مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه الامام علی بن ابی طالب فی الکتاب و السنته و التاریخ. فارسی.

عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه امیرالمؤمنین علیه السلام بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ / محمدی ری شهری، با همکاری محمد کاظم طباطبایی، محمود طباطبایی نژاد ؛ ترجمه ی مهدی مهریزی.

مشخصات نشر : قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸x-

مشخصات ظاهری : ج.: نقشه (رنگی).

شابک : ۳۰۰۰۰ریال: دوره : 964-7489-11-0

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد پنجم، ۱۳۸۲.

یادداشت : مترجم جلد هشتم، نهم و یازدهم کتاب حاضر محمدعلی سلطانی می باشد.

یادداشت : مترجم جلد دوم و دوازدهم کتاب حاضر عبدالهادی مسعودی می باشد.

یادداشت : ج. ۲، ۸ ، ۹، ۱۱ و ۱۲ (چاپ اول: ۱۴۲۴ق. = ۱۳۸۲).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ ق.

شناسه افزوده : طباطبائی، سیدمحمدکاظم، ۱۳۴۴ -

شناسه افزوده : طباطبائی نژاد، محمود، ۱۳۴۰ -

شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دارالحدیث. سازمان چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۳۷/۳۵/م۴د۲ ۱۳۰۰ی

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۱

شماره کتابشناسی ملی : ۲۰۹۲۷۳۰

اشاره

الفصل الخامس: محایدة عدّة من أصحاب الإمام۵ / ۱جَریرُ بنُ عَبدِ اللّهِ البَجَلِیُّوقعة صفّین عن صالح بن صدقةـ بَعدَ بَیانِ کِتابِ الإِمامِ عَلِیٍّ علیه السلام إلی مُعاوِیَةَ وإرسالِهِ مَعَ جَریرِ بنِ عَبدِ اللّهِ وکَثرَةِ مُدَّةِ مَقامِهِ مَعَ مُعاوِیَةَ ـ: لَمّا رَجَعَ جَریرٌ إلی عَلِیٍّ کَثُرَ قَولُ النّاسِ فِی التُّهَمَةِ لِجَریرٍ فی أمرِ مُعاوِیَةَ ... فَلَمّا سَمِعَ جَریرٌ ذلِکَ لَحِقَ بِقَرقیسِیا ، ولَحِقَ بِهِ اُناسٌ مِن قَسرٍ مِن قَومِهِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصفِ جَریرِ بنِ عَبدِ اللّهِ قَبلَ مُفارَقَتِهِ ـ: أمّا هذَا الأَکثَفُ عِندَ الجاهِلِیَّةِ ـ یَعنی جَریرَ بنَ عَبدِ اللّهِ البَجَلِیَّ ـ فَهُوَ یَری کُلَّ أحَدٍ دونَهُ ، ویَستَصغِرُ کُلَّ أحَدٍ ویَحتَقِرُهُ ، قَد مُلِئَ نارا ، وهُوَ مَعَ ذلِکَ یَطلُبُ رِئاسَةً ، ویَرومُ إمارَةً ، وهذَا الأَعوَرُ [یَعنِی الأَشعَثَ ]یُغویهِ ویُطغیهِ ، إن حَدَّثَهُ کَذِبَهُ ، وإن قامَ دونَهُ نَکَصَ عَنهُ ، فَهُما کَالشَّیطانِ ؛ «إِذْ قَالَ لِلْاءِنسَـنِ اکْفُرْ فَلَمَّا کَفَرَ قَالَ إِنِّی بَرِیءٌ مِّنکَ إِنِّی أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَــلَمِینَ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

.

فصل پنجم : جدا شدن شماری از یاران امام

۵ / ۱ جریر بن عبد اللّه بجلی

فصل پنجم : جدا شدن شماری از یاران امام۵ / ۱جریر بن عبد اللّه بجلیوقعة صِفّینـ به نقل از صالح بن صدقه که پس از بیان نامه امام علی علیه السلام به معاویه و فرستادن آن توسط جریر بن عبد اللّه و درنگ دراز مدّت او نزد معاویه، آورده است ـ: پس از آن که جریر نزد علی علیه السلام بازگشت، سخنان تهمت آمیز مردم درباره جریر در مسئله معاویه زیاد شد... جریر که آن حرف ها را شنید ، به قرقیسیا ⁽¹⁾رفت، مردمی از قسر ⁽²⁾از بستگان او نیز به او پیوستند.

امام علی علیه السلامـ پیش از آن که جریر بن عبد اللّه جدا شود، درباره وی گفته بود ـ: امّا این مرد خشن در جاهلیت (یعنی جریر بن عبد اللّه بجلی) ، او همه را پایین تر از خود می پندارد و همه را کوچک شمرده، تحقیر می کند . او لبریز از آتش است، در عین حال، در پی ریاست و حکومت است. و این یک چشم (یعنی اشعث)، او را گم راه ساخته به طغیان می کشاند . اگر سخنی با وی بگوید ، دروغ می گوید و اگر به پای او ایستادگی کند، تنهایش می گذارد. این دو مثل شیطان اند. «که به انسان گفت: کافر شو، و چون کافر شد، گفت من از تو بیزارم . من از خداوند پروردگار جهانیان بیمناکم» ».

.

تاریخ الطبری :خَرَجَ جَریرُ بنُ عَبدِ اللّهِ إلی قَرقیسِیاءَ وکَتَبَ إلی مُعاوِیَةَ ، فَکَتَبَ إلَیهِ یَأمُرُهُ بِالقُدومِ عَلَیهِ . ⁽¹⁾

سیر أعلام النبلاء عن محمّد بن عمر :لَم یَزَل جَریرٌ مُعتَزِلاً لِعَلِیٍّ ومُعاوِیَةَ بِالجَزیرَةِ ونَواحیها ، حَتّی تُوُفِّیَ بِالشَّراةِ فی وِلایَةِ الضَّحّاکِ بنِ قَیسٍ عَلَی الکوفَةِ . ⁽²⁾

۵ / ۲أبو عَبدِ الرَّحمنِ السُّلَمِیُّالغارات عـن عطاء بن السائب :قـالَ رَجُـلٌ لِأَبی عَبدِ الرَّحمنِ السُّلَمِیِّ : اُنشِدُکَ بِاللّهِ تُخبِرُنی ، فَلَمّا أکَّدَ عَلَیهِ قالَ : بِاللّهِ هَل أبغَضتَ عَلِیّا إلّا یَومَ قَسَّمَ المالَ فی أهلِ الکوفَةِ فَلَم یُصِبکَ ولا أهلَ بَیتِکَ مِنهُ شَیءٌ ؟ قال : أمّا إذا أنشَدتَنی بِاللّهِ فَلَقَد کانَ ذلِکَ . ⁽³⁾

۵ / ۳وائِلُ بنُ حُجرٍالغارات عن فضیل بن خدیج :کانَ وائِلُ بنُ حُجرٍ عِندَ عَلِیٍّ علیه السلام بِالکوفَةِ ، وکانَ یَری رَأیَ عُثمانَ ، فَقالَ لِعَلِیٍّ علیه السلام : إن رَأَیتَ أن تَأذَنَ لی بِالخُروجِ إلی بِلادی واُصلِحَ مالی هُناکَ ، ثُمَّ لا ألبَثُ إلّا قلیلاً إن شاءَ اللّهُ حَتّی أرجِعُ إلَیکَ . فَأَذِنَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام وظَنَّ أنَّ ذلِکَ مِثلُ ما ذَکَرَهُ . فَخَرَجَ إلی بِلادِ قَومِهِ وکانَ قَیلاً ⁽⁴⁾مِن أقیالِهِم ، عَظیمَ الشَّأنِ فیهِم ، وکانَ النّاسُ بِها أحزابا وشِیَعا ؛ فَشیعَةٌ تَری رَأیَ عُثمانَ ، واُخری تَری رَأیَ عَلِیٍّ علیه السلام ، فَکانَ وائِلُ بنُ حُجر هُناکَ حَتّی دَخَلَ بُسرٌ صَنعاءَ . فَکَتَبَ إلَیهِ : أمّا بَعدُ ؛ فَإِنَّ شیعَةَ عُثمانَ بِبِلادِنا شُطِرَ أهلُها ، فَأَقدَمَ عَلَینا ؛ فَإِنَّهُ لَیسَ بِحَضرَمَوتَ أحَدٌ یَرُدُّکَ عَنها ولا یَنصِبَ لَکَ فیها ، فَأَقبَلَ إلَیها بُسرٌ بِمَن مَعَهُ حَتّی دَخَلَها . فَزَعَمَ أنَّ وائِلاً استَقبَلَ بُسرَ بنَ أبی أرطأةَ بِشَنوءَةَ ، فَأعطاهُ عَشَرَةَ آلافٍ ، وأنَّهُ کَلَّمَهُ فی حَضرَمَوتَ ، فَقالَ لَهُ : ما تُریدُ ؟ قالَ : اُریدُ أن أقتُلَ رَبَعَ حَضرَمَوتَ ، قالَ : إن کنتَ تُریدُ أن تَقتُلَ رَبَعَ حَضرَمَوتَ فَاقتُل عَبدَ اللّهِ بنَ ثَوابَةَ ؛ إنَّهُ لَرَجُلٌ فیهِم ، وکانَ مِن المَقاوِلةِ ⁽⁵⁾العِظامِ ، وکانَ لَهُ عَدُوّا فی رَأیِهِ مُخالِفا . ⁽⁶⁾

.

۵ / ۲ ابو عبد الرحمان سُلَمی

۵ / ۳ وائل بن حَجَر

تاریخ الطبری:جریر بن عبد اللّه به سوی قرقیسیا رفت و به معاویه نامه نوشت. معاویه نیز به او نامه نوشت و فرمان داد که نزد او آید.

سیَر أعلام النبلاءـ به نقل از محمّد بن عمر ـ: جریر در جزیره و اطراف آن پیوسته از علی علیه السلام و معاویه کناره بود، تا آن که در شَرات ⁽¹⁾، در زمان حکومت ضحّاک بن قیس بر کوفه درگذشت.

۵ / ۲ابو عبد الرحمان سُلَمیالغاراتـ به نقل از عطاء بن سائب ـ: مـردی بـه ابو عبد الرحمان سُلَمی گفت: تو را به خدا سوگند می دهم که به من خبری بدهی. چون پذیرفت، گفت: تو را به خدا، جز [ به خاطر ] آن روز که علی علیه السلام مال را میان کوفیان تقسیم می کرد و چیزی به تو و خانواده ات نداد، او را دشمن داشته ای؟ گفت: چون مرا به خدا سوگند دادی، آری ، چنین است.

۵ / ۳وائل بن حُجْرالغاراتـ به نقل از فضیل بن خدیج ـ: وائل بن حجر در کوفه نزد علی علیه السلام بود؛ امّا تفکّر عثمانی داشت. به علی علیه السلام گفت: اگر صلاح می دانی، اجازه بده که به شهر خودم بروم، و دارایی ام را در آن جا سر و سامان دهم . پس از اندکی به خواست خدا نزد تو برمی گردم. علی علیه السلام بر این باور که همان گونه است که می گوید ، اجازه داد. به شهر اقوام خودش رفت. در آن جا برای خود محبوبیّت و موقعیّتی داشت و از بزرگان آن جا بود. و مردم در آن جا گروه گروه بودند. عدّه ای هوادار عثمان بودند، عدّه ای هم فکر با علی علیه السلام . وائل همان جا بود تا آن که بُسر (از سرداران معاویه) وارد صنعا شد. وی نامه ای به او نوشت ، به این صورت: امّا بعد؛ پیروان عثمان در شهر ما نیمی از مردم را تشکیل می دهند. نزد ما بیا . در حَضْرَموت کسی نیست که از شهر دفاع کند و در مقابل تو مقاومت کند. بُسر با همراهانش به آن طرف رفته ، وارد شهر شدند. به گمانِ راوی، وائل در منطقه شَنوئه به پیشواز بُسر رفت و ده هزار به او داد و درباره حَضرَموت با وی صحبت کرد و پرسید: برنامه ات چیست؟ گفت: می خواهم گروهی از مردم حضرموت را بکشم. گفت: اگر می خواهی بخشی از مردم حضرموت را به قتل برسانی ، عبد اللّه بن ثوابه را بُکش که در میان آنان مرد [ بانفوذی ]است او از متنفّذان بزرگ و با وائل ، دشمن بود و در عقیده هم مخالف او بود.

.

. .

. .

الفصل السادس: استشهاد مالک الأشتر۶ / ۱البِشارَةُ بِالخَیرِالفتوحـ فی حَربِ صِفّینَ ـ: بَکَی الأَشتَرُ ، فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام : ما یُبکیکَ ـ لا أبکَی اللّهُ عَیناکَ ـ ؟ فَقالَ : أبکی یا أمیرَ المُؤمِنینَ لِأَنّی أرَی النّاسَ یُقتَلونَ بَینَ یَدَیکَ ، وأنَا لا اُرزَقُ الشَّهادَةَ فَأَفوزَ بِها . فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام : أبشِر بِالخَیرِ یا مالِکُ . ⁽¹⁾

۶ / ۲إشخاصُ مالِکٍ إلی مِصرَتاریخ الطبریـ فی ذِکرِ أحداثِ سَنَةِ ثَمانٍ وثَلاثینَ هجریّة ـ: فَلَمَّا انقَضی أمرُ الحُکومَةِ ، کَتَبَ عَلِیٌّ إلی مالِکِ بنِ الحارِثِ الأَشتَرِ ـ وهُوَ یَومَئِذٍ بِنَصیبینَ ـ : أمّا بَعدُ ، فَإِنَّکَ مِمَّنِ استَظهَرتُهُ عَلی إقامَةِ الدّینِ ، وَأقمَعُ بِهِ نَخوَةَ ⁽²⁾الأَثیمِ ، وأشُدُّ بِهِ الثَّغرَ ⁽³⁾المَخوفَ . وکُنتُ وَلَّیتُ مُحَمَّدَ بنَ أبی بَکرٍ مِصرَ ، فَخَرجَت عَلَیهِ بِها خَوارِجُ ، وهُوَ غُلامٌ حَدَثٌ لَیسَ بِذی تَجرِبَةٍ لِلحَربِ ، ولا بِمُجَرِّبٍ لِلأَشیاءِ ، فَاقدِم عَلَیَّ ؛ لِنَنظُرَ فی ذلِکَ فیما یَنبَغی ، وَاستَخلِف عَلی عَمَلِکَ أهلَ الثِّقَةِ وَالنَّصیحَةِ مِن أصحابِکَ . وَالسَّلامُ . فَأَقبَلَ مالِکٌ إلی عَلِیٍّ حَتّی دَخَلَ عَلَیهِ ، فَحَدَّثَهُ حَدیثَ أهلِ مِصرَ ، وخَبَّرَهُ خَبَرَ أهلِها ، وقالَ : لَیسَ لَها غَیرُکَ ، اخرُج رَحِمَکَ اللّهُ ، فِإِنّی إن لَم اُوصِکَ اکتَفَیتُ بِرَأیِکَ ، وَاستَعِن بِاللّهِ عَلی ما أهَمَّکَ ، فَاخلِطِ الشِّدَّةَ بِاللّینِ ؛ وَارفُق ما کانَ الرفِّقُ أبلَغَ ، وَاعتزِم بِالشِّدَّةِ حینَ لا یُغنی عَنکَ إلَا الشِّدَّةُ . ⁽⁴⁾

.

فصل ششم : شهادت مالک اشتر

۶ / ۱ بشارت به نیکی

۶ / ۲ اعزام مالک به مصر

فصل ششم : شهادت مالک اشتر۶ / ۱بشارت به نیکیالفتوحـ در بخش جنگ صِفّین آمده است ـ: مالک اشتر گریست. علی علیه السلام به او فرمود: «هرگز مباد که خدا چشمانت را گریان کند! چرا گریه می کنی؟». گفت: ای امیر مؤمنان! می بینم که مردم پیش روی تو کشته و شهید می شوند؛ ولی شهادت قسمتم نمی شود تا با آن به رستگاری برسم. علی علیه السلام فرمود: «ای مالک! مژده باد به خیر!».

۶ / ۲اعزام مالک به مصرتاریخ الطبریـ در ذکر حوادث سال ۳۸ هجری ـ: چون کار حکومت به پایان آمد، علی علیه السلام به مالک اشتر ـ که آن روز در نصیبین بود ـ چنین نوشت: «اما بعد؛ تو از کسانی هستی که در برپایی دین و سرکوبی غرور خطاکاران و نگهبانی از مرزهای خطیر، به تو تکیه می کنم. پیش تر محمّد بن ابی بکر را بر مصر گماشته بودم. گروهی بر او شورش کردند، در حالی که او جوانی کم تجربه در جنگ بود و تجارب دیگری هم نداشت. نزد من آی، تا ببینیم در این مورد چه باید کرد. یکی از یاران شایسته و مورد اعتمادت را هم به جای خودت بگذار . والسّلام!». مالک اشتر آمد و به خدمت علی علیه السلام رسید. امام علیه السلام جریانات مصر را به او گفت و وی را از اخبار اهالی مصر آگاه کرد و فرمود: «کسی جز تو مناسب آن جا نیست. خدای رحمتت کند! به آن جا برو، که اگر سفارشی هم نکنم، فکر تو مرا کافی است. در آنچه رخ می دهد ، از خداوند یاری بجوی، شدّت را با نرمش درآمیز، آن جا که نرمش کارسازتر است، مدارا پیشه کن و آن جا که جز سختگیری مفید نیفتد، شدّت عمل نشان بده».

.

۶ / ۳کِتابُ الإِمامِ إلی أهلِ مِصرَ قَبلَ إشخاصِ مالِکٍالإمام علیّ علیه السلامـ مِن کِتابٍ لَهُ إلی أهلِ مِصرَ لَمّا وَلّی عَلَیهِمُ الأَشتَرَ ـ: مِن عَبدِ اللّهِ عَلِیٍّ أمیرِ المُؤمِنینَ إلَی القَومِ الَّذینَ غَضِبُوا للّهِِ حینَ عُصیَ فی أرضِهِ وذُهِبَ بِحَقِّهِ ، فَضَرَبَ الجَورُ سُرادِقَهُ عَلَی البَرِّ وَالفاجِرِ ، وَالمُقیمِ وَالظّاعِنِ ⁽¹⁾، فَلا مَعروفٌ یُستَراحُ إلَیهِ ، ولا مُنکَرٌ یُتَناهی عَنهُ . أمّا بَعدُ ، فَقَد بَعَثتُ إلَیکُم عَبدا مِن عِبادِ اللّهِ ؛ لا یَنامُ أیّامَ الخَوفِ ، ولا یَنکُلُ ⁽²⁾عَنِ الأَعداءِ ساعاتِ الرَّوعِ ⁽³⁾، أشَدَّ عَلَی الفُجّارِ مِن حَریقِ النّارِ ، وهُوَ مالِکُ بنُ الحارِثِ أخو مَذحِجٍ ، فَاسمَعوا لَهُ ، وأطیعوا أمرَهُ فیما طابَقَ الحَقَّ ، فَإِنَّهُ سَیفٌ مِن سُیوفِ اللّهِ ، لا کَلیلُ الظُّبَةِ ⁽⁴⁾، ولا نابِی ⁽⁵⁾الضَّریبَةِ ، فِإِن أمَرَکُم أن تَنفِروا فَانفِروا ، وإن أمَرَکُم أن تُقیموا فَأقیموا ؛ فَإِنَّهُ لا یُقدِمُ ولا یُحجِمُ ولا یُؤَخِّرُ ولا یُقَدِّمُ إلّا عَن أمری ، وقَد آثَرتُکُم بِهِ عَلی نَفسی ؛ لِنَصیحَتِهِ لَکُم ، وشِدَّةِ شَکیمَتِهِ ⁽⁶⁾عَلی عَدُوِّکُم . ⁽⁷⁾

.

۶ / ۳ نامه امام به اهل مصر، پیش از اعزام مالک

۶ / ۳نامه امام به اهل مصر، پیش از اعزام مالکامام علی علیه السلامـ در نامه ای به اهل مصر، آن گاه که مالک اشتر را به حکومت بر آنان گماشت ـ: از بنده خدا علی امیر مؤمنان به قومی که به خاطر خدا خشم گرفتند، وقتی که در روی زمین خدا، معصیت خدا انجام گرفت و حق او برده شد، و ستمْ سراپرده خود را بر سر نیک و بد ، و ساکن و مسافر زد ، و نه کار معروفی ماند که با روی آوردن به آن آسودگی فراهم آید ، و نه منکری که از آن پرهیز کنند. امّا بعد؛ همانا بنده ای از بندگان خدا را به سوی شما فرستادم که در دوران خطر نمی خوابد و در لحظات هراس و بیم از رویارویی با دشمن نمی ترسد و بر فاجران تبهکار، سوزنده تر از آتش است . او همان مالک بن حارث از قبیله مَذحِج است. سخنش را بشنوید و فرمانش را آن جا که مطابق حق است ، اطاعت کنید، که او شمشیری از شمشیرهای خداست که نه کُند می شود و نه از بُرش می افتد. اگر فرمانتان داد که برای جنگ روان شوید، روان شوید و اگر دستور داد که بمانید، بمانید ، که پیش افتادن و بازگشتن و عقب گرد و پیشروی کردن او همه به فرمان من است. در برخورداری از او، شما را بر خودم برگزیدم؛ چرا که خیرخواه شماست و سرسخت و سختگیر بر دشمنتان».

.

الأمالی للمفید عن هشام بن محمّد :قَدَّمَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام أمامَهُ [أی مالِکٍ ]کِتابا إلی أهلِ مِصرَ : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، سَلامٌ عَلَیکُم ، فَإِنّی أحمَدُ إلَیکُمُ اللّهَ الَّذی لا إلهَ إلّا هُوَ ، وأسأَلُهُ الصَّلاةَ عَلی نَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وإنّی قَد بَعَثتُ إلَیکُم عَبدا مِن عِبادِ اللّهِ ، لا یَنامُ أیّامَ الخَوفِ ، ولا یَنکُلُ عَنِ الأَعداءِ حِذارَ الدَّوائِرِ ⁽¹⁾، مِن أشَدِّ عَبیدِ اللّهِ بَأسا ، وأکرَمِهِم حَسَبا ، أضَرَّ عَلَی الفُجّارِ مِن حَریقِ النّارِ ، وأبعَدَ النّاسَ مِن دَنَسٍ أو عارٍ ، وهُوَ مالِکُ بنُ الحارِثِ الأَشتَرُ ، لا نابِی الضِّرسِ ، ولا کَلیلُ الحَدِّ ، حَلیمٌ فِی الحَذَرِ ، رَزینٌ فِی الحَربِ ، ذو رَأیٍ أصیلٍ ، وصَبرٍ جَمیلٍ ؛ فَاسمَعوا لَهُ ، وأطیعوا أمرَهُ ، فَإن أمَرَکُم بالنَّفیرِ فَانفِروا ، وإن أمَرَکُم أن تُقیموا فَأقیموا ؛ فَإِنَّهُ لا یُقدِمُ ولا یُحجِمُ إلّا بِأَمری ، فَقَد آثَرتُکُم بِهِ عَلی نَفسی ؛ نَصیحَةً لَکُم ، وشِدَّةَ شَکیمَةٍ عَلی عَدُوِّکُم ، عَصَمَکُمُ اللّهُ بِالهُدی ، وثَبَّتَکُم بِالتَّقوی ، ووَفَّقَنا وإیّاکُم لِما یُحِبُّ ویَرضی . وَالسَّلامُ عَلَیکُم ورَحمَةُ اللّهِ وبَرَکاتُهُ . ⁽²⁾

.

الأمالی ، مفیدـ به نقل از هشام بن محمّد ـ: امیر مؤمنان، پیش از عزیمت مالک به مصر ، چنین نامه ای به مصریان نوشت: «به نام خداوند بخشنده مهربان . سلام بر شما! همانا در حضور شما خدایی را سپاس می گویم که جز او معبودی نیست و از او درود فرستادن بر پیامبرش محمّد صلی الله علیه و آله و خاندان او را خواهانم. بنده ای از بندگان خدا را به سوی شما فرستادم که در روزهای خطر نمی خوابد و از ترس مرگ، از رویارویی با دشمنان عقب نمی نشیند، از رزم آورترین دلیران بندگان خدا، و از شریف ترین دودمان ها، که از آتش برای فاجرانْ سوزنده تر است و از آلودگی و ننگ، دورترین . او همان مالک بن حارث اشتر است . نه دندانش کُند می شود و نه از بُرش می افتد . در هنگامه احتیاط، بردبار و در جنگ، متین است . اندیشه ای ریشه دار و صبری نیکو دارد. شنوا و فرمانبردار او باشید. اگر فرمان حرکت داد، روان شوید و اگر دستور داد که بمانید؛ بمانید، چرا که اقدام و درنگ او جز به فرمان من نیست. شما را در داشتن و بهره مندی از او بر خود برگزیدم، برای خیرخواهی نسبت به شما و سرسختی بر دشمنتان. خداوند با هدایت نگاهتان دارد و با تقوا مقاومتان سازد و به آنچه دوست می دارد و می پسندد، ما و شما را توفیق دهد. سلام و رحمت و برکات خدا بر شما باد!».

.

۶ / ۴واجِباتُ مالِکٍ فی حُکومَةِ مِصرَ ⁽¹⁾الإمام علیّ علیه السلامـ فی عَهدِهِ إلی مالِکٍ الأَشتَرِ حینَ وَلّاهُ مِصرَ وأعمالَها ـ:بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیم . هذا ما أمَرَ بِهِ عَبدُ اللّهِ عَلِیٌّ أمیرُ المُؤمِنینَ مالِکَ بنَ الحارِثِ الأَشتَرَ فی عَهدِهِ إلَیهِ حینَ وَلّاهُ مِصرَ : جِبایَةَ خَراجِها ، ومُجاهَدَةَ عَدُوِّها ، وَاستِصلاحَ أهلِها ، وعِمارَةَ بِلادِها . أمَرَهُ بِتَقوَی اللّهِ ، وإیثارِ طاعَتِهِ ، وَاتِّباعِ ما أمَرَ اللّهُ بِهِ فی کِتابِهِ مِن فَرائِضِهِ وسُنَنِهِ الَّتی لا یَسعَدُ أحَدٌ إلّا بِاتِّباعِها ، ولا یَشقی إلّا مَعَ جُحودِها وإضاعَتِها ، وأن یَنصُرَ اللّهَ بِیَدِهِ وقَلبِهِ ولِسانِهِ ؛ فَإِنَّهُ قَد تَکَفَّلَ بِنَصرِ مَن نَصَرَهُ ، إنَّهُ قَوِیٌّ عَزیزٌ . وأمَرَهُ أن یکسِرَ مِن نَفسِهِ عِندَ الشَّهَواتِ ؛ فَإِنَّ النَّفسَ أمّارَةٌ بِالسّوءِ إلّا ما رَحِمَ رَبّی ، إنَّ رَبّی غَفورٌ رَحیمٌ . «وأن یَعتَمِدَ کِتابَ اللّهِ عِندَ الشُّبَهاتِ ؛ فَإِنَّ فیهِ تِبیانَ کُلِّ شَیءٍ ، وهُدیً ورَحمَةً لِقَومٍ یُؤمِنونَ . وأن یَتَحرّی رِضَا اللّهِ ، ولا یَتَعَرَّضَ لِسَخَطِهِ ، ولا یُصِرَّ عَلی مَعصِیَتِهِ ، فَإِنَّهُ لا مَلجَأَ مِنَ اللّهِ إلّا إلَیهِ» . ثُمَّ اعلَم یا مالِکُ أنّی وَجَّهتُکَ إلی بِلادٍ قَد جَرَت عَلَیها دُوَلٌ قَبلَکَ مِن عَدلٍ وجَورٍ ، وأنَّ النّاسَ یَنظُرونَ مِن اُمورِکَ فی مِثلِ ما کُنتَ تَنظُرُ فیهِ مِن اُمورِ الوُلاةِ قَبلَکَ ، ویَقولونَ فیکَ ما کنتَ تَقولُ فیهِم ، وإنَّما یُستَدَلُّ عَلَی الصّالِحینَ بِما یُجرِی اللّهُ لَهُم عَلی ألسُنِ عِبادِهِ ، فَلیَکُن أحَبَّ الذَّخائِرِ إلَیکَ ذَخیرَةُ العَمَلِ الصّالِحِ «بِالقَصدِ فیما تَجمَعُ وما تَرعی بِهِ رَعِیَّتَکَ» ، فَاملِک هَواکَ ، وشُحَّ بِنَفسِکَ عَمّا لا یَحِلُّ لَکَ ؛ فَإِنَّ الشُّحَّ بِالنَّفسِ الإِنصافُ مِنها فیما أحبَبتَ وکَرِهتَ . وأشعِر قَلبَکَ الرَّحمَةَ لِلرَّعِیَّةِ ، وَالمَحَبَّةَ لَهُم ، وَاللُّطفَ بِالإِحسانِ إلَیهِم ، ولا تَکونَنَّ عَلَیهِم سَبُعاً ضارِیاً تَغتَنِمُ اُکلَهُم ؛ فَإِنَّهُم صِنفانِ ؛ إمّا أخٌ لَکَ فِی الدّینِ ، وإمّا نَظیرٌ لَکَ فِی الخَلقِ ، یَفرُطُ ⁽²⁾مِنهُمُ الزَّلَلَ ، وتَعرِضُ لَهُمُ العِلَلُ ، ویُؤتی علی أیدیهِم فِی العَمدِ وَالخَطَاَء، فَأَعطِهِم مِن عَفوِکَ وصَفحِکَ مِثلَ الَّذی تُحِبُّ أن یُعطِیَکَ اللّهُ مِن عَفوِهِ ؛ فَإِنَّکَ فَوقَهُم ، ووالِی الأَمرِ عَلَیکَ فَوقَکَ ، وَاللّهُ فَوقَ مَن وَلّاکَ بِما عَرَّفَکَ مِن کِتابِهِ ، وبَصَّرَکَ مِن سُنَنِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله . عَلَیکَ بِما کَتَبنا لَکَ فی عَهدِنا هذا ، لا تَنصِبَنَّ نَفسَکَ لِحَربِ اللّهِ ؛ فَإِنَّهُ لا یَدَ لَکَ بِنِقمَتِهِ ، ولا غِنی بِکَ عَن عَفوِهِ ورَحمَتِهِ . فَلا تنَدَمَنَّ عَلی عَفوٍ ، ولا تَبجَحَنَّ ⁽³⁾بِعُقوبَةٍ ، ولا تَسرَعَنَّ إلی بادِرَةٍ ⁽⁴⁾وَجَدتَ عَنها مَندوحَةً ⁽⁵⁾، ولا تَقولَنَّ : إنّی مُؤَمَّرٌ ؛ آمُرُ فَاُطاعُ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ إدغالٌ ⁽⁶⁾فِی القَلبِ ، ومَنهَکَةٌ ⁽⁷⁾لِلدّینِ ، وتَقَرُّبٌ مِنَ الفِتَنِ ، فَتَعَوَّذ بِاللّهِ مِن دَرکِ الشِّقاءِ . وإذا أعجَبَکَ ما أنتَ فیهِ مِن سُلطانِکَ فَحَدَثَت لَکَ بِهِ اُبَّهَةً أو مَخیلَةً فَانظُر إلی عِظَمِ مُلکِ اللّهِ فَوقَکَ ، وقُدرَتِهِ مِنکَ عَلی ما لا تَقدِرُ عَلَیهِ مِن نَفسِکَ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ یُطامِنُ ⁽⁸⁾إلَیکَ مِن طِماحِکَ ⁽⁹⁾، ویَکُفُّ عَنکَ مِن غَربِکَ ⁽¹⁰⁾، ویَفیءُ إلَیکَ ما عَزَبَ ⁽¹¹⁾مِن عَقلِکَ . وإیّاکَ ومُساماتَهُ فی عَظَمَتِهِ ، أو التَّشَبُّهَ بِهِ فی جَبَروتِهِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ یُذِلُّ کُلَّ جَبّارٍ ، ویُهینُ کُلَّ مُختالٍ فَخورٍ . أنصِفِ اللّهَ ، وأنصِفِ النّاسَ مِن نَفسِکَ ومِن خاصَّتِکَ ومِن أهلِکَ ومَن لَکَ فیهِ هَویً مِن رَعِیَّتِکَ ؛ فَإِنَّکَ إلّا تَفعَل تَظلِم ، ومَن ظَلَمَ عِبادَ اللّهِ کانَ اللّهُ خَصمَهُ دونَ عِبادِهِ ، ومَن خاصَمَهُ اللّهُ أدحَضَ حُجَّتَهُ ، وکانَ للّهِِ حَرباً حَتّی یَنزِعَ ویَتوبَ . ولَیسَ شَیءٌ أدعی إلی تَغییرِ نِعمَةٍ مِن إقامَةٍ عَلی ظُلمٍ ؛ فَإِنَّ اللّهَ یَسمَعُ دَعوَةَ المَظلومینَ ، وهُوَ لِلظّالِمینَ بِمِرصادٍ ، ومَن یَکُن کَذلِکَ فَهُوَ رَهینُ هَلاکٍ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ولَیَکُن أحَبَّ الاُمورِ إلَیکَ أوسَطُها فِی الحَقِّ ، وأعَمُّها فِی العَدلِ ، وأجمَعُها لِلرَّعِیَّةِ ؛ فَإِنَّ سُخطَ العامَّةِ یُجحِفُ بِرِضَی الخاصَّةِ ، وإنَّ سُخطَ الخاصَّةِ یُغتَفَرُ مَعَ رِضَی العامَّةِ . ولَیسَ أحَدٌ مِنَ الرَّعِیَّةِ أثقَلَ عَلَی الوالی مَؤونَةً فِی الرَّخاءِ ، وأقَلَّ لَهُ مَعونَةً فِی البَلاءِ ، وأکرَهَ لِلإِنصافِ ، وأسأَلَ بِالإِلحافِ ⁽¹²⁾، وأقَلَّ شُکراً عِندَ الإِعطاءِ ، وأبطَأَ عُذراً عِندَ المَنعِ ، وأضعَفَ صَبراً عِندَ مُلِمّاتِ الاُمورِ ، مِنَ الخاصَّةِ ، وإنَّما عَمودُ الدّینِ وجِماعُ المُسلِمینَ وَالعُدَّةُ لِلأَعداءِ أهلُ العامَّةِ مِنَ الاُمَّةِ ، فَلیَکُن لَهُم صِغوُکَ ، وَاعمِد لِأَعَمِّ الاُمورِ مَنفَعَةً وخَیرِها عاقِبَةً ، ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ . وَلیَکُن أبعَدَ رَعِیَّتِکَ مِنکَ وأشنَأَهُم عِندَکَ أطلَبُهُم لِعُیوبِ النّاسِ ؛ فَإِنَّ فِی النّاسِ عُیوباً الوالی أحَقُّ مَن سَتَرَها ، فَلا تَکشِفَنَّ ما غابَ عَنکَ ، وَاستُرِ العَورَةَ مَا استَطَعتَ ؛ یَستُرِ اللّهُ مِنکَ ما تُحِبُّ سَترَهُ مِن رَعِیَّتِکَ . وأطلِق عَنِ النّاسِ عُقَدَ کُلِّ حِقدٍ ، وَاقطَع عَنکَ سَبَبَ کُلِّ وِترٍ ، «وَاقبَلِ العُذرَ . وَادرَإِ الحُدودَ بِالشُّبَهاتِ» . وتَغابَ عَن کُلِّ ما لا یَضِحُ ⁽¹³⁾لک ، ولا تَعجَلَنَّ إلی تَصدیقِ ساعٍ ؛ فَإِنَّ السّاعِیَ غاشٌّ وإن تَشَبَّهَ بِالنّاصِحینَ . لا تُدخِلَنَّ فی مَشوِرَتِکَ بَخیلاً یَخذُلُکَ عَنِ الفَضلِ ، ویَعِدُکَ الفَقرَ ، ولا جَباناً یُضعِفُ عَلَیکَ الاُمورَ ، ولا حَریصاً یُزَیِّنُ لَکَ الشَّرَهَ بِالجَورِ ؛ فَإِنَّ البُخلَ وَالجَورَ ⁽¹⁴⁾وَالحِرصَ غَرائِزُ شَتّی یَجمَعُها سوءُ الظَّنِّ بِاللّهِ ، کُمونُها فِی الأَشرارِ . أیقِن أنَّ شَرَّ وُزَرائِکَ مَن کانَ لِلأَشرارِ وَزیراً ، ومَن شَرِکَهُم فِی الآثامِ وقامَ بِاُمورِهِم فی عِبادِ اللّهِ ؛ فَلا یَکونَنَّ لَکَ بِطانَةً ⁽¹⁵⁾، «تُشرِکُهُم فی أمانَتِکَ کَما شَرِکوا فی سُلطانٍ غَیرِکَ فَأَردَوهُم وأورَدوهُم مَصارِعَ السّوءِ . ولا یُعجِبَنَّکَ شاهِدُ ما یَحضُرونَکَ بِهِ» ؛ فَإِنَّهُم أعوانُ الأَثَمَةِ ، وَإخوانُ الظَّلَمَةِ ، وعُبابُ ⁽¹⁶⁾کُلِّ طَمَعٍ ودَغَلٍ ⁽¹⁷⁾، وأنتَ واجِدٌ مِنهُم خَیرَ الخَلَفِ مِمَّن لَهُ مِثلُ أدَبِهِم ونَفاذِهِم مِمَّن قَد تَصَفَّحَ الاُمورَ ، فَعَرَفَ مَساوِیَها بِما جَری عَلَیهِ مِنها ، فَاُولئِکَ أخَفُّ عَلَیکَ مَؤونَةً ، وأحسَنُ لَکَ مَعونَةً ، وأحنی عَلَیکَ عَطفاً ، وأقَلُّ لِغَیرِکَ إلفاً ، لَم یُعاوِن ظالِماً عَلی ظُلمِهِ ، ولا آثِماً عَلی إثمِهِ ، «ولَم یَکُن مَعَ غَیرِکَ لَهُ سیرَةٌ أجحَفَت بِالمُسلِمینَ وَالمُعاهِدینَ» ؛ فَاتَّخِذ اُولئِکَ خاصَّةً لِخَلَوتِکَ ومَلَاءِکَ . ثُمَّ لیَکُن آثَرُهُم عِندَکَ أقوَلَهُم بِمُرِّ الحَقِّ ، «وأحوَطَهُم عَلَی الضُّعَفاءِ بِالإِنصافِ ، وأقَلَّهُم لَکَ مُناظَرَةً فیما یَکونُ مِنکَ مِمّا کَرِهَ اللّهُ لِأَولِیائِهِ واقِعاً ذلِکَ مِن هَواکَ حَیثُ وَقَعَ ؛ فَإِنَّهُم یَقِفونَکَ عَلَی الحَقِّ ، ویُبَصِّرونَکَ ما یَعودُ عَلَیکَ نَفعُهُ» . وَالصَق بِأهلِ الوَرَعِ وَالصِّدقِ وذَوِی العُقولِ وَالأَحسابِ ، ثُمَّ رُضهُم عَلی ألّا یُطروکَ ، ولا یُبَجِّحوکَ بِباطلٍ لَم تَفعَلهُ ؛ فَإِن کَثرَةَ الإِطراءِ تُحدِثُ الزَّهوَ ، وتُدنی مِنَ الغِرَّةِ ، «وَالإِقرارُ بِذلِکَ یوجِبُ المَقتَ مِنَ اللّهِ» . لا یَکونَنَّ المحُسِنُ وَالمُسیءُ عِندَکَ بِمَنزِلَةٍ سَواءٍ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ تَزهیدٌ لِأَهلِ الإِحسانِ ، فِی الإِحسانِ ، وتَدریبٌ لِأَهلِ الإِساءَةِ عَلَی الإِساءَةِ ، فَأَلزِم کُلّاً مِنهُم ما ألزَمَ نَفسَهُ ؛ أدَباً مِنکَ یَنفَعُکَ اللّهُ بِهِ ، وتَنفَعُ بِهِ أعوانَکَ . ثُمَّ اعلَم أنَّهُ لَیسَ شَیءٌ بِأَدعی لِحُسنِ ظَنِّ والٍ بِرَعِیَّتِهِ مِن إحسانِهِ إلَیهِم ، وتَخفیفِهِ المَؤوناتِ عَلَیهِم ، وقِلَّةِ استِکراهِهِ إیّاهُم عَلی ما لَیسَ لَهُ قِبَلَهُم ، فَلیَکُن فی ذلِکَ أمرٌ یَجتَمِعُ لَکَ بِهِ حُسنُ ظَنِّکَ بِرَعِیَّتِکَ ؛ فَإِنَّ حُسنَ الظَّنِّ یَقطَعُ عَنکَ نَصَباً طَویلاً ، وإنَّ أحَقَّ مَن حَسُنَ ظَنُّکَ بِهِ لَمَن حَسُنَ بِلاؤُکَ عِندَهُ ، وأحَقَّ مَن ساءَ ظَنُّکَ بِهِ لَمَن ساءَ بِلاؤُکَ عِندَهُ ، «فَاعرِف هذِهِ المَنزِلَةَ لَکَ وعَلَیکَ لِتَزِدَکَ بَصیرَةً فی حُسنِ الصُّنعِ ، وَاستِکثارِ حُسنِ البَلاءِ عِندَ العامَّةِ ، مَعَ ما یوجِبُ اللّهُ بِها لَکَ فِی المَعادِ» . ولا تَنقُض سُنَّةً صالِحَةً عَمِلَ بِها صُدورُ هذِهِ الاُمَّةِ ، وَاجتَمَعَت بِهَا الاُلفَةُ ، وصَلَحَت عَلَیهَا الرَّعِیَّةُ . ولا تُحدِثَنَّ سُنَّةً تَضُرُّ بِشَیءٍ مِمّا مَضی مِن تِلکَ السُّنَنِ ؛ فَیَکونَ الأَجرُ لِمَن سَنَّها ، وَالوِزرُ عَلَیکَ بِما نَقَضتَ مِنها . وأکثِر مُدارَسَةَ العُلَماءِ ، ومُثافَنَةَ ⁽¹⁸⁾الحُکَماءِ ، فی تَثبیتِ ما صَلَحَ عَلَیهِ أهلُ بِلادِکَ ، وإقامَةِ مَا استَقامَ بِهِ النّاسُ مِن قَبلِکَ ؛ «فَإِنَّ ذلِکَ یُحِقُّ الحَقَّ ، ویَدفَعُ الباطِلَ ، ویُکتَفی بِهِ دَلیلاً ومِثالاً لِأَنَّ السُّنَنَ الصّالِحَةَ هِیَ السَّبیلُ إلی طاعَةِ اللّهِ» . ثُمَّ اعلَم أنَّ الرَّعِیَّةَ طَبَقاتٌ ، لا یَصلُحُ بَعضُها إلّا بِبَعضٍ ، ولا غِنی بِبَعضِها عَن بَعضٍ ؛ فَمِنها جُنودُ اللّهِ ، ومِنها کُتّابُ العامَّةِ وَالخاصَّةِ ، ومِنها قُضاةُ العَدلِ ، ومِنها عُمّالُ الإِنصافِ وَالرِّفقِ ، ومِنها أهلُ الجِزیَةِ وَالخَراجِ مِن أهلِ الذِّمَّةِ ومُسلِمَةِ النّاسِ ، ومِنهَا التُّجّارُ وأهلُ الصِّناعاتِ ، ومِنهَا الطَّبَقَةُ ⁽¹⁹⁾السُّفلی مِن ذَوِی الحاجَةِ وَالمَسکَنَةِ ، وکُلٌّ قَد سَمَّی اللّهُ سَهمَهُ ، ووَضَعَ عَلی حَدِّ فَریضَتِهِ فی کِتابِهِ أو سُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله ، وعَهداً عِندَنا مَحفوظاً . فَالجُنودُ ـ بِإِذنِ اللّهِ ـ حُصونُ الرَّعِیَّةِ ، وزَینُ الوُلاةِ ، وعِزُّ الدّینِ ، وسَبیلُ الأَمنِ وَالخَفضِ ، ولَیسَ تَقومُ الرَّعِیَّةُ إلّا بِهِم . ثُمَّ لا قِوامَ لِلجُنودِ إلّا بِما یُخرِجُ اللّهُ لَهُم مِنَ الخَراجِ الَّذی یَصِلونَ بِهِ إلی جِهادِ عَدُوِّهِم ، ویَعتَمِدونَ عَلَیهِ ، ویَکونُ مِن وَراءِ حاجاتِهِم . ثُمَّ لا بَقاءَ لِهذَینِ الصِّنفَینِ إلّا بِالصِّنفِ الثّالِثِ مِنَ القُضاةِ وَالعُمّالِ وَالکُتّابِ ؛ لِما یُحکِمونَ مِنَ الأُمورِ ، ویُظهِرونَ مِنَ الإِنصافِ ، ویَجمَعونَ مِنَ المَنافِعِ ، ویُؤمَنونَ عَلَیهِ مِن خَواصِّ الاُمورِ وعَوامِّها . ولا قِوامَ لَهُم جَمیعاً إلّا بِالتُّجّارِ وذَوِی الصِّناعاتِ فیما یَجمَعونَ مِن مَرافِقِهِم ، ویُقیمونَ مِن أسواقِهِم ، ویَکفونَهُم مِنَ التَّرَفُّقِ بِأَیدیهِم مِمّا لا یَبلُغُهُ رِفقُ غَیرِهِم . ثُمَّ الطَّبَقَةُ السُّفلی مِن أهلِ الحاجَةِ وَالمَسکَنَةِ الَّذینَ یَحِقُّ رِفدُهُم ⁽²⁰⁾، وفی فَیءِ اللّهِ لِکُلٍّ سَعَةٌ ، ولِکُلٍّ عَلَی الوالی حَقٌّ بِقَدرٍ یُصلِحُهُ ، ولَیسَ یَخرُجُ الوالی مِن حَقیقَةِ ما ألزَمَهُ اللّهُ مِن ذلِکَ إلّا بالإهتِمامِ والاِستِعانَةِ بِاللّهِ وتَوطینِ نَفسِهِ عَلی لُزومِ الحَقِّ وَالصَّبرِ فیما خَفَّ عَلَیهِ وثَقُلَ . فَوَلِّ مِن جُنودِکَ أنصَحَهُم فی نَفسِکَ للّهِِ ولِرَسولِهِ ولِاءِمامِکَ ، وأنقاهُم جَیباً ، وأفضَلَهُم حِلماً ، وأجمَعَهُم عِلماً وسِیاسَةً ، مِمَّن یُبطِئُ عَنِ الغَضَبِ ، ویَسرَعُ إلَی العُذرِ ، ویَرأَفُ بِالضُّعَفاءِ ، ویَنبو ⁽²¹⁾عَلَی الأَقوِیاءِ ، مِمَّن لا یُثیرُهُ العَنفُ ، ولا یَقعُدُ بِهِ الضَّعفُ . ثُمَّ الصَق بِذَوِی الأَحسابِ وأهلِ البُیوتاتِ الصّالِحَةِ والسَّوابِقِ الحَسَنَةِ ، ثُمَّ أهلِ النَّجدَةِ وَالشَّجاعَةِ وَالسَّخاءِ وَالسَّماحَةِ ؛ فَإِنَّهُم جِماعٌ مِنَ الکَرَمِ ، وشُعَبٌ مِنَ العُرفِ ، یَهدونَ إلی حُسنِ الظَّنِّ بِاللّهِ ، وَالإِیمانِ بِقَدَرِهِ . ثُمَّ تَفَقَّد اُمورَهُم بِما یَتَفَقَّدُ الوالدُ مِن وَلَدِهِ ، ولا یَتَفاقَمَنَّ ⁽²²⁾فی نَفسِکَ شَیءٌ قَوَّیتَهُم بِهِ . ولا تَحقِرَنَّ لُطفاً تَعاهَدتَهُم بِهِ وإن قَلَّ ؛ فَإِنَّهُ داعِیَةٌ لَهُم إلی بَذلِ النَّصیحَةِ وحسُنِ الظَّنِّ بِکَ . فَلا تَدَع تَفَقُّدَ لَطیفِ اُمورِهِمُ اتِّکالاً عَلی جَسیمِها ؛ فَإِنَّ لِلیَسیرِ مِن لُطفِکَ مَوضِعاً یَنتَفِعونَ بِهِ ، ولِلجَسیمِ مَوقِعاً لا یَستَغنونَ عَنهُ . وَلیَکُن آثَرُ رُؤوسِ جُنودِکَ مَن واساهُم فی مَعونَتِهِ ، وأفضَلَ عَلَیهِم فی بَذلِهِ مِمَّن یَسَعُهُم ویَسَعُ مَن وَراءَهُم مِنَ الخُلوفِ ⁽²³⁾مِن أهلِهِم ، حَتّی یَکونَ هَمُّهُم هَمّاً واحِداً فی جِهادِ العَدُوِّ . «ثُمَّ واتِر إعلامَهم ذاتَ نَفسِکَ فی إیثارِهِم وَالتَّکرِمَةِ لَهُم ، وَالإِرصادِ بِالتَّوسِعَةِ . وحَقِّق ذلِکَ بِحُسنِ الفِعالِ وَالأَثَرِ وَالعَطفِ» ؛ فَإِنَّ عَطفَکَ عَلَیهِم یَعطِفُ قُلوبَهُم عَلَیکَ . وإنَّ أفضَلَ قُرَّةِ العُیونِ لِلوُلاةِ استِفاضَةُ العَدلِ فِی البِلادِ ، وظُهورُ مَوَدَّةِ الرَّعِیَّةِ ؛ لِأَنَّهُ لا تَظهَرُ مَوَدَّتَهُم إلّا بِسَلامَةِ صُدورِهِم ، ولا تَصِحُّ نَصیحَتُهُم إلّا بِحَوطَتِهِم عَلی وُلاةِ اُمورِهِم ، وقِلَّةِ استِثقالِ دَولَتِهِم ، وتَرکِ استِبطاءِ انقِطاعِ مُدَّتِهِم . «ثُمَّ لا تَکِلَنَّ جُنودَکَ إلی مَغنَمٍ وَزَّعتَهُ بَینَهُم ، بَل أحدِث لَهُم مَعَ کُلِّ مَغنَمٍ بَدَلاً مِمّا سِواهُ مِمّا أفاءَ اللّهُ عَلَیهِم ، تَستَنصِر بِهِم بِهِ ، ویَکونَ داعِیَةً لَهُم إلَی العَودَةِ لِنَصرِ اللّهِ ولِدینِهِ . وَاخصُص أهلَ النَّجدَةِ فی أمَلَهِم إلی مُنتَهی غایَةِ آمالِکَ مِنَ النَّصیحَةِ بِالبَذلِ» ، وحُسنِ الثَّناءِ عَلَیهِم ، ولَطیفِ التَّعَهُّدِ لَهُم رَجُلاً رَجُلاً وما أبلی فی کُلِّ مَشهَدٍ ؛ فَإِنَّ کَثرَةَ الذِّکرِ مِنکَ لِحُسنِ فِعالِهِم تَهُزُّ الشُّجاعَ ، وتُحَرِّضُ النّاکِلَ إن شاءَ اللّهُ . «ثُمَّ لا تَدَع أن یَکونَ لَکَ عَلَیهِم عُیونٌ ⁽²⁴⁾مِن أهلِ الأَمانَةِ وَالقَولِ بِالحَقِّ عِندَ النّاسِ ، فَیَثبِتونَ بَلاءَ کُلِّ ذی بَلاءٍ مِنهُم لِیَثِقَ اُولئِکَ بِعِلمِکَ بِبَلائِهِم» . ثُمَّ اعرِف لِکُلِّ امرِئٍ مِنهُم ما أبلی ، ولا تَضُمَّنَّ بَلاءَ امرِئٍ إلی غَیرِهِ ، ولا تُقَصِّرَنَّ بِهِ دونَ غایَةِ بَلائِهِ ، «وکافِ کُلّاً مِنهُم بِما کانَ مِنهُ ، وَاخصُصهُ مِنکَ بِهَزِّهِ» . ولا یَدعُوَنَّکَ شَرَفُ امرِئٍ إلی أن تُعَظِّمَ مِن بَلائِهِ ما کانَ صَغیراً ، ولا ضِعَةُ امرِئٍ عَلی أن تُصَغِّرَ مِن بَلائِهِ ما کانَ عَظیماً . «ولا یُفسِدَنَّ امرَأً عِندَکَ عِلَّةٌ إن عَرَضَت لَهُ ، ولا نُبُوَّةُ حَدیثٍ لَهُ قَد کانَ لَهُ فیها حُسنُ بِلاءٍ ، فَإِنَّ العِزَّةَ للّهِِ یُؤتیهِ مَن یَشاءُ وَالعاقِبَةُ لِلمُتَّقینَ . وإنِ استُشهِدَ أحدٌ مِن جُنودِکَ وأهلِ النِّکایَةِ فی عَدُوِّکَ فَاخلُفهُ ⁽²⁵⁾فی عِیالِهِ بِما یَخلُفُ بِهِ الوَصِیُّ الشَّفیقُ المُوَثَّقُ بِهِ ؛ حَتّی لا یُری عَلَیهِم أثَرُ فَقدِهِ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ یُعطِفُ عَلَیکَ قُلوبَ شیعَتِکَ ، ویَستَشعِرونَ بِهِ طاعَتَکَ ، ویَسلَسونَ ⁽²⁶⁾لِرُکوبِ مَعاریضِ التَّلَفِ الشَّدیدِ فی وِلایَتِکَ . وقَد کانَت مِنَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله سُنَنٌ فِی المُشرِکینَ ومِنّا بَعدَهُ سُنَنٌ ، قَد جَرَت بِها سُنَنٌ وأمثالٌ فِی الظّالِمینَ ، ومَن تَوَجَّهَ قِبلَتَنا ، وتَسمّی بِدینِنا» ؛ وقَد قالَ اللّهُ لِقَومٍ أحَبَّ إرشادَهُم : «یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ أَطِیعُواْ اللَّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الْأَمْرِ مِنکُمْ فَإِن تَنَـزَعْتُمْ فِی شَیْ ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَالرَّسُولِ «إِن کُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْأَخِرِ ذَ لِکَ خَیْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِیلاً» ⁽²⁷⁾، وقالَ : «وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَإِلَی أُوْلِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنـبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّیْطَـنَ إِلَا قَلِیلاً» ⁽²⁸⁾» فَالرَّدُ إلَی اللّهِ الأَخذُ بِمُحکَمِ کِتابِهِ ، وَالرَّدُّ إلَی الرَّسولِ الأَخذُ بِسُنَّتِهِ الجامِعَةِ غَیرِ المُتَفَرِّقَةِ ، «ونَحنُ أهلُ رَسولِ اللّهِ الَّذینَ نَستَنبِطُ المُحکَمَ مِن کِتابِهِ ، ونَمیزُ المُتَشابِهِ مِنهُ ، ونَعرِفُ النّاسِخَ مِمّا نَسَخَ اللّهُ ووَضَعَ إصرَهُ . فَسِر فی عَدُوِّکَ بِمِثلِ ما شاهَدتَ مِنّا فی مِثلِهِم مِنَ الأَعداءِ ، وواتِر إلَینَا الکُتُبَ بِالأَخبارِ بِکُلِّ حَدَثٍ یَأتِکَ مِنّا أمرٌ عامٌّ ، وَاللّهُ المُستَعانُ . ثُمَّ انظُر فی أمرِ الأِحکامِ بَینَ النّاسَ بَنِیَّةٍ صالِحَةٍ ؛ فَإِنَّ الحُکمَ فی إنصافِ المَظلومِ مِنَ الظّالِمِ وَالأَخذِ لِلضَّعیفِ مِنَ القَوِیِّ وإقامَةِ حُدودِ اللّهِ عَلی سُنَّتِها ومِنهاجِها مِمّا یُصلِحُ عِبادَ اللّهِ وبِلادَهُ» . فَاختَر لِلحُکمِ بَینَ النّاسِ أفضَلَ رَعِیَّتِکَ فی نَفسِکَ ، «وأنفُسِهِم لِلعِلمِ وَالحِلمِ وَالوَرَعِ وَالسَّخاءِ» ، مِمَّن لا تَضیقُ بِهِ الاُمورُ ، ولا تُمحِکُهُ ⁽²⁹⁾الخُصومُ ، ولا یَتَمادی فی إثباتِ الزَّلَّةِ ، ولا یَحصَرُ مِنَ الفَیءِ إلَی الحَقِّ إذا عَرَفَهُ ، ولا تُشرِفُ نَفسُهُ علی طَمَعٍ ، ولا یَکتَفی بِأَدنی فَهمٍ دونَ أقصاهُ ، وأوقَفَهُم فِی الشُّبَهاتِ ، وآخَذَهُم بِالحُجَجِ ، وأقَلَّهُم تَبَرُّماً بِمُراجِعَةِ الخُصومِ ، وأصبَرَهُم عَلی تَکَشُّفِ الاُمورِ ، وأصرَمَهُم عِندَ اتِّضاحِ الحُکمِ ، مِمَّن لا یَزدَهیهِ إطراءٌ ، ولا یَستَمیلُهُ إغراقٌ ، ولا یَصغی ⁽³⁰⁾لِلتَّبلیغِ ؛ فَوَلِّ قَضاءَکَ مَن کانَ کَذلِکَ ، وهُم قَلیلٌ . ثُمَّ أکثِر تَعَهُّدَ قَضائِهِ ، وَافتَح لَهُ فِی البَذلِ ما یُزیحُ عِلَّتَهُ ، ویَستَعینُ بِهِ ، وتَقِلُّ مَعَهُ حاجَتُهُ إلَی النّاسِ ، وأعطِهِ مِنَ المَنزِلَةِ لَدَیکَ ما لا یَطمَعُ فیهِ غَیرُهُ مِن خاصَّتِکَ ؛ لِیَأمَنَ بِذلِکَ اغتِیالَ الرِّجالِ إیّاهُ عِندَکَ . «وأحسِن تَوقیرَهُ فی صُحبَتِکَ ، وقُربَهُ فی مَجلِسِکَ ، وأمضِ قَضاءَهُ ، وأنفِذ حُکمَهُ ، وَاشدُد عَضُدَهُ ، وَاجعَل أعوانَهُ خِیارَ مَن تَرضی مِن نُظَرائِهِ مِنَ الفُقَهاءِ وأهلِ الوَرَعِ وَالنَّصیحَةِ للّهِِ ولِعِبادِ اللّهِ ؛ لِیُناظِرَهُم فیما شُبِّهَ عَلَیهِ ، ویَلطِفَ عَلَیهِم لِعِلمِ ما غابَ عَنهُ ، ویَکونونَ شُهَداءَ عَلی قَضائِهِ بَینَ النّاسِ إن شاءَ اللّهُ . ثُمَّ حَمَلَةُ الأَخبارِ لِأَطرافِکَ قُضاةٌ تَجتَهِدُ فیهِم نَفسُهُ ، لا یَختلِفونَ ولا یَتَدابَرونَ فی حُکمِ اللّهِ وسُنَّةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؛ فَإِنَّ الاِختِلافِ فِی الحُکمِ إضاعَةٌ لِلعَدلِ ، وغِرَّةٌ فِی الدّینِ ، وسَبَبٌ مِنَ الفُرقَةِ . وقَد بَیَّنَ اللّهُ ما یَأتونَ وما یُنفِقونَ ، وأمَرَ بِرَدِّ ما لا یَعلمونَ إلی مَنِ استَودَعَهُ اللّهُ عِلمَ کِتابِهِ ، وَاستَحفَظَهُ الحُکمَ فیهِ ، فَإِنَّما اختِلافُ القُضاةِ فی دُخولِ البَغیِ بَینَهُم ، وَاکِتفاءُ کُلِّ امرِئٍ مِنهُم بِرَأیِهِ دونَ مَن فَرَضَ اللّهُ وِلایَتَهُ لَیسَ یُصلِحُ الدّینَ ولا أهلَ الدّینِ عَلی ذلِکَ . ولکِن عَلَی الحاکِمِ أن یَحکُمَ بِما عِندَهُ مِنَ الأَثَرِ وَالسُّنَّةِ ، فَإِذا أعیاهُ ذلِکَ رَدَّ الحُکمَ إلی أهلِهِ ، فَإِن غابَ أهلُهُ عَنهُ ناظَرَ غَیرَهُ مِن فُقَهاءِ المُسلِمینَ ؛ لَیسَ لَهُ تَرکُ ذلِکَ إلی غَیرِهِ ، ولَیسَ لِقاضِیَینِ مِن أهلِ المِلَّةِ أن یُقیما عَلَی اختِلافٍ فِی الحُکمِ دونَ ما رُفِعَ ذلِکَ إلی وَلِیٍّ الأَمرِ فیکُم ، فَیَکونَ هُوَ الحاکِمَ بِما عَلَّمَهُ اللّهُ ، ثُمَّ یَجتَمِعانِ عَلی حُکمِهِ فیما وافَقَهُما أو خالَفَهُما» . فَانظُر فی ذلِکَ نَظَراً بَلیغاً ، فَإِنَّ هذَا الدّینَ قَد کانَ أسیراً بِأیدِی الأَشرارِ ، یُعمَلُ فیهِ بِالهَوی ، وتُطلَبُ بِهِ الدُّنیا . «وَاکُتب إلی قُضاةِ بُلدانِکَ فَلیَرفَعوا إلَیکَ کُلَّ حُکمٍ اختَلَفوا فیهِ عَلی حُقوقِهِ ، ثُمَّ تَصَفَّح تِلکَ الأَحکامَ ؛ فَما وافَقَ کِتابَ اللّهِ وسُنَّةَ نَبِیِّهِ وَالأَثَرَ مِن إمامِکَ فَأَمضِهِ وَاحمِلهُم عَلَیهِ ، ومَا اشتَبَهَ عَلَیکَ فَاجمَع لَهُ الفُقَهاءَ بِحَضرَتِکَ فَناظِرهُم فیهِ ، ثُمَّ أمضِ ما یَجتَمِعُ عَلَیهِ أقاویلُ الفُقَهاءِ بِحَضرَتِکَ مِنَ المُسلِمینَ ، فَإِنَّ کُلَّ أمرٍ اختَلَفَ فیهِ الرَّعِیَّةُ مَردودٌ إلی حُکمِ الإِمامِ ، وعَلَی الإِمامِ الإِستِعانَةُ بِاللّهِ ، والإِجتِهادِ فی إقامَةِ الحُدودِ ، وجَبرِ الرَّعِیَّةِ عَلی أمرِهِ ، ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» . ثُمَّ انظُر إلی اُمورِ عُمّالِکَ ، وَاستَعمِلُهُم اختِباراً ، ولا تُوَلِّهِم اُمورَکَ مُحاباةً ⁽³¹⁾وأثَرَةً ⁽³²⁾؛ فَإِنَّ المُحاباةَ وَالأَثَرَةَ جِماعُ الجَورِ وَالخِیانَةِ ، «وإدخالُ الضَّرورَةِ عَلَی النّاسِ ، ولَیسَت تَصلُحُ الاُمورُ بِالإِدغالِ ، فَاصطَفِ لِوِلایَةِ أعمالِکَ أهلَ الوَرَعِ وَالعِلمِ وَالسِّیاسَةِ» ، وتَوَخَّ مِنهُم أهلَ التَّجرِبَةِ وَالحَیاءِ مِن أهلِ البُیوتاتِ الصّالِحَةِ وَالقَدَمِ فِی الإِسلامِ ؛ فَإِنَّهُم أکرَمُ أخلاقاً ، وأصَحُّ أعراضاً وأقَلُّ فِی المَطامِعِ إشرافاً ، وأبلَغُ فی عَواقِبِ الاُمورِ نَظَراً مِن غَیرِهِم ، «فَلیَکونوا أعوانَکَ عَلی ما تَقَلَّدتَ» . ثُمَّ أسبِغ عَلَیهِم «فِی العِمالاتِ ، ووَسِّع عَلَیهِم فِی» الأَرزاقِ ؛ فَإِنَّ فی ذلِکَ قُوَّةً لَهُم عَلَی استِصلاحِ أنفُسِهِم ، وغِنیً عَن تَناوُلِ ما تَحتَ أیدیهِم ، وحُجَّةً عَلَیهِم إن خالَفوا أمرَکَ ، أو ثَلَموا أمانَتَکَ . ثُمَّ تَفَقَّد أعمالَهُم ، وَابعَثِ العُیونَ عَلیَهِم مِن أهلِ الصِّدقِ وَالوَفاءِ ؛ فَإِنَّ تَعَهُّدَکَ فِی السِّرِّ اُمورَهُم حَدوَةٌ لَهُم عَلَی استِعمالِ الأَمانَةِ وَالرِّفقِ بِالرَّعِیَّةِ . وتَحَفَّظ مِنَ الأَعوانِ ؛ فَإِن أحَدٌ مِنهُم بَسَطَ یَدَهُ إلی خِیانَةٍ اجتَمَعَت بِها أخبارُ عُیونِکَ اکتَفَیتَ بِذلِکَ شاهِداً ، فَبَسَطتَ عَلَیهِ العُقوبَةَ فی بَدَنِهِ ، وأخَذتَهُ بِما أصابَ مِن عَمَلِهِ ، ثُمَّ نَصَبتَهُ بِمَقامِ المَذَلَّةِ فَوَسَمتَهُ بِالخِیانَةِ ، وقَلَّدتَهُ عارَ التُّهَمَةِ . وتَفَقَّد ما یُصلِحُ أهلَ الخَراجِ ؛ فَإِنَّ فی صَلاحِهِ وصَلاحِهِم صَلاحاً لِمَن سِواهُم ، ولا صَلاحَ لِمَن سِواهُم إلّا بِهِم ؛ لِأَنَّ النّاسَ کُلَّهُم عِیالٌ عَلَی الخَراجِ وأهلِهِ . فَلیَکُن نَظَرُکَ فی عِمارَةِ الأَرضِ أبلَغَ مِن نَظَرِکَ فِی استِجلابِ الخَراجِ؛ فَإِنَّ الجَلبَ لا یُدرَکُ إلّا بِالعِمارَةِ ، ومَن طَلَبَ الخَراجَ بِغَیرِ عِمارَةٍ أخرَبَ البِلادَ ، وأهلَکَ العِبادَ ، ولَم یَستَقِم لَهُ أمرُهُ إلّا قَلیلاً . «فَاجمَع إلَیکَ أهلَ الخَراجِ مِن کُلِّ بُلدانِکَ ، ومُرهُم فَلیُعلِموکَ حالَ بِلادِهِم وما فیهِ صَلاحُهُم ورَخاءَ جِبایَتِهِم ، ثُمَّ سَل عَمّا یَرفَعُ إلَیکَ أهلُ العِلمِ بِهِ مِن غَیرِهِم» ؛ فَإِن کانوا شَکَوا ثِقَلاً أو عِلَّةً مِنِ انقِطاعِ شِربٍ أو إحالَةِ أرضٍ اغتَمَرَها غَرَقٌ أو أجحَفَ بِهِمُ العَطَشُ أو آفَةً خَفَّفتَ عَنهُم ما تَرجو أن یُصلِحَ اللّهُ بِهِ أمرَهُم ، «وإن سَأَلوا مَعونَةً عَلی إصلاحِ ما یَقدِرونَ عَلَیهِ بأموالِهِم فَاکفِهِم مَؤونَتَهُ ؛ فَإِنَّ فی عاقِبَةِ کِفایَتِکَ إیّاهُم صَلاحاً ، فَلا یَثقُلَنَّ عَلَیکَ شَیءٌ خَفَّفتَ بِهِ عَنهُمُ المَؤوناتِ» ؛ فَإِنَّهُ ذُخرٌ یَعودونَ بِهِ عَلَیکَ لِعِمارَةِ بِلادِکَ ، وتَزیینِ وِلایَتِکَ ، «مَعَ اقتِنائِکَ مَوَدَّتَهُم وحُسنَ نِیّاتِهِم ، وَاستِفاضَةِ الخَیرِ ، وما یُسَهِّلُ اللّهُ بِهِ مِن جَلبِهِم ، فَإِنَّ الخَراجَ لا یُستَخرَجُ بِالکَدِّ والإتعابِ ، مَعَ أنَّها عُقَدٌ ⁽³³⁾تَعتَمِدُ عَلَیها إن حَدَثَ حَدَثٌ کُنتَ عَلَیهِم مُعتَمِداً» ؛ لِفَضلِ قُوَّتِهِم بِما ذَخَرتَ عَنهُم مِنَ الجَمامِ ⁽³⁴⁾، وَالثِّقَةِ مِنهُم بِما عَوَّدتَهُم مِن عَدلِکَ ورِفقِکَ ، ومَعرِفَتِهِم بِعُذرِکَ فیما حَدَثَ مِنَ الأَمرِ الَّذِی اتَّکَلتَ بِهِ عَلَیهِم ، فَاحتَمَلوهُ بِطیبِ أنفُسِهِم ، فَإِنَّ العُمرانَ مُحتَمِلٌ ما حَمَّلتَهُ ، وإنَّما یُؤتی خَرابُ الأَرضِ لِاءِعوازِ أهلِها ، وإنَّما یُعوِزُ أهلُها لِاءِسرافِ الوُلاةِ وسوءِ ظَنِّهِم بِالبَقاءِ وقِلَّةِ انتِفاعِهِم بِالعِبَرِ . «فَاعمَل فیما وُلّیتَ عَمَلَ مَن یُحِبُّ أن یَدَّخِرَ حُسنَ الثَّناءِ مِنَ الرَّعِیَّةِ ، وَالمَثوبَةِ مِنَ اللّهِ ، وَالرِّضا مِنَ الإِمامِ . ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» . ثُمَّ انظُر فی حالِ کُتّابِکَ «فَاعرِف حالَ کُلِّ امرِئٍ مِنهُم فیما یَحتاجُ إلَیهِ مِنهُم ، فَاجعَل لَهُم مَنازِلَ ورُتَباً» ، فَوَلِّ عَلی اُمورِکَ خَیرَهُم ، وَاخصُص رَسائِلَکَ الَّتی تُدخِلُ فیها مَکیدَتَکَ وأسرارَکَ بِأَجمَعِهِم لِوُجوهِ صالِحِ الأَدَبِ ، «مِمَّن یَصلُحُ لِلمُناظَرَةِ فی جَلائِلِ الاُمورِ ، مِن ذَویِ الرَّأیِ وَالنَّصیحَةِ وَالذِّهنِ ، أطواهُم عَنکَ لِمَکنونِ الأَسرارِ کَشحاً» ، مِمَّن لا تُبطِرُهُ الکَرامَةُ ، «ولا تَمحَقُ بِهِ الدّالَّةُ ⁽³⁵⁾» فَیَجتَرِئَ بِها عَلَیکَ فی خَلاءٍ ، أو یَلتَمِسَ إظهارَها فی مَلاءٍ ، ولا تقصُرُ بِهِ الغَفلَةُ عَن إیرادِ کُتُبِ الأَطرافِ عَلَیکَ ، وإصدارِ جَواباتِکَ عَلَی الصَّواب عَنکَ ، وفیما یَأخُذُ ویُعطی مِنکَ ، ولا یُضعِفُ عَقداً اعتَقَدَهُ لَکَ ، ولا یَعجِزُ عَن إطلاقِ ما عُقِدَ عَلَیکَ ، ولا یَجهَلُ مَبلَغَ قَدرِ نَفسِهِ فِی الاُمورِ ؛ فَإِنَّ الجاهِلَ بِقَدرِ نَفسِهِ یَکونُ بِقَدرِ غَیرِهِ أجهَلَ . «ووَلِّ ما دونَ ذلِکَ مِن رَسائِلِکَ وجَماعاتِ کُتُبِ خَرجِکَ ودَواوینِ جُنودِکَ قَوماً تَجتَهِدُ نَفسَکَ فِی اختِیارِهِم ؛ فَإِنَّها رُؤوسُ أمرِکَ ، أجمَعُها لِنَفعِکَ ، وأعَمُّها لِنَفعِ رَعِیَّتِکَ» . ثُمَّ لا یَکُنِ اختِیارُکَ إیّاهُم عَلی فِراسَتِکَ وَاستِنامَتِکَ ⁽³⁶⁾وحُسنِ الظَّنِّ بِهِم ، فَإِنَّ الرِّجالَ یَعرِفونَ فِراساتِ الوُلاةِ بِتَصَنُّعِهِم وخِدمَتِهِم ولَیسَ وَراءَ ذلِکَ مِنَ النَّصیحَةِ وَالأَمانَةِ ، ولکِنِ اختَبِرهُم بِما وُلّوا لِلصّالِحینَ قَبلَکَ ، فَاعمِد لِأَحسَنِهِم کانَ فِی العامَّةِ أثَراً وأعرَفِهِم فیها بِالنَّبلِ وَالأَمانَةِ ، فَإِنَّ ذلِکَ دَلیلٌ عَلی نَصیحَتِکَ للّهِِ ولِمَن وُلّیتَ أمرَهُ . «ثُمَّ مُرهُم بِحُسنِ الوِلایَةِ ، ولینِ الکَلِمَةِ» . وَاجعَل لِرَأسِ کُلِّ أمرٍ مِن اُمورِک رَأساً مِنهُم ، لا یَقهَرُهُ کَبیرُها ، ولا یَتَشَتَّتُ عَلَیهِ کَثیرُها . «ثُمَّ تَفَقَّد ما غابَ عَنکَ مِن حالاتِهِم ، واُمورِ مَن یَرِدُ عَلَیکَ رُسُلُهُ ، وذَوِی الحاجَةِ وکَیفِ وِلایَتِهِم وقَبولِهِم وَلِیَّهُم وحُجَّتَهُم ؛ فَإِنَّ التَّبَرُّمَ وَالعِزَّ وَالنَّخوَةَ مِن کَثیرٍ مِنَ الکُتّابِ إلّا مَن عَصَمَ اللّهُ ، ولَیسَ لِلنّاسِ بُدٌّ مِن طَلَبِ حاجاتِهِم» . ومَهما کانَ فی کُتّابِکَ مِن عَیبٍ فَتَغابَیتَ عَنهُ اُلزِمتَهُ ، أو فَضلٍ نُسِبَ إلَیکَ ، مَعَ مالَکَ عِندَ اللّهِ فی ذلِکَ مِن حُسنِ الثَّوابِ . ثُمَّ التُّجّارُوذَوِی الصِّناعاتِ فَاستَوصِ وأوصِ بِهِم خَیراً ؛ المُقیمِ مِنهُم ، وَالمُضطَرِبِ ⁽³⁷⁾بِمالِهِ ، وَالمُتَرَفِّقِ بِیَدِهِ ؛ فَإِنَّهُم مَوادٌّ لِلمَنافِعِ ، وجُلّابُها فِی البِلادِ فی بَرِّکَ وبَحرِکَ وسَهلِکَ وجَبَلِکَ ، وحَیثُ لا یَلتَئِمُ النّاسُ لِمَواضِعِها ولا یَجتَرِئونَ عَلَیها «مِن بِلادِ أعدائِکَ مِن أهلِ الصِّناعاتِ الَّتی أجرَی اللّهُ الرِّفقَ مِنها عَلی أیدیهِم فَاحفَظ حُرمَتَهُم ، وآمِن سُبُلَهُم ، وخُذ لَهُم بِحُقوقِهِم» ؛ فَإِنَّهُم سِلمٌ لا تُخافُ بائِقَتُهُ ، وصُلحٌ لا تُحذَرُ غائِلَتُهُ ، «أحبُّ الاُمورِ إلَیهِم أجمَعُها لِلأَمنِ وأجمَعُها لِلسُّلطانِ» ، فَتَفَقَّد اُمورَهُم بِحَضرَتِکَ ، وفی حَواشی بِلادِکَ . وَاعلَم مَعَ ذلِکَ أنَّ فی کَثیرٍ مِنهُم ضیقاً فاحِشاً ، وشُحّاً قَبیحاً ، وَاحتِکاراً لِلمَنافِعِ ، وتَحَکُّماً فِی البِیاعاتِ ، وذلِکَ بابُ مَضَرَّةٍ لِلعامَّةِ ، وعَیبٌ عَلَی الوُلاةِ ؛ فَامنَع الاِحتِکارَ فَإِنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله نَهی عَنهُ . وَلیَکُنِ البَیعُ وَالشِّراءُ بَیعاً سَمِحاً ، بِمَوازینِ عَدلٍ ، وأسعارٍ لا تُجحِفُ بِالفَریقَینِ مِنَ البائِعِ وَالمُبتاعِ ، فَمَن قارَفَ حُکرَةً بَعدَ نَهیِکَ فَنَکِّل وعاقِب فی غَیرِ إسرافٍ ؛ «فَإِنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَعَلَ ذلِکَ» . ثُمَّ اللّهَ اللّهَ فِی الطَّبَقَةِ السُّفلی مِنَ الَّذینَ لا حیلَةَ لَهُم ، وَالمَساکینِ ، وَالمُحتاجینَ ، وذَوِی البُؤسِ ، وَالزَّمنی ⁽³⁸⁾؛ فَإِنَّ فی هذِهِ الطَّبَقَةِ قانِعاً ومُعتَرّاً ، فَاحفَظِ اللّهَ مَا استَحفَظَکَ مِن حَقِّهِ فیها ، وَاجعَل لَهُم قِسماً مِن غَلّاتِ صَوافِی الإِسلامِ فی کُلِّ بَلَدٍ ، فَإِنَّ لِلأَقصی مِنهُم مِثلَ الَّذی لِلأَدنی ، وکُلّاً قَدِ استُرعیتَ حَقَّهُ ، فَلا یَشغَلَنَّکَ عَنهُم نَظَرٌ ؛ فَإِنَّکَ لا تُعذَرُ بِتَضییعِ الصَّغیرِ لِاءِحکامِکَ الکَثیرَ المُهِمِّ ، فَلا تُشخِص هَمَّکَ عَنهُم ، ولا تُصَعِّر خَدَّکَ لَهُم ، «وتَواضَع للّهِِ یَرفَعکَ اللّهُ ، وَاخفَض جَناحَکَ لِلضُّعَفاءِ ، وَاربِهِم إلی ذلِکَ مِنکَ حاجَةً» ، وتَفَقَّدَ مِن اُمورِهُم ما لا یَصِلُ إلَیکَ مِنهُم مِمَّن تَقتَحِمُهُ العُیونُ وتَحقِرُهُ الرِّجالُ ، فَفَرِّغ لِاُولئِکَ ثِقَتَکَ مِن أهلِ الخَشیَةِ وَالتَّواضُعِ فَلیَرفَع إلَیکَ اُمورَهُم ، ثُمَّ اعمَل فیهِم بِالإِعذارِ إلَی اللّهِ یَومَ تَلقاهُ ، فَإِنَّ هؤُلاءِ أحوَجُ إلَی الإِنصافِ مِن غَیرِهِم ، وکُلٌّ فَأَعذِر إلَی اللّهِ فی تَأدِیَةِ حَقِّهِ إلَیهِ . وتَعَهَّد أهلَ الیُتمِ وَالزَّمانَةِ وَالرِّقَّةِ فِی السِّنِّ مِمَّن لا حیلةَ لَهُ ، ولا یَنصِبُ لِلمَسأَلَةِ نَفسَهُ ؛ «فَأَجرِ لَهُم أرزاقاً ، فَإِنَّهُم عِبادُ اللّهِ ، فَتَقَرَّب إلَی اللّهِ بِتَخَلُّصِهِم ووَضعِهِم مَواضِعَهُم فی أقواتِهِم وحُقوقِهِم ، فَإِنَّ الأَعمالَ تَخلُصُ بِصِدقِ النِّیّاتِ . ثُمَّ إنَّهُ لا تَسکُنُ نُفوسُ النّاسِ أو بَعضِهِم إلی أنَّکَ قَد قَضَیتَ حُقوقَهُم بِظَهرِ الغَیبِ دونَ مُشافَهَتِکَ بِالحاجاتِ» ، وذلِکَ عَلَی الوُلاةِ ثَقیلٌ ، وَالحَقُّ کُلُّهُ ثَقیلٌ ، وقَد یُخَفِّفُهُ اللّهُ عَلی أقوامٍ طَلَبُوا العاقِبَةَ فَصَبَّروا نُفوسَهُم ، ووَثِقوا بِصِدقِ مَوعودِ اللّهِ «لَمَن صَبَرَ وَاحتَسَبَ ، فَکُن مِنهُم وَاستَعِن بِاللّهِ» . وَاجعَل لِذَوِی الحاجاتِ مِنکَ قِسماً تُفَرِّغُ لَهُم فیهِ شَخصَکَ «وذِهنَکَ مِن کُلِّ شُغُلٍ ، ثُمَّ تَأذَنُ لَهُم عَلَیکَ» ، وتَجلِسُ لَهُم مَجلِساً تَتَواضَعُ فیهِ للّهِِ الَّذی رَفَعَکَ ، وتُقعِدُ عَنهُم جُندَکَ وأعوانَکَ مِن أحراسِکَ وشُرَطِکَ ، «تَخفِضُ لَهُم فی مَجلِسِکَ ذلِکَ جَناحَکَ ، وتُلینُ لَهُم کَنَفَکَ فی مُراجَعَتِکَ ووَجهِکَ» ؛ حَتّی یُکَلِّمَکَ مُتَکَلِّمُهُم غَیرَ مُتَعتَعٍ ، فَإِنّی سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ فی غَیرِ مَوطنٍ : لَن تُقَدَّسَ اُمَّةٌ لا یُؤخَذُ لِلضَّعیفِ فیها حَقُّهُ مِنَ القَوِیِّ غَیرَ مُتَعتَعٍ . ثُمَّ احتَمِلِ الخُرقَ مِنهُم وَالعِیَّ ، ونَحِّ عَنکَ الضّیقَ وَالأَنفَ یَبسُطِ اللّهُ عَلَیکَ أکنافَ رَحمَتِهِ ، ویوجِب لَکَ ثَوابَ أهلِ طاعَتِهِ ، فَأَعطِ ما أعطَیتَ هَنیئاً ، وَامنَع فی إجمالٍ وإعذارٍ ، «وتَواضَع هُناک ؛ فَإِنَّ اللّهَ یُحِبُّ المُتَواضِعینَ . وَلیَکُن أکرَمَ أعوانِکَ عَلَیکَ ألیَنُهُم جانِباً ، وأحسَنُهُم مُراجَعَةً ، وألطَفُهُم بِالضُّعَفاءِ ، إن شاءَ اللّهُ» . ثُمَّ إنَّ اُموراً مِن اُمورِکَ لابُدَّ لَکَ مِن مُباشَرَتِها ؛ مِنها : إجابَةُ عُمّالِکَ ما یَعیی عَنهُ کُتّابُکَ . ومِنها : إصدارُ حاجاتِ النّاسِ فی قِصَصِهِم . «ومِنها : مَعرِفَةُ ما یَصِلُ إلَی الکُتّابِ وَالخُزّانِ مِمّا تَحتَ أیدیهِم ، فَلا تَتَوانَ فیما هُنالِکَ ، ولا تَغتَنِم تَأخیرَهُ ، وَاجعَل لِکُلِّ أمرٍ مِنها مَن یُناظِرُ فیهِ وُلاتَهُ بِتَفریغٍ لِقَلبِکَ وهَمِّکَ ، فَکُلَّما أمضَیتَ أمراً فَأَمضِهِ بَعدَ التَّروِیَةِ ومُراجَعَةِ نَفسِکَ ، ومُشاوَرَةِ وَلِیِّ ذلِکَ بِغَیرِ احتِشامٍ ، ولا رَأیَ یَکسِبُ بِهِ عَلَیکَ نَقیضُهُ» . ثُمَّ أمضِ لِکُلِّ یَومٍ عَمَلَهُ ؛ فَإِنَّ لِکُلِّ یَومٍ ما فیهِ . وَاجعَل لِنَفسِکَ فیما بَینَکَ وبَینَ اللّهِ أفضَلَ تِلکَ المَواقیتِ ، وأجزَلَ تِلکَ الأَقسامِ ، وإن کانَت کُلُّها للّهِِ إذا صَحَّت فیهَا النِّیَّةُ وسَلِمَت مِنهَا الرَّعِیَّةُ . وَلیَکُن فی خاصِّ ما تُخلِصُ للّهِِ بِهِ دینَکَ إقامَةُ فَرائِضِهِ الَّتی هِیَ لَهُ خاصَّةً، فَأَعطِ اللّهَ مِن بَدَنِکَ فی لَیلِکَ ونَهارِکَ ما یَجِبُ ؛ «فَإِنَّ اللّهَ جَعَلَ النّافِلَةَ لِنَبِیِّهِ خاصَّةً دونَ خَلقِهِ فَقالَ : «وَ مِنَ الَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّکَ عَسَی أَن یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقَامًا مَّحْمُودًا» ⁽³⁹⁾، فَذلِکَ أمرٌ اختَصَّ اللّهُ بِهِ نَبِیَّهُ وأکرَمَهُ بِهِ ، لَیسَ لِأَحَدٍ سِواهُ ، وهُوَ لِمَن سِواهُ تَطَوَّعٌ ؛ فَإِنَّهُ یَقولُ : «وَ مَن تَطَوَّعَ خَیْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاکِرٌ عَلِیمٌ» ⁽⁴⁰⁾» ، فَوَفِّر ما تَقَرَّبتَ بِهِ إلَی اللّهِ وکَرِّمهُ وأدِّ فَرائِضَهُ إلَی اللّهِ کامِلاً غَیرَ مَثلوبٍ ولا مَنقوصٍ ، بالِغاً ذلِکَ مِن بَدَنِکَ ما بَلَغَ . فَإِذا قُمتَ فی صَلاتِکَ بِالنّاسِ فَلا تُطوِّلَنَّ ولا تَکونَنَّ مُنَفِّراً ولا مُضَیِّعاً ؛ فَإِنَّ فی النّاسِ مَن بِهِ العِلَّةُ ولَهُ الحاجَةُ ، وقَدَسأَلتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله حینَ وَجَّهَنی إلَی الیَمَنِ : کَیفَ نُصَلّی بِهِم ؟ فَقالَ : صَلَّ بِهِم کَصَلاةِ أضعَفِهِم وکُن بِالمُؤمِنینَ رَحیماً . وبَعدَ هذا فَلا تُطَوَلَنَّ احتِجابَکَ عَن رَعِیَّتِکَ ؛ فَإِنَّ احتِجابَ الوُلاةِ عَنِ الرَّعِیَّةِ شُعبَةٌ مِنَ الضّیقِ ، وقِلَّةُ عِلمٍ بِالاُمورِ ، والاِحتِجابُ یَقطَعُ عَنهُم عِلمَ ما احتَجَبوا دونَهُ ، فَیَصغُرُ عِندَهُم الکَبیرُ ، ویَعظُمُ الصَّغیرُ ، ویَقبُحُ الحَسَنُ ، ویَحسُنُ القَبیحُ ، ویُشابُ الحَقُّ بِالباطِلِ ، وإنَّمَا الوالی بَشَرٌ لا یَعرِفُ ما تَواری عَنهُ النّاسُ بِهِ مِنَ الاُمورِ ، ولَیسَت عَلَی القَولِ سِماتٌ یُعرَفُ بِهَا الصِّدقُ مِنَ الکَذِبِ ، فَتُحَصِّنَ مِنَ الإِدخالِ فِی الحُقوقِ بِلینِ الحِجابِ ؛ فَإِنَّما أنتَ أحَدُ رَجُلَینِ : إمَّا امرُءٌ سَخَت نَفسُکَ بِالبَذلِ فِی الحَقِّ فَفیمَ احتِجابُکَ مِن واجِبِ حَقُّ تُعطیهِ ، أو خُلقٍ کَریمٍ تُسدیهِ ؟ وإمّا مُبتَلًی بِالمَنعِ فَما أسرَعَ کَفَّ النّاسِ عَن مَسأَلَتِکَ إذا أیِسوا مِن بَذلِکَ ، مَعَ أنَّ أکثَرَ حاجاتِ النّاسِ إلَیکَ مالا مَؤونَةَ عَلَیکَ فیهِ؛ مِن شِکایَةِ مَظلِمَةٍ، أو طَلَبِ إنصافٍ . «فَانتَفِع بِما وَصَفتُ لَکَ ، وَاقتَصِر فیهِ عَلی حَظِّکَ ورُشدِکَ ، إن شاءَ اللّهُ» . ثُمَّ إنَّ لِلمُلوکِ خاصَّةٌ وبِطانَةٌ فیهِمُ استِئثارٌ وتَطاوُلٌ ، وقِلَّةُ إنصافٍ ، فَاحسِم مادَّةَ اُولئِکَ بِقَطعِ أسبابِ تِلکَ الأَشیاءِ ، ولا تُقطِعَنَّ لِأَحَدٍ مِن حَشَمِکَ ولا حامَّتِکَ ⁽⁴¹⁾قَطیعَةً ، ولا تَعتَمِدَنَّ فِی اعتِقادِ عُقدَةٍ تَضُرُّ بِمَن یَلیها مِنَ النّاسِ ؛ فی شِربٍ ، أو عَمَلٍ مُشتَرَکٍ یَحمِلونَ مَؤونَتَهُم عَلی غَیرِهِم ، فَیَکونَ مَهنَأً ذلِکَ لَهُم دونَکَ ، وعَیبُهُ عَلَیکَ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ . «عَلَیکَ بِالعَدلِ فی حُکمِکَ إذَا انتَهَتِ الاُمورُ إلَیکَ» ، وألزِمِ الحَقَّ مَن لَزِمَهُ مِنَ القَریبِ وَالبَعیدِ ، وکُن فی ذلِکَ صابِراً مُحتَسِباً ، وَافعَل ذلِکَ بِقَرابَتِکَ حَیثُ وَقَعَ ، وَابتَغِ عاقِبَتَهُ بِما یَثقُلُ عَلَیهِ مِنهُ ؛ فَإِنَّ مَغَبَّةَ ذلِکَ مَحمودَةٌ . وإن ظَنَّتِ الرَّعِیَّةُ بِکَ حَیفاً فَأَصحِر ⁽⁴²⁾لَهُم بِعُذرِکَ ، وَاعدِل عَنکَ ظُنونَهُم بِإِصحارِکَ ؛ فَإِنَّ فی تِلکَ رِیاضَةً مِنکَ لِنَفسِکَ ، ورِفقاً مِنکَ بِرَعِیَّتِکَ ، وإعذاراً تَبلُغُ فیهِ حاجَتَکَ مِن تَقویمِهِم عَلَی الحَقِّ فی خَفضٍ وإجمالٍ . لا تَدفَعَنَّ صُلحاً دَعاکَ إلَیهِ عَدُوُّکَ فیهِ رِضًی ؛ فَإِنَّ فِی الصُّلحِ دَعَةً ⁽⁴³⁾لِجُنودِکَ ، وراحَةً مِن هُمومِکَ ، وأمناً لِبِلادِکَ . ولکِنَّ الحَذَرَ کُلَّ الحَذَرِ مِن مُقارَبَةِ عَدُوِّکَ فی طَلَبِ الصُّلحِ ؛ فَإِنَّ العَدُوَّ رُبَّما قارَبَ لِیَتَغَفَّلَ ، فَخُذ بِالحَزمِ ، «وتَحَصَّن کُلَّ مَخوفٍ تُؤتی مِنهُ ، وبِاللّهِ الثِّقَةُ فی جَمیعِ الاُمورِ» . وإن لَجَّت بَینَکَ وبَینَ عَدُوِّکَ قَضِیَّةٌ عَقَدتَ لَهُ بِها صُلحاً أو ألبَستَهُ مِنکَ ذِمَّةً فَحُط عَهدَکَ بِالوَفاءِ ، وَارعَ ذِمَّتَکَ بِالأَمانَةِ ، وَاجعَل نَفسَکَ جُنَّةً دونَهُ ؛ فَإِنَّهُ لَیسَ شَیءٌ مِن فَرائِضِ اللّهِ جَلَّ وعَزَّ النّاسُ أشَدُّ عَلَیهِ اجتِماعاً فی تَفریقِ أهوائِهِم وتَشتیتِ أدیانِهِم مِن تَعظیمِ الوَفاءِ بِالعُهودِ ، وقَد لَزِمَ ذلِکَ المُشرِکونَ فیما بَینَهُم دونَ المُسلِمینَ لِمَا استَوبَلوا ⁽⁴⁴⁾مِنَ الغَدرِ والخَترِ ، فَلا تَغدِرَنَّ بِذِمَّتِکَ ، ولا تُخفِر ⁽⁴⁵⁾بِعَهدِکَ ، ولا تَختِلَنَّ ⁽⁴⁶⁾عَدُوِّکَ ، فَإِنَّهُ لا یَجتَرِئُ عَلَی اللّهِ إلّا جاهِلٌ ، وقَد جَعَلَ اللّهُ عَهدَهُ وذِمَّتَهُ أمناً أفضاهُ بَینَ العِبادِ بِرَحمَتِهِ ، وحَریماً یَسکُنونَ إلی مَنَعَتِهِ ، ویَستَفیضونَ بِهِ إلی جِوارِهِ ، فَلا خِداعَ ولا مُدالَسَةَ ولا إدغالَ فیهِ ⁽⁴⁷⁾. فَلا یَدعُوَنَّکَ ضیقُ أمرٍ لَزِمَکَ فیهِ عَهدُ اللّهِ عَلی طَلَبِ انفِساخِهِ ، فَإِنَّ صَبرَکَ عَلی ضیقٍ تَرجُو انفِراجَهُ وفَضلَ عاقِبَتِهِ خَیرٌ مِن غَدرٍ تَخافُ تَبِعَتَهُ ، وأن تُحیطَ بِکَ مِنَ اللّهِ طِلبَةً ، ولا تَستَقیلُ فیها دُنیاکَ ولا آخِرَتَکَ . وإیّاکَ وَالدِّماءَ وسَفکَها بِغَیرِ حِلِّها ؛ فَإِنَّهُ لَیسَ شَیءٌ أدعی لِنِقمَةٍ ولا أعظَمَ لِتَبِعَةٍ ولا أحری لِزَوالِ نِعمَةٍ وَانقِطاعِ مُدَّةٍ مِن سَفکِ الدِّماءِ بِغَیرِ الحَقِّ ، وَاللّهُ مُبتَدِئٌ بِالحُکمِ بَینَ العِبادِ فیما یَتَسافَکونَ مِنَ الدِّماءِ ، فَلا تَصونَنَّ سُلطانَکَ بِسَفکِ دَمٍ حَرامٍ ، فَإِنَّ ذلِکَ یُخلِقُهُ ⁽⁴⁸⁾ویُزیلُهُ ، «فَإِیّاکَ وَالتَّعَرُّضَ لِسَخَطِ اللّهِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ قَد جَعَلَ لِوَلِیِّ مَن قُتِلَ مَظلوماً سُلطاناً ، قالَ اللّهُ : «وَ مَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطَـنًا فَلَا یُسْرِف فِّی الْقَتْلِ إِنَّهُ کَانَ مَنصُورًا» ⁽⁴⁹⁾» . ولا عُذرَ لَکَ عِندَ اللّهِ ولا عِندی فی قَتلِ العَمدِ ، لِأَنَّ فیهِ قَوَدَ البَدَنِ ، فَإِنِ ابتَلَیتَ بِخَطَاًءوأفرَطَ عَلَیهِ سَوطُکَ أو یَدُکَ لِعُقوبَةٍ فَإِنَّ فِی الوَکزَةِ فَما فَوقَها مَقتَلَةً ، فَلا تَطمَحَنَّ ⁽⁵⁰⁾بِکَ نَخوَةُ ⁽⁵¹⁾سُلطانِکَ عَن أن تُؤَدِّیَ إلی أهلِ المَقتولِ حَقَّهُم ؛ «دِیَّةً مُسَلَّمَةً یُتَقَرَّبُ بِها إلَی اللّهِ زُلفی» . إیّاکَ وَالإِعجابَ بِنَفسِکَ ، وَالثِّقَةَ بِما یُعجِبُکَ مِنها ، وحُبَّ الإِطراءِ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ مِن أوثَقِ فُرصِ الشَّیطانِ فی نَفسِهِ لِیَمحَقَ ما یَکونُ مِن إحسانِ المُحسِنِ . إیّاکَ وَالمَنَّ عَلی رَعِیَّتِکَ بِإِحسانٍ ، أوِ التَّزَیُّدَ فیما کانَ مِن فِعلِکَ ، أو تَعِدَهُم فَتُتبِعَ مَوعِدَکَ بِخُلفِکَ ، «أوِ التَّسَرُّعَ إلَی الرَّعِیَّةِ بِلِسانِکَ» ؛ فَإِنَّ المَنَّ یُبطِلُ الإِحسانَ ، وَالخُلفَ یُوجِبُ المَقتَ ، وقَد قالَ اللّهُ جَلَّ ثَناؤُهُ : «کَبُرَ مَقْتًا عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُواْ مَا لَا تَفْعَلُونَ» ⁽⁵²⁾. إیّاکَ وَالعَجَلَةَ بِالاُمورِ قَبلَ أوانِها ، وَالتَّساقُطَ فیها عِندَ زَمانِها ، وَاللَّجاجَةَ فیها إذا تَنَکَّرَت ، وَالوَهنَ فیها إذا أوضَحَت ، فَضَع کُلَّ أمرٍ مَوضِعَهُ ، وأوقِع کُلَّ عَمَلٍ مَوقِعَهُ . وإیّاکَ والاِستِئثارَ بِما لِلنّاسِ فیهِ الاُسوَةُ ⁽⁵³⁾، «والاِعتِراضَ فیما یَعنیکَ» ، وَالتَّغابی عَمّا یَعنی بِهِ مِمّا قَد وَضَحَ لِعُیونِ النّاظِرینَ ؛ فَإِنَّهُ مَأخوذٌ مِنکَ لِغَیرِکَ . وعَمّا قَلیلٍ تُکشَفُ عَنکَ أغطِیَةُ الاُمورِ ، ویُبرِزُ الجَبّارُ بِعَظَمَتِهِ ، فَیُنتَصَفُ المَظلومونَ مِنَ الظّالِمینَ . ثُمَّ املِک حَمِیَّةَ أنفِکَ ، وسَورَةَ ⁽⁵⁴⁾حِدَّتِکَ ⁽⁵⁵⁾، وسَطوَةَ یَدِکَ ، وغَربَ لِسانِکَ . وَاحتَرِس کُلَّ ذلِکَ بِکَفِّ البادِرَةِ ، وتَأخیرِ السَّطوَةِ . وَارفَع بَصَرَکَ إلَی السَّماءِ عِندَما یَحضُرُکَ مِنهُ ، حَتّی یَسکُنَ غَضَبُکَ ، فَتَملِکَ الاِختِیارَ ، ولَن تَحکُمَ ذلِکَ مِن نَفسِکَ حَتّی تُکثِرَ هُمومَکَ بِذِکرِ المَعادِ . «ثُمَّ اعلَم أنَّهُ قَد جُمِعَ ما فی هذَا العَهدِ مِن صُنوفِ ما لم آلُکَ فیهِ رُشداً إن أحَبَّ اللّهُ إرشادَکَ وتَوفیقَکَ أن تَتَذَکَّرَ ما کانَ مِن کُلِّ ما شاهَدتَ مِنّا ، فَتَکونَ وِلایَتُکَ هذِهِ» مِن حُکومَةٍ عادِلَةٍ ، أو سُنَّةٍ فاضِلَةٍ ، أو أثَرٍ عَن نَبِیِّکَ صلی الله علیه و آله ، أو فَریضَةٍ فی کِتابِ اللّهِ ، فَتَقتَدِیَ بِما شاهَدتَ مِمّا عَمِلنا بِهِ مِنها ، وتَجتَهِدَ نَفسَکَ فِی اتِّباعِ ما عَهِدتُ إلَیکَ فی عَهدی ، وَاستَوثَقتُ مِنَ الحُجَّةِ لِنَفسی لِکَیلا تَکونَ لَکَ عِلَّةٌ عِندَ تَسَرُّعِ نَفسِکَ إلی هَواها . «فَلَیسَ یَعصِمُ مِنَ السّوءِ ولا یُوَفِّقُ لِلخَیرِ إلّا اللّهُ جَلَّ ثَناؤُهُ . وقَد کانَ مِمّا عَهِدَ إلَیَّ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی وِصایَتِهِ تَحضیضاً عَلَی الصَّلاةِ وَالزَّکاةِ وما مَلَکَت أیمانُکُم ، فَبِذلِکَ أختِمُ لَکَ ما عَهِدتُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ» . وأنَا أسأَلُ اللّهَ سَعَةَ رَحمَتِهِ ، وعَظیمَ مَواهِبِهِ وقُدرَتِهِ عَلی إعطاءِ کُلِّ رَغبَةٍ أن یُوَفِّقَنی وإیّاکَ لِما فیهِ رِضاهُ ؛ مِنَ الإِقامَةِ عَلَی العُذرِ الواضِحِ إلَیهِ وإلی خَلقِهِ ، مَعَ حُسنِ الثَّناءِ فِی العِبادِ ، وحُسنِ الأَثَرِ فِی البِلادِ ، وتَمامِ النِّعمَةِ ، وتَضعیفِ الکَرامَةِ ، وأن یَختِمَ لی ولَکَ بِالسَّعادَةِ وَالشَّهادَةِ ، وإنّا إلَیهِ راغِبونَ . وَالسَّلامُ عَلی رَسولِ اللّهِ وعَلی آلِهِ الطَّیِّبینَ الطّاهِرینَ ، وسَلَّمَ کَثیرا . ⁽⁵⁶⁾

.

۶ / ۴ وظایف مالک اشتر در حکومت مصر

۶ / ۴وظایف مالک اشتر در حکومت مصر ⁽¹⁾امام علی علیه السلامـ آن گاه که مالک اشتر را به استانداری و کارهای مصر گماشت، در عهدنامه ای خطاب به وی ـ: به نام خداوند بخشنده مهربان. این فرمانی است از بنده خدا علی، امیر مؤمنان به مالک بن حارث اشتر، در عهدنامه او، آن گاه که وی را به استانداری مصر گماشت، برای جمع آوری خراج و مالیات مصر و جهاد با دشمنش و اصلاح کارهای مردمش و آبادسازی شهرهایش. او را فرمان داد به تقوای الهی و برگزیدن طاعت او و پیروی از آنچه خداوند در کتابش به آن فرمان داده است، از واجبات و مستحبّاتی که هیچ کس جز با پیروی از آنها سعادتمند نمی شود و جز با انکار و تباه ساختن آنها بدبخت نمی گردد [ و به او فرمان داد] که با دست و دل و زبانش خدا را یاری کند؛ چرا که خداوند،عهده دار یاری کسی است که یاری اش کند . همانا او نیرومند و شکست ناپذیر است. و به او فرمان داد که در برابر تمایلات نفس، خودشکنی کند، که نفس، بسیار به بدی فرمان می دهد، مگر آن که پروردگارم ترحّم کند، که پروردگارم آمرزنده و مهربان است ⁽²⁾، و «این که در شبهه ها به کتاب خدا تکیه کند، که در آن روشنگری هر چیزی آمده است و هدایت و رحمت برای گروهی است که ایمان آورند، و این که در پی رضای الهی باشد و پیرامون خشم الهی نگردد و بر نافرمانی خدا اصرار نداشته باشد؛ چرا که جز به درگاه خود او، پناهگاهی از [ عذاب] او نیست». پس بدان ـ ای مالک ـ که من تو را به سرزمینی فرستادم که پیش از تو زمامدارانی دادگر و ستمگر بر آن حکومت کرده اند و مردم در کارهای تو همان گونه می نگرند که تو در کار زمامداران پیشین می نگریستی و درباره تو همانی را می گویند (و قضاوت می کنند) که تو درباره آنان می گفتی. تنها از راه آنچه خداوند بر زبان بندگانش جاری می سازد می توان صالحان را شناخت. پس محبوب ترین ذخیره ها در نظر تو ذخیره عمل صالح باشد، «با اعتدال و میانه روی در آنچه جمع می کنی و به امور مردم می پردازی». پس بر خواسته دلت مسلّط باش و نفس خود را از آنچه برایت حلال نیست، بخیلانه نگه دار، که بخل بر خویشتن، انصاف درباره آن است در آنچه دوست دارد یا ناخرسند است. در دل خویش، لطف و مهربانی به مردم را بپروران، با نیکی کردن به آنان و هرگز برای آنان درنده ای مباش که خوردنشان را غنیمت شماری؛ چرا که آنان دو دسته اند: یا برادر دینی تواَند، یا همنوع و همانند تو در خلقت . لغزش هایی از آنان سر می زند و عذرها و بهانه هایی برایشان پیش می آید و به عمد یا خطا نافرمانی از آنان سر می زند. پس به همان گونه که دوست داری خداوند از بخشایش خویش به تو عطا کند، تو نیز عفو و گذشت خود را ارزانی شان دار، که تو بالا دست آنانی و آن که حاکم توست، بالا دست توست و خداوند ، بالا دست کسی است که به تو استانداری داده است و تو را به قرآن آشنا ساخته و به سنّت های پیامبر خدا بینایی داده است. بر تو باد آنچه در این عهدنامه برایت نگاشته ایم. خود را به میدان جنگ با خدا مَکش؛ چرا که بر کیفر او طاقت نداری و از بخشایش و رحمت او بی نیاز نیستی . پس بر عفو پشیمان مشو و از کیفر دادن خوش حالی مکن و تا آن جا که جا دارد، به قهر و تندی مشتاب و مگو که فرمان دارم و فرمان می دهم و باید از من پیروی کنند، که این اندیشه، مایه تباهی دل و کاهش دین و نزدیک شدن به فتنه هاست. پس از گرفتار شدن در بدبختی به خداوند پناه ببر. و هرگاه که از این حکومت و ریاست خوشت آمد و برای تو خودپسندی (و عُجب) پیش آورد، به وسعت و عظمت فرمانروایی خدا که بالا دست توست بنگر و این که او بر تو قدرتی دارد که خودت بر خویشتن نداری . این نگاه، کبر و غرور تو را فرو می نشاند و تو را از تندی باز می دارد و آنچه از عقلت از سرت پریده، به سوی تو باز می گرداند. مبادا در عظمت الهی با او به رقابت پردازی یا در شکوه و قدرتْ خود را به او همانند سازی، که خداوند هر جبّاری را خوار و هر گردنکش فخرفروشی را زبون می سازد. با خدا و مردم، در آنچه به خودت و کسانت و خانواده ات و مردمی که نسبت به آنان تمایل داری مربوط می شود ، انصاف داشته باش که اگر چنین نکنی ستم کرده ای و هرکس به بندگان خدا بیداد کند، دادخواهش خداست و نه بندگان او و خدا با هرکس خصم شود، حجّت و دلیل او را باطل می سازد. چنین کسی در حال جنگ با خداست، تا آن که دست بردارد و توبه کند. و هیچ چیز مانند ادامه ستم، زمینه ساز تغییر نعمت نیست؛ چرا که خداوند ، دعای ستمدیدگان را می شنود و در کمین ستمگران است و هر کس چنین باشد، در دنیا و آخرت نابود است. باید محبوب ترین کارها نزد تو آن باشد که به حق نزدیک تر و در عدالت، فراگیرتر و نسبت به مردمْ همگانی تر است . همانا نارضایی عمومی، رضایت خواص را بی اثر می سازد و نارضایی خواص، با خشنودی همگانی قابل چشم پوشی است. هیچ کس از مردم برای زمامدار پر خرج تر در هنگام رفاه و کم فایده تر در وقت گرفتاری و از انصاف ، گریزان تر و در خواهش، سِمِج تر و هنگام عطا ناسپاس تر و هنگام منع، پوزش ناپذیرتر و در پیشامدهای تلخ، کم طاقت تر از خواص نیست. و همانا ستون دین و اکثریت مسلمانان و نیروی ذخیره برای برخورد با دشمنان، همین توده مردم اند. پس هواداری ات نسبت به آنان باشد و به کارهایی بپرداز که سودش همگانی تر و فرجامش بهتر باشد و هیچ قدرت و توانی جز از خدا نیست. باید دورترین و منفورترین مردم در دستگاه تو کسانی باشند که بیشتر از مردم عیبجویی می کنند؛ چرا که در مردم عیب هایی است که زمامدار، به پوشاندن آنها سزاوارتر است . پس آنچه را از تو پنهان بوده، آشکار مساز و تا می توانی عیوب مردم را بپوشان تا خداوند هم آنچه را می خواهی از مردمت پوشیده بماند، بپوشاند. عقده هر کینه را از دل مردم بگشای و هر عامل دشمنی را ریشه کن کن «و پوزش را بپذیر و حدود را با شبهه ها دفع کن [و تا جرمی، قطعی نیست، کیفر مکن]» . هرچه را برایت روشن نیست ، نادیده بگیر و سخنِ سخن چینان را زود باور مکن، که سخن چین، خیانتگر است، هر چند خود را به خیرخواهان شبیه سازد. در مشورت خویش، بخیل را وارد مکن که جلو احسان را می گیرد و تو را از فقر می ترساند. ترسو را هم در شورای خود راه نده که کارها را بر تو سست می سازد و مانع اقدام می شود. حریص را هم در مشورتْ دخیل مکن که ثروت اندوزی ظالمانه را در نظرت می آراید. همانا بخل، ستم و حرص، خصلت های پراکنده ای هستند که بدگمانی به خدا ـ که در نهاد اشرار است ـ آنها را یکجا گرد می آورد. یقین بدان، بدترینْ وزیران تو آنان اند که وزیر اشرار بوده اند و در گناهان و جرایم آنان شرکت داشته اند و کارپرداز آنان در میان بندگان خدا بوده اند. هرگز مبادا آنان مَحرم راز تو باشند« و شریک در امانت (و حکومت) تو، آن گونه که در حکومتِ جز تو شرکت داشته اند و آنان را به نابودی و پرتگاه و سیه روزی کشانده اند. هرگز ظاهرسازی آنان فریبت ندهد»؛ چرا که آنان یاور تبهکاران و برادر ستمگران و سرچشمه و معدن هر آزمندی و دغلکاری اند و تو بهترین جایگزین برای آنان را داری، از کسانی که همان ادب و نفوذ را دارند ؛ کسانی که کار آزموده اند و با تجاربی که دارند ، بدیِ کار آنان را می شناسند. اینان برای تو هم کم هزینه تر، هم یاری کننده تر، هم دلباخته تر و هم با دیگران کم الفت ترند، نه یاور ستمگری در ستمش بوده اند و نه شریک خطاکاری در گناهش «و سابقه راه و رسم اجحاف و تجاوز به حقوق مسلمانان و اهل ذمّه را هم ندارند». اینان را یاران ویژه خود در خلوت و آشکار خویش قرار بده. سپس از آنان کسانی را بیشتر مقدّم بدار که حقّ تلخ را گویاتر «و در رفتار منصفانه با ضعیفان محتاط تر و در کارهایی که خدا برای دوستانش نمی پسندد ، برای تو کم یاری تر باشند . هر چه قدر این کارها برایت دلپذیرتر باشند، به یقینْ آنان تو را بر حق آگاه می کنند و به آنچه سودش به تو باز می گردد، بینایت می سازند». و خود را به پارسایان و راستان و خردمندان و شریفان بچسبان و آنان را چنان تربیت کن که ثناگوی تو نباشند و به ناروا برای کاری که نکرده ای تو را ستایش نکنند؛ چرا که ستایش بسیار ، خودپسندی می آورد و [ انسان را ] به غرور نزدیک می سازد «و پذیرش این ستایش ها موجب خشم الهی می شود». هرگز مباد که نیکوکار و بدکار در نزد تو یکسان باشند، که این روشْ موجب دل سردی نیکوکاران در نیکوکاری شان می شود و بدکاران را به بدکاری گستاخ می سازد. با هر کدام به گونه ای رفتار کن که شایسته آن اند . این ادبی از سوی توست که خداوند ، تو را با آن بهره مند می سازد و همکارانت را هم سود می بخشد. سپس بدان که هیچ چیز مانند نیکیِ زمامدار به مردمش و سبک ساختن هزینه ها بر آنان و وادار نکردن ایشان به آنچه که حقّی بر آنان ندارد، سبب حسن ظنّ زمامدار به مردم نمی شود. در این مورد باید روشی پیش بگیری که خوش گمانی تو را به مردمت فراهم آورد؛ چرا که این گونه حسن ظن ، رنج دراز مدتی را از تو دور می سازد. شایسته ترین افراد برای حسن ظنّ تو کسانی اند که نیکی تو به آنان بیشتر رسیده و آزمون خوبی داده اند و سزاوارترین افراد برای بدگمانی تو آنان اند که از تو بدرفتاری دیده اند. «این موقعیّت را به سود و زیان خویش بشناس تا بصیرت تو را به کار خوب و خوش رفتاری به عموم مردم بیفزاید و به علاوه ، موجب پاداش الهی برای تو در قیامت شود». هرگز سنّت های خوبی را که بزرگان این امّت به آنها عمل کرده اند و مایه همبستگی و بهبود حال مردم بوده، مشکن و هرگز سنّتی را پایه مگذار که به آن سنّت های پیشین آسیب رسانَد، که آن سنّت گذارانْ پاداش برند و تو با سنّت شکنی ات وِزر و وبال بری. با دانشمندان و حکیمانْ بسیار به گفتگو و هم نشینی بپرداز، در راه استوار سازی آنچه برای صلاح مردم سرزمینت شایسته است و بر پایی آنچه پیش از تو مردم را به پا می داشته است . «چنین روشی حق را پا برجا و باطل را نابود می سازد و راهنما و الگوی بسنده ای است؛ چرا که سنّت های شایسته راهی به سوی فرمانبرداری خداوند است». بدان که مردمْ طبقات مختلفی اند که برخی جز با برخی دیگر سامان نمی گیرند و هیچ گروه از گروه دیگر بی نیاز نیستند. گروهی سربازان خدایند، گروهی نویسندگان و منشیان عمومی و خصوصی اند، گروهی قاضیان دادگر و گروهی کارگزاران با انصاف و شفیق اند. برخی جزیه پردازان از اهل ذمّه و مالیات دهندگان مسلمان ، گروهی بازرگانان و صنعتگران اند، و برخی طبقات پایین از نیازمندان و تهیدستان اند. خداوند برای هر طبقه سهمی معیّن کرده و در کتاب خویش یا سنّت پیامبرش و یا پیمانی که نزد ما محفوظ است، حدّ و مرز واجبی را مشخّص ساخته است. سپاهیان به اذن خدا دژهای مردم و زیور زمامداران و قدرت دین و راه امنیّت و آرامش جامعه اند و مردم جز در سایه آنان پایدار نمی مانند. پایداری سپاهیان نیز جز با خراجی که خداوند برای آنان قرار داده نیست، تا با آن ساز و برگ جهاد با دشمنان را فراهم آورند و بر آن تکیه کنند و پشتوانه تأمین نیازهایشان باشد. سپس بقا و پایداری برای این دو صنف (مردم و سپاهیان) نیست، مگر با صنف سومی از قضات و کارگزاران و نویسندگان که کارها را استوار ساخته، انصاف را آشکار می نمایند و منافع مردم را فراهم می سازند و در کارهای خاص و عمومی مورد اعتمادند. قوام همه آنان نیز جز با بازرگانان و صنعتگران نیست که وسایل راحتی مردم را فراهم می آورند و بازارها را رونق می بخشند و کارهایی را بر عهده می گیرند که از عهده دیگران خارج است. سپس شایسته است که طبقه پایین جامعه ، یعنی نیازمندان و مستمندانْ مورد توجّه و رسیدگی قرار گیرند و در بودجه الهی برای همه گنجایش است و همه بر زمامدار به اندازه ای که کارشان را راه اندازد ، حق دارند. و زمامدار از عهده ادای حقوقی که خدا بر گردنش نهاده بر نمی آید ، مگر با همّت گماشتن و یاری طلبیدن از خداوند و خویش را برای همبستگی و مقاومت برای حق در کارهای سبک و سنگین آماده ساختن. پس کسانی را از سپاهیان به فرماندهی و افسری برگزین که در نظر تو نسبت به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و پیشوایت خیرخواه تر و پاک دامن تر و بردبارتر و نسبت به دانش و سیاستْ جامع تر باشد؛ از میان کسانی که دیر به خشم می آیند و زود عذرخواهی را می پذیرند، به ضعیفان مهربان اند و بر زورمندان سختگیرند، از آن کسانی که نه تندی آنها را برمی انگیزد و نه ضعفْ آنها را ناتوان می سازد. به کسانی بچسب که صاحبان شرافت خانوادگی و اهل خاندان های صالح و سوابق نیک باشند ؛ کسانی که اهل بزرگواری، دلاوری، بخشندگی و بزرگ مَنِشی باشند. اینان مجموعه ای از کرم و شاخه هایی از نیکی اند و به حُسن ظن به خدا و ایمان به تقدیر الهی رهنمون می شوند. آن گاه به کار آنان رسیدگی کن، آن گونه که پدر به پسرش می رسد و در دلْ آنچه را که وسیله نیرومندی شان قرار دادی بزرگ مشمار و هر مهر و محبّتی را که نثارشان کرده ای ناچیز مپندار، هرچند اندک باشد. چنین رفتاری سبب می شود که خیرخواهی خودشان را نثارت کنند و به تو خوشبین شوند. به اتّکای عنایت های بزرگ، رسیدگی به کارهای جزئی آنان را وا مگذار؛ چرا که عنایت های ریز و کوچک هم جایگاهی دارد که از آن بهره مند می شوند و تفقّد و توجّه بزرگ هم موقعیتی دارد که از آن بی نیاز نیستند. برگزیده ترینْ افسرانت کسانی باشند که با سپاهیان در یاری رسانی اهل ایثار باشد و بخشش خود را از آنان دریغ ندارد. هم به زیردستانش برسد و هم به خانواده های آنان که پشت سر نهاده اند، تا این که در صحنه جنگ با دشمن یکْ دله باشند [و نگران خانواده نباشند]. «پیوسته لطف و ایثار و تکریم خود را به آنان اعلام کن و در پی توسعه (و گشایش) بر آنان باش و این هدف را با رفتار نیک و اکرام و عاطفه به اثبات برسان»، که توجّه (و عاطفه) تو نسبت به آنان، دل هایشان را به تو معطوف می سازد. برترین چشم روشنی زمامداران، گسترش عدالت در کشور و آشکار شدن مهر و محبّت مردم است، چرا که مهر خویش را جز با سلامتی دل هایشان ابراز نمی دارند و خیرخواهی شان درست نمی شود ، مگر آن گاه که دلبسته حفاظت زمامدارانشان باشند و دولت آنان ، بار سنگین بر دوششان ننهد و در انتظار پایان یافتن دوره حکومت حاکمان نباشند. «در اداره سپاهیان تنها به غنایمی که میان آنان تقسیم کرده ای بسنده نکن؛ بلکه با هر غنیمتی، جایگزینی جز آن، از آنچه خداوند در بیت المال بر آنان نصیب ساخته به آنان ببخش تا نصرت آنان را جلب کنی و انگیزه رویکرد آنان به یاری خدا و دین او شود. به دلیرانِ آنان توجّه ویژه کن تا در نهایتِ آرمانت ، هم آرمان تو باشند [و این کار را با ]بذل و بخشش مخصوص و ستایش و رسیدگی به یکایک آنان انجام بده» و دلاوری های آنان را در هر صحنه نبرد، بستای؛ چرا که این گونه یادکرد نیک تو از کارهای شایسته آنان، اگر خدا بخواهد، دلاوران را تشویق می کند و وا ماندگان را برمی انگیزد. «بازرسانی معروف به امانت و حقگویی بر ایشان بگمار، تا خدمات آنان را ثبت و گزارش کنند، تا خدمتگزاران اطمینان یابند که از خدماتشان آگاهی». حقّ خدمت هر یک را جدا جدا بشناس و خدمت هیچ کدام را به حساب دیگری نگذار و در ارزشگذاری به خدماتشان کوتاهی مکن «و هر کس را به فراخور خدمتش پاداش بده و از هر کدام به تناسب فعالیتش تقدیر کن». مبادا شرف و موقعیّت کسی سبب شود که خدمت ناچیز او را بیش از حد بزرگ بداری و گم نامی و پایین بودن کسی موجب گردد که خدمت بزرگ او را ناچیز شماری. «اگر از یک فرد خوش سابقه و خدمتگزار، خطایی جزئی یا لغزشی در گفتار سر زد، این او را در نظرت خراب و ساقط نکند، که همانا عزّت از آن خداست، به هر کس که بخواهد می دهد و فرجام نیک از آنِ پرهیزگاران است. اگر یکی از سپاهیانت و آنان که بر دشمنت ضربه زده اند به شهادت رسید، مانند یک وصیّ مهربان و مورد اعتماد، در رسیدگی به خانواده اش جانشین او باش، تا جای خالی او را احساس نکنند. این روش، دل های پیروانت را نسبت به تو متمایل می سازد و پیروی از تو را بر دل می گیرند و در قلمرو زمامداری تو آماده حضور در میدان های خوف و خطر می شوند. پیامبر خدا در مورد مشرکان سنّت هایی داشت. پس از او ما نیز سنّت هایی داریم که درباره برخورد با ستمگران و کسانی که با ما قبله مشترک دارند و به آیین مایند، به صورت سنّت ها و نمونه ها جاری شده است». خداوند به گروهی که خواستار هدایتشان بوده، فرموده است: «ای کسانی که ایمان آورده اید! مطیع خدا باشید و از پیامبر و صاحبان امر از میان خودتان ، فرمانبرداری کنید و اگر در چیزی نزاع داشتید، امر داوری آن را به خدا و پیامبر برگردانید اگر به خدا و روز واپسین ایمان دارید. این برای شما بهتر و نیک فرجام تر است » ، و فرموده است: «اگر آن [رازی که فاش کردند] را به پیامبر و اولی الأمر باز گردانده بودند، کسانی که قدرت استنباط آن را دارند، حقیقت آن را می دانستند، و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود، جز اندکی، همه از شیطان پیروی می کردید» ». برگرداندن به خدا، همان تمسّک به آیات محکم قرآن است و برگرداندن به پیامبر صلی الله علیه و آله عمل به سنّت فراگیر و بی اختلاف اوست. «ما خاندان پیامبریم، که آیات محکم قرآن را می فهمیم و متشابه را از محکم تشخیص می دهیم و آیه ناسخ را از منسوخ ـ که حکمش را خداوند نسخ کرده و تکلیفش را برداشته است ـ می شناسیم. با دشمنانت چنان رفتار کن که دیدی ما با دشمنانی چون آنان چگونه رفتار کردیم و پیوسته اخبار و رخدادها را برای ما بنویس، تا فرمانی کلّی از ما به تو برسد و خداوند، یار و مدد کار است. با نیّتی خوب و خالص، به کار داوری های میان مردم بنگر. به یقین، حکمی که حقّ مظلوم را از ستمگر و ناتوان را از قوی بگیرد و اقامه حدود الهی به همان گونه و روش که او مقرّر داشته است ، مردم و مملکت را اصلاح می کند». پس، برای داوری میان مردم کسی را برگزین که نزد تو و در دیدگاه مردم ، «در دانش و بردباری و پرهیزگاری و سخاوت»، برترین مردم باشد؛ از کسانی که کارهای زیادْ او را به ستوه نیاورد و طرف های دعوا او را به لجاجت نکشانند و [ اگر اشتباهی کرد ]در اشتباهش اصرار و پافشاری نورزد و آن گاه که حق را شناخت، از حقگرایی روی نتابد، چشم طمع به مال مردم ندوزد و در فهم حقیقت، به تشخیص ابتدایی و ناقص بسنده نکند، در موارد شبهه، از همه بیشتر توقّف کند و در داوری، به ادلّه بیشتر توجّه کند، از مراجعه مکرّر طرف های دعوا، کم تر به ستوه آید و برای کشف حقیقت کارها صبورتر باشد و آن گاه که حکم و حق روشن شد، از همه قاطع تر باشد، از کسانی که نه ستایش و چاپلوسی مغرورشان سازد و نه گزافه گویی تحریکشان کند و نه به تبلیغات گوش فرا دهند. پس کار قضاوت را به چنین کسانی بسپار و البته که اینان بسیار کم اند! پس، قضاوت های او را بسیار ارزیابی کن، درِ بذل و بخششت را به روی او بگشای، چندان که نیازی و مشکلی نداشته باشد و به کمک دریافتی که دارد، از مردم بی نیاز شود. قاضی را نزد خود چنان منزلتی ببخش که خواصِّ دیگرِ تو در او طمع نبندند و از گزند فتنه انگیزی دولتْ مردان دیگر ایمن شود. «در هم نشینی هایت او را به نیکی احترام کن و در مجلس خودْ او را به خود نزدیک گردان، داوری و حکم او را تنفیذ و اجرا کن، بازوی او را محکم ساز و از بهترین فقیهان و پرهیزگاران و خیرخواهان برای خدا و بندگان خدا که همتایان اویند و مورد پسند تو، برایش معاونانی قرار بده، تا هر جا که شبهه ای پیدا کند با آنان گفتگو کند و آن جا که حکمی را نمی داند، از دانش آنان بهره گیرد و آنان از میان مردم، گواه قضاوتش باشند، إن شاء اللّه ! سپس حاملان خبرها به اطراف تو، قضاتی باشند که در شناخت آنها خود را به تلاش افکنده اند؛ کسانی که در حکم خدا و سنّت پیامبر خدا نه اختلاف کنند و نه از هم رویگردان شوند، چرا که اختلاف در حکم، موجب تباهی عدالت و فریب در امر دین و تفرقه مردم است. خداوند به روشنی بیان کرده که مردم چه کنند و چه انفاق کنند و فرمان داده آنچه را نمی دانند، به کسی ارجاع دهند که خداوند، علم قرآن را نزد او سپرده و حراست حکم را از او خواسته است. اختلاف قضات، ریشه در ورود تجاوز و ستم در میان آنان دارد، و این که هرکدام به آنچه رأی خودشان است ، بسنده می کنند، بی آن که به نظر آنان که خداوند، ولایتشان را واجب ساخته رجوع کنند . این روش نه به صلاح دین است و نه به مصلحتِ دینداران. قاضی باید طبق حدیث و سنّتی که نزد اوست ، داوری کند. اگر دچار بن بست شد، داوری را به اهلش بسپارد و اگر به آن دست نیافت، با فقهای دیگر مسلمانان گفتگو کند و راهی جز این ندارد. دو قاضی مسلمان حق ندارند با اختلاف در حکم بر آن پافشاری کنند؛ بلکه باید این مسئله را به ولیّ امر در میان شما ارجاع دهند، تا این که او بر اساس علمی که خدا به وی داده، داوری کند، سپس هر دو در پذیرش قضاوت او همراه شوند، چه حکم او موافق رأیشان باشد، یا مخالف آن». در این مسئله ژرف بنگر! همانا این دین در دست اشرار، گرفتار بوده است که بر اساس هوای نفس و برای دنیاطلبی در آن عمل می کردند. «به قُضات شهرستان هایت بنویس، تا هر حکمی را که در حقوق آن اختلاف داشتند ، به تو گزارش کنند و آن گاه آن احکام را بررسی کن. آنچه را که موافق کتاب خدا و سنّت پیامبر خدا و حدیثِ امام خودت بود، امضا کن و آنان را بر قبول و اجرای آن وا دار و آنچه را که برایت مشتبه بود، فقیهان را به حضورت فرا خوان و در آن مورد با ایشان گفتگو کن، سپس آنچه را که مورد اتّفاق نظر فقیهان مسلمان در حضور تو بود، امضا و تنفیذ کن. هر چه را مورد اختلاف مردم باشد، باید به حکم امام برگردانْد و بر امام است که از خداوند یاری بجوید و در اقامه حدود بکوشد و مردم را به اطاعت فرمان خویش وادارد و جز از خداوند، هیچ نیرویی نیست!». سپس به کار کارگزارانت بنگر، آنان را از روی امتحان به کار بگمار، نه بر اساس بخشش و دوستی و بی مشورت، که به کار گماردن بر اساس تمایل شخصی و بدون مشورت، مایه ستم و خیانت است «و وارد آوردن درماندگی بر مردم است و کارها هرگز با مفسده انگیزی درست شدنی نیست. پس برای سرپرستی کارهای خود، پرهیزگاران و اهل دانش و سیاست را برگزین» و از آنان افراد با تجربه و با حیا را از خانواده های شایسته و سابقه دار در اسلام انتخاب کن، که آنان اخلاقشان بزرگوارانه تر و آبرومندتر است و در موارد طمع، بی طمع تر و آینده نگرتر از دیگران اند. «اینان باید در کاری که بر عهده گرفته ای یاران تو باشند». سپس «در نقدینگی ها و آذوقه ها» آنان را با وسعت و فراوانی برخوردار بگردان، که در این شیوه، نیرویی برای آنان در خود سازی و بی نیازی از دست درازی به اموال عمومی ای است که در اختیارشان است و اگر بر خلاف فرمانت رفتار کردند یا در امانت خیانت کردند، این [شیوه تو] حجّتی علیه آنان است. سپس به کارهای آنان سرکشی و مراقبت داشته باش . بازرسانی مخفی از افراد راست کردار و وفادار بر کارهایشان مأمور کن . همانا بازرسی محرمانه تو بر کارهایشان آنان را به امانتداری و خوش رفتاری با مردم وا می دارد. مواظب همکاران باش . اگر یکی از آنان دست خیانت دراز کرد و گزارش های بازرسانت آن را تأیید کرد، به همین شاهد اکتفا می کنی و او را کیفر بدنی می دهی و آنچه را اختلاس کرده ، بازپس می گیری . او را ذلیل و خوار می سازی و داغ خیانت بر پیشانی اش می زنی و طوق ننگ بر گردنش می آویزی. به اصلاح وضع خراج پردازان بپرداز، که بهبود کار خراج و اهل خراج، موجب صلاح دیگران می شود و جز با سر و سامان یافتن کار آنان، دیگران به سامان نمی رسند؛ چرا که همه مردم از دستْ رنج این طبقه بهره می برند. پس بیش از جمع آوری خراج، توجّهت به آبادانی زمین باشد؛ چرا که جمع آوری خراج، جز در سایه عمران و آبادانی میسّر نیست و هرکس بدون آبادانی در پی مالیات گرفتن باشد، کشور را ویران و مردم را نابود خواهد ساخت و جز اندکی، کارش استوار نخواهد گشت. «خراج پردازان را از همه شهرها گرد آور و از آنان بخواه که وضع شهرهایشان و آنچه را موجب سامان یافتن کارشان و سهولت خراجْ پرداختنشان می شود ، به تو باز گویند. از کارشناسان دیگری هم جز آنان بخواه که به تو گزارش دهند». اگر از سنگینی مالیات یا مشکلی چون بی آبی و خراب شدن زمین زراعی بر اثر سیلاب ها یا خشک سالی و بی آبی یا آفت شکایت داشتند، به آنان تخفیف بده، به گونه ای که امید داری خداوند به آن وسیله کارشان را اصلاح کند «و اگر از تو کمک خواستند تا با اموال خودشان آنچه را می توانند اصلاح کنند، هزینه آن را بر عهده بگیر، که سرانجام این کار به صلاح کار توست . کمک هزینه ای که به آنان دادی بر تو سنگین نیاید ،» که این ذخیره ای است که آن را برای آبادانی کشورت و آراستگی حکومتت به تو بازمی گردانند. «به علاوه با این کار، مهر و محبّت و نیّت های خوب و خیررسانی آنان را جلب می کنی و خداوند، این را وسیله سهولت جلب آنان قرار می دهد. خراج، چیزی نیست که با زحمت و رنج فراهم آید؛ بلکه این رفتار بزرگوارانه، پیمانی است که اگر هنگامی حادثه ای پیش آمد و خواستی بر آنان تکیه کنی، تکیه گاه تو خواهد بود .» چرا که با این تأمین رفاه که بر آنان ذخیره ساختی، نیرویشان خواهد افزود و با عدالت و مدارایی که به آن عادتشان دادی، اعتماد آنان را خواهی داشت و در حوادث و پیشامدها که بر آنان تکیه کنی، عذر تو را می دانند و می شناسند و با طیب خاطر آن را می پذیرند. همانا عمران و آبادی، تاب تحمّل هر باری را دارد و ویرانی زمین ، ریشه در تنگ دستی اهالی آن دارد. فقر مردم نیز به خاطر ریخت و پاش زمامداران و اعتماد نداشتن به بقای خویش در حکومت و عبرت آموزی کم تر از عبرت هاست. «پس در مسئولیتی که به آن گماشته شده ای ، همچون کسی کار کن که دوست دارد ستایش مردم و پاداش الهی و خرسندی امام را برای خود ذخیره سازد. وجز از خداوند ، هیچ نیرویی نیست!». سپس به وضع کاتبان و دبیران خود بنگر «و وضع هر کدام را نسبت به کاری که از آنان موردنیاز است ، بشناس و برایشان رتبه ها و درجاتی قرار بده». آن را که از همه بهتر است، به سرپرستی کارهایت بگمار و کارِ دبیرخانه و نامه هایی را که نقشه ها و اسرارت را در آن داری، به کسی مخصوص گردان که در انواع ادبِ شایسته، جامع تر باشد، «از میان کسانی که صاحب فکر و خیرخواهی و تیزهوشی وشایسته گفتگو در کارهای مهمّ اند؛ از آنان که راز نگهدارترند»، از میان کسانی که احترام، سرمستشان نمی کند «و مقام و موقعیّتْ تباهشان نمی سازد»، به حدّی که در خلوت، گستاخ شوند، یا در ملأ عام، بخواهند اظهار دلیری کنند؛ از آنان که در رساندن نامه های اطراف به تو و فرستادن درستِ جواب های تو به آنان و در آنچه از تو می گیرند یا می دهند، غفلت و کوتاهی نکنند؛ کسی باشد که قراردادی را که برایت می بندد، سست نبندد و از فسخ قراردادهای زیانبار برای تو، ناتوان نباشد و به جایگاه خود در کارها ناآگاه نباشد، چرا که هرکس جایگاه خود را نشناسد، نسبت به مرتبه و جایگاه دیگری نادان تر خواهد بود. «جز این مورد، در کارهای کوچک تر مثل نامه های عادی و دفترهای مخارج و دیوان های سپاهیان، اینها را به کسانی بسپار که در گزینش آنان تلاش و جدّیت کرده ای؛ چرا که اینان سررشته دار کارهای تواند. این شیوه، هم برای تو سود آورتر و هم سودش به مردم فراگیرتر است». در انتخاب این طبقه، به زیرکی و فراست و خوش بینی خودت به آنان اکتفا نکن . چرا که دولت مردان با تصنّع و خوش خدمتی نظر والیان را جلب می کنند، در حالی که پشت آن دلسوزی وامانت نیست؛ بلکه آنان را با سوابقی که در دولت صالحان پیشین داشته اند ، بیازمای . به کسانی روی آور که در میان مردم به آثار خوب و شرافت و امانت شناخته شده ترند . این شیوه، نشانه آن است که برای خدا و کسی که کارهای او را سرپرستی می کنی (مردم) دلسوزتری». سپس به آنان دستور بده که با مردم ، خوش رفتار و نیک گفتار باشند». برای هر یک از کارهایت، از جمع آنان بر آنان سرپرستی قرار بده که در برابر کارهای سنگین و بزرگ به زانو درنیاید و کارهای زیاد، پریشانش نسازد. «به حالات نهانی آنان نیز خودت رسیدگی کن . نیز به کارهای کسانی که نامه هایشان به تو می رسد، به نیازمندان، به کیفیّت مدیریّت، به پذیرش مردم نسبت به زمامدار و امامشان رسیدگی کن ؛ چرا که خصلت بسیاری از منشیان و کاتبان، تنگ حوصلگی و کبر و نخوت است، مگر کسی که خدا نگاهش دارد. مردم از درخواست دادن و طلب حاجت ناچارند». هر عیب و کاستی هم که در منشیان تو باشد و تو نادیده بگیری و تغافل کنی، مسئولیت آن بر عهده توست و اگر فضل و نیکی داشته باشند به تو نسبت داده می شود، علاوه بر پاداش خوبی که نزد خداوند داری. سپس بازرگانان و صنعتگران اند . سفارش مرا درباره آنان بپذیر و خود نیز دیگران را به نیکی به آنان سفارش کن، چه آن که در جایی اقامت دارد، چه آن که با مال التجاره اش در رفت و آمد است و چه آن که به کارهای دستی می پردازد. همانا اینان سرچشمه اصلی سودها و سودآوران در کشورند، در خشکی و دریا و بیابان و کوه، و در مناطقی که مردم با وضعیت آن جاها ناسازگارند، یا جرئت رفتن به آن جاها را ندارند، «از شهرهای دشمنانت ، از صنعتگرانی که خداوند، رفاه مردم را به دست آنان قرار داده است. پس احترام اینان را پاس دار، راه های تجاری شان را امن گردان، حقوقشان را برایشان بگیر». اینان مردمی بی آزارند که از شرّشان هراسی نیست و صلح جویانی اند که بیم فتنه و آشوبشان نمی رود. «محبوب ترین چیزها نزد آنان این است که هر چه بیشتر امنیت و حکومت برقرار باشد». پس به کارهای آنان چه در مرکز حکومت خود و چه در اطراف و شهرهای دیگر رسیدگی کن . با این حال، بدان که در بسیاری از اینان، سختگیری های بی حدّ، بخل های زننده، احتکار منافع و بی انصافی و زور در داد و ستدها وجود دارد و این، برای عموم مردم زیانبخش و بر زمامداران مایه ننگ است. پس از احتکار جلوگیری کن، که پیامبر خدا از آن نهی کرده است. خرید و فروش، باید داد و ستدی آسان باشد، با سنگ و ترازوهای عادلانه و نرخ هایی که اجحاف به دو طرف فروشنده و خریدار نشود. پس هر کس که پس از نهی تو احتکار کرد، او را کیفر و عقوبت کن، ولی نه با زیاده روی، «که پیامبر خدا چنین کرد». سپس، خدا را خدا را در طبقه پایین اجتماع، از بیچارگان، بینوایان، نیازمندان و گرفتاران و زمینگیران! چرا که در این طبقه قناعت پیشگانی عفیف و آبرومند هستند . خدا را نسبت به حقّی که در این باره از تو خواسته، منظور دار و از غَلّات و درآمد زمین هایی که غنیمت اسلام است ، در هر شهر، سهمی برای آنان قرار بده . همانا دورتر، همان سهمی را دارد که نزدیک تر دارد و رعایت حقّ همه بر عهده توست . مبادا هیچ فکری تو را از آنان غافل سازد؛ زیرا پرداختن به کارهای فراوان و مهم، عذری برای تضییع حقوق کوچک نیست . پس فکرت را از آنان دور نساز و متکبّرانه روی از آنان بر متاب «و به خاطر خدا فروتنی کن تا خداوند تو را بالا برَد ، و بال عنایت برای ضعیفان بگستران و چنان وانمود کن که به این شیوه رفتار، نیازمندی» و به آن دسته از کارهایشان که هرگز گزارش آن به تو نمی رسد ، رسیدگی کن ؛ کارهای کسانی که چشم ها آنان را ناچیز می بینند و مردانْ ایشان را حقیر می شمرند . گروهی مورد اعتماد و خداترس و فروتن را بگمار که نیازها و کارهایشان را به اطلاع تو برسانند و درباره آنان چنان رفتار کن که روز دیدار خدا عذری داشته باشی، که اینان بیش از دیگران به انصاف نیازمندند . پس با ادای حق هر یک به وی، عذری به درگاه خداوند داشته باش. به یتیمان و زمینگیران و پیران سالخورده که نه راه چاره دارند و نه روی سؤال، بیشتر برس «و برای آنان هم سهمی و بهره ای قرار بده. آنان نیز بندگان خدایند. با تأمین زندگی شان و قرار دادن هر یک در جای خاصّ خود از نظر روزی و حقوق، به خداوند تقرّب بجوی، که کارها با نیّت های صادق خالص می شود. نیز بدان که دل مردم یا برخی از آنان به این آرام نمی شود که تو غایبانه و بدون رو به رو شدن با حاجت های آنان، حقوقشان را ادا کرده ای». این بر حاکمان سنگین است و حق، همه اش سنگین است؛ ولی خداوند گاهی آن را بر کسانی که در پی فرجام نیک اند و خود را صبور ساخته اند «و به درستیِ وعده های خدا به صابرانِ مخلص اطمینان دارند، سبک می گرداند. پس از اینان باش و از خدا یاری بطلب». بخشی از وقت خویش را برای نیازمندان اختصاص بده. «خود را و فکر خود را از هر کار دیگر فارغ ساز و خود را در اختیارشان قرار بده و اجازه بده که به حضورت برسند» و با آنان در یک مجلس بنشین که برای خدایی که تو را رفعت بخشیده، تواضع کنی و سپاهیان و یاران و نگهبانان و مأموران را از سر راهشان برداری «و در مجلس خود، بال تواضع برایشان بگستری و در گفت وشنود و رویارویی با آنان نرم و ملایم باشی» تا هر که خواهد، بی هراس با تو سخن گوید . همانا از پیامبر خدا شنیدم که بارها می فرمود: «هر امّتی که در آن حقّ ضعیف از زورمند، بی هراس گرفته نشود، آن امّت، ستودنی نخواهد بود». در آن مجلس، آنان را که در گفتار، تند یا دچار لکنت زبان اند، تحمّل کن و تنگْ حوصلگی و کبر و خودپسندی را از خودت دور ساز، تا خداوند رحمت خویش را از هر سوی بر تو بگسترد و برایت پاداش اهل طاعت را مقرّر دارد. آنچه می بخشی گوارا و خوش رویانه ببخش و اگر هم نمی دهی با مهربانی و عذرخواهی دریغ دار. «آن جا فروتنی کن، که خداوند فروتنان را دوست دارد و گرامی ترین دست یارانت نزد تو کسانی باشند که خوش رفتارتر، خوش برخوردتر و به ضعیفان مهربان ترند، إن شاء اللّه !». کارهایی هم هست که باید خودت شخصا انجام دهی. یکی پاسخگویی به نامه هایی که از عهده منشیان و دبیران تو بیرون است. دیگری انجام دادن خواسته های مردم که پیگیرند [ و توسط مأموران تو انجام نمی شود] . «دیگری آگاهی از آنچه که از بخش تحت اختیار منشیان و خزانه داران به آنان می رسد. در این کار سستی مکن و تأخیر آن را روا مدار و برای هر یک از این امور مأموری بگمار که با سرپرستان کارها گفتگو داشته باشد، تا دل و اندیشه ات آرام و آسوده باشد. هر کار را پس از دقّت و تأمّل و مشورت با متصدّی آن کار بگذران، بی آن که آن مشاور، از تو ملاحظه کاری داشته باشد، یا نظری بدهد که برای تو تناقض پیش آورد». کار هر روز را همان روز انجام بده؛ چرا که هر روز را کاری خاصّ همان روز است و بین خود و خدایت بهترین زمان ها و سرشارترین بخش ها را برای خویش [ جهت عبادت] قرار بده، هر چند همه آن کارها نیز اگر با نیّت درست و برای آسایش مردم باشد، برای خداست. باید بهترین اوقاتی را که مخصوص عبادت و آیین قرار می دهی، برای برپایی واجباتی باشد که ویژه ذات خداوند است. در شب و روزت، بدن خود را در راه اطاعت های واجب الهی به کار گیر؛ «چرا که خداوند، نافله را مخصوص پیامبرش قرار داده است، نه دیگر مردمان: «و بخشی از شب را به تهجّد و عبادت بپرداز . نافله ای است مخصوص تو، باشد که پروردگارت، تو را به مقامی پسندیده برساند» . این کاری است که خداوند، مخصوص پیامبرش قرار داده و با آن، او را گرامی داشته است و برای کسی جز او [ واجب ]نیست و برای دیگران مستحب است و همو می فرماید: «هر کس داوطلبانه کار نیک انجام دهد، خداوند سپاس گزار و داناست» ». پس آنچه را که وسیله قرب تو به پروردگار و مایه اکرام اوست، بسیار انجام بده و نمازهای واجب را کامل و بی عیب و نقص ادا کن، هرچند خسته ات کند. امّا هرگاه با مردم به نماز ایستادی، نماز را طول مده و آن را موجب بیزاری نساز، خودِ نماز را هم تباه نکن. درمیان مردم کسانی بیمارند، یا کار دارند. وقتی پیامبر خدا مرا به یمن اعزام کرد، پرسیدم: با آنان چگونه نماز بخوانیم؟ فرمود: «همچون نماز ضعیف ترین آنان با ایشان نماز بخوان و نسبت به مؤمنان مهربان باش». پس از اینها، خود را زیاد از مردمت دور و محجوب مگردان؛ چرا که روش برقراری فاصله بین مسئولان و مردم، هم نوعی سختگیری و فشار بر مردم است و هم مایه بی اطّلاعی از کارهاست. وجود پرده (و حاجب) میان مسئولان و مردم، آگاهی از آنچه را از آن فاصله گرفته اند ، از بین می برد . در نتیجه، کار بزرگ در نزدشان کوچک و کار کوچک در نظرشان بزرگ جلوه می کند، نیک را بد و بد را نیک می پندارند و حق و باطل به هم می آمیزد. زمامدار نیز بشری است که کاری را که مردم از او پنهان دارند، نمی شناسد و خودِ حرف ها هم نشانی و علامت ندارد که راست و دروغ آن را از آن بفهمد. پس برای پیشگیری از آمیختگی در حقوق، مانع ها را کم کن؛ چرا که تو یکی از دو فرد هستی: یا خود را سخاوتمندانه به حق بخشیده ای، پس چرا از حقّ واجبی که باید بدهی یا کار نیکی که باید به جا آوری، پرده نشینی می کنی؟ یا گرفتار بخل در ادای حق مردمی، که در این صورت، به سرعتْ مردم از تو مأیوس می شوند و از درخواست از تو دست برمی دارند، با آن که بیشتر کارها و مراجعات مردم به تو چیزی است که بر تو هزینه و زحمتی ندارد. یا شکایت از یک ظلم است، یا درخواست انصاف! «پس از آنچه برایت توصیف کردم ، بهره گیر و به آنچه بهره و سعادت تو در آن است، بسنده کن، إن شاء اللّه !». سپس [ بدان که] زمامداران را افراد ویژه، خصوصی و نزدیکانی است که انحصارطلبی و سودپرستی و کم انصافی دارند. ریشه آنان را با قطع ریشه های این مفاسد از بیخ برآور. هرگز به هیچ یک از حاشیه نشینان و نزدیکانت زمینی نبخش. نباید کسی به این طمع افتد که قراردادی با تو بندد که به مردم در حقّ آب ، زیان برساند یا در کاری مشترک با دیگران، بار خود را بر دوش آنان بگذارند و در نتیجه، سودش عاید آنان شود و ننگ و عارش در دنیا و آخرت بر گردن تو افتد. «آن جا که کارها به داوری تو می انجامد، به عدالت حکم کن» و در اجرای حق و عدالت، بین دور و نزدیک فرق مگذار و در این کار صبور باش و خدا را در نظر آر. با خویشانت نیز چنین کن، به هر کجا که بینجامد! و آن جا هم که این کار بر تو گران آید، فرجامش را در نظر داشته باش که سرانجامش پسندیده است . اگر مردم در کاری گمان ستم درباره ات داشتند، عذر خویش را برای آنان بازگوی و با این روشنگری، بدبینی آنان را از خودت برگردان. در این کار، هم ریاضتی برای توست، هم مهرورزی به مردم ، و هم عذر آوردنی است که تو را به خواسته ات در استوار داشتن مردم بر حق، با نرمش و نیکویی می رساند. اگر دشمنت تو را به صلحی پسندیده فرا خواند، آن را رد نکن؛ چرا که در صلح، هم آسایشی برای سپاهیان توست، هم آرامشی برای فکر تو، هم امنیت کشور. امّا بسیار بهوش باش، آن جا که دشمن تو در پی صلح جویی، گام به پیش بگذارد؛ چراکه چه بسا دشمنْ نزدیک می شود تا اغفال کند. پس اختیار کن و راه هر خطر احتمالی را ببند و در همه کارها تکیه بر خداوند است». اگر بین تو و دشمنت مشکلی پیش آمد که ناچار شدی پیمان صلح ببندی یا تعهّدی سپردی، به پیمانت وفادار و نسبت به مراعات تعهّدت امین باش . جان خود را سپر پیمانت ساز؛ چرا که هیچ چیز از واجبات الهی که مردم با همه عقاید مختلف و آیین های متفاوت و پراکنده بر رعایت آن هماهنگ اند، مثل بزرگ شمردن وفا به پیمان نیست. مشرکان هم چون به پیامدهای سوء غدّاری و پیمان شکنی آگاه بودند، به تعهّداتشان در برابر مسلمانان متعهّد بودند. پس مبادا که تو پیمان بشکنی و عهد خویش را نقض کنی و به دشمنت نیرنگ زنی؛ ⁽³⁾چرا که جز نادان بر خدا گستاخی نمی کند! خداوند ، عهد و پیمان خویش را از روی رحمت خویش، مایه امنیت مردم و حریمی که در پناهش بیارمند و در کنارش پناه گیرند ، قرار داده است. پس در پیمان، نه نیرنگ است، نه فریب و نه خیانت. پس مبادا تنگنایی که در پی عهدی که به نام خدا بسته ای پیش آمده، تو را به گسستن پیمان وا دارد. شکیبایی تو بر تنگنایی که امید گشایش و فرجام نیک از آن داری، بهتر از نیرنگی است که از سرانجامش بیمناک باشی و از بازخواست خدا و نپذیرفتن عذر تو و باختن دنیا و آخرتت هراسناک! از ریختن خون ناحق بپرهیز؛ چرا که هیچ چیز از ریختن خون ناحق، نکبت آورتر، کیفر دارتر، نعمت زداتر و عمر فرساتر نیست. خداوند هم در قیامت، نخستین حکم خویش را بین مردم، درباره خون هایی که ریخته اند ، صادر می کند. هرگز حکومتت را با ریختن خون بیگناهان پاس مدار که این گونه خونریزی، حکومت را پوسیده و زایل می کند. مبادا خود را در معرض خشم الهی قرار دهی که خداوند به اولیای کسی که به ناحق و مظلومانه کشته شود، حقّ قصاص و انتقام قرار داده و فرموده است: «هرکس مظلومانه کشته شود، ما برای ولیّ او حقّ قصاص قرار داده ایم، پس در کشتنْ زیاده روی نکند که او [ از سوی خدا ]یاری شده است» . در قتل عمد، نه پیش خداوند عذر داری و نه نزد من؛ چرا که این جرم، قصاص بدنی دارد. پس اگر گرفتار قتل خطا شدی یا دست و تازیانه ات هنگام کیفر، زیاده روی کرد [ و به مرگ انجامید] ـ از آن جا که گاهی مشت و بالاتر از مشت، کشنده است ـ ، مبادا غرور حکومتت تو را از پرداخت خون بها به خانواده مقتول ـ دیه ای که به آنان داده می شود و مایه تقرّب به خداست ـ باز دارد! مبادا خودپسند باشی و به صفاتی که از خود می پسندی اعتماد کنی و دوستدار تملّق و چاپلوسی باشی، که این حالت، مطمئن ترین فرصت برای شیطان است تا نیکوکاریِ نیکان را نابود سازد. مبادا با نیکی و احسانت بر مردم منّت بگذاری، یا کار ناچیز خود را بزرگ جلوه دهی، یا وعده بدهی و تخلّف کنی، یا شتابزده و با زبان بازی با مردم رفتار کنی، که به یقین، منّت نهادنْ نیکی را نابود می سازد و خُلف وعده ، موجب رنجش و دشمنی مردم می شود. خداوند متعال فرموده است: «نزد خدا بسیار خشم آور است این که چیزی بگویید که عمل نمی کنید» . مبادا در انجام دادن کارها پیش از رسیدن وقت آنها شتاب کنی یا آن گاه که زمان کاری رسید، سستی و درنگ کنی، یا وقتی ناشناخته بود، در آن لجاجت کنی وآن گاه که روشن بود، مسامحه کنی. هر چیزی را در جای خود بگذار و هر کاری را به وقت خود انجام بده. مبادا در آنچه که مردم حقوق برابر دارند، امتیازطلبی کنی و در کاری که به تو مربوط می شود ، از راه حق کنار روی و از وظایفی که بر عهده توست و برای دیدگان همه آشکار است، خود را به تغافل بزنی، که از تو به سود دیگری بازخواست خواهد شد و زود است که پرده های کارها کنار رود و خدای جبّار، با عظمت خود جلوه کند و ستمدیدگانْ داد خود را از ظالمان بگیرند. سپس [ سفارش می کنم که] خشم برافروخته و تندی و تیزی خود را و چیرگی دست و تندگویی های زبانت را مهار کن و با پرهیز از شتابزدگی و با تأخیر در کیفر، خود را از این کارها نگه دار و اگر خشمگین شدی، به آسمان بنگر، تا خشمت فرو نشیند و عنان اختیار در دستت قرار گیرد. و هرگز این گونه بر خویشتن حاکم و مسلّط نخواهی شد، مگر آن که با یاد قیامت، فکرت را بسیار مشغول سازی. در خاتمه، بدان که آنچه در این عهدنامه فراهم آمد، نکاتی بود که در ارشاد تو هیچ کوتاهی نکردم، اگر خدا دوست بدارد که تو را هدایت کند و توفیقت دهد که روش و سفارش های ما را که شاهد بوده ای به یاد داشته باشی، تا این زمامداری ات، از حکومتی دادگرانه یا سنّتی ارجمند یا حدیثی از پیامبرت صلی الله علیه و آله یا دستوری از کتاب خدا سرچشمه گیرد، تا به آنچه شاهد بوده ای که ما به آن عمل کرده ایم، اقتدا کنی و در پیروی از عهدنامه ای که برایت مقرر داشتم و حجّت را برای خودم استوار کردم، کوشا باشی، و اگر نفس تو به سمت و سوی هوا و هوس شتافت، عذر و بهانه ای نداشته باشی. جز خداوند ستوده، کسی از بدی نگه دار نیست و جز او توفیق خیر عطا نمی کند. از جمله سفارش های پیامبر خدا به من، ترغیب به نماز، زکات و رعایت غلامان و بردگان بود. عهدنامه ام را با همین سفارش به پایان می برم و جز از خدای والا و بزرگ، قدرت و نیرویی نیست. من از رحمت گسترده و بخشش های بزرگ خدا و قدرتش بر ادای هر خواسته، مسئلت دارم که مرا و تو را به آنچه رضای اوست، موفّق بدارد، همچون داشتن عذری روشن به پیشگاه او و نزد بندگانش، نیک نامی درمیان بندگان، آثار خوب در کشور، تمامیّت نعمت و افزونی کرامت، واین که فرجام من و تو را به سعادت و شهادت ختم کند، که ما شیفته آنیم. و سلام فراوان بر پیامبر خدا و بر دودمان پاک و پاکیزه او!

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

۶ / ۵مَکرُ مُعاوِیَةَ فی قَتلِ الأَشتَرِتاریخ الیعقوبی :لَمّا بَلَغَ مُعاوَیَةَ أنَّ عَلِیّا قَد وَجَّهَ الأَشتَرَ عَظُمَ عَلَیهِ ، وعَلِمَ أنَّ أهلَ الیَمَنِ أسرَعُ إلَی الأَشتَرِ مِنهُم إلیَ کُلِّ أحَدٍ ، فَدَسَّ لَهُ سَمّا ، فَلَمّا صارَ إلَی القُلزُمِ ـ مِنَ الفُسطاطِ عَلی مَرحَلَتَینِ ـ نَزَلَ مَنزِلَ رَجُلٍ مِن أهلِ المَدینَةِ یُقالُ لَهُ ... ⁽¹⁾فَخَدَمَهُ ، وقامَ بِحَوائِجِهِ ، ثُمَّ أتاهُ بِقَعبٍ ⁽²⁾فیهِ عَسَلٌ قَد صَیَّرَ فیهِ السَّمَّ ، فَسَقاهُ إیّاهُ ، فَماتَ الأَشتَرُ بِالقُلزُمِ ، وبِها قَبرُهُ ، وکانَ قَتلُهُ وقَتلُ مُحَمَّدَ بنَ أبی بَکرٍ فی سَنَةِ (۳۸) . ⁽³⁾

مروج الذهب :وَلّی عَلِیٌّ علیه السلام الأشتَرَ مِصرَ ، وأنفَذَهُ إلَیها فی جَیشٍ ، فَلَمّا بَلَغَ ذلِکَ مُعاوِیَةَ دَسَّ إلی دِهقانٍ کانَ بِالعَریشِ ، فَأَرغَبَهُ ، وقالَ : اُترُک خَراجَکَ عِشرینَ سَنَةً وَاحتَل لِلأَشتَرِ بِالسَّمِّ فی طَعامِهِ . فَلَمّا نَزَلَ الأَشتَرُ العَریشَ ، سَأَلَ الدِّهقانُ : أیُّ الطَّعامِ وَالشَّرابِ أحَبُّ إلَیهِ ؟ قیلَ لَهُ : العَسَلُ ، فَأَهدی لَهُ عَسَلاً ، وقالَ : إنَّ مِن أمرِهِ وشَأنِهِ کَذا وکَذا ، ووَصفَهُ لِلأَشتَرِ ، وکانَ الأَشتَرُ صائِما ، فَتَناوَلَ مِنهُ شَربَةً ، فَما استَقَرَّت فی جَوفِهِ حَتّی تَلِفَ ، وأتی مَن کانَ مَعَهُ عَلَی الدِّهقانِ ومَن کانَ مَعَهُ . وقیلَ : کانَ ذلِکَ بِالقُلزُمِ ، وَالأَوَّلُ أثبَتُ . فَبَلَغَ ذلِکَ عَلِیّا علیه السلام ، فَقالَ : لِلیَدَینِ وَالفَمِ . وبَلَغَ ذلِکَ مُعاوِیَةَ ، فَقالَ : إنَّ للّهِِ جُندا مِنَ العَسَلِ . ⁽⁴⁾

تاریخ الطبری عن یزید بن ظبیان الهمدانی :بَعَثَ مُعاوِیَةُ إلَی الجایِستارِ ـ رَجُلٍ مِن أهلِ الخَراجِ ـ فَقالَ لَهُ : إنَّ الأَشتَرَ قَد وُلِّیَ مِصرَ ، فَإِن أنتَ کَفَیتَنیهِ لَم آخُذ مِنکَ خَراجا ما بَقیتَ ، فَاحتَل لَهُ بِما قَدَرتَ عَلَیهِ . فَخَرَجَ الجایِستارُ حَتّی أتَی القُلزُمَ وأقامَ بِهِ ، وخَرَجَ الأَشتَرُ مِنَ العِراقِ إلی مِصرَ ، فَلَمَّا انتَهی إلَی القُلزُمِ استَقبَلَهُ الجایِستارُ ، فَقالَ : هذا مَنزِلٌ وهذا طَعامٌ وعَلَفٌ ، وأنَا رَجُلٌ مِن أهلِ الخَراجِ ، فَنَزَلَ بِهِ الأَشتَرُ ، فَأَتاهُ الدِّهقانُ بِعَلَفٍ وطَعامٍ ، حَتّی إذا طَعِمَ أتاهُ بِشَربَةٍ مِن عَسَلٍ قَد جَعَلَ فیها سَمّا فَسَقاهُ إیّاهُ ، فَلَمّا شَرِبَها ماتَ . وأقبَلَ مُعاوِیَةُ یَقولُ لِأَهلِ الشّامِ : إنَّ عَلِیّا وَجَّهَ الأَشتَرَ إلی مِصرَ ، فَأَدعُوَا اللّهَ أن یَکفیکُموهُ . قالَ : فَکانوا کُلَّ یَومٍ یَدعونَ اللّهَ عَلَی الأَشتَرِ ، وأقبَلَ الَّذی سَقاهُ إلی مُعاوِیَةَ فَأَخبَرَهُ بِمَهلِکِ الأَشتَرِ ، فَقامَ مُعاوِیَةُ فِی النّاسِ خَطیبا ، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ، وقالَ : أمّا بَعدُ ، فَإِنَّهُ کانَت لِعَلِیِّ بنِ أبی طالبٍ یَدانِ یَمینانِ قُطِعَت إحداهُما یَومَ صِفّینَ ـ یَعنی عَمّارَ بنَ یاسرٍ ـ وقُطِعَتِ الاُخرَی الیَومَ ـ یَعنِی الأَشتَرَ ـ . ⁽⁵⁾

.

۶ / ۵ نیرنگ معاویه در کشتن مالک اشتر

۶ / ۵نیرنگ معاویه در کشتن مالک اشترتاریخ الیعقوبی:چون به معاویه خبر رسید که علی علیه السلام مالک اشتر را رهسپار ساخته است، بر او گران آمد و دانست که مردم یمن بیش از هر کس به مالک گرایش دارند . از این رو به فکر مسموم ساختن او افتاد. [ مالک ، ]چون به قُلزُم (در دو منزلی فُسطاط) رسید، در خانه مردی از اهل شهر فرود آمد. آن مرد کمر به خدمت مالک بست و کارهای او را انجام می داد. سپس خمره ای عسل که در آن زهر آمیخته بود، برای مالک آورد و از آن [شربتی برای مالک درست کرد و] بدو نوشانْد. مالک در قلزم از دنیا رفت. قبرش همان جاست. شهادت او و محمّد بن ابی بکر در سال سی و هشتم بود.

مروج الذهب:علی علیه السلام مالک اشتر را به استانداری مصر تعیین کرد و او را همراه سپاهی به سوی آن جا روانه کرد. چون خبر به معاویه رسید، کدخدایی را که در «عَریش» بود ، به توطئه وا داشت و او را تشویق کرد و گفت: مدّت بیست سال از تو مالیات نمی گیرم، به شرط آن که در طعام مالک، زهر بریزی. چون مالک در عریش فرود آمد، کدخدا پرسید که چه غذا و نوشیدنی ای را بیشتر دوست دارد؟ گفتند: عسل را. مقداری عسل برای مالک آورد و گفت این عسل چنین و چنان است... و آن را برای مالک اشتر ستود. مالک هم روزه بود. چون مقداری از آن نوشید، هنوز در درونش جای نگرفته بود که جان باخت. همراهان مالک، به سراغ آن کدخدا و همراهانش رفتند [ و آنان را هلاک کردند]. گفته شده که این واقعه در قلزم بود ؛ ولی گفته نخست صحیح تر است. چون خبر واقعه به علی علیه السلام رسید، فرمود: «سرنگون باد معاویه!» و چون به معاویه خبر رسید، گفت: خداوند، لشکری از عسل دارد!

تاریخ الطبریـ به نقل از یزید بن ظبیان همدانی ـ: معاویه کسی را در پی «جایستار» ، از مالیات پردازان ، فرستاد و به وی گفت: مالک، استاندار مصر شده است. اگر او را از بین ببری، تا زنده ای از مالیات معافی. پس هر نقشه ای می توانی بکش. جایستار بیرون رفت تا به قلزم رسید و آن جا ماند. مالک از عراق به سوی مصر رهسپار شد. چون به قلزم رسید، جایستار به استقبال او شتافت و گفت: این خانه، این طعام واین هم علوفه. من هم مردی از خراج دِهانم. مالک نزد او فرود آمد. دهقان برای او و مرکبش غذا و علوفه آورد. چون غذا خورد، شربتی از عسل برایش آورد که آن را زهر داده بود و به مالک خوراند. چون مالک نوشید، جان داد. معاویه رو به مردم شام کرده ، می گفت: علی، مالک اشتر را به سوی مصر روانه کرده است. دعا کنید که خدا شرّ او را از شما برگردانَد. مردم هر روز مالک را نفرین می کردند. تا آن که مردی که مالک را شربت زهرآلود داده بود، نزد معاویه آمد و خبر مرگ مالک را داد. معاویه در بین مردم به سخن ایستاد و خدا را حمد و ثنا کرد و گفت: امّا بعد؛ علی بن ابی طالب، دو دستِ راست داشت، یکی در جنگ صفّین قطع شد ـ مقصودش عمّار یاسر بود ـ و دیگری امروز ـ و مقصودش مالک اشتر بود ـ .

.

الغارات عن مغیرة الضبّی :إنَّ مُعاوِیَةَ دَسَّ لِلأَشتَرِ مَولیً لِالِ عُمَرَ ، فَلَم یَزَلِ المَولی یَذکُرُ لِلأَشتَرِ فَضلَ عَلِیٍّ وبَنی هاشِمٍ حَتَّی اطمَأَنَّ إلَیهِ الأَشتَرُ ، وَاستَأنَسَ بِهِ ، فَقَدَّمَ الأَشتَرُ یَوما ثِقلَهُ أو تَقَدَّمَ ثِقلَهُ فَاستَسقی ماءً ، فَقالَ لَهُ مَولی عُمَرَ : هَل لَکَ ـ أصلَحَکَ اللّهُ ـ فی شَربَةِ سَویقٍ ؟ فَسَقاهُ شَربَةَ سَویقٍ فیها سَمٌّ ، فَماتَ . قالَ : وقَد کانَ مُعاوِیَةُ قالَ لِأَهلِ الشّامِ لَمّا دَسَّ إلَیهِ مَولی عُمَرَ : اُدعوا عَلَی الأَشتَرِ ، فَدَعَوا عَلَیهِ ، فَلَمّا بَلَغَهُ مَوتُهُ ، قالَ : أ لا تَرَونَ کَیفَ استُجیبَ لَکُمَ ! ⁽¹⁾

الاختصاص عن عبد اللّه بن جعفر :کان لِمُعاوِیَةَ بِمِصرَ عَینٌ یُقالُ لَهُ:مَسعودُ بنُ جَرَجَةَ،فَکَتَبَ إلی مُعاوِیَةَ بِهَلاکِ الأَشتَرِ ، فَقامَ مُعاوِیَةُ خَطیبا فی أصحابِهِ فَقالَ : إنَّ عَلِیّا کانَت لَهُ یَمینانِ ، قُطِعَت إحداهُما بِصفّینَ ـ یَعنی عَمّارا ـ واُخرَی الیَومَ ؛ إنَّ الأَشتَرَ مَرَّ بِأَیلَةَ مُتَوَجِّها إلی مِصرَ ، فَصَحِبَهُ نافِعٌ مَولی عُثمانَ ، فَخَدَمَهُ وألطَفَهُ حَتّی أعجَبَهُ ، وَاطمَأَنَّ إلَیهِ ، فَلَمّا نَزَلَ القُلزُمَ أحضَرَ ⁽²⁾لَهُ شَربَةً مِن عَسَلٍ بِسَمٍّ فَسَقاهُ ⁽³⁾فَماتَ ، ألا وإنَّ للّهِِ جُنودا مِن عَسَلٍ . ⁽⁴⁾

.

الغاراتـ به نقل از مغیره ضبّی ـ: معاویه، غلامی از آل عمر را به دسیسه برای کشتن مالک اشتر گماشت. آن غلام، پیوسته نزد مالک، از فضایل علی علیه السلام و بنی هاشم سخن می گفت، تا آن که اعتماد مالک را جلب کرد و به او انس گرفت. روزی مالک اشتر از بار و بنه خود جلو افتاد، یا بار و بنه اش جلوتر بود. تشنه شد و آب خواست. آن غلام گفت: آیا میل به شربت قاووت داری، خدا برایت خیر پیش آورد؟ و شربتی زهرآلود از قاووت به او نوشاند و او مُرد. راوی گوید: چون معاویه غلام عمر را به دسیسه بر ضد مالک وا داشت، به مردم شام گفت: مالک اشتر را نفرین کنید. آنان هم نفرین کردند. چون خبر مرگ مالک به او رسید، گفت: می بینید خداوند چگونه دعایتان را پذیرفت؟!

الاختصاصـ به نقل از عبد اللّه بن جعفر ـ: معاویه جاسوسی در مصر داشت به نام مسعود بن جرجه. چون مرگ مالک اشتر را در نامه ای به معاویه گزارش داد، معاویه در میان یاران خود به سخنرانی پرداخت و گفت: علی دو دست داشت . یکی در جنگ صِفّین قطع شد ـ مقصودش عمّار بود ـ و دیگری امروز. مالک اشتر عازم مصر بود که از اَیله گذشت. نافع، غلام عثمان همراهش شد و به او خدمت و لطف بسیار کرد، تا آن که مالک از او خوشش آمد و به او اطمینان کرد. چون در قلزم فرود آمد، شربتی از عسل که زهرآلود بود برایش فراهم ساخت. مالک از آن نوشید و مُرد. معاویه گفت : آگاه باشید که خداوند، سپاهیانی از عسل دارد!

.

۶ / ۶حُزنُ الإِمامِشرح نهج البلاغةـ فـی ذِکـرِ الأَشتَرِ وبَعـضِ فَضائِلِهِ ـ: کانَ فارِساً، شُجاعاً، رَئیساً ، مِن أکابِرِ الشّیعَةِ وعُظَمائِها ، شَدیدَ التَّحَقُّقِ بِوَلاءِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ونَصرِهِ ، وقالَ فیهِ بَعدَ مَوتِهِ : رَحِمَ اللّهُ مالِکا ، فَلَقَد کانَ لی کَما کُنتُ لِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ لَمّا جاءَهُ نَعیُ الأَشتَرِ ـ: مالِکٌ وما مالِکٌ ! وَاللّهِ ، لَو کانَ جَبَلاً لَکانَ فِندا ⁽²⁾، ولَو کانَ حَجَرا لَکانَ صَلدا ⁽³⁾، لا یَرتَقیهِ الحافِرُ ، ولا یُوفی ⁽⁴⁾عَلَیهِ الطّائِرُ . ⁽⁵⁾

.

۶ / ۶ اندوه امام

۶ / ۶اندوه امامشرح نهج البلاغةـ در ذکر مالک اشتر و برخی از فضایل او ـ: وی تکْ سواری شجاع، سرکرده و از سران و بزرگان شیعه و بسیار جدّی و استوار در دوستی و یاری امیر مؤمنان بود. امام علیه السلام پس از شهادت مالک درباره او فرمود: «خداوند مالک را رحمت کند! برای من همان گونه بود که من برای پیامبر خدا بودم».

امام علی علیه السلامـ وقتی خبر درگذشت مالک اشتر را شنید ـ: مالک ، و چه بود مالک؟! به خدا سوگند ، اگر کوه بود، کوهی تک بود و اگر صخره بود، سخت و محکم بود ؛ به گونه ای که سُم هیچ ستوری بر فراز آن نمی توانست برسد و هیچ پرنده ای بر اوج آن نمی توانست بپرد.

.

رجال الکشّی :لَمّا نُعِیَ الأَشتَرُ مالِکُ بنُ الحارِثِ النَّخَعِیُّ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام تَأوَّهَ حُزنا وقالَ : رَحِمَ اللّهُ مالِکا ، وما مالِکٌ ! عَزَّ عَلَیَّ بِهِ هالِکا ، لَو کانَ صَخرا لَکانَ صَلدا ، ولَو کانَ جَبَلاً لَکانَ فِندا ⁽¹⁾، وکَأنَّهُ قُدَّ مِنّی قِدّا . ⁽²⁾

الغارات عن فضیل بن خدیج عن أشیاخ النخع :دَخَلنا عَلی عَلِیٍّ علیه السلام حینَ بَلَغَهُ مَوتُ الأَشتَرِ ، فَجَعَلَ یَتَلَهَّفُ ویَتَأَسَّفُ عَلَیهِ ، ویَقولُ : للّهِِ دَرُّ مالِکٍ ! وما مالِکٌ ! لَو کانَ جَبَلاً لَکانَ فِندا ، ولَو کانَ حَجَرا لَکانَ صَلدا ، أما وَاللّهِ لَیَهِدَّنَّ مَوتُکَ عالَما ، ولَیُفرِحَنَّ عالَما ، عَلی مِثلِ مالِکٍ فَلتَبکِ البَواکی ، وهَل مَوجودٌ کَمالِکِ ! ! ⁽³⁾

الاختصاص عن عوانة :لَمّا جاءَ هَلاکُ الأَشتَرِ إلی عَلِیِّ بنِ أبی طالبٍ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ صَعِدَ المِنبَرَ فَخَطَبَ النّاسَ ، ثُمَّ قالَ : ألا إنَّ مالِکَ بنَ الحارِثِ قَد مَضی نَحبَهُ ، وأوفی بِعَهدِهِ ، ولَقِیَ رَبَّهُ ، فَرَحِمَ اللّهُ مالِکا ، لَو کانَ جَبَلاً لَکانَ فَذّا ، ولَو کانَ حَجَرا لَکانَ صَلدا ، للّهِِ مالِکٌ ، وما مالِکٌ ! وهَل قامَتِ النِّساءُ عَن مِثلِ مالِکٍ ! وهَل مَوجودٌ کَمالِکِ ! قالَ : فَلَمّا نَزَلَ ودَخَلَ القَصرَ أقبَلَ عَلَیهِ رِجالٌ مِن قُرَیشٍ ، فَقالوا : لَشَدَّ ما جَزِعتَ عَلَیهِ ، ولَقَد هَلَکَ . قال : أما ـ وَاللّهِ ـ هَلاکُهُ فَقَد أعَزَّ أهلَ المَغرِبِ ، وأذَلَّ أهلَ المَشرِقِ . قالَ : وبَکی عَلَیهِ أیّاما ، وحَزَنَ عَلَیهِ حُزنا شَدیدا ، وقالَ : لا أری مِثلَهُ بَعدَهُ أبَدا . ⁽⁴⁾

الغارات عن صعصعة بن صوحان :لَمّا بَلَغَ عَلِیّا علیه السلام مَوتُ الأَشتَرِ قالَ : إنّا للّهِِ وإنّا إلَیهِ راجِعونَ ، وَالحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ ، اللّهُمَّ إنّی أحتَسِبُهُ عِندَکَ ، فَإِنَّ مَوتَهُ مِن مَصائِبِ الدَّهرِ ، فَرَحِمَ اللّهُ مالِکا ، فَقَد وَفی بِعَهدِهِ ، وقَضی نَحبَهُ ، ولَقِیَ رَبَّهُ ، مَعَ أنّا قَد وَطَّنّا أنفُسَنا عَلی أن نَصبِرَ عَلی کُلِّ مُصیبَةٍ بَعدَ مُصابِنا بِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَإِنَّها أعظَمُ المَصائِبِ . ⁽⁵⁾

.

رجال الکشّی:چون خبر مـرگ مـالک اشتر بـه امیر مؤمنان رسید، آهی اندوهناک کشید و گفت: «رحمت خدا بر مالک! و مالک چه بود؟! مرگ او برایم بسیار سخت و گران است. اگر صخره بود، صخره ای با صلابت بود و اگر کوه بود، کوهی تک بود . گویا پاره ای از من جدا شد!» .

الغاراتـ به نقل از فضیل بن خدیج، از پیرمردان قبیله نَخَع ـ: وقتی خبر مرگ مالک به علی علیه السلام رسیده بود، نزد آن حضرت رفتیم. پیوسته حسرت و تأسّف می خورد و می گفت: «خدا مالک را پاداش نیک دهد! مالک چه بود؟! اگر کوه بود، کوهی تک بود و اگر سنگ بود، سنگی سخت و محکم بود. سوگند به خدا، همانا مرگ تو جهانی را درهم شکست و جهانی را خوش حال کرد . گریه کنندگان ، باید بر چنین کسی بگریند. آیا کسی چون مالک هست؟!».

الاختصاصـ به نقل از عوانه ـ: چون خبر جان باختن مالک اشتر به علی بن ابی طالب علیه السلام رسید، بر منبر رفت و خطبه خواند و فرمود: «آگاه باشید! همانا مالک اشتر درگذشت و به پیمانش وفا کرد و به دیدار پروردگارش شتافت. رحمت خدا بر مالک! اگر کوه بود، یگانه بود و اگر سنگ بود، با صلابت بود . اجر او با خدا. مالک چه بود؟ آیا زنان می توانند همچو او بزایند؟! آیا کسی مثل او هست؟!». راوی گوید: چون فرود آمد و به خانه رفت، مردانی از قریش به نزد او آمدند و گفتند: خیلی برای او بی تابی کردی و نالیدی . او که مُرد. فرمود: «به خدا سوگند ، مرگ او اهل مغرب را عزّت بخشید و اهل مشرق را خوار کرد. چند روز بر او می گریست و بسیار در فقدان او اندوهناک بود و می فرمود: «دیگر مانند او را هرگز نخواهم دید!».

الغاراتـ به نقل از صعصعة بن صُوحان ـ: چون خبر مرگ مالک اشتر به علی علیه السلام رسید، گفت: «إنا للّه و إنا إلیه راجعون! حمد ، سزاوار خداوند است که پروردگار جهانیان است. پروردگارا! همانا من این مصیبت را [ برای پاداش بردن ]نزد تو به حساب می گذارم، که به یقین، مرگ او از مصیبت های روزگار است. خدا مالک را رحمت کند، که به عهدش وفا کرد و جان باخت و به دیدار پروردگارش شتافت! با این حال ما پس از رحلت پیامبر خدا که بزرگ ترین مصیبت هاست، خود را آماده کرده بودیم که بر هر مصیبتی شکیبا باشیم».

.

تاریخ الیعقوبی :لَمّا بَلَغَ عَلِیّا قَتلُ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ وَالأَشتَرِ جَزِعَ عَلَیهِما جَزَعا شَدیدا ، وتَفَجَّعَ ، وقالَ عَلِیٌّ : عَلی مِثلِکَ فَلتَبکِ البَواکی یا مالِکُ ، وأنّی مِثلُ مالِکٍ ! ⁽¹⁾

الغارات عن علقمة بن قیس النخعیـ بَعدَ شَهادَةِ مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: فَما زالَ عَلِیٌّ یَتَلَهَّفُ ویَتَأَسَّفُ حَتّی ظَنَنّا أنَّهُ المُصابُ بِهِ دونَنا ، وقَد عُرَِف ذلِکَ فی وَجهِهِ أیّاما . ⁽²⁾

۶ / ۷فَرَحُ مُعاوِیَةَالغارات عن معاویةـ بَعدَ شَهادَةِ مالِکٍ الأَشتَرِ ـ: أمّا بَعدُ ، فَإِنَّهُ کانَ لِعَلِیِّ ابنِ أبی طالِبٍ یَدانِ یَمینانِ ، فَقُطِعَت إحداهُما یَومَ صِفّینَ ـ یَعنی عَمّارَ بنَ یاسِرٍ ـ وقُطِعَتِ الاُخرَی الیَومَ وهُوَ مالِکُ الأَشتَرِ . ⁽³⁾

۶ / ۸هَزیمَةُ أهلِ العِراقِ بِمَوتِ الأَشتَرِالغارات عن مغیرة الضبّی :لَم یَزَل أمرُ عَلِیٍّ شَدیدا حَتّی ماتَ الأَشتَرُ ، وکانَ الأَشتَرُ بِالکوفَةِ أسوَدَ ⁽⁴⁾مِن الأحنَفِ بِالبَصرَةِ . ⁽⁵⁾

.

۶ / ۷ شادی معاویه

۶ / ۸ شکست مردم عراق در پی مرگ مالک اشتر

تاریخ الیعقوبی:چون خبر کشته شدن محمّد بن ابی بکر و مالک اشتر به علی علیه السلام رسید، بر مرگ آن دو به شدّت نالید و به درد آمد و فرمود: «ای مالک! گریه کنندگان باید بر همچون تویی بگریند. کجا کسی همانند مالک است؟!».

الغاراتـ به نقل از علقمة بن قیس نخعی ـ: پس از شهادت مالک اشتر، علی علیه السلام پیوسته اندوهگین و ناراحت بود، تا آن جا که پنداشتیم اوست که مصیبت دیده است نه ما. این اندوه، روزهایی چند از چهره وی آشکار بود.

۶ / ۷شادی معاویهالغاراتـ به نقل از معاویه ، پس از شهادت مالک اشتر ـ: امّا بعد؛ علی بن ابی طالب دو دست داشت . یکی از آن دو در روز صِفّین قطع شد ـ مقصودش عمّار یاسر بود ـ و دیگری امروز قطع شد و آن، مالک اشتر بود.

۶ / ۸شکست مردم عراق در پی مرگ مالک اشترالغاراتـ به نقل از مغیره ضبّی ـ: کار علی علیه السلام در کوفه پیوسته استوار بود، تا آن که مالک اشتر از دنیا رفت. مالک اشتر در کوفه، آقاتر (و سرورتر) از احنف در بصره بود.

.

الأمالی للطوسی عن ربیعة بن ناجذـ بَعدَ ذِکرِ استِنفارِ الإِمامِ علیه السلام النّاسَ ، وتَقاعُدِهِم عَنهُ ، وَاجتِماعِهِم عَلی خِذلانِهِ ، وخُطبَةِ الإِمامِ فی ذلِکَ ـ: ثُمَّ تَکَلَّمَ النّاسُ مِن کُلِّ ناحِیَةٍ ولَغَطوا ، فَقامَ رَجُلٌ فَقالَ بِأَعلی صَوتِهِ : اِستَبانَ فَقدُ الأَشتَرِ عَلی أهلِ العِراقِ ، لَو کانَ حَیّا لَقَلَّ اللَّغَطُ ، ولَعَلِمَ کُلُّ امرِئٍ ما یَقولُ . ⁽¹⁾

أنساب الأشراف عن المدائنی :ذُکِرَ الأَشتَرُ النَّخَعِیُّ عِندَ مُعاوِیَةَ ، فَقالَ رَجُلٌ مِنَ النَّخَعِ لِلَّذی ذَکَرَهُ : اُسکُت ، فَإِنَّ مَوتَهُ أذَلَّ أهلَ العِراقِ ، وإنَّ حَیاتَهُ أذَلَّت أهَلَ الشّامِ ! فَسَکَتَ مُعاوِیَةُ ولَم یَقُل شَیئا . ⁽²⁾

شرح نهج البلاغةـ بَعدَما أشارَ إلی قِتالِ الأَشتَرِ یَومَ الهَریرِ ـ: قُلتُ : للّهِِ اُمٌّ قامَت عَنِ الأَشتَرِ ! لَو أنَّ إنسانا یُقسِمُ أنَّ اللّهَ تَعالی ما خَلَقَ فِی العَرَبِ ولا فِی العَجَمِ أشجَعَ مِنهُ إلّا اُستاذَهُ علیه السلام لَما خَشیتُ عَلَیهِ الإِثمَ ! وللّهِِ دَرُّ القائِلِ وقَد سُئِلَ عَنِ الأَشتَرِ : ما أقولُ فی رَجُلٍ هَزَمَت حَیاتُهُ أهلَ الشّامِ ، وهَزَمَ مَوتُهُ أهلَ العِراقِ ! وبِحَقِّ ما قالَ فیهِ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : کانَ الأَشتَرُ لی کَما کُنتُ لِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽³⁾

۶ / ۹کتابُ الإِمامِ إلی مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍالغارات عن ابن أبی سیف عن أصحابه :إنَّ مُحَمَّدَ بنَ أبی بَکرٍ لَمّا بَلَغَهُ أنَّ عَلِیّا علیه السلام قَد وَجَّهَ الأَشتَرَ إلی مِصرَ شَقَّ عَلَیهِ ، فَکَتَبَ عَلِیٌّ علیه السلام عِندَ مَهلِکِ الأَشتَرِ إلی مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ ـ وذلِکَ حینَ بَلَغَهُ مَوجِدَةُ ⁽⁴⁾مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ لِقُدومِ الأَشتَرِ عَلَیهِ ـ : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ . مِن عَبدِ اللّهِ عَلِیٍّ أمیرِ المُؤمِنینَ إلی مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ ، سَلامٌ عَلَیکَ . أمّا بَعدُ ، فَقَد بَلَغَنی مَوجِدَتُکَ مِن تَسریحِیَ الأَشتَرَ إلی عَمَلِکَ ، ولَم أفعَل ذلِکَ استِبطاءً لَکَ فِی الجِهادِ ، ولَا استِزادَةً لَکَ مِنّی فِی الجِدِّ ، ولَو نَزَعتُ ما حَوَت یَداک مِن سُلطانِکَ لَوَلَّیتُکَ ما هُوَ أیسَرُ مَؤونَةً عَلَیکَ ، وأعجَبُ ولاِیَةً إلَیکَ ، إلّا أنَّ الرَّجُلَ الَّذی کُنتُ وَلَّیتُهُ مِصرَ کانَ رَجُلاً لَنا مُناصِحا ، وعَلی عَدُوِّنا شَدیدا ، فَرَحمَةُ اللّهِ عَلَیهِ ، وقَد استَکمَلَ أیّامَهُ ، ولاقی حِمامَهُ ، ونَحنُ عَنهُ راضونَ ، فَرَضِیَ اللّهُ عَنهُ ، وضاعَفَ لَهُ الثَّوابَ ، وأحسَنَ لَهُ المَآبَ ، فَأصحِر لِعَدُوِّکَ ، وشَمِّر لِلحَربِ ، وَادعُ إلی سَبیلِ رَبِّکَ بِالحِکمَةِ وَالمَوعِظَةِ الحَسَنَةِ ، وأکثِر ذِکرَ اللّهِ والاِستِعانَةَ بِهِ وَالخَوفَ مِنهُ یَکفِکَ ما أهمَّکَ ، ویُعِنکَ عَلی ما وَلّاکَ ، أعانَنا اللّهُ وإیّاکَ عَلی ما لایُنالُ إلّا بِرَحمَتِهِ . وَالسَّلامُ . ⁽⁵⁾

.

۶ / ۹ نامه امام به محمّد بن ابی بکر

الأمالی ، طوسیـ به نقل از ربیعة بن ناجذ ـ: امام علی علیه السلام مردم را به عزیمت برای جنگ فراخواند و آنان فرونشستند و بر یاری نکردن وی هماهنگ شدند و امام علیه السلام در این مورد خطبه خواند . سپس مردم از هر طرف سخن گفتند و سر و صدا راه انداختند . مردی برخاست و با صدایی رسا گفت: جای خالی مالک اشتر برای عراقیان روشن شد . اگر زنده بود، این همه سر و صدا نبود و هرکس می دانست که چه می گوید.

أنساب الأشرافـ به نقل از مدائنی ـ: نزد معاویه [ به بدی ] سخن از مالک اشتر به میان آمد. مردی از قبیله نَخَع به کسی که از او یاد کرد، گفت: ساکت باش! همانا مرگ او اهل عراق را ذلیل ساخت، و حیات او نیز شامیان را ذلیل ساخته بود. معاویه هم سکوت کرد و چیزی نگفت.

شرح نهج البلاغةـ پس از اشاره به نبرد مالک اشتر در «یوم الهریر» ـ: خدا مادری که مالک را زاد، پاداش خیر دهد! اگر کسی سوگند بخورد که خداوند نه در عرب و نه در عجم، دلیرتر از مالک اشتر نیافریده است ، مگر استادش علی علیه السلام ، بیم ندارم که گناهی مرتکب شده باشد . خدا خیر دهد به آن کسی که وقتی از او درباره مالک اشتر پرسیدند، گفت: چه بگویم درباره مردی که زندگی اش اهل شام را به هزیمت وا داشت و مرگش اهل عراق را! بجاست آنچه علی علیه السلام درباره او فرمود که: «مالک اشتر برای من همان گونه بود که من برای پیامبر خدا بودم».

۶ / ۹نامه امام به محمّد بن ابی بکرالغاراتـ به نقل از ابن ابی سیف ، از یاران وی ـ: چون به محمّد بن ابی بکر خبر رسید که علی علیه السلام مالک اشتر را به سوی مصر روانه کرده است، بر او دشوار آمد. علی علیه السلام هم پس از شهادت مالک، نامه ای به محمّد بن ابی بکر نوشت ، آن هم وقتی که به آن حضرت خبر رسید که محمّد بن ابی بکر، از آمدن مالک اشتر ناراحت است: به نام خداوند بخشنده مهربان . از بنده خدا علی امیر مؤمنان به محمّد بن ابی بکر . سلام بر تو ! امّا بعد؛ به من خبر رسیده که از فرستادنم مالک اشتر را به جای تو ناراحتی. چنین نکردم به خاطر آن که تو را در جهاد، کُند و بی کوشش بشمارم یا از تو تلاش و کوشش بیشتری خواستار باشم . اگر حکومتی را که در دست توست از دست تو گرفتم، تو را به کاری می گمارم که سنگینی و رنج آن کم تر و امارت آن بر تو خوشایندتر باشد. همانا مردی را که به حکومت مصر گماشته بودم، مردی بود که خیرخواه ما و سرسخت بر دشمن ما بود. رحمت خدا بر او باد، که روزگارش را به سر رساند و با مرگ خود روبه رو شد! ما از او راضی هستیم. خدا هم از او راضی باشد و پاداشی دوچندان عطایش کند و فرجامش را نیکو گرداند. پس به سوی دشمنت بشتاب و آستین برای نبرد ، بالا زن و با حکمت و پند شایسته، به راه پروردگارت فراخوان و بسیار خدا را یاد کن و از او یاری بجوی و از او بترس تا آنچه را اندوهگینت ساخته، برطرف سازد و بر آنچه به تو سپرده، یاری ات کند. خداوند، ما و تو را بر آنچه جز به رحمت او نتوان به آن رسید، یاری کند! والسّلام».

.

۶ / ۱۰جَوابُ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍالغارات عن ابن أبی سیف عن أصحابه :فَکَتَبَ إلَیهِ علیه السلام مُحَمَّدُ بنُ أبی بَکرٍ جَوابَهُ : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ . لِعَبدِ اللّهِ أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیٍّ مِن مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ ، سَلامٌ عَلَیکَ . فَإِنّی أحمَدُ إلَیکَ اللّهَ الَّذی لا إلهَ إلّا هُوَ ، أمّا بَعدُ ، فَقَدِ انتَهی إلَیَّ کِتابُ أمیرِ المُؤمِنینَ ، وفَهِمتُهُ ، وعَرَفتُ ما فیهِ ، ولَیسَ أحدٌ مِنَ النّاسِ أشَدَّ عَلی عَدُوِّ أمیرِ المُؤمِنینَ ولا أرأَفَ وأرَقَّ لِوَلِیِّهِ مِنّی ، وقَد خَرَجتُ فَعَسکَرتُ وأمَّنتُ النّاسَ ، إلّا مَن نَصَبَ لَنا حَربا ، وأظهَرَ لَنا خِلافا . وأنَا مُتَّبِعُ أمرِ أمیرِ المُؤمِنینَ ، وحافِظُهُ ، ولاجِئٌ إلَیهِ ، وقائِمٌ بِهِ ، وَاللّهُ المُستَعانُ عَلی کُلِّ حالٍ . وَالسَّلامُ . ⁽¹⁾

.

۶ / ۱۰ پاسخ محمّد بن ابی بکر

۶ / ۱۰پاسخ محمّد بن ابی بکرالغاراتـ به نقل از ابن ابی سیف، از یکی از یاران او ـ: محمّد بن ابی بکر در پاسخ نامه امام علیه السلام چنین نوشت: به نام خداوند بخشنده مهربان. به بنده خدا امیر مؤمنان، علی علیه السلام ، از محمّد بن ابی بکر . سلام بر تو! همانا خدایی را در پیش تو می ستایم که جز او معبودی نیست. امّا بعد؛ نامه امیر مؤمنان به من رسید . آن را فهمیدم و آنچه را در آن بود ، شناختم. هیچ کس به اندازه من، نسبت به دشمن امیر مؤمنان سرسخت و نسبت به دوستش مهربان و نرمْ دل نیست. من بیرون آمدم و سپاه آراستم و اردو زدم و به مردم هم امان دادم، مگر به کسی که با ما سرِ جنگ و ناسازگاری داشته باشد. من پیرو فرمان امیر مؤمنانم و نگهدار آن و پناهجوی به آن و اقدام کننده به آن و در هر حال، تکیه بر یاری خداوند است. والسلام!».

.

. .

. .

الفصل السابع: احتلال مصر۷ / ۱إشخاصُ عَمرِو بنِ العاصِ لِقتالِ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍالغارات :إنَّ مُعاوِیَةَ لَمّا بَلَغَهُ تَفَرُّقُ النّاسِ عَن عَلِیٍّ علیه السلام وتَخاذُلُهُم ، أرسَلَ عَمرَو بنَ العاصِ إلی مِصرَ فی جَیشٍ مِن أهلِ الشّامِ ، فَسارَ حَتّی دَنا مِن مِصرَ ، فَتَلقّی مُحَمَّدَ بنَ أبی بَکرٍ وکانَ عامِلَ عَلیٍّ عَلی مِصرَ ، فَلَمّا نَزَلَ أدانِیَ مِصرَ اجتَمَعَت إلَیهِ العُثمانِیَّةُ فَأَقامَ بِها . ⁽¹⁾

تاریخ الطبری عن عبد اللّه بن حوالة الأزدیـ فی ذِکرِ إشخاصِ مُعاوِیَةَ عَمرَو ابنَ العاصِ إلی مِصرَ ـ: بَعَثَهُ فی سِتَّةِ آلافِ رَجُلٍ ... فَخَرَجَ عَمرٌو یَسیرُ حَتّی نَزَلَ أدانِیَ أرضِ مِصرَ ، فَاجتَمَعَتِ العُثمانِیَةُ إلَیهِ فَأَقامَ بِهِم ، وکَتَبَ إلی مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ : أمّا بَعدُ ، فَتَنَحَّ عَنّی بِدَمِکَ یَابنَ أبی بَکرٍ فَإِنّی لا اُحِبُّ أن یُصیبَکَ مِنّی ظُفُرٌ ، إنَّ النّاسَ بِهِذِهِ البِلادِ قَد اجتَمَعوا عَلی خِلافِکَ ورَفضِ أمرِکَ ونَدِموا عَلَی اتِّباعِکَ ، فَهُم مُسَلِّموکَ لَو قَدِ التَقَت حَلَقَتَا البِطانِ ⁽²⁾، فَاخرُجِ مِنها فَإِنّی لَکَ مِنَ النّاصِحینَ ، وَالسَّلامُ . وبَعَثَ إلَیهِ عَمرٌو أیضاً بِکِتابِ مُعاوِیَةَ إلَیهِ : أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ غِبَّ البَغیِ وَالظُّلمِ عَظیمُ الوَبالِ ، وإنَّ سَفکَ الدَّمِ الحَرامِ لا یَسلَمُ صاحبَهُ مِنَ النِّقمَةِ فِی الدُّنیا ومِنَ التِّبعَةِ الموبِقَةِ فِی الآخِرَةِ ، وإنّا لا نَعلَمُ أحَداً کانَ أعظَمَ عَلی عُثمانَ بَغیاً ولا أسوَأَ لَهُ عَیباً ولا أشَدَّ عَلَیهِ خِلافاً مِنکَ ، سَعَیتَ عَلَیهِ فِی السّاعینَ وسَفَکتَ دَمَهُ فِی السّافِکینَ ، ثُمَّ أنتَ تَظُنُّ أنّی عَنکَ نائِمٌ أو ناسٍ لَکَ حَتّی تَأتِیَ فَتَأَمَّرَ عَلی بِلادٍ أنتَ فیها جاری ، وجُلُّ أهلِها أنصارِی یَرَونَ رَأیی ویَرقُبونَ قَولی ویَستَصرِخونی عَلَیکَ ، وقَد بَعَثتُ إلَیکَ قَوماً حِناقاً عَلَیکَ یَستَسقونَ دَمَکَ ویَتَقَرَّبونَ إلَی اللّهِ بِجِهادِکَ ، وقَد أعطَوُا اللّهَ عَهداً لَیَمثِلُنَّ بِکَ ، ولَو لَم یَکُن مِنهُم إلَیکَ ما عَدا قَتلِکَ ما حَذَّرتُکَ ولا أنذَرتُکَ ، ولَأَحبَبتُ أن یَقتُلوکَ بِظُلمِکَ وقَطیعَتِکَ وعُدُوِّکَ عَلی عُثمانَ یَومَ یُطعَنُ بِمَشاقِصِکَ ⁽³⁾بَینَ خُشَشائِهِ ⁽⁴⁾وأوداجِهِ ، ولکِن أکرَهُ أن أمثِلَ بِقُرَشِیٍّ ، ولَن یُسَلِّمَکَ اللّهُ مِنَ القِصاصِ أبَداً أینَما کُنتَ . وَالسَّلامُ . ⁽⁵⁾

.

فصل هفتم : اشغال مصر

۷ / ۱ فرستادن عمرو عاص برای جنگ با محمّد بن ابی بکر

فصل هفتم : اشغال مصر۷ / ۱فرستادن عمرو عاص برای جنگ با محمّد بن ابی بکرالغارات:چون به معاویه خبر رسید که مردم از گِرد علی علیه السلام پراکنده شده اند و او را یاری نکرده اند، عمرو عاص را همراه سپاهی از شامیان به مصر فرستاد. پیش رفت تا به نزدیکی مصر رسید و با محمّد بن ابی بکر که کارگزار علی علیه السلام در مصر بود، برخورد کرد. چون در مناطق پایین مصر فرود آمد، عثمانی ها دور او جمع شدند و او آن جا ماندگار شد.

تاریخ الطبریـ به نقل از عبد اللّه بن حواله ازدی، در ذکر فرستادن معاویه، عمرو عاص را به مصر ـ: او را با شش هزار مرد فرستاد... عمرو عاص رفت، تا به نزدیکی های سرزمین مصر رسید. عثمانی ها دور او گرد آمدند و او آن جا ماند و به محمّد بن ابی بکر چنین نوشت: ای پسر ابو بکر! ریخته شدن خونت را از من دور ساز . من دوست ندارم که از من خراشِ ناخنی هم به تو برسد. مردم این سامان بر سرپیچی از تو هماهنگ شده و فرمان تو را وا نهاده و از پیروی تو پشیمان شده اند. اگر کار بالا بگیرد ، تو را تسلیم می کنند . از مصر بیرون شو، که من از خیرخواهان تواَم. والسّلام! عمرو عاص، همراه این نامه ، نامه معاویه [ به محمّد بن ابی بکر ] را هم برایش فرستاد که در آن آمده بود: امّا بعد؛ سرانجام تجاوز و ستم، وبالی بزرگ است . کسی هم که خون محترمی را بریزد، از انتقام در دنیا و کیفر ابدی آخرت نمی رهد. ما هم کسی را نمی شناسیم که تجاوزکارتر، عیبجوتر و سرسخت تر از تو بر ضدّ عثمان بوده باشد. با انتقادگران و خونریزان او هم دست و هم داستان بودی . آن گاه می پنداری من از کار تو در خوابم یا فراموش کرده ام، تا آن جا که به سرزمینی در همسایگی من می آیی و حکومت می کنی و آسوده ای، در حالی که بیشتر مردم آن جا با من هم فکرند، سخنم را می پذیرند و در فریاد خواهی بر ضد تو فرمانبردار من اند؟ من کسانی را به سوی تو فرستاده ام که از تو خشمگین اند، تشنه خون تواَند و با جهاد بر ضدّ تو به خدا تقرّب می جویند و با خدا عهد بسته اند که تو را مُثله کنند و اگر آنان جز کشتن تو هدفی نداشتند [و نمی خواستند مُثله ات کنند] ، تو را هشدار و انذار نمی دادم و دوست داشتم که تو را به خاطر ستم و قطع رَحِم و هجومی بکشند که بر عثمان داشتی ؛ آن روز که سر نیزه تو در گردن و رگ های گلوی او فرو می رفت. ولی خوش نمی دارم که یک قرشی را مُثله کنم . هرجا که باشی، خداوند هرگز تو را از قصاص نمی رهاند. والسلام!

.

۷ / ۲استِنصارُ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍتاریخ الطبری عن عبد اللّه بن حوالة الأزدی :فَطَوی مُحَمَّدٌ کِتابَیهِما وبَعَثَ بِهِما إلی عَلِیٍّ ، وکَتَبَ مَعَهُما : أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ ابنَ العاصِ قَد نَزَلَ أدانِیَ أرضِ مِصرَ ، وَاجتَمَعَ إلَیهِ أهلُ البَلَدِ جُلُّهُم مِمَّن کانَ یَری رَأیَهُم ، وقَد جاءَ فی جَیشٍ لَجِبٍ خَرّابٍ ، وقَد رَأَیتُ مِمَّن قِبَلی بَعضَ الفَشَلِ ، فَإِن کانَ لَکَ فی أرضِ مِصرَ حاجَةٌ فَأَمِدَّنی بِالرِّجالِ وَالأَموالِ . وَالسَّلامُ عَلَیکَ . ⁽¹⁾

.

۷ / ۲ یاری خواهی محمّد بن ابی بکر

۷ / ۲یاری خواهی محمّد بن ابی بکرتاریخ الطبریـ به نقل از عبد اللّه بن حواله ازدی ـ: محمّد بن ابی بکر هر دو نامه را پیچید و نزد علی علیه السلام فرستاد و همراه نامه ای نوشت: امّا بعد؛ عمرو عاص در نزدیکی های سرزمین مصر فرود آمده و بیشتر مردم شهر که هم فکر با آنان اند، دور او گرد آمده اند وی با لشکری غوغاگر و ویرانگر آمده است. من در طرفداران خودم سستی می بینم. اگر به سرزمین مصر نیازی داری، با نیروی انسانی ومالی یاری ام برسان ، و سلام بر تو!

.

۷ / ۳کِتابُ الإِمامِ فی جَوابِهِتاریخ الطبری عن عبد اللّه بن حوالة الأزدی :فَکَتَبَ إلَیهِ عَلِیٌّ : أمّا بَعدُ ، فَقَد جاءَنی کِتابُکَ تَذکُرُ أنَّ ابنَ العاصِ قَد نَزَلَ بِأَدانِیَ أرضِ مِصرَ فی لَجَبٍ مِن جَیشِهِ خَرّابٍ، وأنَّ مَن کانَ بِها عَلی مِثلِ رَأیِهِ قَد خَرَجَ إلَیهِ ، وخُروجُ مَن یَری رَأیَهُ إلَیهِ خَیرٌ لَکَ مِن إقامَتِهِم عِندَکَ ، وذَکَرتَ أنَّکَ قَد رَأیتَ فی بَعضٍ مِن قِبَلِکَ فَشَلاً ، فَلا تَفشَل وإن فَشِلوا فَحَصِّن قَریَتَکَ ، وَاضمُم إلَیکَ شیعَتَکَ وَاندُب إلَی القَومِ کِنانَةَ بنَ بِشرٍ المَعروفَ بِالنَّصیحَةِ وَالنَّجدَةِ وَالبَأسِ ، فَإِنّی نادِبٌ إلَیکَ النّاسَ عَلَی الصَّعبِ وَالذَّلولِ ، فَاصبِر لِعَدُوِّکَ وَامضِ عَلی بَصیرَتِکَ وقاتِلهُم عَلی نِیَّتِکَ وجاهِدهُم صابِرا مُحتَسِبا ، وإن کانَت فِئَتُکَ أقَلَّ الفِئَتَینِ فَإِنَّ اللّهَ قَد یُعِزُّ القَلیلَ ویَخذُلُ الکَثیرَ . وقَد قَرَأتُ کِتابَ الفاجِرِ بنِ الفاجِرِ مُعاوِیَةَ وَالفاجِرِ بنِ الکافِرِ عَمرٍو ، المُتَحابَّینِ فی عَمَلِ المَعصِیَةِ وَالمُتَوافِقَینِ المُرتَشِیَینِ فِی الحُکومَةِ ، المُنکَرَینِ فِی الدُّنیا ، قَدِ استَمتَعوا بِخَلاقِهِم کَما استَمتَعَ الَّذینَ مِن قَبلِهِم بِخَلاقِهِم ، فَلا یُهلِک إرعادَهُما وإبراقَهُما ، وأجِبهُما إن کنتَ لَم تُجِبهُما بِما هُما أهلُهُ ، فَإِنَّکَ تَجِدُ مَقالاً ما شِئتَ . وَالسَّلامُ . ⁽¹⁾

.

۷ / ۳ پاسخ امام به او

۷ / ۳پاسخ امام به اوتاریخ الطبریـ به نقل از عبد اللّه بن حواله ازدی ـ: علی علیه السلام در پاسخ او نوشت: «امّا بعد ؛ نامه ات به من رسید. نوشته بودی که عمرو عاص با لشکری ویرانگر به نزدیکی های سرزمین مصر فرود آمده است و کسانی که هم فکر او بوده اند ، به سوی او بیرون شده اند. البته بیرون شدن آنان که هم فکر اویند، بهتر از آن است که نزد تو بمانند. و گفته ای که در برخی همراهانت سستی دیده ای. اگر آنان هم سست شوند، تو سست مشو . آبادی خود را حصاربندی و دژبانی کن . پیروانت را هم نزد خویش فراهم آر و کنانة بن بشر را که به خیرخواهی و بزرگواری و دلیری معروف است ، به جنگ دشمنان بفرست . من هم مردم را بر مرکب های سرکش و رام (اسب ها و شتران) به سوی تو فرا می خوانم. در مقابل دشمنت مقاومت کن و با بینایی خود ، پیش برو و با نیّت و عزم با آنان بجنگ و برای خدا و صبورانه با ایشان جهاد کن، هرچند که گروه تو اندک تر از آنان باشد؛ چرا که خداوند، گاهی گروه اندک را قوّت می بخشد و گروه بسیار را خوار می سازد. نامه تبهکار تبهکار زاده (معاویه) و تبهکار کافر زاده (عمرو) را هم خواندم . این دو نابکاری که در کار معصیتْ هم دست اند و در رشوه خواری در حکومت، هم داستان، و در دنیا زشت و منکَرند و از آنچه در دست دارند ، بهره می برند، همچنان که پیشینیان آنان از داشته هایشان بهره برده اند. رعد و برق آنان تو را نهراساند.و اگر تاکنون جواب نامه شان را نداده ای، آن گونه که شایسته آنان است، پاسخشان ده؛ چرا که آنچه بخواهی برای گفتن داری. والسلام!».

.

۷ / ۴إستِنهاضُ الإِمامِ لِلدِّفاعِ عَن مِصرَ ، وعِصیانُ أصحابِهِتاریخ الطبری عن عبد اللّه بن فُقَیمـ بَعدَ ذِکرِ استِصراخِ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ إلی عَلِیٍّ علیه السلام ـ: قامَ عَلِیٌّ فِی النّاسِ وقَد أمَرَ فَنودِیَ : الصَّلاةُ جامِعَةً ! فَاجتَمَعَ النّاسُ ، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ، وصَلّی عَلی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، ثُمَّ قالَ : أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ هذا صَریخُ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ وإخوانِکُم مِن أهلِ مِصرَ ، قَد سارَ إلَیهِمُ ابنُ النّابِغَةِ عَدُوُّ اللّهِ ، ووُلِّیَ مَن عادَی اللّهَ ، فَلا یَکونَنَّ أهلُ الضَّلالِ إلی باطِلِهِم ، وَالرُّکونُ إلی سَبیلِ الطّاغوتِ أشَدَّ اجتِماعا مِنکُم عَلی حَقِّکُم هذا ، فَإِنَّهُم قَد بَدَؤوکُم وإخوانَکُم بِالغَزوِ ، فَاعجَلوا إلَیهِم بِالمُؤاساةِ وَالنَّصرِ . عِبادَ اللّهِ ! إنَّ مِصرَ أعظَمُ مِنَ الشّامِ ، أکثَرُ خَیرا ، وخَیرٌ أهلاً ، فَلا تَغلِبوا عَلی مِصرَ ، فَإِنَّ بَقاءَ مِصرَ فی أیدیکُم عِزٌّ لَکُم ، وکَبتٌ لِعَدُوِّکُم ، اُخرُجوا إلَی الجَرعَةِ بَینَ الحیرَةِ وَالکوفَةِ ، فَوافونی بِها هُناکَ غَدا إن شاءَ اللّهُ . قالَ : فَلَمّا کانَ مِنَ الغَدِ خَرَجَ یَمشی ، فَنَزَلَها بُکرَةً ، فَأَقامَ بِها حَتَّی انتَصَفَ النَّهارُ یَومُهُ ذلِکَ ، فَلَم یُوافِهِ مِنهُم رَجُلٌ واحِدٌ ، فَرَجَعَ . فَلَمّا کانَ مِنَ العَشِیِّ بَعَثَ إلی أشرافِ النّاسِ ، فَدَخَلوا عَلَیهِ القَصرَ وهُوَ حَزینٌ کَئیبٌ ، فَقالَ : الحَمدُ للّهِِ عَلی ما قَضی مِن أمری وقَدَّرَ مِن فِعلی وَابتَلانی بِکُم أیَّتُهَا الفِرقَةُ ؛ مِمَّن لا یُطیعُ اذا أمَرتُ ولا یُجیبُ إذا دَعَوتُ ، لا أبا لِغَیرِکُم ! ما تَنتَظِرونَ بِصَبرِکُم وَالجِهادِ عَلی حَقِّکُم ! المَوتُ وَالذُّلُّ لَکُم فی هذِهِ الدُّنیا عَلی غَیرِ الحَقِّ ، فَوَاللّهِ ، لَئِن جاءَ المَوتُ ـ ولَیَأتِیَنَّ ـ لَیُفَرِّقَنَّ بَینی وبَینَکُم ، وأنَا لِصُحبَتِکُم قالٍ وبِکُم غَیرُ ضَنینٍ ، للّهِِ أنتُم لا دینَ یَجمَعُکُم ولا حَمِیَّةَ تُحمیکُم ، إذا أنتُم سَمِعتُم بِعَدُوِّکُم یَرِدُ بِلادَکُم ویَشِنُّ الغارَةَ عَلَیکُم ، أوَ لَیسَ عَجَبا أنَّ مُعاوِیَةَ یَدعُو الجُفاةَ الطَّغامَ فَیَتَّبِعونَهُ عَلی غَیرِ عَطاءٍ ولا مَعونَةٍ ، ویُجیبُونَهُ فِی السَّنَةِ المَرَّتَینِ وَالثَّلاثِ إلی أیِّ وَجهٍ شاءَ ، وأنَا أدعوکُم ـ وأنتُم اُولُو النُّهی وبَقِیَّةُ النّاسِ ـ عَلَی المَعونَةِ وطائِفَةٌ مِنکُم عَلَی العَطاءِ ، فَتَقومونَ عَنّی وتَعصونَنی وتَختَلِفونَ عَلَیَّ ؟ فَقامَ إلَیهِ مالِکُ بنُ کَعبٍ الهَمدانِیُّ ثُمَّ الأَرحَبِیُّ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ اندُبِ النّاسَ فَإِنَّهُ لا عِطرَ بَعدَ عَروسٍ ، لِمِثلِ هذَا الیَومِ کُنتُ أدَّخِرُ نَفسی ، وَالأَجرُ لا یَأتی إلّا بِالکَرَّةِ . اِتَّقُوا اللّهَ وأجیبوا إمامَکُم وَانصُروا دَعوَتَهُ وقاتِلوا عَدُوَّهُ ، أنَا أسیرُ إلَیها یا أمیرَ المُؤمِنینَ . قالَ : فَأَمَرَ عَلِیٌّ مُنادیهِ سَعداً فَنادی فِی النّاسِ : ألَا انتَدَبوا إلی مِصرَ مَعَ مالِکِ بنِ کَعبٍ . ثُمَّ إنَّهُ خَرَجَ وخَرَجَ مَعَهُ عَلِیٌّ فَنَظَرَ فَإِذا جَمیعُ مَن خَرَجَ نَحوَ ألفَی رَجُلٍ . فَقالَ : سِر فَوَاللّهِ ، ما إخالُکَ تُدرِکُ القَومَ حَتّی یَنقَضی أمرَهُم . قالَ : فَخَرَجَ بِهِم فَسارَ خَمساً . و[لَمَّا اُخبِرَ الإِمامُ بِفَتحِ مِصرَ وقَتلِ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ] سَرَّحَ عَلِیٌّ عبدَالرَّحمنِ بنَ شُرَیحِ الشِّبامِیَّ إلی مالِکِ بنِ کَعبٍ فَرَدَّهُ مِنَ الطَّریقِ . ⁽¹⁾

.

۷ / ۴ درخواست امام برای قیام (در دفاع از مصر) و نافرمانی یارانش

۷ / ۴درخواست امام برای قیام (در دفاع از مصر) و نافرمانی یارانشتاریخ الطبریـ به نقل از عبد اللّه بن فُقیم، پس از ذکر یاری خواهی محمّد بن ابی بکر از علی علیه السلام ـ: علی علیه السلام در میان مردم ایستاد و فرمان داد تا مردم برای نماز [ نزد او ]گرد آیند . مردم گرد آمدند. خدا را حمد و ثنا گفت و بر محمّد صلی الله علیه و آله درود فرستاد . سپس فرمود: «امّا بعد؛ این فریاد محمّد بن ابی بکر و برادران مصری شماست. دشمن خدا و دوستِ دشمنان خدا، پسر نابغه (عمرو عاص) به سوی آنان شتافته است. مبادا گم راهان در باطل خود و گرایش به راه طاغوت، همبسته تر از شما در این راه حقّتان باشند! آنان آغازگر جنگ با شما و برادران شمایند . به پشتیبانی و یاری برادران خود بشتابید. ای بندگان خدا! مصر بزرگ تر از شام است و هم خیر آن بیشتر است و هم مردمانش بهترند. مبادا آن را از چنگ شما درآورند. ماندن مصر در دست شما، عزّتی برای شما و شکستی برای دشمنان شماست. به سوی جَرعه ⁽¹⁾ـ بین حیره ⁽²⁾و کوفه ـ بیرون شوید و فردا به خواست خدا آن جا یکدیگر را ببینیم». راوی گوید: فردا که شد، علی علیه السلام پیاده بیرون رفت و صبحگاهان آن جا فرود آمد. تا نیم روز همان روز آن جا ماند. هیچ کس از آنان به آن جا نیامد. وی نیز برگشت. شامگاهان در پی بزرگان کوفه فرستاد. در دارالحکومه خدمت او آمدند، در حالی که حضرت، غمگین و گرفته بود. فرمود: «خدا را سپاس بر آنچه قضا و قدرش بر کار من جاری شده است و مرا ـ ای گروه ـ به شما دچار ساخته است؛ کسانی که وقتی فرمان می دهم ، فرمان نمی برند و چون فرا می خوانم ، پاسخ نمی دهند. دشمنتان بی پدر باد! برای صبر و جهاد در راه حقّ خویش منتظر چیستید؟ مرگ و ذلت در همین دنیا برای شما در غیر راه حق است. به خدا سوگند ، اگر مرگ فرا رسد ـ که حتما آمدنی است ـ ، میان من و شما در حالی جدایی خواهد افکند که از مصاحبت شما ناراحتم و از شما بیزار. خدا خیرتان دهد! نه دینی دارید که محور تجمّع شما شود ، و نه غیرتی که شما را برانگیزد، آن گاه که صدای دشمنتان را می شنوید که وارد شهرهای شما شده ، دست به غارت می زند. آیا شگفت نیست که معاویه، جفاکاران تبهکار را بی آن که پولی دهد یا کمکی برایشان بفرستد ؛ فرا می خواند و آنان هم پاسخ می دهند و سالی دو سه بار هر جا که می خواهد ، اعزامشان می کند؛ امّا من شما خردمندان و باقی مانده مردم را با کمک مالی و بخشش فرا می خوانم، از دور من پراکنده می شوید، نافرمانی می کنید و بر ضدّ من اختلاف به راه می اندازید؟! مالک بن کعب همدانی برخاست و گفت : ای امیر مؤمنان! مردم را فراخوان، همانا پس از عروس، عطری به کار نیاید! ⁽³⁾جانم را برای چنین روزی ذخیره کرده بودم. جز با حمله، پاداشی نخواهد بود. [ ای مردم!] از خدا پروا کنید و امامتان را پاسخ دهید و دعوتش را یاری کرده، با دشمنش بستیزید. ای امیر مؤمنان! من به سوی جنگ می روم. به گفته راوی، علی علیه السلام منادیِ خود (سعد) را فرمان داد تا در میان مردم جار زند: هلا! همراه مالک بن کعب به سوی مصر روان شوید. وی خارج شد. علی علیه السلام هم با او خارج شد. نگاه کرد ، دید تنها حدود دو هزار نفر بیرون شدند. فرمود: «حرکت کن . به خدا سوگند ، فکر نمی کنم به آنان برسی مگر وقتی که کارشان تمام شده باشد». مالکْ آنان را پنج [شب] حرکت داد . چون امام علیه السلام خبر یافت که مصر فتح شده و محمّد بن ابی بکر به شهادت رسیده است، عبد الرحمان بن شریح شبامی را به سوی مالک بن کعب فرستاد و او را از میان راه برگرداند.

.

۷ / ۵إستِشهادُ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍولّی الإمام علیه السلام محمّد بن أبی بکر علی مصر سنة ۳۶ ه باقتراح من عبد اللّه بن جعفر ، وذلک بعد عزل قیس بن سعد عنها . ⁽¹⁾من هنا لم یشهد محمّدٌ معرکة صفّین . ⁽²⁾تشدّد محمّد علی أشخاص کان هواهم فی عثمان ، ⁽³⁾فتمرّدوا علیه بعدما جری فی صفّین وما آلَت إلیه من التحکیم ، ⁽⁴⁾وضیّقوا علیه الخناق ، ⁽⁵⁾وانتهز معاویة وعمرو بن العاص الفرصة فهبّوا إلی مؤازرة المتمرّدین . ⁽⁶⁾فکادت الاُمور تفلت فی مصر ، ویخرج هذا الإقلیم من سیادة الدولة الإسلامیّة ، لذا عیّن الإمام علیه السلام مالکا مکانه لیُخمد الفتنة المستعرة فیها ، ⁽⁷⁾لکنّ هذا النصیر الفذّ الفرید استشهد فی الطریق بأسلوبٍ غادر خبیث انتهجه معاویة ، فأعاد الإمام علیه السلام محمّدا إلیها . ⁽⁸⁾بعث معاویة عمرو بن العاص مع لُمّةٍ لإعانة المتمرّدین . ⁽⁹⁾وکان لابن العاص نفوذ فیها إذ کان قد فتحها فی زمان خلافة عمر . ⁽¹⁰⁾فحدثت اشتباکات استُشهد فیها کنانة الذی کان قد بعثه محمّد علی رأس ألفین لمواجهة ابن العاص ، ⁽¹¹⁾فجرّ ذلک إلی أن ترک أصحاب محمّد أمیرهم وحیدا ، فوقع فی قبضة العدوّ . ⁽¹²⁾ومن جانب آخر لم تُجْدِ استغاثة الإمام علیه السلام واستنصاره أهل الکوفة لمؤازرة محمّد . ⁽¹³⁾وآل الأمر إلی أن یضع معاویة بن خدیج محمّدا فی جلد حمار میّت ویحرقه ، وهو ظمآن ، ⁽¹⁴⁾وجاء فی بعض الأخبار أنّه اُحرق حیّا . ⁽¹⁵⁾أحزن استشهاد محمّد بن أبی بکر الإمام علیه السلام کثیرا ، ⁽¹⁶⁾وتوجّع علی ما جری علی عزیزه الراحل ، وجزع علیه أشدّ الجزع ، وحین سُئل علیه السلام عن علّة جزعه الشدید ، قال : «رحم اللّه محمّدا ؛ کان غلاما حَدَثا ، أما واللّه لقد کنتُ أردتُ أن اُولّی المرقال هاشم بن عتبة بن أبی وقّاص مصر ... بلا ذمّ لمحمّد بن أبی بکر ، لقد أجهد نفسه وقضی ما علیه» . ⁽¹⁷⁾وکان علیه السلام یُثنی علیه ویذکره بخیر فی مناسبات مختلفة ویقول : «لقد کان إلیّ حبیبا ، وکان لی ربیبا . ⁽¹⁸⁾فعند اللّه نحتسبه ولدا ناصحا ، وعاملاً کادحا ، وسیفا قاطعا ، ورکنا دافعا» . ⁽¹⁹⁾

.

۷ / ۵ شهادت محمّد بن ابی بکر

۷ / ۵شهادت محمّد بن ابی بکرامام علیه السلام در سال ۳۶ هجری به پیشنهاد عبد اللّه بن جعفر، محمّد بن ابی بکر را به استانداری مصر گماشت و این پس از عزل قیس بن سعد از آن جا بود. از این رو ، محمّد بن ابی بکر در جنگ صِفّین حضور نداشت. محمّد بن ابی بکر بر کسانی که تفکّر و گرایش عثمانی داشتند ، سخت گرفت. آنان نیز پس از آنچه در صفّین گذشت و کار به حکمیّت انجامید ، بر ضدّ محمّد بن ابی بکر نافرمانی و شورش کرده، عرصه را بر او تنگ کردند. معاویه و عمرو عاص ، فرصت را غنیمت شمرده ، به حمایت شورشیان پرداختند. نزدیک بود که کارها در مصر از هم بپاشد و این اقلیم از قلمرو حاکمیت دولت اسلامی بیرون رود. از این رو، امام علی علیه السلام مالک اشتر را به جای او تعیین کرد تا آتش شعله ور فتنه آن جا را فرو نشاند؛ لیکن این یاور بی نظیر و نمونه، با روشی مزوّرانه و کثیف که معاویه به کار بست ، در راه مصر ، به شهادت رسید . امام علیه السلام محمّد را دوباره به آن جا بازگرداند. معاویه، عمرو عاص را همراه با گروهی برای کمک به یاغیان فرستاد. عمرو عاص، چون در زمان خلافت عمر مصر را گشوده بود، در آن جا نفوذ داشت. برخوردهایی پیش آمد که کنانه در آن به شهادت رسید. او را محمّد در رأس دوهزار نفر برای رویارویی با عمرو عاص فرستاده بود. این سبب شد که یاران محمّد بن ابی بکر، امیر خود را تنها گذاشتند، او هم به چنگ دشمن افتاد. از سوی دیگر ، یاری خواهی امام علیه السلام از مردم کوفه برای پشتیبانی محمّد، بی فایده بود. کار به آن جا کشید که معاویة بن خدیج، محمّد بن ابی بکر را داخل پوست الاغ مُرده بگذارد و آتش بزند، در حالی که تشنه بود. در برخی نقل ها آمده است که او را زنده زنده سوزاند. شهادت محمّد بن ابی بکر، امام علیه السلام را بسیار اندوهگین ساخت و به سخت ترین وجه، بر آنچه بر سر عزیز از دست رفته اش آمد، نالید. وقتی علّت این ناله و بی تابی شدید را پرسیدند، فرمود: «خدا محمّد را رحمت کند! جوان نورسی بود. به خدا سوگند ، دوست داشتم که هاشم مرقال را بر مصر بگمارم، بی آن که از محمّد بن ابی بکر نکوهشی کنم. او کوشید و به تکلیف خود عمل کرد». حضرت پیوسته در مناسبت های مختلف از محمّد یاد می کرد و او را می ستود و می فرمود: «برایم دوست داشتنی بود. تربیت شده من بود. در مرگ او از خداوند اجر می طلبیم. فرزندی خیرخواه، کارگزاری سخت کوش، شمشیری بُرنده و ستونی جلوگیرنده بود».

.

. .

. .

. .

. .

تاریخ الطبری عن محمّد بن یوسف بن ثابت الأنصاری عن شیخ من أهل المدینة :خَرَجَ مُحَمَّدٌ فی ألفَی رَجُلٍ ، وَاستَقبَلَ عَمرُو بنُ العاصِ کِنانَةَ وهُوَ عَلی مُقَدَّمَةِ مُحَمَّدٍ ، فَأَقبَلَ عَمرٌو نَحوَ کِنانَةَ ، فَلَمّا دَنا مِن کِنانَةَ سَرَّحَ الکَتائِبَ کَتیبَةً بَعدَ کَتیبَةٍ ، فَجَعَلَ کِنانَةُ لا تَأتیهِ کَتیبةٌ مِن کَتائِبِ أهلِ الشّامِ إلّا شَدَّ عَلَیها بِمَن مَعَهُ ، فَیَضرِبُها حَتّی یُقَرِّبَها لِعَمرِو بنِ العاصِ ، فَفَعَلَ ذلِکَ مِرارا ، فَلَمّا رَأی ذلِکَ عَمرٌو بَعَثَ إلی مُعاوِیَةَ بنِ حُدَیجٍ السَّکونی ، فأتاهُ فی مِثلِ الدَّهمِ ⁽¹⁾، فَأَحاطَ بِکَنانَةَ وأصحابِهِ ، وَاجتَمَعَ أهلُ الشّامِ عَلَیهِم مِن کُلِّ جانِبٍ ، فَلَمّا رَأی ذلِکَ کِنانَةُ بنُ بِشرٍ نَزَلَ عَن فَرَسِهِ ، ونَزَلَ أصحابَهُ وکِنانَةَ یَقولُ : «وَمَا کَانَ لِنَفْسٍ أَن تَمُوتَ إِلَا بِإِذْنِ اللَّهِ کِتَـبًا مُّؤَجَّلاً وَمَن یُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْیَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَن یُرِدْ ثَوَابَ الْأَخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِی الشَّـکِرِینَ» ⁽²⁾، فَضارَبَهُم بِسَیفِهِ حَتَّی استُشهِدَ . وأقبَلَ عَمرُو بنُ العاصِ نَحوَ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ ، وقَد تَفَرَّقَ عَنهُ أصحابُهُ لَمّا بَلَغَهُم قَتلُ کِنانَةَ ، حَتّی بَقِیَ وما مَعَهُ أحَدٌ مِن أصحابِهِ ، فَلَمّا رَأی ذلِکَ مُحَمَّدٌ خَرَجَ یَمشی فِی الطَّریقِ حَتَّی انتَهی إلی خِربَةٍ فی ناحِیَةِ الطَّریقِ ، فَأَوی إلَیها ، وجاءَ عَمرُو ابنُ العاصِ حَتّی دَخَلَ الفُسطاطَ ، وخَرَجَ مُعاوِیَةُ بنُ حُدَیجٍ فی طَلَبِ مُحَمَّدٍ ... حَتّی دَخَلوا عَلَیهِ ، فَاستَخرَجوهُ ، وقَد کادَ یَموتُ عَطَشا ، فَأَقبَلوا بِهِ نَحوَ فُسطاطِ مصر ... قالَ لَهُ مُعاوِیَةُ : أ تَدری ما أصنَعُ بِکَ ؟ اُدخِلُکَ فی جَوفِ حِمارٍ ، ثُمَّ اُحرِقُهُ عَلَیکَ بِالنّارِ . فَقالَ لَهُ مُحَمَّدٌ : إن فَعَلتُم بی ذلِکَ ، فَطالَما فُعِلَ ذلِکَ بَأَولِیاءِ اللّهِ ! وإنّی لَأَرجو هذِهِ النّارَ الَّتی تُحرِقُنی بِها أن یَجعَلَهَا اللّهُ عَلَیَّ بَردا وسَلاما کَما جَعَلَها عَلی خَلیلِهِ إبراهیمَ ، وأن یَجعَلَها عَلَیکَ وعَلی أولِیائِکَ کَما جَعَلَها عَلی نُمرودَ وأولِیائِهِ ، إنَّ اللّهَ یَحرِقُکَ ومَن ذَکَرتَهُ قَبلُ وإمامَکَ ـ یَعنی مُعاوِیَةَ ـ وهذا ـ وأشارَ إلی عَمرِو بنِ العاصِ ـ بِنارٍ تَلظّی عَلَیکُم ، کُلَّما خَبَت زادَها اللّهُ سَعیرا ، قالَ لَهُ مُعاوِیَةُ : إنّی إنَّما أقتُلُکَ بِعُثمانَ . قالَ لَهُ مُحَمَّدٌ : وما أنتَ وعُثمانُ ؟ إنَّ عُثمانَ عَمِلَ بِالجَورِ ، ونَبَذَ حُکمَ القُرآنِ ، وقَد قالَ اللّهُ تَعالی : «ومَن لَّمْ یَحْکُم بِمَآ أَنزَلَ اللَّهُ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْفَـسِقُونَ» ⁽³⁾، فَنَقَمنا ذلِکَ عَلَیهِ فَقَتَلناهُ ، وحَسَّنتَ أنتَ لَهُ ذلِکَ ونُظَراؤُکَ ، فَقَد بَرَّأَنَا اللّهُ إن شاءَ اللّهُ مِن ذَنبِهِ ، وأنتَ شَریکُهُ فی إثمِهِ وعِظَمِ ذَنبِهِ ، وجاعِلُکَ عَلی مِثالِهِ . قالَ : فَغَضِبَ مُعاوِیَةُ فَقَدَّمَهُ فَقَتَلَهُ ، ثُمَّ ألقاهُ فی جیفَةِ حِمارٍ ، ثُمَّ أحرَقَهُ بِالنّارِ ، فَلَمّا بَلَغَ ذلِکَ عائِشَةَ جَزِعَت عَلَیهِ جَزَعا شَدیدا ، وقَنَتَت عَلَیهِ فی دَبرِ الصَّلاةِ تَدعو عَلی مُعاوِیَةَ وعَمرٍو ، ثُمَّ قَبَضَت عِیالَ مُحَمَّدٍ إلَیها ، فَکانَ القاسِمُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ فی عِیالِها . ⁽⁴⁾

.

تاریخ الطبریـ به نقل از محمّد بن یوسف انصاری ، از پیرمردی از مردم مدینه ـ:محمّد با دو هزار نفر بیرون شد. عمرو عاص به پیشواز کنانه رفت که در طلیعه سپاه محمّد بود. عمرو عاص به سوی او رفت و چون به او نزدیک شد، گروهان ها را یکی پس از دیگری گسیل داشت؛ امّا هر بار که گروهانی از شامیان جلو می آمد، محمّد با همراهانش بر آنها می تاخت و آنان را وا پس می زد تا به عمرو عاص می پیوستند. چندین بار چنین کرد. عمرو عاص که چنین دید، در پی معاویة بن حُدَیج فرستاد. او هم با انبوهی از افراد آمد و کنانه و یارانش را محاصره کردند. شامیان از هر سو آنان را در بر گرفتند. کنانة بن بشر که چنین دید از اسبش فرود آمد. یارانش نیز پیاده شدند، در حالی که کنانه می گفت: «هیچ کس نخواهد مُرد جز با اذن خدا، نوشته ای است مدّت دار. و هر کس در پی پاداش دنیا باشد ، از آن به او می دهیم و هر کس جویای ثواب آخرت باشد ، از آن به او می دهیم و شاکران را پاداش خواهیم داد» . با شمشیرش با آنان جنگید تا شهید شد. عمرو عاص به سوی محمّد بن ابی بکر آمد، در حالی که یارانش در پی دریافت خبر شهادت کنانه، از گرد او پراکنده شده بودند. او تنها ماند و کسی همراهش نبود. محمّد که چنین دید، بیرون شد و در راه پیاده می رفت تا به خرابه ای در کنار راه رسید و در آن جا پناه گرفت. عمرو عاص آمد و به شهر فُسطاط وارد شد. معاویة بن حُدَیج در پی محمّد بود، تا آن که بر او دست یافتند و از آن خرابه بیرونش آوردند، در حالی که ازتشنگی رو به مرگ بود. او را به سمتِ فسطاطِ مصر بردند. معاویة بن حُدَیج به او گفت: می دانی با تو چه خواهم کرد؟ تو را در درون [پوست ]الاغ کرده، به آتش می کشم. محمّد گفت: اگر با من چنین کنید، چه بسیار با اولیای الهی چنین کرده اند و من امیدوارم این آتشی را که مرا در آن می سوزانی ، خداوند بر من سرد و ایمن گرداند، آن گونه که بر ابراهیم خلیل کرد و آن را وسیله هلاک تو و دوستانت سازد، آن گونه که با نمرود و همراهانش چنان کرد. خداوند، تو و کسانی را که یاد کردم و پیشوایت معاویه و این شخص (اشاره به عمرو عاص) را با آتش گدازان و شعله ور دوزخ بسوزاند؛ آتشی که هرچه فروکش کند، خداوند شعله ورترش می کند. معاویة بن حُدَیج گفت: من تو را به سزای قتل عثمان می کشم. محمّد گفت: تو را به عثمان چه؟ عثمان به ستم رفتار کرد و حکم قرآن را وا نهاد. خداوند فرموده است: «و هر کس به آنچه خداوند نازل کرده است ، حکم نکند، آنان همان فاسقان اند» . ما از او کین خواهی کرده، او را کشتیم. تو و همپالکی هایت هم آن را تحسین کردید. اگر خدا بخواهد، ما را از گناه او مبرّا ساخته است، و تو در گناه و خطای بزرگ او شریکی و خدا تو را هم همانند او سازد. معاویة بن حُدیج خشمگین شد . او را جلو آورد و کشت . سپس او را داخل لاشه الاغی افکند و با آتشْ او را سوزاند. چون خبر به [ خواهرش ]عایشه رسید ، بسیار ناراحت شد و در پی نمازش معاویه و عمرو عاص را نفرین کرد . سپس خانواده محمّد را نزد خودش برد. قاسم، پسر محمّد بن ابی بکر هم جزو خانواده اش بود.

.

۷ / ۶حُزنُ الإِمامِالغارات عن مالک بن الجون الحضرمی :إنَّ عَلِیّا علیه السلام قالَ : رَحِمَ اللّهُ مُحَمَّدا ، کانَ غُلاما حَدَثا ، أما وَاللّهِ ، لَقَد کُنتُ أرَدتُ أن اُوَلِّیَ المِرقالَ هاشِمَ بنَ عُتبَةِ بنِ أبی وَقّاصٍ مِصرَ ، وَاللّهِ، لَو أنَّهُ وُلِّیَها لَما خَلّی لِعَمرِو بنِ العاصِ وأعوانِهِ العَرصَةَ ، ولَما قُتِلَ إلّا وسَیفُهُ فی یَدِهِ ، بِلا ذَمٍّ لِمُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ فَلَقَد أجهَدَ نَفسَهُ وقَضی ما عَلَیهِ . قالَ : فَقیلَ لِعَلِیٍّ علیه السلام : لَقَد جَزِعتَ عَلی مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ جَزَعا شَدیدا یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! قالَ : وما یَمنَعُنی ؟ إنَّهُ کانَ لی رَبیبا وکانَ لِبَنِیِّ أخا ، وکُنتُ لَهُ والِدا أعُدُّهُ وَلَدا . ⁽¹⁾

.

۷ / ۶ اندوه امام

۷ / ۶اندوه امامالغاراتـ به نقل از مالک بن جون حضرمی ـ: علی علیه السلام فرمود: «خداوند ، محمّد را رحمت کند! جوانی نوسال بود. به خدا سوگند ، دوست داشتم که هاشم مِرقال را بر مصر بگمارم. به خدا سوگند ، اگر او حاکم مصر می شد ، به عمرو عاص و یارانش میدان نمی داد و کشته نمی شد ، مگر در حالی که دستش به قبضه شمشیر بود، بی آن که از محمّد بن ابی بکر نکوهشی کنم . او زحمت کشید و وظیفه اش را انجام داد». به علی علیه السلام گفتند: ای امیر مؤمنان ، بر محمّد بن ابی بکر خیلی بی تابی کردی! فرمود: «چرا بی تابی نکنم؟ او پرورده دامنم و برادر فرزندانم بود . من نیز پدرش بودم و او را فرزند خویش می شمردم».

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی ذِکرِ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ ـ: لَقَد کانَ إلَیَّ حَبیبا ، وکانَ لی رَبیبا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی ذِکرِ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ ـ: إنَّهُ کانَ لی وَلَدا ، ولِوُلدی ووُلدِ أخی أخا . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا بَلَغَهُ قَتلُ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ ـ: إنَّ حُزنَنا عَلَیهِ عَلی قَدرِ سُرورِهِم بِهِ ، إلّا أنَّهُم نَقَصوا بَغیضا ، ونَقَصنا حَبیبا . ⁽³⁾

۷ / ۷فَرَحُ مُعاوِیَةَالغارات عن جندب بن عبد اللّهـ فی خَبَرِ قَتلِ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ ـ: قَدِمَ عَلَیهِ [عَلی عَلِیٍّ علیه السلام ]عَبدُ الرَّحمنِ بنِ المُسَیِّبِ الفَزارِیُّ ... عَینُهُ بِالشّامِ ... وحَدَّثَهُ أنَّهُ لَم یَخرُج مِنَ الشّامِ حَتّی قَدِمَتِ البُشری مِن قِبَلِ عَمرِو بنِ العاصِ تَتری یَتبَعُ بَعضُها عَلی أثَرِ بَعضٍ بِفَتحِ مِصرَ وقَتلِ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ ، وحَتّی أذَّنَ مُعاوِیَةُ بِقَتلِهِ عَلَی المِنبَرِ ، فَقالَ لَهُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، ما رَأَیتُ یَوما قَطُّ سُرورا بِمِثلِ سُرورٍ رَأَیتُهُ بِالشّامِ ، حَتّی أتاهُم هَلاکُ ابنِ أبی بَکرٍ . فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : أما إنَّ حُزنَنا عَلی قَتلِهِ عَلی قَدرِ سُرورِهِم بِهِ ، لا بَل یَزیدُ أضعافا . ⁽⁴⁾

.

۷ / ۷ شادی معاویه

امام علی علیه السلامـ درباره محمّد بن ابی بکر ـ: او نزد من محبوب بود و تربیت شده دامانم بود.

امام علی علیه السلامـ درباره محمّد بن ابی بکر ـ: او فرزندم بود و برای فرزندان من و برادرزادگانم برادر بود.

امام علی علیه السلامـ وقتی از شهادت محمّد بن ابی بکر آگاه شد ـ: همانا اندوه ما بر او به اندازه خوش حالی دشمنان بر مرگ اوست، جز این که از آنان یک دشمن کاسته شد و از ما یک دوست!

۷ / ۷شادی معاویهالغاراتـ به نقل از جندب بن عبد اللّه ، در خبر کشته شدن محمّد بن ابی بکر ـ: عبد الرحمان بن مسیّب فزاری که مأمور مخفی علی علیه السلام در شام بود، خدمت امام رسید و خبر داد که از شام بیرون نشد، مگر آن که از سوی عمرو عاص، مژده های پی در پی آمد که مصر فتح شده و محمّد بن ابی بکر کشته شده است . معاویه هم بر فراز منبر خبر کشته شدنش را اعلام کرده است. و به آن حضرت گفت: ای امیر مؤمنان! من هرگز در شام، روزی شاد به شادمانی آن روز ندیده بودم، تا آن که خبر کشته شدن محمّد بن ابی بکر به آنان رسید. علی علیه السلام فرمود: «هلا! حزن ما بر شهادت او به اندازه شادمانی آنان بر این واقعه است ؛ نه، بلکه چند برابر است».

.

۷ / ۸کِتابُ الإِمامِ إلَی ابنِ عَبّاسٍ بَعدَ استِشهادِ مُحَمَّدٍالإمام علیّ علیه السلامـ مِن کِتابٍ لَهُ علیه السلام إلی عَبدِ اللّهِ بنِ العَبّاسِ ، بَعدَ مَقتَلِ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ ـ: أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ مِصرَ قَد افتُتِحَت ، ومُحَمَّدُ بنُ أبی بَکرٍ قَد استُشهِدَ ، فَعِندَ اللّهِ نَحتَسِبُهُ وَلَدا ناصِحا ، وعامِلاً کادِحا ، وسَیفا قاطِعا ، ورُکنا دافِعا ، وقَد کُنتُ حَثَثتُ النّاسَ عَلی لِحاقِهِ ، وأمَرتُهُم بِغِیاثِهِ قَبلَ الوَقعَةِ ، ودَعَوتُهُم سِرّا وجَهرا ، وعَودا وبَدءا فَمِنهُمُ الآتی کارِها ، ومِنهُمُ المُعتَلُّ کاذِبا ، ومِنهُمُ القاعِدُ خاذِلاً . أسأَلُ اللّهَ تَعالی أن یَجعَلَ لی مِنهُم فَرَجا عاجِلاً ، فَوَاللّهِ ، لَولا طَمَعی عِندَ لِقائی عَدُوّی فِی الشَّهادَةِ ، وتَوطینی نَفسی عَلَی المَنِیَّةِ ، لَأَحبَبتُ ألّا ألقی مَعَ هؤُلاءِ یَوما واحِدا ، ولا ألتَقی بِهِم أبَدا . ⁽¹⁾

۷ / ۹خُطبَةُ الإِمامِ بَعدَ قَتلِ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍالإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَتِهِ بَعدَ قَتلِ مُحَمَّدِ بنِ أبی بَکرٍ ـ: ألا إنَّ مِصرَ قَدِ افتَتَحَهَا الفَجَرَةُ اُولُو الجَورِ وَالظُّلمِ الَّذینَ صَدّوا عَن سَبیلِ اللّهِ ، وبَغَوا الإِسلامَ عِوَجاً . ألا وإنَّ مُحَمَّدَ بنَ أبی بَکرٍ قَدَ استُشهِدَ ، فَعِندَاللّهِ نَحتَسِبُهُ . أما وَاللّهِ إن کانَ ما عَلِمتُ لَمِمَّن یَنتَظِرُ القَضاءَ ، ویَعمَلُ لِلجَزاءِ ، ویُبغِضُ شَکلَ الفاجِرِ ، ویُحِبُّ هُدَی المُؤمِنِ ، إنّی وَاللّهِ ما ألومُ نَفسی عَلَی التَّقصیرِ ، وإنّی لِمُقاساةِ الحَربِ لَجِدٌّ خَبیرٌ ، وإنّی لَأَقدَمُ عَلَی الأَمرِ وأعرِفُ وَجهَ الحَزمِ ، وأقومُ فیکُم بِالرَّأیِ المُصیبِ ، فَأَستَصرِخُکُم مُعلِنا ، واُنادیکُم نِداءَ المُستَغیثِ مُعرِبا ، فَلا تَسمَعونَ لی قَولاً ، ولا تُطیعونَ لی أمرا ، حَتّی تَصیرَ بِیَ الاُمورُ إلی عَواقِبِ المَساءَةِ ، فَأَنتُمُ القَومُ لا یُدرَکُ بِکُمُ الثَّأرُ ، ولا تُنقَضُ بِکُمُ الأَوتارُ ، دَعَوتُکُم إلی غِیاثِ إخوانِکُم مُنذُ بِضعٍ وخَمسینَ لَیلَةً فَتَجَرجَرتُم جَرجَرَةَ الجَمَلِ الأَشدَقِ ، وتَثاقَلتُم إلَی الأَرضِ تَثاقُلَ مَن لَیسَ لَهُ نِیَّةٌ فی جِهادِ العَدُوِّ ، ولَا اکتِسابِ الأَجرِ ، ثُمَّ خَرَجَ إلَیَّ مِنکُم جُنَیدٌ مُتَذانِبٌ «کَأَنَّمَا یُسَاقُونَ إِلَی الْمَوْتِ وَهُمْ یَنظُرُونَ» ⁽²⁾فَاُفٍّ لَکُم ! ⁽³⁾

.

۷ / ۸ نامه امام به ابن عبّاس، پس از شهادت محمّد

۷ / ۹ خطبه امام، پس از کشته شدن محمّد بن ابی بکر

۷ / ۸نامه امام به ابن عبّاس، پس از شهادت محمّدامام علی علیه السلامـ در ضمن نامه ای به عبد اللّه بن عبّاس پس از کشته شدن محمّد بن ابی بکر ـ: امّا بعد؛ مصر فتح شده و محمّد بن ابی بکر به شهادت رسیده است. در مرگ او از خداوند ، انتظار پاداش داریم . فرزندی خیرخواه و کارگزاری سختکوش و شمشیری بُرنده و ستونی حمایتگر بود . من مردم را بر پیوستن به او ترغیب کردم و دستور دادم پیش از واقعه به فریادش برسند و در نهان و آشکار و رفت و برگشت ، آنان را فراخواندم . برخی آمدند، امّا بی رغبت. برخی هم به دروغْ خود را به بیماری زدند . برخی هم نشستند و از یاری اش دست کشیدند. از خداوند متعال می خواهم که برای من از دست این مردم به زودی نجات و گشایش قرار دهد. به خدا سوگند ، اگر عشق به شهادت در برخورد با دشمن نبود و این که خود را برای مرگ آماده ساخته ام، دوست داشتم حتی یک روز هم این مردم را نبینم و هرگز با آنان برخورد نکنم!

۷ / ۹خطبه امام، پس از کشته شدن محمّد بن ابی بکرامام علی علیه السلامـ در خطبه اش پس از کشته شدن محمّد بن ابی بکر ـ: آگاه باشید! مصر را فاجران ستمگر گشودند ؛ آنان که راه خدا را بسته و اسلام را به انحراف کشاندند. هلا که محمّد بن ابی بکر به شهادت رسید و ما از خداوند بر این امر، انتظار اجر داریم! به خدا سوگند، تا آن جا که من می دانم، او از کسانی بود که منتظر قضای الهی (مرگ) بود و برای پاداش [ آخرتْ ]کار می کرد و از روش هر فاجر بدش می آمد و روش مؤمن را دوست می داشت. من ـ به خدا سوگند ـ خودم را بر کوتاهی در کارم سرزنش نمی کنم . همانا من در سختی های جنگ، جدّی و کاردانم. در کار نبرد، پیشرو و به شیوه تدبیر آگاهم و اندیشه درست را در میان شما به کار می گیرم . آشکارا شما را به فریادرسی می خوانم و بی پرده شما را برای یاری ندا می دهم، نه سخنم را می شنوید و نه فرمانم را اطاعت می کنید، تا کارها به سرانجام شومی کشیده می شود. شما قومی هستید که با شما نه می توان خونخواهی کرد و نه می توان داغ دل ها را به پایان برد. از پنجاه و چند شب پیش تاکنون شما را فرا خواندم که به داد برادرانتان برسید . مثل شتر نرِ کف بر لب، خُرخُر کردید و همچون کسی که عزم نبرد با دشمن ندارد و در پی اجر نیست، زمینگیر شدید . سپس سپاهی اندک و سست از میان شما نزد من بیرون شد ، رنگ پریده «گویا که آنان را در حالی که می نگرند، به سوی مرگ می کشانند» . پس اُف بر شما!

.

۷ / ۱۰رِسالَةُ الإِمامِ المَفتوحَةُ إلی اُمَّةِ الإِسلامِ بَعدَ احتِلالِ مِصرَالغارات عن عبد الرحمن بن جندب عن أبیه :دَخَلَ عَمرُو بنُ الحَمِقِ وحُجرُ بنُ عَدِیٍّ وحَبَّةُ العُرَنِیُّ وَالحارِثُ الأَعوَرُ وعَبدُ اللّهِ بنِ سَبَأٍ عَلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام بَعدَمَا افتُتِحَت مِصرُ وهُوَ مَغمومٌ حَزینٌ فَقالوا لَهُ : بَیِّن لَنا ما قَولُکَ فی أبی بَکرٍ وعُمَرَ ؟ فَقالَ لَهُم عَلِیٌّ علیه السلام : وهَل فَرَغتُم لِهذا ؟ ! وهذِهِ مِصرُ قَدِ افتُتِحَت وشیعَتی بِها قَد قُتِلَت ، أنَا مُخرِجٌ إلَیکُم کِتاباً اُخبِرُکُم فیهِ عَمّا سَأَلتُم وأسأَلُکُم أن تَحفَظوا مِن حَقّی ما ضَیَّعتُم ، فَاقرَؤوهُ عَلی شیعَتی وکونوا عَلَی الحَقِّ أعواناً . وهذِهِ نُسخَةُ الکِتابِ : مِن عَبدِ اللّهِ عَلِیٍّ أمیرِ المُؤمِنینَ إلی مَن قَرَأَ کِتابی هذا مِنَ المُؤمِنینَ وَالمُسلِمینَ ، السَّلامُ عَلَیکُم ، فَإِنّی أحمَدُ إلَیکُم اللّهَ الَّذی لا إلهَ إلّا هُوَ . أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ اللّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله نَذیراً لِلعالَمینَ ، وأمیناً عَلَی التَّنزیلِ ، وشَهیداً عَلی هذِهِ الاُمَّةِ ، وأنتُم مَعاشِرُ العَرَبِ یَومَئِذٍ عَلی شَرِّ دینٍ وفی شَرِّ دارٍ ، مُنیخونَ عَلی حِجارَةٍ خَشِنٍ ، وحَیّاتٍ صُمٍّ ⁽¹⁾، وشَوکٍ مَبثوثٍ فِی البِلادِ ، تَشرَبونَ الماءَ الخَبیثَ ، وتَأکُلونَ الطَّعامَ الجَشیبَ ⁽²⁾، وتَسفِکونَ دِماءَکُم ، وتَقتُلونَ أولادَکُم ، وتَقطَعونَ أرحامَکُم ، وتَأکُلونَ أموالَکُم بَینَکُم بِالباطِلِ ، سُبُلُکُم خائِفَةٌ ، وَالأَصنامُ فیکُم مَنصوبَةٌ ، وَالآثامُ بِکُم مَعصوبَةٌ ، ولا یُؤمِنُ أکثَرُهُم بِاللّهِ إلّا وهُم مُشرِکونَ ، فَمَنَّ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ عَلَیکُم بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَبَعَثَهُ إلَیکُم رَسولاً مِن أنفُسِکُم ، وقالَ فیما أنزَلَ مِن کِتابِهِ : «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِّنْهُمْ یَتْلُواْ عَلَیْهِمْ ءَایَـتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَـبَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِن کَانُواْ مِن قَبْلُ لَفِی ضَلَـلٍ مُّبِینٍ» ⁽³⁾وقالَ : «لَقَدْ جَآءَکُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُم بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَّحِیمٌ» ⁽⁴⁾وقالَ : «لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولًا مِّنْ أَنفُسِهِمْ» ⁽⁵⁾وقال : «ذَ لِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشَآءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ» ⁽⁶⁾. فَکانَ الرَّسولُ إلَیکُم مِن أنفُسِکُم بِلِسانِکُم ، وکُنتُم أوَّلَ المُؤمِنینَ تَعرِفونَ وَجهَهُ وشیعَتَهُ وعِمارَتَهَ ، فَعَلَّمَکُمُ الکِتابَ وَالحِکمَةَ وَالفَرائِضَ وَالسُّنَّةَ ، وأمَرَکُم بِصِلَةِ أرحامِکُم وحَقنِ دِمائِکُم وصَلاحِ ذاتِ البَینِ ، وأن تُؤَدُّوا الأَماناتِ إلی أهلِها وأن تُوَفّوا بِالعَهدِ ولاتَنقُضُوا الأَیمانَ بَعدَ تَوکیدِها ، وأمَرَکُم أن تَعاطَفوا وتَبارّوا وتَباذَلوا وتَراحَموا ، ونَهاکُم عَنِ التَّناهُبِ وَالتَّظالُمِ وَالتَّحاسُدِ وَالتَّقاذُفِ وَالتَّباغی ، وعَن شُربِ الخَمرِ وبَخسِ المِکیالِ ونَقصِ المیزانِ ، وتَقَدَّمَ إلَیکُم فیما اُنزِلَ عَلَیکُم : ألّا تَزِنوا ولا تَربوا ولا تَأکُلوا أموالَ الیَتامی ظُلما ، وأن تُؤَدُّوا الأَماناتِ إلی أهلِها ولاتَعثَوا فِی الأَرضِ مُفسِدینَ ، ولاتَعتَدوا إنَّ اللّهَ لایُحِبُّ المُعتَدینَ . وکُلُّ خَیرٍ یُدنی إلَی الجَنَّةِ ویُباعِدُ مِنَ النّارِ أمَرَکُم بِهِ ، وکُلُ شَرٍّ یُباعِدُ مِنَ الجَنَّةِ ویُدنی مِنَ النّارِ نَهاکُم عَنهُ . فَلَمّا استَکمَلَ مُدَّتَهُ مِنَ الدُّنیا تَوَفّاهُ اللّهُ إلَیهِ سَعیداً حَمیداً ، فَیا لَها مُصیبَةً خَصَّتِ الأَقرَبینَ وعَمَّت جَمیعَ المُسلِمینَ ، ما اُصیبوا بِمِثلِها قَبلَها ولَن یُعایَنوا بَعدُ اُختَها . فَلَمّا مَضی لِسَبیلِهِ صلی الله علیه و آله تَنازَعَ المُسلِمونَ الأَمرَ بَعدَهُ ، فَوَاللّهِ ما کانَ یُلقی فی روعی ولا یَخطُرُ عَلی بالی أنَّ العَرَبَ تَعدِلُ هذَا الأَمرَ بَعدَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله عَن أهلِ بَیتِهِ ، ولا أنَّهُم مُنَحّوهُ عَنّی مِن بَعدِهِ . فَما راعَنی إلَا انثِیالُ النّاسِ عَلی أبی بَکرٍ وإجفالُهُم إلَیهِ لِیُبایِعوهُ ، فَأَمسَکتُ یَدی ورَأَیتُ أنّی أحَقُّ بِمَقامِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فِی النّاسِ مِمَّن تَولَّی الأَمرَ مِن بَعدِهِ . فَلَبِثتُ بِذلِکَ ماشاءَ اللّهُ حَتّی رَأَیتُ راجِعَةً مِنَ النّاسِ رَجَعَت عَنِ الإِسلامِ یَدعونَ إلی مَحقِ دینِ اللّهِ ومِلَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وإبراهیمَ علیه السلام فَخَشیتُ إن لَم أنصُرِ الإِسلامَ وأهلَهُ أن أری فیهِ ثَلماً وهَدماً یَکونُ مُصیبَتُهُ أعظَمَ عَلَیَّ مِن فَواتِ وِلایَةِ اُمورِکُمُ ، الَّتی إنَّما هِیَ مَتاعُ أیّامٍ قَلائِلَ ثُمَّ یَزولُ ما کانَ مِنها کَما یَزولُ السَّرابُ وکَما یَنقَشِعُ السَّحابُ ، فَمَشَیتُ عِندَ ذلِکَ إلی أبی بَکرٍ فَبایَعتُهُ ، ونَهَضتُ فی تِلکَ الأَحداثِ حَتّی زاغَ الباطِلُ وزَهَقَ ، وکانَت کَلِمَةُ اللّهِ هِیَ العُلیا ولَو کَرِهَ الکافِرونَ . فَتَولّی أبو بَکرٍ تِلکَ الاُمورَ فَیَسَّرَ وشَدَّدَ وقارَبَ وَاقتَصَدَ ، فَصَحِبتُهُ مُناصِحاً وأطَعتُهُ فیما أطاعَ اللّهَ فیهِ جاهِداً ، وما طَمِعتُ أن لَوحَدَثَ بِهِ حَدَثٌ وأنَا حَیٌّ أن یَرِدَ إلَیَّ الأَمرُ الَّذی نازَعَتهُ فیهِ طَمَعُ مُستَیقِنٍ ولایَئِسَت مِنهُ یَأسُ مَن لایَرجوهُ ، ولَولا خاصَّةُ ما کانَ بَینَهُ وبَینَ عُمَرَ لَظَنَنتُ أنَّهُ لایَدفَعُها عَنّی . فَلَمَّا احتَضَرَ بَعَثَ إلی عُمَرَ فَوَلّاهُ فَسَمِعنا وأطَعنا وناصَحنا ، وتَوَلّی عُمَرُ الأَمرَ فَکانَ مَرضِیَّ السّیرَةِ مَیمونَ النَّقیبَةِ ، حَتّی إذَا احتَضَرَ قُلتُ فی نَفسی : لَن یَعدِلَها عَنّی فَجَعَلَنی سادِسَ سِتَّةٍ ، فَما کانوا لِوِلایَةِ أحَدٍ أشَدَّ کَراهِیَةٍ مِنهُم لِوِلایَتی عَلَیهِم ، فَکانوا یَسمَعونّی عِندَ وَفاةِ الرَّسولِ صلی الله علیه و آله اُحاجُّ أبا بَکرٍ وأقولُ : یا مَعشَرَ قُرَیشٍ إنّا أهلَ البَیتِ أحَقُّ بِهذَا الأَمرِ مِنکُم ، ما کانَ فینا مَن یَقرَأُ القُرآنَ ویعَرَفُ السُّنَّةَ ویَدینُ دینَ الحَقِّ . فَخَشِیَ القَومُ إن أنَا وَلَیتُ عَلَیهِم أن لایَکونَ لَهُم فِی الأَمرِ نَصیبٌ مابَقَوا ، فَأَجمَعوا إجماعاً واحِدا ، فَصَرَفُوا الوِلایَةَ إلی عُثمانَ وأخرَجونی مِنها رَجاءَ أن یَنالوها ویَتَداوَلوها إذ یَئِسوا أن یَنالوا مِن قِبَلی ، ثُمَّ قالوا : هَلُمَّ فَبایِع وإلّا جاهَدناکَ . فَبایَعتُ مُستَکرِهاً وصَبَرتُ مُحتَسِباً ، فَقالَ قائِلُهُم : یَابنَ أبی طالِبٍ إنَّکَ عَلی هذَا الأَمرِ لَحَریصٌ ، فَقُلتُ: أنتُم أحرَصُ مِنّی وأبعَدُ ، أأنَا أحرَصُ إذا طَلَبتُ تُراثی وحَقِّیَ الَّذی جَعَلَنِیَ اللّهُ ورَسولُهُ أولی بِهِ ، أم أنتُم إذ تَضرِبونَ وَجهی دونَهُ وتَحولونَ بَینی وبَینَهُ ؟ ! فَبُهِتوا ، وَاللّهُ لایَهدِی القَومَ الظّالِمینَ . اللّهُمَّ إنّی أستَعدیکَ عَلی قُرَیشٍ فَإِنَّهُم قَطَعوا رَحِمی ، وأصغَوا ⁽⁷⁾إنائی ، وصَغَّروا عَظیمَ مَنزِلَتی ، وأجمَعوا عَلی مُنازَعَتی حَقّاً کُنتُ أولی بِهِ مِنهُم فَسَلَبونیهِ ، ثُمَّ قالوا : ألا إنَّ فِی الحَقِّ أن تَأخُذَهُ وفِی الحَقِّ أن تَمنَعَهُ فَاصبِر کَمِداً مُتَوَخِّما أومُت مُتَأَسِّفا حَنِقاً . فَنَظَرتُ فَإِذا لَیسَ مَعی رافِدٌ ولاذابٌ ولامُساعِدٌ إلّا أهلُ بَیتی ، فَضَنِنتُ بِهِم عَنِ الهَلاکِ ، فَأَغضَیتُ عَلَی القَذی ، وتَجَرَّعتُ ریقی عَلَی الشَّجی ، وصَبَرتُ مِن کَظمِ الغَیظِ عَلی أمَرَّ مِنَ العَلقَمِ وآلَمَ لِلقَلبِ مِن حَزِّ الشِّفارِ . حَتّی إذا نَقَمتُم عَلی عُثمانَ أتَیتُموهُفَقَتَلتُموهُ ثُمَّ جِئتُمونی لِتُبایِعونی ، فَأَبَیتُ عَلَیکُم وأمسَکتُ یَدی فَنازَعتُمونی ودافَعتُمونی ، وبَسَطتُم یَدی فَکَفُفتُها ، ومَدَدتُم یَدی فَقَبَضتُها ، وَازدَحَمتُم عَلَیَّ حَتّی ظَنَنتُ أنَّ بَعضَکُم قاتِلُ بَعضٍ أو أنَّکُم قاتِلی ، فَقُلتُم : بایِعنا لا نَجِدُ غَیرَکَ ولا نَرضی إلّا بِکَ ، فَبایِعنا لا نَفتَرِق ولا تَختَلِف کَلِمَتُنا . فَبایَعتُکُم ودَعَوتُ النّاسَ إلی بَیعَتی ، فَمَن بایَعَ طائِعا قَبِلتُهُ مِنهُ ، ومَن أبی لَم اُکرِههُ وتَرَکتُهُ . فَبایَعَنی فیمَن بایَعَنی طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ ولَو أبَیا ما اُکرِهتُهُما کَما لَم اُکرِه غَیرَهُما ، فَما لَبِثنا إلّا یَسیرا حَتّی بَلَغَنی أن خَرَجا مِن مَکَّةَ مُتَوَجِّهینَ إلَی البَصرَةِ فی جَیشٍ ما مِنهُم رَجُلٌ إلّا بایَعَنی وأعطانِیَ الطّاعَةَ ، فَقَدِما عَلی عامِلی وخُزّانِ بَیتِ مالی وعَلی أهلِ مِصرَ کُلُّهُم عَلی بَیعَتی وفی طاعَتی فَشَتَّتوا کَلِمَتَهُم وأفسَدوا جَماعَتَهُم ، ثُمَّ وَثَبوا عَلی شیعَتی مِنَ المُسلِمینَ فَقَتَلوا طائِفَةً مِنهُم غَدرا ، وطائِفَةً صَبرا ، وطائِفَةً عَصَّبوا بِأَسیافِهِم فَضارَبوا بهِا حَتّی لَقُوا اللّهَ صادِقینَ ، فَوَاللّهِ ، لَو لَم یُصیبوا مِنهُم إلّا رَجُلاً واحِدا مُتَعَمِّدینَ لِقَتلِهِ بِلا جُرمٍ جَرَّهُ لِحَلَّ لی بِهِ قَتلُ ذلِکَ الجَیشِ کُلِّهِ ، فَدَع ما إنَّهم قَد قَتَلوا مِنَ المُسلِمینَ أکثَرَ مِنَ العِدَّةِ الَّتی دَخَلوا بِها عَلَیهِم ، وقَد أدالَ ⁽⁸⁾اللّهُ مِنهُم فَبُعدا لِلقَومِ الظّالِمینَ . ثُمَّ إنّی نَظَرتُ فی أهلِ الشّامِ فَإِذا أعرابٌ أحزابٌ ، وأهلُ طَمَعٍ جُفاةٌ طَغامٌ ⁽⁹⁾یَجتَمِعونَ مِن کُلِّ أوبٍ ، ومَن کانَ یَنبَغی أن یُؤَدَّبَ ویُدَرَّبَ أو یُوَلّی عَلَیهِ ویُؤخَذَ عَلی یَدَیهِ ، لَیسوا مِنَ المُهاجِرینَ ولَا الأَنصارِ ، ولَا التّابِعینَ بِإِحسانٍ ، فَسِرتُ إلَیهِم فَدَعَوتُهُم إلَی الطّاعَةِ وَالجَماعَةِ ، فَأَبَوا إلّا شِقاقا ونِفاقا ونُهوضا فی وُجوهِ المُسلِمینَ ، یَنضِحونَهُم ⁽¹⁰⁾بِالنَّبلِ ویَشجُرونَهُم ⁽¹¹⁾بِالرِّماحِ . فَهُناکَ نَهَدتُ ⁽¹²⁾إلَیهِم بِالمُسلِمینَ فَقاتَلتُهُم ، فَلَمّا عَضَّهُمُ السِّلاحُ ووَجَدوا ألَمَ الجِراحِ رَفَعُوا المَصاحِفَ یَدعونَکُم إلی ما فیها ، فَأَنبَأتُکُم أنَّهُم لَیسوا بِأَصحابِ دینٍ ولا قُرآنٍ ، وأنَّهُم رَفَعوها غَدرا ومَکیدَةً وخَدیعَةً ووَهنا وضَعفا ؛ فَامضوا عَلی حَقِّکُم وقِتالِکُم ، فَأَبَیتُم عَلَیَّ وقُلتُم : اِقبَل مِنهُم ، فَإِن أجابوا إلی ما فِی الکِتابِ جامِعونا عَلی ما نَحنُ عَلَیهِ مِنَ الحَقِّ ، وإن أبَوا کانَ أعظَمَ لِحُجَّتِنا عَلَیهِم ، فَقَبِلتُ مِنکُم ، وکَفُفتُ عَنهُم إذ أبَیتُم ووَنَیتُم ، وکانَ الصُّلحُ بَینَکُم وبَینَهُم عَلی رَجُلَینِ یُحیِیانِ ما أحیَا القُرآنُ ، ویُمیتانِ ما أماتَ القُرآنُ ، فَاختَلَفَ رَأیُهُما وتَفَرَّقَ حُکمُهُما ، ونَبَذا ما فِی القُرآنِ وخالَفا ما فِی الکِتابِ ، فَجَنَّبَهُمَا اللّهُ السَّدادَ ودَلّاهُما فِی الضَّلالِ ، فَنبَذا ⁽¹³⁾حُکمَهُما وکانا أهلَهُ . فَانخَزَلَت ⁽¹⁴⁾فِرقَةٌ مِنّا فَتَرَکناهُم ما تَرَکونا حَتّی إذا عَثَوا فِی الأَرضِ یَقتُلونَ ویُفسِدونَ أتَیناهُم فَقُلنا : اِدفَعوا إلَینا قَتَلةَ إخوانِنا ، ثُمَّ کِتابُ اللّهِ بَینَنا وبَینَکُم ، قالوا : کُلُّنا قَتَلَهُم ، وکُلُّنَا استَحَلَّ دِماءَهُم ودِماءَکُم ، وشُدَّت عَلَینا خَیلُهُم ورِجالُهُم ، فَصَرَعَهُمُ اللّهُ مَصرَعَ الظّالِمینَ . فَلَمّا کانَ ذلِکَ مِن شَأنِهِم أمَرتُکُم أن تَمضوا مِن فَورِکُم ذلِکَ إلی عَدُوِّکُم فَقُلتُم : کَلَّت سُیوفُنا ، ونَفِدَت نِبالُنا ، ونَصَلَت ⁽¹⁵⁾أسِنَّةُ رِماحِنا ، وعادَ أکثَرُها قَصدا ⁽¹⁶⁾فَارجِع بِنا إلی مِصرِنا لِنَستَعِدَّ بِأَحسَنِ عُدَّتِنا ، وإذا رَجَعتَ زِدتَ فی مُقاتَلَتِنا عِدَّةَ مَن هَلَکَ مِنّا وفارَقَنا ، فَإِنَّ ذلِکَ أقوی لَنا عَلی عَدُوِّنا . فَأَقبَلتُ بِکُم حَتّی إذا أطلَلتُم عَلَی الکوفَةِ أمَرتُکُم أن تَنزِلوا بِالنُّخَیلَةِ ، وأن تَلزَموا مُعَسکَرَکُم ، وأن تَضُمّوا قَواضِبَکُم ⁽¹⁷⁾، وأن تُوَطِّنوا عَلَی الجِهادِ أنفُسَکُم ، ولا تُکثِروا زِیارَةَ أبنائِکُم ونِسائِکُم . فَإِنَّ أصحابَ الحَربِ المُصابِروها ، وأهلَ التَّشمیرِ فیهَا الَّذینَ لا یَنوحونَ مِن سَهَرِ لَیلِهِم ولا ظَمَأِ نَهارِهِم ولا خَمَصِ بُطونِهِم ولا نَصَبِ أبدانِهِم ، فَنَزَلَت طائِفَةٌ مِنکُم مَعی مُعَذِّرَةً ، ودَخَلَت طائِفَةٌ مِنکُم المِصرَ عاصِیَةً ، فَلامَن بَقِیَ مِنکُم ثَبَتَ وصَبَرَ ، ولا مَن دَخَلَ المِصرَ عادَ إلَیَّ ورَجَعَ ، فَنَظَرتُ إلی مُعَسکَری ولَیسَ فیهِ خَمسونَ رَجُلاً ، فَلَمّا رَأَیتُ ما أتَیتُم دَخَلتُ إلَیکُم فَما قَدَرتُ عَلی أن تَخرُجوا مَعی إلی یَومِنا هذا . فَما تَنتَظِرونَ ؟ أ ما تَرَونَ إلی أطرافِکُم قَدِ انتَقَصَت ، وإلی أمصارِکُم قَدِ افتُتِحَت ، وإلی شیعَتی بِها بَعدُ قَد قُتِلَت ، وإلی مَسالِحِکُم ⁽¹⁸⁾تُعری ، وإلی بِلادِکُم تُغزی ، وأنتُم ذَوو عَدَدٍ کَثیرٍ ، وشَوکَةٍ وبَأسٍ شَدیدٍ ، فَما بالُکُم ؟ للّهِِ أنتُم ! مِن أینَ تُؤتَونَ ؟ وما لَکُم أنّی تؤُفَکونَ؟ ! وأنّی تُسحَرونَ ؟ ! ولَو أنَّکُم عَزَمتُم وأجمَعتُم لَم تُراموا ، ألا إنَّ القَومَ قَدِ اجتَمَعوا وتَناشَبوا وتَناصَحوا وأنتُم قَد وَنَیتُم وتَغاشَشتُم وَافتَرَقتُم ، ما أنتُم إن أتمَمتُم عِندی عَلی ذی سَعداءَ ، فَأَنبَهوا نائِمَکُم وَاجتَمَعوا عَلی حَقِّکُم ، وتَجَرَّدوا لِحَربِ عَدُوِّکُم ، قَد بَدَتِ الرُّغوَةُ عَنِ الصَّریحِ ⁽¹⁹⁾وقَد بَیَّنَ الصُّبحُ لِذی عَینَینِ . إنَّما تُقاتِلونَ الطُّلَقاءَ وأبناءَ الطُّلَقاءِ ، واُولِی الجَفاءِ ومَن أسلَمَ کَرها وکانَ لِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله أنفِ الإِسلامِ کُلِّهِ حَربا ، أعداءُ اللّهِ وَالسُّنَّةِ وَالقُرآنِ وأهلُ البِدَعِ وَالأَحداثِ ، ومَن کانَت بَوائِقُهُ تُتَّقی ، وکانَ عَلَی الإِسلامِ وأهلِهِ مَخوفا ، وأکَلَةُ الرُّشا وعَبَدَةُ الدُّنیا . لَقَد اُنهِیَ إلَیَّ أنَّ ابنَ النّابِغَةِ ⁽²⁰⁾لَم یُبایِع حَتّی أعطاهُ ثَمَنا وشَرَطَ أن یُؤتِیَهُ أتِیَّةً هِیَ أعظَمُ مِمّا فی یَدِهِ مِن سُلطانِهِ ، ألا صَفِرَت یَدُ هذَا البائِعِ دینَهُ بِالدُّنیا ! وخَزِیَت أمانَةُ هذَا المُشتَری نُصرَةَ فاسِقٍ غادِرٍ بِأَموالِ المُسلِمینَ ! وإنَّ فیهِم لَمَن قَد شَرِبَ فیکُمُ الخَمرَ وجُلِدَ الحَدَّ فِی الإِسلامِ ، یُعرَفُ بِالفِسادِ فِی الدِّینِ وَالفِعلِ السَیِّیء ، وإنَّ فیهِم لَمَن لَم یُسلِم حَتّی رُضِخَ لَهُ عَلَی الإِسلامِ رَضیخَةً ⁽²¹⁾. فَهؤُلاءِ قادَةُ القَومِ ، ومَن تَرَکَت ذِکرَ مَساویهِ مِن قادَتِهُم مِثلُ مَن ذُکِرَت مِنهُم بَل هُوَ شَرٌّ مِنهُم ، وهؤُلاءِ الَّذینَ ذُکِرَت لَو وَلَّوا عَلَیکُم لَأَظهَروا فیکُمُ الفَسادَ وَالکِبرَ وَالفُجورَ وَالتَّسَلُّطَ بِالجَبرِیَّةِ وَالفَسادِ فِی الأَرضِ ، وَاتَّبَعُوا الهَوی وحَکَموا بِغَیرِ الحَقِّ ، ولَأَنتُم عَلی ما کانَ فیکُم مِن تَواکُلٍ وتَخاذُلٍ خَیرٌ مِنهُم وأهدی سَبیلاً ؛ فیکُمُ العُلَماءُ وَالفُقَهاءُ وَالنُّجَباءُ وَالحُکَماءُ ، وحَمَلَةُ الکِتابِ ، وَالمُتَهَجِّدونَ بِالأَسحارِ ، وعَمّارُ المَساجِدِ بِتِلاوَةِ القُرآنِ ، أفَلا تَسخَطونَ وتَهتَمّونَ أن یُنازِعَکُمُ الوِلایَةَ عَلَیکُم سُفَهاؤُکُم ، وَالأَشرارُ الأَراذِلُ مِنکُم ؟ ! فَاسمَعوا قَولی ـ هَداکُمُ اللّهُ ـ إذا قُلتُ ، وأطیعوا أمری إذا أمَرَتُ ! فَوَاللّهِ لَئِن أطَعتُمونی لا تَغوونَ ، وإن عَصَیتُمونی لا تَرشُدونَ ، خُذوا لِلحَربِ اُهبَتَها ، وأعِدّوا لَها عُدَّتَها ، وأجمَعوا إلَیها فَقَد شُبَّت واوقِدَت نارُها وعَلا شَنارُها ⁽²²⁾وتَجَرَّدَ لَکُم فیهَا الفاسِقونَ کَی یُعَذِّبوا عِبادَ اللّهِ ، ویُطفِئوا نورَ اللّهِ . ألا إنَّهُ لَیسَ أولِیاءُ الشَّیطانِ مِن أهلِ الطَّمَعِ وَالجَفاءِ وَالکِبرِ بِأَولی بِالجِدِّ فی غَیِّهِم وضَلالِهِم وباطِلِهِم مِن أولِیاءِ اللّهِ ، مِن أهلِ البِرِّ وَالزَّهادَةِ وَالإِخباتِ فی حَقِّهِم وطاعَةِ رَبِّهم ومُناصَحَةِ إمامِهِم . إنّی وَاللّهِ ، لَو لَقیتُهُم فَردا وهُم مِل ءُ الأَرضِ ما بالَیتُ ولَا استَوحَشتُ ، وإنّی مِن ضَلالَتِهِمُ الَّتی هُم فیها وَالهُدَی الَّذی نَحنُ عَلَیهِ لَعَلی ثِقَةٍ وبَیِّنَةٍ ویَقینٍ وصَبرٍ ، وإنّی إلی لِقاءِ رَبّی لَمُشتاقٌ ، ولِحُسنِ ثَوابِ رَبّی لَمُنتَظِرٌ ، ولکِنَّ أسَفا یَعتَرینی ، وحُزنا یُخامِرُنی مِن أن یَلِیَ أمرَ هذِهِ الاُمَّةِ سُفهاؤُها وفُجّارُها فَیَتَّخِذوا مالَ اللّهِ دُوَلاً ، وعِبادَ اللّهِ خَوَلاً ⁽²³⁾وَالصّالِحینَ حَربا وَالفاسِقینَ حِزبا ، وَایمُ اللّهِ ، لَولا ذلِکَ ما أکثَرتُ تَأنیبَکُم وتَألیبَکُم وتَحریضَکُم ، ولَتَرَکتُکُم إذ وَنَیتُم وأبَیتُم حَتّی ألقاهُم بِنَفسی مَتی حَمَّ ⁽²⁴⁾لی لِقاؤُهُم ! فَوَاللّهِ ، إنّی لَعَلَی الحَقِّ ، وإنّی لِلشَّهادَةِ لَمُحِبٌّ ، ف «انفِرُواْ خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَـهِدُواْ بِأَمْوَ لِکُمْ وَأَنفُسِکُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ ذَ لِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ» ⁽²⁵⁾ولا تُثاقِلوا إلَی الأَرضِ فَتَقِرّوا بِالخَسفِ وتَبوؤوا بِالذُّلِّ ، ویَکُن نَصیبُکُمُ الأَخسَرَ ، إنَّ أخا الحَربِ الیَقظانَ الأَرِقُ ، ومَن نامَ لَم یَنُم عَنهُ ، ومَن ضَعُفَ أودی ، ومَن تَرَکَ الجِهادَ فِی اللّهِ کانَ کَالمَغبونِ المَهینِ . اللّهُمَّ اجمَعنا وإیّاهُم عَلَی الهُدی ، وزَهِّدنا وإیّاهُم فِی الدُّنیا ، وَاجعَلِ الآخِرَةَ خَیرا لَنا ولَهُم مِنَ الاُولی ، وَالسَّلامُ . ۲۶

.

۷ / ۱۰ نامه سرگشاده امام به امّت اسلام، پس از اشغال مصر

۷ / ۱۰نامه سرگشاده امام به امّت اسلام، پس از اشغال مصرالغاراتـ به نقل از عبد الرحمان بن جندب، و او از پدرش ـ: عمرو بن حَمِق، حُجر بن عَدی، حبّه عَرنی، حارث اَعور و عبد اللّه بن سبا، پس از گشوده شدن مصر، خدمت امیر مؤمنان رسیدند، در حالی که آن حضرت، گرفته و غمگین بود و گفتند: به ما بگو که نظرت درباره ابوبکر و عمر چیست؟ علی علیه السلام به آنان گفت: «آیا [ مشکلاتتان حل شده و ]برای این مسئله فراغت یافته اید؟ این مصر است که گشوده شده و پیروانم آن جا کشته شده اند. نامه ای بیرون می دهم که در آن جواب سؤالتان هست و از شما می خواهم حقّی را که از من تباه ساختید، رعایت کنید . نامه را بر پیروان من بخوانید و یاورانِ حق باشید». و این نسخه آن نامه است: «از بنده خدا، علی امیر مؤمنان به هر مؤمن و مسلمانی که این نامه ام را بخواند. سلام بر شما! من خدا را نزد شما می ستایم؛ خدایی که جز او معبودی نیست. امّا بعد، همانا خداوند، محمّد صلی الله علیه و آله را به عنوان بیم دهنده جهانیان، امین بر وحی خدا و گواه بر این امّت برانگیخت، در حالی که شما قوم عرب، آن روز بدترین دین و بدترین خانمان را داشتید ، بر سنگ های خاره و مارهای زهرناک و خارهای پراکنده در آبادی ها می خفتید، آبی آلوده می نوشیدید و خوراکی سفت و ناگوار می خوردید، خونتان را می ریختید، فرزندانتان را می کشتید، از خویشاوندانتان می بُریدید ، اموال یکدیگر را به ناروا می خوردید، راه هایتان ناامن بود، بت ها میان شما برپا و گناهان به شما چسبیده بود. بیشترشان به خدا ایمان نیاوردند ، مگر آن که شریکی برای او قائل بودند. ⁽¹⁾خدای متعال بر شما منّت نهاد و محمّد صلی الله علیه و آله را به عنوان فرستاده ای از خودتان به سوی شما برانگیخت و در کتاب خود فرمود: «او کسی است که درمیان درس ناخواندگان ، پیامبری از خودشان برانگیخت که آیات او را برایشان می خوانْد، پاکشان می کرد و به آنان کتاب و حکمت می آموخت، و همانا پیش تر در گم راهی آشکاری بودند» . و فرمود: «پیامبری از خود شما به سویتان آمد که رنج های شما برای او ناگوار بود، بر هدایت شما اصرار داشت و به مؤمنان رئوف و مهربان بود» . و فرمود: «خداوند بر مؤمنان منّت نهاد، آن گاه که در میان آنان پیامبری از خودشان برانگیخت» . و فرمود: «این فضل و احسان خداست که به هر که خواهد ، می بخشد و خداوند، صاحب فضل بزرگ است» . آن که فرستاده به سوی شما بود، از خودتان و هم زبان خودتان بود و شما نخستین گروندگان بودید که چهره و یاران و خاندانش برای شما آشنا بود. او به شما کتاب و حکمت و واجبات و مستحبّات را آموخت و شما را به صله رحِم، حفظ خون ها و آشتی میان افراد و امانت داری و پای بندی به سوگندها پس از استوارسازی آنها فرمان داد و به شما دستور داد که نسبت به هم باعاطفه، نیکوکار، بخشنده و مهربان باشید و شما را از غارتگری، ستم بر یکدیگر، حسدورزی، دشنام و تجاوز به یکدیگر، شرابخواری، کم فروشی و کاستی در سنجش ها نهی کرد و در آنچه بر شما نازل شد، به شما پیشنهاد کرد که زنا نکنید، ربا نخورید، مال یتیمان را به ستم نخورید، امانت ها را به صاحبانش برگردانید، در زمین در پی فساد نباشید و تجاوز نکنید، که خداوند تجاوزگران را دوست نمی دارد. شما را به هر خیری که به بهشتْ نزدیکتان می سازد و از آتشْ دورتان می کند ، فرمان داد و از هر بدی که از بهشت دور و به دوزخ نزدیک می سازد، برحذر داشت. چون زمان آن حضرت از دنیا تمام شد، خداوند، او را سعادتمند و ستوده نزد خویش برد. و چه مصیبتی بود که بر نزدیکان فرود آمد و عموم مسلمانان را فرا گرفت؛ مصیبتی که پیش تر مانند آن به ایشان نرسیده بود و پس از آن هم مانندش را نخواهند دید. چون پیامبر خدا درگذشت، مسلمانان پس از او درباره حکومت به کشمکش پرداختند. به خدا سوگند ، هرگز به ذهنم نمی آمد و بر خاطرم نمی گذشت که عرب، پس از پیامبر صلی الله علیه و آله این خلافت را از خاندانش دور کنند و پس از وی، از من دورش سازند و مرا هراسان نساخت، جز این که مردم به سوی ابوبکر سرازیر شدند و به طرف او سبقت گرفتند تا با وی بیعت کنند. من دست نگه داشتم و دیدم که من برای تصدّی خلافت و جانشینی پس از او، شایسته تر از دیگرانم که بر سر کار آمدند و مدّتی که خدا خواست ، بر این وضع صبر کردم تا آن که دیدم گروهی از مردم از اسلام برگشته اند و به نابود ساختن دین خدا و آیین محمّد صلی الله علیه و آله و ابراهیم علیه السلام فرا می خوانند. ترسیدم که ا گر به یاری اسلام و مسلمانان برنخیزم، در دینْ رخنه و خرابی بزرگی پیش آید که مصیبت آن بسی بزرگ تر است از آن که حکومت بر شما را از دست بدهم؛ حکومتی که کالایی چند روزه و زوال پذیر همچون روزه و زوال پذیر همچون سراب و گذرا همچون ابر است. این بود که نزد ابو بکر رفته ، با وی بیعت کردم و برای دفع آن حوادث به پا خاستم تا آن که باطل از میان رفت و کلمه اللّه برتری یافت، هرچند کافران خوش نداشتند. پس ابو بکر کارها را عهده دار شد، نرمش کرد و سخت گرفت، نزدیک ساخت و میانه روی کرد. دلسوزانه همراهی اش کردم و تلاشگرانه در آن جا که خدا را اطاعت کرد، پیروی اش نمودم و آزمند نبودم که اگر برای او حادثه ای پیش آید و پس از او من زنده باشم ، حکومتی که با او درباره آن کشمکش داشتم ، به من بازگردد . ناامید هم نبودم و اگر رابطه خصوصیِ میان او و عمر نبود، می پنداشتم که خلافت را از من دریغ نمی داشت. چون به بستر مرگ افتاد، عمر را خواست و خلافت را به او واگذار کرد. ما هم گوش کردیم و اطاعت و دلسوزی داشتیم. عمر ، عهده دار خلافت شد. روش او پسندیده و خویش نیک بود، تا آن که چون به بستر مرگ و احتضار افتاد، پیش خود گفتم که خلافت را از من برنمی گرداند ؛ ولی مرا ششمین نفر [ در شورا ]قرار داد و از ولایت (و پیشوایی) من بیش از دیگران ناخرسند بودند. پیش تر شنیده بودند که پس از وفات پیامبر صلی الله علیه و آله با ابو بکر احتجاج می کردم و می گفتم: ای گروه قریش! ما اهل بیت به خلافتْ شایسته تر از شماییم، تا زمانی که در میان ما کسی هست که قرآن می خواند و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله را می شناسد و به دین حق معتقد است . آنان ترسیدند که اگر من به خلافت رسم، آنان تا زنده اند، سهمی از حکومت نداشته باشند. یک پارچه و هم دست شدند و خلافت را به عثمان دادند و چون از این که از سوی من سهمی به آنان داده شود، ناامید بودند، مرا از دایره خلافت بیروت کردند، تا آن را به دست گرفته، در میان خود بچرخانند. آن گاه به من گفتند: بیا و بیعت کن؛ وگرنه با تو خواهیم جنگید! ناخواسته و با اکراه بیعت کردم و به خاطر خدا صبر پیشه ساختم. یکی از آنان گفت: ای پسر ابوطالب، خیلی به حکومت آزمند و حریصی! گفتم: شما از من حریص تر و از آن دورترید. آیا من حریصم که میراث و حقّ خویش را می طلبم ـ حقّی که خدا و پیامبر خدا مرا بر آن شایسته تر قرار داده اند ـ ؟ یا شما که برای خلافتْ رو در روی من ایستاده و آن را از من دور می کنید؟ پس مبهوت شدند. «خداوند ، ستمگران را هدایت نمی کند» . خداوندا! من از قریش به پیشگاه تو شکایت می کنم . آنان با من قطع رحِم کردند و از بهره من کاستند و جایگاه والای مرا تحقیر کردند و درباره حقّی که من به آن شایسته تر بودم، با من به کشمکش پرداخته ، آن را از من ربودند، سپس گفتند: حق همان است که بتوانی آن را بگیری و آن را نگه داری. یا با دلی پر و غصه دار، صبر کن، یا از غم و افسوس بمیر! پس چون نگریستم، دیدم جز خاندانم کسی همراه و مدافع و یاور من نیست. نخواستم آنان از بین بروند. چشم بر خاشاک فرو بستم و آب دهان بر استخوانِ در گلو مانده ، فرو بردم و با فرو بردن خشم، بر آنچه تلخ تر از حَنظل ودلخراش تر از تیغ تیز بود، صبر کردم. تا آن که بر عثمان انتقاد کردید، آمدید و او را کشتید و سپس برای بیعت به نزد من آمدید. من نپذیرفتم و دست از آن باز کشیدم . با من کشمکش کردید و دستم را کشیدید و من بازپس کشیدم . دستم را کشیدید و باز کردید و من جمع کردم. بر سر من ازدحام کردید، تا حدّی که بیمناک شدم که یکدیگر را یا مرا بکُشید. گفتید: با ما بیعت کن . ما جز تو را نداریم و جز به تو راضی نیستیم . با ما بیعت کن تا دچار تفرقه و اختلاف کلمه نشویم. با شما بیعت کردم و مردم را به بیعت خویش فرا خواندم. هرکس به دلخواه و از روی رغبت بیعت کرد ، بیعتش را پذیرفتم و هرکس نخواست، او را مجبور به بیعت نکردم و به حال خود وا گذاشتم. از جمله کسانی که با من بیعت کردند، طلحه و زبیر بودند. اگر بیعت هم نمی کردند، به بیعتْ وادارشان نمی کردم، همچنان که دیگران را وادار نساختم. چیزی نگذشت که خبر یافتم آن دو همراه قشونی که همه از بیعت کنندگان با من بودند ـ که قول اطاعت داده بودند ـ ، از مکه به سوی بصره بیرون شده اند. آن دو نزد کارگزار من [ در بصره] و خزانه دار بیت المال و اهالی شهری رفتند که همه آنان با من بیعت کرده و در اطاعت من بودند. به تفرقه افکنی پرداختند و جمعشان را پراکندند، آن گاه به گروهی از مسلمانان پیرو من تاخته، برخی را با نیرنگ کشتند و برخی را اعدام کردند، گروهی هم دست به شمشیر برده با آنان جنگیدند، تا صادقانه به دیدار خدا شتافتند. به خدا سوگند، اگر آن گروه تنها یکی از یاران مرا بی گناه و به عمد کشته بودند، برای من کشتن همه آنان حلال و روا بود، تا چه رسد به این که گروهی از مسلمانان را کشتند که بیش از شمار آنانی بود که بر ایشان وارد شدند. البته خدا هجوم آنان را برگرداند و نابود شدند. «پس دور باد مردم ستمگر!» . سپس به شامیان نگریستم که بادیه نشینانی پراکنده و طمع ورزانی جفاکار و اوباش بودند که از هر سو گردآمده بودند؛ کسانی که می بایست تأدیب و تربیت شوند یا سرپرستی برای آنان گماشته شود و دست آنان گرفته شود . نه مهاجر بودند، نه انصار و نه تابعان به نیکی. به سوی آنان شتافتم و به اطاعت و همبستگی فرا خواندمشان؛ امّا آنان جز تفرقه و دو رویی و رو در روی مسلمانان ایستادن و تیر و نیزه بر مسلمانان افکندن را نخواستند. این جا بود که مسلمانان را به نبرد با آنان برانگیختم و با ایشان جنگیدم. چون با گزش سلاح و سوزش زخم روبه رو شدند، قرآن ها را برافراشتند و شما را به آنچه در آن است ، فرا خواندند. به شما گفتم که اینان اهل دین و قرآن نیستند. از روی مکر و نیرنگ و سست کردن عزم شما و ایجاد ضعف، قرآن بر نیزه کرده اند . پس در راه حقّ خویش جنگتان را با آنان ادامه دهید؛ امّا از من نپذیرفتید و گفتید: قبول کن . اگر به آنچه در قرآن است ، گردن نهادند، پس با ما در حق، همراه می شوند و اگر گردن ننهادند، حجّت ما بر ضدّ آنان بزرگ تر خواهد بود. من هم پذیرفتم. چون دیدم شما دست کشیدید و سست شدید، من نیز از آنان دست کشیدم. میان شما و آنان مصالحه بر دو نفر شد که آنچه را قرآن زنده می دارد، زنده بدارند و آنچه را قرآن می میراند ، بمیرانند. رأی آن دو مختلف و داوری شان ناهماهنگ شد و حکم قرآن را وا گذاشته به مخالفت با کتاب خدا پرداختند. خداوند هم از راه درست، دورشان ساخت و آنان را به وادی گم راهی افکند و داوری آنان را دور افکند، و شایسته همین نیز بودند. پس گروهی از ما کناره گرفتند. ما نیز ـ تا با ما کاری نداشتند ـ کارشان نداشتیم. تا آن که به فساد در زمین روی آوردند، کشتند و تباه کردند. نزد آنان رفتیم و گفتیم: قاتلان برادرانمان را به ما تحویل دهید ، آن گاه قرآن داور بین ما و شما باشد. گفتند: ما همگی آنان را کشتیم و همه ما خون آنان و شما را هدر می دانیم . سواره ها و پیاده های آنان بر ما تاختند و خداوند هم آنان را به خاک هلاکتِ ستمگران افکند. پس چون کار آنان چنین شد، فرمانتان دادم که فوری در پی دشمنانتان بشتابید. گفتید: شمشیرهایمان کُند شده، تیرهایمان تمام گشته و پیکانِ نیزه هایمان کُند شده و بیشتر آنها خم شده است . ما را به شهرمان برگردان تا با بهترین ساز و برگ آماده شویم، و اگر برگردی به تعداد کسانی که از ما کشته یا جدا شدند، نیروهای ما را می افزایی، که این کارْ ما را در برخورد با دشمن نیرومندتر می سازد. من شما را آوردم، چون نزدیک کوفه رسیدید، دستور دادم در نُخیله ⁽²⁾فرود آیید و در لشکرگاهتان بمانید و دست به شمشیر باشید و خود را مهیّای جنگ نگه دارید و زیاد به دیدار فرزندان و همسرانتان نپردازید، که رزمندگان آنان اند که برای جنگ پایدارند ، آستین بهر نبرد بالا زده اند، از بیدار ماندن در شب ها و تشنگی در روزها و از گرسنگی و خستگی نمی نالند. برخی از شما عذرخواهانه با من فرود آمدند و برخی هم از روی نافرمانی به شهر وارد شدند. نه آنان که ماندند، ثبات و صبر ورزیدند و نه آنان که به شهر رفتند، دوباره نزد من بازگشتند. به لشکرگاهم نگاه کردم، جز پنجاه تن در آن نبود. چون چنین دیدم، نزد شما به کوفه وارد شدم و تا امروز نتوانسته ام شما را با خودم از آن بیرون ببرم! پس منتظر چیستید؟ آیا نمی بینید که از اطراف شما کاسته و شهرهایتان گشوده شده است و پیروان من در شهرها کشته شده اند و لشکرگاه های مرزی شما خالی می شود و شهرهایتان مورد هجوم قرار می گیرد، با آن که شمار شما بسیار و نیرو و دلاوری تان فراوان است؟ پس در چه فکری هستید؟ خدا خیرتان دهد! از کجا بر شما می تازند؟ شما را چه می شود؟ چگونه از حق منحرف می شوید؟ و چگونه افسونتان می کنند؟! اگر شما مصمّم و هماهنگ بودید، به فکر حمله به شما نمی افتادند. هلا که دشمنان هماهنگ و همدست و دلسوز یکدیگر شدند و شما سست و نیرنگ باز و پراکنده گشتید! اگر چنین ادامه دهید ، در نظر من کامیاب به شمار نمی آیید. خفتگانتان را بیدار کنید، در راه حقّتان همدست شوید و دل به جنگ با دشمنتان بدهید . خالص از ناخالص روشن شده است و بر هر که بینا باشد، صبحْ آشکار است. همانا شما با کسانی می جنگید که آزاد شدگان و فرزندان آزاد شدگان (در فتح مکّه)اند، جفا کارند و از روی بی رغبتی ، اظهار مسلمانی کرده اند و پیوسته در جنگ با پیامبر صلی الله علیه و آله بودند ـ که همه جا جلودار صف اسلام بود ـ ؛ دشمنان خدا و سنّت و قرآن و بدعت گذاران و نوآوران و کسانی که از شرّ و فتنه آنان بایست پرهیز می شد؛ آنان که بر اسلام و مسلمانان خطرآفرین بودند؛ رشوه خوران و دنیاپرستان! به من چنین رسیده که عمرو عاص بیعت نکرد، مگر آن که [ معاویه ]بهایی برای آن بخشید و شرط کرد که عطایی به او داده شود، بزرگ تر از آنچه که از حکومت در دست اوست. الا! تهی باد دست او که دین به دنیا فروخت! و رسوا باد دستاورد این خریدارِ کمک فاسقِ نیرنگ باز با اموال مسلمانان! در میان آنان کسانی اند که در میان شما شراب خوردند و حدّ اسلامی بر آنان جاری شد؛ آنان که به فساد در دین و کار زشت، معروف اند . برخی شان کسانی اند که تا هدیه ای نگرفتند ، مسلمان نشدند! اینان سران این گروه هستند، و برخی کسانی از سرانشان که زشتکاری هایشان را بازگو نکردم، مثل آنان که یاد شد و بلکه بدتر از آنان اند. آنان که گفتم، اگر بر شما سلطه یابند، در میان شما فساد، تکبّر، گناه، حکومت استبدادی و تباهی در زمین را رواج می دهند، از هوس ها پیروی می کنند و به ناحق حکم می رانند. شما با همه سستی و ترک یاری از آنان بهتر و رهیافته ترید . میان شما عالمان، فقیهان، پاک سیرتان، فرزانگان، حاملان کتاب خدا، شب زنده داران و آبادکنندگان مساجد با تلاوت قرآن وجود دارند. آیا شما خشم نمی گیرید و همّت نمی کنید، تا آن که نابخردان و فرومایگان و اوباش، با شما بر سر مسئله حکومت به کشمکش می پردازند؟ پس هرگاه می گویم ، سخنم را بشنوید ـ خدا هدایتتان کند ـ و چون فرمانتان می دهم ، فرمانبرداری کنید. به خدا سوگند ، اگر از من پیروی کنید ، گم راه نمی شوید و اگر نافرمانی کنید، هدایت نمی شوید. آماده نبرد شوید و ساز و برگ آن را مهیّا سازید و به سوی جنگ، هماهنگ بشتابید. به یقین آتش نبرد برافروخته و رسوایی آن بالا گرفته است و فاسقان در نبرد با شما از جان و دل به میدان آمده اند، تا بندگان خدا را شکنجه کنند و نور خدا را فرو نشانند. آگاه باشید که پیروان شیطان و طمعکاران و جفا پیشگان و متکبّران، شایسته تر به تلاش در گم راهی و تباهی و باطلشان نیستند، از بندگان خدا و نیکان و پارسایان و حقگرایان در راه حقّ خود و اطاعت از پروردگارشان و دلسوزی برای پیشوایشان. به خدا سوگند ، اگر من یک تنه با آنان رویارو شوم و آنان زمین را پر کرده باشند، از آنان باک و وحشتی ندارم. من به گم راهی آنان و برحق بودن خودمان، اطمینان و دلیل و یقین و صبر دارم. من شیفته دیدار خدای خویشم و چشم به راه پاداش شایسته اویم؛ ولی افسوس و اندوهی که بر من رخ می دهد و غصه ای که بر جانم می خَلَد ، از این است که سفیهان و تبهکاران این امّت بر سر کار آیند و بیت المال را میان خود دست گردان کنند، بندگان خدا را به بردگی بگیرند و با صالحان بجنگند و با نابکاران هم دست و متّحد شوند. به خدا سوگند ، اگر بیم آن نبود، این همه شما را سرزنش و تشویق و ترغیب بر جهاد نمی کردم؛ بلکه وقتی شما سستی نشان می دادید و از نبرد سر باز می زدید، شما را رها می کردم، تا هرگاه که مقدّر باشد، خودم با آنان رویاروی شوم. به خدا سوگند، من برحقّم . من دوستدار شهادتم. پس «سبک بار و سنگین بار، بکوچید و با اموال و جان هایتان در راه خدا جهاد کنید. اگر بدانید، این برایتان بهتر است» . این قدر به زمین نچسبید که در خواری بمانید و دچار ذلّت شوید و بهره شما زیان بارتر گردد. مرد جنگی بیدار و دیده باز است. هر کس [ غافلانه ]بخوابد، [ دشمنان ]از او غافل نمی مانند و هر که سست شود، نابود گردد و هرکس جهاد در راه خدا را واگذارَد، زیانزده و خوار خواهد بود. خدایا! ما و آنان را بر محور هدایت متّحد گردان، ما و آنان را به دنیا بی رغبت ساز، و برای ما و آنان، آخرت را بهتر از دنیا قرار بده. والسلام!».

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

الفصل الثامن: هجمات عمّال معاویة۸ / ۱السیاسة العلویة والسیاسة الاُمویّةبعد أن تحمّل معاویة مرارة الانکسار فی صفّین توصّل إلی هذه النتیجة وهی عدم قدرته علی مواجهة الإمام وجهاً لوجه ، فانتهج اُسلوباً آخر من أجل الوصول إلی أهدافه وأطماعه المشؤومة ، فاتّخذ سیاسة غیر إسلامیّة و غیر إنسانیّة فی مواجهة الإمام ؛ وهی سیاسة الإیذاء المباغت ، من قبیل : الاغتیال ، وإحراق المنازل والبیوت ، ونهب الأموال ، وإثارة الرعب والخوف بین الناس ، وسلب الأمن عن البلاد الإسلامیّة . وفی هذا المجال کتب المسعودی ـ المؤرّخ المعروف ـ : «وکان معاویة فی بقیّة أیّام علیّ یبعث سرایا تُغیر ، وکذلک علیّ کان یبعث من یمنع سرایا معاویة من أذیّة الناس» . ⁽¹⁾وقد رام معاویةُ بانتهاجه هذه السیاسة اللئیمة الخطرة الأهدافَ التالیة : ۱ ـ زرع الیأس فی قلوب الناس من حکومة الإمام علیه السلام ، وفَتّ مقاومتهم ومنعهم عن الاستمرار فی معاضدة الإمام . ۲ ـ السیطرة علی المحالّ التی لها موقع سیاسی هامّ کالبصرة ومصر . ۳ ـ إلجاء الإمام إلی المقابلة بالمثل ، وإزالة قدسیّة الإمام من أذهان الناس . ۴ ـ استغلال غطاء «عهد الصلح» المشروط ـ الذی أمضاه الإمام فی التحکیم ـ لخدمة مصالحه وأهدافه ، وبالتالی دفع الإمام لنقض العهد المذکور . والذی ساعد علی إیجاد أرضیّة مناسبة لهذه السیاسة الخطرة هو استشهاد جملة من أرکان جیش الإمام من جانب ، ومن جانب آخر تعب جیش الإمام وعدم طاعتهم لقائدهم . لکنّ الإمام علیه السلام ـ فی ذلک الظرف الحسّاس ـ لم یتخطّ حدود العدالة قَیدَ أنملة ، وأبقی درساً عملیّاً للحکومات التی ترید الاستنارة بنهجه فی الوفاء والثبات علی هذه السیاسة المبارکة ، بل لم یکن حاضراً لنقض ذلک العهد المشروط الذی اُلجئ إلی قبوله . وإلیک کلام الإمام علیه السلام فی هذا المجال :

.

فصل هشتم : شبیخون های عُمّال معاویه

۸ / ۱ سیاست علوی و سیاست اموی

فصل هشتم : شبیخون های عُمّال معاویه ⁽¹⁾۸ / ۱سیاست علوی و سیاست امویپس از آن که معاویه تلخی شکست در جبهه صِفّین را چشید، به این نتیجه رسید که توان برخورد رویاروی با امام علیه السلام را ندارد. پس برای رسیدن به اهداف و مطامع شوم خود ، راه دیگری در پیش گرفت؛ راه و سیاستی غیر اسلامی و غیر انسانی در برخورد با امام علیه السلام یعنی سیاست آزارِ غافلگیرانه، از قبیل: ترور، آتش زدن خانه ها، غارت اموال، ایجاد رعب و هراس در میان مردم، و سلب امنیّت از شهرهای اسلامی. مورّخ مشهور ، مسعودی ، در این باره می نویسد: در بقیّه روزگار علی علیه السلام معاویه گروههای غارتگر را می فرستاد . علی علیه السلام هم کسانی را اعزام می کرد که جلوی مردم آزاری های فرستادگانِ معاویه را بگیرند. معاویه با این شیوه و سیاست پست و خطرناک، این اهداف را درنظر داشت: ۱ . مأیوس ساختن مردم از حکومت علی علیه السلام و درهم شکستن مقاومت آنان و جلوگیری از تداوم حمایت آنان از امام علیه السلام . ۲ . سلطه یافتن بر جاهایی که موقعیّت سیاسی مهمّی داشتند، مثل بصره و مصر. ۳ . وا داشتن امام به مقابله به مثل و از بین بردن قداست امام علیه السلام در اذهان مردم. ۴ . بهره گیری از پوشش «عهدنامه صلحِ مشروط»، که در جریان حکمیّت، امام علیه السلام آن را امضا کرده بود، در راه منافع و اهداف خویش و درنتیجه ، وا داشتن امام علیه السلام به نقض آن قرار داد. آنچه زمینه ساز این سیاست خطرناک شد و به آن کمک کرد، شهادت گروهی از استوانه های لشکر امام علیه السلام از یک سو و خستگی سپاه ایشان و سرپیچی آنها از اطاعت فرماندهشان از سوی دیگر بود. ولی امام علیه السلام در آن شرایط حسّاس، سر سوزنی هم از مرز عدالتْ تجاوز نکرد و درسی عملی برای حکومت هایی برجای نهاد که می خواهند در وفا و ثبات، به شیوه آن حضرت وفادار بمانند؛ بلکه امام علیه السلام حاضر نبود همان عهدنامه مشروطی را هم که به قبول آن وادارش کردند ، بشکند. و اینک سخن امام علیه السلام در این زمینه:

.

الإرشاد :ومِن کَلامِهِ علیه السلام لَمّا نَقَضَ مُعاوِیَةُ بنُ أبی سُفیانَ شَرطَ المُوادَعَةِ وأقبَلَ یَشُنُّ الغاراتِ عَلی أهلِ العِراقِ ، فَقالَ بَعدَ حَمدِ اللّهِ وَالثَّناءِ عَلَیهِ : ما لِمُعاوِیَةَ قاتَلَهُ اللّهُ ؟ ! لَقَد أرادَنی عَلی أمرٍ عَظیمٍ ، أرادَ أن أفعَلَ کَما یَفعَلُ ، فَأَکونَ قَد هَتَکتُ ذِمَّتی ونَقَضتُ عَهدی ، فَیَتَّخِذَها عَلَیَّ حُجَّةً ، فَتَکونَ عَلَیَّ شَینا إلی یَومِ القِیامَةِ کُلَّما ذُکِرتُ . فَإِن قیلَ لَهُ : أنتَ بَدَأتَ ، قالَ : ما عَلِمتُ ولا أمَرتُ ، فَمِن قائِلٍ یَقولُ : قَد صَدَقَ ، ومِن قائِلٍ یَقولُ : کَذِبَ . أمَ واللّهِ ، إنَّ اللّهَ لَذو أناةٍ وحِلمٍ عَظیمٍ ، لَقَد حَلُمَ عَن کَثیرٍ مِن فَراعِنَةِ الأَوَّلینَ وعاقَبَ فَراعِنَةً ، فَإِن یُمهِلهُ اللّهُ فَلَن یَفوتَهُ ، وهُوَ لَهُ بِالمِرصادِ عَلی مَجازِ طَریقِهِ . فَلیَصنَع ما بَدا لَهُ فَإِنّا غَیرُ غادِرینَ بِذِمَّتِنا ، ولا ناقِضینَ لِعَهدِنا ، ولا مُرَوِّعینَ لِمُسلِمٍ ولا مُعاهَدٍ ، حَتّی یَنقَضی شَرطُ المُوادَعَةِ بَینَنا ، إن شاءَ اللّهُ . ⁽¹⁾

.

الإرشاد:امام علیه السلام در بخشی از سخنانش ، آن گاه که معاویة بن ابی سفیان شرط صلح را نقض کرد و به شبیخون هایی علیه مردم عراق پرداخت ، پس از حمد و ثنای الهی فرمود: «معاویه را چه می شود؟ خدا او را بکشد! او از من کار بزرگی را انتظار دارد. او می خواهد من هم مثل او عمل کنم تا عهد و پیمانم را شکسته باشم و آن را حجّتی بر ضدّ من بگیرد و تا قیامت، هرگاه که از من یاد شود، مایه ننگ و بدنامی ام گردد. هرگاه به او گفته شود: تو آغاز کردی، گوید: من نه خبر دارم و نه دستور داده ام. بعضی هم بگویند: راست می گوید، برخی هم سخنش را دروغ بدانند. به خدا سوگند که خداوند ، صبر و حوصله بسیار دارد و نسبت به بسیاری از فرعون های پیشین، حلم ورزیده است، فرعون هایی را هم کیفر داده است. اگر خدا به او مهلت می دهد، از چنگ خدا نمی تواند بگریزد و خداوند، بر سر راه او در کمین است. پس هر کار می خواهد ، بکند . ما هرگز پیمان خود را نخواهیم شکست و نقض عهد نخواهیم کرد و هیچ مسلمان و معاهَدی را به هراس نخواهیم افکند، تا آن شرط ترک جنگ میان ما سپری شود . إن شاء اللّه !».

.

۸ / ۲هُجومُ ابنُ الحَضرَمِیِّ عَلَی البَصرَةِتاریخ الطبری عن أبی نعامة :لَمّا قُتِلَ مُحَمَّدُ بنُ أبی بکرٍ بِمِصرَ ، خَرَجَ ابنُ عَبّاسٍ مِنَ البَصرَةِ إلی عَلِیٍّ بِالکوفَةِ وَاستَخلَفَ زِیادا ، وقَدِمَ ابنُ الحَضرَمِیِّ مِن قِبَلِ مُعاوِیَةَ فَنَزَلَ فی بَنی تَمیمٍ ، فَأَرسَلَ زِیادٌ إلی حَضینِ بِن المُنذِرِ ومالِکِ بنِ مِسمَعٍ فَقالَ : أنتُم یا مَعشَرَ بَکرِ بنِ وائِلٍ مِن أنصارِ أمیرِ المُؤمِنینَ وثِقاتِهِ ، وقَد نَزَلَ ابنُ الحَضرَمِیِّ حَیثُ تَرَونَ وأتاهُ مَن أتاهُ ، فَامنَعونی حَتّی یَأتِیَنی رَأیُ أمیرِ المُؤمِنینَ . فَقالَ حَضینٌ : نَعَم . وقالَ مالِکٌ : ـ وکانَ رَأیُهُ مائِلاً إلی بَنی اُمَیَّةَ وکانَ مَروانُ لَجَأَ إلَیهِ یَومَ الجَمَلِ ـ هذا أمرٌ لی فیهِ شُرَکاءُ أستَشیرُ وأنظِرُ . فَلَمّا رَأی زِیادٌ تَثاقُلَ مالِکٍ خافَ أن تَختَلِفَ رَبیعَةُ ، فَأَرسَلَ إلی نافِعٍ أن أشِر عَلَیَّ فَأَشارَ عَلَیهِ نافِعٌ بِصَبرَةَ بنِ شَیمانَ الحُدّانِیِّ ، فَأَرسَلَ إلَیهِ زِیادٌ فَقالَ : أ لا تُجیرُنی وبَیتَ مالِ المُسلِمینَ فَإِنَّهُ فَیؤُکُم وأنَا أمینُ أمیرِ المُؤمِنینَ ؟ قالَ : بَلی إن حَمَلتَهُ إلَیَّ ونَزَلتَ داری . قال : فَإِنّی حامِلُهُ ، فَحَمَلَهُ وخَرَجَ زِیادٌ حَتّی أتَی الحُدّاَن ونَزَلَ فی دارِ صَبرَةَ بنِ شَیمانَ ، وحَوَّلَ بَیتَ المالِ وَالمِنبَرَ فَوَضَعَهُ فی مَسجِدِ الحُدّانِ ، وتَحَوَّلَ مَعَ زِیادٍ خَمسونَ رَجُلاً مِنهُم أبو أبی حاضِرٍ . وکانَ زِیادٌ یُصَلِّی الجُمعَةَ فی مَسجِدِ الحُدّانِ ویُطعِمُ الطَّعامَ . فَقالَ زِیادٌ لِجابِرِ بنِ وَهَبٍ الراسِبِیِّ : یا أبا مُحَمَّدٍ إنّی لا أرَی ابنَ الحَضرَمِیِّ یَکُفُّ ، ولا أراهُ إلّا سَیُقاتِلُکُم ، ولا أدری ما عِندَ أصحابِکَ فآمُرَهُم وانظُرَ ما عِندَهُم ، فَلَمّا صَلّی زِیادٌ جَلَسَ فِی المَسجِدِ ، وَاجتَمَعَ النّاسُ إلَیهِ فَقالَ جابِرٌ : یا مَعشَرَ الأَزدِ ، تَمیمٌ تَزعُمُ أنَّهُم هُمُ النّاسُ وأنَّهُم أصبَرُ مِنکُم عِندَ البَأسِ ، وقَد بَلَغَنی أنَّهُم یُریدونَ أن یَسیروا إلَیکُم حَتّی یَأخُذوا جارَکُم ویُخرِجوهُ مِنَ المِصرِ قَسراً ، فَکَیفَ أنتُم إذا فَعَلوا ذلِکَ وقَد أجَرتُموهُ وبَیتَ مالِ المُسلِمینَ ؟ ! فَقالَ صَبرَةُ بنُ شَیمانَ ، وکانَ مُفَخَّماً : إن جاءَ الأَحنَفُ جِئتُ ، وإن جاءَ الحُتاتُ جِئتُ ، وإن جاءَ شُبّانٌ فَفینا شُبّانٌ . فَکانَ زِیادٌ یَقولُ : إنَّنِی استَضحَکتُ ونَهَضتُ ، وما کِدتُ مَکیدَةً قَطُّ کُنتُ إلَی الفَضیحَةِ بِها أقرَبَ مِنّی لِلفَضیحَةِ یَومَئِذٍ لِما غَلَبَنی مِنَ الضِّحکِ . قالَ : ثُمَّ کَتَبَ زِیادٌ إلی عَلِیٍّ : إنَّ ابنَ الحَضرَمِیِّ أقبَلَ مِنَ الشّامِ فَنَزَلَ فی دارِ بَنی تَمیمٍ ، ونَعی عُثمانَ ودَعا إلَی الحَربِ وبایَعَتهُ تَمیمٌ وجُلُّ أهلِ البَصرَةِ ، ولَم یَبقَ مَعی مَن أمتَنِعُ بِهِ ، فَاستَجَرتُ لِنَفسی ولِبَیتِ المالِ صَبرَةَ بنَ شَیمانَ ، وتَحَوَّلتُ فَنَزَلتُ مَعَهُم ، فَشیعَةُ عُثمانَ یَختَلِفونَ إلَی ابنِ الحَضرَمِیِّ . فَوَجِّه عَلَیَّ أعیَنَ بنَ ضُبَیعَةَ المُجاشِعِیَّ لِیُفَرِّقَ قَومَهُ عَنِ ابنِ الحَضرَمِیِّ ، فَانظُر ما یَکونُ مِنهُ ، فَإِن فَرَّقَ جَمعَ ابنِ الحَضرَمِیِّ فَذلِکَ ما تُریدُ ، وإن تَرَقَّت بِهِمُ الأُمورُ إلَی التَّمادی فِی العِصیانِ فَانهَض إلَیهِم فَجاهِدهُم ، فَإِن رَأَیتَ مِمَّن قِبَلَکَ تَثاقُلاً وخِفتَ أن لا تَبلُغَ ما تُریدَ ، فَدارِهِم وطاوِلهُم ثُمَّ تَسَمَّع وأبصِر ، فَکَأَنَّ جُنودَ اللّهِ قَد أظَلَّتکَ تَقتُلُ الظّالِمینَ . فَقَدِمَ أعیَنُ فَأَتی زِیاداً فَنَزَلَ عِندَهُ ، ثُمَّ أتی قَومَهُ وجَمَعَ رِجالاً ونَهَضَ إلَی ابنِ الحَضرَمِیِّ ، فَدَعاهُم فَشَتَموهُ وناوَشوهُ فَانصَرَفَ عَنهُم ، ودَخَلَ عَلَیهِ قَومٌ فَقَتَلوهُ . فَلَمّا قُتِلَ أعیَنُ بنُ ضُبَیعَةَ أرادَ زِیادٌ قِتالَهُم ، فَأَرسَلَت بَنو تَمیمٍ إلَی الأَزدِ : إنّا لَم نُعَرِّض لِجارِکُم ولا لِأَحَدٍ مِن أصحابِهِ ، فَماذا تُریدونَ إلی جارِنا وحَربِنا ؟ فَکَرِهَتِ الأَزدُ القِتالَ وقالوا : إن عَرَّضوا لِجارِنا مَنَعناهُم ، وإن یَکُفّوا عَن جارِنا کَفُفنا عَن جارِهِم فَأَمسَکوا . وکَتَبَ زِیادٌ إلی عَلِیٍّ : أنَّ أعیَنَ بنَ ضُبَیعَةَ قَدِمَ فَجَمَعَ مَن أطاعَهُ مِن عَشیرَتِهِ ، ثُمَّ نَهَضَ بِهِم بِجِدٍّ وصِدقِ نِیَّةٍ إلَی ابنِ الحَضرَمِیِّ ، فَحَثَّهُم عَلَی الطّاعَةِ ودَعاهُم إلَی الکَفِّ وَالرُّجوعِ عَن شِقاقِهِم ، ووافَقَتهُم عامَّةُ قَومٍ فَهالَهُم ذلِکَ ، وتَصَدَّعَ عَنهُم کَثیرٌ مِمَّن کانَ مَعَهُم یُمنّیهِم نُصرَتَهُ،وکانَت بَینَهُم مُناوَشَةٌ ، ثُمَّ انصَرَفَ إلی أهلِهِ فَدَخَلوا عَلَیهِ فَاغتالوهُ فَاُصیبَ ، رَحِمَ اللّهُ أعیَنَ ، فَأَرَدتُ قِتالَهُم عِندَ ذلِکَ فَلَم یَخِفَّ معَی مَن أقوی بِهِ عَلَیهِم ، وتَراسَلَ الحَیّانَ فَأَمسَکَ بَعضَهُم عَن بَعضٍ . فَلَمّا قَرَأَ عَلِیٌّ کِتابَهُ دَعا جارِیَةَ بنَ قُدامَةَ السَّعدِیَّ فَوَجَّهَهُ فی خَمسینَ رَجُلاً مِن بَنی تَمیمٍ ، وبَعَثَ مَعَهُ شَریکَ بنَ الأَعوَرِ ویُقالُ : بَعَثَ جارِیَةَ فی خَمسِمِئةِ رَجُلٍ ، وکَتَبَ إلی زِیادٍ کِتاباً یُصَوِّبُ رَأیَهُ فیما صَنَعَ وأمَرَهَ بِمَعونَةِ جارِیَةَ بنِ قُدامَةَ وَالإِشارَةِ عَلَیهِ ، فَقَدِمَ جارِیَةُ البَصرَةَ ، فَأَتی زِیاداً فَقالَ لَهُ : اِحتَفِز وَاحذَر أن یُصیبَکَ ما أصابَ صاحِبَکَ ، ولا تَثِقَنَّ بِأَحَدٍ مِنَ القَومِ . فَسارَ جارِیَةُ إلی قَومِهِ فَقَرَأَ عَلَیهِم کِتابَ عَلِیٍّ ووَعَدَهُم ، فَأَجابَهُ أکثَرُهُم ، فَسارَ إلَی ابنِ الحَضرَمِیِّ فَحَصَرَهُ فی دارِ سِنبیلٍ ثُمَّ أحرَقَ عَلَیهِ الدّارَ وعَلی مَن مَعَهُ ، وکانَ مَعَهُ سَبعونَ رَجُلاً ـ ویُقالُ أربَعونَ ـ وتَفَرَّقَ النّاسُ ورَجَعَ زِیادٌ إلی دارِ الإِمارَةِ ، وکَتَبَ إلی عَلِیٍّ مَعَ ظَبیانَ بنِ عُمارَةَ وکانَ مِمَّن قَدِمَ مَعَ جارِیَةَ ... وأنَّ جارِیَةَ قَدِمَ عَلَینا فَسارَ إلَی ابنِ الحَضرَمِیِّ فَقَتَلَهُ حَتَّی اضطَرَّهُ إلی دارٍ مِن دورِ بَنی تَمیمٍ فی عِدَّةِ رِجالٍ مِن أصحابِهِ بَعدَ الإِعذارِ وَالإِنذارِ وَالدُّعاءِ إلَی الطّاعَةِ ، فَلَم یُنیبوا ولَم یَرجِعوا ، فَأَضرَمَ عَلَیهِمُ الدّارَ فَأَحرَقَهُم فیها وهَدَمَت عَلَیهِم ، فَبُعداً لِمَن طَغی وعَصی . ⁽¹⁾

.

۸ / ۲ هجوم ابن حَضْرَمی به بصره

۸ / ۲هجوم ابن حَضْرَمی به بصرهتاریخ الطبریـ به نقل از ابی نعامه ـ: چون محمّد بن ابی بکر در مصر کشته شد، ابن عبّاس، از بصره نزد علی علیه السلام در کوفه رفت و زیاد را به جای خود تعیین کرد. ابن حضرمی نیز از سوی معاویه آمد و نزد بنی تمیم منزل کرد. زیاد، حضین بن منذر و مالک بن مسمع را احضار کرد و به آنان گفت: شما ای گروه بکر بن وائل! از یاران و افراد مورد اعتماد امیر مؤمنان هستید. ابن حضرمی جایی فرود آمده که می بینید . کسانی هم به حمایتْ نزد او رفته اند. پس در مقابل هجوم او، با من به دفاع برخیزید تا فرمان امیر مؤمنان به من برسد. حضین گفت: باشد. مالک ـ که گرایش اموی داشت و در حادثه جمل، مروان به او پناهنده شده بود ـ گفت: این کاری است که مرا در آن شریکانی است . باید مشورت کنم و آن گاه نظر دهم. زیاد، چون سرسنگینی مالک را دید، ترسید که قبیله ربیعه دچار اختلاف شوند . پس در پی نافع فرستاد و از او نظر مشورتی خواست. نافع، او را به صبرة بن شیمان حدّانی راهنمایی کرد. زیاد در پی او فرستاد و گفت: آیا به من و بیت المال مسلمانان پناه می دهی؟ این اموال و غنایم شماست، من هم امانتدار امیر مؤمنانم! گفت: باشد، به شرط این که آنها را پیش من آوری و در خانه من منزل کنی. گفت: چنین می کنم. زیاد، بیت المال را برداشت و بیرون شد تا به حدّان ⁽¹⁾رسید و در خانه صبرة بن شیمان فرود آمد و بیت المال و منبر را هم آورد و در مسجد حدّان قرار داد. همراه زیاد، پنجاه نفر دیگر هم آمدند که از جمله آنان «ابو اُبیّ حاضر» بود. زیاد ، نماز جمعه را در مسجد حدّان برگزار می کرد و به مردم غذا می داد. زیاد ، به جابر بن وَهْب راسبی گفت: ای ابو محمّد! فکر نمی کنم که ابن حضرمی دست بردارد؛ بلکه به نظرم با شما خواهد جنگید. نمی دانم نظر یاران تو چیست تا فرمانشان بدهم و ببینیم چه دارند. زیاد چون نماز خواند ، در مسجد نشست. مردم دور او جمع شدند. جابر گفت: ای گروه اَزْد! تمیم می پندارند که آنان کسی هستند و هنگامه نبرد و سختی از شما صبورترند. به من خبر رسیده که آنان می خواهند نزد شما آمده، پناهنده شما را بگیرند و به زور از شهر بیرون ببرند. اگر چنین کنند، چه خواهید کرد ، در حالی که او و بیت المال مسلمانان را در پناه خویش گرفته اید؟! صبرة بن شیمان ـ که حرمتی داشت ـ گفت: اگر اَحنف بیاید ، می آیم . اگر حُتات بیاید ، می آیم. اگر جوانان بیایند، میان ما هم جوانان هستند! زیاد پیوسته می گفت: مرا خنده گرفت و برخاستم. هرگز نقشه ای نکشیده ام که نزدیک باشد به رسوایی من بینجامد، جز آن روز که خنده ام گرفت. سپس زیاد به علی علیه السلام نوشت: ابن حضرمی از شام آمده و در خانه بنی تمیم فرود آمده و به خونخواهی عثمانْ مردم را به جنگ فرا می خوانَد. تمیم و بیشتر مردم بصره نیز با او بیعت کرده اند و من کسی را ندارم که به دفاع پردازم. خودم و بیت المال را در پناه صبرة بن شیمان قرار دادم و رفتم و در نزد آنان ماندم. پیروان عثمان در رفت و آمد با ابن حضرمی هستند. علی علیه السلام اَعْیَن بن ضُبیعه مجاشعی را فرستاد تا قوم خود را از اطراف ابن حضرمی پراکنده سازد. [ و به او دستور داد] : «بنگر که چه خواهد کرد. اگر گروه ابن حضرمی پراکنده شد، این همان چیزی است که می خواهی و اگر کارها به ستیزه جویی و نافرمانی کشید ، پس به جهاد با آنان برخیز. اگر در یاران خود سرسنگینی و سستی دیدی و بیم آن داشتی که به خواسته ات نرسی، با آنان مدارا کن و معطّلشان کن و چشم و گوشَت به آنان باشد، گویا سپاهیان خدا بر تو سایه افکن شده که ستمگران را به قتل برسانی». اَعیَن به نزد زیاد آمد و نزد او منزل کرد . آن گاه نزد قبیله خود رفت و مردانی را گرد آورد و به سوی ابن حضرمی شتافت و آنان را فرا خواند. دشنامش دادند و به او بد گفتند. او از نزد ایشان به خانه خود برگشت. گروهی به خانه اش وارد شده ، او را کُشتند. چون اَعیَن بن ضبیعه کشته شد، زیاد تصمیم به جنگ با آنان گرفت. بنی تمیم [ نامه ای ] نزد قبیله ازد فرستادند که: ما به پناهنده شما و هیچ یک از یارانش تعرّضی نکردیم . شما از پناهنده ما و جنگ با ما چه می خواهید؟ ازد، تمایل به جنگ نداشتند. پاسخ دادند: اگر متعرّض پناهنده ما شوند ، جلوگیری می کنیم و اگر از پناهنده ما دست بدارند، ما نیز دست از پناهنده آنان برخواهیم داشت. آنان هم دست از مقابله کشیدند. زیاد به علی علیه السلام نوشت: اعین بن ضُبیعه آمد و کسانی را از خویشاوندان خود که فرمانبردار او بودند ، گرد آورد . سپس آنان را با جدّیت و نیّت درست، برای مقابله با ابن حضرمی فراخواند و آنان را به اطاعت و دست کشیدن از اختلاف دعوت کرد. همه قومش همراهش شدند. این آنان را هراسان ساخت. کسان بسیاری که همراهشان بودند و نوید یاری می دادند، از گرد ایشان پراکنده شدند و میانشان اختلاف پدید آمد. سپس به نزد خانواده اش برگشت. بر او وارد شده و او را ترور کردند و کشته شد. خداوندْ اعین را رحمت کند! در آن هنگام من خواستم با آنان نبرد کنم ؛ امّا کسانی به اندازه کافی نداشتم که علیه آنان نیرو بگیرم. دو طایفه نیز با هم نامه نگاری کردند و دست از هم کشیدند. علی علیه السلام چون نامه او را خواند، جاریة بن قُدامه سعدی را فراخواند و او را همراه با پنجاه نفر از بنی تمیم روانه ساخت. شریک بن اعور را نیز همراه او فرستاد. نیز گفته می شود که جاریة بن قدامه را با پانصد نفر روانه ساخت. نامه ای نیز به زیاد نوشت و فکر و کار او را تأیید کرد و فرمانش داد که جاریة بن قدامه را یاری کند و نظر مشورتی به او بدهد. جاریه به بصره آمد و نزد زیاد رفت. زیاد به او گفت: دست به کار شو؛ امّا مواظب باش که آنچه بر سر رفیقت آمد ، بر سر تو نیاید، و به هیچ یک از این مردم اعتماد مکن. جاریه نزد قوم خودش رفت و نامه علی علیه السلام را بر آنان خواند و وعده[ی پیروزی ]به آنان داد. گروه بسیاری پاسخ دادند. به سوی ابن حضرمی شتافت . او را در خانه سُنبیل محاصره کرد و خانه را بر سر او و همراهانش ـ که هفتاد یا چهل نفر بودند ـ [ خراب کرد و] به آتش کشید . مردمْ پراکنده شدند و زیاد به دارالحکومه بازگشت و نامه ای به علی علیه السلام فرستاد ، به همراه ظبیان بن عماره ـ که از کسانی بود که با جاریه آمده بود ـ ... که : جاریه نزد ما آمد و به سوی ابن حضرمی رفت و با وی جنگید و او را به یکی از خانه های بنی تمیم کشاند، همراه با تعدادی از مردان همراهش . پس از عذر آوردن و بیم دادن و دعوت به اطاعت ، چون به حق باز نگشتند، آتش بر آنان و خانه شان افروخت و آنان را سوزاند و خانه را بر سرشان خراب کرد. دور باد آن که طغیان و تجاوز کند!

.

. .

. .

. .

. .

۸ / ۳غارَةُ النُّعمانِ بنِ بَشیرٍتاریخ الیعقوبی :وَجَّهَ مُعاوِیَةُ النُّعمانَ بنَ بَشیرٍ ، فَأَغارَ عَلی مالِکِ بنِ کَعبٍ الأَرحَبِیِّ ، وکانَ عامِلَ عَلِیٍّ عَلی مَسلَحَةِ عَینِ التَّمرِ . فَنَدَبَ عَلِیٌّ فَقالَ : یا أهلَ الکوفَةِ ! اِنتَدِبوا إلی أخیکُم مالِکِ بنِ کَعبٍ ، فَإِنَّ النُّعمانَ بنَ بَشیرٍ قَد نَزَلَ بِهِ فی جَمعٍ لَیسَ بِکَثیرٍ لَعَلَّ اللّهَ أن یَقطَعَ مِنَ الظّالِمینَ طَرَفا . فَأَبطَؤوا ، ولَم یَخرُجوا . ⁽¹⁾

الکامل فی التاریخ :فی هذِهِ السَّنَةِ [۳۹ ه ]فَرَّقَ مُعاوِیَةُ جُیوشَهُ فِی العِراقِ فی أطرافِ عَلِیٍّ ، فَوَجَّهَ النُّعمانَ بنَ بَشیرٍ فی ألفِ رَجُلٍ إلی عَینِ التَّمرِ ، وفیها : مالِکُ بنُ کَعبٍ مَسلَحةً لِعَلِیٍّ فی ألفِ رَجُلٍ ، وکانَ مالِکٌ قَد أذِنَ لِأَصحابِهِ فَأَتُوا الکوفَةَ ولَم یَبقَ مَعَهُ إلّا مِئَةُ رَجُلٍ ، فَلَمّا سَمِعَ بِالنُّعمانِ کَتَبَ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ یُخبِرُهُ ویَستَمِدُّهُ . فَخَطَبَ عَلِیٌّ النّاسَ ، وأمَرَهُم بِالخُروجِ إلَیهِ ، فَتَثاقَلوا . وواقَعَ مالِکٌ النُّعمانَ وجَعَلَ جِدارَ القَریَةِ فی ظُهورِ أصحابِهِ ، وکَتَبَ مالِکٌ إلی مِخنَفِ بنِ سُلَیمٍ یَستَعینُهُ ، وهُوَ قَریبٌ مِنهُ ، وَاقتَتَلَ مالِکٌ وَالنُّعمانُ أشَدَّ قِتالٍ ، فَوَجَّهَ مِخنَفٌ ابنَهُ عَبدَ الرَّحمنِ فی خَمسینَ رَجُلاً ، فَانتَهَوا إلی مالِکٍ وقَد کَسَروا جُفونَ سُیوفِهِم وَاستَقتَلوا ، فَلَمّا رَآهُم أهلُ الشّامِ انهَزَموا عِندَ المَساءِ ، وظَنّوا أنَّ لَهُم مَدَدا ، وتَبِعَهُم مالِکٌ فَقَتَلَ مِنهُم ثَلاثَةَ نَفَرٍ . ولَمّا تَثاقَلَ أهلُ الکوفَةِ عَنِ الخُروجِ إلی مالِکٍ ، صَعِدَ عَلِیٌّ المِنبَرَ فَخَطَبَهُم ، ثُمَّ قالَ : یا أهلَ الکوفَةِ ! کُلَّما سَمِعتُم بِجَمعٍ مِن أهلِ الشّامِ أظَلَّکُمُ انجَحَرَ کُلُّ امرِئٍ مِنکُم فی بَیتِهِ ، وأغلَقَ عَلَیهِ بابَهُ انجِحارَ الضَّبِّ فی جُحرِهِ ، وَالضَّبُعِ فی وِجارِها ، المَغرورُ مَن غَرَرتُموهُ ، ومَن فازَ بِکُم فازَ بِالسَّهمِ الأَخیَبِ ، لا أحرارٌ عِندَ النِّداءِ ، ولا إخوانٌ عند النَّجاءِ ! إنّا للّهِِ وإنّا إلَیهِ راجِعونَ ! ماذا مُنیتُ بِهِ مِنکُم ؟ عُمیٌ لا یُبصِرونَ ، وبُکمٌ لا یَنطِقونَ ، وصُمٌّ لا یَسمَعونَ ! إنّا للّهِِ وإنّا إلَیهِ راجِعونَ . ⁽²⁾

.

۸ / ۳ غارت نعمان بن بشیر

۸ / ۳غارت نعمان بن بشیرتاریخ الیعقوبی:معاویه، نعمان بن بشیر را روانه ساخت. او بر مالک بن کعب اَرحبی که کارگزار علی علیه السلام بر مرزبانان «عین التمر» بود ، شبیخون زد. علی علیه السلام مردم را فرا خواند و فرمود: «ای اهل کوفه! به یاری برادرتان مالک بن کعب بشتابید، که نعمان بن بشیر همراه گروهی ـ که زیاد هم نیستند ـ بر او تاخته است. باشد که خداوند، گروهی از ستمگران را نابود سازد». مردمْ کُندی کردند و بیرون نرفتند.

الکامل فی التاریخ:در این سال (۳۹ هجری) معاویه لشکریان خود را در عراق، در اطراف قلمرو حکومت علی علیه السلام پراکند. نعمان بن بشیر را با هزار مرد به عین التمر فرستاد، که در آن جا مالک بن کعب با هزار نفر مأمور پاسگاهی برای علی علیه السلام بود. مالک به یاران خود اجازه داده بود که به کوفه بروند و جز صد نفر کسی با او نبود. چون خبر هجوم نعمان را شنید، نامه ای به امیر مؤمنان نوشت و به او گزارش داد و نیروی کمکی درخواست کرد. علی علیه السلام خطبه ای خواند و مردم را به بیرون رفتن به یاری او فراخواند؛ امّا سنگینی کرده ، نرفتند. مالک با نعمان درگیر شد. دیوارهای آن روستا را پشت سر یاران خویش قرار داد. مالک به مِخنَف بن سلیم نامه نوشت و از او یاری طلبید. وی نزدیکی های او بود. مالک و نعمان پیکار سختی کردند. مخنف، پسرش عبد الرحمان را با پنجاه نفر فرستاد. آنان در حالی به مالک رسیدند که او و همراهانش غلاف شمشیرها را شکسته و دل به مرگ و پیکار سپرده بودند. چون شامیان آنان را دیدند، عصر هنگام گریختند و پنداشتند که نیروی امدادی در راه است. مالکْ آنان را تعقیب کرد و سه نفر از آنان را کشت. چون کوفیان از خروج به سوی مالک و یاری آنان سستی کردند، علی علیه السلام بر منبر رفت و بر آنان خطبه خواند و فرمود: «ای اهل کوفه! هر بار که شنیدید گروهی از شامیان بر شما تاخته و فرود آمده اند ، هر یک از شما در خانه خود خزید و در را به روی خود بست، آن گونه که سوسمار به لانه اش و کفتار به آشیانه اش می خزد. فریب خورده کسی است که شما فریبش دهید. هر کس با شما به پیروزی برسد، با تیر شکسته پیروز شده است. نه آزاد مردانی به هنگام ندا و نه برادرانی هنگام نجوایید. إنا للّه وإنا إلیه راجعون! به چه رنجی از دست شما گرفتار شده ام! کورانی هستید که نمی بینند، لال هایی که سخن نمی گویند و کرانی که نمی شنوند . إنا للّه وإنا إلیه راجعون!».

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی استِنفارِ أهلِ الکوفَةِ بَعدَ غارَةِ النُّعمانِ بنِ بَشیرٍ ـ: یا أهلَ الکوفَةِ ! المَنسِرُ ⁽¹⁾مِن مَناسِرِ أهلِ الشّامِ ، إذا أظَلَّ عَلَیکُم أغلَقتُم أبوابَکُم ، وَانجَحَرتُم فی بُیوتِکُمُ انجِحارَ الضَّبَّةِ فی جُحرِها ، وَالضَّبُعِ فی وِجارِها ، الذَّلیلُ وَاللّهِ مَن نَصَرتُموهُ ، ومَن رَمی بِکُم رَمی بِأَفوَقِ ناصِلٍ ، اُفٍّ لَکُم ! لَقَد لَقیتُ مِنکُم تَرَحا ، وَیحَکُم ! یَوما اُناجیکُم ویَوما اُنادیکُم ، فَلا اُجابُ عِندَ النِّداءِ ، ولا إخوانٌ صَدقٌ عِندَ اللِّقاءِ ، أنَا وَاللّهِ مُنیتُ بِکُم ، صُمٌّ لا تَسمَعونَ ، بُکمٌ لا تَنطِقونَ ، عُمیٌ لا تُبصِرونَ ، فَالحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ ! وَیحَکُم ! اُخرُجوا إلی أخیکُم مالِکِ بنِ کَعبٍ ، فَإِنَّ النُّعمانَ بنَ بَشیرٍ قَد نَزَلَ بِهِ فی جَمعٍ مِن أهلِ الشّامِ لَیسَ بِالکَثیرِ ، فَانهَضوا إلی إخوانِکُم لَعَلَّ اللّهَ یَقطَعُ بِکُم مِنَ الظّالِمینَ طَرَفا ! ثُمَّ نَزَلَ . فَلَم یَخرُجوا ، فَأَرسَلَ إلی وُجوهِهِم وکُبَرائِهِم ، فَأَمَرَهُم أن یَنهَضوا ویَحِثُّوا النّاسَ عَلَی المَسیرِ ، فَلَم یَصنَعوا شَیئا . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلامـ پس از شبیخون نعمان بن بشیر، در بسیج مردم کوفه برای نبرد ـ: «ای کوفیان! یک دسته از گروه های شامیان بر شما می تازند، درهای خودتان را می بندید و همچون سوسمار و کفتار که به لانه و آشیانه اش می خزد، به خانه هایتان می خزید. خوار کسی است که شما یاورش باشید. هر که به کمک شما تیر افکنَد، با تیری شکسته تیر انداخته است. اُف بر شما! چه رنجی از شما کشیدم! وای بر شما! یک روز به نجوا می خوانمتان، روزی هم به ندا. نه بر ندایم پاسخی می شنوم و نه هنگامه نبرد، برادران راستین هستید. به خدا سوگند ، گرفتار شماها شدم، که ناشنوایانی هستید که نمی شنوید، لال هایی که حرف نمی زنید و کورانی که نمی بینید. حمد و ستایش از آنِ پروردگار جهانیان است. وای بر شما ! برای یاری برادرتان مالک بن کعب بیرون شوید، که نعمان بن بشیر با جمعی از شامیان ـ که زیاد هم نیستند ـ بر سر او فرود آمده اند. به یاری برادرانتان برخیزید، شاید خداوند به سبب شما گروهی از ستمگران را نابود کند». سپس از منبر فرود آمد. بیرون نرفتند. در پی چهره ها و بزرگانشان فرستاد و فرمان داد که برخیزند و مردم را بر رفتن برانگیزند؛ ولی کاری نکردند!

.

۸ / ۴غارَةُ سُفیانَ بنِ عَوفٍالغارات عن سفیان بن عوف الغامدی :دَعانی مُعاوِیَةُ فَقالَ : إنّی باعِثُکَ فی جَیشٍ کَثیفٍ ذی أداةٍ وجَلادَةٍ فَالزَم لی جانِبَ الفُراتِ حَتّی تَمُرَّ بِهیتَ ⁽¹⁾فَتَقطَعَها ، فَإِن وَجَدتَ بِها جُندا فَأَغِر عَلَیهِم وإلّا فَامضِ حَتّی تُغیرَ عَلَی الأَنبارِ ، فَإِن لَم تَجِد بِها جُندا فَامضِ حَتّی تُغیرَ عَلَی المَدائِنِ ثُمَّ أقبِل إلَیَّ ، وَاتَّقِ أن تَقرُبَ الکوفَةَ ، وَاعلَم أنَّکَ إن أغَرتَ عَلی أهلِ الأَنبارِ وأهلِ المَدائِنِ فَکَأَنَّکَ أغَرتَ عَلَی الکوفَةِ ، إنَّ هذِهِ الغاراتِ یا سُفیانُ عَلی أهلِ العِراقِ تَرهَبُ قُلوبَهُم وتُجَرِّئُ کُلَّ مَن کانَ لَهُ فینا هَویً مِنهُم ویَری فِراقَهُم ، وتَدعو إلَینا کُلَّ مَن کانَ یَخافُ الدَّوائِرَ ، وخَرَّبَ کُلَّ ما مَرَرتَ بِهِ مِنَ القُری ، وَاقتُل کُلَّ مَن لَقیتَ مِمَّن لَیسَ هُوَ عَلی رَأیِکَ ، وَاحرَبِ ⁽²⁾الأَموالَ ، فَإِنَّهُ شَبیهٌ بِالقَتلِ وهُوَ أوجَعُ لِلقُلوبِ . ⁽³⁾

الکامل فی التاریخ :وَجَّهَ مُعاوِیَةُ فی هذِهِ السَّنَةِ [۳۹ ه ] أیضا سُفیانَ بنَ عَوفٍ فی سِتَّةِ آلافِ رَجُلٍ ، وأمَرَهُ أن یَأتِیَ هیتَ فَیَقطَعَها ، ثُمَّ یَأتِیَ الأَنبارَ وَالمَدائِنَ فَیوقِعَ بِأَهلِها . فَأَتی هیتَ فَلَم یَجِد بِها أحَدا ، ثُمَّ أتَی الأَنبارَ وفیها مَسلَحَةٌ لِعَلِیٍّ تَکونُ خَمسَمِئَةِ رَجُلٍ وقَد تَفَرَّقوا ولَم یَبقِ مِنهُم إلّا مِائَتا رَجُلٍ ، وکانَ سَبَبُ تَفَرُّقِهِم أنَّهُ کانَ عَلَیهِم کُمَیلُ بنُ زِیادٍ ، فَبَلَغَهُ أنَّ قَوما بِقَرقیسِیا یُریدونَ الغارَةَ عَلی هیتَ فَسارَ إلَیهِم بِغَیرِ أمرِ عَلِیٍّ . فَأَتی أصحابُ سُفیانَ وکُمَیلٌ غائِبٌ عَنها ، فَأَغضَبَ ذلِکَ عَلِیّا عَلی کُمَیلٍ ، فَکَتَبَ إلَیهِ یُنکِرُ ذلِکَ عَلَیهِ . وطَمِعَ سُفیانُ فی أصحابِ عَلِیٍّ لِقِلَّتِهِم فَقاتَلَهُم ، فَصَبَرَ أصحابُ عَلِیٍّ ثُمَّ قُتِلَ صاحِبُهُم ، وهُوَ أشرَسُ بنُ حَسّانٍ البَکرِیُّ ، وثَلاثونَ رَجُلاً ، وَاحتَمَلوا ما فِی الأَنبارِ مِن أموالِ أهلِها ورَجَعوا إلی مُعاوِیَةَ . وبَلَغَ الخَبَرُ عَلِیّا فَأَرسَلَ فی طَلَبِهِم فَلَم یُدرِکوا . ⁽⁴⁾

.

۸ / ۴ غارت سفیان بن عوف

۸ / ۴غارت سفیان بن عوفالغاراتـ به نقل از سفیان بن عوف غامدی ـ: معاویه مرا خواست و گفت: تو را با لشکر انبوه و ساز و برگ جنگی می فرستم . مسیر فرات را پیش بگیر، تا آن که به هِیْت ⁽¹⁾برسی و از آن بگذری. اگر آن جا لشکریانی دیدی بر آنان بتاز و غارت کن، وگرنه پیش برو تا شهر انبار را غارت کنی. اگر در آن جا لشکریانی نیافتی ، برو تا به مدائن شبیخون بزنی . سپس به نزد من باز گرد. مبادا به کوفه نزدیک شوی! و بدان که اگر بر مردم انبار و مدائن شبیخون بزنی، گویا کوفه را غارت کرده ای. ای سفیان! این شبیخون ها بر مردم عراق، دل هایشان را به هراس می افکنَد و هواداران ما را نیز که در فکر جدا شدن از آنان اند، جرئت می بخشد و کسانی را که از پیشامدها می ترسند، به سوی ما می کشانَد. به هر آبادی ای که رسیدی خراب کن و هرکس را که با خودت همفکر ندیدی بکُش و اموال را غارت کن که این کار هم مثل کشتن است و دل ها را بیشتر به درد می آورد.

الکامل فی التاریخ:مـعاویـه در هـمین سـال (۳۹ هجری) نیز سفیان بن عوف را با شش هزار مرد فرستاد و دستور داد که به هیت برود و از آن جا بگذرد و به انبار و مدائن رفته ، بر مردم آن جا شبیخون بزند. او به هیت رفت. آن جا کسی را نیافت. به انبار رفت که پاسگاهی با پانصد نفر برای علی علیه السلام آن جا بود. همه رفته بودند ، جز دویست نفر. سبب پراکنده شدنشان هم این بود که سردار آنان کُمَیل بن زیاد، وقتی خبر یافت گروهی از قرقیسیا قصد حمله به هِیت را دارند، بدونِ فرمان علی علیه السلام به سوی آنان رفت. همراهان سفیان در حالی به انبار آمدند که کمیل آن جا نبود. این موضوع، سبب خشم علی علیه السلام بر کمیل شد و در این مورد، نامه انتقادآمیزی به او نوشت. چون یاران علی علیه السلام آن جا کم بودند، سفیان به طمع افتاد و با آنان جنگید. یاران علی علیه السلام مقاومت کردند، تا آن که رئیسشان اشرس بن حَسّان بَکری با سی نفر دیگر کشته شدند. غارتگرانْ همه اموال مردم انبار را برداشته، نزد معاویه بازگشتند. چون به علی علیه السلام خبر رسید، گروهی را در پی آنان فرستاد، امّا به آنان نرسیدند.

.

تاریخ الیعقوبی :أغارَ سُفیانُ بنُ عَوفٍ عَلَی الأَنبارِ ، فَقَتَلَ أشرَسَ بنَ حَسّانِ البَکرِیَّ ، فَأَتبَعَهُ عَلِیٌّ سَعیدَ بنَ قَیسٍ ، فَلَمّا أحَسَّ بِهِ انصَرَفَ مُوَلِّیا ، وتَبِعَهُ سَعیدٌ إلی عاناتٍ فَلَم یَلحَقهُ . ⁽¹⁾

الغارات عن محمّد بن مخنف :إنَّ سُفیانَ بنَ عَوفٍ لَمّا أغارَ عَلَی الأَنبارِ قَدِمَ عِلجٌ ⁽²⁾مِن أهلِها عَلی عَلِیٍّ علیه السلام فَأَخبَرَهُ الخَبَرَ . فَصَعِدَ المِنبَرَ فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ! إنَّ أخاکُمُ البَکرِیَّ قَد اُصیبَ بِالأَنبارِ وهُوَ مُعتَزٌّ لا یَخافُ ما کانَ ، فَاختارَ ما عِندَ اللّهِ عَلَی الدُّنیا فَانتَدَبوا إلَیهِم حَتّی تُلاقوهُم ، فَإِن أصَبَتُم مِنهُم طَرَفا أنکَلتُموهُم عَنِ العِراقِ أبَدا ما بَقَوا . ثُمَّ سَکَتَ عَنهُم رَجاءَ أن یُجیبوهُ أو یَتَکَلَّموا ، أو یَتَکَلَّمَ مُتَکَلِّمٌ مِنهُم بِخَیرٍ فَلَم یَنبِس أحَدٌ مِنهُم بِکَلِمَةٍ ، فَلَمّا رَأی صَمتَهُم عَلی ما فی أنفُسِهِم نَزَلَ فَخَرَجَ یَمشی راجِلاً حَتّی أتَی النُّخَیلَةَ وَالنّاسُ یَمشونَ خَلفَهُ حَتّی أحاطَ بِهِ قَومٌ مِن أشرافِهِم ، فَقالوا : اِرجِع یا أمیرَ المُؤمِنینَ نَحنُ نَکفیکَ . فَقالَ : ما تَکفونَنی ولا تَکفونَ أنفُسَکُم ، فَلَم یَزالوا بِهِ حَتّی صَرَفوهُ إلی مَنزِلِهِ ، فَرَجَعَ وهُوَ واجِمٌ کَئیبٌ . ودَعا سَعیدَ بنَ قَیسٍ الهَمدانِیَّ فَبَعَثَهُ مِنَ النُّخَیلَةِ بِثَمانِیَةِ آلافٍ ، وذلِکَ أنَّهُ اُخبِرَ : أنَّ القَومَ جاؤوا فی جَمعٍ کَثیفٍ . فَقالَ لَهُ : إنّی قَد بَعَثتُکَ فی ثَمانِیَةِ آلافٍ ، فَاتَّبِع هذَا الجَیشَ حَتّی تُخرِجَهُ مِن أرضِ العِراقِ . فَخَرَجَ عَلی شاطِئِ الفُراتِ فی طَلَبِهِ حَتّی إذا بَلَغَ عاناتٍ سَرَّحَ أمامَهُ هانِئَ بنَ الخَطّابِ الهَمدانِیَّ ، فَاتَّبَعَ آثارَهُم حَتّی إذا بَلَغَ أدانِیَ أرضِ قِنَّسرینَ وقَد فاتوهُ ، ثُمَّ انصَرَفَ . قالَ : فَلَبِثَ عَلِیٌّ علیه السلام تُری فیهِ الکَآبَةُ وَالحُزنَ حَتّی قَدِمَ عَلَیهِ سَعیدُ بنُ قَیسٍ فَکَتَبَ کِتابا ، وکانَ فی تِلکَ الأَیّامِ عَلیلاً فَلَم یُطِق عَلَی القِیامِ فِی النّاسِ بِکُلِّ ما أرادَ مِنَ القَولِ ، فَجَلَسَ بِبابِ السُّدَّةِ الَّتی تَصِلُ إلَی المَسجِدِ ، ومَعَهُ الحَسَنُ وَالحُسَینُ علیهماالسلاموعَبدُ اللّهِ بنُ جَعفَرِ بنِ أبی طالِبٍ ، فَدَعا سَعدا مَولاهُ فَدَفَعَ الکِتابَ إلَیهِ فَأَمَرَهُ أن یَقرَأَهُ عَلَی النّاسِ ، فَقامَ سَعدٌ بِحَیثُ یَسمَعُ عَلِیٌّ قِراءَتَهُ وما یَرُدُّ عَلَیهِ النّاسُ ، ثُمَّ قَرَأَ الکِتابَ : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیم مِن عَبدِ اللّهِ عَلِیٍّ إلی مَن قُرِئَ عَلَیهِ کِتابی مِنَ المُسلِمینَ ، سَلامٌ عَلَیکُم . أمّا بَعدُ ، فَالحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمینَ ، وسَلامٌ عَلَی المُرسَلینَ ، ولا شَریکَ للّهِِ الأَحَدِ القَیّومِ ، وصَلَواتُ اللّهِ عَلی مُحَمَّدٍ وَالسَّلامُ عَلَیهِ فِی العالَمینَ . أمّا بَعدُ ، فَإِنّی قَد عاتَبتُکُم فی رُشدِکُم حَتّی سَئِمتُ ، أرجَعتُمونی بِالهُزءِ مِن قَولِکُم حَتّی بَرِمتُ ، هَزِءَ مَنِ القَولُ لا یُعادیهِ ، وخَطِلَ مَن یُعِزُّ أهلَهُ ، ولَو وَجَدتُ بُدّا مِن خِطابِکُم وَالعِتابِ إلَیکُم ما فَعَلتُ ، وهذا کِتابی یَقرَأُ عَلَیکُم فَرُدّوا خَیرا وَافعَلوهُ ، وما أظُنُّ أن تَفعَلوا ، فَاللّهُ المُستعانُ . ⁽³⁾

.

تاریخ الیعقوبی:سفیان بن عوف بر انبار هجوم آورد. اشرس بن حَسّان بکری کشته شد. علی علیه السلام سعید بن قیس را در پی او فرستاد. [ سفیان ، ]چون آمدن او را احساس کرد، گریخت. سعید تا عانات او را تعقیب کرد، ولی به او نرسید.

الغاراتـ به نقل از محمّد بن مخنف ـ: سفیان بن عوف چون بر شهر انبار شبیخون زد، مرد تنومندی از اهالی آن جا نزد علی علیه السلام آمد و خبر داد. حضرت بر منبر رفت و فرمود: «ای مردم! برادر بکری شما در انبار کشته شده است، شخصی که بلند همّت و سرفراز و بی باک بود و پاداش الهی را بر دنیا برگزید. به سوی مهاجمان بشتابید تا با آنان رو در رو شوید . اگر ضربه ای به آنان بزنید، برای همیشه آنان را از عراق رانده اید». آن گاه، به امید پاسخ مساعد و سخن مناسب آنان سکوت کرد؛ ولی هیچ کس، حتی یک کلمه دم نزد. چون سکوت آنان را بر آنچه در دلشان بود دید، فرود آمد و پیاده به سمت نُخَیله راه افتاد، در حالی که مردمْ پشت سر او می رفتند، تا آن که گروهی از اشراف کوفه بر گرد او جمع شدند و گفتند: ای امیر مؤمنان! برگَرد، که ما تو را از این کار کفایت می کنیم. فرمود: «شما نه مرا کفایت می کنید، نه خود را!» آنان همچنان با او به سخن پرداختند تا حضرت را به خانه اش باز گرداندند. امام علیه السلام برگشت، در حالی که غمگین وآزرده خاطر بود. علی علیه السلام سعید بن قیس هَمْدانی را خواست و او را از نخیله همراه هشت هزار نفر فرستاد؛ چرا که خبر یافته بود غارتگران با جمع انبوهی آمده اند. به وی فرمود: «تو را با هشت هزار نفر فرستادم. این قشون [غارتگر] را تعقیب و از سرزمین عراق بیرون کن». [ سعید] در ساحل فُرات به تعقیب او پیش رفت تا به عانات رسید. از آن جا هانی بن خطّاب همدانی را پیش فرستاد و او در پیِ مهاجمان رفت تا به نزدیکی های سرزمین قِنَّسْرین ⁽¹⁾رسید که آنان گریخته بودند . سپس بازگشت. به گفته راوی ، علی علیه السلام همچنان دلگرفته و غمگین بود، تا آن که سعید بن قیس به نزد او باز آمد ، آن گاه نامه ای نوشت . آن روزها بیمار بود و نتوانست آنچه را که می خواست، ایستاده درمیان مردم بگوید . پس زیر طاق دری که به مسجد وصل می شد نشست، در حالی که حسن و حسین علیهماالسلام و عبد اللّه بن جعفر هم همراهش بودند. غلامش سعد را خواست و نامه را به او داد و فرمود که برای مردم بخوانَد. سعد ایستاد، به نحوی که علی علیه السلام خواندن او و جواب مردم را بشنود و متن نامه را چنین خواند: به نام خداوند بخشنده مهربان. از بنده خدا علی به همه مسلمانانی که این نامه بر آنان خوانده شود. سلام بر شما! امّا بعد؛ حمد از آنِ پروردگار جهانیان است و سلام بر پیامبران. برای خدای یگانه قیّومْ شَریکی نیست. درود خدا بر محمّد صلی الله علیه و آله و سلام بر او در دو جهان! امّا بعد؛ من در حالت رشد و هدایت شما آن قدر عتابتان کردم که خسته شدم و شما پاسخ مسخره آمیز به من دادید تا آن که بیزار گشتم ؛ گفتار مسخره آمیزی که حرف در او بی اثر است و یاوه های کسی که با خانواده خویش در لجاجت و عناد است. اگر چاره ای از ملامت و خطاب شما داشتم، هرگز به نکوهشتان نمی پرداختم. این نامه ام بر شما خوانده می شود. پاسخ خوبی به آن دهید و به آن عمل کنید، هرچند گمان ندارم که عمل کنید و یاری از خداست».

.

. .

. .

الإمام علیّ علیه السلامـ لَمّا بَلَغَهُ إغارَةُ أصحابِ مُعاوِیَةَ عَلَی الأَنبارِ ، فَخَرَجَ بِنَفسِهِ ماشِیا حَتّی أتَی النُّخَیلَةَ فَأَدرَکَهُ النّاسُ ، وقالوا : یا أمیرَ المُؤمِنینَ نَحنُ نَکفیکَهُم ـ: ما تَکفونَنی أنفُسَکُم ، فَکَیفَ تَکفونَنی غَیرَکُم ؟ إن کانَتِ الرَّعایا قَبلی لَتَشکو حَیفَ رُعاتِها ، وإنَّنِی الیَومَ لَأَشکو حَیفَ رَعِیَّتی ، کَأَنَّنِی المَقودُ وهُمُ القادَةُ ، أوِ المَوزوعُ وهُمُ الوَزَعَةُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مِن خُطبَتِهِ لِأَهلِ الکوفَةِ بَعدَ تَحریضِهِم عَلی قِتالِ سُفیانَ بنِ عَوفٍ الَّذی غارَ عَلَی الأَنبارِ ، بَعدَ إباءِ أصحابِهِ علیه السلام عَنِ القِتالِ ـ: أیُّهَا النّاسُ المُجتَمِعَةُ أبدانُهُم ، المُتَفَرَّقَةُ أهواؤُهُم ، ما عَزَّ مَن دَعاکُم ، ولَا استَراحَ مَن قاساکُم ، کَلامُکُم یُوهِنُ الصُمَّ الصَّلابَ ، وفِعلُکُم یُطمِعُ فیکُم عَدُوَّکُم ، إن قُلتُ لَکُم : سیروا إلَیهِم فِی الحَرِّ ، قُلتُم : أمهِلنا یَنسَلِخ عَنَّا الحَرُّ ، وإن قُلتُ لَکُم : سیروا إلِیهِم فِی الشِّتاءِ ، قُلتُم : أمهِلنا حَتّی یَنسَلِخ عَنَّا البَردُ ، فِعلَ ذِی الدَّینِ المَطولِ . مَن فازَ بِکُم فازَ بِالسَّهمِ الأَخیَبِ . أصبَحتُ لا اُصدِّقُ قَولَکُم ، ولا أطمَعُ فی نَصرِکُم ، فَرَّقَ اللّهُ بَینی وبَینَکُم . أیّ دارٍ بَعدَ دارِکُم تَمنَعونَ ؟ ! ومَعَ أیِّ إمامٍ بَعدی تُقاتِلونَ ؟ ! أما إنَّکُم سَتُلقَونَ بَعدی أثَرَةً یَتَّخِذُها عَلَیکُمُ الضُّلّالُ سُنَّةً ، وفَقرا یَدخُلُ بُیوتَکُم ، وسَیفا قاطِعا ، وتَتَمَنَّونَ عِندَ ذلِکَ أنَّکُم رَأَیتُمونی وقاتَلتُم مَعی وقُتِلتُم دونی . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلام :چون خبر شبیخون سپاه معاویه به شهر انبار ⁽¹⁾به امام علی علیه السلام رسید، خودش پیاده به راه افتاد تا به نُخَیله رسید. مردم به او رسیدند و گفتند: ای امیر مؤمنان! ما شما را از دشمن کفایت می کنیم. فرمود: «شما مرا از [زیانِ] خودتان نمی توانید کفایت کنید، چگونه می خواهید از [زیانِ] دیگران مرا کفایت کنید؟! اگر پیش از من ، مردم از ستم حاکمان شکایت داشتند، اینک من از ظلم مردم خود شکایت دارم . گویا من فرمانبرم و آنان فرماندهان اند، یا من پیروم و آنان پیشوا و مدافع!».

امام علی علیه السلامـ از خطبه آن حضرتْ خطاب به اهل کوفه، پس از آن که آنان را برای مقابله با سفیان بن عوف تشویق کرد که به انبار شبیخون زده بود و اصحاب هم از نبرد، روی برتافتند ـ: ای مردمی که بدن هایتان جمع و فکرها و دل هایتان پراکنده است! کسی که شما را فرا بخوانَد ، عزّت نمی یابد و کسی که با شما سر و کار داشته باشد ، نمی آساید . سخنتان صخره های سخت را فرو می شکند، ولی کارهای شما [آن چنان سست است که] دشمنانتان را به طمع می اندازد. هرگاه در گرما گفتم: به سویشان حرکت کنید، گفتید: مهلتمان بده تا گرما سپری شود! وقتی در زمستان گفتم : به سویشان بشتابید، گفتید: مهلتی تا سوز سرما بگذرد ؛ کار بدهکارانِ مسامحه کار در ادای دیْن! هر که با شما کامیاب شود ، با تیر شکسته کامیاب شده است. چنان شده ام که نه سخنتان را باور می کنم و نه به یاری تان چشم امید دارم . خدا میان من و شما جدایی افکنَد! پس از نابودی خانه و کاشانه تان از کدام خانه دفاع می کنید؟ و پس از من با کدام پیشوا به نبرد می روید؟ آگاه باشید! پس از من امتیازطلبی هایی را خواهد دید که گم راهانْ آنها را سنّت قرار می دهند، و فقری که واردخانه هایتان می شود و شمشیری بُرنده، و آرزو خواهید کرد که کاش مرا می دیدید و همراه من پیکار می کردید و در راه من کشته می شدید».

.

عنه علیه السلامـ مِن کلامٍ لَهُ علیه السلام فِی استِنهاضِ النّاسِ ـ: ألا وإنّی قَد دَعَوتُکُم إلی قِتالِ هؤُلاءِ القَومِ لَیلاً ونَهارا ، وسِرّا وإعلانا ، وقُلتُ لَکُم : اُغزوهُم قَبلَ أن یَغزوکُم ، فَوَاللّهِ ما غُزِیَ قَومٌ قَطُّ فی عُقرِ دارِهِم إلّا ذَلّوا . فَتَواکَلتُم وتَخاذَلتُم حَتّی شُنَّت عَلَیکُمُ الغاراتُ ، ومُلِکَت عَلَیکُمُ الأَوطانُ . هذا أخو غامِدٍ وقَد وَرَدَت خَیلُهُ الأَنبارَ ، وقَتَلَ حَسّانَ بنَ حَسّانِ البَکرِیَّ ، وأزالَ خَیلَکُم عَن مَسالِحِها ، وقَد بَلَغَنی أنَّ الرَّجُلَ مِنهُم کانَ یَدخُلُ عَلَی المَرأَةِ المُسلِمَةِ ، وَالاُخرَی المُعاهَدَةِ ، فَیَنتَزِعُ حِجلَها ، وقُلبَها ⁽¹⁾وقَلائِدَها ورِعاثَها ⁽²⁾، ما تَمنَعُ مِنهُ إلّا بِاالِاستِرجاعِ والِاستِرحامِ . ثُمَّ انصَرَفوا وافِرینَ ما نالَ رَجُلاً مِنهُم کَلمٌ ⁽³⁾، ولا اُریقَ لَهُم دَمٌ ، فَلَو أنَّ امرَأً مُسلِما ماتَ مِن بَعدِ هذا أسَفا ما کانَ بِهِ مَلوما ، بَل کانَ عِندی بِهِ جَدیرا ، فَیا عَجَبا عَجَبا وَاللّهِ یُمیثُ القَلبَ ویَجلِبُ الهَمَّ مِنِ اجتِماعِ هؤُلاءِ عَلی باطِلِهِم ، وتَفَرُّقِکِم عَن حَقِّکُم ! فَقُبحا لَکُم وتَرَحا ، حینَ صِرتُم غَرَضا یُرمی ، یُغارُ عَلَیکُم ولا تُغیرونَ ، وتُغزَونَ ولا تَغزونَ ، ویُعصَی اللّهُ وترضَونَ ! فَإِذا أمَرتُکُم بِالسَّیرِ إلَیهِم فی أیّامِ الحَرِّ قُلتُم : هذِهِ حَمارَّةُ القَیظِ ، أمهِلنا یُسَبَّخُ ⁽⁴⁾عَنَّا الحَرُّ ، وإذا أمَرتُکُم بِالسَّیرِ إلَیهِم فِی الشِّتاءِ قُلتُم : هذِهِ صَبارَّةُ القَرِّ ، أمهِلنا یَنسَلِخ عَنَّا البَردُ ، کُلُّ هذا فِرارا مِنَ الحَرِّ والقَرِّ ، فَإِذا کُنتُم مِنَ الحَرِّ والقَرِّ تَفِرّونَ ، فَأَنتُم وَاللّهِ مِنَ السَّیفِ أفَرُّ ! یا أشباهَ الرِّجالِ ولا رِجالَ ! حُلومُ الأَطفالِ ، وعُقولُ رَبّاتِ الحِجالِ ، لَوَدِدتُ أنّی لَم أرَکُم ولَم أعرِفکُم مَعرِفَةً وَاللّهِ جَرَّت نَدَما ، وأعقَبَت ذَمّا . قاتَلَکُمُ اللّهُ ! لَقَد مَلَأتُم قَلبی قَیحاً ، وشَحَنتُم صَدری غَیظا ، وجَرَّعتُمونی نُغَبَ ⁽⁵⁾التَّهْمامِ ⁽⁶⁾أنفاسا ، وأفسَدتُم عَلَیَّ رَأیی بِالعِصیانِ وَالخِذلانِ حَتّی لَقَد قالَت قُرَیشٌ : إنَّ ابنَ أبی طالِبٍ رَجُلٌ شُجاعٌ ، ولکِن لا عِلمَ لَهُ بِالحَربِ . للّهِِ أبوهُم ! وهَل أحَدٌ مِنهُم أشَدُّ لَها مِراسا ، وأقدَمُ فیها مَقاما مِنّی ! لَقَد نَهَضتُ فیها وما بَلَغتُ العِشرینَ ، وها أنَا قَد ذَرَّفتُ عَلَی السِّتّینَ ! ولکِن لا رَأیَ لِمَن لا یُطاعُ ! . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلامـ در ترغیب مردم به جهاد ـ: آگاه باشید! من شما را شب و روز و نهان و آشکار به جهاد با این گروه فراخواندم و به شما گفتم: «پیش از آن که با شما بجنگند، به نبردشان بروید، که به خدا سوگند، هیچ قومی داخل خانه های خود با دشمن نجنگیدند ، مگر آن که خوار شدند». شما هم کار را به یکدیگر واگذاشتید و به یاری نیامدید، تا شبیخون ها از هر سو بر شما پیش آمد و سرزمین هایتان را گرفتند. اینک، این مردِ غامدی است که لشکریانش وارد انبار شده و حسّان بن حسّان بکری را کشته اند و سپاه شما را از پاسگاه هایشان کنار زده اند. به من خبر رسیده که افراد آنان بر زن مسلمان یا زنِ اهل ذمّه وارد می شدند و خلخال و گردنبند و دستبند و گوشواره از آنان می کَندند، و آنان جز با گفتن «إنا للّه وإنا إلیه راجعون» و ترحّم خواهی کاری نمی توانستند بکنند. سپس غارتگران با دست پُر برگشته اند ، نه فردی از آنان زخمی شده و نه خونی از ایشان ریخته شده است. اگر پس از این حادثه، مسلمانی از اندوه بمیرد، جای ملامت نیست ؛ بلکه در نزد من شایسته است! شگفتا، شگفتا! دل را ذوب می کند و اندوه می آورد این که آن گروه در راه باطلشان هماهنگ اند و شما در راه حق خویش پراکنده اید. بدا به شما و فسردگی باد بر شما، که نشانه و هدف تیرها[ی دشمن] شده اید! بر شما شبیخون می زنند و نمی شورید . با شما می جنگند و پیکار نمی کنید. خدا را نافرمانی می کنند و خرسندید. وقتی در روزهای گرمْ فرمانتان می دهم که به سویشان بشتابید، می گویید: اینک این سوزش گرماست . مهلت بده تا گرما از ما بگذرد [و خنک شود]! و چون در زمستان فرمان می دهم که به سویشان بکوچید، می گویید: این سرمای سوزان است . مهلتمان ده تا این سرما از سرمان بگذرد! همه اینها فرار از گرما و سرماست. هرگاه شما از سرما و گرما گریزان باشید، به خدا سوگند ، از شمشیر گریزان تر خواهید بود. ای مرد نمایان نامرد! ای خواب هایتان کودکانه و اندیشه هایتان همچون زنان حجله نشین! دوست داشتم که شما را هرگز نمی دیدم و نمی شناختم؛ شناختی که به خدا سوگند ، برایم پشیمانی و ملامت در پی داشت. مرگتان باد! دلم را چرکین و سینه ام را خشماگین ساختید و جرعه جرعه اندوه به کامم ریختید و با نافرمانی و ترک یاری، نظرم را تباه کردید، تا آن جا که قریش گفت: «پسر ابوطالبْ مرد شجاعی است؛ لیکن دانش جنگ ندارد»! خدا پدرشان را خیر دهد! کدام یک از آنان از من جنگ آزموده تر و با سابقه تر در جهاد است؟ آن گاه که بیست سالم نشده بود، در میدان جنگ بودم و اینک عمرم از شصت گذشته است ؛ لیکن آن که اطاعتش نکنند، رأیی هم ندارد!

.

الأمالی للطوسی عن ربیعة بن ناجذ :لَمّا وَجَّهَ مُعاوِیَةُ بنُ أبی سُفیانَ ، سُفیانَ بنَ عَوفٍ الغامِدِیَّ إلَی الأَنبارِ لِلغارَةِ ، بَعَثَهُ فی سِتَّةِ آلافِ فارِسٍ ، فَأَغارَ عَلی هِیتَ وَالأَنبارِ ، وقَتَلَ المُسلِمینَ ، وسَبیَ الحَریمَ ، وعَرَضَ النّاسَ عَلَی البَراءَةِ مِن أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ، استَنفَرَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام النّاسَ ، وقَد کانوا تَقاعَدوا عَنهُ ، وَاجتَمَعوا عَلی خِذلانِهِ ، وأمَرَ مُنادیهِ فِی النّاسِ فَاجتَمَعوا ، فَقامَ خَطیباً ، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ وصَلّی عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ قالَ : أمّا بَعدُ : أیُّهَا النّاسُ ، فَوَ اللّهِ لَأَهلُ مِصرِکُم فِی الأَمصارِ أکثَرُ فِی العَرَبِ مِنَ الأَنصارِ ، وما کانوا یَومَ عاهَدوا رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله أن یَمنَعوهُ ومَن مَعَهُ مِنَ المُهاجِرینَ حَتّی یُبلِّغَ رِسالاتِ اللّهِ إلّا قَبیَلَتینِ صغیرٌ مَولِدُهُما ، ما هُما بِأَقدَمِ العَرَبِ میلاداً ، ولا بِأَکثَرِهِ عَدَداً ، فَلَمّا آوَوا رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله وأصحابَهُ ، ونَصَرُوا اللّهَ ودینَهُ ، رَمَتهُمُ العَرَبُ عَن قَوسٍ واحِدَةٍ ، وتَحالَفَت عَلَیهِمُ الیَهودُ ، وغَزَتهُمُ القَبائِلُ قَبیلَةٌ بَعدَ قَبیلَةٍ ، فَتَجَرَّدوا لِلدّینِ ، وقَطَعوا ما بَینَهُم وبَینَ العَرَبِ مِنَ الحَبائِلِ ، وما بَینَهُم وبَینَ الیَهودِ مِنَ العُهودِ ، ونَصَبوا لِأَهلِ نَجدٍ وتَهامَةَ ، وأهلِ مَکَّةَ وَالیَمامَةَ ، وأهلِ الحَزَنِ وأهلِ السَّهلِ ؛ قَناةَ الدّینِ وَالصَّبرِ تَحتَ حَماسِ الجِلادِ ، حَتّی دانَت لِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله العَرَبُ ، فَرَأی فیهِم قُرَّةَ العَینِ قَبلَ أن یَقبِضَهُ اللّهُ إلَیهِ ، فَأَنتُم فِی النّاسِ أکثَرُ مِن اُولئِکَ فی أهلِ ذلِکَ الزَّمانِ مِنَ العَرَبِ . فَقامَ إلَیهِ رَجُلٌ آدَمُ طُوالٌ ، فَقالَ : ما أنتَ کَمُحَمَّدٍ ! ولا نَحنُ کَاُولئِکَ الَّذینَ ذَکَرتَ ؛ فلا تُکَلِّفنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ ! فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : أحسِن مِسمَعاً تُحسِن إجابَةً ، ثَکَلَتکُمُ الثَّواکِلُ ! ما تَزیدونَنی إلّا غَمّاً ، هَل أخبَرتُکُم أنّی مِثلُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، وأنَّکُم مِثلُ أنصارِهِ ، وإنَّما ضَرَبتُ لَکُم مَثَلاً ، وأنَا أرجو أن تَأسَوا بِهِم . ثُمَّ قامَ رَجُلٌ آخَرُ فَقالَ : ما أحوَجَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام ومَن مَعَهُ إلی أصحابِ النَّهرَوانِ ، ثُمَّ تَکَلَّمَ النّاسُ مِن کُلِّ ناحِیَةٍ ولَغَطوا ، فَقامَ رَجُلٌ فَقالَ بِأَعلی صَوتِهِ : اِستَبانَ فَقدُ الأَشتَرِ عَلی أهلِ العِراقِ ؛ لَو کانَ حَیّا لَقَلَّ اللَّغَطُ ، ولَعَلِمَ کُلُّ امرِئٍ ما یَقولُ . فَقالَ لَهُم أمیرُ المُؤمِنینَ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ـ : هَبِلَتکُمُ الهَوابِلُ ! لَأَنا أوجَبُ عَلَیکُم حَقّاً مِنَ الأَشتَرِ ، وهَل لِلأَشتَرِ عَلَیکُم مِنَ الحَقِّ إلّا حَقُّ المُسلِمِ عَلَی المُسلِمِ ؟ وغَضِبَ فَنَزَلَ . فَقامَ حُجرُ بنُ عُدِیٍّ وسَعدُ بنُ قَیسٍ ، فَقالا : لا یَسوؤُکَ اللّهُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، مُرنا بِأَمرِکَ نَتَّبِعهُ ، فَوَ اللّهِ العَظیمِ ما یَعظُمُ جَزَعُنا عَلی أموالِنا أن تُفَرَّقَ ، ولا عَلی عَشائِرِنا أن تُقتَلَ فی طاعَتِکَ ، فَقالَ لَهُم : تَجَهَّزوا لِلسَّیرِ إلی عَدُوِّنا . ثُمَّ دَخَلَ مَنزِلَهُ علیه السلام ودَخَلَ عَلَیهِ وُجوهُ أصحابِهِ ، فَقالَ لَهُم : اُشیروا عَلَیَّ بِرَجُلٍ صَلیبٍ ناصِحٍ یَحشُرُ النّاسَ مِنَ السّوادِ ، فَقالَ سَعدُ بنُ قَیسٍ : عَلَیکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ بِالنّاصِحِ الأَریبِ الشُّجاعِ الصَّلیبِ مَعقِلِ بنِ قَیسٍ التَّمیمِیِّ ، قالَ : نَعَم ، ثُمَّ دَعاهُ فَوَجَّهَهُ وسارَ ، ولَم یَعُد حَتّی اُصیبَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام . ⁽¹⁾

.

الأمالی ، طوسیـ به نقل از ربیعة بن ناجذ ـ: چون معاویه، سفیان بن عوف غامدی را برای شبیخون به انبار فرستاد، شش هزار سواره همراهش کرد. او بر هِیت و انبار شبیخون زد، مسلمانان را کشت و زنانشان را اسیر گرفت و مردم را وا داشت تا از امیر مؤمنان برائت جویند. امیر مؤمنان مردم را به حرکت فراخواند. پیش تر از یاری او بازنشسته بودند و در ترک یاری او همدست بودند. منادی او در میان مردم ندا داد . مردم گرد آمدند. امام علیه السلام به خطبه ایستاد و پس از حمد و ثنای الهی و صلوات فرستادن بر پیامبر خدا فرمود: «امّا بعد ؛ ای مردم! به خدا سوگند ، مردم شهر شما در میان شهرهای عرب نشین، بیش از انصار [مدینه]اند . [ انصار ، ]آن روز که با پیامبر خدا پیمان بستند که از او و مهاجران همراهش دفاع کنند تا رسالت های الهی را ابلاغ کند، بیش از دو قبیله کوچک زادگاه نبودند . نه کهن ترین قبیله عرب بودند، نه پرجمعیت ترینِ آنان ؛ ولی چون پیامبر خدا و یاران او را پناه دادند و خدا و آیین او را یاری کردند، همه عرب از یک کمانْ آنان را هدف قرار دادند و یهود بر ضدّ آنان هم پیمان شدند و قبایل یکی پس از دیگری با آنان جنگیدند. آنان هم دل به یاری دین خدا بستند و پیوندهای خود را با عرب بُریدید و پیمان های خویش را با یهود گسستند و با مردم نجد و تهامه و مردم مکّه و یمامه و اهل کوهستان و دشت به مبارزه پرداختند و نیزه دین را استوار داشتند و زیر پوشش نبرد، مقاومت کردند، تا آن که عرب، تن به فرمان پیامبر خدا سپرد و آن حضرت، پیش از آن که به سوی خدا پر کشد، آنان را مایه روشنی چشم خود می دید. شما امروز در میان مردم، بیش از آنان در میان مردم آن دوره از عرب هستید». مردی گندمگون و بلند بالا برخاست و گفت: نه تو مانند محمّد صلی الله علیه و آله هستی و نه ما مثل آنان که یاد کردی ! ما را به چیزی بالاتر از طاقتمان تکلیف مکن. امیر مؤمنان فرمود: «خوب گوش کن و خوب پاسخ بده. عزاداران به سوگتان بنشینند، که جز اندوه مرا نمی افزایید! آیا من گفتم که من چونان محمّدم و شما چونان یاران او؟ من تنها یک مثال زدم و امیدوارم که به آنان اقتدا کنید». مرد دیگری برخاست و گفت: امیر مؤمنان و همراهانش چه نیازمند نهروانیان اند! مردم از هر سو حرف زدند و جنجال کردند. مردی برخاست و با صدای بلند گفت: جای خالی مالک اشتر برای مردم عراق روشن شد. اگر زنده بود، این جنجالْ کم می شد و هرکس می فهمید چه می گوید. امیر مؤمنان به آنان فرمود: «مادرانتان بر شما بگریند! حقّ من بر شما واجب تر از حقّ مالک اشتر است. آیا مالک اشتر، حقّی بر شما داشت، بیش از حقّ مسلمان بر مسلمان؟». و خشمگین ، فرود آمد. حُجْر بن عدی و سعد بن قیس برخاستند و گفتند : ای امیر مؤمنان! خدا برایت بد نیاوَرد! فرمان بده تا پیروی کنیم. به خدای بزرگ سوگند، در اطاعت فرمانت نه نگران اموال خویشیم که پراکنده شود، نه ناراحت از کشته شدن بستگانمان. حضرت به آنان فرمود: «آماده حرکت به سوی دشمنان باشید». سپس وارد خانه اش شد. چهره های برجسته یارانش به نزد او رفتند. به آنان فرمود: «مرد استوار و دلسوزی را معرّفی کنید که مردم را از این سرزمین به سوی دشمن بسیج کند». سعد بن قیس گفت: بر تو باد ـ ای امیر مؤمنان ـ بر مردی دلسوز و خردمند و شجاع و نستوه، یعنی معقل بن قیس تمیمی. حضرت فرمود: «آری، چنین است». سپس او را فراخواند و رهسپارش ساخت و او رفت و برنگشت ، مگر آن گاه که امیر مؤمنان به شهادت رسیده بود.

.

. .

. .

۸ / ۵غارَةُ عَبدِ اللّهِ بنِ مَسعَدَةَتاریخ الطبری عن عوانة :وَجَّهَ مُعاوِیَةُ [فی سنة ۳۹ ه ] أیضا عَبدَ اللّهِ بنَ مَسعَدَةَ الفَزارِیَّ فی ألفٍ وسَبعِمِئَةِ رَجُلٍ إلی تَیماءَ ، وأمَرَهُ أن یُصَدِّقَ مَن مَرَّ بِهِ مِن أهلِ البَوادی ، وأن یَقتُلَ مَنِ امتَنَعَ مِن عَطائِهِ صَدَقَةَ مالِهِ ، ثُمَّ یَأتِیَ مَکَّةَ وَالمَدینَةَ وَالحِجازَ ، یَفعَلَ ذلِکَ ، وَاجتَمَعَ إلَیهِ بَشَرٌ کَثیرٌ مِن قَومِهِ . فَلَمّا بَلَغَ ذلِکَ عَلِیّا وَجَّهَ المُسَیِّبَ بنَ نَجَبَةَ الفزارِیَّ ، فَسارَ حَتّی لَحِقَ ابنَ مَسعَدَةَ بِتَیماءَ فَاقتَتَلوا ذلِکَ الیَومَ حَتّی زالَتِ الشَّمسُ قِتالاً شَدیدا ، وحَمَلَ المُسَیِّبُ عَلَی ابنِ مَسعَدَةَ فَضَرَبَهُ ثَلاثَ ضَرَباتٍ ، کُلِّ ذلِکَ لا یَلتَمِسُ قَتلَهُ ویَقولُ لَهُ : النَّجاءَ النَّجاءَ ⁽¹⁾! فَدَخَلَ ابنُ مَسعَدَةَ وعامَّةُ مَن مَعَهُ الحِصنَ ، وهَرَبَ الباقونَ نَحوَ الشّامِ ، وَانتَهَبَ الأَعرابُ إبِلَ الصَّدَقَةَ الَّتی کانَت مَعَ ابنِ مَسعَدَةَ ، وحَصَرَهُ ومَن کانَ مَعَهُ المُسَیِّبُ ثَلاثَةَ أیّامٍ ، ثُمَّ ألقَی الحَطَبَ عَلَی البابِ ، وألقَی النّیرانَ فیهِ ، حَتَّی احتَرَقَ . فَلَمّا أحَسّوا بِالهَلاکِ أشرَفوا عَلَی المُسَیِّبِ فَقالوا : یا مُسَیِّبُ ! قَومَکَ ! فَرَقَّ لَهُم ، وکَرِهَ هَلاکَهُم ، فَأَمَرَ بِالنّارِ فَاُطفِئَت ، وقالَ لِأَصحابِهِ : قَد جاءَتنی عُیونٌ فَأَخبَرونی أنَّ جُندا قَد أقبَلَ إلَیکُم مِنَ الشّامِ ، فَانضَمّوا فی مَکانٍ واحدٍ . فَخَرَجَ ابنُ مَسعَدَةَ فی أصحابِهِ لَیلاً حَتّی لَحِقوا بِالشّامِ ، فَقالَ لَهُ عَبدُ الرَّحمنِ بنُ شَبیبٍ : سِر بِنا فی طَلَبِهِم ، فَأَبی ذلِکَ عَلَیهِ ، فَقالَ لَهُ : غَشَشتَ أمیرَ المُؤمِنینَ ، وداهَنتَ فی أمرِهِم . ⁽²⁾

.

۸ / ۵ غارت عبد اللّه بن مَسعده

۸ / ۵غارت عبد اللّه بن مَسعدهتاریخ الطبریـ به نقل از عوانه ـ: معاویه [ در سال ۳۹ هجری ] عبد اللّه بن مَسعَده فَزاری را نیز با هزار و هفتصد مرد به تَیماء ⁽¹⁾روانه کرد و به او دستور داد به هر کس از بادیه نشینان که گذر کرد، از او زکات بگیرد و هرکس را که از دادن زکات مالش سرپیچی کند، بکُشد. سپس به مکّه، مدینه و حجاز رود و چنین کند. گروه زیادی از قوم او نیز بر او گرد آمدند. چون خبر به علی علیه السلام رسید، مُسَیِّب بن نَجْبه فزاری را روانه کرد. وی در تیماء به عبد اللّه بن مسعده رسید. تا نیمه آن روز ، جنگ سختی با هم داشتند. مسیّب به پسر مسعده تاخت و سه ضربه بر او زد که با هیچ کدام قصد کشتن او را نداشت و به او می گفت: خودت را نجات بده، خودت را نجات بده! عبد اللّه بن مسعده و همراهانش وارد دژ شدند . دیگران به سوی شام گریختند و بادیه نشینانْ شترهای زکاتی را که همراه وی بود ، به غارت بردند. مسیّب نیز او و همراهانش را سه روز محاصره کرد و سپس هیزم و آتش آورد و درِ قلعه را به آتش کشید. آنان چون هلاکت خویش را حسّ کردند، رو به مسیب گفتند: ای مسیّب! ما خویشاوندیم . دل مسیّب به حالشان سوخت و نخواست آنان را بکشد. دستور داد آتش را خاموش کردند. به یاران خود گفت: مأموران مخفی برایم خبر آورده اند که لشکری از سوی شام به طرف شما می آید. همه در یک جا جمع شوید. عبد اللّه بن مَسعَده با یارانش شبانه بیرون شده ، به شام رفتند. عبد الرحمان بن شبیب گفت: ما را در پی آنان روان کن. مسیّب گوش نکرد. [ عبد الرحمان ]به وی گفت: تو به امیر مؤمنان خیانت کردی و با آنان سازش نمودی!

.

تاریخ الیعقوبی :بَعَثَ مُعاوِیَةُ عَبدَ اللّهِ بنَ مَسعَدَةَ بنِ حُذَیفَةَ بنِ بَدرِ الفَزارِیَّ فی جَرِیدَةِ خَیلٍ ⁽¹⁾، وأمَرَهَ أن یَقصِدَ المَدینَةَ ومَکَّةَ فَسارَ فی ألفٍ وسَبعِمِئَةٍ . فَلَمّا أتَی عَلِیّا الخَبَرُ وَجَّهَ المُسَیِّبَ بنَ نَجَبَةَ الفَزارِیَّ ، فَقالَ لَهُ : یا مُسَیِّبُ ! إنَّکَ مِمَّن أثِقُ بِصَلاحِهِ وبَأسِهِ ونَصیحَتِهِ ، فَتَوَجَّه إلی هؤُلاءِ القَومِ وأثّر فیهِم ، وإن کانوا قَومَکَ . فَقالَ لَهُ المُسَیِّبُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! إنَّ مِن سَعادَتی أن کُنتُ مِن ثِقاتِکَ . فَخَرَجَ فی ألفَی رَجُلٍ مِن هَمدانَ وطَیِّءٍ وغَیرِهِم ، وأغَذَّ السَّیرَ ، وقَدَّمَ مُقَدَّمَتَهُ ، فَلَقوا عَبدَ اللّهِ بنَ مَسعَدَةَ ، فَقاتَلوهُ ، فَلَحِقَهُمُ المُسَیِّبُ ، فَقاتَلَهُم حَتّی أمکَنَهُ أخذُ ابنِ مَسعَدَةَ ، فَجَعَلَ یَتَحاماهُ ⁽²⁾. وَانهَزَمَ ابنُ مَسعَدَةَ ، فَتَحَصَّنَ بِتَیماءَ وأحاطَ المُسَیِّبُ بِالحِصنِ ، فَحَصَرَ ابنَ مَسعَدَةَ وأصحابَهُ ثَلاثا ، فَناداهُ : یا مُسَیِّبُ ! إنَّما نَحنُ قَومُکَ ، فَلیَمَسَّکَ الرَّحمُ ، فَخَلّی لِابنِ مَسعَدَةَ وأصحابِهِ الطَّریقَ ، ونَجا مِنَ الحِصنِ . فَلَمّا جَنَّهُمُ اللَّیلُ خَرَجوا مِن تَحتِ لَیلَتِهِم حَتّی لَحِقوا بِالشّامِ ، وصَبَّحَ المُسَیِّبُ الحِصنُ ، فَلَم یَجِد أحَدا . فَقالَ عَبدُ الرَّحمنِ بنِ شَبیبٍ : داهَنتَ وَاللّهِ یا مُسَیِّبُ فی أمرِهِم ، وغَشَشتَ أمیرَ المُؤمِنینَ . وقَدِمَ عَلی عَلِیٍّ فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ : یا مُسَیِّبُ ! کُنتَ مِن نُصّاحی ، ثُمَّ فَعَلتَ ما فَعَلتَ ! ، فَحَبَسَهُ أیّاما ، ثُمَّ أطلَقَهَ ووَلّاهُ قَبضَ الصَّدَقَةِ بِالکوفَةِ . ⁽³⁾

.

تاریخ الیعقوبی:معاویه، عبد اللّه بن مسعده را با گروه ویژه ای فرستاد و دستور داد به سوی مکّه و مدینه برود. او با هزار و هفتصد نفر به راه افتاد. چون خبر به علی علیه السلام رسید، مسیّب بن نجبه فزاری را اعزام کرد و به او فرمود: «ای مسیّب! تو از کسانی هستی که به صلاحیت، شجاعت و دلسوزی شان اطمینان دارم. به سوی این قوم برو و با آنان جدی و اثرگذار برخورد کن، هرچند خویشاوندانت باشند». مسیّب گفت: ای امیرمؤمنان! برایم افتخار است که مورد اعتماد شمایم. همراه دو هزار نفر از طایفه های هَمْدان و طَی و دیگران به راه ا فتاد و شتابان رفت و طلایه سپاه خویش را جلو فرستاد. آنان با عبد اللّه بن مسعده برخورد کرده ، جنگیدند. مسیّب هم رسید و به نبرد با آنان پرداخت، تا آن که می توانست عبد اللّه بن مسعده را دستگیر کند؛ ولی از این کار پرهیز می کرد تا ابن مسعده گریخت و در تیماء به قلعه ای پناه برد. مسیّب قلعه را محاصره کرد و ابن مسعده و یارانش را سه روز در محاصره داشت. ابن مسعده ندا داد: ای مسیّب! ما با هم قوم و خویشیم. خویشاوندی را پاس بدار. او هم راه ابن مسعده و همراهانش را بازگذاشت تا از قلعه نجات یافتند و شب که فرا رسید در تاریکی شب به شام رفتند. بامدادان که مسیّب به سراغ قلعه رفت، کسی را نیافت. عبد الرحمان بن شبیب گفت: به خدا سوگند ، با آنان سازش کردی و به امیر مؤمنان خیانت نمودی. مسیّب نزد علی علیه السلام رفت. حضرت به او فرمود: «مسیّب! تو از افراد دلسوز من بودی، آن گاه چنان کردی؟!» . او را چند روز زندانی کرد، سپس آزاد ساخت و کار جمع آوری زکات در کوفه را به وی سپرد.

.

۸ / ۶غارَةُ الضَّحّاکِ بنِ قَیسٍالغارات عن عبد الرحمن بن مسعدة الفزاری :دَعا مُعاوِیَةُ الضَّحّاکَ بنَ قَیسٍ الفِهرِیَّ ، وقالَ لَهُ : سِر حَتّی تَمُرَّ بِناحِیَةِ الکوفَةِ ، وتَرتَفِعَ عَنها مَا استَطَعتَ ، فَمَن وَجَدتَهُ مِنَ الأَعرابِ فی طاعَةِ عَلِیٍّ فَأَغِر عَلَیهِ ، وإن وَجَدتَ لَهُ مَسلَحَةً ⁽¹⁾أو خَیلاً فَأَغِر عَلَیهِما ، وإذا أصبَحتَ فی بَلدَةٍ فَأَمسِ فی اُخری ، ولا تُقیمَنَّ لِخَیلٍ بَلَغَکَ أنَّها قَد سُرِّحَت إلَیکَ لِتَلقاها فَتُقاتِلَها ، فَسَرَّحَهُ فیما بَینَ ثَلاثَةِ آلافٍ إلی أربَعَةِ آلافِ جَریدَةِ خَیلٍ . فَأَقبَلَ الضَّحّاکُ یَأخُذُ الأَموالَ ، ویَقتُلُ مَن لَقِیَ مِنَ الأَعرابِ حَتّی مَرَّ بِالثَّعلَبِیَّةِ فَأَغارَ خَیلُهُ عَلَی الحاجِّ ، فَأَخَذَ أمتِعَتَهُم ، ثُمَّ أقبَلَ فَلَقِیَ عَمرَو بنَ عُمَیسِ بنِ مَسعودٍ الذُّهلِیَّ ـ وهُوَ ابنُ أخی عَبدِ اللّهِ بنِ مَسعودٍ صاحِبِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ فَقَتَلَهُ فی طَریقِ الحاجِّ عِندَ القُطقُطانَةِ وقَتَلَ مَعَهُ ناسا مِن أصحابِهِ . قالَ أبو رَوقٍ : فَحَدَّثَنی أبی أنَّهُ سَمِعَ عَلِیّا علیه السلام وقَد خَرَجَ إلَی النّاسِ وهُوَ یَقولُ عَلَی المِنبَرِ : یا أهلَ الکوفَةِ ! اُخرُجوا إلَی العَبدِ الصّالِحِ عَمرِو بنِ عُمَیسٍ ، وإلی جُیوشٍ لَکُم قَد اُصیبَ مِنها طَرَفٌ ؛ اُخرُجوا فَقاتِلوا عَدُوَّکُم وَامنَعوا حَریمَکُم ، إن کُنتُم فاعِلینَ . قالَ : فَرَدّوا عَلَیهِ رَدّا ضَعیفا ، ورَأی مِنهُم عَجزا وفَشَلاً فَقالَ : وَاللّهِ ، لَوَدِدتُ أنَّ لی بِکُلِّ مِئَةٍ مِنکُم رَجُلاً مِنهُم ، وَیحَکُم اُخرُجوا مَعی ، ثُمَّ فِرّوا عَنّی إن بدا لَکُم ، فَوَاللّهِ ما أکرَهُ لِقاءَ رَبّی عَلی نِیَّتی وبَصیرَتی ، وفی ذلِکَ رَوحٌ لی عَظیمٌ ، وفَرَجٌ مِن مُناجاتِکُم ومُقاساتِکُم ومُداراتِکُم مِثلَ ما تُداری البِکارُ العَمِدةُ ، وَالثِّیابُ المُتَهَتِّرَةُ ، کُلَّما خِیطَت مِن جانِبٍ تَهَتَّکَت عَلی صاحِبِها مِن جانِبٍ آخَرَ ، ثُمَّ نَزَلَ . فَخَرَجَ یَمشی حَتّی بَلَغَ الغَرِیَّینِ ، ثُمَّ دَعا حُجرَ بنَ عَدِیٍّ الکِندِیَّ مِن خَیلِهِ فَعَقَدَ لَهُ ثَمَّ رایَةً عَلی أربَعَةِ آلافٍ ، ثُمَّ سَرَّحَهُ ⁽²⁾. فَخَرَجَ حَتّی مَرَّ بِالسَّماوَةِ ـ وهِیَ أرضُ کَلبٍ ـ فَلَقِیَ بِها امرَأَ القَیسِ بنَ عَدِیِّ بنِ أوسِ بنِ جابِرِ بنِ کَعبِ بنِ عُلَیمٍ الکَلبِیَّ أصهارَ الحُسَینِ بنِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیهماالسلام ، فَکانوا أدِلّاءَهُ عَلی طَریقِهِ وعَلَی المِیاهِ ، فَلَم یَزَل مُغِذّا فی أثَرَ الضَّحّاکِ حَتّی لَقِیَهُ بِناحِیَةِ تَدمُرَ فَواقَفَهُ فَاقتَتَلوا ساعَةً ، فَقُتِلَ مِن أصحابِ الضَّحّاکِ تِسعَةَ عَشَرَ رَجُلاً ، وقُتِلَ مِن أصحابِ حُجرٍ رَجُلانِ : عَبدُ الرَّحمنِ وعَبدُ اللّهِ الغامِدیُّ ، وحَجَزَ اللَّیلُ بَینَهُم ، فَمَضَی الضَّحّاکُ ، فَلَمّا أصبَحوا لَم یَجِدوا لَهُ ولِأَصحابِهِ أثَرا . ⁽³⁾

.

۸ / ۶ غارت ضحّاک بن قیس

۸ / ۶غارت ضحّاک بن قیسالغاراتـ به نقل از عبد الرحمان بن مسعده فزاری ـ: معاویه، ضحّاک بن قیس فهری را خواست و به او گفت: برو تا به ناحیه کوفه بگذری و تا می توانی از کوفه دوری کن. از بادیه نشینان هر که را یافتی که در اطاعت علی است، بر او شبیخون بزن و اگر به مرزبانان یا سپاهیان علی برخوردی ، بر آنان شبیخون بزن . اگر صبح در شهری بودی، عصر در شهر دیگر باش . مبادا که برای رویارویی و جنگ با سپاهی که به سوی تو فرستاده می شود، بمانی! آن گاه او را با سه یا چهار هزار نفر نیروی ویژه و زبده روانه کرد. ضحّاک پیش آمد، در حالی که اموال را چپاول می کرد و بادیه نشینانی را که به آنان برمی خورد، می کشت، تا آن که به «ثعلبیه» رسید. سربازانش بر حاجیان تاختند و کالاهایشان را ربودند. پیش رفت تا به عمرو بن عمیس بن مسعود ، برادر زاده عبد اللّه بن مسعود، صحابی پیامبر خدا رسید و میان راه حج در قُطقُطانه ⁽¹⁾، او و مردمی را که همراهش بودند ، کشت. ابو روق گوید: پدرم به من گفت که شنید علی علیه السلام نزد مردم آمد و بر منبر چنین فرمود: «ای مردم کوفه! به سوی بنده صالح، عمرو بن عُمَیس و سپاهیانی که از آنِ شماست و برخی شان کشته شده اند ، بیرون شوید . بروید و با دشمنتان بجنگید و از حریم خود دفاع کنید، اگر اهل کارید». پاسخ ضعیفی به او دادند. امام علیه السلام ناتوانی و سستی آنان را دید و فرمود: «به خدا سوگند ، دوست داشتم در عوضِ صد نفر از شما، یکی از آنان را داشتم. وای بر شما! همراه من بیرون آیید، سپس اگر خواستید ، بگریزید! به خدا سوگند ، با نیّت و بصیرتی که دارم ، از دیدار پروردگارم ناخرسند نیستم و در آن، برایم آسایش است و راه نجاتی برای من از هم صحبتی و برخورد و مدارا با شما، آن گونه که با شتران تازه کار آبکش یا با جامه های پوسیده مدارا می کنند، که هر طرفش را که می دوزند، طرف دیگرش بر تن صاحب جامه پاره می شود». سپس فرود آمد. خود او پیاده راه افتاد تا به غَریَّین ⁽²⁾رسید . آن گاه حُجر بن عَدی را از سپاه خویش فراخواند و پرچمی برای او بست با چهار هزار نفر، و سپس روانه اش ساخت. حُجْر بیرون شد تا به سَماوه ⁽³⁾رسید که سرزمینی خشک است. در آن جا با امرء القیس بن عدی و عشیره او برخورد کرد ـ که از دامادهای حسین بن علی علیه السلام بودند ـ . آنان راهنمایان او به راه ها و آب ها بودند. حجر همچنان پُر شتاب در پی ضحّاک بود تا در ناحیه تَدمُر به او برخورد. در برابر او صف کشید و مدّتی با هم جنگیدند. نوزده نفر از همراهان ضحاک و دو نفر از یاران حجر به نام های عبد الرحمان و عبد اللّه غامدی کشته شدند. تاریکی شب میان آن دو گروه فاصله انداخت و ضحّاک ، شبانه گریخت. صبح که شد، از او و همراهانش اثری نیافتند.

.

تاریخ الطبری عن عوانة :وَجَّهَ مُعاوِیَةُ الضَّحّاکَ بنَ قَیسٍ ، وأمَرَهَ أن یَمُرَّ بِأَسفَلِ واقِصَةَ ، وأن یُغیرَ عَلی کُلِّ مَن مَرَّ بِهِ مِمَّن هُوَ فی طاعَةِ عَلِیِّ مِنَ الأَعرابِ ، ووَجَّهَ مَعَهُ ثَلاثَةَ آلافِ رَجُلٍ . فَسارَ فَأَخَذَ أموالَ النّاسِ ، وقَتَلَ مَن لَقِیَ مِنَ الأَعرابِ ، ومَرَّ بِالثَّعلَبِیَّةِ فَأَغارَ عَلی مَسالِحِ عَلِیٍّ ، وأخَذَ أمتِعَتَهُم ، ومَضی حَتَّی انتَهی إلَی القُطقُطانَةِ . فَأَتی عَمرَو بنَ عُمَیسِ بنِ مَسعودٍ ، وکانَ فی خَیلٍ لِعَلِیٍّ وأمامَهُ أهلُهُ ، وهُوَ یُریدُ الحَجَّ ، فَأَغارَ عَلی مَن کانَ مَعَهُ ، وحَبَسَهُ عَنِ المَسیرِ . فَلَمّا بَلَغَ ذلِکَ عَلِیّا سَرَّحَ حُجرَ بنَ عَدِیِّ الکِندِیَّ فی أربَعَةِ آلافٍ ، وأعطاهُم خَمسینَ خَمسینَ ، فَلَحِقَ الضَّحّاکَ بِتَدمُرَ فَقَتَلَ مِنهُم تِسعَةَ عَشَرَ رَجُلاً ، وقُتِلَ مِن أصحابِهِ رَجُلانِ ، وحالَ بَینَهُم اللَّیلُ ، فَهَرَبَ الضَّحّاکُ وأصحابُهُ ، ورَجَعَ حُجرٌ ومَن مَعَهُ . ⁽¹⁾

.

تاریخ الطبریـ به نقل از عوانه ـ: مـعـاویـه، ضحّاک بن قیس را روانه کرد و به او دستور داد که از پایین واقصه ⁽¹⁾بگذرد و از بادیه نشینان به هر کس که در اطاعت فرمان علی علیه السلام باشد شبیخون بزند. سه هزار نفر نیز همراهش کرد. او حرکت کرد. اموال مردم را گرفت و بادیه نشینانی را که به آنها بر خورد کشت. از ثعلبیّه گذر کرد و به مرزبانان علی علیه السلام شبیخون زد و کالاهایشان را رُبود و رفت تا به قطقطانه رسید. به سوی عمرو بن عمیس بن مسعود رفت. وی از سپاهیان علی علیه السلام بود و خانواده اش پیشاپیش او بود و به حج می رفت. به همراهان او شبیخون زد و آنان را از رفتن باز داشت. چـون خبر به علی علیه السلام رسید، حجر بن عدی را بـا چهار هزار نفر فرستاد و به آنان پنجاه پنجاه داد. [ حُجْر ]در تَدمُر به ضحّاک رسید و نوزده نفر از همراهان او را کشت. از یاران خودش نیز دو نفر کشته شدند. شب میان آنان فاصله انداخت. ضحّاک و همراهانش شبانه گریختند. حجر و یارانش نیز بازگشتند.

.

تاریخ الیعقوبی :جَلَسَ عَلِیٌّ فِی المَسجِدِ ، فَنَدَبَ النّاسَ ، وَانتَدَبَ أربَعَةُ آلافٍ ، فَسارَ بِهِم فی طَلَبِ القَومِ ، وأغَذَّ المَسیرَ حَتّی لَقِیَهُم بِتَدمُرَ مِن عَمَلِ حِمصَ ، فَقاتَلَهُم فَهَزَمَهُم ، حَتّی انتَهَوا إلَی الضَّحّاکِ ، وحَجَزَ بَینَهُم اللَّیلُ ، فَأَدلَجَ ⁽¹⁾الضَّحّاکُ عَلی وَجهِهِ مُنصَرِفا ، وشَنَّ حُجرُ بنُ عَدِیٍّ ومَن مَعَهُ الغارَةَ فی تِلکَ البِلادِ یَومَینِ ولَیلَتَینِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ بَعدَما أغارَ الضَّحّاکُ بنُ قَیسٍ عَلَی القُطقُطانَةِ ، فَبَلَغَ عَلِیّا إقبالُهُ وأنَّهُ قَد قَتَلَ ابنَ عُمَیسٍ ـ: یا أهلَ الکوفَةِ ! اُخرُجوا إلی جَیشٍ لَکُم قَد اُصیبَ مِنهُ طَرَفٌ ، وإلَی الرَّجُلِ الصّالِحِ ابنِ عُمَیسٍ ⁽³⁾فَامنَعوا حَریمَکُم وقاتِلوا عَدُوَّکُم ، فَرَدّوا رَدّا ضَعیفا . فَقالَ : یا أهلَ العِراقِ ! وَدِدتُ أنَّ لی بِکُم بِکُلِّ ثَمانِیَةٍ مِنکُم رَجُلاً مِن أهلِ الشّامِ ، ووَیلٌ لَهُم ! قاتَلوا مَعَ تَصَبَّرِهِم عَلی جَورٍ . وَیحَکُم ! اُخرُجوا مَعی ، ثُمَّ فِرّوا عَنّی إن بَدا لَکُم ، فَوَاللّهِ إنّی لَأَرجو شَهادَةً ، وإنَّها لَتَدورُ عَلی رَأسی مَعَ ما لی مِنَ الرَّوحِ العَظیمِ فی تَرکِ مُداراتِکُم کَما تُدارَی البِکارُ الغُمرَةُ ⁽⁴⁾، أوِ الثِّیابُ المُتَهَتِّکَةُ ، کُلَّما حِیصَت ⁽⁵⁾مِن جانِبٍ تَهَتَّکَت مِن جانِبٍ . ⁽⁶⁾

.

تاریخ الیعقوبی:علی علیه السلام در مسجد نشست و مردم را فرا خواند. چهار هزار نفر گرد آمدند. آنان را [به فرماندهی حجر بن عدی] در پی آن گروه (ضحّاک و همراهانش) روان ساخت و شتابان رفتند، تا آن که در تَدمُر از منطقه حِمْص به آنان رسیدند. با آنان جنگیدند و فراری شان دادند، تا آن که به ضحّاک رسیدند. شب میان آنان حایل شد. از اوّل شب ، ضحّاک روی به بازگشت و فرار نهاد. حجر بن عدی و همراهانش تا دو شبانه روز ، از هر سو بر غارتگران در آن شهرها تاختند.

امام علی علیه السلامـ پس از آن که ضحّاک بن قیس بر قطقطانه شبیخون زد و به علی علیه السلام خبر رسید که او آمده و ابن عمیس را هم کشته است ـ: «ای اهل کوفه! به یاری سپاهیانی از خودتان بیرون شوید که برخی شان هم کشته شده اند . به یاری مرد شایسته، ابن عمیس بروید و از حریم خودتان دفاع کنید و با دشمنتان بجنگید». مردمْ پاسخی ضعیف دادند. فرمود: «ای مردم عراق! دوست داشتم که به جای هر هشت نفر شما یکی از شامیان را داشتم! وای بر آنان! آنان با پایداری در ستمکاری شان می جنگند. وای بر شما! با من بیرون آیید، آن گاه اگر خواستید از گِرد من فرار کنید! به خدا سوگند ، من امیدوار به شهادتم و [مرغ ]شهادت ، بالای سرم می چرخد . به علاوه ، آسودگی عظیم خواهم داشت در ترک مدارا با شما، آن گونه که باشترانِ آبکشِ تازه کار یا با جامه های پوسیده مدارا می کنند که هر چه از یک طرف می دوزند، از طرف دیگر پاره می شود.

.

الإرشادـ لَمّا بَلَغَ عَلِیّا علیه السلام غارَةُ الضَّحّاکِ بنِ قَیسٍ وقَتلُهُ ابنَ عُمَیسٍ ـ: یا أهلَ الکوفَةِ ! اُخرُجوا إلَی العَبدِ الصّالِحِ وإلی جَیشٍ لَکُم قَد اُصیبَ مِنهُ طَرَفٌ ، اُخرُجوا فَقاتِلوا عَدُوَّکُم ، وَامنَعوا حَریمَکُم إن کُنتُم فاعِلینَ . قالَ : فَرَدّوا عَلَیهِ رَدّا ضَعیفا ، ورَأی مِنهُم عَجزا وفَشَلاً . فَقالَ : وَاللّهِ لَوَدِدتُ أنَّ لی بِکُلِّ ثَمانِیَةٍ مِنکُم رَجُلاً مِنهُم ، وَیحَکُم ! اُخرُجوا مَعی ثُمَّ فِرّوا عَلَیَّ إن بَدا لَکُم ، فَوَاللّهِ ما أکرَهُ لِقاءَ رَبّی عَلی نِیَّتی وبَصیرَتی ، وفی ذلِکَ رَوحٌ لی عَظیمٌ ، وفَرَجٌ مِن مُناجاتِکُم ومُقاساتِکُم ومُداراتِکُم مِثلَ ما تُدارَی البِکارُ العَمِدَةُ أوِ الثِّیابُ المُتَهَتِّرَةُ ، کُلَّما خِیطَت مِن جانِبٍ تَهَتَّکَت مِن جانِبٍ عَلی صاحِبِها . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کَلامٍ لَهُ بَعدَ غارَةِ الضَّحّاکِ بنِ قَیسٍ صاحِبِ مُعاوِیَةَ عَلَی الحاجِّ بَعدَ قِصَّةِ الحَکَمَینِ وفیها یَستَنهِضُ أصحابَهُ لِما حَدَثَ فِیالأَطرافِ ـ:أیُّهَا النّاسُ المُجتَمِعَةُ أبدانُهُم ، المُختَلِفَةُ أهواؤُهُم ، کَلامُکُم یُوهِی الصُّمَّ الصَّلابِ ، وفِعلُکُم یُطمِعُ فیکُمُ الأَعداءَ ؛ تَقولونَ فِی المَجالِسِ کَیتَ وکَیتَ ، فَإِذا جاءَ القِتالُ قُلتُم : حِیدی حَیادِ ⁽²⁾. ما عَزَّت دَعوَةُ مَن دَعاکُم ، ولَا استَراحَ قَلبُ مَن قاساکُم ، أعالیلُ بِأَضالیلَ ، وسَأَلتُمونِیَ التَّطویلَ ، دِفاعَ ذِی الدَّینِ المَطولِ ، لا یَمنَعُ الضَّیمَ الذَّلیلُ ، ولا یُدرَکُ الحَقُّ إلّا بِالجِدِّ . أیَّ دارٍ بَعدَ دارِکُم تَمنَعونَ ، ومَعَ أیِّ إمامٍ بَعدی تُقاتِلونَ ؟ المَغرورُ وَاللّهِ مَن غَرَرتُموهُ . ومَن فازَ بِکُم فَقَد فازَ ـ وَاللّهِ ـ بِالسَّهمِ الأَخیَبِ ، ومَن رَمی بِکُم فَقَد رمی بِأَفوَقِ ⁽³⁾ناصِلٍ ، أصبَحتُ وَاللّهِ لا اُصدِّقُ قَولَکُم ، ولا أطمَعُ فی نَصرِکُم ، ولا اُوعِدُ العَدُوَّ بِکُم ، ما بالُکُم ؟ ما دَواؤُکُم ؟ ما طِبُّکم ؟ القَومُ رِجالٌ أمثالُکُم ، أ قَولاً بِغَیرِ عِلمٍ ، وغَفلةً مِن غَیرِ وَرَعٍ ، وطَمَعا فی غَیرِ حَقٍّ ؟ ⁽⁴⁾

.

الإرشاد:چون به علی علیه السلام خبر رسید که ضحّاک به قیس شبیخون زده و ابن عمیس را کشته است، فرمود: «ای کوفیان! به سوی بنده شایسته و سربازان خودتان که تعدادی از آنان کشته شده اند ، بیرون شوید . بیرون روید و با دشمنشان بجنگید و اگر اهل کارید، از حریم خود دفاع کنید». پاسخ ضعیفی به او دادند. امام علیه السلام از آنان ناتوانی و سستی دید . آن گاه فرمود: «به خدا سوگند ، دوست داشتم در مقابل هر هشت نفر از شما یکی از آنان را داشتم! وای بر شما! با من بیرون آیید و آن گاه اگر خواستید، از دور من فرار کنید! به خدا سوگند ، با این نیّت و بصیرتم، از دیدار پروردگارم ناخرسند نیستم و اگر کشته شوم، برایم آسایشی بزرگ و گشایشی از هم صحبتی و برخورد و مدارا با شماست، آن گونه که با شتران تازه کار آبکش یا با جامه های پوسیده مدارا می کنند که هر طرفش را می دوزند، طرف دیگرش بر تن صاحب جامه پاره می شود».

امام علی علیه السلامـ پس از آن که ضحّاک بن قیس، رفیق معاویه، پس از ماجرای حکمیّت ، بر حاجیان شبیخون زد و حضرت علی علیه السلام یاران خود را به خاطر آنچه در اطراف پدید آمده بود، به مبارزه تشویق کرد ـ: ای مردمی که بدن هایتان جمع، ولی خواسته هایتان مختلف است! سخنتان صخره های سخت را سست می سازد؛ ولی کارتان دشمنان را به طمع می اندازد. در مجالسْ چنین و چنان می گویید، ولی جنگ که پیش می آید ، می گویید: حِیدی حیاد! (یعنی : ای جنگ! از من دور شو) . کسی که شما را به یاری خوانْد، عزّت نیافت و هر که با شما سر و کار داشت ، نیاسود . عذرها و بهانه هایی با گم راهی ها آوردید! از من خواستید که به تأخیر اندازم، همچون بدهکاری که [ بازپرداخت ]بدهی خود را بی جهت به تأخیر می اندازد. خوار و ذلیل نمی تواند جلوی ستم را بگیرد و حق را هم جز با جدّیت نتوان گرفت. پس از خانه های خود، می خواهید از کدام خانه دفاع کنید؟ و پس از من با کدام پیشوا به جهاد می روید؟ به خدا سوگند، فریب خورده کسی است که شما فریبش داده اید. کسی که با شما بخواهد برنده شود، به خدا سوگند ، با ناکام ترین تیر، کامیاب شده است و هرکس با شما بخواهد به دشمن تیراندازد، با تیر شکسته تیر انداخته است. به خدا سوگند ، چنان شده ام که نه سخنتان را باور می کنم و نه امید به یاری شما دارم و نه می توانم با شما دشمن را تهدید کنم. شما را چه می شود؟ داروی دردتان چیست؟ درمان شما چگونه است؟ دشمنان نیز مردانی مثل شمایند. آیا سخنی می گویید بدون آگاهی، و غفلتی دارید بدون پارسایی ، و طمعی به غیر حق؟!».

.

۸ / ۷غارَةُ عَبدِ الرَّحمنِ بنِ قَباثٍالکامل فی التاریخـ فی أحداثِ سَنَةِ تِسعٍ وثَلاثینَ هجریّة ـ: وفیها سَیَّرَ مُعاوِیَةُ عَبدَ الرَّحمنِ بنَ قَباثِ بنِ أشیَمَ إلی بِلادِ الجَزیرَةِ وفیها شَبیبُ بنُ عامِرٍ ـ جَدُّ الکِرمانِیِّ الَّذی کانَ بِخُراسانَ ـ وکانَ شَبیبٌ بِنَصیبینَ ، فَکَتَبَ إلی کُمَیلِ بنِ زِیادٍ ، وهُوَ بِهیتَ ، یُعلِمُهُ خَبَرَهُم . فَسارَ کُمَیلٌ إلَیهِ نَجدَةً لَهُ فی سِتِّمِئَةِ فارِسٍ ، فَأَدرَکوا عَبدَ الرَّحمنِ ومَعَهُ مَعَنُ بنُ یَزیدَ السُّلَمِیُّ ، فَقاتَلَهُما کُمیلٌ وهَزَمَهُما ، فَغَلَبَ عَلی عَسکَرِهِما ، وأکثَرَ القَتلَ فی أهلِ الشّامِ ، وأمَرَ أن لا یُتبَعُ مُدبِرٌ ولا یُجهَزَ عَلی جَریحٍ ، وقُتِلَ مِن أصحابِ کُمَیلٍ رَجُلانِ . وکَتَبَ إلی عَلِیٍّ بِالفَتحِ فَجَزاهُ خَیرا ، وأجابَهُ جَوابا حَسَنا ورَضِیَ عَنهُ ، وکانَ ساخِطا عَلَیهِ ... . وأقبَلَ شَبیبُ بنُ عامِرٍ مِن نَصیبینَ فَرَأی کُمَیلاً قَد أوقَعَ بِالقَومِ فَهَنَّأَهُ بِالظَّفَرِ ، وأتبَعَ الشّامِیّینَ فَلَم یَلحَقهُم ، فَعَبَرَ الفُراتَ ، وبَثَّ خَیلَهُ ، فَأَغارَت عَلی أهلِ الشّامِ حَتّی بَلَغَ بَعلَبَکَّ . فَوَجَّهَ مُعاوِیَةُ إلَیهِ حَبیبَ بنَ مَسلَمَةَ فَلَم یُدرِکهُ ، ورَجَعَ شَبیبٌ فَأَغارَ عَلی نَواحِی الرَّقَّةِ ؛ فَلَم یَدَع لِلعُثمانِیَّةِ بِها ماشِیةً إلَا استاقَها ، ولا خَیلاً ولا سِلاحا إلّا أخَذَهُ ، وعادَ إلی نَصیبینَ وکَتَبَ إلی عَلِیٍّ . فَکَتَبَ إلَیهِ عَلِیٌّ یَنهاهُ عَن أخذِ أموالِ النّاسِ إلَا الخَیلَ وَالسِّلاحَ الَّذی یُقاتِلونَ بِهِ ، وقالَ : رَحِمَ اللّهُ شَبیبا ، لَقَد أبعَدَ الغارَةَ وعَجَّلَ الِانتِصارَ . ⁽¹⁾

.

۸ / ۷ غارت عبد الرحمان بن قباث

۸ / ۷غارت عبد الرحمان بن قباثالکامل فی التاریخـ در رخدادهای سال ۳۹ هجری ـ: و در این سال، معاویه، عبد الرحمان بن قباث بن اشیم را به سوی شهرهای جزیره فرستاد و شبیب بن عامر ـ جدّ کرمانی که در خراسان بود ـ آن جا بود. شبیب در نَصیبین ⁽¹⁾بود. نامه ای به کُمیل بن زیاد که در هِیْت بود ، نوشت و خبر آنان را به او اطّلاع داد. کمیل برای کمک به او همراه ششصد سوار حرکت کرد. به عبد الرحمان رسیدند که معن بن یزید سلمی هم همراهش بود. کمیل با آنان جنگید و فراری شان داد و سپاهشان را شکست داد و از شامیان بسیار کشت و دستور داد که فراری را تعقیب نکنند و زخمی را نکشند. از یاران کمیل نیز دو نفر کشته شدند. خبر پیروزی را به علی علیه السلام نوشت. علی علیه السلام هم به او پاداش خوبی داد و پاسخی نیکو نوشت و از او راضی شد، در حالی که قبلاً از او ناراحت بود... . شبیب بن عامر از نصیبین آمد و کمیل را دید که با آن گروه جنگیده است. بر پیروزی تبریکش گفت و شامیان را تعقیب کرد، ولی به آنان نرسید. از فرات گذشت و سپاه خود را هر سو پراکنْد و بر شامیان شبیخون زد تا به بعلبک ⁽²⁾رسید. معاویه حبیب بن مَسلَمه را در پی او روان کرد، ولی به او نرسید. شبیب بازگشت و بر اطراف رَقّه ⁽³⁾شبیخون زد. هیچ هوادار عثمان را پیاده ندید، مگر آن که [ به اسارت] به همراه آورد و هیچ اسب و سلاحی را نگذاشت ، مگر آن که به غنیمت گرفت و به نصیبین برگشت و به علی علیه السلام گزارش داد. علی علیه السلام به او نامه نوشت و از گرفتن اموال، بجز اسب و اسلحه ای که با آن می جنگند، نهی کرد و فرمود: «رحمت خدا بر شبیب! شبیخون را دور ساخت و پیروزی را نزدیک کرد».

.

۸ / ۸غارَةُ بُسرِ بنِ أرطاةَتاریخ الطبری عن عوانة :أرسَلَ مُعاوِیَةُ بنُ أبی سُفیانَ بَعدَ تَحکیمِ الحَکَمَینِ بُسرَ بنَ أبی أرطاةَ ـ وهُوَ رَجُلٌ مِن بَنی عامِرِ بنِ لُؤَیٍّ ـ فی جَیشٍ ، فَساروا مِنَ الشّامِ حَتّی قَدِمُوا المَدینَةَ ، وعامِلُ عَلِیٍّ عَلَی المَدینَةِ یَومَئِذٍ أبو أیّوبٍ الأَنصارِیُّ ، فَفَرَّ مِنهُم أبو أیّوبٍ ، فَأَتی عَلِیّا بِالکوفَةِ . ودَخَلَ بُسرٌ المَدینَةَ ، قالَ : فَصَعِدَ مِنبَرَها ولَم یُقاتِلهُ بِها أحَدٌ ، فَنادی عَلَی المِنبَرِ : یا دینارُ ، ویا نَجّارُ ، ویا زُرَیقُ ، شَیخی شَیخی ! عَهدی بِهِ بِالأَمسِ ، فَأَینَ هُوَ ! یَعنی عُثمانَ . ثُمَّ قالَ : یا أهلَ المَدینَةِ ! وَاللّهِ ، لَولا ما عَهِدَ إلَیَّ مُعاوِیَةُ ما تَرَکتُ بِها مُحتَلِما إلّا قَتَلتُهُ ، ثُمَّ بایَعَ أهلُ المَدینَةِ . وأرسَلَ إلی بَنی سَلَمَةَ ، فَقالَ : وَاللّهِ ، ما لَکُم عِندی مِن أمانٍ ، ولا مُبایَعَةٍ حَتّی تَأتونی بِجابِرِ بنِ عَبدِ اللّهِ . فَانطَلَقَ جابِرٌ إلی اُمِّ سَلَمَةَ زَوجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ لَها : ماذا تَرَینَ ؟ إنّی قَد خَشیتُ أن اُقتَلَ ، وهذِهِ بَیعَةُ ضَلالَةٍ . قالَت : أری أن تُبایَعَ ؛ فَإِنّی قَد أمَرتُ ابنی عُمَرَ بنَ أبی سَلَمََة أن یُبایِعَ ، وأمَرتُ خَتَنی عَبدَ اللّهِ بنَ زَمعَةَ ـ وکانَتِ ابنَتُها زَینَبُ ابنَةُ أبی سَلَمَةَ عِندَ عَبدِ اللّهِ بنِ زَمعَةَ فَأتاهُ جابِرٌ فَبایَعَهُ . وهَدَمَ بُسرٌ دورا بِالمَدینَةِ ، ثُمَّ مَضی حَتّی أتی مَکَّةَ ، فَخافَهُ أبو موسی أن یَقتُلَهُ ، فَقالَ لَهُ بُسرٌ : ما کُنتُ لِأَفعَلَ بِصاحِبِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ذلِکَ ، فَخَلّی عَنهُ . وکَتَبَ أبو موسی قَبلَ ذلِکَ إلَی الیَمَنِ : إنَّ خَیلاً مَبعوثَةً مِن عِندِ مُعاوِیَةَ تَقتُلُ النّاسَ ، تَقتُلُ مَن أبی أن یُقِرَّ بِالحُکومَةِ . ثُمَّ مَضی بُسرٌ إلَی الیَمَنِ ، وکانَ عَلَیها عُبَیدُ اللّهِ بنُ عَبّاسٍ عامِلاً لِعَلِیٍّ ، فَلَمّا بَلَغَهُ مَسیرُهُ فَرَّ إلَی الکوفَةِ حَتّی أتی عَلِیّا ، وَاستَخلَفَ عَبدَ اللّهِ بنَ عَبدِ المَدانِ الحارِثِیَّ عَلَی الیَمَنِ ، فَأَتاهُ بُسرٌ فَقَتَلَهُ وقَتَلَ ابنَهُ ، ولَقِیَ بُسرٌ ثَقَلَ ⁽¹⁾عُبَیدِ اللّهِ بنِ عَبّاسٍ ، وفیهِ ابنانِ لَهُ صَغیرانِ فَذَبَحَهُما . وقَد قالَ بَعضُ النّاسِ : إنَّهُ وَجَدَ ابنَی عُبَیدِ اللّهِ بنِ عَبّاسٍ عِندَ رَجُلٍ مِن بَنی کِنانَةَ مِن أهلِ البادِیَةِ ، فَلَمّا أرادَ قَتلَهُما ، قالَ الکِنانِیُّ : عَلامَ تَقتُلُ هذَینِ ولا ذَنبَ لَهُما ! فَإِن کُنتَ قاتِلَهُما فَاقتُلنی . قالَ : أفعَلُ ، فَبَدَأَ بِالکِنانِیِّ فَقَتَلَهُ ، ثُمَّ قَتَلَهُما ، ثُمَّ رَجَعَ بُسرٌ إلَی الشّامِ . وقَد قیلَ : إنَّ الکِنانِیَّ قاتَلَ عَنِ الطِّفلَینِ حَتّی قُتِلَ ، وکانَ اسمُ أحَدِ الطِّفلَینِ اللَّذَینِ قَتَلَهُما بُسرٌ : عَبدَ الرَّحمنِ ، وَالآخَرِ قُثَمَ ، وقَتَلَ بُسرٌ فی مَسیرِهِ ذلِکَ جَماعَةً کَثیرَةً مِن شیعَةِ عَلِیٍّ بِالیَمَنِ . وبَلَغَ عَلِیّا خَبَرُ بُسرٍ ، فَوَجَّهَ جارِیَةَ بنَ قُدامَةَ فی ألفَینِ ، ووَهَبَ بنَ مَسعودٍ فی ألفَینِ ، فَسارَ جارِیَةُ حَتّی أتی نَجرانَ فَحَرَّقَ بِها ، وأخَذَ ناسا مِن شیعَةِ عُثمانَ فَقَتَلَهُم ، وهَرَبَ بُسرٌ وأصحابُهُ مِنهُ ، وأتبَعَهُم حَتّی بَلَغَ مَکَّةَ . فَقالَ لَهُم جارِیَةُ : بایِعونا . فَقالوا : قَد هَلَکَ أمیرُ المُؤمِنینَ ، فَلِمَن نُبایِعُ ؟ قالَ : لِمَن بایَعَ لَهُ أصحابُ عَلِیٍّ ، فَتَثاقَلوا ، ثُمَّ بایَعوا . ثُمَّ سارَ حَتّی أتَی المَدینَةَ وأبو هُرَیرَةَ یُصَلّی بِهِم ، فَهَرَبَ مِنهُ ، فَقالَ جارِیَةُ : وَاللّهِ ، لَو أخَذتُ أبا سِنَّورٍ لَضَرَبتُ عُنُقَهُ ، ثُمَّ قالَ لِأَهلِ المَدینَةِ : بایِعُوا الحَسَنَ بنَ عَلِیٍّ ، فَبایَعوهُ . وأقامَ یَومَهُ ، ثُمَّ خَرَجَ مُنصَرِفا إلَی الکوفَةِ ، وعادَ أبو هُرَیرَةَ فَصَلّی بِهِم . ⁽²⁾

.

۸ / ۸ غارت بُسْر بن اَرطات

۸ / ۸غارت بُسْر بن اَرطاتتاریخ الطبریـ به نقل از عوانه ـ: پس از ماجرای حکمیّت، معاویة بن ابی سفیانْ بُسْر پسر ابو اَرطات را که مردی از بنی عامر بن لُؤَی بود ، همراه سپاهی روانه ساخت. از شام حرکت کردند تا به مدینه رسیدند. آن روز ، ابو ایّوب انصاری کارگزار علی علیه السلام در مدینه بود. ابو ایّوب از آنان گریخت و در کوفه به نزد علی علیه السلام رفت . بُسْر وارد مدینه شد، به منبر رفت و کسی با او نجنگید. از روی منبر فریاد برآورد: ای دیناریان، ای نجّاریان ، ای زریقیان! ای پیرِ من، ای پیر من! دیروز با او بودم. اینک او کجاست؟ مقصودش عثمان بود. سپس گفت: ای مردم مدینه! به خدا سوگند ، اگر فرمان معاویه به من نبود، هیچ کس از مردانتان را در مدینه زنده نمی گذاشتم. مردم مدینه با او بیعت کردند. کسانی نزد بنی سلمه فرستاد و گفت: به خدا سوگند ، نزد من نه امانی دارید و نه بیعتی، تا آن که جابر بن عبد اللّه را بیاورید. جابر به نزد اُمّ سلمه همسر پیامبر صلی الله علیه و آله رفت و به او گفت: تو چه صلاح می بینی؟ می ترسم کشته شوم، و این هم بیعتی گم راهانه است. امّ سلّمه گفت: من صلاح می بینم که بروی و بیعت کنی. من پسرم عمر بن ابی سلمه را هم گفتم که بیعت کند. به دامادم عبد اللّه بن زمعه هم گفتم که بیعت کند ـ زینب دختر ابو سلمه زن وی بود ـ . جابر نیز رفت و بیعت کرد. بُسر خانه هایی را در مدینه خراب کرد . سپس به مکّه رفت. ابو موسی ترسید که وی را بکشد. بسر به او گفت: با صحابی پیامبر خدا چنین نخواهم کرد، و رهایش ساخت. پیش از آن ابو موسی به یمن نوشته بود که لشکری از سوی معاویه آمده است که مردم را می کُشد، هر کس را به حکومت گردن ننهد ، می کُشد. سپس بُسر به سوی یمن رفت. عبید اللّه بن عبّاس، کارگزار علی علیه السلام در یمن بود. چون از آمدن آن لشکر خبر یافت ، به کوفه گریخت و نزد علی علیه السلام رفت و عبد اللّه بن عبد المدان حارثی را به جای خود بر یمن گماشت. بُسر آمد و او و پسرش را کشت. بُسر، بار و بُنه عبید اللّه بن عبّاس را دید که دو کودک خردسال او نیز درمیان آنها بود . هر دو را سر بُرید. برخی گفته اند: دو فرزند عبید اللّه بن عبّاس را نزد مردی از بنی کنانه از بادیه نشینان دید. چون خواست آن دو را بکشد، آن مرد گفت: این دو بی گناه را چرا می کشی؟ اگر آنان را می کشی ، پس مرا بکُش. گفت: می کشم. ابتدا آن مرد را کشت و سپس آن دو فرزند را . آن گاه بُسر به شام بازگشت. نیز گفته اند: آن مرد کنانی در دفاع از آن دو کودک جنگید تا کشته شد. نام یکی از آن دو کودک که بُسر آنان را کشت، عبد الرحمان بود و دیگری قُثَم. بُسر در این شبیخونش تعداد زیادی از پیروان علی علیه السلام را در یمن به قتل رساند. خبر بُسر به علی علیه السلام رسید. جاریة بن قُدامه را با دو هزار نفر و وَهْب بن مسعود را هم با دو هزار فرستاد. جاریه آمد تا به نجران رسید و آن جا را آتش زد و شماری از پیروان عثمان را گرفت و کشت. بُسر و همراهانش از آن جا گریختند. آنان را تعقیب کرد تا به مکّه رسید. جاریه به آنان گفت: با ما بیعت کنید. گفتند : امیر مؤمنان کشته شده است . به سود چه کسی بیعت کنیم؟ گفت: به نفع هر کس که یاران علی با او بیعت کردند. ابتدا نپذیرفتند . سپس بیعت کردند. آن گاه جاریه به مدینه رفت که ابو هریره با مردم نماز می خواند. او گریخت. جاریه گفت: به خدا سوگند ، اگر او را بگیرم ، گردنش را خواهم زد. سپس به مردم مدینه گفت: با حسن بن علی علیه السلام بیعت کنید . پس بیعت کردند. آن روز را در مدینه ماند . آن گاه به کوفه رهسپار شد. ابو هریره دوباره برگشت و با مردم نماز خواند.

.

. .

. .

. .

. .

تاریخ الیعقوبی :وَجَّهَ مُعاوِیَةُ بُسرَ بنَ أبی أرطاةَ ، وقیلَ : ابنَ أرطاةَ العامِرِیَّ مِن بَنی عامِرِ بنِ لُؤَیٍّ ـ فی ثَلاثَةِ آلافِ رَجُلٍ ، فَقالَ لَهُ : سِر حَتّی تَمُرَّ بِالمَدینَةِ ، فَاطرُد أهلَها ، وأخِف مَن مَرَرتَ بِهِ ، وَانهَب مالَ کُلِّ مَن أصَبتَ لَهُ مالاً مِمَّن لَم یَکُن دَخَلَ فی طاعَتِنا . وأوهِم أهلَ المَدینَةِ أنَّکَ تُریدُ أنفُسَهُم ، وأنَّهُ لا بَراءَةَ لَهُم عِندَکَ ، ولا عُذرَ . وسِر حَتّی تَدخُلَ مَکَّةَ ، ولا تَعَرَّض فیها لِأَحَدٍ . وَأرهِبِ النّاسَ فیما بَینَ مَکَّةَ وَالمَدینَةِ ، وَاجعَلهُم شَرّاداتٍ ، ثُمَّ امضِ حَتّی تَأتِیَ صَنعاءَ ؛ فَإِنَّ لَنا بِها شیعَةً ، وقَد جاءَنی کِتابُهُم . فَخَرَجَ بُسرٌ ، فَجَعَلَ لا یَمُرُّ بِحَیٍّ مِن أحیاءِ العَرَبِ إلّا فَعَلَ ما أمَرَهُ مُعاوِیَةُ ، حَتّی قَدِمَ المَدینَةَ وعَلَیها أبو أیّوبِ الأَنصارِیُّ ، فَتَنَحّی عَنِ المَدینَةِ . ودَخَلَ بُسرٌ ، فَصَعِدَ المِنبَرَ ثُمَّ قالَ : یا أهلَ المَدینَةِ ! مَثَلُ السَّوءِ لَکُم ، «قَرْیَةً کَانَتْ ءَامِنَةً مُّطْمَئِنَّةً یَأْتِیهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِّن کُلِّ مَکَانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَ قَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمَا کَانُواْ یَصْنَعُونَ » ⁽¹⁾، ألا وإنَّ اللّهَ قَد أوقَعَ بِکُم هذَا المَثَلَ وجَعَلَکُم أهلَهُ ، شاهَتِ الوُجوهُ ، ثُمَّ ما زالَ یَشتِمُهُم حَتّی نَزَلَ . قالَ : فَانطَلَقَ جابِرُ بنُ عَبدِ اللّهِ الأَنصارِیُّ إلی اُمِّ سَلَمَةَ ـ زَوجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ : إنّی قَد خَشیتُ أن اُقتَلَ ، وهذِهِ بَیعَةُ ضَلالٍ . قالَت : إذا فَبایِع ؛ فَإِنَّ التَقِیَّةَ حَمَلَت أصحابَ الکَهفِ عَلی أن کانوا یَلبَسونَ الصُّلُبَ ، ویَحضُرونَ الأَعیادَ مَعَ قَومِهِم . وهَدَمَ بُسرٌ دورا بِالمَدینَةِ ، ثُمَّ مَضی حَتّی أتی مَکَّةَ ، ثُمَّ مَضی حَتّی أتَی الیَمَنَ ، وکانَ عَلَی الیَمَنِ عُبَیدُ اللّهِ بنُ عَبّاسٍ عامِلُ عَلِیٍّ . وبَلَغَ عَلِیّا الخَبَرُ ، فَقامَ خَطیبا فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ! إنَّ أوَّلَ نَقصِکُم ذَهابُ اُولِی النُّهی وَالرَّأیِ مِنکُم ؛ الَّذینَ یُحَدِّثونَ فَیَصدُقونَ ، ویَقولونَ فَیَفعَلونَ ، وإنّی قَد دَعَوتُکُم عَودا وبَدءا ، وسِرّا وجَهرا ، ولَیلاً ونَهارا ؛ فَما یَزیدُکُم دُعائی إلّا فِرارا ، ما ینفَعُکُمُ المَوعِظَةُ ولَا الدُّعاءُ إلَی الهُدی وَالحِکمَةِ . أما واللّهِ ، إنّی لَعالِمٌ بِما یُصلِحُکُم ، ولکِن فی ذلِکَ فَسادی ، أمهِلونی قَلیلاً ، فَوَاللّهِ ، لَقَد جاءَکُم مَن یُحزِنُکُم ویُعَذِّبُکُم ویُعَذِّبُهُ اللّهُ بِکُم . إنَّ مِن ذُلِّ الإِسلامِ وهَلاکِ الدّینِ أنَّ ابنَ أبی سُفیانَ یَدعُو الأَراذِلَ وَالأَشرارَ فَیُجیبونَ ، وأدعوکُم ، وأنتُم لا تُصلَحونَ ، فَتُراعونَ ، هذا بُسرٌ قَد صارَ إلَی الیَمَنِ وقَبلَها إلی مَکَّةَ وَالمَدینَةِ . فَقامَ جاریةُ بنُ قُدامَةَ السَّعدِیُّ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! لا عَدَّمَنَا اللّهُ قُربَکَ ، ولا أرانا فِراقَکَ ، فَنِعمَ الأَدَبُ أدَبُکَ ، ونِعمَ الإِمامُ وَاللّهِ أنتَ ، أنَا لِهؤُلاءِ القَومِ فَسَرِّحنی إلَیهِم ! قالَ : تَجَهَّز ؛ فَإِنَّکَ ما عَلِمتُکَ رجُلٌ فِی الشِّدَّةِ وَالرَّخاءِ ، المُبارَکُ المَیمونُ النَّقیبَةُ . ثُمَّ قامَ وَهَبُ بنُ مَسعودٍ الخَثعَمِیُّ فَقالَ : أنَا أنتَدِبُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ . قالَ : اِنتَدِب ، بارَکَ اللّهُ عَلَیکَ . فَخَرَجَ جارِیَةُ فی ألفَینِ ، ووَهَبُ ابنُ مَسعودٍ فی ألفَینِ ، وأمَرَهُما عَلِیٌّ أن یَطلُبا بُسرا حَیثُ کانَ حَتّی یَلحَقاهُ ، فَإِذَا اجتَمَعا فَرَأَسَ النّاسَ جارِیَةُ . فَخَرَجَ جارِیَةُ مِنَ البَصرَةِ ، ووَهَبُ مِنَ الکوفَةِ ، حَتَّی التَقَیا بِأَرضِ الحِجازِ . ونَفَذَ بُسرٌ مِنَ الطّائِفِ ، حَتّی قَدِمَ الیَمَنَ ، وقَد تَنَحّی عُبَیدُ اللّهِ بنُ عَبّاسٍ عَنِ الیَمَنِ ، وَاستَخلَفَ بِها عَبدَ اللّهِ بنَ عَبدِ المَدانِ الحارِثِیَّ ، فَأَتاهُ بُسرٌ فَقَتَلَهُ ، وقَتَلَ ابنَهُ مالِکَ بنَ عَبدِ اللّهِ ، وقَد کانَ عُبَیدُ اللّهِ خَلَّفَ ابنَیهِ عَبدَ الرَّحمنِ وقُثَمَ عِندَ جُوَیرِیَّةَ ابنَةِ قارِظٍ الکِنانِیَّةِ ـ وهِیَ اُمُّهُما ـ وخَلَّفَ مَعَها رَجُلاً مِن کِنانَةَ . فَلَمَّا انتَهی بُسرٌ إلَیها دَعَا ابنَی عُبَیدِ اللّهِ لِیَقتُلَهما ، فَقامَ الکِنانِیُّ فَانتَضی سَیفَهُ وقالَ : وَاللّهِ لَاُقتَلَنَّ دونَهُما فَاُلاقی عُذرا لی عِندَ اللّهِ وَالنّاسِ ، فَضارَبَ بِسَیفِهِ حَتّی قُتِلَ ، وخَرَجَت نِسوَةٌ مِن بَنی کِنانَةَ فَقُلنَ : یا بُسرُ ! هذَا ⁽²⁾الرِّجالُ یُقتَلونَ ، فَما بالُ الوِلدانِ ؟ ! وَاللّهِ ما کانَتِ الجاهِلِیَّةُ تَقتُلُهُم ، وَاللّهِ إنَّ سُلطانا لا یَشتَدُّ إلّا بِقَتلِ الصِّبیانِ ورَفعِ الرَّحمَةِ لَسُلطانُ سَوءٍ . فَقالَ بُسرٌ : وَاللّهِ ، لَقَد هَمَمتُ أن أضَعَ فیکُنَّ السَّیفَ ، وقَدَّمَ الطِّفلَینِ فَذَبَحَهُما ... . ثُمَّ جَمَعَ بُسرٌ أهلَ نَجرانَ فَقالَ : یا إخوانُ النَّصاری ! أما وَالَّذی لا إلهَ غَیرُهُ لَئِن بَلَغَنی عَنکُم أمرٌ أکرَهُهُ لَاُکثِرَنَّ قَتلاکُم . ثُمَّ سارَ نَحوَ جَیشانَ ـ وهُم شیعَةٌ لِعَلِیٍّ ـ فَقاتَلَهُم ، فَهَزَمَهُم ، وقَتَلَ فیهِم قَتلاً ذَریعا ، ثُمَّ رَجَعَ إلی صَنعاءَ . وسارَ جارِیَةُ بنُ قُدامَةَ السَّعدِیُّ حَتّی أتی نَجرانَ وطَلَبَ بُسرا ، فَهَرَبَ مِنهُ فِی الأَرضِ ، ولَم یَقُم لَهُ ، وقَتَلَ مِن أصحابِهِ خَلقا ، وأتبَعَهُم بِقَتلٍ وأسرٍ حَتّی بَلَغَ مَکَّةَ ، ومَرَّ بُسرٌ حَتّی دَخَلَ الحِجازَ لا یَلوی عَلی شَیءٍ . فَأَخَذَ جارِیَةُ بنُ قُدامَةَ أهلَ مَکَّةَ بِالبَیعَةِ ، فَقالوا : قَد هَلَکَ عَلِیٌّ فَلِمَن نُبایِعُ ؟ قالَ : لِمَن بایَعَ لَهُ أصحابُ عَلِیٍّ بَعدَهُ ، فَتَثاقَلوا . فَقالَ : وَاللّهِ ، لَتُبایِعُنَّ ولَو بِأَستاهِکُم ، فَبایَعوا ودَخلَ المَدینَةَ ، وقَدِ اصطَلَحوا عَلی أبی هُرَیرَةَ فَصَلّی بِهِم ، فَفَرَّ مِنهُ أبو هُرَیرَةَ . فَقالَ جارِیَةُ : یا أهلَ المَدینَةِ ! بایِعوا لِلحَسَنِ بنِ عَلِیٍّ ، فَبایَعوا . ثُمَّ خَرَجَ یُریدُ الکوفَةَ ، فَرَدَّ أهلُ المَدینَةِ أبا هُرَیرَةَ ... وحَدَّثَ أبُو الکَنودِ أنَّ جارِیَةَ مَرَّ فی طَلَبِ بُسرٍ فَما کانَ یَلتَفِتُ إلی مَدینَةَ ، ولا یَعرُجُ عَلی شَیءٍ حَتَّی انتَهی إلَی الیَمَنِ ونَجرانَ ، فَقَتَلَ مَن قَتَلَ ، وهَرَبَ مِنهُ بُسرٌ ، وحَرَّقَ تَحریقا ، فَسُمِّیَ مُحَرِّقا . ⁽³⁾

.

تاریخ الیعقوبی:معاویه، بُسْر بن ابی اَرطات را ـ بسر بن ارطات عامری از بنی عامر هم گفته اند ـ با سه هزار نفر فرستاد و به او گفت: برو تا به مدینه بگذری. اهل مدینه را آواره کن، به هر که گذشتی او را بهراسان و به هر کس رسیدی که مالی داشت و در اطاعت ما نبود، غارتش کن. به مردم مدینه چنین وانمود کن که قصد جانشان را کرده ای و هیچ برائت و عذری نزد تو ندارند. پیش برو تا به مکّه برسی. در مکّه متعرّض کسی نشو . مردم بین مکّه و مدینه را به وحشت بینداز و آنان را آواره و پراکنده ساز . سپس پیش برو تا به صنعا برسی، که آن جا پیروانی داریم و نامه آنان به من رسیده است. بُسر خارج شد. به هیچ قبیله ای از قبایل عرب نمی گذشت ، مگر آن که طبق دستور معاویه با آنان رفتار می کرد تا آن که به مدینه رسید. فرماندار مدینه ابو ایّوب انصاری بود که از مدینه گریخت. بُسر وارد شد و به منبر رفت و سپس گفت: ای مردم مدینه! مَثل بدی برای شماست : «آبادی امن و مطمئنی که رزق و روزی اش فراوان از هر سوی می آمد، پس به نعمت های خدا ناسپاسی کردند، خدا هم به خاطر عملکردشان جامه گرسنگی و ترس بر آنان چشاند» . آگاه باشید که خداوند این مَثل را بر شما وارد ساخته و شما را اهل آن قرار داده است . بدا به چهره هایتان! سپس پیوسته به آنان دشنام می داد، تا فرود آمد. جابر بن عبد اللّه انصاری نزد امّ سلمه ، همسر پیامبر صلی الله علیه و آله رفت و گفت: بیم آن داشتم که کشته شوم . این بیعت هم بیعت گم راهی است. امّ سلمه گفت: پس بیعت کن . همانا تقیّه اصحاب کهف را وا داشت که صلیب [ برگردن] بیاویزند و در جشن ها با مردمشان شرکت کنند. بُسر در مدینه خانه هایی را ویران کرد . سپس رفت تا به مکّه رسید، و باز هم رفت تا وارد یمن شد. فرماندار علی علیه السلام در یمن عبید اللّه بن عبّاس بود. خبر به علی علیه السلام رسید. به سخنرانی ایستاد و فرمود: «ای مردم! اوّلین کاهش شما، رفتن خردمندان و صاحبان فکر از میان شما بود؛ آنان که سخن می گفتند و راست می گفتند؛ می گفتند و عمل می کردند. من شما را در رفت و برگشت و نهان و آشکار و شب و روز دعوت کردم، و دعوت من جز بر فرارتان نمی افزاید. نه موعظه سودتان می بخشد و نه دعوت به هدایت و حکمت. به خدا سوگند ، من می دانم که چه چیزی شما را اصلاح می کند؛ ولی در این کارْ تباه شدن من است. اندکی مهلتم دهید، به خدا سوگند ، کسی به سراغ شما می آید که اندوهگینتان می سازد، شما را شکنجه می دهد، خدا هم او را به سبب شما عذاب می کند. از ذلّت اسلام و تباهی دین همین است که پسر ابو سفیان، اراذل و اوباش و اشرار را فرا می خوانَد، جوابش می دهند ، و من شما را فرا می خوانم و شما صلاح نمی یابید و می گریزید. این بُسر است که به یمن آمده است. پیش از آن نیز به مکّه و مدینه رفته است». جـاریة بن قدامه سعدی بـرخاست و گفت: ای امیر مؤمنان! خدا ما را از قُرب تو محروم نکند و دوری تو را نشانمان ندهد! تربیت تو تربیت خوبی است . به خدا سوگند ، تو پیشوای خوبی هستی. من برای نبرد با این قوم آماده ام . مرا به سویشان اعزام کن. حضرت فرمود: «مهیّا شو . تا آن جا که می دانم ، تو در سختی و آسایش، دلیر مردی و خجسته و نیک سرشتی». سپس وهب بن مسعود خَثعمی برخاست و گفت: من [مردم را] فرا می خوانم ، ای امیر مؤمنان! فرمود: «فرا خوان . خداوند بر تو خجستگی دهد!». جاریه با دو هزار نفر و وهب بن مسعود هم با دو هزار نفر بیرون شدند. علی علیه السلام آنان را فرمان داد که در پی بُسر باشند، هر جا که باشد، تا به او برسند. وقتی به هم رسیدند، جاریه فرمانده همه است. جاریه از بصره خارج شد و وهب از کوفه، تا در سرزمین حجاز به هم برخوردند. بُسر از طائف گذشت تا وارد یمن شد. عبید اللّه بن عبّاس از یمن گریخته بود و عبد اللّه بن عبد المدانِ حارثی را به جای خود گذاشته بود. بُسر آمد و او و پسرش مالک بن عبد اللّه را کشت. عبید اللّه بن عبّاس دو پسرش عبد الرحمان و قُثَم را نزد جویریه دختر قارظ کنانی ـ که مادر آن دو بود ـ گذاشته بود و مردی از کنانه را هم به جای خود گذاشته بود. چون بُسر به نزد آن زن رسید، دو پسر عبید اللّه را طلبید تا آنان را بکشد. آن مردِ کنانی شمشیرش را کشید و گفت: به خدا سوگند ، در دفاع از این دو کشته می شوم، تا عذری نزد خدا و مردم داشته باشم. با شمشیرش به زد و خورد پرداخت تا کشته شد. زنانی از بنی کنانه بیرون آمدند و گفتند: ای بُسر! مردان اند که می جنگند، بچه ها چه کرده اند؟ به خدا سوگند ، [ در ]جاهلیّت هم کودکان را نمی کشتند . به خدا حکومتی که جز با کشتن کودکان و بی رحمی استوار نشود، بد حکومتی است. بُسر گفت: به خدا سوگند ، تصمیم داشتم شما زنان را نیز از دم تیغ بگذرانم. آن دو کودک را پیش کشید و سرشان را بُرید ... . سپس بُسر مردم نجران را گرد آورد و گفت: ای برادران مسیحی! به آن که جز او معبودی نیست ، سوگند ، اگر از شما گزارش ناخوشایندی دریافت کنم ، کشته هایتان را افزون خواهم ساخت. سپس به سوی جیشان ـ که پیروان علی علیه السلام بودند ـ شتافت و با آنان جنگید و تار و مارشان کرد و قتل عامشان کرد . آن گاه به صنعا بازگشت. جاریة بن قدامه سعدی به راه افتاد تا به نجران رسید و بُسر را طلبید. بُسر از او به جاهای دیگر گریخت و برای مقابله با او نَایستاد و از یاران او گروهی را کشت و با کشتن و اسیر گرفتن در پی آنان افتاد، تا به مکّه رسید. بُسر گذشت تا وارد حجاز شد و به چیزی توجّه نمی کرد. جاریة بن قدامه از مردم مکّه بیعت گرفت. گفتند: علی علیه السلام کشته شده است، با چه کسی بیعت کنیم؟ گفت: با هرکس که یاران علی علیه السلام پس از او با وی بیعت کردند. امّا آنان بیعت نمی کردند. گفت: به خدا سوگند ، باید بیعت کنید، هرچند با نشیمنگاه هایتان! پس بیعت کردند و وارد مدینه شد، در حالی که با ابو هریره سازش کرده بودند که با آنان نماز بخواند. ابو هریره از او گریخت. جاریه گفت: ای مردم مدینه! با حسن بن علی علیهماالسلام بیعت کنید. آنان هم بیعت کردند. سپس به قصد کوفه خارج شد. مردم مدینه ابو هریره را بازگرداندند... . ابو الکنود گفته است: جاریه در پی بُسر می رفت و به هیچ شهری و به هیچ چیز توجّهی نمی کرد، تا آن که به یمن و نجران رسید و بسیاری را کشت و بُسر از وی گریخت. نیز بسیاری از جاها را آتش زد. از این رو «آتش افروز» نامیده شد.

.

. .

. .

. .

. .

الاستیعاب :أرسَلَ مُعاوِیَةُ بُسرَ بنَ أرطاةَ إلَی الیَمَنِ ، فَسَبی نِساءً مُسلِماتٍ ، فَاُقِمنَ فِی السّوقِ . ⁽¹⁾

تاریخ الیعقوبی عن أبی خالد الوالبی :قَرَأتُ عَهدَ عَلِیٍّ لِجارِیَةَ بنِ قُدامَةَ : اُوصیکَ یا جارِیَةُ بِتَقوَی اللّهِ ؛ فَإِنَّها جَموعُ الخَیرِ ، وسِر عَلی عَونِ اللّهِ ، فَالقَ عَدُوَّکَ الَّذی وَجَّهتُکَ لَهُ ، ولا تُقاتِل إلّا مَن قاتَلَکَ ، ولا تُجهِز عَلی جَریحٍ ، ولا تُسَخِّرَنَّ دابَّةً ، وإن مَشَیتَ ومَشی أصحابُکَ . ولا تَستَأثِر عَلی أهلِ المِیاهِ بِمِیاهِهِم ، ولا تَشرَبَنَّ إلّا فَضلَهُم عَن طیبِ نُفوسِهِم ، ولا تَشتِمَنَّ مُسلِما ولا مُسلِمَةً ؛ فَتوجِبَ عَلی نَفسِکَ ما لَعَلَّکَ تُؤَدِّبُ غَیرَکَ عَلَیهِ . ولا تَظلِمَنَّ مُعاهَدا ، ولا مُعاهَدَةً ، وَاذکُرِ اللّهَ ، ولا تَفتُر لَیلاً ولا نَهارا ، وَاحمِلوا رَجّالَتَکُم ، وتَواسَوا فی ذاتِ أیدیکُم ، وأجدِدِ السَّیرَ ، وأجلِ العَدُوَّ مِن حَیثُ کانَ ، وَاقتُلهُ مُقبِلاً ، وَاردُدهُ بِغَیظِهِ صاغِرا . وَاسفِکِ الدَّمَ فِی الحَقِّ ، وَاحقِنهُ فِی الحَقِّ ، ومَن تابَ فَاقبَل تَوبَتَهُ ، وإخبارَکَ فی کُلِّ حینٍ بِکُلِّ حالٍ ، وَالصِّدقَ الصِّدقَ ! فَلا رَأیَ لِکَذوبٍ . ⁽²⁾

.

الاستیعاب:معاویه، بُسْر بن اَرطات را به یمن فرستاد. او هم زنان مسلمان را به اسارت گرفت و آنان در بازار به فروش گذاشته شدند.

تاریخ الیعقوبیـ به نقل از ابو خالد والبی ـ: فرمان علی علیه السلام به جاریة بن قدامه را خواندم: «ای جاریه! تو را به تقوای الهی که فرا گیرنده خیر است، فرا می خوانم. به یاری خدا حرکت کن و با دشمنت که تو را به سوی او گسیل دادم ، رویاروی شو و جز با کسی که با تو بجنگد، نجنگ . بر زخمی حمله نکن و هر چند تو و یارانت پیاده باشید، حیوانی را از آنان به تصرّف مگیر . آب صاحبان آب را به خودت اختصاص مده و جز بازمانده آب آنان را ، آن هم از روی رضایتشان ، منوش . به زن و مرد مسلمان دشنام مده که بر خویشتن همان فراهم آوری که به خاطر آن شاید دیگری را ادب می کنی . به هیچ زن و مرد پیمان بسته ای (اهل کتاب) ستم مکن . به یاد خدا باش و نه در شب و نه در روز، سستی مکن. پیاده نظام خود را سوار کنید و در آنچه در دست شماست، ایثار کنید. در کوه و دشت بشتاب و دشمن را از هر جا که هست ، بکوچان . اگر روی آورد، او را بکش و با خشم و خواری برگردان. خون را به حق بریز و به حق نگه دار. هر کس توبه کرد، توبه اش را بپذیر. در هر لحظه و هر حال ، خبرها را برسان. راست باش، راست ، که دروغگو را اندیشه و فکری نیست!».

.

الغارات عن عبد الرحمن السلمی :رَجَعَ بُسرٌ فَأَخَذَ عَلی طَریقِ السَّماوَةِ ، حَتّی أتَی الشّامَ فَقَدِمَ عَلی مُعاوِیَةَ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! إحمَدِ اللّهَ ؛ فَإِنّی سِرتُ فی هذَا الجَیشِ أقتُلُ عَدُوَّکَ ـ ذاهِبا وراجِعا ـ لَم یَنکُب رَجُلٌ مِنهُم نَکبَةً . فَقالَ مُعاوِیَةُ : اللّهُ فَعَلَ ذلِکَ لا أنتَ ! ! وکانَ الَّذی قَتَلَ بُسرٌ فی وَجهِهِ ـ ذاهِبا وراجِعا ـ ثَلاثینَ ألفا ، وحَرَّقَ قَوما بِالنّارِ . ⁽¹⁾

الغارات عن الکلبی ولوط بن یحیی الأزدی :إنَّ ابنَ قَیسِ بنِ زُرارَةَ الشّاذی فَخذٌ مِن هَمدانَ قَدِمَ عَلی عَلِیٍّ علیه السلام فَأَخبَرَهُ بِخُروجِ بُسرٍ ، فَنَدَبَ عَلِیٌّ علیه السلام النّاسَ فَتثاقَلوا عَنهُ ، فَقالَ : أ تُریدونُ أن أخرُجَ بِنَفسی فی کَتیبَةٍ تَتبَعُ کَتیبَةً فِی الفَیافی ⁽²⁾وَالجِبالِ ؟ ! ذَهَبَ وَاللّهِ مِنکُم اُولُو النُّهی وَالفَضلِ الَّذینَ کانوا یُدعَونَ فَیُجیبونَ ، ویُؤمَرونَ فَیُطیعونَ ، لَقَد هَمَمتُ أن أخرُجَ عَنکُم فَلا أطلُبُ بِنَصرِکُم مَا اختَلَفَ الجَدیدانِ . فَقامَ جارِیَةُ بنُ قُدامَةَ ، فَقالَ : أنَا أکفیکَهُم یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، فَقالَ : أنتَ لَعَمری لَمَیمونُ النَّقیبَةِ ، حَسَنُ النِّیَّةِ ، صالِحُ العَشیرَةِ . ونَدَبَ مَعَهُ ألفَینِ ، وقالَ بَعضُهُم : ألفا . وأمَرَهُ أن یَأتِیَ البَصرَةَ فَیَضُمَّ إلَیهِ مِثلُهُم ، فَشَخصَ جارِیَةُ وخَرَجَ مَعَهُ یُشَیِّعُهُ ، فَلَمّا وَدَّعَهُ قالَ : اِتَّقِ اللّهَ الَّذی إلَیهِ تَصیرُ ، ولا تَحتَقِر مُسلِما ولا مُعاهَدا ، ولا تَغصِبَنَّ مالاً ولا وَلَدا ولا دابَّةً وإن حَفیتَ وتَرَجَّلتَ ، وصَلِّ الصَّلاةَ لِوَقتِها . فَقَدِمَ جارِیَةُ البَصرَةَ فَضَمَّ إلَیهِ مِثلُ الَّذی مَعَهُ ثُمَّ أخَذَ طَریقَ الحِجازِ حَتّی قَدِمَ الیَمَنَ ، لَم یَغصِب أحَدا ، ولَم یَقتُل أحَدا إلّا قَوما ارتَدّوا بِالیَمَنِ ، فَقَتَلَهُم وحَرَّقَهُم ، وسَأَلَ عَن طَریقِ بُسرٍ ، فَقالوا : أخَذَ عَلی بِلادِ بَنی تَمیمٍ ، فَقالَ : أخَذَ فی دِیارِ قَومٍ یَمنَعونَ أنفُسَهُم ، فَانصَرَفَ جارِیَةُ فَأَقامَ بِجُرَشَ . ⁽³⁾

.

الغاراتـ به نقل از عبدالرحمان سلمی ـ: بُسر بازگشت و راه سماوه را پیش گرفت تا به شام رسید. نزد معاویه رفت و گفت: ای امیر مؤمنان! خدا را شکر کن، با این سپاهی که برای جنگ با دشمنت رفتم، چه در رفتن و چه بازگشت، به هیچ یک از آنان آسیبی نرسید. معاویه گفت: این کار خداست، نه تو! بُسر در رفت و برگشت، سی هزار تن را کشته و گروهی را هم به آتش سوزانده بود.

الغاراتـ به نقل از کلبی و لوط بن یحیی ـ: پسر قیس بن زُراره شاذی ، از طایفه ای از هَمْدان ، نزد علی علیه السلام آمد و او را از خروج بُسر آگاهانید. علی علیه السلام مردم را فرا خواند، ولی سنگینی کردند. فرمود: «آیا می خواهید من خودم با گُردانی در پی گُردانی از نیروها در دشت ها و کوه ها بیرون بروم؟ به خدا سوگند، خردمندان و فرزانگان شما رخت بر بسته اند ؛ آنان که هرگاه فرا خوانده می شدند ، اجابت می کردند و چون فرمان می یافتند، فرمان می بردند. تصمیم گرفته ام از شما دور شوم و تا شب و روز در گردش است (برای همیشه) از شما یاری نطلبم». جاریة بن قدامه برخاسته، گفت: من به جای آنان تو را کفایت می کنم، ای امیر مؤمنان! فرمود: «به جانم سوگند، تو خجسته سیرت و نیک آهنگ و شایسته دودمانی». و همراه او دوهزار نفر را فرا خواند (و گفته اند: هزار نفر) و فرمانش داد که به بصره رود و همان تعداد هم از آن جا بر آنان بیفزاید. جاریه بیرون شد و حضرت برای بدرقه او همراهش بیرون آمد. چون با او بدرود گفت، فرمود: «از خدایی پروا کن که به سوی او باز می گردی. هیچ مسلمان یا غیرمسلمانِ عهد بسته ای را تحقیر مکن، هیچ مال و مَرکب و فرزندی را به غصب مگیر، هرچند پا برهنه و پیاده باشی ، و نماز را به وقتش بخوان». جاریه به بصره آمد و به تعدادی که با او بودند ، بر نفرات خود افزود . سپس راه حجاز در پیش گرفت تا به یمن رسید. نه کسی را غاصبانه گرفت و نه کسی را کُشت، مگر گروهی را در یمن که به ارتداد از دین برگشته بودند. آنان را کشت و سوزاند و مسیر بُسر را پرسید. گفتند: به سوی سرزمین بنی تمیم رفته است. گفت: به سوی سرزمین قومی که از خویشتن دفاع می کنند! جاریه برگشت و در جُرَش ⁽¹⁾ماند.

.

الغارات عن أبی ودّاک الشاذی :قَدِمَ زُرارَةُ بنُ قَیسٍ الشّاذی فَخَبَّرَ عَلِیّا علیه السلام بِالعِدَّةِ الَّتی خَرَجَ فیها بُسرٌ ، فَصَعِدَ المِنبَرَ فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیِه ، ثُمَّ قالَ : أمّا بَعدُ ؛ أیُّهَا النّاسُ ! فَإِنَّ أوَّلَ فُرقَتِکُم وبَدءِ نَقصِکُم ذَهابُ اُولِی النُّهی وأهلِ الرَّأیِ مِنکُمُ ، الَّذینَ کانوا یُلقَونَ فَیُصَدِّقونَ ، ویَقولونَ فَیَعدِلونَ ، ویُدعَونَ فَیُجیبونَ ، وأنَا وَاللّهِ قَد دَعَوتُکُم عَودا وبَدءا وسِرّا وجِهارا ، وفِی اللَّیلِ وَالنَّهارِ وَالغُدُوِّ وَالآصالِ ، فَما یَزیدُکُم دُعائی إلّا فِرارا وإدبارا ، أ ما تَنفَعُکُمُ العِظَةُ وَالدُّعاءُ إلَی الهُدی وَالحِکمَةِ ، وإنّی لَعالِمٌ بِما یُصلِحُکُم ویُقیمُ أوَدَکُم ، ولکِنّی وَاللّهِ لا اُصلِحُکُم بِإِفسادِ نَفسی ، ولکِن أمهِلونی قَلیلاً ، فَکَأَنَّکُم وَاللّهِ بِامرِئٍ قَد جاءَکُم یَحرِمُکُم ویُعَذِّبُکُم فَیُعَذِّبُهُ اللّهُ کَما یُعَذِّبُکُم . إنَّ مِن ذُلِّ المُسلِمینَ وهَلاکِ الدّینِ أنَّ ابنَ أبی سُفیانَ یَدعُو الأَراذِلَ وَالأَشرارَ فَیُجابُ ، وأدعوکُم وأنتُمُ الأَفضَلونَ الأَخیارُ فَتُراوِغونَ وتُدافِعونَ ، ما هذا بِفِعلِ المُتَّقینَ ، إنَّ بُسرَ بنَ أبی أرطاةَ وَجَّهَ إلَی الحِجازِ ، وما بُسرٌ ؟ ! لَعَنَهُ اللّهُ ، لِیَنتَدِب إلَیهِ مِنکُم عِصابَةٌ حَتّی تَرُدّوهُ عَن شَنَّتِهِ ، فَإِنَّما خَرَجَ فی سِتِّمِئَةٍ أو یَزیدونَ . قالَ : فَسَکَتَ النّاسُ مَلِیّا لا یَنطِقونَ ، فَقالَ : ما لَکُم أ مُخرَسونَ أنتُم لا تَتَکَلَّمونَ ؟ فَذَکَرَ عَنِ الحارِثِ بنِ حَصیرةَ عَن مُسافِرِ بنِ عَفیفٍ قالَ : قامَ أبو بُردَةَ بنُ عَوفٍ الأَزدِیُّ فَقالَ : إن سِرتَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ سِرنا مَعَکَ ، فَقالَ : اللّهُمَّ ما لَکُم ؟ لا سُدِّدتُم لِمَقالِ الرُّشدِ ، أ فی مِثلِ هذا یَنبَغی لی أن أخرُجَ ؟ ! إنَّما یَخرُجُ فی مِثلِ هذا رَجُلٌ مِمَّن تَرضَونَ مِن فُرسانِکُم وشُجعانِکُم ، ولا یَنبَغی لی أن أدَعَ الجُندَ وَالمِصرَ ، وبَیتَ المالِ ، وجِبایَةَ الأَرضِ ، وَالقَضاءَ بَینَ المُسلِمینَ ، وَالنَّظَرَ فی حُقوقِ النّاسِ ، ثُمَّ أخرُجَ فی کَتیبةٍ أتبَعُ اُخری فِی الفَلَواتِ وشَعَفِ الجِبالِ ، هذا وَاللّهِ الرَّأیُ السّوءُ ، وَاللّهِ لَولا رَجائی عِندَ لِقائِهِم ، لَو قَد حُمَّ لی لِقاؤُهُم ، لَقَرَّبتُ رِکابی ثُمَّ لَشَخَصتُ عَنکُم فَلا أطلُبُکُم مَا اختَلَفَ جَنوبٌ وشَمالٌ ، فَوَاللّهِ إنَّ فی فِراقِکُم لَراحَةً لِلنَّفسِ وَالبَدَنِ . فَقامَ إلَیهِ جارِیَةُ بنُ قُدامَةَ السَّعدِیُّ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ لا أعدَمَنَا اللّهُ نَفسَکَ ، ولا أرانَا اللّهُ فِراقَکَ ، أنَا لِهؤُلاءِ القَومِ ، فَسَرِّحنی إلَیهِم ، قالَ : فَتَجَهَّز ؛ فَإِنَّکَ ما عَلِمتُ مَیمونُ النَّقیبَةِ . وقامَ إلَیهِ وَهَبُ بنُ مَسعودٍ الخَثعَمِیُّ ، فَقالَ : أنَا أنتَدِبُ إلَیهِم یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! قالَ : فَانتَدِب بارَکَ اللّهُ فیکَ ، ونَزَلَ . ⁽¹⁾

.

الغاراتـ به نقل از ابو ودّاک شاذی ـ: زرارة بن قیس شاذی آمد و خروج بُسر به همراه عده ای را به علی علیه السلام خبر داد. حضرت بر فراز منبر رفت و پس از حمد و ثنای الهی فرمود: امّا بعد؛ ای مردم! نخستین جدایی و آغاز کاهش شما، رفتن خردمندان و فرزانگان شماست؛ آنان که چون سخن به آنان گفته می شد ، تصدیق می کردند ؟ می گفتند و عدالت داشتند؛ فرا خوانده می شدند و اجابت می کردند. به خدا سوگند، من شما را در آغاز و پایان و آشکار و نهان و شب و روز و صبح و عصر فرا خواندم، و دعوتم جز بر فرار و رویگردانی شما نیفزود. آیا پند و دعوت به هدایت و حکمت، سودتان نمی بخشد؟ من به آنچه شما را اصلاح می کند و کجی تان را استوار می سازد ، دانایم ؛ ولی به خدا سوگند ، شما را به بهای تباه ساختن خودم اصلاح نمی کنم! ولی اندکی مهلتم دهید. به خدا سوگند ، کسی بر شما مسلّط خواهد شد که محرومتان ساخته، عذابتان می کند و خدا هم او را عقوبت می کند، آن گونه که او شما را شکنجه می دهد. از ذلّت مسلمانان و تباهی دین است که پسر ابو سفیان، فرومایگان و اشرار را فرا می خوانَد و پاسخ می شنود؛ولی من شما شایستگان و نیکان را دعوت می کنم، طفره می روید و امروز و فردا می کنید! این، کار تقوا پیشگان نیست.بُسر بن ارطات روی به حجاز آورده است. و مگر بُسر کیست؟ خدا لعنتش کند! گروهی از شما به سویش بشتابید تا او را از غارتش بازگردانید. او با ششصد نفر یا بیشتر تاخته است». مردم مدّتی سرافکنده ، ساکت ماندند و چیزی نگفتند. فرمود: «شما را چه می شود؟ لال شده اید که حرف نمی زنید؟» . حارث بن حصیره از مسافر بن عفیف نقل کرده است که ابو برده اَزْدی برخاست و گفت: ای امیر مؤمنان! اگر حرکت کنی با تو کوچ می کنیم. [ خطاب به جمع] فرمود: «خداوندا! شما را چه می شود؟ زبانتان به گفتارِ راست استوار مباد! آیا در چنین موقعیّتی سزاوار است که من برون آیم؟ در این وضعیّت، مردی از شجاعان و تک سواران شما که قبولش دارید ، باید به مقابله برآید. سزاوار نیست که من سپاه و شهر و بیت المال و کار جمع آوری خراج و داوری میان مسلمانان و بازرسی حقوق مردم را رها کنم و همراه گُردانی در پی گُردانی دیگر، در دشت ها و کوهستان ها بیرون آیم. به خدا سوگند، این اندیشه بدی است. به خدا سوگند ، اگر امید شهادت در نبرد با آنان نداشتم ـ که امید دارم که نصیبم شود ـ اسبم را نزدیک آورده، پا در رکاب نهاده ، از شما جدا می شدم و هرگز ـ تا زمین در چرخش است ـ جویای شما نمی شدم. به خدا سوگند، آسایش جسم و جان در دوری از شماست». جاریة بن قُدامه سعدی برخاست و گفت: ای امیر مؤمنان! خداوند، ما را بی تو قرار ندهد و به هجرانت مبتلایمان نسازد! من آماده نبرد با آنانم . مرا به سوی آنان اعزام کن. فرمود: «آماده شو . از وقتی که یاد دارم، تو خجسته سرشت بوده ای!». وَهْب بن مسعود خَثْعَمی برخاست و گفت: ای امیر مؤمنان! من مردم را به سوی آنان فرا می خوانم. فرمود: «فراخوان . خداوند تو را برکت دهد!». و فرود آمد.

.

. .

. .

الفتوحـ بَعدَ غارَةِ بُسرِ بنِ أرطاةَ عَلی حَضرَمَوتَ وَاستِنفارِ الإِمامِ علیه السلام أهلَ الکوفَةِ ـ: قالَ لَهُم عَلِیٌّ : ما لَکُم لا تَرُدّونَ جَوابا ولا تُرجِعونَ قَولاً ؟ أدعوکُم إلی جِهادِ عَدُوِّکُم سِرّا وجَهرا فَلَم یَزِدکُم دُعائی إلّا فِرارا ، أ تَتَناشَدونَ الأَشعارَ وتَتَسَلَّونَ عَنِ الأَسفارِ ، تَرِبَت یَداکُم ! لَقَد نَسیتُمُ الحَربَ وَالِاستِعدادِ لَها ، فَأَصبَحَت قُلوبُکُم فارِغَةً عَن ذِکرِها . قالَ : فَلَم یُجِبهُ أحَدٌ مِنهُم بِشَیءٍ . فَقالَ : أ وَلَیسَ مِنَ العَجَبِ أنَّ مُعاوِیَةَ یَأمُرُ فَیُطاعُ ویَدعو فَیُجابُ ، وآمُرُکُم فَتُخالِفونَ وأدعوکُم فَلا تُجیبونَ ؟ ذَهَبَ وَاللّهِ اُولُو النُّهی وَالفَضلِ وَالتُّقی ، الَّذینَ کانوا یَقولونَ فَیَصدُقونَ ، ویُدعَونَ فَیُجیبونَ ، ویَلقَونَ عَدُوَّهُم فَیَصبِرونَ ، وبَقیتُ فی حُثالَةِ قَومٍ لا یَنتَفِعونَ بِمَوعِظَةٍ ولا یُفَکِّرونَ فی عاقِبَةٍ . لَقَد هَمَمتُ أن أشخَصَ عَنکُم فَلا أطلُبَ نَصرَکُم مَا اختَلَفَ الجَدیدانِ ⁽¹⁾، وإنّی لَعالِمٌ بِما یُصلِحُکُم ویُقیمُ أوَدَکُم ، وکَأَنّی بِکُم وقَد وَلّاکُم مِن بَعدی مَن یَحرِمُکُم عَطاءَکُم ویَسومُکُم سوءَ العَذابِ ، وَاللّهُ المُستَعانُ وعَلَیهِ التَّکلانُ . فَلَمّا فَرَغَ عَلِیٌّ علیه السلام ونَظَرَ أنَّهُ لَیسَ یُجیبُهُ أحَدٌ ، انصَرَفَ إلی مَنزِلِهِ . ⁽²⁾

.

الفتوح:پس از آن که بُسر بن ارطات بر حَضرَموت شبیخون زد و امام علیه السلام کوفیان را برای جهاد فراخواند، به آنان فرمود: «شما را چه می شود که جوابم را نمی دهید و چیزی نمی گویید؟ آشکارا و نهانْ شما را به نبرد با دشمنتان فرامی خوانم و فراخوان من جز بر گُریزتان نمی افزاید؟ آیا شعر و رجز می خوانید و از عزیمت گریزانید؟ دستانتان پریشان و بریده باد! جنگ و آمادگی نبرد را از یاد برده اید و دل هایتان از یاد آن غافل مانده است». کسی چیزی پاسخش نداد. فرمود: «آیا شگفت نیست که معاویه فرمان می دهد و می پذیرند، فرا می خواند و جواب می دهند؛ ولی من فرمانتان می دهم، مخالفت می کنید و فرا می خوانم، جواب نمی دهید؟! به خدا سوگند، خردمندان و فرزانگان و پرهیزگاران شما رفته اند؛ آنان که چون سخن می گفتند، راست می گفتند و چون فراخوانده می شدند، پاسخ می دادند و با دشمن رو به رو شده، مقاومت می کردند. اکنون من با فرومایگانی مانده ام، که نه از پند بهره می گیرند و نه به سرانجام می اندیشند. تصمیم گرفته ام از شما جدا شوم و همواره تا شب و روز در رفت و آمدند، از شما یاری نخواهم. من می دانم که چه چیزی شما را اصلاح و کژی شما را درست می کند. گویا می بینم پس از من کسی بر شما حاکم می شود که از حقوقتان محرومتان می کند و بدترین شکنجه را بر شما وارد می آورد. از خدا یاری می خواهم و تکیه بر اوست». چون سخن علی علیه السلام پایان یافت و دید کسی پاسخ نمی دهد، به خانه اش بازگشت.

.

الغارات عن عبد الرحمن بن نعیم :اِجتَمَعَ ذاتَ یَومٍ هُوَ [أی بُسرٌ ]وعُبَیدُ اللّهِ بنُ العَبّاسِ عِندَ مُعاوِیَةَ ـ بَعدَ صُلحِ الحَسَنِ علیه السلام ـ فَقالَ ابنُ عَبّاسٍ لِمُعاوِیَةَ : أنتَ أمَرتَ هذَا القاطِعَ البَعیدَ الرَّحِمَ القَلیلَ الرَّحمَ بِقَتلِ ابنَیَّ . فَقالَ مُعاوِیَةُ : ما أمَرتُهُ بِذلِکَ ولا هَوَیتُ . فَغَضِبَ بُسرٌ ورَمی بِسَیفِهِ وقالَ : قَلَّدتَنی هذَا السیفَ وقُلتَ : اِخبِط بِهِ النّاسَ حَتّی إذا بَلَغَتَ ما بَلَغتَ ، قُلتَ : ما هَوَیتُ ولا أمَرتُ . فَقالَ مُعاوِیَةُ : خُذ سَیفَکَ ! فَلَعَمری إنَّکَ لَعاجِزٌ حینَ تُلقی سَیفَکَ بَینَ یَدَی رَجُلٍ مِن بَنی عَبدِ مَنافٍ ، وقَد قَتَلتَ ابنَیهِ أمسَ . فَقالَ عُبَیدُ اللّهِ بنُ عَبّاسٍ : أ تَرانی کُنتُ قاتِلَهُ بِهِما ؟ فَقالَ ابنٌ لِعُبَیدِ اللّهِ : ما کُنّا نَقتُلُ بِهِما إلّا یَزیدَ وعَبدَ اللّهِ ابنَی مُعاوِیَةَ . فَضَحِکَ مُعاوِیَةُ ، وقالَ : وما ذَنبُ یَزیدَ وعَبدِ اللّهِ ؟ ! ⁽¹⁾

.

الغاراتـ به نقل از عبدالرحمان بن نعیم ـ: پس از صلح امام حسن علیه السلام ، روزی بُسر و عبید اللّه بن عبّاس [ که به معاویه پیوسته بود ] با هم نزد معاویه بودند. عبید اللّه بن عبّاس به معاویه گفت: آیا تو به این بی رحمِ قطع کننده رَحِم دستور دادی پسرانم را بکشد؟ معاویه گفت: من نه فرمان دادم و نه دلم این را می خواست . بُسر خشمگین شد و شمشیرش را پرت کرد و گفت: تو این شمشیر را به من دادی و گفتی مردم را با آن سرکوب کن ، تا هر جا که بکُشد! حالا می گویی نه دستور دادم و نه مایل بودم؟ معاویه گفت: شمشیرت را بردار. به جانم سوگند، وقتی پیش مردی از بنی عبد مناف که دیروز دو پسرش را کشته ای شمشیرت را پرت می کنی، ناتوانی! عبید اللّه بن عبّاس گفت: به من حق می دهی در برابر آن دو فرزند، او را بکشم؟ یکی از پسران عبید اللّه گفت: در مقابل آن دو، جز یزید و عبد اللّه (پسران معاویه) را نمی کشیم. معاویه خندید و گفت: یزید و عبد اللّه چه گناهی کرده اند؟!

M۵۵۵_T۱_File_۶۵۱۰۲۸۱

.

الفصل التاسع: تمنّی الاستشهاد۹ / ۱إنَّ أحَبَّ ما أنَا لاقٍ إلَیَّ المَوتُالإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ علیه السلام فی ذَمِّ العاصینَ مِن أصحابِهِ ـ: أحمَدُ اللّهَ عَلی ما قَضی مِن أمرٍ ، وقَدَّرَ مِن فِعلٍ ، وعَلَی ابتِلائی بِکُم أیَّتُهَا الفِرقَةُ الَّتی إذا أمَرتُ لَم تُطِع ، وإذا دَعَوتُ لَم تُجِب . إن اُمهِلتُم خُضتُم ، وإن حورِبتُم خُرتُم ، وإنِ اجتَمَعَ النّاسُ عَلی إمامٍ طَعَنتُم،وإن اُجِئتُم إلی مُشاقَّةٍ نَکَصتُم. لا أبا لِغَیرِکُم ! ما تَنتَظِرونَ بِنَصرِکُم وَالجِهادِ عَلی حَقِّکُم ؟ المَوتَ أوِ الذُّلَّ لَکُم ؟ فَوَاللّهِ لَئِن جاءَ یَومی ـ ولَیَأتِیَنّی ـ لَیُفَرِّقَنَّ بَینی وبَینَکُم وأنَا لِصُحبَتِکُم قالٍ ، وبِکُم غیرُ کَثیرٍ . للّهِِ أنتُم ! أ ما دینٌ یَجمَعُکُم ! ولا حَمِیَّةٌ تَشحَذُکُم ! أوَ لَیسَ عَجَبا أنَّ مُعاوِیَةَ یَدعُو الجُفاةَ الطَّغامَ فَیَتَّبِعونَهُ عَلی غَیرِ مَعونَةٍ ولا عَطاءٍ ، وأنَا أدعوکُم ـ وأنتُم تَریکَةُ الإِسلامِ ، وبَقِیَّةُ النّاسِ ـ إلَی المَعونَةِ أو طائِفَةٍ مِنَ العَطاءِ ، فَتَفَرَّقونَ عَنّی وتَختَلِفونَ عَلَیَّ ؟ ! إنَّهُ لا یَخرُجُ إلَیکُم مِن أمری رِضیً فَتَرضَونَهُ ، ولا سُخطٌ فَتَجتَمِعونَ عَلَیهِ ، وإنَّ أحَبَّ ما أنَا لاقٍ إلَیَّ المَوتُ ! قَد دارَستُکُمُ الکِتابَ ، وفاتَحتُکُمُ الحِجاجَ ، وعَرَّفتُکُم ما أنکَرتُم ، وسَوَّغتُکُم ما مَجَجتُم ، لَو کانَ الأَعمی یَلحَظُ ، أوِ النّائِمُ یَستَیقِظُ ! وأقرِب بِقَومٍ ـ مِنَ الجَهلِ بِاللّهِ ـ قائِدُهُم مُعاوِیَةُ ! ومُؤَدِّبُهُمُ ابنُ النّابِغَةِ ! ⁽¹⁾

.

فصل نهم : در آرزوی شهادت

۹ / ۱ مرگ، محبوب ترین است

فصل نهم : در آرزوی شهادت۹ / ۱مرگ، محبوب ترین استامام علی علیه السلامـ در خطبه ای در نکوهش یاران نافرمان خویش ـ: «خدا را ستایش می کنم در هر امری که حُکم کرد و هر کاری که مقدّر نمود و بر این که مرا مبتلا به شما کرد، ای گروهی که هرگاه فرمان دادم، اطاعت نکردید و چون خواندم، پاسخ ندادید، اگر شما را مهلت دادند، به لاف زنی پرداختید و اگر به جنگتان آمدند سستی نشان دادید و اگر مردم بر محور یک پیشوا گِرد آمدند، زخمِ زبان زدید و اگر به سختی گرفتار شدید ، بازپس رفتید! دشمنتان بی پدر باد! با یاری تان و جهادتان در راه حقّ خود، منتظر چه هستید؟ مرگ یا ذلّت؟ به خدا سوگند ، اگر روز مرگم فرا رسد ـ که البتّه خواهد آمد ـ ، میان من و شما در حالی جدایی خواهد انداخت که از با شما بودن بیزارم و با شما اندک و تنهایم! خدا خیرتان دهد! آیا دینی نیست که شما را گرد آورد؟ یا غیرتی نیست که شما را آماده سازد؟ آیا شگفت نیست که معاویه، جفا کاران فرو مایه را فرا می خوانَد و بی آن که کمک و بخششی به آنان کند، پیروی اش می کنند، و من شما را که بازماندگان اسلام و باقی مانده مردمید با بخشش و عطا به یاری فرا می خوانم و از دور و بر من پراکنده می شوید و با من مخالفت می کنید؟! از فرمان من نه خشنودی برمی آید، تا آن را بپسندید و نه خشمی که بر محور آن جمع شوید. محبوب ترین چیزی که دیدارش کنم، درنظر من مرگ است. قرآن را به شما آموخته ام و با برهان و دلیل بر شما حکم رانده ام و آنچه را نمی شناختید ، یادتان دادم و آنچه را [ناگوارانه] از دهان بیرون می افکندید ، گوارایتان ساختم . اگر کور بود، می دید. اگر خواب بود، بیدار می گشت و چه بسیار به خداشناسی نزدیک اند قومی که پیشوایشان معاویه است و آموزگارشان پسر نابغه (عمرو عاص)!».

.

۹ / ۲اللّهُمَّ مَلِلتُهُم ومَلّونیالغارات عن أبی صالح الحنفی :رَأَیتُ عَلِیّا علیه السلام یَخطُبُ وقَد وَضَعَ المُصحَفَ عَلی رَأسِهِ حَتّی رَأَیتُ الوَرَقَ یَتَقَعقَعُ عَلی رَأسِهِ . قالَ : فَقالَ : اللّهُمَّ قَد مَنَعونی ما فیهِ فَأَعطِنی ما فیهِ ، اللّهُمَّ قَد أبغَضتُهُم وأبغَضونی ، ومَلِلتُهُم ومَلّونی ، وحَمَلونی عَلی غَیرِ خُلقی وطَبیعَتی وأخلاقٍ لَم تَکُن تُعرَفُ لی ، اللّهُمَّ فَأَبدِلنی بِهِم خَیرا مِنهُم ، وأبدِلهُم بی شَرّا مِنّی ، اللّهُمَّ مِث ⁽¹⁾قُلوبَهُم کَما یُماثُ المِلحُ فِی الماءِ . ⁽²⁾

الغارات عن ابن أبی رافع :رَأَیتُ عَلِیّا علیه السلام قَدِ ازدَحَموا عَلَیهِ حَتّی أدَمَوا رِجلَهَ . فَقالَ : اللّهُمَّ قَد کَرِهتُهُم وکَرِهونی ، فَأَرِحنی مِنهُم وأرِحهُم مِنّی . ⁽³⁾

تاریخ الإسلام عن محمّد ابن الحنفیّة :کانَ أبی یُریدُ الشّامَ ، فَجَعَلَ یَعقِدُ لِواءَهُ ثُمَّ یَحلِفُ لا یَحِلُّهُ حَتّی یَسیرَ ، فَیَأبی عَلَیهِ النّاسُ ، ویَنتَشِرُ عَلَیهِ رَأیُهُم ویَجبُنونَ ، فَیَحِلَّهُ ویُکَفِّرُ عَن یَمینِهِ ، فَعَلَ ذلِکَ أربَعَ مَرّاتٍ ، وکُنتُ أری حالَهُم فَأَری ما لا یَسُرُّنی . فَکَلَّمتُ المِسوَرَ بنَ مَخرَمَةَ یَومَئِذٍ ، وقُلتُ : أ لا تُکَلِّمُهُ أین یَسیرُ بِقَومٍ لا وَاللّهِ ما أری عِندَهُم طائِلاً ؟ قالَ : یا أبَا القاسِمِ ، یَسیرُ لِأَمرٍ ⁽⁴⁾قَد حُ ⁽⁵⁾، قَد کَلَّمتُهُ فَرَأَیتُهُ یَأبی إلَا المَسیرَ . قالَ ابنُ الحَنَفِیَّةِ : فَلَمّا رَأی مِنهُم ما رَأی قالَ : اللّهُمَّ إنّی قَد مَلِلتُهُم وقَد مَلّونی ، وأبغَضتُهُم وأبغَضونی ، فَأَبدِلنی خَیرا مِنهُم ، وأبدِلهُم شَرّا مِنّی . ⁽⁶⁾

.

۹ / ۲ من و مردم، خسته از یکدیگر

۹ / ۲من و مردم، خسته از یکدیگرالغاراتـ به نقل از ابو صالح حنفی ـ: علی علیه السلام را دیدم که خطبه می خواند، در حالی که قرآن بر سر نهاده بود و حتی ورق آن را بر سرش دیدم که تکان می خورد و خش خش می کرد . فرمود: «خدایا! مردمْ مرا از حقّی که در قرآن برایم بود، باز داشتند. پس آنچه در آن است، مرا عطا کن. خدایا! من از اینان ناخرسند بودم و اینان از من. من اینان را خسته کردم و آنان مرا . و مرا بر آنچه جز خُلق و خوی و سرشت من است، وا داشتند که برایم بی سابقه بود. خدایا! بهتر از اینان را برای من جایگزین کن و بدتر از مرا برای اینان. خدایا! دل هایشان را ذوب کن، همچنان که نمک در آب ذوب می شود».

الغاراتـ به نقل از ابن ابی رافع ـ: علی علیه السلام را دیدم در حالی که انبوه مردم بر گرد او جمع شده بودند، تا آن جا که پایش را خون انداختند. فرمود: «خدایا! من از اینان ناخشنودم و اینان از من. پس مرا از دست اینان راحت کن و آنان را از دست من» ⁽¹⁾.

تاریخ الإسلامـ به نقل از محمّد بن حنفیّه ـ: پدرم آهنگ شام داشت و پرچم خود را می بست و سوگند می خورد که آن را نگشاید تا آن که حرکت کند. مردم روی برمی تافتند و پراکنده می شدند و می ترسیدند. پدرم پرچم را می گشود و برای سوگندی که خورده بود ، کفّاره می داد. چهار بار چنین کرد. من حال مردم را می دیدم و صحنه ای را مشاهده می کردم که برایم خوشایند نبود. آن روز با مِسوَر بن مَخرَمه صحبت کردم و گفتم: نمی خواهی با امام علیه السلام صحبت کنی که با این گروه بی فایده کجا می خواهد برود؟ گفت: ای ابو القاسم! به خاطر موضوعی حرکت می کند که حتمی است . با او حرف زدم و دیدم فکری جز رفتن ندارد. چون امام علیه السلام از این گروه، آنچه را دید که دید، فرمود: «خدایا! من اینان را خسته کردم و اینان مرا. من آنان را به خشم آوردم و آنان مرا. برای من بهتر از اینان را جایگزین کن و برای آنان بدتر از مرا!».

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَتِهِ علیه السلام عِندَ وُصولِ خَبَرِ الأَنبارِ إلَیهِ ـ: أمَ وَاللّهِ لَوَدِدتُ أنَّ رَبّی قَد أخرَجَنی مِن بَینِ أظهُرِکُم إلی رِضوانِهِ ، وإنَّ المَنِیَّةَ لَتُرصِدُنی ، فَما یَمنَعُ أشقاها أن یَخضِبَها؟ ـ وتَرَکَ یَدَهُ عَلی رَأسِهِ ولِحیَتِهِ ـ عَهدٌ عَهِدَهُ إلَیَّ النَّبِیُّ الاُمِّیُّ ، وقَد خابَ مَنِ افتَری ، ونَجا مَنِ اتَّقی وصَدَّقَ بِالحُسنی . ⁽¹⁾

الإرشاد عن الإمام علیّ علیه السلام :یا أهلَ الکوفَةِ ! خُذوا اُهبَتَکُم لِجِهادِ عَدُوِّکُم مُعاوِیَةَ وأشیاعِهِ . قالوا : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أمهِلنا یَذهَبُ عَنَّا القَرُّ . فَقالَ : أمَ وَاللّهِ الَّذی فَلَقَ الحَبَّةَ وبَرَأَ النَّسَمَةَ ، لَیَظهَرَنَّ هؤُلاءِ القَومُ عَلَیکُم ، لَیسَ بِأَنَّهُم أولی بِالحَقِّ مِنکُم ، ولکِن لِطاعَتِهِم مُعاوِیَةَ ومَعصِیَتِکُم لی . وَاللّهِ لَقَد أصبَحَتِ الاُمَمُ کُلُّها تَخافُ ظُلمَ رُعاتِها ، وأصبَحتُ أنَا أخافُ ظُلمَ رَعِیَّتی ، لَقَدِ استَعمَلتُ مِنکُم رِجالاً فَخانوا وغَدَروا ، ولَقَد جَمَعَ بَعضُهُم مَا ائتَمَنتُهُ عَلَیهِ مِن فَیءِ المُسلِمینَ فَحَمَلَهُ إلی مُعاوِیَةَ ، وآخَرُ حَمَلَهُ إلی مَنزِلِهِ تَهاوُناً بِالقُرآنِ ، وجُرأَةً عَلَی الرَّحمنِ ، حَتّی لَو أنَّنِی ائتَمَنتُ أحَدَکُم عَلی عِلاقِةِ سَوطٍ لَخانَنی ، ولَقَد أعیَیتُمونی ! ثُمَّ رَفَعَ یَدَهُ إلَی السَّماءِ فَقالَ : اللّهُمَّ إنّی قَد سَئِمتُ الحَیاةَ بَینَ ظَهرانَی هؤُلاءِ القَومِ ، وتَبَرَّمتُ الأَمَلَ . فَأَتِح لی صاحِبی حَتّی أستَریحَ مِنهُم ویَستَریحوا مِنّی ، ولَن یُفلِحوا بَعدی . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلامـ در خطبه ای ، آن گاه که خبر حمله به انبار به وی رسید ـ: به خدا سوگند ، دوست داشتم خداوند مرا از میان شما نزد رضوان خویش می بُرد. مرگ در کمین من است و (با اشاره به سر و محاسن خویش، فرمود:) چه چیزی بدبخت ترین مردم را بازداشته که اینها را به خون رنگین کند؟ عهدی است که پیامبر اُمّی با من در میان گذاشته است. هر که دروغ بندد، زیانکار است و هر که پروا پیشه کند و پاداش نیک الهی را باور داشته باشد، نجات می یابد.

الإرشاد :امام علی علیه السلام فرمود: «ای کوفیان! برای جهاد با دشمنتان معاویه و پیروانش آماده شوید». گفتند: ای امیر مؤمنان! مهلت بده تا سرما بگذرد. فرمود: «سوگند به خداوندی که دانه را شکافت و مردم را آفرید، این گروه بر شما چیره خواهند شد، نه به آن دلیل که آنان از شما به حقْ سزاوارترند، بلکه بدان جهت که آنان از معاویه پیروی می کنند و شما مرا نافرمانی می کنید. به خدا سوگند، همه ملّت ها از ستم حاکمان بیم دارند و من از ستم مردم خویش. مردانی از شما را به کار گماشتم، خیانت کردند و نیرنگ زدند. برخی آنچه را از غنایم مسلمانان را که به امانت به آنان سپرده بودم، جمع کرده ، نزد معاویه فرستادند و بعضی آنها را به خانه های خود بردند ، همه از روی سست گرفتن قرآن و گستاخی بر خدا، تا آن جا که اگر یکی از شما را بر بندِ تازیانه ای امین قرار دهم ، خیانت می کند. مرا خسته کردید!». سپس دست خود را به آسمان گشود و چنین گفت : «خدایا! من از زندگی در میان این گروه خسته شده ام و آرزوهایم گسسته است. دوست و هم نفسم (یعنی مرگ) را به من ارزانی کن، تا من از دست اینان بیاسایم و آنان از من آسوده شوند و پس از من هرگز رستگار نخواهند شد».

.

نهج البلاغة :مِن خُطبَةٍ لَهُ علیه السلام وقَد تَواتَرَت عَلَیهِ الأَخبارُ بِاستیلاءِ أصحابِ مُعاوِیَةَ عَلَی البِلادِ ، وقَدِمَ عَلَیهِ عامِلاهُ عَلَی الیَمَنِ ، وهُما عُبَیدُ اللّهِ بنُ عَبّاسٍ وسَعیدُ بنُ نَمرانَ لَمّا غَلَبَ عَلَیهِما بُسرُ بنُ أبی أرطاةَ ، فَقامَ علیه السلام عَلَی المِنبَرِ ضَجَرا بِتَثاقُلِ أصحابِهِ عَنِ الجِهادِ ، ومُخالَفَتِهِم لَهُ فِی الرَّأیِ فَقالَ : ما هِیَ إلَا الکوفَةُ ، أقبِضُها وأبسُطُها ، إن لَم تَکونی إلّا أنتِ تَهُبُّ أعاصیرُکِ فَقَبَّحَکِ اللّهُ ! وتَمَثَّلَ بِقَولِ الشّاعِرِ : لَعَمرُ أبیکَ الخَیرِ یا عَمرُو إنَّنی عَلی وَضَرٍ ⁽¹⁾مِن ذَا الإِناءِ قَلیلِ ثُمَّ قالَ علیه السلام : اُنبِئتُ بُسرا قَدِ اطَّلَعَ الیَمَنَ ، وإنّی وَاللّهِ لَأَظُنُّ أنَّ هؤُلاءِ القَومَ سَیُدالونَ ⁽²⁾مِنکُم بِاجتِماعِهِم عَلی باطِلِهِم ، وتَفَرُّقِکُم عَن حَقِّکُم ، وبِمَعصِیَتِکُم إمامَکُم فِی الحَقِّ ، وطاعَتِهِم إمامَهُم فِی الباطِلِ ، وبِأَدائِهِمُ الأَمانَةَ إلی صاحِبِهِم وخِیانَتِکُم ، وبِصَلاحِهِم فی بِلادِهِم وفَسادِکُم . فَلَوِ ائتَمَنتُ أحَدَکُم عَلی قَعْبٍ ⁽³⁾لَخَشیتُ أن یَذهَبَ بِعِلاقَتِهِ . اللّهُمَّ إنّی قَد مَلِلتُهُم ومَلّونی ، وسَئِمتُهُم وسَئِمونی ، فَأبدِلنی بِهِم خَیرا مِنهُم ، وأبدِلهُم بی شَرّا مِنّی ، اللّهُمَّ مِث قُلوبَهَم کما یُماثُ المِلحُ فِی الماءِ ، أما وَاللّهِ لَوَدِدتُ أنَّ لی بِکُم ألفَ فارِسٍ مِن بَنی فِراسِ بنِ غَنمٍ . هُنالِکَ لَو دَعَوتَ أتاکَ مِنهُم فَوارِسُ مِثلُ أرمِیَةِ الحَمیمِ ثُمَّ نَزَلَ علیه السلام مِنَ المِنبَرِ . ⁽⁴⁾

.

نهج البلاغة :گزارش های پیاپی به آن حضرت رسید که سربازان معاویه بر شهرها سلطه یافته اند و دو کارگزار امام در یمن، عبید اللّه بن عبّاس و سعید بن نمران که مغلوب بُسر بن اَرطات شده بودند ، نزد علی علیه السلام بازگشتند. حضرت، دلْ تنگ از سستی یارانش از جهاد و مخالفتشان با نظر وی، بر منبر ایستاد و فرمود: «اینک جز کوفه نمانده است که در اختیار من است. ای کوفه! اگر تنها تو مانده باشی و گردبادهایت که می وزد ، پس زشت باد چهره ات!». سپس شعر شاعر را خواند که: ای عمرو! سوگند به جان پدر خوبت، که من از این ظرف غذا، به [چرب و] چرک اندکی رسیده ام. سپس فرمود: «خبر یافته ام که بُسر بر یَمَن وارد گشته است . به یقین و سوگند به خدا، چنین می پندارم که این قوم بر شما چیره شوند، به خاطر وحدتی که بر باطلشان دارند و پراکندگی ای که شما در راه حقّتان دارید، و به خاطر نافرمانی شما از پیشوایتان در راه حق ، و پیروی آنان از پیشوایشان در راه باطل ، و به خاطر امانتداری آنان و خیانت شما، و به خاطر اصلاحگری آنان در شهرهایشان و فسادانگیزی شما. من اگر یکی از شما را بر یک قدحی چوبی امین بشمارم ، بیم آن دارم که بند آن را برُباید! خدایا! اینان از من خسته شده اند، من هم از اینان به ستوه آمده ام. من از آنان دلْ تنگ شده ام و آنان از من. مرا به بهتر از اینان جایگزین ببخش و اینان را به بدتر از من جایگزین بده. خدایا! دل هایشان را آب کن، آن گونه که نمک در آب، ذوب می شود. به خدا سوگند ، دوست داشتم به جای شما ، هزار سوار از فرزندان فراس بن غنم ⁽¹⁾داشتم» . [و این شعر را در وصف فرزندان فراس خواند:] «برای یاری، اگر آنان را بخوانی سوارانی چون ابرهای تابستان به سویت خواهند شتافت». سپس از منبر فرود آمد.

.

البدایة والنهایة عن زهیر بن الأرقم :خَطَبَنا عَلِیٌّ یَومَ جُمُعَةَ ، فَقالَ : نُبِّئتُ أنَّ بُسرا قَد طَلَعَ الیَمَنَ ، وإنّی وَاللّهِ لَأَحسَبُ أنَّ هؤُلاءِ القَومَ سَیَظهَرونَ عَلَیکُم ، وما یَظهَرونَ عَلَیکُم إلّا بِعِصیانِکُم إمامَکُم وطاعَتِهِم إمامَهُم ، وخِیانَتِکُم وأمانَتِهِم ، وإفسادِکُم فی أرضِکُم وإصلاحِهِم ، قَد بَعَثتُ فُلانا فَخانَ وغَدَرَ ، وبَعَثتُ فُلانا فَخانَ وغَدَرَ ، وبَعَثَ المالَ إلی مُعاوِیَةَ ، لَوِ ائتَمَنتُ أحَدَکُم عَلی قَدَحٍ لَأَخَذَ عِلاقَتَهُ ، اللّهُمَّ سَئِمتُهُم وسَئِمونی ، وکَرِهتُهُم وکَرِهونی ، اللّهُمَّ فَأَرحِهُم مِنّی وأرِحنی مِنهُم . قالَ : فَما صَلَّی الجُمُعَةَ الاُخری حَتّی قُتِلَ رَضِیَ اللّهُ عَنهُ وأرضاهُ . ⁽¹⁾

راجع : ص ۲۷۲ (ما ینتظر أشقاها ؟ !)

.

البدایة والنهایةـ به نقل از زهیر بن ارقم ـ: روز جمعه علی علیه السلام برای ما خطبه خواند و فرمود: «خبر یافته ام که بُسر بر یمن وارد شده است. به خدا سوگند، می پندارم که این گروه بر شما پیروز خواهند شد. چیرگی آنان هم جز به این جهت نیست که شما از پیشوایتان نافرمانی می کنید و آنان از زمامدارشان پیروی، شما خیانت می کنید، آنان امانتداری، شما در زمین خود فساد می کنید، آنان اصلاح. فلانی را به مأموریت فرستادم، خیانت و حیله کرد. فلانی را فرستادم، خیانت و حیله کرد و مال را نزد معاویه فرستاد. اگر یکی از شما را بر یک جام آب امین شمارم، بندِ آن را می بَرد. خدایا! من اینان را به ستوه آوردم، اینان هم مرا خسته کردند . من از اینان ناخشنودم، اینان هم از من. خدایا! آنان را از دست من و مرا از دست آنان راحت کن». نماز جمعه دیگر را نخوانده بود که شهید شد . خدا از او راضی باشد و راضی اش سازد!

ر . ک : ص ۲۷۳ (آن شقی ترین ، در انتظار چیست؟) .

.

الفصل العاشر: آخر خطبة خطبها الإمامنهج البلاغة :رُوِی عَن نَوفِ البِکالِیِّ قالَ : خَطَبَنا بِهذِهِ الخُطبَةِ أمیرُ المُؤمِنینَ عَلِیٌّ علیه السلام بِالکوفَةِ وهُوَ قائِمٌ عَلی حِجارَةٍ نَصَبَها لَهُ جَعدَةُ بنُ هُبَیرَةَ المَخزومِیُّ ، وعَلَیهِ مِدرَعَةٌ مِن صوفٍ وحَمائِلُ سَیفِهِ لیفٌ ، وفی رِجلَیهِ نَعلانِ مِن لیفٍ ، وکَأَنَّ جَبینَهُ ثَفِنَةُ بَعیرٍ . فَقالَ علیه السلام : الحَمدُ للّهِِ الَّذی إلَیهِ مَصائِرُ الخَلقِ ، وعَواقِبُ الأَمرِ . نَحمَدُهُ عَلی عَظیمِ إحسانِهِ ونَیِّرِ بُرهانِهِ ، ونَوامی فَضلِهِ وَامتِنانِهِ ، حَمداً یَکونُ لِحَقِّهِ قَضاءً ، ولِشُکرِهِ أداءً ، وإلی ثَوابِهِ مُقَرِّبا ، ولِحُسنِ مَزیدِهِ موجِباً . ونَستَعینُ بِهِ استِعانَةَ راجٍ لِفَضلِهِ ، مُؤَمِّلٍ لِنَفعِهِ ، واثِقٍ بِدَفعِهِ ، مُعتَرِفٍ لَهُ بِالطَّولِ ، مُذعِنٍ لَهُ بِالعَمَلِ وَالقَولِ . ونُؤمِنُ بِهِ إیمانَ مَن رَجاهُ موقِناً ، وأنابَ إلَیهِ مُؤمِناً ، وخَنَعَ لَهُ مُذعِناً ، وأخلَصَ لَهُ مُوَحِّداً ، وعَظَّمَهُ مُمَجِّداً ، ولاذَ بِهِ راغِباً مُجتَهِداً . لَم یُولَد سُبحانَهُ فَیَکونَ فِی العِزِّ مُشارَکاً ، ولَم یَلِد فَیَکونَ مَوروثاً هالِکاً . ولَم یَتَقَدَّمهُ وَقتٌ ولا زَمانٌ . ولَم یَتَعاوَرهُ زِیادَةٌ ولا نُقصانٌ ، بَل ظَهَرَ لِلعقُولِ بِما أرانا مِن عَلاماتِ التَّدبیرِ المُتقَنِ وَالقَضاءِ المُبرَمِ . فَمِن شَواهِدِ خَلقِهِ خَلقُ السَّمواتِ مُوَطَّداتٍ بِلا عَمَدٍ ، قائِماتٍ بِلا سَنَدٍ . دَعاهُنَّ فَأَجَبنَ طائِعاتٍ مُذعِناتٍ ، غَیرَ مُتَلَکِّئاتٍ ولا مُبطِئاتٍ . ولَولا إقرارُهُنَّ لَهُ بِالرُّبوبِیَّةِ وإذعانُهُنَّ بِالطَّواعِیَةِ لَما جَعَلَهُنَّ مَوضِعا لِعَرشِهِ ، ولا مَسکَناً لِمَلائِکَتِهِ ، ولا مَصعَداً لِلکَلِمِ الطَّیِّبِ وَالعَمَلِ الصّالِحِ مِن خَلقِهِ . جَعَلَ نُجومَها أعلاماً یَستَدِلُّ بِهَا الحَیرانُ فی مُختَلِفِ فِجاجِ ⁽¹⁾الأَقطارِ . لَم یَمنَع ضَوءَ نورِهَا ادلِهمامُ سُجُفِ اللَّیلِ المُظلِمِ . ولَا استَطاعَت جَلابیبُ سَوادِ الحَنادِسِ أن تَرُدَّ ما شاعَ فِی السَّمواتِ مِن تَلَألُؤِ نورِ القَمَرِ . فَسُبحانَ مَن لا یَخفی عَلَیهِ سَوادُ غَسَقٍ داجٍ ولا لَیلٍ ساجٍ ⁽²⁾فی بِقاعِ الأَرَضینَ المُتَطَأطِئاتِ ، ولا فی یَفاعِ ⁽³⁾السُّفعِ ⁽⁴⁾المُتَجاوِراتِ . وما یَتَجَلجَلُ بِهِ الرَّعدُ فی اُفُقِ السَّماءِ ، وما تَلاشَت عَنهُ بُروقُ الغَمامِ ، وما تَسقُطُ مِن وَرَقَةٍ تُزیلُها عَن مَسقَطِها عَواصِفُ الأَنواءِ وَانهِطالُ السَّماءِ ، ویَعلَمُ مَسقَطَ القَطرَةِ ومَقَرَّها ، ومَسحَبَ الذَّرَّةِ ومَجَرَّها ، وما یَکفِی البَعوضَةَ مِن قوتِها ، وما تَحمِلُ الاُنثی فی بَطنِها . الحَمدُ للّهِِ الکائِنِ قَبلَ أن یَکونَ کُرسِیٌّ أو عَرشٌ ، أو سَماءٌ أو أرضٌ أو جانٌّ أو إنسٌ ، لا یُدرَکُ بِوَهمٍ ، ولا یُقَدَّرُ بِفَهمٍ . ولا یَشغَلُهُ سائِلٌ ، ولا یَنقُصُهُ نائِلٌ ، ولا یَنظُرُ بِعَینٍ ، ولا یُحَدُّ بِأَینٍ . ولا یُوصَفُ بِالأَزواجِ ، ولا یُخلَقُ بِعِلاجٍ . ولا یُدرَکُ بِالحَواسِّ . ولا یُقاسُ بِالنّاسِ . الَّذی کَلَّمَ موسی تَکلیماً ، وأراهُ مِن آیاتِهِ عَظیماً . بِلا جَوارِحِ ولا أدَواتٍ ، ولا نُطقٍ ولا لَهَواتٍ . بَل إن کُنتَ صادِقاً أیُّهَا المُتَکَلِّفُ لِوَصفِ رَبِّکَ فَصِف جَبرائیلَ ومیکائیلَ وجُنودَ المَلائِکَةِ المُقَرَّبینَ فی حُجُراتِ القُدُسِ مُرجَحِنّینَ ⁽⁵⁾، مُتَوَلِّهَةً عُقولُهُم أن یَحُدّوا أحسَنَ الخالِقینَ . فَإِنَّما یُدرَکُ بِالصِّفاتِ ذَوُو الهَیئاتِ وَالأَدَواتِ ، ومَن یَنقَضی إذا بَلَغَ أمَدَ حَدِّهِ بِالفَناءِ ؛ فَلا إلهَ إلّا هُوَ ، أضاءَ بِنورِهِ کُلَّ ظَلامٍ ، وأظلَمَ بِظُلمَتِهِ کُلَّ نورٍ . اُوصیکُم عِبادَ اللّهِ بِتَقوَی اللّهِ الَّذی ألبَسَکُمُ الرِّیاشَ ⁽⁶⁾وأسبَغَ عَلَیکُمُ المَعاشَ . ولَو أنَّ أحَداً یَجِدُ إلَی البَقاءِ سُلّماً ، أو إلی دَفعِ المَوتِ سَبیلاً ، لَکانَ ذلِکَ سُلَیمانُ بنُ داووُدَ علیه السلام الَّذی سُخِّرَ لَهُ مُلکُ الجِنِّ وَالإِنسِ مَعَ النُّبُوَّةِ وعَظیمِ الزُّلفَةِ ، فَلَمَّا استَوفی طُعمَتَهُ ، وَاستَکمَلَ مُدَّتَهُ ، رَمَتهُ قِسِیُّ الفَناءِ بِنِبالِ المَوتِ ، وأصبَحَتِ الدِّیارُ مِنهُ خالِیَةً ، وَالمَساکِنُ مُعَطَّلَةً ، ووَرِثَها قَومٌ آخَرونَ ، وإنَّ لَکُم فِی القُرونِ السّالِفَةِ لَعِبرَةً ! أینَ العَمالِقَةُ وأبناءُ العَمالِقَةِ ! أینَ الفَراعِنَةُ وأبناءُ الفَراعِنَةِ ! أینَ أصحابُ مَدائِنِ الرَّسِّ الَّذینَ قَتَلُوا النَّبِیّینَ ، وأطفَؤوا سُنَنَ المُرسَلینَ ، وأحیَوا سُنَنَ الجَبّارینَ ! وأینَ الَّذینَ ساروا بِالجُیوشِ وهَزَموا بِالاُلوفِ . وعَسکَرُوا العَساکِرَ ومَدَّنُوا المَدائِنَ . ومِنها : قَد لَبِسَ لِلحِکمَةِ جُنَّتَها ، وأخَذَها بِجَمیعِ أدَبِها مِنَ الإِقبالِ عَلَیها ، وَالمَعرِفَةِ بِها ، وَالتَّفَرُّغِ لَها ؛ فَهِیَ عِندَ نَفسِهِ ضالَّتُهُ الَّتی یَطلُبُها ، وحاجَتُهُ الَّتی یَسأَلُ عَنها ؛ فَهُوَ مُغتَرِبٌ إذَا اغتَرَبَ الإِسلامُ ، وضَرَبَ بِعَسیبِ ⁽⁷⁾ذَنَبِهِ ، وألصَقَ الأَرضَ بِجِرانِهِ ⁽⁸⁾. بَقِیَّةٌ مِن بَقایا حُجَّتِهِ ، خَلیفَةٌ مِن خَلائِفِ أنبِیائِهِ . ثُمَّ قالَ علیه السلام : أیُّهَا النّاسُ ! إنّی قَد بَثَثتُ لَکُمُ المَواعِظَ الَّتی وَعَظَ الأَنبِیاءُ بِها اُمَمَهُم ، وأدَّیتُ إلَیکُم ما أدَّتِ الأَوصِیاءُ إلی مَن بَعدَهُم ، وأدَّبتُکُم بِسَوطی فَلَم تَستَقیموا . وحَدَوتُکُم بِالزَّواجِرِ فَلَم تَستَوسِقوا ⁽⁹⁾. للّهِِ أنتُم ! أ تَتَوَقَّعونَ إماماً غَیری یَطَأُ بِکُمُ الطَّریقَ ، ویُرشِدُکُمُ السَّبیلَ ؟ ألا إنَّهُ قَد أدبَرَ مِنَ الدُّنیا ما کانَ مُقبِلاً ، وأقبَلَ مِنها ما کانَ مُدبِراً ، وأزمَعَ ⁽¹⁰⁾التَّرحالَ عِبادُ اللّهِ الأَخیارُ ، وباعوا قَلیلاً مَِن الدُّنیا لا یَبقی بِکَثیرٍ مِنَ الآخِرَةِ لا یَفنی . ما ضَرَّ إخوانَنَا الَّذینَ سُفِکَت دِماؤُهُم وهُم بِصِفّینَ ألّا یَکونُوا الیَومَ أحیاءً ؟ یُسیغونَ الغُصَصَ ویَشرَبونَ الرَّنقَ ⁽¹¹⁾. قَد ـ وَاللّهِ ـ لَقُوا اللّهَ فَوَفّاهُم اُجورَهُم ، وأحَلَّهُم دارَ الأَمنِ بَعدَ خَوفِهِم . أینَ إخوانِیَ الَّذینَ رَکِبُوا الطَّریقَ ومَضَوا عَلَی الحَقِّ ؟ أینَ عَمّارٌ ؟ وأینَ ابنُ التَّیِّهانِ ؟ وأینَ ذُو الشَّهادَتَینِ ؟ وأینَ نُظَراؤُهُم مِن إخوانِهِمُ الَّذینَ تَعاقَدوا عَلَی المَنِیَّةِ ، واُبرِدَ بِرُؤوسِهِم إلَی الفَجَرَةِ . قالَ : ثُمَّ ضَرَبَ بِیَدِهِ عَلی لِحیَتِهِ الشَّریفَةِ الکَریمَةِ فَأَطالَ البُکاءَ ، ثُمَّ قالَ علیه السلام : أوِّهِ عَلی إخوانِیَ الَّذینَ تَلَوُا القُرآنَ فَأَحکَموهُ ، وتَدَبَّرُوا الفَرضَ فَأَقاموهُ ، أحیَوُا السُّنَّةَ وأماتُوا البِدعَةَ . دُعُوا لِلجِهادِ فَأَجابوا ، ووَثِقوا بِالقائِدِ فَاتَّبَعوهُ . ثُمَّ نادی بِأعلی صَوتِهِ : الجِهادَ الجِهادَ عِبادَ اللّهِ ! ألا وإنّی مُعَسکِرٌ فی یَومی هذا ؛ فَمَن أرادَ الرَّواحَ إلَی اللّهِ فَلیَخرُج ! قالَ نَوفٌ : وعَقَدَ لِلحُسَینِ علیه السلام فی عَشَرَةِ آلافٍ ، ولِقَیسِ بنِ سَعدٍ فی عَشَرَةِ آلافٍ ، ولِأَبی أیّوبٍ الأَنصارِیِّ فی عَشَرَةِ آلافٍ ، ولِغَیرِهِم عَلی أعدادٍ اُخَرَ وهُوَ یُریدُ الرَّجعَةَ إلی صِفّینَ ، فَما دارَتِ الجُمُعَةُ حَتّی ضَرَبَهُ المَلعونُ ابنُ مُلجَمٍ لَعَنَهُ اللّهُ ، فَتَراجَعَتِ العَساکِرُ ، فَکُنّا کَأَغنامٍ فَقَدَت راعیَها تَخَتطِفُهَا الذِّئابُ مِن کُلِّ مَکانٍ . ⁽¹²⁾

.