد . پس فرمود : «ای مرد! آیا دو لباس با قیمت پنج درهم ، نزد تو هست؟» .

مرد به پا خاست و گفت : ای امیر مؤمنان! خواسته ات نزد من است . چون مردْ او را شناخت ، از او گذشت و به جوانی رسید و فرمود : «ای جوان! آیا دو لباس به پنج درهم داری؟» .

گفت : بلی .

دو لباس ستانْد ، یکی به سه درهم ، و دیگری به دو درهم . سپس فرمود : «ای قنبر! لباس سه درهمی را بردار» .

قنبر گفت : شما بدان سزاوارتری . منبر می روی و برای مردم ، سخنرانی می کنی .

فرمود : «و تو جوانی و خواسته های جوانی داری ، و من ، از پروردگارم شرم می کنم که بر تو برتری جویم . از پیامبر خدا شنیدم که می فرمود : بپوشانید بردگان را از آنچه خود می پوشید ، و بخورانید به آنان ، از آنچه خود می خورید » .

وقتی لباس را پوشید ، دستش را در آن دراز کرد و دریافت که از انگشتانش بلندتر است . فرمود : «زیادی را بِبُر» . آن را بُرید .

جوان گفت : نزدیک آی تا آن را سردوزی کنم .

فرمود : «بگذار همان طور باشد ؛ چرا که زندگی زودتر از این ، به سر آید» . .

. .

. .

۶۸۱۸.امام صادق علیه السلام :تاریخ الطبری عن یزید بن عدی بن عثمان :رَأَیتُ عَلِیّا علیه السلام خارِجا مِن هَمدانَ ، فَرَأی فِئَتَینِ یَقتَتِلانِ ، فَفَرَّقَ بَینَهُما ، ثُمَّ مَضی ، فَسَمِعَ صَوتا : یاغَوثاه بِاللّهِ ! فَخَرَجَ یَحضُرُ نَحوَهُ حَتّی سَمِعتُ خَفقَ نَعلِهِ وهوَ یَقولُ : أتاکَ الغَوثُ ، فَإِذا رَجُلٌ یُلازِمُ رَجُلاً ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، بِعتُ هذا ثَوبا بِتِسعَةِ دَراهِمَ ، وشَرَطتُ عَلَیهِ ألّا یُعطِیَنی مَغموزا ⁽¹⁾ولا مَقطوعا ـ وکانَ شَرطَهُم یَومَئِذٍ ـ فَأَتَیتُهُ بِهذِهِ الدَّراهِمِ لِیُبدِلَها لی ، فَأَبی ، فَلَزِمتُهُ ، فَلَطَمَنی !

فَقالَ : أبدِلهُ . فَقالَ : بَیِّنَتُکَ عَلَی اللَّطمَةِ ؟ فَأَتاهُ بِالبَیِّنَةِ . فَأَقعَدَهُ ، ثُمَّ قالَ : دونَکَ فَاقتَصِّ ! فَقالَ : إنّی قَد عَفَوتُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ . قالَ : إنّما أرَدتُ أن أحتاطَ فی حَقِّکَ ، ثُمَّ ضَرَبَ الرَّجُلَ تِسعَ دَرّاتٍ ، وقالَ : هذا حَقُّ السُّلطانِ . ⁽²⁾۵ / ۷مَنعُ الاِحتِکارِ۶۸۲۱.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کِتابِهِ إلی رِفاعَةَ ـ: اِنهَ عَنِ الحُکرَةِ ، فَمَن رَکِبَ النَّهیَ فَأَوجِعهُ ، ثُمَّ عاقِبهُ بِإِظهارِ مَا احتَکَرَ . ⁽³⁾۶۸۲۲.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: ثُمَّ استَوصِ بِالتُّجّارِ وذَوِی الصِّناعاتِ ... وَاعلَم ـ مَعَ ذلِکَ ـ أنَّ فی کَثیرٍ مِنهُم ضیقا فاحِشا ، وشُحّا قَبیحا ، وَاحتِکارا لِلمَنافِعِ ، وتَحَکُّما فی البِیاعاتِ ، وذلِکَ بابُ مَضَرَّةٍ لِلعامَّةِ ، وعَیبٌ عَلَی الوُلاةِ ، فَامنَع مِنَ الاِحتِکارِ ، فَإِنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله مَنَعَ مِنهُ .

وَلیَکُن البَیعُ بَیعا سَمحا ، بِمَوازینِ عَدلٍ ، وأسعارٍ لا تُجحِفُ بِالفَریقَینِ مِنَ البائِعِ وَالمُبتاعِ .

فَمَن قارَفَ حُکرَةً بَعدَ نَهیِکَ إیّاهُ فَنَکِّل بِهِ ، وعاقِبهُ فی غَیرِ إسرافٍ . ⁽⁴⁾.

۵ / ۷ جلوگیری از احتکار

۶۸۲۳.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ الطبریـ به نقل از یزید بن عدی بن عثمان ـ: علی علیه السلام را دیدم که از [ محلّه ]همْدان می گذشت . دو گروه را دید که با هم می جنگیدند . آنها را از هم جدا کرد و از آن جا رد شد که صدایی شنید : شما را به خدا ، به دادم برسید!

به سرعت به سوی او حرکت کرد ، [ به طوری] که صدای کفش هایش را شنیدم ، و می فرمود : «فریادرس آمد» .

در این هنگام ، به مردی رسید که مردی را چسبیده بود [ و رها نمی کرد] . سپس گفت : ای امیر مؤمنان! من به این مرد ، لباسی را به نُه درهم فروختم و با او شرط کردم که درهم معیوب و شکسته به من ندهد (این ، قرار آن روزشان بود) . [ اینک ]این درهم اوست که آورده ام تا برایم تعویض کند ؛ ولی امتناع ورزید . به او چسبیدم که مرا سیلی زد .

علی علیه السلام فرمود : «آن را تعویض کن» .

سپس فرمود : «بیّنه تو بر سیلی خوردن چیست؟» .

مرد ، بیّنه آورد . پس مرد را نشانید و فرمود : «از او قصاص بگیر» .

مرد گفت : ای امیر مؤمنان ! او را بخشیدم .

فرمود: «خواستم در مورد حقّ تو احتیاط کنم». آن گاه، مرد را نُه تازیانه زد و فرمود : «این ، حقّ حاکم است» .۵ / ۷جلوگیری از احتکار۶۸۲۶.الإمامُ الباقرُ علیه السلام ( ـ فی قولِهِ تعالی : {Q} «...و لَم یُصِرُّوا ...» ) امام علی علیه السلامـ از نامه اش به رفاعه ـ: از احتکار ، بازدار ، و آن کس را که احتکار کند ، تأدیب کن ، و با آشکار ساختن آنچه احتکار شده ، او را کیفر ده .۶۸۲۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: در حق بازرگانان و پیشه وران ، سفارش به نیکی کن ... و بدان که با این همه ، در میان بسیاری از آنان ، سختگیریِ رسوا ، بُخلِ زشت ، و احتکار اموال ، و زورگویی در داد و ستد ، وجود دارد و این ، زیانی است برای همگان ، و عیبی است بر زمامداران . پس ، از احتکار باز دار که پیامبر خدا از آن منع کرد . داد و ستدها باید آسان صورت پذیرد و با میزان عدل انجام گیرد و با نرخ هایی که به فروشنده و خریدار ، ضرر نرسانَد ؛ و هر کس که پس از منع تو ، دست به احتکار زد ، او را کیفر بده و بدون زیاده روی ، مجازات کن .

.

۵ / ۸سِیاسَةُ أخذِ الخَراجِ۶۸۲۴.امام علی علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی اُمَراءِ الخَراجِ ـ: بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ . مِن عَبدِ اللّهِ عَلِیٍّ أمیرِ المُؤمِنینَ إلی اُمَراءِ الخَراجِ ، أمّا بَعدُ ، فَإِنَّهُ مَن لَم یَحذَر ما هُوَ صائِرٌ إلَیهِ لَم یُقَدِّم لِنَفسِهِ ولَم یُحرِزها ، ومَنِ اتَّبَعَ هَواهُ وَانقادَ لَهُ عَلی ما یَعرِفُ نَفعَ عاقِبَتِهِ عَمّا قَلیلٍ لَیُصبِحَنَّ مِنَ النّادِمینَ .

ألا وإنَّ أسعَدَ النّاسِ فِی الدُّنیا مَن عَدَلَ عَمّا یَعرِفُ ضَرَّهُ ، وإنَّ أشقاهُم مَنِ اتَّبَعَ هَواهُ . فَاعتَبِروا .

وَاعلَموا أنَّ لَکُم ما قَدَّمتُم مِن خَیرٍ ، وما سِوی ذلِکَ وَدِدتُم لَو أنَّ بَینَکُم وبَینَهُ أمَدا بَعیدا ، ویُحَذِّرُکُم اللّهُ نَفسَهُ ، وَاللّهُ رَؤوفٌ ورَحیمٌ بِالعِبادِ . وأنَّ عَلَیکُم ما فَرَّطتُم فیهِ . وإنَّ الَّذی طَلَبتُم لَیَسیرٌ ، وإنَّ ثَوابَهُ لَکَبیرٌ .

ولَو لَم یَکُن فیما نُهِیَ عَنهُ مِنَ الظُّلمِ وَالعُدوانِ عِقابٌ یُخافُ ، کانَ فی ثَوابِهِ ما لا عُذرَ لِأَحَدٍ بِتَرکِ طَلِبَتِهِ ، فَارحَموا تُرحَموا ، ولا تُعَذِّبوا خَلقَ اللّهِ ، ولا تُکَلِّفوهُم فَوقَ طاقَتِهِم ، وأنصِفُوا النّاسَ مِن أنفُسِکُم ، وَاصبِروا لِحَوائِجِهِم ؛ فَإِنَّکُم خُزّانُ الرَّعِیَّةِ . لا تَتَّخِذُنّ حُجّابا ، ولا تَحجُبُنَّ أحَدا عَن حاجَتِهِ حَتّی یُنهِیَها إلَیکُم ، ولا تَأخُذوا أحَدا بِأَحَدٍ ، إلّا کَفیلاً عَمَّن کَفَلَ عَنهُ ، وَاصبِروا أنفُسَکُم عَلی ما فیهِ الاِغتِباطُ ، وإیّاکُم وتَأخیرَ العَمَلِ ، ودَفعَ الخَیرِ ؛ فَإِنَّ فی ذلِکَ النَّدمَ . وَالسَّلامُ . ⁽¹⁾.

۵ / ۸ سیاست مالیاتی

۵ / ۸سیاست مالیاتی۶۸۲۷.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در نامه اش به مأموران مالیات ـ: به نام خداوند بخشنده مهربان . از بنده خدا علی ، امیر مؤمنان ، به متولّیان خراج . پس از حمد و سپاس خداوند ؛ به درستی آن که از سرایی که به سویش می رود ، پروا نکند ، برای خودْ چیزی نفرستد و خود نگهدار نباشد ؛ و آن که از هواها پیروی کند و برای سود عاجل رام آن گردد ، به زودی از پشیمانان خواهد بود .

بدانید که خوش بخت ترین انسان در دنیا ، کسی است که از آنچه زیانش را می شناسد ، کناره گیرد ؛ و بدبخت ترین انسان ها کسی است که از هوا پیروی کند. پس عبرت گیرید.

بدانید که تنها آنچه از خوبی ها پیش فرستید ، از آنِ شماست ؛ و جز آن ، هر چه فرستید ، دوست می دارید که میان شما و آن ، فاصله ای دراز باشد . خداوند ، شما را از خود پروا می دهد و او نسبت به بندگانش ، کریم و مهربان است . به درستی که در آنچه کوتاهی کردید ، زیانش بر شماست ، و آنچه از شما خواسته شده ، اندک است ، و پاداش خداوند ، بزرگ .

و اگر در ستم و تجاوز که از آن نهی شده ، کیفری که از آن ترسیده شود ، نبود ، در پرهیز از آن ، آن قدر ثواب هست که بهانه ای برای کنارگذاردن نباشد . مهربانی کنید تا با شما مهربانی شود ، بندگان خدا را شکنجه مکنید و بر آنان ، بیش از توان ، تکلیف روا مدارید . برای مردم ، از خود انصاف به خرج دهید ، و نسبت به برآوردن نیازمندی های مردم ، شکیبایی کنید ؛ چرا که شما گنجینه داران شهروندان هستید . برای خود ، دربان مگیرید و کسی را از دستیابی به نیازمندی هایش ، باز مدارید تا حاجتش را به سوی شما آورد . کسی را جای کسی دیگر ، مگیرید ، مگر ضامن را به جای آن که ضمانت کرده ؛ و در رفاه و آسایش [زندگی ]خود را ، به شکیبایی وا دارید ؛ و از عقب انداختن کارها و کنار نهادن خوبی ها بپرهیزید که در آن ، پشیمانی است . والسلام!

.

۶۸۲۸.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الکافی عن مهاجر عَن رَجُلٍ مِن ثَقیفٍ :اِستَعمَلَنی عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام عَلی بانِقیا ⁽¹⁾وسَوادٍ مِن سَوادِ الکوفَةِ ، فَقالَ لی ـ وَالنّاسُ حُضورٌ ـ : اُنظُر خَراجَکَ فَجُدَّ فیهِ ، ولا تَترُک مِنهُ دِرهَما ، فَإِذا أرَدتَ أن تَتَوَجَّهَ إلی عَمَلِکَ فَمُرَّ بی .

قالَ : فَأَتَیتُهُ ، فَقالَ لی : إنَّ الَّذی سَمِعتَ مِنّی خُدعَةٌ ، إیّاکَ أن تَضرِبَ مُسلِما أو یَهودِیّا أو نَصرانِیّا فی دِرهَمِ خَراجٍ ، أو تَبیعَ دَابَّةَ عَمَلٍ فی دِرهَمٍ ، فَإِنَّما اُمِرنا أن نَأخُذَ مِنهُمْ العَفوَ . ⁽²⁾۶۸۲۹.عنه علیه السلام :السنن الکبری عن عبد الملک بن عمیر :أخبَرَنی رَجُلٌ مِن ثَقیفٍ قالَ : اِستَعمَلَنی عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام عَلی بُزُرجَسابورَ ⁽³⁾، فَقالَ : لا تَضرِبَنَّ رَجُلاً سَوطا فی جِبایَةِ دِرهَمٍ ، ولا تَبیعَنَّ لَهُم رِزقا ، ولا کِسوَةَ شِتاءٍ ولا صَیفٍ ، ولا دَابَّةً یَعتَمِلونَ عَلَیها ، ولا تُقِم رَجُلاً قائِما فی طَلَبِ دِرهَمٍ .

قالَ : قُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إذا أرجِعُ إلَیکَ کَما ذَهَبتُ مِن عِندِکَ ! قالَ : وإن رَجَعتَ کَما ذَهَبتَ ، وَیحَکَ إنَّما اُمِرنا أن نَأخُذَ مِنهُم العَفوَ ـ یَعِنی الفَضلَ ـ . ⁽⁴⁾.

۶۸۳۰.عنه علیه السلام :الکافیـ به نقل از مهاجر ، از مردی از قبیله ثقیف ـ: علی بن ابی طالب علیه السلام ، مرا بر [ مالیات ]منطقه بانقِیا ⁽¹⁾و آبادی ای در منطقه کوفه ، به کار گرفت و در برابر مردم ، به من گفت : «به مالیات ها بنگر و در آن ، تلاش کن . درهمی را فرو مگذار و هرگاه خواستی به سوی مأموریتت بروی ، نزد من بیا» .

نزد او رفتم . به من گفت : «به درستی که آنچه از من شنیدی ، نقشه بود . مبادا مسلمان یا یهودی و یا مسیحی را برای درهمی مالیات ، کتک بزنی یا آن که چارپایانِ کار را برای [گرفتن] مالیات ، به فروش رسانی ؛ چرا که ما مأموریم که زیادی را از آنها بستانیم» .۶۸۳۱.عنه علیه السلام :السنن الکبریـ به نقل از عبدالملک بن عمیر ـ: مردی از قبیله ثقیف به من گفت : علی بن ابی طالب علیه السلام ، مرا در [ مالیات ]منطقه بزرگ شاپور ⁽²⁾، به کار گرفت و فرمود : «مبادا کسی را برای گردآوری درهمی ، تازیانه زنی و یا روزی یا لباس تابستانی و زمستانی و یا چارپایانِ کار آنها را به فروش گذاری ؛ و برای گرفتن درهم ، شخصی را مگُمار» .

آن مرد گفت که گفتم : ای امیر مؤمنان! اگر چنین باشد ، دست خالی نزد تو برگردم ، چنان که دست خالی از نزد تو رفتم!

فرمود : «گرچه همان گونه که رفته ای ، بازگردی . وای بر تو! همانا ما مأموریم که زیادی را از مردم ، بستانیم» . .

۶۸۳۲.عنه علیه السلام :تاریخ دمشق عن عبد المَلِک بن عُمَیر :حَدَّثَنی رَجُلٌ مِن ثَقیفٍ أنَّ عَلِیّا اِستَعمَلَهُ عَلی عُکبَرا ـ قالَ : ولَم یَکُنِ السَّوادُ یَسکُنُهُ المُصَلّونَ ـ فَقالَ لی بَینَ أیدیهِم : لَتَستَوفی خَراجَهُم ، ولا یَجِدونَ فیکَ رُخصَةً ، ولا یَجِدونَ فیکَ ضَعفا . ثُمَّ قالَ لی : إذا کانَ عِندَ الظُّهرِ فَرُح إلَیَّ . فَرُحتُ إلَیهِ ، فَلَم أجِد عَلَیهِ حاجِبا یَحجُبُنی دونَهُ ، وَجَدتُهُ جالِسا وعِندَهُ قَدَحٌ وکوزٌ فیهِ ماءٌ ، فَدَعا مطیّبه ⁽¹⁾، فَقُلتُ فی نَفسی : لَقَد أمَنَنی حَتّی یُخرِجَ إلَیَّ جَوهَرا ⁽²⁾ـ إذ لا أدری ما فیها ، فَإِذا عَلَیها خاتَمٌ ، فَکَسَرَ الخاتَمَ فَإِذا فیها سَویقٌ ، فَأَخرَجَ مِنهُ وصَبَّ فی القَدَحِ ، فَصَبَّ عَلَیهِ ماءً ، فَشَرِبَ وسَقانی .

فَلَم أصبِر أن قُلتُ لَهُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أ تَصنَعُ هذَا بِالعِراقِ ؟ ! ! طَعامُ العِراقِ أکثَرُ مِن ذلِکَ ! !

قالَ : أما وَاللّهِ ما أختِم عَلَیهِ بُخلاً عَلَیهِ ، ولکِنّی أبتاعُ قَدرَ ما یَکفینی ، فَأَخافُ إن نمی ⁽³⁾فَیَصنَعُ فیهِ مِن غَیرِهِ ، فَإِنَّما حِفظی لِذلِکَ ، وأکرَهُ أن اُدخِلَ بَطنی إلّا طَیِّبا . وإنّی لَم أستَطِع أن أقولَ لَکَ إلَا الَّذی قُلتُ لَکَ بَینَ أیدیهِم ، إنَّهُم قَومٌ خُدَّعٌ ، ولکِنّی آمُرُکَ الآنَ بِما تَأخُذُهُم بِهِ ، فَإِن أنتَ فَعَلتَ وإلّا أخَذَکَ اللّهُ بِهِ دونی ، فَإن یَبلُغنی عَنکَ خِلافَ ما أمَرتُکَ عَزَلتُکَ ! فَلا تَبیعَنَّ ⁽⁴⁾لَهُم رِزقا یَأکُلونَهُ ، ولا کِسوَةَ شِتاءٍ ولا صَیفٍ ، ولا تَضرِبَنَّ رَجُلاً مِنهُم سَوطا فی طَلَبِ دِرهَمٍ ، ولا تُقَبِّحُهُ فی طَلَبِ دِرهَمٍ ؛ فَإِنّا لَم نُؤمَر بِذلِکَ ، ولا تَبیعَنَّ لَهُم دابَّةً یَعمَلونَ عَلَیها ، إنَّما اُمِرنا أن نَأخُذَ مِنهُمُ العَفوَ .

قالَ : قُلتُ : إذا أجیؤُکَ کَما ذَهَبتُ ! قالَ : وإن فَعَلتَ .

قالَ : فَذَهَبتُ فَتَتَبَّعتُ ما أمَرَنی بِهِ ، فَرَجَعتُ وَاللّهِ ما بَقِیَ عَلَیَّ دِرهَمٌ واحدٌ إلّا وَفَیتُهُ . ⁽⁵⁾.

۶۸۳۳.الإمامُ زینُ العابدینَ علیه السلام :تاریخ دمشقـ به نقل از عبدالملک بن عمیر ـ: مردی از ثقیف ، به من خبر داد که علی علیه السلام او را بر نواحی عُکْبَرا ⁽¹⁾به کار گماشت (در آن منطقه ، نمازگزار ، ساکن نبود) و به من در حضور آنان فرمود : «مالیات را کامل از آنان بستان . مبادا در تو نرمش (و سستی) ببینند» . سپس فرمود : «هنگامی که ظهر شد ، نزد من آی» .

نزد او رفتم . در آن جا دربانی که جلوی مرا بگیرد ، نیافتم . دیدم او نشسته و جلویش ظرفی است و کوزه آب . کیسه اش را خواست . پیش خود گفتم : می خواهد بر من ، منّت گذارد و گوهری برایم بیرون آورد ، چرا که نمی دانستم در آن چیست . آن گاه دیدم که کیسه ، مُهر شده است . مُهر را شکست . در آن ، سویق ⁽²⁾بود . آن را بیرون آورد و در ظرف ریخت و بر آن ، آب ریخت . سپس خود از آن نوشید و به من هم نوشانید .

تاب نیاوردم . بدو گفتم : ای امیر مؤمنان ! در عراق ، چنین رفتار می کنی؟! خوراک عراقیان ، بیش از این است .

فرمود : «بدان ، به خداوند سوگند که از روی بخل ، بر آن [کیسه] مُهر نمی زنم ؛ بلکه به اندازه ای که مرا بی نیاز کند ، خریداری می کنم و می ترسم اگر زیاد باشد ، چیز دیگری در آن ، داخل گردد . از این رو ، از آن مراقبت می کنم ⁽³⁾، و ناخوش دارم که به معده ام ، جز غذای پاکیزه وارد کنم . به درستی که در حضور مردم ، چاره ای نداشتم جز این که آنچه گفتم ، به تو گویم . آنان ، مردمی حیله گرند ؛ ولی اینک به تو فرمان می دهم که چگونه با آنان رفتار کنی ، که اگر بدان شیوه رفتار کنی [ رهایی یابی] ؛ وگرنه ، جز من ، خداوند تو را مؤاخذه خواهد کرد . اگر به من خبر رسد که خلاف آنچه به تو فرمان داده ام ، رفتار کرده ای ، تو را برکنار کنم . خوراکی هایی که روزمرّه می خورند ،و پوشاک زمستان و تابستان آنها را مفروش (مَسِتان) و برای گرفتن درهمی ، کسی را تازیانه مزن و او را رسوا مساز که ما بدین امر ، مأمور نیستیم ، و چارپایی را که بدان کار کنند ، مفروش ؛ چرا که ما مأموریم تا زیادی را از آنها بستانیم» .

گوید که گفتم : در این صورت ، همان گونه که رفته ام ، بازگردم!

فرمود : «گرچه چنین کنی» .

گوید : رفتم و بدان گونه که فرمان داده بود ، در پی جمع آوری مالیات بودم . سوگند به خداوند که بازگشتم و آنچه نزدم بود ، حتی یک درهم را ، به وی دادم . .

۶۸۲۷.امام صادق علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ مِن عَهدِهِ إلی بَعضِ عُمّالِهِ وقَد بَعَثَهُ عَلَی الصَّدَقَةِ ـ: أمَرَهُ بِتَقوَی اللّهِ فی سَرائِرِ أمرِهِ ، وخَفِیّاتِ عَمَلِهِ ، حَیثُ لا شَهیدَ غَیرُهُ ، ولا وَکیلَ دونَهُ . وأمَرَهُ ألّا یَعمَلَ بِشَیءٍ مِن طاعَةِ اللّهِ فیما ظَهَرَ ، فَیُخالِفَ إلی غَیرِهِ فِیما أسَرَّ ، ومَن لَم یَختَلِف سِرُّهُ وعَلانِیَتُهُ وفِعلُهُ ومَقالَتُهُ ، فَقَد أدَّی الأَمانَةَ ، وأخلَصَ العِبادَةَ .

وأمَرَهُ أن لا یَجبَهَهُم ، ولا یَعضَهَهُم ⁽¹⁾، ولا یَرغَبَ عَنهُم ، تَفَضُّلاً بِالإِمارَةِ عَلَیهِم ؛ فَإِنَّهُمُ الإِخوانُ فِی الدّینِ ، وَالأَعوانُ عَلَی استِخراجِ الحُقوقِ .

وإنَّ لَکَ فی هذِهِ الصَّدَقَةِ نَصیبا مَفروضا ، وحَقّا مَعلوما ، وشُرَکاءَ أهلَ مَسکنَةٍ ، وضُعَفاءَ ذَوی فاقَةٍ ، وإنّا مُوَفّوکَ حَقَّکَ ، فَوَفِّهِم حُقوقَهُم ، وإلّا تَفعَل فَإِنَّکَ مِن أکثَرِ النّاسِ خُصوما یَومَ القِیامَةِ ، وبُؤسی لِمَن خَصمُهُ عِندَ اللّهِ الفُقَراءُ والمَساکِینُ وَالسّائِلونَ وَالمَدفوعونَ وَالغارِمونَ وَابنُ السَّبیلِ .

ومَنِ استَهانَ بِالأَمانَةِ ، ورَتَعَ فِی الخِیانَةِ ، ولَم یُنَزِّه نَفسَهُ ودینَهُ عَنها ، فَقَد أحَلَّ بِنَفسِهِ الذُّلَّ وَالخِزیَ فی الدُّنیا ، وهُوَ فِی الآخِرَةِ أذَلُّ وأخزی . وإنَّ أعظَمَ الخِیانَةِ خِیانَةُ الاُمَّةِ ، وأفظَعَ الغِشِّ غِشُّ الأَئِمَّةِ . وَالسَّلامُ . ⁽²⁾۶۸۲۸.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلامـ مِن وَصِیَّةٍ لَهُ کانَ یَکتُبُها لِمَن یَستَعمِلُهُ عَلَی الصَّدَقاتِ ⁽³⁾ـ: اِنطَلِق عَلی تَقوَی اللّهِ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ ، ولا تُرَوِّعَنَّ مُسلِما ، ولا تَجتازَنَّ عَلَیهِ کارِها ، ولا تَأخُذَنَّ مِنهُ أکثَرَ مِن حَقِّ اللّهِ فی مالِهِ ، فَإِذا قَدِمتَ عَلَی الحَیِّ فَانزِل بِمائِهِم مِن غَیرِ أن تُخالِطَ أبیاتَهُم ، ثُمَّ امضِ إلَیهِم بِالسَّکینَةِ وَالوقَارِ حَتّی تَقومَ بَینَهُم فَتُسَلِّمَ عَلَیهِم ، ولا تُخدِج ⁽⁴⁾بِالتَّحِیَّةِ لَهُم ، ثُمَّ تَقولَ : عِبادَ اللّهِ ، أرسَلَنی إلَیکُم وَلِیُّ اللّهِ وخَلیفَتُهُ لِاخُذَ مِنکُم حَقَّ اللّهِ فی أموالِکُم ، فَهَل للّهِِ فی أموالِکُم مِن حَقٍّ فَتُؤَدّوهُ إلی وَلِیِّهِ ؟ فَإِن قالَ قائِلٌ : لا ، فَلا تُراجِعهُ . وإن أنعَمَ لَکَ مُنعِمٌ فَانطَلِق مَعَهُ مِن غَیرِ أن تُخیفَهُ أو توعِدَهُ أو تَعسِفَهُ أو تُرهِقَهُ ، فَخُذ ما أعطاک مِن ذَهَبٍ أو فِضَّةٍ . فَإِنَ کانَ لَهُ ماشِیَةٌ أو إبِلٌ فَلا تَدخُلها إلّا بِإِذنِهِ ، فَإِنَّ أکثَرَها لَهُ ، فَإِذا أتَیتَها فَلا تَدخُل عَلَیها دُخولَ مُتَسَلِّط عَلَیهِ ولا عَنیفٍ بِهِ .

ولا تُنَفِّرَنَّ بَهیمَةً ولا تُفزِعَنَّها ، ولا تَسوءَنَّ صاحِبَها فیها . وَاصدَعِ المالَ صَدعَینِ ، ثُمَّ خَیِّرهُ ، فَإِذَا اختارَ فَلا تَعرِضَنَّ لِما اختارَهُ . ثُمَّ اصدَعِ الباقِیَ صَدعَینِ ، ثُمَّ خَیِّرهُ ، فَإِذَا اختارَ فَلا تَعرِضَنَّ لِمَا اختارَهُ . فَلا تَزالُ کَذلِکَ حَتّی یَبقَی ما فیهِ وَفاءٌ لِحَقِّ اللّهِ فی مالِهِ ، فَاقبِض حَقَّ اللّهِ مِنهُ . فَإِن استَقالَکَ فَأَقِلهُ ، ثُمَّ اخلِطهُما ، ثُمَّ اصنَع مِثلَ الَّذی صَنَعتَ أوَّلاً حَتّی تَأخُذَ حَقَّ اللّهِ فی مالِهِ .

ولا تَأخُذَنَّ عَودا ⁽⁵⁾، ولا هَرِمَةً ، ولا مَکسورَةً ، ولا مَهلوسَةً ، ولا ذاتَ عَوارٍ ، ولا تَأمَنَنَّ عَلَیها إلّا مَن تَثِقُ بِدینِهِ ، رافِقا بِمالِ المُسلِمینَ حَتّی یُوَصِّلَهُ إلی وَلِیِّهِم فَیَقسِمَهُ بَینَهُم ، ولا تُوکِّل بِها إلّا ناصِحا شَفیقا ، وأمینا حَفیظا ، غَیرَ مُعنِفٍ ولا مُجحِفٍ ⁽⁶⁾، ولا مُلغِبٍ ⁽⁷⁾ولا مُتعِبٍ . ثُمَّ احدُر إلَینا مَا اجتَمَعَ عِندَکَ نُصَیِّرهُ حَیثُ أمَرَ اللّهُ بِهِ .

فَإِذا أخَذَها أمینُکَ فَأَوعِز إلَیهِ ألّا یَحولَ بَینَ ناقَةٍ وبَینَ فَصیلِها ، ولا یَمصُرَ ⁽⁸⁾لَبَنَها فَیَضُرَّ ذلِکَ بِوَلَدِها ، ولا یَجهَدَنَّها رُکوبا ، وَلیَعدِل بَینَ صَواحِباتِها فی ذلِکَ وبَینَها ، وَلیُرَفِّه عَلَی اللّاغِبِ .

وَلیَستَأنِ بِالنَّقِبِ ⁽⁹⁾وَالظّالِعِ ⁽¹⁰⁾، وَلیُورِدها ما تَمُرُّ بِهِ مِنَ الغُدُرِ ، ولا یَعدِل بِها عَن نَبتِ الأَرضِ إلی جَوادِّ الطُّرُقِ ، وَلیُرَوِّحها فِی السّاعاتِ ، وَلیُمهِلها عِندَ النِّطافِ ⁽¹¹⁾وَالأَعشابِ ؛ حَتّی تَأتِیَنا بِإِذنِ اللّهِ بُدَّناً مُنقِیاتٍ غَیرَ مُتعَباتٍ ولا مَجهوداتٍ ، لِنَقسِمَها عَلی کِتابِ اللّهِ وسُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله ؛ فَإِنَّ ذلِکَ أعظَمُ لِأَجرِکَ ، وأقرَبُ لِرُشدِکَ ، إن شاءَ اللّهُ . ⁽¹²⁾.

۶۸۲۹.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ از نامه اش به یکی از کارگزاران که او را برای مالیاتْ فرستاده بود ـ: فرمان می دهم او را به تقوای الهی در امور پنهانی و کارهای ناپیدا ، آن جا که گواهی جز خداوند ، و نماینده ای جز او حضور ندارد .

و فرمان می دهم او را که در آشکار به کاری از اطاعت خدا نپردازد که در پنهان ، با آن مخالفت می ورزد ؛ و هر آن کس که پنهان و آشکار ، و رفتار و گفتارش تفاوت نکند ، امانت را ادا کرده و بندگی را خالص گردانیده است .

و فرمان می دهم او را که آنان را نرنجاند و دروغگوشان نداند ، و به خاطر امیر بودن ، از ایشان ، روی نگرداند ؛ چرا که آنان ، برادران دینی اند و در به دست آوردن حقوق مسلمانان ، مددکار .

و برای تو در این زکات ، بهره ای معیّن و حقّی معلوم است ، و شریکانی داری ناتوان و تهی دست . ما حقّ تو را به تمام ، می پردازیم . پس تو هم حقوق آنان را به تمام ، به آنها برسان ؛ و گرنه ، روز رستاخیز ، بیشترین دشمنان را داری ، و بدا به حال آن که نزد خداوند ، دشمنش مستمندان و تهی دستان و نیازمندان و رانده شدگان و بدهکاران و در راه ماندگان باشند .

و آن که امانت را سبُک شمارد و در خیانت ، چَرا کند و جان و دین خود را از خیانتْ پاک ننماید ، در دنیا خود را در خواریِ رسوایی افکنَد و در آخرت ، خوارتر و رسواتر باشد ؛ و بزرگ ترین خیانت ، خیانت به جامعه [ی مسلمانان] است ، و زشت ترین دغلکاری ، دغلکاری با پیشوایان است . والسلام!۶۸۳۰.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ از سفارشی که برای کارگزاران مالیات ها می نگاشت ⁽¹⁾ـ: برو با پروای از خدا که یگانه است و بی همتا . مسلمانی را مترسان و با ناخوشی ، بر او عبور مکن و بیش از حقِّ خدا از مال او مَسِتان . چون به قبیله ای رسی ، بر سرِ آب آنان ، فرود آی ، بی آن که به خانه شان درآیی . آن گاه ، آهسته و آرام ، به سویشان حرکت کن تا به میان آنان رسی . پس بر آنان ، سلام کن و در درود گفتن بر آنان ، کوتاهی مکن .

سپس بگو : ای بندگان خدا ! مرا ولیّ خدا و خلیفه او نزد شما فرستاد تا حقّی را که خدا در مال هاتان نهاده ، بگیرم . آیا خدا را در مال های شما حقّی است تا آن را به ولیّ او بپردازید؟ اگر کسی گفت : نه ؛ متعرّض او مشو ، و اگر کسی گفت : آری ؛ با او برو ، بی آن که او را بترسانی ، یا بیمش دهی ، یا بر او سخت گیری ، یا کار را بر او سخت گردانی . آنچه از زر یا سیم به تو دهد ، بگیر ؛ و اگر او را گاو و گوسفند و شتر است،بی اجازه او میان آنها داخل مشو؛ چرا که بیشترِ آنها از آنِ اوست ، و وقتی به گلّه رسیدی ، چونان چیره شدگان و آزاردهندگان به میانشان مرو .

چارپا را از جای مگریزان و مترسان ، و با صاحب آن ، بدرفتاری مکن . پس مال را دو بخش کن و او را مخیّر گردان و هر بخش را برگزید ، متعرّض او مشو . آن گاه باقی مانده را دو بخش کن و او را مخیّر گردان ، و هرچه را برگزید ، متعرّض او مشو . پس پیوسته چنین کن ، تا آنچه ادا کننده حقّ خدا باشد ، باقی مانَد . پس حقّ خدا را از او بگیر . اگر خواست که تقسیم را برهم زنی ، بپذیر . سپس آنها را به هم بیامیز و آنچه را که بارِ نخست انجام دادی ، انجام ده تا حقّ خدا را از مالش بستانی ، و آن را که کهن سال است یا پیر و فرسوده ، و یا شکسته پا و پشت ، و یا بیمار و معیوب ، مگیر ، و بر این اموال ، امین مگیر ، مگر آن را که به دینداری اش اطمینان داری ؛ آن که با مال مسلمانان ،مدارا کند تا آن را به ولیّ مسلمانان برساند و او آن را میان آنان ، تقسیم کند ؛ و بر آنْ مگمار ، جز خیرخواهی مهربان و درستکاری نگاهبان را که نه بر آنان درشتی کند و نه زیانشان رسانَد و نه مانده شان سازد و نه خسته شان گردانَد . سپس آنچه را نزد تو فراهم آمده ، شتابان به سوی ما بفرست ، تا چنان که خدا فرموده ، به مصرف رسانیم .

سپس آن گاه که امین تو آنها را گرفت ، بدو سفارش کن که میان ماده شتر و بچه شیرخوارش جدایی نیفکند ، و ماده را چندان ندوشاند که شیرش اندک مانَد و بچه اش را زیان رساند ، و در سوار شدن ، او را به خستگی نیندازد و میان آن [ شتر ]و دیگر شتران ، عدالت را برقرار سازد و باید ، شتر خسته را آسوده گردانَد و آن را که لاغر است یا آسیب دیده ، آرام براند ، و چون بر آبگیرها گذرد ، بدان جا واردشان سازد ، و راهشان را از زمین های علفزار ، به جاده ها تغییر ندهد و در ساعت هایی ، آنها را آسوده گذارد ؛ و به هنگام خوردن آب و چریدن گیاه ، مهلتشان ده تا آنها را به اذن خدا ، فربه و تناور ، و نه لاغر وخسته ، نزد ماآوری ، و ما بر پایه کتاب خدا و سنّت پیامبر او آن را تقسیم کنیم که این کار ، پاداش تو را بسیار گردانَد و به رستگاری ات نزدیک تر سازد . إن شاء اللّه ! .

. .

. .

۶۸۳۱.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرٍ ـ: وتَفَقَّد أمرَ الخَراجِ بِما یُصلِحُ أهلَهُ ؛ فَإِنَّ فی صَلاحِهِ وصَلاحِهِم صَلاحا لِمَن سِواهُم ، ولا صَلاحَ لِمَن سِواهُم إلّا بِهِم ؛ لِأَنَّ النّاسَ کُلَّهُم عِیالٌ عَلَی الخَراجِ وأهلِهِ . وَلیَکُن نَظَرُکَ فی عِمارَةِ الأَرضِ أبلَغَ مِن نَظَرِکَ فِی استِجلابِ الخَراجِ ، لِأَنَّ ذلِکَ لا یُدرَکُ إلّا بِالعِمارَةِ ؛ ومَن طَلَبَ الخَراجَ بِغَیرِ عِمارَةٍ أخرَبَ البِلادَ ، وأهلَکَ العِبادَ ، ولَم یَستَقِم أمرُهُ إلّا قَلیلاً . فَإِن شَکَوا ثِقَلاً أو عِلّةً ، أوِ انقِطاعَ شِربٍ أو بالَّةٍ ، أو إحالَةَ أرضٍ اِغتَمَرَها غَرَقٌ ، أو أجحَفَ بِها عَطَشٌ ، خَفَّفتَ عَنهُم بِما تَرجُو أن یَصلُحَ بِهِ أمرُهُم ؛ ولا یَثقُلَنَّ عَلَیکَ شَیءٌ خَفَّفتَ بِهِ المَؤونَةَ عَنهُم ، فَإِنَّهُ ذُخرٌ یَعودونَ بِهِ عَلَیکَ فی عِمارَةِ بِلادِکَ ، وتَزیینِ وِلایَتِکَ ، مَعَ استِجلابِکَ حُسنَ ثَنائِهِم وتَبَجُّحِکَ بِاستِفاضَةِ العَدلِ فیهِم ، مُعتَمِدا فَضلَ قُوَّتِهِم بِما ذَخَرتَ عِندَهُم مِن إجمامِکَ لَهُم ، وَالثِّقَةَ مِنهُم بِماعَوَّدتَهُم مِن عَدلِکَ عَلَیهِم وَرِفقِکَ بِهِم ، فَرُبَّما حَدَثَ مِنَ الاُمورِ ما إذا عَوَّلتَ فیهِ عَلَیهِم مِن بَعدُ احتَمَلُوهُ طَیِّبَةً أنفُسُهُم بِهِ ؛ فَإِنَّ العُمرانَ مُحتَمِلٌ ما حَمَّلتَهُ ، وإنَّما یُؤتی خَرابُ الأَرضِ مِن إعوازِ أهلِها ، وإنَّما یُعوِزُ أهلُها لإِِشرافِ أنفُسِ الوُلاةِ عَلَی الجَمعِ وسوءِ ظَنِّهِم بِالبَقاءِ ، وقِلَّةِ انتِفاعِهِم بِالعِبَرِ . ⁽¹⁾.

۶۸۳۲.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: و در کار خراج ، چنان بنگر که صلاح خراج دهندگان در آن است ؛ چرا که صلاح خراج و خراج دهندگان ، به صلاحِ دیگران است و کار دیگران ، سامان نگیرد تا کار خراج دهندگان ، سامان نپذیرد ؛ چرا که مردمان ، همه ، هزینه خوار خراج و خراج دهندگان اند . باید نگاه تو به آبادانی زمین ، بیشتر از گرفتن خراج باشد ؛ چرا که خراج ، بدون آبادانی به دست نیاید ؛ و آن کس که خراج را بدون آبادانی زمین ، جستجو کند ، شهرها را ویران سازد و بندگان را هلاک کند و کارش جز اندکی استوار نگردد .

و اگر از سنگینی [ مالیات] شکایت کردند ، یا از آفتی [ که به کشتشان رسیده] ، یا از قطع آب یا از خشک سالی یا تباهی زمین بر اثر غرق شدن ، یا از بی آبی ، بار آنان را سبُک گردان ، بدان اندازه که امید داری کارشان بدان ، سامان گیرد و بر تو سنگین نیاید ، آنچه بر آنان سبُک گردانیدی ؛ چرا که آن ، اندوخته ای است که به تو بازش دهند با آبادانی شهرها و آرایش ولایت ها ، جز آن که ستایش آنان را به خود جلب کرده ای و شادمانی شان را از گسترش عدالت در میان آنان . در حالی که بر زیادی قوّت آنان تکیه خواهی داشت ، بر اثر آنچه نزد آنان ذخیره ساخته ای ، از آسایشی که برایشان فراهم ساختی و اطمینان به آنها که با عادت دادن آنها به عدالت و مدارا [ به دست آورده ای] ، چه بسا در آینده ، کاری پدید آید که چون آن را بر عهده آنان گذاری ، با خاطر آسوده بپذیرند ؛ چرا که آبادانی شهرها [ باعث می شود] آنچه بر آنان روا داری ، بر دوش کشند .

و خرابی سرزمین ها از تنگ دستی صاحبان آنهاست ، وتنگ دستی صاحبان زمین ، زمانی است که زمامداران ، به گردآوری اموال ، خو کنند و به ماندن ، بدبین باشند ، و بهره گیری شان از عبرت ها اندک باشد . .

۶۸۳۳.امام زین العابدین علیه السلام :عنه علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکِ الأَشتَرِ (فی رِوایَةِ تُحَفِ العُقولِ) ـ: فَاجمَع إلَیکَ أهلَ الخَراجِ مِن کُلِّ بُلدانِکَ ، ومُرهُم فَلیُعلِموکَ حالَ بِلادِهِم وما فیهِ صَلاحُهُم ورَخاءُ جِبایَتِهِم ، ثُمَّ سَل عَمّا یَرفَعُ إلَیکَ أهلُ العِلمِ بِهِ مِن غَیرِهِم ؛ فَإِن کانوا شَکَوا ثِقَلاً أو عِلَّةً مِن انقِطاعِ شِربٍ أو إحالَةِ أرضٍ اغتَمَرَها غَرَقٌ أو أجحَفَ بِهِمُ العَطَشُ أو آفَةٌ خَفَّفتَ عَنهُم ما تَرجو أن یُصلِحَ اللّهُ بِهِ أمرَهُم ، وإن سَأَلوا مَعونَةً عَلی إصلاحِ ما یَقدِرونَ عَلَیهِ بِأَموالِهِم فَاکفِهِم مَؤونَتَهُ ؛ فإِنَّ فی عاقِبَةِ کِفایَتِکَ إیّاهُم صَلاحاً ، فَلا یَثقُلَنَّ عَلَیکَ شَیءٌ خَفَّفتَ بِهِ عَنهُمُ المَؤوناتِ ؛ فَإِنَّهُ ذُخرٌ یَعودونَ بِهِ عَلَیکَ لِعِمارَةِ بِلادِکَ ، وتَزیِینِ ولایَتِکَ ، مَعَ اقتِنائِکَ مَوَدَّتَهُم وحُسنَ نِیّاتِهِم ، وَاستِفاضَةَ الخَیرِ ، وما یُسَهِّلُ اللّهَ بِهِ مِن جَلبِهِم ، فَإِنَّ الخَراجَ لا یُستَخرَجُ بِالکَدِّ وَالأَتعابِ ، مَعَ أنَّها عَقدٌ ⁽¹⁾تَعتَمِدُ عَلَیها إن حَدَثَ حَدَثٌ کُنتَ عَلَیهِم مُعتَمِداً ؛ لِفَضلِ قُوَّتِهِم بِما ذَخَرتَ عَنهُم مِنَ الجَمامِ ⁽²⁾، وَالثِّقَةِ مِنهُم بِما عَوَّدتَهُم مِن عَدلِکَ ورِفقِکَ ، ومَعرِفَتِهِم بِعُذرِکَ فیما حَدَثَ مِنَ الأَمرِ الَّذِی اتَّکَلتَ بِهِ عَلَیهِم ، فَاحتَمَلوهُ بِطیبِ أنفُسِهِم ، فَإِنَّ العِمرانَ مُحتَمِلٌ ما حَمَّلتَهُ ، وإنَّما یُؤتی خَرابُ الأَرضِ لِاءِعوازِ أهلِها ، وإنَّما یُعوِزُ أهلُها لِاءِسرافِ الوُلاةِ وسوءِ ظَنِّهِم بِالبَقاءِ وقِلَّةِ انتِفاعِهِم بِالعِبَرِ . ⁽³⁾.

۶۸۳۴.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر (بر پایه گزارش تحف العقول) ـ: خراج دهندگان را از همه شهرها نزد خود ، گِرد آور و به آنان دستور ده که از وضعیت شهرهایشان و آنچه صلاحشان در آن است و آسانی گردآوری خراج ، به تو گزارش دهند . آن گاه ، دیدگاه صاحب نظران غیر از خراج دهندگان را جویا شو . پس اگر از سنگینی مالیات یا آفت هایی چون قطع آب یا تباهی زمین بر اثر آب گرفتگی یا کم آبی یا آفتی دیگر به تو شِکوه کردند ، مالیات را بر آنان سبُک گیر ، به اندازه ای که امید داری خداوند ، بدان [ مقدار ]کارشان را اصلاح کند ، و اگر از تو درخواست کمک کردند ، بر اصلاح (و تقویت) آنچه با ثروت هایشان بر آن توانایی دارند،پس هزینه آن را بر عهده گیر؛ چرا که فرجام کمک هایت به خیر و صلاح آنان است.

پس بر تو آنچه از هزینه ها بر آنان تخفیف دادی ، گران نیاید ؛ چرا که ذخیره ای است که آن را در آبادانی شهرها و تزیین ولایت ها به تو برگردانند ، جز آن که دوستی و حُسن نیّت آنان و بهره دهی آنان را همراه با موجباتی که خدا جلب [محبّتشان ]را آسان کند ، به دست آورده ای . چرا که خراج ، با تلاش و سختی به دست نیاید ، با آن که تکیه گاهی است که بدان اعتماد می کنی و اگر پیشامدی رُخ دهد ، بر آنان تکیه می کنی ، به جهت زیادی نیروی آنان که با آسایش آنان ، ذخیره ساختی و اطمینانی که از آنان [ کسب کردی] ، بدان سبب که آنان را به عدالت و مدارا عادت دادی و شناخت آنان از عذرهایت ، در پیشامدهایی که در آن بر آنها تکیه کردی و آنان با طیب خاطر ، آن را بر دوش کشیدند؛ چرا که آبادانی شهرها [ باعث می شود] آنچه بر آنان نهی، بر دوش کشند. به درستی که خرابی شهرها از تنگ دستی مردمان آنهاست و همانا مردمان شهرها ، در اثر زیاده روی زمامداران و بدبینی آنان به ماندن و کمی بهره گیری شان از عبرت ها ، تنگ دست شوند . .

۵ / ۹عَدَمُ التَّأخیرِ فی تَوزیعِ أموالِ العامَّةِ۶۸۳۴.امام علی علیه السلام :أنساب الأشراف عن أبی صالح السَّمّان :رَأَیتُ عَلِیّا دَخَلَ بَیتَ المالِ ، فَرَأی فیهِ مالاً ، فَقالَ : هذا هاهُنا وَالنّاسُ یَحتاجونَ ! ! فَأَمَرَ بِهِ فَقُسِمَ بَینَ النّاسِ ، فَأَمَرَ بِالبَیتِ فَکُنِسَ ، فَنُضِحَ ، وصَلّی فیهِ . ⁽¹⁾۶۸۳۵.امام باقر علیه السلام :الغارات عن بکر بن عیسیـ فی ذِکرِ سِیرَةِ الإِمامِ عَلیِّ علیه السلام ـ: إنَّهُ کانَ یَقسِمُ ما فی بَیتِ المالِ ، فَلا تَأتِی الجُمُعَةُ وفی بَیتِ المالِ شَیءٌ . ویَأمُرُ بِبَیتِ المالِ فی کُلِّ عَشِیَّةِ خَمیسٍ فَیُنضَحُ بِالماءِ ، ثُمَّ یُصَلّی فیهِ رَکعَتَینِ . ⁽²⁾۶۸۳۶.امام صادق علیه السلام :الغارات عن مُجَمِّعٍ التَّیمیّ :إنَّ عَلِیّا علیه السلام کانَ یَنضَحُ بَیتَ المالِ ، ثُمَّ یَتَنَفَّلُ فیهِ ویَقولُ : اِشهَد لی یَومَ القِیامَةِ أنّی لَم أحبِس فیکَ المالَ عَلَی المُسلِمینَ . ⁽³⁾۶۸۳۷.عنه علیه السلام :فضائل الصحابة لابن حنبل عن مُجَمِّعٍ التَّیمیّ :إنَّ عَلِیّا کانَ یَأمُرُ بِبَیتِ المالِ فَیُکنَسُ ، ثُمَّ یُنضَحُ ، ثُمَّ یُصَلّی ؛ رَجاءَ أن یَشهَدَ لَهُ یَومَ القِیامَةِ أنَّهُ لَم یَحبِس فیهِ المالَ عَنِ المُسلِمینَ . ⁽⁴⁾۶۸۳۸.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :تاریخ دمشق عن أبی حکیم صاحب الحفاء عن أبیه :إنَّ عَلِیّا أعطَی العَطاءَ فی سَنَةٍ ثَلاثَ مَرّاتٍ ، ثُمَّ أتاهُ مالٌ مِن أصبَهانَ ، فَقالَ : اُغدوا إلَی العَطاءِ الرّابِعِ ؛ إنّی لَستُ لَکُم بِخازِنٍ . قالَ : وقَسَم الحِبالَ ، فَأَخَذَها قَومٌ ، ورَدَّها قَومٌ . ⁽⁵⁾.

۵ / ۹ به تأخیر نینداختن تقسیم ثروت های عمومی

۵ / ۹به تأخیر نینداختن تقسیم ثروت های عمومی۶۸۴۱.عنه علیه السلام :أنساب الأشرافـ به نقل از ابو صالح سمّان ـ: علی علیه السلام را دیدم که وارد بیت المال شد و در آن اموالی دید . فرمود : «اینها این جاست و مردم ، نیازمندند؟!» . پس دستور داد آن را میان مردم ، تقسیم کردند و دستور داد تا بیت المال ، جاروب و آبپاشی شد و در آن ، نماز گزارد .۶۸۳۷.امام صادق علیه السلام :الغاراتـ به نقل از بکربن عیسی ، در یادکرد سیره امام علی علیه السلام ـ: به درستی که او آنچه در بیت المال بود ، تقسیم می کرد . پس جمعه ای نمی آمد که در بیت المال ، ثروتی باشد . در هر شامگاه پنج شنبه ، دستور می داد تا بیت المال ، آبپاشی شود . سپس در آن دو رکعت نماز می گزارد .۶۸۳۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الغاراتـ به نقل از مجمّع التیمی ـ: به درستی که علی علیه السلام ، بیت المال را آبپاشی می کرد و در آن ، نماز نافله می گزارد و می گفت : «در روز رستاخیز ، گواهی ده که ثروت ها را بر مسلمانان ، در درون تو حبس نکردم» .۶۸۳۹.امام علی علیه السلام :فضائل الصحابة ، ابن حنبلـ به نقل از مجمّع التیمی ـ: به درستی که علی علیه السلام ، دستور می داد تا بیت المال جاروب شود ، سپس آبپاشی گردد . آن گاه [ آن جا] نماز می گزارد ، بدان امید که روز رستاخیز ، برایش گواهی دهد که ثروت را در درون آن ، بر مسلمانان ، حبس نکرده است .۶۸۴۰.امام صادق علیه السلام :تاریخ دمشقـ به نقل از ابو حکیم صاحب الحفاء ، از پدرش ـ: به درستی که علی علیه السلام در یک سال ، سه مرتبه اموال گردآوری شده را [ میان مسلمانان ]تقسیم کرد . سپس ثروتی را از اصفهان برایش آوردند . فرمود : «صبحگاهان ، چهارمین تقسیمی است . به درستی که من برای شما جمع کننده نیستم» .

[ راوی] گوید : ریسمان ها را قسمت کرد . پس گروهی آن را گرفتند و گروهی بازگرداندند .

.

۶۸۴۱.امام صادق علیه السلام :مروج الذهبـ فی حَوادِثِ سَنَةِ ۳۸ ه ـ: قَبَضَ أصحابُهُ [عَلِیٍّ] عَن عَلِیٍّ فی هذهِ السَّنَةِ ثَلاثَةَ أرزاقٍ ـ عَلی حَسَبِ ما کانَ یُحمَلُ إلَیهِ مِنَ المالِ مِن أعمالِهِ ـ ، ثُمَّ وَرَدَ عَلَیهِ مالٌ مِن أصبَهانَ ، فَخَطَبَ النّاسَ ، وقالَ : اُغدوا إلی عَطاءٍ رابِعٍ ؛ فَواللّهِ ما أنَا لَکُم بِخازِنٍ .

وکانَ فی عَطائِهِ اُسوَةٌ لِلنّاسِ ؛ یَأخُذُ کَما یَأخُذُ الواحِدُ مِنهُم . ⁽¹⁾۶۸۴۲.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الأمالی للطوسی عن هلال بن مسلم الجَحدَریّ :سَمِعتُ جَدّی جَرَّةَ ـ أو جَوَّةَ ـ قالَ : شَهِدتُ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ علیه السلام اُتِیَ بِمالٍ عِندَ المَساءِ ، فَقالَ : اِقسِموا هذَا المالَ . فَقالوا : قَد أمسَینا یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! فَأَخِّرهُ إلی غَدٍ . فَقالَ لَهُم : تَقبَلونَ ⁽²⁾لی أن أعیشَ إلی غَدٍ ؟ قالوا : ماذا بِأَیدینا ! قالَ : فَلا تُؤَخِّروهُ حَتّی تَقسِموهُ ، فَاُتِیَ بِشَمعٍ ، فَقَسَموا ذلِکَ المالَ مِن تَحتِ لَیلَتِهِم . ⁽³⁾۶۸۴۳.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الغارات عن الضحّاک بن مزاحم عن الإمام علیّ علیه السلام :کانَ خَلیلی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لا یَحبِسُ شَیئا لِغَدٍ ، وکانَ أبو بَکرٍ یَفعَلُ ، وقَد رَأی عُمَرُ بن الخَطّابِ فی ذلِکَ أن دَوَّنَ الدَّواوینَ وأخَّرَ المالَ مِن سَنَةٍ إلی سَنَةٍ ، وأمّا أنَا فَأَصنَعُ کَما صَنَعَ خَلیلی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله .

قالَ : وکانَ عَلِیٌّ علیه السلام یُعطیهِم مِنَ الجُمُعَةِ إلَی الجُمُعَةِ وکانَ یَقولُ :

هذا جَنایَ وخِیارُهُ فِیه

إذ کُلُّ جانٍ یَدُهُ إلی فیه ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾.

۶۸۴۴.تحف العقول عنه علیه السلام :مروج الذهبـ در ذکر حوادث سال ۳۸ هجری ـ: یاران علی علیه السلام ، در این سال ، سه مرتبه از وی تقسیمی دریافت کردند ، بر حسب آنچه ثروت به دستش می رسید . پس ثروتی از اصفهان به وی رسید . برای مردم ، سخنرانی کرد و فرمود : «صبحگاهان ، چهارمین تقسیمی است . سوگند به خداوند که من ، برای شما جمع کننده نیستم» .

او در تقسیم اموال ، برای مردمان ، نمونه بود و خود او مانند یکی از مردم ، سهم بر می داشت .۶۸۴۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الأمالی ، طوسیـ به نقل از هلال بن مسلم جحدری ـ: از جدّم جرّه (جوّه) شنیدم که گفت : من حضور داشتم که شبانگاه ، مالی برای علی بن ابی طالب علیه السلام آورده شد . فرمود : «این را تقسیم کنید» .

گفتند : ای امیر مؤمنان! شب است . آن را به فردا واگذار .

به آنان فرمود : «آیا ضمانت می کنید که تا فردا زنده باشم؟» .

گفتند : در اختیار ما نیست .

فرمود : «پس تقسیم کنید و آن را به تأخیر میندازید» .

شمعی فراهم شد و شبانه ، مال ها را تقسیم کردند .۶۸۴۳.امام علی علیه السلام :الغاراتـ به نقل از ضحاک بن مزاحم ـ: [ علی علیه السلام فرمود : ]«دوستم پیامبر خدا چیزی را برای فردا نگه نمی داشت ، ولی ابوبکر نگه می داشت و عمر بن خطّاب هم تصمیم گرفت دیوان ها فراهم کند و ثروت ها را از سالی برای سال دیگر بگذارَد ؛ ولی من چنان می کنم که دوستم پیامبر خدا انجام می داد» .

[ راوی] می گوید : علی علیه السلام جمعه تا جمعه ، مال ها را تقسیم می کرد و می فرمود :

این ، دستچین من و بهترین آن است

در حالی که هر میوه چین ، دستش به دهان خودش است [و خود می خورد] ⁽¹⁾. .

۶۸۴۴.تحف العقول :شرح نهج البلاغة عن عبد الرحمن بن عَجلان :کانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَقسِمُ بَینَ النّاسِ الأَبزارَ ⁽¹⁾وَالحُرفَ ⁽²⁾وَالکَمُّونَ ، وکَذا وکَذا . ⁽³⁾۶۸۴۵.عنه علیه السلام :شرح نهج البلاغة عن الشَّعبی :دَخَلتُ الرَّحبَةَ بِالکوفَةِ ـ وأنَا غُلامٌ ـ فی غِلمانٍ ، فَإِذا أنَا بِعَلِیٍّ علیه السلام قائِما عَلی صُبرَتَینِ ⁽⁴⁾مِن ذَهَبٍ وفِضَّةٍ ، ومَعَهُ مِخفَقَةٌ ، وهوَ یطرُدُ النّاسَ بِمِخفَقَتِهِ ، ثُمَّ یَرجِعُ إلَی المالِ فَیَقسِمُهُ بَینَ النّاسِ ، حَتّی لَم یَبقَ مِنهُ شَیءٌ .

ثُمَّ انصَرَفَ ولَم یَحمِل إلی بَیتِهِ قَلیلاً ولا کَثیرا ، فَرَجَعتُ إلی أبی ، فَقُلتُ لَهُ : لَقَد رَأَیتُ الیَومَ خَیرَ النّاسِ أو أحمَقَ النّاسِ ! قالَ : مَن هوَ یا بُنَیَّ ؟ قُلتُ : عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ أمیرُ المُؤمِنینَ ، رَأَیتُهُ یَصنَعُ کَذا ، فَقَصَصتُ عَلَیهِ ، فَبَکی ، وقالَ : یابُنَیَّ ، بَل رَأَیتَ خَیرَ النّاسِ . ⁽⁵⁾۶۸۴۶.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :الإمام الباقر علیه السلام :إنَّ عَلِیّا اُتِیَ بِالمالِ فَأَقعَدَ بَینَ یَدیهِ الوُزّانَ وَالنُقّادَ ، فَکَوَّمَ کومَةً مِن ذَهَبٍ ، وکومَةً مِن فِضَّةٍ ، فَقالَ : یا حَمراءُ ویا بَیضاءُ ، احمَرّی وابیَضّی وغُرّی غَیری .

هذا جَنایَ وخِیارُهُ فیه

وکُلُّ جانٍ یَدُهُ إلی فیه ⁽⁶⁾.

۶۸۴۷.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :شرح نهج البلاغةـ به نقل از عبدالرحمان بن عجلان ـ: علی علیه السلام ، بذرِ کتّان ، ترتیزک ، زیره و سایر چیزها را میان مردم ، تقسیم می کرد .۶۸۴۸.عنه علیه السلام :شرح نهج البلاغةـ به نقل از شعبی ـ: جوانی بودم که با گروهی از جوانان ، به میدانی در کوفه وارد شدم . علی علیه السلام را دیدم که بر توده ای از طلا و توده ای از نقره ایستاده و تازیانه ای در دست دارد که مردم را با آن ، دور می کند و باز می گردد و اموال را میان مردم ، تقسیم می کند ، تا آن که چیزی از آن ، باقی نماند . آن گاه بازگشت و به خانه خود ، چیزی نبُرد ، نه کم و نه زیاد .

من نزد پدرم بازگشتم و به او گفتم : امروز ، بهترینِ مردم یا نادان ترینِ آنها را دیدم!

گفت : کیست او پسرم؟

گفتم : علی بن ابی طالب ، امیر مؤمنان . او را دیدم که چنین و چنان می کرد ، و داستان را بازگفتم .

پدرم گریست و گفت : فرزندم! بهترینِ مردم را دیده ای .۶۸۴۹.عنه علیه السلام :امام باقر علیه السلام :برای علی علیه السلام ثروتی آورده شد . وی وزن کنندگان و صرّافان را نزد خود نشانْد . آن گاه ، توده ای از طلا و توده ای از نقره ساخت و فرمود : «ای قرمزها و ای سفیدها! سرخ و سفید شوید و جز مرا بفریبید .

این ، دستچین من و بهترین آن است

در حالی که هر میوه چین ، دستش به دهان خودش است [و خود می خورد]» . .

۶۸۵۰.الإمامُ الرِّضا علیه السلام :تاریخ دمشق عن أبی صالح السمّان :رَأیتُ عَلِیّا دَخَلَ بَیتَ المالِ ، فَرَأی فیهِ شَیئا ، فَقالَ : لا ⁽¹⁾أری هذا هاهُنا وبِالنّاسِ إلَیهِ حاجَةٌ ! ! فَأَمَرَ بِهِ فَقُسِمَ ، وأمَرَ بِالبَیتِ فَکُنِسَ ونُضِحَ ، فَصَلّی فیهِ ، أو قالَ ⁽²⁾فیهِ ؛ یَعنی نامَ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾۶۸۴۵.امام علی علیه السلام :الدعوات :کانَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام إذا أعطی ما فی بَیتِ المالِ أمرَ بِهِ فَکُنِس ، ثُمَّ صَلّی فیهِ ، ثُمَّ یَدعو ، فَیَقولُ فی دُعائِهِ : اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ مِن ذَنبٍ یَحبِطُ العَمَلَ ، وأعوذُ بِکَ مِن ذَنبٍ یُعَجِّلُ النِّقَمَ ، وأعوذُ بِکَ مِن ذَنبٍ یُغَیِّرُ النِّعَمَ ، وأعوذُ بِکَ مِن ذَنبٍ یَمنَعُ الرِّزقَ ، وأعوذُ بِکَ مِن ذَنبٍ یَمنَعُ الدُّعاءَ ، وأعوذُ بِکَ مِن ذَنبٍ یَمنَعُ التَّوبَةَ ، وأعوذُ بِکَ مِن ذَنبٍ یَهتِکُ العِصمَةَ ، وأعوذُ بِکَ مِن ذَنبٍ یُورِثُ النَّدَمَ ، وأعوذُ بِکَ مِن ذَنبٍ یَحبِسُ القِسَمَ . ⁽⁵⁾.

۶۸۴۶.امام باقر علیه السلام :تاریخ دمشقـ به نقل از ابو صالح سمّان ـ: علی علیه السلام را دیدم که وارد بیت المال شد و در آن ، چیزی دید . پس فرمود : «این را این جا نبینم ، در حالی که مردم ، بدان نیاز دارند» .

سپس دستور داد آن را تقسیم کردند و دستور داد بیت المال ، جاروب و آبپاشی شد و در آن ، نماز گزارد یا در آن قیلوله (خواب قبل از ظهر) کرد ؛ یعنی خوابید .۶۸۴۷.امام صادق علیه السلام :الدعوات :امیر مؤمنان ، هرگاه اموال بیت المال را می بخشید ، دستور می داد جاروب شود و در آن ، نماز می گزارد و دعا می کرد و در دعایش می گفت : «بار خدایا! به تو پناه می برم از گناهی که عمل را تباه سازد ، و به تو پناه می برم از گناهی که کیفرها را سریع گردانَد،و به تو پناه می برم از گناهی که نعمت ها را تغییر دهد، و به تو پناه می برم از گناهی که روزی را باز دارد، و پناه می برم به تو از گناهی که از دعا جلوگیری کند ، و پناه می برم به تو از گناهی که از توبه جلوگیری کند ، و پناه می برم به تو از گناهی که پرده ها را بدَرَد ، و پناه می برم به تو از گناهی که پشیمانی آورَد ، و پناه می برم به تو از گناهی که بهره را حبس کند . .

۵ / ۱۰تَوزیعُ أموالِ العامَّةِ بِالسَّوِیَّةِ۶۸۵۰.امام رضا علیه السلام :الاختصاصـ فی بَیانِ خِصالِ وفَضائِلِ الإِمامِ عَلِیٍّ علیه السلام ـ: القَسمُ بِالسَّوِیَّةِ ، وَالعَدلُ فِی الرَّعِیَّةِ ؛ وَلّی بَیتَ مالِ المَدینَةِ عَمّارَ بنَ یاسِرٍ وأبَا الهَیثَمِ بنَ التَّیِّهانِ فَکَتَبَ : العَرَبِیُّ وَالقُرَشِیُّ وَالأَنصارِیُّ وَالعَجَمِیُّ وکُلُّ مَن کانَ فِی الإِسلامِ مِن قَبائِلِ العَرَبِ وأجناسِ العَجَمِ سَواءٌ.

فَأَتاهُ سَهلُ بنُ حُنَیفٍ بِمَولیً لَهُ أسوَدَ ، فَقالَ : کَم تُعطی هذا ؟ فَقالَ لَهُ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : کَم أخَذتَ أنتَ ؟ قالَ : ثَلاثَةَ دَنانیرَ ، وکَذلِکَ أخَذَ النّاسُ . قالَ : فأَعطوا مَولاهُ مِثلَ ما أخَذَ ؛ ثَلاثَةَ دَنانیرَ . ⁽¹⁾۶۸۵۱.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :الأمالی للطوسی عن إبراهیم بن صالح الأنماطی رفعه :لَمّا أصبَحَ عَلِیٌّ علیه السلام بَعدَ البَیعَةِ ، دَخَلَ بَیتَ المالِ ، فَدَعا بِمالٍ کانَ قَدِ اجتَمَعَ ، فَقَسَّمَهُ ثَلاثَةَ دَنانیرَ ثَلاثَةَ دَنانیرَ بَینَ مَن حَضَرَ مِنَ النّاسِ کُلِّهِم . فَقامَ سَهلُ بنُ حُنَیفٍ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، قَد أعتَقتُ هذَا الغُلامَ ! فَأَعطاهُ ثَلاثَةَ دَنانیرَ ؛ مِثلَ ما أعطی سَهلَ بنَ حُنَیفٍ . ⁽²⁾۶۸۵۲.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الکافی عن أبی مِخنَف :أتی أمیرَ المُؤمِنینَ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ رَهطٌ مِنَ الشَّیعَةِ، فَقالوا : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، لَو أخرَجتَ هذِهِ الأَموالَ فَفَرَّقتَها فی هؤُلاءِ الرُّؤَساءِ وَالأَشرافِ ، وفَضَّلتَهُم عَلَینا ، حَتّی إذَا استَوسَقَتِ الاُمورُ عُدتَ إلی أفضَلِ ما عَوَّدَکَ اللّهُ مِنَ القَسمِ بِالسَّوِیَّةِ ، وَالعَدلِ فِی الرَّعِیَّةِ ! ! فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : أ تَأمُرونّی ـ وَیحَکُم ـ أن أطلُبَ النَّصرَ بِالظُّلمِ وَالجَورِ فیمَن وُلّیتُ عَلَیهِ مِن أهلِ الإِسلامِ ! ! لا وَاللّهِ ، لا یَکونُ ذلِکَ ما سَمَرَ السَّمیرُ ، وما رَأَیتُ فِی السَّماءِ نَجما ، وَاللّهِ لَو کانَت أموالُهُم مالی لَساوَیتُ بَینَهُم ، فَکَیفَ وإنَّما هِیَ أموالُهُم ! ! ⁽³⁾.

۵ / ۱۰ تقسیم برابر ثروت های عمومی

اشاره

۵ / ۱۰تقسیم برابر ثروت های عمومی۶۸۵۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الاختصاصـ در توصیف خصلت ها وفضیلت های امام علی علیه السلام ـ:تقسیمش به برابری بود و در میان شهروندان ، دادگر بود . عمّار بن یاسر و ابو هیثم بن تیهان را مسئول بیت المال مدینه کرد و نوشت : «عرب و قریش و انصار و غیرعرب ، هر که مسلمان است از قبیله های عرب و تیره های غیر عرب ، برابرند» .

سهل بن حنیف ، آزادشده سیاهی را نزد او آورد و گفت : به این ، چه قدر می دهی؟

امیر مؤمنان فرمود : «تو چه قدر گرفته ای؟»

گفت : سه دینار ، و دیگران نیز همین اندازه گرفته اند .

فرمود : «به آزاد شده نیز به اندازه او اختصاص دهید : سه دینار» .۶۸۵۳.امام زین العابدین علیه السلام :الأمالی ، طوسیـ به نقل از ابراهیم بن صالح انماطی ـ: علی علیه السلام ، در صبحگاه پس از بیعت ، وارد بیت المال شد . اموالی را که جمع شده بود ، سه دینارْ سه دینار ، میان حاضران تقسیم نمود .

سهل بن حنیف ، به پاخاست و گفت : ای امیر مؤمنان! این برده را آزاد کردم .

آن گاه به وی نیز سه دینار بخشید ، به همان اندازه که به سهل بن حنیف داد .۶۸۵۴.عنه علیه السلام :الکافیـ به نقل از ابو مخنف ـ: گروهی از شیعیان ، نزد علی علیه السلام آمدند و گفتند : ای امیر مؤمنان! کاش این اموال را میان اشراف و بزرگان تقسیم کنی و آنان را بر ما برتری دهی تا هنگامی که کارها سامان یابد . آن گاه به بهترین خصلت هایی که خداوندْ تو را بدان عادت داد ، بازگردی ؛ یعنی تقسیم برابر و عدالت در میان شهروندان .

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود : «وای بر شما! مرا وا می دارید که پیروزی را با ستم و جور بر مسلمانانی که بر آنها حکومت یافتم ، طلب کنم؟! نه ؛ به خدا سوگند ، چنین نخواهد شد تا روزگارْ باقی است و تا زمانی که در آسمان ، ستاره ببینم . به خدا سوگند ، اگر اینها ثروت های شخصی ام بود ، به برابری میان آنها رفتار می کردم ، چه رسد که اینها اموال خودشان است» .

.

۶۸۵۵.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ عِندما عوتِبَ عَلَی التَّسوِیَةِ فِی الفَیءِ ـ:فَأَمّا هذَا الفَیءُ فَلَیسَ لِأَحَدٍ فیهِ عَلی أحَدٍ اُثرَةٌ ⁽¹⁾، قَد فَرَغَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِن قَسمِهِ ، فَهُوَ مالُ اللّهِ ، وأنتُم عِبادُ اللّهِ المُسلِمونَ ، وهذا کِتابُ اللّهِ ، بِهِ أقرَرنا ، وعَلَیهِ شَهِدنا ، ولَهُ أسلَمنا ، وعَهدُ نَبِیِّنا بَینَ أظهُرِنا ، فَسَلِّموا رَحِمَکُم اللّهُ ، فَمَن لَم یَرضَ بِهذا فَلیَتَوَلَّ کَیفَ شاءَ . ⁽²⁾۶۸۵۶.الإمامُ الرِّضا علیه السلام :عنه علیه السلامـ مِن کِتابِهِ إلی مُصقَلَةَ بنَ هُبَیرةَ الشَّیبانِیِّ عامِلِهِ عَلی أردَشیر خُرَّة ـ: ألا وإنَّ حَقَّ مَن قِبَلَکَ وقِبَلَنا مِن المُسلِمینَ فی قِسمَةِ هذَا الفَیءِ سَواءٌ ، یَرِدونَ عِندی عَلَیهِ ویَصدُرونَ عَنهُ . ⁽³⁾۶۸۵۴.امام زین العابدین علیه السلام :عنه علیه السلامـ مِن کِتابِهِ إلی حُذَیفَةَ بنِ الیَمانِ والِی المَدائِنِ ـ: آمُرُکَ أن تُجبِیَ خَراجَ الأَرَضینَ عَلَی الحَقِّ وَالنَّصَفَةِ ، ولا تَتَجاوَز ما قَدَّمتُ بِهِ إلَیکَ ، ولا تَدَع مِنهُ شَیئا ، ولا تَبتَدِع فیهِ أمرا ، ثُمَّ اقسِمهُ بَینَ أهلِهِ بِالسَّوِیَّةِ وَالعَدلِ . ⁽⁴⁾۶۸۵۵.امام صادق علیه السلام :الغارات عن أبی إسحاق الهمدانی :إنَّ امرَأَتَینِ أتَتا عَلِیّا علیه السلام عِندَ القِسمَةِ ؛ إحداهُما مِنَ العَرَبِ ، وَالاُخری مِنَ المَوالی ، فَأَعطی کُلَّ واحِدَةٍ خَمسَةً وعِشرینَ دِرهَما وکُرّا مِنَ الطَّعامِ .

فَقالَتِ العَرَبِیَّةُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنِّی امرَأَةٌ مِنَ العَرَبِ ، وهذِهِ امرَأَةٌ مِنَ العَجَمِ ! ! فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : إنّی وَاللّهِ لا أجِدُ لِبَنی إسماعیلَ فی هذَا الفَیءِ فَضلاً عَلی بَنی إسحاقَ ! ! ⁽⁵⁾.

۶۸۵۶.امام رضا علیه السلام :امام علی علیه السلامـ از سخنرانی وی هنگامی که بر تقسیم برابر ثروت ها سرزنش شد ـ: در این ثروت ها کسی را بر کسی امتیازی نیست . خداوند عز و جل آن را قسمت کرده است . اینها مالِ خداوند است و شما بندگان مسلمانِ خداوندید ؛ و این ، کتاب خداست . بدان اقرار داریم و بر او گواهی دادیم و در برابرش تسلیم هستیم و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله ، در برابر ماست . پس تن در دهید . خداوند ، شما را رحمت کند! هرکه بدین امر خشنود نیست ، هر کجا می خواهد ، برود .۶۸۵۷.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ از نامه او به مصقلة بن هبیره شیبانی ، کارگزارش در منطقه اردشیر خُرّه ⁽¹⁾ـ: بدان مسلمانانی که نزد تو و ما به سر می برند ، حقّشان از این غنیمت ها یکسان است . [ برای گرفتن آن ]نزد من می آیند و باز می گردند .۶۸۵۸.الإمامُ علیٌّ علیه السلام ( ـ لَمّا سُئلَ : أیُّ ذَنبٍ أعجَلُ عُقوبَةً لِصاحِ ) امام علی علیه السلامـ از نامه اش به حذیفة بن یمان ، فرماندار مدائن ـ: به تو فرمان می دهم که خراج زمین ها را بر پایه حقّ و انصاف ، گِردآوری کنی و از آنچه برایت فرستادم ، تجاوز نکنی و چیزی را فرو مگذاری و بدعتی تازه بر پا مداری . آن گاه ، آن را به برابری و دادگری ، میان کسانی که سزاوار آن اند ، قسمت کن .۶۸۵۹.عنه علیه السلام :الغاراتـ به نقل از ابو اسحاق همدانی ـ: دو زن ، هنگام تقسیم ثروت ها نزد علی علیه السلام آمدند ، یکی عرب و دیگری غیر عرب . به هر کدام ، ۲۵ درهم و پیمانه ای غذا داد .

زنِ عرب گفت : ای امیر مؤمنان! من زنی عربم و این زن ، غیر عرب است .

علی علیه السلام فرمود : به خدا سوگند ، من برای فرزندان اسماعیل ، برتری ای بر فرزندان اسحاق در این غنیمت ها نمی بینم . .

۶۸۶۰.بحار الأنوار عن أبی حَمزَةَ الثُّمالی :أنساب الأشراف عن الحارث :کُنتُ عِندَ عَلِیٍّ ، فَأَتَتهُ امرَأَتانِ ، فَقالَتا : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنَّنا فَقیرَتانِ مِسکینَتانِ . فَقالَ : قَد وَجَبَ حَقُّکُما عَلَینا وعَلی کُلِّ ذی سَعَةٍ مِنَ المُسلِمینَ إن کُنتُما صادِقَتَینِ ، ثُمَّ أمَرَ رَجُلاً فَقالَ : اِنطَلِق بِهِما إلی سوقِنا ، فَاشتَر لِکُلِّ واحِدَةٍ مِنهُما کُرّا مِن طَعامٍ وثَلاثَةَ أثوابٍ ـ فَذَکَرَ رِداءً أو خِمارا وإزارا ـ وأعطِ کُلَّ واحِدَةٍ مِنهُما مِن عَطائِی مِئَةَ دِرهَمٍ .

فَلَمّا وَلَّتا ، سَفَرَت إحداهُما وقالَت : یا أمیرَ المُؤمِنینَ فَضِّلنی بِما فَضَّلَکَ اللّهُ بِهِ وشَرَّفَکَ ! قالَ : وبِماذا فَضَّلَنِی اللّهُ وشَرَّفَنی ؟ قالَت : بِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله . قالَ : صَدَقتِ ، وما أنتِ ؟ قالَت : أنَا امرَأَةٌ مِنَ العَرَبِ وهذِهِ مِنَ المَوالی . قالَ : فَتَناوَلَ شَیئا مِنَ الأَرضِ ، ثُمَّ قالَ : قَد قَرَأتُ ما بَینَ اللَّوحَینِ فَما رَأَیتُ لِوُلدِ إسماعیلَ عَلی وُلدِ إسحاقَ علیهماالسلامفَضلاً ولَو جَناحَ بَعوضَةٍ . ⁽¹⁾۶۸۵۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :أنساب الأشراف عن مُصعَب :کانَ عَلِیٌّ یَقسِمُ بَینَنا کُلَّ شَیءٍ ، حَتّی یَقسِمَ العُطورَ بَینَ نِسائِنا . ⁽²⁾۶۸۵۸.امام علی علیه السلام ( ـ در پاسخ به این سؤال که کیفر کدام گناه زودتر دام ) أنساب الأشراف عن الحارث :سَمِعتُ عَلِیّا یَقولُ وهُوَ یَخطُبُ : قَد أمَرنا لِنِساءِ المُهاجِرینَ بِوَرسٍ وإبرٍ . قالَ : فأَمّا الإِبرُ فَأَخَذَها مِن ناسٍ مِنَ الیَهودِ مِمّا عَلَیهِم مِنَ الجِزیَةِ . ⁽³⁾.

۶۸۵۹.امام علی علیه السلام :أنساب الأشرافـ به نقل از حارث ـ: نزد علی علیه السلام بودم که دو زن ، نزد او آمدند و گفتند : ای امیر مؤمنان! ما نیازمند و تهی دستیم .

فرمود : «اگر راستگو باشید ، حقوق شما بر ما و بر همه مسلمانانِ توانمند ، واجب است» .

آن گاه به مردی دستور داد : «به همراه این دو زن ، به بازارِ ما روانه شو و برای هریک ، پیمانه ای غذا و سه لباس (جامه ، چارقد و چادر) خریداری کن و به هریک ، از تقسیمی من ، صد درهم عطا کن» .

وقتی بازگشتند ، یکی از آنان ، از صورتش نقاب برداشت و گفت : ای امیر مؤمنان! مرا برتری ده بدانچه خداوند ، تو را بدان ، برتری و شرف داده است .

فرمود : «خداوند ، مرا به چه چیزی برتری و شرف داده است؟» .

گفت : به پیامبر خدا .

فرمود : «راست گفتی . تو کیستی؟» .

گفت من،زنی عرب هستم و این زن،از غیر عرب است.

[ حارث] گوید : چیزی را از زمین برگرفت و سپس فرمود : «آنچه را میان دو لوح بود ، مطالعه کردم . در آن ، فضیلتی برای فرزندان اسماعیل بر فرزندان اسحاق نیافتم ، ولو به اندازه بالِ پشه ای» .۶۸۶۰.بحار الأنوار ( ـ به نقل از ابو حمزه ثمالی ـ ) أنساب الأشرافـ به نقل از مصعب ـ: علی علیه السلام ، همه چیز را میان ما تقسیم می کرد ، حتی عطرها را میان زنان ما قسمت می نمود .۶۸۶۱.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :أنساب الأشرافـ به نقل از حارث ـ: شنیدم که علی علیه السلام در سخنرانی اش می فرمود : دستور دادیم تا به زنان مهاجر ، جامه های سرخ و سوزن [ بخشند]» . [ حارث ]گوید : سوزن ها را از گروهی یهودی به عنوان جزیه ستانده بود . .

۶۸۶۲.عنه علیه السلام :فضائل الصحابة لابن حنبل عن فَضالَة بن عبد المَلِک عن کریمة بنت همام الطابیة :کانَ عَلِیٌّ یَقسِمُ فینا الوَرس بِالکوفَةِ . قالَ فَضالَةُ : حَمَلناهُ عَلَی العَدلِ مِنهُ . ⁽¹⁾۶۸۶۳.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :المناقب لابن شهر آشوب عن حکیم بن أوس :کانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَبعَثُ إلَینا بِزِقاقِ ⁽²⁾العَسَلِ فَیَقسِمُ فینا ، ثُمَّ یَأمُرُ أن یَلعَقوهُ . واُتِیَ إلَیهِ بِأَحمالِ فاکِهَةٍ ، فَأَمَرَ بِبَیعِها ، وأن یُطرَحَ ثَمَنُها فی بَیتِ المالِ. ⁽³⁾۶۸۶۴.مستدرک الوسائل عن عمّار بنِ یاسرٍ :تاریخ دمشق عن کلیب :قَدِمَ عَلی عَلِیٍّ مالٌ مِن أصبَهانَ ، فَقَسَمَهُ عَلی سَبعَةِ أسهُمٍ ، فَوَجَدَ فیهِ رَغیفا ، فَکَسَرَهُ عَلی سَبعَةٍ ، وجَعَلَ عَلی کُلِّ قِسمٍ مِنها کِسرَةً ، ثُمَّ دَعا اُمَراءَ الأَشیاعِ فَأَقرَعَ بَینَهُم لِیَنظُرَ أیَّهُم یُعطی أوَّلاً . ⁽⁴⁾۶۸۶۱.امام باقر علیه السلام :الغارات عن کُلَیب الجَرمِیّ :کُنتُ عِندَ عَلِیٍّ علیه السلام فَجاءَهُ مالٌ مِنَ الجَبَلِ ، فَقامَ وقُمنا مَعَهُ ، حَتّی انتَهَینا إلی خَربَندجن ⁽⁵⁾وجَمّالینَ ، فَاجتَمَعَ النّاسُ إلَیهِ ، حَتّی ازدَحَموا عَلَیهِ ، فَأَخَذَ حِبالاً فَوَصَلَها بِیَدِهِ وعَقَدَ بَعضَها إلی بَعضٍ ، ثُمَّ أدارَها حَولَ المَتاعِ ، ثُمَّ قالَ : لا اُحِلُّ لأَِحَدٍ أن یُجاوِزَ هذَا الحَبلَ . فَقَعَدنا مِن وَراءِ الحَبلِ .

ودَخَلَ عَلِیٌّ علیه السلام فَقالَ : أینَ رُؤوسُ الأَسباعِ ؟ فَدَخَلوا عَلَیهِ ، فَجَعَلوا یَحمِلونَ هذَا الجوالِقَ إلی هذَا الجوالِقِ ، وهذا إلی هذا ، حَتّی قَسَموهُ سَبعَةَ أجزاءٍ .

قالَ : فَوَجَدَ مَعَ المَتاعِ رَغیفا ، فَکَسَرَهُ سَبعَ کِسَرٍ ، ثُمَّ وَضَعَ عَلی کُلِّ جُزءٍ کِسرَةً ، ثُمَّ قالَ :

هذا جَنایَ وخِیارُهُ فیه

إذ کُلُّ جانٍ یَدُهُ إلی فیه

قالَ : ثُمَّ أقرَعَ عَلَیها ، فَجَعَلَ کُلَّ رَجُلٍ یَدعو قَومَهُ ، فَیَحمِلونَ الجَوالِقَ . ⁽⁶⁾.

۶۸۶۲.امام باقر علیه السلام :فضائل الصحابة ، ابن حنبلـ به نقل از فضالة بن عبدالملک ، از کریمه ، دختر همام طابیه ـ: علی علیه السلام در کوفه ، جامه های سرخ را میان ما تقسیم می کرد . فضاله گوید : آن را بر دادگری او حمل کردیم .۶۸۶۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :المناقب ، ابن شهر آشوبـ به نقل از حکیم بن اوس ـ: علی علیه السلام ظرف های عسل را به سوی ما می فرستاد و میان ما تقسیم می شد . آن گاه دستور می داد تا ظرف ها لیسیده شود . و چند بار میوه برایش آوردند . دستور داد آنها را بفروشند و پولش را در بیت المال بگذارند .۶۸۶۴.مستدرک الوسائل ( ـ به نقل از عمار بن یاسر ـ ) تاریخ دمشقـ به نقل از کلیب ـ: مالی را از اصفهان برای علی علیه السلام آوردند . آنها را به هفت قسمت ، تقسیم کرد و در میان آنها نانی یافت . آن را نیز هفت قسمت کرد و برای هر سهمی از مال ها ، تکّه نانی قرار داد . آن گاه ، بزرگان تیره ها را فرا خواند و میان آنان ، قرعه زد که سهم کدام یک را نخست بدهد .۶۸۶۵.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الغاراتـ به نقل از کلیب جرمی ـ: نزد علی علیه السلام بودم که برایش اموالی از کوهستان آمد . او به پا خاست و ما نیز به همراهش برخاستیم تا به خَرَکچی ها ⁽¹⁾و شترداران رسیدیم . مردم ، گِردش جمع شدند و اطرافش ازدحام کردند . سپس ، ریسمانی را برداشت و آنها را به یکدیگر گره زد و آن را گرداگردِ اموال چرخانید و فرمود : «اجازه نمی دهم کسی از این ریسمان ، عبور کند» .

پشت ریسمان نشستیم . علی علیه السلام ، از ریسمان گذشت و فرمود : «بزرگانِ هفت تیره کجایند؟» .

آنها نزد او رفتند و شروع به جابه جا کردن جوال ها کردند تا آن را به هفت بخش ، قسمت نمودند .

[ کلیب] گوید : [ علی علیه السلام ] در میان اموال ، نانی را یافت . آن را هفت قسمت کرد و بر هر یک ، از هفت قسمت ، تکّه نانی گذاشت . آن گاه فرمود :

«این ، دستچین من و بهترین آن است /

در حالی که هر میوه چین دستش در دهان خودش است [و خود می خورد]» .

[ کلیب] گوید : سپس بر قسمت ها قرعه زد و هریک از سران قبیله ها ، تیره اش را صدا می زد و جوال ها را می بُردند . .

۶۸۶۶.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :مُروج الذَّهَب :اِنتَزَعَ عَلِیٌّ أملاکا کانَ عُثمانُ أقطَعَها جَماعَةً مِنَ المُسلِمینَ ، وقَسَمَ ما فی بَیتِ المالِ عَلَی النّاسِ ، ولَم یُفَضِّلُ أحَدا عَلی أحَدٍ . ⁽¹⁾۶۸۶۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :مروج الذهبـ فی ذِکرِ حَربِ الجَمَلِ ـ: قَبَضَ [عَلِیٌّ علیه السلام ] ما کانَ فی مُعَسکَرِهِم مِن سِلاحٍ ودابَّةٍ ومَتاعٍ وآلَةٍ وغَیرِ ذلِکَ فَباعَهُ ، وقَسَمَهُ بَینَ أصحابِهِ ، وأخَذَ لِنَفسِهِ کَما أخَذَ لِکُلِّ واحِدٍ مِمَّن مَعَهُ مِن أصحابِهِ وأهلِهِ ووُلدِهِ ؛ خَمسَمِئَةِ دِرهَمٍ .

فَأَتاهُ رَجُلٌ مِن أصحابِهِ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنّی لَم آخُذ شَیئا ، وخَلَّفَنی عَنِ الحُضورِ کَذا ـ وأدلی بِعُذرٍ ـ فَأَعطاهُ الخَمسَمِئَةِ الَّتی کانَت لَهُ . ⁽²⁾۶۸۶۶.امام علی علیه السلام :الجمل :ثُمَّ نَزَلَ علیه السلام [بَعدَ وَقعَةِ الجَمَلِ] ، وَاستَدعی جَماعَةً مِن أصحابِهِ ، فَمَشَوا مَعَهُ حَتّی دَخَلَ بَیتَ المالِ ، وأرسَلَ إلَی القُرّاءِ فَدَعاهُم ، ودَعَا الخُزّانَ ، وأمَرَهُم بِفَتحِ الأَبوابِ الَّتی داخِلُهَا المالُ ، فَلَمّا رَأی کَثرَةَ المالِ قالَ :

هذا جَنایَ وخِیارُهُ فیه

ثُمَّ قَسَمَ المالَ بَینَ أصحابِهِ ، فَأَصابَ کُلَّ رَجُلٍ مِنهُم سِتَّةَ آلافِ دِرهَمٍ ، وکانَ أصحابُهُ اثنَی عَشَرَ ألفا ، وأخَذَ هُوَ علیه السلام کَأَحَدِهِم . فَبَینا هُم عَلی تِلکَ الحالَةِ إذ أتاهُ آتٍ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنَّ اسمی سَقَطَ مِن کِتابِکَ ، وقَد رَأَیتُ مِنَ البَلاءِ ما رَأَیتُ ! فَدَفَعَ سَهمَهُ إلی ذلِکَ الرَّجُلِ . ⁽³⁾.

۶۸۶۷.عنه علیه السلام :مروج الذهب :علی علیه السلام املاکی را که عثمان به گروهی از مسلمانان بخشیده بود ، پس گرفت و آنچه در بیت المال بود ، میان مردمْ تقسیم کرد و کسی را بر کسی ترجیح نداد .۶۸۶۸.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :مروج الذهبـ در گزارش جنگ جمل ـ: علی علیه السلام آنچه در لشکرگاه دشمن از اسلحه ، چارپا ، اموال و غیر آن بود ، برداشت و فروخت و آن را میان یارانش تقسیم کرد و برای خود ، به همان اندازه برداشت که به همراهان خود ، یاران و خانواده و فرزندانش ، داده بود ؛ یعنی پانصد درهم .

سپس مردی از یارانش نزد او آمد و گفت : ای امیر مؤمنان! من چیزی نگرفتم و به فلان سبب ، حضور نداشتم ؛ و عذری برای عدم حضور خود آورد . علی علیه السلام ، پانصد درهم خودش را به وی داد .۶۸۶۹.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الجمل :علی علیه السلام [ پس از رُخداد جمل] فرود آمد و گروهی از یارانش را فرا خواند . به همراه وی روانه شدند تا آن که ، داخل بیت المال شد . آن گاه در پی قاریان فرستاد و آنها را فرا خواند و خزانه داران را نیز فرا خواند و آنان را به گشودن درهایی که ثروت ها را در آن نهاده بودند ، فرمان داد . وقتی زیادی اموال را دید ، فرمود : «این ، دستچین من و بهترین آن است» .

آن گاه ، اموال را میان یارانش قسمت کرد و به هر یک ، شش میلیون درهم رسید و یارانش دوازده هزار نفر بودند ، و خود نیز به اندازه دیگران برداشت . در این هنگام ، مردی آمد و گفت : ای امیر مؤمنان! نام من از دیوان ها افتاده است و من ، به فلان مشکل مبتلا بودم . علی علیه السلام ، سهم خود را به آن مرد داد . .

۶۸۶۷.امام علی علیه السلام :الغارات عن المغیرة الضَّبّیّ :کانَ أشرافُ أهلِ الکوفَةِ غاشّینَ لِعَلِیٍّ علیه السلام ، وکانَ هَواهُم مَعَ مُعاوِیَةَ ؛ وذلِکَ أنَّ عَلیّا کانَ لا یُعطی أحَدا مِنَ الفَیءِ أکثَرَ مِن حَقِّهِ ، وکانَ مُعاوِیَةُ بنُ أبی سُفیانٍ جَعَلَ الشَّرَفَ فی العَطاءِ ألفَی دِرهَمٍ . ⁽¹⁾۶۸۶۸.امام صادق علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ فی ذَمِّ العاصینَ مِن أصحابِهِ ـ: أوَلَیسَ عَجَبا أنَّ مُعاوِیَةَ یَدعُو الجُفاةَ الطَّغامَ فَیَتَّبِعونَهُ عَلَی غَیرِ مَعونَةٍ ولا عَطاءٍ ، وأنَا أدعوکُم ـ وأنتُم تَریکَةُ ⁽²⁾الإِسلامِ ، وبَقِیَّةُ النّاسِ ـ إلَی المَعونَةِ أو طائِفَةٍ مِنَ العَطاءِ ، فَتَفَرَّقونَ عَنّی وتَختَلِفونَ عَلَیَّ ؟ ! ⁽³⁾۶۸۶۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ فی قَومٍ مِن أهلِ المَدینَةِ لَحِقوا بِمُعاوِیَةَ ـ: قَد عَرَفُوا العَدلَ ورَأَوهُ وسَمِعوهُ ووَعَوهُ ، وعَلِموا أنَّ النّاسَ عِندَنا فی الحَقِّ اُسوَةٌ ، فَهَرَبوا إلَی الأَثَرَةِ ، فَبُعدا لَهُم وسُحقا . ⁽⁴⁾راجع : ص ۱۸۲ (إقامة العدل) .

.

۶۸۷۱.عنه صلی الله علیه و آله :الغاراتـ به نقل از مغیره ضبّی ـ: بزرگان کوفه با علی علیه السلام یک رنگ نبودند و میل آنان ، به معاویه بود ؛ چرا که علی علیه السلام به کسی بیش از حقّش از غنایم نمی بخشید ؛ [ امّا ]معاویة بن ابی سفیان ، برای هر یک از اشراف ، دو هزار درهم قرار داده بود .۶۸۷۲.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در نکوهش یاران نافرمانش ـ: شگفت نیست که معاویه ، بی سر و پاهای پست را می خواند ، و آنان پیروی اش می کنند ، بی آن که بدانان ، کمکی کند یا عطایی رساند ؛ ولی من ، شما را که یادگار اسلام و بازمانده نسل های گذشته اید ، می خوانم تا یاریتان دهم و یا بخششی برایتان مقرّر کنم ؛ امّا از گرد من پراکنده می شوید و با من ، مخالفت می ورزید .۶۸۷۰.بحار الأنوار :امام علی علیه السلامـ درباره گروهی از مردمان مدینه که به معاویه پیوستند ـ: عدالت را شناختند و دیدند و شنیدند و آن را دریافتند و دانستند که مردم ، نزد ما در حق ، برابرند ؛ امّا گریختند به سوی برتری جویی و امتیازطلبی . پس دور باشند از رحمت خدا!ر . ک : ص ۱۸۳ (به پا داشتن عدالت) .

.

. .

توضیحی در باره چگونگی تقسیم درآمدهای عمومی در صدر اسلام

۱ . مصارف خاص

۲ . مصارف عام

توضیحی در باره چگونگی تقسیم درآمدهای عمومی در صدر اسلاماصطلاح «بیت المال» در متون روایی،یک اصطلاح عام برای درآمدهای عمومی مسلمانان است که برای مصرف در اختیار حکومت اسلامی قرار می گیرد . از بررسی جامعِ روایات ، به طور کلّی دوگونه مورد مصرف برای بیت المال به دست می آید : مصارف خاص و مصارف عام .

۱ . مصارف خاصاین قسم ، آن دسته از مصارف عمومی را که دارای عنوانی خاص هستند ، شامل می شود ، مانند : تأمین فقرا و مستمندان و از کارافتادگان و خانواده های شهدا ، تأمین حقوق کارگزاران بیت المال و قضات و سربازان ، آموزش و بهداشت،مخارج زندانیان، بدهی بدهکاران ، دیه مقتولانی که ضامن شخصی ندارند ، عمران و آبادی شهرها و ...

۲ . مصارف عامدر صدر اسلام ، پس از تأمین مصارف خاص ، مازاد بیت المال بین عموم مسلمانان تقسیم می گردید . در متون روایی از این نوع مصرف ، به عنوان حقّ عام افراد در بیت المال ، یاد گردیده است .

.

توزیع مطلوب بیت المال از دیدگاه اسلام ، دو ویژگی اساسی را مورد تأکید قرار می دهد : ۱) رعایت عدالت در تقسیم ، ۲) حبس نکردن حقوق عمومی . ۱ . رعایت عدالت در تقسیم : عدالت اقتصادی در توزیع امکانات عمومی در اسلام ، دارای دو معیار اصلی است : اولویت تأمین اجتماعی و رسیدگی به طبقات محروم و آسیب پذیر جامعه و افزایش رفاه آنان ؛ رعایت مساوات در زمینه استحقاق های برابر . شفاف ترین مصادیق این دو معیار ، در سیاست های توزیعی امام علی علیه السلام قابل مشاهده است . در نامه هایی که آن حضرت به کارگزاران خویش نوشته است ، اختصاص بخشی از منابع بیت المال بر طبقات محروم و کم درآمد ، همواره مورد تأکید قرار گرفته است و تأکید فراوان ایشان بر لغو امتیازات ناروا و موهوم و اعطای حقوق برابر بر خویشاوند و بیگانه ، عرب و عجم ، زن و مرد ، و افراد باسابقه و مشهور و افراد گم نام ، تصویر تابناکی از عدالت انسانی را برای عدالتجویان جهان به نمایش گذاشته است . ۲ . حبس نکردن حقوق عمومی : تسریع در انفاق و پرهیز از حبس حقوق عامّه ، یکی از ویژگی های اساسی سیاست اقتصادی در اسلام است . اسلام با همه تأکیداتی که بر لزوم اعتدال و میانه روی و حتی برنامه ریزی و اندازه گیری در انفاق ابراز نموده است ، در عین حال ، حبس بی جهت حقوق عامّه را شدیدا مذمّت کرده و بر تسریع در انفاق ، تأکید نموده است . وضعیت مطلوب در انفاق بیت المال را با توجّه به این دو ویژگی می توان چنین بیان نمود که هرگاه بر اساس یک برنامه ریزی ، بخشی از درآمدها برای مورد خاصی درنظر گرفته شود ، به گونه ای که هم درآمد و هم محل مصرف ، هر دو فعلی

.

(موجود) باشند ، تأخیر انفاق در چنین مواردی «ادّخار» و «امساک» محسوب می شود و موضوع روایات «اجتناب از انباشته شدن بیت المال» نیز چنین مواردی است. اهتمام پیامبر اکرم در رعایت این اصل ، به گونه ای بود که هرگاه حتّی مقدار کمی از اموالی که باید به دست مستحقّان آن می رسید ، نزد ایشان باقی می ماندْ ، آثار اندوه در چهره آن حضرت نمایان می گردید . در زمان عمر که درآمدهای بیت المال به گونه بی سابقه ای افزایش یافته بود ، حکومت ، اقدام به تأسیس بیت المال و تشکیل دیوان نمود . درآمدهای بیت المال ، در طول سال ، در بیت المال جمع و ذخیره می گردید و در پایان سال به صورت سرانه در میان عموم مسلمانان تقسیم می شد . امام علی علیه السلام پس از تصدّی حکومت ، با ردّ این سیاست ، روش پیامبر صلی الله علیه و آله را در پیش گرفت . خودداری آن حضرت از تأخیر در تقسیم بیت المال ، حتی به میزان یک شب ، و تأکید ایشان بر تقسیم هر آنچه در بیت المال وجود داشت ، شدّت اهتمام ایشان را در اجتناب از انباشته شدن بیت المال ، نشان می دهد .

.

۵ / ۱۱تَأمینُ الحاجاتِ الضَّرورِیَّةِ لِلجَمیعِ۶۸۷۷.عنه صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ اللّهَ سُبحانَهُ فَرَضَ فی أموالِ الأَغنِیاءِ أقواتَ الفُقَراءِ ، فَما جاعَ فَقیرٌ إلّا بِما مُتِّعَ بِهِ غَنِیٌّ ؛ وَاللّهُ تَعالی سائِلُهُم عَن ذلِکَ . ⁽¹⁾۶۸۷۸.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ فَرَضَ عَلَی الأَغنِیاءِ فی أموالِهِم بِقَدرِ ما یَکفی فُقَراءَهُم ؛ فَإِن جاعوا وعَرَوا جَهَدوا فی مَنعِ الأَغنِیاءِ ؛ فَحَقٌّ عَلَی اللّهِ أن یُحاسِبَهُم یَومَ القیامَةِ ویُعَذِّبَهُم عَلَیهِ . ⁽²⁾۶۸۷۹.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :ما أصبَحَ بِالکوفَةِ أحَدٌ إلّا ناعِما ؛ إنَّ أدناهُم مَنزِلَةً لَیَأکُلُ مِنَ البُرِّ ویَجلِسُ فِی الظِّلِّ ویَشرَبُ مِن ماءِ الفُراتِ . ⁽³⁾۶۸۸۰.عنه صلی الله علیه و آله ( ـ لَمّا سَألَهُ رَجُلٌ : ما الذی یَمحو عَنّی الخَ ) تهذیب الأحکام عن محمّد بن أبی حمزة عن رجل بلغ به أمیر المؤمنین علیه السلام :مَرَّ شَیخٌ مَکفوفٌ کَبیرٌ یَسأَلُ ، فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : ما هذا ؟ فَقالوا : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، نَصرانِیٌّ ! قالَ : فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : أستَعمَلتُموهُ ، حَتّی إذا کَبِرَ وعَجَزَ مَنَعتُموهُ ؟ ! أنفِقوا عَلَیهِ مِن بَیتِ المالِ . ⁽⁴⁾.

۵ / ۱۱ فراهم ساختن نیازمندی های ضروری برای همه

۵ / ۱۱فراهم ساختن نیازمندی های ضروری برای همه۶۸۷۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :خداوندِ سبحان ، روزیِ تهی دستان را در مال های توانگران ، واجب کرد . پس تهی دستی گرسنه نمانْد ، جز آن که توانگری از حقّ او بهره بُرده است ، و خداوند ، توانگران را در این امر ، بازخواست کند .۶۸۷۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :خداوند ، واجب کرد در ثروت توانگران ، به اندازه ای که تهی دستان را کفایت کند . اگر تهی دستانْ گرسنه و برهنه بمانند ، باید در جلوگیری از توانگران ، تلاش کنند . سزاست که خداوند ، روز رستاخیز ، توانگران را حسابرسی کند و آنان را بر این کار ، عذاب کند .۶۸۷۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :در کوفه کسی نیست ، جز آن که از رفاه برخوردار است . پایین ترینِ مردمان کوفه از نظر جایگاه [ اقتصادی ، چنان است که] نان گندم می خورَد و در سایه می نشیند و از آب فرات می نوشد .۶۸۷۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :تهذیب الأحکامـ به نقل از محمد بن ابی حمزه ، از مردی که امیرمؤمنان با او برخورد ـ: پیرمردی نابینا که گدایی می کرد ، عبور کرد . امیر مؤمنان پرسید : «این کیست؟» .

گفتند : ای امیر مؤمنان! نصرانی است .

[ راوی ]گوید : امیر مؤمنان فرمود : «او را به کار گرفتید تا آن جا که پیر و ناتوان شد و [ اکنون] از او دریغ می کنید؟ بر او از بیت المال ، انفاق کنید» .

.

۵ / ۱۲حِمایَةُ الطَّبَقَةِ السُّفلی۶۸۸۲.امام علی علیه السلام ( ـ درباره بیماری کودکان ـ ) الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کِتابِهِ إلی قُثَمِ بنِ العَبّاسِ ـ: وانظُر إلی ما اجتَمَعَ عِندَکَ مِن مالِ اللّهِ فَاصرِفهُ إلی مَن قِبَلَکَ مِن ذَوِی العِیالِ وَالمَجاعَةِ ، مُصیبا بِهِ مَواضِعِ الفاقَةِ وَالخَلّاتِ ⁽¹⁾، وما فَضَلَ عَن ذلِکَ فاحمِلهُ إلینا لِنَقسِمَهُ فیمَن قِبَلَنا . ⁽²⁾۶۸۸۳.بحار الأنوار :عنه علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: ثُمَّ اللّهَ اللّهَ فِی الطَّبَقَةِ السُّفلی مِنَ الَّذینَ لا حیلَةَ لَهُم ، مِنَ المَساکینِ وَالمُحتاجینَ وأهلِ البُؤسی وَالزَّمنی ⁽³⁾؛ فَإِنَّ فی هذِهِ الطَّبَقَةِ قانِعا ومُعتَرّا ⁽⁴⁾، وَاحفَظ للّهِِ ما استَحفَظَکَ مِن حَقِّهِ فیهِم،وَاجعَل لَهُم قِسما مِن بَیتِ مالِکَ،وقِسما مِن غَلّاتِ صَوافِی ⁽⁵⁾الإِسلامِ فی کُلِّ بَلَد ، فَإِنَّ لِلأَقصی مِنهُم مِثلَ الَّذی لِلأَدنی،وکُلٌّ قَدِ استُرعیتَ حَقَّهُ، فَلا یَشغَلَنَّکَ عَنهُم بَطَرٌ ، فَإِنَّکَ لا تُعذَرُ بِتَضییعِکَ التّافِهَ لِاءحکامِکَ الکَثیرَ المُهِمَّ ، فَلا تُشخِص هَمَّکَ عَنهُم ، ولا تُصَعِّر خَدَّکَ لَهُم .

وتَفَقَّد اُمورَ مَن لا یَصِلُ إلَیکَ مِنهُم مِمَّن تَقتَحِمُهُ العُیونُ ، وتَحْقِرُهُ الرِّجالُ ، فَفَرِّغ لِاُولئِکَ ثِقَتَکَ مِن أهلِ الخَشیَةِ وَالتَّواضُعِ . فَلیَرفَع إلَیکَ اُمورَهُم ، ثُمَّ اعمَل فیهِم بِالإِعذارِ إلَی اللّهِ یَومَ تَلقاهُ ، فَإِنَّ هؤُلاءِ مِن بَینِ الرَّعِیَّةِ أحوَجُ إلَی الإِنصافِ مِن غَیرِهِم ، وکُلٌّ فَأَعذِر إلَی اللّهِ فی تَأدِیَةِ حَقِّهِ إلَیهِ .

وتَعَهَّد أهلَ الیُتمِ وذَوی الرِّقَّةِ ⁽⁶⁾فِی السِّنِّ مِمَّن لا حیلَةَ لَهُ ، ولا یَنصِبُ لِلمَسأَلَةِ نَفسَهُ . وذلِکَ عَلَی الوُلاةِ ثَقیلٌ ، وَالحَقُّ کُلُّهُ ثَقیلٌ . ⁽⁷⁾.

۵ / ۱۲ حمایت از طبقه های پایین جامعه

۵ / ۱۲حمایت از طبقه های پایین جامعه۶۸۸۶.الدعوات عن رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ از نامه اش به قثم بن عباس ـ: در آنچه از اموال خدا نزد تو گرد آمده است ، بنگر . پس آنها را در اختیار عائله مندان و گرسنگان ، که نزدیک تواند ، قرار ده [ و تلاش کن] که به دست نیازمندان و تهی دستان برسد ، و آنچه باقی ماند ، به سوی ما بفرست تا در میان آنها که نزد مایند ، قسمت کنیم .۶۸۸۷.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: پس خدا را ، خدا را در طبقه پایین دست از مردم! آنان که چاره ای ندارند از تنگ دستان و نیازمندان و بینوایان و زمینگیران ، که در میان آنان ، هم افراد قانع هست و هم نیازمندانی که روی سؤال ندارند ؛ و پاس دار حقّی را که خداوند برای آنان ، نگهبانی اش را به تو سپرده است ؛ و بخشی از بیت المال را به آنان اختصاص ده و بخشی از غلّه زمین های غنیمتی و خالص در هر شهر را به آنان ببخش ؛ چرا که دوردستان آنان را همان حقّی است که برای نزدیکان آنهاست و تو نگهبان حقوق همه آنهایی . مبادا فرو رفتن در نعمت ، تو را از آنان باز دارد ؛ چرا که پرداختن به کارهای مهم ، تو را معذور نمی دارد در ضایع کردن کارهای کوچک . پس از رسیدگی به کارشان دریغ مدار و به آنان ، روی ترش مکن .

و به کارهای کسی که به تو دسترس ندارد ، بنگر . آنان که دیده ها خوارشان شمارند و مردم ، تحقیرشان کنند . برای رسیدگی به حال اینان ، جماعتی بگذار که بدانها اعتماد داری از خداترسان و فروتنان ، تا خواست های آنان را به تو رساند ، و در میان آنان ، چنان رفتار کن که عذری نزد خداوند داشته باشی آن روز که او را ملاقات می کنی ؛ چرا که این گروه از میان مردمان ، به انصافْ نیازمندتر از دیگران اند و در ادای حقّ همگان ، چنان باش که نزد خداوند ، معذور باشی .

یتیمان و کهن سالانی را که چاره ای ندارند و خود را در معرض سؤال قرار نمی دهند ، بر عهده گیر ؛ و این کار ، بر زمامداران ، گران است و حق ، تمامش گران است .

.

۶۸۸۸.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ (فی روایَةِ تُحَفِ العُقولِ) ـ: وتَعَهَّد أهلَ الیُتمِ وَالزَّمانَةِ وَالرِّقَّةِ فِی السِّنِّ مِمَّن لا حیلَةَ لَهُ ، ولا یَنصِبُ لِلمَسأَلَةِ نَفسَهُ ؛ فَأَجرِ لَهُم أرزاقاً ، فَإِنَّهُم عِبادُ اللّهِ ، فَتَقَرَّب إلَی اللّهِ بِتَخَلُّصِهِم ووَضعِهِم مَواضِعَهُم فی أقواتِهِم وحُقوقِهِم ، فَإِنَّ الأَعمالَ تَخلُصُ بِصِدقِ النِّیّاتِ . ثُمَّ إنَّهُ لا تَسکُنُ نُفوسُ النّاسِ أو بَعضِهِم إلی أنَّکَ قَد قَضَیتَ حُقوقَهُم بِظَهرِ الغَیبِ دونَ مُشافَهَتِکَ بِالحاجاتِ ، وذلِکَ عَلَی الوُلاةِ ثَقیلٌ ، وَالحَقُّ کُلُّهُ ثَقیلٌ ، وقَد یُخَفِّفُهُ اللّهُ عَلی أقوامٍ طَلَبُوا العاقِبَةَ فَصَبَّروا نُفوسَهُم ، ووَثِقوا بِصِدقِ مَوعودِ اللّهِ لِمَن صَبَرَ وَاحتَسَبَ ، فَکُن مِنهُم وَاستَعِن بِاللّهِ . ⁽¹⁾۶۸۸۳.بحار الأنوار :عنه علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ، وهُوَ فی بَیانِ طَبَقاتِ النّاسِ ـ:اِعلَمْ أنَّ الرَّعِیَّةَ طَبَقاتٌ ... ثُمَّ الطَّبَقَةُ السُّفلی مِن أهلِ الحاجَةِ وَالمَسکَنَةِ الَّذینَ یَحِقُّ رِفدُهُم ومَعونَتُهُم . وفِی اللّهِ لِکُلٍّ سَعَةٌ ، ولِکُلٍّ عَلَی الوالی حَقٌّ بِقَدرِ ما یُصلِحُهُ . ⁽²⁾۶۸۸۴.امام رضا علیه السلام :عنه علیه السلامـ مِن کِتابِهِ إلی بَعضِ عُمّالِهِ ، وقَد بَعَثَهُ عَلَی الصَّدَقَةِ ـ: إنَّ لَکَ فی هذِهِ الصَّدَقَةِ نَصیبا مَفروضا ، وحَقّا مَعلوما ، وشُرَکاءَ أهلَ مَسکَنَةٍ ، وضُعَفاءَ ذَوی فاقَةٍ ، وإنّا مُوَفّوکَ حَقَّکَ ، فَوَفِّهِم حُقوقَهُم ، وإلّا تَفعَل فَإِنَّکَ مِن أکثَرِ النّاسِ خُصوما یَومَ القِیامَةِ ، وبُؤسی لِمَن خَصمُهُ عِندَ اللّهِ الفُقَراءُ وَالمُساکینُ ، وَالسّائِلونَ ، وَالمَدفوعونَ ، وَالغارِمونَ ، وَابنُ السَّبیلِ ! ⁽³⁾۶۸۸۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دعائم الإسلام :إنَّهُ [عَلِیّاً علیه السلام ]أوصی مِخنَفَ بنَ سُلَیمٍ الأَزدِیَّ ـ وقَد بَعَثَهُ عَلَی الصَّدَقَةِ ـ بِوَصِیَّةٍ طَویلَةٍ أمَرَهُ فیها بِتَقوَی اللّهِ رَبِّهِ ، فی سَرائِرِ اُمورِهِ وخَفِیّاتِ أعمالِهِ ، وأن یَلقاهُم بِبَسطِ الوَجهِ ، ولینِ الجانِبِ ، وأمَرَهُ أن یَلزِمَ التَّواضُعَ ، ویَجتَنِبَ التَّکَبُّرَ ؛ فَإِنَّ اللّهَ یَرفَعُ المُتَواضِعینَ ویَضَعُ المُتَکَبِّرینَ . ثُمَّ قالَ لَهُ : یا مِخنَفَ بنَ سُلَیمٍ ، إنَّ لَکَ فی هذِهِ الصَّدَقَةِ نَصیبا وحَقّا مَفروضا، ولَکَ فیهِ شُرَکاءَ: فُقَراءَ، ومَساکینَ، وغارِمینَ، ومُجاهِدینَ ، وأبناءَ سَبیلٍ ، ومَملوکینَ ، ومُتَأَ لَّفینَ ، وإنّا مُوَفّوکَ حَقَّکَ ، فَوَفِّهِم حُقوقَهُم ، وإلّا فَإِنَّکَ مِن أکثَرِ النّاسِ یَومَ القِیامَةِ خُصَماءَ ، وبُؤسا لِامرِیً أن یَکونَ خَصمُهُ مِثلَ هؤُلاءِ ! ⁽⁴⁾.

۶۸۸۶.الدعوات :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر (بر پایه گزارش تحف العقول)ـ: یتیمان و زمینگیران و کهن سالانی را که چاره ای ندارند و خود را در معرض سؤال قرار نمی دهند ، برعهده گیر . برای آنان ، روزی مستمر قرار ده ؛ چرا که آنان ، بندگان خدایند و به خداوند ، تقرّب جوی ، با رها ساختن آنان و قرار دادن آنها در جایگاهشان ، از جهت روزی و حقوق ، که کار ، با نیّت صادقْ خالص گردد .

آن گاه ، بدان که جان های مردم یا برخی از آنان ، آرامش نیابد که خواسته هایشان را غایبانه برآوری ، بدون آن که حضوری با نیازمندی ها درگیر شوی ، و این بر زمامداران ، گران است و حق ، تمامش گران است ، و گاه خداوند ، آن را سبُک گرداند ، بر گروه هایی که فرجام [ نیک] را جویند و خودشان را به شکیبایی وا دارند ؛ و به راست بودن وعده خداوند درباره آنان که شکیبایی کنند و اخلاص ورزند ، اطمینان داشته باشند . پس ، از اینان باش و از خداوند ، مدد جو .۶۸۸۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ، در بیان طبقات مردم ـ: بدان که مردم ، طبقاتی دارند . پس طبقه فرودست ، از نیازمندان و تهی دستان اند که شایسته است یاری رساندن و کمک کردن به آنان ؛ در نزد خداوند ، برای هر یک از این اصناف ، گشایشی است ، و هریک را بر زمامدار ، حقّی است ، به اندازه ای که او را سامان بخشد .۶۸۸۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ از نامه اش به یکی از کارگزاران که او را برای گرفتن مالیات فرستاده بود ـ: برای تو در این مالیات ها ، نصیبی معیّن و حقّی آشکار و شریکانی نیازمند و تهی دستانی حاجتمند است . به درستی که ما حقّ تو را کامل ادا می کنیم . تو هم حقوق آنان را کامل ادا کن ؛ و گرنه ، در روز رستاخیز ، پُر دشمن ترینِ مردم خواهی بود ؛ و بدا به حال کسی که نزد خداوند ، دشمنانش تهی دستان ، تنگ دستان ، درخواست کنندگان ، رانده شدگان ، بدهکاران و در راه ماندگان باشند .۶۸۸۹.بحار الأنوار :دعائم الإسلام :به درستی که [ علی علیه السلام ] به مخنف بن سلیم ازدی ـ که او را برای گردآوری مالیات ها فرستاده بود ـ ، به سفارشی طولانی سفارش کرد . او را به پروای خدا فرمان داد که پروردگار اوست در امور پنهان و کارهای ناپیدا ، و این که مردم را با روی گشاده و نرمی ملاقات کند ، و به او دستور داد به این که فروتنی پیشه سازد و از کبر ، اجتناب ورزد ؛ چرا که خداوند ، فروتنان را بالا بَرَد و متکبّران را پست کند .

سپس به مخنف فرمود : «ای مخنف بن سلیم! برای تو در این مالیات ها بهره و حقّی معیّن است و تو در آن ، شریکانی داری : تنگ دستان ، تهی دستان ، بدهکاران ، مجاهدان ، در راه ماندگان ، بردگان ، ونیازمندان به الفت و مهربانی . ⁽¹⁾به درستی که ما حقّ تو را کامل ادا کنیم . تو نیز حقوق آنان را کامل ادا کن ، وگرنه در روز رستاخیز ، پُر دشمن ترینِ مردم خواهی بود ؛ و بدا به حال کسی که دشمنش اینها باشند!» . .

۵ / ۱۳العِنایَةُ الخاصَّةُ بِالأَیتامِ۶۸۹۲.الإمامُ الرِّضا علیه السلام :الکافی عن حبیب بن أبی ثابت :جاءَ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام عَسَلٌ وتینٌ مِن هَمَدانَ ⁽¹⁾وحُلوانَ ⁽²⁾، فَأَمَرَ العُرَفاءَ ⁽³⁾أن یَأتوا بِالیَتامی ، فأَمکَنَهُم مِن رُؤوسِ الأَزقاقِ ⁽⁴⁾یَلعَقونَها وهُوَ یَقسِمُها لِلنّاسِ قَدَحا قَدَحا ، فَقیلَ لَهُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، ما لَهُم یَلعَقونَها ؟ فَقالَ : إنَّ الإِمامَ أبُو الیَتامی ، وإنَّما ألعَقتُهُم هذا بِرِعایَةِ الآباءِ . ⁽⁵⁾۶۸۸۹.بحار الأنوار :ربیع الأبرار عن أبی الطُّفیل :رَأَیتُ عَلِیّا ـ کَرَّمَ اللّهُ وَجهَهُ ـ یَدعُو الیَتامَی فَیُطعِمُهُمُ العَسَلَ، حَتّی قالَ بَعضُ أصحابِهِ : لَوَدِدتُ أنّی کُنتُ یَتیما . ⁽⁶⁾.

۵ / ۱۳ اهتمام ویژه به یتیمان

۵ / ۱۳اهتمام ویژه به یتیمان۶۸۹۲.امام رضا علیه السلام :الکافیـ به نقل از حبیب بن ابی ثابت ـ: برای امیر مؤمنان ، از منطقه هَمِدان و حُلوان ، ⁽¹⁾عسل و انجیر آوردند . پس به سرشناسان قبایل دستور داد که یتیمان را بیاورند . آنان را بالای ظرف های عسل ، جای داد تا عسل بخورند ، و خود ، عسل ها را قدح قدح ، میان مسلمانان تقسیم می کرد .

گفته شد : ای امیر مؤمنان! چرا عسل می خورند؟

فرمود : «امام ، پدر یتیمان است و همانا آنان را به خوردن عسل وا داشتم ، به جای پدرانشان» .۶۸۹۳.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :ربیع الأبرارـ به نقل از ابوطفیل ـ: علی علیه السلام را دیدم که یتیمان را فرا می خواند و به آنان، عسل می خورانْد تا آن جا که یکی از یارانش گفت : دوست داشتم من هم یتیمی بودم!

.

۶۸۹۴.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :أنساب الأشراف عن الحَکَم :شَهِدتُ عَلِیّا واُتِیَ بِزِقاقٍ مِن عَسَلٍ ، فَدَعَا الیَتامی وقالَ : دِبّوا ⁽¹⁾وَالعَقوا ، حَتّی تَمَنَّیتُ أنّی یَتیمٌ ، فَقَسَمَهُ بَینَ النّاسِ وبَقِیَ مِنهُ زِقٌّ ⁽²⁾، فَأَمَرَ أن یُسقاهُ أهلَ المَسجِدِ . ⁽³⁾۶۸۹۵.عنه علیه السلام :المناقب لابن شهر آشوب :نَظَرَ عَلِیٌّ إلَی امرَأَةٍ عَلی کَتِفِها قِربَةُ ماءٍ ، فَأَخَذَ مِنهَا القِربَةَ فَحَمَلَها إلی مَوضِعِها ، وسَأَلَها عَن حالِها فَقالَت : بَعَثَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ صاحِبی إلی بَعضِ الثُّغورِ فَقُتِلَ ، وتَرَکَ عَلَیَّ صِبیانا یَتامی ولَیسَ عِندی شَیءٌ ، فَقَد ألجَأَتنِی الضَّرورَةُ إلی خِدمَةِ النّاسِ . فَانصَرَفَ وباتَ لَیلَتَهُ قَلِقا .

فَلَمّا أصبَحَ حَمَلَ زِنبِیلاً فیهِ طَعامٌ ، فَقالَ بَعضُهُم : أعطِنی أحمِلهُ عَنکَ . فَقالَ : مَن یَحمِلُ وِزری عَنّی یَومَ القِیامَةِ ! فَأَتی وقَرَعَ البابَ ، فَقالَت : مَن هذا ؟ قالَ : أنَا ذلِکَ العَبدُ الَّذی حَمَلَ مَعَکِ القِربَةَ،فَافتَحی فَإِنَّ مَعی شَیئا لِلصِّبیانِ . فَقالَت : رَضِیَ اللّهُ عَنکَ وحَکَمَ بَینی وبَینَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ! فَدَخَلَ وقالَ : إنّی أحبَبتُ اکتِسابَ الثَّوابِ فَاختاری بَینَ أن تَعجِنینَ ⁽⁴⁾وتَخبِزینَ ، وبَینَ أن تُعَلِّلینَ ⁽⁵⁾الصِّبیانَ لأَِخبِزَ أنَا . فَقالَت : أنَا بِالخُبزِ أبصَرُ وعَلَیهِ أقدَرُ ، ولکِن شَأنَکَ وَالصِّبیانَ ؛ فَعَلِّلهُم حَتّی أفرُغَ مِنَ الخُبزِ . فَعَمَدَت إلَی الدَّقیقِ فَعَجَنَتهُ ، وعَمَدَ عَلِیٌّ علیه السلام إلَی اللَّحمِ فَطَبَخَهُ ، وجَعَلَ یُلقِمُ الصِّبیانَ مِنَ اللَّحمِ وَالتَّمرِ وغَیرِهِ ، فَکُلَّما ناوَلَ الصِّبیانَ مِن ذلِکَ شَیئا قالَ لَهُ : یا بُنَیَّ ، اجعَل عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ فی حِلٍّ مِمّا مَرَّ فی أمرِکَ . فَلَمَّا اختَمَرَ العَجینُ قالَت : یا عَبدَ اللّهِ ، سَجِّرِ التَّنّورَ . فَبادَرَ لِسَجرِهِ ، فَلَمّا أشعَلَهُ ولَفحَ فی وَجهِهِ جَعَلَ یَقولُ : ذُق یا عَلِیُّ ! هذا جَزاءُ مَن ضَیَّعَ الأَرامِلَ وَالیَتامی . فَرَأَتهُ امرَأَةٌ تَعرِفهُ فَقالَت : وَیحَکِ ! هذا أمیرُ المُؤمِنینَ . قالَ : فَبادَرَتِ المَرأَةُ وهِیَ تَقولُ : وا حَیایَ مِنکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! فَقالَ : بَل وا حَیایَ مِنکِ یا أمَةَ اللّهِ فیما قَصَّرتُ فی أمرِکِ ! ⁽⁶⁾.

۶۸۹۶.الإمامُ الباقرُ أو الإمامُ الصّادقُ علیهما السلامأنساب الأشرافـ به نقل از حَکَم ـ: علی علیه السلام را دیدم که برایش چند ظرف عسل آوردند . پس یتیمان را فرا خواند و فرمود : «آهسته حرکت کنید و عسل بخورید» ، تا آن جا که آرزو کردم یتیمی بودم . آن گاه ، عسل ها را میان مردم ، قسمت کرد و ظرفی باقی ماند . سپس دستور داد که به اهل مسجد ، خورانده شود .۶۸۹۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :المناقب ، ابن شهر آشوب :علی علیه السلام ، زنی را دید که مشک آبی بر دوش دارد . مشک را از او گرفت و تا خانه اش بُرد . آن گاه از احوالش پرسید .

زن گفت : علی بن ابی طالب ، شوهرم را به یکی از مناطق مرزی فرستاد . او کشته شد و کودکانی یتیم برایم به جای گذاشت . چیزی ندارم و نیاز ، مرا به کلفتی مردم ، وا داشته است .

علی علیه السلام بازگشت و آن شب را تا صبح ، مضطرب بود .

هنگامی که صبح شد ، زنبیلی غذا به دوش گرفت . برخی گفتند : بگذار به جای تو بر دوش کشیم .

فرمود : «چه کسی روز قیامت ، گناه مرا بر دوش می کشد؟» .

سپس به درِ خانه آمد و در را کوبید .

زن گفت : کیستی؟

فرمود : «بنده ای که دیروز ، مشک آبت را به دوش کشید . در را باز کن . غذایی برای کودکان ، همراه من است» .

زن گفت : خدا از تو خشنود باشد و میان من و علی بن ابی طالب ، داوری کند!

سپس داخل خانه شد و فرمود : «دوست می دارم ثوابی به دست آورم . تو خمیر می کنی و نان می پزی یا کودکان را سرگرم می کنی تا من نان بپزم؟» .

زن گفت : من به پختن نان ، آگاه تر و بر آن ، توانمندترم . تو با کودکان باش و آنان را سرگرم کن ، تا از پختن نان ، فارغ شوم .

زن به سوی آردها رفت و آنها را خمیر کرد و علی علیه السلام به سوی گوشت رفت و آن را پخت و از خرما و گوشت و دیگر خوراکی ها ، لقمه به دهان کودکان می گذاشت ، و هرگاه کودکان ، لقمه ای می خوردند ، به آنها می گفت : «فرزندم! علی بن ابی طالب را حلال کن به خاطر آنچه بر تو گذشته است» .

وقتی زن ، آرد را خمیر کرد ، گفت : ای بنده خدا! تنور را روشن کن . علی علیه السلام ، شتابان ، برای روشن کردنش حرکت کرد . وقتی شعله ورش ساخت و به صورتش برخورد کرد ، گفت : «ای علی! بچش . این است کیفر کسی که بیوه زنان و یتیمان را رها سازد» .

زنی [ دیگر] که علی علیه السلام را می شناخت ، او را دید و گفت : وای بر تو ای زن! این ، امیر مؤمنان است .

راوی گوید : زن ، با شتاب می گفت : شرمنده ات هستم ، ای امیر مؤمنان!

فرمود : «من شرمنده تو هستم ، ای بنده خدا! از آن رو که درباره ات کوتاهی کرده ام» . ⁽¹⁾.

۶۸۹۴.امام علی علیه السلام :کشف الیقین :رُوِیَ أنَّهُ [عَلِیّاً علیه السلام ] اجتازَ لَیلَةً عَلَی امرَأَةٍ مِسکینَةٍ لَها أطفالٌ صِغارٌ یَبکونَ مِنَ الجوعِ ، وهِیَ تُشاغِلُهُم وتُلهیهِم حَتّی یَناموا ، وکانَت قَد أشعَلَت نارا تَحتَ قِدرٍ فیها ماءٌ لا غَیرَ ، وأوهَمَتهُم أنَّ فیها طَعاما تَطبَخُهُ لَهُم ، فَعَرَفَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام حالَها ، فَمَشی علیه السلام ومَعَهُ قَنبَرٌ إلی مَنزِلِهِ ، فَأَخرَجَ قَوصَرَةَ ⁽¹⁾تَمرٍ وجِرابَ ⁽²⁾دَقیقٍ وشَیئا مِنَ الشَّحمِ وَالأَرُزِّ وَالخُبزِ ، وحَمَلَهُ عَلی کَتِفِهِ الشَّریفِ ، فَطَلَبَ قَنبَرٌ حَملَهُ فَلَم یَفعَل .

فَلَمّا وَصَلَ إلی بابِ المَرأَةِ استَأذَنَ عَلَیها ، فَأَذِنَت لَهُ فِی الدُّخولِ ، فَأَرمی شَیئا مِنَ الأَرُزِّ فِی القِدرِ ومَعَهُ شَیءٌ مِنَ الشَّحِمِ ، فَلَمّا فَرَغَ مِن نَضجِهِ عَرَّفَهُ لِلصِّغارِ ⁽³⁾وأمَرَهُم بِأَکلِهِ ، فَلَمّا شَبِعوا أخَذَ یَطوفُ بِالبَیتِ ویُبَعبِعُ لَهُم ، فَأَخَذوا فِی الضِّحکِ .

فَلَمّا خَرَجَ علیه السلام قالَ لَهُ قَنبَرٌ : یا مَولایَ ، رَأَیتُ اللَّیلَةَ شَیئا عَجیبا قَد عَلِمتُ سَبَبَ بَعضِهِ وهُوَ حَملُکَ لِلزّادِ طَلَبا لِلثَّوابِ ، أمّا طَوافُکَ بِالبَیتِ عَلی یَدَیکَ ورِجلَیکَ وَالبَعبَعَةُ فَما أدری سَبَبَ ذلِکَ !

فَقالَ علیه السلام : یا قَنبَرُ ، إنّی دَخَلتُ عَلی هؤلُاءِ الأَطفالِ وهُم یَبکونَ مِن شِدَّةِ الجوعِ ، فَأَحبَبتُ أن أخرُجَ عَنهُم وهُم یَضحَکونَ مَعَ الشِّبَعِ ، فَلَم أجِد سَبَبا سِوی ما فَعَلتُ . ⁽⁴⁾.

۶۸۹۵.امام علی علیه السلام :کشف الیقین :گزارش شده که علی علیه السلام ، شبی بر زنی تهی دستْ عبور کرد که کودکانی خردسال داشت و از گرسنگی گریه می کردند . آن زن ، کودکان را مشغول و سرگرم می کرد تا بخوابند ، و آتشی زیر دیگی که فقط آب داشت ، برافروخته بود ، تا کودکان گمان برند که در دیگ ، غذایی است که برایشان می پَزَد .

امیر مؤمنان ، از حال زن آگاه شد . به سوی خانه اش راه افتاد ، در حالی که قنبر نیز با او بود . سپس زنبیلی خرما و کیسه ای آرد و مقداری چربی ، برنج و نان برداشت و بر دوشش نهاد . قنبر خواست آن را بر دوش کشد ، نگذاشت .

وقتی به خانه زن رسید ، اجازه ورود خواست .

زن ، اجازه داخل شدن داد .

سپس مقداری برنج در دیگ ریخت با مقداری چربی . وقتی که از پختن آن فارغ شد ، آن را در اختیار کودکان گذاشت و از آنها خواست که بخورند .

وقتی سیر شدند ، شروع کرد به دور اتاق گشتن و صدای «بَع بَع» در آوردن ، و آنها می خندیدند .

وقتی از خانه بیرون آمد ، قنبر به وی گفت : سرورم! دیشب امری شگفت دیدم که علّت بعضی از آن را دانستم و آن ، بر دوش کشیدن توشه برای کسب ثواب بود ؛ امّا علّت گشتن دور خانه بر دست و پا و صدای «بع بع» درآوردن را ندانستم!

فرمود : «ای قنبر! من بر این کودکان ، وارد شدم ، حال آن که از شدّت گرسنگی گریه می کردند . دوست داشتم از نزد آنان بیرون روم،در حالی که با سیری می خندند و راهی [ برای خنداندن کودکان] جز آنچه انجام دادم ، نیافتم» . .

۵ / ۱۴النَّهیُ عَنِ الجودِ بِأَموالِ العامَّةِ۶۸۹۸.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :جودُ الوُلاةِ بِفَیءِ المُسلِمینَ جَورٌ وخَترٌ ⁽¹⁾. ⁽²⁾۶۸۹۹.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :عنه علیه السلامـ مِن کَلامٍ لَهُ کَلَّمَ بِهِ عَبدَ اللّهِ بن زَمعَةَ ، وهُوَ مِن شیعَتِهِ ، وذلِکَ أنَّهُ قَدِمَ عَلَیهِ فی خِلافَتِهِ یَطلُبُ مِنهُ مالاً ـ: إنَّ هذَا المالَ لَیسَ لی ولا لَکَ ، وإنَّما هُوَ فَیءٌ لِلمُسلِمینَ وجَلبُ أسیافِهِم ؛ فَإِن شَرِکتَهُم فی حَربِهِم کانَ لَکَ مِثلُ حَظِّهِم ، وإلّا فَجَناةُ ⁽³⁾أیدیهِم لا تَکونُ لِغَیرِ أفواهِهِم . ⁽⁴⁾۶۸۹۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دعائم الإسلام :إنَّهُ [عَلِیّاً علیه السلام ] جَلَسَ یَقسِمُ مالاً بَینَ المُسلِمینَ ، فَوَقَفَ بِهِ شَیخٌ کَبیرٌ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنّی شَیخٌ کَبیرٌ کَما تَری ، وأنَا مُکاتَبٌ ، فَأَعِنّی مِن هذَا المالِ . فَقالَ : وَاللّهِ ، ما هُوَ بِکَدِّ یَدی ولا تُراثی مِنَ الوالِدِ ، ولکِنَّها أمانَةٌ اُرعیتُها فَأَنَا اُؤَدّیها إلی أهلِها ، ولکِنِ اجلِس . فَجَلَسَ وَالنّاسُ حَولَ أمیرِ المُؤمِنینَ ، فَنَظَرَ إلَیهِم فَقالَ : رَحِمَ اللّهُ مَن أعانَ شَیخا کَبیرا مُثقَلاً ! فَجَعَلَ النّاسُ یُعطونَهُ . ⁽⁵⁾.

۵ / ۱۴ جلوگیری از دست و دل بازی در اموال عمومی

۵ / ۱۴جلوگیری از دست و دل بازی در اموال عمومی۶۹۰۰.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :امام علی علیه السلام :سخاوتمندی زمامداران در اموال عمومی مسلمانان ، ستم و عهدشکنی است .۶۹۰۱.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ از سخن وی با عبداللّه بن زمعه که از پیروان او بود و در دوران خلافتش بر وی وارد شد و از او درخواست مالی کرد ـ: این مال ، نه از آنِ من است و نه از آنِ تو ؛ بلکه غنیمتِ مسلمانان است که در سایه شمشیرها به دست آمده است . اگر در جنگ با آنان شریک بودی ، تو نیز به اندازه آنها سهم داری ؛ وگرنه ، دستاورد آنان ، برای غیر دهان هایشان نیست .۶۹۰۲.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :دعائم الإسلام :[ علی علیه السلام ] نشسته بود و مالی را میان مسلمانان قسمت می کرد . پیرمردی کهن سال ، کنارش ایستاد و گفت : ای امیرمؤمنان! من پیرمردی کهن سالم ، چنان که می بینی ، و برده ای مُکاتَب ⁽¹⁾هستم . از این مال به من کمک کن . فرمود : «به خدا سوگند ، این ثروت ، دست رنج من نیست . ارث پدرم هم نیست ؛ لیک ، امانتی است که برای نگهداری به من سپرده شده و من به صاحبانش بر می گردانم ؛ امّا بنشین» .

پیرمرد نشست و مردم ، گرداگرد امیر مؤمنان بودند . به آنان نظر افکند و فرمود : «خدای بیامرزد کسی که پیرمرد کهن سال سنگین بار [بدهکار بابت مکاتب بودن] را یاری رساند!»

مردم ، شروع به کمک کردن کردند .

.

۵ / ۱۵عَدَمُ استِئثارِ الأَولادِ وَالأَقرِباءِ۶۹۰۱.امام صادق علیه السلام :الاستیعاب :کانَ عَلِیٌّ علیه السلام ... لا یَترُکُ فی بَیتِ المالِ مِنُه إلّا ما یَعجِزُ عَن قِسمَتِهِ فی یَومِهِ ذلِکَ ، ویَقولُ : یا دُنیا غُرّی غَیری ! ولَم یَکُن یَستَأثِرُ مِنَ الفَیءِ بِشَیءٍ ، ولا یَخُصُّ بِهِ حَمیما ولا قَریبا . ⁽¹⁾۶۹۰۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الاختصاصـ فی ذِکرِ مَناقِبِ الإِمامِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ـ: دَخَلَ النّاسُ عَلَیهِ قَبلَ أن یُستَشهَدَ بِیَومٍ ، فَشَهِدوا جَمیعا أنَّهُ قَد وَفَّرَ فَیئَهُم ، وظَلَفَ ⁽²⁾عن دُنیاهُم ، ولَم یَرتَشِ ⁽³⁾فی إجراءِ أحکامِهِم ، ولَم یَتَناوَل مِن بَیتِ مالِ المُسلِمینَ ما یُساوی عِقالاً ، ولَم یَأکُل مِن مالِ نَفسِهِ إلّا قَدرَ البُلغَةِ ؛ وشَهِدوا جَمیعا أنَّ أبعَدَ النّاسِ مِنهُم بِمَنزِلَةِ أقرَبِهِم مِنهُ ! ⁽⁴⁾۵ / ۱۵ ـ ۱الحَسَنُ وَالحُسَینُ علیهماالسلام۶۹۰۵.الإمامُ الرِّضا علیه السلام :أنساب الأشراف عن داوودَ بنِ أبی عَوفٍ عَن رَجُلٍ مِن خَثعَمٍ:رَأَیتُ الحَسَنَ وَالحُسَینَ علیهماالسلامیَأکُلانِ خُبزا وخَلّاً وبَقلاً ، فَقُلتُ : أ تَأکُلانِ هذا وفِی الرَّحَبَةِ ⁽⁵⁾ما فیها ! فَقالا : ما أغفَلَکَ عَن أمیرِ المُؤمِنینَ ! ⁽⁶⁾.

۵ / ۱۵ برتر نداشتن فرزندان و خویشان

۵ / ۱۵ ـ ۱ حسن و حسین علیهماالسلام

۵ / ۱۵برتر نداشتن فرزندان و خویشان۶۹۰۵.امام رضا علیه السلام :الاستیعاب :علی علیه السلام ... چیزی از اموال را در بیت المالْ نگه نمی داشت ، مگر چیزی را که از قسمت کردنش در همان روز ناتوان بود و می فرمود : «ای دنیا ، غیر مرا بفریب!» ، و چیزی از غنیمت ها را ویژه خود نمی ساخت و نیز چیزی را به بستگان و نزدیکان ، اختصاص نمی داد .۶۹۰۶.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الاختصاصـ در گزارش مناقب امیر مؤمنان علیه السلام ـ: یک روز پیش از آن که به شهادت برسد ، مردم بر او وارد شدند و تمامشان گواهی دادند که ثروت های عمومی را فراوان ساخت و خود ، از دنیای آنان پاک بود و در اجرای احکام و قوانین ، رشوه نگرفت و از بیت المال مسلمانان ، به اندازه زانوبند شتری استفاده نکرد ، و از مال خود ، جز به اندازه نیاز نخورد ، و تمامی آنان گواهی دادند که دورترینِ مردم به آنان ، در جایگاهِ نزدیک ترین آنان به وی قرار داشت .۵ / ۱۵ ـ ۱حسن و حسین علیهماالسلام۶۹۰۹.عنه علیه السلام :أنساب الأشرافـ به نقل از داوود بن ابی عوف ، از مردی از قبیله خثعم ـ: حسن و حسین علیهماالسلام را دیدم که نان و سرکه و سبزی می خوردند . پس گفتم : این چنین غذایی می خورید ، حال آن که در حیاط [ دار الحکومه] ، ⁽¹⁾همه گونه خوردنی ای پیدا می شود ؟

گفتند : از امیر مؤمنان غافلی!

.

۶۹۱۰.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :شرح نهج البلاغة عن خالد بن مُعَمَّر السَّدوسیّـ لِعِلباء بنِ الهَیثَمِ ـ: ماذا تُؤَمِّلُ عِندَ رَجُلٍ أرَدتُهُ عَلی أن یَزیدَ فی عَطاءِ الحَسَنِ والحُسینِ دُرَیهِماتٍ یَسیرَةً رَیثَما یَرأَبانِ ⁽¹⁾بِها ظَلَفَ ⁽²⁾عَیشِهِما ، فَأَبی وغَضِبَ فَلَم یَفعَل ! ⁽³⁾۶۹۱۱.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :فضائل الصحابة لابن حنبل عن أبی صالح :دَخَلتُ عَلی اُمِّ کُلثومٍ بِنتِ عَلِیٍّ فَإِذا هِیَ تَمَشَّطُ فی سِترٍ بَینی وبَینَها ، فَجاءَ حَسَنٌ وحُسَینٌ فَدَخَلا عَلَیها وهِیَ جالِسَةٌ تَمتَشِطُ فَقالا : أ لا تُطعِمونَ أبا صالِحٍ شَیئا ؟ قالَ : فَأَخرَجوا لی قَصعَةً فیها مُرَقٌ بِحُبوبٍ ، قالَ : فَقُلتُ : تُطعِمونی ⁽⁴⁾هذا وأنتُم اُمَراءُ ! فَقالَت اُمُّ کُلثومٍ : یا أبا صالِحٍ ، کَیفَ لَو رَأَیتَ أمیرَ المُؤمِنینَ ـ یَعنی عَلِیّا ـ . ⁽⁵⁾۶۹۰۷.امام علی علیه السلام :تاریخ دمشق عن عبد اللّه بن أبی سفیان :أهدی إلَیَّ دِهقانٌ ⁽⁶⁾مِن دَهاقینِ السَّوادِ بُردا ، وإلَی الحَسَنِ أو الحُسَینِ بُردا مِثلَهُ ، فَقامَ عَلِیٌّ یَخطُبُ بِالمَدائِنِ یَومَ الجُمُعَةِ ، فَرَآهُ عَلَیهِما ، فَبَعَثَ إلَیَّ وإلَی الحُسَینِ فَقالَ : ما هذانِ البُردانِ ؟ قالَ : بَعَثَ إلَیَّ وإلَی الحُسَینِ دِهقانٌ مِن دَهاقینِ السَّوادِ . قالَ : فَأَخَذَهُما فَجَعَلَهُما فی بَیتِ المالِ . ⁽⁷⁾.

۶۹۰۸.امام علی علیه السلام :شرح نهج البلاغةـ به نقل از خالد بن معمر سدوسی، خطاب به علباء بن هیثم [ که قصد داشت از امام علی علیه السلام جدا شود و به معاویه ملحق گردد] ـ: چه توقّع داری از مردی که خواستم تا در سهم حسن و حسین علیهماالسلام ، چند درهم اندک بیفزاید،شاید بدان وسیله،کاستی های زندگی را جبران کنند، ولی امتناع ورزید و خشمگین شد و انجام نداد.۶۹۰۹.امام علی علیه السلام :فضائل الصحابة ، ابن حنبلـ به نقل از ابو صالح ـ: بر اُمّ کلثوم ، دختر علی علیه السلام وارد شدم . او پشت پرده ای که میان من و او بود ، موهایش را شانه می کرد . حسن و حسین علیهماالسلامآمدند و بر او وارد گشتند ، و او همچنان نشسته بود و موهایش را شانه می کرد .

گفتند : «به ابوصالح غذا نمی دهی؟» .

ابو صالح گفت : کاسه ای که در آن مقداری آب گوشت ، به همراه حبوبات بود ، برایم آوردند .

گفتم : این گونه به من غذا می دهید ، حال آن که شما فرمانروائید؟!

امّ کلثوم گفت : ای ابو صالح! اگر امیر مؤمنان را ببینی ، چه می گویی؟۶۹۱۰.امام صادق علیه السلام :تاریخ دمشقـ به نقل از عبداللّه بن ابی سفیان ـ: زمینداری از زمینداران منطقه سواد (عراق) ، بُردی (جامه ای کتانی) برایم هدیه آورد و مانند آن را به حسن یا حسین علیهماالسلامبخشید . سپس علی علیه السلام برخاست تا که در روز جمعه در شهر مدائن ⁽¹⁾خطبه بخواند که بُردها را بر تن حسن و حسین علیهماالسلام دید . فرستاده ای نزد من و حسین علیه السلام فرستاد و پرسید : «این بُردها چیست؟» .

عبد اللّه بن ابی سفیان گفت : [گفتم : اینها را] زمینداری از زمینداران منطقه سواد ، برای من و حسین علیه السلام فرستاده است .

می گوید : آنها را گرفت و در بیت المال گذاشت . .

۶۹۱۱.امام علی علیه السلام :الإمام الباقر علیه السلام :کَسا عَلِیٌّ علیه السلام النّاسَ بِالکوفَةِ ، وکانَ فِی الکِسوَةِ بُرنُسُ ⁽¹⁾خَزٍّ ، فَسَأَلَهُ إیّاهُ الحَسَنُ ، فَأَبی أن یُعطِیَهُ إیّاهُ ، وأسهَمَ عَلَیهِ بَینَ المُسلِمینَ ، فَصارَ لِفَتیً مِن هَمدانَ ، فَانقَلَبَ بِهِ الهَمدانِیُّ ، فَقیلَ لَهُ : إنَّ حَسَنا کانَ سَأَلَهُ أباهُ فَمَنَعَهُ إیّاهُ ، فَأَرسَلَ بِهِ الهَمدانِیُّ إلَی الحَسَنِ علیه السلام فَقَبِلَهُ . ⁽²⁾۵ / ۱۵ ـ ۲اُمُّ کُلثومٍ۶۹۱۴.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الاختصاص :بُعِثَ إلَیهِ [عَلِیٍّ علیه السلام ] مِنَ البَصرَةِ مِن غَوصِ البَحرِ بِتُحفَةٍ لا یُدری ما قِیمَتُها ، فَقالَت لَهُ ابنَتُهُ اُمُّ کُلثومٍ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أتَجَمَّلُ بِهِ ویَکونَ فی عُنُقی ؟ فَقالَ : یا أبا رافِعٍ ، أدخِلهُ إلی بَیتِ المالِ ؛ لَیسَ إلی ذلِکَ سَبیلٌ حَتّی لا تَبقَی امرَأَةٌ مِنَ المُسلِمینَ إلّا ولَها مِثلُ ذلِکَ ! ⁽³⁾۶۹۱۵.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :المصنَّف لابن أبی شیبة عن أبی رافع :کُنتُ خازِنا لِعَلیٍّ ، قالَ : زَیَّنتُ ابنَتَهُ بِلُؤلُؤَةٍ مِنَ المالِ قَد عَرَفَها ، فَرَآها عَلَیها ، فَقالَ : مِن أینَ لَها هذِهِ ؟ إنَّ للّهِِ عَلَیَّ أن أقطَعَ یَدَها . قالَ : فَلَمّا رَأَیتُ ذلِکَ قُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، زَیَّنتُ بِها بِنتَ أخی ، ومِن أینَ کانَت تَقدِرُ عَلَیها ! فَلَمّا رَأی ذلِکَ سَکَتَ . ⁽⁴⁾۶۹۱۲.نهج البلاغة :تهذیب الأحکام عن علیّ بن أبی رافع :کُنتُ عَلی بَیتِ مالِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام وکاتِبَهُ ، وکانَ فی بَیتِ مالِهِ عِقدُ لُؤلُؤٍ کانَ أصابَهُ یَومَ البَصرَةِ ، قالَ : فَأَرسَلَت إلَیَّ بِنتُ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام .

فَقالَت لی : بَلَغَنی أنَّ فی بَیتِ مالِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام عِقدُ لُؤلُؤٍ وهُوَ فی یَدِکَ ، وأنَا اُحِبُّ أن تَعیرَنیهِ أتَجَمَّلُ بِهِ فی أیّامِ عیدِ الأَضحی ، فَأَرسَلتُ إلَیها : عارِیَّةً مَضمونَةً مَردودَةً یا بِنتَ أمیرِ المُؤمِنینَ ؟

فَقالَت : نَعَم ، عارِیَّةً مَضمونَةً مَردودَةً بَعدَ ثَلاثَةِ أیّامٍ ، فَدَفَعتُهُ إلَیها . وإنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام رَآه عَلَیها فَعَرَفَهُ .

فَقالَ لَها : مِن أینَ صارَ إلَیکِ هذَا العِقدُ ؟

فَقالَت : اِستَعَرتُهُ مِن عَلِیِّ بنِ أبی رافِعٍ خازِنِ بَیتِ مالِ أمیرِ المُؤمِنینَ لِأَتَزَیَّنَ بِهِ فِی العیدِ ثُمَّ أرُدَّهُ .

قالَ : فَبَعَثَ إلَیَّ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام فَجِئتُهُ .

فَقالَ لی : أ تَخونُ المُسلِمینَ یَابنَ أبی رافِعٍ ؟ !

فَقلُتُ لَهُ : مَعاذَ اللّهِ أن أخونَ المُسلِمینَ !

فَقالَ : کَیفَ أعَرتَ بِنتَ أمیرِ المُؤمِنینَ العِقدَ الَّذی فی بَیتِ مالِ المُسلِمینَ بِغَیرِ إذنی ورِضاهُم ؟ !

فَقُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنَّهَا ابنَتُکَ وسَأَلَتنی أن اُعیرَها إیّاهُ تَتَزَیَّنُ بِهِ ؛ فَأَعَرتُها إیّاهُ عارِیَّةً مَضمونَةً مَردودَةً ، فَضَمِنتُهُ فی مالی ، وعَلَیَّ أن أرُدَّهُ سَلیما إلی مَوضِعِهِ .

قالَ : فَرُدَّهُ مِن یَومِکَ ، وإیّاکَ أن تَعودَ لِمِثلِ هذا فَتَنالَکَ عُقوبَتی ! ثُمَّ قالَ : اُولی ⁽⁵⁾لِابنَتی لَو کانَت أخَذَتِ العِقدَ عَلی غَیرِ عارِیَّةٍ مَضمونَةٍ مَردودَةٍ لَکانَت إذاً أوَّلَ هاشِمِیَّةٍ قُطِعَت یَدُها فی سَرِقَةٍ .

قالَ : فَبَلَغَ مَقالَتَهُ ابنَتَهُ ، فَقالَت لَهُ :

یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أنَا ابنَتُکَ وبَضعَةٌ مِنکَ ، فَمَن أحَقُّ بِلُبسِهِ مِنّی !

فَقالَ لَها أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : یا بَنتَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ! لا تَذهَبِنَّ بِنَفسِکِ عَنِ الحَقِّ ، أکُلُّ نِساءِ المُهاجِرینَ تَتَزَیَّنُ فی هذَا العیدِ بِمِثلِ هذا ؟ !

قالَ : فَقَبَضتُهُ مِنها ورَدَدتُهُ إلی مَوضِعِهِ . ⁽⁶⁾.

۵ / ۱۵ ـ ۲ امّ کلثوم

۶۹۱۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام باقر علیه السلام :علی علیه السلام در کوفه ، لباس هایی را میان مردم تقسیم کرد و در میان آنها پالتویی کلاهدار از جنس ابریشم بود . حسن علیه السلام ، آن را درخواست کرد ، ولی [ علی علیه السلام ] امتناع ورزید که به وی بخشد و آن را میان مسلمانان ، به قرعه گذارد و به جوانی همْدانی افتاد . جوان همدانی ، [لباس را پوشید] و بازگشت .

به وی گفتند : حسن علیه السلام ، آن را از پدرش درخواست کرد ، ولی به وی نداد .

آن گاه همدانی آن را برای حسن علیه السلام فرستاد و او پذیرفت . ۱۵ / ۱۵ ـ ۲امّ کلثوم۶۹۱۶.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :الاختصاص :برای علی علیه السلام از بصره ، از غوّاصی دریا هدیه ای آوردند که قیمت آن معلوم نبود . دخترش امّ کلثوم به وی گفت : ای امیر مؤمنان! آیا به عنوان زینت به من می دهی تا به گردن آویزم؟

فرمود : «ای ابو رافع! آن را در بیت المال قرار ده . چنین کاری ممکن نیست ، مگر آن که هیچ زن مسلمانی نماند ، جز آن که مانند آن را داشته باشد» .۶۹۱۷.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :المصنَّف ، ابن ابی شیبهـ به نقل از ابورافع ـ: خزانه دار علی علیه السلام بودم . دختر علی علیه السلام را با مرواریدی از بیت المال که امیر مؤمنان آن را می شناخت ، بیاراستم . علی علیه السلام آن را دید و فرمود : «این را از کجا آورده؟ بر من است که برای حق خداوند دست او را قطع کنم» .

ابو رافع گوید : وقتی چنین دیدم ، گفتم : ای امیر مؤمنان! دختر برادر خود را بدان زینت کردم ؛ وگرنه از کجا می توانست آن را به دست آورد؟

وقتی چنین دید ، ساکت شد .۶۹۱۸.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :تهذیب الأحکامـ به نقل از علی بن ابی رافع ـ: من خزانه دار علی بن ابی طالب علیه السلام و نویسنده وی بودم و در بیت المالش ، گردنبندی مروارید بود که در جنگ بصره به دست آورده بود .

دختر علی بن ابی طالب علیه السلام ، نزد من فرستاد و پیغام داد که شنیده ام در بیت المالِ امیر مؤمنان، گردنبندی از مروارید است که در اختیار توست . من دوست دارم آن را به من عاریه دهی ، تا در ایّام عید قربان ، خود را بدان بیارایم .

پیغام دادم : ای دختر امیر مؤمنان! به عنوان عاریه ای ضمانت شده که باید برگردد؟

گفت : بلی ؛ عاریه ای ضمانت شده که پس از سه روز ، برمی گردد .

پس آن را به وی دادم .

امیر مؤمنان ، آن را نزد او یافت و شناخت و پرسید : «این گردنبند از کجا در اختیار تو قرار گرفته است؟» .

گفت : از علی بن ابی رافع ، خزانه دار بیت المال امیر مؤمنان ، عاریه گرفتم تا در ایّام عید ، به عنوان زینت ، از آن استفاده کنم و سپس آن را بازگردانم .

امیر مؤمنان ، به دنبال من فرستاد و نزد او رفتم . به من فرمود : «ای فرزند ابو رافع! به مسلمانان خیانت می کنی؟!» .

گفتم : به خداوند پناه می برم از این که به مسلمانان ، خیانت ورزم .

فرمود : «چگونه به دختر امیر مؤمنان ، گردنبندی را که در بیت المال مسلمانان بوده است ، بدون اجازه من و بدون رضایت آنان ، عاریه دادی؟» .

گفتم:ای امیر مؤمنان!او دختر شماست و از من خواست که آن را به وی عاریه دهم تا بدان ، خود را زینت کند . من هم آن را به وی دادم ، به عنوان عاریه ضمانت شده که باید برگردد و من ، آن را با اموال خود ، ضمانت کرده ام و بر عهده من است که آن را سالم به جایش برگردانم .

فرمود : «امروز ، آن را برگردان ، و مبادا چنین کاری از تو تکرار شود و گرفتار کیفر من شوی!» .

سپس فرمود : «سوگند می خورم که اگر دخترم آن گردنبند را به طریقی جز عاریه ضمانت شده که باید بازگردد ، گرفته بود ، نخستین زن هاشمی بود که دستش را به سبب سرقت ، قطع می کردم» .

گوید : این سخن به دخترش رسید و به پدر گفت : ای امیر مؤمنان! من دختر تو و پاره تن تو هستم . چه کسی از من سزاوارتر است به پوشیدن آن؟

امیرمؤمنان به وی فرمود : «ای دختر علی بن ابی طالب! از حق ، کناره مگیر . آیا همه زنان مهاجران ، در این عید ، با چنین گردنبندی خود را می آرایند؟» .

پسر ابو رافع گوید : گردنبند را از دختر علی علیه السلام گرفتم و به جایش برگرداندم .

.

. .

. .

M۲۷۳۲_T۱_File_۲۱۵۴۳۰۱

۵ / ۱۵ ـ ۳عَقیل۶۹۱۷.امام باقر علیه السلام :الإمام الصادق علیه السلام :لَمّا وُلِّیَ عَلِیٌّ علیه السلام صَعِدَ المِنبَرَ فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ، ثُمَّ قالَ : إنّی وَاللّهِ لا أرزَؤُکُم ⁽¹⁾مِن فَیئِکُم دِرهَما ما قامَ لی عَذقٌ ⁽²⁾بِیَثرِبَ ، فَلیَصدُقکُم أنفُسُکُم ⁽³⁾، أ فَتَرَوُنّی مانِعا نَفسی ومُعطِیَکُم ؟

قالَ: فَقامَ إلَیهِ عَقیلٌ فَقالَ لَهُ: وَاللّهِ لَتَجعَلُنیوأسوَدَ بِالمَدینَةِ سَواءً! فَقالَ: اِجلِس، أ ما کانَ هاهُنا أحَدٌ یَتَکَلَّمُ غَیرُکَ ! وما فَضلُکَ عَلَیهِ إلّا بِسابِقَةٍ أو بِتَقویً ! ⁽⁴⁾۶۹۱۸.امام صادق علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلام :وَاللّهِ لَأَن أبیتَ عَلی حَسَکِ السَّعدانِ مُسَهَّدا ⁽⁵⁾، أو اُجَرَّ فِی الأَغلالِ مُصَفَّدا ، أحَبُّ إلَیَّ مِن أن ألقَی اللّهَ ورَسولَهُ یَومَ القِیامَةِ ظالِما لِبَعضِ العِبادِ ، وغاصِبا لِشَیءٍ مِنَ الحُطامِ ! وکَیفَ أظلِمُ أحَدا لِنَفسٍ یُسرِعُ إلَی البِلَی قُفولُها ⁽⁶⁾، ویَطولُ فِی الثَّری حُلَولُها ؟ !

وَاللّهِ ، لَقَد رَأَیتُ عَقیلاً وقَد أملَقَ حَتَّی استَماحَنی مِن بُرِّکُم صاعا ، ورَأَیتُ صِبیانَهُ شُعثَ الشُّعورِ ، غُبرَ الأَلوانِ مِن فَقرِهِم ، کَأَنَّما سُوِّدَت وُجوهُهُم بِالعِظلِمِ ⁽⁷⁾، وعاوَدَنی مُؤَکِّدا ، وکَرَّرَ عَلَیَّ القَولَ مُرَدِّدا ، فَأَصغَیتُ إلَیهِ سَمعی ، فَظَنَّ أنّی أبیعُهُ دینی ، وأتَّبِعُ قِیادَهُ مُفارِقا طَریقَتی .

فَأَحمَیتُ لَهُ حَدیدَةً ، ثُمَّ أدنَیتُها مِن جِسمِهِ لِیَعتَبِرَ بِها ، فَضَجَّ ضَجیجَ ذی دَنَفٍ ⁽⁸⁾مِن ألَمِها ، وکادَ أن یَحتَرِقَ مِن میسَمِها ⁽⁹⁾، فَقُلتُ لَهُ : ثَکَلَتکَ الثَّواکِلُ یا عَقیلُ ! أتَئِنُّ مِن حَدیدَةٍ أحماها إنسانُها لِلَعِبِهِ ، وتَجُرُّنی إلی نارٍ سَجَرَها جَبّارُها لِغَضَبِهِ ؟ ! أتَئِنُّ مِنَ الأَذی ولا أئِنُّ مِن لَظیً ؟ ! ⁽¹⁰⁾.

۵ / ۱۵ ـ ۳ عقیل

۵ / ۱۵ ـ ۳عقیل۶۹۲۱.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :امام صادق علیه السلام :هنگامی که علی علیه السلام به حکومت رسید ، بر منبر رفت و خدا را حمد و سپاس گفت . آن گاه فرمود : «به خداوند سوگند که از ثروت های عمومی شما ، درهمی بر ندارم تا زمانی که درخت خرمایی در مدینه دارم . به خود باز گردید و انصاف دهید . آیا گمان می برید که خود را محروم می سازم و به شما می بخشم؟» .

راوی گوید : [ در این هنگام] عقیل بلند شد و گفت : به خدا سوگند ، مرا و سیاهی در مدینه را یکسان قرار می دهی؟!

فرمود : «بنشین! آیا کسی دیگر جز تو نبود که سخن بگوید؟ تو بر آن سیاه ، برتری نداری ، جز به سبقت در دین یا پارسایی» .۶۹۲۲.الإمامُ الرِّضا علیه السلام ( ـ بعد ما ذَکَرَ الإمامُ علیه السلام رجُلاً و قالَ ) امام علی علیه السلام :به خدا سوگند ، اگر شب را روی گیاه خاردار به سر برم یا در طوق های آهنین کشیده شوم ، برایم خوش تر است که در روز رستاخیز ، خدا و رسولش را ملاقات کنم ، در حالی که ستمکار بر برخی بندگان باشم ، و به ناحق ، چیزی را به دست آورده باشم ؛ و چگونه ستم روا دارم بر کسی به خاطر جانی که به سرعت به سوی نابودی روان است و ماندنش در خاک ، طولانی است؟ به خدا سوگند ، عقیل را دیدم که سخت نیازمند است و از من ، یک من از گندم شما را تقاضا کرد و کودکانش را دیدم که از تنگ دستی ، ژولیده موی و تیره رنگ بودند ؛ گویی چهره هایشان با نیلْ سیاه و کبود شده است ، و عقیل ، پی در پی به من مراجعه کرد و خواسته اش را تکرار کرد . به گفته هایش گوش دادم . پنداشت که دینم را به او می فروشم و از او پیروی می کنم و راه خودم را ترک می کنم .

پس آهنی برایش گداختم . آن گاه ، آن را به تنش نزدیک ساختم تا از آن عبرت گیرد . پس فریاد برآورد ، مانند بیمار از درد . نزدیک بود از حرارتش بگدازد . سپس به وی گفتم : نوحه گرانِ کودک از دست داده ، بر تو بگِریند ای عقیل! تو از آهنی می نالی که انسانی به بازیچه ، آن را گرم ساخته و مرا به سوی آتشی می کشانی که خدای جبّار ، از روی خشم ، آن را برافروخته؟ تو از آزار آهن داغ بنالی و من از آتش دوزخ ننالم؟

.

۶۹۲۳.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :المناقب لابن شهر آشوب :قَدِمَ عَلَیهِ [عَلِیٍّ علیه السلام ]عَقیلٌ فَقالَ لِلحَسَنِ : اُکسُ عَمَّکَ ، فَکَساهُ قَمیصا مِن قُمُصِهِ ⁽¹⁾ورِداءً مِن أردِیَتِهِ . فَلَمّا حَضَرَ العِشاءَ فَإِذا هُوَ خُبزٌ وملِحٌ ، فَقالَ عَقیلٌ : لَیسَ [إلّا] ⁽²⁾ما أری ؟

فَقالَ : أ وَلَیسَ هذا مِن نِعمَةِ اللّهِ ؟ ! فَلَهُ الحَمدُ کَثیرا .

فَقالَ : أعطِنی ما أقضی بِهِ دَینی وعَجِّل سِراحی حَتّی أرحَلَ عَنکَ .

قالَ : فَکَم دَینُکَ یا أبا یَزیدَ ؟

قالَ : مِئَةُ ألفِ دِرهَمٍ .

قالَ : وَاللّهِ ما هِیَ عِندی ولا أملِکُها ، ولکِنِ اصبرِ حَتّی یَخرُجَ عَطائی فَاُواسِیَکَهُ ، ولَولا أنَّهُ لابُدَّ لِلعِیالِ مِن شَیءٍ لَأَعطَیتُکَ کُلَّهُ .

فَقالَ عَقیلٌ : بَیتُ المالِ فی یَدِکَ وأنتَ تُسَوِّفُنی إلی عَطائِکَ ؟ وکَم عَطاؤُکَ وما عَسی یَکونُ ولَو أعطَیتَنیهِ کُلَّهُ !

فَقالَ : ما أنَا وأنتَ فیهِ إلّا بِمَنزِلَةِ رَجُلٍ مِنَ المُسلِمینَ ـ وکانا یَتَکَلَّمانِ فَوقَ قَصرِ الإِمارَةِ مُشرِفَینِ عَلی صَنادیقِ أهلِ السّوقِ ـ فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام : إن أبَیتَ یا أبا یَزیدَ ما أقولُ فَانزِل إلی بَعضِ هذِهِ الصَّنادیقِ فَاکسِر أقفالَهُ وخُذ ما فیهِ .

فَقالَ : وما فی هذِهِ الصَّنادیقِ ؟

قالَ : فیها أموالُ التُّجّارِ .

قالَ : أ تَأمُرُنی أن أکسِرَ صَنادیقَ قَومٍ قَد تَوَکَّلوا عَلَی اللّهِ وجَعَلوا فیها أموالَهُم ؟ !

فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ : أ تَأمُرُنی أن أفتَحَ بَیتَ مالِ المُسلِمینَ فَاُعطِیَکَ أموالَهُم وقَد تَوَکَّلوا عَلَی اللّهِ وأقفَلوا عَلَیها ؟ ! وإن شِئتَ أخَذتَ سَیفَکَ وأخَذتُ سَیفی وخَرَجنا جَمیعا إلی الحیرَةِ ⁽³⁾؛ فَإِنَّ بِها تُجّارا مَیاسِیرَ ⁽⁴⁾، فَدَخَلنا عَلی بَعضِهِم فَأَخَذنا مالَهُ !

فَقالَ : أ وَسارِقا جِئتُ ؟ !

قالَ : تَسرِقُ مِن واحدٍ خَیرٌ من أن تَسرِقَ مِنَ المُسلِمینَ جَمیعا !

قالَ لَهُ : أ فَتَأذَنُ لی أن أخرُجَ إلی مُعاوِیَةَ ؟

فَقالَ لَهُ : قَد أذِنتُ لَکَ .

قالَ : فَأَعِنّی علی سَفَری هذا .

قالَ : یا حَسَنُ ، أعطِ عَمَّکَ أربَعَمِئَةِ دِرهَمٍ .

فَخَرَجَ عَقیلٌ وهُوَ یَقولُ :

سَیُغْنینِی الَّذی أغناکَ عَنّی

ویَقضی دَینَنا رَبٌّ قَریبُ ⁽⁵⁾.

۶۹۲۱.امام باقر علیه السلام :المناقب ، ابن شهر آشوب :عقیل بر او (علی علیه السلام ) وارد شد و به حسن علیه السلام گفت : عمویت را بپوشان .

حسن علیه السلام با لباسی از لباس هایش و ردایی از رداهای خود ، او را پوشانید . چون هنگام شام شد ، [ غذا ]نان و نمک بود .

عقیل گفت : چیزی جز آنچه می بینم ، نیست؟

[ علی علیه السلام ] فرمود : «مگر این ، نعمت خدا نیست؟ او را بسیار سپاسگزاریم» .

عقیل گفت : مالی به من ده تا بدهی ام را بپردازم و زود ، خواسته ام را برآور تا از نزدت بروم .

فرمود : «ای ابویزید! بدهی ات چه مقدار است؟» .

گفت : صدهزار درهم .

فرمود : «به خدا سوگند ، این مقدار نزد من نیست و من ، مالک چنین مقداری نیستم ؛ امّا شکیبایی کن تا سهم من [ از بیت المال ]برسد و با تو نصف کنم ، و اگر نبود که برای اهل و عیالْ نیاز است ، همه را به تو می بخشیدم» .

عقیل گفت : بیت المال در اختیار توست و تو وعده هنگام تقسیم اموال می دهی؟ حال ، سهم تو چه قدر است و اگر همه را به من دهی چه قدر می شود؟

فرمود : «من و تو در این اموال ، مانند یکی از مسلمانان هستیم» .

در بالای بام دارالحکومه با یکدیگر صحبت می کردند و بر صندوق های بازاریان ، اِشراف داشتند . علی علیه السلام به وی گفت : «ای ابو یزید! اگر سخنم را نمی پذیری ، پس فرود آی و قفل آن صندوق ها را بشکن و آنچه درون آنهاست ، بردار!» .

عقیل گفت : درون این صندوق ها چیست؟

فرمود : «ثروت بازرگانان» .

عقیل گفت : آیا مرا فرمان می دهی که صندوق های مردمانی که بر خدا توکّل کرده و ثروت خود را در آن گذارده اند ، بشکنم؟!

امیر مؤمنان فرمود : «آیا به من فرمان می دهی که بیت المال مسلمانان را بگشایم و اموال آنان را به تو بخشم ، حال آن که بر خدا توکّل کرده اند و بر آن قفل زده اند؟! اگر مایلی ، شمشیرت را بردار و من هم شمشیرم را بر می دارم و به سوی حیره ⁽¹⁾می رویم ؛ چرا که در آن جا بازرگانانی ثروتمند ، سکونت دارند . بر آنان شبیخون می زنیم و اموالشان را می گیریم!» .

عقیل گفت : مگر به عنوان دزد این جا آمده ام؟

فرمود : «از یکی بدزدی ، بهتر است که از همه مسلمانان بدزدی!» .

عقیل گفت : اجازه می دهی به سوی معاویه بروم؟

فرمود : «به تو اجازه دادم» .

عقیل گفت : برای این سفر ، یاری ام کن .

فرمود : «ای حسن! به عمویت چهارصد درهم بپرداز» .

عقیل بیرون رفت ، در حالی که می گفت :

به زودی بی نیازم کند ، آن که تو را از من بی نیاز کرد

و پروردگارِ نزدیک ، بدهی ما را ادا کند . .

. .

. .

۵ / ۱۵ ـ ۴عَبدُ اللّهِ بنُ جَعفَرٍ۶۹۲۴.عنه صلی الله علیه و آله :الغارات عن حبیب بن أبی ثابت :قالَ عَبدُ اللّهِ بنُ جَعفَرِ بنِ أبی طالِبٍ لِعَلِیٍّ علیه السلام : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، لَو أمَرتَ لی بِمَعونَةٍ أو نَفَقَةٍ ، فَوَاللّهِ ما عِندی إلّا أن أبیعَ بَعضَ عُلوفَتی .

قالَ لَهُ : لا وَاللّهِ ، ما أجِدُ لَکَ شَیئا إلّا أن تَأمُرَ عَمَّکَ أن یَسرِقَ فَیُعطِیَکَ ! ⁽¹⁾۵ / ۱۵ ـ ۵حَفیدَةُ الإِمامِ۶۹۲۷.عنه علیه السلام :أنساب الأشراف عن مسلم صاحب الحناء :لَمّا فَرَغَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ مِن أهلِ الجَمَلِ أتَی الکوفَةَ فَدَخَلَ بَیتَ مالِها... ثُمَّ جاءَتِ ابنَةٌ لِلحَسَنِ ـ أو لِلحُسَینِ ـ فَتَناوَلَت مِنهُ شَیئا، فَسَعی وَراءَها فَفَکَّ یَدَها ونَزَعَهُ مِنها . قالَ : فَقُلنا : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنَّ لَها فیهِ حَقّا ! قالَ : إذا أخَذَ أبوها حَقَّهُ فَلیُعطِها ما شاءَ . ⁽²⁾.

۵ / ۱۵ ـ ۴ عبد اللّه بن جعفر

۵ / ۱۵ ـ ۵ نوه امام

۵ / ۱۵ ـ ۴عبد اللّه بن جعفر۶۹۳۰.عنه علیه السلام :الغاراتـ به نقل از حبیب بن ابی ثابت ـ: عبد اللّه بن جعفر بن ابی طالب ، به علی علیه السلام گفت : ای امیر مؤمنان! کاش دستور می دادی به من کمک شود ، یا خرجی دهند . به خدا سوگند ، چیزی ندارم ، مگر آن که برخی از حیواناتی را که در خانه نگهداری می کنم ، بفروشم .

به او فرمود : «نه ؛ به خدا سوگند ، چیزی (سهمی) برایت [ در بیت المال] نمی بینم ، مگر آن که دستور دهی عمویت دزدی کند و به تو ببخشد!» .۵ / ۱۵ ـ ۵نوه امام۶۹۲۶.امام صادق علیه السلام :أنساب الأشرافـ به نقل از مسلم صاحب الحناء ـ: وقتی علی بن ابی طالب علیه السلام از جنگ جمل فارغ شد ، به کوفه آمد و وارد بیت المال شد ... آن گاه ، دختر حسن یا حسین علیهماالسلام آمد . پس چیزی از آن جا برداشت . [ علی علیه السلام ] به دنبالش رفت ، دستش را باز کرد و آن را از او گرفت .

گفتیم:ای امیر مؤمنان! او را در بیت المال، حقّی است!

فرمود : «وقتی پدرش سهمش را گرفت . هرچه قدر خواست ، به او ببخشد» .

.

۵ / ۱۵ ـ ۶اُختُ الإِمامِ۶۹۲۹.امام صادق علیه السلام :الاختصاص :دَخَلَت عَلَیهِ [الإمام علیّ علیه السلام ] اُختُهُ اُمُّ هانی بِنتُ أبی طالِبٍ ، فَدَفَعَ إلَیها عِشرینَ دِرهَما ، فَسَأَلَت اُمُّ هانی مَولاتَهَا العَجَمِیَّةَ فَقالَت : کَم دَفَعَ إلَیکِ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام ؟ فَقالَت : عِشرینَ دِرهَما ، فَانصَرَفَت مُسخَطَةً ، فَقالَ لَها : اِنصَرِفی رَحِمَکِ اللّهُ ! ما وَجَدنا فی کِتابِ اللّهِ فَضلاً لِاءِسماعیلَ عَلی إسحاقَ ! ! ⁽¹⁾۵ / ۱۵ ـ ۷اُمُّ وَلَدِ الإِمامِ۶۹۳۲.معانی الأخبار عن سُفیان بن خالدٍ :المصنّف لابن أبی شیبة عن اُمّ عثمان اُمّ ولد لعلِیٍّ علیه السلام :جئتُ عَلِیّا علیه السلام وبَینَ یَدَیهِ قَرَنفُلٌ ⁽²⁾مَکبوبٌ فِی الرَّحَبَةِ ⁽³⁾، فَقُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، هَب لِابنَتی مِن هذَا القَرَنفُلِ قِلادَةً ، فَقالَ هکَذا ونَقَرَ بِیَدَیهِ : أرِنّی ⁽⁴⁾دِرهَما جَیِّدا ؛ فَإِنَّما هذا مالُ المُسلِمینَ ، وإلّا فَاصبِری حَتّی یَأتِیَنا حَظُّنا مِنهُ فَنَهَبَ لِابنَتِکِ مِنهُ قِلادَةً . ⁽⁵⁾.

۵ / ۱۵ ـ ۶ خواهر امام

۵ / ۱۵ ـ ۷ کنیز امام

۵ / ۱۵ ـ ۶خواهر امام۶۹۳۲.معانی الأخبار ( ـ به نقل از سفیان بن خالد ـ ) الاختصاص:خواهر علی علیه السلام اُمّ هانی،دختر ابوطالب، بر او وارد شد . به وی بیست درهم بخشید .

امّ هانی ، از برده غیر عربِ آزاد شده اش پرسید : امیر مؤمنان چه قدر به تو داد؟

گفت : بیست درهم .

امّ هانی ، خشمناک بازگشت .

علی علیه السلام به وی گفت : «بازگرد . خداوند ، تو را رحمت کند! ما در کتاب خداوند ، برتری ای برای اسماعیل بر اسحاق نیافتیم» .۵ / ۱۵ ـ ۷کنیز امام۶۹۳۵.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :المصنَّف ، ابن ابی شیبهـ به نقل از اُمّ عثمان که کنیزی صاحب فرزندْ از علی علیه السلام بود ـ: بر علی علیه السلام وارد شدم و در برابرش گُل های میخکی دیدم که در حیاط پاشیده بودند . گفتم : ای امیر مؤمنان! دسته ای از این گل ها برای دخترم بده .

فرمود : «این چنین (و با دستانش اشاره کرد که درهم خوبی بده) ؛ زیرا که این ، مال مسلمانان است ؛ وگرنه شکیبا باش تا سهم ما از آن برسد و برای دخترت دسته ای ببخشیم» .

.

۵ / ۱۶التَّقَشُّفُ وَالِاحتِیاطُ فِی النَّفَقَةِ مِن بَیتِ المالِ۶۹۳۸.عنه علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی عُمّالِهِ ـ: أدِقّوا أقلامَکُم ، وقارِبوا بَینَ سُطورِکُم ، وَاحذِفوا عَنّی فُضولَکُم ، وَاقصِدوا قَصدَ المَعانی ، وإیّاکُم وَالإِکثارَ ؛ فإِنَّ أموالَ المُسلِمینَ لا تَحتَمِلُ الإِضرارُ . ⁽¹⁾۶۹۳۹.عنه علیه السلام :إحقاق الحقّ :کانَ أمیرُ المُؤمِنینَ عَلِیٌّ دَخَلَ لَیلَةً فی بَیتِ المالِ یَکتُبُ قِسمَةَ الأَموالِ ، فَوَرَدَ عَلَیهِ طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ ، فَأَطفَأ علیه السلام السِّراجَ الَّذی بَینَ یَدَیهِ ، وأمَرَ بِإحضارِ سِراجٍ آخَرَ مِن بَیتِهِ ، فَسَأَلاهُ عَن ذلِکَ ، فَقالَ : کانَ زَیتُهُ مِن بَیتِ المالِ ، لا یَنبَغی أن نُصاحِبَکُم فی ضَوئِهِ . ⁽²⁾۶۹۴۰.عنه علیه السلام :مکارم الأخلاق عن عقیل بن عبد الرحمن الخَولانیّ :کانَت عَمَّتی تَحتَ عَقیلِ بنِ أبی طالِبٍ ، فَدَخَلَت عَلی عَلِیٍّ علیه السلام بِالکوفَةِ وهُوَ جالِسٌ عَلی بَرذَعَةِ ⁽³⁾حِمارٍ مُبَتَّلَةً ⁽⁴⁾، قالَت : فَدَخَلَت عَلی عَلِیٍّ علیه السلام اِمرَأَةٌ لَهُ مِن بَنی تَمیمٍ فَقُلتُ لَها : وَیحَکِ ! إنَّ بَیتَکِ مُمتَلِئٌ مَتاعا وأمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام جالِسٌ عَلی بَرذَعَةِ حِمارٍ مُبَتَّلَةً !

فَقالَت : لا تَلومینی ، فَوَاللّهِ ما یَری شَیئا یَنکُرُهُ إلّا أخَذَهُ فَطَرَحَهُ فی بَیتِ المالِ . ⁽⁵⁾۶۹۳۴.امام علی علیه السلام :فضائل الصحابة لابن حنبل عن الأعمش :کانَ عَلِیٌّ یُغَدّی ویُعَشّی ، ویَأکُلُ هُوَ مِن شَیءٍ یَجیؤُهُ مِنَ المَدینَةِ . ⁽⁶⁾.

۵ / ۱۶ پارسایی و احتیاط در هزینه کردن از بیت المال

۵ / ۱۶پارسایی و احتیاط در هزینه کردن از بیت المال۶۹۳۷.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در نامه اش به کارگزارانش ـ: قلم هاتان را تیز کنید ، سطرها را به هم نزدیک سازید ، [ در نگارش ]برای من ، زیادی ها را حذف کنید و به معنا بنگرید ، و بپرهیزید از زیاده نویسی ؛ چرا که بیت المال مسلمانان ، زیان بر نمی تابد .۶۹۳۸.امام علی علیه السلام :إحقاق الحق :امیر مؤمنان ، شبی وارد بیت المال شد و تقسیم اموال را می نوشت . طلحه و زبیر بر او وارد شدند . چراغی را که در برابرش بود ، خاموش کرد و فرمود تا چراغی از خانه اش آوردند .

طلحه و زبیر ، سبب را پرسیدند . فرمود : «روغنِ چراغ ، از بیت المال بود . سزاوار نیست با شما در روشنایی اش هم نشینی کنم» .۶۹۳۹.امام علی علیه السلام :مکارم الأخلاقـ به نقل از عقیل بن عبد الرحمان خولانی ـ: عمّه ام همسر عقیل پسر ابو طالب بود . بر علی علیه السلام در کوفه وارد شد و او بر پالان پاره الاغی نشسته بود . گوید : در این هنگام ، همسر علی علیه السلام از قبیله بنی تمیم ، داخل شد . به وی گفتم : وای بر تو! خانه ات پُر است از وسایل و امیر مؤمنان ، بر پالان پاره الاغی نشسته است؟!

زن گفت : مرا سرزنش منما . به خدا سوگند ، هر چه را می بیند و به چشمش ناآشناست ، می گیرد و در بیت المال قرار می دهد .۶۹۴۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ( ـ درباره آیه «بشارت است ایشان را . . .» ـ ) فضائل الصحابة ، ابن حنبلـ به نقل از اَعمش ـ: علی علیه السلام [ به دیگران] صبحانه و شام می داد و خود از آنچه از مدینه برایش می آوردند ، مصرف می کرد .

.

۶۹۴۴.عنه صلی الله علیه و آله ( ـ أیضا ـ ) الغارات عن بکر بن عیسی :کانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَقولُ : یا أهلَ الکوفَةِ ! إذا أنَا خَرَجتُ مِن عِندِکُم بِغَیرِ رَحلی وراحِلَتی وغُلامی فَأَنَا خائِنٌ . وکانَت نَفَقَتُهُ تَأتیهِ مِن غَلَّتِهِ بِالمَدینَةِ مِن یَنبُعَ. ⁽¹⁾۶۹۴۳.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله ( ـ فی قولِهِ تعالی : {Q} «لَهُمُ البُشْری ...» {/Q ) الجمل عن أبی مِخنَف لوط بن یَحیی عن رِجاله :لَمَّا أرادَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام التَّوَجُّهَ إلَی الکوفَةِ قامَ فی أهلِ البَصرَةِ فَقالَ : ما تَنقِمونَ عَلَیَّ یا أهلَ البَصرَةِ ؟ وأشارَ إلی قَمیصِهِ وَرِدائِهِ فَقالَ : وَاللّهِ إنَّهُما لَمِن غَزلِ أهلی .

ما تَنقِمونَ مِنّی یا أهلَ البَصرَةِ ؟ وأشارَ إلی صُرَّةٍ فی یَدِهِ فیها نَفَقَتُهُ فَقالَ : وَاللّهِ ما هِیَ إلّا مِن غَلَّتی بِالمَدینَةِ ؛ فَإِن أنَا خَرَجتُ مِن عِندِکُم بِأَکثَرَ مِمّا تَرَونَ فَأَنَا عِندَ اللّهِ مِنَ الخائِنینَ . ⁽²⁾۶۹۴۲.امام صادق علیه السلام :تاریخ دمشق عن عَنتَرَة :دَخَلتُ عَلی عَلِیٍّ بِالخَوَرنَقِ ⁽³⁾وعَلَیهِ سَمَلُ ⁽⁴⁾قَطیفَةٍ وهُوَ یُرعَدُ فیها ، فَقُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنَّ اللّهَ قَد جَعَلَ لَکَ ولِأَهلِ بَیتِکَ فی هذَا المالِ نَصیبا وأنتَ تَفعَلُ هذا بِنَفسِکَ ! قالَ : فَقالَ : إنّی وَاللّهِ ما أرزُؤُکُم شَیئا ، وما هِیَ إلّا قَطیفَتِی الَّتی أخرَجتُها ⁽⁵⁾مِن بَیتی ـ أو قالَ : مِنَ المَدینَةِ ـ . ⁽⁶⁾۶۹۴۱.امام علی علیه السلام :الغارات عن زاذان :اِنطَلَقتُ مَعَ قَنبَرٍ إلی عَلِیٍّ علیه السلام فَقالَ : قُم یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، فَقَد خَبَّأتُ لَکَ خَبیئَةً . قالَ : فَما هُوَ ⁽⁷⁾؟ قالَ : قُم مَعی . فَقامَ وَانطَلَقَ إلی بَیتِهِ ، فَإِذا باسِنَةٌ ⁽⁸⁾مَملوءَةٌ جاماتٍ ⁽⁹⁾مِن ذَهَبٍ وفِضَّةٍ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنَّکَ لا تَترُکُ شَیئا إلّا قَسَمتَهُ ، فَادَّخَرتُ هذا لَکَ .

قالَ عَلِیٌّ علیه السلام : لَقَد أحبَبتَ أن تُدخِلَ بَیتی نارا کَثیرَةً ! فَسَلَّ سَیفَهُ فَضَرَبَها ، فانتَثَرَت مِن بَینِ إناءٍ مَقطوعٍ نِصفُهُ أو ثُلُثُهُ . ثُمَّ قالَ : اِقسِموهُ بِالحِصَصِ . فَفَعَلوا ، فَجَعَلَ یَقولُ :

هذا جَنایَ وخِیارُهُ فیه

إذ کُلُّ جانٍ یَدُهُ إلی فیه ⁽¹⁰⁾

یا بَیضاءُ غُرّی غَیری ، ویا صَفراءُ غُرّی غَیری ! ⁽¹¹⁾.

۶۹۴۲.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الغاراتـ به نقل از بکر بن عیسی ـ: علی علیه السلام می فرمود : «ای کوفیان! اگر از پیش شما بیرون رفتم بجز با مرکب ، بار سفر و غلامم ، پس من خیانت پیشه ام!» . هزینه زندگی اش را از محصولات او در مدینه از منطقه یَنْبُع می آوردند .۶۹۴۱.عنه علیه السلام :الجملـ به نقل از ابو مِخْنَف لوط بن یحیی ، از استادانش ـ: هنگامی که امیر مؤمنان ، تصمیم گرفت به سوی کوفه برود ، در میان بصریان به پا خاست و فرمود : «ای مردمان بصره! از چه می خواهید بر من خُرده گیرید؟» . به لباس و ردایش اشاره کرد و فرمود : «به خدا سوگند ، این دو از نخ ریسی همسرم است . از چه می خواهید بر من خُرده گیرید ای بصریان؟» ، و اشاره کرد به کیسه ای که در دستش بود و خرجی اش در آن قرار داشت . آن گاه فرمود : «به خدا سوگند ، این ، از محصولات من در مدینه است . پس اگر از نزد شما بیرون روم و بیش از آنچه می بینید با من باشد ، پس نزد خداوند ، از خیانتکارانم» .۶۹۴۰.امام علی علیه السلام :تاریخ دمشقـ به نقل از عنتره ـ: بر علی علیه السلام در منطقه خُوَرْنَق ⁽¹⁾وارد شدم و جامه کهنه حاشیه داری بر تن داشت ... گفتم : ای امیرمؤمنان! خداوند برای تو و خانواده ات ، در این مال ، بهره ای قرار داده و تو با خود ، چنین می کنی؟ فرمود : «به خدا سوگند ، من چیزی از مال شما برندارم ، و این نیست ، مگر همان جامه ای که از خانه ام برداشتم» یا گفت : «از مدینه» .۶۹۷۸.امام علی علیه السلام :الغاراتـ به نقل از زاذان ـ: به همراه قنبر ، نزد علی علیه السلام رفتم . پس قنبر گفت : ای امیر مؤمنان! به پاخیز که برایت چیز گران بهایی پنهان کرده ام .

فرمود : «آن چیست؟» .

گفت : به همراهم برخیز .

علی علیه السلام به پاخاست و به سوی خانه اش رفت . در این هنگام ، کیسه هایی پُر از جام های طلا و نقره دید . قنبر گفت : ای امیر مؤمنان! تو چیزی را وا نمی گذاری ، مگر آن که آن را تقسیم کنی . از این رو ، اینها را برای شما ذخیره کردم .

علی علیه السلام فرمود : «دوست داشتی به خانه ام آتش بسیار وارد سازی؟!» . سپس شمشیر کشید و بر جام ها فرود آورد و جام ها دو قسمت یا سه قسمت شدند . آن گاه فرمود : «اینها را قسمت قسمت کنید» . انجام دادند .

آن گاه ، این سروده را بر زبان آورد :

«این ، دستچین من و بهترین آن است

در حالی که هر میوه چین ، دستش به دهان خودش است [و خود می خورد]» .

ای سفید (نقره) ، دیگری را فریب ده! ای زرد (طلا) ، دیگری را بفریب!» . .

۶۹۸۲.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :الاختصاصـ فی ذِکرِ طعامِ الإِمامِ عَلِیٍّ علیه السلام ـ: سَمِعَ مِقلیً فی بَیتِهِ ، فَنَهَضَ وهُوَ یَقولُ : فی ذِمَّةِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ مِقلَی الکَراکِرِ ⁽¹⁾؟ ! قالَ : فَفَزِعَ عِیالُهُ وقالوا : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنَّهَا امرَأَتُکَ فُلانَةُ نَحَرَت جَزورا فی حَیِّها ، فَاُخِذَ لَها نَصیبٌ مِنها ، فَأَهدی أهلُها إلَیها . قالَ : فَکُلوا هَنیئا مَریئا . ⁽²⁾.

۶۹۸۱.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :الاختصاصـ در گزارش غذای امام علی علیه السلام ـ: صدای بریان کردن گوشت را در خانه اش شنید . پس به پا خاست و می گفت : «بر گردن علی بن ابی طالب است بریانی گوشت لذیذ؟!» . ⁽¹⁾

راوی گوید : خانواده اش برآشفتند و گفتند : ای امیرمؤمنان! در قبیله همسرت [ فلانی] شتری کشته شده و از آن سهمی را برای او گذاشتند و خانواده اش برایش هدیه آورده اند . فرمود : «بخورید ، گوارا و پاکیزه!» . .

۶۹۸۰.عنه علیه السلام :تاریخ دمشق عن عبد الرحمن بن أبی بَکرَة :لَم یَرزَأ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ مِن بَیتِ مالِنا ـ یَعنی بِالبَصرَةِ ـ حَتّی فارَقَنا غَیرَ جُبَّةٍ مَحشُّوّةٍ أو خَمیصَةٍ دَرابجِردِیَّةٍ ⁽¹⁾. ⁽²⁾۶۹۷۹.عنه علیه السلام :الغارات عن أبی رجاء :إنَّ عَلِیّا علیه السلام أخرَجَ سَیفا لَهُ إلَی السّوقِ فَقالَ : مَن یَشتَری مِنّی هذا ؟ فَلَو کانَ مَعی ثَمَنُ إزارٍ ما بِعتُهُ . فَقُلتُ لَهُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أنَا أبیعُکَ إزارا واُنسِئُکَ ثَمَنَهُ إلی عَطائِکَ ، فَبِعتُهُ إزارا إلی عَطائِهِ ، فَلَمّا قَبَضَ عَطاءَهُ أعطانی حَقّی . ⁽³⁾.

۶۹۷۸.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :تاریخ دمشقـ به نقل از عبدالرحمان بن ابی بکره ـ: علی بن ابی طالب علیه السلام از بیت المال ما (بصره) ، چیزی برنداشت تا زمانی که از ما جدا شد ، جز پوستینی پست ، یا لباسی سیاه از منطقه دارابْگِرد [ در شیراز] .۶۹۷۷.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الغاراتـ به نقل از ابو رجاء ـ: علی علیه السلام شمشیری را به بازار آورد و فرمود : «چه کسی این را از من می خرد؟ اگر بهای لباسی را داشتم ، این را نمی فروختم» .

به وی گفتم : ای امیرمؤمنان! من به شما لباسی می فروشم و نسیه می دهم تا زمانی که سهمت [ از بیت المال] بیاید .

پس به وی فروختم تا هنگام تقسیم بیت المال شد . وقتی سهمش را گرفت ، حقّ مرا پرداخت . .

الفصل السادس : السیاسة الاجتماعیّة۶ / ۱إقامَةُ العَدلِ۶۹۷۵.امام عسکری علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ فی کِتابِهِ لِابنِ عَبّاسٍ ـ: فَقَد قَدِمَ عَلَیَّ رَسولُکَ ، وذَکَرتَ ما رَأَیتَ وبَلَغَکَ عَن أهلِ البَصرَةِ بَعدَ انصِرافی ، وسَاُخبِرُکَ عَنِ القَومِ : هُم بَینَ مُقیمٍ لِرَغبَةٍ یَرجوها ، أو عُقوبَةٍ یَخشاها ، فَأَرغِب راغِبَهُم بِالعَدلِ عَلَیهِ ، وَالإِنصافِ لَهُ ، والإِحسانِ إلَیهِ . ⁽¹⁾۶۹۷۴.امام صادق علیه السلام :عنه علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: وَلیَکُن أحَبُّ الاُمورِ إلَیکَ أوسَطَها فِی الحَقِّ ، وأعَمَّها فِی العَدلِ ، وأجمَعَها لِرِضَی الرَّعِیَّةِ ... إنَّ أفضَلَ قُرَّةِ عَینِ الوُلاةِ استِقامَةُ العَدلِ فِی البِلادِ ، وظُهورُ مَوَدَّةِ الرَّعِیَّةِ . ⁽²⁾۶۹۷۳.امام صادق علیه السلام :عنه علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلَی الأَسوَدِ بنِ قُطبَةَ صاحِبِ جُندِ حُلوان ـ: أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ الوالی إذا اختَلَفَ هَواهُ مَنَعَهُ ذلِکَ کَثیرا مِنَ العَدلِ ، فَلیَکُن أمرُ النّاسِ عِندَکَ فِی الحَقِّ سَواءً ؛ فَإِنَّهُ لَیسَ فی الجَورِ عِوَضٌ مِنَ العَدلِ ، فَاجتَنِب ما تُنکِرُ أمثالَهُ . ⁽³⁾.

فصل ششم : سیاست های اجتماعی

۶ / ۱ به پا داشتن عدالت

فصل ششم : سیاست های اجتماعی۶ / ۱به پا داشتن عدالت۶۹۷۴.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در نامه اش به ابن عباس ـ: فرستاده ات نزد من آمد . آنچه را پس از بازگشت من ، از مردم بصره دیده ای و یا شنیده ای ، گزارش کردی . من حال آنان را برایت باز می گویم . آنان ، [ دو دسته اند : ]گروهی هستند که خواسته ای دارند و رسیدن بدان را آرزو می کنند ؛ و گروهی که از کیفری می هراسند . پس تو رغبت کنندگان را با عدالت ورزی و انصاف و نیکی کردن ، امیدوار ساز .۶۹۷۳.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: باید دوست داشتنی ترین کارها برایت میانه آنها در حق باشد ، و فراگیرترین آنها در عدالت ، و جامع ترین آنها در خشنودسازی شهروندان . به درستی که برترین چشم روشنی زمامداران ، به پاداشتن عدالت در شهرهاست و آشکار شدن دوستی میان شهروندان .۶۹۷۲.جامع الأحادیث للقمّی عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در نامه اش به اسود بن قطبه ، فرمانده لشکر حُلْوان ـ: پس از حمد و سپاس خدا ؛ به درستی که چون خواسته های زمامدار گوناگون شود (وابستگی هایش بسیار شود) ، او را بسیار از اجرای عدالت ، باز دارد . پس باید کار مردم در آنچه حق است ، نزد تو یکسان باشد ؛ چرا که در ستم ، چیزی جانشین عدل نیست . بپرهیز از آنچه مانند آن را نمی پسندی!

.

۶۹۷۱.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :هذا ما عَهِدَ عَبدُ اللّهِ عَلِیٌّ أمیرُ المُؤمِنینَ إلی مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ حینَ وَلّاهُ مِصرَ ؛ أمَرَهُ بِتَقوَی اللّهِ وَالطّاعَةِ لَهُ فِی السِّرِّ وَالعَلانِیَةِ ، وخَوفِ اللّهِ فی الغَیبِ والمَشهَدِ ، وبِاللّینِ لِلمُسلِمِ ، وبِالغِلظَةِ عَلَی الفاجِرِ ، وبِالعَدلِ عَلی أهلِ الذِّمَّةِ ، وبِإِنصافِ المَظلومِ ، وبِالشِّدَّةِ عَلَی الظّالِمِ ، وبِالعَفوِ عَنِ النّاسِ ، وبِالإِحسانِ ما استَطاعَ ؛ وَاللّهُ یَجزِی المُحسِنینَ ویُعَذِّبُ المُجرِمینَ . ⁽¹⁾۶۹۷۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ حینَ قَلَّدَهُ مِصرَ ـ: فَاخفِض لَهُم جَناحَکَ ، وألِن لَهُم جانِبَکَ ، وَابسُط لَهُم وَجهَکَ ، وآسِ بَینَهُم فِی اللَّحظَةِ وَالنَّظرَةِ ، حَتّی لا یَطمَعَ العُظَماءُ فی حَیفِکَ لَهُم ، ولا یَیأَسَ الضُّعَفاءُ مِن عَدلِکَ عَلَیهِم ؛ فَإِنَّ اللّهَ تَعالی یُسائِلُکُم ـ مَعشَرَ عِبادِهِ ـ عَنِ الصَّغیرَةِ مِن أعمالِکُم وَالکَبیرَةِ ، وَالظّاهِرَةِ وَالمَستورَةِ ، فَإنِ یُعذِّب فَأَنتُم أظلَمُ ، وإن یَعفُ فَهُوَ أکرَمُ . ⁽²⁾۶۹۶۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ مِن کَلامٍ لَهُ لَمّا عوتِبَ عَلَی التَّسوِیَةِ فِی العَطاءِ ـ: أَ تَأمُرونّی أن أطلُبَ النَّصرَ بِالجَورِ فیمَن وُلّیتُ عَلَیهِ ! وَاللّهِ لا أطورُ بِهِ ما سَمَرَ سَمیرٌ ⁽³⁾، وما أَمَّ نَجمٌ فِی السَّماءِ نَجما ! لَو کانَ المالُ لی لَسَوَّیتُ بَینَهُم ، فَکَیفَ وإنَّمَا المالُ مالُ اللّهِ ؟ ! ⁽⁴⁾۶۹۵۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :وَاللّهِ لَأَن أبیتَ عَلی حَسَکِ السَّعدانِ مُسَهَّدا ، أو اُجَرَّ فِی الأَغلالِ مُصَفَّدا ، أحَبُّ إلَیَّ مِن أن ألقَی اللّهَ ورَسولَهُ یَومَ القِیامَةِ ظالِما لِبَعضِ العِبادِ ، وغاصِبا لِشَیءٍ مِنَ الحُطامِ . وکَیفَ أظلِمُ أحَدا لِنَفسٍ یُسرِعُ إلَی البِلی قُفولُها ، ویَطولُ فِی الثَّری حُلولُها ؟ ! ⁽⁵⁾.

۶۹۵۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :این است آنچه بنده خدا علی ، پیشوای مؤمنان ، با محمد بن ابی بکر عهد کرده است ، هنگامی که او را به ولایت مصر گمارد . دستور داد او را به پروای از خدا و پیروی از او در نهان و آشکار ، و ترس از خداوند در پنهان و آشکار ، و به نرمی با مسلمانان ، و درشتی با بدکاران ، و به عدالت با اهل ذمّه ، و رعایت انصاف با ستمدیده و سختگیری با ستمگر ، و به گذشت از مردم و نیکی بر آنان ، هرچه بتواند ؛ و خداوند ، نیکوکاران را پاداش دهد و مجرمان را کیفر کند .۶۹۵۵.المناقب لابن شهر آشوب :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به محمد بن ابی بکر ، هنگامی که حکومت مصر را بر عهده اش نهاد ـ: با آنان ، فروتن باش و نرم خو و گشاده رو ، و میان آنان ، برابری روا دار در نگریستن با گوشه چشم یا خیره شدن ، تا بزرگانْ در تو طمعِ ستم بر ناتوانان نبندند و ناتوانان ، از عدالتت ناامید نشوند ؛ چرا که خداوند متعال می پرسد از شما بندگان ، از کارهای کوچک و بزرگ و آشکار و پنهان . اگر کیفر دهد ، پس شما ستمکارترید ، و اگر ببخشد ، او بزرگوارتر است .۶۹۵۴.بحار الأنوار :امام علی علیه السلامـ از سخنش به هنگامی که بر برابری در بخشش ، سرزنش شد ـ: آیا مرا دستور می دهید که پیروزی را با ستم ، درباره آن که زمامدار اویم ، بجویم؟ به خداوند که نپذیرم تا جهان ، سرآید و ستاره ای در آسمان ، در پی ستاره ای درآید! اگر مال از آنِ من بود ، میان آنها برابر تقسیم می کردم ، چه رسد که مال ، مالِ خداوند است .۶۹۵۳.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :به خدا سوگند ، اگر شب را بر بوته های خاردار به سر کنم و دربندهای آهنین ، کشیده شوم ، برایم دوست داشتنی تر است که خدا و رسولش را در روز رستاخیزْ ملاقات کنم ، به عنوان ستمگر بر بعضی بندگان و غصب کننده اندکی از مال دنیا ؛ و چگونه ستم روا دارم بر کسی ، برای جانی که به سرعت به سوی نابودی در حرکت است و ماندنش در خاک ، طولانی؟! .

۶۹۵۲.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :عنه علیه السلام :وَاللّهِ لَو اُعطیتُ الأَقالیمَ السَّبعَةَ بِما تَحتَ أفلاکِها ، عَلی أن أعصِیَ اللّهَ فی نَملَةٍ أسلُبُها جُلبَ شَعیرَةٍ ما فَعَلتُهُ ، وإنَّ دُنیاکُم عِندی لِأَهوَنُ مِن وَرَقَةٍ فی فَمِ جَرادَةٍ تَقضَمُها ، ما لِعَلِیٍّ ولِنَعیمٍ یَفنی ، ولَذَّةٍ لا تَبقی ! ⁽¹⁾۶۹۵۱.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :اُحاجُّ النّاسَ یَومَ القِیامَةِ بِتِسعٍ : بِإِقامِ الصَّلاةِ ، وإیتاءِ الزَّکاةِ ، وَالأَمرِ بِالمَعروفِ ، وَالنَّهیِ عَنِ المُنکَرِ ، وَالعَدلِ فِی الرَّعِیَّةِ ، وَالقَسمِ بِالسَّوِیَّةِ ، وَالجِهادِ فی سَبیلِ اللّهِ ، وإقامَةِ الحُدودِ ، وأشباهِهِ . ⁽²⁾۶۹۵۰.عنه صلی الله علیه و آله :تاریخ دمشق عن علیّ بن رَبیعَة :جاءَ جَعدَةُ بنُ هُبَیرَةَ إلی عَلِیٍّ فَقالَ: یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، یَأتیکَ الرَّجُلانِ إن أنتَ أحَبُّ إلی أحَدِهِما مِن نَفسِهِ ـ أو مِن أهلِهِ ومالِهِ ـ وَالآخَرُ لَو یَستَطیعُ أن یَذبَحَکَ لَذَبَحَکَ ، فَتَقضی لِهذا عَلی هذا ؟ قالَ: فَلَهَزَهُ ⁽³⁾عَلِیٌّ وقالَ: إنَّ هذا شَیءٌ لَو کانَ لی فَعَلتُ ، ولکِن إنَّما ذا شَیءٌ للّهِِ . ⁽⁴⁾۶۹۴۷.امام علی علیه السلام :الکامل فی التاریخـ فی ذِکرِ عُبَیدِ اللّهِ بنِ الحُرِّ الجُعفِیِّ ۵ ـ: لَمّا قُتِلَ عُثمانُ ووَقَعَتِ الحَربُ بَینَ ۶ عَلِیٍّ ومُعاوِیَةَ قَصَدَ مُعاوِیَةَ ، فَکانَ مَعَهُ لِمَحَبَّتِهِ عُثمانَ ، وشَهِدَ مَعَهُ صِفّینَ هُوَ ومالِکُ بنُ مِسمَعٍ ، وأقامَ عُبیدُ اللّهِ عِندَ مُعاوِیَةَ ، وکانَ لَهُ زَوجَةٌ بِالکوفَةِ ، فَلَمّا طالَت غَیبَتُهُ زَوَّجَها أخوها رَجُلاً یُقالُ لَهُ: عِکرِمَةُ بنُ الخَبیصِ ، وبَلَغَ ذلِکَ عُبَیدَ اللّهِ فَأَقبَلَ مِنَ الشّامِ فَخاصَمَ عِکرِمَةَ إلی عَلِیٍّ ، فَقالَ لَهُ: ظاهَرتَ عَلَینا عَدُوَّنا فَغُلتَ ؟ فَقالَ لَهُ: أ یَمنَعُنی ذلِکَ مِن عَدلِکَ ؟ قالَ: لا . فَقَصَّ عَلَیهِ قِصَّتَهُ ، فَرَدَّ عَلَیهِ امرَأَتَهُ ، وکانَت حُبلی ، فَوَضَعَها عِندَ مَن یَثِقُ إلَیهِ حَتّی وَضَعَت ، فَأَلحَقَ الوَلَدَ بِعِکرِمَةَ ، ودَفَعَ المَرأَةَ إلی عُبَیدِ اللّهِ، وعادَ إلَی الشّامِ فَأَقامَ بِهِ حَتّی قُتِلَ عَلِیٌّ. ⁽⁵⁾.

۶۹۴۶.بحار الأنوار :امام علی علیه السلام :به خدا سوگند ، اگر هفت اقلیم با آنچه زیر آسمان هاست ، به من داده شود که نافرمانی خدا کنم و پوستِ جوی از مورچه ای برُبایم ، چنان نخواهم کرد ؛ و به درستی که دنیای شما ، نزد من ، خوارتر است از برگی در دهان ملخی که آن را می جَوَد . علی را چه کار با نعمتی که فانی گردد و لذّتی که نپاید؟!۶۹۴۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ( ـ در پاسخ به پرسش جابر از آیه «بشارت است آنان را ) امام علی علیه السلام :روز رستاخیز ، با مردم ، با نُه چیز احتجاج کنم : به پا داشتن نماز ، پرداخت زکات ، امر به معروف ، نهی از منکر ، عدالت در میان شهروندان ، تقسیم برابر ، جهاد در راه خدا ، به پا داشتن حدود ، و مانند آن .۶۹۴۹.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :تاریخ دمشقـ به نقل از علی بن ربیعه ـ: جَعدة بن هُبَیره نزد علی علیه السلام آمد وگفت : ای امیرمؤمنان! اگر دو مرد به نزد تو آیند که نزدِ یکی از جانش یا از خاندان و مالش دوست داشتنی تری ، و دیگری ، اگر بتواند تو را بکشد ، خواهد کشت ، پس به سود مرد اوّل و به زیان مرد دوم ، داوری می کنی؟!

با مشت بر سینه ام نواخت و فرمود : «به درستی که اگر در اختیارم بود ، درست داوری می کردم ، چه رسد که این ، امری است مربوط به خدا» .۶۹۴۸.الإمامُ الرِّضا علیه السلام :الکامل فی التاریخـ در گزارش از عبید اللّه بن حرّ جُعفی ۱ ـ: چون عثمان کشته شد و جنگ میان علی علیه السلام و معاویه در گرفت ، [ عبید اللّه ]به سوی معاویه رفت و همچنان ، به جهت علاقه اش به ۲ عثمان با او بود و در جنگ صفّین ، او و مالک بن مسمع ، به همراه معاویه بودند .

عبید اللّه ، نزد معاویه اقامت گزید و همسری در کوفه داشت . سپس چون دوری اش به درازا کشید ، برادرِ زنش او را به همسری مردی به نام عکرمة بن خبیص درآورد . گزارش این کار ، به عبید اللّه رسید . از شام آمد و نزد علی علیه السلام از عکرمه شکایت کرد .

علی علیه السلام به وی فرمود : «دشمن ما را یاری رساندی و خود را به هلاکت انداختی؟» .

عبید اللّه گفت : آیا این ، مرا از عدالت تو محروم می سازد؟

فرمود : «نه» .

آن گاه داستانش را برای علی علیه السلام تعریف کرد.علی علیه السلام زنش را به وی باز گردانْد و زن ، حامله بود . [ از این رو ]زن را نزد کسی که بدو اطمینان داشت ، گذارْد تا وضعِ حمل کرد و فرزند را به عِکرمه داد و زن را به عبید اللّه بازگرداند .

عبیداللّه به شام بازگشت و در آن جا ماند تا علی علیه السلام کشته شد . .

. .

. .

۶۹۴۷.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :تاریخ الیعقوبی عن الزُّهری :دَخَلتُ إلی عُمَرَ [بنِ عَبدِ العَزیزِ ]یَوما ، فَبَینا أنَا عِندَهُ ، إذ أتاهُ کِتابٌ مِن عامِلٍ لَهُ یُخبِرهُ أنَّ مَدینَتَهُم قَدِ احتاجَت إلی مَرَمَّةٍ ، فَقُلتُ لَهُ : إنَّ بَعضَ عُمّالِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ کَتَبَ بِمِثلِ هذا ، وکَتَبَ إلَیهِ : أمّا بَعدُ ، فَحَصِّنها بِالعَدلِ ، ونَقِّ طُرَقَها مِنَ الجَورِ . فَکَتَبَ بِذلِکَ عُمَرُ إلی عامِلِهِ . ⁽¹⁾راجع : ج ۳ ص ۴۷۴ (دوافع الإمام لقبول الحکومة) .

۶ / ۲الاِلتزِامُ بِالحُقوقِ۷۱۲۸.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ فی صِفّینَ ـ: أمّا بَعدُ ، فَقَد جَعَلَ اللّهُ سُبحانَهُ لی عَلَیکُم حَقّا بِوِلایَةِ أمرِکُم ، ولَکُم عَلَیَّ مِنَ الحَقِّ مِثلُ الَّذی لی عَلَیکُم ، فَالحَقُّ أوسَعُ الأَشیاءِ فِی التَّواصُفِ ، وأضیَقُها فی التَّناصُفِ ، لا یَجری لِأَحَدٍ إلّا جَرَی عَلَیهِ ، ولا یَجری عَلَیهِ إلّا جَری لَهُ ، ولَو کانَ لِأَحَدٍ أن یَجرِیَ لَهُ ولا یَجرِیَ عَلَیهِ لَکانَ ذلِکَ خالِصا للّهِِ سُبحانَهُ دونَ خَلقِهِ ؛ لِقُدرَتِهِ عَلی عِبادِهِ ، ولِعَدلِهِ فی کُلِّ ما جَرَت عَلَیهِ صُروفُ قَضائِهِ ، ولکِنَّهُ سُبحانَهُ جَعَلَ حَقَّهُ عَلَی العِبادِ أن یُطیعُوهُ ، وجَعَلَ جَزاءَهُم عَلَیهِ مُضاعَفَةَ الثَّوابِ تَفَضُّلاً مِنهُ ، وتَوَسُّعا بِما هُوَ مِنَ المَزیدِ أهلُهُ .

ثُمَّ جَعَلَ سُبحانَهُ مِن حُقوقِهِ حُقوقا اِفتَرَضَها لِبَعضِ النّاسِ عَلی بَعضٍ ، فَجَعَلَها تَتَکافَأُ فی وُجوهِها ، ویوجِبُ بَعضُها بَعضا ، ولا یُستَوجَبُ بَعضُها إلّا بِبَعضٍ ، وأعظَمُ مَا افتَرَضَ سُبحانَهُ مِن تِلکَ الحُقوقِ حَقُّ الوالی عَلَی الرَّعِیَّةِ ، وحَقُّ الرَّعِیَّةِ عَلَی الوالی ، فَریضَةٌ فَرَضَهَا اللّهُ سُبحانَهُ لِکُلٍّ عَلی کُلٍّ ، فَجَعَلَها نِظاما لِاُلفَتِهِم ، وعِزّا لِدینِهِم ، فَلَیسَت تَصلُحُ الرَّعِیَّةُ إلّا بِصَلاحِ الوُلاةِ ، ولا تَصلُحُ الوُلاةُ إلّا بِاستِقامَةِ الرَّعِیَّةِ .

فَإذا أدَّتِ الرَّعِیَّةُ إلَی الوالی حَقَّهُ ، وأدَّی الوالی إلَیها حَقَّها عَزَّ الحَقُّ بَینَهُم ، وقامَت مَناهِجُ الدّینِ ، وَاعتَدَلَت مَعالِمُ العَدلِ ، وجَرَت عَلی أذلالِهَا ⁽²⁾السُّنَنُ ، فَصَلَحَ بِذلِکَ الزَّمانُ ، وطُمِعَ فی بَقاءِ الدَّولَةِ ، ویَئِسَت مَطامِعُ الأَعداءِ .

وإذا غَلَبَتِ الرَّعِیَّةُ والِیَها ، أو أجحَفَ الوالی بِرَعِیَّتِهِ ، اختَلَفَت هُنالِکَ الکَلِمَةُ ، وظَهَرَت مَعالِمُ الجَورِ ، وکَثُرَ الإِدغالُ فِی الدّینِ ، وتُرِکَت مَحاجُّ السُّنَنِ ، فَعُمِلَ بِالهَوی ، وعُطِّلَتِ الأَحکامُ ، وکَثُرَت عِلَلُ النُّفوسِ ، فَلا یُستَوحَشُ لِعَظیمِ حَقٍّ عُطِّلَ ، ولا لِعَظیمِ باطِلٍ فُعِلَ !

فَهُنالِکَ تَذِلُّ الأَبرارُ ، وتَعِزُّ الأَشرارُ ، وتَعظُمُ تَبِعاتُ اللّهِ سُبحانَهُ عِندَ العِبادِ ، فَعَلَیکُم بِالتَّناصُحِ فی ذلِکَ ، وحُسنِ التَّعاوُنِ عَلَیه ، فَلَیسَ أحَدٌ ـ وإنِ اشتَدَّ عَلی رِضَی اللّهِ حِرصُهُ ، وطالَ فی العَمَلِ اجتِهادُهُ ـ بِبالِغٍ حَقیقَةَ مَا اللّهُ سُبحانَهُ أهلُهُ مِنَ الطّاعَةِ لَهُ .

ولکِن مِن واجِبِ حُقوقِ اللّهِ عَلی عِبادِهِ : النَّصیحَةُ بِمَبلَغِ جُهدِهِم ، وَالتَّعاوُنُ عَلی إقامَةِ الحَقِّ بَینَهُم ، ولَیسَ امرُؤٌ ـ وإن عَظُمَت فِی الحَقِّ مَنزِلَتُهُ ، وتَقَدَّمَت فِی الدّینِ فضیلَتُهُ ـ بِفَوقِ أن یُعانَ عَلی ما حَمَّلَهُ اللّهُ مِن حَقِّهِ . ولَا امرُؤٌ ـ وإن صَغَّرَتهُ النُّفوسُ ، وَاقتَحَمَتهُ العُیونُ ـ بِدونِ أن یُعینَ عَلی ذلِکَ أو یُعانَ عَلَیهِ . ⁽³⁾.

۶ / ۲ پایبندی به حقوق

۷۱۲۷.مستدرک الوسائل :تاریخ الیعقوبیـ به نقل از زهری ـ: روزی بر عمر بن عبدالعزیز وارد شدم . در هنگامی که نزد او بودم ، نامه ای از سوی یکی از کارگزارانش آمد که شهر آنان ، به بازسازی نیاز دارد .

[ زهری گوید] به عمر گفتم : یکی از کارگزاران علی بن ابی طالب علیه السلام ، چنین نامه ای برایش نوشت و او در جواب نگاشت : «پس از حمد و سپاس خدا ؛ شهر را در دژِ عدالت قرار ده و راه هایش را از ستم ، پاک کن» .

عمر نیز همین جواب را برای کارگزارش نوشت .ر . ک : ج ۳ ص ۴۷۵ (انگیزه های امام برای پذیرش حکومت) .

۶ / ۲پایبندی به حقوق۷۱۲۷.مستدرک الوسائل :امام علی علیه السلامـ در صفّین ـ: پس از حمد و سپاس خداوند ؛ همانا خدا بر شما برای من ، حقّی نهاد ، به واسطه حکمرانی بر شما ، و شما را نیز حقّی است بر من ، همانند حقّ من بر شما . پس حق ، گسترده ترین چیزها در وصف کردن ، و تنگ ترین آنهاست در اجرا کردن .

حق ، به سود کسی جریان نیابد ، جز آن که به زیانش هم جریان یابد ؛ و به زیانش جاری نشود ، جز آن که به سودش جریان یابد و اگر بنا بود که حق به سود کسی جاری شود و به زیانش جاری نگردد ، او خدای سبحان است نه آفریده های او ، به جهت توانایی اش بر بندگان ، و عدالتش در هر چیزی که قضایش بر آن روان است ؛ ولی خداوند سبحان ، حقّ خود را بر بندگان ، اطاعت خویش قرار داد و پاداش آن را دو چندان کرد ، از درِ بخشندگی اش و افزون دهی ای که اهل آن است .

آن گاه ، خدای سبحان ، برخی از حقوقش را حق هایی قرار داد که بر بعضی مردم ، برای بعضی دیگر واجب ساخت و آن حق ها را برابرِ هم نهاد ، و واجب شدن حقّی را مقابل حقّی دیگر گذاشت ؛ و برخی حقوقْ واجب نشود ، مگر آن که برخی دیگر واجب شود و از این میان ، بزرگ ترین حقّی که خداوند سبحان واجب کرد ، حقّ زمامدار بر شهروندان است و حقّ شهروندان بر زمامدار . [ این ، حقوقِ ]واجبی است که خدای سبحان ، برای هریک بر عهده دیگری نهاد و آن را موجب برقراری پیوند آنان و ارجمندی دینشان قرار داد . پس حال شهروندان نیکو نگردد ، جز آن گاه که زمامداران ، صالح شوند و زمامداران ، صالح نگردند ، مگر به درستکاری شهروندان .

پس اگر شهروند ، حقّ زمامدار را بپردازد و زمامدار ، حقّ شهروند را ادا کند ، حق در میان آنان ، عزیز گردد و روش های دین ، استوار شود و نشانه های عدالت ، برجا شود و سنّت چنان که باید ، به اجرا درآید و به پایداری دولت ، امید رود و امیدهای دشمنان ، به ناامیدی گراید .

و هرگاه شهروند بر زمامدار چیره گردد یا زمامدار بر شهروند ستم کند ، اختلاف کلمه پدیدار آید و نشانه های جور ، آشکار شود و تبهکاری در دین ، فراوان گردد و راهِ گشاده سنّت ها رها شود ، به هواها عمل شود و احکام ، معطّل مانَد و بیماری جان ها بسیار گردد ، کسی از حقوقِ بزرگ بر جای مانده نهراسد و از باطل های بزرگِ انجام شده ، بیمی حاصل نگردد .

در این هنگامه، نیکانْ خوار شوند و بدکارانْ بزرگ مقدار،و تاوانِ خداوند سبحان بر بندگان،بزرگ گردد.

پس بر شماست یکدیگر را در این کار ، اندرز دادن و به نیکی همکاری کردن ، و هیچ کسی نتواند [ به تنهایی] حقّ طاعت خداوند سبحان را آن گونه که شایسته اوست ، ادا کند ، گرچه در به دست آوردن رضایت ، حریص باشد و در کار بندگی ، کوشش بسیار به عمل آورد .

لیکن از جمله حق های خدا بر بندگان ، یکدیگر را به اندازه توان اندرز دادن است ، و همکاری برای برپا داشتن حق در میان خود ، و هیچ کس ـ هرچند منزلت او در حق بیشتر باشد و برتری اش در دین پیش تر ـ ، بی نیاز نیست که در حقوقی که خداوند بر عهده اش نهاده ، یاری شود ؛ و هیچ کس گرچه مردم او را خوار شمارند و چشم ها او را بی مقدار ، کم تر از آن نیست که کسی را در انجام دادن حق ، یاری رساند یا بر انجام دادن حق ، یاری شود .

.

۷۱۲۶.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام ( ـ لَمّا بلَغهُ أنّ رَجلاً کانَ یَأکُلُ الرِّبا و ) عنه علیه السلام :جَعَلَ اللّهُ سُبحانَهُ حُقوقَ عِبادِهِ مُقَدَّمَةً لِحُقوقِهِ ؛ فَمَن قامَ بِحُقوقِ عِبادِ اللّهِ کانَ ذلِکَ مُؤَدِّیا إلَی القِیامِ بِحُقوقِ اللّهِ . ⁽¹⁾.

۷۱۲۵.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :خداوند سبحان ، حقوق بندگانش را مقدّم بر حقوق خود ، قرار داده است . پس هر آن کس که بر انجام حقوق بندگانْ همّت گمارد ، این ، سبب شود تا برای ادای حقوق خداوند ، به پا خیزد . .

۶ / ۳تَنمِیَةُ الحُرِّیَّةِ البَنّاءَةِ۷۱۲۲.امام صادق علیه السلام ( ـ در پاسخ به مردی که از آیه «خداوند ربا را می کاه ) الإمام علیّ علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ ! إنَّ آدَمَ لَم یَلِد عَبدا ولا أمَةً ، وإنَّ النّاسَ کُلَّهُم أحرارٌ . ⁽¹⁾۷۱۲۱.امام صادق علیه السلام ( ـ در پاسخ به این سؤال که گاه می بینیم که مردی ربا ) عنه علیه السلام :أمّا بَعدُ ! فَإِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی بَعَثَ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله بِالحَقِّ لِیُخرِجَ عِبادَهُ مِن عِبادَةِ عِبادِهِ إلی عِبادَتِهِ ، ومِن عُهودِ عِبادِهِ إلی عُهودِهِ ، ومِن طاعَةِ عِبادِهِ إلی طاعَتِهِ ، ومِن وِلایَةِ عِبادِهِ إلی وِلایَتِهِ . ⁽²⁾۷۱۲۳.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :لا تَکُن عَبدَ غَیرِکَ وقَد جَعَلَکَ اللّهُ حُرّا . ⁽³⁾۷۱۲۲.عنه علیه السلام ( ـ لَمّا سَألَهُ رَجُلٌ عن قولِ اللّه ِ عزّ و جلّ ) عنه علیه السلام :مَن قامَ بِشَرائِطِ العُبودِیَّةِ اُهِّلَ لِلعِتقِ . مَن قَصَّرَ عَن أحکامِ الحُرِّیَةِ اُعیدَ إلَی الرِّقِّ . ⁽⁴⁾۷۱۲۱.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام ( ـ و قد قِیلَ لَهُ : قد نَری الرجُلَ یُربِی و مالُ ) عنه علیه السلام :إیّاکَ وما یُسخِطُ رَبَّکَ وما یُوحِشُ النّاسَ مِنکَ ، فَمَن أسخَطَ رَبَّهُ تَعَرَّضَ لِلمَنِیَّةِ ، ومَن أوحَشَ النّاسَ تَبَرَّأَ مِنَ الحُرِّیَّةِ . ⁽⁵⁾۷۱۲۰.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :جَمالُ الحُرِّ تَجَنُّبِ العارِ . ⁽⁶⁾.

۶ / ۳ توسعه آزادی های سازنده

۶ / ۳توسعه آزادی های سازنده۷۱۲۰.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :امام علی علیه السلام :ای مردم! به درستی که آدم علیه السلام ، غلام و کنیز نزاد ومردم ، همه آزادند .۷۱۱۹.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :پس از حمد و سپاس خداوند ؛ به درستی که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ محمد صلی الله علیه و آله را برانگیخت تا بندگانش را از بندگیِ بندگان ، به سوی بندگی خودش بیرون بَرَد ، و [ آنها را] از پیمان های بندگان ، به سوی پیمان های خودش ، و از پیروی بندگان ، به پیروی خودش ، و از سرپرستی بندگان ، به جانب سرپرستی خودش خارج سازد .۷۱۱۸.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :برده دیگری مباش که خداوند ، تو را آزاد آفریده است .۷۱۱۷.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :آن که به وظایف بندگی [ خدا] به پا خیزد ، شایسته آزادی است ، و آن که از وظایف آزادی کوتاهی کند ، به بردگی باز گردد .۷۱۱۶.امام رضا علیه السلام ( ـ درباره علّت تحریم ربا ـ ) امام علی علیه السلام :بپرهیز از آنچه پروردگارت را به خشم آورَد و مردم را از تو برَمانَد! آن که پروردگارش را به خشم آورد ، دست خوش نابودی شود ، و آن که مردم را برَمانَد ، از آزادی بیزاری جُسته است .۷۱۱۷.الإمامُ علیٌّ علیه السلام :امام علی علیه السلام :زیبایی آزاده ، دوری از ننگ است .

.

۷۱۱۶.الإمامُ الرِّضا علیه السلام :عنه علیه السلام :الحُرُّ حُرٌّ وإن مَسَّهُ الضُّرُّ ، العَبدُ عَبدٌ وإن ساعَدَهُ القَدَرُ . ⁽¹⁾۷۱۱۵.امام صادق علیه السلام ( ـ در پاسخ به پرسش هشام بن حکم از علّت تحریم ربا ـ ) عنه علیه السلام :یا أهلَ الکوفَةِ ! مُنیتُ مِنکُم بِثَلاثٍ وَاثنَتَینِ ، صُمٌّ ذَوو أسماعٍ ، وبُکمٌ ذَوو کَلامٍ ، وعُمیٌ ذَوو أبصارٍ ، لا أحرارُ صِدقٍ عِندَ اللِّقاءِ ، ولا إخوانُ ثِقَةٍ عِندَ البَلاءِ . ⁽²⁾۷۱۱۴.امام صادق علیه السلام ( ـ در پاسخ به سؤال از علّت تحریم ربا ـ ) عنه علیه السلامـ بَعدَ سَماعِهِ لِأَمرِ الحَکَمَینِ ـ: اُفٍّ لَکُم ! لَقَد لَقیتُ مِنکُم بَرحا ⁽³⁾یَوما اُنادیکُم ، ویَوما اُناجیکُم ؛ فَلا أحرارُ صِدقٍ عِندَ النِّداءِ ، ولا إخوانُ ثِقَةٍ عِندَ النَّجاءِ . ⁽⁴⁾۷۱۱۳.امام باقر علیه السلام :عنه علیه السلامـ فی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: کُلُّ ما حَمَلتَ عَلَیهِ الحُرَّ احتَمَلَهُ ورَآهُ زِیادَةً فی شَرَفِهِ ، إلّا ما حَطَّهُ جُزءاً مِن حُرِّیَّتِهِ ؛ فَإِنَّهُ یَأباهُ ولا یُجیبُ إلَیهِ . ⁽⁵⁾۶ / ۴الاِهتِمامُ بِرِضَی العامَّةِ۷۱۱۰.امام باقر علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: لِیَکُن أحَبُّ الاُمورِ إلَیکَ أوسَطَها فِی الحَقِّ ، وأعَمَّها فِی العَدلِ ، وأجمَعَها لِرِضَی الرَّعِیَّةِ ؛ فَإِنَّ سُخطَ العامَّةِ یُجحِفُ بِرِضَی الخاصَّةِ ، وإنَّ سُخطَ الخاصَّةِ یُغتَفَرُ مَعَ رِضَی العامَّةِ ... إنَّما عِمادُ الدّینِ ، وجِماعُ المُسلِمینَ ، وَالعُدَّةُ لِلأَعداءِ ، العامَّةُ مِنَ الاُمَّةِ ، فَلیَکُن صِغوُکَ ⁽⁶⁾لَهُم ، ومَیلُکَ مَعَهُم ... . إنَّ أفضَلَ قُرَّةِ عَینِ الوُلاةِ استِقامَةُ العَدلِ فِی البِلادِ ، وظُهورُ مَوَدَّةِ الرَّعِیَّةِ ، وإنَّهُ لا تَظهَرُ مَوَدَّتُهُم إلّا بِسَلامَةِ صُدورِهِم . ⁽⁷⁾.

۶ / ۴ اهتمام به خشنود سازی مردم

۷۱۱۵.عنه علیه السلام ( ـ لَمّا سَألَهُ هِشامُ بنُ الحَکَمِ عن عِلَّةِ تَ ) امام علی علیه السلام :آزاد ، آزاد است ، گرچه سختی گریبانگیرش شود . برده ، برده است ، گرچه تقدیر ، یاری اش کند .۷۱۱۴.الإمامُ الصّادقُ علیه السلام ( ـ لَمَّا سُئلَ عن عِلَّةِ تحریمِ الرِّبا ـ ) امام علی علیه السلام :ای کوفیان! گرفتارِ شما شده ام به سه چیز [ که دارید ]و دو چیز [ که ندارید] : کرانِ شنوا و گُنگانِ سخنور و نابینایان چشمدارید ، نه آزادگان راستین به هنگام رو در رویی هستید ، و نه برادران مورد اطمینان در سختی .۷۱۱۳.الإمامُ الباقرُ علیه السلام :امام علی علیه السلامـ پس از شنیدن داستان حَکَمیت ـ: اُف بر شما! از جانب شما سختی [ فراوان ]دیدم . روزی شما را به آواز بلند ، فرا خوانم ، و روزی با شما در گوشی سخن گویم . نه آزادگان راستین هستید به هنگام آواز دادن ، و نه برادران مورد اعتماد به هنگام نجوا و رازگویی .۷۱۱۲.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: هرچه بر آزاده بار گردد ، آن را به دوش کشد و آن را زیادتیِ بزرگواری خود بیند،مگر آن که ذرّه ای از آزادگی اش کم گردد ، که از آن ، سرْ باز می زند و بدان پاسخ نمی گوید .۶ / ۴اهتمام به خشنود سازی مردم۷۱۰۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: باید دوست داشتنی ترین کار نزد تو ، میانه آنها در حق باشد ، و فراخ ترین آن در عدل ، و جامع ترین آن برای خشنودی عمومی ؛ چرا که ناخشنودی عمومی ، خشنودی خواص را بی اثر سازد ، و خشم خواص با خشنودی همگانی ، بخشوده است ... همانا پشتیبان دین و موجب انبوهی مسلمانان و آماده پیکار با دشمن ، عامّه مردمان اند . پس باید گرایش تو به آنان و میلت به سوی ایشان باشد ... . به درستی که بهترین چشم روشنیِ زمامداران ، برپایی عدالت در شهرها و آشکار شدن دوستی مردم است ؛ و به درستی که دوستی [ در میان ]آنان آشکار نگردد ، مگر آن که دل هایشان سالم باشد .

.

۷۱۰۸.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: فَاعمَل فیما وُلّیتَ عَمَلَ مَن یُحِبُّ أن یَدَّخِرَ حُسنَ الثَّناءِ مِنَ الرَّعِیَّةِ ، وَالمَثوبَةِ مِنَ اللّهِ ، وَالرِّضا مِنَ الإِمامِ . ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽¹⁾۶ / ۵الرَّحمَةُ لِلرَّعِیَّةِ وَالمَحَبَّةُ لَهُم۷۱۰۵.امام صادق علیه السلام :الإمام علیّ علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: وأشعِر قَلبَکَ الرَّحمَةَ لِلرَّعِیَّةِ ، وَالمَحَبَّةَ لَهُم ، وَاللُّطفَ بِهِم ، ولا تَکونَنَّ عَلَیهِم سَبُعا ضارِیا تَغتَنِمُ أکلَهُم ؛ فَإِنَّهُم صِنفانِ : إمّا أخٌ لَکَ فِی الدّینِ ، وإمّا نَظیرٌ لَکَ فِی الخَلقِ ، یَفرُطُ مِنهُمُ الزَّلَلُ ، وتَعرِضُ لَهُمُ العِلَلُ ، ویُؤتی عَلی أیدیهِم فِی العَمدِ وَالخَطَاَ، فَأَعطِهِم مِن عَفوِکَ وصَفحِکَ مِثلَ الَّذی تُحِبُّ وتَرضی أن یُعطِیَکَ اللّهُ مِن عَفوِهِ وصَفحِهِ ؛ فَإنَّکَ فَوقَهُم ، ووالِی الأَمرِ عَلَیکَ فَوقَکَ ، واللّهُ فَوقَ مَن وَلّاکَ . وقَدِ استَکفَاکَ أمرَهُم وَابتَلاکَ بِهِم . ولا تَنصِبَنَّ نَفسَکَ لِحَربِ اللّهِ ؛ فَإِنهُ لا یَدَ لَکَ بِنِقمَتِهِ ، ولا غِنیً بِکَ عَن عَفوِهِ ورَحمَتِهِ ...

وَاعلَم أنَّهُ لَیسَ شَیءٌ بِأَدعی إلی حُسنِ ظَنِّ راعٍ بِرَعِیَّتِهِ مِن إحسانِهِ إلَیهِم ، وتَخفیفِهِ المَؤوناتِ عَلَیهِم ، وتَرکِ استِکراهِهِ إیّاهُم عَلی ما لَیسَ لَهُ قِبَلَهُم ، فَلیَکُن مِنکَ فی ذلِکَ أمرٌ یَجتَمِعُ لَکَ بِهِ حُسنُ الظَّنِّ بِرَعِیَّتِکَ ؛ فَإِنَّ حُسنَ الظَّنِّ یَقطَعُ عَنکَ نَصَباً طَویلاً ، وإنَّ أحَقَّ مَن حَسُنَ ظَنُّکَ بِهِ لَمَن حَسُنَ بَلاؤُکَ عِندَهُ . وإنَّ أحَقَّ مَن ساءَ ظَنُّکَ بِهِ لَمَن ساءَ بَلاؤُکَ عِندَهُ . ⁽²⁾

وزاد فی تحف العقول : فَاعرِف هذِهِ المَنزِلَةَ لَکَ وعَلَیکَ لِتَزِدکَ بَصیرَةً فی حُسنِ الصُّنعِ ، وَاستِکثارِ حُسنِ البَلاءِ عِندَ العامَّةِ ، مَعَ ما یوجِبُ اللّهُ بِها لَکَ فِی المَعادِ . ⁽³⁾.

۶ / ۵ مهربانی و دوستی با مردم

۷۱۰۴.امام صادق علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: در دایره حکومت ، مانند کسی رفتار کن که دوست می دارد ستایش مردم را برای خود ، ذخیره سازد و ثواب خداوند و خشنودی پیشوایش را به دست آورد . ولا قوة الّا باللّه !۶ / ۵مهربانی و دوستی با مردم۷۱۰۷.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: بر دلت مهربانی بر شهروندان و دوستی و لطف به آنان را وارد ساز و بر آنان ، درنده ای آسیب رسان مباش که خوردن شکارش را غنیمت داند ؛ چراکه شهروندان ، دو دسته اند : دسته ای برادر دینی تواند ، و دسته دیگر ، در آفرینشْ همانند تو . لغزش هایی از آنان سر می زند و عیب هایی بر آنان عارض می گردد و خواسته یا نخواسته ، خطایی بر دستشان می رود . پس به آنان ، از بخشش و گذشت خود ، نصیبی رسان ، چنان که دوست می داری خداوند به تو از بخشش و گذشتش عطا کند ؛ چه ، تو بالا دستِ آنانی و حکمرانِ بر تو بالا دستِ توست ، و خدا ، بالادستِ کسی است که تو را به ولایت رساند ؛ و خداوند ، ساماندهی کارشان را از تو خواست و تو را به وسیله آنان ، آزمایش کرد ؛ و خود را آماده جنگ با خدا مکن که کیفر او را تاب نیاوری و از عفو و مهربانی او بی نیاز نیستی ... .

بدان که هیچ چیز به خوش گمانی زمامدار به شهروند ، وادارکننده تر نیست از نیکی زمامدار در حقّ شهروندان و سبُک کردن هزینه ها بر آنان و آزاد گذاشتن ابراز ناخوشی از آنچه در آن زمینه ، حقّی ندارد . پس رفتار تو چنان باشد که خوش گمانی به شهروندان را برایت فراهم سازد ؛ چرا که خوش گمانی ، رنج دراز را از تو بزداید و سزاوارترین کس به خوش گمانی تو کسی است که رفتار نیکت درباره اوست ، و سزاوارترین کس به بدگمانی ، کسی است که از تو به او بدی رسید .

[ در تحف العقول این زیادی وجود دارد :] این جایگاه را به سود یا زیان خود ، بشناس ، تا بینایی ات در کار نیک ، بالا رود و خوش ابتلایی ات نزد عامّه افزون گردد ، علاوه بر آنچه خداوند ، بدین سبب در قیامت برایت مهیّا سازد .

.

۷۱۰۶.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ مِن کِتابِهِ لاِبنِ عَبّاسٍ ، وهُوَ عامِلُهُ عَلَی البَصرَةِ ـ: وَاعلَم أنَّ البَصرَةَ مَهبِطُ إبلیسَ ، ومَغرِسُ الفِتَنِ ، فَحادِث أهلَها بِالإِحسانِ إلَیهِم ، وَاحلُل عُقدَةَ الخَوفِ عَن قُلوبِهِم . ⁽¹⁾۶ / ۶الِاتِّصالُ المُباشِرُ بِالنّاسِ۷۱۰۳.مستدرک الوسائل :الإمام علیّ علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: اِجعَل لِذَوِی الحاجاتِ مِنکَ قِسما تُفَرِّغُ لَهُم فیهِ شَخصَکَ ، وتَجلِسُ لَهُم مَجلِسا عامّا ، فَتَتَواضَعُ فیهِ للّهِِ الَّذی خَلَقَکَ ، وتُقعِدَ عَنهُم جُندَکَ وأعوانَکَ مِن أحراسِکَ وشُرَطِکَ ، حَتّی یُکَلِّمَکَ مُتَکَلِّمُهُم غَیرَ مُتَتَعتِعٍ ؛ فَإِنّی سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ فی غَیرِ مَوطِنٍ : «لَن تُقَدَّسَ اُمّةٌ لا یُؤخَذُ لِلضَّعیفِ فیها حَقُّهُ مِنَ القَوِیِّ غَیرَ مُتَتَعتِعٍ» ...

ثُمَّ اُمورٌ مِن اُمورِکَ لابُدَّ لَکَ مِن مُباشَرَتِها ، مِنها : إجابَةُ عُمّالِکَ بِما یَعیا عَنهُ کُتّابُکَ . ومِنها : إصدارُ حاجاتِ النّاسِ یَومَ وُرودِها عَلیکَ بِما تَحرَجُ بِهِ صُدورُ أعوانِکَ ... فَلا تُطَوِّلَنَّ احتجِابَکَ عَن رَعِیَّتِکَ ؛ فَإِنَّ احتِجابَ الوُلاةِ عَنِ الرَّعِیَّةِ شُعبَةٌ مِنَ الضِّیقِ ، وقِلَّةُ عِلمٍ بِالاُمورِ ، وَالِاحتِجابُ مِنهُم یَقطَعُ عَنهُم عِلمَ مَا احتَجَبوا دونَهُ ، فَیَصغُرُ عِندَهُمُ الکَبیرُ ، ویَعظُمُ الصَّغیرُ ، ویَقبُحُ الحَسَنُ ، ویَحسُنُ القَبیحُ . ⁽²⁾۷۱۰۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ مِن کِتابِهِ إلی قُثَمِ بنِ العَبّاسِ وهُوَ عامِلُهُ علی مَکَّةَ ـ: لا یَکُن لَکَ إلَی النّاسِ سَفیرٌ إلّا لِسانُکَ ، ولا حاجِبٌ إلّا وَجهُکَ ، ولا تَحجُبَنَّ ذا حاجَةٍ عَن لِقائِکَ بِها ؛ فَإِنَّها إن ذیدَت عَن أبوابِکَ فی أوَّلِ وِردِها لَم تُحمَد فیما بَعدُ عَلی قَضائِها . ⁽³⁾.

۶ / ۶ ارتباط مستقیم با مردم

۷۱۰۱.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ( ـ درباره آیه «روزی که در صور دمیده شود و شما فوج ) امام علی علیه السلامـ از نامه اش به ابن عبّاس در زمانی که کارگزار او در بصره بود ـ: بدان که بصره ، جای فرود شیطان و محل رویش فتنه هاست . پس با مردمان آن گفتگو کن با نیکی کردن به آنها ، و گِرِه بیم را از دلشان بِگُشا .۶ / ۶ارتباط مستقیم با مردم۷۱۰۱.عنه صلی الله علیه و آله ( ـ فی قولِهِ تعالی : {Q} «یَوْمَ یُنْفَخُ فی الصُّ ) امام علی علیه السلامـ در سفارش نامه اش به مالک اشتر ـ: برای نیازمندان ، ساعتی را بگذار که خود شخصاً بدان بپردازی و درنشستی عمومی با آنان بنشینی ، و برای خدایی که تو را آفرید ، فروتنی کنی ؛ و نگهبان و دربان را کنار گذار ، تا آن که سخن می گوید ، بی واهمه و بدون دلهره سخن گوید . به درستی که شنیدم پیامبر خدا بارها می فرمود : «هیچ امّتی پاک شمرده نشود که در آن ، حق ناتوان از توانا ، بدون دلهره ستانده نمی شود» ...

نیز بخشی از کارهاست که خود باید آن را انجام دهی : یکی پاسخگویی به کارگزاران ، آن جا که کاتبان درمانده شوند ؛ دیگری برآوردن نیازهای مردم در همان روز که بر تو عرضه شود و یارانت در انجام دادن آن کُندی کنند ...

پنهان بودنت از شهروندان ، طولانی نگردد ؛ چرا که پنهان بودن زمامداران از شهروندان،شاخه ای از کم اطّلاعی و تَنگ خویی است ، و پنهان شدن از شهروندان ،زمامداران را از دانستن آنچه از آنان پوشیده است ، باز دارد . پس کار بزرگْ نزد آنان ، خُرد به شمار آید و کار خُرد ، بزرگ نماید ؛ زیبا ، زشت شود و زشت ، زیبا گردد .۷۱۰۰.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ از نامه اش به قثم بن عباس ، کارگزارش در مکّه ـ: و به سوی مردم ، پیام رسانی جز زبانت و دربانی جز چهره ات نباشد ، و هیچ نیازمندی را از ملاقات خودْ محروم مساز ؛ چه ، اگر در آغاز از درگاهت رانده شود ، تو ستوده نشوی ، گرچه در پایان ، حاجت او برآورده شود .

.

۷۰۹۹.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ مِن کِتابِهِ لِاُمَراءِ الخَراجِ ـ: لا تَتَّخِذُنَّ حُجّابا ، ولا تَحجُبُنَّ أحَدا عَن حاجَتِهِ حَتّی یُنهِیَها إلَیکُم . ⁽¹⁾۷۱۰۰.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ مِن کِتابِهِ علیه السلام إلی اُمَرائِهِ عَلَی الجَیشِ ـ: مِن عَبدِ اللّهِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ أمیرِ المُؤمِنینَ إلی أصحابِ المَسالِحِ : أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ حَقّا عَلَی الوالی أَلّا یُغَیِّرَهُ عَلی رَعِیَّتِهِ فَضلٌ نالَهُ ، ولا طَولٌ خُصَّ بِهِ ، وأن یَزیدَهُ ما قَسَمَ اللّهُ لَهُ مِن نِعَمِهِ دُنُوّا مِن عِبادِهِ ، وعَطفا عَلی إخوانِهِ . ⁽²⁾۷۰۹۹.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی قَیسِ بنِ سَعدٍ ـ: فَأَلِن حِجابَکَ ، وَافتَح بابَکَ ، وَاعمَد إلَی الحَقِّ. ⁽³⁾۷۰۹۸.امام رضا علیه السلام :عنه علیه السلام :ثَلاثَةٌ مَن کُنَّ فیهِ مِنَ الأَئِمَّةِ صَلُحَ أن یَکونَ إماما : اِضطَلَعَ ⁽⁴⁾بِأَمانَتِهِ إذا عَدَلَ فی حُکمِهِ ، ولَم یَحتَجِب دونَ رَعِیَّتِهِ ، وأقامَ کِتابَ اللّهِ تَعالی فِی القَریبِ وَالبَعیدِ . ⁽⁵⁾۶ / ۷تَحَمُّلُ مَؤونَةِ النّاسِ۷۰۹۵.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :الإمام علیّ علیه السلام :مَن لَم یَحتَمِلُ مَؤونَةَ النّاسِ فَقَد أهَّلَ قُدرَتَهُ لِانتِقالِها . ⁽⁶⁾.

۶ / ۷ تاب آوردن در دشواری های مردم

۷۰۹۴.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ از نامه اش به مأموران خراج ـ: برای خود ، دربان مگیرید و هیچ کس را از خواسته اش باز مدارید تا آن را به شما برساند .۷۰۹۳.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ از نامه اش به فرماندهان ارتش ـ: از بنده خدا علی بن ابی طالب ، امیر مؤمنان ، به مرزبانان . پس از حمد و ستایش خداوند ؛ به درستی که لازم است که [ رفتار ]زمامدار با مردمْ بر اثر به زیادتی مالی که بدو رسد یا نعمتی به وی اختصاص یابد ، دگرگون نشود ؛ و لازم است نعمت هایی که خداوند نصیبش کرده ، بر نزدیکی او به مردم و مهربانی اش با برادران بیفزاید .۷۰۹۲.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلامـ در نامه اش به کارگزارش ، قیس بن سعد ـ: فاصله ات را با مردم ، کم کن و درت را باز گذار و به حق ، توجّه کن .۷۰۹۸.الإمامُ الرِّضا علیه السلام :امام علی علیه السلام :سه خصلت است که در هریک از پیشوایان باشد ، رهبری نیرومند در کار جامعه خواهد بود : آن هنگام که به عدلْ حکم کند ؛ و از شهروندانش پنهان نگردد ؛ و حکمِ کتاب خداوند متعال را درباره آشنا و بیگانه بر پای دارد .۶ / ۷تاب آوردن در دشواری های مردم۷۰۹۵.عنه صلی الله علیه و آله :امام علی علیه السلام :آن که بار هزینه[ های] مردم را برنتابد ، پس قدرت را برای انتقال ، آماده ساخته است .

.

۷۰۹۴.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :الاحتِمالُ زَینُ السِّیاسَةِ . ⁽¹⁾۷۰۹۳.عنه صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلامـ فی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: مَن ساسَ نَفسَهُ بِالصَّبرِ عَلی جَهلِ النّاسِ صَلُحَ أن یَکونَ سائِسا . ⁽²⁾۷۰۹۲.رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله :عنه علیه السلام :إذا مَلَکتَ فَارفَق . ⁽³⁾۷۰۹۱.امام حسین علیه السلام :عنه علیه السلام :رأسُ السِّیاسَةِ استِعمالُ الرِّفقِ . ⁽⁴⁾۷۰۹۰.امام حسن علیه السلام :عنه علیه السلام :نِعمَ السِّیاسَةُ الرِّفقُ . ⁽⁵⁾۷۰۸۹.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :مَن عامَل بِالرِّفقِ وُفِّقَ . ⁽⁶⁾۷۰۸۸.امام علی علیه السلام :عنه علیه السلام :مَن لَم یَلِن لِمَن دونَهُ لَم یَنَل حاجَتَهُ . ⁽⁷⁾۷۰۹۱.الإمامُ الحسینُ علیه السلام :عنه علیه السلامـ فیما کَتَبَهُ لِحُذَیفَةَ بنَ الیمانِ ـ: آمُرَکَ بِالرِّفقِ فی اُمورِکَ ، واللِّینُ والعَدلُ عَلی رَعیَّتِکِ . ⁽⁸⁾۷۰۹۰.الإمامُ الحسنُ علیه السلام :عنه علیه السلامـ فیما کَتَبَهُ إلی أهلِ المَدائِنِ ـ: قَد تَوَلَّیتُ اُمورَکُم حُذَیفَةَ بنَ الیَمانِ ؛ وهوَ مِمَّن أرتَضی بِهُداهُ ، وأرجو صَلاحَهُ ، وقَد أمَرتُهُ بِالإِحسانِ إلی مُحسِنِکُم ، والشِّدَّةِ عَلی مُریبِکُم ، والرّفقِ بِجَمیلِکُم ، أسأَلُ اللّهَ لَنا ولَکُم حُسنَ الخِیَرَةِ والإِحسانَ ، ورَحمَتَهُ الواسِعَةَ فِی الدُّنیا والآخِرَةِ . ⁽⁹⁾.

۷۰۸۹.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلام :بردباری ، زینتِ حکمرانی است .۷۰۸۸.عنه علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: آن که نفْس خود را به شکیبایی بر نادانی مردم بپرورَد ، شایسته است که حکمران شود .۷۰۸۷.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :هرگاه به حکومت رسیدی ، نرم خو باش .۷۰۸۶.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :اساس حکمرانی ، به کار گرفتن نرم خویی است .۷۰۸۵.نهج البلاغة :امام علی علیه السلام :بهترین سیاست ، مداراست .۷۰۸۴.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :آن که به نرم خویی رفتار کند ، کامیاب گردد .۷۰۸۳.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلام :آن که با زیردستان نرمی نکند ، به خواسته اش نرسد .۷۰۸۲.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در آنچه برای حذیفة بن یمان نگاشت ـ: فرمان می دهم تو را به مدارا کردن در کارها و نرمی و عدالت بر شهروندان .۷۰۸۱.امام علی علیه السلام :امام علی علیه السلامـ در ضمن نامه ای که برای مردمان مدائن نگاشت ـ: کارهای شما را به حذیفة بن یمان سپردم ، و او از کسانی است که راهیابی اش را می پسندم و به صلاحش امیدوارم ، و به وی فرمان دادم به نیکی کردن بر نیکوکاران شما ، و سختگیری بر بدکاران شما ، و نرم خویی با زیباخصلتان شما . از خداوند ، برای خود و شما انتخاب نیک و نیکوکاری و رحمت گسترده اش را در دنیا و آخرت ، طلب می کنم . .