مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه الامام علی بن ابی طالب فی الکتاب و السنته و التاریخ. فارسی.

عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه امیرالمؤمنین علیه السلام بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ / محمدی ری شهری، با همکاری محمد کاظم طباطبایی، محمود طباطبایی نژاد ؛ ترجمه ی مهدی مهریزی.

مشخصات نشر : قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸x-

مشخصات ظاهری : ج.: نقشه (رنگی).

شابک : ۳۰۰۰۰ریال: دوره : 964-7489-11-0

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد پنجم، ۱۳۸۲.

یادداشت : مترجم جلد هشتم، نهم و یازدهم کتاب حاضر محمدعلی سلطانی می باشد.

یادداشت : مترجم جلد دوم و دوازدهم کتاب حاضر عبدالهادی مسعودی می باشد.

یادداشت : ج. ۲، ۸ ، ۹، ۱۱ و ۱۲ (چاپ اول: ۱۴۲۴ق. = ۱۳۸۲).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ ق.

شناسه افزوده : طباطبائی، سیدمحمدکاظم، ۱۳۴۴ -

شناسه افزوده : طباطبائی نژاد، محمود، ۱۳۴۰ -

شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دارالحدیث. سازمان چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۳۷/۳۵/م۴د۲ ۱۳۰۰ی

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۱

شماره کتابشناسی ملی : ۲۰۹۲۷۳۰

اشاره

الفصل الثامن : القتال۸ / ۱دُعاءُ الإِمامِ قَبلَ القِتالِتاریخ الطبری عن زید بن وهب الجهنی :إنَّ عَلِیّا خَرَجَ إلَیهِم غَداةَ الأَربَعاءِ فَاستَقبَلَهُم فَقالَ : اللّهُمَّ ! رَبَّ السَّقفِ المَرفوعِ المَحفوظِ المَکفوفِ ، الَّذی جَعَلتَهُ مَغیضا ⁽¹⁾لِلَّیلِ وَالنَّهارِ ، وجَعَلتَ فیهِ مَجرَی الشَّمسِ وَالقَمَرِ ومَنازِلَ النُّجومِ ، وجَعَلتَ سُکّانَهُ سِبطا ⁽²⁾مِنَ المَلائِکَةِ ، لا یَسأَمونَ العِبادَةَ . ورَبَّ هذِهِ الأَرضِ الَّتی جَعَلتَها قَرارا لِلأَنامِ وَالهَوامِّ وَالأَنعامِ ، وما لا یُحصی مِمّا لا یُری ومِمّا یُری مِن خَلقِکَ العَظیمِ . ورَبَّ الفُلکِ الَّتی تَجری فِی البَحرِ بِما یَنفَعُ النّاسَ ، ورَبَّ السَّحابِ المُسَخَّرِ بَینَ السَّماءِ وَالأَرضِ ، ورَبَّ البَحرِ المَسجورِ المُحیطِ بِالعالَمِ ، ورَبَّ الجِبالِ الرَّواسِی الَّتی جَعَلتَها لِلأَرضِ أوتادا ، ولِلخَلقِ مَتاعا ؛ إن أظهَرتَنا عَلی عَدُوِّنا فَجَنِّبنَا البَغیَ ، وسَدِّدنا لِلحَقِّ ، وإن أظهَرتَهُم عَلَینا فَارزُقنِی الشَّهادَةَ ، وَاعصِم بَقِیَّةَ أصحابی مِنَ الفِتنَةِ . ⁽³⁾وزاد فی البدایة والنهایة : ثُمَّ تَقَدَّمَ عَلِیٌّ وهُوَ فِی القَلبِ فی أهلِ المَدینَةِ ، وعَلی مَیمَنَتِهِ یَومَئِذٍ عَبدُ اللّهِ بنُ بُدَیلٍ ، وعَلی المَیسَرَةِ عَبدُ اللّهِ بنُ عَبّاسٍ ، وعَلَی القُرّاءِ عَمّارُ ابنُ یاسِرٍ وقَیسُ بنُ سَعدٍ ، وَالنّاسُ عَلی رایاتِهِم فَزَحَفَ بِهِم إلَی القَومِ . ⁽⁴⁾

.

فصل هشتم : نبرد

۸ / ۱ دعای امام ، پیش از نبرد

فصل هشتم : نبرد۸ / ۱دعای امام ، پیش از نبردتاریخ الطبریـ به نقل از زید بن وَهْب جهنی ـ: در صبحگاه چهارشنبه ، علی علیه السلام به سوی ایشان تاخت و به میدانشان شتافت و گفت : «بار خدایا! ای پروردگار آسمان برافراشته نگاهداشته در هم پیچیده ، که آن را کاستی گاهِ شب و روز کردی و گذرگاه مِهر و ماه نمودی و جای فرودِ ستارگان ساختی و ساکنانش را دسته ای از فرشتگان گردانیدی که از عبادت ، خسته و آزرده نمی شوند! ای پروردگار این زمین که آن را قرارگاه مردم و حشرات و چارپایان و آفریدگان بزرگِ بی شمارت ، از پیدا و پنهان ، ساخته ای! ای پروردگار آن کِشتی که به سودِ مردم ، در دریا روان است! ای پروردگار ابری که میان آسمان و زمین رام گشته است! ای پروردگار دریای لبریز که جهان را در بر دارد! ای پروردگار کوه های استوار که آنها را لنگرهای زمین و توشه[ گاه]های آفریدگان قرار دادی! اگر ما را بر دشمنمان چیره کردی ، از تجاوز دورمان دار و بر حق استوارمان گردان ؛ و اگر ایشان را بر ما پیروز کردی ، مرا شهادت نصیب فرما و باقی مانده یارانم را از فتنه نگاه دار!» . [ در البدایة و النهایة افزوده شده است :] سپس علی علیه السلام پیش تاخت ، در حالی که خود همراه اهل مدینه در قلب سپاه بود و آن روز ، جناح راست را عبد اللّه بن بدیل ، جناح چپ را عبد اللّه بن عبّاس و [ دسته] قاریان را عمّار بن یاسر و قیس بن سعد فرماندهی می کردند و سپاهیان زیر پرچم ایشان بودند . پس علی علیه السلام ، آنان را به سوی سپاهِ [ معاویه ]به انبوهی پیش بُرد .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ یَومَ صِفّینَ ـ: اللّهُمَّ إلَیکَ رُفِعَتِ الأَبصارُ ، وبُسِطَتِ الأَیدی ، ونُقِلَتِ الأَقدامُ ، ودَعَتِ الأَلسُنُ ، وأفضَتِ القُلوبُ ، وتُحوکِمَ إلَیکَ فِی الأَعمالِ ، فَاحکُم بَینَنا وبَینَهُم بِالحَقِّ وأنتَ خَیرُ الفاتِحینَ . اللّهُمَّ إنّا نَشکو إلَیکَ غَیبَةَ نَبِیِّنا وقِلَّةَ عَدَدِنا وکَثرَةَ عَدُوِّنا وتَشَتُّتَ أهوائِنا وشِدَّةَ الزَّمانِ وظُهورَ الفِتَنِ . أعِنّا عَلَیهِم بِفَتحٍ تُعَجِّلُهُ ، ونَصرٍ تُعِزُّ بِهِ سُلطانَ الحَقِّ وتُظهِرُهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعائِهِ عِندَ ابتِداءِ القِتالِ یَومَ صِفّینَ لَمّا زَحَفوا بِاللِّواءِ ـ: بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیم لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ ، اللّهُمَّ إیّاکَ نَعبُدُ وإیّاکَ نَستَعینُ ، یا اللّهُ یا رَحمنُ یا رَحیمُ ، یا أحَدُ یا صَمَدُ یا إلهَ مُحَمَّدٍ ، إلَیکَ نُقِلَتِ الأَقدامُ ، وأفضَتِ القُلوبُ ، وشَخَصَتِ الأَبصارُ ، ومُدَّتِ الأَعناقُ ، وطُلِبَتِ الحَوائِجُ ، ورُفِعَتِ الأَیدی ، اللّهُمَّ افتَح بَینَنا وبَینَ قَومِنا بِالحَقِّ وأنتَ خَیرُ الفاتِحینَ . ثُمَّ قالَ : لا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکبَرُ ـ ثَلاثا ـ . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلامـ در نبرد صِفّین ـ: بار خدایا! به سوی تو چشم ها فراز آمده ، دست ها گشوده شده ، گام ها به پویه درافتاده ، زبان ها فراخوان گشته ، دل ها کشیده شده و داوریِ کارها به تو واگذار گشته است . پس میان ما و ایشان به حق داوری کن ، که تو بهترینِ داورانی! بار خدایا! نزد تو شکایت می آوریم از نبودن پیامبرمان ، اندکیِ شمارمان ، بسیاریِ دشمنمان ، پراکندگیِ گرایش هایمان ، دشواریِ روزگار ، و پیدایش فتنه ها! ما را مدد فرمای به پیروزیِ شتابنده و نصرتی که با آن ، حکومت حق را شُکوه و چیرگی می بخشی .

امام علی علیه السلامـ در دعایش به هنگام آغاز جنگ صِفّین و پیش راندنِ پرچم ها ـ: «به نام خداوند بخشنده مهربان . هیچ نیرو و توانی نیست ، مگر با اتّکا به خداوند والای بزرگ! بار خدایا! تنها تو را می پرستیم و تنها از تو یاری می جوییم . ای خدا ، ای رحمان ، ای رحیم ، ای یکتا ، ای بی نیازِ نیازبرآور ، ای معبودِ محمّد! به سویت گام ها در پویه ، دل ها کشیده شده ، دیدگان خیره ، گردن ها افراشته ، نیازها طلبیده ، و دست ها برآورده شده اند . بار خدایا! میان ما و دشمن ما به حق داوری کن ، که تو بهترینِ داورانی!» . سپس سه بار گفت : «لا إله إلّا اللّه و اللّه اکبر!» .

.

۸ / ۲الأَمرُ بِالقِتالِالأخبار الطوال :لَمَّا انسَلَخَ المُحَرَّمُ بَعَثَ عَلِیٌّ مُنادِیا ، فَنادی فی عَسکَرِ مُعاوِیَةَ عِندَ غُروبِ الشَّمسِ : إنّا أمسَکنا لِتَنصَرِمَ الأَشهُرُ الحُرُمُ ، وقَد تَصَرَّمَت ، وَإنّا نَنبِذُ إلَیکُم عَلی سَواءٍ ، إنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الخائِنینَ . ⁽¹⁾

تاریخ الطبری عن جعفر بن حذیفة :مَکَثَ النّاسُ حَتّی إذا دَنَا انسِلاخُ المُحَرَّمِ أمَرَ عَلِیٌّ مَرثَدَ بنَ الحارِثِ الجُشَمِیَّ ، فَنادی أهلَ الشّامِ ـ عِندَ غُروبِ الشَّمسِ ـ : ألا إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ یَقولُ لَکُم : إنّی قَدِ استَدَمتُکُم لِتُراجِعُوا الحَقَّ وتُنیبوا إلَیهِ ، وَاحتَجَجتُ عَلَیکُم بِکِتابِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ ، فَدَعَوتُکُم إلَیهِ ، فَلَم تَناهَوا عَن طُغیانٍ ، ولَم تُجیبوا إلی حَقٍّ ، وإنّی قَد نَبَذتُ إلَیکُم عَلی سَواءٍ ، إنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الخائِنینَ . فَفَزِعَ أهلُ الشّامِ إلی اُمَرائِهِم ورُؤَسائِهِم ، وخَرَجَ مُعاوِیَةُ وعَمرُو بنُ العاصِ فِی النّاسِ یُکَتِّبانِ الکَتائِبَ ویُعَبِّیانِ النّاسَ ، وأوقَدُوا النِّیرانَ ، وباتَ عَلِیٌّ لَیلَتَهُ کُلَّها یُعَبِّی النّاسَ ، ویُکَتِّبُ الکَتائِبَ ، ویَدورُ فِی النّاسِ یُحَرِّضُهُم . ⁽²⁾

۸ / ۳تَحریضُ الإِمامِ أصحابَهُ عَلَی القِتالِتاریخ دمشق عن ابن عبّاس :عَقِمَ النِّساءُ أن یَأتینَ بِمِثلِ أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیِّ ابنِ أبی طالِبٍ ، وَاللّهِ ما رَأَیتُ ولا سَمِعتُ رَئیسا یوزَنُ بِهِ ، لَرَأَیتُهُ ـ یَومَ صِفّینَ ـ وعَلی رَأسِهِ عِمامَةٌ قَد أرخی طَرَفَیها کَأَنَّ عَینَیهِ سِراجا سَلیطٍ وهُوَ یَقِفُ عَلی شِرذِمَةٍ یَحُضُّهُم حَتَّی انتَهی إلَیَّ وأنَا فی کَنَفٍ مِنَ النّاسِ فَقالَ : مَعاشِرَ المُسلِمینَ ! استَشعِرُوا الخَشیَةَ ، وغُضُّوا الأَصواتَ ، وتَجَلبَبُوا السَّکینَةَ ، وَاعمَلُوا الأَسِنَّةَ ، وأقلِقُوا السُّیوفَ قَبلَ السِّلَّةِ ، وَاطعُنُوا الرّخرِ ⁽³⁾، ونافِحوا بِالظُّبا ، وصِلُوا السُّیوفَ بِالخُطا ، وَالنِّبالَ بِالرِّماحِ ، فَإِنَّکُم بِعَینِ اللّهِ ومَعَ ابنِ عَمِّ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله . عاوِدُوا الکَرَّ ، وَاستَحیوا مِنَ الفَرِّ ؛ فَإِنَّهُ عارٌ باقٍ فِی الأَعقابِ وَالأَعناقِ ، ونارٌ یَومَ الحِسابِ ، وطیبوا عَن أنفُسِکُم أنفُسا ، وَامشوا إلَی المَوتِ أسحُحا ۴ ، وعَلَیکُم بِهذَا السَّوادِ الأَعظَمِ ، وَالرِّواقِ المُطَنَّبِ ⁽⁴⁾، فَاضرِبوا ثَبَجَهُ ⁽⁵⁾؛ فَإِنَّ الشَّیطانَ راکِبٌ صَعبَهُ ، ومُفرِشٌ ذِراعَیهِ ، قَد قَدَّمَ لِلوَثبَةِ یَدا ، وأخَّرَ لِلنُّکوصِ رِجلاً ، فَصَمدا صَمدا حَتّی یَتَجَلّی لَکُم عَمودُ الدّینِ «وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللَّهُ مَعَکُمْ وَ لَن یَتِرَکُمْ أَعْمَــلَکُمْ» ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾

.

۸ / ۲ فرمانِ نبرد

۸ / ۳ تشویق کردن یاران برای نبرد

۸ / ۲فرمانِ نبردالأخبار الطوال :آن گاه که محرّم به پایان رسید ، علی علیه السلام آوازگَری فرستاد و او به هنگام غروب خورشید ، در اردوگاه معاویه ندا در داد : «همانا ما دست [ از نبرد ]بداشتیم تا ماه های حرام به فرجام رسند ؛ و اکنون چنین شده است و ما همگی به شما اعلام جنگ می کنیم ، که خدا خیانت پیشگان [ در پیمان] را دوست ندارد» .

تاریخ الطبریـ به نقل از جعفر بن حُذَیفه ـ: سپاهیان درنگ ورزیدند تا آن که فرجامِ ماه محرّم نزدیک شد و علی علیه السلام به مرثد بن حارث جشمی فرمان داد [ تا ندا در دهد ]و او هنگام غروب آفتاب ، شامیان را ندا در داد : هلا که امیر مؤمنان به شما می گوید : «همانا با شما مدارا کردم تا به سوی حق باز آیید و توبه کنید . کتاب خداوند عز و جل را بر شما حجّت آوردم و به آن فرا خواندمتان ؛ امّا از سرکشی دست نکشیدید و حق را اجابت نکردید . من به شما اعلام جنگ می کنم . که خدا خیانت پیشگان را دوست ندارد» . سپس شامیان ، غوغاگرانه به امیران و سَرانِ خویش پناه آوردند . معاویه و عمرو بن عاص برون شدند و فوج ها را آراستند و سپاه را آماده ساختند و آتش ها برافروختند . علی علیه السلام [ نیز] سراسرِ شب را به آماده سازی سپاه و فوج آرایی پرداخت و خود در میان ایشان می گشت و به نبرد تشویقشان می کرد .

۸ / ۳تشویق کردن یاران برای نبردتاریخ دمشقـ به نقل از ابن عبّاس ـ: زنان ناتوان اند که فرزندی همچون امیر مؤمنان علی بن ابی طالب بیاورند . خدای را سوگند ، هیچ امیری را همسنگِ او ندیده ام و نشنیده ام . همانا او را در جنگ صِفّین دیدم که بر سرش دستاری بود در دو سویش آویخته ، چشمانش گویی خورشیدی بود بس پرفروغ! [ و دیدم که ]بر سرِ گروهی ایستاده ، ایشان را [ به جنگ] بر می انگیخت تا آن گاه که به من رسید که در سویی از سپاه بودم . پس گفت : «ای گروه های مسلمان! پروا[ ی خدا] را جامه خود سازید ، آواهاتان را فرو آورید ، لباس وقار بر تن بپوشید ، سرنیزه ها را در کار بگیرید ، شمشیرها را پیش از بیرون کشیدن [ از نیام] بجنبانید ، از چپ و راست نیزه بزنید ، با لبه تیز شمشیر بجنگید ، شمشیرها را به گام ها و تیرها را به نیزه ها برسانید ، که شما در محضر خدا و همراه پسر عموی پیامبرش هستید . پیاپی هجوم بَرید و از گریختن شرم کنید ، که گریز از جنگ ، ننگ است برای بازماندگان و در عهده [ ی آنان] و [ نیز ]آتش است در روزی که حساب به میان آید . با میل و رغبت جانفشانی کنید و سبُکبارانه به سوی مرگ روید . بر شما باد [ تاختن ]به این سیاهیِ انبوه (سپاه شامیان ) و سراپرده افراشته با ریسمان ها (خیمه معاویه )! پس بلندایِ آن را ضربه زنید ، که شیطان بر [ مَرکب] نا رامِ آن سوار شده و بازوانش را گسترده و برای بَرجَستن دست پیش آورده و برای گریختن پا پَس نهاده است . پس سخت آهنگِ جنگ [ با او و یارانش] کنید تا ستون دین برای شما جلوه گر شود ، «که شما برترید و خداوند با شماست و هرگز [ پاداشِ] کردارتان را نمی کاهد» .

.

الکافی عن مالک بن أعین :حَرَّضَ أمیرُ المُؤمِنینَ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ النّاسَ بِصِفّینَ فَقالَ : إنَّ اللّهَ عَزَّ وجَلَّ دَلَّکُم عَلی تِجارَةٍ تُنجیکُم مِن عَذابٍ ألیمٍ ، وتُشفی بِکُم عَلَی الخَیرِ : الإِیمانِ بِاللّهِ وَالجِهادِ فی سَبیلِ اللّهِ ، وجَعَلَ ثَوابَهُ مَغفِرَةً لِلذَّنبِ ، ومساکِنَ طَیِّبَةً فی جَنّاتِ عَدنٍ ، وقالَ عَزَّ وجَلَّ : «إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقَـتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُم بُنْیَـنٌ مَّرْصُوصٌ» ⁽¹⁾. فَسَوّوا صُفوفَکُم کَالبُنیانِ المَرصوصِ ، فَقَدِّمُوا الدَّارِعَ وأخِّرُوا الحاسِرَ ، وعَضّوا عَلَی النَّواجِذِ ؛ فَإِنَّهُ أنبی لِلسُّیوفِ عَنِ الهامِ ⁽²⁾، وَالتَووا عَلی أطرافِ الرِّماحِ ؛ فَإِنَّهُ أموَرُ ⁽³⁾لِلأَسِنَّةِ ، وغُضُّوا الأَبصارَ ؛ فَإِنَّهُ أربَطُ لِلجَأشِ وأسکَنُ لِلقُلوبِ ، وأمیتُوا الأَصواتَ ؛ فَإِنَّهُ أطرَدُ لِلفَشَلِ وأولی بِالوَقارِ ، ولا تَمیلوا بِرایاتِکُم ، ولا تُزیلوها ، ولا تَجعَلوها إلّا مَعَ شُجعانِکُم ؛ فَإِنَّ المانِعَ لِلذِّمارِ ، وَالصّابِرَ عِندَ نُزولِ الحَقائِقِ ، هُم أهلُ الحِفاظِ ... وَاعلَموا أنَّ أهلَ الحِفاظِ هُمُ الَّذینَ یَحُفّونَ بِرایاتِهِم ویَکتَنِفونَها ویَصیرونَ حِفافَیها ووَراءَها وأمامَها ، ولا یُضَیِّعونَها ؛ لا یَتَأَخَّرونَ عَنها فَیُسلِموها ، ولا یَتَقَدَّمونَ عَلَیها فَیُفرِدوها . رَحِمَ اللّهُ امرَأً واسی أخاهُ بِنَفسِهِ ، ولَم یَکِل قِرنَهُ إلی أخیهِ فَیَجتَمِعَ قِرنُهُ وقِرنُ أخیهِ ، فَیَکتَسِبَ بِذلِکَ اللّائِمَةَ ، ویَأتِیَ بِدَناءَةٍ ، وکَیفَ لا یَکونُ کَذلِکَ وهُوَ یُقاتِلُ الاِثنَینِ ؟ ! وهذا مُمسِکٌ یَدَهُ قَد خَلّی قِرنَهُ عَلی أخیهِ هارِبا مِنهُ یَنظُرُ إلَیهِ ، وهذا فَمَن یَفعَلهُ یَمقُتهُ اللّهُ ، فَلا تَعَرَّضوا لِمَقتِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ فَإِنَّما مَمَرُّکُم إلَی اللّهِ ، وقَد قالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «لَن یَنفَعَکُمُ الْفِرَارُ إِن فَرَرْتُم مِّنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَا قَلِیلاً» ⁽⁴⁾. وَایمُ اللّهِ ، لَئِن فَرَرتُم مِن سُیوفِ العاجِلَةِ لا تَسلَمونَ مِن سُیوفِ الآجِلَةِ ، فَاستَعینوا بِالصَّبرِ وَالصِّدقِ ؛ فَإِنَّما یَنزِلُ النَّصرُ بَعدَ الصَّبرِ ، فَجاهِدوا فِی اللّهِ حَقَّ جِهادِهِ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . ⁽⁵⁾

.

الکافیـ به نقل از مالک بن اَعیَن ـ: در صِفّین ، امیر مؤمنان ـ درودهای خدا بر او باد ـ سپاهیان را برانگیخته ، می فرمود : «همانا خداوند عز و جل شما را به تجارتی ره نموده است که از عذابی دردناک ، نجاتتان بخشد و در آستانه خیر قرارتان دهد . [ او ، شما را به ]ایمان به خدا و جهاد در راهش [ ره نموده ]و پاداش خویش را آمرزشِ گناه و [ تدارک بخشِ ]جایگاه هایی پاکیزه در بهشت های برین ساخته است.همو عز و جل فرموده: «همانا خداوند ، دوستار کسانی است که در راهش ، صفْ آراسته ، نبرد می کنند ، گویی بنیانی از سُرب هستند» . پس صف هاتان را چون بنیانی سُربی بیارایید ، زرهپوشان را پیش گمارید و بی زرهان را پشت سر قرار دهید و دندان ها را به هم بفشارید ، که این [ شیوه ]برای حفظ سرها از تیغه شمشیرها سودمندتر است . نیزه ها را چنان در اختیار گیرید ، که آسان تر به حرکت درآید و نگاه ها را به زیر اندازید ، که شما را دلیرتر می سازد و دل ها را آرام تر می کند و صداها را فرو بَرید ، که سستی را دورتر می راند و با وقارْ سازگارتر است و پرچم هاتان را خَم نکنید و [ از معرکه ]بیرون نبرید و آنها را جز به دلیرانتان نسپارید ، که [ افرادِ ]بازدارنده شما از پیشامدِ ناگوار ، و بردبار به گاهِ فرو باریدن بلاهای حقیقی ، [ همین] نگاهبانانِ پایدار هستند ... و بدانید که همین نگاهبانان پایدارند که پرچم هاشان را در برگرفته ، به خود می فشارند و پیرامون وفرا پشت و پیشاپیشِ آنها سیر می کنند و آنها را از دست نمی دهند . نه از آنها پس می افتند که واگذارشان کنند ، و نه از آنها پیشی می گیرند که تنهاشان گذارند . خداوند رحمت آورَد بر کسی که با جان خویش ، برادرش را یاری کند و حریفش را به برادرش وانگذارد تا هم حریف وی و هم حریف برادرش [ بر آن برادر ]یکجا یورش برند و از این رهگذر ، سرزنش نصیب خویش سازد و به فرومایگی درافتد . و چگونه چنین نباشد ، حال آن که آن برادر با دو تن نبرد می کند و او دست از نبرد شسته ، حریفش را با برادرش تنها نهاده ، خود از وی گریخته ، به او می نگرد؟ و هر که چنین کند ، خداوند بر او خشم می گیرد . پس خویشتن را در معرض خشم خداوند عز و جل قرار ندهید ، که گذارِ شما به سوی خداوند است و همو فرموده است : «اگر از مرگ یا قتل بگریزید ، آن گریز هرگز سودتان نمی بخشد و آن گاه ، جز اندکی ، [ از زندگی ]بهره نمی گیرید» . سوگند به خدا ، اگر از شمشیرهای دنیا بگریزید ، از شمشیرهای آخرت نمی توانید گریخت . پس ، از پایداری و راستی مدد جویید که پیروزی ، تنها در پی پایداری فرود می آید ؛ و برای خدا ، چنان که حقّ اوست ، جهاد کنید ، و هیچ نیرویی نیست ، جز با اتّکا به خداوند!» .

.

. .

. .

۸ / ۴الیَومُ الأَوَّلُ مِنَ القِتالِتاریخ الطبری عن القاسم مولی یزید بن معاویة :یَخرُجُ أهلُ العِراقِ أحَدَ عَشَرَ صَفّا ، فَخَرَجوا أوَّلَ یَومٍ مِن صِفّینَ فَاقتَتَلوا ، وعَلی مَن خَرَجَ یَومَئِذٍ مِن أهلِ الکوفَةِ الأَشتَرُ ، وعَلی أهلِ الشّامِ حَبیبُ بنُ مَسلَمَةَ ، وذلِکَ یَومُ الأَربَعاءِ ، فَاقتَتَلوا قِتالاً شَدیدا جُلَّ النَّهارِ ، ثُمَّ تَراجَعوا وقَدِ انتَصَفَ بَعضُهُم مِن بَعضٍ . ⁽¹⁾

مروج الذهب :وأصبَحَ عَلِیٌّ یَومَ الأَربَعاءِ ـ وکانَ أوَّلُ یَومٍ مِن صَفَرَ ـ فَعَبَّأَ الجَیشَ ، وأخرَجَ الأَشتَرَ أمامَ النّاسِ ، وأخرَجَ إلَیهِ مُعاوِیَةُ ـ وقَد تَصافَّ أهلُ الشّامِ وأهلُ العِراقِ ـ حَبیبَ بنَ مَسلَمَةَ الفِهرِیَّ ، وکانَ بَینَهُم قِتالٌ شَدیدٌ سائِرَ یَومِهِم ، وأسفَرَت عَن قَتلی مِنَ الفَریقَینِ جَمیعا ، وَانصَرَفوا . ⁽²⁾

۸ / ۵الیَومُ الثّانی مِنَ القِتالِتاریخ الطبری عن القاسم مولی یزید بن معاویةـ فی ذِکرِ أحداثِ الیَومِ الثّانی مِنَ الحَربِ ـ: خَرَجَ هاشِمُ بنُ عُتبَةَ فی خَیلٍ ورِجالٍ حَسَنٍ عَدَدُها وعُدَّتُها، وخَرَجَ إلَیهِ أبُو الأَعوَرِ ، فَاقتَتَلوا یَومَهُم ذلِکَ ، یَحمِلُ الخَیلُ عَلَی الخَیلِ ، وَالرِّجالُ عَلَی الرِّجالِ ، ثُمَّ انصَرَفوا وقَد کانَ القَومُ صَبَرَ بَعضُهُم لِبَعضٍ . ⁽³⁾

.

۸ / ۴ روزِ نخست نبرد

۸ / ۵ روزِ دوم نبرد

۸ / ۴روزِ نخست نبردتاریخ الطبریـ از قاسم ، غلامِ یزید بن معاویه ـ: عراقیان به میدان آمده ، یازده صف بستند . در روز نخستِ [ نبرد ]صفّین ، به میدان رفتند و جنگیدند . آن روز که چهارشنبه بود ، فرماندهِ عراقیان ، اشتر بود و فرماندهِ شامیان ، حبیب بن مسلمه . ایشان بیشینه روز را سخت جنگیدند ، آن گاه بازگشتند ، حال آن که هر یک از دو طرف ، به صورت برابر ، ضرباتی بر دیگر وارد کرده بودند .

مروج الذّهب :روز چهارشنبه ، نخستین روز از ماه صفر ، علی علیه السلام ، روز را با آراستنِ لشکر آغاز کرد و اَشتر را پیشاپیش سپاه به حرکت درآورد . معاویه [ نیز ]حبیب بن مسلمه فِهری را به میدان او فرستاد . شامیان و عراقیان ، صف به صف گشتند و میانشان نبردی سخت در سراسر آن روز در گرفت . هر دو سپاه کشتگان بسیار دادند و آن گاه ، بازگشتند .

۸ / ۵روز دوم نبردتاریخ الطبریـ به نقل از قاسم ، غلامِ یزید بن معاویه ، در بیان رویدادهای روز دوم نبرد ـ: هاشم بن عُتبه با سواران و پیادگانی پُر شمار و با تجهیزات مناسب ، به میدان آمد. [ از آن سو] ابو اَعوَر به میدان وی شتافت و آن روز را به نبرد گذراندند ؛ سواره با سواره و پیاده با پیاده . سپس بازگشتند ، حال آن که برابرِ هم به خوبی پایداری ورزیده بودند .

.

مروج الذهب :فَلَمّا کانَ یَومُ الخَمیسِ ـ وهُوَ الیَومُ الثّانی ـ أخرَجَ عَلِیٌّ هاشِمَ بنَ عُتبَةَ بنِ أبی وَقّاصٍ الزُّهرِیَّ المِرقالَ وهُوَ ابنُ أخی سَعدِ بنِ أبی وَقّاصٍ ، وإنَّما سُمِّیَ المِرقالَ ؛ لِأَنَّهُ کانَ یُرقِلُ ⁽¹⁾فِی الحَربِ ، وکانَ أعوَرَ ذَهَبَت عَینُهُ یَومَ الیَرموکِ وکانَ مِن شیعَةِ عَلِیٍّ . . . فَأَخرَجَ إلَیهِ مُعاوِیَةُ أبَا الأَعوَرِ السُّلَمِیَّ وهُوَ سُفیانُ بنُ عَوفٍ وکانَ مِن شیعَةِ مُعاوِیَةَ وَالمُنحَرِفینَ عَن عَلِیٍّ ، فَکانَت بَینَهُمُ الحَربُ سِجالاً ، وَانصَرَفوا فی آخِرِ یَومِهِم عَن قَتلی کَثیرٍ . ⁽²⁾

۸ / ۶الیَومُ الثّالِثُ مِنَ القِتالِتاریخ الطبری عن القاسم مولی یزید بن معاویة :خَرَجَ الیَومَ الثّالِثَ عَمّارُ بنُ یاسِرٍ ، وخَرَجَ إلَیهِ عَمرُو بنُ العاصِ ، فَاقتَتَلَ النّاسُ کَأَشَدِّ القِتالِ ، وأخَذَ عَمّارٌ یَقولُ : یا أهلَ العِراقِ !أ تُریدونَ أن تَنظُروا إلی مَن عادَی اللّهَ ورَسولَهُ وجاهَدَهُما ، وبَغی عَلَی المُسلِمینَ ، وظاهَرَ المُشرِکینَ ، فَلَمّا رَأَی اللّهَ عَزَّ وجَلَّ یُعِزُّ دینَهُ ویُظهِرُ رَسولَهُ أتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَأَسلَمَ ، وهُوَ فیما نَری راهِبٌ غَیرُ راغِبٍ ؟ ثُمَّ قَبَضَ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ رَسولَهُ صلی الله علیه و آله ! فَوَاللّهِ ، إن زالَ بَعدَهُ مَعروفا بِعَداوَةِ المُسلِمِ ، وهَوادَةِ المُجرِمِ . فَاثبُتوا لَهُ وقاتِلوهُ فَإِنَّهُ یُطفِئُ نورَ اللّهِ ، ویُظاهِرُ أعداءَ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ . فَکانَ مَعَ عَمّارٍ زِیادُ بنُ النَّضرِ عَلَی الخَیلِ ، فَأَمَرَهُ أن یَحمِلَ فِی الخَیلِ ، فَحَمَلَ ، وقاتَلَهُ النّاسُ وصَبَروا لَهُ ، وشَدَّ عَمّارٌ فِی الرِّجالِ ، فَأَزالَ عَمرَو بنَ العاصِ عَن مَوقِفِهِ . ⁽³⁾

.

۸ / ۶ روزِ سوم نبرد

مروج الذّهب :در دومین روز نبرد که پنج شنبه بود ، علی علیه السلام ، هاشم بن عُتْبة بن ابی وقّاص زُهْریِ مِرقال را به میدان فرستاد ؛ همو که برادرزاده سعد بن ابی وقّاص بود و از آن روی «مرقال» خوانده می شد که در جنگ ، تیزتَک بود . وی که از شیعیان علی به شمار می رفت ، یک چشم خویش را در جنگ یَرموک از دست داده بود ... آن گاه ، معاویه ، ابو اَعور سُلَمی را به میدان وی فرستاد ؛ یعنی سفیان بن عوف را که از پیروان معاویه و جداشدگان از علی علیه السلام بود . پس میان ایشان جنگی سخت درگرفت و در فرجامِ روز ، با کشتگانی بسیار باز گشتند .

۸ / ۶روزِ سوم نبردتاریخ الطبریـ به نقل از قاسم ، غلامِ یزید بن معاویه ـ: روز سوم ، عمّار بن یاسر به میدان آمد و عمرو بن عاص به مقابله اش برون شد . سپاهیان به نبردی بس سخت پرداختند . عمّار سخن گفتن آغاز کرد : ای عراقیان! آیا می خواهید کسی را بنگرید که با خدا و پیامبرش دشمنی ورزید و با آنان جنگید و بر مسلمانان ستم رانْد و مشرکان را پشتیبانی کرد و آن گاه که دید خداوند عز و جل ، دینش را شکوه می بخشد و پیامبرش را چیره می سازد ، وی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و اسلام آورْد ، حال آن که ما دیدیم از بیم ، اسلام پذیرفت ، نه با رغبت ؛ و هنگامی که خداوند عز و جل جان پیامبرش را ستاند ، به خدا سوگند ، همچنان از آن پس ، به دشمنی با مسلمان[ ها] و دوستی با مجرم[ ها ]شناخته شد؟ پس در برابرش پایداری بورزید و با وی بجنگید ، که همانا وی [ به زعم خود] نور خدا را خاموش می کند و دشمنان خداوند عز و جل را پشتیبان است . همراهِ عمّار ، زیاد بن نضر ، سواران را فرماندهی می کرد . پس عمّار به وی فرمان داد که با سواران یورش آورَد . وی یورش آورد و سپاهیان با وی نبرد کردند و پایداری ورزیدند و عمّار [ نیز] با پیاده نظام ، هجوم بُرد و عمرو بن عاص را از قرارگاهش برانْد .

.

الأخبار الطوال :خَرَجَ یَوما آخَرَ عَمّارُ بنُ یاسِرٍ فی خَیلٍ مِن أهلِ العِراقِ ، فَخَرَجَ إلَیهِ عَمرُو بنُ العاصِ فی ذلِکَ ، ومَعَهُ شُقَّةٌ سَوداءُ عَلی قَناةٍ . فَقالَ النّاسُ : هذا لِواءٌ عَقَدَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله . فَقالَ عَلِیٌّ رضی الله عنه : أنَا مُخبِرُکُم بِقِصَّةِ هذَا اللِّواءِ : هذا لِواءٌ عَقَدَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وقالَ : مَن یَأخُذُهُ بِحَقِّهِ ؟ فَقالَ عَمرٌو : وما حَقُّهُ یا رَسولَ اللّهِ ؟ فَقالَ : لا تَفِرُّ بِهِ مِن کافِرٍ ، ولا تُقاتِلُ بِهِ مُسلِما . فَقَد فَرَّ بِهِ مِنَ الکافِرینَ فی حَیاةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وقَد قاتَلَ بِهِ المُسلِمینَ الیَومَ . فَاقتَتَلَ عَمرٌو وعَمّارٌ ذلِکَ الیَومَ کُلَّهُ . ⁽¹⁾

۸ / ۷الیَومُ الرّابِعُ مِنَ القِتالِتاریخ الطبری عن القاسم مولی یزید بن معاویةـ فی ذِکرِ أحداثِ الیَومِ الرّابِعِ مِنَ الحَربِ ـ: خَرَجَ مُحَمَّدُ بنُ عَلِیٍّ وعُبَیدُ اللّهِ بنُ عُمَرَ فی جَمعَینِ عَظیمَینِ ، فَاقتَتَلوا کَأَشَدِّ القِتالِ . ثُمَّ إنَّ عُبَیدَ اللّهِ بنَ عُمَرَ أرسَلَ إلَی ابنِ الحَنَفِیَّةِ : أنِ اخرُج إلَیَّ . فَقالَ : نَعَم . ثُمَّ خَرَجَ یَمشی ، فَبَصُرَ بِهِ أمیرُ المُؤمِنینَ فَقالَ : مَن هذانِ المُتَبارِزانِ ؟ فَقیلَ : ابنُ الحَنَفِیَّةِ ، وعُبَیدُ اللّهِ بنُ عُمَرَ ، فَحَرَّکَ دابَّتَهُ ثُمَّ نادی مُحَمَّدا ، فَوَقَفَ لَهُ . فَقالَ : أمسِک دابَّتی ، فَأَمسَکَها ، ثُمَّ مَشی إلَیهِ عَلِیٌّ فَقالَ : أبرُزُ لَکَ ، هَلُمَّ إلَیَّ . فَقالَ : لَیسَت لی فی مُبارَزَتِکَ حاجَةٌ ، فَقالَ : بَلی ، فَقالَ : لا . فَرَجَعَ ابنُ عُمَرَ . فَأَخَذَ ابنُ الحَنَفِیَّةِ یَقولُ لِأَبیهِ : یا أبَتِ ! لِمَ مَنَعتَنی مِن مُبارَزَتِهِ ؟ فَوَاللّهِ ، لَو تَرَکتَنی لَرَجَوتُ أن أقتُلَهُ . فَقالَ : لَو بارَزتَهُ لَرَجَوتُ أن تَقتُلَهُ ، وما کُنتُ آمَنُ أن یَقتُلَکَ . ⁽²⁾

.

۸ / ۷ روزِ چهارم نبرد

الأخبار الطّوال :روزی دیگر عمّار بن یاسر ، همراهِ سوارانی از عراقیان ، به میدان آمد . عمرو بن عاص [ نیز] با سواران یورش آورد ، در حالی که با خود ، تکّه پارچه ای سیاه رنگ داشت که بر نیزه کرده بود . مردم گفتند : این ، پرچمی است که پیامبر خدا برای وی بست . علی علیه السلام گفت : «من شما را از داستان این پرچم خبر می دهم . این ، پرچمی است که پیامبر خدا آن را بَست و فرمود : چه کس این را چنان که حق آن است ، بر می گیرد؟ . عمرو گفت : ای پیامبر خدا! حقِّ آن چیست؟ فرمود : [ این است که] با آن ، از هیچ کافری نگریزی و با هیچ مسلمانی نجنگی . امّا او با این پرچم ، در دوران زندگی پیامبر خدا ، از کافران گریخت و امروز ، با مسلمانان می جنگد» . پس عمرو و عمّار ، سراسرِ آن روز را جنگیدند .

۸ / ۷روزِ چهارم نبردتاریخ الطبریـ به نقل از قاسم ، غلامِ یزید بن معاویه ، در بیان رویدادهای چهارمین روز جنگ ـ: محمّد بن علی و عبید اللّه بن عمر با دو سپاه بزرگ به میدان آمدند و به جنگی بس سنگین پرداختند . سپس عبید اللّه بن عمر ، پیکی نزد [ محمّد ]ابن حنفیّه فرستاد [ و پیغام داد برای نبرد تن به تن] به سوی من حرکت کن! گفت : می پذیرم . پس برون آمد و روان شد . نظر امیر مؤمنان [ از دور] به او افتاد و گفت : «این دو هماورد کیان اند؟» . گفته شد : [ محمّد] ابن حنفیّه و عبید اللّه بن عمر . پس امام علیه السلام مَرکبِ خویش را حرکت داد و محمّد را ندا داد . محمّد به اطاعت او ایستاد . علی علیه السلام گفت : «مَرکَبم را بگیر!» . محمّد چنین کرد . سپس علی علیه السلام به سوی عبید اللّه بن عمر رفت و گفت : «به هماوردی ات می آیم . پیش بیا!» . ابن عمر گفت : مرا نیازی نیست تا با تو مبارزه کنم . گفت : «چرا[ ، پیش آی]» . گفت : نه . پس ابن عمر بازگشت . ابن حنفیّه به پدرش گفت : پدر جان! چرا مرا از هماوردی با او باز داشتی؟ به خدا سوگند ، اگر مرا وا می گذاشتی ، امید داشتم که او را بکشم . امیر مؤمنان گفت : «اگر با او هماوردی می کردی ، من [ نیز] امید داشتم که او را بکشی ؛ لیکن از این که او تو را بکشد ، نگران بودم» .

.

وقعة صفّین عن عمر بن سعد :إنَّ عُبیدَ اللّهِ بنَ عُمَرَ تَقَدَّمَ فِی الیَومِ الرّابِعِ ، ولَم یَترُک فارِسا مَذکورا ، وجَمَعَ مَنِ استَطاعَ . فَقالَ لَهُ مُعاوِیَةُ : إنَّکَ تَلقی أفاعِیَ أهلِ العِراقِ فَارفُق وَاتَّئِد . فَلَقِیَهُ الأَشتَرُ أمامَ الخَیلِ مُزبِدا ـ وکانَ الأَشتَرُ إذا أرادَ القِتالَ أزبَدَ ـ ... وشَدَّ عَلَی الخَیلِ خَیلِ الشّامِ فَرَدَّها ، فَاستَحیا عُبَیدُ اللّهِ فَبَرَزَ أمامَ الخَیلِ ـ وکانَ فارِسا شُجاعا ـ ... فَحَمَلَ عَلَیهِ الأَشتَرُ فَطَعَنَهُ ، وَاشتَدَّ الأَمرُ ، وَانصَرَفَ القَومُ ولِلأَشتَرِ الفَضلُ ، فَغَمَّ ذلِکَ مُعاوِیَةَ . ⁽¹⁾

الفتوحـ فی ذِکرِ وَقائِعِ صِفّینَ ـ: خَرَجَ الأَشتَرُ ... فَخَرَجَ إلَیهِ عُبَیدُ اللّهِ بنُ عُمَرَ بنِ الخَطّابِ . . . ثُمَّ دَنَا الأَشتَرُ ولَیسَ یَعرِفُهُ . فَقالَ لَهُ : مَن أنتَ أیُّهَا الفارِسُ ؟ ! فَإِنّی لا اُبارِزُ إلّا کُفؤا . قالَ : أنَا مالِکُ بنُ الحارِثِ النَّخَعِیُّ . قالَ : فَصَمَتَ عُبَیدُ اللّهِ بنُ عُمَرَ ساعَةً ثُمَّ قالَ : یا مالِکُ ! وَاللّهِ لَو عَلِمتُ أنَّکَ الدّاعی إلَی البِرازِ لَما خَرَجتُ إلَیکَ ، فَإِن رَأَیتَ أن أرجِعَ عَنکَ فَعَلتَ مُنعِما . فَقالَ الأَشتَرُ : أ لا تَخافُ العارَ أن تَرجِعَ عَنّی وأنَا رَجُلٌ مِنَ الیَمَنِ وأنتَ فَتیً مِن قُرَیشٍ ؟ ! فَقالَ : لا وَاللّهِ ما أخافُ العارَ إذا رَجَعتُ عَن مِثلِکَ . فَقالَ لَهُ الأَشتَرُ : فَارجِع إذا ولا تَخرُج إلّا إلی مَن تَعرِفُهُ . ⁽²⁾

.

وقعة صِفّینـ به نقل از عمر بن سعد ـ: در روز چهارم ، عبید اللّه بن عمر پیش تاخت و هیچ سوارِ نام آوری را [ در اردوگاهش] باقی ننهاد و هر که را توانست ، گرد آورْد . معاویه به وی گفت : همانا با مارهای عراق روبه رو می شوی . پس آرام باش و تأنّی پیشه کن . آن گاه ، اشتر پیشاپیشِ سواران ، غُرنده ، پیش آمد ـ و او هر گاه قصد جنگ داشت ، می غرید ـ ... و بر سپاه شام تاخت و آن را باز پس راند . عبید اللّه شرم ورزید و پیشاپیش سپاه حضور یافت ـ و او تکْ سواری دلیر بود ـ ... پس اشتر بر وی هجوم بُرد و به نیزه اش بزد . کار بالا گرفت و سپاه شام گریخت و اشتر ، برتری یافت و این ماجرا معاویه را اندوهگین ساخت .

الفتوحـ در بیان رویدادهای صِفّین ـ: اشتر به میدان آمد ... عبید اللّه بن عمر بن خطّاب به سوی وی شتافت ... آن گاه ، به اشتر نزدیک شد ، در حالی که او را نمی شناخت . پس به اشتر گفت : کیستی ای سوار؟ من تنها با همانندِ خود مبارزه می کنم . گفت : من مالک بن حارث نَخَعی هستم . پس عبید اللّه بن عمر ، لَختی سکوت ورزید و سپس گفت : ای مالک! به خدا سوگند ، اگر می دانستم که تویی که هماورد می طلبی ، به سویت نمی آمدم . پس اگر صلاح می بینی که از میدانت بازگردم ، همین کن تا احسانی نموده باشی . اشتر گفت : آیا ننگ نمی ورزی که از میدان من عقب بنشینی ، حال آن که من مردی هستم از یَمَن و تو جوانی قریشی هستی؟ گفت : نه ، به خدا سوگند! مرا ننگی نیست که از میدانِ همچو تویی عقب بنشینم . اشتر به وی گفت : پس اکنون برگرد و جز برای نبرد با آنان که می شناسی ، باز نگرد!

.

۸ / ۸الیَومُ الخامِسُ مِنَ القِتالِوقعة صفّین عن الزهریـ فی ذِکرِ أحداثِ الیَومِ الخامِسِ مِنَ الحَربِ ـ: خَرَجَ فی ذلِکَ الیَومِ شِمرُ بنُ أبرَهَةَ بنِ الصَّبّاحِ الحِمیَرِیُّ ، فَلَحِقَ بِعَلِیٍّ علیه السلام فی ناسٍ مِن قُرّاءِ أهلِ الشّامِ ، فَفَتَّ ذلِکَ فی عَضُدِ مُعاوِیَةَ وعَمرِو بنِ العاصِ . وقالَ عَمرٌو : یا مُعاوِیَةُ ! إنَّکَ تُریدُ أن تُقاتِلَ بِأَهلِ الشّامِ رَجُلاً لَهُ مِن مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله قَرابَةٌ قَریبَةٌ ، ورَحِمٌ ماسَّةٌ ، وقَدَمٌ فِی الإِسلامِ لا یَعتَدُّ أحَدٌ بِمِثلِهِ ، ونَجدَةٌ ⁽¹⁾فِی الحَربِ لَم تَکُن لِأَحدٍ مِن أصحابِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، وإنَّهُ قَد سارَ إلَیکَ بِأَصحابِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله المَعدودینَ ، وفُرسانِهِم وقُرّائِهِم وأشرافِهِم وقُدَمائِهِم فِی الإِسلامِ ، ولَهُم فِی النُّفوسِ مَهابَةٌ . فَبادِر بِأَهلِ الشّامِ مَخاشِنَ الوَعرِ ، ومَضایِقَ الغَیضِ ، وَاحمِلهُم عَلَی الجُهدِ ، وَأْتِهِم مِن بابِ الطَّمَعِ قَبلَ أن تُرَفِّهَهُم فَیُحدِثَ عِندَهُم طولُ المُقامِ مَلَلاً ، فَیَظهَرَ فیهِم کَآبَةُ الخِذلانِ . ومَهما نَسیتَ فَلا تَنسَ أنَّکَ عَلی باطِلٍ . فَلَمّا قالَ عَمرٌو لِمُعاوِیَةَ ذلِکَ زَوَّقَ مُعاوِیَةُ خُطبَةً ، وأمَرَ بِالمِنبَرِ فَاُخرِجَ ، ثُمَّ أمَرَ أجنادَ أهلِ الشّامِ فَحَضَروا خُطبَتَهُ ، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ثُمَّ قالَ : أیُّهَا النّاسُ ! أعیرونا أنفُسَکُم وجَماجِمَکُم ، لا تَفشَلوا ولا تَخاذَلوا ، فإِنَّ الیَومَ یَومُ خِطارٍ ، ویومُ حَقیقَةٍ وحِفاظٍ ، فَإِنَّکُم عَلی حَقٍّ وبِأَیدیکُم حُجَّةٌ ، وإنَّما تُقاتِلونَ مَن نَکَثَ البَیعَةَ ، وسَفَکَ الدَّمَ الحَرامَ ، فَلَیسَ لَهُ فِی السَّماءِ عاذِرٌ . ثُمَّ صَعِدَ عَمرُو بنُ العاصِ مِرقاتَینِ مِنَ المِنبَرِ ، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ، ثُمَّ قالَ : أیُّهَا النّاسُ ! قَدِّمُوا المُستَلئِمَةَ ، وأخِّرُوا الحاسِرَ ، وأعیروا جَماجِمَکُم ساعَةً ؛ فَقَد بَلَغَ الحَقُّ مَقطَعَهُ ، وإنَّما هُوَ ظالِمٌ ومَظلومٌ . ⁽²⁾

.

۸ / ۸ روزِ پنجمِ نبرد

۸ / ۸روزِ پنجمِ نبردوقعة صِفّینـ به نقل از زُهْری ، در بیان رویدادهای روز پنجم نبرد ـ: آن روز ، شِمر بن اَبْرهة بن صباح حِمْیَری بیرون آمد و همراهِ دسته ای از قاریان شام ، به علی علیه السلام پیوست . این کار ، توانِ معاویه و عمرو بن عاص را کاست . عمرو گفت : ای معاویه! تو می خواهی همراه شامیان با مردی بجنگی که با محمّد صلی الله علیه و آله خویشاوندی نزدیک و پیوند استوار دارد و در پیشینه مسلمانی ، هیچ کس با وی برابر نیست و مهابت و دلیری اش در جنگ را هیچ یک از یاران محمّد صلی الله علیه و آله ندارد . اینک او با شماری از یاران محمّد و تکْ سواران و قاریان و بزرگان و پیشینه دارانِ ایشان در اسلام ، به سوی تو آمده است و همه ایشان در دل ها مهابت می افکَنند . پس با شامیان به آوردگاه های خَشِن و گُدارهای تنگ درآ و آنان را به سختکوشی وا دار و پیش از این که تن آسا شوند و از درنگِ بسیار خسته گردند و آثار شکست در ایشان پیدا شود ، آنان را به طمع برانگیز . هر چه را فراموش کردی ، این را فراموش نکنی که تو بر باطلی! چون عمرو با معاویه چنین گفت ، معاویه در صدد برآمد که سخنانی ایراد کند . دستور داد منبری بیرون نهادند و آن گاه ، سپاه اهل شام را فرمان داد تا در سخنرانی اش حاضر شدند . پس حمد و ثنای خداوند را به جای آورد و گفت : ای مردم! جان ها و جُمجمه های خویش را به ما عاریه دهید . احساس شکست و خواری به خود راه مدهید که امروز ، هنگامه خطر کردن و ابراز حقیقت و پایداری است . شما بر حقّید و حجّت در کَفِتان است . جز این نیست که شما با کسی می جنگید که پیمان شکست و خونی را ریخت که ریختن آن حرام بود و در [ نزد خداوند ]آسمان ، عذرپذیری ندارد . سپس عمرو بن عاص بر پلّه دوم منبر فرا رفت و سپاس و ستایش خدای را به جای آورد و گفت : ای مردم! زِرِه پوشیدگان را پیش اندازید و بی زِرِهان را وا پس گذارید و ساعتی جمجمه هایتان را عاریه دهید که حق به جایی خطیر رسیده و این ، نبردی میان ظالم و مظلوم است .

.

تاریخ الطبری :فَلَمّا کانَ الیَومُ الخامِسُ خَرَجَ عَبدُ اللّهِ بنُ عَبّاسٍ وَالوَلیدُ بنُ عُقبَةَ فَاقتَتَلوا قِتالاً شَدیدا ، ودَنَا ابنُ عَبّاسٍ مِنَ الوَلیدِ بنِ عُقبَةَ ، فَأَخَذَ الوَلیدُ یَسُبُّ بَنی عَبدِ المُطَّلِبِ ، وأخَذَ یَقولُ : یَابنَ عَبّاسَ ! قَطَّعتُم أرحامَکُم ، وقَتَلتُم إمامَکُم ، فَکَیفَ رَأَیتُم صُنعَ اللّهِ بِکُم ؟ ! لَم تُعطَوا ما طَلَبتُم ، ولَم تُدرِکوا ما أمَّلتُم ، وَاللّهُ إن شاءَ مُهلِکُکُم وناصِرٌ عَلَیکُم . فَأَرسَلَ إلَیهِ ابنُ عبّاسٍ : أنِ ابرُز لی ، فَأَبی . وقاتَلَ ابنُ عَبّاسٍ یَومَئِذٍ قِتالاً شَدیدا ، وغَشِیَ النّاسَ بِنَفسِهِ . ⁽¹⁾

.

تاریخ الطبری :در روز پنجم ، عبد اللّه بن عبّاس و ولید بن عُقبه برون آمده ، جنگی شدید کردند . ابن عبّاس به ولید نزدیک شد . ولید خاندان عبد المطّلب را دشنام داد و گفت : ای ابن عبّاس! پیوندهای خویشاوندی تان را بُریدید و پیشوایتان را کشتید . پس گمان می کنید خدا با شما چه خواهد کرد؟ به آنچه طلب کرده اید ، نمی رسید و آنچه را آرزو برده اید ، در نخواهید یافت . و خداوند ـ اگر خواهد ـ شما را هلاک و مقهور می کند . ابن عبّاس ، پیکی نزد وی فرستاد [ و پیغام داد] : «به نبردِ من بیا!» ؛ امّا وی سر باز زد . آن روز ، ابن عبّاس نبردی شدید کرد و یکْ تنه به دلِ سپاه می زد .

.

۸ / ۹الیَومُ السّادِسُ مِنَ القِتالِتاریخ الطبری :خَرَجَ قَیسُ بنُ سَعدٍ الأَنصارِیُّ ، وَابنُ ذِی الکَلاعِ الحِمیَرِیُّ فَاقتَتَلوا قِتالاً شَدیدا ، ثُمَّ انصَرَفا . وذلِکَ فِی الیَومِ السّادِسِ . ⁽¹⁾

مروج الذهب :أخرَجَ عَلِیٌّ فِی الیَومِ السّادِسِ ـ وهُوَ یَومُ الإِثنَینِ ـ سَعیدَ بنَ قَیسٍ الهَمدانِیَّ ، وهُوَ سَیِّدُ هَمدانَ یَومَئِذٍ ، فَأَخرَجَ إلَیهِ مُعاوِیَةُ ذَا الکَلاعِ ، وکانَتِ [الحَربُ ]بَینَهُما إلی آخِرِ النَّهارِ ، وأسفَرَت عَن قَتلی ، وَانصَرَفَ الفَریقانِ جَمیعا . ⁽²⁾

۸ / ۱۰الیَومُ السّابِعُ مِنَ القِتالِتاریخ الطبریـ فی ذِکرِ أحداثِ الیَومِ السّابِعِ مِنَ الحَربِ ـ: خَرَجَ الأَشتَرُ ، وعادَ إلَیهِ حَبیبُ بنُ مَسلَمَةَ الیَومَ السّابِعَ ، فَاقتَتَلا قِتالاً شَدیدا ، ثُمَّ انصَرَفا عِندَ الظُّهرِ ، وکُلٌّ غَیرُ غالِبٍ . وذلِکَ یَومُ الثُّلاثاءِ . ⁽³⁾

مروج الذهب :وأخرَجَ عَلِیٌّ فِی الیَومِ السّابِعِ ـ وهُوَ یَومُ الثُّلاثاءِ ـ الأَشتَرَ فِی النَّخَعِ وغَیرِهِم ، فَأَخرَجَ إلَیهِ مُعاوِیَةُ حَبیبَ بنَ مَسلَمَةَ الفِهرِیَّ ، فَکانَتِ الحَربُ بَینَهُم سِجالاً ، وصَبَرَ کِلَا الفَریقَینِ وتَکافَؤوا وتَواقَفوا لِلمَوتِ ثُمَّ انصَرَفَ الفَریقانِ وأسفَرَت عَن قَتلی مِنهُما ، وَالجِراحُ فی أهلِ الشّامِ أعَمُّ . ⁽⁴⁾

.

۸ / ۹ روزِ ششمِ نبرد

۸ / ۱۰ روزِ هفتمِ نبرد

۸ / ۹روزِ ششمِ نبردتاریخ الطبری :در روز ششم ، قیس بن سعد انصاری و ابن ذی کِلاع حِمْیَری به میدان آمدند و به سختی جنگیدند و سپس بازگشتند .

مروج الذهب :در روز دو شنبه ـ که ششمین روز نبرد بود ـ ، علی علیه السلام ، سعید بن قیس هَمْدانی را که در آن روزگار ، بزرگِ قبیله هَمْدان بود ، به میدان فرستاد . معاویه [ نیز ]ذوکلاع را به میدانِ وی فرستاد و تا پایان روز ، میانشان جنگ برقرار بود که کشتگان فراوان برجای نهاد . آن گاه ، همه افرادِ [ باقی مانده ]دو طرف بازگشتند .

۸ / ۱۰روزِ هفتمِ نبردتاریخ الطبریـ در بیان رویدادهای روز هفتمِ نبرد ـ: در روز هفتم ، اشتر برای نبرد برون آمد و حبیب بن مسلمه به جنگ وی رفت . پس به جنگی سخت پرداختند و هنگام ظهر بازگشتند ، حال آن که هیچ یک پیروز نشد . و آن روز ، سه شنبه بود .

مروج الذهب :در روز هفتم ، سه شنبه ، علی علیه السلام اشتر را به فرماندهیِ نَخَع و قبایل دیگر ، به میدان فرستاد . معاویه [ نیز] حبیب بن مسلمه فِهْری را به میدان وی فرستاد و نبردی شدید میان ایشان درگرفت . هر دو طرف پایداری ورزیدند و همپایِ هم ، تا پای جان جنگیدند . سپس هر دو بازگشتند ، در حالی که کشتگان بسیار بر جای گذاشته بودند ؛ و تعداد زخمیان سپاه شام بیشتر بود .

.

الفصل التاسع : اشتداد القتال۹ / ۱القِتالُ الجِماعِیُّتاریخ الطبری عن زید بن وهب :أنَّ عَلِیّا قالَ : حَتّی مَتی لا نُناهِضُ هؤُلاءِ القَومَ بِأَجمَعِنا ! فَقامَ فِی النّاسِ عَشِیَّةَ الثُّلاثاءِ لَیلَةَ الأَربِعاءِ بَعدَ العَصرِ ، فَقالَ : الحَمدُ للّهِِ الَّذی لایُبرَمُ ما نَقَضَ ، وما أبرَمَ لا یَنقُضُهُ النّاقِضونَ ، لَو شاءَ مَا اختَلَفَ اثنانِ مِن خَلقِهِ ، ولا تَنازَعَتِ الاُمَّةُ فی شَیءٍ مِن أمرِهِ ، ولاجَحَدَ المَفضولُ ذَا الفَضلِ فَضلَهُ . وقَد ساقَتنا وهؤُلاءِ القَومَ الأَقدارُ ، فَلَفَّت بَینَنا فی هذَا المَکانِ ، فَنَحنُ مِن رَبِّنا بِمَرأیً ومَسمَعٍ ، فَلَو شاءَ عَجَّلَ النَّقِمَةَ ، وکانَ مِنهُ التَّغییرُ ، حَتّی یُکَذِّبَ اللّهُ الظّالِمَ ، ویُعلَمَ الحَقُّ أینَ مَصیرُهُ ، ولکِنَّهُ جَعَلَ الدُّنیا دارَ الأَعمالِ ، وجَعَلَ الآخِرَةَ عِندَهُ هِیَ دارُ القَرارِ ؛ «لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَسَــاؤواْ بِمَا عَمِلُواْ وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُواْ بِالْحُسْنَی» ⁽¹⁾. ألا إنَّکُم لاقُو القَومِ غَدا ، فَأَطیلُوا اللَّیلَةَ القِیامَ ، وأکثِروا تِلاوَةَ القُرآنِ ، وسَلُوا اللّهَ عَزَّ وجَلَّ النَّصرَ وَالصَّبرَ ، وَالقَوهُم بِالجِدِّ وَالحَزمِ ، وکونوا صادِقینَ . ثُمَّ انصَرَفَ ، ووَثَبَ النّاسُ إلی سُیوفِهِم ورِماحِهِم ونِبالِهِم یُصلِحونَها ، ومَرَّ بِهِم کَعبُ بنُ جُعَیلٍ التَّغلِبِیُّ وهُوَ یَقولُ : أصبَحَتِ الاُمَّةُ فی أمرٍ عَجَبْ وَالمُلکُ مَجموعٌ غَدا لِمَن غَلَبْ فَقُلتُ قَولاً صادِقا غَیرَ کَذبْ إنَّ غَدا تَهلِکُ أعلامُ العَرَبْ ⁽²⁾

.

فصل نهم : اوج گرفتنِ نبرد

۹ / ۱ نبرد دسته جمعی

فصل نهم : اوج گرفتن نبرد۹ / ۱نبرد دسته جمعیتاریخ الطبریـ به نقل از زید بن وَهْب: علی علیه السلام گفت : «تا کی همگی به این سپاه یورش نبریم؟» . سه شنبه شب ، پس از عصرگاهان ، وی در سپاه خویش به پا خاست و گفت : «سپاسْ از آنِ خدایی است که آنچه وی بشکند ، استوار نمی شود و آنچه را وی استوار کند ، شکنندگان نمی توانند بشکنند . اگر او می خواست ، [ حتّی] دو تن از آفریدگانش دچار اختلاف نمی شدند و امّت در هیچ موضوعی از دینِ او با هم ستیزه نمی کردند و هیچ [ فرد ]فروتری منکِر فضلِ [ فرد] فراتر نمی شد . تقدیر ، ما و این قوم را [ به این جا ]کشاند و در این مکان ، ما را به هم درپیچاند . ما اینک جایی هستیم که پروردگارمان ما را می بیند و [ صدای ما را] می شنود که اگر می خواست ، انتقام را به شتاب فرو می فرستاد و از جانب او تغییری پدید می آمد تا ستمگر را رسوا کند و روشن گردد که سرانجامِ حق ، به کجاست . امّا وی دنیا را سرایِ کردار ساخته و آخرت را نزد خویش ، سرای آرامش کرده ، «تا آنان را که بد کردند ، به سزایِ کردارشان ، کیفر دهد و نیکْ کرداران را به نیکویی پاداش بخشد» . هلا که شما فردا با این دشمنان روبه رو خواهید شد . پس امشب ، بر پا خاستن [برای نماز] را درازا ببخشید و قرآن را بسیار تلاوت کنید و از خداوند عز و جل پیروزی و پایداری طلب کنید و با ایشان ، سختکوشانه و احتیاط آمیز رویارویی کنید و راستی پیشه سازید» . سپس بازگشت و سپاهش به سوی شمشیرها و نیزه ها و تیرهای خود شتافتند تا آنها را [ برای جنگ ]سامان دهند . کعب بن جعیل تَغْلبی بر ایشان برگذشت ، در حالی که می سرود : امّت به کاری شگفت روی کرده اند و فردا حکومت ، از آنِ کسی است که پیروز گردد . سخنی راست گفتم که در آن ، ناراستی راه ندارد همانا فردا نام آورانِ عرب هلاک خواهند شد .

.

الأخبار الطوال :حَمَلَ حَبیبُ بنُ مَسلَمَةَ ـ وکانَ عَلی مَیسَرَةِ مُعاوِیَةَ ـ عَلی مَیمَنَةِ عَلِیٍّ رضی الله عنه ، فَانکَشَفوا وجالوا جَولَةً . ونَظَرَ عَلِیٌّ إلی ذلِکَ ، فَقالَ لِسَهلِ بنِ حُنَیفٍ : اِنهَض فیمَن مَعَکَ مِن أهلِ الحِجازِ حَتّی تُعینَ أهلَ المَیمَنَةِ . فَمَضی سَهلٌ فیمَن کانَ مَعَهُ مِن أهلِ الحِجازِ نَحوَ المَیمَنَةِ ، فَاستَقبَلَهُم جُموعُ أهلِ الشّامِ ، فَکَشَفوهُ ومَن مَعَهُ حَتَّی انتَهَوا إلی عَلِیٍّ ـ وهُوَ فِی القَلبِ ـ فَجالَ القَلبُ وفیهِ عَلِیٌّ جَولَةً ، فَلَم یَبقَ مَعَ عَلِیٍّ إلّا أهلُ الحِفاظِ وَالنَّجدَةِ . فَحَثَّ عَلِیٌّ فَرَسَهُ نَحوَ مَیسَرَتِهِ ، وهُم وُقوفٌ یُقاتِلونَ مَن بِإِزائِهِم مِن أهلِ الشّامِ ـ وکانوا رَبیعَةَ ـ . قالَ زَیدُ بنُ وَهبٍ : فَإِنّی لَأَنظُرُ إلی عَلِیٍّ وهُوَ یَمُرُّ نَحوَ رَبیعَةَ ، ومَعَهُ بَنوهُ : الحَسَنُ وَالحُسَینُ ومُحَمَّدٌ ، وإنَّ النَّبلِ لَیَمُرُّ بَینَ اُذُنَیهِ وعاتِقِهِ ، وبَنوهُ یَقونَهُ بِأَنفُسِهِم . فَلَمّا دَنا عَلِیٌّ مِنَ المَیسَرَةِ وفیهَا الأَشتَرُ ، وقَد وَقَفوا فی وُجوهِ أهلِ الشّامِ یُجالِدونَهُم ، فَناداهُ عَلِیٌّ ، وقالَ : اِیتِ هؤُلاءِ المُنهَزِمینَ ، فَقُل : أینَ فِرارُکُم مِنَ المَوتِ الَّذی لَم تُعجِزوهُ إلَی الحَیاةِ الَّتی لا تَبقی لَکُم ! فَدَفَعَ الأَشتَرُ فَرَسَهُ ، فَعارَضَ المُنهَزِمینَ ، فَناداهُم : أیُّهَا النّاسُ ! إلَیَّ إلَیَّ ، أنَا مالِکُ بنُ الحارِثِ ، فَلَم یَلتَفِتوا إلَیهِ ، فَظَنَّ أنَّهُ بِالاِستِعرافِ ، فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ! أنَا الأَشتَرُ ، فَثابوا ⁽¹⁾إلَیهِ ، فَزَحَفَ بِهِم نَحوَ مَیسَرَةِ أهلِ الشّامِ ، فَقاتَلَ بِهِم قِتالاً شَدیدا حَتَّی انکَشَفَ أهلُ الشّامِ . ⁽²⁾

.

الأخبار الطّوال :حبیب بن مسلمه که جناح چپِ [ سپاه] معاویه را فرماندهی می کرد ، به جناح راستِ [ سپاهِ ]علی علیه السلام یورش آورد . پس ایشان از هم پراکنده شدند و سپس بازگشتند و حمله ای آوردند . علی علیه السلام که این صحنه را می نگریست ، به سهل بن حُنَیف گفت : «با حجازیانِ همراهِ خویش ، به نبرد برخیز تا جناح راست را یاری کنی» . پس سهل همراه حجازیانِ پیرامونش ، به [ یاری ]جناح راست روان شد . دسته هایی انبوه از سپاه شام به رویارویی ایشان آمدند و اجتماع او و همراهانش را از هم پراکندند تا به سوی علی علیه السلام که در قلب سپاه می جنگید ، رسیدند . بدین سان ، قلب سپاه که علی علیه السلام در آن بود ، [ نیز ]دچار گسیختگی شد و تنها پایداران و دلیرْ مردان با علی علیه السلام ماندند . پس وی اسبش را به سوی جناح چپ سپاهش هِی زد ؛ جایی که [ مردان قبیله ]ربیعه در برابر شامیانِ مقابلِ خویش ایستاده ، پایداری می کردند . زید بن وَهْب گفت : [ گویی اکنون] علی را می بینم که به سوی [ مردان ]ربیعه می رفت و پسرانش ، حسن و حسین و محمّد ، همراهش بودند ، در حالی که تیر از میانِ گوش ها و پشتش می گذشت و پسرانش با جان خویش از او محافظت می کردند . آن گاه ، علی علیه السلام به جناح چپ نزدیک شد که اشتر در آن جای داشت و با شمشیر رویاروی سپاه شام ایستادگی می کرد . پس علی علیه السلام او را ندا داد و گفت : «به سوی آن گریزندگان رو و به ایشان بگو : کجا می توانید از مرگی که حریفش نمی شوید ، به سوی حیاتی که برایتان نمی پاید ، بگریزید؟» . اشتر ، اسبش را پیش راند و در برابر گریختگان قرار گرفت و نداشان داد : ای مردم! به سوی من آیید ؛ به سوی من آیید! من مالک بن حارث هستم . امّا آنان به وی توجّهی نکردند . به نظرش رسید که باید [ نام مشهور] خود را بشناساند . پس گفت : ای مردم! من اشتر هستم. مردم به سوی وی شتافتند و وی با ایشان به جناح چپ سپاه شام یورش بُرد و با آنان به سختی درگیر گشت تا سپاه شام از هم گسیخته شد .

.

تاریخ الطبری عن زید بن وهب :إنَّ عَلِیّا لَمّا رَأی مَیمَنَتَهُ قَد عادَت إلی مَواقِعِها ومَصافِّها ، وکَشِفَت مَن بِإِزائِها مِن عَدُوِّها حَتّی ضارَبوهُم فی مَواقِفِهِم ومَراکِزِهِم ، أقبَلَ حَتَّی انتَهی إلَیهِم ، فَقالَ : إنّی قَد رَأَیتُ جَولَتَکُم ، وانحِیازَکُم عَن صُفوفِکُم ، یَحوزُکُمُ الطُّغاةُ الجُفاةُ وأعرابُ أهلِ الشّامِ ، وأنتُم لَهامیمُ ⁽¹⁾العَرَبِ ، وَالسَّنامُ الأَعظَمُ ، وعُمّارُ اللَّیلِ بِتِلاوَةِ القُرآنِ ، وأهلُ دَعوَةِ الحَقِّ إذ ضَلَّ الخاطِئونَ . فَلَولا إقبالُکُم بَعدَ إدبارِکُم ، وکَرُّکُم بَعدَ انحِیازِکُم ، وَجَبَ عَلَیکُم ما وَجَبَ عَلَی المُوَلّی یَومَ الزَّحفِ دُبُرَهُ ، وکُنتُم مِنَ الهالِکینَ ، ولکِن هَوَّنَ وَجْدی وشَفی بَعضَ اُحاحِ ⁽²⁾نَفسی أنّی رَأَیتُکُم بِأَخَرَةٍ حُزتُموهُم کَما حازوکُم ، وأزَلتُموهُم عَن مَصافِّهِم کَما أزالوکُم ، تَحُسّونَهُم بِالسُّیوفِ ، تَرکَبُ اُولاهُم اُخراهُم کَالإِبِلِ المُطَرَّدَةِ الهیمِ ⁽³⁾. فَالآنَ فَاصبِروا ، نَزَلَت عَلَیکُمُ السَّکینَةُ ، وثَبَّتَکُمُ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ بِالیَقینِ لِیَعلَمِ المُنهَزِمُ أنَّهُ مُسخِطٌ رَبَّهُ ، وموبِقٌ نَفسَهُ ، إنَّ فِی الفِرارِ مَوجِدَةَ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ عَلَیهِ ، وَالذُّلَّ اللّازِمَ ، وَالعارَ الباقِیَ ، وَاعتِصارَ الفَیءِ مِن یَدِهِ ، وفَسادَ العَیشِ عَلَیهِ . وإنَّ الفارَّ مِنهُ لا یَزیدُ فی عُمُرِهِ ، ولا یُرضی رَبَّهُ ، فَمَوتُ المَرءِ مَحقا قَبلَ إتیانِ هذِهِ الخِصالِ خَیرٌ مِنَ الرِّضا بِالتَّأنیسِ ⁽⁴⁾لَها ، وَالإِقرارِ عَلَیها . ⁽⁵⁾

.

تاریخ الطبریـ به نقل از زید بن وهب ـ: علی علیه السلام دید که افراد جناح راست سپاهش به جایگاه ها و صف های خود گریختند و از برابر افراد سپاه دشمن که در برابرشان بودند ، پراکنده گشتند ، به گونه ای که آنان را در قرارگاه ها و مراکز خویش زدند . چون چنین دید ، به سوی آنان روی کرد و وقتی نزدشان رسید ، گفت : «من بازگشت و هجوم و گریختنِ شما از آوردگاهتان را دیدم ، در حالی که سرکشان جفاکار و بیابانگردان عربِ شامی شما را عقب می راندند ، حال آن که شما از تبار اصیل عرب و برجستگانِ بزرگ و شب زنده داران تلاوت کننده قرآن و فرا خوانندگان به حق ، در هنگامه گم راهیِ خطاکارانید . اگر پس از آن پشت کردن ، [ دیگر بار] روی نمی کردید و پس از آن گریز ، [ دیگر بار ]هجوم نمی آوردید ، همان کیفری بر شما روا بود که بر پشت کننده روز حمله رواست و [ آن گاه] هلاک می شدید . امّا کمی از ناراحتی ام کاست و اندکی از خشمم را تسکین بخشید که دیدم سرانجام ، ایشان را پس راندید ، همان گونه که آنان شما را پس رانده بودند و ایشان را از آوردگاهشان برون کردید ، همان سان که آنان شما را برون کرده بودند و چنان به شمشیرشان برزدید که همچون شتر بسیار تشنه افسار گسیخته ، اوّلشان به آخرشان بَرجهید . پس اکنون [ مقاومت و] صبر پیشه کنید که آرامش بر شما نازل شده و خداوند عز و جل با یقین ، پایداری تان بخشید . گریزنده باید بداند که خدای را به خشم آورده و خود را هلاک کرده است ، فرار ، موجب خشم خداوند عز و جل بر او ، و خواریِ همیشگی و ننگ جاودان ، و از دست رفتن غنیمت از کف وی ، و تباه شدنِ زندگی برای اوست . گریزنده از جنگ ، بر عمرش افزوده نمی شود و پروردگارش را خرسند نمی کند . پس مرگِ مَرد [ در حال پایداری] بر حقیقت ، پیش از دچار شدن به این صفت ها ، خوب تر از خشنود شدن به آن صفات ، از طریق انس گرفتن به آنها و پذیرفتنشان است» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ حینَ مَرَّ بِرایَةٍ لِأَهلِ الشّامِ أصحابُها لا یَزولونَ عَن مَواضِعِهِم ـ:إنَّهُم لَن یَزولوا عَن مَواقِفِهِم دونَ طَعنٍ دِراکٍ ⁽¹⁾، یَخرُجُ مِنهُ النَّسیمُ ⁽²⁾، وضَربٍ یَفلِقُ الهامَ ، ویُطیحُ العِظامَ ، ویَسقُطُ مِنهُ المَعاصِمُ وَالأَکُفُّ ، حَتّی تُصدَعَ جِباهُهُم بِعَمَدِ الحَدیدِ ، وتُنثَرَ حَواجِبُهُم عَلَی الصُّدورِ وَالأَذقانِ ! أینَ أهلُ الصَّبرِ وطُلّابُ الأَجرِ ؟ ! فَسارَت إلَیهِ عِصابَةٌ مِنَ المُسلِمینَ ، فَعادَت مَیمَنَتُهُ إلی مَوقِفِها ومَصافِّها ، وکَشَفَت مَن بِإِزائِها ، فَأَقبَلَ حَتَّی انتَهی إلَیهِم . ⁽³⁾

۹ / ۲اِستِشهادُ عَبدِ اللّهِ بنِ بُدَیلٍتاریخ الطبری عن أبی روق الهمدانی :قاتَلَهُم عَبدُ اللّهِ بنُ بُدیَلٍ فِی المَیمَنَةِ قِتالاً شَدیدا ، حَتَّی انتَهی إلی قُبَّةِ مُعاوِیَةَ . ثُمَّ إنَّ الَّذین تَبایَعوا عَلَی المَوتِ أقبَلوا إلی مُعاوِیَةَ ، فَأَمَرَهُم أن یَصمُدوا لِابنِ بُدَیلٍ فِی المَیمَنَةِ ؛ وبَعَثَ إلی حَبیبِ بنِ مَسلَمَةَ فِی المَیسَرَةِ ، فَحَمَلَ بِهِم وبِمَن کانَ مَعَهُ عَلی مَیمَنَةِ النّاسِ فَهَزَمَهُم ، وَانکَشَفَ أهلُ العِراقِ مِن قِبَلِ المَیمَنَةِ حَتّی لَم یَبقَ مِنهُم إلَا ابنُ بُدَیلٍ فی مِئَتَینِ أو ثَلاثِمِئَةٍ مِنَ القُرّاءِ ، قَد أسنَدَ بَعضُهُم ظَهرَهُ إلی بَعضٍ ، وَانجَفَلَ ⁽⁴⁾النّاسُ . فَأَمَرَ عَلِیٌّ سَهلَ بنَ حُنَیفٍ فَاستَقَدَمَ فیمَن کانَ مَعَهُ مِن أهلِ المَدینَةِ ، فَاستَقبَلَتهُم جُموعٌ لِأَهلِ الشّامِ عَظیمَةٌ ، فَاحتَمَلَتهُم حَتّی ألحَقَتهُم بِالمَیمَنَةِ ، وکانَ فِی المَیمَنَةِ إلی مَوقِفِ عَلِیٍّ فِی القَلبِ أهلُ الیَمَنِ ، فَلَمّا کَشِفُوا انتَهَتِ الهَزیمَةُ إلی عَلِیٍّ ، فَانصَرَفَ یَتَمَشّی نَحوَ المَیسَرَةِ ، فَانکَشَفَت عَنهُ مُضَرُ مِنَ المَیسَرَةِ ، وثَبَتَت رَبیعَةُ . ⁽⁵⁾

.

۹ / ۲ شهادت عبد اللّه بن بدیل

امام علی علیه السلامـ آن گاه که بر پرچمِ برخی از سپاهیان شام گذشت که در جای خویش استوار مانده بودند ـ: «آنان هرگز جایگاه های خود را ترک نمی کنند ، مگر با ضربه پیاپی نیزه ها که با آن ، جان برون شود ؛ ضربتی که سر را بشکافد و استخوان را خُرد کند ، به گونه ای که از آن ، مچ ها و کف دست ها فرو افتند ، چندان که پیشانی هاشان به نیزه های آهنین شکافته شود و ابروانشان بر سینه ها و چانه هاشان فرو ریزد . [ پس ]کجایند صبرپیشگان و پاداش خواهان؟» . آن گاه ، گروهی از مسلمانان به سویش شتافتند و افراد جناح راستش به جایگاه و آوردگاه خویش بازگشتند و گروهِ مقابل را گریزاندند و او خود ، پیش رفت تا به ایشان رسید .

۹ / ۲شهادت عبد اللّه بن بدیلتاریخ الطبریـ به نقل از ابو روق هَمْدانی ـ: در جناح راست ، عبد اللّه بن بدیل با ایشان سخت به نبرد پرداخت تا به چادر معاویه رسید . سپس مردانی که بر مرگ ، هم پیمان شده بودند ، به سوی معاویه شتافتند و او فرمانشان داد که در جناح راست در برابر ابن بدیل ، مقاومت ورزند . نیز به حبیب بن مسلمه که در جناح چپ بود ، پیغامِ [ مقابله] داد و با او و یارانش ، به جناح راست سپاه علی علیه السلام حمله بُرد و ایشان را عقب راند . عراقیان از جناح راست پراکنده گشتند ، چندان که تنها ابن بدیل با دویست یا سیصد تن از قاریان ماند که پشت به پشت هم داده بودند و بقیّه ، شتابان گریختند . علی علیه السلام به سهل بن حُنَیف فرمان داد تا با افرادش از اهل مدینه پیش رود . دسته هایی انبوه از سپاه شام به رویاروییِ ایشان آمدند و بر آنان حمله بردند تا ایشان را به جناح راست عقب راندند . در جناح راست تا قلب سپاه ، که قرارگاه علی علیه السلام بود ، اهل یمن قرار داشتند . چون جناح راست از هم گسیختند ، دامنه گریز تا [ قرارگاه ]علی علیه السلام کشیده شد . پس وی آهسته آهسته به سوی جناح چپ رفت . در آن جناح ، اهل مُضَر در مقابل او ، از هم گسیختند و[ تنها] قبیله ربیعه پایدار ماندند .

.

تاریخ الطبری عن فضیل بن خدیج عن مولی للأشترـ لَمّا کَشَفَ الأَشتَرُ عَن عَبدِ اللّهِ بنِ بُدَیلٍ وأصحابِهِ أهلَ الشّامِ وعَلِموا أنَّ عَلِیّا علیه السلام حَیٌّ صالِحٌ فِی المَیسَرَةِ ـ: قالَ عَبدُ اللّهِ بنُ بُدَیلٍ لِأَصحابِهِ : اِستَقدِموا بِنا ، فَأَرسَلَ الأَشتَرُ إلَیهِ : ألّا تَفعَلِ ، اثبُت مَعَ النّاسِ فَقاتِل ؛ فَإِنَّهُ خَیرٌ لَهُم ، وأبقی لَکَ ولِأَصحابِکَ . فَأَبی ، فَمَضی کَما هُوَ نَحوَ مُعاوِیَةَ ، وحولَهُ کَأَمثالِ الجِبالِ ، وفی یَدِهِ سَیفانِ ، وقَد خَرَجَ فَهُوَ أمامَ أصحابِهِ ، فَأَخَذَ کُلَّما دَنا مِنهُ رَجُلٌ ضَرَبَهُ فَقَتَلَهُ ، حَتّی قَتَلَ سَبعَةً . ودَنا مِن مُعاوِیَةَ ، فَنَهَضَ إلَیهِ النّاسِ مِن کُلِّ جانِبٍ ، واُحیطَ بِهِ وبِطائِفَةٍ مِن أصحابِهِ ، فَقاتَلَ حَتّی قُتِلَ ، وقُتِلَ ناسٌ مِن أصحابِهِ ، ورَجَعَت طائِفَةٌ قَد جَرِحوا مُنهَزِمینَ . فَبَعَثَ الأَشتَرُ ابنَ جُمهانَ الجُعفِیَّ فَحَمَلَ عَلی أهلِ الشّامِ الَّذینَ یَتَّبِعونَ مَن نَجا مِن أصحابِ ابنِ بُدَیلٍ حَتّی نَفَّسوا عَنهُم وَانتَهَوا إلَی الأَشتَرِ . ⁽¹⁾

.

تاریخ الطبریـ به نقل از فُضَیل بن خدیج ، غلامِ اشتر ، آن گاه که اشتر ، شامیان را از عبد اللّه بن بدیل و یارانش پراکند و آنان دانستند که علی علیه السلام زنده و سر حال است و حالش خوب و در جناح چپ جای دارد ـ: عبد اللّه بن بدیل به یارانش گفت : باید پیشروی کنیم . اشتر به وی پیغام داد : چنین نکن! همراه یارانت بمان و نبرد کن . این ، برای ایشان بهتر است و تو و یارانت را به سلامت می دارد . امّا عبد اللّه نپذیرفت و همچنان به سوی معاویه پیشروی کرد . پیرامون او [ مردانی] همچون کوه بودند و او خود ، دو شمشیر در دست داشت . پس پیشاپیشِ یارانش به حرکت درآمد و هر که را [ از سپاه شام] به وی نزدیک می شد ، با ضربه ای هلاک می کرد تا آن که هفت تن را [ به این منوال ]کُشت . هنگامی که به معاویه نزدیک شد ، سپاه شام از هر سو به جانب وی یورش آوردند . او و جمعی از یارانش در محاصره قرار گرفتند . آن گاه ، وی چندان جنگید که کشته شد و گروهی از یارانش [ نیز ]کشته شدند و جمعی دیگر ، زخم برداشته ، گریختند . اشتر ، ابن جمهان جُعْفی را گسیل کرد و او بر شامیانی که در تعقیب یارانِ نجات یافته ابن بدیل بودند ، یورش آورد ، چندان که ایشان رهایی یافته ، به اشتر پیوستند .

.

وقعة صفّین عن الشعبی :کانَ عَبدُ اللّهِ بنُ بُدَیلٍ الخُزاعِیُّ مَعَ عَلِیٍّ یَومَئِذٍ ، وعَلَیهِ سَیفانِ ودِرعانِ ، فَجَعَلَ یَضرِبُ النّاسَ بِسَیفِهِ قُدُما . . . فَلَم یَزَل یَحمِلُ حَتَّی انتَهی إلی مُعاوِیَةَ وَالَّذینَ بایَعوهُ عَلَی المَوتِ ، فَأَمَرَهُم أن یَصمُدوا لِعَبدِ اللّهِ بنِ بُدَیلٍ ، وبَعَثَ إلی حَبیبِ بنِ مَسلَمَةَ الفِهرِیِّ ـ وهُوَ فِی المَیسَرَةِ ـ أن یَحمِلَ عَلَیهِ بِجَمیعِ مَن مَعَهُ ، وَاختَلَطَ النّاسُ وَاضطَرَمَ الفَیلَقانِ ؛ مَیمَنَةُ أهلِ العِراقِ ، ومَیسَرَةُ أهلِ الشّامِ ، وأقبَلَ عَبدُ اللّهِ بنُ بُدَیلٍ یَضرِبُ النّاسَ بِسَیفِهِ قُدُما حَتّی أزالَ مُعاوِیَةَ عَن مَوقِفِهِ . وجَعَلَ یُنادی : یالَثاراتِ عُثمانَ ! یَعنی أخا کانَ لَهُ قَد قُتِلَ وظَنَّ مُعاوِیَةُ وأصحابُهُ أنَّهُ إنَّما یَعنی عُثمانَ بنَ عَفّانَ . وتَراجَعَ مُعاوِیَةُ عن مَکانِهِ القَهقَری کَثیرا ، وأشفَقَ عَلی نَفسِهِ ، وأرسَلَ إلی حَبیبِ بنِ مَسلَمَةَ مَرَّةً ثانِیَةً وثالِثَةً یَستَنجِدُهُ ویَستَصرِخُهُ . ویَحمِلُ حَبیبٌ حَملَةً شَدیدَةً بِمَیسَرَةِ مُعاوِیَةَ عَلی مَیمَنَةِ العِراقِ فَکَشَفَها ، حَتّی لَم یَبقَ مَعَ ابنِ بُدَیلٍ إلّا نَحوُ مِئَةِ إنسانٍ مِنَ القُرّاءِ ، فَاستَنَدَ بَعضُهُم إلی بَعضٍ یَحمونَ أنفُسَهُم ، ولَجَّجَ ابنُ بُدیلٍ فِی النّاسِ وصَمَّمَ عَلی قَتلِ مُعاوِیَةَ ، وجَعَلَ یَطلُبُ مَوقِفَهُ ویَصمُدُ نَحوَهُ حَتَّی انتَهی إلَیهِ [ومَعَ مُعاوِیَةَ] ⁽¹⁾عَبدُ اللّهِ بنُ عامِرٍ واقِفا . فَنادی مُعاوِیَةُ بِالنّاسِ : وَیلَکُم ، الصَّخرَ وَالحِجارَةَ إذا عَجَزتُم عَنِ السِّلاحِ ! فَأَقبَلَ أصحابُ مُعاوِیَةَ عَلی عَبدِ اللّهِ بنِ بُدَیلٍ یَرضَخونَهَ بِالصَّخرِ ، حَتّی أثخَنوهُ وقُتِلَ الرَّجُلُ ، وأقبَلَ إلَیهِ مُعاوِیَةُ وعَبدُ اللّهِ بنُ عامِرٍ حَتّی وَقَفا عَلَیهِ ، فَأَمّا عَبدُ اللّهِ بنُ عامِرٍ فَأَلقی عِمامَتَهُ عَلی وَجهِهِ وتَرَحَّمَ عَلَیهِ ، وکانَ لَهُ مِن قَبلُ أخا وصَدیقا ، فَقالَ مُعاوِیَةُ : اِکشِف عَن وَجهِهِ . فَقالَ : لا وَاللّهِ ، لا یُمَثَّلُ بِهِ وفِیَّ روحٌ . فَقالَ مُعاوِیَةُ : اِکشِف عَن وَجهِهِ ، فَإِنّا لا نُمَثِّلُ بِهِ ، فَقَد وَهَبتُهُ لَکَ . فَکَشَفَ ابنُ عامِرٍ عَن وَجهِهِ ، فَقالَ مُعاوِیَةُ : هذا کَبشُ القَومِ ⁽²⁾ورَبِّ الکَعبَةِ . ⁽³⁾

.

وقعة صِفّینـ به نقل از شعبی ـ: آن روز ، عبد اللّه بن بدیل خُزاعی همراه علی علیه السلام بود و دو شمشیر و دو زره داشت و دلیرانه با شمشیر بر سپاه معاویه می زد و پیش می رفت ... و همچنان حمله کرد تا به معاویه و کسانی که با او تا پای جان پیمان بسته بودند ، رسید . معاویه به ایشان فرمان داد که رویاروی عبد اللّه بن بدیل مقاومت کنند . نیز به حبیب بن مسلمه فهری که در جناح چپ بود ، پیغام داد که با همه همراهانش به عبد اللّه حمله کند . افراد به هم برآمدند و دو گروه با هم در افتادند : جناح راست سپاه عراق و جناح چپ سپاه شام . عبد اللّه بن بدیل با ضربه های دلیرانه شمشیر پیش تاخت ، چندان که معاویه را از جایگاهش پس راند . آن گاه ، عبد اللّه ندا در داد : به خونخواهیِ عثمان برآیید!» ـ و مرادش ، برادرش [ عثمان بن بدیل] بود که کشته شده بود ـ ؛ امّا معاویه و یارانش پنداشتند که مراد او ، عثمان بن عفّان است . معاویه از جایگاهش بسیار عقب نشست و بر جان خود بیمناک شد و دوباره و سه باره به حبیب بن مسلمه پیغام داد و از او یاری خواست و فریاد خواهی کرد . حبیب با جناح چپ [ سپاه ]معاویه ، سخت به جناح راست سپاه عراق یورش بُرد و آن را از هم شکافت ، چندان که با ابن بدیل ، تنها حدود صد تن از قاریان باقی ماندند . آنان پشت به پشت هم داده ، از خویش دفاع می کردند . ابن بدیل ، با سرسختی ، خود را به میان سپاه زده بود و عزم قتل معاویه را داشت و جایگاه او را می جُست و آهنگ او را داشت تا به وی رسید که عبد اللّه بن عامر از او نگهبانی می کرد . آن گاه ، معاویه کسانش را ندا داد : وای بر شما! اگر نمی توانید سلاح به کار گیرید ، با سنگ و پاره سنگ به وی هجوم بَرید! یاران معاویه بر عبد اللّه بن بدیل تاختند و با سنگ های گران ، بر او زخم های کاری زدند ، چندان که او را ناتوان ساختند و عبد اللّه کشته شد . معاویه و عبد اللّه بن عامر ، روی به سوی وی نهادند و بالای سرش ایستادند . عبد اللّه بن عامر ، دستارش را بر چهره او افکند و برایش رحمت طلبید ؛ چرا که وی از پیش ، برادر و دوستش بود . معاویه گفت : چهره اش را بگشا . گفت : نه . به خدا سوگند ، تا جان در تنِ من است ، او مُثله نخواهد شد . معاویه گفت : چهره اش را بگشا . ما او را مُثله نخواهیم کرد . من وی را به تو بخشیدم . ابن عامر ، چهره وی را بگشود . معاویه گفت : به پروردگار کعبه سوگند ، این مرد ، بزرگْ پیشاهنگِ این قوم بود .

.

راجع : ج ۱۳ ص ۳۳۶ (عبد اللّه بن بدیل) .

۹ / ۳اِستِشهادُ أبِی الهَیثَمِ بنِ التَّیِّهانِشرح نهج البلاغة عن نصر :أقبَلَ أبُو الهَیثَمِ بنُ التَّیِّهانِ ـ وکانَ مِن أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، بَدرِیّا ، نَقیبا عَقَبِیّا ـ یُسَوّی صُفوفَ أهلِ العِراقِ ، ویَقولُ : یا مَعشَرَ أهلِ العِراقِ ! إنَّهُ لَیسَ بَینَکُم وبَینَ الفَتحِ فِی العاجِلِ وَالجَنَّةِ فِی الآجِلِ إلّا ساعَةٌ مِنَ النَّهارِ ، فَأَرسوا أقدامَکُم ، وسَوّوا صُفوفَکُم ، وأعیروا رَبَّکُم جَماجِمَکُم . اِستَعینوا بِاللّهِ إلهِکُم ، وجاهِدوا عَدُوَّ اللّهِ وعَدُوَّکُم ، وَاقتُلوهُم قَتَلَهُم اللّهُ وأبادَهُم ، وَاصبِروا فَإِنَّ الأَرضَ للّهِِ یورِثُها مَن یَشاءُ مِن عِبادِهِ وَالعاقِبَةُ لِلمُتَّقینَ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

المناقب لابن شهر آشوبـ فی ذِکرِ حَربِ صِفّینَ ـ: قالَ أمیرُ المُؤمِنینَ : فَمَا انتِظارُکُم إن کُنتُم تُریدونَ الجَنَّةَ ؟ ! فَبَرَزَ أبُو الهَیثَمِ بنُ التَّیِّهانِ قائِلاً : أحمَدُ رَبّی فَهُوَ الحَمیدُ ذاکَ الَّذی یَفعَلُ ما یُریدُ دینٌ قَویمٌ وهُوَ الرَّشیدُ فَقاتَلَ حَتّی قُتِلَ . ⁽³⁾

.

۹ / ۳ شهادت ابو هیثم بن تَیِّهان

ر . ک : ج ۱۳ ص ۳۳۷ (شهادت عبد اللّه بن بدیل) .

۹ / ۳شهادت ابو هیثم بن تَیِّهانشرح نهج البلاغةـ به نقل از نصر ـ: ابو هیثم بن تیّهان به میدان آمد که از یاران پیامبر خدا به شمار می رفت و هم در جنگ بدر شرکت جُسته بود ، هم نماینده پیامبر (نقیب) و هم اصحاب پیمان عقبه بود . وی صف های عراقیان را آراست ، در حالی که می گفت : ای جماعت عراقیان! میان شما و پیروزی دنیا و بهشتِ آخرت ، جز ساعتی از روز فاصله نیست . پس گام هاتان را استوار سازید ، صف هاتان را بیارایید و جمجمه هاتان را به پروردگارتان عاریه دهید . از خدا که معبود شماست ، یاری جویید ، با دشمن خدا و دشمن خویش جهاد کنید و ایشان را هلاک سازید ، که خدایشان هلاک و نابود کناد ، و پایداری کنید که زمین ، از آنِ خداست ؛ آن را به هر یک از بندگانش که خواهد ، ارث رسانَد ، و سرانجام [ ـِ نیک ]از آنِ پرهیزگاران است» .

المناقب ، ابن شهر آشوب ـ در بیان رویدادهای جنگ صِفّین ـ :امیر مؤمنان گفت : «اگر بهشت را می خواهید ، پس در انتظار چه هستید؟» . آن گاه ، ابو هیثم بن تیّهان به آوردگاه آمد ، حال آن که می خوانْد : پروردگارم را ستایش می کنم که شایسته ستایش است . اوست که هر چه را بخواهد ، انجام می دهد . و دینِ [ او] پایدار و رهنمون به راه راست است . آن گاه به جنگ پرداخت تا کشته شد .

.

۹ / ۴اِستِشهادُ اُوَیسِ بنِ عامِرٍ القَرَنِیِّرجال الکشّی عن الأصبغ بن نباتة :کُنّا مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام بِصِفّینَ فَبایَعَهُ تِسعَةٌ وتِسعونَ رَجُلاً ، ثُمَّ قالَ : أینَ تَمامُ المِئَةِ ؛ لَقَد عَهِدَ إلَیَّ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أن یُبایِعَنی فی هذَا الیَومِ مِئَةِ رَجُلٍ ! قالَ : إذ جاءَ رَجُلٌ عَلَیهِ قَباءُ صوفٍ ، مُتَقَلِّدا بِسَیفَینِ ، فَقالَ : اُبسُط یَدَکَ اُبایِعکَ . قالَ عَلِیٌّ علیه السلام : عَلامَ تُبایِعُنی ؟ قالَ : عَلی بَذلِ مُهجَةِ نَفسی دونَکَ . قالَ : مَن أنتَ ؟ قالَ : أنَا اُویَسٌ القَرَنِیُّ . فَبایَعَهُ ، فَلَم یَزَل یُقاتِلُ بَینَ یَدَیهِ حَتّی قُتِلَ ، فَوُجِدَ فِی الرَّجّالَةِ . ⁽¹⁾

المستدرک علی الصحیحین عن أبی مکین :رَأَیتُ امرَأَهً فی مَسجِدِ اُوَیسٍ القَرَنِیِّ قالَت:کانَ یَجتَمِعُ هُوَ وأصحابٌ لَهُ فی مَسجِدِهِم هذا یُصَلّونَ ، ویَقرَؤونَ فی مَصاحِفِهِم ، فَآتی غَداءَهُم وعَشاءَهُم هاهُنا حَتّی یُصَلُّوا الصَّلَواتِ . قالَت : وکانَ ذلِکَ دأبَهُم ما شَهِدوا حَتّی غَزَوا ، فَاستُشهِدَ اُوَیسٌ وجَماعَةٌ مِن أصحابِهِ فِی الرَّجّالَةِ بَینَ یَدَی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ رَضِیَ اللّهُ عَنهُم أجمَعینَ . ⁽²⁾

.

۹ / ۴ شهادت اویس بن عامر قَرَنی

۹ / ۴شهادت اویس بن عامر قَرَنیرجال الکشّیـ به نقل از اصبغ بن نباته ـ: همراهِ علی علیه السلام در صفّین بودیم که ۹۹ مرد با او پیمان بستند . سپس وی گفت : «صدمین تَن کجاست؟ پیامبر خدا به من وعده داده است که در چنین روزی ، صد مرد با من پیمان می بندند» . در این حال ، مردی پیش آمد که قبایی پشمین داشت و دو شمشیر آویخته بود . پس گفت : دست بگشای تا با تو پیمان بندم . علی علیه السلام گفت : «بر چه چیز با من پیمان می بندی؟» . گفت : بر این که جان خویش را به پای تو ریزم . گفت : «کیستی؟» . گفت : اُویس قَرَنی هستم . پس با علی علیه السلام بیعت کرد و پیشاپیشِ او همچنان جنگید تا کشته شد و [ پیکرش ]در میانِ پیادگان یافت گشت .

المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از ابو مکین ـ: زنی را در مسجد اویس قرنی دیدم که گفت : اویس و یارانش در آن مسجد به نماز گزاردن و قرائت مُصحَف هاشان مشغول می شدند و من صبحانه و شامشان را بدین جا می آوردم تا آنان نماز بگزارند . و تا بودند ، شیوه ایشان همین بود ، تا این که به جنگ رفتند و اویس و گروهی از یارانش در جمعِ پیادگان ، پیشاپیش علیّ بن ابی طالب علیه السلام ، شهید شدند . خدای از همه ایشان خشنود باد!

.

المستدرک علی الصحیحین عن علیّ بن حکیم عن شریک :ذَکَروا فی مَجلِسِهِ اُوَیساً القَرَنِیَّ ، فَقالَ : قُتِلَ مَعَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ رضی الله عنه فِی الرَّجّالَةِ . ⁽¹⁾

تاریخ دمشق عن سعید بن المسیبـ فی ذِکرِ اُوَیسٍ القَرَنِیِّ ـ: عادَ فی أیّامِ عَلِیٍّ فَقاتَلَ بَینَ یَدَیِه ، فَاستُشهِدَ فی صِفّینَ أمامَهُ ، فَنَظَروا فَإِذا عَلَیهِ نَیِّفٌ وأربَعونَ جِراحَةً ، مِن طَعنَةٍ ، وضَربَةٍ ، ورَمیَةٍ . ⁽²⁾

۹ / ۵قِتالُ هاشِمِ بنِ عُتبَةَ وتَوبَةُ شابٍّتاریخ الطبری عن أبی سلمة :إنَّ هاشِمَ بنَ عُتبَةَ الزُّهرِیَّ دَعَا النّاسَ عِندَ المَساءِ : ألا مَن کانَ یُریدُ اللّهَ وَالدَّارَ الآخِرَةَ فَإِلَیَّ . فَأَقبَلَ إلَیهِ ناسٌ کَثیرٌ ، فَشَدَّ فی عِصابَةٍ مِن أصحابِهِ عَلی أهلِ الشّامِ مِرارا ، فَلَیسَ مِن وَجهٍ یَحمِلُ عَلَیهِ إلّا صَبَرَ لَهُ وقاتَلَ فیهِ قِتالاً شَدیدا . فَقالَ لِأَصحابِهِ : لایَهولَنَّکُم ما تَرَونَ مِن صَبرِهِم ، فَوَاللّهِ ما تَرَونَ فیهِم إلّا حَمِیَّةَ العَرَبِ ، وصَبرا تَحتَ رایاتِها وعِندَ مَراکِزِها ، وإنَّهُم لَعَلَی الضَّلالِ وإنَّکُم لَعَلَی الحَقِّ ، یا قَومِ اصبِروا ، وصابِروا ، وَاجتَمِعوا ، وَامشوا بِنا إلی عَدُوِّنا عَلی تُؤدَةٍ ⁽³⁾رُوَیدا ، ثُمَّ اثبُتوا ، وتَناصَروا ، وَاذکُرُوا اللّهَ ، ولا یَسأَل رَجُلٌ أخاهُ ، ولا تُکثِرُوا الاِلتِفاتَ ، وَاصمُدوا صَمدَهُم ، وجاهِدوهُم مُحتَسِبینَ حَتّی یَحکُمَ اللّهُ بَینَنا وبَینَهُم وهُوَ خَیرُ الحاکِمینَ . ثُمَّ إنَّهُ مَضی فی عِصابَةٍ مَعَهُ مِنَ القُرّاءِ فَقاتَلَ قِتالاً شَدیدا هُوَ وأصحابُهُ عِندَ المَساءِ ، حَتّی رَأَوا بَعضَ ما یُسَرّونَ بِهِ . فَإِنَّهُم لَکَذلِکَ إذ خَرَجَ عَلَیهِم فَتیً شابٌّ وهُوَ یَقولُ : أنَا ابنُ أربابِ المُلوکِ غَسّانْ وَالدّائِنُ الیَومَ بِدینِ عُثمانْ إنّی أتانی خَبرٌ فَأَشجانْ أنَّ عَلِیّا قَتَلَ ابنَ عَفّانْ ثُمَّ یَشُدُّ فَلا یَنثَنی حَتّی یَضرِبَ بِسَیفِهِ ، ثُمَّ یَشتُمُ ویَلعَنُ ویُکثِرُ الکَلامَ . فَقالَ لَهُ هاشِمُ بنُ عُتبَةَ : یا عَبدَ اللّهِ ، إنَّ هذَا الکَلامَ بَعدَهُ الخِصامُ ، وإنَّ هذَا القِتالَ بَعدَهُ الحِسابُ ، فَاتَّقِ اللّهَ فَإِنَّکَ راجِعٌ إلَی اللّهِ فَسائِلُکَ عَن هذَا المَوقِفِ وما أرَدتَ بِهِ . قالَ : فَإِنّی اُقاتِلُکُم لِأَنَّ صاحِبَکُم لا یُصَلّی ـ کَما ذُکِرَ لی ـ وأنتُم لا تُصَلُّونَ أیضا ، واُقاتِلُکُم لِأَنَّ صاحِبَکُم قَتَلَ خَلیفَتَنا وأنتُم أرَدتُموهُ عَلی قَتلِهِ . فقَالَ لَهُ هاشِمٌ : وما أنتَ وابنَ عَفّانَ ! إنَّما قَتَلَهُ أصحابُ مُحَمَّدٍ وأبناءُ أصحابِهِ وقُرّاءُ النّاسِ حینَ أحدَثَ الأَحداثَ وخالَفَ حُکمَ الکِتابِ ، وهُم أهلُ الدّینِ وأولی بِالنَّظَرِ فی اُمورِ النّاسِ مِنکَ ومِن أصحابِکَ ، وما أظُنُّ أمرَ هذِهِ الاُمَّةِ وأمرَ هذَا الدّینِ اُهمِلَ طَرفَةَ عَینٍ . فَقالَ لَهُ : أجَل ، وَاللّهِ لا اُکذَبُ ؛ فَإِنَّ الکَذِبَ یَضُرُّ ولا یَنفَعُ . قالَ : فَإِنَّ أهلَ هذَا الأَمرِ أعلَمُ بِهِ ، فَخَلِّهِ وأهلَ العِلمِ بِهِ . قالَ : ما أظُنُّکَ وَاللّهِ إلّا نَصَحتَ لی . قالَ : وأمّا قَولُکَ : «إنَّ صاحِبَنا لا یُصَلّی» فَهُوَ أوَّلُ مَن صَلّی مَعَ رَسولِ اللّهِ ، وأفقَهُ خَلقِ اللّهِ فی دینِ اللّهِ ، وأولی بِالرَّسولِ . وأمّا کُلُّ مَن تَری مَعی فَکُلُّهُم قارِئٌ لِکِتابِ اللّهِ ، لا یَنامُ اللَّیلَ تَهَجُّدا ، فَلا یُغوِیَنَّکَ عَن دینِکَ هؤُلاءِ الأَشقِیاءُ المَغرورونَ . فَقالَ الفَتی : یا عَبدَ اللّهِ إنّی أظُنُّکَ امرَأً صالِحا ، فَتُخبِرُنی هَل تَجِدُ لی مِن تَوبَةٍ ؟ فَقالَ : نَعَم یا عَبدَ اللّهِ ، تُب إلَی اللّهِ یَتُب عَلَیکَ ؛ فَإِنَّهُ یَقبَلُ التَّوبَةَ عَن عِبادِهِ ویَعفو عَنِ السَّیِّئاتِ ویُحِبُّ المُتَطَهِّرینَ . قالَ : فَجَشَرَ وَاللّهِ الفَتَی النّاسَ راجِعا . فَقالَ لَهُ رَجُلٌ مِن أهلِ الشّامِ : خَدَعَکَ العِراقِیُّ ، خَدَعَکَ العِراقِیُّ . قالَ : لا ، ولکِن نَصَحَ لی . ⁽⁴⁾

.

۹ / ۵ نبرد هاشم بن عُتْبه و توبه یک جوان

المستدرک علی الصّحیحینـ به نقل از علیّ بن حکیم ـ: هنگامی در مجلس شریک ، از اویس قرنی یاد شد ، وی گفت : او در جمع پیادگان ، همراه علی بن ابی طالب علیه السلام کشته شد .

تاریخ دمشقـ به نقل از سعید بن مُسَیِّب ، در یادکرد از اُوَیس قَرَنی ـ: در روزگار علی علیه السلام باز گشت و پیشاپیشِ وی جنگید و در صِفّین ، پیش روی او شهید شد . وقتی در او نگریستند ، دیدند که چهل و اَندی جراحتِ نیزه و شمشیر و تیر بر اندام اوست .

۹ / ۵نبرد هاشم بن عُتْبه و توبه یک جوانتاریخ الطبریـ به نقل از ابو سلمه ـ: هنگام غروب ، هاشم بن عُتْبه زُهْری یارانش را فراخواند و گفت : هَلا! هر کس خدا و سرای آخرت را می طلبد ، به من روی آورَد . انبوهی از مردم به او روی آوردند و او با زبده یارانش ، چند بار بر شامیان به سختی یورش بُرد ؛ امّا از هر سوی که حمله می کرد ، با مقاومت روبه رو می شد و نبردی سخت می کرد. پس به یارانش گفت : مبادا مقاومت ایشان ، شما را به هراس اندازد! به خدا سوگند ، آنچه از ایشان می بینید ، تنها تعصّب عربی است و این مقاومت ، زیر پرچم همین تعصّب و بر محور آن صورت می پذیرد ؛ و همانا ایشان در گم راهی اند و شما بر حقّید . ای گروه! مقاومت ورزید و پایمردی کنید و گِرد هم آیید تا همگی با وقار و آرامش به سوی دشمنمان حرکت کنیم . آن گاه ، استواری ورزید ، یکدیگر را یاری کنید و خداوند را یاد آورید . کسی از برادرش درخواستِ [ نا بجا] نکند و به این سو و آن سو ، بسیار ننگرید. همچو آنان پایداری کنید و برای پاداش خدا ، با ایشان جهاد کنید تا خداوند ، میان ما و آنها داوری کند که او بهترین داور است . سپس همراه زبده قاریانِ همراهش روان شد و غروبگاهان، وی و یارانش به جنگی سخت پرداختند ، چندان که به برخی نتایج خوشحال کننده رسیدند . در این حال بودند که جوانی نوخاسته به سوی ایشان آمد و می سرود : منم فرزند بزرگْ شاهانِ غسّان که امروز به دین عثمانم . همانا خبری به من رسید که اندوهگینم ساخت و آن ، این که علی ، [ عثمان] ابن عفّان را کشته است . سپس به سختی حمله آورد و تا با شمشیرش ضربه ای نمی زد ، روی بر نمی گردانْد . آن گاه ، به ناسزاگویی و لعن [ علی علیه السلام ]پرداخت و فراوان سخن گفت . هاشم بن عُتْبه به وی گفت: ای بنده خدا! پس از این سخن، دادرسی ، و پس از این نبرد ، حسابِ [ روز قیامت ]خواهد بود . پس از خدا پروا کن که به سوی وی باز می گردی و او درباره این موضع و مقصود تو از آن ، خواهد پرسید . گفت : همانا با شما می جنگم ؛ زیرا امیرتان ـ آن گونه که به من گفته شده ـ نماز نمی گزارَد و شما نیز نماز نمی گزارید(!) . نیز با شما می جنگم ؛ زیرا امیرتان ، خلیفه ما را کُشت و شما هم در کشتن وی ، به او یاری رساندید . هاشم به وی گفت : تو را با ابن عفّان چه کار؟ جز این نیست که او را یاران محمّد صلی الله علیه و آله و فرزندانِ یاران او و قاریانِ امّت ، کشتند ، آن هم هنگامی که آن بدعت ها گزارد و با حکم قرآن مخالفت کرد . و آنان اهل دیانت اند و از تو و یارانت ، برای رأی دادن در امور جامعه شایسته ترند . و گمان نمی کنم [ در این ماجرا ]حتّی به قدر چشم بر هم زدنی ، در کار این امّت و این دین فروگذاری شده باشد . آن جوان به وی گفت : آری . به خدا سوگند ، به من دروغ نمی گویند ، چرا که دروغ ، زیان می رسانَد و سود نمی بخشد . گفت : شایستگانِ این کار ، به آن آگاه ترند . پس آن را به کسانی وا گذار که به آن آگاه اند . گفت : به خدا سوگند ، جز این گمان ندارم که با من خیرخواهانه سخن گفتی . گفت : و امّا این سخنت که امیر ما نماز نمی گزارَد ؛ [ بدان که] او نخستین کسی است که با پیامبر خدا نماز گزارْد و اوست آگاه ترینِ مردم به دین خدا و بلند پایه تر [ از همگان] نزد پیامبر [ خدا] . و امّا همه کسانی که با من می بینی ، قاریان کتاب خدایند که شب را به عبادت بیدارند . پس مبادا آن تیره بختانِ فریب خورده ، تو را از دینت گم راه کنند! جوان گفت : ای بنده خدا! تو را انسانی صالح می یابم . پس مرا خبر ده که آیا راه توبه را برای من گشوده می بینی؟ گفت : آری ، ای بنده خدا! نزد خدا توبه کن که او توبه ات را می پذیرد و همانا وی ، توبه بندگانش را می پذیرد و از زشتکاری ها در می گذرَد و پاکیزگی خواهان را دوست می دارد . به خدا سوگند ، جوان ، از سپاه شام درآمد و بازگشت . مردی از شامیان به وی گفت : آن عراقی تو را فریفت! آن عراقی تو را فریفت! گفت : نه ؛ بلکه برایم خیرخواهی کرد .

.

. .

. .

۹ / ۶اِستِشهادُ هاشِمِ بنِ عُتبَةَوقعة صفّین عن حبیب بن أبی ثابت :لَمّا کانَ قِتالُ صِفّینَ وَالرّایَةُ مَعَ هاشِمِ بنِ عُتبَةَ ـ قالَ : ـ جَعَلَ عَمّارُ بنُ یاسِرٍ یَتَناوَلُهُ بِالرُّمحِ ویَقولُ : أقدِم یا أعوَرُ ! لا خَیرَ فی أعوَرَ لا یَأتِی الفَزَعْ فَجَعَلَ یَستَحیی مِن عَمّارٍ ، وکانَ عالِما بِالحَربِ ، فَیَتَقَدَّمُ فَیُرکِزُ الرّایَةَ ، فَإِذا تَتامَّت إلَیهِ الصُّفوفُ قالَ عَمّارٌ : أقدِم یا أعوَرُ ! لا خَیرَ فی أعوَرَ لا یَأتِی الفَزَعْ فَجَعَلَ عَمرُو بنُ العاصِ یَقولُ : إنّی لَأَری لِصاحِبِ الرّایَةِ السَّوداءِ عَمَلاً ، لَئِن دامَ عَلی هذا لَتُفنَیَنَّ العَرَبُ الیَومَ . فَاقتَتَلوا قِتالاً شَدیدا ، وجَعَلَ عَمّارٌ یَقولُ : صَبرا عِبادَ اللّهِ ! الجَنَّةُ تَحتَ ظِلالِ البیضِ ، وکانَ لِواءُ الشّامِ مَعَ أبِی الأَعوَرِ السُّلَمِیِّ . وَلم یَزَل عَمّارٌ بِهاشِمٍ یَنخُسُهُ حَتَّی اشتَدَّ القِتالُ ،وزَحَفَ هاشِمٌ بِالرّایَةِ یُرقِلُ بِها إرقالاً ، وکانَ یُسَمَّی : المِرقالَ . ⁽¹⁾

.

۹ / ۶ شهادتِ هاشم بن عتبه

۹ / ۶شهادتِ هاشم بن عتبهوقعة صِفّینـ به نقل از حبیب بن ابی ثابت ـ: در هنگامه پیکار صفّین ، آن گاه که هاشم بن عتبه پرچمدار بود ، عمّار بن یاسر ، نیزه را نزد وی گرفته بود [و با اشاره به فضل آسیب دیدگی یکی از دیدگانِ مرقال در جهاد ]می گفت : ای یک چشم ، به پیش! در مرد یک چشمی که هراس برنینگیزد ، خیری نیست . هاشم از عمّار شرم ورزید ، حال آن که مردی جنگْ آشنا بود . پس پیش رفت و پرچم را برافراشت و آن گاه که صفوف ، به تمامت ، نزدش آراسته شدند ، [ دیگر بار ]عمّار گفت : ای یک چشم ، به پیش! در مرد یک چشمی که هراس برنینگیزد ، خیری نیست . عمرو بن عاص گفت : می بینم صاحب آن پرچم سیاه ، آهنگِ کاری گران دارد . اگر چنین پیش آید ، همه عرب ، امروز نابود می شوند . پس سپاهیان به جنگی سخت پرداختند و عمّار می گفت : ای بندگان خدا! مقاومت کنید . بهشت زیر سایه شمشیرهاست . و پرچم شام در دست ابو اَعوَر سُلَمی بود . عمّار همچنان هاشم را تحریک می کرد تا جنگ شدّت گرفت و هاشم ، پرچم را به چابکی حرکت می داد ؛ و [ از همین رو ]او را مِرقال (چابکْ دست/ تیزتگ) می خواندند .

.

وقعة صفّین :إنَّ عَلِیّا دَعا فی هذَا الیَومِ هاشِمَ بنَ عُتبَةَ ومَعَهُ لِواؤُهُ ـ وکانَ أعوَرَ ـ فَقالَ لَهُ : یا هاشِمُ ، حَتّی مَتی تَأکُلُ الخُبزَ ، وتَشرَبُ الماءَ ؟ فَقالَ هاشِمٌ : لَأَجهَدَنَّ عَلی ألّا أرجِعَ إلَیکَ أبَدا . قالَ عَلِیٌّ : إنَّ بِإِزائِکَ ذَا الکَلاعِ ، وعِندَهُ المَوتُ الأَحمَرُ ؟ فَتَقَدَّمَ هاشِمٌ ، فَلَمّا أقبَلَ قالَ مُعاوِیَةُ : مَن هذَا المُقبِلُ ؟ فَقیلَ : هاشِمٌ المِرقالُ . فَقالَ : أعوَرُ بَنی زُهرَةَ ؟ قاتَلَهُ اللّهُ ! وقالَ : إنَّ حُماةَ اللِّواءِ رَبیعَةُ ، فَأَجیلُوا القِداحَ فَمَن خَرَجَ سَهمُهُ عَبَّیتُهُ لَهُم ، فَخَرَجَ سَهمُ ذِی الکَلاعِ لِبَکرِ بنِ وائِلٍ ، فَقالَ : تَرَّحَکَ اللّهُ مِن سَهمٍ کَرِهتَ الضِّرابَ . وإنَّما کانَ جُلُّ أصحابِ عَلِیٍّ أهلَ اللِّواءِ مِن رَبیعَةَ ؛ لِأَنَّهُ أمَرَ حُماةً مِنهُم أن یُحاموا عَنِ اللِّواءِ . فأََقبَلَ هاشِمٌ . . . وحَمَلَ صاحِبُ لِواءِ ذِی الکَلاعِ وهُوَ رَجُلٍ مِن عُذرَةَ . . . فَاختَلَفا طَعنَتَینِ ، فَطَعَنَهُ هاشِمٌ فَقَتَلَهُ ، وکَثُرَتِ القَتلی ، وحَمَلَ ذُو الکَلاعِ فَاجتَلَدَ النّاسُ ، فَقُتِلا جَمیعا ، وأخَذَ ابنُ هاشِمٍ اللِّواءَ . ⁽¹⁾

.

وقعة صِفّین :در این روز ، علی علیه السلام ، هاشم بن عتبه را که یک چشم بود و پرچمش را در دست داشت ، فرا خواند و به وی گفت : «ای هاشم! تا کی [ زنده می مانی و] نان می خوری و آب می نوشی؟» . هاشم گفت : هر آینه ، بسیار می کوشم تا دیگر هرگز [ زنده] نزدت باز نگردم . علی علیه السلام گفت : «رویاروی تو ذو کلاع قرار دارد . نزد او مرگ سرخ [ مقدّر شده ]است» . هاشم روی به میدان آورد و آن گاه که پیش می رفت ، معاویه گفت : این که پیش می آید ، کیست؟ گفته شد : هاشمِ مِرقال . گفت : یک چشمِ بنی زُهره؟ خدایش بکشد! و گفت : قرعه افکنید و هر که قرعه به نامش درآید ، او را برابرِ ایشان آماده می کنم . پس قرعه ذو کلاع به نام [ قبیله] بکر بن وائل درآمد و او گفت : ای قرعه بدشگون ، خدا نابودت کند! و بیش تر حامیان پرچم در سپاه علی علیه السلام از [ بنی ]ربیعه بودند ؛ چرا که وی به پاسدارانِ ایشان گفته بود که از پرچم ، حمایت کنند . پس هاشم پیش تاخت ... و مردی از [ قبیله] عذره که پرچمدار ذو کلاع بود ، [ به وی ]حمله بُرد و دو ضربه ردّ و بدل کردند . هاشم با ضربه خویش او را بکشت . کشتگان بسیار شدند و ذو کلاع ، حمله آورد و افراد بر هم شمشیر کشیدند و هر دو (هاشم و ذو کلاع) کشته شدند و فرزندِ هاشم ، پرچم را برداشت .

.

مروج الذهب :صَمَدَ هاشِمُ بنُ عُتبَةَ المِرقالُ لِذِی الکَلاعِ وهُوَ فی حِمیَرٍ ، فَحَمَلَ عَلَیهِ صاحِبُ لِواءِ ذِی الکَلاعِ . . . فَاختَلَفا طَعنَتَینِ ، فَطَعَنَهُ هاشِمٌ المِرقالُ فَقَتَلَهُ ، وقَتَلَ بَعدَهُ تِسعَةَ عَشَرَ رَجُلاً . وحَمَلَ هاشِمٌ المِرقالُ وحَمَلَ ذُو الکَلاعِ ، ومَعَ المِرقالِ جَماعَةٌ مِن أسلَمَ قَد آلوا ألّا یَرجِعوا أو یَفتَحوا أو یُقتَلوا . فَاجتَلَدَ النّاسُ ، فَقُتِلَ هاشِمٌ المِرقالُ ، وقُتِلَ ذُو الکَلاعِ جَمیعا ، فَتَناوَلَ ابنُ المِرقالِ اللِّواءَ حینَ قُتِلَ أبوهُ فی وَسَطِ المَعرَکَةِ . ⁽¹⁾

مروج الذهب :إنَّ هاشِما المِرقالَ لَمّا وَقَعَ إلَی الأَرضِ وهُوَ یَجودُ بِنَفسِهِ رَفَعَ رَأسَهُ ، فَإِذا عُبیدُ اللّهِ بنُ عُمَرَ مَطروحا إلی قُربِهِ جَریحا ، فَحَبا حَتّی دَنا مِنهُ ، فَلَم یَزَل یَعَضُّ عَلی ثَدیَیهِ حَتّی ثَبَتَت فیهِ أسنانُهُ لِعَدَمِ السِّلاحِ وَالقُوَّةِ . ⁽²⁾

الأخبار الطوال :دَفَعَ [عَلِیٌّ علیه السلام ] رایَتَهُ العُظمی إلی هاشِمِ بنِ عُتبَةَ ، فَقاتَلَ بِها نَهارَهُ کُلَّهُ ، فَلَمّا کانَ العَشِیُّ انکَشَفَ أصحابُهُ انکِشافَةً ، وثَبَتَ هاشِمٌ فی أهلِ الحِفاظِ مِنهُم وَالنَّجدَةِ ، فَحَمَلَ عَلَیهِمُ الحارِثُ بنُ المُنذِرِ التَّنوخِیُّ فَطَعَنَهُ طَعنَةً جائِفَةً ، فَلَم یَنتَهِ عَنِ القِتالِ . ووافاهُ رَسولُ عَلِیٍّ یَأمُرُهُ أن یُقَدِّمَ رایَتَهُ ، فَقالَ لِلرَّسولِ : اُنظُر إلی ما بی ! فَنَظَرَ إلی بَطنِهِ فَرَآهُ مُنشَقّا ، فَرَجَعَ إلی عَلِیٍّ فَأَخبَرَهُ ، ولَم یَلبَث هاشِمٌ أن سَقَطَ . ⁽³⁾

.

مروج الذّهب :هاشم بن عُتْبه مرقال با ذو کلاع که همراه [ مردان قبیله ]حِمْیَر بود ، رویارو شد . پس پرچمدار ذو کلاع به وی حمله بُرد ... و دو ضربه بر هم نواختند و هاشم مرقال با ضربه خویش ، وی را کُشت و پس از او ، نوزده مرد را کُشت . هاشم مِرقال ، هجوم آورد و ذو کلاع [ نیز] حمله کرد . همراهِ مرقال ، دسته ای از مردانِ [ قبیله] اَسلَم بودند که سوگند خورده بودند باز نگردند ، مگر آن که پیروز شوند یا کشته گردند . پس افراد ، شمشیر برکشیدند و هاشم مرقال و ذو کلاع ، هر دو کشته شدند . آن گاه ، فرزندِ مرقال پرچم را گرفت ، حال آن که پدرش در وسط میدان نبرد کشته شده بود .

مروج الذّهب :آن گاه که هاشم مرقال ، بر زمین افتاده و جان می سپرد ، سرش را بلند کرد و دید که عبید اللّه بن عمر [ بن خطّاب] ، نزدیک وی مجروح [ بر خاک ]افتاده است . سینه خیزان ، به او نزدیک شد و از آن جا که نه سلاحی داشت و نه توانی ، سینه عبید اللّه را به دندان گَزید تا دندان هایش در [ گوشت ]او فرو رفت .

الأخبار الطّوال :علی علیه السلام پرچمِ بزرگِ سپاهش را به هاشم بن عتبه سپرد . او با این پرچم ، سراسر روز را جنگید و شبانگاهان یارانش از هم به سختی پراکنده شدند . هاشم ، همراه یاران پایدار و دلیرش ، پایمردی می کرد . آن گاه ، حارث بن مُنذر تَنوخی بر آنان یورش بُرد و ضربه ای سخت و درون شکاف بر هاشم فرود آورد ؛ امّا هاشم از نبرد دست نکشید . فرستاده علی علیه السلام نزد وی حضور یافت و او را فرمان داد که پرچمش را پیش بَرَد . او به فرستاده گفت : «بنگر که حال من چگونه است» . آن فرستاده به شکمش نگریست و آن را دریده یافت . پس نزد علی علیه السلام بازگشت و او را [ از این حال] آگاه ساخت . و چندان نگذشت که هاشم ، فرو افتاد .

.

مروج الذهب :وَقَفَ عَلِیٌّ رضی الله عنه عِندَ مَصرَعِ المِرقالِ ومَن صُرِعَ حَولَهُ مِنَ الأَسلَمِیّینَ وغَیرِهِم ، فَدَعا لَهُم ، وتَرَحَّمَ عَلَیهِم ، وقالَ مِن أبیاتٍ : جَزَی اللّهُ خَیرا عُصبَةً أسلَمِیَّةً صِباحَ الوُجوهِ صُرِّعوا حَولَ هاشِمِ یَزیدُ وعَبدُ اللّهِ بِشرُ بنُ مَعبَدٍ وسُفیانُ وَابنا هاشِمٍ ذِی المَکارِمِ وعُروَةُ لا یَنفَد ثَناهُ وذِکرُهُ إذَا اختُرِطَت یَوما خِفافُ الصَّوارِمِ ⁽¹⁾

M۳۰۴_T۱_File_۳۴۳۰۰۸۶

۹ / ۷اِستِشهادُ عَمّارِ بنِ یاسِرٍکان عمّار بن یاسر صحابیّا ، حلیف الحقّ ، مؤازرا لرسول اللّه صلی الله علیه و آله . وکان مهذّب النفس ، طاهر النقیبة ، محمود السریرة ، سلیم القلب ، مفعما بحبّ اللّه تعالی . إنّ عمّارا وما تحمّله من مشاقّ وجهود فی سبیل الدین وإرساء دعائم المجتمع الإسلامی الفتیّ صفحة مشرقة تتألّق فی التأریخ الإسلامی ؛ فکان ذا بصیرة ثاقبة ، ورؤیة نافذة ، وخطوات وطیدة ، فقد کان یری الشرک علی حقیقته من بین رکام المکر والخدیعة والظواهر المموّهة بالإسلام والتوحید . وکان یقف وقفة مهیبة أمام رایة أهل الشام ویقول : وَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ لَقَد قاتَلتُ بِهذِهِ الرّایَةِ مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ثَلاثَ مَرّاتٍ ، وهذِهِ الرّابِعَةُ . وَالّذی نَفسی بِیَدِهِ لَو ضَرَبونا حَتّی یَبلُغوا بِنا شَعَفاتِ هَجَرَ لَعَرَفتُ أنَّ مُصلِحینا عَلَی الحَقِّ ، وأنَّهُم عَلَی الضَّلالَةِ . ⁽²⁾وهکذا کان وجود عمّار فی صفّین باعثا علی زهو البعض ، ومولّدا الذعر فی نفوس البعض الآخر ، ومثیرا للتأمّل عند آخرین . ولمّا علم الزبیر بحضوره فی معرکة الجمل ، طفق یتضعضع . ⁽³⁾وأرابَ وجودُه فی صفّین کثیرا من أصحاب معاویة ، وذلک أنّ رسول اللّه صلی الله علیه و آله کان قد قال له : «تَقتُلُکَ الفِئَةُ الباغِیَةُ» ، ⁽⁴⁾وقال : «یَلتَقی أهلُ الشّامِ وأهلُ العِراقِ ، وعَمّارٌ فی أهلِ الحَقِّ تَقتُلُهُ الفِئَةُ الباغِیَةُ» ، ⁽⁵⁾وقال : «لَیسَ یَنبَغی لِعَمّارٍ أن یُفارِقَ الحَقَّ ، ولَن تَأکُلَ النّارُ مِنهُ شَیئا» ، ⁽⁶⁾وقال : «إذَا اختَلَفَ النّاسُ کانَ ابنُ سُمَیَّةَ مَعَ الحَقِّ ...» . ⁽⁷⁾وحاول الکثیرون أن یروا عمّارا ، ویسمعوا کلامه ؛ کی یستزیدوا من التعرّف علی حقّانیّة أمیر المؤمنین علیه السلام من خلال کلام هذا الشیخ الجلیل الفتیّ القلب . . . الذی ینبع حدیثه من أعماق قلبه ، من أجل أن یتثبّتوا من مواضع أقدامهم . ولمّا تجندل ذلک الشیخ المتفانی ذو القدّ الممشوق ، وتضمّخ بدمه ، وشرب کأس المنون . . . کبر ذلک علی کلا الجیشین . ورأی مثیرو الفتنة ومسعّرو الحرب ما أخبر به رسول اللّه صلی الله علیه و آله باُمّ أعینهم ، وإذ شقّ علیهم وصمة «الفئة الباغیة» فلابدّ أن یحتالوا بتنمیق فتنة اُخری وخدیعة ثانیة ؛ لیحولوا دون تضعضع جندهم ، وهذا ما فعله معاویة . ⁽⁸⁾فقد إمامنا العظیم ـ صلوات اللّه علیه ـ أخلص أصحابه وأفضلهم ، وقُطع عضده المقتدر ، واغتمّت نفسه المقدّسة وضاق صدره ، فقال : رَحِمَ اللّهُ عَمّارا یَومَ أسلَمَ ، ورَحِمَ اللّهُ عَمّارا یَومَ قُتِلَ ، ورَحِمَ اللّهُ عَمّارا یَومَ یُبعَثُ حَیّا . ⁽⁹⁾

.

۹ / ۷ شهادت عمّار بن یاسر

مروج الذّهب :عـلی علیه السلام در آن جا کـه مـرقال و اَسلَمیان و دیگر یارانِ پیرامون او فرو افتاده بودند ، ایستاد و برای ایشان دعا کرد و رحمت طلبید و این ابیات را خواند : خداوند به گروه اَسلَمیان پاداش نیک دهد که با چهره های تابناک ، پیرامون هاشم بر زمین افتادند ؛ یزید و عبد اللّه ، بشر بن معبد سفیان ، و دو فرزند هاشم که اهل بزرگواری است . و عروه ، که هرگاه شمشیرهای چالاک برهنه شوند [چنان حماسه می آفرینند که] ستایش و یاد ایشان هرگز از میان نخواهد رفت .

۹ / ۷شهادت عمّار بن یاسرعمّار بن یاسر ، صحابی ، هم پیمانِ حق ، پشتوانه پیامبر خدا ، پاکیزه نَفْس ، پاکْ سرشت ، ستوده خُلق ، درستْ دل و سرشار از دوستی خدای تعالی بود . سختی ها و دشواری هایی که عمّار در راه دین و برای استواری پایه های جامعه نوپای اسلامی تحمّل کرد ، صفحه ای است تابان که در تاریخ اسلامی می درخشد . او دارای دیدی روشن بین ، نگاهی ژرفکاو و گام هایی استوار بود و می توانست از پشت ابرهای متراکمِ حیله و نیرنگ و ظواهرِ آمیخته به اسلام و توحید ، حقیقتِ شرک را دریابد . او در برابر پرچم شامیان ، موضعی شگرف گرفت و گفت : به آن که جانم در دست او است ، من زیر این پرچم ، همراه پیامبر خدا سه بار جنگیده ام و این ، چهارمین بار است . به آن که جانم در دست او است ، اگر چنان ما را بزنند که به بلندی های هَجَر پرتابمان کنند ، باز یقین دارم که مصلحان ما بر حقّ اند و آنان (شامیان) در گم راهی اند . و چنین بود که وجود عمّار در صِفّین برای برخی ، نشاط انگیز ، برای گروهی بیم آور و برای دسته ای تأمّل برانگیز بود . آن گاه که زبیر دانست او در میدان جنگ جَمَل حضور دارد ، رو به فروپاشی رفت . وجود او در صِفّین ، بسیاری از یاران معاویه را به تردید افکنْد ؛ زیرا پیامبر خدا به وی فرموده بود : «تو را گروهک متجاوز ، خواهند کشت» ⁽¹⁾و [ نیز ]فرموده بود : «شامیان و عراقیان با هم رویارو خواهند شد و عمّار در میان اهل حق خواهد بود و گروهک متجاوز ، او را خواهند کشت» و [ هم] فرموده بود : «عمّار را روا نیست که از حق جدا گردد و آتش ، هرگز چیزی از پیکرش را در کام نخواهد کشید» و [ همچنین] فرموده بود : «هرگاه مردم دچار اختلاف شوند ، فرزند سمیّه با حق خواهد بود ...» . بسیاری می کوشیدند تا عمّار را ببینند و سخنش را بشنوند تا از خلال گفتار این پیر بزرگوارِ بُرنادل که سخنش از اعماق قلبش سرچشمه می گرفت ، با حقّانیّت امیر مؤمنان ، بیشتر آشنا شوند و بدین سان ، گام هایی استوارتر بیابند . آن گاه که این پیر فرتوتِ قد خمیده بر خاک افتاد و به خون خویش درغلتید و جام مرگ را نوشید ، هر دو سپاه را گران آمد . آشوب انگیزان و آتش افروزان ، آنچه را پیامبر صلی الله علیه و آله خبر داده بود ، به چشم خویش دیدند و لکّه ننگ «گروهک متجاوز» برایشان گران جلوه کرد . پس باید با حیله گری ، فتنه ای دیگر و نیرنگی تازه بر می ساختند تا سپاهشان زبون نشود . و این ، همان کاری بود که معاویه کرد . امام بزرگ ما ـ درودهای خداوند بر او باد ـ خالص ترین و برترین یار خویش را از دست داد و بازوی توانایش قطع شد و جان مقدّسش غمگین و سینه اش تنگ گشت و فرمود : «خدای رحمت کند عمّار را آن روز که اسلام آورد ، آن روز که کشته شد ، و آن روز که زنده برانگیخته خواهد شد!» .

.

. .

. .

تاریخ بغداد عن أبی أیّوب :سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ لِعَمّارٍ : یا عَمّارُ ، تَقتُلُکَ الفِئَةُ الباغِیَةُ ، وأنتَ إذ ذاکَ مَعَ الحَقِّ وَالحَقُّ مَعَکَ ، یا عَمّارَ بنَ یاسِرٍ ، إن رَأَیتَ عَلِیّا قَد سَلَکَ وادِیا وسَلَکَ النّاسُ وادِیا غَیرَهُ فَاسلُک مَعَ عَلِیٍّ ؛ فَإِنَّهُ لَن یُدلِیَکَ فی رَدیً، ولَن یُخرِجَکَ مِن هُدیً . یا عَمّارُ ، مَن تَقَلَّدَ سَیفا أعانَ بِهِ عَلِیّا عَلی عَدُوِّهِ قَلَّدَهُ اللّهُ یَومَ القِیامَةِ وِشاحَینِ ⁽¹⁾مِن دُرٍّ ، ومَن تَقَلَّدَ سَیفا أعانَ بِهِ عَدُوَّ عَلِیٍّ قَلَّدَهُ اللّهُ یَومَ القِیامَةِ وِشاحَینَ مِن نارٍ» . ⁽²⁾

.

تاریخ بغدادـ به نقل از ابو ایّوب ـ: از پیامبر خدا شنیدم که به عمّار فرمود : «ای عمّار! تو را گروهک متجاوز خواهند کشت و در آن هنگام ، تو با حق هستی و حق با توست . ای عمّار بن یاسر! اگر دیدی علی راهی را می پیماید و مردم راهی دیگر را می پیمایند ، همراهِ علی باش ، که او هرگز تو را به بیراهه نخواهد بُرد و از مسیر هدایت ، بیرون نخواهد کرد . ای عمّار! هر کس شمشیری بر کمر آویزد تا با آن ، علی را ضدّ دشمنش یاری رسانَد ، خداوند در روز قیامت ، دو حمایلِ مروارید نشان بر اندامش می آویزد و هر کس شمشیری بیاویزد تا با آن ، دشمنِ علی را یاری رسانَد ، خداوند در روز قیامت ، دو حمایل آتشین بر اندامش خواهد آویخت» .

.

الفتوحـ فیما قَالَهُ عَمّارُ بنُ یاسِرٍ لِعَمرِو بنِ العاصِ ـ: لَقَد أمَرَنی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أن اُقاتِلَ النّاکِثینَ ، فَقَد فَعَلتُ ، وأمَرَنی أن اُقاتِلَ القاسِطینَ ، فَأَنتُم هُم ، وأمَّا المارِقونَ فَلا أدری اُدرِکُهُم أم لا . أیُّهَا الأَبتَرُ !أ لَستَ تَعلَمُ أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قالَ : مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلِیٌّ مَولاهُ ، اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ، وعادِ مَن عاداهُ ، وَانصُر مَن نَصَرَهُ ، وَاخذُل مَنَ خَذَلَهُ ! فَأَنَا مَولی للّهِِ ولِرَسولِهِ ، وعَلِیٌّ مَولایَ مِن بَعدِهِ ، وأنتَ فَلا مَولی لَکَ . ⁽¹⁾

تاریخ الطبری عن أبی عبد الرحمن السلمی :رَأَیتُ عَمّارا لا یَأخُذُ وادِیا مِن أودِیَةِ صِفّینَ إلّا تَبِعَهُ مَن کانَ هُناکَ مِن أصحابِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، ورَأَیتُهُ جاءَ إلَی المِرقالِ هاشِمِ بنِ عُتبَةَ ـ وهُوَ صاحِبُ رایَةِ عَلِیٍّ ـ فَقالَ : یا هاشِمُ ، أعَوَرا وجُبنا ! لا خَیرَ فی أعوَرَ لا یَغشَی البَأسَ ، فَإِذا رَجُلٌ بَینَ الصَّفَّینِ قالَ : هذا وَاللّهِ لَیَخلُفَنَّ إمامَهُ ، ولَیَخذُلَنَّ جُندَهُ ، ولَیَصبِرَنَّ جُهدَهُ ، ارکَب یا هاشِمُ ، فَرَکِبَ ومَضی هاشِمٌ یَقولُ : أعوَرُ یَبغی أهلَهُ مَحَلّا قَد عالَجَ الحَیاةَ حَتّی مَلّا لابُدَّ أن یَفُلَّ أو یُفَلّا وعَمّارٌ یَقولُ : تَقَدَّم یا هاشِمُ ؛ الجَنَّةُ تَحتَ ظِلالِ السُّیوفِ ، وَالموتُ فی أطرافِ الأَسَلِ ، وقَد فُتِّحَت أبوابُ السَّماءِ ، وتَزَیَّنَتِ الحورُ العِین الیَومَ ألقَی الأَحِبَّهْ مُحَمَّدا وحِزبَهْ فَلَم یَرجِعا وقُتِلا . ⁽²⁾

.

الفتوحـ در زمره آنچه عمّار بن یاسر به عمرو بن عاص گفت ـ: پیامبر خدا مرا فرمان داد که با ناکثین (پیمان شکنان ) بجنگم ، و من چنین کردم . نیز فرمانم داد که با قاسطین (ستم پیشگان ) بجنگم ، که شما همانانید ، و امّا درباره مارقین (برون شدگان از دین ) ، نمی دانم که آیا با ایشان روبه رو خواهم شد یا نه . ای بُریده نسل! آیا نمی دانی که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «هر که من مولایش هستم ، علی [ نیز ]مولای او است . بار خدایا! دوست بدار دوستِ او را ، و دشمن شمار دشمنِ او را ، و یاوری کن یارِ او را ، و فرو گذار فروگذارنده او را»؟ پس من دوستِ خدا و پیامبرش هستم و پس از او علی ، مولای من است ، و تو مولایی نداری .

تاریخ الطبریـ به نقل از ابوعبد الرحمان سُلَمی ـ: عمّار را در صِفّین دیدم که هر جا سیر می کرد ، اصحاب محمّد صلی الله علیه و آله نیز با او سیر می کردند . و دیدمش که نزد هاشم بن عُتبه مِرقال ، پرچمدار علی علیه السلام آمد و گفت : ای هاشم ؛ آیا این که یک چشمی [و سابقه درخشانت در غزوات که یک چشم در راه خدا دادی] ، می ترسی؟! خیری مباد در یکْ چشمی که دل به دریای جنگ نزند! آن گاه ، مردی در میان دو صف ، پدیدار شد و گفت : به خدا سوگند، این مرد (هاشم) پا جایِ پایِ امامش خواهد نهاد ، سپاهِ [ رو به روی ]خود را خوار خواهد کرد و با همه توان ، مقاومت خواهد ورزید . سوار شو ، ای هاشم! آن گاه ، هاشم سوار شد و رهسپار گشت ، در حالی که می گفت : [ منم آن] یک چشمی که می خواهد برای کَسانش افتخار بیافریند و آن قدر زنده مانده که ملول شده است و ناگزیر است یا شکست دهد یا خود از پای درآید . عمّار گفت : به پیش ای هاشم! بهشت زیر سایه شمشیرهاست و مرگ در لبه های نیزه[ ها] . به راستی درهای آسمان گشوده شده و سیه چشمان [ بهشتی ]خود را آراسته اند [ و آماده پذیرایی از تواَند] : امروز با دوستان دیدار می کنم ؛ با محمّد و حزب او . پس آن دو ، باز نگشتند و کشته شدند .

.

تاریخ الطبری عن حبّة بن جوین العرنی :اِنطَلَقتُ أنَا وأبو مَسعودٍ إلی حُذَیفَةَ ـ بِالمَدائِنِ ـ فَدَخَلنا عَلَیهِ ، فَقالَ : مَرحَبا بِکُما ، ما خَلَّفتُما مِن قَبائِلِ العَرَبِ أحَدا أحَبَّ إلَیَّ مِنکُما . فَأَسنَدتُهُ إلی أبی مَسعودٍ ، فَقُلنا : یا أبا عَبدِ اللّهِ ، حَدِّثنا ؛ فَإِنّا نَخافُ الفِتَنَ . فَقالَ : عَلَیکُما بِالفِئَةِ الَّتی فیهَا ابنُ سُمَیَّةَ ؛ إنّی سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : تَقتُلُهُ الفِئَةُ الباغِیَةُ ، النّاکِبَةُ عَنِ الطَّریقِ ، وإنَّ آخِرَ رِزقِهِ ضَیاحٌ مِن لَبَنٍ . قالَ حَبَّةُ : فَشَهِدتُهُ یَومَ صِفّینَ وهُوَ یَقولُ : اِیتونی بِآخِرِ رِزقٍ لی مِنَ الدُّنیا . فَاُتِیَ بِضَیاحٍ مِن لَبَنٍ فی قَدَحٍ أروَحٍ لَهُ حَلقَةٌ حَمراءُ ، فَما أخطَأَ حُذَیفَةُ مِقیاسَ شَعرَةٍ ، فَقالَ : الیَومَ ألقَی الأَحِبَّهْ مُحَمَّدا وحِزبَهْ وَاللّهِ ، لَو ضَرَبونا حَتّی یَبلُغوا بِنا سَعَفاتِ هَجَرَ لَعَلِمنا أنّا عَلَی الحَقِّ وأنَّهُم عَلَی الباطِلِ ، وجَعَلَ یَقولُ : الموتُ تَحتَ الأَسَلِ ، وَالجَنَّةُ تَحتَ البارِقَةِ . ⁽¹⁾

.

تاریخ الطبریـ به نقل از حبّة بن جوین عرنی ـ: من و ابو مسعود ، در مدائن ⁽¹⁾، نزد حُذَیفه رفتیم و بر او داخل شدیم . گفت : خوش آمدید! از میان قبایل عرب ، هیچ کس نیست که بیش از شما دو تن ، دوستش بدارم . من [ به تواضع ]این سخن را به ابو مسعود نسبت دادم . آن گاه گفتیم : ای ابو عبد اللّه ! با ما سخن بگو که از فتنه ها بیم داریم . حُذیفه گفت : بر شما باد همراهی با گروهی که [ عمّار ]فرزند سمیّه در آن است . همانا خود از پیامبر خدا شنیدم که فرمود : «گروهک متجاوز گم راه ، او را خواهند کشت و واپسین خوراکش قدری شیر آمیخته به آب خواهد بود» . حبّه گفت : پس در صِفّین ، عمّار را دیدم که می گفت : «واپسین خوراک من از دنیا را برایم بیاورید» و برایش قدری شیر آمیخته به آب ، در پیاله ای تَهْ فراخ با حلقه ای سرخ آورده شد . پس حذیفه ، سرِ مویی هم خطا نگفته بود . [ عمّار ]سپس خواند : امروز با دوستان دیدار می کنم ؛ با محمّد و حزب او . [ و افزود : ]به خدا سوگند ، اگر به ما ضربه زنند ، چندان که به نخلستان های هَجَر پرتابمان کنند ، باز یقین داریم که ما بر حقّیم و آنان بر باطل اند . آن گاه گفت : مرگ زیر [ سایه] نیزه است و بهشت زیر [ سایه] شمشیر!

.

۹ / ۸اِضطِرابُ جَیشِ مُعاوِیَةَ بَعدَ استِشهادِ عَمّارٍشرح نهج البلاغة :قالَ مُعاوِیَةُ لَمّا قُتِلَ عَمّارٌ ـ وَاضطَرَبَ أهلُ الشّامِ لِرِوایَةِ عَمرِو بنِ العاصِ کانَت لَهُم : «تَقتُلُهُ الفِئَةُ الباغِیَةُ» ـ : إنَّما قَتَلَهُ مَن أخرَجَهُ إلَی الحَربِ وعَرَّضَهُ لِلقَتلِ ! فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : فَرَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذَن قاتِلُ حَمزَةَ ! ! ⁽¹⁾

الکامل فی التاریخ عن أبی عبد الرحمن السلمی :قالَ عَبدُ اللّهِ لِأَبیهِ [عَمرِو بنِ العاصِ] : یا أبَه ، قَتَلتُم هذَا الرَّجُلَ فی یَومِکُم هذا ، وقَد قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ما قالَ ! قالَ : وما قالَ ؟ قالَ :أ لَم یَکُنِ المُسلِمونَ وَالنّاسُ یَنقُلونَ فی بِناءِ مَسجِدِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله لَبِنَةً لَبِنَةً ، وعَمّارٌ لَبِنَتَینِ لَبِنَتَینِ ، فَغُشِیَ عَلَیهِ ، فَأَتاهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَجَعَلَ یَمسَحُ التُّرابَ عَن وَجهِهِ ویَقولُ : وَیحَکَ یَابنَ سُمَیَّةَ ! النّاسُ یَنقُلونَ لَبِنَةً لَبِنَةً ، وأنتَ تَنقُلُ لَبِنَتَینِ لَبِنَتَینِ رَغبَةً فِی الأَجرِ ! وأنتَ مَعَ ذلِکَ تَقتُلُکَ الفِئَةُ الباغِیَةُ . فَقالَ عَمرٌو لِمُعاوِیَةَ : أ ما تَسمَعُ ما یَقولُ عَبدُ اللّهِ ! قالَ : وما یَقولُ ؟ فَأَخبَرَهُ . فَقالَ مُعاوِیَةُ : أ نَحنُ قَتَلناهُ ؟ إنَّما قَتَلَهُ مَن جاءَ بِهِ . فَخَرَجَ النّاسُ مِن فَساطیطِهِم وأخبِیَتِهِم یَقولونَ : إنَّما قَتَلَ عَمّارا مَن جاءَ بِهِ . فَلا أدری مَن کانَ أعجَبَ؟ أهُوَ أم هُم . ⁽²⁾

.

۹ / ۸ آشفتگی سپاه معاویه پس از شهادت عمّار

۹ / ۸آشفتگی سپاه معاویه پس از شهادت عمّارشرح نهج البلاغة :پس از کـشته شـدن عمّـار ، سپاهیان شام آشفته شدند ؛ زیرا روایت عمرو بن عاص [ از پیامبر خدا ]به یادشان بود که : «عمّار را گروهک متجاوز خواهند کشت» . از این رو ، معاویه گفت : جز این نیست که عمّار را کسی کشت که او را به میدان جنگ کشاند و در معرض کشته شدن قرار داد! امیر مؤمنان گفت : «پس قاتل حمزه [ نیز ]پیامبر خداست!» .

الکامل فی التاریخـ به نقل از ابو عبد الرحمان سُلَمی ـ: عبد اللّه به پدرش عمرو بن عاص گفت : پدرم! در این نبرد ، این مرد را کشتید ، حال آن که پیامبر خدا چنان گفته بود . گفت : چه گفته بود؟ گفت : آیا چنان نبود که مسلمانان و همه مردم برای ساخت مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله ، خشت ها را یک یک انتقال می دادند ، امّا عمّار ، هر بار دو خشت با خود می بُرد تا آن گاه که [ از خستگی] بر زمین افتاد . پس پیامبر خدا بر سرش آمد و خاک از چهره اش سِتُرد و گفت : «مرحبا ای فرزند سمیّه! مردم خشت ها را یک به یک می بَرَند و تو برای پاداش بیشترِ [ خداوند ]دو به دو می بَری ، و با این حال ، گروهک متجاوز تو را می کُشند» . عمرو به معاویه گفت : آیا نمی شنوی عبد اللّه چه می گوید؟ معاویه گفت : چه می گوید؟ عمرو او را [ از گفته عبد اللّه ] آگاه کرد . معاویه گفت : آیا ما او را کشتیم؟ جز این نیست که کُشنده او کسی است که وی را [ به این جا ]آورْد! سپس افرادِ [ سپاه او] از خیمه ها و چادرهاشان برون آمدند و گفتند : جز این نیست که قاتل عمّار ، کسی است که او را [ به این جا] آورْد . و نمی دانم کدام یک شگفت تر است : [ کارِ] معاویه یا افرادش؟

.

الکامل فی التاریخ :قَد کانَ ذُو الکَلاعِ سَمِعَ عَمرَو بنَ العاصِ یَقولُ : قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِعَمّارِ بنِ یاسرٍ : «تَقتُلُکَ الفِئَةُ الباغِیَةُ ، وآخِرُ شَربَةٍ تَشرَبُها ضَیاحٌ مِن لَبنٍ» ، فَکانَ ذُو الکَلاعِ یَقولُ لِعَمرٍو : ما هذا وَیحَکَ یا عَمرُو ؟ فَیَقولُ عَمرٌو : إنَّهُ سَیَرجِعُ إلَینا . فَقُتِلَ ذُو الکَلاعِ قَبلَ عَمّارٍ مَعَ مُعاوِیَةَ ، واُصیبَ عَمّارٌ بَعدَهُ مَعَ عَلِیٍّ . فَقالَ عَمرٌو لِمُعاوِیَةَ : ما أدری بِقَتلِ أیِّهِما أنَا أشَدُّ فَرَحا ؛ بِقَتلِ عَمّارٍ ، أو بِقَتلِ ذِی الکَلاعِ ! وَاللّهِ لَو بَقِیَ ذُو الکَلاعِ بَعدَ قَتلِ عَمّارٍ لَمالَ بِعامَّةِ أهلِ الشّامِ إلی عَلِیٍّ . ⁽¹⁾

۹ / ۹اِستِشهادُ خُزَیمَةَ بنِ ثابِتٍ ذِی الشَّهادَتَینِالطبقات الکبری عن عمارة بن خزیمة بن ثابت :شَهِدَ خُزَیمَةُ بنُ ثابِتٍ الجَمَلَ وهُوَ لا یَسُلُّ سَیفا ، وشَهِدَ صِفّینَ وقالَ : أنَا لا أصل ⁽²⁾أبَدا حَتّی یُقتَلَ عَمّارٌ ، فَأَنظُرَ مَن یَقتُلُهُ ؛ فَإِنّی سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : تَقتُلُهُ الفِئَةُ الباغِیَةُ . فَلَمّا قُتِلَ عَمّارُ بنُ یاسِرٍ قالَ خُزَیمَةُ : قَد بانَت لِیَ الضَّلالَةُ ، وَاقتَرَبَ فَقاتَلَ حَتّی قُتِلَ . ⁽³⁾

.

۹ / ۹ شهادت خزیمة بن ثابت (ذو شهادتین)

الکامل فی التاریخ :ذو کلاع از عمرو بن عاص این سخن را شنیده بود که پیامبر خدا به عمّار بن یاسر گفته : «تو را گروهک متجاوز ، خواهند کشت و واپسین آشامیدنی ات ، قدری شیرِ آمیخته به آب است» . ذو کلاع به عمرو گفت : ای عمرو! وای بر تو! این سخن چیست؟ عمرو گفت : همانا عمّار به زودی به سوی ما باز خواهد گشت [ و از هواداران ما خواهد شد] . پیش از آن که عمّار در همراهی علی علیه السلام کشته شود ، ذو کلاع در همراهی معاویه کشته شد . سپس عمرو به معاویه گفت : نمی دانم از کشته شدنِ کدام یک بیشتر شادمانم : عمّار یا ذو کلاع! به خدا سوگند ، اگر ذو کلاع پس از عمّار کشته می شد، همه شامیان را به سوی علی می کشانْد.

۹ / ۹شهادت خزیمة بن ثابت (ذو شهادتین)الطبقات الکبریـ به نقل از عمارة بن خُزَیمة بن ثابت ـ: خزیمة بن ثابت در جنگ جَمَل حضور داشت ، ولی دست به شمشیر نبُرد . وی در صِفّین نیز حاضر بود و گفت : من هرگز نمی جُنبم تا آن گاه که عمّار کشته شود . پس می نگرم که چه کسی او را می کشد ؛ زیرا از پیامبر خدا شنیدم که گفت : «او را گروهک متجاوز ، خواهند کُشت» . آن گاه که عمّار بن یاسر کشته شد ، خزیمه گفت : اکنون گم راهی آشکار شد . پس [ به معرکه] نزدیک شد و به نبرد پرداخت ، چندان که کشته شد .

.

۹ / ۱۰قِتالُ الأَشتَرِ ودَورُهُ الأَساسِیُّ فِی الحَربِتؤدّی الحوادث العصیبة ومشقّات الحیاة وصروف الدهر دورا مهمّا فی صقل الناس ، وتبلور رفعتهم وعزّتهم . إنّ هذا النوع من الحوادث کما یُجلّی عظمة الروح الإنسانیّة بنحو بیّن ، فإنّه یترک أثره العمیق فی إیجاد الأرضیّة التی تتبلور فیها شخصیّة الإنسان فی بعض الأحیان ، وبها تتجلّی بواطن الناس ؛ فإنّه فی صروف الدهر وحدثانه تُعرف حقیقة الإنسان ، وقول الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام : «فی تَقَلُّبِ الأَحوالِ عِلمُ جَواهِرِ الرِّجالِ» ⁽¹⁾خیر آیة علی هذه الحقیقة العمیقة . وهکذا کانت معرکة صفّین مرآةً تجلّت فیها شخصیّة مالک المتألّقة فی تاریخ التشیّع ؛ فقد کان الوجه البارز ، والبطل الشجاع الباسل فی هذه الحرب . ۱ ـ کان دور مالک واضحا فی تحفیز الکوفیّین الذین کانوا یسمعون کلامه ، وفی إرسالهم إلی المعرکة . ۲ ـ کان له دور أساسی فی تنظیم الجیش . ۳ ـ کان مالک علی مقدّمة الجیش ، وکانت هیمنته العظیمة ومواجهته البطولیّة لمقدّمة جیش معاویة ـ التی کان علیها أبو الأعور السلمی ـ قد أرغمتا هؤلاء علی الفرار من المیدان . ۴ ـ کان أهل الرقّة ⁽²⁾من أنصار عثمان ، فدمّروا الجسور المنصوبة علی نهر الفرات لخلق العقبات أمام الجیش العلوی الذی کان قوامه مِئة ألف مقاتل . فعزم الإمام علیه السلام علی الرجوع والبحث عن معبر آخر ؛ لأنّه لم یُرد أن یستخدم القوّة العسکریّة ویقسر الناس علی القیام بعمل شاقّ ، وهنا عرّف مالک نفسه لأهل الرقّة وهدّدهم ، فاضطرّوا إلی نصب جسر للعبور ، وعبر الجیش بالفعل . ۵ ـ حال جیش معاویة دون وصول جیش الإمام علیه السلام إلی الماء ، فاستبسل ومعه الأشعث بن قیس حتی تمکّن الجیش من الحصول علی الماء . ۶ ـ تولّی مالک قیادة الخیّالة عند نشوب الحرب . ۷ ـ کان له الدور الأکبر فی صولات ذی الحجّة . وحین بدأت الحرب فی شهر صفر ودامت ثمانیة أیّام ، کان مالک فی یومین منها قائدا عامّا لها علی الإطلاق . ۸ ـ کان مقاتلاً لا نظیر له فی المواجهات الفردیّة ، ولم ینکص قطّ عند مواجهة أحد . ۹ ـ فی الأیّام الأخیرة من المعرکة ، کان حلّالاً للمشاکل العویصة فیها ، وکان یحضر بأمر مولاه حیثما ظهرت مشکلة فیبادر إلی حلّها . ۱۰ ـ تألّق مالک تألّقا عظیما فی وقعة الخمیس ولیلة الهریر . ۱۱ ـ قاد مع أصحابه جولة مرعبة مهیبة من جولات صفّین ، فتقدّم حتی وصل خیمة معاویة فجرَ یومِ جمعةٍ ، ولم یکن بینه وبین الانتصار الأخیر وإخماد نار الفتنة الاُمویّة إلّا خطوة واحدة ، فتآمر الأشعث والخوارج وأجبروا الإمام علیه السلام علی إرجاعه ، فابتعد عن خیمة معاویة بقلب ملؤه الأسی ؛ کی لا یصل إلی مولاه أذی . فیا عجبا لکلّ هذا الإیثار مع ذلک التحجّر ، واسوداد ضمائر المناوئین للإمام علیه السلام ، وقبح سرائرهم ! ! إنّ أعظم ما تمیّز به مالک هو معرفته العمیقة للإمام علیه السلام وتواضعه أمام مولاه ، ذلک التواضع النابع من وعیه الفذّ ، ومعرفته العظیمة .

.

۹ / ۱۰ نبردِ اشتر و نقش بنیانیِ او در جنگ

۹ / ۱۰نبردِ اشتر و نقش بنیانیِ او در جنگرویدادهای سنگین و سختی های زندگی و دگرگونی های روزگار ، در صیقل دادنِ افراد و نمود یافتنِ والایی و شکوه آنان ، بسیار نقش دارند . این گونه رویدادها همان گونه که عظمت روح انسان را آشکارا هویدا می کنند ، اثری ژرف بر ایجاد زمینه بروز شخصیّت انسان در هنگامه های خاص و رخ نمودنِ جنبه های پنهانِ افراد دارند . در دگرگونی ها و رخدادهای روزگار ، حقیقت انسان شناخته می شود و این سخن امیر مؤمنان ، بهترین روشنگرِ این حقیقت ژرف است که : «در دگرگونی های اوضاعِ [ روزگار] ، گوهرهای مردان شناخته می شود» . بدین سان ، آوردگاهِ صفّین آینه ای شد که شخصیت مالک در آن تجلّی یافت ؛ همان شخصیّت تابناک تاریخ تشیّع که رزمنده برجسته و پهلوان دلیر و جنگجوی این نبرد بود . ۱ . نقش مالک در برانگیختنِ کوفیانِ گوش به فرمانِ وی و فرستادن آنان به میدان نبرد ، آشکار بود . ۲ . وی در آراستنِ سپاه ، نقشی بنیانی داشت . ۳ . او فرمانده پیش قراولان سپاه علی علیه السلام بود و شوکت شگرف و نبرد قهرمانه اش در برابر پیش قراولان سپاه معاویه به فرماندهیِ ابو اَعور سُلَمی ، آنان را به گریز از میدان وا داشت . ۴ . مردم رَقّه ⁽¹⁾از یاران عثمان بودند و از این رو ، پُل های ساخته شده بر رود فرات را نابود کردند تا پیش رویِ سپاه صدهزار نفری امام علی علیه السلام مانع بیافرینند. پس امام علیه السلام بر آن شد که بازگردد و راهی دیگر بجوید؛زیرا نمی خواست از نیروی نظامی بهره گیرد و مردم را به اجبار بر کاری سخت بگمارد . این جا بود که مالک ، خود را به مردمِ رَقّه شناساند و تهدیدشان کرد و ایشان ناچار شدند برای عبورِ سپاه امام علیه السلام پُلی بربندند و آن گاه ، سپاه از آن گذشت . ۵ . سپاه معاویه ، آب را بر سپاه امام علیه السلام بست . در این حال ، مالک اشتر ، دلیرانه رو به جنگ نهاد و به همراهیِ اشعث بن قیس ، توانست به آب دست یابد . ۶ . به گاهِ در گرفتنِ جنگ ، مالک ، فرمانده سواره نظام بود . ۷ . در حمله های ذی حجّه ، وی نقشی اساسی داشت . آن گاه که در ماه صفر ، جنگ آغاز شد و هشت روز به درازا کشید ، مالک طیّ دو روز ، فرمانده کلّ لشکر بود . ۸ . در نبردهای تن به تن ، رزمنده ای بی مانند بود و هرگز در رویارویی با کسی ، تن به شکست نداد . ۹ . در روزهای پَسینِ نبرد ، حل کننده مشکلات پیچیده بود و به فرمان مولای خویش ، هر جا مشکلی بروز می یافت ، حاضر می شد و به حلّ آن می پرداخت . ۱۰ . در رخداد پنج شنبه و لیلة الهَریر (شبِ غرّش ) ، شکوهمندانه درخشید . ۱۱ . همراه یارانش ، یکی از حمله های بیم انگیز و شگرف صِفّین را سامان داد و در صبحگاه روز جمعه ، به خیمه معاویه رسید و تنها یک گام پیش رو داشت تا به پیروزی نهایی دست یابد و آتش فتنه اموی را فرو نشانَد . پس اشعث و خوارج ، توطئه چیدند و امام علیه السلام را ناچار کردند که مالک را بازگردانَد ؛ و مالک ، برای آن که به مولایش آزاری نرسد ، با قلبی لبریز از غم ، از خیمه معاویه دور شد . شگفتا از این همه ایثار در برابر آن مایه تحجّر و تاریک دلی و پلید باطنیِ توطئه گران بر ضدّ امام ! بزرگ ترین ویژگی مالک ، شناخت ژرف او از امام علیه السلام و تواضعش نزد مولای خویش بود ؛ تواضعی برگرفته از هوشیاریِ شگرف و معرفتِ سترگ!

.

. .

. .

الفتوح :خَرَجَ رَجُلٌ مِن أهلِ العِراقِ عَلی فَرَسٍ لَهُ کُمَیتٍ ـ لا یُری مِنهُ إلّا حَمالیقُ الحَدَقِ ، وفی یَدِهِ رُمحٌ لَهُ ـ فَجَعَلَ یَضرِبُ بِالرُّمحِ عَلی رُؤوسِ أصحابِ عَلِیٍّ ویَقولُ : سَوّوا صُفوفَکُم ! وَالنّاسُ لا یَعرِفونَهُ . حَتّی إذَا اعتَدَلَتِ الصُّفوفُ وَالرّایاتُ ، اِستَقبَلَهُم بِوَجهِهِ ووَلّی ظَهرَهُ إلی أهلِ الشّامِ ، ثُمَّ حَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ، ثُمَّ قالَ : اِحمَدُوا اللّهِ عِبادَ اللّهَ ، وَاشکُروهُ ؛ إذ جَعَلَ فیکُمُ ابنَ عَمِّ نَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، ووَصِیَّهُ ، وأحَبَّ الخَلقِ إلَیهِ ، أقدَمَهُم هِجرَةً ، وأوَّلَهُم إیمانا ، سَیفٌ من سُیوفِ اللّهِ صَبَّهُ عَلی أعدائِهِ . فَانظُروا إذا حَمِیَ الوَطیسُ ، وثارَ القَتامُ ، وتَکَسَّرَتِ الرِّماحُ ، وتَثَلَّمَت الصِّفاحُ ، وجالَتِ الخَیلُ بِالأَبطالِ ، ولا أسمَعُ مِنکُم إلّا غَمغَمَةً أو هَمهَمَةً . قالَ : ثُمَّ حَمَلَ عَلی أهلِ الشّامِ ، فَقاتَلَ حَتّی کُسِرَ رُمحُهُ ، ثُمَّ رَجَعَ فَإِذا هُوَ الأَشتَرُ . ⁽¹⁾

تاریخ الطبری عن الحرّ بن الصیّاح النخعی :إنَّ الأَشتَرَ یَومَئِذٍ کانَ یُقاتِلُ عَلی فَرَسٍ لَهُ فی یَدِهِ صَفیحَةٌ یَمانِیَّةٌ ؛ إذا طَأطَأَها خِلتَ فیها ماءً مُنصَبّا ، وإذا رَفَعَها کادَ یُعشِی البَصرَ شُعاعُها ، وجَعَلَ یَضرِبُ بِسَیفِهِ ویَقولُ : الغَمَراتُ ثُمَّ یَنجَلینا ⁽²⁾

تاریخ الطبری عن عبد اللّه بن عاصم الفائشی :حَدَّثَنی رَجُلٌ مِن قَومی أنَّ الأَشتَرَ خَرَجَ یَوما یُقاتِلُ بِصِفّینَ فی رِجالٍ مِنَ القُرّاءِ ، ورِجالٍ مِن فُرسانِ العَرَبِ ، فَاشتَدَّ قِتالُهُم ، فَخَرَجَ عَلَینا رَجُلٌ ـ وَاللّهِ لَقَلَّما رَأَیتُ رَجُلاً قَطُّ هُوَ أطوَلُ ولا أعَظَمُ مِنهُ ـ فَدَعا إلَی المُبارَزَةِ ، فَلَم یَخرُج إلَیهِ أحَدٌ إلَا الأَشتَرُ ، فَاختَلَفا ضَربَتَینِ ، فَضَرَبَهُ الأَشتَرُ ، فَقَتَلَهُ . وَایمُ اللّهِ ، لَقَد کُنّا أشفَقنا عَلَیهِ ، وسَأَلناهُ أن لا یَخرُجَ إلَیهِ ، فَلَمّا قَتَلَهُ الأَشتَرُ نادی مُنادٍ مِن أصحابِهِ : یا سَهمَ سَهمَ ابنَ أبی العَیزارِ یا خیرَ مَن نَعلَمُهُ مِن زارِ ـ و«زارَةُ» حَیٌّ مِنَ الأَزدِ ـ وقالَ : اُقسِمُ بِاللّهِ ، لَأَقتُلَنَّ قاتِلَکَ أو لَیَقتُلَنّی ، فَخَرَجَ فَحَمَلَ عَلَی الأَشتَرِ ، وعَطَفَ عَلَیهِ الأَشتَرُ فَضَرَبَهُ ، فَإِذا هُوَ بَینَ یَدَی فَرَسِهِ ، وحَمَلَ عَلَیهِ أصحابُهُ فَاستَنقَذوهُ جَریحا . فَقالَ أبو رُفَیقَةَ الفَهمِیُّ : هذا کانَ نارا ، فَصادَفَ إعصارا . ⁽³⁾

.

الفتوح :مردی از سپاه عراق سوار بر اسبی کَهَر برون آمد که تنها درون پلک های چشمش پیدا بود و در دستش نیزه ای داشت و آن را بر فراز سرِ یاران علی علیه السلام حرکت می داد و می گفت : «صف هاتان را مرتّب کنید» ؛ و مردم در نمی یافتند که او کیست . آن گاه که صف ها و پرچم ها آراسته شدند ، مالک رو به سپاه علی علیه السلام و پشت به سپاه شام ایستاد و پس از به جای آوردن سپاس و ستایش خداوند ، گفت : ای بندگان خدا! خداوند را سپاس گویید و شکر گزارید که در میان شما ، پسر عمو وجانشینِ پیامبرش محمّد صلی الله علیه و آله و محبوب ترینِ مردم نزد وی را قرار داده؛همان نخستین مهاجر و ایمان آورنده، و همو که شمشیری است از شمشیرهای خدا که بر دشمنان خویش فرودش آورده است . پس مراقبِ آن هنگامه ای باشید که نبردِ سخت در گیرد ، [ پرچم های ]سیاه به جنب و جوش درآیند ، نیزه ها در هم شکسته شوند ، و شمشیرها شکاف بردارند ، و اسب ها با پهلوانانِ سواره به جنبش درآیند ؛ و [ در آن حال ]تنها آوایی که از شما می شنوم ، نعره و همهمه[ ی جنگ ]است . سپس مالک به شامیان یورش بُرد و چندان جنگید که نیزه اش شکست . پس باز گشت و در این حال ، معلوم شد که او اشتر است .

تاریخ الطبریـ به نقل از حُرّ بن صَیّاح نَخَعی ـ: آن روز ، اشتر بر اسب خویش نشسته ، در دستش شمشیری یَمانی بود و هرگاه آن را تکان می داد ، پنداری در آن ، آبی در حال چکیدن است ؛ و چون آن را بالا می بُرد ، پرتوش چشم را خیره می کرد . او شمشیر می زد و می گفت : گرداب هایی هستند که پس از چندی ، درمی گذرند!

تاریخ الطبریـ به نقل از عبد اللّه بن عاصم فائشی ـ: مردی از قومِ من ، برایم حکایت کرد که روزی اَشتر ، همراهِ مردانی از قاریان و تکْ سوارانِ عرب ، در صِفّین به میدان نبرد آمد و جنگی سخت صورت دادند . آن گاه ، مردی به نبردِ ما آمد که ـ خدای را سوگند ـ بسی کم کسی را به درازا و تنومندیِ او دیده بودم . پس هماورد طلبید و هیچ کس جز اشتر به میدانِ او نرفت . آنان دو ضربه ردّ و بدل کردند و اشتر با ضربه ای او را کُشت . به خدا سوگند ، ما [ از پیش] بر او بیمناک بودیم و از او می خواستیم به میدانِ آن مرد نرود . آن گاه که اشتر وی را کشت ، یکی از یاران آن مرد تنومند ندا در داد : ای سَهم ، ای سَهم بن ابی عیزار ؛ ای خوب ترین کسی که از تیره زاره ⁽¹⁾می شناسیمت . و گفت : به خدا سوگند ، هر آینه یا قاتل تو را می کشم و یا او مرا می کشد! سپس برون آمد و به اشتر یورش آورد . اشتر به او روی آورد و بر او ضربه ای زد ، چنان که مقابلِ اسبش [ بر زمین ]افتاد . آن گاه ، یارانش به سویش شتافتند و پیکر مجروحش را وا رهاندند . ابو رفیقه فهمی گفت : این ، آتشی بود ؛ امّا با گردبادی روبه رو شد .

.

تاریخ الطبری عن الحرّ بن الصیّاح النخعیـ فِی الأَشتَرِ ـ: رَآهُ مُنقِذٌ وحِمیَرٌ ابنا قَیسٍ النّاعِطِیّانِ ، فَقالَ مُنقِذٌ لِحِمیَرٍ : ما فِی العَرَبِ مِثلُ هذا إن کانَ ما أری مِن قِتالِهِ عَلی نِیَّتِهِ . فَقالَ لَهُ حِمیَرٌ : وهَلِ النِّیَّةُ إلّا ما تَراهُ یَصنَعُ ! قالَ : إنّی أخافُ أن یَکونَ یُحاوِلُ مُلکا . ⁽¹⁾

وقعة صفّین عن عمر بن سعد عن رجاله :إنَّ مُعاوِیَةَ دَعا مَروانَ بنَ الحَکَمِ فَقالَ : یا مَروانُ ، إنَّ الأَشتَرَ قَد غَمَّنی وأقلَقَنی ، فَاخرُج بِهذِهِ الخَیلِ فی کَلاعٍ ویَحصُبَ ، فَالقَهُ فَقاتِل بِها . فَقالَ لَهُ مَروانُ : اُدعُ لَها عَمرا فَإِنَّهُ شِعارُکَ دونَ دِثارِکَ . ... ودَعا مُعاوِیَةُ عَمرا ، وأمَرَهُ بِالخُروجِ إلَی الأَشتَرِ ... فَخَرَجَ عَمرٌو فی تِلکَ الخَیلِ فَلَقِیَهُ الأَشتَرُ أمامَ الخَیلِ ... فَعَرَفَ عَمرٌو أنَّهُ الأَشتَرُ ، وفَشِلَ حَیلُهُ وجَبُنَ ، وَاستَحیا أن یَرجِعَ . . . فَلَمّا غَشِیَهُ الأَشتَرُ بِالرُّمحِ زاغَ عَنهُ عَمرٌو ، فَطَعَنَهُ الأَشتَرُ فی وَجهِهِ فَلَم یَصنَعِ الرُّمحُ شَیئا ، وثَقُلَ عَمرٌو فَأَمسَکَ عِنانَ فَرَسِهِ ، وجَعَلَ یَدَه عَلی وَجهِهِ ، ورَجَعَ راکِضا إلَی العَسکَرِ . ⁽²⁾

.

تاریخ الطبریـ به نقل از حُرّ بن صَیّاح نَخَعی ، درباره اشتر ـ: مُنقِذ و حِمیَر ناعِطی ، پسرانِ قیس ، اشتر را دیدند . منقذ به حمیر گفت : اگر این نیروی جنگاوری که در او می بینم ، مبتنی بر نیّت [الهیِ] او باشد ، کسی چون او در مردم عرب نیست . حمیر به او گفت : آیا نیّت ، چیزی جز همین [پیکار خطرخیزی] است که انجام می دهد و می بینی؟ گفت : بیم دارم که او خواهان حکومت [ و نه رزماوریِ فداکارانه ]باشد .

وقعة صِفّینـ بـه نـقل از عمر بـن سـعد ، از مردانش ـ: معاویه ، مروان بن حکم را فرا خواند و گفت : ای مروان! اشتر مرا اندوهگین کرده و نگران ساخته است . تو با این گروهِ سوارانِ کِلاع و یَحْصُب به میدان رو ، پس با او رودررو شو و با این گروه ، به نبرد با وی برخیز . مروان به وی گفت : برای این کار ، عَمرو را فراخوان که همچون جامه زیرینت [ به تو پیوسته] است . ... معاویه ، عمرو را فرا خواند و فرمانش داد که به میدانِ اشتر رود ... عمرو با همان گروهِ سواران روان شد و اشتر ، پیشاپیش سواران ، با وی رویارو گشت ... عمرو دریافت که او اشتر است . نیرویش کاسته شد و هراسان شد ، امّا شرم کرد که باز گردد ... چون اشتر با نیزه بر او تاخت ، عمرو جا تهی کرد و اشتر نیزه اش را به چهره او زد ، ولی [ ضربه ]نیزه ، کاری نبود . عمرو را درد ، سنگین افتاد . پس لگام اسبش را کشید و دستش را بر چهره اش نهاد و گریزان به اردوگاه بازگشت .

.

راجع : ج ۱۳ ص ۵۰۶ (مالک الأشتر) . ج ۷ ص ۱۲ (استشهاد مالک الأشتر) .

۹ / ۱۱قِتالُ الإِمامِ بِنَفسِهِوقعة صفّین عن جابر بن عمیر الأنصاریـ فی بَیانِ شَجاعَةِ عَلِیٍّ علیه السلام فی حَربِ صِفّینَ ـ: لا وَاللّهِ الَّذی بَعَثَ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله بِالحَقِّ نَبِیّا ، ما سَمِعنا بِرَئیسِ قَومٍ مُنذُ خَلَقَ اللّهُ السَّماواتِ وَالأَرضَ أصابَ بِیَدِهِ فی یَومٍ واحِدٍ ما أصابَ ؛ إنَّهُ قَتَلَ فیما ذَکَرَ العادّونَ زِیادَةً عَلی خَمسِمِئَةٍ مِن أعلامِ العَرَبِ ، یَخرُجُ بِسَیفِهِ مُنحَنِیا فَیقولُ : مَعذِرَةً إلَی اللّهِ عَزَّ وجَلَّ وإلَیکُم مِن هذا ، لَقَد هَمَمتُ أن أصقُلَهُ ولکِن حَجَزَنی عَنهُ أنّی سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ کَثیرا : «لا سَیفَ إلّا ذو الفَقارِ ، ولا فَتی إلّا عَلِیٌّ» وأنا اُقاتِلُ بِهِ دونَهُ . قالَ : فَکُنّا نَأخُذُهُ فَنُقَوِّمُهُ ، ثُمَّ یَتَناوَلُهُ مِن أیدینا فَیَتَقَحَّمُ بِهِ فی عُرضِ الصَّفِّ ، فَلا وَاللّهِ ما لَیثٌ بِأَشَدَّ نِکایَةً فی عَدُوِّهِ مِنهُ ، رَحمَةُ اللّهِ عَلَیهِ رَحمَةً واسِعَةً . ⁽¹⁾

ذخائر العقبی عن ابن عبّاسـ وقَد سَأَلَهُ رَجُلٌ : أکانَ عَلِیٌّ رضی الله عنه یُباشِرُ القِتالَ بِنَفسِهِ یَومَ صِفّینَ ؟ ـ: وَاللّهِ ما رَأَیتُ رَجُلاً أطرَحَ لِنَفسِهِ فی مَتلَفٍ مِن عَلِیٍّ ، ولَقَد رَأَیتُهُ یَخرُجُ حاسِرَ الرَّأسِ ، بِیَدِهِ السَّیفُ إلَی الرَّجُلِ الدّارعِ فَیَقتُلُهُ . ⁽²⁾

.

۹ / ۱۱ نبرد شخصِ امام

ر . ک : ج ۱۳ ص ۵۰۷ (مالک اشتر) . ج ۷ ص ۱۳ (شهادت مالک اشتر) .

۹ / ۱۱نبرد شخصِ اماموقعة صِفّینـ به نقل از جابر بن عُمَیر انصاری ، در بیان دلاوریِ علی علیه السلام در جنگ صفّین ـ: نه ؛ سوگند به خداوندی که محمّد صلی الله علیه و آله را به حق به پیامبری برانگیخت ، از زمانی که خدا آسمان ها و زمین را آفرید ، هرگز نشنیده ایم که پیشوای مردمی در یک روز ، به دستِ خویش چنین کند که علی علیه السلام کرد . چنان که شمارندگان ذکر کرده اند ، او بیش از پانصد نام آورِ عرب را هلاک کرد ؛ با شمشیرِ کج شده خود به میدان می رفت و می گفت : «از خدای عز و جل و شما پوزش می خواهم که [ شمشیرم ]چنین است . عزم کرده بودم که آن را صیقل دهم ؛ امّا این سخن پیامبر خدا مرا از این کار باز داشت که فراوان می فرمود : شمشیری جز ذوالفقار و جوانْ مردی جز علی نیست و این در حالی بود که من پیش روی او می جنگیدم» . ما آن شمشیر را می گرفتیم و صاف می کردیم . سپس وی آن را از دست های ما گرفته ، با آن به پهنای صف [ دشمن ]یورش می بُرد . نه ؛ به خدا سوگند ، صولتِ هیچ شیری در شکار دشمن ، بیش از او نبود . رحمتِ فرا گسترِ خداوند بر او باد!

ذخائر العقبیـ به نقل از ابن عبّاس ، در پاسخِ مردی که از وی پرسید : آیا علی علیه السلام ، خود ، در جنگ صفّین به نبرد پرداخت؟ ـ: به خدا سوگند ، هیچ مردی را ندیدم که همچون علی علیه السلام جان خود را در خطرِ فنا اندازد . به راستی ، خود ، او را دیدم که برهنه سر و شمشیر در دست ، به مردی زرهپوش یورش بُرد و او را کُشت .

.

تاریخ الطبری عن أبی عبد الرحمن السلمی :کُنّا مَعَ عَلِیٍّ بِصِفّینَ ، فَکُنّا قَد وَکَّلنا بِفَرَسِهِ رَجُلَینِ یَحفَظانِهِ ویَمنَعانِهِ مِن أن یَحمِلَ ، فَکانَ إذا حانَت مِنهُما غَفلَةٌ یَحمِلُ ، فَلا یَرجِعُ حَتّی یَخضِبَ سَیفُهُ . وإنَّهُ حَمَلَ ذاتَ یَومٍ فَلَم یَرجِع حَتَّی انثَنی سَیفُهُ ، فَأَلقاهُ إلَیهِم ، وقالَ : لَولا أنَّهُ انثَنی ما رَجَعتُ . ⁽¹⁾

تاریخ الطبری عن أبی روق الهمدانیـ فی شِدَّةِ حَربِ صِفّینَ ـ: ... اِنتَهَتِ الهَزیمَةُ إلی عَلِیٍّ ، فَانصَرَفَ یَتَمَشّی نَحوَ المَیسَرَةِ ، فَانکَشَفَت عَنهُ مُضَرُ مِنَ المَیسَرَةِ ، وثَبَتَت رَبیعَةُ . قالَ أبو مِخنَفٍ : حَدَّثَنی مالِکُ بنُ أعیَنَ الجُهَنِیُّ ، عَن زَیدِ بنِ وَهبٍ الجُهَنِیِّ قالَ : مَرَّ عَلِیٌّ مَعَهُ بَنوهُ نَحوَ المَیسَرَةِ ومَعَهُ رَبیعَةُ وَحدَها ، وإنّی لَأَرَی النَّبلَ یَمُرُّ بَینَ عاتِقِهِ ومَنکِبِهِ ، وما مِن بَنیهِ أحَدٌ إلّا یَقیهِ بِنَفسِهِ ، فَیَکرَهُ عَلِیٌّ ذلِکَ ، فَیَتَقَدَّمُ عَلَیهِ فَیَحولُ بَینَ أهلِ الشّامِ وبَینَهُ ، فَیَأخُذُهُ بِیَدِهِ إذا فَعَلَ ذلِکَ فَیُلقیهِ بَینَ یَدَیهِ أو مِن وَرائِهِ . فَبَصُرَ بِهِ أحمَرُ ـ مَولی أبی سُفیانَ ، أو عُثمانَ ، أو بَعضِ بَنی اُمَیَّةَ ـ فَقالَ [أی أحمَرُ] : عَلِیٌّ وَربِّ الکَعبَةِ ! قَتَلَنِی اللّهُ إن لَم أقتُلکَ أو تَقتُلنی ، فَأَقبَلَ نَحوَهُ ، فَخَرَجَ إلَیهِ کَیسانُ مَولی عَلِیٍّ ، فَاختَلَفا ضَربَتَینِ ، فَقَتَلَهُ مَولی بَنی اُمَیَّةَ ، ویَنتَهِزُهُ عَلِیٌّ ، فَیَقَعُ بِیَدِهِ فی جَیبِ دِرعِهِ ، فَیَجبِذُهُ ⁽²⁾، ثُمَّ حَمَلَهُ عَلی عاتِقِهِ ، فَکَأَنّی أنظُرُ إلی رُجَیلَتَیهِ ، تَختَلِفانِ عَلی عُنُقِ عَلِیٍّ ، ثُمَّ ضَرَبَ بِهِ الأَرضَ فَکَسَرَ مَنکِبَهُ وعَضُدَیهِ ، وشَدَّ ابنا عَلِیٍّ عَلَیهِ حُسَینٌ ومُحَمَّدٌ ، فَضَرَباهُ بِأَسیافِهِما حَتّی بَرَدَ ، فَکَأَنّی أَنظُرُ إلی عَلِیٍّ قائِما ، وإلی شِبلَیهِ یَضرِبانِ الرَّجُلَ ... . ثُمَّ إنَّ أهلَ الشّامِ دَنَوا مِنهُ ، ووَاللّهِ ما یَزیدُهُ قُربُهُم مِنهُ سُرعَةً فی مَشیِهِ ، فَقالَ لَهُ الحَسَنُ : ما ضَرَّکَ لَو سَعَیتَ حَتّی تَنتَهِیَ إلی هؤُلاءِ الَّذینَ قَد صَبَروا لِعَدُوِّکَ مِن أصحابِکَ ؟ فَقالَ : یا بُنَیَّ ، إنَّ لِأَبیکَ یَوما لَن یَعدُوَهُ ، ولا یُبطِئُ بِهِ عَنهُ ⁽³⁾السَّعیُ ، ولا یُعَجِّلُ بِهِ إلَیهِ المَشیُ ، إنَّ أباکَ وَاللّهِ ما یُبالی أوَقَعَ عَلَی المَوتِ ، أو وَقَعَ المَوتُ عَلَیهِ ! ⁽⁴⁾

.

تاریخ الطبریـ به نقل از ابو عبد الرحمان سُلَمی ـ: همراه علی علیه السلام در صِفّین بودیم و دو پیاده را بر کناره اسبش گماشته بودیم تا مراقب او باشند و از حمله کردن بازش دارند . امّا او هر گاه آن دو غفلت می کردند ، حمله می بُرد و تا زمانی که شمشیرش در خون نمی نشست ، باز نمی گشت . روزی وی یورش بُرد و تا شمشیرش خَم برنداشت ، بازنگشت . آن گاه آن را به سوی ایشان پرتاب کرد و گفت : «اگر این [ شمشیر] خم برنمی داشت ، باز نمی گشتم .

تاریخ الطبریـ به نقل از ابو رَوْق هَمْدانی ، در وصفِ شدّت جنگ صِفّین ـ: ... دامنه گریز تا جایی که علی علیه السلام قرار داشت ، کشیده شد . پس وی به سوی جناح چپ ، پیاده حرکت کرد و [ افرادِ قبیله] مُضَر در جناح چپ ، از گرد او پراکنده شدند و [ فقط افراد قبیله ]ربیعه پایداری ورزیدند . [ ابو مِخْنَف از مالک بن اَعیَن جُهَنی و او از زید بن وَهْب جُهَنی آورده است : ]علی علیه السلام همراه پسرانش به سوی جناح چپ حرکت کرد و تنها افراد ربیعه با او بودند . گویی اکنون می بینم که تیر از میان شانه و کتف هایش می گذرد و یکایک پسرانش خود را سپر او می کنند و علی علیه السلام این را نمی پسندد و خود را پیش می اندازد و میان آن فرزند و شامیان،فاصله می شود. هرگاه یکی از پسرانش چنین می کرد، وی او را با دست خویش می گرفت و پیش رو یا پشت سر خود می افکَنْد [ به گونه ای که نتواند سپرِ وی شود] . اَحمَر ، غلامِ ابوسفیان یا عثمان یا یکی دیگر از بنی امیّه ، او را دید و گفت : ای علی! به پروردگار کعبه سوگند ، خدا مرا بکشد اگر یا تو را نکشم و یا خود کشته نشوم . سپس به سوی علی علیه السلام یورش بُرد . کیسان ، غلامِ علی ، با او برابر شد و دو ضربه ردّ و بدل کردند . غلامِ بنی امیّه ، کیسان را کشت . علی علیه السلام خود ، به سوی آن غلام بنی امیّه شتافت و دستش را در گریبانِ زرهش برد و او را به سوی خود کشید . سپس بر شانه خود ، وی را بر کشید . گویی اکنون دو پای او را می بینم که بر گردنِ علی بالا و پایین می شوند . آن گاه ، وی را بر زمین کوفت و شانه و بازوانش را شکست . سپس پسرانِ علی علیه السلام ، حسین و محمّد علیهماالسلام ، بر آن غلام تاختند و او را با شمشیرهای خود زدند ، چندان که [ بمُرد و بدنش] سرد شد . گویی اکنون علی علیه السلام را می نگرم که ایستاده است و دو شیر بچّه اش آن غلام را فرو می کوبند ... سپس شامیان به علی علیه السلام نزدیک شدند . به خدا سوگند ، نزدیک شدنِ ایشان به وی سبب نمی شد که او در راه رفتن به شتاب افتد . حسن علیه السلام به وی گفت : تو را چه زیان می رسد اگر بِدَوی وخود را به آن دسته از یارانت برسانی که مقابلِ دشمنت پایداری می ورزند؟ گفت : «پسر جان! برای پدرت روزی (اَجلی ) است که از آن هرگز در نگذرد ؛ دویدن ، آن را به تأخیر نیفکَنَد و کُند رفتن ، آن را پیش نیندازد . به خدا سوگند ، پدرت را تفاوت نمی کند که خود به سوی مرگ آید یا مرگ بر او درآید» .

.

الأخبار الطوال :کانَ فارِسَ مُعاوِیَةَ الَّذی یَبتَهی ⁽¹⁾بِهِ حُرَیثٌ مَولاهُ ، وکانَ یَلبَسُ بِزَّةَ مُعاوِیَةَ ، ویَستَلئِمُ سِلاحَهُ ، ویَرکَبُ فَرَسَهُ ، ویَحمِلُ مُتَشَبِّها بِمُعاوِیَةَ ، فَإذا حَمَلَ قالَ النّاسُ : هذا مُعاوِیَةُ . وقَد کانَ مُعاوِیَةُ نَهاهُ عَن عَلِیٍّ ، وقالَ : اِجتَنِبهُ ، وضَع رُمحَکَ حَیثُ شِئتَ . فَخَلا بِهِ عَمرٌو ، وقالَ : ما یَمنَعُکَ مِن مُبارَزَةِ عَلِیٍّ ، وأنتَ لَهُ کُف ءٌ ؟ قالَ : نَهانی مَولایَ عَنهُ . قالَ : وإنّی وَاللّهِ لَأَرجو إن بارَزتَهُ أن تَقتُلَهُ ، فَتَذَهَبَ بِشَرَفِ ذلِکَ . فَلَم یَزَل یُزَیِّنُ لَهُ ذلِکَ حَتّی وَقَعَ فی قَلبِ حُرَیثٍ . فَلَمّا أصبَحوا خَرَجَ حُرَیثٌ حَتّی قامَ بَینَ الصَّفَّینِ ، وقالَ : یا أبَا الحَسَنِ ، ابرُز إلَیَّ ! أنَا حُرَیثٌ . فَخَرَجَ إلَیهِ عَلِیٌّ علیه السلام ، فَضَرَبَهُ ، فَقَتَلَهُ . ⁽²⁾

.

الأخبار الطّوال :تکْ سوارِ معاویه که بسی به وی مباهات می ورزید ، غلامش حُرَیث بود . او رزمپوشِ معاویه را به بَر می کرد ، سلاح او را به کف می گرفت ، بر اسب وی سوار می شد و همانندِ خودِ معاویه حمله می کرد . از این رو ، هر گاه یورش می آورْد ، مردم می گفتند : «این ، معاویه است» . معاویه او را از نبرد با علی علیه السلام نهی کرده ، به وی گفته بود : نیزه ات را هر جا می خواهی ، فرود آور ؛ امّا از علی دوری کن! عمرو [ بن عاص] با حُرَیث خلوت کرد و گفت : چه چیز تو را از هماوردی با علی باز می دارد ، حال آن که تو هَمزورِ اویی؟ گفت : سرورم مرا از نبرد با او نهی کرده است . گفت : به خدا سوگند ، من امیدوارم که اگر با او نبرد کنی ، وی را می کشی و شرفِ این کار نصیب تو می شود . عمرو ، مرتّبا این کار را برای وی زیبا جلوه می داد ، چندان که در دل حُرَیث افتاد [ که چنین کند] . صبحگاهان ، حریث برون آمد تا میان دو صف ایستاد و گفت : ای ابوالحسن! من حُرَیث هستم . به نبردِ من بیا! آن گاه ، علی علیه السلام به میدانِ وی رفت و با ضربه ای ، او را کشت .

.

وقعة صفّین عن صعصعة بن صوحان :إنَّ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ صافَّ أهلَ الشّامِ ، حَتّی بَرَزَ رَجُلٌ مِن حِمیَرٍ مِن آلِ ذی یَزَنَ ، اسمُهُ : کُرَیبُ بنُ الصَّبّاحِ ، لَیسَ فی أهلِ الشّامِ یَومَئِذٍ رَجُلٌ أشهَرَ شِدَّةً بِالبَأسِ مِنهُ ، ثُمَّ نادی : مَن یُبارِزُ ؟ فَبَرَزَ إلَیهِ المُرتَفِعُ بنُ الوَضّاحِ الزُّبَیدِیُّ ، فَقَتَلَ المُرتَفِعَ . ثُمَّ نادی : مَن یُبارِزُ ؟ فَبَرَزَ إلَیهِ الحارِثُ بنُ الجُلاحِ ، فَقَتَلَ . ثُمَّ نادی : مَن یُبارِزُ ؟ فَبَرَزَ إلَیهِ عائِذُ بنُ مَسروقٍ الهَمدانِیُّ ، فَقَتَلَ عائِذا . ثُمَّ رَمی بِأَجسادِهِم بَعضَها فَوقَ بَعضٍ ، ثُمَّ قامَ عَلَیها بَغیا وَاعتِداءً . ثُمَّ نادی : هَل بَقِیَ مِن مُبارِزٍ ؟ فَبَرَزَ إلَیهِ عَلِیٌّ ثُمَّ ناداهُ : وَیحَکَ یا کُرَیبُ ! إنّی اُحَذِّرُکَ اللّهَ وبَأسَهُ ونَقِمَتَهُ ، وأدعوکَ إلی سُنَّةِ اللّهِ وسُنَّةِ رَسولِهِ ، وَیحَکَ ! لا یُدخِلَنَّکَ ابنُ آکِلَةِ الأَکبادِ النّارَ . فَکانَ جَوابُهُ أن قالَ : ما أکثَرَ ما قَد سَمِعنا هذِهِ المَقالَةَ مِنکَ ، فَلا حاجَةَ لَنا فیها . أقدِم إذا شَئتَ ، مَن یَشتَری سَیفی وهذا أثَرُهُ ؟ فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، ثُمَّ مَشی إلَیهِ فَلَم یُمهِلهُ أن ضَرَبَهُ ضَربَةً خَرَّ مِنها قَتیلاً یَتَشَحَّطُ فی دَمِهِ . ثُمَّ نادی : مَن یُبارِزُ ؟ فَبَرَزَ إلَیهِ الحارِثُ بنُ وَداعَةَ الحِمیَرِیُّ ، فَقَتَلَ الحارِثَ . ثُمَّ نادی : مَن یُبارِزُ ؟ فَبَرَزَ إلَیهِ المُطاعُ بنُ المُطَّلِبِ القَینِیُّ ، فَقَتَلَ مُطاعا . ثُمَّ نادی : مَن یَبرُزُ ؟ فَلَم یَبرُز إلَیهِ أحَدٌ . ثُمَّ إنَّ عَلِیّا نادی : یا مَعشرَ المُسلِمینَ ! «الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَـتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُواْ عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیْکُمْ وَاتَّقُواْ اللَّهَ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ» ⁽¹⁾، وَیحَکَ یا مُعاوِیَةُ هَلُمَّ إلَیَّ فَبارِزنی ، ولا یُقتَلَنَّ النّاسُ فیما بَینَنا ! فَقالَ عَمرٌو : اِغتَنِمهُ مُنتَهَزا ، قَد قَتَلَ ثَلاثَةً مِن أبطالِ العَرَبِ ، وإنّی أطمَعُ أن یُظفِرَکَ اللّهُ بِهِ . فَقالَ مُعاوِیَةُ : وَیحَکَ یا عَمرُو ! وَاللّهِ ، إن تُریدُ إلّا أن اُقتَلَ فَتُصیبَ الخِلافَةَ بَعدی ، اذهَب إلَیکَ ، فَلَیسَ مِثلی یُخدَعُ . ⁽²⁾

.

وقعة صِفّینـ به نقل از صَعصَعة بن صُوحان ـ: علی بن ابی طالب علیه السلام رویاروی شامیان قرار گرفت تا آن که مردی حِمیَری از خاندان ذو یَزَن ، به نام کُرَیب بن صباح ، به میدان آمد . در آن روز ، هیچ مردی قوی تر از او در شامیان نبود . پس ندا در داد: هماوردِ من کیست؟ مرتفع بن وضّاح زُبیدی به نبردِ او رفت وکشته شد . سپس نداد داد : کیست که با من هماوردی کند؟ حارث بن جلاح به هماوردی اش رفت و [او نیز ]کشته شد. پس بانگ زد : چه کس با من هماوردی کند؟ عائذ بن مسروق هَمْدانی به نبردش رفت و [ او هم] کشته شد . آن گاه اجساد آن کشته ها را بر روی هم افکَنْد و با گردنکشی و زیاده خواهی بر آنها ایستاد و بانگ در داد : آیا مبارزی مانده است؟ علی علیه السلام به میدانِ وی آمد و او را ندا داد : «وای بر تو ای کُرَیب! من تو را از خدا و خشم و انتقام او برحذر می دارم و به سنّت خدا و پیامبرش فرا می خوانم . وای بر تو! مبادا پسرِ آن زن جگرخوار ، تو را به آتش در افکَنَد!» . پاسخ او این بود : این [ گونه] سخن را از تو بسیار شنیده ایم و دیگر ما را به آن نیازی نیست . اگر می خواهی ، پیش بیا! کیست که شمشیر مرا که چنین اثری دارد ، [ به جان ]بخرد؟ علی علیه السلام گفت : «لا حول و لا قوّة إلّا باللّه !» . سپس به سوی وی رفت و بی آن که مهلتش دهد ، ضربه ای به او زد که بر اثر آن ، کشته شده ، بر زمین افتاد و در خون خویش غلتید . سپس ندا در داد : «هماورد کیست؟» . حارث بن وداعه حِمیَری به میدانش آمد و کشته شد . باز بانگ زد : «کیست مبارز؟» . مطاع بن مطّلب قینی برای نبرد پیش آمد و [ او هم ]کشته شد . آن گاه ، فریاد زد : «مبارزی هست؟» و هیچ کس برای مبارزه با او پیش نیامد . سپس علی علیه السلام ندا داد : «ای گروه مسلمانان! «این ماه حرام در مقابل آن ماه حرام ؛ و شکستنِ حریم ها را قصاص است . پس هر کس بر شما تعدّی کند ، به همان اندازه تعدّی اش ، بر او تعدّی کنید و از خدا بترسید و بدانید که او با پرهیزگاران است» . وای بر تو ای معاویه! به سوی من آ و با من هماوردی کن ، تا در میانه ما دیگر مردم کشته نشوند» . عمرو گفت : از این فرصت بهره گیر . او سه تن از پهلوانان عرب را کشته [ و خسته شده است] ؛ پس امیدوارم خداوند تو را بر او پیروز گردانَد! معاویه گفت : وای بر تو ای عمرو! به خدا سوگند ، تنها خواستِ تو آن است که کشته شوم و تو پس از من به خلافت برسی . پیِ کار خویش رو ، که کسی همانندِ من ، فریب نمی خورَد .

.

وقعة صفّین عن صعصعة بن صوحان والحارث بن أدهم :بَرَزَ یَومَئِذٍ عُروَةُ بنُ داوُدَ الدِّمَشقِیُّ فَقالَ : إن کانَ مُعاوِیَةُ کَرِهَ مُبارَزَتَکَ یا أبَا الحَسَنِ فَهَلُمَّ إلَیَّ . فَتَقَدَّمَ إلَیهِ عَلِیٌّ ، فَقالَ لَهُ أصحابُهُ : ذَر هذَا الکَلبَ فَإِنَّهُ لَیسَ لَکَ بِخَطَرٍ . فَقالَ : وَاللّهِ ، ما مُعاوِیَةُ الیَومَ بِأغیَظَ لی مِنهُ ، دَعونی وإیّاهُ ، ثُمَّ حَمَلَ عَلَیهِ فَضَرَبَهُ فَقَطَعَهُ قِطعَتَینِ ، سَقَطَت إحداهُما یَمنَةً ، وَالاُخری یَسرَةً ، فَارتَجَّ العَسکَرانِ لِهَولِ الضَّربَةِ . ثُمَّ قالَ : اِذهَب یا عُروَةُ فَأَخبِر قَومَکَ ، أما وَالَّذی بَعَثَ مُحَمَّدا بِالحَقِّ لَقَد عایَنتَ النّارَ وأصبَحتَ مِنَ النّادِمینَ . وقالَ ابنُ عَمٍّ لِعُروَةَ : وا سوءَ صَباحاه ، قَبَحَ اللّهُ البَقاءَ بَعدَ أبی داوُدَ ... . وحَمَلَ ابنُ عَمِّ أبی داوُدَ عَلی عَلِیٍّ فَطَعَنَهُ فَضَرَبَ الرُّمحَ فَبَرَأهُ ، ثُمَّ قَنَّعَهُ ضَربَةً فَأَلحَقَهُ بِأَبیداوُدَ ، ومُعاوِیَةُ واقِفٌ عَلَی التَّلِّ یُبصِرُ ویُشاهِدُ ، فَقالَ : تَبّا لِهذِهِ الرِّجالِ وقُبحا ؛ أما فیهِم مَن یَقتُلُ هذا مبُارَزَةً أو غیلَةً ، أو فِی اختِلاطِ الفَیلَقِ وثَوَرانِ النَّقعِ ! فَقالَ الوَلیدُ بنُ عُقبَةَ : اُبرُز إلَیهِ أنتَ فَإِنَّکَ أولَی النّاسِ بِمُبارَزَتِهِ . فَقالَ : وَاللّهِ ، لَقَد دَعانی إلَی البِرازِ حَتَّی استَحیَیتُ مِن قُرَیشٍ ، وإنّی وَاللّهِ لا أبرُزُ إلَیهِ ، ما جُعِلَ العَسکَرُ بَینَ یَدَیِ الرَّئیسِ إلّا وِقایَةً لَهُ . فَقالَ عُتبَةُ بنُ أبی سُفیانَ : اِلهَوا عَن هذا ؛ کَأَنَّکُم لم تَسمَعوا نِداءَهُ ، فَقَد عَلِمتُم أنَّهُ قَتَلَ حُرَیثا ، وفَضَحَ عَمرا ، ولا أری أحَدا یَتَحَکَّکُ ⁽¹⁾بِهِ إلّا قَتَلَهُ . فَقالَ مُعاوِیَةُ لِبُسرِ بنِ أرطاةَ :أ تَقومُ لِمُبارَزَتِهِ ؟ فَقالَ : ما أحَدٌ أحَقَّ بِها مِنکَ ، وإذ أبَیتُموهُ فَأَنا لَهُ ... فَاستَقبَلَهُ بُسرٌ قَریبا مِنَ التَّلِّ وهُوَ مُقَنَّعٌ فِی الحَدیدِ لا یُعرَفُ ، فَناداهُ : اُبرُز إلَیَّ أبا حَسَنٍ ! فَانحَدَرَ إلَیهِ عَلی تُؤَدَةٍ غَیرَ مُکتَرِثٍ ، حَتّی إذا قارَبَهُ طَعَنَهُ وهُوَ دارِعٌ ، فَأَلقاهُ عَلَی الأَرضِ ، ومَنَعَ الدِّرعُ السِّنانَ أن یَصِلَ إلَیهِ ، فَاتَّقاهُ بُسرٌ بِعَورَتِهِ وقَصَدَ أن یَکشِفَها یَستَدفِعُ بَأسَهُ ، فَانصَرَفَ عَنهُ عَِلیٌّ علیه السلام مُستَدبِرا لَهُ ، فَعَرَفَهُ الأَشتَرُ حینَ سَقَطَ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ هذا بُسرُ بنُ أرطاةَ ، عَدُوُّ اللّهِ وعَدُوُّکَ . فَقالَ : دَعهُ عَلَیهِ لَعنَةُ اللّهِ ، أبَعدَ أن فَعَلَها ... . وقامَ بُسرٌ مِن طَعنَةِ عَلِیٍّ مُوَلِّیا ، ووَلَّت خَیلُهُ ، وناداهُ عَلِیٌّ : یا بُسرُ ، مُعاوِیَةُ کانَ أحَقَّ بِهذا مِنکَ . فَرَجَعَ بُسرٌ إلی مُعاوِیَةَ ، فَقالَ لَهُ مُعاوِیَةُ : اِرفَع طَرفَکَ قَد أدالَ اللّهُ عَمرا مِنکَ . . . . فَکانَ بُسرٌ بَعدَ ذلِکَ إذا لَقِیَ الخَیلَ الَّتی فیها عَلِیٌّ تَنَحّی ناحِیَةً . وتَحامی فُرسانُ أهلِ الشّامِ عَلِیّا . ⁽²⁾

.

وقعة صِفّینـ بـه نقل از صـعصعة بـن صـوحان و حارث بن اَدهم ـ: آن روز ، عُروة بن داوود دمشقی به میدان آمد و گفت : ای ابوالحسن! اگر معاویه از مبارزه با تو اکراه دارد ، به سوی من آ . علی علیه السلام به سوی وی رفت . یارانش به وی گفتند : این سگ را فرو گذار ، که او هم رتبه تو نیست . گفت : «به خدا سوگند ، امروز معاویه بیش از او به من کینه ندارد . من و او را وا نهید!» . سپس بر او یورش بُرد و با ضربه ای به دو نیمش کرد ؛ نیمی سوی راست افتاد و نیمی سوی چپ ، و هر دو سپاه از گرانیِ این ضربه ، بر خویش لرزیدند . سپس گفت : «ای عروه! برو و قومت را آگاه کن . سوگند به آن که محمّد را به حق به پیامبری برانگیخت ، تو به راستی آتش را دیدی و اکنون پشیمانی» . پسر عموی عروه گفت : چه بامداد شومی است . پس از ابو داوود (عروه ) ، خداوند زندگی را [ بر من ]زشت گردانَد! ... سپس او به علی علیه السلام یورش آورد و بر او نیزه ای نواخت . علی علیه السلام بر آن نیزه ضربه ای زد که آن را دور ساخت . سپس ضربه دیگری بر او نواخت و او را در پی ابو داوود ، روانه کرد . معاویه بر تپّه ای ایستاده بود ، این صحنه را می دید و گواه بود . پس گفت : مرگ و ننگ از آنِ این مردان! آیا در میانِ ایشان کسی نیست که یا در هماوردی با او یا به غافلگیری یا در میانِ درآمیختگیِ دو سپاه و بر پا شدنِ گَردِ [ نبرد] ، وی را بکشد؟ ولید بن عُقْبه گفت : تو ، خود به مبارزه او رو ، که از همه مردم برای مبارزه با وی سزاوارتری! گفت : به خدا سوگند ، او مرا به مبارزه خواند [ و من سر باز زدم] ، چندان که نزد قریش شرمسار شدم . خدای را سوگند ، من به مبارزه او نخواهم رفت ؛ زیرا سپاه در مقابل پیشوا ، فقط برای حفاظت از اوست . عتبة بن ابی سفیان گفت : او را واگذارید . گویی بانگش را نشنیده اید . شما می دانید که او حُرَیث را کُشت و عمرو [ بن عاص ]را به آن رسوایی کشاند . من کسی را نمی شناسم که رویاروی او رود و کشته نشود . معاویه به بُسر بن اَرطات گفت : آیا برای مبارزه با او بر پا می خیزی؟ گفت : هیچ کس برای این مبارزه ، سزاوارتر از تو نیست ؛ امّا اگر شما ابا دارید ، من به نبرد او می روم ... پس بُسر به تپّه نزدیک شد ، حال آن که نقابی آهنین بر چهره داشت و شناخته نمی شد . آن گاه ، او را ندا داد : ای ابوالحسن! به مبارزه با من درآی! علی علیه السلام با وقار و بی اعتنایی [ به وی] به سویش روان گشت و آن گاه که به وی نزدیک شد ، بر او که زره به تن داشت ، با نیزه ضربه ای زد و وی را بر زمین افکَنْد ؛ امّا زره ، مانِع فرو رفتنِ نیزه بر اندام او شد . بُسر [ نیز] در برابر او به عورتش پناه برد ، بدین سان که دست بُرد تا عورتش را عریان کند و از آسیب او در امان باشد ، که علی علیه السلام [ با دیدن این صحنه ]بازگشت و به او پشت کرد . وقتی بُسر بر زمین افتاد ، اَشتر او را شناخت و گفت : ای امیر مؤمنان! این بُسر بن اَرطات ، دشمن خدا و توست . علی علیه السلام گفت : «او را وا گذار ، که خدایش لعنت کناد! آیا پس از این که چنان کاری کرد [ نزدیکش شوم و او را بکشم]؟» . بُسر پس از ضربه علی علیه السلام با سوارانش بازگشت . علی علیه السلام او را ندا داد : «ای بسر! برای مبارزه ، معاویه سزاوارتر از تو بود!» . بُسر نزدیک معاویه باز گشت . معاویه به او گفت : «سرت را بالا گیر ، که پیش از تو خداوند ، عمرو [ بن عاص ]را به چنین سرنوشتی دچار کرد» ... از آن پس ، هر گاه بُسر به گروهی بر می خورد که علی علیه السلام در میانشان بود ، به گوشه ای پناه می بُرد و تکْ سوارانِ شامی [ نیز ]از علی علیه السلام دوری می جُستند .

.

. .

. .

الفتوح :خَرَجَ رَجُلٌ مِن أصحابِ مُعاوِیَةَ یُقالُ لَهُ : المُخارِقُ بنُ عَبدِ الرَّحمنِ ـ وکانَ فارِسا بَطَلاً ـ حَتّی وَقَفَ بَینَ الجَمعَینِ ، ثُمَّ سَأَلَ النِّزالَ ، فَخَرَجَ إلَیهِ المُؤَمَّلُ بنُ عُبَیدٍ المُرادِیُّ ، فَقَتَلَهُ الشّامِیُّ . . . فَلَم یَزَل کَذلِکَ حَتّی قَتَلَ أربَعَةَ نَفَرٍ ، وَاحتَزَّ رُؤوسَهُم ، وکَشَفَ عَوراتِهِم . قالَ : فَتَحاماهُ النّاسُ خَوفا مِنهُ . قالَ : ونَظَرَ إلَیهِ عَلِیٌّ رضی الله عنه وقَد فَعَلَ ما فَعَلَ فَخَرَجَ إلَیهِ مُتَنَکّرا ، وحَمَلَ عَلَیهِ الشّامِیُّ وهُوَ لَم یَعرِفهُ ، فَبَدَرَهُ عَلِیٌّ بِضَربَةٍ عَلی حَبلِ عاتِقِهِ فَرَمی بِشِقِّهِ ، ثُمَّ نَزَلَ إلَیهِ فَاحتَزَّ رَأسَهُ ، وقَلَّبَ وَجهَهُ إلَی السَّماءِ ، ولَم یَکشِف عَورَتَهُ . ثُمَّ نادی : هَل مِن مُبارِزٍ ؟ فَخَرَجَ إلَیهِ آخَرُ ، فَقَتَلَهُ عَلِیٌّ رضی الله عنه ، وفَعَلَ بِهِ کَما فَعَلَ بِالأَوَّلِ . فَلَم یَزَل کَذلِکَ حَتّی قَتَلَ مِنهُم سَبعَةً أم ثَمانِیَةً وهُوَ یَفعَلُ بِهِم کَما یَفعَلُ بِالأَوَّلِ ، ولا یَکشِفُ عَوراتِهِم . فَأَحجَمَ النّاسُ عَنهُ وتَحامَتهُ الأَبطالُ مِن أصحابِ مُعاوِیَةَ ، ورَدَّها عَن مُعاوِیَةَ عَبدٌ لَهُ یُقالُ لَهُ : حَربٌ ، فَکانَ فارِسا لا یُصطَلی بِنارِهِ . فَقالَ لَهُ مُعاوِیَةُ : وَیحَکَ یا حَربُ ، اخرُج إلی هذَا الفارِسِ فَاکفِنی أمرَهُ ، فَإِنَّهُ قَد قَتَلَ مِن أصحابی مَن قَد عَلِمتَ ! قالَ : فَقالَ حَربٌ : جُعِلتُ فِداکَ إنّی وَاللّهِ أری مَقامَ فارِسٍ بَطَلٍ لَو بَرَزَ إلَیهِ أهلُ عَسکَرِکَ لَأَفناهُم عَن آخِرِهِم ، فَإِن شِئتَ بَرَزتُ إلَیهِ وأنَا أعلَمُ أنَّهُ قاتِلی ، وإن شِئتَ فَأَبقِنی لِغَیرِهِ . فَقالَ مُعاوِیَةُ : لا وَاللّهِ ، ما أُحِبُّ أن تُقتَلَ ، فَقِف مَکانَکَ حَتّی یَخرُجَ إلَیهِ غَیرُکَ . قالَ : وجَعَلَ یُنادیهِم ولا یَخرُجُ إلَیهِ واحدٌ مِنهُم ، فَرَفَعَ المِغفَرَ عَن رَأسِهِ ثُمَّ قالَ : أنَا أبُو الحَسَنِ ثُمَّ رَجَعَ إلی عَسکَرِهِ . فَقالَ حَربٌ لِمُعاوِیَةَ : جُعِلتُ فِداکَ أ لَم أقُل لَکَ إنّی أعرِفُ مَقامَ الفارِسِ البَطَلِ . ⁽¹⁾

.

الفتوح :یکی از یاران معاویه به نام مُخارق بن عبد الرحمان که تکْ سواری پهلوان بود ، برون آمد تا میان دو سپاه ایستاد و خواهانِ هماورد شد . مُؤمّل بن عُبید مرادی به نبردِ وی رفت و مرد شامی او را کشت ... چنین بود تا چهار نفر را کشت و سرشان را جدا کرد و عورت هاشان را برهنه ساخت . پس همگان از بیم وی ، از او دوری می جُستند . علی علیه السلام دید که او چه می کند . پس ناشناس وار به سوی وی رفت و مرد شامی که او را نشناخته بود ، به سویش حمله بُرد . علی علیه السلام ضربه ای بر عصب گردن وی زد و بخشی از گردنش را انداخت . سپس بر سرش فرود آمد و سرش را جدا کرد و چهره اش را رو به آسمان برگرداند ، امّا عورتش را برهنه نساخت . پس ندا در داد : «آیا مبارزی هست؟» . کسی دیگر به نبرد وی آمد . علی علیه السلام او را [ نیز ]کشت و با او همان کرد که با نفر اوّل کرده بود . او بر همین منوال ، هفت یا هشت تن را کُشت و با همه ، همان کرد که با اوّلی کرده بود ، بی آن که عورت های ایشان را عریان کند . سپاه معاویه از او فاصله گرفتند و یاران پهلوان معاویه از پیش پایش گریختند . در این حال ، از سپاه معاویه مردی به نام حرب وارد شد که غلام وی و تکْ سواری بود که کسی یارایِ برابری با وی را نداشت . معاویه به او گفت : وای بر تو ای حرب! به سوی این سوار رو و مرا از او رهایی بخش ، که وی گروهی از یاران مرا که خود می دانی ، کشته است . حرب گفت : فدایت شوم! به خدا سوگند ، من شأن این سوار پهلوان را می شناسم . اگر همه افراد سپاهت به میدان او روند ، کشته می شوند . اگر بخواهی ، با او هماورد می شوم ، حال آن که می دانم مرا می کشد ؛ و اگر می خواهی ، مرا برای مبارزه با دیگران نگه دار . معاویه گفت : نه . به خدا سوگند ، دوست نمی دارم که تو کشته شوی . پس در جای خود بمان تا کسی جز تو به میدانِ او رود . علی علیه السلام آنان را ندا می داد ؛ ولی هیچ یک از ایشان به نبردِ وی نیامد . پس کلاهخود را از سرش برداشت و گفت : «من ابوالحسن هستم» . آن گاه ، به اردویش بازگشت . حرب به معاویه گفت : فدایت شوم! آیا نگفتمت که من شأن این سوارِ پهلوان را می شناسم؟

.

راجع : ص ۱۴۰ (وقعة الخمیس) . ج ۱۰ ص ۴۳۴ (الخصائص الحربیّة) .

۹ / ۱۲طُمَأنینَةُ الإِمامِ فی ساحَةِ القِتالِوقعة صفّین عن أبی إسحاق :خَرَجَ عَلِیٌّ یَومَ صِفّینَ وفِی یَدِهِ عَنَزَةٌ ، فَمَرَّ عَلی سَعیدِ بنِ قَیسٍ الهَمدانِیِّ ، فَقالَ لَهُ سَعیدٌ : أ ما تَخشی یا أمیرَ المُؤمِنینَ أن یَغتالَکَ أحَدٌ وأنتَ قُربَ عَدُوِّکَ ؟ فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ : إنَّهُ لَیسَ مِن أحَدٍ إلّا عَلَیهِ مِنَ اللّهِ حَفَظَةٌ یَحفَظونَهُ مِن أن یَتَرَدّی فی قَلیبٍ ⁽¹⁾، أو یَخِرَّ عَلَیهِ حائِطٌ ، أو تُصیبَهُ آفَةٌ ، فَإِذا جاءَ القَدَرُ خَلَّوا بَینَهُ وبَینَهُ . ⁽²⁾

.

۹ / ۱۲ آرامش امام در عرصه نبرد

ر . ک : ص ۱۴۱ (پیکار پنج شنبه) . ج ۱۰ ص ۴۳۵ (ویژگی های جنگی) .

۹ / ۱۲آرامش امام در عرصه نبردوقعة صِفّینـ به نقل از ابو اسحاق ـ: در روز[ ی از جنگ] صفّین ، علی علیه السلام با نیزه ای کوتاه در دست ، برون آمد و بر سعید بن قیس هَمْدانی گذشت . سعید به وی گفت : ای امیر مؤمنان! آیا بیم نداری در حالی که نزدیک دشمن حرکت می کنی ، کسی قصد جانِ تو کند؟ علی علیه السلام به وی گفت : «خداوند برای هر کس نگاهبانانی گماشته که او را نگاه می دارند از این که در چاهی افتد یا دیواری بر وی فرو ریزد یا گزندی به او رسد ؛ و آن گاه که قَدَر در رسد ، او را به تقدیر وا نهند» .

.

الکافی عن سعید بن قیس الهمدانی :نَظَرتُ یَوما فِی الحَربِ إلی رَجُلٍ عَلَیهِ ثَوبانِ فَحَرَّکتُ فَرَسی فَإِذا هُوَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام ، فَقُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، فی مِثلِ هذَا المَوضِعِ ؟ ! فَقالَ : نَعَم ، یا سَعیدَ بنَ قَیسٍ ، إنَّهُ لَیسَ مِن عَبدٍ إلّا ولَهُ مِنَ اللّهِ حافِظٌ وواقِیَةٌ ، مَعَهُ مَلَکانِ یَحفَظانِهِ مِن أن یَسقُطَ مِن رَأسِ جَبَلٍ ، أو یَقَعَ فی بِئرٍ ، فَإِذا نَزَلَ القَضاءُ خَلَّیا بَینَهُ وبَینَ کُلِّ شَیءٍ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ وهُوَ یَطوفُ بَینَ الصَّفَّینِ بِصِفّینَ فی غِلالَةٍ ⁽²⁾لَمّا قالَ لَهُ الحَسَنُ ابنُهُ ـ: ما هذا زِیُّ الحَربِ ـ : یا بُنَیَّ إنَّ أباکَ لا یُبالی وَقَعَ عَلَی المَوتِ ، أو وَقَعَ المَوتُ عَلَیهِ . ⁽³⁾

العقد الفرید :کانَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ رضی الله عنه یَخرُجُ کُلَّ یَومٍ بِصِفّینَ حَتّی یَقِفَ بَینَ الصَّفَّینِ ویَقولُ : أیَّ یَومَیِّ مِنَ المَوتِ أفِرْ یَومَ لا یُقدَرُ أو یَومَ قُدِرْ یَومَ لا یُقدَرُ لا أرهَبُهْ ومِنَ المَقدورِ لا یُنجِی الحَذَرْ ⁽⁴⁾

راجع : ج ۵ ص ۱۸۸ (السکینة العلویة فی الحرب) .

.

الکافیـ به نقل از سعید بن قیس هَمْدانی ـ: روزی در جنگ ، مردی را دیدم که دو جامه[ ی معمولی] بر تن داشت . اسبم را تازاندم و دیدم که امیر مؤمنان است . گفتم : ای امیر مؤمنان! در چنین جایی [چه می کنید]؟! گفت : «آری ، ای سعید بن قیس! خداوند برای هر بنده ای ، نگاهبان و نگاهداری گماشته است . دو فرشته با اویند که نگاهش می دارند از این که از قلّه کوهی فرو افتد یا در چاهی سقوط کند ؛ امّا آن گاه که قضا نازل شود ، او را به هر بلایی وا می نهند» .

امام علی علیه السلامـ در حالی که در صِفّین ، میان دو صف می گشت و جامه ای زیرین بر تن داشت و فرزندش حسن علیه السلام به وی گفت : این ، جامه جنگ نیست ـ: پسرکم! برای پدرت تفاوتی ندارد که خود به مرگ روی آورَد یا مرگ به وی روی کند .

العقد الفرید :در صِفّـین ، هـر روز ، عـلی بن ابی طالب علیه السلام برون می آمد تا میان دو صف ایستد و آن گاه می گفت : کدام یک از دو روزم را از مرگ بگریزم ؛ روزی که قَدَرم فرا نرسیده یا روزی که فرا رسیده است؟ از روزی که قَدَرم فرا نرسیده ، هراسی ندارم و از روز مقدّر ، احتیاط و پرهیز کردن ، نجات بخش نیست .

ر . ک : ج ۵ ص ۱۸۹ (آرامش علی در جنگ) .

.

M۳۰۴_T۱_File_۳۴۳۰۱۷۲

۹ / ۱۳فَضیحَةُ عَمرِو بنِ العاصِالإمامة والسیاسة :ذَکَروا أنَّ عَمرا قالَ لِمُعاوِیَةَ : أ تَجبُنُ عَن عَلِیٍّ ، وتَتَّهِمُنی فی نَصیحَتی إلَیکَ ؟ ! وَاللّهِ لاُبارِزَنَّ عَلِیّا ولَو مِتُّ ألفَ مَوتَةٍ فی أوَّلِ لِقائِهِ . فَبارَزَهُ عَمرٌو ، فَطَعَنَهُ عَلِیٌّ فَصَرَعَهُ ، فَاتَّقاهُ بِعَورَتِهِ ، فَانصَرَفَ عَنهُ عَلِیٌّ ، ووَلّی بِوَجهِهِ دونَهُ . وکانَ عَلِیٌّ رضی الله عنه لَم یَنظُر قَطُّ إلی عَورَةِ أحَدٍ ؛ حَیاءً وتَکَرُّما ، وتَنَزُّها عَمّا لا یَحِلُّ ولا یَجمُلُ بِمِثلِهِ . ⁽¹⁾

البدایة والنهایة :ذَکَروا أنَّ عَلِیّا حَمَلَ عَلی عَمرِو بنِ العاصِ یَوما فَضَرَبَهُ بِالرُّمحِ ، فَأَلقاهُ إلَی الأَرضِ ، فَبَدَت سَوءَتُهُ ، فَرَجَعَ عَنهُ . فَقالَ لَهُ أصحابُهُ : ما لَکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ رَجَعتَ عَنهُ ؟ فَقالَ :أ تَدرونَ ما هُوَ ؟ قالوا : لا ! قالَ : هذا عَمرُو بنُ العاصِ تَلَقّانی بِسَوءَتِهِ ، فَذَکَّرَنی بِالرَّحِمِ ، فَرَجَعتُ عَنهُ . فَلَمّا رَجَعَ عَمرٌو إلی مُعاوِیَةَ قالَ لَهُ : اِحمَدِ اللّهَ وَاحمَدِ استَکَ . ⁽²⁾

وقعة صفّین :حَمَلَ عَمرُو بنُ العاصِ مُعلِما وهُوَ یَقولُ : شَدّوا عَلَیَّ شِکَّتی لا تَنکَشِفْ بَعدَ طُلَیحٍ وَالزُّبَیرِ فَأَتلِفْ یَومٌ لِهَمدانَ ویَومٌ لِلصَّدِفْ وفی تَمیمٍ نَخوَةٌ لا تَنحَرِفْ أضرِبُها بِالسَّیفِ حَتّی تَنصَرِفْ إذا مَشَیتُ مِشیَةَ العَودِ الصَّلِفْ ومِثلُها لِحِمیَرٍ ، أو تَنحَرِفْ وَالرَّبَعِیّونَ لَهُم یَومٌ عَصِفْ فَاعتَرَضَهُ عَلِیٌّ وهُوَ یَقولُ : قَد عَلِمَت ذاتُ القُرونِ المِیلِ وَالخَصرِ وَالأَنامِلِ الطُّفولِ أنّی بِنَصلِ السَّیفِ خَنشَلیلُ أحمی وأرمی أوَّلَ الرَّعیلِ بِصارِمٍ لَیسَ بِذی فُلولِ ثُمَّ طَعَنَهُ فَصَرَعَهُ ، وَاتَّقاهُ عَمرٌو بِرِجلِهِ ، فَبَدَت عوَرَتُهُ ، فَصَرَفَ عَلِیٌّ وَجهَهُ عَنهُ وَارتُثَّ ، فَقالَ القَومُ : أفلَتَ الرَّجُلُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ . قالَ : وهَل تَدرونَ مَن هُوَ ؟ قالوا : لا . قالَ : فَإِنَّهُ عَمرُو بنُ العاصِ تَلَقّانی بِعَورَتِهِ فَصَرَفتُ وَجهی عَنهُ . ورَجَعَ عَمرٌو إلی مُعاوِیَةَ فَقالَ لَهُ : ما صَنَعتَ یا عَمرُو ؟ قالَ : لَقِیَنی عَلِیٌّ فَصَرَعَنی . قالَ : اِحمَدِ اللّهَ وعَورَتَکَ ، أما وَاللّهِ أن لَو عَرَفتَهُ ما أقحَمتَ عَلَیهِ . ⁽³⁾

.

۹ / ۱۳ رسوایی عمرو بن عاص

۹ / ۱۳رسوایی عمرو بن عاصالإمامة و السیاسة :گفته شده که عمرو به معاویه گفت : آیا خود ، از علی می ترسی و آن گاه که من اندرزت می دهم ، مرا [ به ترسیدن از او] متّهم می کنی؟ به خدا سوگند ، هر آینه با علی مبارزه خواهم کرد ، هر چند در نخستین دیدار با وی ، هزار بار بمیرم . آن گاه عمرو به مبارزه علی علیه السلام رفت . علی بر او ضربتی زد و بر زمینش افکَنْد . عمرو در برابر او به عورتش پناه برد و [ بدین سان] از او در امان مانْد . علی علیه السلام از او دست کشید و به او پشت کرد . و علی علیه السلام هیچ گاه به عورت هیچ کس ننگریسته بود ؛ چرا که اهل حیا و بزرگْ منشی بود و از آنچه برای کسی چون او روا و زیبا نبود ، دوری می کرد .

البدایة و النّهایة :گفته شده که روزی عـلـی علیه السلام بـه عمرو بن عاص حمله بُرد و او را با نیزه ضربه زد و بر زمین افکَنْد . عورت او نمودار شد . پس علی علیه السلام از او [ دست کشید و] بازگشت . یارانش به وی گفتند : ای امیر مؤمنان! تو را چه شد که از او روی برگرداندی و بازگشتی؟ گفت : «آیا می دانید او کیست؟» . گفتند : نه . گفت : «او عمرو بن عاص است که عورتش را نزد من آشکار کرد و سپس مرا به یاد خویشاوندی افکند . پس من نیز از او منصرف شدم» . آن گاه که عمرو نزد معاویه باز گشت ، معاویه به وی گفت : خدا را سپاس گو و کَپَل خود را!

وقعة صِفّین :عمرو بن عاص ، پرچم در دست ، حمله بُرد و می خوانْد : زرهِ مرا بر من محکم کنید تا گشوده نشود . بعد از طلحه و زبیر ، [ در نبرد با علی] متّحد شو[ ید] . روزی از آنِ [ مردم] هَمْدان است و روزی از آنِ صِدْف (عمرو بن مالک) و [ مردمِ] تمیم را چنان تکبّری است که آنان به در نمی رود . من همه آنها را به شمشیر می زنم تا بازگردند ، آن گاه که خود به راه افتم ، همانند شتری کهن سال که به خود می بالد. همین گونه با [مردمِ] حِمیَر رفتار می کنم، مگر آن که باز گردند و امّا امروز برای اهل ربیعه ، روز نابودی است . علی علیه السلام به رویارویی با او برخاست ، حال آن که می گفت : «همه [ افراد ، خواه] گردن افرازان و [ خواه ]افسردگان [ و فرو نشستگان] چه بزرگان و چه اطفال ، می دانند ؛ که من به تیزیِ شمشیر ، نام آورم و مردانه می رزمم و طلایه دارانِ [ دشمن] را می افکنم ؛ به شمشیرِ تیزی که کُندی نمی پذیرد . سپس با نیزه بر عمرو ضربه زد و او را بر خاک افکَنْد . عمرو ، با پای خویش ، جلوی او را گرفت ، پس عورتش عیان شد . پس علی علیه السلام از او چهره گردانْد و عمرو ، نیمه جان از معرکه بیرون برده شد . کسانِ [ علی علیه السلام ] گفتند : ای امیر مؤمنان! آن مرد رهایی یافت! گفت : «آیا می دانید او کیست؟» . گفتند : نه . گفت : «او عمرو بن عاص بود که عورت خویش را در برابر من آشکار کرد و من از او روی گرداندم» . عمرو ، نزد معاویه بازگشت . معاویه به وی گفت : چه کردی ای عمرو؟ گفت : علی با من رویارو شد و بر زمینم افکَنْد . گفت : خدا را سپاس گو و عورتت را! هان ؛ به خدا سوگند ، اگر او را می شناختی ، به نبردش نمی رفتی .

.

عیون الأخبار عن المدائنی :رَأی عَمرُو بنُ العاصِ مُعاوِیَةَ یَوما یَضحَکُ ، فَقالَ لَهُ : مِمَّ تَضحَکُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أضحَکَ اللّهُ سِنَّکَ ؟ قالَ : أضحَکُ مِن حُضورِ ذِهنِکَ عِندَ إبدائِکَ سَوءَتَکَ یَومَ ابنِ أبی طالِبٍ ! أما وَاللّهِ لَقَد وافَقتَهُ مَنّانا کَریما ، ولَو شاءَ أن یَقتُلَکَ لَقَتَلَکَ . قالَ عَمرٌو : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أما وَاللّهِ إنّی لَعَن یَمینِکَ حینَ دَعاکَ إلَی البِرازِ فَاحوَلَّت عَیناکَ ، ورَبا سَحرُکَ ، وبَدا مِنکَ ما أکرَهُ ذِکرَهُ لَکَ ، فَمِن نَفسِکَ فَاضحَک أو دَع ! ! . ⁽¹⁾

.

عیون الأخبارـ به نقل از مَدائنی ـ: روزی عمرو بن عاص ، معاویه را دید که می خندد . به او گفت : از چه می خندی ای امیر المؤمنین؟ خدایت [ همواره ]شاد کناد! گفت : از تیزْ ذهنی ات می خندم ، آن گاه که در برابر فرزند ابوطالب ، عورتت را عریان کردی! هان ؛ به خدا سوگند ، او را بخشنده و بزرگوار دریافتی ؛ وگرنه اگر می خواست ، تو را می کُشت . عمرو گفت : ای امیر المؤمنین! هان ؛ به خدا سوگند ، من سمت راست تو بودم . آن گاه که علی تو را به مبارزه فرا می خوانْد ، چشمانت چپ می شد ، نَفَسَت بَند می آمد و حالتی در تو ظاهر می گشت که دوست نمی دارم برایت بگویم . پس یا به خود بخند و یا دست بردار .

.

۹ / ۱۴کِتابُ مُعاوِیَةَ إلَی الإِمامِ یُهَدِّدُهُ بِالقِتالِکنز الفوائد :نُسخَةُ کِتابِ مُعاوِیَةَ بنِ أبی سُفیانَ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام : أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ الهَوی یُضِلُّ مَنِ اتَّبَعَهُ ، وَالحِرصَ یُتعِبُ الطّالِبَ المَحرومَ ، وأحمَدُ العاقِبَتَینِ ما هُدِیَ إلی سَبیلِ الرَّشادِ . ومِنَ العَجَبِ العَجیبِ ذامٌّ ومادِحٌ ، وزاهِدٌ وراغِبٌ ، ومُتَوَکِّلٌ وحَریصٌ ، کَلاما ضَرَبتُهُ لَکَ مَثَلاً لِتَدَبَّرَ حِکمَتَهُ بِجَمیعِ الفَهمِ ، ومُبایَنَةِ الهَوی ، ومُناصَحَةِ النَّفسِ . فَلَعَمری یَا ابنَ أبی طالِبٍ ، لَولَا الرَّحِمُ الَّتی عَطَفَتنی عَلَیکَ ، وَالسَّابِقَةُ الَّتی سَلَفَت لَکَ ، لَقَد کانَ اختَطَفَتکَ بَعضُ عُقبانِ أهلِ الشّامِ ، فَصَعِدَ بِکَ فِی الهَواءِ ثُمَّ قَذَفَکَ عَلی دَکادِکِ شَوامِخِ الأَبصارِ ، فَاُلفیتَ کَسَحیقِ الفِهرِ ⁽¹⁾عَلی صنِّ ⁽²⁾الصَّلابَةِ لایَجِدُ الذَّرُّ ⁽³⁾فیکَ مَرتَعا . ولَقَد عَزَمتُ عَزمَةَ مَن لایَعطِفُهُ رِقَّةُ الإِنذارِ ، إن لَم تُبایِن ما قَرَّبتَ بِهِ أمَلَکَ وطالَ لَهُ طَلَبُکَ ، لَاُورِدَنَّکَ ⁽⁴⁾مَورِدا تَستَمِرُّ النَّدامَةَ إن فُسِحَ لَکَ فِی الحَیاةِ ، بَل أظُنُّکَ قَبلَ ذلِکَ مِنَ الهالِکینَ ، وبِئسَ الرَّأیُ رَأیٌ یورِدُ أهلَهُ إلَی المَهالِکِ ، ویُمَنّیهِمُ العَطَبَ إلی حینَ لاتَ مَناصٍ . وقَد قُذِفَ بِالحَقِّ عَلَی الباطِلِ ، وظَهَرَ أمرُ اللّهِ وهُم کارِهونَ ، وللّهِِ الحُجَّةُ البالِغَةُ وَالمِنَّةُ الظّاهِرَةُ . وَالسَّلامُ . ⁽⁵⁾

.

۹ / ۱۴ نامه معاویه به امام و تهدید وی به جنگ

۹ / ۱۴نامه معاویه به امام و تهدید وی به جنگکنزالفوائدـ رونوشتِ نامه معاویة بن ابی سفیان به امیر مؤمنان علی بن ابی طالب ـ:امّا بعد ؛ همانا خواهش نَفْس ، هر که را در پیِ آن رود ، گم راه می کند ؛ و آزمندی ، جستجوگرِ حِرمان پیشه را خسته می سازد . ستوده ترینِ دو فرجام [ در دنیا و آخرت ]آن است که به رهیافتگی بینجامد . و بسا شگفت آن کس که هم سرزنش کند و هم ستایش ؛ هم زهد ورزد و هم رغبت ؛ هم توکّل پیشه کند و هم آزمندی! و این مَثَل را برایت آوردم تا با فهمِ کامل در حکمتِ آن بیندیشی ، و نیز برای هوا ستیزی و اندرز به نَفْس [ تو را سودمند افتد] . ای پسر ابوطالب! به جانم سوگند ، اگر نبود آن رابطه خویشاوندی که مرا به تو پیوند داده و پیشینه ای که از آنِ توست ، یکی از عُقابان سپاه شامْ تو را در می رُبود و تو را به هوا فرا می بُرد و بر تخته سنگ های کوه های فرازمند [در مقابل ]دیدگان همه ، فرو می کوبید . پس تو را همچون مُشتانهْ سنگی می یافتند که چرخِ سنگِ ساینده ، آن را تراشیده باشد [ و آن قدر خُرد می شدی ]که مورچگان هم در تو جایی برای پرسه زدن نیابند . تو آهنگِ [ این کار] کردی ، به چنان آهنگی که لطف و نَرمیِ هشدارْ از راه بازت نداشت . اینک اگر از آنچه امیدت را به آن دوخته ای و دیری است در طلب آنی ، دست نکشی ، هر آینه ، تو را به آبشخوری خواهم کشاند که دراز مدّتی در پشیمانی افتی ، البتّه اگر [ تا آن هنگام ]مجال زندگانی داشته باشی ؛ هر چند گمان دارم که پیش از آن ، هلاک خواهی گشت . چه زشت است اندیشه ای که صاحبش را به هلاکتگاه ها کشانَد و تباهی را در دلش بپرورانَد ، تا آن گاه که دیگر مجال گریزیش نباشد . اکنون حق بر باطل پیروز شده و فرمان خدا چیره گشته ، حال آن که ایشان [ حق را ]خوشایند نمی دارند ، و حجّتِ رسا و احسانِ آشکار از آنِ خداست. والسّلام!

.

۹ / ۱۵جَوابُ الإِمامِ لِکِتابِ مُعاوِیَةَکنز الفوائد :مِن عَبدِ اللّهِ أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ إلی مُعاوِیَةَ بنِ أبی سُفیانَ . أمّا بَعدُ ، فَقَد أتانا کِتابُکَ بِتَنویقِ المَقالِ ، وضَربِ الأَمثالِ ، وَانتِحالِ الأَعمالِ ، تَصِفُ الحِکمَةَ ولَستَ مِن أهلِها ، وتَذکُرُ التَّقوی وأنتَ عَلی ضِدِّها ، قَدِ اتَّبَعتَ هَواکَ فَحادَ بِکَ عَنِ الحُجَّةِ ⁽¹⁾، وألحَجَ ⁽²⁾بِکَ عَن سَواءِ السَّبیلِ . فَأَنتَ تَسحَبُ أذیالَ لَذّاتِ الفِتَنِ ، وتُحیطُ ⁽³⁾فی زَهرَةِ الدُّنیا ، کَأَنَّکَ لَستَ توقِنُ بِأَوبَةِ البَعثِ ، ولا بِرَجعَةِ المُنقَلَبِ ، قَد عَقَدتَ التّاجَ ، ولَبِستَ الخَزَّ ، وَافتَرَشتَ الدّیباجَ ، سُنَّةً هِرَقلِیَّةً ، ومُلکا فارِسِیّا ، ثُمَّ لَم یَقنَعکَ ذلِکَ حَتّی یَبلُغَنی أنَّکَ تَعقِدُ الأَمرَ مِن بَعدِکَ لِغَیرِکَ ، فَیَملِکُ ⁽⁴⁾دونَکَ فَتُحاسَبُ دونَهُ . ولَعَمری لَئِن فَعَلتَ ذلِکَ فَما وَرِثَتِ الضَّلالَةُ عَن کَلالَةٍ ، وإنَّکَ لَابنُ مَن کانَ یَبغی عَلی أهلِ الدّینِ ، ویَحسُدُ المُسلِمینَ . وذَکَرتَ رَحِما عَطَفَتکَ عَلَیَّ ، فَاُقسِمُ بِاللّهِ الأَعَزِّ الأَجَلِّ أن لَو نازَعَکَ هذَا الأَمرَ فی حَیاتِکَ مَن أنتَ تُمَهِّدُ لَهُ بَعدَ وَفاتِکَ لَقَطَعتَ حَبلَهُ ، وأبَنتَ أسبابَهُ . وأمّا تَهدیدُکَ لی بِالمَشارِبِ الوَبیئَةِ ⁽⁵⁾والمَوارِدِ المُهلِکَةِ ، فَأَنَا عَبدُ اللّهِ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ، أبرِز إلَیَّ صَفحَتَکَ ، کَلّا ورَبِّ البَیتِ ما أنتَ بِأَبی عُذرٍ عِندَ القِتالِ ، ولا عِندَ مُناطَحَةِ الأَبطالِ ، وکَأَنّی بِکَ لَو شَهِدتَ الحَربَ وقَد قامَت عَلی ساقٍ ، وکَشَرَت عَن مَنظَرٍ کَریهٍ ، وَالأَرواحُ تُختَطَفُ اختِطافَ البازِیِّ زُغْبَ ⁽⁶⁾القَطا ، لَصِرتَ کَالمُولَهَةِ الحَیرانَةِ تَصرِبُها ⁽⁷⁾العَبرَةُ بِالصَّدَمَةِ ، لاتَعرِفُ أعلَا الوادی عَن أسفَلِهِ . فَدَع عَنکَ ما لستَ أهلَهُ ؛ فَإِنَّ وَقعَ الحُسامِ غَیرُ تَشقیقِ الکَلامِ ، فَکَم عَسکَرٍ قَد شَهِدتُهُ ، وقَرنٍ نازَلتُهُ ، [ورَأَیتُ] اصطِکاکَ قُرَیشٍ بَینَ یَدَی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، إذ أنتَ وأبوکَ و[مَن] هُوَ [أعلَا مِنکُما لی] ⁽⁸⁾تَبَعٌ ، وأنتَ الیَومَ تُهَدِّدُنی ! فَاُقسِمُ بِاللّهِ أن لَو تُبدِی الأَیّامُ عَن صَفحَتِکَ لَنَشَبَ فیکَ مِخلَبُ لَیثٍ هَصورٍ ⁽⁹⁾، لایَفوتُهُ فَریسَةٌ بِالمُراوَغَةِ ، کَیفَ وأنّی لَکَ بِذلِکَ وأنتَ قَعیدَةُ بِنتِ البِکرِ المُخَدَّرَةِ ؛ یُفزِعُها صَوتُ الرَّعدِ ، وأنَا عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ الَّذی لا اُهَدَّدُ بِالقِتالِ ، ولا اُخَوَّفُ بِالنِّزالِ ، فَإِن شِئتَ یا مُعاوِیَةُ فَابرُز . وَالسَّلامُ . فَلَمّا وَصَلَ هذَا الجَوابُ إلی مُعاوِیَةَ بنِ أبی سُفیانَ جَمَعَ جَماعَةً مِن أصحابِهِ وفیهِم عَمرُو بنُ العاصِ فَقَرَأَهُ عَلَیهِم . فَقالَ لَهُ عَمرٌو : قَد أنصَفَکَ الرَّجُلُ ، کَم رَجُلٍ أحسَنَ فِی اللّهِ قَد قُتِلَ بَینَکُمَا ، ابرُز إلَیهِ . فَقالَ لَهُ : أبا عَبدِ اللّهِ أخطَأَتِ استُکَ الحُفرَةَ ، أنَا أبرُزُ إلَیهِ مَعَ عِلمی أنَّهُ ما بَرَزَ إلَیهِ أحَدٌ قَطُّ إلّا وقَتَلَهُ ! لا وَاللّهِ ، ولکِنّی سَاُبرِزُکَ إلَیهِ . ⁽¹⁰⁾

.

۹ / ۱۵ پاسخ امام به نامه معاویه

۹ / ۱۵پاسخ امام به نامه معاویهکنزالفوائد :از بنده خدا ، امیر مؤمنان علی بن ابی طالب ، به معاویة بن ابی سفیان . امّا بعد ؛ نامه ات به ما رسید که [ در آن] سخن آرایی کرده ای ، مَثَل هایی زده ای ، کارهایی را به خودت نسبت داده ای و به وصف حکمت پرداخته ای ، حال آن که اهل آن نیستی ؛ و تقوا را یاد آورده ای ، در حالی که با آن در ستیزی . از خواهش نَفْس پیروی کرده ای و آن ، تو را از راه راست ، رویگردان کرده و از طریق صواب ، بازت گردانده است . تو دامنِ لذّتِ فتنه ها را فرا کشیده ای و به زیباییِ دنیا گرفتار آمده ای ، گویی ایمان نداری که روز رستاخیز می آید و باز همه در جایی گرد می آیند . تاج بر نهادی ، جامه خَز بر تن کردی ، فرش ابریشمین گستردی و این ، شیوه امپراتوران روم و شاهان ایران است . آن گاه ، این نیز تو را بَس نیفتاد ، چندان که ـ خبر یافته ام ـ حکومت را پس از خود ، برای کس دیگری مقرّر کرده ای . او پس از تو حکمرانی می کند و تو به جای او [ نزد خدا ]حسابرسی می شوی . به جانم سوگند ، اگر چنین کنی [ و از تو شگفت نیست] ، این گمگشتی را از تبار خود به ارث برده ای ؛ زیرا تو فرزندِ همان کسی که بر دیندارانْ تجاوز می کرد و به مسلمانانْ حَسَد می بُرد . از آن رابطه خویشاوندی یاد کرده ای که تو را به من پیوند داده است . به خداوند ، آن سرافرازترِ شکوهمندتر ، سوگند یاد می کنم که اگر آن کس که اسباب خلافتِ پس از خود را برایش آماده کرده ای ، در زمان حیاتت در امر خلافت با تو به نزاع برمی خاست، رشته [ حیات] او را می بُریدی وبنیان [ زندگی] وی را می گسیختی . و امّا این که مرا از [ در افتادن به] نوشگاه های مسموم و آبشخورهای کُشنده بیم داده ای ؛ پس [ بدان ]من بنده خدا ، علی بن ابی طالب هستم . رویت را به من بنمایان . هرگز ، به پروردگار خانه سوگند ، آن گاه که جنگ در گیرد و پهلوانان به هم درپیچند ، تو هیچ عذری نداری . گویی اکنون می بینم که در جنگ حاضری و نبرد شدّت گرفته و چهره عبوسش را در هم کشیده و جان ها صید می شوند ، چنان که بازِ شکاری ، جوجه پرنده سنگخواره را شکار می کند . آن گاه ، تو مانند حیوان سرگشته ای می شوی که با دیدنِ شدّت جنگ ، این سو و آن سو به حیرت می دود ، بی آن که بالایِ درّه را از پایینِ آن بشناسد . پس آنچه را شایسته اش نیستی ، فرو گذار ، که فرود آوردن شمشیر ، غیر از پاره کردن گفتار [ و قلم فرسایی ]است . چه بسا اردوها که در آنها حضور داشته ام و هماوردانی که به میدانشان درآمده ام و درگیریِ قریش را در مقابل پیامبر خدا دیده ام ، حال آن که تو و پدرت و بالاتر از شما دو تَن ، [ در آن نبردها ]زیر دست من بوده اید ؛ با این حال ، امروز تو مرا تهدید می کنی؟! پس به خدا سوگند ، اگر روزگار از چهره ات نقاب اندازد [ و خود را در مبارزه تن به تن ، به من نشان دهی] ، پنجه شیری درنده گرفتارت می کند که با هیچ خُدعه ای طعمه را از او گریز نیست . تو را با جنگ چه کار ، که تو هم نشین دختر پرده نشین بِکری که بانگ رعد به هراسش می آوَرَد ؛ و من علی بن ابی طالب هستم که نه از جنگ ، تهدید می پذیرم و نه از نبرد ، بیم داده می شوم . پس ای معاویه! اگر می خواهی ، به مبارزه برخیز . آن گاه که این پاسخ به معاویة بن ابی سفیان رسید ، وی گروهی از یارانش ، از جمله عمرو بن عاص را گرد آورْد و آن را بر ایشان بخوانْد . عمرو به او گفت : آن مرد با تو انصاف ورزیده است . چه بسیار ، مردان الهیِ نیکو که در میان [ میدان] شما دو تَن ، کشته شدند! به جنگ او رو . معاویه به وی گفت : ای ابوعبد اللّه ! کَپَلت سوراخِ مبال ، گم کرده است [و رأی رسوایت را نابجا برنمودی]! آیا با این که می دانم هر کس به مبارزه او رفته ، کشته شده ، خود به مبارزه اش بروم ؟ نه ، به خدا! بلکه تو را به نبردِ او خواهم فرستاد .

.

. .

. .

۹ / ۱۶التَّأکیدُ عَلَی الدَّعوَةِ إلَی البِرازِشرح نهج البلاغة عن المدائنی :کَتَبَ إلَیهِ[مُعاوِیَةَ ]عَلِیٌّ علیه السلام : أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ مَساوِئَکَ مَعَ عِلمِ اللّهِ تَعالی فیکَ حالَت بَینَکَ وبَینَ أن یَصلُحَ لَکَ أمرُکَ ، وأن یَرعَوِیَ قَلبُکَ ، یَابنَ الصَّخرِ اللَّعینِ ! زَعَمتَ أن یَزِنَ الجِبالَ حِلمُکَ ، ویَفصِلَ بَینَ أهلِ الشَّکِّ عِلمُکَ ، وأنتَ الجِلفُ المُنافِقُ ، الأَغلَفُ القَلبِ ، القَلیلُ العَقلِ ، الجَبانُ الرَّذلُ ، فَإِن کُنتَ صادِقا فیما تَسطُرُ ویُعینُکَ عَلَیهِ أخو بَنی سَهمٍ ، فَدَعِ النّاسَ جانِبا وتَیَسَّر لِما دَعَوتَنی إلَیهِ مِنَ الحَربِ وَالصَّبرِ عَلَی الضَّربِ ، وأَعفِ الفَریقَینِ مِنَ القِتالِ ؛ لِیُعلَمَ أیُّنَا المَرینُ عَلی قَلبِهِ ، المُغَطّی عَلی بَصَرِهِ ، فَأَنَا أبُو الحَسَنِ قاتِلُ جَدِّکَ وأخیکَ وخالِکَ ، وما أنتَ مِنهُم بِبَعیدٍ . وَالسَّلامُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کِتابٍ لَهُ علیه السلام إلی مُعاوِیَةَ ـ: وکَیفَ أنتَ صانِعٌ إذا تَکَشَّفَت عَنکَ جَلابیبُ ما أنتَ فیهِ مِن دُنیا قَد تَبَهَّجَت بِزینَتِها ، وخَدَعَت بِلَذَّتِها ، دَعَتکَ فَأَجَبتَها ، وقادَتکَ فَاتَّبَعتَها ، وأمَرَتکَ فَأَطَعتَها . وإنَّهُ یوشِکُ أن یَقِفَکَ واقِفٌ عَلی ما لا یُنجیکَ مِنهُ مِجَنٌّ ، فَاقعَس عَن هذَا الأَمرِ ، وخُذ اُهبَةَ الحِسابِ ، وشَمِّر لِما قَد نَزَلَ بِکَ ، ولا تُمَکِّنِ الغُواةَ مِنَ سَمعِکَ ، وإلّا تَفعَل اُعلِمکَ ما أغفَلتَ من نَفسِکَ ؛ فَإِنَّکَ مُترَفٌ قَد أخَذَ الشَّیطانُ مِنکَ مَأخَذَهُ ، وبَلَغَ فیکَ أمَلَهُ ، وجَری مِنکَ مَجرَی الرّوحِ وَالدَّمِ . ومَتی کُنتُم ـ یا مُعاوِیَةُ ـ ساسَةَ الرَّعِیَّةِ ، ووُلاةَ أمرِ الاُمَّةِ ، بِغَیرِ قَدَمٍ سابِقٍ ، ولا شَرَفٍ باسِقٍ ؟ ! ونَعوذُ بِاللّهِ مِن لُزومِ سَوابِقِ الشَّقاءِ ، واُحَذِّرُکَ أن تَکونَ مُتَمادِیا فی غِرَّةِ الاُمنِیِّةِ ، مُختَلِفَ العَلانِیَةِ وَالسَّریرَةِ . وقَد دَعَوتَ إلَی الحَربِ ، فَدَعِ النّاسَ جانِبا ، وَاخرُج إلَیَّ وَأَعفِ الفَریقَینِ مِنَ القِتالِ ؛ لِتَعلَمَ أیُّنَا المَرینُ عَلی قَلبِهِ ، وَالمُغَطّی عَلی بَصَرِهِ ، فَأَنَا أبو حَسَنٍ قاتِلُ جَدِّکَ وأخیکَ وخالِکَ شَدخا ⁽²⁾یَومَ بَدرٍ ، وذلِکَ السَّیفُ مَعی ، وبِذلِکَ القَلبِ ألقی عَدُوّی ، مَا استَبدَلتُ دینا ، ولَا استَحدَثتُ نَبِیّا . وإنّی لَعَلَی المِنهاجِ الَّذی تَرَکتُموهُ طائِعینَ ، ودَخَلتُم فیهِ مُکرَهینَ . وزَعَمتَ أنَّکَ جِئتَ ثائِرا بِدَمِ عُثمانَ ، ولَقَد عَلِمتَ حَیثُ وَقَعَ دَمُ عُثمانَ فَاطلُبهُ مِن هُناکَ إن کُنتَ طالِبا ، فَکَأَنّی قَد رَأَیتُکَ تَضِجُّ مِنَ الحَربِ إذا عَضَّتکَ ضَجیجَ الجِمالِ بِالأَثقالِ ، وکَأَنّی بِجَماعَتِکَ تَدعونی ـ ؛ جَزَعا مِنَ الضَّربِ المُتَتابِعِ ، وَالقَضاءِ الواقِعِ ، ومَصارِعَ بَعدَ مَصارِعَ ـ إلی کِتابِ اللّهِ ، وهِیَ کافِرَةٌ جاحِدَةٌ ، أو مُبایِعَةٌ حائِدَةٌ . ⁽³⁾

.

۹ / ۱۶ تأکید بر فراخوانی به مبارزه

۹ / ۱۶تأکید بر فراخوانی به مبارزهشرح نهج البلاغةـ به نقل از مدائنی ـ: علی علیه السلام به معاویه نوشت : «امّا بعد ؛ همانا بدکاری هایت که خدا به آنها آگاه است ، مانع از آن می شود که کارت صلاح یابد و قلبت به توبه گراید . ای فرزند ملعون صَخْر! پنداشته ای که کوه ها بردباری ات را پیمانه می کنند و دانشت میان شک ورزان داوری می کند ؛ حال آن که تو فرومایه ای هستی منافق و فروبسته دل و کم خِرَد ، و بُزدلی پَست! پس اگر در آنچه می نویسی ـ و مردانِ بنی سهم ، تو را در [ نوشتنِ] آن یاری می کنند ـ راستی پیشه کرده ای ، مردم را وا گذار و به مبارزه ای [ تن به تن ]روی آور که مرا به آن فرا خوانده ای و بر ضربه ها پایداری ورز ؛ و این دو سپاه را از جنگ بر کنار ساز تا دانسته شود که کدام یک از ما ناپاکْ دل و فرو بسته چشم است . پس منم ابو الحسن ، قاتل جدّ و برادر و دایی ات ؛ و دیر نیست که تو نیز به آنان بپیوندی . والسّلام!».

امام علی علیه السلامـ برگرفته نامه او به معاویه ـ: چه خواهی کرد آن هنگام که پرده های دنیایی که در آنی ، از پیش رویت برداشته شود ؛ دنیایی که به آرایه هایش شادمان شده ای و با لذّتش فریفته گشته ای ، تو را فرا خوانده و دعوتش را پذیرفته ای ، پیشروَت گشته و تو [ نیز ]از او پیروی کرده ای، تو را فرمان داده و تو از وی فرمان بُرده ای؟ زود است که نگاهدارنده ای تو را بر حالی نگه دارد که هیچ نجات بخشی نتواند از آن رهایی ات دهد . پس ، از این امر (ادّعای خلافت ) دست بردار ، خود را برای حسابرسی آماده ساز ، برای آنچه بر تو فرود آمده (پیری و مقدّمات مرگ) ، دامنِ [ آمادگی ]به کمر زن و گوش خویش را بر گفتار گم راهان وا مگشا ؛ و اگر چنین نکنی ، تو را از [ عواقب ]غفلتی که از خویش کرده ای ، آگاه خواهم کرد . همانا تو در ناز و نعمت فرو رفته ای و شیطان در تو راه یافته و به آرزوی خود رسیده و همانند جان و خون ، در وجود تو جاری شده است . ای معاویه! شما (بنی امیّه) چه هنگام ، حکمرانان مردم و زمامدارانِ این امّت بوده اید ، حال آن که نه پیشینه ای کهن [ در دینداری] دارید و نه شرافتی والا؟ به خدا پناه می بریم از همراهی با پیشینه بدبختی ، و هشدارت می دهم از این که همواره فریفته آرزوها گردی و آشکار و نهانت دو گونه باشد . همانا [ مرا] به مبارزه فرا خوانده ای . پس مردم را به یک سو نِه و به جانب من بیا و این دو سپاه را از جنگ بر کنار دار ، تا دانسته شود که کدام یک از ما آلوده دل و فرو بسته چشم است . پس [ بدان] من ابو الحسنم ؛ قاتل جدّ و برادر و دایی ات که آنها را در جنگ بدر درهم شکستم . و اکنون همان شمشیر با من است و با همان قلب ، با دشمنم رویارو می شوم و دین و پیامبر دیگری برنگزیده ام . من بر همان شیوه ای هستم که شما به اختیار ، آن را رها کرده اید و [ از آغاز هم] به اجبار آن را پذیرفته بودید . پنداشته ای که برای خونخواهیِ عثمان آمده ای ، حال آن که خود ، خوب می دانی که [مسئولیت] خون او کجا قرار گرفته است . پس اگر خونخواهِ اویی ، همان جا خونخواهی اش کن . گویی اکنون می بینمت که جنگ ، تو را گَزیده و از آن ، شیون سر داده ای ، همانند شیونِ شتران زیر بارهای گران ؛ و گویی می نگرم سپاهت را که از سختیِ ضربه های پیاپی و سرنوشتِ پیش آمده و بر خاک افتادن های پیاپی ، از بیچارگی ، مرا به کتاب خدا فرا می خوانند ؛ حال آن که یا [ از آغاز ، حکم کتاب را ]کافر و منکر بوده اند و یا [ نخست ]بیعت کرده و [ سپس ، از حق ]روی گردانده اند .

.

. .

. .

وقعة صفّین عن الشعبی :أرسَلَ عَِلیٌّ إلی مُعاوِیَةَ : أنِ ابرُز لی وأَعفِ الفَریقَینِ مِنَ القِتالِ ، فَأَیُّنا قَتَلَ صاحِبَهُ کانَ الأَمرُ لَهُ . قالَ عَمرٌو : لَقَد أنصَفَکَ الرَّجُلُ . فَقالَ مُعاوِیَةُ : إنّی لَأَکرَهُ أن اُبارِزَ الأَهوَجَ الشُّجاعَ ، لَعَلَّکَ طَمِعتَ فیها یا عَمرُو . فَلَمّا لَم یُجِب قالَ عَلِیٌّ : وا نَفساه ، أیُطاعُ مُعاوِیَةُ واُعصی ؟ ! ما قاتَلَت اُمَّةٌ قَطُّ أهلَ بَیتِ نَبِیِّها وهِیَ مُقِرَّةٌ بِنَبِیِّها إلّا هذِهِ الاُمَّةَ . ⁽¹⁾

وقعة صفّین عن عمرو بن شمر :قامَ عَلِیٌّ بَینَ الصَّفَّینِ ثُمَّ نادی : یا مُعاوِیَةُ ، یُکَرِّرُها . فَقالَ مُعاوِیَةُ : اِسأَلوهُ ، ما شَأنُهُ ؟ قالَ : اُحِبُّ أن یَظهَرَ لی فَاُکَلِّمَهُ کَلِمَةً واحدةً . فَبَرَزَ مُعاوِیَةُ ومَعَهُ عَمرُو بنُ العاصِ ، فَلَمّا قارَباهُ لَم یَلتَفِت إلی عَمرٍو ، وقالَ لِمُعاوِیَةَ : وَیحَکَ ، عَلامَ یَقتَتِلُ النّاسُ بَینی وبَینَکَ ، ویَضرِبُ بَعضُهُم بَعضا ؟ ! اُبرُز إلَیَّ ؛ فَأَیُّنا قَتَلَ صاحِبَهُ فَالأَمرُ لَهُ . فَالتَفَتَ مُعاوِیَةُ إلی عَمرٍو فَقالَ : ما تَری یا أبا عَبدِ اللّهِ فیما ها هُنا ، اُبارِزُهُ ؟ فَقالَ عَمرٌو : لَقَد أنصَفَکَ الرَّجُلُ ، وَاعلَم أنَّهُ إن نَکَلتَ عَنهُ لَم تَزَل سَبَّةً عَلَیکَ وعَلی عَقِبِکَ ما بَقِیَ عَرَبِیٌّ . فَقالَ مُعاوِیَةُ : یا عَمرَو بنَ العاصِ ، لَیسَ مِثلی یُخدَعُ عَن نَفسِهِ ، وَاللّهِ ما بارَزَ ابنُ أبی طالِبٍ رَجُلاً قَطُّ إلّا سَقَی الأَرضَ مِن دَمِهِ ! ثُمَّ انصَرَفَ راجِعا حَتَّی انتَهی إلی آخِرِ الصُّفوفِ ، وعَمرٌو مَعَهُ . فَلَمّا رَأی عَلِیٌّ علیه السلام ذلِکَ ضَحِکَ ، وعادَ إلی مَوقِفِهِ . ⁽²⁾

.

وقعة صِفّینـ به نقل از شعبی ـ: علی علیه السلام به معاویه پیام داد : «به مبارزه من بیا و این دو سپاه را از جنگ ، برکنار دار . آن گاه ، هر کس دیگری را کشت ، خلافت از آنِ او باشد» . عمرو [ به معاویه] گفت : آن مرد با تو انصاف ورزیده است . معاویه گفت : من خوش نمی دارم که با آن بی پروایِ دلیر ، مبارزه کنم . شاید به خلافتِ [ پس از مرگ من ]طمع بسته ای! آن گاه که معاویه پاسخی نداد ، علی علیه السلام گفت : «دریغا! از معاویه فرمان بُرده می شود و از من نمی شود؟ هیچ امّتی ، جز این امّت ، در عین اقرار به پیامبرش با اهل بیت او نجنگیده است» .

وقعة صِفّینـ به نقل از عمرو بن شمر ـ: علی علیه السلام میان دو صف ایستاد و چند بار ندا داد : «ای معاویه!» . معاویه گفت : از او بپرسید چه می خواهد . گفت : «دوست می دارم خود را به من نشان دهد تا با او کلمه ای سخن بگویم» . معاویه ، همراهِ عمرو بن عاص ، نمودار شد . آن گاه که آن دو به علی علیه السلام نزدیک شدند ، وی به عمرو عنایت نکرد و به معاویه گفت : «وای بر تو! بر چه پایه ، این افراد میان من و تو به نبرد پردازند و یکدیگر را با شمشیر زنند؟ به مبارزه من بیا ، [ بر این قرار که] هر کس حریفش را کُشت ، خلافت از آنِ او گردد» . معاویه به عمرو روی کرد و گفت : ای ابوعبد اللّه ! رأی تو در این میان چیست؟ آیا با او مبارزه کنم؟ عمرو گفت : به راستی ، آن مرد با تو انصاف ورزید . بدان که اگر از این کار سر باز زنی ، تا یک عرب باقی است ، بر تو و نسلت همواره دشنام خواهد بود . معاویه گفت : ای عمرو بن عاص! کسی چون من از نَفْسِ خویش فریب نمی خورَد . به خدا سوگند ، هر مردی که به نبردِ فرزند ابوطالب رفته ، هر آینه ، زمین از خونش سیراب گشته است . آن گاه ، همراهِ عمرو بازگشت تا به انتهای صف ها رسید . علی علیه السلام چون این صحنه را دید ، خندید و به جایگاهِ خود بازگشت .

.

تاریخ الطبری عن أبی جعفر :قالَ عَلِیٌّ لِرَبیعَةَ وهَمدانَ : أنتُم دِرعی ورُمحی ، فَانتَدَبَ لَهُ نَحوٌ مِنِ اثنَی عَشَرَ ألفا ، وتَقَدَّمَهُم عَلِیٌّ عَلی بَغلَتِهِ ، فَحَمَلَ وحَمَلوا مَعَهُ حَملَةَ رَجُلٍ واحِدٍ ، فَلَم یَبقَ لِأَهلِ الشّامِ صَفٌّ إلَا انتَقَضَ ، وقَتَلوا کُلَّ مَنِ انتَهَوا إلَیهِ ، حَتّی بَلَغوا مُعاوِیَةَ ، وعَلِیٌّ یَقولُ : أضرِبُهُم ولا أری مُعاوِیَهْ الجاحِظَ العَینِ العَظیمَ الحاوِیَهْ ثُمَّ نادی مُعاوِیَةَ ، فَقالَ عَلِیٌّ : عَلامَ یُقَتَّلُ النّاسُ بَینَنا ! هَلُمَّ اُحاکِمکَ إلَی اللّهِ ، فَأَیُّنا قَتَلَ صاحِبَهُ استَقامَت لَهُ الاُمورُ . فَقالَ لَهُ عَمرٌو : أنصَفَکَ الرَّجُلُ . فَقالَ مُعاوِیَةُ : ما أنصَفَ ، وإنَّکَ لَتَعلَمُ أنَّهُ لَم یُبارِزهُ رَجُلٌ قَطُّ إلّا قَتَلَهَ . قالَ لَهُ عَمرٌو : وما یَجمُلُ بِکَ إلّا مُبارَزَتُهُ . فَقالَ مُعاوِیَةُ : طَمِعتَ فیها بَعدی . ⁽¹⁾

۹ / ۱۷ذِکری دَعوَةِ الإِمامِ إلَی المُبارَزَةِالأمالی للصدوق عن عدی بن أرطاة :قالَ مُعاوِیَةُ یَوما لِعَمرِو بنِ العاصِ : یا أبا عَبدِ اللّهِ ، أیُّنا أدهی ؟ قالَ عَمرٌو أنَا لِلبَدیهَةِ ، وأنت لِلرَّوِیَّةِ . قالَ مُعاوِیَةُ : قَضَیتَ لی عَلی نَفسِکَ ، وأنَا أدهی مِنکَ فِی البَدیهَةِ . قالَ عَمرٌو : فَأَینَ کانَ دَهاؤُکَ یَومَ رَفَعتُ المَصاحِفَ ؟ قالَ : بِها غَلَبتَنی یا أبا عَبدِ اللّهِ ، فَلا أسأَلُکَ عَن شَیءٍ تَصدُقُنی فیهِ . قالَ : وَاللّهِ إنَّ الکَذِبَ لَقَبیحٌ ، فَسَل عَمّا بَدا لَکَ أصدُقکَ . فَقالَ : هَل غَشَشتَنی مُنذُ نَصَحتَنی ؟ قالَ : لا . قالَ : بَلی وَاللّهِ ، لَقَد غَشَشتَنی ، أما إنّی لا أقولُ فی کُلِّ المَواطِنِ ولکِن فی مَوطِنٍ واحِدٍ . قالَ : وأیُّ مَوطِنٍ هذا ؟ قالَ : یَومَ دَعانی عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ لِلمُبارَزَةِ ، فَاستَشَرتُکَ ، فَقُلتُ : ما تَری یا أبا عَبدِ اللّهِ ، فَقُلتَ : کَفؤٌ کَریمٌ ، فَأَشَرتَ عَلَیَّ بِمُبارَزَتِهِ ، وأنتَ تَعلَمُ مَن هُو ، فَعَلِمتُ أنَّکَ غَشَشتَنی . قالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، دَعاکَ رَجُلٌ إلی مُبارَزَتِهِ، عَظیمُ الشَّرَفِ ، جَلیلُ الخَطَرِ ، فَکُنتَ مِن مُبارَزَتِهِ عَلی إحدَی الحُسنَیَینِ ؛ إمّا أن تَقتُلَهُ فَتَکونَ قَد قَتَلتَ قَتّالَ الأَقرانِ ، وتَزدادَ بِهِ شَرَفا إلی شَرَفِکَ وتَخلُوَ بِمُلکِکَ ، وإمّا أن تُعَجَّلَ إلی مُرافَقَةِ الشُّهَداءِ وَالصّالِحینَ وحَسُنَ اُولئِکَ رَفیقا . قالَ مُعاوِیَةُ : هذِهِ شَرٌّ مِنَ الأَوَّلِ ، وَاللّهِ إنّی لَأَعلَمُ أنّی لَو قَتَلتُهُ دَخَلتُ النّارَ ، ولَو قَتَلَنی دَخَلتُ النّارَ . قالَ عَمرٌو : فَمَا حَمَلَکَ عَلی قِتالِهِ ؟ قالَ : المُلکُ عَقیمٌ ، ولَن یَسمَعَها مِنّی أحَدٌ بَعدَکَ . ⁽²⁾

.

۹ / ۱۷ یادکردی از مبارزه جویی امام

تاریخ الطبریـ به نقل از ابوجعفر ـ: علی علیه السلام به [مردمِ] ربیعه و هَمْدان گفت: «شما زره و نیزه من هستید». پس دوازده هزار نفر پیرامونش گرد آمدند و علی علیه السلام با اَسترِ خویش پیشاپیش آنان در حرکت شد . آن گاه وی حمله آورد و آنان نیز [ یک پارچه ]همچون یک مرد ، حمله کردند . پس همه صف های شامیان از هم گسیخت و ایشان ، جمله افراد رویاروی خود را کشتند تا به معاویه رسیدند . علی علیه السلام می گفت : «ایشان را ضربت می زنم ، [ امّا ]معاویه را نمی بینم ؛ همان بزرگْ شکمی که حدقه چشمش بیرون زده است» . سپس معاویه را ندا داد و گفت : «بر چه پایه ، مردم در میان ما کشته شوند؟ پیش بیا تا تو را به داوری نزد خدا بَرَم . پس هر کس دیگری را کُشت ، خلافت برای او راست گردد» . عمرو به وی (معاویه) گفت : آن مرد ، با تو انصاف ورزید . معاویه گفت : «انصاف نورزید! تو ، خود می دانی که هر کس به مبارزه او رفته ، کشته شده است . عمرو به وی گفت : برازنده تو نیست ، مگر مبارزه با او! معاویه گفت : در خلافتِ پس از من ، طمع کرده ای!

۹ / ۱۷یادکردی از مبارزه جویی امامالأمالی ، صدوقـ به نقل از عَدّی بن اَرطات ـ: روزی معاویه به عمرو بن عاص گفت : ای ابو عبد اللّه ! کدام یک از ما زیرک تریم؟ عمرو گفت : من در زوداندیشی و تو در دیراندیشی . معاویه گفت : به سود من وزیان خود ، حکم کردی ؛ با آن که در زوداندیشی نیز ، من از تو زیرک ترم . عمروگفت : کجا بود زیرکی ات آن گاه که من قرآن ها را [ بر نیزه ]برافراشتم؟ گفت : ای ابوعبد اللّه ! با همین کار ، بر من پیروز شدی . پس ، از تو چیزی نمی پرسم که با من در آن راست بگویی (هر چه می پرسم ، ناراست پاسخ می دهی )! گفت : به خدا سوگند ، ناراستی زشت است . هر آنچه می خواهی ، بپرس ، که با تو راست می گویم . گفت : آیا از روزی که خیرخواه من شده ای ، در کارم نیرنگ ورزیده ای؟ گفت : نه . گفت : آری . به خدا سوگند ، با من نیرنگ ورزیده ای ؛ البتّه نمی گویم در هر جای ، بلکه در یک جای . گفت : کدام جای؟ گفت : آن روز که علی بن ابی طالب ، مرا به مبارزه فرا خوانْد ، من با تو رای زدم و گفتم : ای ابوعبد اللّه ! چه می اندیشی؟ تو گفتی : هماوردی گرامی است ؛ و مرا به مبارزه با او اشارت نمودی ، حال آن که می دانستی او کیست ، و من دانستم که با من نیرنگ می ورزی . گفت : ای امیر المؤمنین! مردی تو را به مبارزه با خویش فرا خوانْد که بس شرافتمند و بلندپایه بود و تو در مبارزه با او ، به یکی از دو نیکی دست می یافتی ؛ یا او را می کشتی که بدین سان ، کُشنده قاتلِ پهلوانان بودی و بر شرافت خویش می افزودی و در حکمرانی بی رقیب می شدی ؛ و یا زودتر به هم نشینی با شهیدان و صالحان می پیوستی ، که خوش هم نشینانی هستند ایشان! معاویه گفت : این ، از آن ، بدتر شد! به خدا سوگند ، هر آینه می دانم که اگر من او را می کشتم ، در آتش می شدم ؛ و اگر او مرا می کشت نیز [ باز] در آتش می شدم! عمرو گفت : پس چرا به جنگ او برخاستی؟ گفت : حکومتْ عقیم (بی خیر و بی رَحْم) است . و هرگز کسی پس از تو ، این سخن را از من نشنود .

.

. .

. .

۹ / ۱۸هُجومُ الإِمامِ عَلَی المَجموعَةِ الَّتی فیها مُعاوِیَةُالأخبار الطوال :حَمَلَ عَلِیٌّ رضی الله عنه عَلَی الجَمعِ الَّذی کانَ فیهِ مُعاوِیَةُ فی أهلِ الحِجازِ مِن قُرَیشٍ وَالأَنصارِ وغَیرِهِم ، وکانوا زُهاءَ اثنَی عَشَرَ ألفَ فارِسٍ ، وعَلِیٌّ أمامَهُم ، وکَبَّروا وکَبَّرَ النّاسُ تَکبیرَةً ارتَجَّت لَهَا الأَرضُ ، فَانتَقَضَت صُفوفُ أهلِ الشّامِ ، وَاختَلَفَت رایاتُهُم ، وَانتَهَوا إلی مُعاوِیَةَ وهُوَ جالِسٌ عَلی مِنبَرِهِ مَعَهُ عَمرُو بنُ العاصِ یَنظُرانِ إلَی النّاسِ ، فَدَعا بِفَرَسٍ لِیَرکَبَهُ . ثُمَّ إنَّ أهلَ الشّامِ تَداعَوا بَعدَ جَولَتِهِم ، وثابوا ⁽¹⁾، ورَجَعوا عَلی أهلِ العِراقِ ، وصَبَرَ القومُ بَعضُهُم لِبَعضٍ إلی أن حَجَزَ بَینَهُمُ اللَّیلُ . ⁽²⁾

وقعة صفّین :رَکِبَ عَلِیٌّ علیه السلام فَرَسَهُ الَّذی کانَ لِرَسولِ اللّهِ ، وکانَ یُقالُ لَهُ : المُرتَجِزُ ، فَرَکِبَهُ ثُمَّ تَقَدَّمَ أمامَ الصُّفوفِ ، ثُمَّ قالَ : بَلِ البَغلَةُ ، بَلِ البَغلَةُ . فَقُدِّمَت لَهُ بَغلَةُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله الشَّهباءُ ، فَرَکِبَها ، ثُمَّ تَعَصَّبَ بِعِمامَةِ رَسولِ اللّهِ السَّوداءِ ، ثُمَّ نادی : أیُّهَا النّاسُ ! مَن یَشرِ نَفسَهُ للّهِِ یَربَح ؛ هذا یَومٌ لَهُ ما بَعدَهُ ، إنَّ عَدُوَّکُم قَد مَسَّهُ القَرحُ کَما مَسَّکُم . ⁽³⁾فَانتَدَبَ لَهُ ما بَینَ عَشَرَةِ آلافٍ إلَی اثنَی عَشَرَ ألفا قَد وَضَعوا سُیوفَهُم عَلی عَواتِقِهِم ، وتَقَدَّمَهُم عَلِیٌّ مُنقَطِعا عَلی بَغلَةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله . . . وتَبِعَهُ ابنُ عَدِیِّ بنِ حاتِمٍ بِلِوائِهِ . . . وتَقَدَّمَ الأَشتَرُ . . . وحَمَلَ النّاسُ حَمَلَةً واحِدَةً ، فَلَم یَبقَ لِأَهلِ الشّامِ صَفٌّ إلَا انتَقَضَ ، وأهمَدوا ما أتَوا عَلَیهِ ، حَتّی أفضَی الأَمرُ إلی مِضرَبِ مُعاوِیَةَ ، وعَلِیٌّ یَضرِبُهُم بِسَیفِهِ ویَقولُ : أضرِبُهُم ولا أری مُعاوِیَهْ الأخزَرَ العَینِ العَظیمَ الحاوِیَهْ هَوَت بِهِ فِی النّارِ اُمٌّ هاوِیَهْ فَدَعا مُعاوِیَةُ بِفَرَسِهِ لِیَنجُوَ عَلَیهِ ، فَلَمّا وَضَعَ رِجلَهُ فِی الرِّکابِ تَمَثَّلَ بِأَبیاتِ عَمرِو بنِ الإِطنابَةِ : أبَت لی عِفَّتی وأبی بَلائی وأخذِی الحَمدَ بِالثَّمَنِ الرَّبیحِ وإجشامِی عَلَی المَکروهِ نَفسی وضَربِی هامَةَ البَطَلِ المُشیحِ وقَولی کُلَّما جَشَأَت وجاشَت مَکانَکِ تُحمَدی أو تَستَریحی لِأَدفَعَ عَن مَآثِرَ صالِحاتٍ وأحمی بَعدُ عَن عِرضٍ صَحیحِ بِذی شُطَبٍ کَلَونِ المِلحِ صافٍ ونَفسٍ ما تَقرُّّ عَلَی القَبیحِ وقالَ : یَا ابنَ العاصِ ، الیَومَ صَبرٌ ، وغَدا فَخرٌ ، صَدَقتَ ، إنّا وما نَحنُ فیهِ کَما قالَ ابنُ أبِی الأَقلحِ : ما عِلَّتی وأنَا رامٍ نابِلُ وَالقَوسُ فیها وَتَرٌ عُنابِلُ تَزِلُّ عن صَفحَتِهَا المَعابِلُ المَوتُ حقٌّ وَالحیاةُ باطِلُ فَثَنی مُعاوِیَةُ رِجلَهُ مِنَ الرِّکابِ ونَزَلَ ، وَاستَصرَخَ بِعَکٍّ وَالأَشعَرِیّینَ ، فَوَقَفوا دونَهُ ، وجالَدوا عَنهُ ، حَتّی کَرِهَ کُلٌّ مِنَ الفَریقَینِ صاحِبَهُ ، وتَحاجَزَ النّاسُ . ⁽⁴⁾

.

۹ / ۱۸ حمله امام به گروهی که معاویه در آن بود

۹ / ۱۸حمله امام به گروهی که معاویه در آن بودالأخبار الطّوال :علی علیه السلام به جلوداریِ سپاهی نزدیک به دوازده هزار سوار از حجازیان ، شامل قریشیان و انصار و دیگران به جمعی که معاویه در آن بود ، حمله بُرد . ایشان و افراد مقابل به گونه ای تکبیر گفتند که زمین لرزید . صفوف سپاه شام از هم گسیخت و پرچم هاشان زیر و زِبَر شد و [ آن قدر عقب نشستند که] به معاویه رسیدند که بر منبرش نشسته بود و همراهِ عمرو بن عاص به سپاه می نگریست . در این حال ، اسبش را خواست تا سوار شود . آن گاه ، شامیان از پسِ آن گریز ، پیش رفتند و گرد آمده ، به سوی عراقیان روی نهادند و چندان در برابر هم مقاومت ورزیدند که شب میانشان پرده انداخت .

وقعة صِفّین :علی علیه السلام بر اسـبی بـه نـام «مُرتجز» بر نشست که از آنِ پیامبر خدا بود و آن گاه ، به پیشاپیش صف ها تاخت . پس گفت : «استر را بیاورید ، استر را بیاورید!» . استرِ پیامبر خدا ، با نامِ «شَهباء» را برایش آوردند . وی بر آن بر نشست و دستار سیاه پیامبر خدا را بر بست و ندا داد : «ای مردم! هر که جانش را به خدا بفروشد ، سود می کند . امروز ، روزی است که آینده از آنِ همان است! همین گونه که شما زخم دیده اید ، دشمنتان نیز زخم دیده است» . میانِ ده تا دوازده هزار تَن نزد علی علیه السلام گرد آمدند و شمشیرهاشان را بر شانه نهادند . علی علیه السلام ، سوار بر استرِ پیامبر صلی الله علیه و آله ، یگان یگان از پیشاپیش ایشان می گذشت ... پسر عَدیّ بن حاتم با پرچمش به دنبال وی روان بود ... اَشتر نیز پیش تاخت ... و آن گاه ، افراد یک پارچه حمله آوردند ، چندان که همه صف های شامیان در هم شکست . آنان به هر چه می رسیدند ، آن را در هم می کوبیدند تا آن که نبرد به خیمه گاه معاویه کشیده شد . علی علیه السلام با شمشیر خویش ، ایشان را می زد و می گفت : «ایشان را می زنم ، ولی معاویه را نمی بینم آن تَنْگْ چشم بزرگْ شکم را که در ژرفایِ آتش جهنّم جای گرفته است!» . معاویه ، اسب خویش را خواست تا با آن بگریزد . آن گاه که پا در رکاب نهاد ، این ابیاتِ عمرو بن اِطنابه را برخواند : پاکْ دامنی و آزمونْ دیدگی ام مرا پرهیز داد [ از این که بگریزم] و نیز این که می خواهم به بهایی بزرگ ، ستایش دیگران را جلب کنم . جانِ خود را به آنچه ناخوشایند است ، وا می دارم و بر سر پهلوانِ کوشنده می کوبم . هر گاه اضطراب به سراغم می آید و دلم را لرزه فرا می گیرد [ به خود ]می گویم : در جای خود بمان که یا [ با مقاومت و پیروزی] ستوده شوی و یا [ با مرگ ]راحت یابی . [ از آن رو مقاومت می کنم] که از افتخارات شایسته دفاع کنم و آن گاه ، از آبرو و اعتبار راستین ، حمایت ورزم ، با شمشیری خط دار و برّاق که همانند بلور سنگ نمک ، می درخشد و با جانی که به زشتی تن در نمی دهد . سپس گفت : ای پسرِ عاص! امروز [ روز] پایداری است و فردا [ هنگام ]سرافرازی! راست گفتی . وضع امروز ما مصداق سخن ابن ابی اقلع است : مرا چه ضعف است ، حال آن که خودْ تیراندازی قابِل هستم و کمانم را زِهی درهم تنیده است؟ [ همان کمانی که] تیرهای پهن و دراز در مقابلش فرو می افتند مرگ ، حق است و زندگی باطل! پس معاویه پای از رکاب درآورد و فرود آمد و فریاد کمک خواهی از عکّیان و اشعری ها را سر داد . آنان مقابلش ایستادند و [ برای اثبات دلاوری خود ]پیش چشمش شمشیر برکشیدند و هر یک از آنها ، دیگری را نکوهش کرد و سپس پراکنده شدند .

.

. .

. .

الأخبار الطوال :إنّ عَلِیّا رضی الله عنه لَیَنغَمِسُ فِی القَومِ فَیَضرِبُ بِسَیفِهِ حَتّی یَنثَنِیَ ، ثُمَّ یَخرُجُ مُتَخَضِّبا بِالدَّمِ حَتّی یُسَوّی لَهُ سَیفُهُ ، ثُمَّ یَرجِعُ ، فَیَنغَمِسُ فیهِم ، ورَبیعَةُ لا تَترُکُ جُهدا فی القِتالِ مَعَهُ وَالصَّبرَ ، وغابَتِ الشَّمسُ ، وقَرُبوا مِن مُعاوِیَةَ ، فَقالَ لِعَمرٍو : ما تَری ؟ قالَ : أن تُخَلِّیَ سُرادِقَکَ . فَنَزَلَ مُعاوِیَةُ عَنِ المِنبَرِ الَّذی کانَ یَکونُ عَلَیهِ ، وأخلَی السُّرادِقَ ، وأقبَلَت رَبیعَةُ ، وأمامَها عَلِیٌّ رضی الله عنه حَتّی غَشُوا السُّرادِقَ ، فَقَطَعوهُ ، ثُمَّ انصَرَفوا . وباتَ عَلِیٌّ تِلکَ اللَّیلَةَ فی رَبیعَةَ . ⁽¹⁾

۹ / ۱۹کِتابُ مُعاوِیَةَ إلَی الإِمامِ فی أثناءِ الحَربِشرح نهج البلاغة :کِتابٌ کَتَبَهُ مُعاوِیَةُ إلَیهِ [ علیه السلام ]فی أثناءِ حَربِ صِفّینَ ، بَل فی أواخِرِها : مِن عَبدِ اللّهِ مُعاوِیَةَ بنِ أبی سُفیانَ إلی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ : أمّا بَعدُ ؛ فَإِنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ فی مُحکَمِ کِتابِهِ : «وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِن قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخَـسِرِینَ » ⁽²⁾وإنّی اُحَذِّرُکَ اللّهَ أن تُحبِطَ عَمَلَکَ وسابِقَتَکَ بِشَقِّ عَصا هذِهِ الاُمَّةِ ، وتَفریقِ جَماعَتِها ، فَاتَّقِ اللّهَ ، وَاذکُر مَوقِفَ القِیامَةِ ، وأَقلِع عَمّا أسرَفتَ فیهِ مِنَ الخَوضِ فی دِماءِ المُسلِمینَ ، وإنّی سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : «لَو تَمالَأَ أهلُ صَنعاءَ وعَدَنَ عَلی قَتلِ رَجُلٍ واحِدٍ مِنَ المُسلِمینَ لَأَکَبَّهُمُ اللّهُ عَلی مَناخِرِهِم فِی النّارِ» فَکَیفَ یَکونُ حالُ مَن قَتَلَ أعلامَ المُسلِمینَ وساداتِ المُهاجِرینَ ، بَلْهَ ⁽³⁾ما طَحَنَت رَحا حَربِهِ مِن أهلِ القُرآنِ وذِی العِبادَةِ وَالإِیمانِ ؛ مِن شَیخٍ کَبیرٍ ، وشابٍّ غَریرٍ ⁽⁴⁾، کُلُّهُم بِاللّهِ تَعالی مُؤمِنٌ ، ولَهُ مُخلِصٌ ، وبِرَسولِهِ مُقِرٌّ عارِفٌ ، فَإِن کُنتَ أبا حَسَنٍ إنَّما تُحارِبُ عَلَی الإِمرَةِ وَالخِلافَةِ ، فَلَعَمری لَو صَحَّت خِلافَتُکَ لَکُنتَ قَریبا مِن أن تُعذَرَ فی حَربِ المُسلِمینَ ، ولکِنَّها ما صَحَّت لَکَ ، أنّی بِصِحَّتِها وأهلُ الشّامِ لَم یَدخُلوا فیها ، ولَم یَرتَضوا بِها ؟ وخَفِ اللّهَ وسَطَواتِهِ ، وَاتَّقِ بَأسَهُ ونَکالَهُ ، وَاغمِد سَیفَکَ عَنِ النّاسِ ، فَقَد وَاللّهِ أکَلَتهُمُ الحَربُ ، فَلَم یَبقَ مِنهُم إلّا کَالثَّمَدِ ⁽⁵⁾فی قَرارَةِ الغَدیرِ ، وَاللّهُ المُستَعانُ . ⁽⁶⁾

.

۹ / ۱۹ نامه معاویه به امام ، در هنگامه نبرد

الأخبار الطّوال :علی علیه السلام در دل سپاه دشمن فرو می رفت و با شمشیرش چندان ضربه می زد که تیغه آن کج می شد . سپس [ از دل سپاه] با اندامی خونْ رنگ برون می آمد تا تیغه شمشیرش را راست گردانند . پس باز می گشت و [ باز] در دل سپاه فرو می شد . [ قبیله ]ربیعه در همراهی با وی و پایداری در جنگ ، از کوشش فروگذار نکردند . خورشید غروب کرده بود که ایشان به معاویه نزدیک شدند. وی به عمرو گفت : چه می اندیشی؟ گفت : خیمه گاهت را ترک کن! معاویه از منبری که بر آن بود ، فرود آمد و خیمه گاهش را ترک گفت . ربیعیان و پیشاپیشِ آنان علی علیه السلام ، پیش تاختند تا بر سراپرده معاویه چیره شدند . پس آن را دریدند و بازگشتند . آن شب ، علی علیه السلام در میان [ مردم] ربیعه خوابید .

۹ / ۱۹نامه معاویه به امام ، در هنگامه نبردشرح نهج البلاغة :در هنگامه نبرد صِفّین و بلکه در اواخر آن ، معاویه به امام علی علیه السلام نوشت : از بنده خدا ، معاویة بن ابی سفیان ، به علی بن ابی طالب . امّا بعد ؛ همانا خدای تعالی در آیه های استوار کتاب خویش می فرماید : «به تو و آنان که پیش از تو بودند ، وحی شده است که اگر شرک ورزی ، هر آینه ، کارت تباه خواهد گشت و بی شک از خسرانکاران خواهی بود» . و من تو را پرهیز می دهم از این که با شکستن وحدت این امّت و گسستنِ پیوستگی شان [به حق]، عمل و پیشینه خود را تباه سازی. پس ، از خدا پروا کن و توقّفگاهِ قیامت را یاد آور و از ریختنِ خون مسلمانان که در آن به زیاده روی افتاده ای ، دست بردار . من از پیامبر خدا شنیدم که می فرمود : «اگر مردمِ صَنعا و عَدَن به قتل یک مرد مسلمان ، هم دستی کنند ، خداوند ، ایشان را با بینی هاشان در آتش فرو می افکَنَد» . پس چگونه است حالِ کسی که مسلمانانِ نام آور و مهاجران بزرگ را کشته است؟ فرو گذار آن [خلافتی] را که آسیای جنگش ، اهلِ قرآن و عابدان و مؤمنان ، از پیر کهنْ سال تا جوان نوخاسته را خُرد کرده ، که آنان همگی ، به خدای تعالی ایمان دارند و برایش اخلاص می ورزند و پیامبرش را شناسا و باوردارنده اند . ای ابو الحسن! جز این نیست که تو برای حکومت و خلافت می جنگی . به جانم سوگند ، اگر خلافتْ تو را شایسته بود ، روا می بود که در جنگ با مسلمانان معذور شمرده شوی ؛ امّا خلافت ، تو را شایسته نیست . چگونه خلافت ، تو را می سزد ، حال آن که شامیان در [ بیعت با تو بر ]آن وارد و به آن راضی نشدند؟ از خداوند و شوکت او بترس و شدّت و عقوبتش را پروا کن و شمشیرت را از مردم فرو پوشان! خدای را سوگند ، به راستی که جنگ ، آنان را در کام خویش فرو برده و از ایشان جز به اندازه آبی اندک در گودیِ آبگیری ، باقی نمانده است ، و خداست آن که از او یاری می توان گرفت .

.

۹ / ۲۰جَوابُ الإِمامِ عَنهُشرح نهج البلاغةـ فی ذِکرِ کِتابِ الإِمامِ علیه السلام إلی مُعاوِیَةَ ـ: مِن عَبدِ اللّهِ عَلِیٍّ أمیرِ المُؤمِنینَ إلی مُعاوِیَةَ بنِ أبی سُفیانَ : أمّا بَعدُ ؛ فَقَد أتَتنی مِنکَ مَوعِظَةٌ مُوَصَّلَةٌ ورِسالَةٌ مُحَبَّرَةٌ ، نَمَّقتَها بِضَلالِکَ ، وأمضَیتَها بِسوءِ رَأیِکَ ، وکِتابُ امرِئٍ لَیسَ لَهُ بَصَرٌ یَهدیهِ ، ولا قائِدٌ یُرشِدُهُ ، دَعاهُ الهَوی فَأَجابَهُ ، وقادَهُ الضَّلالُ فَاتَّبَعَهُ ؛ فَهَجَرَ لاغِطا ، وضَلَّ خابِطا ، فَأَمّا أمرُکَ لی بِالتَّقوی فَأَرجو أن أکونَ مِن أهلِها ، وأستَعیذُ بِاللّهِ مِن أن أکونَ مِن الَّذینَ إذا اُمِروا بِها أخَذَتهُمُ العِزَّةُ بِالإِثمِ ، وأمّا تَحذیرُکَ إیّایَ أن یُحبَطَ عَمَلی وسابِقَتی فِی الإِسلامِ ، فَلَعَمری لَو کُنتُ الباغِیَ عَلَیکَ لَکانَ لَکَ أن تُحَذِّرَنی ذلِکَ ، ولکِنّی وَجَدتُ اللّهَ تَعالی یَقولُ : «فَقَـتِلُواْ الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِیءَ إِلَی أَمْرِ اللَّهِ» ⁽¹⁾فَنَظَرنا إلی الفِئَتَینِ ؛ أمَّا الفِئَةُ الباغِیَةُ فَوَجَدناها الفِئَةَ الَّتی أنتَ فیها ؛ لِأَنَّ بَیعَتی بِالمَدینَةِ لَزِمَتکَ وأنتَ بِالشّامِ ، کَما لَزِمَتکَ بَیعَةُ عُثمانِ بِالمَدینَةِ وأنتَ أمیرٌ لِعُمَرَ عَلَی الشّامِ ، وکَما لَزِمَت یَزیدَ أخاکَ بَیعَةُ عُمَرَ وهُوَ أمیرٌ لِأَبی بَکرٍ عَلَی الشّامٍ . وأمّا شَقُّ عَصا هذِهِ الاُمَّةِ فَأَنَا أحَقُّ أن أنهاکَ عَنهُ ، فَأَمّا تَخویفُکَ لی مِن قَتلِ أهلِ البَغیِ فَإِنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله أمَرَنی بِقِتالِهِم وقَتلِهِم ، وقالَ لِأَصحابِهِ : «إنَّ فیکُم مَن یُقاتِلُ عَلی تَأویلِ القُرآنِ کَما قاتَلتُ عَلی تَنزیلِهِ» وأشارَ إلَیَّ ، وأنا أولی مَنِ اتَّبَعَ أمرَهُ . وأمّا قَولُکَ : إنَّ بَیعَتی لَم تَصِحَّ لِأَنَّ أهلَ الشّامِ لَم یَدخُلوا فیها ، کَیفَ وإنَّما هِیَ بَیعَةٌ واحِدَةٌ تَلزَمُ الحاضِرَ وَالغائِبَ، لا یُثَنّی فیهَا النَّظَرُ، ولا یُستَأنَفُ فیهَا الخِیارُ ، الخارِجُ مِنها طاعِنٌ ، وَالمُرَوِّی فیها مُداهِنٌ ⁽²⁾، فَاربَع عَلی ظَلعِکَ ، وَانزِع سِربالَ ⁽³⁾غَیِّکَ ، وَاترُک ما لا جَدوی لَهُ عَلَیکَ ، فَلَیسَ لَکَ عِندی إلَا السَّیفُ ، حَتّی تَفیءَ إلی أمرِ اللّهِ صاغِرا ، وتَدخُلَ فِی البَیعَةِ راغِما . وَالسَّلامُ . ⁽⁴⁾

.

۹ / ۲۰ پاسخ امام به معاویه

۹ / ۲۰پاسخ امام به معاویهشرح نهج البلاغةـ در بیان نامه امام علیه السلام به معاویه ـ: از بنده خدا ، علی امیر مؤمنان ، به معاویة بن ابی سفیان . امّا بعد ؛ همانا مرا از تو پندی رسید پیوند یافته [ از سخنان گوناگون] و [ در قالب ]نوشتاری آراسته [ به آرایه های نگارش ]که آن را با گم راهیِ خود ، ترتیب داده ای و با بَدسِگالی ات امضا کرده ای . این نامه از آنِ کسی است که نه بینایی ای دارد تا هدایتش کند و نه راهبری تا به راهش بَرد ؛ خواهشِ نَفْس ، او را فرا خوانده و وی نیز اجابتش کرده ، و گم راهی پیشوایش گشته و او هم از آن پیروی نموده است . پس با یاوه ، صدا به هذیان برآورده و اشتباه کنان به گم راهی درافتاده است. وامّا این که مرا به تقوا فرا خوانده ای ؛ پس امیدوارم که اهلِ آن باشم و به خدا پناه می برم از این که در زمره کسانی درآیم که هر گاه به تقوا فرمان داده می شوند ، غرورِ گناهْ ایشان را فرا می گیرد . و امّا این که مرا از تباه شدنِ عمل و پیشینه مسلمانی ام پرهیز داده ای ؛ به جانم سوگند ، اگر من بر تو ستم رانده بودم ، تو را می رسید که چنان پرهیزم دهی . امّا من کلام خدای تعالی را چنین یافته ام : «با آن که ستم می کند ، بجنگید تا به حکم خدا گردن نهد» . پس ما به هر دو گروه نظر کردیم . گروه تجاوزگر را همان یافتیم که تو در آنی ؛ زیرا بیعت با من در مدینه، شاملِ تو در شام نیز می شود ، همان گونه که بیعت با عثمان در مدینه شامل تو نیز شد ، حال آن که تو ، خود ، کارگزارِ عمر در شام بودی ؛ و نیز همان گونه که بیعت با عمر شامل برادرت یزید نیز شد ، حال آن که وی کارگزار ابو بکر در شام بود . و امّا شکستنِ وحدتِ این امّت [ که مرا به آن متّهم کرده ای] ؛ پس مرا بیشتر رواست که تو را از آن نهی کنم . و امّا این که مرا از قتل ستمگران بیم داده ای ؛ همانا پیامبر خدا مرا به نبرد با ایشان و کشتنشان فرمان داد و به یارانش فرمود : «در میان شما کسی است که برای پاسداشتِ تأویل [ درستِ ]قرآن می جنگد ، همان گونه که من برای پاسداشتِ آن ، به گاهِ نزولش جنگیدم» ؛ و آن گاه به من اشاره کرد . پس من سزاوارترین کس برای پیروی از فرمانِ اویم . و امّا این که گفته ای بیعت با من درست نیست ، زیرا شامیان در آن در نیامده اند ؛ چگونه چنین است ، حال آن که بیعت ، فراگیر و شامل حاضران و غایبان است و قابل تجدید نظر و انتخابگریِ جدید نیست؟ هر که از آن خارج شود ، آن را باطل دانسته و هر که در آن کُندی ورزد ، منافق است . پس بر جای خود قرار گیر و جامه سرکشی را از تن بیفکن و آنچه را به حال تو سودی ندارد ، وا گذار ، که [ اگر چنین نکنی ]برای تو نزد من جز شمشیر نیست تا آن گاه که فروتنانه به فرمان خدا گردن نهی و ناگریز در بیعت [ با من ]درآیی . والسّلام!

.

۹ / ۲۱حیلَةُ مُعاوِیَةَ لِلنَّجاةِ مِنَ الحَربِوقعة صفّینـ فی بَیانِ ما قالَهُ مُعاوِیَةُ لِعَمرِو بنِ العاصِ حینَ بَلَغَهُ شِعرُ الأَشتَرِ ـ:قَد رَأَیتُ أن أَکتُبَ إلی عَلِیٍّ کِتابا أسأَلُهُ الشّامَ ـ وهُوَ الشَّیءُ الأَوَّلُ الَّذی رَدَّنی عَنهُ ـ واُلقِیَ فی نَفسِهِ الشَّکَّ وَالرَّیبَةَ . فَضَحِکَ عَمرُو بنُ العاصِ ، ثُمَّ قالَ : أینَ أنتَ یا مُعاوِیَةُ مِن خُدعَةِ عَلِیٍّ ؟ ! فَقالَ : أ لَسنا بَنی عَبدِ مَنافٍ ؟ قالَ : بَلی ، ولکِن لَهُمُ النُّبُوَّةُ دونَکَ ، وإن شِئتَ أن تَکتُبَ فَاکتُب . فَکَتَبَ مُعاوِیَةُ إلی عَلِیٍّ مَعَ رَجُلٍ مِنَ السَّکاسِکِ ، یُقالُ لَهُ عَبدُ اللّهِ بنُ عُقبَةَ ، وکانَ مِن ناقِلَةِ ⁽¹⁾أهلِ العِراقِ ، فَکَتَبَ : أمّا بَعدُ ، فَإِنّی أظُنُّکَ أن لَو عَلِمتَ أنَّ الحَربَ تَبلُغُ بِنا وبِکَ ما بَلَغَت وعَلِمنا ، لَم یَجِنها بَعضُنا عَلی بَعضٍ ، وإنّا وإن کُنّا قَد غُلِبنا عَلی عُقولِنا فَقَد بَقِی لَنا مِنها ما نَندَمُ بِهِ عَلی ما مَضی ، ونُصلِحُ بِهِ ما بَقِیَ . وقَد کُنتُ سَأَلتُکَ الشّامَ عَلی ألّا یَلزَمَنی لَکَ طاعَةٌ ولا بَیعَةٌ ، فَأَبَیتَ ذلِکَ عَلِیَّ ، فَأَعطانِی اللّهُ ما مَنَعتَ ، وأنا أدعوکَ الیَومَ إلی ما دَعَوتُکَ إلَیهِ أمسِ ، فَإِنّی لا أرجو مِنَ البَقاءِ إلّا ما تَرجو ، ولا أخافُ مِنَ المَوتِ إلّا ما تَخافُ . وقَد وَاللّهِ رَقَّتِ الأَجنادُ ، وذَهَبَتِ الرِّجالُ ، ونَحنُ بَنو عَبدِ مَنافٍ لَیسَ لِبَعضِنا عَلی بَعضٍ فَضلٌ إلّا فَضلٌ لا یُستَذَلُّ بِهِ عَزیزٌ ، ولا یُستَرَقُّ حُرٌّ بِهِ . وَالسَّلامُ . ⁽²⁾

.

۹ / ۲۱ نیرنگِ معاویه برای رهیدن از نبرد

۹ / ۲۱نیرنگِ معاویه برای رهیدن از نبردوقعة صِفّینـ در بیان آنچه معاویه به عمرو بن عاص گفت ، آن گاه که شعر اَشتر به وی رسید ـ: [ معاویه گفت : ]بر این اندیشده ام که در نامه ای به علی ، [ حکومت ]شام را از او بخواهم ـ و این ، نخستین چیزی است که علی مرا از آن باز داشت ـ و بدین سان، در دلش شک و تردید برانگیزم. عمرو بن عاص خندید و گفت : تو کجا و فریفتنِ علی کجا ، ای معاویه؟ گفت : آیا ما فرزندان عبد مناف نیستم؟ گفت : آری ؛ امّا نبوّت ، ایشان راست ، نه [ خاندانِ ]تو را . اگر می خواهی [ آن نامه را] بنویسی ، بنویس . معاویه ، نامه ای به علی علیه السلام نوشت و به مردی از [ قبیله ]سَکاسِک به نام عبد اللّه بن عُقْبه سپرد که از عراقیانِ دوره گرد بود . نوشت : امّا بعد ؛ من گمان دارم اگر تو می دانستی جنگ با ما و تو چنین می کند که کرده و خود [ بهتر ]می دانیم ، هرگز با هم به نبرد نمی پرداختیم . اگرچه پیش از این ، عقل های ما مغلوبِ [هوس هامان ]شد ، اینک برای ما آن قدر عقل مانده که پشیمانی خورِ گذشته باشیم و بر آنچه باقی مانده ، مصالحه کنیم . من [ حکومتِ] شام را از تو خواستم ، مشروط به این که ملزم به بیعت با تو و فرمانبرداری ات نباشم ، و تو از آن خودداری کردی ؛ امّا خداوند آنچه را از من دریغ داشتی ، مرحمتم فرمود . امروز من تو را به همانی فرا می خوانم که دیروز فرا خواندم . امید من به زنده ماندن ، چیزی جز همان اندازه که تو امید داری ، نیست ؛ بیمم از مرگ ، جز به اندازه بیم تو نیست . به خدا سوگند ، سپاهیان کاسته شده و مردان از میان رفته اند . ما ، همه ، فرزندان عبد مناف هستیم و هیچ یک از ما را بر دیگری برتری ای نیست ، مگر همین برتریِ [ پیش گامی در صلح ]که بر اثر آن ، نه عزیزی خوار می شود و نه آزاده ای ، به بردگی می رود . والسّلام!

.

۹ / ۲۲جَوابُ الإِمامِوقعة صفّین :فَلَمّا انتَهی کِتابُ مُعاوِیَةَ إلی عَلِیٍّ قَرَأَهَ ، ثُمَّ قالَ : العَجَبُ لِمُعاوِیَةَ وکِتابِهِ ! ثُمَّ دَعا عَلِیٌّ عُبَیدَ اللّهِ بنَ أبی رافِعٍ کاتِبَهُ ، فَقالَ : اُکتُب إلی مُعاوِیَةَ : أمّا بَعد ؛ فَقَد جاءَنی کِتابُکَ ، تَذکُرُ أنَّکَ لَو عَلِمتَ وعَلِمنا أنَّ الحَربَ تَبلُغُ بِنا وبِکَ ما بَلَغَت لَم یَجنِها بَعضُنا عَلی بَعضٍ ، فَإِنّا وإیّاکَ مِنها فی غایَةٍ لَم تَبلُغها ، وإنّی لَو قُتِلتُ فی ذاتِ اللّهِ وحَییتُ ، ثُمَّ قُتِلتُ ثُمَّ حَییتَ سَبعینَ مَرَّةً ، لَم أرجِع عَنِ الشِّدَّةِ فی ذاتِ اللّهِ ، وَالجِهادِ لِأَعداءِ اللّهِ . وأمّا قَولُکَ : إنَّهُ قَد بَقِیَ مِن عُقولِنا ما نَندَمُ بِهِ عَلی ما مَضی ، فَإِنّی ما نَقَصتُ عَقلی ، ولا نَدِمتُ عَلی فِعلی . فَأَمّا طَلَبُکَ الشّامَ ، فَإِنّی لَم أکُن لِاُعطِیَکَ الیَومَ ما مَنَعتُکَ مِنها أمسِ . وأمَّا استِواؤُنا فِی الخَوفِ وَالرَّجاءِ ؛ فَإِنَّکَ لَستَ أمضی عَلَی الشَّکِّ مِنّی عَلَی الیَقینِ ، ولَیسَ أهلُ الشّامِ بِأَحرَصَ عَلَی الدُّنیا مِن أهلِ العِراقِ عَلَی الآخِرَةِ . وأمّا قَولُکَ : إنّا بَنو عَبدِ مَنافٍ لَیس لِبَعضِنا عَلی بَعضٍ فَضلٌ ؛ فَلَعَمری إنّا بَنو أبٍ واحِدٍ ، ولکِن لَیسَ اُمَیَّةُ کَهاشِمٍ ، ولا حَربٌ کَعَبدِ المُطَّلِبِ ، ولا أبو سُفیانَ کَأَبی طالِبٍ ، ولَا المُهاجِرُ کَالطَّلیقِ ، ولَا المُحِقُّ کَالمُبطِلِ . وفی أیدینا بَعدُ فَضلُ النُّبُوَّةِ الَّتی أذلَلنا بِهَا العَزیزَ ، وأعزَزنا بِهَا الذَّلیلَ . وَالسَّلامُ . ⁽¹⁾

.

۹ / ۲۲ پاسخِ امام

۹ / ۲۲پاسخِ اماموقعة صِفّین :چون نامه معاویه به علی علیه السلام رسید ، آن را خواند و گفت : «شگفتا از معاویه و نامه اش!» . سپس عبید اللّه بن ابی رافع ، کاتبِ خویش را خواست و گفت : «به معاویه بنویس : امّا بعد؛ نامه ات مرا رسید . گفته ای اگر تو و ما می دانستیم جنگ با ما و تو چه می کند ، هرگز با یکدیگر به نبرد بر نمی خاستیم . [ بدان] من و تو را از جنگ ، نهایتی است که فرا نرسیده است . اگر من برای خدا کشته شوم و سپس زنده گردم ، آن گاه هفتاد بار کشته و دیگر بار زنده شوم ، از سختکوشی برای خدا و جهاد با دشمنان او دست برنمی دارم . و امّا این که گفته ای از عقل های ما آن قدر باقی مانده که با آن ، بر گذشته پشیمانی خوریم ؛ پس [ بدان که] من نه از عقلم کاسته شده و نه از کارم پشیمانم . و امّا این که [ حکومتِ] شام را خواسته ای ؛ من چنان نباشم که آنچه را دیروز از تو دریغ داشته ام ، امروز به تو عطا کنم . و امّا این که ما در بیم [ از مرگ] و امید [ به زنده ماندن] یکسانیم ؛ تو در شک ، بیش از من در یقین ، پایدار نیستی ، و شامیان بر دنیا ، حریص تر از عراقیان بر آخرت نیستند . و امّا این که گفته ای ما فرزندان عبد مناف هستیم و ما را بر یکدیگر برتری نیست ؛ به جانم سوگند ، ما فرزندانِ یک پدریم ؛ لیکن امیّه همانند هاشم ، حَرْب همچون عبد المطّلب ، ابو سفیان چون ابو طالب ، مهاجر [ در راه خدا ]مانند آزاد شده [ به دست پیامبر خدا] ، و حق پیشه مثل باطل پیشه نباشد . افزون بر اینها ، فضیلتِ نبوّت از آنِ [ خاندان] ماست که با آن ، [ کافرانِ ]گردنفراز را گردن شکستیم و [ مؤمنانِ ]سرشکسته را سربلند ساختیم . والسّلام!» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کِتابٍ لَهُ إلی مُعاوِیَةَ جَوابا عَلی کِتابٍ مِنهُ إلَیهِ ـ:أمّا طَلَبُکَ إلَیَّ الشّامَ ؛ فَإِنّی لَم أکُن لِاُعطِیَکَ الیَومَ ما مَنَعتُکَ أمسِ . وأمّا قَولُکَ : إنَّ الحَربَ قَد أکَلَتِ العَرَبَ إلّا حُشاشاتِ أنفُسٍ بَقِیَت ؛ ألا ومَن أکَلَهُ الحَقُّ فَإِلی الجَنَّةِ ، ومَن أکَلَهُ الباطِلُ فَإِلَی النّارِ . وأمّا استِواؤُنا فِی الحَربِ وَالرِّجالِ ؛ فَلَستَ بِأَمضی عَلَی الشَّکِّ مِنّی عَلَی الیَقینِ ، ولَیسَ أهلُ الشّامِ بِأَحرَصَ عَلَی الدُّنیا مِن أهلِ العِراقِ عَلَی الآخِرَةِ . وأمّا قَولُکَ : إنّا بَنو عَبدِ مَنافٍ ؛ فَکَذلِکَ نَحنُ . ولکِن لَیسَ اُمَّیَةُ کَهاشِمٍ ، ولا حَربٌ کَعَبدِ المُطَّلِبِ . ولا أبو سُفیانَ کَأَبی طالِبٍ . ولَا المُهاجِرُ کَالطَّلیقِ ، ولَا الصَّریحُ کَاللَّصیقِ . ولَا المُحِقُّ کَالمُبطِلِ ، ولَا المُؤمِنُ کَالمُدغِلِ ⁽¹⁾. ولَبِئسَ الخَلَفُ خَلَفٌ یَتبَعُ سَلَفا هَوی فی نارِ جَهَنَّمَ . وفی أیدینا بَعدُ فَضلُ النُّبُوَّةِ الَّتی أذلَلنا بِهَا العَزیزَ ونَعَشنا بِهَا الذَّلیلَ . ولَمّا أدخَلَ اللّهُ العَرَبَ فی دینِهِ أفواجا ، وأسلَمَت لَهُ هذِهِ الاُمَّةُ طَوعا وکَرها ، کُنتُم مِمَّن دَخَلَ فِی الدّینِ إمّا رَغبَةً وإمّا رَهبَةً ، عَلی حینَ فازَ أهلُ السَّبقِ بِسَبقِهِم ، وذَهَبَ المُهاجَرونَ الأَوَّلونَ بِفَضلِهِم ؛ فَلا تَجعَلَنَّ لِلشَّیطانِ فیکَ نَصیبا ، ولا عَلی نَفسِکَ سَبیلاً . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلامـ برگرفته نامه او به معاویه در پاسخِ نامه ای از اوـ: امّا این که [ حکومت ]شام را از من خواسته ای ؛ من آن نباشم که آنچه را دیروز از تو دریغ داشتم ، امروز به تو عطا کنم . و امّا این که گفته ای همانا جنگْ [ مردمِ ]عرب را در کام بُرده و تنها نیم جان هایی از ایشان باقی مانده است ؛ بدان که هر کس حقْ او را در کام کشد ، به بهشت رهسپار می گردد و هر کس باطلْ او را در کام فرو بَرَد ، رهسپارِ آتش خواهد گشت . و امّا این که ما در جنگ و سپاه یکسانیم ؛ پس پایداری تو در شک ، بیش از پایداری من در یقین نیست و شامیان نیز به دنیا حریص تر از عراقیان به آخرت نیستند. و امّا این که گفته ای ما فرزندانِ عبد مناف هستیم ؛ پس ما همانیم ، لیکن امیّه همچون هاشم ، حَرْب همانند عبد المطّلب ، ابوسفیان مثل ابو طالب ، مهاجر مانند آزاد شده ، پاکیزه نَسَب مثلِ ملحق شده [ به دیگران ، به دلیل ناشناخته بودن نَسَب] ، حقْ پیشه همانند باطلْ پیشه ، و مؤمن همچون تباهکار نیست . و هر آینه ، بد بازمانده ای است آن که بازمانده پیشینیانی باشد که در آتش جهنّم فرو افتاده اند! از این فراتر ، فضیلت نبوّت در دست ماست که با آن ، [کافرانِ]گردنفراز را گردن شکستیم و [مؤمنانِ ]سرشکسته را سربلندی بخشیدیم . آن گاه که خداوند [ مردمِ ]عرب را گروه گروه به دین خود درآورْد و این امّت ، به دلخواه یا به ناچار ، تسلیمِ آن شدند ، شما در زمره کسانی بودید که یا به میل و یا از بیم ، در این دین درآمدند ، حال آن که دیندارانِ پیشین ، با پیشینه شان رستگاری ، و مهاجرانِ آغازین ، با هجرتشان فضیلت یافته بودند . پس برای شیطان ، در خودْ بهره ای قرار نده ، و بر خویش راهی باز نکن!

.

۹ / ۲۳مُعاوِیَةُ یَتَوسَّلُ بِابنِ عَبّاسٍ !أنساب الأشراف عن عیسی بن یزید :لَمّا قامَتِ الحَربُ بَینَ عَلِیٍّ ومُعاوِیَةَ بِصِفّینَ ، فَتَحارَبوا أیّاما قالَ مُعاوِیَةُ لِعَمرِو بنِ العاصِ فی بَعضِ أیّامِهِم : إنَّ رَأسَ النّاسِ مَعَ عَلِیٍّ عَبدُ اللّهِ بنُ عَبّاسٍ ، فَلَو ألقَیتَ إلَیهِ کِتابا تَعطِفُهُ بِهِ ؛ فَإِنَّهُ إن قالَ قَولاً لَم یَخرُج مِنهُ عَلِیٌّ ، وقَد أکَلَتنا هذِهِ الحَربُ . فَقالَ عَمرٌو : إنَّ ابنَ عَبّاسٍ أرِیبٌ ⁽¹⁾لا یُخدَعُ ولَو طَمِعتَ فیهِ لَطَمِعتَ فی عَلِیٍّ . قالَ : صَدَقتَ إنَّه لَأَرِیبٌ ، ولکِن اکتُب إلَیهِ عَلی ذلِکَ ، فَکَتَبَ إلَیهِ : مِن عَمرِو بنِ العاصِ إلی عَبدِ اللّهِ بنِ العَبّاسِ . أمّا بَعدُ ؛ فَإِنَّ الَّذی نَحنُ وأنتُم فیهِ ، لَیسَ بِأَوَّلِ أمرٍ قادَهُ البَلاءُ ، وساقَهُ سَفَهُ العاقِبَةِ ، وأنتَ رَأسُ هذَا الأَمرِ بَعدَ عَلِیٍّ ، فَانظُر فیما بَقِیَ بِغَیرِ ما مَضی ، فَوَاللّهِ ما أبقَت هذِهِ الحَربُ لَنا ولا لَکُم حیلَةً ، وَاعلَم أنَّ الشّامَ لا یُملَکُ إلّا بِهَلاکِ العِراقِ ، وأنَّ العِراقَ لا یُملَکُ إلّا بِهَلاکِ الشّامِ ، فَما خَیرُنا بَعدَ إسراعِنا فیکُم ، وما خَیرُکُم بَعدَ إسراعِکُم فینا ، ولَستُ أقولُ : لَیتَ الحَربَ عادَت ، ولکِن أقولُ : لَیتَها لَم تَکُن ، وإنَّ فینا مَن یَکرَهُ اللِّقاءَ کَما أنَّ فیکُم مَن یَکرَهُهُ ، وإنَّما هُوَ أمیرٌ مُطاعٌ ، أو مَأمورٌ مُطیعٌ ، أو مُشاوَرٌ مَأمونٌ وهُوَ أنتَ ، فَأَمَّا السَّفیهُ فَلَیسَ بِأَهلٍ أن یُعَدَّ مِن ثِقاتِ أهلِ الشّوری ولا خَواصِّ أهلِ النَّجوی . وکَتَبَ فی آخِرِ کِتابِهِ : طالَ البَلاءُ فَما یُرجی لَهُ آسِ بَعدَ الإلهِ سِوی رِفقِ ابنِ عَبّاسِ قولا لَهُ قَولَ مَسرورٍ بِحُظوَتِهِ لا تَنسَ حَظَّکَ إنَّ التّارِکَ النّاسی کُلٌّ لِصاحِبِهِ قِرنٌ یُعادِلُهُ اُسدٌ تُلاقی اُسودا بَینَ أخیاسِ ⁽²⁾اُنظُر فِدیً لَکَ نَفسی قَبلَ قاصِمَةٍ لِلظّهرِ لَیسَ لَها راقٍ ولا آسی أهلُ العِراقِ وأهلُ الشّامِ لَن یَجِدوا طَعمَ الحَیاةِ لِحَربٍ ذاتِ أنفاسِ وَالسِّلمُ فیهِ بَقاءٌ لَیسَ یَجهَلُهُ إلّا الجَهولُ ومَا النَّوکی ⁽³⁾کَأَکیاسِ فَاصدَع بِأَمرِکَ أمرَ القَومِ إنَّهُمُ خِشاشُ طَیرٍ رَأَت صَقرا بِحَسحاسِ ⁽⁴⁾

.

۹ / ۲۳ چنگ زدنِ معاویه به دامانِ ابن عبّاس

۹ / ۲۳چنگ زدنِ معاویه به دامانِ ابن عبّاسأنساب الأشرافـ به نقل از عیسی بن زید ـ: آن گاه که در صِفّین ، میان علی علیه السلام و معاویه جنگ درگرفت و چندی جنگیدند ، یکی از روزها ، معاویه به عمرو بن عاص گفت : سرآمدِ مردمِ همراهِ علی ، عبد اللّه بن عبّاس است . خوب است نامه ای به وی بنویسی تا با آن ، دلش را نرم کنی . اگر او سخنی بگوید ، علی با آن مخالفت نمی ورزد . اکنون این جنگ ، ما را در کامِ خویش فرو برده است . عمرو گفت : همانا ابن عبّاس ، بسی زیرک است و فریب نمی خورَد . اگر در او طمع ورزی ، چنان است که در علی طمع بسته باشی . گفت : راست گفتی ؛ او بسی زیرک است . با این حال ، به او نامه بنویس. پس عمرو به وی نوشت : از عمرو بن عاص به عبد اللّه بن عبّاس . امّا بعد ؛ وضعی که ما و شما در آنیم ، نخستین حالتی نیست که [ فتنه و] بلا آن را پیش برده و اندیشه نکردن در عاقبتِ کار ، آن را حرکت بخشیده باشد . پس از علی ، تو پیشاهنگ این حرکتی . پس به آینده ، نه به سانِ گذشته ، بنگر . به خدا سوگند ، این جنگ برای ما و شما گزیری ننهاده است . بدان که شام جز با هلاکتِ [ اهلِ ]عراق ، به تصرّف در نمی آید و عراق نیز جز با هلاکتِ [ اهلِ ]شام به دست نیاید . پسْ خیر ما از پی شتاب در کار [جنگ با] شما و خیر شما از پی شتابتان در کار ما چیست؟! من نمی گویم کاش حال جنگ بازگردد ؛ بلکه می گویم کاش هرگز جنگ در نمی گرفت . در میان ما کسانی هستند که از رویارویی در نبرد بیزارند ، همان گونه که در شما نیز چنین کسانی هستند . جز این نیست که چنین کسی ، می تواند فرماندهی باشد شایسته اطاعت یا کارگزاری فرمانبر و یا مشاوری امین ؛ و آن کس ، تویی . امّا آن نابخرد] که جنگْ افروزی می کند] ، نه شایسته آن است که با وی رایزنی گردد و نه درخورِ آن که با وی راز گفته شود . عمرو در پایانِ نامه خویش ، [ این شعر را] نوشت : فتنه به درازا انجامید و پس از [ لطفِ] خدا جز به مدارا و نرمشِ ابن عبّاس ، امیدِ چاره نتوان بست . سخنِ کسی را که به منزلتِ وی شادمان است، برای او بازگویید : بهره خویش را فراموش مکن ، که فراموشکار ، ترک کننده[ خیرها] است . هر کس [از ما و شما] ، با هم نشین خود ، هم ترازی و برابری می کند و در میان بیشه ها ، شیران با شیران رویارو می شوند . جانم به قربانت! پیش از [نبردِ] درهم کوبنده پشتِ [انسان ها] که هیچ تعویذ و درمانی برای آن نمی توان یافت ، در اندیشه چاره باش! پس از جنگی دراز مدّت ، دیگر عراقیان و شامیان هرگز طعم زندگی را نخواهند چشید . صلح ، ضامن حیات است ؛ و این را کسی انکار نمی کند جز آن که بسیار نادان باشد.و احمق، قابل قیاس با زیرک نیست. با فرمانِ خویش ، کار این گروه را به سرانجام رسان که ایشان پرندگانی کوچک اند که پرنده شکاری تیز پروازی رادیده اند[ومضطرب ونیازمندِ یاری اند].

.

۹ / ۲۴جَوابُ ابنِ عَبّاسٍ عَنهُأنساب الأشراف عن عیسی بن یزید :فَلَمّا قَرَأَ ابنُ عَبّاسٍ الکِتابَ وَالشِّعرَ أقرَأَهُما عَلِیّا ، فَقالَ عَلِیٌّ : قاتَلَ اللّهُ ابنَ العاصِ ! ما أغَرَّهُ بِکَ ؟ یَابنَ عَبّاسٍ أجِبهُ ، وَلیَرُدَّ عَلَیهِ شِعرَهُ فَضلُ بنُ عَبّاسِ بنِ أبی لَهَبٍ . فَکَتَبَ إلَیهِ عَبدُ اللّهِ بنُ عَبّاسٍ : أمّا بَعدُ : فَإِنّی لا أعلَمُ رَجُلاً مِنَ العَرَبِ أقَلَّ حَیاءً مِنکَ ! إنَّهُ مالَ بِکَ إلی مُعاوِیَةَ الهَوی ، وبِعتَهُ دینَکَ بِالثَّمَنِ الیَسیرِ ، ثُمَّ خَبَطتَ لِلنّاسِ فی عَشواءَ طَخیاءَ طَمَعا فی هذَا المُلکِ ، فَلَمّا لَم تَرَ شَیئا أعظَمتَ الدِّماءَ إعظامَ أهلِ الدّینِ ، وأظهَرتَ فیها زَهادَةَ أهلِ الوَرَعِ ، ولا تُریدُ بِذلِکَ إلّا تَهییبَ الحَربِ وکَسرَ أهلِ العِراقِ ؛ فَإِن کُنتَ أرَدتَ اللّهَ بِذلِکَ ، فَدَع مِصرَ وَارجِع إلی بَیتِکَ ؛ فَإِنَّ هذِهِ حَربٌ لَیسَ مُعاوِیَةُ فیها کَعَلِیٍّ ؛ بَدَأَها عَلِیٌّ بِالحَقِّ وَانتَهی فیها إلَی العُذرِ ، وَابتَدَأَها مُعاوِیَةُ بِالبَغیِ فَانتَهی مِنها إلَی السَّرَفِ ، ولَیسَ أهلُ الشّامِ فیها کَأَهلِ العِراقِ ؛ بایَعَ عَلِیّا أهلُ العِراقِ وهُوَ خَیرٌ مِنهُم ، وبایَعَ أهلُ الشّامِ مُعاوِیَةَ وهُم خَیرٌ مِنهُ ، ولَستَ وأنَا فیها سَواءً . أرَدتُ اللّهَ ، وأرَدتَ مِصرَ ، فَإِن تُرِد شَرّا لا یَفُتْنا ، وإن تُرِد خَیرا لا تَسبِقنا . ثُمَّ دَعَا الفَضلَ بنَ العَبّاسِ بنِ عُتبَةَ فَقالَ : یَابنَ عَمٍّ أجِب عَمرَو بنَ العاصِ ، قالَ : یا عَمرُو حَسبُکَ مِن خَدعٍ ووَسواسِ فَاذهَب فَما لَکَ فی تَرکِ الهُدی آسِ إلّا بَوادِرَ طَعنٍ ⁽¹⁾فی نُحورِکُمُ ووَشکَ ضَربٍ یُفَزّی ⁽²⁾جَلدَةَ الرّاسِ هذا لَکُم عِندَنا فی کُلِّ مَعرَکَةٍ حَتّی تُطیعوا عَلِیّا وَابنَ عَبّاسِ أمّا عَلِیٌّ فَإِنَّ اللّهَ فَضَّلَهُ فَضلاً لَهُ شَرَفٌ عالٍ عَلَی النّاسِ لا بارَکَ اللّهُ فی مِصرَ فَقَد جَلَبَت شَرّا وحَظُّکَ مِنها حُسوَةُ الحاسی ⁽³⁾

.

۹ / ۲۴ پاسخِ ابن عبّاس به عمرو بن عاص

۹ / ۲۴پاسخِ ابن عبّاس به عمرو بن عاصأنساب الأشرافـ به نقل از عیسی بن یزید ـ: چون ابن عبّاس آن نامه و شعر را خواند ، آنها را بر علی علیه السلام نیز برخوانْد . علی علیه السلام گفت : «خداوند ، فرزند عاص را بکشد! چه چیز ، او را در تو به طمع انداخت؟ ابن عبّاس! به او پاسخ گوی . شعرش را [ هم ]فضل بن عبّاس بن ابی لهب پاسخ گوید» . سپس عبد اللّه بن عبّاس،به عمرو بن عاص چنین نوشت: امّا بعد ؛ من در میان [ مردمِ] عرب ، هیچ کس را کم شرم تر از تو نمی شناسم . خواهشِ نَفْس ، تو را به سوی معاویه کشانْد و دین خویش را به بهایی اندک به وی فروختی . سپس به طمعِ این حکومت ، مردم را به اشتباه در [گمراهی و] ظلمتی سخت افکندی و آن گاه که به نتیجه[ ی دلخواهت] نرسیدی ، وانمود کردی حرمت گذارِ خون [ مسلمان]ها هستی ، چنان که اهل دیانت هستند ؛ و خویشتنداریِ پارسایان را از خود نشان دادی . امّا ، از این کار ، هدفی جز مهیب جلوه دادنِ جنگ و درهم شکستنِ عراقیان نداری . اگر این کار را برای خدا می کنی ، پس مصر را ترک گو و به خانه ات بازگرد ، که در این جنگ ، معاویه همچون علی نیست . علی ، جنگ را به حق آغاز کرد و به حجّت ، فرجام بخشید ؛ ولی معاویه آن را با ستم شروع کرد و به زیاده روی کشانید . شامیان [ هم] در این جنگ ، همانند عراقیان نیستند . عراقیان با علی که از ایشان بهتر است ، بیعت کردند ؛ حال آن که شامیان با معاویه که خودشان از او بهترند ، دست بیعت دادند . تو و من نیز در این جنگ ، یکسان نیستیم . من خدای را می خواهم و تو مصر را . پس اگر در پیِ شرّی ، ما بر تو پیشی نمی گیریم ؛ و اگر در پیِ خیری ، بر ما پیشی نمی گیری . سپس فضل بن عبّاس بن عُتْبه را فرا خواند و گفت : ای پسر عمو! عمرو بن عاص را پاسخ گو . وی [ در ابیاتی ]گفت : ای عمرو! از نیرنگ و تردیدافکنی ، دست بردار و [ دنبال کار خویش ]رو که تو را در بیرون شدن از [ راهِ] هدایت ، درمانی نیست؛ جز ضربه های پیاپی نیزه در گلوگاه هایتان و ضربت های پُرشتاب که پوست سر را می شکافند. این است آنچه در هر نبردی ، برای شما فراهم کرده ایم مگر آن که از علی و ابن عبّاس پیروی کنید. امّا علی ؛ آن است که خدا او را برتری بخشیده چندان که شرافتی برتر از همه مردم یافته است. خداوند بر تو [ حکومتِ] مصر را مبارک ندارد که برایت شرّ در پی آورد و بهره تو از آن ، جز جرعه ای نیست.

.

. .

. .

۹ / ۲۵کِتابُ مُعاوِیَةَ إلَی ابنِ عَبّاسٍوقعة صفّین :کَتَبَ مُعاوِیَةُ إلَی ابنِ عَبّاسٍ : أمّا بَعدُ ؛ فَإِنَّکُم یا مَعشَرَ بَنی هاشِمٍ لَستُم إلی أحَدٍ أسرَعَ بِالمَساءَةِ مِنکُم إلی أنصارِ عُثمانَ بنِ عَفّانَ ، حَتّی إنَّکُم قَتَلتُم طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ لِطَلَبِهِما دَمَهُ ، وَاستِعظامِهِما ما نیلَ مِنهُ ، فَإِن یَکُن ذلِکَ لِسُلطانِ بَنی اُمَیَّةَ فَقَد وَلِیَها عَدِیٌّ وتَیْمٌ ، فَلَم تُنافِسوهُم ، وأظهَرتُم لَهُمُ الطّاعَةَ . وقَد وَقَعَ مِنَ الأَمرِ ما قَد تَری ، وأکَلَت هذِهِ الحُروبُ بَعضُها مِن بَعضٍ حَتَّی استَوَینا فیها ، فَما أطمَعَکُم فینا أطَمَعَنا فیکمُ ، وما آیَسَکُم مِنّا آیَسَنا مِنکُم.وقَد رَجَونا غَیرَ الَّذی کانَ، وخَشینا دونَ ما وَقَعَ ، ولَستُم بِمُلاقینَا الیَومَ بِأحدَّ مِن حَدِّ أمسِ ، ولا غَدا بِأَحدَّ مِن حَدِّ الیَومِ ، وقَد قَنِعنا بِما کانَ فی أیدینا مِن مُلکِ الشّامِ فَاقنَعوا بِما فی أیدیکُم مِن مُلکِ العِراقِ ، وأبقوا عَلی قُرَیشٍ ؛ فَإِنَّما بَقِیَ مِن رِجالِها سِتَّةٌ ؛ رَجُلانِ بِالشّامِ ، ورَجُلانِ بِالعِراقِ ، ورَجُلانِ بِالحِجازِ ؛ فَأَمَّا اللَّذانِ بِالشّامِ فَأَنَا وعَمرٌو ، وأمَّا اللَّذانِ بِالعِراقِ فَأَنتَ وعَلِیٌّ ، وأمَّا اللَّذانِ بِالحِجازِ فَسَعدٌ وَابنُ عُمَرَ ، وَاثنانِ مِنَ السِّتَّةِ ناصِبانِ لَکَ ، وَاثنانِ واقِفانِ فیکَ ، وأنتَ رَأسُ هذَا الجَمعِ الیَومَ . ولَو بایَعَ لَکَ النّاسُ بَعدَ عُثمانَ کُنّا إلَیکَ أسرَعَ مِنّا إلی عَلِیٍّ . ⁽¹⁾

۹ / ۲۶جَوابُ ابنِ عَبّاسٍ عَنهُوقعة صفّین :لَمَّا انتَهَی الکِتابُ إلَی ابنِ عَبّاسٍ أسخَطَهُ ثُمَّ قالَ : حَتّی مَتی یَخطُبُ ابنُ هِندٍ إلَیَّ عَقلی ، وحَتّی مَتی اُجَمجِمُ عَلی ما فی نَفسی ؟ ! فَکَتَبَ إلَیهِ : أمّا بَعدُ ؛ فَقَد أتانی کِتابُکَ وقَرَأتُهُ ، فَأَمّا ما ذَکَرتَ مِن سُرعَتِنا إلَیکَ بِالمَساءَةِ فی أنصارِ ابنِ عَفّانَ ، وکَراهِیَتِنا لِسُلطانِ بَنی اُمَیَّةَ ، فَلَعَمری لَقَد أدرَکتَ فی عُثمانَ حاجَتَکَ حینَ استَنصَرَکَ فَلَم تَنصُرهُ ، حَتّی صِرتَ إلی ما صِرتَ إلَیهِ ، وبَینی وبَینَکَ فی ذلِکَ ابنُ عَمِّکَ وأخو عُثمانَ الوَلیدُ بنُ عُقبَةَ . وأمّا طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ ؛ فَإِنَّهُما أجلَبا عَلَیهِ ، وضَیَّقا خِناقَهُ ، ثُمَّ خَرَجا یَنقُضانِ البَیعةَ ویَطلُبانِ المُلکَ ، فَقاتَلناهُما عَلَی النَّکثِ ، وقاتَلناکَ عَلَی البَغیِ . وأمّا قَولُکَ : إنَّهُ لَم یَبقَ مِن قُرَیشٍ غَیرُ سِتَّةٍ ؛ فَما أکثَرَ رِجالَها وأحسَنَ بَقِیَّتَها ، وقَد قاتَلَکَ مِن خِیارِها مَن قاتَلَکَ ، لَم یَخذُلنا إلّا مَن خَذَلَکَ . وأمّا إغراؤُکَ إیّانا بِعَدِیٍّ وتَیمٍ ؛ فَأَبو بَکرٍ وعُمَرُ خَیرٌ مِن عُثمانَ ، کَما أنَّ عُثمانَ خَیرٌ مِنکَ ، وقَد بَقِیَ لَکَ مِنّا یَومٌ یُنسیکَ ما قَبلَهُ ، ویُخافُ ما بَعدَهُ . وأمّا قَولُکَ : إنَّه لَو بایَعَ النّاسُ لی لَااستقامَت لی ، فَقَد بایَعَ النّاسُ عَلِیّا وهُوَ خَیرٌ مِنّی فَلَم یَستَقیموا لَهُ ، وإنَّمَا الخِلافَةُ لِمَن کانَت لَهُ فِی المَشوَرَةِ . وما أنتَ یا مُعاوِیَةُ وَالخِلافَةَ ، وأنتَ طَلیقٌ ؟ ! وَابنُ طَلیقٍ ، وَالخِلافَةُ لِلمُهاجِرینَ الأَوَّلینَ ، ولَیسَ الطُّلَقاءُ مِنها فی شَیءٍ . وَالسَّلامُ . ⁽²⁾

.

۹ / ۲۵ نامه معاویه به ابن عبّاس

۹ / ۲۶ پاسخ ابن عبّاس به معاویه

۹ / ۲۵نامه معاویه به ابن عبّاسوقعة صِفّین :معاویه به ابن عبّاس نوشت : امّا بعد ؛ ای هاشمیان! شما در آزردنِ هیچ کس ، به اندازه آزردنِ یاران عثمان بن عفّان ، شتاب ندارید ؛ چندان که طلحه و زبیر را کشتید ، از آن رو که خونخواهِ عثمان بودند و آنچه را بر او رفته بود ، گران می شمردند . اگر این همه برای آن است که حکومت به بنی امیّه نرسد ، پیش تر [ کسانی از خاندان ]عَدی و تَیْم (عمر و ابو بکر) به آن دست یافتند ؛ امّا شما با آنان درنیفتادید ، بلکه فرمانبریِ خود از ایشان را آشکار کردید . اکنون حال چنین است که می بینی و این جنگ ها برخی از هر دو طرف را چنان در کام خود فرو بُرده که در آن به برابری رسیده ایم . پس هر چه شما را در ما به طمع اندازد ، ما را در شما به طمع می افکَنَد و هر چه شما را از ما منصرف سازد ، ما را از شما منصرف می کند . ما چیزی را جز آنچه حاصل شد ، امید داشتیم و [ حتّی] از کَمینه آنچه وقوع یافت ، بیمناک بودیم . شما امروز در رویارویی با ما به تندیِ دیروز نیستید و فردا نیز به تندیِ امروز نخواهید بود . ما به حکومت شام که در چنگ داریم ، قناعت می ورزیم، شما هم به حکومت عراق که در دست دارید ، قناعت کنید . پس بر قریش رحم آورید که از بزرگانش تنها شش تن مانده اند : دو در شام ، دو در عراق ، و دو در حجاز . دو تنِ شام ، من و عمرو ، دو تنِ عراق ، تو و علی ، و دو تنِ حجاز ، سعد و ابن عُمَر! دو تن از این شش ، با تو دشمنی ورزیده اند و دو تنِ دیگر ، در تو توقّف کرده اند . و امروز ، تو سرآمدِ این جمع هستی . اگر مردم پس از عثمان با تو بیعت می کردند ، ما شتابان تر از آن که به سوی علی رویم ، به تو می گرویدیم .

۹ / ۲۶پاسخ ابن عبّاس به معاویهوقعة صِفّین :آن گاه که این نامه به ابن عبّاس رسید ، وی را خشمگین کرد و گفت : تا چند ، فرزندِ هِند ، عقل مرا به خود می خوانَد و تا چه زمان ، آنچه را در دل دارم ، به صراحت نگویم؟ پس به وی نوشت : امّا بعد ؛ همانا نامه ات به من رسید و آن را خواندم . امّا این که گفته ای ما در آزار رسانی به شما یاران عثمان شتاب ورزیده ایم و حکومت بنی امیّه را خوش نمی داریم ؛ پس به جانم سوگند ، تو در [ پناهِ] عثمان ، به خواست خود رسیدی ؛ [ امّا ]آن گاه که یاری ات را طلبید ، او را یاری نکردی ؛ تا این که شدی این که شدی . و گواه میان من و تو در این مطلب ، پسر عموی تو و برادرِ [ مادریِ ]عثمان ، ولید بن عُقْبه است . و امّا طلحه و زبیر ؛ همانان بودند که افراد را ضدّ علی علیه السلام گرد آوردند و گلویش را فشردند و آن گاه ، با بیعت شکنی خروج کرده ، خواهانِ حکومت شدند . پس ما با ایشان ، بر پیمان شکنی شان جنگیدیم و با شما بر تجاوزگری تان می جنگیم . و امّا این گفته ات که از قریش بیش از شش تن نمانده ؛ پس [ بدان که ]چه فراوان اند مردان قریش و چه نیکویند باقی ماندگانِ ایشان که برگزیدگانشان با تو جنگیدند و آنان که ما را تنها نهاده اند ، همانان اند که تو را نیز تنها نهاده [ و بی طرفی گزیده] اند . و امّا این که [ می خواهی] ما را با [یادآوریِ ]حکومتِ عَدی و تَیمْ تحریک کنی ؛ پس [ بدان که ]ابو بکر و عمر بهتر از عثمان بودند ، همان گونه که عثمان بهتر از تو بود . و اینک برای تو روزی نزد ما مانده است که [ رفتار ما در آن ، ]پیش از آن را از یادت ببَرَد و از آینده اش بیمت دهد! و امّا این گفته ات که اگر مردم با من بیعت می کردند ، حکومت برایم استوار می شد ؛ پس مردم با علی بیعت کردند که از من بهتر است ، امّا همگان بر بیعتش راست نشدند [ و بهانه می آورند که ]خلافت از آنِ کسی است که در مشورت ، پذیرفته آید . امّا ای معاویه! تو کجا و خلافت کجا ، که تو آزادشده و فرزندِ یکی از آزادشدگانی؟ خلافت از آنِ مهاجران پیش گام است و آزادشدگان را از آن ، سهمی نیست . والسّلام!

.

. .

. .

الفصل العاشر : أشدّ الأیّام۱۰ / ۱وَقعَةُ الخَمیسِکان یوم الخمیس أشدّ أیّام الحرب فی صفّین وأکثرها فزعا ؛ فقد کان الإمام علیه السلام یقاتل قتالاً شدیدا فی خضمّ تلک المعرکة مضافا إلی قیادته للجیش . وکان یُهیج الجیش للقتال بما صنعه من ملاحم عظیمة مثیرة تشجّع علی خوض الحرب . ولم یهدأ القتال یومئذٍ لحظةً واحدةً ، حتی صلّی الجند وهم یقاتلون . وکثر القتلی حتی صاروا کالتلّ ، وجُرح مالا یُحصی من الجیش ، وقتل الإمام علیه السلام آنذاک فی یوم واحد (۵۲۳) من مُنازِلی الأقران ، ومن شجعان العرب . وکان کلّما قتل یکبّر ، ومن تکبیرات الإمام علیه السلام کانوا یعرفون عدد من یُصرع من العدوّ . وقد سُمّی ذلک الیوم «وَقعَةَ الخَمیسِ» أو «یَومَ الهَریرِ» . ⁽¹⁾

تاریخ الطبری عن زید بن وهب :اِزدَلَفَ النّاسُ یَومَ الأَربَعاءِ ، فَاقتَتَلوا کَأَشَدِّ القِتالِ یَومَهُم حَتَّی اللَّیلِ ، لا یَنصَرِفُ بَعضُهُم عَن بَعضٍ إلّا لِلصَّلاةِ . وکَثُرَتِ القَتلی بَینَهُم ، وتَحاجَزوا عِندَ اللَّیلِ ، وکُلٌّ غَیرُ غالِبٍ ، فَأَصبَحوا مِنَ الغَدِ ، فَصَلّی بِهِم عَلِیٌّ غَداةَ الخَمیسِ ، فَغَلَّسَ ⁽²⁾بِالصَّلاةِ أشَدَّ التَّغلیسِ . ⁽³⁾

.

فصل دهم : سخت ترین روزها

۱۰ / ۱ پیکار پنج شنبه

فصل دهم : سخت ترین روزها۱۰ / ۱پیکار پنج شنبهروز پنج شنبه ، سخت ترین و هولناک ترین روز نبرد صِفّین بود . در این روز ، امام علیه السلام هم فرماندهی سپاه را عهده دار بود و هم در میان معرکه ، به جنگی سخت می پرداخت . امام علیه السلام با نبرد سترگ و شورانگیز خود ، سپاهش را بر می انگیخت که در دل جنگ فرو روند . در آن روز ، حتّی لحظه ای جنگ آرام نگرفت ، چندان که سپاهیان در حال نبرد ، نماز گزاردند . کشته ها آن قدر فزونی یافتند که به پُشته هایی تبدیل شدند و شماری ناشمردنی از لشکریان، زخمی گشتند . در یک روز ، امام علیه السلام ۵۲۳ تن از پهلوانان رزمجو و دلیران عرب را یکْ تنه کُشت . او هرگاه کسی را می کشت ، تکبیر سر می داد و از نداهای تکبیر وی ، دانسته می شد که چند تن از دشمن برخاک افتاده اند . آن روز، «[ روزِ] پیکار پنج شنبه» یا «روز غُرّش (یوم الهَریر)» نامیده شده است. ⁽¹⁾

تاریخ الطبریـ به نقل از زید بن وَهْب ـ: روز چهارشنبه ، دو سپاه به هم نزدیک شدند و تا شب، نبردی بس سخت انجام دادند و جز برای نماز گزاردن ، از جنگ دست نکشیدند . بسیاری از ایشان کشته شدند تا آن که شباهنگام از هم جدا گشتند ، حال آن که هیچ یک را ظفر حاصل نشده بود . صبحگاهانِ فردای آن روز ، علی علیه السلام نماز صبح پنج شنبه را به امامتِ ایشان ایستاد ، در حالی که هوا رو به روشنایی گذاشته بود .

.

وقعة صفّین عن جندب الأزدی :لَمّا کانَ غَداةُ الخَمیسِ لِسَبعٍ خَلَونَ مِن صَفَرٍ مِن سَنَةِ سَبعٍ وثَلاثینَ ، صَلّی عَلِیٌّ ، فَغَلَّسَ بِالغَداةِ ، ما رَأَیتُ عَلِیّا غَلَّسَ بِالغَداةِ أشَدَّ مِن تَغلیسِهِ یَومَئِذٍ . ثُمَّ خَرَجَ بِالنّاسِ إلی أهلِ الشّامِ فَزَحَفَ إلَیهِم ، وکانَ هُوَ یَبدَؤُهُم فَیَسیرُ إلَیهِم ، فَإِذا رَأَوهُ وقَد زَحَفَ استَقبَلوهُ بِزُحوفِهِم . ⁽¹⁾

الفتوحـ فی ذِکرِ وَقعَةِ الخَمیسِ ـ: دَعا عَلِیٌّ رضی الله عنه بِدِرعِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَلَبِسَهُ ، وبِسَیفِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَتَقَلَّدَهُ ، وبِعِمامَةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَاعتَجَرَ بِها ، ثُمَّ دَعا بِفَرَسِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَاستَوی عَلَیهِ وجَعَلَ یَقولُ : أیُّهَا النّاسُ ! مَن یَبِع نَفسَهُ یَربَح هذَا الیَومَ ؛ فَإِنَّهُ یَومٌ لَهُ ما بَعدَهُ مِنَ الأَیّامِ ، أما وَاللّهِ ! أن لَولا أن تُعَطَّلَ الحُدودُ ، وتَبطُلَ الحُقوقُ ، ویَظهَرَ الظّالِمونَ ، وتَفوزَ کَلِمَةُ الشَّیطانِ ، مَا اختَرنا وُرودَ المَنایا عَلی خَفضِ العَیشِ وطیبِهِ . ألا إنَّ خِضابَ النِّساءِ الحِنّاءُ ، وخِضابَ الرِّجالِ الدِّماءُ ، وَالصَّبرُ خَیرُ عَواقِبِ الاُمورِ . ألا إنَّها إحَنٌ بَدرِیَّةٌ ، وضَغائِنُ اُحُدِیَّةٌ ، وأحقادٌ جاهِلِیَّةٌ ، وَثَبَ بِها مُعاوِیةُ حینَ الغَفلَةِ لِیَذکُرَ بِها ثاراتِ بَنی عَبدِ شَمسٍ : «فَقَـتِلُواْ أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لآَ أَیْمَـنَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنتَهُونَ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

.

وقعة صِفّینـ به نقل از جُندَب اَزْدی ـ: آن گاه که صبحگاه پنج شنبه هفتم صفر سال ۳۷ فرا رسید ، علی علیه السلام در تاریکْ روشن سحر نماز گزارْد و هرگز علی را ندیده بودم که در چنان هنگامی که هوا رو به روشنی می رفت ، نماز گزارده باشد . سپس سپاه را به جانب شامیان روان کرد و به سوی ایشان تاخت و خود ، نخستین کسی بود که یورش بُرد . شامیان چون او را در حال یورش دیدند ، با نیروهای یورش بَرنده خود به رویارویی اش رفتند .

الفتوحـ در بـیان پیکار پـنج شنبه ـ: عـلی علیه السلام ، زرهِ پیامبر خدا را خواست و آن را بر پوشید ؛ شمشیر پیامبر خدا را طلبید و آن را بربست ؛ دستار پیامبر خدا را طلب کرد و بر سر انداخت. آن گاه ، اسب پیامبر خدا را فرا خواست و بر آن نشست و [ چنین ]سخن آغاز کرد : «الا ای مردم! هر که امروز جانش را بفروشد ، سود خواهد بُرد ، که امروز ، روزی است که روزهای آینده از آنِ اوست . هَلا! خدای را سوگند ، اگر نبود که حدودِ [ شرع ]فراموش گردند ، حقوقِ [ الهی] تباه شوند ، و ستمگران چیرگی یابند و اندیشه شیطان پیروز گردد ، به گشایش زندگی و خوشی آن پشت پا نمی زدیم و پای نهادن در [ دلِ ]مرگ را بر نمی گزیدیم . هَلا که زنان به حنا خضاب می کنند و مردان به خون ؛ و صبر ، برترین سرانجام کارهاست . هَلا که اینها ، خشم های بَدری ، کینه های اُحُدی ، و نهفتهْ دردهای جاهلی است که معاویه ، اکنون آنها را که از یاد رفته بودند ، برانگیخته تا انتقام خون های خاندان عبد شمس را یاد آورَد . «پس با پیشوایانِ کفر قتال کنید ، که ایشان را رسمِ سوگندْ نگه داشتن نیست . باشد که از کردارِ خود باز ایستند! » » .

.

وقعة صفّین عن القعقاع بن الأبرد الطهوی :وَاللّهِ ، إنّی لَواقِفٌ قَریبا مِن عَلِیٍّ بِصِفّینَ یَومَ وَقعَةِ الخَمیسِ ، وقَدِ التَقَت مَذحِجٌ ـ وکانوا فی مَیمَنَةِ عَلِیٍّ ـ وعَکٌّ وجُذامٌ ولَخمٌ وَالأَشعَرِیّونَ ، وکانوا مُستَبصِرینَ فی قِتالِ عَلِیٍّ . ولَقَد ـ وَاللّهِ ـ رَأَیتُ ذلِکَ الیَومَ مِن قِتالِهِم ، وسَمِعتُ مِن وَقعِ السُّیوفِ عَلَی الرُّؤوسِ ، وخَبطِ الخُیولِ بِحَوافِرِها فِی الأَرضِ وفِی القَتلی ـ مَا الجِبالُ تَهِدُّ ، ولَا الصَّواعِقُ تَصعَقُ بِأَعظَمَ هَولاً فِی الصُّدورِ مِن ذلِکَ الصَّوتِ . نَظَرتُ إلی عَلِیٍّ وهُوَ قائِمٌ فَدَنَوتُ مِنهُ ، فَسَمِعتُهُ یَقولُ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، وَالمُستَعانُ اللّهُ» . ثُمَّ نَهَضَ حینَ قامَ قائِمُ الظَّهیرَةِ ، وهُوَ یَقولُ : «رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنَا وَبَیْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنتَ خَیْرُ الْفَـتِحِینَ» ⁽¹⁾. وحَمَلَ عَلَی النّاسِ بِنَفسِهِ ، وسَیفِهِ مُجَرَّدٌ بِیَدِهِ ، فَلا وَاللّهِ ما حَجَزَ بَینَنا إلَا اللّهُ رَبُّ العالَمینَ ، فی قَریبٍ مِن ثُلُثٍ اللَّیلِ ، وقُتِلَت یَومَئِذٍ أعلامُ العَرَبِ ، وکانَ فی رأسِ عَلِیٍّ ثَلاثُ ضَرَباتٍ ، وفی وَجهِهِ ضَربَتانِ . نصر : وقَد قیلَ : إنَّ عَلِیّا لَم یُجرَح قَطُّ . وقُتِلَ فی هذَا الیَومِ خُزَیمَةُ بنُ ثابِتٍ ذُو الشَّهادَتَینِ ، وقُتِلَ مِن أهلِ الشّامِ عَبدُ اللّهِ بنُ ذِی الکَلاعِ الحِمیَرِیُّ . ⁽²⁾

.

وقعة صِفّینـ به نقل از قَعقاع بن اَبرَد طُهَوی ـ: به خدا سوگند ، من در روز پیکار پنج شنبه ، نزدیکِ علی علیه السلام ایستاده بودم . [ مردمِ] مَذحِج که در جناح راست سپاه علی علیه السلام بودند ، با [ مردمِ ]عَک و جُذام و لُخم و نیز اشعری ها ـ که بصیرت یافته بودند ـ و همراه علی علیه السلام می جنگیدند ، رویارو شدند . خدای را سوگند، آن روز چنان نبردی دیدم و از فرود آمدنِ شمشیرها بر سرها و برخوردِ سُمِ اسبان با زمین و کشتگان،چنان صدایی شنیدم که هرگز به صدایی دلهره انگیزتر از آن ، کوه ها فرو نریخته اند و آذرخش ها نغریده اند. علی علیه السلام را دیدم که ایستاده بود . به وی نزدیک شدم و شنیدم که می گفت : «لا حَوْلَ وَل_'c۷ قُوَّةَ إلّا بِاللّه ؛ قدرت و قوّتی جز به اتّکای خدا نیست ، و یاری دهنده خداست» . سپس ، هنگام ظهر برخاست و گفت : «ای پروردگار ما! میان ما و قوممان ، به حق راهی بگشا ، که تو بهترینِ راهگشایانی» . علی علیه السلام ، خود ، با شمشیری آخته در کف ، به مردان حمله کرد . به خدا سوگند ، [ تا ]نزدیک به یک سومِ شب ، [ جنگی چنان شدید برقرار بود که ]کسی جز خداوند پروردگارِ جهان ها ، ما را از یکدیگر جدا نساخت . آن روز ، نامداران عرب کشته شدند و علی علیه السلام را سه ضربه بر سر و دو ضربه بر چهره فرود آمد . [ البتّه] به گفته نصر بن مزاحم ، برخی گفته اند : علی علیه السلام هیچ زخمی برنداشت . آن روز، خُزَیمة بن ثابت ذو شهادتین (دارای دو گواهی، که یک گواهی اش به منزله دو گواهی بود) ⁽¹⁾کشته شد و از شامیان ، عبد اللّه بن ذی کلاع حِمیَری از پای درآمد .

.

الأخبار الطوال :حَمَلَ عَلِیٌّ بِنَفسِهِ عَلی أهلِ الشّامِ حَتّی غابَ فیهِم ، فَانصَرَفَ مُخَضَّبا بِالدِّماءِ ، فَلَم یَزالوا کَذلِکَ یَومَهُم کُلَّهُ وَاللَّیلَ حَتّی مَضی ثُلُثُهُ ، وجُرِحَ عَلِیٌّ خَمسَ جِراحاتٍ ، ثَلاثٌ فی رَأسِهِ، وَاثنَتانِ فی وَجهِهِ. ⁽¹⁾

۱۰ / ۲لَیلَةُ الهَریرِمروج الذهب :کانَت لَیلَةُ الجُمُعَةِ ـ وهِیَ لَیلَةُ الهَریرِ ـ فَکانَ جُملَةُ مَن قَتَلَ عَلِیٌّ بِکَفِّهِ فی یَومِهِ ولَیلَتِهِ خَمسَمِئَةٍ وثَلاثَةً وعِشرینَ رَجُلاً، أکثَرُهُم فِی الیَومِ ، وذلِکَ أنَّهُ کانَ إذا قَتَلَ رَجُلاً کَبَّرَ إذا ضَرَبَ ، ولَم یَکُن یَضرِبُ إلّا قَتَلَ . ذَکَرَ ذلِکَ عَنهُ مَن کانَ یَلیهِ فی حَربِهِ ولا یُفارِقُهُ مِن وَلَدِهِ وغَیرِهِم . ⁽²⁾

الفتوح :قامَتِ الفُرسانُ فِی الرُّکُبِ ، فَاصطَفَقوا بِالسُّیوفِ ، وَارتَفَعَ الرَّهجُ وثارَ القَتامُ ⁽³⁾، وتَضَعضَعَتِ الرّایاتُ ، وحُطَّتِ الأَلوِیَةُ ، وغابَتِ الشَّمسُ ، وذَهَبَت مَواقیتُ الصَّلاةِ ، حَتّی ماکانَ فِی الفَریقَینِ أحَدٌ یُصَلّی ذلِکَ الیَومَ ولا سَجَدَ للّهِِ سَجدَةً ، ولا کانَتِ الصَّلاةُ إلّا بِالتَّکبیرِ وَالإِیماءِ نَحوَ القِبلَةِ . قالَ : وهَجَمَ عَلَیهِمُ اللَّیلُ ، وَاشتَدَّتِ الحَربُ ، وهذِهِ لَیلَةُ الهَریرِ ، فَجَعَلَ بَعضُهُم یَهِرُّ عَلی بَعضٍ ، ویَعتَنِقُ بَعضُهُم بَعضا ، ویُکرِمُ بَعضُهُم بَعضا ⁽⁴⁾. قالَ : وجَعَلَ عَلِیٌّ رضی الله عنه یَقِفُ ساعَةً بَعدَ ساعَةٍ ، ویَرفَعُ رَأسَهُ إلَی السَّماءِ وهُوَ یَقولُ : «اللّهُمَّ إلَیکَ نُقِلَتِ الأَقدامُ ، وإلَیکَ أفضَتِ القُلوبُ ، ورُفِعَتِ الأَیدی ، ومُدَّتِ الأَعناقُ ، وطُلِبَتِ الحَوائِجُ ، وشَخَصَتِ الأَبصارُ . اللّهُمَّ «افْتَحْ بَیْنَنَا وَبَیْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنتَ خَیْرُ الْفَـتِحِینَ» ثُمَّ إنَّهُ حَمَلَ فی سَوادِ اللَّیلِ ، وحَمَلَتِ النّاسُ مَعَهُ ، فَکَلَّما قَتَلَ بِیَدِهِ رَجُلاً مِن أهلِ الشّامِ کَبَّر تَکبیرَةً حَتّی اُحصِیَ لَهُ کَذا کَذا تَکبیرَةً . قالَ أبو مُحَمَّدٍ (ابنُ أعثَمَ) : اُحصِیَ لَهُ خَمسُمِئَةِ تَکبیرَةٍ وثَلاثٌ وعِشرونَ تَکبیرَةً ، فی کُلِّ تَکبیرَةٍ لَهُ قَتیلٌ . قالَ : وکانَ إذا عَلا قَدَّ ، وإذا وَسَطَ قَطَّ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

۱۰ / ۲ لَیلَةُ الهَریر (شبِ غُرّش)

الأخبار الطوال :علی علیه السلام ، خود ، به شامیان حمله می کرد ، تا در میان آنها ناپدید می شد و سپس خون رنگْ بُرون می شد . آن روز و آن شبشان را پیوسته ، تا یک سوم از شبْ گذشته ، چنین سپری کردند . علی علیه السلام پنج زخم برداشت که سه تا در سرش و دو تا در صورتش بود .

۱۰ / ۲لَیلَةُ الهَریر (شبِ غُرّش)مروج الذَّهب :شب جمعه بود ، شب غرش ، و شمارِ کسانی که علی علیه السلام به دست خویش در آن روز و شبش از پای در آورده بود ، به ۵۲۳ تن می رسید که بیشینه ایشان در روز هلاک شده بودند . حال چنان بود که هرگاه وی کسی را می کشت ، هنگام ضربه زدن به او ، تکبیری می گفت و هر ضربه او به کشته شدن منجر می شد . این را فرزندان وی و دیگرانی که در نبرد وی ، به دنبالش بودند و از او جدا نمی شدند ، روایت کرده اند .

الفتوح :سواران بر رکاب ها ایستادند و شمشیرها را جنباندند . گرد و غبار برخاست و اوج گرفت ؛ پرچم ها فرو افتادند و بیرق ها به زیر آمدند ، خورشید پنهان گشت ، نوبت های نماز گذشت و هیچ یک از افراد دو سپاه ، نتوانست [ به طور معمول ]نماز و سجده برای خداوند به جای آورَد ؛ بلکه نماز ، تنها با تکبیر گفتن و اشاره کردن روی به قبله برگزار شد . شب به ایشان روی آورْد و جنگ شدّت گرفت و آن شب ، شب غرّش بود . در آن هنگامه ، برخی به روی هم می غرّیدند ، بعضی با هم گلاویز می شدند ، و گروهی یکدیگر را به دندان می گَزیدند . هر چند گاه یک بار ، علی علیه السلام می ایستاد و سرش را به آسمان بر می افراشت و می گفت : «بار خدایا! به سوی تو ، گام ها برداشته ، دل ها روان ، دست ها برداشته ، گردن ها برکشیده ، نیازها خواسته ، و چشم ها خیره گشتند . بار خدایا! «میان ما و قوممان ، به حق راهی بگشا ، که تو بهترینِ راهگشایانی!» ». سپس وی در سیاهیِ شب ، هجوم برد و سپاهیان نیز با وی هجوم بردند ؛ و هرگاه به دست خویش ، یکی از شامیان را از پای در می آورْد ، تکبیری می گفت ، چندان که [ از بسیاری کشتگانِ وی ]چندین و چند تکبیر شمرده شد . [ ابو محمّد بن اَعثَم گفت :] برای او ، ۵۲۳ تکبیر شمرده شد که با هر تکبیر ، یک تن از پای در آمد . هرگاه بلند بانگ بر می آورْد ، [ شامیان را] از طول می درید و هرگاه بانگِ میانه بر می داشت ، از عرض .

.

تاریخ الطبری عن أبی مخنف :فَاقتَتَلَ النّاسُ تِلکَ اللَّیلَةَ کُلَّها حَتَّی الصَّباحِ ؛ وهِیَ لَیلَةُ الهَریرِ ، حَتّی تَقَصَّفَتِ الرِّماحُ ، ونَفِدَ النَّبلُ ، وصارَ النّاسُ إلَی السُّیوفِ . وأخَذَ عَلِیٌّ یَسیرُ فیما بَینَ المَیمَنَةِ وَالمَیسَرَةِ ، ویَأمُرُ کُلَّ کَتیبَةٍ مِنَ القُرّاءِ أن تَقَدَّمَ عَلَی الَّتی تَلیها ، فَلَم یَزَل یَفعَلُ ذلِکَ بِالنّاسِ ، ویَقومُ بِهِم حَتّی أصبَحَ وَالمَعرَکَةُ کُلُّها خَلفَ ظَهرِهِ ، وَالأَشتَرُ فی مَیمَنَةِ النّاسِ ، وَابنُ عَبّاسٍ فِی المَیسَرَةِ ، وعَلِیٌّ فِی القَلبِ ، وَالنّاسُ یَقتَتِلونَ مِن کُلِّ جانِبٍ ، وذلِکَ یَومُ الجُمُعَةِ ، وأخَذَ الأَشتَرُ یَزحَفُ بِالمَیمَنَةِ ویُقاتِلُ فیها ، وکانَ قَد تَوَلّاها عَشِیَّةَ الخَمیسِ ولَیلَةَ الجُمُعَةِ إلَی ارتِفاعِ الضُّحی ، وأخَذَ یَقولُ لِأَصحابِهِ : اِزحَفوا قِیدَ ⁽¹⁾هذَا الرُّمحِ ، وهُوَ یَزحَفُ بِهِم نَحوَ أهلِ الشّامِ ، فَإِذا فَعَلوا قالَ : اِزحَفوا قادَ هذَا القَوسِ ، فَإِذا فَعَلوا سَأَلَهُم مِثلَ ذلِکَ ، حَتّی مَلَّ أکثَرُ النّاسِ الإِقدامَ . فَلَمّا رَأی ذلِکَ الأَشتَرُ قالَ : اُعیذُکُم بِاللّهِ أن تَرضَعُوا الغَنَمَ سائِرَ الیَومِ ، ثُمَّ دَعا بِفَرَسِهِ ، وتَرَکَ رایَتَهُ مَعَ حَیّانَ بنِ هَوذَةَ النَّخَعِیِّ ، وخَرَجَ یَسیرُ فِی الکَتائِبِ ویَقولُ : مَن یَشتَری نَفسَهُ مِنَ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ ویُقاتِلُ مَعَ الأَشتَرِ حَتّی یَظهَرَ أو یَلحَقَ بِاللّهِ ! فَلا یَزالُ رَجُلٌ مِنَ النّاسِ قَد خَرَجَ إلَیهِ ، وحَیّانَ بنِ هَوذَةَ . ⁽²⁾

.

تاریخ الطبریـ به نقل از ابو مِخنَف ـ: آن شب ، همه سپاهیان تا پگاه جنگیدند ، چندان که نیزه ها در هم شکستند و تیرها پایان یافتند و افراد به شمشیرها روی آوردند ؛ و آن شب ، شب غُرّش بود . علی علیه السلام در فاصله میان جناح های راست و چپ در حرکت بود و به هر دسته از قاریان فرمان می داد که پیشاپیشِ دسته دیگر آرایش گیرد و تا صبحگاهان ، این صف آرایی را همواره انجام و کارِ سپاه را سامان می داد . در این مدّت ، او ، خود ، پیشاپیش معرکه بود . اَشتر در جناح راست ، ابن عبّاس در جناح چپ ، و علی علیه السلام در قلب سپاه فرماندهی می کردند و سپاهیان از هر جانب ، گرمِ نبرد بودند و آن روز ، جمعه بود . اشتر در جناح راست یورش می آورد و پیکار می کرد و از شامگاه پنج شنبه و شب جمعه تا بر آمدنِ خورشید ، عهده دار آن جناح بود و به یارانش می گفت : «به اندازه این نیزه پیش روید!» ؛ و آنان را [ به این اندازه] به سوی شامیان پیش می بُرد . آن گاه که چنین می کردند ، می گفت : «به اندازه این کمان ، پیش روید!» ؛ و وقتی چنان می کردند ، دیگر بار همان را از ایشان می خواست ، چندان که بیشینه افراد از پیشروی خسته شدند . چون اشتر چنین دید ، گفت : «شما را به خدا پناه می دهم اگر بخواهید باقی مانده روز را [ به سستی بگذرانید، گویی که باید ]شیر گوسفند بمکید». سپس اسب خویش را خواست و پرچمش را به حیّان بن هوذه نَخَعی سپرد و در میان دسته ها به حرکت درآمده ، گفت : «چه کس جان خود را به خدای عز و جل بفروشد و همپایِ اشتر بجنگد تا یا پیروزی یابد و یا به خدا بپیوندد؟» و همواره مردانی از سپاه به جانبِ او و حیّان بن هوذه می پیوستند .

.

وقعة صفّین عن زیاد بن النضر الحارثی :شَهِدتُ مَعَ عَلِیٍّ بِصِفّینَ ، فَاقتَتَلنا ثَلاثَةَ أیّامٍ وثَلاثَ لَیالٍ ، حَتّی تَکَسَّرَتِ الرِّماحُ ، ونَفِدَتِ السِّهامُ ، ثُمَّ صِرنا إلَی المُسایَفَةِ ؛ فَاجتَلَدنا بِها إلی نِصفِ اللَّیلِ ، حَتّی صِرنا نَحنُ وأهلُ الشّامِ فِی الیَومِ الثّالِثِ یُعانِقُ بَعضُنا بَعضا . وقَد قاتَلتُ لَیلَتَئِذٍ بِجَمیعِ السِّلاحِ ؛ فَلَم یَبقَ شَیءٌ مِنَ السِّلاحِ إلّا قاتَلتُ بِهِ ، حَتّی تَحاثَینا بِالتُّرابِ ، وتَکادَمنا بِالأَفواهِ ، حَتّی صِرنا قِیاما یَنظُرُ بَعضُنا إلی بَعضٍ ، ما یَستَطیعُ واحِدٌ مِنَ الفَریقَینِ یَنهَضُ إلی صاحِبِهِ ولا یُقاتِلُ . فَلَمّا کانَ نِصفُ اللَّیلِ مِنَ اللَّیلَةِ الثّالِثَةِ انحازَ مُعاوِیَةُ وخَیلُهُ مِنَ الصَّفِّ ، وغَلَبَ عَلِیٌّ علیه السلام عَلَی القَتلی فی تِلکَ اللَّیلَةِ ، وأقبَلَ عَلی أصحابِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وأصحابِهِ فَدَفَنَهُم ، وقَد قُتِلَ کَثیرٌ مِنهُم ، وقُتِلَ مِن أصحابِ مُعاوِیَةَ أکثَرُ . ⁽¹⁾

.

وقعة صِفّینـ به نقل از زیاد بن نَضْر حارثی ـ: با علی علیه السلام در صفّین حضور داشتم و سه روز و سه شب جنگیدیم ، چندان که نیزه ها در هم شکستند و تیرها پایان پذیرفتند و آن گاه به شمشیرزنی روی آوردیم و تا نیمه شب [ با دشمن] به هم شمشیر زدیم ، تا آن که در روز سوم ، ما و شامیان گلاویز شدیم . من آن شب با همه سلاح ها جنگیدم و هیچ سلاحی نمانْد که از آن بهره نگرفته باشم ؛ حتّی [ با دشمن] به روی هم خاک پاشیدیم و یکدیگر را به دندان گَزیدیم تا آن که [ از خستگی ]ایستادیم و به هم نگریستیم ، حال آن که هیچ یک از ما توان نداشت به سوی حریف رفته، با وی بستیزد. شب سوم به نیمه رسیده بود که معاویه و سپاهش از میدان بازگشتند و همان شب ، علی علیه السلام بر کشتگان بر می گذشت و به اصحاب محمّد صلی الله علیه و آله و یاران خود روی می نهاد و آنان را دفن می کرد . بسیاری از یاران او کشته شده بودند و بیش از آنها ، یاران معاویه از پای درآمده بودند .

.

الصراط المستقیم عن عمرو بن العاصـ یَومَ الهَریرِ ـ: للّهِِ دَرُّ ابنِ أبی طالِبٍ ! ما کانَ أکثَرَهُ عِندَ الحُروبِ ! ما آنَستُ أن أسمَعَ صَوتَهُ فی أوَّلِ النّاسِ إلّا وسَمِعتُهُ فی آخِرِهِم ، ولا فِی المَیمَنَةِ إلّا وسَمِعتُهُ فِی المَیسَرَةِ . ⁽¹⁾

۱۰ / ۳دُعاءُ الإِمامِ لَیلَةَ الهَریرِ ویَومَهُمُهَج الدعوات عن ابن عبّاس:قُلتُ لِأَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام لَیلَةَ صَفّینَ : أ ما تَرَی الأَعداءَ قَد أحدَقوا بِنا ؟ فَقالَ : وقَد راعَکَ هذا ؟ قُلتُ : نَعَم . فَقالَ : اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ أن اُضامَ فی سُلطانِکَ ، اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ أن أفتَقِرَ فی غِناکَ ، اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ أن اُضَیَّعَ فی سَلامَتِکَ ، اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ أن اُغلَبَ وَالأَمرُ إلَیکَ . ⁽²⁾

وقعة صفّین عن جابر بن عمیر الأنصاری :وَاللّهِ لَکَأَنّی أسمَعُ عَلِیّا یَومَ الهَریرِ حینَ سارَ أهلَ الشّامِ وذلِکَ بَعدَما طَحَنَت رَحی مَذحِجٍ فیما بَینَها وبَینَ عَکٍّ ولَخمٍ وجُذامٍ وَالأَشعَرِیّینَ بِأَمرٍ عَظیمٍ تَشیبُ مِنهُ النَّواصی مِن حینَ استَقَلَّتِ الشَّمسُ حَتّی قامَ قائِمُ الظَّهیرَةِ ، ثُمَّ إنَّ عَلِیّا قالَ : حَتّی مَتی نُخَلّی بَینَ هذَینِ الحَیَّینِ وقَد فَنِیا وأنتُم وُقوفٌ تَنظُرونَ إلَیهِم ؟ أ ما تَخافونَ مَقتَ اللّهِ ؟ ثُمَّ انفَتَلَ إلَی القِبلَةِ ورَفَعَ یَدَیهِ إلَی اللّهِ ، ثُمَّ نادی : یا اللّهُ یا رَحمنُ یا رَحیمُ یا واحِدُ یا أحَدُ یا صَمَدُ ، یا اللّهُ یا إلهَ مُحَمَّدٍ ، اللّهُمَّ إلَیکَ نُقِلَتِ الأَقدامُ ، وأفضَتِ القُلوبُ ، ورُفِعَتِ الأَیدی ، وَامتَدَّتِ الأَعناقُ ، وشَخَصَتِ الأَبصارُ ، وطُلِبَتِ الحَوائِجُ ، اللّهُمَّ إنّا نَشکو إلَیکَ غَیبَةَ نَبِیِّنا صلی الله علیه و آله ، وکَثرَةَ عَدُوِّنا ، وتَشَتُّتَ أهوائِنا ، «رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنَا وَبَیْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنتَ خَیْرُ الْفَـتِحِینَ» ⁽³⁾سیروا عَلی بَرَکَةِ اللّهِ ، ثُمَّ نادی : لا إلهَ إلَا اللّهُ وَاللّهُ أکَبَرُ کَلِمَةُ التَّقوی . ⁽⁴⁾

.

۱۰ / ۳ دعای امام در شب و روز غرّش

الصراط المستقیمـ به نقل از عمرو بن عاص ، در باب روز غرّش ـ: آفرین خدای بر فرزند ابو طالب! چه فراوان بود حضور او در جنگ! هنوز صدای او در پیشاپیش سپاه در گوشم بود که آوایش را از پَسِ لشکر می شنیدم ؛ و هنوز بانگش از جناح راست به گوشم می رسید که آن را از جناح چپ در می یافتم .

۱۰ / ۳دعای امام در شب و روز غرّشمُهَج الدعواتـ به نقل از ابن عبّاس ـ: در [ یک] شب [ از شب های] صِفّین ، به امیر مؤمنان گفتم : آیا نمی بینی دشمنان گِردِ ما را گرفته اند؟ فرمود : «و این تو را به وحشت افکنده است؟» . گفتم : آری . فرمود : «بار خدایا! به تو پناه می برم از این که در حکومتِ تو بیداد بینم ، در بی نیازی ات ، فقیر گردم ، در سلامتت تباهی پذیرم ، و در حالی که کار به دست توست ، شکست خورَم» .

وقعة صِفّینـ به نقل از جابر بن عُمَیر انصاری ـ: به خدا سوگند ، گویی هم اینک صدای علی علیه السلام را در روز غرّش می شنوم که به سوی شامیان روان بود ؛ و این ، پس از آن بود که آسیاب پیکار مَذحِجیان [ از سپاه علی علیه السلام ] با [ مردمِ] عَک و لُخم و جُذام و نیز اشعریان ، از هنگام بالا آمدن آفتاب تا نیم روز ، چنان سخت به گردش درآمد که موی ها از [ هولِ] آن سپید می شود . پس علی علیه السلام گفت : «تا چند این دو گروه را به هم وا گذاریم؟ آنان نابود شدند ، حال آن که شما ایستاده اید و به ایشان می نگرید . آیا از خشم خدا بیم ندارید؟» . سپس روی به قبله نهاد و دستش را به سوی خداوند برافراشت و ندا در داد : «ای خدا ! ای رحمان ! ای رحیم ! ای یگانه ! ای یکتا ! ای بی نیازِ نیاز برآور ! ای خدا ! ای خدایِ محمّد ! بار خدایا! به سوی تو گام ها برداشته ، و دست ها برافراشته ، و گردن ها برکشیده ، دیدگان خیره ، و نیازها خواسته شده اند . بار خدایا! به تو شکایت می آوریم از نبودِ پیامبرمان و پُر شماریِ دشمنمان و پراکندگیِ آرمان هامان . «ای پروردگار ما! میان ما و قوممان ، به حق راهی بگشا ، که تو بهترینِ گشایندگانی» .[ » سپس گفت : «] به برکت خدا پیش روید» . و آن گاه ندا داد : «کلمه تقوا این است : لا إله إلّا اللّه و اللّه أکبر!» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :دَعا أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام یَومَ الهَریرِ حینَ اشتَدَّ عَلی أولِیائِهِ الأَمرُ دُعاءَ الکَربِ ؛ مَن دَعا بِهِ وهُوَ فی أمرٍ قَد کَرَبَهُ وغَمَّهُ نَجّاهُ اللّهُ مِنهُ وهُوَ : «اللّهُمَّ لا تُحَبِّب إلَیَّ ما أبغَضتَ ، ولا تُبَغِّض إلَیَّ ما أحبَبتَ ، اللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ أن أرضی سَخَطَکَ ، أو أسخَطَ رِضاکَ ، أو أرُدَّ قَضاءَکَ ، أو أعدُوَ قَولَکَ ، أو اُناصِحَ أعداءَکَ ، أو أعدُوَ أمرَکَ فیهِم . اللّهُمَّ ما کانَ مِن عَمَلٍ أو قَولٍ یُقَرِّبُنی مِن رِضوانِکَ ، ویُباعِدُنی مِن سَخَطِکَ ، فَصَبِّرنی لَهُ ، وَاحمِلنی عَلَیهِ یا أرحَمَ الرّاحِمینَ . اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ لِسانا ذاکِرا ، وقَلبا شاکِرا ، ویَقینا صادِقا ، وإیمانا خالِصا وجَسَدا مُتَواضِعا ، وَارزُقنی مِنکَ حُبّا ، وأَدخِل قَلبی مِنکَ رُعبا ، اللّهُمَّ فَإِن تَرحَمنی فَقَد حَسُنَ ظَنّی بِکَ ، وإن تُعَذِّبنی فَبِظُلمی وجَوری وجُرمی وإسرافی عَلی نَفسی ؛ فَلا عُذرَ لی إنِ اعتَذَرتُ ، ولا مُکافاةَ أحتَسِبُ بِها . اللّهُمَّ إذا حَضَرَتِ الآجالُ ، ونَفِدَتِ الأَیّامُ ؛ وکانَ لابُدَّ مِن لِقائِکَ ؛ فَأَوجِب لی مِنَ الجَنَّةِ مَنزِلاً یَغبِطُنی بِهِ الأَوَّلونَ وَالآخِرونَ ، لا حَسرَةَ بَعدَها ، ولا رَفیقَ بَعدَ رَفیقِها ، فی أکرَمِها مَنزِلاً . اللّهُمَّ ألبِسنی خُشوعَ الإِیمانِ بِالعِزِّ ، قَبلَ خُشوعِ الذُّلِّ فِی النّارِ ، اُثنی عَلَیکَ رَبِّ أحسَنَ الثَّناءِ ؛ لِأَنَّ بَلاءَکَ عِندی أحسَنُ البَلاءِ . اللّهُمَّ فَأَذِقنی مِن عَونِکَ وتَأییدِکَ وتَوفیقِکَ ورِفدِکَ ، وَارزُقنی شَوقا إلی لِقائِکَ ، ونَصرا فی نَصرِکَ حَتّی أجِدَ حَلاوَةَ ذلِکَ فی قَلبی ، وَاعزِم لی عَلی أرشَدِ اُموری ؛ فَقَد تَری مَوقِفی ومَوقِفَ أصحابی ، ولا یَخفی عَلَیکَ شَیءٌ مِن أمری . اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ النَّصرَ الَّذی نَصَرتَ بِهِ رَسولَکَ ، وفَرَّقتَ بِهِ بَینَ الحَقِّ وَالباطِلِ ، حَتّی أقَمتَ بِهِ دینَکَ ، وأفلَجتَ بِهِ حُجَّتَکَ ، یا مَن هُوَ لی فی کُلِّ مَقامٍ . ⁽¹⁾

.

امام صادق علیه السلام :روز غرّش ، آن گاه که بر دوستان علی علیه السلام کار سخت شد ، وی «دعای غُصّه» را خواند ؛ همان دعایی که هر که به گاه اندوه و غم آن را بخواند ، خداوند از آن نجاتش می دهد . و آن دعا این است : «بار خدایا! آنچه را مایه خشم توست ، برای من دوست داشتنی نساز و آنچه را دوست می داری ، برایم دشمن داشتنی مکن . بار خدایا! به تو پناه می برم از این که به مایه خشم تو خشنود شوم یا بر مایه خشنودیِ تو خشم آورم یا به قضای تو تن نسپارم یا گفتار تو را وا گذارم یا خیرخواهِ دشمنانت باشم و یا از فرمان تو درباره ایشان ، سر باز زنم . بار خدایا! هر کاری یا گفتاری که مرا به خشنودی ات نزدیک سازد و از خشمت دور گردانَد ، مرا بر آن پایدار و به آن وادار ساز ، ای مهربان ترین مهربانان! بار خدایا! زبانی ذکرگو ، دلی سپاسگزار ، یقینی راستین ، ایمانی ناب ، و پیکری فروتن از تو می خواهم . دوستی خودت را روزی ام گردان و بیم از خویش را در دلم جای دِه! بار خدایا! اگر به من مهر بورزی ، که گمانم به تو نیکوست [و جز این نمی کنی ]و اگر عذابم کنی ، آن را به ستم و بیداد و گناه و زیاده رویِ خود در کارم ، نسبت می دهم . پس اگر پوزش بخواهم ، مرا عذری نیست و کار شایسته ای نکرده ام تا به پاداش آن چشم داشته باشم . بار خدایا! آن گاه که اَجَل ها در رسند و روزها[ ی عمر ]پایان یابند و از دیدار تو چاره ای نباشد ، برایم مکانی در بهشت مقرّر فرما ، آن هم در گرامی ترین جایگاهش ، که پیشینیان و پسینیان به آن ، بر من غبطه خورند و از پسِ آن حسرتی ، و فراتر از هم نشینش هم نشینی نباشد . بار خدایا! پیش از آن که در آتش ، به ذلّت تن سپارم ، جامه خشوع مؤمنانه را به سرافرازی بر تنم بپوشان . پروردگارم! نیکوترین سپاس را برایت به جای می آورم؛ زیرا نزد من آزمون تو بهترین آزمون است . بار خدایا! مرا از یاری و پشتیبانی و توفیق و بخششت بچشان ؛ [ و نیز ]اشتیاق دیدارت و پیروزی در یاری ات را به من بچشان تا شیرینی اش را در دلم بیابم ؛ و بر درست ترین کارهایم عزمم را استوار گردان . همانا تو جایگاه من و یارانم را می بینی و هیچ چیز از حال من بر تو پوشیده نیست . بار خدایا! از تو خواهانِ آن پیروزی ام که به پیامبر خویش عطا فرمودی و با آن ، میان حقّ و باطل فرق نهادی ، چندان که دین خویش را با آن استوار ساختی و حجّتت را چیره گرداندی ، ای آن که در هر جای با منی!» .

.

. .

. .

M۳۰۴_T۱_File_۳۴۳۰۳۱۹

الفصل الحادی عشر : توقّف الحرب۱۱ / ۱مَکرُ اللَّیلِوقعة صفّین عن عمّار بن ربیعة :إنّ عَلِیّا قامَ خَطیبا ، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ، ثُمَّ قالَ : أیُّهَا النّاسُ ! قَدَ بَلَغَ بِکُمُ الأَمرُ وبِعَدُوِّکُم ما قَد رَأَیتُم ، ولَم یَبقَ مِنهُم إلّا آخِرُ نفَسٍ ، وإنَّ الاُمورَ إذا أقبَلَتِ اعتُبِرَ آخِرُها بِأَوَّلِها ، وقَد صَبَرَ لَکُمُ القَومُ عَلی غَیرِ دینٍ حَتّی بَلَغنا مِنهُم ما بَلَغنا ، وأنَا غادٍ عَلَیهِم بِالغَداةِ اُحاکِمُهُم إلَی اللّهِ عَزَّ وجَلَّ . فَبَلَغَ ذلِکَ مُعاوِیَةَ ، فَدَعاَعمرَو بنَ العاصِ ، فَقالَ : یا عَمرُو ! إنَّما هِیَ اللَّیلَةُ حَتّی یَغدُوَ عَلِیٌّ عَلَینا بِالفَیصَلِ ، فَما تَری ؟ قالَ : إنَّ رِجالَکَ لا یَقومونَ لِرِجالِهِ ، ولَستَ مِثلَهُ ، هُوَ یُقاتِلُکَ عَلی أمرٍ ، وأنتَ تُقاتِلُهُ عَلی غَیرِهِ . أنتَ تُریدُ البَقاءَ وهُوَ یُریدُ الفَناءَ ، وأهلُ العِراقِ یُخافونَ مِنکَ إن ظَفِرتَ بِهِم ، وأهلُ الشّامِ لا یَخافونَ عَلِیّا إن ظَفِرَ بِهِم . ولکِن ألقِ إلَیهِم أمرا إن قَبِلوهُ اختَلَفوا ، وإن رَدّوهُ اختَلَفوا ؛ اُدعُهُم إلی کِتابِ اللّهِ حَکَما فیما بَینَکَ وبَینَهُم ؛ فَإِنَّکَ بالِغٌ بِهِ حاجَتَکَ فِی القَومِ ؛ فَإِنّی لَم أزَل اُؤَخِّرُ هذَا الأَمرَ لِوَقتِ حاجَتِکَ إلَیهِ . فَعَرَفَ ذلِکَ مُعاوِیَةُ ، فَقالَ : صَدَقتَ . ⁽¹⁾

.

فصل یازدهم : فرو ایستادن جنگ

۱۱ / ۱ نیرنگِ شب

فصل یازدهم : فرو ایستادن جنگ۱۱ / ۱نیرنگِ شبوقعة صِفّینـ به نقل از عمّار بن ربیعه ـ: علی علیه السلام به خطبه ایستاد و پس از سپاس و ستایش خدای گفت : «ای مردم! کار برای شما و دشمنتان بدین جا رسید که دیدید و ایشان را جز نَفَسِ واپسین نمانده است . کارها هر گاه روی آوَرَند ، می توان پایانشان را از آغازشان سنجید . آن قوم با انگیزه ای جز دینداری ، برابرِ شما ایستادند تا این که در کار [درهم کوبیدن ]ایشان ، تا بدین جا رسیدیم که رسیدیم . صبحگاهِ فردا من به آنان یورش می برم تا نزد خدای عز و جل [بر ستمکاری]شان دادخواهی کنم» . این خبر به معاویه رسید . پس عمرو بن عاص را فرا خواند و گفت : ای عمرو! جز این نیست که تنها همین یک شب باقی مانده تا علی بر ما بتازد و کار را یکسره کند . تو چه می اندیشی؟ گفت : مردان تو یارایِ برابری با مردان وی را ندارند و تو ، خود [ نیز ]همانند او نیستی . او برای چیزی با تو می جنگد و تو برای چیزی دیگر با او می جنگی . تو خواهانِ بَقایی و او خواستار فنا [ در راه خدا] است . عراقیان بیمناک اند که تو بر ایشان چیره شوی ؛ امّا شامیان هراسی ندارند که علی بر آنان چیره گردد . و امّا [ رأی من آن است که] ایشان را پیشنهادی دِه که اگر آن را بپذیرند ، به اختلاف افتند ؛ و اگر نپذیرند نیز چنین شود . آنان را به کتاب خدا فرا خوان تا میان تو و ایشان داور باشد . بدین سان ، تو به خواست خویش از آنان دست می یابی . من همواره این مطلب را [ در نظر داشتم ؛ لیکن] به تأخیر می افکندم تا زمان نیازت به آن فرا رسد . معاویه این رأی را نیک شناخت و گفت : راست گفتی .

.

وقعة صفّین عن صعصعة :قامَ الأَشعَثُ بنُ قَیسٍ الکِندِیُّ لَیلةَ الهَریرِ فی أصحابِهِ مِن کِندَةَ فَقالَ : الحَمدُ للّهِِ ، أحمَدُهُ ، وأستَعینُهُ ، واُؤمِنُ بِهِ ، وأتَوَکَّلُ عَلَیهِ ، وأستَنصِرُهُ ، وأستَغفِرُهُ ، وأستَخیرُهُ ، وأستَهدیهِ . . . قَد رَأَیتُم ـ یا مَعشَرَ المُسلِمینَ ـ ما قَد کانَ فی یَومِکُم هذَا الماضی ، وما قَد فَنِیَ فیهِ مِنَ العَرَبِ ، فَوَاللّهِ لَقَد بَلَغتُ مِنَ السِّنَّ ما شاءَ اللّهُ أن أبلُغَ ، فَما رَأَیتُ مِثلَ هذَا الیَومِ قَطُّ . ألا فَلیُبَلِّغِ الشّاهِدُ الغائِبَ ، إنّا إن نَحنُ تَوَاقَفنا غَدا إنَّهُ لَفَناءُ العَرَبِ ، وضَیعَةُ الحُرُماتِ ، أما وَاللّهِ ما أقولُ هذِهِ المَقالَةَ جَزَعا مِنَ الحَتفِ ، ولکِنّی رَجُلٌ مُسِنٌّ أخافُ عَلَی النِّساءِ وَالذَّرارِیِّ غَدا إذا فَنینا . اللّهُمَّ ! إنَّکَ تَعلَمُ أنّی قَد نَظَرتُ لِقَومی ولِأَهلِ دینی فَلَم آلُ ، وما تَوفیقی إلّا بِاللّهِ ، عَلَیهِ تَوَکَّلتُ وإلَیهِ اُنیبُ ، والرّأیُ یُخطِئُ ویُصیبُ ، وإذا قَضَی اللّهُ أمرا أمضاهُ عَلی ما أحَبَّ العِبادُ أو کَرِهوا ، أقولُ قَولی هذا ، وأستَغفِرُ اللّهَ العَظیمَ لی ولَکُم . قالَ صَعصَعَةُ : فَانطَلَقَت عُیونُ مُعاوِیَةَ إلَیهِ بِخُطبَةِ الأَشعَثِ فَقالَ : أصابَ ورَبِّ الکَعبَةِ ! لَئِن نَحنُ التَقَینا غَدا لَتَمیلَنَّ الرّومُ عَلی ذَرارِیِّنا ونِسائِنا ، ولَتَمیلَنَّ أهلُ فارِسٍ عَلی نِساءِ أهلِ العِراقِ وذَرارِیِّهِم ، وإنَّما یُبصِرُ هذا ذَوُو الأَحلامِ وَالنُّهی . اِربِطُوا المَصاحِفَ عَلی أطرافِ القَنا . قالَ صَعصَعَةُ : فَثارَ أهلُ الشّامِ فَنادَوا فی سَوادِ اللَّیلِ : یا أهلَ العِراقِ ! مَن لِذَرارِیِّنا إن قَتَلتُمونا ، ومَن لِذَرارِیِّکُم إن قَتَلناکُم ؟ اللّهَ اللّهَ فِی البَقِیَّةِ . ⁽¹⁾

.

وقعة صِفّینـ به نقل از صَعصَعه ـ: شب غرّش ، اشعث بن قیس کِندْی در میان یارانِ هم قبیله خویش به پا خاست و گفت : سپاس ، خدای راست . او را می ستایم ، از او یاری می جویم ، به او ایمان دارم ، بر او توکّل می کنم ، و از او پیروزی و آمرزش و خیر و هدایت می جویم ؛ ... ای انبوهِ مسلمانان! آنچه را در این روزِ سپری شده ، گذشت و نیز نابودیِ مردم عرب را دیدید . به خدا سوگند ، تا اکنون که به خواست خدا به این سن رسیده ام ، همانندِ این روز را هرگز ندیده بودم . هَلا ـ حاضر به غایب برساند ـ که اگر فردا ما رویارویِ هم به جنگ بایستیم ، عرب نابود خواهد شد و حرمت ها تباه خواهد گشت . بدانید ـ به خدا سوگند ـ این سخن را از بیمِ مرگ نمی گویم ، که من عمر خویش را کرده ام ؛ بلکه بیمناکِ زنان و کودکانم ، [ که ]فردا که ما نابود می شویم [ بر ایشان چه خواهد گذشت] . بار خدایا! همانا تو می دانی که من در کار قوم خود و همدینانم اندیشیدم و از هیچ کوششی دریغ نورزیدم ؛ و توفیقم تنها به دستِ خداست ، بر او توکّل می کنم و پی در پی به سویش باز می گردم . اندیشه ، گاه به خطا می رود و گاه به صواب ؛ و هر گاه خداوند کاری را بخواهد ، آن را روا می دارد ، خواه بندگان دوست بدارند و خواه ناخوش دارند . این را می گویم و از خداوند بزرگ برای خود و شما آمرزش می جویم . جاسوسان معاویه ، خطبه اشعث را به آگاهی اش رساندند . وی گفت : «سوگند به پروردگار کعبه ، به صواب رفته است . اگر فردا ما با هم رویارو شویم ، رومیان به کودکان و زنان ما میل کنند و پارسیان نیز بر زنان و کودکان عراقیان طمع ورزند .جز این نیست که این را بخردان و اندیشه ورزان در می یابند.قرآن ها را بر لبه نیزه ها بندید!». پس شامیان به جنبش درآمدند و در سیاهیِ شب ، بانگ برآوردند : ای عراقیان! اگر شما ما را بکشید ، فرزندان ما چه کسی را دارند ؛ و اگر ما شما را بکشیم ، فرزندان شما چه کسی را؟ خدا را ، خدا را! درباره بازماندگان [ اندیشه کنید] .

.

۱۱ / ۲دُعاءُ الإِمامِ قَبلَ رَفعِ المَصاحِفِمهج الدعوات عن سعد بن عبد اللّهـ : إنَّ هذَا الدُّعاءَ دَعا بِهِ عَلِیٌّ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ قَبلَ رَفعِ المَصاحِفِ الشَّریفَةِ ـ، ثُمَّ قالَ ما مَعناهُ ـ : إنَّ إبلیسَ صَرَخَ صَرخَةً سَمِعَها بَعضُ العَسکَرِ یُشیرُ عَلی مُعاوِیَةَ وأصحابِهِ بِرَفعِ المَصاحِفِ الجَلیلَةِ لِلحیلَةِ ، فَأَجابَهُ الخَوارِجُ لِمُعاوِیَةَ إلی شُبُهاتِهِ ، فَرَفَعوها فَاختَلَفَ أصحابُ أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیٍّ علیه السلام کَمَا اختَلَفوا فی طاعَةِ رَسولِ اللّه صلی الله علیه و آله فی حَیاتِه، فَدَعا علیه السلام ، فَقالَ : اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ العافِیَةَ مِن جَهدِ البَلاءِ ، ومِن شَماتَةِ الأَعداءِ . اللّهُمَّ اغفِر لی ذَنبی ، وزَکِّ عَمَلی ، وَاغسِل خَطایایَ ؛ فَإِنّی ضَعیفٌ إلّا ما قَوَّیتَ ، وَاقسِم لی حِلما تَسُدُّ بِهِ بابَ الجَهلِ ، وعِلما تُفَرِّجُ بِهِ الجَهَلاتِ ، ویَقینا تُذِهبُ بِهِ الشَّکَّ عَنّی ، وفَهما تُخرِجُنی بِهِ مِنَ الفِتَنِ المُعضِلاتِ ، ونورا أمشی بِهِ فِی النّاسِ ، وأهتَدی بِهِ فِی الظُّلُماتِ . اللّهُمَّ اصلِح لی سَمعی وبَصَری وشَعری وبَشَری وقَلبی صَلاحا باقِیا تَصلُحُ بِها ما بَقِیَ من جَسَدی ، أسأَلُکَ الرّاحَةَ عِندَ المَوتِ ، وَالعَفوَ عِندَ الحِسابِ . اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ أیَّ عَمَلٍ کانَ أحَبَّ إلَیکَ وأقرَبَ لَدَیکَ ، أن تَستَعمِلَنی فیهِ أبَدا ، ثُمَّ لَقِّنی أشرَفَ الأَعمالِ عِندَکَ ، وآتِنی فیهِ قُوَّةً وصِدقا وجِدّا وعَزما مِنکَ ونَشاطا ، ثُمَّ اجعَلنی أعمَلُ ابتِغاءَ وَجهِکَ ، ومَعاشَةً فی ما آتَیتَ صالِحی عِبادِکَ ، ثُمَّ اجعَلنی لا أشتَری بِهِ ثَمَنا قَلیلاً ، ولا أبتَغی بِهِ بَدَلاً ، ولا تُغَیِّرهُ فی سَرّاءَ ولا ضَرّاءَ ولا کَسَلاً ولا نِسیانا ، ولا رِیاءً ، ولا سُمعَةً ، حَتّی تَتَوَفّانی عَلَیهِ ، وَارزُقنی أشرَفَ القَتلِ فی سَبیلِکَ ، أنصُرُکَ وأنصُرُ رَسولَکَ ، أشتَرِی الحَیاةَ الباقِیَةَ بِالدُّنیا، وأغنِنی بِمَرضاةٍ مِن عِندِکَ... . ⁽¹⁾

.

۱۱ / ۲ دعای امام پیش از برافراشته شدنِ قرآن ها

۱۱ / ۲دعای امام پیش از برافراشته شدنِ قرآن هامهج الدعواتـ به نقل از سعد بن عبد اللّه ـ: این دعا ، دعایی است که پیش از برافراشته شدنِ قرآن های شریف ، علی ـ که درودهای خدا بر او باد ـ آن را خواند . [ راوی پیش از نقل دعا ، سخنی به این مضمون گفت که ]ابلیس با صدایی که برخی از سپاهیان هم شنیدند ، فریاد برآورده و به معاویه و یارانش گوشزد کرد که قرآن های فرازمند را به حیله گری بالا بگیرند ؛ و خوارج نیز به سود معاویه و در مسیر شبهه افکنی هایش ، این ندای ابلیس را اجابت کردند . آن گاه ، سپاه معاویه قرآن ها را برافراشتند و بدین سان ، یاران امیر مؤمنان دچار اختلاف شدند ؛ همچنان که در پیروی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در زمان حیاتش اختلاف نمودند . پس امام علیه السلام به دعا پرداخت و گفت : «بار خدایا! تو را می خواهم که از سختیِ بلا و سرزنش دشمنان به سلامت برون آیم . بار خدایا! گناهم را برایم بیامرز ، کردارم را پاک ساز ، و اشتباهاتم را بِشُوی ، که من ناتوانم ، مگر آن که تو توانم بخشی . و مرا خِرَدی روزی ساز که با آن ، درِ نادانی را بر بندی ، و دانشی که با آن ، [ پرده های] جهل را وا گشایی ، و یقینی که با آن ، شک را از من بزدایی ، و دریافتی که با آن ، مرا از فتنه های دشوار برون آوری ، و نوری که با آن ، در میان انسان ها راه سپارم و در تاریکی ها راه بجویم . بار خدایا! برایم به سامان آور گوشم ، چشمم ، مویم ، پوستم و قلبم را ؛ سامانی پایدار که دیگر اعضای پیکرم را با آن به صلاح آوری . از تو آسایش به هنگام مرگ و بخشایش به گاهِ حساب کشی طلب می کنم . بار خدایا! از تو می خواهم به هر کاری که آن را بیشتر دوست می داری و به تو نزدیک تر است ، مرا مشغول داری . آن گاه ، گرامی ترین کارها نزد خویش را به من باز افکن و در آن ، مرا نیرو ، راستی ، کوشایی ، و نشاطی از جانب خود عطا فرما . سپس چنانم کن که برای طلبِ خشنودی تو کار کنم و آن گونه که بندگان شایسته ات را توفیق داده ای ، زندگی به سر بَرَم . آن گاه ، چنانم ساز که این گونه زیستن را به بهایی اندک نفروشم و چیز دیگری را جانشین آن نکنم ؛ و در گشایش و سختی و تن آسایی و فراموشی و ریاورزی و شهرت خواهی ، آن را دگرگون مساز ، تا آن که مرا بر همان حال بمیرانی . گرامی ترین قتل در راه خویش را نصیبم گردان ، چنان که تو را و پیامبرت را یاری کنم و زندگانی پایدار را به بهای دنیا بخرم ؛ و از خشنودیِ نزد خویش بی نیازم فرما ...!» .

.

۱۱ / ۳رَفعُ المَصاحِفِتاریخ الطبری عن أبی مخنف :لَمّا رَأی عَمرُو بنُ العاصِ أنَّ أمرَ أهلِ العِراقِ قَدِ اشتَدَّ ، وخافَ فی ذلِکَ الهَلاکَ ، قالَ لِمُعاوِیَةَ : هَل لَکَ فی أمرٍ أعرِضُهُ عَلَیکَ لا یَزیدُنا إلَا اجتِماعا ، ولا یَزیدُهُم إلّا فُرقَةً ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : نَرفَعُ المَصاحِفَ ثُمَّ نَقولُ : ما فیها حَکَمٌ بَینَنا وبَینَکُم ، فَإِن أبی بَعضُهُم أن یَقبَلَها وَجَدتُ فیهِم مَن یَقولُ : بَلی یَنبَغی أن نَقبَلَ ، فَتَکونُ فُرقَةٌ تَقَعُ بَینَهُم ، وإن قالوا : بَلی نَقبَلُ ما فیها ، رَفَعنا هذَا القِتالَ عَنّا وهذِهِ الحَربَ إلی أجَلٍ أو إلی حینٍ . فَرَفَعُوا المَصاحِفَ بِالرِّماحِ وقالوا : هذا کِتابُ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ بَینَنا وبَینَکُم ، مَن لِثُغورِ أهلِ الشّامِ بَعدَ أهلِ الشّامِ ؟ ومَن لِثُغورِ أهلِ العِراقِ بَعدَ أهلِ العِراقِ ! فَلَمّا رَأَی النّاسُ المَصاحِفَ قَد رُفِعَت ، قالوا : نُجیبُ إلی کِتابِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ ونُنیبُ إلَیهِ . ⁽¹⁾

تاریخ الیعقوبی :زَحَفَ أصحابُ عَلِیٍّ وظَهَروا عَلی أصحابِ مُعاوِیَةَ ظُهورا شَدیدا ، حَتّی لَصِقوا بِهِ ، فَدَعا مُعاوِیَةُ بِفَرَسِهِ لِیَنجُوَ عَلَیهِ . فَقالَ لَهُ عَمرُو بنُ العاصِ : إلی أینَ ؟ قالَ : قَد نَزَلَ ما تَری ، فَما عِندَکَ ؟ قالَ : لَم یَبقَ إلّا حیلَةٌ واحِدَةٌ ؛ أن تَرفَعَ المَصاحِفَ ، فَتَدعُوَهُم إلی ما فیها ، فَتَستَکِفَّهُم ، وتُکَسِّرَ مِن حَدِّهِم ، وتَفُتَّ فی أعضادِهِم . قالَ مُعاوِیَةُ : فَشَأنَکَ ! فَرَفَعُوا المَصاحِفَ ، ودَعَوهُم إلَی التَّحَکُّمِ بِما فیها ، وقالوا : نَدعوکُم إلی کِتابِ اللّهِ . فَقالَ عَلِیٌّ : إنَّها مَکیدَةٌ ، ولَیسوا بِأَصحابِ قُرآنٍ . فَاعتَرَضَ الأَشعَثُ بنُ قَیسٍ الکِندِیُّ ـ وقَد کانَ مُعاوِیَةُ استَمالَهُ ، وکَتَبَ إلَیهِ ودَعاهُ إلی نَفسِهِ ـ فَقالَ : قَد دَعَا القَومُ إلَی الحَقِّ ! فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : إنَّهُم إنَّما کادوکُم ، وأرادوا صَرفَکُم عَنهُم . فَقالَ الأَشعَثُ : وَاللّهِ ، لَئِن لَم تُجِبهُمُ انصَرَفتُ عَنکَ . ومالَتِ الیَمانِیَّةُ مَعَ الأَشعَثِ ، فَقالَ الأَشعَثُ : وَاللّهِ ، لَتُجیبَنَّهُم إلی ما دَعَوا إلَیهِ ، أو لَنَدفَعَنَّکَ إلَیهِم بِرُمَّتِکَ . ⁽²⁾

.

۱۱ / ۳ بر افراشته شدنِ قرآن ها

۱۱ / ۳بر افراشته شدنِ قرآن هاتاریخ الطبریـ به نقل از ابو مِخنَف ـ: چون عمرو بن عاص دید که عراقیان کار را بر ایشان سخت کرده اند و بیمِ هلاکِ سپاه شام می رود ، به معاویه گفت : آیا تو را پیشنهادی بدهم که ما را همبستگی و ایشان را گسستگی افزاید؟ گفت : آری . گفت: قرآن ها را بر می افرازیم و سپس می گوییم: هر چه در این قرآن هاست،میان ما و شما داوری کند.اگر برخی از ایشان ، این را نپذیرند ، برخی دیگر خواهند گفت : «آری ؛ رواست که آن را بپذیریم» و بدین سان ، میانشان گسستگی پدید خواهد آمد . و اگر بگویند : «آری ، به حکم قرآن تن می دهیم» ، آن گاه ما این کشتار را از خویش وا می گشاییم و جنگ را به وقتی معیّن یا نامعیّن وا می نهیم . پس قرآن ها را بر نیزه ها برافراشتند و گفتند : این است کتاب خدای عز و جل که میان ما و شما حکم می کند . [ و اگر این داوری را نپذیرید و جنگ ادامه یابد ]پس از شامیان ، چه کس مرزبان ایشان خواهد بود و پس از عراقیان ، چه کس حریم ایشان را پاس خواهد داشت؟ چون سپاه علی علیه السلام ، قرآن های برافراشته را دیدند، گفتند: کتاب خدای عز و جل را اجابت می کنیم و به آن باز می گردیم.

تاریخ الیعقوبی :یاران علی علیه السلام برتاختند و بر یاران معاویه چیرگی قاطعی یافتند تا این که به معاویه بس نزدیک شدند . آن گاه ، معاویه اسبش را خواست تا با آن بگریزد . عمرو بن عاص به وی گفت : به کدام سو [ می روی]؟ گفت : می بینی چه پیش آمده است! آیا اندیشه ای داری؟ گفت : تنها یک چاره باقی مانده است : قرآن ها را برافرازی و ایشان را به حکم آن فرا خوانی و بدین سان ، آنان را باز داری و شدّتشان را در هم شکنی و در نیروشان سستی افکنی . معاویه گفت : آنچه خواهی ، کن! پس قرآن ها را برافراشتند و یاران علی علیه السلام را به داوریِ قرآن فرا خواندند و گفتند : شما را به کتاب خدا فرا می خوانیم . علی علیه السلام گفت : «این ، نیرنگ است . ایشان اهلِ قرآن نیستند» . اشعث بن قیس کِنْدی به اعتراض برخاست ـ معاویه پیش تر دلش را به دست آورده ، طیّ نامه ای او را به سوی خود فرا خوانده بود ـ و گفت : آنان ما را به حق دعوت کرده اند . علی علیه السلام گفت : «همانا جز این نیست که ایشان با شما نیرنگ می بازند و قصد دارند شما را از خود ، باز دارند» . اشعث گفت : به خدا سوگند ، اگر دعوتشان را نپذیری ، از تو کناره خواهم گرفت . یمنی ها به اشعث گرویدند و او گفت : به خدا سوگند ، یا دعوت ایشان را اجابت می کنی و یا تو و یارانت را ، به ایشان می سپاریم!

.

مروج الذهبـ فی ذِکرِ ما جَری یَومَ الهَریرِ ـ: وکانَ الأَشتَرُ فی هذَا الیَومِ ـ وهُوَ یَومُ الجُمُعَةِ ـ عَلی مَیمَنَةِ عَلِیٍّ ، وقَد أشرَفَ عَلَی الفَتحِ ، ونادَت مَشیخَةُ أهلِ الشّامِ : یا مَعشَرَ العَرَبِ ! اللّهَ اللّهَ فِی الحُرُماتِ وَالنِّساءِ وَالبَناتِ . وقالَ مُعاوِیَةُ : هَلُمَّ مُخَبَّآتِکَ یَابنَ العاصِ ؛ فَقَد هَلَکنا ، وتَذَکَّر وِلایَةَ مِصرَ ، فَقالَ عَمرٌو : أیُّها النّاسُ ! مَن کانَ مَعَهُ مُصحَفٌ فَلیَرفَعهُ عَلی رُمحِهِ . فَکَثُرَ فِی الجَیشِ رَفعُ المَصاحِفِ ، وَارتَفَعَتِ الضَّجَّةُ ، ونادَوا : کِتابُ اللّهِ بَینَنا وبَینَکُم ؛ مَن لِثُغورِ الشّامِ بَعدَ أهلِ الشّامِ ؟ ومَن لِثُغورِ أهلِ العِراقِ بَعدَ أهلِ العِراقِ ؟ ومنَ لِجِهادِ الرّومِ ؟ ومَن لِلتُّرکِ ؟ ومَن لِلکُفّارِ ؟ ورُفِعَ فی عَسکَرِ مُعاوِیَةَ نَحوٌ مِن خَمسِمِئَةِ مُصحَفٍ . وفی ذلِکَ یَقولُ النَّجاشِیُّ بنُ الحارِثِ : فَأَصبَحَ أهلُ الشّامِ قَد رَفَعُوا القَنا عَلَیها کِتابُ اللّهِ خَیرُ قُرانِ ونادَوا عَلِیّا یَا ابنَ عَمِّ مُحَمَّدٍ أما تَتَّقی أن یَهلِکَ الثَّقَلانِ فَلَمّا رَأی کَثیرٌ مِن أهلِ العِراقِ ذلِکَ قالوا : نُجیبُ إلی کِتابِ اللّهِ ونُنیبُ إلَیهِ ، وأحَبَّ القَومُ المُوادَعَةَ ، وقیلَ لِعَلِیٍّ : قَد أعطاکَ مُعاوِیَةُ الحَقَّ ، ودَعاکَ إلی کِتابِ اللّهِ فَاقبَل مِنهُ ، وکانَ أشَدَّهُم فی ذلِکَ الیَومِ الأَشعَثُ بنُ قَیسٍ . ⁽¹⁾

.

مروج الذهبـ در بیان ماجرای روز غرّش ـ: در آن روز که آدینه بود ، اَشتر ، فرمانده جناح راست علی علیه السلام ، در آستانه پیروزی قرار داشت که سالخوردگانِ شامی ندا دادند : ای انبوهِ عرب ، خدا را ! خدا را ! حرمت ها و زنان و دختران را پاس دارید . معاویه گفت : ای فرزند عاص! آنچه را پوشیده داشته ای ، آشکار کن ، که هلاک شدیم . حکومتِ مصر را هم در یاد داشته باش! عمرو گفت : ای مردم! هر که قرآن دارد ، بر نیزه بیفرازد . در میان سپاه ، فراوان قرآن بر افراشته شد و فریادها به هوا برخاست . می گفتند : کتاب خدا میان ما و شما داور است . پس از شامیان ، چه کس پاسدار مرزهای شام ، و پس از عراقیان ، چه کس نگاهبان مرزهای ایشان خواهد بود؟ چه کسی به جهاد رومیان و تُرکان و کافران خواهد رفت؟ در سپاه معاویه ، نزدیک به پانصد قرآن برافراشته شد . در این باب ، نجاشی بن حارث می سراید : شامیان نیزه ها را رو به ما برافراشتند که بر سرشان کتاب خدا بود ؛ برترین خواندنی! و ندا دادند علی را : ای پسر عموی محمّد! آیا پروا نداری که این دو گروه بزرگِ [ مسلمانان ]هلاک شوند؟ چون بسیاری از عراقیان چنین دیدند ، گفتند : کتاب خدا را اجابت می کنیم و به آن باز می گردیم؛ و [ حقیقت آن بود که ]ایشان ، دوستارِ سازش بودند . آن گاه ، به علی علیه السلام گفته شد : معاویه ، حق را به تو عرضه داشت و تو را به کتاب خدا فرا خوانْد . پس دعوتش را بپذیر! و سرسخت ترینِ ایشان [ بر این سخن ]در آن روز ، اشعث بن قیس بود .

.

وقعة صفّین عن تمیم بن حذیم :لَمّا أصبَحنا مِن لَیلَةِ الهَریرِ نَظَرنا ، فَإِذا أشباهُ الرّایاتِ أمامَ صَفِّ أهلِ الشّامِ وَسطَ الفَیلَقِ من حِیالِ مَوقِفِ مُعاوِیَةَ ، فَلَمّا أسفَرنا إذا هِیَ المُصاحِفُ قَد رُبِطَت عَلی أطرافِ الرِّماحِ ، وهِیَ عِظامُ مَصاحِفِ العَسکَرِ ، وقَد شَدّوا ثَلاثَةَ أرماحٍ جَمیعا وقَد رَبَطوا عَلَیها مُصحَفَ المَسجِدِ الأَعظَمِ یُمسِکُهُ عَشَرَةُ رَهطٍ . وقالَ أبو جَعفَرٍ وأبو الطُّفَیلِ : اِستَقبَلوا عَلِیّا بِمِئَةِ مُصحَفٍ ، ووَضَعوا فی کُلِّ مُجَنِّبَةٍ ⁽¹⁾مِئَتَی مُصحَفٍ ، وکانَ جَمیعُها خَمسَمِئَةِ مُصحَفٍ . قالَ أبو جَعفَرٍ : ثُمَّ قامَ الطُّفَیلُ بنُ أدهَمَ حِیالَ عَلِیٍّ علیه السلام ، وقامَ أبو شُرَیحٍ الجُذامِیُّ حِیالَ المَیمَنَةِ ، وقامَ وَرقاءُ بنُ المُعَمَّرِ حِیالَ المَیسَرَةِ ، ثُمَّ نادَوا : یا مَعشَرَ العَرَبِ ! اللّهَ اللّهَ فی نِسائِکُم وبَناتِکُم ، فَمَن لِلرّومِ وَالأَتراکِ وأهلِ فارِسٍ غَدا إذا فَنیتُم ، اللّهَ اللّهَ فی دینِکُم ، هذا کِتابُ اللّهِ بَینَنا وبَینَکُم . فَقالَ عَلِیٌّ : اللّهُمَّ إنَّکَ تَعلَمُ أنَّهُم مَا الکِتابَ یُریدونَ ، فَاحکُم بَینَنا وبَینَهُم ، إنَّکَ أنتَ الحَکَمُ الحَقُّ المُبینُ . فَاختَلَفَ أصحابُ عَلِیٍّ فِی الرَّأیِ ، فَطائِفَةٌ قالَت : القِتالُ ،وطائِفَةٌ قالَت : المُحاکَمَةُ إلَی الکِتابِ ، ولا یَحِلُّ لَنَا الحَربُ وقَد دُعینا إلی حُکمِ الکِتابِ . ⁽²⁾

.

وقعة صِفّینـ به نقل از تَمیم بن حَذیم ـ: پس از شب غرّش ، صبحگاهان پرچم واره هایی را پیشاپیشِ صف شامیان در میانه سپاه و مقابلِ جایگاه معاویه دیدیم . چون هوا روشن شد ، دریافتیم که آنها قرآن های بزرگِ سپاه اند که بر سر نیزه بسته شده اند . سه نیزه را به هم بربسته و قرآنِ مسجد اعظمِ [ دمشق ]را بر آنها آویخته و دَه تن آن را نگاه داشته بودند . سپاهیان شام ، صد قرآن را برابرِ علی علیه السلام [ در قلب لشکر] و در هر جناح نیز دویست قرآن بر پا داشتند که روی هم ، به پانصد می رسید . [ ابو جعفر گفته است :] سپس طُفَیل بن اَدهم ، مقابلِ علی علیه السلام ، ابو شُرَیح جُذامی برابرِ جناح راست ، و وَرقاء بن مُعَمَّر ، رویارویِ جناح چپ ایستادند وندا دادند : ای انبوهِ عرب ، خدا را ، خدا را ، در زنان و دخترانتان! فردا که شما هلاک شوید ، چه کس برابرِ رومیان و تُرکان و پارسیان خواهد ایستاد؟ خدا را ، خدا را ، در دینتان! این کتاب خداست که میان ما و شما داور خواهد بود. علی علیه السلام گفت : «بار خدایا! تو ، خود ، می دانی که ایشان خواستارِ قرآن نیستند . پس میان ما و ایشان داوری کن ، که همانا تو داوری بر حق و روشنگری» . یاران علی علیه السلام دچار اختلاف رأی شدند . گروهی گفتند : «جنگ!» و دسته ای گفتند : «سر سپردن به داوریِ قرآن ! اکنون که به داوریِ قرآن فرا خوانده شده ایم ، دیگر جنگ برای ما روا نیست» .

.

وقعة صفّین عن صعصعة :أقبَلَ عَدِیُّ بنُ حاتِمٍ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! إن کانَ أهلُ الباطِلِ لا یَقومونَ بِأَهلِ الحَقِّ ؛ فَإِنَّهُ لم یُصَب عُصبَةٌ مِنّا إلّا وقَد اُصیبَ مِثلُها مِنهُم ، وکُلٌّ مَقروحٌ ، ولکِنّا أمثَلُ بَقِیَّةً مِنهُم ، وقَد جَزِعَ القَومُ ، ولَیسَ بَعدَ الجَزَعِ إلّا ما تُحِبُّ ، فَناجِزِ القَومَ . فَقامَ الأَشتَرُ النَّخَعِیُّ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! إنَّ مُعاوِیَةَ لا خَلَفَ لَهُ مِن رِجالِهِ ، ولَکَ بِحَمدِ اللّهِ الخَلَفُ ، ولَو کانَ لَهُ مِثلُ رِجالِکَ لَم یَکُن لَهُ مِثلُ صَبرِکَ ولا بَصَرِکَ ، فَاقرَعِ الحَدیدَ بِالحَدیدِ ، وَاستَعِن بِاللّهِ الحَمیدِ . ثُمَّ قامَ عَمرُو بنُ الحَمِقِ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! إنّا وَاللّهِ ما أجَبناکَ ، ولا نَصَرناکَ عَصَبِیَّةً عَلَی الباطِلِ ولا أجَبنا إلَا اللّهَ عَزَّ وجَلَّ ، ولا طَلَبنا إلَا الحَقَّ ، ولَو دَعانا غَیرُکَ إلی مادَعَوتَ إلَیهِ لاستَشری فیهِ اللَّجاجُ ، وطالَت فیهِ النَّجوی ؛ وقَد بَلَغَ الحَقُّ مَقطَعَهُ ، ولَیسَ لَنا مَعَکَ رَأیٌ . فَقامَ الأَشعَثُ بنُ قَیسٍ مُغضِباً فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! إنّا لَکَ الیَومَ عَلی ما کُنّا عَلَیهِ أمسِ ، ولَیسَ آخِرُ أمرِنا کَأَوَّلِهِ ، وما مِنَ القَومِ أحَدٌ أحنی عَلی أهلِ العِراقِ ولا أوتَرَ لِأَهلِ الشّامِ مِنّی ؛ فَأَجِبِ القَومَ إلی کِتابِ اللّهِ ؛ فَإِنَّکَ أحَقُّ بِهِ مِنهُم ، وقَد أحَبَّ النّاسُ البَقاءَ ، وکَرِهُوا القِتالَ . فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : إنَّ هذا أمرٌ یُنظَرُ فیهِ . وذَکَروا أنَّ أهلَ الشّامِ جَزِعوا فَقالوا : یا مُعاوِیَةُ ! ما نَری أهلَ العِراقِ أجابوا إلی ما دَعَوناهُم إلَیهِ ، فَأَعِدها جَذَعَةً ؛ فَإِنَّکَ قَد غَمَرتَ بِدُعائِکَ القَومَ ، وأطمَعتَهُم فیکَ . ⁽¹⁾

.

وقعة صِفّینـ به نقل از صَعصَعه ـ: عَدیّ بن حاتم پیش آمد و گفت: ای امیر مؤمنان! همانا باطل پیشگان، یارایِ رویارویی با حق پیشگان را ندارند ، به راستی ، هر دسته ای از ما که به مصیبتی گرفتار شده باشد ، ایشان نیز به همانندِ آن گرفتار شده اند ؛ و هر دو گروه زخم برداشته اند ، لیکن باقی مانده لشکر ما توانمندترند . ایشان بی تاب گشته اند و پس از بی تابیِ آنان ، بی شک تو به خواستِ خود ، دست خواهی یافت . پس با آن قوم بجنگ . آن گاه ، اَشتر نَخَعی برخاسته ، گفت : ای امیر مؤمنان! معاویه را در میان مردانش جانشینی نیست ؛ امّا خدای را سپاس که تو جانشین داری . اگر هم مردانی همچو مردان تو داشت ، پایداری و بینایی تو را نداشت . پس آهن را بر آهن بکوب و از خدایِ ستوده یاری خواه . سپس عمرو بن حَمِق برخاست و گفت:ای امیر مؤمنان! به خدا سوگند ، ما با تعصّب نسبت به باطل به اجابت دعوت تو و یاری ات برنخاستیم و فقط خدای عز و جل را اجابت کردیم و در طلب حق برآمدیم . اگر کسی جز تو ما را به آنچه فرا خواندی (جنگ ) ، فرا می خوانْد ، در آن ، کشمکش در می گرفت و بگومگوی درگوشی ، به درازا می کشید . امّا اکنون حق به نقطه برخوردِ [ نهایی با باطل ]رسیده و ما را با وجود تو [ حقِّ] رأی نیست . اشعث بن قیس ، خشمگینانه برخاست و گفت : ای امیر مؤمنان! ما برای تو بر همانیم که دیروز بودیم ؛ امّا فرجامِ کار ما همانند آغازِ آن نیست . در میان این سپاه ، هیچ کس نسبت به عراقیانْ دلسوزتر و نسبت به شامیانْ انتقامجوتر از من نیست . پس دعوت شامیان را در داور قرار دادن کتاب خدا بپذیر ، که تو از ایشان به [ پیروی از ]قرآن سزاوارتری . اکنون سپاهیان دوستار زندگی اند و از جنگ بیزار شده اند . علی علیه السلام گفت : «این موضوعی است که باید در آن اندیشید» . و گفته اند که شامیان بی تابی کردند و گفتند : ای معاویه! نشانه پذیرش دعوت خویش را در عراقیان نمی بینیم . پس دعوت را از نو تکرار کن ، که با این دعوت در ایشان نفوذ کرده و آنان را در [پذیرش دعوتِ ]خود به طمع افکنده ای.

.

۱۱ / ۴الإِمامُ فی حِصارِ أصحابِ الجِباهِ السُّودِوقعة صفّین عن صعصعة :دَعا مُعاوِیَةُ عَبدَ اللّهِ بنَ عَمرِو بنِ العاصِ ، وأمَرَهُ أن یُکَلِّمَ أهلَ العِراقِ ، فَأَقبَلَ حَتّی إذا کانَ بَینَ الصَّفَّینِ نادی : یا أهلَ العِراقِ ! أنا عَبدُ اللّهِ بنُ عَمرِو بنِ العاصِ ، إنَّها قَد کانَت بَینَنا وبَینَکُم اُمورٌ لِلدّینِ وَالدُّنیا ، فَإِن تَکُن لِلدّینِ فَقَد وَاللّهِ أعذَرنا وأعذَرتُم ، وإن تَکُن لِلدُّنیا فَقَد وَاللّهِ أسرَفنا وأسرَفتُم . وقَد دَعَوناکُم إلی أمرٍ لَو دَعَوتُمونا إلَیهِ لَأجَبناکُم ؛ فَإِن یَجمَعنا وإیّاکُمُ الرِّضا فَذلِکَ مِنَ اللّهِ ، فَاغتَنِموا هذِهِ الفُرجَةَ لَعَلَّهُ أن یَعیشَ فیهَا المُحتَرِفُ ، ویُنسی فیهَا القَتیلُ ؛ فَإِنَّ بَقاءَ المُهلِکِ بَعدَ الهالِکِ قَلیلٌ . فَخَرَجَ سَعیدُ بنُ قَیسٍ فَقالَ : یا أهلَ الشّامِ ! إنَّهُ قَد کانَ بَینَنا وبَینَکُم اُمورٌ حامَینا فیها عَلَی الدّینِ وَالدُّنیا ، سَمَّیتُموها غَدرا وسَرَفا . وقَد دَعَوتُمونَا الیَومَ إلی ما قاتَلناکُم عَلَیهِ بِالأَمسِ ، ولَم یَکُن لِیَرجِعَ أهلُ العِراقِ إلی عِراقِهِم ،ولا أهلُ الشّامِ إلی شامِهِم بِأَمرٍ أجمَلَ مِن أن یُحکَمَ بِما أنزَلَ اللّهُ ، فَالأَمرُ فی أیدینا دونَکُم ، وإلّا فَنَحنُ نَحنُ ، وأنتُم أنتُم . وقامَ النّاسُ إلی عَلِیٍّ فَقالوا : أجِبِ القَومَ إلی ما دَعَوکَ إلَیهِ ؛ فَإِنّا قد فُنینا . . . أکَلَتنَا الحَربُ وقُتِلَتِ الرِّجالُ . وقالَ قَومٌ : نُقاتِلُ القَومَ عَلی ما قاتَلناهُم عَلَیهِ أمسِ . ولَم یَقُل هذا إلّا قَلیلٌ مِنَ النّاسِ ، ثُمَّ رَجَعوا عَن قَولِهِم مَعَ الجَماعَةِ ، وثارَتِ الجَماعَةُ بِالمُوادَعَةِ . فَقامَ عَلِیٌّ أمیرُ المُؤمِنینَ فَقالَ : إنَّهُ لَم یَزَل أمری مَعَکُم عَلی ما اُحِبُّ إلی أن أخَذَت مِنکُمُ الحَربُ ، وقَد وَاللّهِ أخَذَت مِنکُم وتَرَکَت ، وأخَذَت مِن عَدُوِّکُم فَلَم تَترُک ، وإنَّها فیهِم أنکی ⁽¹⁾وأنهَکُ . ألا إنّی کُنتُ أمسِ أمیرُ المُؤمِنینَ ، فَأَصبَحتُ الیَومَ مَأمورا ، وکُنتُ ناهِیا فَأَصبَحتُ مَنهِیّا ، وقَد أحبَبتُمُ البَقاءَ ولَیسَ لی أن أحمِلَکُم عَلی ما تَکرَهونَ . ⁽²⁾

.

۱۱ / ۴ امام در محاصره سِیَه پیشانی ها

۱۱ / ۴امام در محاصره سِیَه پیشانی هاوقعة صِفّینـ بـه نـقل از صَعصَعه ـ: مـعاویه ، عبد اللّه فرزند عمرو بن عاص را فراخواند و فرمانش داد که با عراقیان سخن بگوید . وی پیش آمد تا میان دو سپاه قرار گرفت و ندا داد : ای عراقیان! من عبد اللّه فرزند عمرو بن عاص هستم . میان ما و شما ماجراهایی گذشت که گاه بر سرِ دین و یا دنیا بود . اگر بر سر دین بوده ، آری ، به خدا سوگند که هر دو گروه ، حجّت را تمام نمودیم [و تا حدّ توان ، وظیفه را پی گرفتیم] ؛ و اگر بر سر دنیا بوده ، باری به خدا سوگند که هر دو گروه ، زیاده روی کرده ایم . ما ، شما را به کاری فرا خوانده ایم که اگر شما ، ما را به آن فرا خوانده بودید ، هرآینه ، اجابتتان می کردیم . اگر خشنودی ما و شما بر این کار گِرد آید ، از لطف خداست . پس این فرصت را غنیمت شمرید ، باشد که در آن ، پیشه ورْ زندگی از سر گیرد و کشتگان به فراموشی سپرده شوند . و همانا کُشنده ، پس از کشته شده ، چندان نمی پاید . آن گاه ، سعید بن قیس برون آمد و گفت : ای شامیان! همانا میان ما و شما اموری گذشت که در آنها بر سرِ دین و دنیا ، پشت در پشتِ هم [ با یکدیگر به نبرد ]ایستادیم و شما آنها را نیرنگ و زیاده روی نام نهادید . امروز ما را به چیزی فرا خوانده اید که ما دیروز برای پاسداری از همان (قرآن) با شما جنگیدیم . چنین نیست که با دستاویزی زیباتر از داوریِ قرآن ، عراقیان به عراقِ خود و شامیان به شامِ خویش بازگردند . اینک کار در دست ماست نه شما ؛ وگرنه ما ، ماییم و شما ، شمایید . گروهی رو به علی علیه السلام ، برخاسته ، گفتند : دعوت آنان را اجابت کن ، که ما هلاک شدیم ... جنگ ما را در کام خویش بُرده و مردان کشته شده اند . گروهی گفتند : با شامیان به همان انگیزه می جنگیم که دیروز جنگیدیم . این سخن را تنها شماری اندک از عراقیان گفتند و سپس [ آنان نیز] همراهِ جماعت شدند و از گفته خویش بازگشتند و آن گاه ، همگان را شورِ سازش فرا گرفت . پس علی ، امیر مؤمنان برخاست و گفت : «همواره کار من با شما بر منوالی که دوست می داشتم ، می گذشت ، تا آن که جنگْ شما را درگرفت . به خدا سوگند ، به راستی جنگْ شما را در گرفت و وا نهاد ؛ امّا دشمنتان را درگرفت و وا ننهاد . جنگ برای ایشان ، بیش از شما ، آسیب و گزند در پی آورْد . هَلا! همانا من دیروز فرماندهِ مؤمنان بودم و امروز ، فرمانبَر شده ام ؛ دیروز نهی کننده بودم و امروز نهی شده هستم . شما زنده ماندن را دوست می دارید و من نمی توانم به آنچه دوست نمی دارید ، وادارتان کنم» .

.

مروج الذهبـ بَعدَ ذِکرِ رَفعِ المَصاحِفِ ـ: فَلَمّا رَأی کَثیرٌ مِن أهلِ العِراقِ ذلِکَ ، قالوا : نُجیبُ إلی کِتابِ اللّهِ ونُنیبُ إلَیهِ ، وأحَبَّ القَومُ المُوادَعَةَ وقیلَ لِعَلِیٍّ : قَد أعطاکَ مُعاوِیَةُ الحَقَّ ، ودَعاکَ إلی کِتابِ اللّهِ ، فَاقبَل مِنهُ ، وکانَ أشَدَّهُم فی ذلِکَ الیَومِ الأَشعَثُ بنُ قَیسٍ ، فَقالَ عَلِیٌّ : أیُّهَا النّاسُ ! إنَّهُ لَم یَزَل مِن أمرِکُم ما اُحِبُّ حَتّی قَرَحَتکُمُ الحَربُ ، وقَد وَاللّهِ أخَذَت مِنکُم وتَرَکَت ، وإنّی کُنتُ بِالأَمسِ أمیرا ، فَأَصبَحتُ الیَومَ مَأمورا ، وقَد أحبَبتُمُ البَقاءَ . ⁽¹⁾

.

مروج الذَّهبـ پـس از بـیانِ بـرافراشته شـدنِ قرآن ها ـ: چون بسیاری از عراقیان چنین دیدند ، گفتند : «[ داوری] کتاب خدا را اجابت می کنیم و به سوی آن باز می گردیم» . و [ در حقیقت ، ]ایشان دوستار سازش بودند . به علی علیه السلام گفته شد : معاویه حق را به تو عرضه کرد و به کتاب خدا فرا خوانْدت . پس ، از او بپذیر . و آن روز ، از همه سرسخت تر در این سخن ، اشعث بن قیس بود . پس علی علیه السلام گفت : «ای مردم! همواره کار شما چنان بود که می خواستم ، تا آن گاه که جنگْ زخمی تان کرد . به خدا سوگند ، به راستی که جنگ شما را درگرفت و وا نهاد . من دیروز فرمانده بودم و امروز فرمانبَرم و به راستی ، شما خواهانِ زنده ماندن هستید!» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کَلامٍ لَهُ لَمّا اضطَرَبَ عَلیهِ أصحابُهُ فی أمرِ الحُکومَةِ ـ: أیُّهَا النّاسُ ! إنَّهُ لَم یَزَل أمری مَعَکُم عَلی ما اُحِبُّ ، حَتّی نَهَکَتکُمُ الحَربُ ، وقَد وَاللّهِ أخَذَت مِنکُم وتَرَکَت ، وهِیَ لِعَدُوِّکُم أنهَکُ ، لَقَد کُنتُ أمسِ أمِیرا ، فَأَصبَحتُ الیَومَ مَأمورا ، وکُنتُ أمسِ ناهِیا ، فَأَصبَحتُ الیَومَ مَنهِیّا ، وقَد أحبَبتُمُ البَقاءَ ، ولَیسَ لی أن أحمَلَکُم عَلی ما تَکرَهونَ ! ⁽¹⁾

وقعة صفّین عن عمر بن سعد :لَمّا رَفَعَ أهلُ الشّامِ المُصاحِفَ عَلَی الرِّماحِ یَدعونَ إلی حُکمِ القُرآنِ قالَ عَلِیٌّ علیه السلام : عِبادَ اللّهِ ! إنّی أحَقُّ مَن أجابَ إلی کِتابِ اللّهِ ، ولکِنَّ مُعاوِیَةَ ، وعَمرَو بنَ العاصِ ، وَابنَ أبی مُعَیطٍ ، وحَبیبَ بنَ مَسلَمَةَ ، وَابنَ أبی سَرحٍ لَیسوا بِأَصحابِ دینٍ ولا قُرآنٍ ، إنّی أعرَفُ بِهِم مِنکُم ، صَحِبتُهُم أطفالاً ، وصَحِبتُهُم رِجالاً ، فَکانوا شَرَّ أطفالٍ ، وشَرَّ رِجالٍ . إنَّها کَلِمَةُ حَقٍّ یُرادُ بِها باطِلٌ ، إنَّهُم وَاللّهِ ما رَفَعوها أنَّهُم یَعرِفونَها ویَعمَلونَ بِها ، ولکِنَّهَا الخَدیعَةُ وَالوَهنُ وَالمَکیدَةُ . أعیرونی سَواعِدَکُم وجَماجِمَکُم ساعَةً واحدَةً ، فَقَد بَلَغَ الحَقُّ مَقطَعَهُ ، ولَم یَبقَ إلّا أن یُقطَعَ دابِرُ الَّذینَ ظَلَموا . فَجاءَهُ زُهاءُ عِشرینَ ألفا مُقَنِّعینَ فِی الحَدیدِ شاکِی السِّلاحِ ، سُیوفُهُم عَلی عَواتِقِهِم ، وقَدِ اسوَدَّت جِباهُهُم مِنَ السُّجودِ ! ! یَتَقَدَّمُهُم مِسعَرُ بنُ فَدَکِیٍّ ، وزَیدُ بنُ حُصَینٍ ، وعِصابَةٌ مِنَ القُرّاءِ الَّذینَ صاروا خَوارِجَ مِن بَعدُ ، فَنادَوهُ بِاسمِهِ لا بِإِمرَةِ المُؤمِنینَ : یا عَلِیُّ ! أجِبِ القَومَ إلی کِتابِ اللّهِ إذ دُعیتَ إلَیهِ ، وإلّا قَتَلناکَ کَما قَتَلنَا ابنَ عَفّانَ ، فَوَاللّهِ لَنَفعَلَنَّها إن لَم تُجِبهُم . فَقالَ لَهُم : وَیحَکُم ! أنا أوَّلُ مَن دَعا إلی کِتابِ اللّهِ ، وأوَّلُ مَن أجابَ إلَیهِ ، ولَیسَ یَحِلُّ لی ولا یَسَعُنی فی دینی أن اُدعی إلی کِتابِ اللّهِ فَلا أقبَلَهُ ، إنّی إنَّما اُقاتِلُهُم لِیَدینوا بِحُکمِ القُرآنِ ؛ فَإِنَّهُم قَد عَصَوُا اللّهَ فیما أمَرَهُم ، ونَقَضوا عَهدَهُ ، ونَبَذوا کِتابَهُ ، ولکِنّی قَد أعلَمتُکُم أنَّهُم قَد کادوکُم ، وأنَّهُم لَیسُوا العَمَلَ بِالقُرآنِ یُریدونَ . قالوا : فَابعَث إلَی الأَشتَرِ لِیَأتِیَکَ . وقَد کانَ الأَشتَرُ صَبیحَةَ لَیلَةِ الهَریرِ قَد أشرَفَ عَلی عَسکَرِ مُعاوِیَةَ لِیَدخُلَهُ . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلامـ برگرفته گفتار او ، آن گاه که یارانش در مسئله حَکَمیّت بر او شوریدند ـ: ای مردم! همانا همواره کارم با شما چنان بود که می خواستم ، تا آن گاه که جنگْ شما را در هم کوفت . به خدا سوگند، به راستی که جنگْ شما را درگرفت و وا نهاد و برای دشمنتان کوبنده تر بود . من دیروز فرماندهِ شما بودم و امروز فرمانبَرَم . دیروز نهی کننده بودم و امروز ، نهی شده هستم . همانا شما دوستارِ زنده ماندنید و من نمی توانم به آنچه دوست نمی دارید ، وادارتان کنم .

وقعة صِفّینـ به نقل از عمر بن سعد ـ: آن گاه که شامیان قرآن ها را بر نیزه ها برافراشتند و به داوریِ قرآن فرا خواندند ، علی علیه السلام گفت : «بندگان خدا! من سزاوارترم که کتاب خدا را اجابت کنم ؛ امّا معاویه و عمرو بن عاص و ابن ابی مُعَیط و حبیب بن مسلمه و ابن ابی سَرح نه اهل دین اند و نه قرآن . من بیش از شما با ایشان آشنایم و در کودکی و بزرگی با آنان معاشرت داشته ام . اینان ، بدترینِ کودکان بوده اند و بدترینِ بزرگان اند! این ، گفتاری است حق که از آن ، قصد باطل شده است . به خدا سوگند ، همانا آنان قرآن ها را از آن رو بر نیزه نکرده اند که [ شأنِ] آن را می شناسند و به آن عمل می کنند ؛ بلکه این ، نیرنگ و عجز و فریب است . ساعتی ، بازوان و جُمجمه هاتان را به من عاریت دهید ، که حق به نقطه برخوردِ [ نهایی با باطل ]رسیده و چیزی نمانده که دنباله ستمگران بریده شود» . آن گاه ، نزدیک به بیست هزار سلاحْ بر کفِ آهن پوش ، شمشیر بر شانه و سیه پیشانی (پیشانی پینه بسته) از کثرتِ سجود ، به سوی علی علیه السلام پیش آمدند . پیش گام آنان ، مسعر بن فَدَکی ، زید بن حُصَین و دسته ای از قاریان بودند که بعدا خوارج خوانده شدند . آنان ، او را به اسم خواندند و نه با لقبِ «امیر مؤمنان» . [ گفتند] : ای علی! اکنون که به کتاب خدا فرا خوانده شده ای ، شامیان را اجابت کن ؛ و گرنه ، تو را می کشیم ، همان سان که [ عثمان ]ابن عفّان را کشتیم . به خدا سوگند ، اگر ایشان را اجابت نکنی ، چنان می کنیم . علی علیه السلام به ایشان گفت : «وای بر شما! من نخستین کسم که هم به کتاب خدا فرا خوانْد و هم به آن پاسخ داد . مرا و دینداری ام را روا نیست که به کتاب خدا فرا خوانده شوم و آن را نپذیرم ؛ بلکه به راستی ، جز این نیست که من با اینان می جنگم تا به حکم قرآن تن دهند ؛ چرا که ایشان از فرمان خدا سرپیچیده و پیمان او را شکسته و کتابش را فَرا پشت افکنده اند . به تحقیق ، آگاهتان کردم که آنان ، یقینا قصد فریب شما کرده اند و خواهانِ عمل به قرآن نیستند» . گفتند : پیِ اَشتر بفرست تا نزد تو آید . و اشتر ، صبحگاهانِ شب غُرّش ، به قرارگاه معاویه نزدیک شده بود و چیزی نمانده بود که بدان راه یابد .

.

۱۱ / ۵رُجوعُ الأَشتَرِ مِنَ المَعرَکَةِوقعة صفّین عن إبراهیم بن الأشتر :کُنتُ عِندَ عَلِیٍّ حینَ أکرَهَهُ النّاسُ عَلَی الحُکومَةِ ، وقالوا : اِبعَث إلَی الأَشتَرِ فَلیَأتِکَ . قالَ : فَأَرسَلَ عَلِیٌّ إلَی الأَشتَرِ یَزیدَ بنَ هانِئٍ السَّبیعِیَّ أنِ ائتِنی . فَأَتاهُ فَبَلَّغَهُ . فَقالَ : قُل لَهُ : لَیسَ هذِهِ السّاعَةُ الَّتی یَنبَغی لَکَ أن تُزیلَنی فیها عَن مَوقِفی ، إنّی قَد رَجَوتُ أن یُفتَحَ لی ؛ فَلا تُعجِلنی . فَرَجَعَ یَزیدُ بنُ هانِئٍ إلی عَلِیٍّ فَأَخبَرَهُ ، فَما هُوَ إلّا أنِ انتَهی إلَینا ، فَارتَفَعَ الرَّهَجُ ، وعَلَتِ الأَصواتُ مِن قِبَلِ الأَشتَرِ ⁽¹⁾، فَقالَ لَهُ القَومُ : وَاللّهِ ما نَراکَ إلّا أمَرتَهُ أن یُقاتِلَ . قالَ : مِن أینَ یَنبَغی أن تَرَوا ذلِکَ ! رَأَیتُمونی سارَرتُهُ ؟ أ لَیسَ إنَّما کَلَّمتُهُ عَلی رُؤوسِکُم عَلانِیَةً ، وأنتُم تَسمَعونَنی ! قالوا : فَابعَث إلَیهِ فَلیَأتِکَ ، وإلّا وَاللّهِ اعتَزَلناکَ . قالَ لَهُ : وَیحَکَ یا یَزیدُ ! قُل لَهُ : أقبِل إلَیَّ ؛ فَإِنَّ الفِتنَةَ قَد وَقَعَت ! فَأَبلَغَهُ ذلِکَ ، فَقالَ لَهُ : أ لِرَفعِ المَصاحِفِ ؟ قالَ : نَعَم ، قالَ : أما وَاللّهِ ، لَقَد ظَنَنتَ حینَ رُفِعَت أنَّها سَتوقِعُ اختِلافا وفُرقَةً ، إنَّها مَشورَةُ ابنِ العاهِرَةِ ،أ لا تَری ما صَنَعَ اللّهُ لَنا ! أ یَنبَغی أن أدَعَ هؤُلاءِ وأنصَرِفَ عَنهُم ! وقالَ یَزیدُ بنُ هانِئٍ : فَقُلتُ لَهُ : أ تُحِبُّ أنَّکَ ظَفِرتَ هاهُنا ، وأنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ بِمَکانِهِ الَّذی هُوَ بِهِ یُفرَجُ عَنهُ أو یُسلَمُ ؟ قالَ : لا وَاللّهِ ، سُبحانَ اللّهِ ! قالَ : فَإِنَّهُم قَد قالوا : لَتُرسِلَنَّ إلَی الأَشتَرِ فَلیَأتِیَنَّکَ أو لَنَقتُلَنَّکَ کَما قَتَلنَا ابنَ عَفّانَ . فَأَقبَلَ حَتَّی انتَهی إلَیهِم فَقالَ :یا أهلَ العِراقِ ! یا أهلَ الذُّلِّ وَالوَهنِ ! أ حینَ عَلَوتُمُ القَومَ ظَهرا ، وظَنّوا أنَّکُم لَهُم قاهِرونَ ، رَفَعُوا المَصاحِفَ یَدعونَکُم إلی ما فیها ! وقَد وَاللّهِ تَرَکوا ما أمَرَ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ بِهِ فیها ، وسُنَّةَ مَن اُنزِلَت عَلَیهِ صلی الله علیه و آله ؟ فَلا تُجیبوهُم ، أمهِلونی عَدوَ الفَرَسِ ؛ فَإِنّی قَد طَمِعتُ فِی النَّصرِ . قالوا : إذَن نَدخُلَ مَعَکَ فی خَطیئَتِکَ ، قالَ : فَحَدِّثونی عَنکُم وقَد قُتِلَ أماثِلُکُم ، وبَقِیَ أراذِلُکُم ، مَتی کُنتُم مُحِقّینَ ؟ أ حینَ کُنتُم تُقاتِلونَ وخِیارُکُم یُقتَلونَ ! فَأَنتُمُ الآنَ إذ أمسَکتُم عَنِ القِتالِ مُبطِلونَ ؛ أمِ الآنَ أنتُم مُحِقّونَ ؟ فَقَتلاکُمُ الَّذینَ لا تُنکِرونَ فَضلَهُم ، فَکانوا خَیرا مِنکُم ، فِی النّارِ إذا ! قالوا : دَعنا مِنکَ یا أشتَرُ ، قاتَلناهُم فِی اللّهِ عَزّ وجَلَّ ، ونَدَعُ قِتالَهُم للّهِِ سُبحانَهُ ، إنّا لَسنا مُطیعیکَ ولا صاحِبَکَ ، فَاجتَنِبنا . فَقالَ : خُدِعتُم وَاللّهِ فَانخَدَعتُم ، ودُعیتُم إلی وَضعِ الحَربِ فَأَجَبتُم . یا أصحابَ الجِباهِ السّودِ ! کُنّا نَظُنُّ صَلَواتِکُم زَهادَةً فِی الدُّنیا ، وشَوقا إلی لِقاءِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ ، فَلا أری فِرارَکُم إلّا إلَی الدُّنیا مِنَ المَوتِ . ألا قُبحا یا أشباه النِّیبِ الجَلّالَةِ ⁽²⁾! وما أنتُم بِرائینَ بَعدَها عِزّا أبَدا ، فَابعَدوا کَما بَعِدَ القَومُ الظّالِمونَ ! فَسَبّوهُ ، فَسَبَّهُم ، فَضَرَبوا وَجهَ دابَّتِهِ بِسِیاطِهِم ، وأقبَلَ یَضرِبُ بِسَوطِهِ وُجوهَ دَوابِّهِمِ ، وصاحَ بِهِم عَلِیٌّ فَکَفّوا . ⁽³⁾

.

۱۱ / ۵ بازگشت اشتر از عرصه نبرد

۱۱ / ۵بازگشت اشتر از عرصه نبردوقعة صِفّینـ به نقل از ابراهیم بن اشتر ـ: من نزد علی علیه السلام بودم ، آن گاه که وی را ناچار کردند به داوری تن دهد و گفتند : پیِ اَشتر بفرست تا نزد تو آید. پس علی علیه السلام ، یزید بن هانِئ سُبَیعی را نزد اَشتر فرستاد و او را طلبید . یزید نزد او رفت و پیغام را به وی رساند . اشتر گفت : به علی بگو اکنون لحظه ای نیست که شایسته باشد مرا از جایگاهم بَرکنی ، که من امیدوارم [ به زودی ]پیروزی یابم . پس در فرا خواندنم شتاب مکن . یزید بن هانِئ نزد علی علیه السلام باز آمد و به او خبر رساند . همان دَم که وی به ما رسید ، از قرارگاه اشتر غبار به هوا خاست و بانگ در پیچید . آن افراد به علی علیه السلام گفتند : به خدا سوگند یقین داریم که تو او را فرمان داده ای تا بجنگد . گفت : «چگونه رواست که چنین بیندیشید؟ آیا دیدید که من با او به نجوا سخن بگویم؟ آیا آشکارا نزد شما و به گونه ای که می شنیدید ، با او سخن نگفتم؟» . گفتند : پس [ دیگر بار] پیِ او بفرست تا نزد تو آید ؛ وگرنه ، به خدا سوگند ، از تو کناره می گیریم . علی علیه السلام به یزید گفت : «وای بر تو ، ای یزید! به او بگو نزد من آید ، چرا که فتنه[ای دیگر] رخ داده است» . یزید این خبر را به مالک رسانْد . مالک به وی گفت : به دلیلِ برافراشته شدنِ قرآن ها؟ گفت : آری . گفت : هان ! به خدا سوگند ، آن گاه که برافراشته شد ، دانستم که اختلاف و تفرقه پدید خواهد آورد . این ، رأیِ آن روسپی زاده (عمرو بن عاص) است . نمی بینی خداوند برای ما چه کرده [ و زمینه پیروزی را برایمان فراهم فرموده است] ؟ آیا رواست که اینان را وا گذارم و از ایشان دست کشم؟ یزید بن هانِئ می گوید به وی گفتم : آیا دوست می داری تو در این جا ظفر یابی و امیر مؤمنان در جایِ خویش ، تنها نهاده شود یا [ حتّی] به دشمن تسلیم گردد؟ گفت : نه ، به خدا سوگند! سبحان اللّه ! گفت : آن گروه گفته اند : یا پیِ اشتر بفرست تا نزدت آید و یا تو را می کشیم ، آن گونه که [ عثمان] ابن عفّان را کشتیم! پس مالک روی به جانب عراقیان نهاد تا به ایشان رسید و گفت : ای عراقیان! ای فرومایگان سستْ عنصر! آیا اکنون که شما بر شامیان چیره گشته اید و آنان دریافته اند که بر ایشان پیروز می شوید ، قرآن ها را برافراشته اند و شما را به حکم قرآن فرا می خوانند[ ، چنین می کنید] ؟! به خدا سوگند ، ایشان فرمان خدای عز و جل در قرآن و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله را فرو نهاده اند . پس آنان را اجابت نکنید . به من [ تنها] به اندازه یک تاختن اسب ، فرصت دهید ، که من به پیروزی چشم دوخته ام . گفتند : آن گاه ، ما نیز در خطای تو سهیم می شویم! گفت : درباره خودتان برایم بگویید ، در حالی که بهترین هایتان کشته شدند و فرومایگانتان باقی ماندند . شما چه زمان بر حق بودید ؟ آیا آن گاه که نبرد می کردید و برگزیدگانتان کشته می شدند؟ پس در این صورت ، اکنون که از نبرد دست کشیده اید ، بر باطل هستید . یا اینک شما برحقّید؟ که در این صورت ، کشته شدگانتان که فضیلتشان را انکار نمی کنید و از شما برتر بودند ، در آتش اند! گفتند : ما را وا گذار ، ای اشتر ! ما در راه خدای عز و جل با ایشان جنگیدیم و برای همو که منزّه است ، جنگ با ایشان را وا می نهیم . ما نه پیرو توایم و نه امیرت . پس از ما دور شو! گفت : به خدا سوگند ، فریبتان دادند و فریب خوردید . به فرو نهادنِ جنگ ، فرا خوانده شدید و پذیرفتید . ای سیه پیشانی ها! ما می پنداشتیم نماز خواندن [ های فراوانِ] شما از سرِ بی میلی به دنیا و شوق ورزیدن به دیدار خدای عز و جل است . امّا اکنون وضع شما را جز آن نمی بینم که از مرگ به سوی دنیا می گریزید . هَلا که زشت است [ کار شما ]ای همانندانِ پیرْ شترِ نجاستخوار! و شما از این پس ، هرگز رنگ عزّت را نخواهید دید . پس دور شوید ، همان گونه که گروه ستمگر دور شدند . آن گاه ، ایشان به وی دشنام دادند و او نیز به آنان دشنام داد . پس ایشان با تازیانه های خویش بر چهره اسبش کوفتند و او هم با تازیانه اش بر چهره اسبان آنها زد . آن گاه ، علی علیه السلام بر ایشان بانگ زد و بازشان داشت .

.

. .

. .

وقعة صفّین عن إبراهیم بن الأشترـ فی بَیانِ ماجَری بَعدَ رَفعِ المَصاحِفِ ـ: قالَ الأَشترُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! احمِلِ الصَّفَّ عَلَی الصَّفِّ یُصرَعِ القَومُ . فَتَصایَحوا : إنَّ عَلِیّا أمیرَ المُؤمِنینَ قَد قَبِلَ الحُکومَةَ ، ورَضِیَ بِحُکمِ القُرآنِ ، ولَم یَسَعهُ إلّا ذلِکَ . قالَ الأَشتَرُ : إن کانَ أمیرُ المُؤمِنینَ قَد قَبِلَ ورَضِیَ بِحُکمِ القُرآنِ ، فَقَد رَضیتُ بِما رَضِیَ أمیرُ المُؤمِنینَ . فَأَقبَلَ النّاسُ یَقولونَ : قَد رَضِیَ أمیرُ المُؤمِنینَ ، قَد قَبِلَ أمیرُ المُؤمِنینَ ، وهُوَ ساکِتٌ ، لا یَبَضُّ بِکَلِمَةٍ ، مُطرِقٌ إلَی الأَرضِ . ⁽¹⁾

.

وقعة صِفّینـ به نقل از ابراهیم بن اشتر ، در بیان ماجرای پس از برافراشته شدن قرآن ها ـ: اشتر گفت : ای امیر مؤمنان! صفوف عراق را بر صف های شامیان بتازان تا ایشان بر خاک افتند . پس حَکَمیّت خواهان بانگ برآوردند : همانا علی امیر مؤمنان ، داوری را پذیرفته و به حکم قرآن ، خشنود است و او را جز این نرسد . اشتر گفت : اگر امیر مؤمنان ، حکم قرآن را پذیرفته و بدان خشنود است ، من نیز به آنچه وی بدان رضایت دهد ، راضی ام . آن گاه ، افراد پیش آمده ، گفتند : امیر مؤمنان رضایت داد ؛ امیر مؤمنان پذیرفت . و این در حالی بود که وی سکوت گزیده بود ، کلمه ای سخن نگفته ، سر به زیر افکنده بود .

.

۱۱ / ۶فَرَحُ مُعاوِیَةَالفتوح :کانَ مُعاوِیَةُ بَعدَ ذلِکَ [أی بَعدَ خِتامِ الحَربِ ]یَقولُ : وَاللّهِ ، لَقَد رَجَعَ عَنِّی الأَشتَرُ یَومَ رَفعِ المَصاحِفِ ، وأنَا اُریدُ أن أسأَلَهُ أن یَأخُذَ لِیَ الأَمانَ مِن عَلِیٍّ . وقَد هَمَمتُ ذلِکَ الیَومَ بِالهَرَبِ ، ولکِن ذَکَرتُ قَولَ عَمرِو بنِ الإِطنابَةِ حَیثُ یَقولُ : أبَت لی عِفَّتی وأبی بَلائی وأخذِی الحَمدِ بِالثَّمنِ الرَّبیحِ ⁽¹⁾

الفتوح :فَغَمَدَ النّاسُ أسیافَهُم ، ووَضَعوا أسلِحَتَهُم ، وعَزَموا عَلَی الحُکمِ ، فَقالَ عَمرٌو لِمُعاوِیَةَ : کَیفَ رَأَیتَ رَأیی ؟ لَقَد کُنتَ غَرِقتَ فی بَحرِ العِراقِ وأنقَذتُکَ . فَقالَ مُعاوِیَةُ : صَدَقتَ أبا عَبدِ اللّهِ ، ولِمِثلِها کُنتُ أرجوکَ . ⁽²⁾

.

۱۱ / ۶ شادمانیِ معاویه

۱۱ / ۶شادمانیِ معاویهالفتوح :معاویه پس از پایان یافتنِ جنگ می گفت : به خدا سوگند ، اَشتر به روزِ برافراشته شدنِ قرآن ها ، در حالی از من منصرف شد که بر آن بودم تا از وی بخواهم برایم از علی اَمان طلبد . آن روز می خواستم بگریزم ، امّا سخن عمرو بن اَطنابه را یاد آوردم که گفته است : عفّت و آزمون دیدگی ام ، مرا [ از گریختن ]بازداشت و نیز این که می خواهم به بهایی گران ، ستوده شوم.

الفتوح :پس افراد شمشیرهاشان را در غلاف نهادند و سلاح هاشان را فرو گذاشتند و به داوری تن سپردند . عمرو به معاویه گفت : رأیم را چگونه یافتی؟ در دریای عراق غرق شده بودی که نجاتت بخشیدم! معاویه گفت : راست می گویی ، ای ابو عبد اللّه ! برای چنین مواقعی بود که به تو امید بسته بودم .

.

۱۱ / ۷رِسالَةُ مُعاوِیَةَ إلَی الإِمامِوقعة صفّین عن إبراهیم بن الأشتر :بَعَثَ مُعاوِیَةُ أبَا الأَعوَرِ السَّلَمِیَّ عَلی بِرذَونٍ أبیَضَ ، فَسارَ بَینَ الصَّفَّینِ ؛ صَفِّ أهلِ العِراقِ وصَفِّ أهلِ الشّامِ ، وَالمُصحَفُ عَلی رَأسِهِ وهُوَ یَقولُ : کِتابُ اللّهِ بَینَنا وبَینَکُم . فَأَرسَلَ مُعاوِیَةُ إلی عَلِیٍّ : إنَّ الأَمرَ قَد طالَ بَینَنا وبَینَکَ ، وکُلُّ واحِدٍ مِنّا یَری أنَّهُ عَلَی الحَقِّ فیما یَطلُبُ مِن صاحِبِهِ ، ولَن یُعطِیَ واحِدٌ مِنَّا الطّاعَةَ لِلآخَرِ ، وقَد قُتِلَ فیما بَینَنا بَشَرٌ کَثیرٌ ، وأنَا أتَخَوَّفُ أن یَکونَ ما بَقِیَ أشَدَّ مِمّا مَضی ، وإنّا سَوفَ نُسأَلُ عَن ذلِکَ المَوطِنِ ، ولا یُحاسَبُ بِهِ غَیری وغَیرُکَ ، فَهَل لَکَ فی أمرٍ لَنا ولَکَ فیهِ حَیاةٌ وعُذرٌ وبَراءَةٌ ، وصَلاحٌ لِلاُمَّةِ ، وحَقنٌ لِلدِّماءِ ، واُلفَةٌ لِلدّینِ ، وذَهابٌ لِلضَّغائِنِ وَالفِتَنِ ؛ أن یُحَکَّمَ بَینَنا وبَینَکَ حَکَمانِ رَضِیّانِ ؛ أحدُهُما مِن أصحابی ، وَالآخَرُ مِن أصحابِکَ ؛ فَیَحکُمانِ بِما فی کِتابِ اللّهِ بَینَنا ؛ فَإِنَّهُ خَیرٌ لی ولَکَ ، وأقطَعُ لِهذِهِ الفِتَنِ . فَاتَّقِ اللّهَ فیما دُعیتَ لَهُ ، وَارضَ بِحُکمِ القُرآنِ إن کُنتَ مِن أهلِهِ . وَالسَّلامُ . ⁽¹⁾

۱۱ / ۸جَوابُ الإِمامِ عَنهُ وقَبولُهُ التَّحکیمَوقعة صفّین عن إبراهیم بن الأشترـ بَعدَ ذِکرِ کِتابِ مُعاوِیَةَ لِلإِمامِ علیه السلام ـ: فَکَتَبَ إلَیهِ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ : مِن عَبدِ اللّهِ عَلِیٍّ أمیرِ المُؤمِنینَ إلی مُعاوِیَةَ بنِ أبی سُفیانَ . أمّا بَعدُ ؛ فَإِنَّ أفضَلَ ما شَغَلَ بِهِ المَرءُ نَفسَهُ اتِّباعُ ما یَحسُنُ بِهِ فِعلُهُ ، ویُستَوجَبُ فَضلُهُ ، ویَسلَمُ مِن عَیبِهِ . وإنَّ البَغیَ وَالزّورَ یُزرِیانِ بِالمَرءِ فی دینِهِ ودُنیاهُ ، ویُبدِیانِ مِن خَلَلِهِ عِندَ مَن یُغنیهِ مَا استَرعاهُ اللّهُ ما لا یُغنی عَنهُ تَدبیرُهُ . فَاحذَرِ الدُّنیا ؛ فَإِنَّهُ لا فَرَحَ فی شَیءٍ وَصَلتَ إلَیهِ مِنها . ولَقَد عَلِمتَ أنَّکَ غَیرُ مُدرِکٍ ما قُضِیَ فَواتُهُ . وقَد رامَ قَومٌ أمرا بِغَیرِ الحَقِّ ؛ فَتَأَوَّلوا عَلَی اللّهِ تَعالی ، فَأَکذَبَهُم ومَتَّعَهُم قَلیلاً ، ثُمَّ اضطَرَّهُم إلی عَذابٍ غَلیظٍ . فَاحذَر یَوما یَغتَبِطُ فیهِ مَن أحمَدَ عاقِبَةَ عَمَلِهِ ، ویَندَمُ فیهِ مَن أمکَنَ الشَّیطانَ مِن قِیادِهِ ولَم یُحادَّهُ ، فَغَرَّتهُ الدُّنیا وَاطمَأَنَّ إلَیها . ثُمَّ إنَّکَ قَد دَعَوتَنی إلی حُکمِ القُرآنِ ؛ ولَقَد عَلِمتُ أنَّکَ لَستَ مِن أهلِ القُرآنِ ، ولَستَ حُکمَهُ تُریدُ ، وَاللّهُ المُستَعانُ . وقَد أجَبنَا القُرآنَ إلی حُکمِهِ ، ولَسنا إیّاکَ أجَبنا . ومَن لَم یَرضَ بِحُکمِ [القُرآنِ] ⁽²⁾فَقَد ضَلَّ ضَلالاً بَعیدا . ⁽³⁾

.

۱۱ / ۷ نامه معاویه به امام

۱۱ / ۸ پاسخ امام به معاویه و پذیرشِ داوری

۱۱ / ۷نامه معاویه به اماموقعة صِفّینـ به نقل از ابراهیم بن اشتر ـ: معاویه ، ابو اَعوَر سُلَمی را سوار بر اَستری سپید ، روانه کرد . وی ، قرآن بر سر ، میان دو صفِ عراقیان و شامیان به حرکت درآمد ، در حالی که می گفت : کتاب خدا میان ما و شما داور است! پس معاویه برای علی علیه السلام [ چنین] پیام فرستاد : کار میان ما و تو به درازا کشید و هر یک از ما خود را در آنچه از دیگری می خواهد ، بر حق می داند ، بی آن که هیچ یک از ما به اطاعت از دیگری تن دهد . افراد بسیار میان ما کشته شدند و من بیم دارم که آنچه در پیش است ، سخت تر از گذشته باشد . به زودی ، ما را در باب این موضع ، بازخواست خواهند کرد و در حقیقت ، از کسی جز من و تو حسابرسی نخواهد شد . آیا تن می دهی به کاری که در آن برای ما و تو ، زندگانی و حجّت و برائت باشد و امّت را سامان دهد ، خون ها را پاس دارد ، میان دیندارانْ اُلفت برقرار سازد ، و کینه ها و آشوب ها را از میان ببرد ؛ بدین سان که میان ما و تو دو داور مورد پسند ، یکی از یارانم و یکی از یارانت باشند و بنا بر کتاب خدا میان ما داوری کنند؟ پس آن برای من و تو بهتر است و این آشوب ها را ریشه کن می کند . در آنچه بدان فرا خوانده شده ای ، خدای را بپرهیز و اگر اهلِ قرآنی ، به حکم آن خشنود باش . والسّلام!

۱۱ / ۸پاسخ امام به معاویه و پذیرشِ داوریوقعة صِفّینـ به نقل از ابراهیم بن اشتر ، پس از ذکر نامه معاویه به امام علیه السلام ـ: پس علی بن ابی طالب علیه السلام به معاویه نوشت : «از بنده خدا ، علی امیر مؤمنان به معاویة بن ابی سفیان . امّا بعد ؛ برترین کاری که انسان خود را به آن مشغول می کند ، پیروی از شیوه ای است که با آن ، کارش نیک گردد ، از فضیلتش بهره گیرد ، و از زشتی آن برکنار مانَد . همانا ستم و باطلگرایی ، شخص را در دین و دنیا فرومایه می نمایند و نزد کسی که آنچه خدا به او وانهاده بی نیازش ساخته ، چنان عیوبش را آشکار می کنند که هیچ گونه چاره اندیشی اش ، او را بی نیاز نمی کند . پس از دنیا برحذر باش ، که همانا در هیچ چیزش که بدان دست یافته ای ، شادمانی نیست . و به راستی ، دریافته ای که نمی توانی آنچه را از دست رفتنش مقدّر است ، به دست آری . گروهی خواستارِ چیزی به ناحق شدند و آن را به خدای تعالی نسبت دادند و خداوند ، ایشان را دروغگو خواند و بهره ای کم نصیبشان فرمود و سپس به عذابی سخت دچارشان کرد . پس پروا کن از روزی که هر کس سرانجام کارش را ستوده ساخته باشد، در آن روز مورد غبطه است و هر کس زمامش را به شیطان وا نهاده و با او نستیزیده باشد، پشیمانی می کشد که چرا دنیا او را فریفت و او به آن دل بست . آن گاه مرا به حکم قرآن فرا خوانده ای و تو خود ، خوب می دانی که اهل قرآن نیستی و حکم آن را نمی خواهی ؛ و خداست آن که از او یاری می توان خواست . ما حکم قرآن را پذیرفتیم و این نه به آن معناست که دعوت تو را قبول کرده باشیم . و هرکس به حکم قرآن خشنود نشود ، در بیراهه ای ناپیدا کرانه افتاده است» .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کِتابٍ لَهُ إلی مُعاوِیَةَ ـ: وإنَّ البَغیَ وَالزّورَ یوتِغانِ ⁽¹⁾المَرءَ فی دینِهِ ودُنیاهُ ، ویُبدِیانِ خَلَلَهُ عِندَ مَن یَعیبُهُ . وقَد عَلِمتُ أنَّکَ غَیرُ مُدرِکٍ ما قُضِیَ فَواتُهُ . وقَد رامَ أقوامٌ أمرا بِغَیرِ الحَقِّ ، فَتَأَ لَّوا عَلَی اللّهِ فَأَکذَبَهُم . فَاحذَر یَوما یَغتَبِطُ فیهِ مَن أحمَدَ عاقِبَةَ عَمَلِهِ ، ویَندَمُ مَن أمکَنَ الشَّیطانَ مِن قِیادِهِ فَلَم یُجاذِبهُ . وقَد دَعَوتَنا إلی حُکمِ القُرآنِ ولَستَ مِن أهلِهِ ، ولَسنا إیّاکَ أجَبنا ، ولکِنّا أجَبنَا القُرآنَ فی حُکمِهِ . وَالسَّلامُ . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلامـ برگرفته نامه وی به معاویه ـ: ستم و باطلگرایی ، انسان را خواه در دین و خواه در دنیایش ، به هلاکت می افکند و کاستی هایش را نزد عیبجویِ وی ، آشکار می کند . و تو ، خود ، خوب می دانی که نمی توانی آنچه را از دست رفتنش مقدّر است ، به دست آری . گروهی خواستار چیزی به ناحق شدند و آن را به خدا نسبت دادند . پس خدای ایشان را دروغگو شمرد . پروا کن از روزی که هر کس سرانجام کارش را ستوده ساخته ، در آن روز مورد غبطه قرار می گیرد و هرکس زمامش را به شیطان وا نهاده و خودْ مهارش را در دست نگرفته ، پشیمانی می کشد . ما را به حکم قرآن فرا خواندی ، حال آن که اهلِ آن نیستی ؛ و ما تو را اجابت نکردیم ، بلکه حکم قرآن را پذیرفتیم . والسّلام!

.

۱۱ / ۹کَلامُ الإِمامِ فی ذَمِّ أصحابِهِالإمام علی علیه السلامـ مِن کَلامِهِ علیه السلام حینَ رَجَعَ أصحابُهُ عَنِ القِتالِ بِصِفّینَ ، لَمَّا اغتَرَّهُم مُعاوِیَةُ بِرَفعِ المَصاحِفِ ـ: لَقَد فَعَلتُم فَعلَةً ضَعضَعَت مِنَ الإِسلامِ قُواهُ ، وأسقَطَت مُنَّتَهُ ⁽¹⁾، وأورَثَت وَهنا وذِلَّةً . لَمّا کُنتُم الأَعلَینَ ، وخافَ عَدُوُّکُمُ الاِجتِیاحَ ، وَاستَحَرَّ بِهِمُ القَتلُ ، ووَجَدوا ألَمَ الجِراحِ ؛ رَفَعُوا المَصاحِفَ ودَعَوکُم إلی ما فیها لِیَفثَؤوکُم ⁽²⁾عَنهُم ، ویَقطَعُوا الحَربَ فیما بَینَکُم وبَینَهُم ، ویَتَرَبَّصوا ⁽³⁾بِکُم رَیبَ المَنونِ خَدیعَةً ومَکیدَةً . فَما أنتُم إن جامَعتُموهُم عَلی ما أحَبّوا ، وأعطَیتُموهُمُ الَّذی سَأَلوا إلّا مَغرورونَ . وَایمُ اللّهِ ، ما أظُنُّکُم بَعدَها مُوافِقی رُشدٍ ، ولا مُصیبی حَزمٍ . ⁽⁴⁾

وقعة صفّین :جاءَ عَدِیُّ بنُ حاتِمٍ یَلتَمِسُ عَلِیّا ، ما یَطَأُ إلّا عَلی إنسانٍ مَیِّتٍ أو قَدَمٍ أو ساعِدٍ ، فَوَجَدَهُ تَحتَ رایاتِ بَکرِ بنِ وائِلٍ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! أ لا نَقومُ حَتّی نَموتَ ؟ فَقالَ عَلِیٌّ : ادنُهْ ، فَدَنا حَتّی وَضَعَ أُذُنَهُ عِندَ أنفِهِ ، فَقالَ : وَیحَکَ ! إنَّ عامَّةَ مَن مَعی یَعصینی ، وإنَّ مُعاوِیَةَ فیمَن یُطیعُهُ ولا یَعصیهِ . ⁽⁵⁾

.

۱۱ / ۹ گفتار امام در نکوهش یارانش

۱۱ / ۹گفتار امام در نکوهش یارانشامام علی علیه السلامـ آن گاه که قرآن برافراشتنِ معاویه ، یاران امام علیه السلام را فریفت و ایشان در صفّین از نبرد دست کشیدند ـ: شما کاری کردید که نیروی اسلام را فرو کاست و توانش را از میان برد و سستی و خواری بر جای نهاد . آن گاه که شما سربلندی یافته بودید و دشمنتان بیم داشت که ریشه کن شود و کشتاری سخت به ایشان روی آورده بود و دردِ جراحت را می چشیدند ، ایشان قرآن ها را برافراشتند و شما را [ به دروغ] به حکم آن فرا خواندند تا خشمتان را از خود ، دور کنند و جنگ میان شما و خویش را فرو بنشانند و به حیله و فریب ، شما را منتظر حوادث آینده روزگار سازند . آن گاه که بر آنچه ایشان دوست داشتند ، همدست شدید و آنان را به خواستشان رساندید ، جز فریب خوردگانی نبودید . به خدا سوگند ، گمان ندارم که از این پس راه هدایت بیابید و به خردورزی روی آورید .

وقعة صِفّین :عَدیّ بن حاتم به جستجوی علی علیه السلام برآمد و در راه ، هر چه بر آن گام می نهاد ، جز جسد انسانی یا پا و دستی [ بریده] نبود . پس علی علیه السلام را زیر پرچم های [ قبیله] بَکر بن وائل یافت و گفت : ای امیر مؤمنان! آیا تا هنگام مرگ ، ایستادگی نکنیم؟ علی علیه السلام گفت : «نزدیک شو!» . عَدی نزدیک شد تا گوشش را کنار بینی علی علیه السلام نهاد . پس [ علی علیه السلام به او ]گفت : «دریغا! انبوهی از اینان که با من اند ، از فرمانم سر می پیچند ؛ امّا معاویه با کسانی است که از او اطاعت می کنند و از فرمانش سرنمی پیچند!» .

.

الفصل الثانی عشر : تعیین الحَکَم۱۲ / ۱مُخالَفَةُ الإِمامِ فی تَعیینِ الحَکَمِالإمام الباقر علیه السلام :لَمّا أرادَ النّاسُ عَلِیّا عَلی أن یَضَعَ حَکَمَینِ قالَ لَهُم عَلِیٌّ : إنَّ مُعاوِیَةَ لَم یَکُن لِیَضَعَ لِهذَا الأَمرِ أحَدا هُوَ أوثَقُ بِرَأیِهِ ونَظَرِهِ مِن عَمرِو بنِ العاصِ ، وإنَّهُ لا یَصلُحُ لِلقُرَشِیِّ إلّا مِثلُهُ ، فَعَلَیکُم بِعَبدِ اللّهِ بنِ عَبّاسٍ فَارموهُ بِهِ ؛ فَإِنَّ عَمرا لا یَعقِدُ عُقدَةً إلّا حَلَّها عَبدُ اللّهِ ، ولا یَحُلُّ عُقدَةً إلّا عَقَدَها ، ولا یُبرِمُ أمرا إلّا نَقَضَهُ ، ولا یَنقُضُ أمرا إلّا أبرَمَهُ . فَقالَ الأَشعَثُ : لا وَاللّهِ ، لا یَحکُمُ فیها مُضَرِیّانِ حَتّی تَقومَ السّاعَةُ ، ولکِنِ اجعَلهُ رَجُلاً مِن أهلِ الیَمَنِ إذ جَعَلوا رَجُلاً مِن مُضَرَ . فَقالَ عَلِیٌّ : إنّی أخافُ أن یُخدَعَ یَمَنِیُّکُم ؛ فَإِنَّ عَمرا لَیسَ مِنَ اللّهِ فی شَیءٍ إذا کانَ لَهُ فی أمرٍ هویً . فَقالَ الأَشعَثُ : وَاللّهِ ، لِأَن یَحکُما بِبَعضِ مانَکرَهُ ، وأحَدُهُما مِن أهلِ الیَمَنِ ، أحَبُّ إلَینا مِن أن یَکونَ بَعضُ ما نُحِبُّ فی حُکمِهِما وهُما مُضَرِیّانِ . ⁽¹⁾

.

فصل دوازدهم : گزینش داور

۱۲ / ۱ مخالفت با امام در گزینشِ داور

فصل دوازدهم : گزینش داور۱۲ / ۱مخالفت با امام در گزینشِ داورامام باقر علیه السلام :آن گاه که افراد از علی علیه السلام خواستند تا دو حَکَم برگزیند ، وی به ایشان گفت : «معاویه کسی نیست که برای این کار ، کسی جز عمرو بن عاص را برگزیند که به اندیشه و نظرش اطمینان داشته باشد ؛ و برای فرد قُرشی ، جز شخص همتای او [در هوش و اندیشه] روا نیست . پس بر شما باد که عمرو عاص را با [تیری چون ]عبد اللّه بن عبّاس بزنید ؛ زیرا عمرو ، هیچ گرهی بر نمی بندد ، مگر آن که عبد اللّه بگشاید ؛ و هیچ گرهی را نمی گشاید ، مگر آن که عبد اللّه بر بندد ؛ و هیچ کاری را استوار نمی کند ، جز آن که عبد اللّه آن را بر شکند ؛ و هیچ کاری را بر نمی شکند ، جز آن که عبد اللّه استوارش سازد» . اشعث گفت : نه . به خدا سوگند ، تا قیامت بر پا شود ، نباید دو تن از مُضَر در این بابْ داوری کنند . اکنون که ایشان مردی از مُضَر را به داوری گزیده اند ، تو مردی از یمن برگزین . علی علیه السلام گفت : «من بیم دارم که یمنیِ شما فریفته شود ؛ زیرا عمرو کسی نیست که اگر کاری موافق هوای نفس او باشد ، ذرّه ای از خدا پروا کند» . اشعث گفت : به خدا سوگند ، اگر یکی از آن دو یمنی باشد و داوری شان برابر با بخشی از خواسته ما نباشد ، برای ما دوست داشتنی تر است از آن که هر دو مُضَری باشند و داوری شان برابر با بخشی از خواسته ما باشد .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کَلامٍ لَهُ فی شَأنِ الحَکَمَینِ وذَمِّ أهلِ الشّامِ ـ: جُفاةٌ طَغامٌ ، وعَبیدٌ أقزامٌ ، جُمِعوا مِن کُلِّ أوبٍ ، وتُلُقِّطوا مِن کُلِّ شَوبٍ ، مِمَّن یَنبَغی أن یُفَقَّهَ ویُؤَدَّبَ ، ویُعَلَّمَ ویُدَرَّبَ ، ویُوَلّی عَلَیهِ ، ویُؤخَذَ عَلی یَدَیهِ . لَیسوا مِنَ المُهاجِرینَ وَالأَنصارِ ، ولا مِنَ الَّذینَ تَبَوَّؤُوا الدّارَ وَالإِیمانَ . ألا وإنَّ القَومَ اختاروا لِأَنفُسِهِم أقرَبَ القَومِ مِمّا یُحِبّونَ ⁽¹⁾، وإنَّکُمُ اختَرتُم لِأَنفُسِکُم أقرَبَ القَومِ مِمّا تَکرَهونَ . وإنَّما عَهدُکُم بِعَبدِ اللّهِ بنِ قَیسٍ بِالأَمسِ یَقولُ : «إنَّها فِتنَةٌ ، فَقَطِّعوا أوتارَکُم ، وشیموا سُیوفَکُم» . فَإِن کانَ صادِقا فَقَد أخطَأَ بِمَسیرِهِ غَیرَ مُستَکرَهٍ ، وإن کانَ کاذِبا فَقَد لَزِمَتهُ التُّهَمَةُ . فَادفَعوا فی صَدرِ عَمرِو بنِ العاصِ بِعَبدِ اللّهِ بنِ العَبّاسِ ، وخُذوا مَهَلَ الأَیّامِ ، وحوطوا قَواصِیَ الإِسلامِ . أ لا تَرَونَ إلی بِلادِکُم تُغزی ، وإلی صَفاتِکُم تُرمی ؟ ⁽²⁾

وقعة صفّین :ذَکَروا أنَّ ابنَ الکَوّاءِ قامَ إلی عَلِیٍّ فَقالَ : هذا عَبدُ اللّهِ بنُ قَیسٍ وافِدُ أهلِ الیَمَنِ إلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وصاحِبُ مَقاسِمِ أبی بَکرٍ ، وعامِلُ عُمَرَ ، وقَد رَضِیَ بِهِ القَومُ . وعَرَضنا عَلَی القَومِ عَبدَ اللّهِ بنَ عَبّاسٍ فَزَعَموا : أنَّهُ قَریبُ القَرابَةِ مِنکَ ، ظَنونٌ فی أمرِکَ . ⁽³⁾

الأخبار الطوال :اِجتَمَعَ قُرّاءُ أهلِ العِراقِ وقُرّاءٌ أهلِ الشّامِ ، فَقَعَدوا بَینَ الصَّفَّینِ ، ومَعَهُمُ المُصحَفُ یَتَدارَسونَهُ ، فَاجتَمَعوا عَلی أن یُحَکِّموا حَکَمَینِ ، وَانصَرَفوا . فَقالَ أهلُ الشّامِ : قَد رَضینا بِعَمرٍو . وقالَ الأَشعَثُ ومَن کانَ مَعَهُ مِن قُرّاءِ أهلِ العِراقِ : قَد رَضینا نَحنُ بِأَبی موسی . فَقالَ لَهُم عَلِیٌّ : لَستُ أثِقُ بِرَأیِ أبی موسی ، ولا بِحَزمِهِ ، ولکِن أجعَلُ ذلِکَ لِعَبدِ اللّهِ بنِ عَبّاسٍ . قالوا : وَاللّهِ ، ما نُفَرِّقُ بَینَکَ وبَینَ ابنِ عَبّاسٍ ، وکَأَنَّکَ تُریدُ أن تَکونَ أنتَ الحاکِمَ ، بَلِ اجعَلهُ رَجُلاً هُوَ مِنکَ ومِن مُعاوِیَةَ سَواءٌ ، لَیسَ إلی أحَدٍ مِنکُما بِأَدنی مِنهُ إلَی الآخَرِ . قالَ عَلِیٌّ رضی الله عنه : فَلِمَ تَرضَونَ لِأَهلِ الشّامِ بِابنِ العاصِ ، ولَیسَ کَذلِکَ ؟ قالوا : اُولئِکَ أعلَمُ ، إنَّما عَلَینا أنفُسَنا . قالَ : فَإِنّی أجعَلُ ذلِکَ إلَی الأَشتَرِ . قالَ الأَشعَثُ : وهَل سَعَّرَ هذِهِ الحَربَ إلَا الأَشتَرُ ؟ وهَل نَحنُ إلّا فی حُکمِ الأَشتَرِ ؟ قالَ عَلِیٌّ : وما حُکمُهُ ؟ قالَ : یَضرِبُ بَعضٌ وُجوهَ بَعضٍ حَتّی یَکونَ ما یُریدُ اللّهُ . قالَ : فَقَد أبَیتُم إلّا أن تَجعَلوا أبا موسی ؟ ! قالوا : نَعَم . قالَ : فَاصنَعوا ما أحبَبتُم . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلامـ برگرفته گفتار وی در باب داوران و سرزنش شامیان ـ: [ شامیان مردمی هستند ]جفا پیشه و فرومایه و زیردستانی پَست که از هر سو گرد آمده و از هر آمیخته ای برچیده شده اند ؛ از آن کسان اند که سزاوار است به ایشان احکام و آداب آموخته شود و تعلیم یابند و کارآزموده گردند و کسی بر ایشان سرپرستی یابد و دستشان گرفته شود . آنان نه از مهاجران اند و نه از انصار ؛ و نه از ایشان اند که در مدینه جای داشتند و بر ایمان ، استوار بودند . هلا که شامیان برای خویش، کسی (عمرو بن عاص) را برگزیدند که برای دستیابی به آنچه دوست دارند ، از همه شایسته تر است ؛ و شما برای خود ، کسی (ابو موسی اشعری) را برگزیدید که برای رسیدن به آنچه دوست نمی دارید ، از همه مناسب تر است . شما به یاد دارید که دیروز عبد اللّه بن قیس (ابو موسی اشعری) می گفت : «این جنگ ، فتنه است . پس زه های کمان خویش را ببُرید و شمشیرهاتان را در نیام کنید» . اگر راست می گفت ، پس اشتباه کرد که آزادانه گام به این مسیر نهاد ؛ و اگر ناراست می گفت ، همواره در معرض بی اعتمادی خواهد بود . پس با عبد اللّه بن عبّاس [به سان سلاحی] بر سینه عمرو بن عاص بکوبید [و فتنه اش را دفع کنید] و از فرصت روزگار ، بهره گیرید و سرزمین های دور دستِ اسلام را حراست کنید. آیا نمی بینید که شهرهاتان دست خوش جنگ است وبه تخته سنگ های هموارتان تیر می افکنند؟

وقعة صِفّین :یاد کرده اند که ابن کوّاء نزد علی علیه السلام به پا خاست و گفت : این عبد اللّه بن قیس است ؛ نماینده یمنیان به پیشگاه پیامبر خدا و تقسیم کننده بیت المال در زمان ابو بکر و کارگزار عمر ، که مردم به او رضایت داده اند . ما به ایشان عبد اللّه بن عبّاس را پیشنهاد کردیم ؛ لیکن ادّعا دارند که وی با تو خویشاوندیِ نزدیک دارد و به طرفداری از تو متّهم است .

الأخبار الطّوال :قاریانِ مردم عراق و شام ، گرد آمدند و میان دو صف نشستند ، در حالی که قرآن به همراه داشتند و آن را [برای یکدیگر] می خواندند . سپس اتّفاق کردند که دو داور برگزینند و بازگشتند . شامیان گفتند : ما عمرو را برگزیدیم . اشعث و قاریان عراق که همراه وی بودند ، گفتند : ما به ابو موسی رضایت دادیم . علی علیه السلام به ایشان گفت : «مرا به اندیشه و خِردورزیِ ابو موسی اطمینان نیست . من عبد اللّه بن عبّاس را برای این کار بر می گزینم» . گفتند : به خدا سوگند ، ما میان تو و ابن عبّاس فرق نمی نهیم . گویا تو می خواهی خودْ داور باشی . پس مردی را برگزین که نسبتش با تو و معاویه یکسان باشد و به هیچ یک از شما دو تن ، نزدیک تر از دیگری نباشد . علی علیه السلام گفت : «پس چرا از گزینش ابن عاص برای شامیان خشنودید ، حال آن که او چنین نیست؟» . گفتند : آنان [ به کار خود] آگاه ترند و ما تنها باید به خود بپردازیم . گفت : «پس من این کار را به اَشتر وا می نهم» . اشعث گفت : آیا این جنگ را کسی جز اشتر برافروخت؟ و آیا ما تاکنون جز به رأی اشتر بوده ایم؟ علی علیه السلام گفت : «رأی او چیست؟» . گفت : [ این است که] گروهی بر گروهی دیگر فرو کوبند تا خواست خدا در رسد! گفت : «آیا جز به این که ابو موسی را [حَکَم] قرار دهید ، تن نمی دهید؟» گفتند : آری . گفت : «پس آنچه می خواهید ، انجام دهید!» .

.

تاریخ الطبری عن أبی مخنف :جاءَ الأَشعَثُ بنُ قَیسٍ إلی عَلِیٍّ فَقالَ لَهُ : ما أرَی النّاسَ إلّا قَد رَضوا ، وسَرَّهُم أن یُجیبُوا القَومَ إلی ما دَعَوهُم إلَیهِ مِن حُکمِ القُرآنِ ، فَإِن شِئتَ أتَیتُ مُعاوِیَةَ فَسَأَلتُهُ ما یُریدُ ، فَنَظَرتُ ما یَسأَلُ . قالَ : اِیتِهِ إن شِئتَ فَسَلهُ . فَأَتاهُ فَقالَ : یا مُعاوِیَةُ ! لِأَیِّ شَیءٍ رَفَعتُم هذِهِ المَصاحِفَ ؟ قالَ : لِنَرجِعَ نَحنُ وأنتُم إلی ما أمَرَ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ بِهِ فی کِتابِهِ ، تَبعَثونَ مِنکُم رَجُلاً تَرضَونَ بِهِ ، ونَبعَثُ مِنّا رَجُلاً ، ثُمَّ نَأخُذُ عَلَیهِما أن یَعمَلا بِما فی کِتابِ اللّهِ لا یَعدُوانِهِ ، ثُمَّ نَتَّبِعُ ما اتَّفَقا عَلَیهِ . فَقالَ لَهُ الأَشعَثُ بنُ قَیسٍ : هذَا الحَقُّ . فَانصَرَفَ إلی عَلِیٍّ فَأَخبَرَهُ بِالَّذی قالَ مُعاوِیَةُ . فَقالَ النّاسُ : فَإِنّا قَد رَضینا وقَبِلنا . فَقالَ أهلُ الشّامِ : فَإِنّا قَدِ اختَرنا عَمرَو بنَ العاصِ . فَقالَ الأَشعَثُ واُولئِکَ الَّذینَ صاروا خَوارِجَ بَعدُ : فَإِنّا قَد رَضینا بِأَبی موسی الأَشعَرِیِّ . قالَ عَلِیٌّ : فَإِنَّکُم قَد عَصَیتُمونی فی أوَّلِ الأَمرِ ، فَلا تَعصونِی الآنَ ، إنّی لا أری أن اُوَلِّیَ أبا موسی . فَقالَ الأَشعَثُ ، وزَیدُ بنُ حُصَینٍ الطّائِیُّ ، ومِسعَرُ بنُ فَدَکِیٍّ : لا نَرضی إلّا بِهِ ، فَإِنَّهُ ما کانَ یُحَذِّرُنا مِنهُ وَقَعنا فیهِ . قالَ عَلِیٌّ : فَإِنَّهُ لَیسَ لی بِثِقَةٍ ، قَد فارَقَنی ، وخَذَّلَ النّاسَ عَنّی ، ثُمَّ هَرَبَ مِنّی حَتّی آمَنتُهُ بَعدَ أشهُرٍ ، ولکِن هذَا ابنُ عَبّاسٍ نُوَلّیهِ ذلِکَ . قالوا : ما نُبالی أنتَ کُنتَ أمِ ابنُ عَبّاسٍ ! لا نُریدُ إلّا رَجُلاً هُوَ مِنکَ ومِن مُعاوِیَةَ سَواءٌ ، لَیسَ إلی واحِدٍ مِنکُما بِأَدنی مِنهُ إلَی الآخَرِ . فَقالَ عَلِیٌّ : فَإِنّی أجعَلُ الأَشتَرَ . قالَ أبو مِخنَفٍ : أنَّ الأَشعَثَ قالَ : وهَل سَعَّرَ الأَرضَ غَیرُ الأَشتَرِ ؟ ! . . . وهَل نَحنُ إلّا فی حُکمِ الأَشتَرِ ؟ ! قالَ عَلِیٌّ : وما حُکمُهُ ؟ قالَ : حُکمُهُ أن یَضرِبَ بَعضُنا بَعضا بِالسُّیوفِ حَتّی یَکونَ ما أرَدتَ وما أرادَ . قالَ : فَقَد أبَیتُم إلّا أبا موسی ؟ ! قالوا : نَعَم . قالَ : فَاصنَعوا ما أرَدتُم . فَبَعثوا إلَیهِ وقَد اعتَزَلَ القِتالَ ، وهُوَ بِعُرضٍ ⁽¹⁾، فَأَتاهُ مَولیً لَهُ ، فَقالَ : إنَّ النّاسَ قَدِ اصطَلَحوا . فَقالَ : الحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ ! قالَ : قَد جَعَلوکَ حَکَما . قالَ : إنّا للّهِِ وإنّا إلَیهِ راجِعونَ ! وجاءَ أبو موسی حَتّی دَخَلَ العَسکَرَ ، وجاءَ الأَشتَرُ حَتّی أتی عَلِیّا فَقالَ : ألِزَّنی بِعَمرِو بنِ العاصِ ، فَوَاللّهِ الَّذی لا إلهَ إلّا هُوَ ، لَئِن مَلَأتُ عَینی مِنهُ لَأَقتُلَنَّهُ . وجاءَ الأَحنَفُ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! إنَّکَ قَد رُمیتَ بِحَجَرِ الأَرضِ ، وبِمَن حارَبَ اللّهَ ورَسولَهُ أنفَ الإِسلامَ ، وإنّی قَد عَجَمتُ ⁽²⁾هذَا الرَّجُلَ ، وحَلَبتُ أشطُرَهُ ، فَوَجَدتُهُ کَلیلَ الشَّفرَةِ ، قَریبَ القَعرِ ، وإنَّهُ لا یَصلُحُ لِهؤُلاءِ القَومِ إلّا رَجُلٌ یَدنو مِنهُم حَتّی یَصیرَ فی أکُفِّهِم ، ویَبعَدُ حَتّی یَصیرَ بِمَنزِلَةِ النَّجمِ مِنهُم . فَإِن أبَیتَ أن تَجعَلَنی حَکَما ، فَاجعَلنی ثانِیا أو ثالِثا ، فَإِنَّهُ لَن یَعقِدُ عُقدَةً إلّا حَلَلتُها ، ولَن یَحُلَّ عُقدَةً أعقَدَها إلّا عَقَدتُ لَکَ اُخری أحکَمَ مِنها . فَأَبَی النّاسُ إلّا أبا موسی وَالرِّضا بِالکِتابِ . ⁽³⁾

.

تاریخ الطبریـ به نقل از ابو مِخنَف ـ: اشعث بن قیس نزد علی علیه السلام آمد و به وی گفت : چنان که می بینم ، افراد فقط به این خرسند و شادمان اند که دعوت سپاه معاویه برای داوری طبق قرآن را بپذیرند . پس اگر خواهی ، نزد معاویه رَوَم و خواست او را بپرسم و ببینم او چه می خواهد . [ علی علیه السلام ] گفت : «اگر می خواهی ، نزد او رو و سؤال کن» . پس اشعث نزد معاویه رفت و گفت : ای معاویه! از چه رو ، این قرآن ها را برافراشته اید؟ گفت : از آن روی که ما و شما به آنچه خدای عز و جل در کتابش امر فرموده ، باز گردیم . شما مردی را که بر می گزینید ، از سوی خود فرا فرستید و ما هم مردی را از خود فرا فرستیم . آن گاه ، از ایشان پیمان بگیریم که به آنچه در کتاب خداست ، عمل کنند و از آن فراتر نروند ؛ سپس به هرچه حکم کردند ، تن دهیم . اشعث بن قیس به او گفت : این ، حقّ است . پس من نزد علی می روم و او را خبر می دهم که معاویه چه گفته است . سپاهیان عراق گفتند : ما [ به حکمیّت] خرسندیم و آن را می پذیریم . سپاهیان شام گفتند : ما عمرو بن عاص را برگزیده ایم . اشعث و آنان که بعدا در زمره خوارج درآمدند ، گفتند : ما به ابو موسی اشعری خرسندیم . علی علیه السلام گفت : «شما در آغازِ این کار ، از من سرپیچیدید . پس اکنون دیگر سر نپیچید . رأی من آن نیست که ابو موسی را برگزینم» . اشعث و زید بن حُصَین طائی و مسعر بن فَدَکی گفتند : ما جز به او رضایت نمی دهیم ، که او ما را از جنگْ حذر داد و ما در آن فرو افتادیم . علی علیه السلام گفت : «مرا به وی اطمینانی نیست ، که او از من جدا شد و مردم را از پیرامونم پراکنْد و سپس از من گریخت ، تا پس از چند ماه ، او را امان دادم . امّا این ابن عبّاس ؛ کار را به وی وا می گذاریم» . گفتند : برای ما ، تو و ابن عبّاس تفاوتی ندارید . ما تنها کسی را می پسندیم که نسبتش با تو و معاویه یکسان باشد و به هیچ یک از شما نزدیک تر از دیگری نباشد . سپس علی علیه السلام گفت : «پس من اَشتر را بر می گزینم» . ... اشعث گفت : آیا کسی جز اشتر در زمین، شعله[ ی جنگ] بر افروخت؟ ... و آیا ما جز به حکم اشتر بوده ایم؟ علی علیه السلام گفت : «حکم او چیست؟» . گفت : این است که برخی از ما برخی دیگر را با شمشیر فرو کوبند ، تا آنچه تو و او می خواهید ، تحقّق یابد . گفت : «شما جز به ابو موسی خرسند نیستید؟» . گفتند : آری . گفت : «پس آنچه می خواهید ، انجام دهید!» . کسی را نزد ابو موسی فرستادند که از جنگ کناره گرفته ، در [ منطقه] عُرض سکونت گزیده بود . پس غلام وی آمد و گفت : همانا مردم ، صلح پیش گرفته اند . گفت : سپاسْ خدای ، پروردگار جهان ها را ! گفت : تو را به داوری برگزیده اند . گفت : إنّا للّه و انّا إلیه راجعون! ابو موسی روانه شد تا به اردوگاه درآمد . اشتر نیز روان گشت تا نزد علی علیه السلام رسید و گفت : مرا در کنار عمرو بن عاص بگمار ، که سوگند به خدایی که جز او معبودی نیست ، اگر چشمم به او افتد ، وی را خواهم کشت . احنف [ بن قیس] درآمد و گفت : ای امیر مؤمنان! تو با مردی بس هوشمند (عمرو بن عاص) رویارو شده ای ؛ همان کس که از آغاز اسلام ، با خدا و پیامبرش جنگیده است . من این مرد (ابو موسی اشعری) را آزموده و نیک و بدش را دیده ام و او را بسیار کم بُرِش و کم ژرفا یافته ام . همانا برای اینان تنها کسی شایسته است که چنان به ایشان نزدیک شود که گویی در چنگشان افتاده و چنان دور گردد که گویی همانند ستاره ای از ایشان فاصله دارد . اگر نمی خواهی مرا به داوری برگزینی ، در رده دوم یا سوم قرارم ده ، که او (عمرو بن عاص) هیچ گرهی بر نمی بندد ، مگر آن که من بگشایم و هیچ گرهی را که من برمی بندم ، برنمی گشاید ، جز آن که گرهی استوارتر از آن برایت بربندم . امّا افراد [ سپاه علی علیه السلام ] تنها به ابو موسی و داوریِ [ او ]طبق قرآن ، رضایت دادند .

.

. .

. .

. .

. .

۱۲ / ۲وَثیقَةُ التَّحکیمِالأمالی للطوسی عن جندب :لَمّا وَقَعَ الاِتِّفاقُ عَلی کَتبِ القَضِیَّةِ بَینَ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام وبَینَ مُعاوِیَةَ بنِ أبی سُفیانَ ، حَضَرَ عَمرُو بنُ العاصِ فی رِجالِ مِن أهلِ الشّامِ وعَبدُ اللّهِ بنُ عَبّاسٍ فی رِجالٍ مِن أهلِ العِراقِ . فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام لِلکاتِبِ : اُکتُب : هذا ما تَقاضی عَلَیهِ أمیرُ المُؤمِنینَ عَلِیُّ ابنُ أبی طالِبٍ ومُعاوِیَةُ بنُ أبی سُفیانَ . فَقالَ عَمرُو بنُ العاصِ : اُکتُبِ اسمَهَ وَاسمَ أبیهِ ولا تُسَمِّهِ بِإِمرَةِ المُؤمِنینَ ، فَإِنَّما هُوَ أمیرُ هؤُلاءِ ولَیسَ بِأَمیرِنا . فَقالَ الأَحنَفُ بنُ قَیسٍ : لا تَمحُ هذَا الاِسمَ فَإِنّی أتَخَوَّفُ إن مَحَوتَهُ لا یَرجِعُ إلَیکَ أبَدا . فَامتَنَعَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام مِن مَحوِهِ ، فَتَراجَعَ الخِطابُ فیهِ مَلِیّا مِنَ النَّهارِ ، فَقالَ الأَشعَثُ بنُ قَیسٍ : اُمحُ هذَا الاِسمَ تَرَّحَهُ اللّهُ . فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : اللّهُ أکبَرُ ! سُنَّةٌ بِسُنَّةٍ ومَثَلٌ بِمَثَلٍ ، وَاللّهِ ، إنّی لَکاتِبُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَومَ الحُدَیبِیَّةِ وقَد أملی عَلَیَّ : هذا ما قاضی عَلَیهِ مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّهِ سُهَیلَ بنَ عَمرٍو ، فَقالَ لَهُ سُهَیلٌ : اُمحُ رَسولَ اللّهِ فَإِنّا لا نُقِرُّ لَکَ بِذلِکَ ، ولا نَشهَدُ لَکَ بِهِ ، اکتُبِ اسمَکَ وَاسمَ أبیکَ ، فَامتَنَعتُ مِن مَحوِهِ فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : اُمحُهُ یا عَلِیُّ ! وسَتُدعی إلی مِثلِها فَتُجیبُ ، وأنتَ عَلی مَضَضٍ . فَقالَ عَمرُو بنُ العاصِ : سُبحانَ اللّهِ ! ومِثلُ هذا یُشَبَّهُ بِذلِکَ ونَحنُ مُؤمِنونَ ، واُولئِکَ کانوا کُفّارا ! فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : یَابنَ النّابِغَةِ ! ومَتی لَم تَکُن لِلفاسِقینَ وَلِیّا ولِلمُسلِمینَ عَدُوّا ، وهَل تُشبِهُ إلّا اُمَّکَ الَّتی دَفَعَت بِکَ ؟ فَقالَ عَمرٌو : لا جَرَمَ ، لا یَجمَعُ بَینی وبَینَکَ مَجلِسٌ أبَدا . فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : وَاللّهِ ، إنّی لَأَرجو أن یُطَهِّرَ اللّهُ مَجلِسی مِنکَ ومِن أشباهِکَ . ثُمَّ کُتِبَ الکِتابُ وَانصَرَفَ النّاسُ . ⁽¹⁾

.

۱۲ / ۲ سندِ داوری

۱۲ / ۲سندِ داوریالأمالی ، طوسیـ به نقل از جُندَب ـ: آن گاه که بر آن شدند تا فیصله نامه ای میان امیر مؤمنان و معاویة بن ابی سفیان نگاشته شود ، عمرو بن عاص با مردانی از شام ، و عبد اللّه بن عبّاس با مردانی از عراق ، گرد هم آمدند . امیر مؤمنان به کاتب گفت : «بنویس : این ، توافق نامه ای است میان امیر مؤمنان علی بن ابی طالب و معاویة بن ابی سفیان» . عمرو بن عاص گفت : نام او و پدرش را بنویس و لقب امیر مؤمنان را برایش منگار ، که او امیر ایشان است نه ما! احنف بن قیس [ به امام علیه السلام ] گفت : این نام را پاک مکن ، که اگر کنی ، بیم دارم دیگر هرگز به تو باز نگردد . امیر مؤمنان از محو آن لقب ، خودداری کرد و بسیاری از روز ، بگو مگو بر سرِ آن ادامه یافت . اشعث بن قیس گفت : این نام را پاک کن ، که خدا [ صاحب ]آن را غمگین کُناد! امیر مؤمنان گفت : «اللّه اکبر! سنّت برابرِ سنّت و مانند به مانند! من در روز حدیبیّه ، کاتب پیامبر خدا بودم و او به من املا فرمود : این ، توافق نامه محمّد پیامبر خدا با سهیل بن عمر است . سهیل به وی گفت : لقب پیامبر خدا را بزدا ، که ما آن را برای تو نمی پذیریم و پیامبریِ تو را گواهی نمی دهیم . تنها نام خود و پدرت را بنگار . من از زدودن آن ابا کردم ؛ امّا پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : ای علی! آن را بزُدا . زود است که تو نیز به چنین امری خوانده شوی ، حال آن که بر آن مجبوری » . عمرو بن عاص گفت : سبحان اللّه ! چنین کاری ، به آن [حکایت] تشبیه می گردد ، حال آن که ایشان کافر بودند و ما مؤمنیم؟! امیر مؤمنان گفت : «ای پسر نابغه [ ی نابکار]! چه هنگام ، تو یاور فاسقان و دشمنِ مؤمنان نبوده ای؟ آیا جز به مادرت شباهت داری که تو را پس انداخت؟» . عمرو گفت : بی شک ، پس از این ، میان من و تو نشستی نخواهد بود . امیر مؤمنان گفت : «به خدا سوگند ، من امیدوارم که خداوند ، مجلسم را از تو و همانندانت پاک گردانَد» . سپس توافق نامه نوشته شد و مردم بازگشتند .

.

تاریخ الطبری عن عبد الرحمن بن جندب عن أبیهـ فی ذِکرِ مَا احتَوَت عَلَیهِ وَثیقَةُ التَّحکیمِ ـ: وَثیقَةُ التَّحکیمِ هِیَ ما یَلی : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیم هذا ما تَقاضی عَلَیهِ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ومُعاوِیَةُ بنُ أبی سُفیانَ ، قاضی عَلِیٌّ عَلی أهلِ الکوفَةِ ومَن مَعَهُم مِن شیعَتِهِم مِنَ المُؤمِنینَ وَالمُسلِمینَ ، وقاضی مُعاوِیَةُ عَلی أهلِ الشّامِ ومَن کانَ مَعَهُم مِنَ المُؤمِنینَ وَالمُسلِمینَ ، إنّا نَنزِلُ عِندَ حُکمِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ وکِتابِهِ ، ولا یَجمَعُ بَینَنا غَیرُهُ ، وإنَّ کِتابَ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ بَینَنا مِن فاتِحَتِهِ إلی خاتِمَتِهِ ، نُحیی ما أحیا ، ونُمیتُ ما أماتَ . فَما وَجَدَ الحَکَمانِ فی کِتابِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ ـ وهُما أبو موسَی الأَشعَرِیُّ عَبدُ اللّهِ بنُ قَیسٍ ، وعَمرُو بنُ العاصِ القُرَشِیُّ ـ عَمَلا بِهِ ، وما لَم یَجِدا فی کِتابِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ فَالسُّنَّةُ العادِلَةُ الجامِعَةُ غَیرُ المُفَرِّقَةِ . وأخَذَ الحَکَمانِ مِن عَلِیٍّ ومُعاوِیَةَ ومِنَ الجُندَینِ مِنَ العُهودِ وَالمیثاقِ ، وَالثِّقَةِ مِنَ النّاسِ ، أنَّهُما آمِنانِ عَلی أنفُسِهِما وأهلِهِما ، والاُمَّةُ لَهُما أنصارٌ عَلَی الَّذی یَتَقاضِیانِ عَلَیهِ . وعَلَی المُؤمِنینَ وَالمُسلِمینَ مِنَ الطّائِفَتَینِ کِلتَیهِما عَهدُ اللّهِ ومیثاقُهُ أنّا عَلی ما فی هذِهِ الصَّحیفَةِ ، وأن قَد وَجَبَت قَضِیَّتُهُما عَلَی المُؤمِنینَ ، فَإِنَّ الأَمنَ وَالاِستِقامَةَ ووَضعَ السِّلاحِ بَینَهُم أینَما ساروا عَلی أنفُسِهِم وأهلیهِم وأموالِهِم ، وشاهِدِهِم وغائِبِهِم . وعَلی عَبدِ اللّهِ بنِ قَیسٍ وعَمرِو بنِ العاصِ عَهدُ اللّهِ ومیثاقُهُ أن یَحکُما بَینَ هذِهِ الاُمَّةِ ، ولا یَرُدّاها فی حَربٍ ولا فُرقَةٍ حَتّی یُعصِیا ، وأجلُ القَضاءِ إلی رَمَضانَ . وإن أحَبّا أن یُؤَخِّرا ذلِکَ أخَّراهُ عَلی تَراضٍ مِنهُما ، وإن تُوُفِّیَ أحَدُ الحَکَمَینِ فَإِنَّ أمیرَ الشّیعَةِ یَختارُ مَکانَهُ ، ولا یَألو مِن أهلِ المَعدَلَةِ وَالقِسطِ . وإنَّ مَکانَ قَضِیَّتِهِمَا الَّذی یَقضِیانِ فیهِ مَکانٌ عَدلٌ بَینَ أهلِ الکوفَةِ وأهلِ الشّامِ ، وإن رَضِیا وأحَبّا فَلا یَحضُرُهُما فیهِ إلّا مَن أرادا ، ویَأخُذُ الحَکَمانِ مَن أرادا مِنَ الشُّهودِ ، ثُمَّ یَکتُبانِ شَهادَتَهُما عَلی ما فی هذِهِ الصَّحیفَةِ ، وهُم أنصارٌ عَلی مَن تَرَکَ ما فی هذِهِ الصَّحیفَةِ ، وأرادَ فیهِ إلحادا وظُلما . اللّهُمَّ ! إنّا نَستَنصِرُکَ عَلی مَن تَرَکَ ما فی هذِهِ الصَّحیفَةِ . ⁽¹⁾

.