مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه الامام علی بن ابی طالب فی الکتاب و السنته و التاریخ. فارسی.

عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه امیرالمؤمنین علیه السلام بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ / محمدی ری شهری، با همکاری محمد کاظم طباطبایی، محمود طباطبایی نژاد ؛ ترجمه ی مهدی مهریزی.

مشخصات نشر : قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸x-

مشخصات ظاهری : ج.: نقشه (رنگی).

شابک : ۳۰۰۰۰ریال: دوره : 964-7489-11-0

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد پنجم، ۱۳۸۲.

یادداشت : مترجم جلد هشتم، نهم و یازدهم کتاب حاضر محمدعلی سلطانی می باشد.

یادداشت : مترجم جلد دوم و دوازدهم کتاب حاضر عبدالهادی مسعودی می باشد.

یادداشت : ج. ۲، ۸ ، ۹، ۱۱ و ۱۲ (چاپ اول: ۱۴۲۴ق. = ۱۳۸۲).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ ق.

شناسه افزوده : طباطبائی، سیدمحمدکاظم، ۱۳۴۴ -

شناسه افزوده : طباطبائی نژاد، محمود، ۱۳۴۰ -

شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دارالحدیث. سازمان چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۳۷/۳۵/م۴د۲ ۱۳۰۰ی

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۱

شماره کتابشناسی ملی : ۲۰۹۲۷۳۰

اشاره

الفصل السابع : علیّ عن لسان أصحابه۷ / ۱أبُو الأَسوَدِ الدُّؤَلِیُّربیع الأبرار :سَأَلَ زِیادُ بنُ أبیهِ أبَا الأَسوَدِ عَن حُبِّ عَلِیٍّ فَقالَ : إنَّ حُبَّ عَلِیٍّ یَزدادُ فی قَلبی حِدَّةً ، کَما یَزدادُ حُبُّ مُعاوِیَةَ فی قَلبِکَ ؛ فَإِنّی اُریدُ اللّهَ وَالدّارَ الآخِرَةَ بِحُبّی عَلِیّا ، وتُریدُ الدُّنیا بِزینَتِها بِحُبِّکَ مُعاوِیَةَ ، ومَثَلی ومَثَلُکَ کَما قالَ إخوَةُ مَذحِجٍ : خَلیلانِ مُختَلِفٌ شَأنُنا اُریدُ العَلاءَ ویَهوِی الیَمَن اُحِبُّ دِماءَ بَنی مالِک وراقَ المُعَلّی ⁽¹⁾بَیاضَ اللَّبَنِ ⁽²⁾

الاستیعابـ فی رِثاءِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ـ: وقالَ أبُو الأَسوَدِ الدُّؤَلِیُّ وأکثَرُهُم یَرویها لِاُمِّ الهَیثَمِ بِنتِ العُریانِ النَّخَعِیَّةِ : ألا یا عَینُ وَیحَکِ أسعِدینا أ لا تَبکی أمیرَ المُؤمِنینا تُبَکّی اُمُّ کُلثومٍ عَلَیهِ بِعَبرَتِها وقَد رَأَتِ الیَقینا ألا قُل لِلخَوارِجِ حَیثُ کانوا فَلا قَرَّت عُیونُ الشّامِتینا أ فی شَهرِ الصِّیامِ فَجَعتُمونا بِخَیرِ النّاسِ طُرّا أجمَعینا قَتَلتُم خَیرَ مَن رَکِبَ المَطایا وذَلَّلَها ومَن رَکِبَ السَّفینا ومَن لَبِسَ النِّعالَ ومَن حَذاها ومَن قَرَأَ المَثانِیَ وَالمِئینا فَکُلُّ مَناقِبِ الخَیراتِ فیهِ وحُبُّ رَسولِ رَبِّ العالَمینا لَقَد عَلِمَت قُرَیشٌ حَیثُ کانَت بِأَنَّکَ خَیرُها حَسَبا ودینا إذَا استَقبَلتَ وَجهَ أبی حُسَینِ رَأَیتَ البَدرَ فَوقَ النّاظِرینا وکُنّا قَبلَ مَقتَلِهِ بِخَیرِ نَری مَولی رَسولِ اللّهِ فینا یُقیمُ الحَقَّ لا یَرتابُ فیهِ ویَعدِلُ فِی العِدا وَالأَقرَبینا ولَیسَ بِکاتِمٍ عِلماً لَدَیهِ ولَم یُخلَق مِنَ المُتَجَبِّرینا کَأَنَّ النّاسَ إذ فَقَدوا عَلِیّا نَعامٌ حارَ فی بَلَدٍ سِنینا فَلا تَشمَت مُعاوِیَةَ بنَ صَخرِ فَإِنَّ بَقِیَّةَ الخُلَفاءِ فینا ⁽³⁾

.

فصل هفتم : علی از زبان یارانش

۷ / ۱ ابو الأسود دُئلی

فصل هفتم : علی از زبان یارانش۷ / ۱ابو الأسود دُئلیربیع الأبرار :زیاد بن ابیه ، از ابو الأسود درباره دوستی علی علیه السلام پرسید. ابو الأسود گفت : دوستیِ علی در دل من ، شدیدتر می گردد ، همان گونه که دوستیِ معاویه در دل تو افزوده می شود. من از دوست داشتن علی ، خداوند و خانه آخرت را می طلبم ، و تو با دوست داشتن معاویه ، دنیا و زیور آن را می جویی. مَثَل من و تو ، چنان است که شاعر مَذحِجی گفته است : دو دوست با خواستِ گونه گونیم من بزرگی می جویم و او به یمن ، علاقه دارد. من خون بنی مالک را و شیر دوش ، سفیدیِ شیر را در نظر می دارد.

الاستیعابـ در سوگ امیر مؤمنان علیه السلام ـ: ابو الأسود دؤلی ـ و اکثر آن را به امّ هیثم ، دختر عریان نخعی نسبت می دهند ـ ، سرود : ای دیده ، وای بر تو! یاریمان کن بر امیر مؤمنان ، گریه نمی کنی؟ امّ کلثوم ، بر او گریست و به یقین دید. به خوارج ، هر جا که هستند ، بگو : دیدگانِ بدخواهان ما روشن مباد! آیا در ماه رمضان ، همه ما را سوگوار کردید؟ با کشتن بهترینِ مردم؟ آن که کشتیدش، بهترین کسی بود که بر اسب نشست وآن را رام ساخت و [ بهترین کسی که] بر شتر ، سوار شد. و [ بهترین] کسی که نعلین پوشید و کفش به پا کرد و آن که آیات سوره های بلند و کوتاه را می خوانْد. همه صفت های خوب در او بود و [ نیز] دوستیِ فرستاده پروردگار جهانیان. قریشیان، هر جا که بودند ، می دانستند که تو از نظر دین و خاندان ، بهترینِ آنانی. اگر با ابو حسین ، رو به رو شوی ماه را بر بالای دیدگان وی می بینی. ما پیش از کشته شدن او ، به خیر بودیم و ولیّ پیامبر خدا را در بین خود می دیدیم. آن که حق را به پا می داشت و در آن ، تردید نمی کرد و در بین دشمن و نزدیکان ، عدالت را به کار می گرفت. دانشی را که در نزدش بود ، پوشیده نداشت و از ستمکاران ، آفریده نشده بود. مردم، آن هنگامی که علی را از دست دادند چون چارپایانی بودند که سال ها در شهر ، حیران بودند. ای معاویة بن صخر! او را سرزنش مکن چرا که [ او] باقی مانده خلیفه ها در بین ما بود.

.

راجع : ج ۱۳ ص ۱۴ (أبو الأسود الدُّؤلی) . ج ۷ ص ۳۹۶ (فی رثاء الإمام) .

۷ / ۲الأَحنَفُ بنُ قَیسٍتنبیه الخواطر عن الأحنف بن قیسـ لَمّا سَأَلَهُ مُعاوِیَةُ عَن أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ـ: کانَ آخِذا بِثَلاثٍ تارِکا لِثَلاثٍ : آخِذا بِقُلوبِ الرِّجالِ إذا حَدَّثَ ، حَسَنَ الِاستِماعِ إذا حُدِّثَ ، أیسَرَ الأَمرَینِ عَلَیهِ إذا خولِفَ ، تارِکا لِلمِراءِ ، تارِکا لِمُقارَنَةِ اللَّئیمِ ، تارِکا لِما یُعتَذَرُ مِنهُ . ⁽¹⁾

.

۷ / ۲ اَحنف بن قیس

ر . ک : ج ۱۳ ص ۱۵ (ابو الاسود دُؤلی) . ج ۷ ص ۳۹۷ (در سوگ امام) .

۷ / ۲اَحنف بن قیستنبیه الخواطرـ به نقل از احنف بن قیس ، هنگامی که معاویه از او درباره امیر مؤمنان پرسید ـ: او سه چیز را گرفته بود و سه چیز را رها کرده بود : هنگامی که سخن می گفت ، دل مردم را در کف می گرفت؛ هرگاه با وی سخن گفته می شد ، خوبْ گوش می داد؛ و هنگامی که با او مخالفت می شد ، نرم ترین روش را برمی گزید. جدال را ترک می کرد؛ هم نشین نابکار نمی شد ؛ و از آنچه از او عذرخواهی می شد ، دست می کشید.

.

راجع : ج ۱۳ ص ۷۸ (الأحنف بن قیس) .

۷ / ۳اُمُّ الخَیرِبلاغات النساء عن الشعبی :کَتَبَ مُعاوِیَةُ إلی والیهِ بِالکوفَةِ : أن أوفدِ عَلَیَّ اُمَّ الخَیرِ بِنتَ الحَریشِ بنِ سُراقَةَ البارِقِیَّةَ رِحلَةً مَحمودَةَ الصُّحبَةِ غَیرَ مَذمومَةِ العاقِبَةِ ... فَلَمّا قَدِمَت عَلی مُعاوِیَةَ أنزَلَها مَعَ الحَرَمِ ثَلاثا ثُمَّ أذِنَ لَها فِی الیَومِ الرّابِعِ وجَمَعَ لَهَا النّاسَ ، فَدَخَلَت عَلَیهِ فَقالَت : اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! فَقالَ : وعَلَیکِ السَّلامُ وبِالرَّغمِ ـ وَاللّهِ ـ مِنکِ دَعَوتِنی بِهذَا الِاسمِ ، فَقالَت : مَه یا هذا! فَإِنَّ بَدیهَةَ السُّلطانِ مَدحَضَةٌ لِما یُحِبُّ عِلمَهُ . قالَ ⁽¹⁾: صَدَقتِ یا خالَةُ ، وکَیفَ رَأَیتِ مَسیرَکِ ؟ قالَت : لَم أزَل فی عافِیَةٍ وسَلامَةٍ حَتّی اُوفِدتُ إلی مُلکٍ جَزلٍ وعَطاءٍ بَذلٍ ، فَأَنا فی عَیشٍ أنیقٍ عِندَ مَلِکٍ رَفیقٍ ، فَقالَ مُعاوِیَةُ : بِحُسنِ نِیَّتی ظَفِرتُ بِکُم واُعِنتُ عَلَیکُم ! قالَت : مَه یا هذا ! لَکَ وَاللّهِ مِن دَحضِ المَقالِ ما تُردی عاقِبَتُهُ . قالَ : لَیسَ لِهذا أرَدناکِ . قالَت : إنَّما أجری فی مَیدانِکَ إذا أجرَیتَ شَیئا أجرَیتُهُ ، فَاسأَل عَمّا بَدا لَکَ . قالَ : کَیفَ کانَ کَلامُکِ یَومَ قَتلِ عَمّارِ بنِ یاسِرٍ ؟ قالَت : لَم أکُن وَاللّهِ رَوَّیتُهُ قَبلُ ، ولا زَوَّرتُهُ ⁽²⁾بَعدُ ، وإنَّما کانَت کَلِماتٍ نَفَثَهُنَّ لِسانی حینَ الصَّدمَةِ ، فَإِن شِئتَ أن اُحَدِّثَ لَکَ مَقالاً غَیرَ ذلِکَ فَعَلتُ . قالَ : لا أشاءُ ذلِکَ . ثُمَّ التَفَتَ إلی أصحابِهِ فَقالَ : أیُّکُم حَفِظَ کَلامَ اُمِّ الخَیرِ ؟ قالَ رَجُلٌ مِنَ القَومِ : أنَا أحفَظُهُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ کَحِفظی سورَةَ الحَمدِ ، قالَ : هاتِهِ . قالَ : نَعَم ، کَأَنّی بِها یا أمیرَ المُؤمِنینَ وعَلَیها بُردٌ زَبیدِیٌّ کَثیفُ الحاشِیَةِ ، وهِیَ عَلی جَمَلٍ أرمَکَ ⁽³⁾وقَد اُحیطَ حَولَها حِواءٌ وبِیَدِها سَوطٌ مُنتَشِرٌ الضَّفرِ ، وهِیَ کَالفَحلِ یَهدِرُ فی شِقشِقَتِهِ ، تَقولُ : «یَـأَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْ ءٌ عَظِیمٌ» ⁽⁴⁾، إنَّ اللّهَ قَد أوضَحَ الحَقَّ ، وأبانَ الدَّلیلَ ، ونَوَّرَ السَّبیلَ ، ورَفَعَ العَلَمَ ، فَلَم یَدَعکُم فی عَمیاءَ مُبهَمَةٍ ، ولا سَوداءَ مُدلَهِمَّةٍ ، فَإِلی أینَ تُریدونَ رَحِمَکُم اللّهُ ؟ أفِرارا عَن أمیرِ المُؤمِنینَ ، أم فِرارا مِنَ الزَّحفِ ، أم رَغبَةً عَنِ الإِسلامِ ، أمِ ارتِدادا عَنِ الحَقِّ ؟ أ ما سَمِعتُمُ اللّهَ عَزَّ وجَلَّ یَقولُ : «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّی نَعْلَمَ الْمُجَـهِدِینَ مِنکُمْ وَالصَّـبِرِینَ وَ نَبْلُوَاْ أَخْبَارَکُمْ» ⁽⁵⁾. ثُمَّ رَفَعَت رَأسَها إلَی السَّماءِ وهِیَ تَقولُ : «اللّهُمَّ قَد عیلَ الصَّبرُ ، وضَعُفَ الیَقینُ ، وَانتَشَرَ الرُّعبُ ، وبِیَدِکَ یا رَبِّ أزِمَّةُ القُلوبِ ، فَاجمَع إلَیهِ الکَلِمَةَ عَلَی التَّقوی ، وألِّفِ القُلوبَ عَلَی الهُدی ، وَاردُدِ الحَقَّ إلی أهلِهِ» هَلُمّوا ـ رَحِمَکُمُ اللّهُ! ـ إلَی الإِمامِ العادِلِ ، وَالوَصِیِّ الوَفِیِّ ، وَالصِّدّیقِ الأَکبَرِ ، إنَّها إحَنٌ ⁽⁶⁾بَدرِیَّةٌ ، وأحقادٌ جاهِلِیَّةٌ ، وضَغائِنُ اُحُدِیَّةٌ ، وَثَبَ بِها مُعاوِیَةُ حینَ الغَفلَةِ ، لِیُدرِکَ بِها ثاراتِ بَنی عَبدِ شَمسٍ . ثُمَّ قالَت : «قَـتِلُواْ أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لآَ أَیْمَـنَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنتَهُونَ» ⁽⁷⁾، صَبرا ، مَعشَرَ الأَنصارِ وَالمُهاجِرینَ ، قاتِلوا عَلی بَصیرَةٍ مِن رَبِّکُم ، وثَباتٍ مِن دینِکُم ، وکَأَنّی بِکُم غَدا لَقَد لَقیتُم أهلَ الشّامِ کحُمُرٍ مُستَنفِرَةٍ ، لا تَدری أینَ یُسلَکُ بِها مِن فِجاجِ الأَرضِ ، باعُوا الآخِرَةَ بِالدُّنیا ، وَاشتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالهُدی ، وباعُوا البَصیرَةَ بِالعَمی ، عَمّا قَلیلٍ لَیُصبِحُنَّ نادِمینَ ، حَتّی تَحُلَّ بِهِمُ النَّدامَةُ ، فَیَطلُبونَ الإِقالَةَ . إنَّهُ وَاللّهِ مَن ضَلَّ عَنِ الحَقِّ وَقَعَ فِی الباطِلِ ، ومَن لَم یَسکُنِ الجَنَّةَ نَزَلَ النّارَ . أیُّهَا النّاسُ ! إنَّ الأَکیاسَ استَقصَروا عُمُرَ الدُّنیا فَرَفَضوها ، وَاستَبطَأوا مُدَّةَ الآخِرَةِ فَسَعَوا لَها . وَاللّهِ أیُّهَا النّاسُ ! لَولا أن تَبطُلَ الحُقوقُ ، وتُعَطَّلَ الحُدودُ ، ویَظهَرَ الظّالِمونَ وتَقوی کَلِمَةُ الشَّیطانِ لَمَا اختَرنا وُرودَ المَنایا عَلی خَفضِ العَیشِ وطیبِهِ ، فَإِلی أینَ تُریدونَ رَحِمَکُمُ اللّهُ عَنِ ابنِ عَمِّ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وزَوجِ ابنَتِهِ ، وأبِی ابنَیهِ ؟ خُلِقَ مِن طینَتِهِ ، وتَفَرَّعَ مِن نَبعَتِهِ ، وخَصَّهُ بِسِرِّهِ ، وجَعَلَهُ بابَ مَدینَتِهِ وعَلَمَ المُسلِمینَ ، وأبانَ بِبُغضِهِ المُنافِقینَ ، فَلَم یَزَل کَذلِکَ یُؤَیِّدُهُ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ بِمَعونَتِهِ ، ویَمضی عَلی سَنَنِ استِقامَتِهِ ، لا یَعرُجُ لِراحَةِ الدَّأبِ . هاهُوَ مُفَلِّقُ الهامِ ومُکَسِّرُ الأَصنامِ ، إذ صَلّی وَالنّاسُ مُشرِکونَ ، وأطاعَ وَالنّاسُ مُرتابونَ ، فَلَم یَزَل کَذلِکَ حَتّی قَتَلَ مُبارِزی بَدرٍ ، وأفنی أهلَ اُحُدٍ ، وفَرَّقَ جَمعَ هَوازِنَ ، فَیالَها مِن وَقائِعَ زَرَعَت فی قُلوبِ قَومٍ نِفاقا ورِدَّةً وشِقاقا ! قَدِ اجتَهَدتُ فِی القَولِ ، وبالَغتُ فِی النَّصیحَةِ ، وبِاللّهِ التَّوفیقُ وعَلَیکُمُ السَّلامُ ورَحمَةُ اللّهِ وبَرَکاتُهُ . فَقالَ مُعاوِیَةُ : وَاللّهِ یا اُمَّ الخَیرِ ، ما أرَدتِ بِهذَا الکَلامِ إلّا قَتلی ، وَاللّهِ لَو قَتَلتُکِ ما حَرِجتُ فی ذلِکَ . قالَت : وَاللّهِ ما یَسوؤُنی یَابنَ هِندٍ! أن یُجرِیَ اللّهُ ذلِکَ عَلی یَدَی مَن یُسعِدُنِیَ اللّهُ بِشَقائِهِ . ⁽⁸⁾

.

۷ / ۳ اُمّ الخیر

ر . ک : ج ۱۳ ص ۷۹ (احنف بن قیس) .

۷ / ۳اُمّ الخیربلاغات النساءـ به نقل از شعبی ـ: معاویه به فرماندار خود در کوفه نوشت : امّ الخیر ، دختر حَریش ابن سراقه بارقی را در قافله ای با همراهانی خوش رفتار و در امنیت کامل ، نزد من بفرست ... . هنگامی که نزد معاویه رسید ، وی را سه روز در بین زنان حرمِ خود ، جای داد و در روز چهارم ، به او اجازه حضور داد و گروهی را هم جمع کرد. امّ الخیر ، وارد شد و گفت : سلام بر امیر مؤمنان! معاویه گفت : سلام بر تو و سوگند به خدا، مرا به این نام ، علی رغم خواست دلت صدا کردی. امّ اخیر گفت : مرد! این موضوع را رها کن ؛ چون غیر منتظره های قدرت ، برای کسی که بداند ، نابود کننده است . معاویه گفت : راست گفتی ای خاله! مسافرت را چگونه یافتی؟ امّ الخیر گفت : همچنان در سلامت و عافیت بودم تا به اموالی فراوان و بخششِ بسیار رسیدم. من در کنار پادشاهی مهربان ، در زندگی ای خوش به سر می بَرم. معاویه گفت : من با حُسن نیّت خود ، بر شما پیروز شدم. امّ الخیر گفت : بس کن ، ای مرد! تو را آن قدر سخن باطل هست که بر زمینت بزند. معاویه گفت : تو را برای این کار ، نخواسته بودم. گفت : من فقط در میدان تو گام می زنم. اگر چیزی را مطرح کنی ، مطرح می کنم. از هر چه می خواهی ، بپرس. معاویه گفت : در روز کشته شدن عمّار بن یاسر ، چه بر زبان می راندی؟ امّ الخیر گفت : سوگند به خدا، از قبل ، درباره آن نیندیشیده بودم و بعد هم آن را اصلاح نکردم ؛ بلکه سخنانی بود که یکباره ، در میان حادثه بر زبانم جاری شد ، و اگر می خواهی سخنی غیر از آن برایت بگویم ، می گویم. معاویه گفت : نه ، همان را می خواهم . آن گاه ، رو به یارانش کرد و گفت : کدام یک از شما گفتار امّ الخیر را به یاد دارد؟ یکی از آنان گفت : من آن را چون سوره حمد ، از حفظ دارم. گفت : بگو . مرد ، [ چنین] تعریف کرد : آری ، ای امیر مؤمنان! گویی اکنون او (امّ الخیر) را می بینم که در بُردی زبیدی و پُر حاشیه ، بر شتر نَرِ خاکستری نشسته و اطرافش را زیراندازی احاطه کرده بود و در دستش تازیانه ای با نوک چند رشته بود و چون شتر نری هیجان زده ، می غرّید و می گفت : «ای مردم ! از پروردگار خود پروا کنید ، چرا که زلزله رستاخیز، امری هولناک است» . خداوند ، حق را آشکار ساخته است ، دلیل را بیان کرده است ، راه را روشن ساخته است ، پرچم را بر افراشته ، و شما را در تاریکیِ مبهم و سیاهیِ تیره گون ، رها نکرده است. خداوند ، شما را بیامرزد! کجا می روید؟ آیا از امیر مؤمنان [ علی علیه السلام ] ، فرار می کنید؟ یا از سپاه[ ـِ دشمن ]می گریزید؟ و یا از اسلام، روی برتافته اید؟ یا از حق بازگشته اید؟ آیا سخن خدای عز و جل را نشنیده اید که می گوید : «و البته شما را می آزماییم تا مجاهدان و شکیبایان شما را بازشناسیم و گزارش های [ مربوط به] شما را رسیدگی کنیم» . آن گاه ، سرِ خود را به سوی آسمان بلند کرد ، در حالی که می گفت : پروردگارا! شکیبایی به سررسیده و یقین ، ضعیف گردیده و ترس ، گسترش یافته است. پروردگارا! زمام قلب ها در دست توست. همه را یکْ سخن ، بر محور او (علی علیه السلام ) بر پایه تقوا گِرد آور و دل ها را بر هدایت ، پیوند ده ، و حق را به اهلش برگردان. خداوند شما را رحمت کند. به سوی امام عادل ، وصیّ باوفا و صدّیق اکبر بشتابید. اینها کینه های بدری و بغض های جاهلی و انتقامجویی های اُحدی است که معاویه در روزگار غفلت ، بدانها چنگ زده تا بدان وسیله ، از خون های بنی عبد شمس انتقام بگیرد. آن گاه گفت : «با پیشوایان کفر بجنگید ، چرا که آنان را هیچ پیمانی نیست؛ باشد که [ از پیمان شکنی] باز ایستند» . ای گروه انصار و مهاجران! شکیبایی کنید. با بصیرتی الهی و پایمردی ای الهام گرفته از دین ، جنگ کنید. گویی فردای شما را می بینم که شامیان را چون گلّه گورخرانِ فراری می بینید که نمی دانند در کدام سوراخ زمین بگریزند. آنان ، آخرت را به دنیا فروختند ، و گم راهی را برابر هدایت خریدند. بینایی را به کوری فروختند و پس از اندکی ، پشیمان خواهند شد. آن گاه که ندامت به سراغشان آمد ، درخواست گذشت خواهند کرد. سوگند به خدا، آن که از حق، روی گردانَد ، در باطل قرار می گیرد ، و آن که به راه بهشت نرود ، در دوزخ فرو می افتد. ای مردم! زیرکان ، عمر دنیا را کم دانستند و از آن ، دلْ شستند و زمان آخرت را بسیار شمردند و برای آن ، تلاش کردند. سوگند به خدا ـ ای مردم ـ ، اگر پایمال شدن حقوق ، و تعطیل شدن حدود ، و آشکار شدن ستمکاران ، و قدرت یابی کلمه شیطان نبود ، هر آینه ، گام نهادن در راه مرگ را بر آسایش و خوشیِ زندگی بر نمی گزیدیم. خدا ، شما را رحمت کند! از پسر عموی پیامبر خدا و شوهر دخترش و پدر پسرانش به کجا روی می آورید؟! کسی که از طینت او (پیامبر صلی الله علیه و آله ) آفریده شده و از سرچشمه او جدا شده است ، به رازهای او ویژه گشته ، و دروازه شهر خود و شاخص مسلمانان قرارش داده است. به بغض او منافقان را آشکار کرده است و همواره چنین بوده که خداوند عز و جل به یاری خود ، او را کمک رسانده است و استواری اش را بر سنّت ، پیش برده است؛ و برای راحتی، از روشش منحرف نشده است. او شکافنده سرها و شکننده بت هاست. هنگامی که نماز گزارْد ، مردم مشرک بودند ، و پیرویِ خدا کرد ، حالْ آن که مردم ، در تردید بودند و کار ، به همین منوال بود تا آن که جنگجویان بدر را کُشت و اهل اُحد را از بین برد ، و جمع قبیله هوازن را متفرّق کرد؛ و چه بسیار حوادثی که در دل قومی نفاق و ارتداد و دشمنی را نشاند! من در سخن ، تلاش کردم و در نصیحت ، کوشش بسیار نمودم. توفیق، از خداست و بر شما باد درود و رحمت و برکت خدا! معاویه گفت : سوگند به خدا ـ ای امّ الخیر ـ ، با این گفتار ، جز کشته شدن مرا اراده نکردی. سوگند به خدا، اگر تو را بکشم ، بر من حَرَجی نیست. امّ الخیر گفت : سوگند به خدا ، ـ ای پسرِ هند! ـ بر من ناخوشایند نیست اگر خداوند مرگم را به دست کسی جاری سازد که با بدبختیِ او ، مرا به سعادت رسانَد.

.

. .

. .

. .

. .

۷ / ۴اُمُّ سِنانٍالعقد الفرید عن سعید بن أبی حذافة :حَبَسَ مَروانُ بنُ الحَکَمِ ـ وهُوَ والِی المَدینَةِ ـ غُلاما مِن بَنی لَیثٍ فی جِنایَةٍ جَناها ، فَأَتَتهُ جَدَّةُ الغُلامِ اُمُّ أبیهِ ، وهِیَ اُمُّ سِنانٍ بِنتُ خَیثَمَةَ ابنِ خَرشَةَ المَذحِجِیَّةُ ، فَکَلَّمَتهُ فِی الغُلامِ ، فَأَغلَظَ مَروانُ ، فَخَرَجَت إلی مُعاوِیَةَ ، فَدَخَلَت عَلَیهِ فَانتَسَبَت ، فَعَرَفَها ، فَقالَ لَها : مَرحَبا یَابنَةَ خَیثَمَةَ ، ما أقدَمَکِ أرضَنا وقَد عَهِدتُکِ تَشتُمینَنا وتُحِضّینَ عَلَینا عَدُوَّنا ؟ ... فَکَیفَ قَولُکِ : عَزُبَ الرُّقادُ فَمُقلَتی لا تَرقُدُ وَاللَّیلُ یُصدِرُ بِالهُمومِ ویورِدُ یا آلَ مَذحِجِ لا مُقامَ فَشَمِّروا إنَّ العَدُوَّ لِالِ أحمَدَ یَقصِدُ هذا عَلِیٌّ کَالهِلالِ تُحُفُّهُ وَسطَ السَّماءِ مِنَ الکَواکِبِ أسعَدُ خَیرُ الخَلائِقِ وَابنُ عَمِّ مُحَمَّدٍ إن یَهدِکُم بِالنّورِ مِنهُ تَهتَدوا ما زالَ مُذ شَهِدَ الحُروبَ مُظَفَّرا وَالنَّصرُ فَوقَ لِوائِهِ ما یُفقَدُ قالَت : کانَ ذلِکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، وأرجو أن تَکونَ لَنا خَلَفا بَعدَهُ . فَقالَ رَجُلٌ مِن جُلَسائِهِ : کَیفَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ وهِیَ القائِلَةُ : إمّا هَلَکتَ أبَا الحُسَینِ فَلَم تَزَل بِالحَقِّ تُعرَفُ هادِیا مَهدِیّا فَاذهَب عَلَیکَ صَلاةُ رَبِّکَ ما دَعَت فَوقَ الغُصونِ حَمامَةٌ قُمرِیّا قَد کُنتَ بَعدَ مُحَمَّدٍ خَلَفا کَما أوصی إلَیکَ بِنا فَکُنتَ وَفِیّا فَالیَومَ لا خَلَفٌ یُؤَمَّلُ بَعدَهُ هَیهاتَ نَأمُلَ بَعدَهُ إنسِیّا قالَت : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! لِسانٌ نَطَقَ ، وقَولٌ صَدَقَ ، ولَئِن تَحَقَّقَ فیکَ ما ظَنَنّا فَحَظُّکَ الأَوفَرُ ، وَاللّهِ ما وَرَّثَکَ الشَّنَآنَ فی قُلوبِ المُسلِمینَ إلّا هؤُلاءِ ، فَأدحِض مَقالَتَهُم ، وأبعِد مَنزِلَتَهُم ، فَإِنَّکَ إن فَعَلتَ ذلِکَ تَزدَد مِنَ اللّهِ قُربا ، ومِنَ المُؤمِنینَ حُبّا . قالَ : وإنَّکَ لَتَقولینَ ذلِکَ ؟ قالَت : سُبحانَ اللّهِ ! وَاللّهِ ما مِثلُکَ مُدِحَ بِباطِلٍ ، ولَا اعتُذِرَ إلَیهِ بِکَذِبٍ ، وإنَّکَ لَتَعلَمُ ذلِکَ مِن رَأیِنا ، وضَمیرِ قُلوبِنا ، کانَ وَاللّهِ عَلِیٌّ أحَبَّ إلَینا مِنکَ ، وأنتَ أحَبُّ إلَینا مِن غَیرِکَ ، قالَ : مِمَّن ؟ قالَت : مِن مَروانَ بنِ الحَکَمِ وسَعیدِ بنِ العاصِ . ⁽¹⁾

.

۷ / ۴ اُمّ سِنان

۷ / ۴اُمّ سِنانالعقد الفریدـ به نقل از سعید بن ابی حذافه ـ: مروان بن حکم ـ که فرماندار مدینه بود ـ ، جوانی از خاندان لیث را به سبب جنایتی که مرتکب شده بود، به زندان افکند. مادر بزرگ پدریِ جوان که امّ سنان، دختر خیثمه بن خراشه مَذحِجی بود ، نزد مروان آمد و با وی درباره جوان، صحبت کرد. مروان با وی تندی کرد. زن ، از پیش او نزد معاویه رفت. بر معاویه وارد شد و نَسَب خود را بیان کرد. معاویه او را شناخت و به وی گفت : آفرین، دختر خَیثمه! چه شد که به سرزمین ما آمدی، حالْ آن که به یاد دارم تو ما را بد می گفتی و دشمنان ما را علیه ما تحریک می کردی؟ این سخنت یادت می آید : خفتگان دور شدند و چشمان من به خواب نمی روند و شب، غم ها را می آورَد و می بَرد. ای مَذحِجیان! وقت درنگ نیست. همّت کنید که دشمن، آل احمد را قصد کرده است. این، علی است، چون ماه که در وسط ستارگان، خوش بختی اطرافش را گرفته است. بهترینِ مردم و پسر عموی محمّد صلی الله علیه و آله اگر به نورْ هدایت می شوید، از او هدایت بجویید. از زمانی که در جنگ حاضر شد، همواره پیروز بود و پیروزی از فراز پرچمش رخت برنمی بندد. گفت : ای امیر المؤمنین! چنان بود و من امیدوارم که پس از او (علی علیه السلام ) تو برای ما جانشین او باشی. یکی از اهل مجلس گفت : چه طور چنین باشد، در حالی که او (امّ سنان) می گفت : هرگز نمیری ـ ای ابوالحسین ـ که همواره هادی و هدایت شده به حق، شناخته می شوی. برو. درود خدایت بر تو باد، تا هنگامی که بر بالای شاخه ها کبوتری می خواند. تو پس از محمّد صلی الله علیه و آله ، جانشین او بودی همان گونه که او به ما درباره تو سفارش کرد، تو وفادار بودی. امروزه، به هیچ کس پس از او برای جانشینی امید نمی رود هیهات که پس از او کسی را آرزو کنیم! امّ سنان گفت : ای امیر المؤمنین! زبانی گویا و سخنی راست است. اگر آنچه که گمان می بریم، در تو تحقّق داشته باشد، که بهره فراوان از آنِ توست. سوگند به خدا، جز این افراد ، هیچ کس دشمنیِ تو را در دل مسلمانان نگذاشته است . حرف هایشان را کنار بنِه و آنان را از خود، دور کن که اگر چنین کنی، به خدا نزدیک و محبوب مسلمانان می شوی. معاویه گفت : تو چنین سخنی می گویی؟ امّ سنان گفت : سبحان اللّه ! سوگند به خدا که کسی چون تو را به باطل، مدح نمی کنند و به دروغ، نزدش عذر نمی آورند و تو خود، نظر ما را می دانی و از آنچه درون دلمان است، آگاهی. سوگند به خدا، علی از تو برای ما دوست داشتنی تر بود، و تو از دیگری برایمان دوست داشتنی تری. معاویه گفت : از چه کسی؟ امّ سنان گفت : از مروان بن حکم و سعید بن عاص.

.

۷ / ۵الحُصَینُ بنُ المُنذِرِالإمامة والسیاسةـ فی ذِکرِ اختِلافِ أصحابِ الإِمامِ علیه السلام فِی استِمرارِ القِتالِ فی صِفّینَ ـ: ثُمَّ قامَ الحُصَینُ بنُ المُنذِرِ ، وکانَ أحدَثَ القَومِ سِنّا ، فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ! إنَّما بُنِیَ هذَا الدّینُ عَلَی التَّسلیمِ ؛ فَلا تَدفَعوهُ بِالقِیاسِ ، ولا تَهدمِوهُ بِالشُّبهَةِ ، وإنّا وَاللّهِ لَو أنّا لا نَقبَلُ مِنَ الاُمورِ إلّا ما نَعرِفُ لَأَصبَحَ الحَقُّ فِی الدُّنیا قَلیلاً ، ولَو تُرِکنا وما نَهوی لَأَصبَحَ الباطِلُ فی أیدینا کَثیرا ، وإنَّ لَنا راعِیا قَد حَمِدنا وِردَهُ وصَدرَهُ ، وهُوَ المَأمونُ عَلی ما قالَ وفَعَلَ ، فَإِن قالَ : لا ، قُلنا : لا ، وإن قالَ : نَعَم ، قُلنا : نَعَم . ⁽¹⁾

.

۷ / ۵ حُصَین بن مُنذر

۷ / ۵حُصَین بن مُنذرالإمامة والسیاسةـ در یاد کردِ اختلاف یاران امام علیه السلام در ادامه دادن جنگ در صفّین ـ: آن گاه، حصین بن مُنذر، که از همه جوان تر بود، برخاست و گفت : ای مردم! این دین، برپایه تسلیمْ بنا شده است. آن را با قیاس، از بین نبرید و با شبهه، نابود نکنید. سوگند به خدا، اگر ما جز آنچه را می شناسیم، قبول نکنیم، حق در دنیا بسیار کمیاب خواهد شد، و اگر آنچه را می خواهیم، رها کنیم، باطل در دست ما افزون خواهد شد. ما را راهبری است که از بردن و آوردنش سپاس گزاریم، و او در آنچه که می گوید و یا می کند، قابل اطمینان است. اگر بگوید : نه، می گوییم : نه، و اگر بگوید : آری، می گوییم : آری!

.

۷ / ۶خالِدُ بنُ مُعَمَّرٍالصواعق المحرقة :قالَ مُعاوِیَةُ لِخالِدِ بنِ مُعَمَّرٍ : لِمَ أحبَبتَ عَلِیّا عَلَینا ؟ قالَ : عَلی ثَلاثِ خِصالٍ : عَلی حِلمِهِ إذا غَضِبَ ، وعَلی صِدقِهِ إذا قالَ ، وعَلی عَدلِهِ إذا حَکَمَ . ⁽¹⁾

۷ / ۷دارِمِیَّةُ الحَجونِیَّةُالعقد الفرید عن أبی سهل التمیمی :حَجَّ مُعاوِیَةُ فَسَأَلَ عَنِ امرَأَةٍ مِن بَنی کِنانَةَ کانَت تَنزِلُ بِالحَجونِ ⁽²⁾یُقالُ لَها : دارِمِیَّةُ الحَجونِیَّةُ ... فَبَعَثَ إلَیها فَجیءَ بِها، فَقالَ : ... أ تَدرینَ لِمَ بَعَثتُ إلَیکِ ؟ قالَت : لا یَعلَمُ الغَیبَ إلَا اللّهُ . قالَ : بَعَثتُ إلَیکِ لِأَسأَلَکِ : عَلامَ أحبَبتِ عَلِیّا وأبغَضتِنی ، ووالَیتِهِ وعادَیتِنی ؟ قالَت : أوَتُعفینی یا أمیرَ المُؤمِنینَ ؟ قالَ : لا اُعفیکِ . قالَت : أمّا إذ أبَیتَ ؛ فَإِنّی أحبَبتُ عَلِیّا عَلی عَدلِهِ فِی الرَّعِیَّةِ ، وقَسمِهِ بِالسَّوِیَّةِ ، وأبغَضتُکَ عَلی قِتالِکَ مَن هُوَ أولی مِنکَ بِالأَمرِ ، وطِلبَتِکَ ما لَیسَ لَکَ بِحَقِّ ، ووالَیتُ عَلِیّا عَلی ما عَقَدَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله مِنَ الوَلاءِ ، وحُبِّهِ المَساکینَ ، وإعظامِهِ لِأَهلِ الدّینِ ، وعادَیتُکَ عَلی سَفکِکَ الدِّماءَ ، وجَورِکَ فِی القَضاءِ ، وحُکمِکَ بِالهَوی ... . قالَ لَها : یا هذِهِ ! هَل رَأَیتِ عَلِیّا ؟ قالَت : إی وَاللّهِ . قالَ : فَکَیفَ رَأَیتِهِ ؟ قالَت : رَأَیتُهُ وَاللّهِ لم یَفتِنهُ المُلکُ الَّذی فَتَنَکَ ، ولَم تَشغَلهُ النِّعمَةُ الَّتی شَغَلَتکَ . قالَ : فَهَل سَمِعتِ کَلامَهُ ؟ قالَت : نَعَم وَاللّهِ ، فَکانَ یَجلُو القَلبَ مِنَ العَمی ، کَما یَجلُو الزَّیتُ صَدَأَ الطَّستِ . قالَ : صَدَقتِ ، فَهَل لَکِ مِن حاجَةٍ ؟ قالَت : أ وَ تَفعَلُ إذا سَأَلتُکَ ؟ قالَ : نَعَم . قالَت : تُعطینی مِئَةَ ناقَةٍ حَمراءَ فیها فَحلُها وراعیها . قالَ : تَصنَعینَ بِها ماذا ؟ قالَت : أغذوا بِأَلبانِهَا الصِّغارَ ، وأستَحیی بِهَا الکِبارَ ، وأکتَسِبُ بِهَا المَکارِمَ ، واُصلِحُ بِها بَینَ العَشائِرِ . قالَ : فَإِن أعطَیتُکِ ذلِکَ ، فَهَل أحُلُّ عِندَکِ مَحَلَّ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ؟ قالَت : ماءٌ ولا کَصَدّاءٍ ، ومَرعیً ولا کَالسَّعدانِ ، وفَتیً ولا کَمالِکٍ ⁽³⁾، یا سُبحانَ اللّهِ ! أ وَدونَهُ ؟ ! فَأَنشَأَ مُعاوِیَةُ یَقولُ : إذا لَم أعُد بِالحِلمِ مِنّی عَلَیکُمُ فَمَن ذَا الَّذی بَعدی یُؤَمَّلُ لِلحِلمِ خُذیها هَنیئا وَاذکُری فِعلَ ماجِدِ جَزاکِ عَلی حَربِ العَداوَةِ بِالسِّلمِ ثُمَّ قالَ : أما وَاللّهِ لَو کانَ عَلِیٌّ حَیّا ما أعطاکِ مِنها شَیئا . قالَت : لا وَاللّهِ ، ولا وَبرَةً وَاحِدَةً مِن مالِ المُسلِمینَ . ⁽⁴⁾

.

۷ / ۶ خالد بن معمَّر

۷ / ۷ دارِمیّه حَجونی

۷ / ۶خالد بن معمَّرالصواعق المُحْرقة :معاویه به خالد بن معمّر گفت : چرا علی را نسبت به ما دوست تر می داری؟ پاسخ داد : به خاطر سه ویژگی : به خاطر برد باری اش در هنگامی که خشمگین می شد ؛ و به خاطر راستگویی اش هر وقت که سخن می گفت ؛ و به خاطر دادگری اش، هرگاه داوری می کرد.

۷ / ۷دارِمیّه حَجونیالعقد الفریدـ به نقل از ابوسهل تمیمی ـ: معاویه، حج به جا آورد و در آن جا درباره زنی پرسید که در حَجُونْ سکونت داشت و وی را دارمیه حجونی می گفتند... . کسی را پیِ او فرستاد و او را آوردند ... . گفت : آیا می دانی برای چه به دنبال تو فرستادم؟ گفت : جز خدا، کسی علم غیب نمی داند. معاویه گفت : به دنبالت فرستادم تا از تو بپرسم : چرا علی را دوست می داشتی و مرا بد می داشتی و از او پیروی می کردی و با من، دشمنی می ورزیدی؟ گفت : مرا معاف دار، ای امیر المؤمنین! معاویه گفت : معاف نمی دارم. زن گفت : حال که نمی پذیری، بدان که علی را به خاطر دادگری اش در بین توده مردم، و قسمت کردن به تساوی، دوست می داشتم. تو را از آن جهتْ دشمن می داشتم که با آن کس که از تو برخلافتْ سزاوارتر است، جنگیدی و چیزی را خواستی که حقّ تو نبود. علی را از آن رو پیروی کردم که پیامبر خدا بر دوستی او پیمان گرفت و [ نیز] به خاطر مهرورزی اش با مستمندان و بزرگداشتِ دینداران ؛ و تو را به خاطر خونریزی هایت، ستمکاری ات در داوری و زمامداری ات بر طبق هوای نفس، دشمن می دارم... . معاویه گفت : ای زن! آیا علی را دیده ای؟ پاسخ داد : آری. پرسید : او را چه طور دیدی؟ پاسخ داد : سوگند به خدا، وی را دیدم که پادشاهی ای که تو را فریفته، او را نفریفته بود، و نعمتی که تو را به خودْ مشغول کرده، او را مشغول نداشته بود. پرسید : آیا سخنش را شنیده ای؟ پاسخ داد : آری . سوگند به خدا، سخن او دل را از کوری جلا می داد، چون جلا یافتن طشت با روغن. معاویه گفت : راست گفتی . آیا حاجتی داری؟ زن پرسید : اگر بخواهم، انجام می دهی؟ گفت : آری. زن گفت : هزار ناقه سرخْ مو بده که در بین آنها نر و نیز کسی که به آنها رسیدگی کند ، باشد. پرسید : با آنها چه کار می کنی؟ گفت : از شیر آنها، کودکان را غذا می دهم، کهنْ سالان را زنده نگه می دارم، خوبی ها را به وسیله آنها به دست می آورم، و در بین عشایر، به اصلاح می پردازم. معاویه گفت : اگر این در خواستت را بدهم، آیا در نزد تو جایگاه علی بن ابی طالب را می گیرم؟ گفت : آبی چون آب صدّاء نیست و چرا گاهی چون سعدان، و جوانی چون مالک. ⁽¹⁾سبحان اللّه ! آیا چون او شوی؟! معاویه شروع کرد به خواندن این شعر : اگر به بردباری بر شما روی نکنم پس، از چه کسی پس از من، امید بردباری می رود؟ آن را گوارا بگیر و یاد کن از کار بزرگواری که در برابر جنگ ، تو را با صلح پاداش داد. آن گاه گفت : امّا سوگند به خدا، اگر علی زنده بود، از این شترها چیزی به تو نمی داد. زن گفت : نه به خدا سوگند، و نه به مقدار سرِ سوزنی از مال مسلمانان!

.

. .

. .

۷ / ۸الرَّبیعُ بنُ خُثَیمٍفضائل الصحابة لابن حنبل عن منذر عن الربیع بن خثیم ⁽¹⁾ـ وذَکَروا عِندَهُ عَلِیّا علیه السلام فَقالَ ـ: ما رَأَیتُ أحَدا [ مِن ] ⁽²⁾مُبغِضیهِ أشَدَّ لَهُ بُغضا ، ولا مُحِبّیهِ أشَدَّ لَهُ حُبّا ، ولَم أرَهُم یَجِدونَ عَلَیهِ فی حُکمِهِ ، وَاللّهُ عَزَّ وجَلَّ یَقولُ : «وَمَن یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْرًا کَثِیرًا» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

.

۷ / ۸ ربیع بن خُثَیم

۷ / ۸ربیع بن خُثَیمفضائل الصحابة ، ابن حنبلـ به نقل از مُنذر، از ربیع بن خثیم که نزد وی از علی علیه السلام یاد کرده بودند ـ: هیچ کس را [چون علی ]ندیده ام که دشمنانش این اندازه با او دشمنی کنند و دوستدارانش این اندازه او را دوست بدارند . و ندیدم که کسی در حکومت او ایرادی بر او گرفته باشد و خداوند عز و جل می فرماید : «و به هر کس حکمت داده شود، به یقین، خیر فراوان داده شده است» .

.

۷ / ۹زَیدُ بنُ صوحانَالإمام الصادق علیه السلام :لَمّا صُرِعَ زَیدُ بنُ صوحانَ رَحمَةُ اللّهِ عَلَیهِ یَومَ الجَمَلِ ، جاءَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام حَتّی جَلَسَ عِندَ رَأسِهِ فَقالَ : رَحِمَکَ اللّهُ یا زَیدُ ، قَد کُنتَ خَفیفَ المَؤونَةِ عَظیمَ المَعونَةِ . قالَ : فَرَفَعَ زَیدٌ رَأسَهُ إلَیهِ وقالَ : وأنتَ فَجَزاکَ اللّهُ خَیرا یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، فَوَاللّهِ ما عَلِمتُکَ إلّا بِاللّهِ عَلیما ، وفی اُمِّ الِکتابِ عَلِیّا حَکیما ، وأنَّ اللّهَ فی صَدرِکَ لَعَظیمٌ . وَاللّهِ ما قاتَلتُ مَعَکَ عَلی جَهالَةٍ ، ولکِنّی سَمِعتُ اُمَّ سَلَمَةَ زَوجَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله تَقولُ : سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : «مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلِیٌّ مَولاهُ ، اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ، وعادِ مَن عاداهُ ، وَانصُر مَن نَصَرَهُ ، وَاخذُل مَن خَذَلَهُ» فَکَرِهتُ وَاللّهِ أن أخذُلَکَ فَیَخذُلَنِیَ اللّهُ . ⁽¹⁾

۷ / ۱۰سَودَةُ الهَمدانِیَّةُبلاغات النساء عن محمّد بن عبید اللّه :اِستَأذَنَت سَودَةُ بِنتُ عُمارَةَ بنِ الأَسکِ ⁽²⁾الهَمدانِیَّةُ عَلی مُعاوِیَةَ بنِ أبی سُفیانَ فَأَذِنَ لَها ، فَلَمّا دَخَلَت عَلَیهِ قالَ : هِی یا بِنتَ الأَسکِ ! أ لَستِ القائِلَةَ یَومَ صِفّینَ : شَمِّر کَفِعلِ أبیکَ یَابنَ عُمارَةَ یَومَ الطِّعانِ ومُلتَقَی الأَقرانِ وَانصُر عَلِیّا وَالحُسَینَ ورَهطَهُ وَاقصِد لِهِندٍ وَابنِها بِهَوانِ إنَّ الإِمامَ أخُو النَّبِیِّ مُحَمَّدِ عَلَمُ الهُدی ومَنارَةُ الإیمانِ فَقِهِ الحُتوفَ وَسِر أمامَ لِوائِهِ قُدُما بِأَبیضَ صارِمٍ وسِنانِ قالَت : إی وَاللّهِ ، ما مِثلی مَن رَغِبَ عَنِ الحَقِّ أوِ اعتَذَرَ بِالکَذِبِ . قالَ لَها : فَما حَمَلَکِ عَلی ذلِکَ ؟ قالَت : حُبُّ عَلِیٍّ علیه السلام وَاتِّباعُ الحَقِّ . قالَ : فَوَاللّهِ ما أری عَلَیکِ مِن أثَرِ عَلِیٍّ شَیئا . قالَت : أنشُدُکَ اللّهَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ وإعادَةَ ما مَضی وتَذکارَ ما قَد نُسِیَ ! قالَ : هَیهاتَ ما مِثلُ مَقامِ أخیکِ یُنسی ، وما لَقیتُ مِن أحَدٍ ما لَقیتُ مِن قَومِکِ وأخیکِ قالَت : صَدَقَ فوکَ ، لَم یَکُن أخی ذَمیمَ المَقامِ ، ولا خَفِیَّ المَکانِ ، کانَ وَاللّهِ کَقَولِ الخَنَساءِ : وإنَّ صَخرا لَتَأتَمُّ الهُداةُ بِهِ کَأَنَّهُ علَمٌ فی رَأسِهِ نارُ قالَ : صَدَقتِ ، لَقَد کانَ کَذلِکِ ، فَقالَت : ماتَ الرَّأسُ وبُتِرَ الذَّنَبُ ، وبِاللّهِ أسأَلُ أمیرَ المُؤمِنینَ إعفائی مِمَّا استَعفَیتُ مِنهُ . قالَ : قَد فَعَلتُ ، فَما حاجَتُکِ ؟ قالَت : إنَّکَ أصبَحتَ لِلنّاسِ سَیِّدا ، ولِأَمرِهِم مُتَقَلِّدا ، وَاللّهُ سَائِلُکَ مِن أمرِنا ومَا افتَرَضَ عَلَیکَ مِن حَقِّنا ، ولا یَزالُ یَقدُمُ عَلَینا مَن یَنوءُ بِعِزِّکَ ، ویَبطِشُ بِسُلطانِکَ ، فَیَحصِدُنا حَصدَ السُّنبُلِ ، ویَدوسُنا دَوسَ البَقَرِ ، ویَسومُنَا الخَسیسَةَ ، ویَسلُبُنَا الجَلیلَةَ ، هذا بُسرُ بنُ أرطاةَ قَدِمَ عَلَینا مِن قِبَلِکَ ، فَقَتَلَ رِجالی ، وأخَذَ مالی ، یَقولُ لی : فوهی بِمَا أستَعصمُ اللّهَ مِنهُ وَألجَأُ إلَیهِ فیهِ ، ولَولَا الطّاعَةُ لَکانَ فینا عِزٌّ ومَنَعَةٌ ، فَإِمّا عَزَلتَهُ عَنّا فَشَکَرناکَ ، وإمّا لا فَعَرَّفناکَ . فَقالَ مُعاوِیَةُ : أ تُهَدِّدینی بِقَومِکِ ؟ ! لَقَد هَمَمتُ أن أحمِلَکِ عَلی قَتَبٍ ⁽³⁾أشرَسَ ، فَأَرُدَّکِ إلَیهِ ، یُنفِذُ فیکِ حُکمَهُ ، فَأَطرَقَت تَبکی ثُمَّ أنشَأَت تَقولُ : صَلَّی الإِلهُ عَلی جِسمٍ تَضَمَّنَهُ قَبرٌ فَأَصبَحَ فیهِ العَدلُ مَدفونا قَد حالَفَ الحَقَّ لا یَبغی بِهِ بَدَلا فَصارَ بِالحَقِّ وَالإیمانِ مَقرونا قالَ لَها : ومَن ذلِکِ ؟ قالَت : عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام . قالَ : وما صَنَعَ بکِ حَتّی صارَ عِندَکِ کَذلِکِ ؟ قالَت : قَدِمتُ عَلَیهِ فی رَجُلٍ وَلّاهُ صَدَقَتَنا قَدِمَ عَلَینا مِن قِبَلِهِ ، فَکانَ بَینی وبَینَهُ ما بَینَ الغَثِّ وَالسَّمینِ ، فَأَتیتُ عَلِیّا علیه السلام لِأَشکُوَ إلَیهِ ما صَنَعَ فَوَجَدتُهُ قائِما یُصَلّی ، فَلَمّا نَظَرَ إلَیَّ انفَتَلَ مِن صَلاتِهِ ، ثُمَّ قالَ لی بِرَأفَةٍ وتَعَطُّفٍ : أ لَکِ حاجَةٌ ؟ فَأَخبَرتُهُ الخَبَرَ ، فَبَکی ، ثُمَّ قالَ : اللّهُمَّ إنَّکَ أنتَ الشّاهِدُ عَلَیَّ وعَلَیهِم ، أنّی لَم آمُرهُم بِظُلمِ خَلقِکَ ولا بِتَرکِ حَقِّکَ ، ثُمَّ أخرَجَ مِن جَیبِهِ قِطعَةَ جِلدٍ کَهَیئَةِ طَرَفِ الجَواب ⁽⁴⁾فَکَتَبَ فیها : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ قَد جاءَتکُم بَیِّنَةٌ مِن رَبِّکُم ، فَأَوفُوا الکَیلَ وَالمیزانَ بِالقِسطِ ⁽⁵⁾، «وَ لَا تَبْخَسُواْ النَّاسَ أَشْیَآءَهُمْ وَ لَا تَعْثَوْاْ فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ» ⁽⁶⁾، «بَقِیَّتُ اللَّهِ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ وَ مَآ أَنَا عَلَیْکُم بِحَفِیظٍ» ⁽⁷⁾. إذا قَرَأتَ کِتابی فَاحتَفِظ بِما فی یَدَیکَ مِن عَمَلِنا حَتّی یَقدُمَ عَلَیکَ مَن یَقبِضُهُ مِنکَ ، وَالسَّلامُ . فَأَخَذتُهُ مِنهُ ، وَاللّهِ ما خَتَمَهُ بِطینٍ ولا خَزَمَهُ بِخِزامٍ ، فَقَرَأتُهُ ، فَقالَ لَها مُعاوِیَةُ : لَقَد لَمَّظَکُمُ ⁽⁸⁾ابنُ أبی طالِبٍ الجُرأَةَ عَلَی السُّلطانِ فَبَطیئا ما تُفطَمونَ . ثُمَّ قالَ : اُکتُبوا لَها بِرَدِّ مالِها وَالعدلِ عَلَیها . قالَت : ألی خاصٌّ أم لِقَومی عامٌّ ؟ قالَ : ما أنتِ وقَومُکِ ؟ قالَت : هِیَ وَاللّهِ إذَنِ الفَحشاءُ وَاللُّؤمُ ، إن لَم یَکُن عَدلاً شامِلاً وإلّا فَأَنَا کَسائِرِ قَومی . قالَ : اُکتُبوا لَها ولِقَومِها . ⁽⁹⁾

.

۷ / ۹ زید بن صُوحان

۷ / ۱۰ سوده هَمْدانی

۷ / ۹زید بن صُوحانامام صادق علیه السلام :هنگامی که در جنگ جمل، زید بن صوحان بر زمین افتاد، امیرمؤمنان، بالای سرش آمد و نشست و فرمود : «خدا رحمتت کنند ، ای زید! تو سبک بار و پُر بهره بودی». زید، سرش را بلند کرد و گفت : خدا تو را خیر بدهد، ای امیرمؤمنان! به خدا سوگند، تو را جز این نشناختم که به خدا دانایی و در اُمّ الکتاب، بلندمنزلت و حکیم هستی، و خداوند، در درون جانت، بزرگ است. سوگند به خدا، از روی ناآگاهی در کنارت نجنگیدم ؛ بلکه از امّ سلمه ، همسر پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدم که می گفت : از پیامبر خدا شنیدم که می فرمود : «هر کس که من مولای اویم، علی مولای اوست . خداوندا! دوستدار علی را دوست بدار و دشمن علی را دشمن بدار. یاری کننده علی را یاری کن و تنها گذارنده علی را تنها بگذار». سوگند به خدا، بد داشتم که تو را بی یاور بگذارم و خدا، مرا بی یاور بگذارد.

۷ / ۱۰سوده هَمْدانیبلاغات النساءـ به نقل از محمّد بن عبید اللّه ـ: سوده، دختر عمارة بن اَسک هَمْدانی، اجازه ورود به نزد معاویه خواست و معاویه، اجازه داد. وقتی وارد شد، معاویه گفت : ای دختر اسک! آیا تو گوینده این شعر در جنگ صفّین نبودی : «ای ابن عماره! چون پدرت آستین بالا بزن در روز جنگ و دیدار هم قطاران. و علی و حسین و گروه آنان را یاری ده و هند و پسرش را نابود ساز. این امام، برادر پیامبر، محمّد صلی الله علیه و آله و پرچم هدایت و مشعل ایمان است . جان پناه او باش و در جلوی پرچمش با شمشیر برنده و نیزه، گامی به پیش رو»؟ زن گفت : آری. انسانی چون من، از حق، روی گردان نمی شود و به دروغ، عذر نمی طلبد. معاویه گفت : چه باعث شد که چنین کردی؟ زن گفت : دوستی علی و پیروی از حق . گفت : سوگند به خدا، در تو اثری از علی نمی بینم. زن گفت : تو را به خدا ـ ای امیر مؤمنان ـ از بازگو کردن گذشته و یادآوری آنچه فراموش شده ، درگذر. معاویه گفت : مُحال است آنچه برادر تو انجام داد، فراموش شود! آنچه که از برادر و خویشان تو دیدم، از هیچ کس ندیدم. زن گفت : دهانت راست گفت. برادرم نه پَستْ جایگاه بود و نه موقعیتش مخفی بود. سوگند به خدا، او مصداق سخن خِنّساء شاعر بود که گفت : راهجویان از صَخر پیروی می کنند گویی پرچمی است که در نوک آن، آتشی افروخته شده است. معاویه گفت : آری، چنین بود. زن گفت : سر رفت و دُم، بریده شد . سوگند به خدا ـ ای امیر مؤمنان ـ که از من و آنچه که به خاطرش درخواست گذشت می کنم، درگذر. معاویه گفت : درگذشتم . نیازت چیست؟ زن گفت : تو اکنون، سَرور مردم شده ای و کارهای آنان را به دست گرفته ای و خداوند، از کارهای ما و از آنچه که حقوق ما برگردن توست، از تو بازخواست خواهد کرد. همواره کسی به سوی ما می آید که به عزّت تو، علیه ما اقدام می کند و به سلطنت تو بر ما یورش می بَرَد، و ما را چون خوشه می چیند، و همچون گاو، ما را لگدکوب می کند، خساست را بر ما تحمیل می کند و عزّت ما را می گیرد. این بُسْر بن اَرطات ، از سوی تو برای ما آمده است. مردان مرا کشته، اموال مرا گرفته و به من می گوید از آنچه که خدا از آن باز داشته دهان ببند، و خود، همان را انجام می دهد، و اگر [ اصل ]فرمانبری نبود، در بین ما عزّت و بازدارندگی [ برای مقابله با وی] وجود دارد. بنابراین، یا او را عزل کن که در این صورت، سپاس گزارت خواهیم بود ؛ و یا نکن که به تو خواهیم فهماند. معاویه گفت : آیا به پشتوانه خویشانت مرا تهدید می کنی؟ تصمیم گرفتم تو را بر شتری چموش سوار کنم تا تو را به نزد او برگردانَد و فرمانش را درباره تو به اجرا گذارَد. زن، سربه زیر انداخت و گریست و آن گاه گفت : درود خدا بر پیکری که گور، او را در خود گرفت و دادگری هم با او مدفون شد. هم پیمان حق بود و هیچ چیزی را همسان آن نمی دید و همواره با حق و ایمان، مقرون بود. معاویه گفت : آن، که بود؟ زن گفت : علی بن ابی طالب. معاویه پرسید : با تو چه کرده که چنین مقامی در نزدت یافته است؟ زن گفت : درباره شخصی که وی او را برای صدقات (مالیات) ما گمارده بود ـ و از سوی او نزد ما آمده بود و در بین من و او اختلافی وجود داشت ـ ، نزد علی رفتم تا به او شکایت کنم. وی در نماز بود. وقتی نگاهش به من افتاد، نمازش را تمام کرد و آن گاه، با مهربانی و عطوفت فرمود : «آیا نیازی داری؟». داستان را به او گفتم. گریست و آن گاه فرمود : «خداوندا! تو بر من و بر آنان گواهی. من به ستمگری بر خلق و یا ترک حقّ تو فرمان نداده ام». آن گاه تکّه چرمی از جیب خود درآورد و بر آن نوشت : «به نام خداوند بخشنده مهربان. از سوی خدایتان دلیل روشنی برای شما رسیده است. پیمانه کردن و وزن کردن را به قسط انجام دهید. ⁽¹⁾«و از ارزش اموال مردم، مکاهید و در زمین، سر به فساد برمدارید» . «باقی مانده [ حلال] خدا برای شما بهتر است، و من بر شما نگهبانم» . وقتی نامه ام را خواندی، آنچه از کارهای ما به دست تو بود ، نگه دار تا کسی بیاید و آن را از تو تحویل بگیرد. والسلام!». نامه را از او گرفتم. سوگند به خدا، آن را با گِلی مهر نکرد و در چیزی نپیچید و من، آن را خواندم. معاویه گفت : علی بن ابی طالب، جسارت بر پادشاه را به شما چشانده و آنچه به شیر در جانتان رفته، به کُندی خارج خواهد شد. آن گاه گفت : فرمان برگشت اموال و اجرای عدالت در حقّش را برایش بنویسید. زن گفت : آیا تنها درباره من و یا همه خویشان من؟ معاویه گفت : چه کار به خویشانت داری؟ زن گفت : سوگند به خدا، این، بد و موجب پستی است، اگر عدالت، فراگیر نباشد ؛ وگرنه من هم یکی از خاندانم هستم. معاویه گفت : در حقّ این و خویشانش بنویسید.

.

. .

. .

. .

. .

۷ / ۱۱صَعصَعَةُ بنُ صوحانَتاریخ الیعقوبیـ فی ذِکرِ بَیعَةِ النّاسِ لِأَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ـ: ... وقامَ صَعصَعَةُ بنُ صوحانَ فَقالَ : وَاللّهِ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، لَقَد زَیَّنتَ الخِلافَةَ وما زانَتکَ ، ورَفَعتَها وما رَفَعَتکَ ، ولَهِیَ إلَیکَ أحوَجُ مِنکَ إلَیها . ⁽¹⁾

المناقب للکوفی عن عبد الملک بن عمیر :سُئِلَ صَعصَعَةُ بنُ صوحانَ : کَیفَ کانَ عَلِیٌّ ؟ قالَ : لَم یَقُل مُستَزیدا لَهُ فَواتَهُ ولا مُستَقصِرا ⁽²⁾، إنَّهُ جَمَعَ الحِلمَ ، وَالسِّلمَ ، وَالعِلمَ ، وَالقَرابَةَ القَریبَةَ ، وَالهِجرَةَ القَدیمَةَ ، وَالبَلاءَ العَظیمَ فِی الإِسلامِ . ⁽³⁾

.

۷ / ۱۱ صَعصَعَة بن صُوحان

۷ / ۱۱صَعصَعَة بن صُوحانتاریخ الیعقوبیـ در یادکردِ بیعت مردم با امیرمؤمنان ـ: ... صعصعة بن صوحان برخاست و گفت : سوگند به خدا ـ ای امیرمؤمنان ـ ، تو خلافت را زینت دادی، خلافت به تو زینت نداده است. تو مقام خلافت را بالا بردی و آن ، مقام تو را بالا نبرده است، و خلافت به تو نیازمندتر است تا تو به خلافت!

المناقب ، کوفیـ به نقل از عبد الملک بن عُمَیر ـ: از صعصعة بن صوحان پرسیده شده که علی علیه السلام چگونه بود؟ گفت : زیاده گویی نمی کرد و حق کلام را به جای می آورد . او بردباری، سلامت نفس، دانش، نزدیکیِ خانوادگی [ به پیامبر خدا]، مهاجرت پیشین و گرفتاری های بزرگ در راه اسلام را با هم جمع کرد.

.

شرح نهج البلاغة :قالَ صَعصَعَةُ بنُ صوحانَ وغَیرُهُ مِن شیعَتِهِ وأصحابِهِ : کانَ [عَلِیٌّ علیه السلام ]فینا کَأَحَدِنا ؛ لینَ جانِبٍ ، وشِدَّةَ تَواضُعٍ ، وسُهولَةَ قِیادٍ ، وکُنّا نَهابُهُ مَهابَةَ الأَسیرِ المَربوطِ لِلسَّیّافِ الواقِفِ عَلی رَأسِهِ . ⁽¹⁾

تذکرة الخواصّ عن عمرو بن یحیی عن صعصعة بن صوحان :إنَّهُ مَرَّ عَلَی المُغیرَةِ بنِ شُعبَةَ فَقالَ لَهُ : مِن أینَ أقبَلتَ ؟ فَقالَ : مِن عِندِ الوَلِیِّ التَّقِیِّ الجَوادِ الحَیِیِّ ⁽²⁾الحَلیمِ الوَفِیِّ الکَریمِ الحَفِیِّ ، المانِعِ بِسَیفِهِ ، الجَوادِ بِکَفِّهِ ، الوَرِیِّ زَندُهُ ⁽³⁾، الکَثیرِ رِفدُهُ ، الَّذی هُوَ مِن ضِئضِئِ ⁽⁴⁾أشرافٍ أمجادٍ لُیوثٍ أنجادٍ ، لَیسَ بِإِقعادٍ ⁽⁵⁾ولا إنکادٍ ، لَیسَ فی أمرِهِ ولا فی قَولِهِ فَنَدٌ ، لَیسَ بِالطّائِشِ النَّزِقِ ، ولا بِالرّایثِ المَذِقِ ⁽⁶⁾، کَریمُ الأَبناءِ ، شَریفُ الآباءِ ، حَسَنُ البَلاءِ ، ثاقِبُ السَّناءِ ، مُجَرَّبٌ مَشهورٌ ، وشُجاعٌ مَذکورٌ ، زاهِدٌ فِی الدُّنیا ، راغِبٌ فِی الاُخری . فَقالَ المُغیرَةُ بنُ شُعبَةَ : هذِهِ صِفاتُ أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیٍّ علیه السلام . ⁽⁷⁾

.

شرح نهج البلاغة :صعصعة بن صوحان و غیر او از پیروان و یاران علی علیه السلام گفتند : [ علی علیه السلام ] در بین ما چون یکی از ما بود. نرم خو، متواضع و آسانگیر بود، و ما چون اسیران در بندی که جلّاد بر بالای سرشان ایستاده باشد، از هیبت او واهمه داشتیم.

تذکرة الخواصـ به نقل از عمرو بن یحیی، از صعصعة بن صوحان ـ: وی (صعصعه) بر مغیرة بن شعبه گذشت و مغیره پرسید : از کجا می آیی؟ گفت : از نزد حاکم پرهیزگارِ بخشنده با شرمِ بردبارِ وفادارِ کریم و پذیرنده، که به شمشیرش باز می دارد، بـا دستش می بخشد، اجاقـش همیشه روشن اسـت و حمایتگری اش بسیار است. آن که از ریشه و اصل اشراف، بزرگان، شیر مردان و دلیران است. نه کم ریشه است و نه درکارش پُر زحمت و نه در سخنش دروغگو. نه بی ثبات و تند است، و نه کسِل و تنبل . دارنده فرزندان کریم و پدران شریف است . خوشْ آزموده و ستاره درخشان است. تجربه دارِ مشهور و دلیرِ نام آور است. در دنیا، زاهد و شیفته آخرت است. مغیره گفت : اینها، ویژگی های امیر مؤمنان علی است.

.

الاختصاص عن مسمع بن عبد اللّه البصری عن رجل :لَمّا بَعَثَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ صَعصَعَةَ بنَ صوحانَ إلَی الخَوارِجِ قالوا لَهُ : أرَأَیتَ لَو کانَ عَلِیٌّ مَعَنا فی مَوضِعِنا أ تَکونُ مَعَهُ ؟ قالَ : نَعَم، قالوا : فَأَنتَ إذا مُقَلِّدٌ عَلِیّا دینَکَ ، اِرجِع فَلا دینَ لَکَ! فَقالَ لَهُم صَعصَعَةُ : وَیلَکُم ! أ لا اُقَلِّدُ مَن قَلَّدَ اللّهَ فَأَحسَنَ التَّقلیدَ ، فَاضطَلَعَ بِأَمرِ اللّهِ صِدّیقا لَم یَزَل ؟ أ وَلَم یَکُن رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذَا اشتَدَّتِ الحَربُ قَدَّمَهُ فی لَهَواتِها فَیَطَأُ صِماخَها بِأَخمَصِهِ ، ویُخمِدُ لَهَبَها بِحَدِّهِ ، مَکدودا فی ذاتِ اللّهِ ... . فَأَنّی تُصرَفونَ ؟ وأینَ تَذهَبونَ ؟ وإلی مَن تَرغَبونَ ؟ وعَمَّن تَصدِفونَ ؟ عَنِ القَمَرِ الباهِرِ ، وَالسِّراجِ الزّاهِرِ ، وصِراطِ اللّهِ المُستَقیمِ ، وسَبیلِ اللّهِ ⁽¹⁾المُقیمِ . قاتَلَکُمُ اللّهُ ، أنّی تُؤفَکونَ ؟ أ فِی الصِّدّیقِ الأَکبَرِ وَالغَرَضِ الأَقصی تَرمونَ ، طاشَت عُقولُکُم ، وغارَت حُلومُکُم ، وشاهَت وُجوهُکُم ، لَقَد عَلَوتُمُ القُلَّةَ مِنَ الجَبَلِ ، وباعَدتُمُ العِلَّةَ ⁽²⁾مِنَ النَّهَلِ ، أ تَستَهدِفونَ أمیرَ المُؤمِنینَ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ووَصِیَّ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟ لَقَد سَوَّلَت لَکُم أنفُسُکُم خُسرانا مُبینا ، فَبُعدا وسُحقا لِلکَفَرَةِ الظّالِمینَ ، عَدَلَ بِکُم عَنِ القَصدِ الشَّیطانُ ، وعَمِیَ لَکُم عَن واضِحِ المَحَجَّةِ الحِرمانُ . ⁽³⁾

راجع : ج ۷ ص ۳۹۶ (فی رثاء الإمام) .

.

الاختصاصـ به نقل از مسمع بن عبد اللّه بصری، از مردی ـ: هنگامی که علی بن ابی طالب علیه السلام ـ درود خدا بر او باد ـ صعصعة بن صوحان را به مقابله خوارج فرستاد، آنان به وی گفتند : فکر می کنی اگر علی با ما در این جا باشد، آیا با او خواهی بود؟ گفت : آری. گفتند : بنابراین، تو دینت را پیرو علی قرار دادی. برگرد که تو دین نداری! صعصعه به آنان گفت : وای بر شما! آیا پیرو کسی نباشم که خدا را پیروی کرده و در پیروی نیکوکار کرده است و به راستی، فرمان خدا را همواره انجام داده است؟ آیا چنین نبود که هرگاه آتش جنگ برافروخته می شد ، پیامبر خدا وی را به میان معرکه می فرستاد و او با قهر و غلبه آن را لگدکوب می کرد و با شمشیرش، آتش جنگ را خاموش می ساخت و در ذات خدا غرق بود؟... به کدام سو می چرخید؟ و به کجا می روید؟ و به که روی می آورید؟ و از چه کسی روی بر می گردانید؟ از ماه درخشان و چراغ روشن و صراط مستقیم خدا و شایسته آماده پایدار؟ خدا شما را بکشد! کجا بازگردانده می شوید؟ آیا درباره صدّیق اکبر و هدف نهایی، تردید دارید؟ خِرَدهایتان بی ثبات گردیده، و اندیشه هایتان به غارت رفته، و چهره هایتان مشوّش شده است. از قلّه کوه، بالاتر رفتید و از نوشیدن آب چشمه، دور گشتید. آیا امیر مؤمنان ـ که درود خدا بر او باد ـ و وصیّ پیامبر خدا را هدف قرار داده اید؟ نفْستان برای شما خسارت آشکاری را آذین کرده است. دوری و پراکندگی بر کافران ستمکار باد! شیطان، شما را از راه درست، دور ساخته، و از [ دیدن] راه روشن، کورتان ساخته است.

ر . ک : ج ۷ ص ۳۹۷ (در سوگ امام) .

.

۷ / ۱۲ضِرَارُ بنُ ضَمرَةَمروج الذهب :دَخَلَ ضِرارُ بنُ ضَمرَةَ ؛ وکانَ مِن خَواصِّ عَلِیٍّ عَلی مُعاوِیَةَ وافِدا ، فَقالَ لَهُ : صِف لی عَلِیّا . قالَ : أعفِنی یا أمیرَ المُؤمِنینَ . قالَ مُعاوِیَةُ : لابُدَّ مِن ذلِکَ . فَقالَ : أمّا إذا کانَ لابُدَّ مِن ذلِکَ فَإِنَّهُ کانَ وَاللّهِ بَعیدَ المَدی ، شَدیدَ القُوی ، یَقولُ فَصلاً ، ویَحکُم عَدلاً ، یَتَفَجَّرُ العِلمُ مِن جَوانِبِهِ ، وتَنطِقُ الحِکمَةُ مِن نَواحیهِ ، یُعجِبُهُ مِنَ الطَّعامِ ما خَشُنَ ، ومِنَ اللِّباسِ ما قَصُرَ . وکانَ وَاللّهِ یُجیبُنا إذا دَعَوناهُ ، ویُعطینا إذا سَأَلناهُ ، وکُنّا وَاللّهِ ـ عَلی تَقریبِهِ لَنا وقُربِهِ مِنّا لا نُکَلِّمُهُ هَیبَةً لَهُ ، ولا نَبتَدِئُهُ لِعِظَمِهِ فی نُفوسِنا ، یَبسِمُ عَن ثَغرٍ کَاللُّؤلُؤِ المَنظومِ ، یُعَظِّمُ أهلَ الدّینِ ، ویَرحَمُ المَساکینَ ، ویُطعِمُ فِیالمَسغَبَةِ یَتیما ذا مَقرَبَةٍ أو مِسکینا ذا مَترَبَةٍ ، یَکسُو العُریانَ ، وَینصُرُ اللَّهفانَ ، ویَستَوحِشُ مِنَ الدُّنیا وزَهرَتِها ، ویَأنِسُ بِاللَّیلِ وظُلمَتِهِ . وکَأَنّی بِهِ وقَد أرخَی اللَّیلُ سُدولَهُ ، وغارَت نُجومُهُ ، وهُوَ فی مِحرابِهِ قابِضٌ عَلی لِحیَتِهِ ، یَتَمَلمَلُ تَمَلمُلَ السَّلیم ⁽¹⁾، ویَبکی بُکاءَ الحَزینِ ، ویَقولُ : «یا دُنیا غُرّی غَیری ، إلَیَّ تَعَرَّضتِ أم إلَیَّ تَشَوَّفتِ ؟ هَیهاتَ هَیهاتَ ! لا حانَ حینُکِ ، قد أبَنتُکِ ثَلاثا لا رَجعَةَ لی فیکِ ، عُمُرُکِ قَصیرٌ ، وعَیشُکِ حَقیرٌ ، وخَطَرُکِ یَسیرٌ ، آهِ مِن قِلَّةِ الزّادِ وبُعدِ السَّفَرِ ووَحشَةِ الطَّریقِ . فَقالَ لَهُ مُعاوِیَةُ : زِدنی شَیئا مِن کَلامِهِ ، فَقالَ ضِرارٌ : کانَ یَقولُ : أعجَبُ ما فی الإِنسانِ قَلبُهُ ... فَقالَ لَهُ مُعاوِیَةُ : زِدنی کُلَّما وَعَیتَهُ مِن کَلامِهِ ، قالَ : هَیهاتَ أن آتِیَ عَلی جَمیعِ ما سَمِعتُهُ مِنهُ . ⁽²⁾

.

۷ / ۱۲ ضرار بن ضَمَره

۷ / ۱۲ضرار بن ضَمَرهمُروج الذهب :ضرار بن ضمره که از یاران ویژه علی علیه السلام بود، به عنوان نماینده بر معاویه وارد شد. معاویه گفت : علی را برایم توصیف کن. گفت : مرا معاف دار، ای امیرمؤمنان! معاویه گفت : چاره ای نداری. گفت : اگر چاره ای ندارم، بدان که او به خدا سوگند، دیر ترس و قوی پنجه بود. آخرین سخن را می گفت و به داد، حکم می کرد. دانش از همه سوی او فَوران می کرد و حکمت، از اطرافش می جوشید. از غذا، درشت آن را و از لباس، کوتاه آن را دوست می داشت. به خدا سوگند، هرگاه می خواندیمش، پاسخمان می داد، و هرگاه درخواست می کردیم، اجابتمان می کرد. سوگند به خدا، با همه نزدیکی او به ما و نزدیکی ما به او، به خاطر هیبتش با او سخن نمی گفتیم و به خاطر جایگاه عظیمش در جان ما، نزد او آغاز به سخن گفتن نمی کردیم. لبخند که می زد، دندان هایش چون رشته گوهر ، آشکار می شد. اهل دین را بزرگ می داشت، به افتادگانْ رحم می کرد و در روزگار سخت ، یتیمِ خویشاوند و نیازمند بدبخت را غذا می داد. برهنه را می پوشانْد، و گرفتاران را یاری می داد. از دنیا و زرق و برق آن ، بیم داشت و به شب و تاریکی آن، انس می ورزید. گویی هم اکنون او را می بینم در هنگامی که شب، دامن گسترده و ستارگانش غروب می کنند، و او در محرابش، دست به ریش خود، چون شخص مار گزیده، به خود می پیچد و چون غمگینان می گِریَد و می گوید : «ای دنیا! غیر از من را بفریب. آیا به من روی می آوری و برای من خودآرایی می کنی؟! هیهات، هیهات! زمان، زمانِ فریب خوردن از تو نیست . تو را سه بار طلاق دادم که مرا بازگشتی به سوی تو نباشد . عمر تو کوتاه، و عیش تو کوچک، و ارزشت کم است. آه از کم توشگی و دوری سفر و وحشت راه!». معاویه به وی گفت : چیزی از سخن او برایم بگو. ضرار گفت : همیشه می گفت : «شگفت ترینْ چیز در انسان، دل اوست...». معاویه گفت : هر چه از سخنان او می دانی، به من بگو. گفت : هیهات، اگر بتوانم همه آنچه از او شنیدم، به یاد بیاورم!

.

راجع : ج ۱۰ ص ۳۰ (قصص من عبادته) .

۷ / ۱۳عَبدُ الرَّحمنِ بنُ حَسّانٍالکامل فی التاریخـ فی ذِکرِ مَقتَلِ حُجرِ بنِ عَدِیٍّ وأصحابِهِ ـ: قالَ [مُعاوِیَةُ ]لِعَبدِ الرَّحمنِ بنِ حَسّانٍ : یا أخا رَبیعَةَ ، ما تَقولُ فی عَلِیٍّ ؟ قالَ : دَعنی ولا تَسأَلنی فَهُوَ خَیرٌ لَکَ . قالَ : وَاللّهِ لا أدَعُکَ . قالَ : أشهَدُ أنَّهُ کانَ مِنَ الذّاکِرینَ اللّهَ تَعالی کَثیرا ، مِنَ الآمِرینَ بِالحَقِّ ، وَالقائِمینَ بِالقِسطِ ، وَالعافینَ عَنِ النّاسِ . قالَ : فَما قَولُکَ فی عُثمانَ ؟ قالَ : هُوَ أوَّلُ مَن فَتَحَ أبوابَ الظُّلمِ ، وأغلَقَ أبوابَ الحَقِّ . قالَ : قَتَلتَ نَفسَکَ ! قالَ : بَل إیّاکَ قَتَلتُ ، ولا رَبیعَةَ بِالوادی ؛ یَعنی لِیَشفَعوا فیهِ . فَرَدَّهُ مُعاوِیَةُ إلی زِیادٍ ، وأمَرَهُ أن یَقتُلَهُ شَرَّ قَتلَةٍ ، فَدَفَنَهُ حَیّا . ⁽¹⁾

.

۷ / ۱۳ عبد الرحمان بن حَسّان

ر . ک : ج ۱۰ ص ۳۱ (داستان هایی از عبادتش) .

۷ / ۱۳عبد الرحمان بن حَسّانالکامل فی التاریخـ در یادکردِ کشته شدن حُجر بن عَدی و یارانش ـ: [ معاویه] به عبد الرحمان بن حسّان گفت : ای برادر ربیعه! درباره علی چه می گویی؟ گفت : رها کن و از من مپرس که به نفع توست. گفت : رها نمی کنم. پاسخ داد : گواهی می دهم که او از بسیارْ یاد کنندگانِ خداوند متعال بود؛ از فرمان دهندگان به حق، قیام کنندگان به قسط، و گذشت کنندگان از مردم بود. پرسید : درباره عثمان چه می گویی؟ گفت : او نخستین کسی بود که درهای ستمگری را گشود و درهای حق را بست. معاویه گفت : خود را کشتی! [ عبد الرحمان] در پاسخ گفت : بلکه تو را کُشتم. در حالی که قبیله ربیعه، در وادی نیست (یعنی [ کسی نیست] که وی را شفاعت کند). معاویه او را به سوی زیاد فرستاد و به او فرمان داد که وی را به بدترین شکل ، بکُشد . زیاد هم او را زنده به گور کرد .

.

۷ / ۱۴عَبیدَةُ السَّلمانِیُّ ⁽¹⁾فضائل الصحابة لابن حنبل عن عبیدة السلمانی :صَحِبتُ عَبدَ اللّهِ بنَ مَسعودٍ سَنَةً ثُمَّ صَحِبتُ عَلِیّا ، فَکانَ فَضلُ عَلِیٍّ عَلی عَبدِ اللّهِ فِی العِلمِ کَفَضلِ المُهاجِرِ عَلَی الأَعرابِیِّ . ⁽²⁾

۷ / ۱۵قَنبَرٌرجال الکشّی :سُئِلَ قَنبَرٌ : مَولی مَن أنتَ ؟ فَقالَ : أنَا مَولی مَن ضَرَبَ بِسَیفَینِ ، وطَعَنَ بِرُمحَینِ ، وصَلَّی القِبلَتَینِ ، وبایَعَ البَیعَتَینِ ، وهاجَرَ الهِجرَتَینِ ، ولَم یَکفُر بِاللّهِ طَرفَةَ عَینٍ . أنَا مَولی صالِحِ المُؤمِنینَ ، ووارِثِ النَّبِیّینَ ، وخَیرِ الوَصِیّینَ ، وأکبَرِ المُسلِمینَ ، ویَعسوبِ المُؤمِنینَ ، ونورِ المُجاهِدینَ ، ورَئیسِ البَکّائینَ ، وزَینِ العابِدینَ ، وسِراجِ الماضینَ ، وضَوءِ القائِمینَ ، وأفضَلِ القانِتینَ ، ولِسانِ رَسولِ رَبِّ العالَمینَ ، وأوَّلِ المُؤمِنینَ مِن آلِ یاسینَ . المُؤَیَّدِ بِجِبریلَ الأَمینِ ، وَالمَنصورِ بِمیکائیلَ المَتینِ ، وَالمَحمودِ عِندَ أهلِ السَّماواتِ أجمَعینَ ، سَیِّدِ المُسلِمینَ وَالسّابِقینَ ، وقاتِلِ النّاکِثینَ وَالقاسِطینَ ، وَالمُحامی عَن حَـرَمِ المُسلِمینَ ، وَالمُجاهِـدِ أعـداءَهُ النّاصِبینَ ، ومُطفِئِ نیرانِ الموقِدینَ ، وأفخَرِ مَن مَشی مِن قُرَیشٍ أجمَعینَ ، وأوَّلِ مَن حارَبَ وَاستَجابَ لِلّهِ ، أمیرِ المُؤمِنینَ ، ووَصِیِّ نَبِیِّهِ فِی العالَمینَ ، وأمینِهِ عَلَی المَخلوقینَ ، وخَلیفَةِ مَن بُعِثَ إلَیهِم أجمَعینَ ، سَیِّدِ المُسلِمینَ وَالسّابِقینَ ، وقاتِلِ النّاکِثینَ وَالقاسِطینَ ، ومُبیدِ المُشرِکینَ ، وسَهمٍ مِن مَرامِی اللّهِ عَلَی المُنافِقینَ ، ولِسانِ کَلِمَةِ العابِدینَ . ناصِرِ دینِ اللّهِ ، ووَلِیِّ اللّهِ ، ولِسانِ کَلِمَةِ اللّهِ ، وناصِرِهِ فی أرضِهِ ، وعَیبَةِ عِلمِهِ ، وکَهفِ دینِهِ ، إمامِ الأَبرارِ ، مَن رَضِیَ عَنهُ العَلِیُّ الجَبّارُ . سَمِحٌ ، سَخِیٌّ ، حَیِیٌّ ⁽³⁾، بُهلولٌ ، سَنحنَحِیٌّ ⁽⁴⁾، زَکِیٌّ ، مُطَهَّرٌ ، أبطَحِیٌّ ، باذِلٌ ، جَرِیٌّ ، هُمامٌ ، صابِرٌ ⁽⁵⁾، صَوّامٌ ، مَهدِیٌّ ، مِقدامٌ ، قاطِعُ الأَصلابِ ، مُفَرِّقُ الأَحزابِ ، عالِی الرِّقابِ ، أربَطُهُم عِنانا ، وأثبَتُهُم جَنانا ، وأشَدُّهُم شَکیمَةً ⁽⁶⁾، بازِلٌ ⁽⁷⁾، باسِلٌ ، صِندیدٌ ، هِزَبرٌ ، ضِرغامٌ ، حازِمٌ ، عَزّامٌ ، حَصیفٌ ، خَطیبٌ ، مِحجاجٌ ، کَریمُ الأَصلِ ، شَریفُ الفَضلِ ، فاضِلُ القَبیلَةِ ، نَقِیُّ العَشیرَةِ ، زَکِیُّ الرَّکانَةِ ⁽⁸⁾، مُؤَدِّی الأَمانَةِ . مِن بَنی هاشِمٍ ، وَابنُ عَمِّ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَالإِمامُ ، مَهدِیُّ الرَّشادِ ، مُجانِبُ الفَسادِ ، الأَشعَثُ الحاتِمُ ، البَطَلُ الجَماجِمِ ، وَاللَّیثُ المُزاحِمُ ، بَدرِیٌّ ، مَکِّیٌّ ، حَنَفِیٌّ ، روحانِیٌّ ، شَعشَعانِیٌّ . مِنَ الجِبالِ شَواهِقُها ، ومِنَ الهِضابِ رُؤوسُها ، ومِنَ العَرَبِ سَیِّدُها ، ومِنَ الوَغی لَیثُها . البَطَلُ الهُمامُ، وَاللَّیثُ المِقدامُ، وَالبَدرُ التَّمامُ ، مِحَکُّ المُؤمِنینَ ، ووارِثُ المَشعَرَینِ، وأبُو السِّبطَینِ الحَسَنِ وَالحُسَینِ ، وَاللّهِ أمیرُ المُؤمِنینَ حَقّا حَقّا عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ عَلَیهِ مِنَ اللّهِ الصَّلَواتُ الزَّکِیَّةُ وَالبَرَکاتُ السَّنِیَّةُ . ⁽⁹⁾

.

۷ / ۱۴ عُبَیده سلمانی

۷ / ۱۵ قنبر

۷ / ۱۴عُبَیده سلمانی ⁽¹⁾فضائل الصحابة ، ابن حنبلـ به نقل از عبیده سلمانی ـ: یک سال با عبد اللّه بن مسعود، همراه شدم و آن گاه با علی همراه گشتم. برتری علی بر عبد اللّه در دانش، چون برتری مهاجر بر فرد بیابانی بود.

۷ / ۱۵قنبررجال الکشی :از قنبر پرسیده شد : مولایت کیست؟ گفت : من غلام کسی هستم که به دو شمشیر، می جنگید و به دو نیزه، ضربه می زد، به دو قبله نماز گزارْد، دو مهاجرت به جای آورد، و لحظه ای به خدا کفر نورزید. من غلامِ آنم که شایسته ترینِ مؤمنان است و وارثِ پیامبران، و بهترینِ وصی ها، و بزرگِ مسلمانان، فرمانده مؤمنان، و نورِ مجاهدان، و رئیس اشکریزان، و زینتِ عبادت کنندگان، و چراغِ گذشتگان، نورِ نمازگزاران، و برترینِ پارسایان، و زبانِ پیامبر خداوند جهانیان، و نخستین مؤمن از آل یاسین . [ غلامِ ] آن [ کسی هستم] که به وسیله جبرئیل امینْ تأیید شده، و توسط میکائیل متینْ یاری شده، و در بین همه آسمانیانْ ستایش شده است؛ [ او که] سرور مسلمانان و پیشتازان، و کشنده پیمان شکنان و تجاوزکاران، و مدافع حریم مسلمانان، و جنگ کننده با دشمنان کینه توز، و خاموش کننده آتش آتش افروزان بود ، و با افتخارترین قرشی ای که گام بر زمین نهاد ، و نخستین کسی که [در راه حق] به پیکار برخاست و دعوت الهی را پاسخ گفت ، امیر مؤمنان است و وصیّ پیامبر خدا در بین جهانیان، و امین او بر بندگان، و جانشینِ آن کس که برای همه آنان برانگیخته شده، و کشنده پیمان شکنان و منحرفان، و نابود کننده مشرکان، و تیری از تیرهای الهی بر منافقان، و زبان سخن عابدان . [ او] یاور دین خدا، و ولیّ خدا، و زبان سخن الهی، و یاور خدا در زمینش، و گنجینه دانش او، و پناه دین او، و پیشوای خوبان، و کسی که خداوندِ والا و توانمند، از او خشنود است. با گذشت، بخشنده، باشرم، خردمند، شب زنده دار، باهوش، پاک، حجازی، دست و دل باز، شجاع، سرور و سالار ، صبور، روزه دار، هدایت شده، دلاورِ پیشتاز ، قطع کننده پشت ها، برهم ریزنده احزاب، برترِ گردن فرازان که از نظر زمام، استوارترین، و از نظر دل، ثابت ترین، و در قوّت قلب، استوارترینِ آنان بود. قدرتمند، دلیر، مهتر، هژَبْر، شیر، با اراده، مصمّم، نیک اندیش، سخنور، مناظره گر، اصیل، با فضل، فاضلِ خاندان، پاکْ عشیره، پُر وقار و امانتدار. از بنی هاشم، پسر عموی پیامبر صلی الله علیه و آله ، امامِ ، راه راست یافته، پرهیز کننده از فساد، بخشنده سامانده، قهرمانِ قهرمانان، و شیر ژیان، بدری، مکّی، دارنده دین حنیف، روحانی، تابنده، ستیغ کوه ها، بالای بلندی ها، سرور عرب ها، و شیر بیشه ها، قهرمانِ دلیر ، شیر حمله کننده، ماهِ تمام، محکِ مؤمنان، وارثِ مشعریان، پدر دو سبط حسن و حسین است. سوگند به خدا، امیر حقیقی و بر حقّ مؤمنان، علی بن ابی طالب است ـ که درودهای پاک وبرکت های ارجمند خداوند بر او باد ـ .

.

. .

. .

راجع : ج ۱۳ ص ۴۶۴ (قنبر) .

۷ / ۱۶مالِکٌ الأَشتَرُتاریخ الیعقوبیـ فی ذِکرِ بَیعَةِ النّاسِ لِأَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ـ: ... ثُمَّ قامَ مالِکُ بنُ الحارِثِ الأَشتَرُ فَقالَ : أیُّهَا النّاسُ ! هذا وَصِیُّ الأَوصِیاءِ ، ووارِثُ عِلمِ الأَنبِیاءِ ، العَظیمُ البَلاءِ ، الحَسَنُ الغَناءِ ، الَّذی شَهِدَ لَهُ کِتابُ اللّهِ بِالإیمانِ ورَسولُهُ بِجَنَّةِ الرِّضوانِ ، مَن کَمُلَت فیهِ الفَضائِلُ ، ولَم یَشُکَّ فی سابِقَتِهِ وعِلمِهِ وفَضلِهِ الأَواخِرُ ولَا الأَوائِلُ . ⁽¹⁾

وقعة صفّین عن أدهم :إنَّ الأَشتَرَ قامَ یَخطُبُ النّاسَ بِقُناصِرینَ ⁽²⁾، وهُوَ یَومَئِذٍ عَلی فَرَسٍ أدهَمَ مِثلُ حَلَکِ الغُرابِ ، فَقالَ : ... مَعَنَا ابنُ عَمِّ نَبِیِّنا ، وسَیفٌ مِن سُیوفِ اللّهِ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ، صَلّی مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَم یَسبِقهُ بِالصَّلاةِ ذَکَرٌ حَتّی کانَ شَیخا ، لَم یَکُن لَهُ صَبوَةٌ ولا نَبوَةٌ ولا هَفوَةٌ ، فَقیهٌ فی دینِ اللّهِ ، عالِمٌ بِحُدودِ اللّهِ ، ذو رَأیٍ أصیلٍ ، وصَبرٍ جَمیلٍ ، وعِفافٍ قَدیمٍ . ⁽³⁾

شرح نهج البلاغةـ فی ذِکرِ ما قالَهُ الأَشتَرُ بَعدَ خُطبَةِ الإِمامِ عَلِیٍّ علیه السلام بِذی قارٍ عِندَ سَیرِهِ لِلبَصرَةِ ، ودُعائِهِ عَلی طَلحَةَ وَالزُّبَیرِ ـ: الحَمدُللّهِ الَّذی مَنَّ عَلَینا فَأَفضَلَ ، وأحسَنَ إلَینا فَأَجمَلَ ، قَد سَمِعنا کلامَکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، ولَقَد أصَبتَ ووُفِّقتَ ، وأنتَ ابنُ عَمِّ نَبِیِّنا وصهِرُهُ ووَصِیُّهُ ، وأوَّلُ مُصَدِّقٍ بِهِ ، ومُصَلٍّ مَعَهُ ، شَهِدتَ مَشاهِدَهُ کُلَّها ، فَکانَ لَکَ الفَضلُ فیها عَلی جَمیعِ الاُمَّةِ ، فَمَنِ اتَّبَعَکَ أصابَ حَظَّهُ ، وَاستَبشَرَ بِفَلجِهِ ⁽⁴⁾، ومَن عَصاکَ ورَغِبَ عَنکَ ، فَإِلی اُمِّهِ الهاوِیَةِ ! لَعَمری یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! ما أمرُ طَلحَةَ وَالزُّبَیرِ وعائِشَةَ عَلَینا بِمُخیلٍ ، ولَقَد دَخَلَ الرَّجُلانِ فیما دَخَلا فیهِ ، وفارَقا عَلی غَیرِ حَدَثٍ أحدَثتَ ، ولا جَورٍ صَنَعتَ ، فَإِن زَعَما أنَّهُما یَطلُبانِ بِدَمِ عُثمانَ فَلیُقیدا مِن أنفُسِهِما ؛ فَإَنَّهُما أوَّلُ مَن ألَّبَ عَلَیهِ وأغرَی النّاسَ بِدَمِهِ ، واُشهِدُ اللّهَ لَئِن لَم یَدخُلا فیما خَرَجا مِنهُ لَنُلحِقَنَّهُما بِعُثمانَ ؛ فَإِنَّ سُیوفَنا فی عَواتِقِنا ، وقُلوبَنا فی صُدورِنا ، ونَحنُ الیَومَ کَما کُنّا أمسِ . ⁽⁵⁾

.

۷ / ۱۶ مالک اَشتر

ر . ک : ج ۱۳ ص ۴۶۵ (قنبر ، بنده آزاد شده امیر مؤمنان) .

۷ / ۱۶مالک اَشترتاریخ الیعقوبیـ در یادکرد بیعت مردم با امیرمؤمنان: ... آن گاه، مالک بن حارث اشتر به پا ایستاد و گفت : ای مردم! این وصیّ وصی ها، و وارث دانش پیامبران، آزمایش دهنده بزرگ، و نیکْ بی نیاز است. آن است که کتاب خدا به ایمان ، و پیامبر خدا به بهشت رضوان برای او گواهی داده است ؛ آن که در او فضایل، کمال یافته اند و در سابقه و دانش و فضلش، پیشینیان و پسینیان، تردیدی ندارند.

وقعة صفینـ به نقل از ادهم ـ: مالک اشتر، در منطقه قُناصرین [ در شام]، در حالی که بر اسبی سیاه چون کلاغْ سوار بود، برای مردم سخنرانی کرد و گفت : ... پسر عموی پیامبرمان ، شمشیری از شمشیرهای خداوند، علی بن ابی طالب با ماست ؛ آن که با پیامبر خدا نماز گزارْد، هیچ مردی حتی تا زمان پیری ، در نماز بر او پیشی نگرفته است. او را بیهوده گری، خطاکاری و لغزش نبوده است . در دین خدا آگاه است، حدود الهی را می داند، دارای رأیی اصیل، و بردباری ای نیکو، و عفّتی دیرین است.

شرح نهج البلاغةـ در یادکردِ آنچه که مالک اشتر در پی سخنرانی امام علی علیه السلام در منطقه ذی قار به هنگام رفتن به بصره و نفرین آن حضرت بر طلحه و زبیر، گفت ـ: سپاسْ خدایی را که بر ما منّت نهاد و ما را برتری داد، به ما نیکی کرد و حقّ نیکی را به جا آورد! سخن تو را ـ ای امیرمؤمنان ـ شنیدیم. تو درست گفتی و موفّق بودی. تو پسر عموی پیامبر ما، و داماد و وصیّ اویی. اوّلین کسی هستی که او را پذیرفتی و با وی نماز گزارْدی، در همه جنگ های او حضور داشتی، و در همه آنها، برتری از آنِ تو نسبت به همه امّت است . هر کس تو را پیروی کرد، به نصیبش رسید و به پیروزی مژده داده شد، و هر کس تو را نافرمانی کرد و از تو روی گردانْد، به جایگاهش در سیاه چال جهنم بازگشته است. به جانم سوگند ـ ای امیرمؤمنان ـ که جریان طلحه، زبیر و عایشه برایمان دور از ذهن نبود. آن دو مرد، در جریانی قدم گذاشتند و بدون آن که تو چیزی انجام دهی و یا ستمی کرده باشی، از تو جدا شدند. اگر آن دو می پندارند که خون عثمان را می خواهند، باید نخست از خود بخواهند؛ چرا که آن دو اوّلین کسانی بودند که مردم را علیه او شوراندند و به ریختن خونش واداشتند ، و خدا را گواه می گیرم که اگر آن دو به بیعتی که از آن بیرون رفتند، دوباره وارد نشوند، آن دو را هم به عثمان ملحق خواهیم ساخت ؛ چرا که شمشیرهایمان بر دوشمان است و دل هایمان در سینه هایمان، و ما امروز، همان گونه ایم که دیروز بودیم.

.

۷ / ۱۷نُعَیمُ بنُ دِجاجَةَالإمام الصادق علیه السلام :بَعَثَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام إلی بِشرِ بنِ عُطارِدٍ التَّمیمِیِّ فی کَلامٍ بَلَغَهُ ، فَمَرَّ بِهِ رَسولُ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام فی بَنی أسَدٍ وأخَذَهُ ، فَقامَ إلَیهِ نُعَیمُ بنُ دِجاجَةَ الأَسَدِیُّ فَأَفلَتَهُ ، فَبَعَثَ إلَیهِ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام فَأَتَوهُ بِهِ وأمَرَ بِهِ أن یُضرَبَ ، فَقالَ لَهُ نُعَیمٌ : أما وَاللّهِ إنَّ المُقامَ مَعَکَ لَذُلٌّ ، وإنَّ فِراقَکَ لَکُفرٌ ! قالَ : فَلَمّا سَمِعَ ذلِکَ مِنهُ قالَ لَهُ : یا نُعَیمُ ، قَد عَفَونا عَنکَ ، إنَّ اللّهَ عَزَّ وجَلَّ یَقولُ : «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ» ⁽¹⁾أمّا قَولُکَ : إنَّ المُقامَ مَعَکَ لَذُلٌّ فَسَیِّئَةٌ اکتَسَبتَها ، وأمّا قَولُکَ : إنَّ فِراقَکَ لَکُفرٌ فَحَسَنَةٌ اکتَسَبتَها ، فَهذِهِ بِهذِهِ ، ثُمَّ أمَرَ أن یُخَلّی عَنهُ . ⁽²⁾

.

۷ / ۱۷ نُعَیم بن دجاجه

۷ / ۱۷نُعَیم بن دجاجهامام صادق علیه السلام :امیرمؤمنان در مورد سخنی که بِشْر بن عُطارِد تمیمی گفته بود، کسی را در پیِ او فرستاد . وقتی فرستاده امیرمؤمنان در جمع بنی اسد به دنبال او رفت و او را گرفت، نعیم ابن دجاجه اسدی برخاست و او را آزاد کرد. امیرمؤمنان به سوی وی فرستاد. او را آوردند و فرمود تا او را بزنند. نعیم گفت : به خدا سوگند، کنار تو بودن، موجب خواری است و از تو جدا شدن، کفر است. [ امام صادق علیه السلام فرمود :] وقتی که علی علیه السلام این سخن را از او شنید، گفت : «ای نعیم! از تو گذشتیم. خداوند متعال می گوید : «بدی را به شیوه ای نیکو دفع کن» . امّا سخن تو که گفتی : بودن در کنار تو خواری است ، گناهی است که انجام دادی، و سخن تو که گفتی جدایی از تو کفر است ، ثوابی است که به دست آوردی، و این در برابر آن» . آن گاه فرمود تا وی را آزاد کنند.

.

۷ / ۱۸یَزِیدُ بنُ قَیسٍتاریخ الطبری عن المُحِلّ بن خلیفة الطائی :لَمّا تَوادَعَ عَلِیٌّ ومُعاوِیَةُ یَومَ صِفّینَ اختَلَفَ فیما بَینَهُمَا الرُّسُلُ رَجاءَ الصُّلحِ ، فَبَعَثَ عَلِیٌّ عَدِیَّ بنَ حاتِمٍ ویَزیدَ بنَ قَیسٍ الأَرحَبِیَّ وشَبَثَ بنَ رِبعِیٍّ وزِیادَ بنَ خَصَفَةَ إلی مُعاوِیَةَ ، فَلَمّا دَخَلوا ... تَکَلَّمَ یَزیدُ بنُ قَیسٍ ، فَقالَ : إنّا لَم نَأتِکَ إلّا لِنُبَلِّغَکَ ما بُعِثنا بِهِ إلَیکَ ، ولِنُؤَدِّیَ عَنکَ ما سَمِعنا مِنکَ ، ونَحنُ عَلی ذلِکَ لَم نَدَع أن نَنصَحَ لَکَ ، وأن نَذکُرَ ما ظَنَنّا أنَّ لَنا عَلَیکَ بِهِ حُجَّةً ، وأنَّکَ راجِعٌ بِهِ إلَی الاُلفَةِ وَالجَماعَةِ . إنَّ صاحِبَنا مَن قَد عَرَفتَ وعَرَفَ المُسلِمونَ فَضلَهُ ، ولا أظُنُّهُ یَخفی عَلَیکَ ، إنَّ أهلَ الدّینِ وَالفَضلِ لَن یَعدِلوا بِعَلِیٍّ ، ولَن یُمَیِّلوا بَینَکَ وبَینَهُ ، فَاتَّقِ اللّهَ یا مُعاوِیَةُ! ولا تُخالِفُ عَلِیّا ؛ فَإِنّا وَاللّهِ ما رَأَینا رَجُلاً قَطُّ أعمَلَ بِالتَّقوی ، ولا أزهَدَ فِی الدُّنیا ، ولا أجمَعَ لِخِصالِ الخَیرِ کُلِّها مِنهُ . ⁽¹⁾

.

۷ / ۱۸ یزید بن قیس

۷ / ۱۸یزید بن قیستاریخ الطبریـ به نقل از مُحِلّ بن خلیفه طایی ـ: هنگامی که در جنگ صفین، علی علیه السلام و معاویه از هم جدا شدند، در بین آن دو به امید صلح، فرستاده هایی آمد و شد کردند . علی علیه السلام عدی بن حاتم و یزید بن قیس اَرحَبی و شَبَث بن رَبعی و زیاد بن خصفه را به سوی معاویه فرستاد. وقتی آنان وارد شدند... یزید بن قیس، شروع به سخن کرد و گفت : ما جز برای رساندن آنچه که به خاطر آن فرستاده شده ایم، نزد تو نیامده ایم و آنچه که از تو می شنویم، از سوی تو بیان می کنیم. با این حال ، از خیرخواهی برای تو و یادآوری آنچه گمان می بریم حجتی برای ما و بر ضد توست و بدین وسیله به سازگاری با جماعت مسلمانان بازمی گردی ، فروگذار نمی کنیم. مولای ما کسی است که تو و همه مسلمانان، برتریِ او را می دانید و نمی پندارم که برای تو مخفی باشد. دینداران و اهل فضل ، از علی نمی گذرند، و بین تو و او در تردید نیستند. پس، از خدا بترس ـ ای معاویه ـ و با علی مخالفت نکن. به خدا سوگند، ما هرگز کسی را پرهیزگارتر، زاهدتر در دنیا، و جامع تر از او در خصلت های پسندیده، نمی شناسیم.

.

الفصل الثامن : عَلِیٌّ عَنْ لِسَانِ أعْدَائِهِ۸ / ۱مُعاوِیَةُ بنُ أبی سُفیانَسیر أعلام النبلاء عن عبید :جاءَ أبو مُسلِمٍ الخَولانِیُّ واُناسٌ إلی مُعاوِیَةَ وقالوا : أنتَ تُنازِعُ عَلِیّا ، أم أنتَ مِثلُهُ ؟ فَقالَ : لا وَاللّهِ ، إنّی لَأَعلَمُ أنَّهُ أفضَلُ مِنّی وأحَقُّ بِالأَمرِ مِنّی . ⁽¹⁾

تاریخ دمشق عن أبی إسحاق :جاءَ ابنُ أحوَرَ التَّمیمِیُّ إلی مُعاوِیَةَ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! جِئتُکَ مِن عِندِ ألأَمِ النّاسِ ! وأبخَلِ النّاسِ ! وأعیَی النّاسِ ! وأجبَنِ النّاسِ ! فَقالَ [لَهُ مُعاوِیَةُ] : وَیلَکَ ! وأنّی أتاهُ اللُّؤمُ ، ولَکُنّا نَتَحَدَّثُ أن لَو کانَ لِعَلِیٍّ بَیتٌ مِن تِبنٍ وآخَرُ مِن تِبرٍ ⁽²⁾لَأَنفَدَ التِّبرَ قَبلَ التِّبنِ ؟ ! وأنّی أتاهُ العِیُّ وإن کُنّا لَنَتَحَدَّثُ أنَّهُ ما جَرَتِ المَواسی عَلی رَأسِ رَجُلٍ مِن قُرَیشٍ أفصَحَ مِن عَلِیٍّ ؟ ! وَیلَکَ ! وأنّی أتاهُ الجُبنُ وما بَرَزَ لَهُ رَجُلٌ قَطُّ إلّا صَرَعَهُ ؟ ! وَاللّهِ یَابنَ أحوَرَ لَولا أنَّ الحَربَ خُدعَةٌ لَضَرَبتُ عُنُقَکَ ، اخرُج فَلا تُقیمَنَّ فی بَلَدی . ⁽³⁾

.

فصل هشتم : علی از زبان دشمنانش

۸ / ۱ معاویة بن ابی سفیان

فصل هشتم : علی از زبان دشمنانش۸ / ۱معاویة بن ابی سفیانسیر أعلام النبلاءـ به نقل از عبید ـ: ابو مسلم خولانی با گروهی نزد معاویه آمدند و گفتند : تو با علی می جنگی. آیا تو چون اویی؟ گفت : سوگند به خدا ، نه! من می دانم که او برتر از من است و به حکومت ، سزاوارتر از من است. ⁽¹⁾

تاریخ دمشقـ به نقل از ابو اسحاق ـ: ابن اَحوَر تمیمی نزد معاویه آمد و گفت : ای امیر مؤمنان! از پیشِ تنگْ چشم ترین ، بخیل ترین ، گنگ ترین و ترسوترینِ مردم ، نزد تو می آیم. [ معاویه] به او گفت : وای بر تو! کجا او تنگْ چشم اسـت ، حـالْ آن که همواره می گفتیم اگر علی را خانه ای انباشته از کاه و خانه ای انباشته از طلا باشد ، طلا را زودتر از کاه، [می بخشد و] تمام می کند؟ و کجا او گنگ است ، در حالی که ما همواره می گفتیم که تیغ سلمانی در بین قریشیان، بر سرِ مردی فصیح تر از علی کشیده نشده است. وای بر تو! کجا او ترسوست ، حالْ آن که هیچ کس به نبرد با او نرفته ، جز آن که شکست خورده است؟ سوگند به خدا ، ای ابن احور! اگر جز این نبود که جنگ ، نیرنگ است ، گردنت را می زدم. بیرون برو و در کشور من سُکنا مگزین.

.

الإمامة والسیاسة :ذَکَروا أنَّ عَبدَ اللّهِ بنَ أبی مِحجَنٍ الثَّقَفِیَّ قَدِمَ عَلی مُعاوِیَةَ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنّی أتَیتُکَ مِن عِندِ العَیِیِّ ⁽¹⁾الجَبانِ البَخیلِ ابنِ أبی طالِبٍ . فَقالَ مُعاوِیَةُ : للّهِ أنتَ ! أ تَدری ما قُلتَ ؟ أمّا قَولُکَ : العَیِیُ ⁽²⁾، فَوَاللّهِ لَو أنَّ ألسُنَ النّاسِ جُمِعَت فَجُعِلَت لِسانا واحِدا لَکَفاها لِسانُ عَلِیٍّ ، وأمّا قَولُکَ : إنَّهُ جَبانٌ ، فَثَکِلَتکَ اُمُّکَ ، هَل رَأَیتَ أحَدا قَطُّ بارَزَهُ إلّا قَتَلَهُ ؟ وأمّا قَولُکَ : إنَّهُ بَخیلٌ ، فَوَاللّهِ لَو کانَ لَهُ بَیتانِ أحَدُهُما مِن تِبرٍ وَالآخَرُ مِن تِبنٍ ، لَأَنفَدَ تِبرَهُ قَبلَ تِبنِهِ . فَقالَ الثَّقَفِیُّ : فَعَلامَ تُقاتِلُهُ إذا ؟ قالَ : عَلی دَمِ عُثمانَ ، وعَلی هذَا الخاتَمِ ، الَّذی مَن جَعَلَهُ فی یَدِهِ جادَت طینَتُهُ ، وأطعَمَ عِیالَهُ ، وَادَّخَرَ لِأَهلِهِ . فَضَحِکَ الثَّقَفِیُّ ثُمَّ لَحِقَ بِعَلِیٍّ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، هَب لی یَدَیَّ بِجُرمی ، لا دُنیا أصَبتُ ولا آخِرَةً ! فَضَحِکَ عَلِیٌّ ، ثُمَّ قالَ : أنتَ مِنها عَلی رَأسِ أمرِکَ ، وإنَّما یَأخُذُ اللّهُ العِبادَ بِأَحَدِ الأَمرَینِ . ⁽³⁾

فضائل الصحابة لابن حنبل عن قیس بن أبی حازم :جاءَ رَجُلٌ إلی مُعاوِیَةَ فَسَأَلَهُ عَن مَسأَلَةٍ ، فَقالَ : سَل عَنها عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ فَهُوَ أعلَمُ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، جَوابُکَ فیها أحَبُّ إلَیَّ مِن جَوابِ عَلِیٍّ ، فَقالَ : بِئسَ ما قُلتَ ولَؤُمَ ما جِئتَ بِهِ! لَقَد کَرِهتَ رَجُلاً کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَغُرُّهُ العِلمَ غَرّا ، ولَقَد قالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «أنتَ مِنّی بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسی غَیرَ أنَّهُ لا نَبِیَّ بَعدی» . وکانَ عُمَرُ إذا أشکَلَ عَلیهِ شَیءٌ یَأخُذُ مِنهُ ، ولَقَد شَهِدتُ عُمَرَ وقَد أشکَلَ عَلَیهِ شَیءٌ ، فَقالَ : هاهُنا عَلِیٌّ قُم لا أقامَ اللّهُ رِجلَیکَ . ۴

.

الإمامة والسیاسة :گفته اند که عبد اللّه بن ابی مِحجَن ثقفی ، نزد معاویه آمد و گفت : ای امیر مؤمنان! من از نزد فرزند ابو طالب ، آدمی گُنگ ، ترسو و بخیل ، نزد تو می آیم. معاویه گفت : تو را به خدا ، می فهمی چه می گویی؟! امّا گفتی گنگ است؛ سوگند به خدا ، اگر زبان های همه مردم، گرد آیند و یک زبان شوند ، زبان علی ، همه را بسنده است؛ و امّا درباره سخنت که او ترسو است، مادرت به عزایت نشیند! آیا تاکنون کسی را دیده ای که به نبرد با او آمده باشد ، جز آن که علی او را کشته؟! و امّا سخنت که او بخیل است ، سوگند به خدا که اگر او دو خانه داشته باشد که یکی انباشته از طلا و دیگری انباشته از کاه باشد ، طلا را زودتر از کاه ، تمام خواهد کرد. ثقفی گفت : بنا بر این ، چرا با او می جنگی؟ گفت : به خاطر خونِ عثمان و به خاطر این انگشتر که هر کس به دست کند ، سرشتش نیکو گردد، به نانخوارانش غذا دهد و برای کسانش ذخیره کند. ثـقفی خندید و به عـلی علیه السلام پـیوست و گفت : ای امیر مؤمنان! بیعتم را بپذیر ، پس از جُرمم (پیمان شکنی ام). نه به دنیا رسیدم و نه به آخرت. علی علیه السلام خندید و فرمود : «تو همچنان بیعتت باقی است و خداوند ، بندگان خود را به یکی از دو کار ، ⁽¹⁾محاسبه می کند [ و حال که به راه درستْ بازگشتی ، همین را حساب می کند]».

فضائل الصحابة ، ابن حنبلـ به نقل از قیس بن ابی حازم ـ: مردی نزد معاویه آمد و از وی مسئله ای پرسید. گفت : مسئله ات را از علی بن ابی طالب بپرس. او داناتر است. گفت : ای امیر مؤمنان! پاسخ تو در این باره ، برای من، از پاسخ علی بن ابی طالب ، دوست داشتنی تر است. معاویه گفت : بد گفتی و ناپسند آورده ای! مردی را ناخوش داشتی که پیامبر خدا ، دانش را به او می خورانْد و پیامبر خدا به او فرمود : «تو نسبت به من ، چون هارون نسبت به موسی علیه السلام هستی ، جز آن که پیامبری پس از من نیست» و هرگاه عمر با دشواری مواجه می شد ، از او می پرسید و من عمر را دیدم که چیزی بر او دشوار شد. گفت : خدا پاهایت را راست نگرداند ، برخیز. علی ، آن جاست.

.

المناقب لابن شهر آشوب عن ابن أبجر العجلی :کُنتُ عِندَ مُعاوِیَةَ فَاختَصَمَ إلَیهِ رَجُلانِ فی ثَوبٍ ، فَقالَ أحَدُهُما : ثَوبی ، وأقامَ البَیِّنَةَ ، وقالَ الآخَرُ : ثَوبِی اشتَرَیتُهُ مِن السّوقِ مِن رَجُلٍ لا أعرِفُهُ . فَقالَ مُعاوِیَةُ : لَو کانَ لَها عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ! فَقالَ ابنُ أبجَرَ : فَقُلتُ لَهُ : قَد شَهِدتُ عَلِیّا علیه السلام قَضی فی مِثلِ هذا ، وذلِکَ أنَّهُ قَضی بِالثَّوبِ لِلَّذی أقامَ البَیِّنَةَ ، وقالَ لِلآخَرِ : اُطلُبِ البائِعَ . فَقَضی مُعاوِیَةُ بِذلِکَ بَینَ الرَّجُلَینِ . ⁽¹⁾

المحاسن والمساوئ :لَمّا کانَ حَربُ صِفّینَ کَتَبَ أمیرُ المُؤمِنینَ رِضوانُ اللّهِ عَلَیهِ إلی مُعاوِیَةَ بنِ أبی سُفیانَ : ما لَکَ یُقتَلُ النّاسُ بَینَنا ؟ ابرُز لی ؛ فَإِن قَتَلتَنِی استَرَحتَ مِنّی ، وإن قَتَلتُکَ استَرَحتُ مِنکَ ، فَقالَ لَهُ عَمرُو بنُ العاصِ : أنصَفَکَ الرَّجُلُ فَابرُز إلَیهِ . قالَ : کَلّا یا عَمرُو ! أرَدتَ أن أبرُزَ لَهُ فَیَقتُلَنی وتَثِبَ عَلَی الخِلافَةِ بَعدی ! قَد عَلِمَت قُرَیشٌ أنَّ ابنَ أبی طالِبٍ سَیِّدُها وأسَدُها . ⁽²⁾

تاریخ دمشق عن جابر :کُنّا عِندَ مُعاوِیَةَ فَذُکِرَ عَلِیٌّ ، فَأَحسَنَ ذِکرَهُ وذِکرَ أبیهِ واُمِّهِ ، ثُمَّ قالَ : وکَیفَ لا أقولُ هذا لَهُم ؟ هُم خِیارُ خَلقِ اللّهِ ، وعِندَهُ بَنیهِ أخیارٌ أبناءُ أخیارٍ . ⁽³⁾

.

المناقب ، ابن شهرآشوبـ به نقل از ابن ابجر عجلی ـ: نزد معاویه بودم که دو نفر درباره لباسی نزدش به داوری آمدند. یکی گفت : این ، لباس من است . و بیّنه ای بر آن اقامه کرد ، و دومی گفت : این ، لباس من است که در بازار از کسی که او را نمی شناختم ، خریده ام. معاویه گفت : ای کاش در این داوری ، علی بن ابی طالب بود. ابن ابجر گفت که به او گفتم : من داوریِ علی را در مثل این مورد، دیده ام و او به نفع کسی داوری کرد که بیّنه داشت و به دیگری گفت : فروشنده را پیدا کن. معاویه بین آن دو مرد ، چنین حکم کرد.

المحاسن والمساوئ :هنگامی که جنگ صفّین پیش آمد ، امیر مؤمنان ـ که خشنودی خدا بر او باد ـ ، به معاویة بن ابی سفیان نوشت : «چرا مردم را در جنگ بین ما به کشتن می دهی؟ خود به میدان من بیا. اگر مرا کُشتی ، از دست من آسوده خواهی شد ، و اگر من تو را کشتم ، از دست تو آسوده خواهم شد». عمرو عاص به معاویه گفت : این مرد ، درباره تو انصاف به خرج داده است. به میدانش برو. معاویه گفت : ای عمرو ، هرگز! می خواهی که من به میدان او بروم و کشته شوم و تو پس از من بر خلافت، چنگ زنی؟ قریش می داند که پسر ابو طالب ، سرور و شیر آن قبیله است.

تاریخ دمشقـ به نقل از جابر ـ: نزد معاویه بودیم که از علی یاد شد ، معاویه از او و پدر و مادرش به نیکی یاد کرد. آن گاه گفت : چه طور درباره آنان ، چنین نگویم در حالی که آنان ، بهترین بندگان خدا بودند و پسران او نزد اویند که بهترین و فرزندِ بهترین اند .

.

شرح نهج البلاغةـ فی ذِکرِ ما جَری بَینَ عَقیلِ بنِ أبی طالِبٍ ومُعاوِیَةَ ـ:قالَ مُعاوِیَةُ : ذَکَرتَ مَن لا یُنکَرُ فَضلُهُ ، رَحِمَ اللّهُ أبا حَسَنٍ ! فَلَقَد سَبَقَ مَن کانَ قَبلَهُ ، وأعجَزَ مَن یَأتی بَعدَهُ ، هَلُمَّ حَدیثَ الحَدیدَةِ ، قالَ : نَعَم . أقوَیتُ وأصابَتنی مَخمَصَةٌ ⁽¹⁾شَدیدَةٌ ، فَسَأَلتُهُ فَلَم تَندَ صَفاتُهُ ⁽²⁾، فَجَمَعتُ صِبیانی وجِئتُهُ بِهِم وَالبُؤسُ وَالضُرُّ ظاهِرانِ عَلَیهِم ، فَقالَ : اِیتِنی عَشِیَّةً لِأَدفَعَ إلَیکَ شَیئا ، فَجِئتُهُ یَقودُنی أحَدُ وُلدی ، فَأَمَرَهُ بِالتَّنَحّی ، ثُمَّ قالَ : ألا فَدونَکَ ، فَأَهوَیتُ ـ حَریصا قَد غَلَبَنِی الجَشَعُ أظُنُّها صُرَّةً ـ فَوَضَعتُ یَدی عَلی حَدیدَةٍ تَلتَهِب نارا ، فَلَمّا قَبَضتُها نَبَذتُها وخُرتُ کَما یَخورُ الثَّورُ تَحتَ یَدِ جازِرِهِ ، فَقالَ لی : ثَکِلَتکَ اُمُّکَ! هذا مِن حَدیدَةٍ أوقَدتُ لَها نارَ الدّنیا فَکَیفَ بِکَ وبی غَدا إن سَلَکنا فی سَلاسِلِ جَهَنَّمَ ؟ ثُمَّ قَرَأَ : «إِذِ الْأَغْلَـلُ فِی أَعْنَـقِهِمْ وَ السَّلَـسِلُ یُسْحَبُونَ» ⁽³⁾ثُمَّ قالَ : لَیسَ لَکَ عِندی فَوقَ حَقِّکَ الَّذی فَرَضَهُ اللّهُ لَکَ إلّا ما تَری ، فَانصَرِف إلی أهلِکَ . فَجَعَلَ مُعاوِیَةُ یَتَعَجَّبُ ویَقولُ : هَیهاتَ هَیهاتَ ! عَقِمَتِ النِّساءُ أن یَلِدنَ مِثلَهُ . ⁽⁴⁾

تاریخ دمشق عن جابر :کُنّا ذاتَ یَومٍ عِندَ مُعاوِیَةَ بنِ أبی سُفیانَ ، وقَد جَلَسَ عَلی سَریرِهِ وَاعتَجَرَ بِتاجِهِ وَاشتَمَلَ بِساجِهِ ⁽⁵⁾، وأومَأَ بِعَینَیهِ یَمینا وشِمالاً ، وقَد تَفَرَّشَت جَماهیرُ قُرَیشٍ وساداتُ العَرَبِ أسفَلَ السَّریرِ مِن قَحطانَ ، ومَعَهُ رَجُلانِ عَلی سَریرِهِ : عَقیلُ بنُ أبی طالِبٍ ، وَالحَسَنُ بنُ عَلِیٍّ ، وَامرَأَةٌ مِن وَراءِ الحِجابِ تُشیرُ بِکُمَّیها یَمینا وشِمالاً ، فَقالَت : یا أمیرَ المُؤمِنینَ فاتَتِ اللَّیلَةُ أرِقَةً ، قالَ لَها مُعاوِیَةُ : أ مِن ألَمٍ ؟ قالَت : لا ، ولکِن مِنِ اختِلافِ رَأیِ النّاسِ فیکَ ، وفی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ، و ⁽⁶⁾أبوکَ أبو سُفیانَ صَخرُ بنُ حَربِ بنِ اُمُیَّةَ ، وکانَ اُمَیَّةُ مِن قُرَیشٍ لُبابَها ، فَقالَت فی مُعاوِیَةَ فَأَکثَرَت وهُوَ مُقبِلٌ عَلی عَقیلٍ وَالحَسَنِ ، فَقالَ مُعاوِیَةُ : رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : مَن صَلّی أربَعا قَبلَ الظُّهرِ وأربَعا بَعدَ الظُّهرِ ، حُرِّمَ عَلَی النّارِ أن تَأکُلَهُ أبدا . ثُمَّ قالَ لَها : أ فی عَلِیٍّ تَقولینَ ؟ المُطعِمِ فِی الکُرُباتِ ، المُفَرِّجِ لِلکُرُباتِ ، مَعَ ما سَبَقَ لِعَلیٍّ مِنَ العَناصیرِ السِّرِّیَّةِ وَالشِّیَمِ الرَّضِیَّةِ وَالشَّرَفِ ، فَکانَ کَالأَسَدِ الحاذِرِ ، وَالرَّبیعِ النّائِرِ ، وَالفُراتِ الذّاخِرِ ، وَالقَمَرِ الزّاهِرِ ، فَأَمَّا الأَسَدُ فَأَشبَهَ عَلِیٌّ مِنهُ صَرامَتَهُ ومَضاءَهُ ، وأمَّا الرَّبیعُ فَأَشبَهَ عَلِیٌّ مِنهُ حُسنَهُ وبَهاءَهُ ، وأمَّا الفُراتُ فَأَشبَهَ عَلِیٌّ مِنهُ طیبَهُ وسَخاءَهُ ، فَما تَغَطمَطَت ⁽⁷⁾عَلَیهِ قَماقِمُ العَرَبِ السّادَةُ ⁽⁸⁾مِن أوَّلِ العَرَبِ ، عَبدُ مَنافٍ وهاشِمٌ وعَبّاسٌ القَماقِمُ وَالعَبّاسُ صِنوُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وأبوهُ وعَمُّهُ أکرِم بِهِ أبا وعَمّا ، ولَنِعمَ تَرجُمانُ القُرآنِ وَلَدُهُ ـ یَعنی عَبدَ اللّهِ بنَ عَبّاسٍ ـ : کَهلُ الکُهولِ ، لَهُ لِسانٌ سَؤولٌ ، وقَلبٌ عَقولٌ ، خِیارُ خَلقِ اللّهِ وعِترَةُ نَبِیِّهِ ، خِیارُ ابنُ خِیارٍ . فَقالَ عَقیلُ بنُ أبی طالِبٍ : یا بِنتَ أبی سُفیانَ ، لَو أنَّ لِعَلِیٍّ بَیتَینِ : بَیتٌ مِن تِبرٍ ، وَالآخَرُ تِبنٌ بَدَأَ بِالتِّبرِ ـ وهُوَ الذَّهَبُ ـ . فَقالَ مُعاوِیَةُ : یا أبا یَزیدَ ، کَیفَ لا أقولُ هذا فی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ، وعَلِیٌّ مِن هاماتِ قُرَیشٍ وذَوائِبِها ، وسَنامٌ قائِمٌ عَلَیها وعَلِیٌّ عَلامَتُها فی شامِخٍ ⁽⁹⁾؟

.

شرح نهج البلاغةـ در یادکردِ آنچه که بین عقیل بن ابی طالب و معاویه پیش آمده بود ـ: معاویه گفت : از کسی یاد کردی که هیچ کس برتری اش را انکار نمی کند . خدا بیامرزد ابو الحسن را که نسبت به پیشینیانش پیشی گرفت و آنان را که پس از او می آیند ، ناتوان ساخت! داستان آهن را نقل کن. عقیل گفت : باشد. محتاج شدم و با گرسنگی شدیدی روبه رو گشتم . از او کمک خواستم؛ ولی نَمی از او نچکید. بچّه هایم را در حالی که سختی و گرسنگی در سیمایشان پیدا بود ، جمع کردم و پیشش آوردم. فرمود : «شب بیا ، چیزی به تو خواهم داد». نزدش رفتم ، در حالی که یکی از فرزندانم دستم را گرفته بود. به او گفت : «بیرون برو». آن گاه به من گفت : «پیش بیا». دست دراز کردم. از شدّت گرسنگی فکر کردم که کیسه است. دستم را روی آهنی گداخته گذاشتم. وقتی آن را گرفتم ، رهایش کردم و چون گاو که از دست قصاب فریاد می زند ، فریاد کشیدم . به من گفت : «مادرت به عزایت بنشیند! این سوز از آهنی است که با آتش دنیا آن را داغ کرده ام. حالِ من و تو ، فردا که با زنجیری از جهنّم کشیده شویم ، چگونه خواهد بود؟». آن گاه این آیه را خواند : «هنگامی که غُل ها در گردن هایشان [ افتاده] و [ با] زنجیرها کشانیده می شوند» . آن گاه افزود : «پیش من ، بیش از حقّی که خداوند برای تو واجب کرده ، چیزی جز آنچه که دیدی ، نیست. پس نزد خانواده ات برگرد». معاویه شگفت زده شد و گفت : هیهات ، هیهات! زنان از این که چون او بزایند ، ناتوان اند.

تاریخ دمشقـ بـه نقل از جـابر ـ: روزی نـزد معاویة بن ابی سفیان بودیم. بر تخت خود نشسته بود و عمامه ای بر سر نهاده بود و لباس بلندی پوشیده بود و چشم هایش را به راست و چپ می چرخانْد و سران قریش و رؤسای عربِ قحطانی در پایین تخت ، نشسته بودند و همراه او ، دو تن بر تخت او نشسته بودند : عقیل بن ابی طالب و حسن بن علی علیهماالسلام؛ و زنی پشت پرده بود که با آستینش به چپ و راست، اشاره می کرد. زن گفت : ای امیر مؤمنان! دیشبم به بیداری گذشت. معاویه گفت : آیا از درد؟ زن گفت : نه ، بلکه از اختلاف نظر مردم درباره تو و علی بن ابی طالب و پدر تو ابو سفیان صخر بن حرب بن امیّه؛ و امیّه که برگزیده قبیله قریش بود. زن در تعریف معاویه ، بسیار سخن گفت و معاویه ، رویش به عقیل و حسن علیه السلام بود. معاویه گفت : پیامبر خدا می فرماید : «هر کس که چهار رکعت [ نماز] پیش از ظهر و چهار رکعت بعد از ظهر بگزارد ، برای همیشه آتش بر او حرام می گردد». آن گاه به آن زن گفت : آیا درباره علی، سخن می گویی؟ آن که در سختی ها ، اطعام دهنده است ، در گرفتاری ها ، گشاینده است ، افزون بر ویژگی های پنهانی و اخلاق رضایت بخش و شرافت ؟ او چون شیرِ هوشیار ، بهارِ روشن ، فراتِ پُر آب ، و ماهِ درخشان بود . در تیزی و تندی ، چون شیر بود ، و در زیبایی و نورانیّت ، چون بهار بود ، و در پاکی و بخشش ، چون فرات بود. امواج بخشندگان بزرگ عرب ، از ابتدای عرب ، بزرگانی چون عبد مناف ، هاشم و عبّاسِ بخشنده نتوانستند به بلندای امواج او برسند. عبّاس ، هم ریشه پیامبر خدا و پدرش و عمویش بود و چه کرامتی که هم [ در حکم] پدر و هم عمو بود و پسرش (عبد اللّه بن عباس) ، چه مفسّر خوبی است برای قرآن. کاملِ کاملان بود. او زبانی پرسشگر و دلی خِرَد ورز داشت. بهترینِ خلق خدا و عترت پیامبرش بود . خوبِ فرزند خوب بود. عقیل بن ابی طالب [ به آن زن] گفت : ای دختر ابو سفیان! اگر علی دو خانه داشت ، یکی انباشته از طلا و دیگری انباشته از کاه،نخست به بخشش طلا می پرداخت. معاویه گفت : ای ابو یزید (عقیل)! چرا چنین درباره علی بن ابی طالب نگویم ، در حالی که علی از با اهمّیت ترین و برجسته ترین افراد قریش بود و قریش ، پرچم برافراشته ای است که علی ، علامت برجسته آن است؟

.

الاستیعاب :کانَ مُعاوِیَةُ یَکتُبُ فیما یَنزِلُ بِهِ لِیُسأَلَ لَهُ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ رضی الله عنه عَن ذلِکَ ، فَلَمّا بَلَغَهُ قَتلُهُ قالَ : ذَهَبَ الفِقهُ وَالعِلمُ بِمَوتِ ابنِ أبی طالِبٍ ، فَقالَ لَهُ أخوهُ عُتبَةُ : لا یَسمَعَ هذا مِنکَ أهلُ الشّامِ ، فَقالَ لَهُ : دَعنی عَنکَ . ⁽¹⁾

.

الاستیعاب :معاویه هر پرسشی که برایش پیش می آمد ، می نوشت تا برای او از علی بن ابی طالب، پرسیده شود. هنگامی که خبر کشته شدن علی علیه السلام به معاویه رسید ، گفت : با مرگ پسر ابو طالب ، فقه و دانش هم از بین رفت. برادرش عتبه به وی گفت : مبادا مردم شام ، این حرف را از تو بشنوند. معاویه گفت : رهایم کن!

.

مقتل أمیر المؤمنین عن مغیرة :لَمّا جیءَ مُعاوِیَةُ بِنَعیِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام وهُوَ قائِلٌ ⁽¹⁾مَعَ امرَأَتِهِ ابنَةِ قَرَظَةَ فی یَومٍ صائِفٍ فَقالَ : إنّا لِلّهِ وإنّا إلَیهِ راجِعونَ ، ماذا فَقَدوا مِنَ العِلمِ وَالخَیرِ وَالفَضلِ وَالفِقهِ ؟ قالَتِ امرَأَتُهُ : بِالأَمسِ کُنتَ تَطعَنُ فی عَینَیهِ وتَستَرجِعُ الیَومَ عَلَیهِ ! قالَ : وَیلَکِ ! لا تَدرینَ ماذا فَقَدوا مِن عِلمِهِ وفَضلِهِ وسَوابِقِهِ ! ⁽²⁾

تاریخ دمشق عن مغیرة :جاءَ نَعیُ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ إلی مُعاوِیَةَ ، وهُوَ نائِمٌ مَعَ امرَأَتِهِ فاخِتَةَ بِنتِ قَرَظَةَ ، فَقَعَدَ باکِیا مُستَرجِعا . فَقالَت لَهُ فاخِتَةُ : أنتَ بِالأَمسِ تَطعَنُ عَلَیهِ وَالیَومَ تَبکی عَلَیهِ ؟ ! فَقالَ : وَیحَکِ ! أنَا أبکی لِما فَقَدَ النّاسُ مِن حِلمِهِ وعِلمِهِ . ⁽³⁾

۸ / ۲عَمرُو بنُ العاصِالإمامة والسیاسة :ذَکَروا أنَّ رَجُلاً مِن هَمَذانَ ⁽⁴⁾یُقالُ لَهُ : بُردٌ ، قَدِمَ عَلی مُعاوِیَةَ فَسَمِعَ عَمرا یَقَعُ فی عَلِیٍّ ، فَقالَ لَهُ : یا عَمرُو ، إنَّ أشیاخَنا سَمِعوا رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : «مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلِیٌّ مَولاهُ» ، فَحَقٌّ ذلِکَ أم باطِلٌ ؟ فَقالَ عَمرٌو : حَقٌّ ، وأنَا أزیدُکَ أنَّهُ لَیسَ أحَدٌ مِن صَحابَةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَهُ مَناقِبُ مِثلُ مَناقِبِ عَلِیٍّ . ⁽⁵⁾

.

۸ / ۲ عمرو بن عاص

مقتل أمیر المؤمنینـ به نقل از مغیره ـ: وقتی خبر مرگ علی بن ابی طالب به معاویه رسید ، وی با زنش ، دختر قرظه ، در یک روز تابستانی در خواب نیم روزی بود. گفت : «ما همه از خداییم و به سوی او باز می گردیم» . مردم، چه دانش و خیر و فضل و فقهی را از دست دادند! زنش گفت : دیروز با او می جنگیدی و امروز برایش آیه رجعت می خوانی؟! معاویه گفت : وای بر تو! تو نمی دانی مردم چه مقدار از دانش ، فضل و سابقه را ـ که او داشت ـ ، از دست دادند.

تاریخ دمشقـ به نقل از مغیره ـ: هنگامی که خبر مرگ علی بن ابی طالب علیه السلام به معاویه رسید ، با زنش فاخته دختر قرظه خوابیده بود. نشست و شروع به گریه کرد و آیه رجعت خوانْد. فاخته به وی گفت : تو دیروز با او می جنگیدی و امروز بر او می گریی؟! معاویه گفت : من بر دانش و خردمندی ای که او داشت و مردم از دست دادند ، می گریم.

۸ / ۲عمرو بن عاصالإمامة والسیاسة :آورده اند که مردی از اهالی همِدان به نام «بُرد» ، نزد معاویه آمد و شنید که عمرو به بدگویی علی علیه السلام پرداخته است. به وی گفت : ای عمرو! بزرگان ما از پیامبر خدا شنیده اند که می فرمود : «هر کس که من مولای اویم ، علی مولای اوست». آیا این درست است یا نادرست؟ عمرو گفت : درست است و به شما بگویم که بین یاران پیامبر خدا ، هیچ کس مناقبی (فضایلی) چون علی ندارد.

.

تاریخ الطبری عن عمرو بن العاصـ لِمُعاوِیَةَ ـ: أما وَاللّهِ إن ⁽¹⁾قاتَلنا مَعَکَ نَطلُبُ بِدَمِ الخَلیفَةِ ؛ إنَّ فِی النَّفسِ مِن ذلِکَ ما فیها ، حَیثُ نُقاتِلُ مَن تَعلَمُ سابِقَتَهُ ، وفَضلَهُ وقَرابَتَهُ ، ولَکِنّا إنَّما أرَدنا هذِهِ الدُّنیا . ⁽²⁾

المناقب للخوارزمی عن عمرو بن العاصـ فیما کَتَبَهُ إلی مُعاوِیَةَ قَبلَ التِحاقِهِ بِهِ ـ: وَیحَکَ یا مُعاوِیَةُ ! أما عَلِمتَ أنَّ أبا حَسَنٍ بَذَلَ نَفسَهُ بَینَ یَدَی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ... وقَد قالَ فیهِ یَومَ غَدیرِ خُمٍّ : «ألا مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلِیٌّ مَولاهُ ، اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ، وعادِ مَن عاداهُ ، وَانصُر مَن نَصَرَهُ ، وَاخذُل مَن خَذَلَهُ» . ⁽³⁾

تاریخ الیعقوبیـ فی ذِکرِ قُدومِ عَمرِو بنِ العاصِ عَلی مُعاوِیَةَ وبَیعَتِهِ لَهُ ـ: قَدِمَ عَلی مُعاوِیَةَ ، فَذاکَرَهُ أمرَهُ ، فَقالَ لَهُ : أمّا عَلِیٌّ ، فَوَاللّهِ لا تُساوِی العَرَبُ بَینَکَ وبَینَهُ فی شَیءٍ مِنَ الأَشیاءِ ، وإنَّ لَهُ فِی الحَربِ لَحَظّا ما هُوَ لِأَحَدٍ مِن قُرَیشٍ إلّا أن تَظلِمَهُ . قالَ : صَدَقتَ ، ولکِنّا نُقاتِلُهُ عَلی ما فی أیدینا ، ونُلزِمُهُ قَتلَ عُثمانَ!! قالَ : عَمرٌو : وَا سَوأَتاه ! إنَّ أحَقَّ النّاسِ أن لا یَذکُرَ عُثمانَ لا أنَا ولا أنتَ . قالَ : ولِمَ وَیحَکَ ؟ قالَ : أمّا أنتَ فَخَذَلتَهُ ومَعَکَ أهلُ الشّامِ حَتَّی استَغاثَ بِیَزیدَ بنِ أسَدٍ البَجَلِیِّ ، فَسارَ إلَیهِ ، وأمّا أنَا فَتَرَکتُهُ عِیانا ، وهَرَبتُ إلی فِلَسطینَ . فَقالَ مُعاوِیَةُ : دَعنی مِن هذا ! مُدَّ یَدَکَ فَبایِعنی ! قالَ : لا ، لَعَمرُ اللّهِ لا اُعطیکَ دینی حَتّی آخُذَ مِن دُنیاکَ . قالَ لَهُ مُعاوِیَةُ : لَکَ مِصرُ طُعمَةً . ⁽⁴⁾

.

تاریخ الطبریـ به نقل از عمرو بن عاص ، خطاب به معاویه ـ: سوگند به خدا، به خاطر خون خلیفه در کنار تو نجنگیدیم . دل از این قصّه ، چرکین است؛ چون ما با کسی جنگیدیم که سابقه ، فضل و خویشی اش [ با پیامبر خدا] را می دانیم؛ بلکه هدف ما تنها رسیدن به دنیا بود.

المناقب ، خوارزمیـ به نقل از عمرو بن عاص ، در نامه ای که پیش از پیوستن به معاویه به او نوشته است ـ: وای بر تو ای معاویه! آیا تو نمی دانی که ابو الحسن ، جان خودش را برای پیامبر خدا فدا کرده است ... و پیامبر صلی الله علیه و آله ، درباره او در روز غدیر خم فرمود : «هر کس که من مولای اویم ، علی ، مولای اوست. پروردگارا! دوستدار او را دوست بدار ، و دشمن او را دشمن دار. یار او را یاری کن و بی یاور سازِ او را بی یاور کن»؟

تاریخ الیعقوبیـ در یادکردِ آمدن عمرو بن عاص به نزد معاویه و بیعتش با او ـ: عمرو بن عاص ، نزد معاویه آمد و جریان علی علیه السلام را مورد مذاکره قرار دادند. عمرو عاص گفت : امّا علی؛ سوگند به خدا که عرب، بین تو و بین او در هیچ چیزی هماوردی قائل نیست. او در جنگ ، از بهره ای برخوردار است که هیچ کدام از قریش برخوردار نیستند ، مگر آن که بخواهی ستم روا داری. گفت : راست گفتی؛ امّا ما با آنچه در دستمان است ، با او می جنگیم و کشته شدن عثمان را به گردن او می اندازیم. عمرو عاص گفت : چه بدبختی! من و تو سزاوارترینْ کسانی هستیم که باید از عثمان، یاد نکنیم. گفت : چرا؟ گفت : امّا تو ، با آن که مردم شام با تو بودند ، تنهایش گذاشتی تا آن که از یزید بن اسد بجلی یاری خواست و او به سویش رفت؛ و امّا من ، آشکارا او را رها کردم و به فلسطین گریختم. معاویه گفت : اینها را رها کن. دست دراز کن و با من بیعت کن. گفت : نه ، سوگند به خدا، دین خودم را به تو نمی دهم ، مگر آن که از دنیایت چیزی برگیرم. معاویه گفت : مصر ، پیشکشِ تو.

.

وقعة صفّین عن عمر بن سعد بإسناده :قالَ مُعاوِیَةُ لِعَمرٍو : یا أبا عَبدِ اللّهِ ، إنّی أدعوکَ إلی جِهادِ هذَا الرَّجُلِ الَّذی عَصی رَبَّهُ وقَتَلَ الخَلیفَةَ ، وأظهَرَ الفِتنَةَ ، وفَرَّقَ الجَماعَةَ ، وقَطَعَ الرَّحِمَ !! قالَ عَمرٌو : إلی مَن ؟ قالَ : إلی جِهادِ عَلِیٍّ . فَقالَ عَمرٌو : وَاللّهِ یا مُعاوِیَةُ ، ما أنتَ وعَلِیٌّ بِعِکمَی ⁽¹⁾بَعیرٍ ، ما لَکَ هِجرَتُهُ ولا سابِقَتُهُ ، ولا صُحبَتُهُ ، ولا جِهادُهُ ، ولا فِقهُهُ وعِلمُهُ . وَاللّهِ إنَّ لَهُ مَعَ ذلِکَ حَدّا وجِدّا ، وحَظّا وحُظوَةً ، وبَلاءً مِنَ اللّهِ حَسَنا ، فَما تَجعَلُ لی إن شایَعتُکَ عَلی حَربِهِ ، وأنتَ تَعلَمُ ما فیهِ مِنَ الغَرَرِ وَالخَطَرِ ؟ قالَ : حُکمَکَ . قال : مِصرَ طُعمَةً . ⁽²⁾

وقعة صفّین عن أبی جعفر وزید بن حسن :طَلَبَ مُعاوِیَةُ إلی عَمرِو بنِ العاصِ أن یُسَوِّیَ صُفوفَ أهلِ الشّامِ ، فَقالَ لَهُ عَمرٌو : عَلی أنَّ لی حُکمی إن قَتَلَ اللّهُ ابنَ أبی طالِبٍ ، وَاستَوسَقَت لَکَ البِلادُ . قالَ : ألَیسَ حُکمُکَ فی مِصرَ ؟ قالَ : وهَل مِصرُ تَکونُ عِوَضا عَنِ الجَنَّةِ ، وقَتلُ ابنِ أبی طالِبٍ ثَمَنا لِعَذابِ النّارِ الَّذی «لَا یُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ» ⁽³⁾؟ فَقالَ مُعاوِیَةُ : إنَّ لَکَ حُکمَکَ ـ أبا عَبدِ اللّهِ ـ إن قُتِلَ ابنُ أبی طالِبٍ . رُوَیدا لا یَسمَعِ النّاسُ کَلامَکَ . ⁽⁴⁾

وقعة صفّین عن الزهریـ فی وَقائِعِ الیَومِ الخامِسِ مِن حَربِ صِفّینَ ـ: خَرَجَ فی ذلِکَ الیَومِ شِمرُ بنُ أبرَهَةَ بنِ الصَّبّاحِ الحِمیَرِیُّ ، فَلَحِقَ بِعَلِیٍّ علیه السلام فی ناسٍ مِن قُرّاءِ أهلِ الشّامِ ، فَفَتَّ ⁽⁵⁾ذلِکَ فی عَضُدِ مُعاوِیَةَ وعَمرِو بنِ العاصِ ، وقالَ عَمرٌو : یا مُعاوِیَةُ ، إنَّکَ تُریدُ أن تُقاتِلَ بِأَهلِ الشّامِ رَجُلاً لَهُ مِن مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله قَرابَةٌ قَریبَةٌ ، ورَحِمٌ ماسَّةٌ ، وقِدَمٌ فِی الإِسلامِ لا یُعتَدُّ أحَدٌ بِمِثلِهِ ، ونَجدَةٌ فِی الحَربِ لَم تَکُن لِأَحَدٍ مِن أصحابِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، وإنَّهُ قَد سارَ إلَیکَ بِأَصحابِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله المَعدودینَ ، وفُرسانِهِم وقُرّائِهِم وأشرافِهِم وقُدَمائِهِم فِی الإِسلامِ ، ولَهُم فِی النُّفوسِ مَهابَةٌ . ⁽⁶⁾

.

وقعة صِفّینـ به نقل از عمر بن سعد ـ: معاویه به عمرو گفت : ای ابو عبد اللّه ! من تو را به جنگ با این مردی که خدایش را عصیان کرده ، خلیفه را کشته ، فتنه بر پا ساخته ، جمع را پراکنده و رابطه خویشی را قطع کرده است ، فرا می خوانم. عمرو گفت : با کدام مرد؟ معاویه گفت : به جنگ با علی! عمرو گفت : سوگند به خداوند ـ ای معاویه ـ ، تو و علی ، همتا نیستید. تو هجرت ، سابقه ، صحابی بودن ، مبارزه ، فقه و دانش او را نداری. به خدا سوگند، وی با داشتن همه اینها ، از تیزی و جدّیت ، بهره مندی و عنایت و آزمایش نیکوی الهی برخوردار است. اگر من تو را در جنگ با او همراهی کنم ـ و خودت می دانی که در این کار ، چه خطر و ضرری وجود دارد ـ ، چه چیزی برای من در نظر می گیری؟ گفت : نظر خودت چیست؟ گفت : پیشکشیِ مصر.

وقعة صِفّینـ به نقل از ابو جعفر و زید بن حسن ـ: معاویه از عمرو بن عاص خواست که سپاه شام را نظم ببخشد. عمرو گفت : به این شرط که اگر خدا علی بن ابی طالب را کشت و [ حاکمیت بر ]سرزمین ها برایت استوار گشت ، اختیار [ تعیین حدود ]فرمانروایی ام را داشته باشم. معاویه گفت : آیا فرمانروایی ات بر مصر نیست؟ عمرو گفت : آیا مصر ، جایگزین بهشت می شود ، حالْ آن که کشتن پسر ابو طالب، بهای عذاب آتشی است که «[ عذاب ]از آنان تخفیف نمی یابد و آنها در آن جا نومیدند» ؟ معاویه گفت : ای ابو عبد اللّه ! اگر پسر ابو طالب کشته شد ، اختیار تعیین منطقه فرمانروایی ات با خودت باشد. مواظب باش کسی سخنت را نشنود.

وقعة صِفّینـ به نقل از زُهْری ، در یادکردِ حوادث روز پنجم از جنگ صفّین ـ: شمر بن ابرهة بن صباح حِمْیری ، در این روز ، با گروهی از قاریان شام، خارج شد و به جمع علی علیه السلام پیوست و این کار ، موجب ضعف معاویه و عمرو بن عاص شد. عمرو گفت : ای معاویه! آیا تو می خواهی با شامیان با مردی بجنگی که خویشاوندی نزدیک و خویشی پیوسته با محمّد صلی الله علیه و آله داشت و در اسلام ، سابقه ای دارد که هیچ کس چون او نیست و برازندگی ای در جنگ دارد که هیچ کدام از یاران محمّد صلی الله علیه و آله ، چنین نبودند و اکنون با شماری از یاران محمّد صلی الله علیه و آله و جنگجویان ، قاریان قرآن ، اشراف و سابقه دارانِ در اسلام از بین اصحاب ، به جنگ شما آمده است؛ کسانی که ابهّتی در دل مردم دارند؟

.

وقعة صفّین عن الجرجانیـ فی ذِکرِ حَربِ صِفّینَ وتَسَلُّطِ مُعاوِیَةَ عَلَی الماءِ ـ: فَبَقِیَ أصحابُ عَلِیٍّ یَوما ولَیلَةً ـ یَومَ الفُراتِ ـ بِلا ماءٍ ، وقالَ رَجُلٌ مِنَ السَّکونِ مِن أهلِ الشّامِ ... : فَامنَعِ القَومَ ماءَکُم لَیسَ لِلقَو مِ بَقاءٌ وإن یَکُن فَقَلیلُ فَقالَ مُعاوِیَةُ : الرَّأیُ ما تَقولُ ، ولکِن عَمرٌو لا یَدَعُنی . قالَ عَمرٌو : خَلِّ بَینَهُم وبَینَ الماءِ ؛ فَإِنَّ عَلِیّا لَم یَکُن لِیَظمَأَ وأنتَ رَیّانُ ، وفی یَدِهِ أعِنَّةُ الخَیلِ وهُوَ یَنظُرُ إلَی الفُراتِ حَتّی یَشرَبَ أو یَموتَ ، وأنتَ تَعلَمُ أنَّهُ الشُّجاعُ المُطرِقُ ⁽¹⁾، ومَعَهُ أهلُ العِراقِ وأهلُ الحِجازِ ، وقَد سَمِعتُهُ أنَا وأنتَ وهُوَ یَقولُ : لَوِ استَمکَنتُ مِن أربَعینَ رَجُلاً ، فَذَکَرَ أمرا ـ یَعنی لَو أنَّ مَعی أربعینَ رَجُلاً یَومَ فُتِّشَ البَیتُ ـ یَعنی بَیتَ فاطِمَةَ علیهاالسلام . ⁽²⁾

وقعة صفّینـ فی ذِکرِ طَلَبِ مُعاوِیَةَ الشّامَ مِن عَلِیٍّ علیه السلام ـ: قَد رَأَیتُ أن أکتُبَ إلی عَلِیٍّ کِتابا أسأَلُهُ الشّامَ ـ وهُوَ الشَّیءُ الأَوَّلُ الَّذی رَدَّنی عَنهُ ـ واُلقی فی نَفسِهِ الشَّکَّ وَالرّیبَةَ ، فَضَحِکَ عَمرُو بنُ العاصِ ، ثُمَّ قالَ : أینَ أنتَ یا مُعاوِیَةُ مِن خُدعَةِ عَلِیٍّ ؟ ! فَقالَ : أ لَسنا بَنی عَبدِ مَنافٍ ؟ قالَ : بَلی ، ولکِنَّ لَهُمُ النُّبُوَّةَ دونَکَ ، وإن شِئتَ أن تَکتُبَ فَاکتُب . فَکَتَبَ مُعاوِیَةُ إلی عَلِیٍّ مَعَ رَجُلٍ مِنَ السَّکاسِکِ ⁽³⁾... فَلَمَّا انتَهی کِتابُ مُعاوِیَةَ إلی عَلِیٍّ قَرَأَهُ ، ثُمَّ قالَ : العَجَبُ لِمُعاوِیَةَ وکِتابِهِ ، ثُمَّ دَعا عَلِیٌّ علیه السلام عُبیدَ اللّهِ بنَ أبی رافِعٍ کاتِبَهُ فَقالَ : اُکتُب ... فَلَمّا أتی مُعاوِیَةَ کِتابُ عَلِیٍّ کَتَمَهُ عَن عَمرِو بنِ العاصِ أیّاما ، ثُمَّ دَعاهُ بَعدَ ذلِکَ فَأَقرَأَهُ الکِتابَ فَشَمِتَ بِهِ عَمرٌو . ولَم یَکُن أحَدٌ مِن قُرَیشٍ أشَدَّ تَعظیما لِعَلِیٍّ علیه السلام مِن عَمرٍو مُنذُ یَومَ لَقِیَهُ وصَفَحَ عَنهُ . فَقالَ عَمرُو بنُ العاصِ فیما کانَ أشارَ بِهِ عَلی مُعاوِیَةَ : ألا لِلّهِ دَرُّکَ یَابنَ هِندِ ودَرُّ الآمِرینَ لَکَ الشُّهودِ أتَطمَعُ ـ لا أبا لَکَ ـ فی عَلِیِّ وقَد قُرِعَ الحَدیدُ عَلَی الحَدیدِ وتَرجو أن تُحَیِّرَهُ بِشَکِّ وتَرجو أن یَهابَکَ بِالوَعیدِ وقَد کَشَفَ القِناعَ وجَرَّ حَربا یَشیبُ لِهَولِها رَأسُ الوَلیدِ لَهُ جَأواءُ ⁽⁴⁾مُظلِمَةٌ طُحونُ فَوارِسُها تَلهَّبُ کَالاُسودِ یَقولُ لَها إذا دَلَفَت إلَیهِ وقَد مَلَّت طِعانَ القَومِ : عودی فَإِن وَرَدَت فَأَوَّلُها وُرودا وإن صَدَّت فَلَیسَ بِذی صُدودِ وما هِیَ مِن أبی حَسَنٍ بِنُکرِ وما هِیَ مِن مَسائِکَ بِالبَعیدِ وقُلتَ لَهُ مَقالَةَ مُستَکینِ ضَعیفِ الرُّکنِ مُنقَطِعِ الوَریدِ دَعَنَّ الشّامَ حَسبُکَ یَابنَ هِندِ مِن السَّوءاتِ وَالرَّأیِ الزَّهیدِ ولَو أعطاکَها مَا أزدَدتَ عِزّا ولا لَکَ لَو أجابَکَ مِن مَزیدِ ولَم تَکسِر بِذاکَ الرَّأیِ عودا لِرِکَّتِهِ ولا ما دونَ عودِ فَلَمّا بَلَغَ مُعاوِیَةَ قَولُ عَمرٍو دَعاهُ ، فَقالَ : یا عَمرُو ، إنَّنی قَد أعلَمُ ما أرَدتَ بِهذا . قالَ : ما أرَدتُ ؟ قالَ : أرَدتَ تَفییلَ ⁽⁵⁾رَأیی وإعظامَ عَلِیٍّ ، وقَد فَضَحَکَ . قالَ : أمّا تَفییلی رَأیَکَ فَقَد کانَ ، وأمّا إعظامی عَلِیّا فَإِنَّکَ بِإِعظامِهِ أشَدُّ مَعرِفَةً مِنّی ، ولکِنَّکَ تَطویهِ وأنَا أنشُرُهُ ، وأمّا فَضیحَتی فَلَم یَفتَضِحِ امرَؤٌ لَقِیَ أبا حَسَنٍ . ⁽⁶⁾

.

وقعة صِفّینـ به نقل از جُرجانی ، در یاد کردِ جنگ صفین و تسلّط یافتن معاویه بر آب ـ: یاران علی علیه السلام ، یک روز در کنار فرات ، بی آب ماندند. مردی از سَکّون ، از مردم شام سرود : آنان را از آب، باز دارید که پایداری آنان پایان یافته است و اگر مقاومتی هست ، اندک است. معاویه گفت : حرف تو درست است؛ امّا عمرو مرا رها نمی کند. عمرو گفت : مانعِ بین آنان و آب را بردار. علی کسی نیست که تشنه بمانَد و تو سیراب باشی و در حالی که عنان اسب در دست اوست ، همچنان به فرات می نگرد تا از آن بنوشد و یا بمیرد ، و تو می دانی که او دلیری توانمند است و در کنارش عراقیان و حجازیان اند ، و من و تو شنیدیم که می گفت : «اگر چهل مرد می داشتم ،...» . [ و عمرو] از داستان خانه فاطمه علیهاالسلام یاد کرد که علی علیه السلام در روزی که خانه اش مورد تفتیش قرار گرفت ، فرمود : «اگر من چهل مرد می داشتم ، ...».

وقعة صِفّینـ در یادکردِ درخواست معاویه از علی علیه السلام در مورد حاکمیت شام ـ: به نظرم رسید که نامه ای به علی بنویسم و حاکمیت شام را ـ که اوّلین چیزی بود که مرا از آن بازداشت ـ ، درخواست کنم و در دلش شک و تردید ، ایجاد کنم. عمرو عاص خندید و گفت : ای معاویه! تو را چه به گول زدن علی ؟! معاویه گفت : مگر ما هر دو از فرزندان عبد مناف نیستیم؟ عمرو گفت : آری؛ امّا پیامبری ، از آنان بود ، نه تو. با این حال ، اگر می خواهی بنویسی ، بنویس. معاویه نامه ای به علی علیه السلام و به وسیله مردی از قبیله سکاسک فرستاد ... وقتی نامه معاویه به علی علیه السلام رسید و آن را خواند ، فرمود : «شگفتا از معاویه و نامه اش!». آن گاه ، علی علیه السلام عبید اللّه بن ابی رافع را خواست و فرمود : «بنویس...». وقتی نامه علی علیه السلام به معاویه رسید ، چند روزی آن را از عمرو عاص پنهان داشت و آن گاه ، وی را خواست و نامه را برای وی خواند و عمرو را به خاطر نامه ، سرزنش کرد . از روزی که علی علیه السلام با عمرو رو به رو شد و از وی [ که برای نجات خویش کشف عورت کرده بود ]درگذشت ، در بین قریش ، هیچ کس مثل عمرو ، علی علیه السلام را بزرگ نمی شمرد. عمرو بن عاص ، در بین کنایه هایی که [ با شعر] به معاویه می زد ، گفت : پسر هند! خدا خیرت دهد و توصیه دهندگانِ حاضر را. ای بی پدر! آیا در علی طمع کردی در این هنگامه که آهن بر آهن فرود می آید؟! و امیدواری که با تردید ، او را متحیّر کنی و امید می ورزی که با تهدید ، از تو بترسد؟ حالْ آن که نقاب برداشته و جنگی را به راه انداخته است که از ترس آن ، موی سرِ نوزاد ، سفید شده است. او را سپاه انبوه و درهم کوبنده ای است که چابک سواران آن ، چون شیران ، نعره می زنند. و چون به سویش باز می گردند و جنگجویان ، از ضربه ها خسته شده اند ، می گوید : باز گردید. اگر سپاه، وارد جنگ شود،او اوّلین کسی است که وارد می شود و اگر روی گردانَد ، او رویگردان نیست. این از ابو الحسن ، ناشناخته نیست و از بدی های تو دور نیست. تو به او سخنی گفتی ، چون شخص بیچاره ناتوان و شیرازهْ گسیخته. شام را فرو گذار. برای تو کافی است ـ ای پسر هند ـ بدی ها و نابخردی هایت . و اگر آن را به تو بدهد ، عزّت تو افزون نمی شود و تو عزّتی نداری ، حتّی اگر بیشتر از شام هم به تو بدهد. با این اندیشه پستِ تو ، چوبی و کم تر از چوبی هم نمی شکند. وقتی سخن عمرو به معاویه رسید ، وی را خواست و گفت : ای عمرو! من می دانم که منظور تو از این اشعار چیست. گفت : منظورم چیست؟ گفت : می خواهی اراده مرا سست کنی و علی را بزرگ داری که تو را مفتضح ساخت (اشاره به حمله علی علیه السلام و کشف عورت عمرو از ترس مرگ). عمرو گفت : امّا سستی اراده تو چیزی است که هست؛ امّا بزرگ شمردن علی ، تو نسبت به بزرگی او بیشتر از من می دانی ، ولی تو مخفی نگه می داری و من آشکار می کنم؛ و امّا رسوا شدن من ، کسی که با ابو الحسن رو به رو شود ، رسوا نمی شود.

.

. .

. .

الأمالی للطوسی عن محمّد بن إسحاق الحضرمی :اِستَأذَنَ عَمرُو بنُ العاصِ عَلی مُعاوِیَةَ بنِ أبی سُفیانَ ، فَلَمّا دَخَلَ عَلَیهِ استَضحَکَ مُعاوِیَةُ ، فَقالَ لَهُ عَمرٌو : ما أضحَکَکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ! أدامَ اللّهُ سُرورَکَ ؟ قالَ : ذَکَرتُ ابنَ أبی طالِبٍ وقَد غَشِیَکَ بِسَیفِهِ فَاتَّقَیتَهُ ووَلَّیتَ . فَقالَ : أ تَشمَتُ بی یا مُعاوِیَةُ ؟ ! وأعجَبُ مِن هذا یَومٌ دَعاکَ إلَی البِرازِ فَالتَمَعَ لَونُکَ ، وأطَّت أضلاعُکَ ، وَانتَفَخَ مَنخِرُکَ ، وَاللّهِ لَو بارَزتَهُ لَأَوجَعَ قَذالَکَ ⁽¹⁾، وأیتَمَ عِیالَکَ ، وبَزَّکَ سُلطانَکَ . وأنشَأَ عَمرٌو یَقولُ : مُعاوِیَ لا تَشمَت بِفارِسٍ بُهمَةِ لَقِیَ فارِسا لا تَعتَلیهِ الفَوارِسُ مُعاوِیَ لَو أبصَرتَ فِی الحَربِ مُقبِلاً أبا حَسَنٍ یَهوی دَهَتکَ الوَساوِسُ وأیقَنتَ أنَّ المَوتَ حَقٌّ وأنَّهُ لِنَفسِکَ إن لَم تُمعِنِ الرَّکضَ خالِسُ دَعاکَ فَصُمَّت دونَهُ الاُذنُ أذرُعا ونَفسُکَ قَد ضاقَت عَلَیهَا الأَمالِسُ أتَشمَتُ بی إذ نالَنی حَدُّ رُمحِهِ وعَضَّضَنی نابٌ مِنَ الحَربِ ناهِسُ فَأَیُّ امرِیً لاقاهُ لَم یُلقِ شِلوَهُ بِمُعتَرَکٍ تُسفی عَلَیهِ الرَّوامِسُ أبَی اللّهُ إلّا أنَّهُ لَیثُ غَابَةِ أبو أشبُلٍ تُهدی إلَیهِ الفَرائِسُ فَإِن کُنتَ فی شَکٍّ فَأَرهِج ⁽²⁾عَجاجَةً وإلّا فَتِلکَ التُّرَهّاتُ ⁽³⁾البَسابِسُ فَقالَ مُعاوِیَةُ : مَهلاً یا أبا عَبدِ اللّهِ ، ولا کُلَّ هذا . قالَ : أنتَ استَدعَیتَهُ . ⁽⁴⁾

.

الأمالی ، طوسیـ به نقل از محمّد بن اسحاق حَضْرَمی ـ: عمرو بن عاص از معاویه اذن ورود خواست. وقتی وارد شد ، معاویه ، شروع به خندیدن کرد. عمرو گفت : ای امیر مؤمنان! چرا می خندی؟ خداوند ، تو را همواره شادمان بدارد! گفت : یاد علی بن ابی طالب افتادم که با شمشیرش بر سرِ تو آمد و از او ترسیدی و فرار کردی. عمرو گفت : ای معاویه! آیا مرا سرزنش می کنی؟ شگفت تر از این، روزی است که تو را برای هماوردی خواست و رنگ تو پرید ، دلت به تاپ تاپ افتاد و سوراخ بینی ات گشاد شد. سوگند به خدا ، اگر هماوردی می کردی ، گردنت به درد می آمد ، کسانت یتیم می شدند و حکومتت بر باد می رفت. و عمرو ، شروع به خواندن این شعر کرد : معاویه ! جنگجوی شجاع را به این خاطر ، سرزنش مکن که با جنگجویی که جنگجویان بر او برتری نمی یابند، روبه رو شده است. معاویه! اگر ابو الحسن را رو در رو در جنگ ببینی وسوسه ها ، زیرکی ات را سست خواهند کرد. و یقین می کنی که مرگ ، حقّ است و اگر نگریزی ، چنگ در جانت می افکند. تو را می خوانَد و در چند قدمی او گوش ، کَر می شود و درخشش شمشیر ، نَفَستْ را به تنگنا می اندازد. آیا مرا سرزنش می کنی ، به هنگامی که نوک نیزه اش به من رسید / و مِنقار جنگ، مرا در خود گرفت؟ کدامین مرد با او رو به رو شد که تکّه های بدن خویش را ندید در میدان جنگ ، در حالی که گرد و غبار گور بر او می وزید؟ خدا ، او را جز شیر بیشه نخواسته است شیر نری که شکارها به او هدیه شده است. اگر در تردیدی، گَرد و غبار به راه بینداز [و به وی حمله کن] و گرنه ، این حرف ها بیهوده است. معاویه گفت : آرام باش ، ای ابو عبد اللّه ! این حرف ها را رها کن. عمرو گفت : تو این را پیش کشیدی.

.

. .

. .

المناقب لابن شهر آشوب:لَمّا نُعِیَ بِقَتلِ أمیرِ المُؤمِنینَ دَخَلَ عَمرُو بنُ العاصِ عَلی مُعاوِیَةَ مُبَشِّرا فَقالَ : إنَّ الأَسَدَ المُفتَرِشَ ذِراعَیهِ بِالعِراقِ لاقی شَعوبَهُ ، فَقالَ مُعاوِیَةُ : قُل لِلأَرانِبِ تَربَع حَیثُ ما سَلَکَت ولِلظِّباءِ بِلا خَوفٍ ولا حَذَرِ ⁽¹⁾

نفحات الأزهار :قالَ أبو مُحَمَّدٍ الحَسَنُ بنُ أحمَدَ بنِ یَعقوبَ الهَمدانِیُّ الیَمَنِیُّ : رُوِیَ أنَّ مُعاوِیَةَ بنَ أبی سُفیانَ قالَ یَوما لِجُلَسائِهِ : مَن قالَ فی عَلِیٍّ عَلی ما فیهِ فَلَهُ البَدرَةُ ⁽²⁾؟ فَقالَ کُلٌّ مِنهُم کَلاما غَیرَ مُوافِقٍ مِن شَتمِ أمیرِ المُؤمِنینَ إلّا عَمرَو بنَ العاصِ ؛ فَإِنَّهُ قالَ أبیاتا اعتَقَدَها وخَالَفَها بِفِعالِهِ : بِآلِ مُحَمَّدٍ عُرِفَ الصَّوابُ وفی أبیاتِهِم نَزَلَ الکِتابُ وهُم حُجَجُ الإلهِ عَلَی البَرایا بِهِم وبِجَدِّهِم لا یُستَرابُ ولا سِیَما أبی حَسَنٍ عَلِیِّ لَهُ فِی المَجدِ مَرتَبَةٌ تُهابُ إذا طَلَبَت صَوارِمُهُم نُفوسا فَلَیس بِها سِوی نَعَمٍ جَوابُ طَعامُ حُسامِهِ مُهَجُ الأَعادی وفَیضُ دَمِ الرِّقابِ لَها شَرابُ وضَربَتُهُ کَبَیعَتِهِ بِخُمٍّ مَعاقِدُها مِنَ النّاسِ الرِّقابُ إذا لَم تَبرَأ مِن أعداءِ عَلِیٍّ فَما لَکَ فی مَحَبَّتِهِ ثَوابُ هُوَ البَکّاءُ فِی المِحرابِ لَیلا هُوَ الضَّحّاکُ إن آنَ الضِّرابُ هُوَ النَّبَأُ العَظیمُ وفُلکُ نوح وبابُ اللّهِ وَانقَطَعَ الجَوابُ فَأَعطاهُ مُعاوِیَةُ البَدرَةَ وحَرَمَ الآخَرینَ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

.

المناقب ، ابن شهرآشوب :وقتی خبر کشته شدن علی علیه السلام اعلام شد ، عمرو بن عاص بر معاویه وارد شد ، بشارت داد و گفت : شیر درنده ای که پنجه هایش را بر عراق گسترده بود ، مرگ را دریافت. معاویه گفت : به خرگوش بگویید که هر جا که می خواهد ، بچرَد و به آهو [ بگویید] که بدون ترس و واهمه [ بچرَد].

نفحات الأزهار :ابو محمّد حسن بن احمد بن یعقوب هَمْدانی یمنی گفت : گزارش شده که روزی معاویة بن ابی سفیان به هم نشینانش گفت : هر کَس علی را آن گونه که بود ، توصیف کند ، کیسه ای [ حاوی هزار و یا ده هزار سکّه] از آنِ او خواهد بود. هر کدام سخنی نادرست در ناسزای امیر مؤمنان گفتند ، جز عمرو عاص که اشعاری سرود که بدان معتقد بود (گرچه با رفتارش بر خلاف آن ، عمل کرد) : درستی ، با آل محمد صلی الله علیه و آله شناخته شد و قرآن در خانه های آنان ، نازل شد. آنان ، حجّت های خدایی بر مردم اند و به آنان و جدّشان ، شکّی نیست. بویژه ابو الحسن علی که در بزرگی ، جایگاهی با هیبت دارد. هرگاه شمشیرهای آنان ، جان هایی را بخواهد جز پاسخ «آری» در برابرش نیست. غذای شمشیرش مرگ دشمنان است و جریان خونِ گردن ها ، نوشیدنی آن. جای ضربه او همچون [ جایگاه] بیعتش در خُم گردن های مردم است. اگر از دشمنان علی برائت نجویی در دوستی او ثوابی نصیبت نیست. اوست که شب ها در دل محراب ، بسیار گریان است و آن گاه که جنگ پیش آید ، بسیار خندان . او خبر بزرگ و کشتی نوح است و باب خداوند و پایان پاسخ. معاویه ، کیسه را به او داد و دیگران را محروم کرد ⁽¹⁾.

.

۸ / ۳مَروانُ بنُ الحَکَمِوقعة صفّین عن مروان :أما وَاللّهِ لَولا ما کانَ مِنّی یَومَ الدّارِ مَعَ عُثمانَ ومَشهدی بِالبَصرَةِ لَکانَ مِنّی فی عَلِیٍّ رَأیٌ کانَ یَکفِی امرَأً ذا حَسَبٍ ودینٍ ، ولکِنَّ ولَعَلَّ! ⁽¹⁾

المناقب لابن شهر آشوب :قالَ مُعاوِیَةُ یَومَ صِفّینَ : اُریدُ مِنکُم وَاللّهِ أن تَشجُروهُ بِالرِّماحِ فَتُریحُوا العِبادَ وَالبِلادَ مِنهُ . قالَ مَروانُ : وَاللّهِ لَقَد ثَقُلنا عَلَیکَ یا مُعاوِیَةُ ، إذ کُنتَ تَأمُرُنا بِقَتلِ حَیَّةِ الوادی وَالأَسَدِ العادی ، ونَهَضَ مُغضِبا ، فَأَنشَأَ الوَلیدُ بنُ عُقبَةَ : یَقولُ لَنا مُعاوِیَةُ بنُ حَرب أما فیکُم لِواتِرِکُم طَلوبُ یَشُدُّ عَلی أبی حَسَنٍ عَلِیّ بِأَسمَرَ لا تُهَجِّنُهُ الکُعوبُ فَقُلتُ لَهُ أ تَلعَبُ یَابنَ هِندِ فَإِنَّکَ بَینَنا رَجُلٌ غَریبُ أتَأمُرُنا بِحَیَّةِ بَطنِ وادِ یُتاحُ لَنا بِهِ أسَدٌ مُهیبُ کَأَنَّ الخَلقَ لَمّا عایَنوهُ خِلالَ النَّقعِ لَیسَ لَهُم قُلوبُ فَقالَ عَمرٌو : وَاللّهِ ما یُعَیَّرُ أحَدٌ بِفِرارِهِ مِن عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ . ⁽²⁾

.

۸ / ۳ مروان بن حَکَم

۸ / ۳مروان بن حَکَموقعة صِفّینـ به نقل از مروان ـ: اگر آنچه که در روز محاصره عثمان برایم پیش آمد و حضورم در بصره [ در جنگ جمل ]نبود ، درباره علی نظری داشتم که برای انسانِ با اصل و دین ، بسنده بود ، امّا چه باید کرد؟!

المناقب ، ابن شهرآشوب :معاویه در جنگ صفّین گفت : سوگند به خدا ، از شما می خواهم که او (علی علیه السلام ) را با نیزه ها ، سوراخ سوراخ کنید تا شهرها و مردم ، از او در آسایش شوند! مروان گفت : ای معاویه! به خدا سوگند [گویی ]باری گران بر تو هستیم که به ما فرمان کشتن اژدهای وادی و شیری یورش کننده را می دهی. آن گاه خشمگین برخاست و ولید بن عقبه ، این شعر را خواند : معاویة بن حرب به ما می گوید : آیا بین شما کسی نیست که در پی دشمنانتان باشد؟ که بر ابو الحسن حمله ور شود با نیزه ای که دختران نورسیده بر آن عیب نگیرند؟ به او گفتم : آیا شوخی می کنی ، ای پسر هند؟ تو در بین ما مرد شگفتی هستی. آیا به ما فرمان حمله می دهی بر اژدهای درون صحرایی که شیری ترسناک در آن می خرامَد؟ آن که مردم، هرگاه او را ببینند در کنار چشمه ، دل در کالبدشان نمی مانَد. عمرو عاص گفت : به خدا، هیچ کس با فرار کردن از میدان علی بن ابی طالب ، مورد سرزنش قرار نمی گیرد.

.

شرح نهج البلاغة عن ابن أبی سیف :خَطَبَ مَروانُ وَالحَسَنُ علیه السلام جالِسٌ فَنالَ مِن عَلِیٍّ ، فَقالَ الحَسَنُ علیه السلام : وَیلَکَ یا مَروانُ !! أ هذَا الَّذی تَشتُمُ شَرُّ النّاسِ ؟ قالَ : لا ، ولکِنَّهُ خَیرُ النّاسِ . ⁽¹⁾

۸ / ۴عَبدُ الرَّحمنِ بنُ خالِدِ بنِ الوَلیدِوقعة صفّین عن الشعبی :ذَکَرَ مُعاوِیَةُ یَوما صِفّینَ ... ثُمَّ قالَ عَبدُ الرَّحمنِ بنُ خالِدِ بنِ الوَلیدِ : أما وَاللّهِ لَقَد رَأَیتُنا یَوما مِنَ الأَیّامِ وقَد غَشِیَنا ثُعبانٌ مِثلُ الطَّودِ ⁽²⁾الأَرعَنِ قَد أثارَ قَسطَلاً ⁽³⁾حالَ بَینَنا وبَینَ الاُفُقِ ، وهُوَ عَلی أدهَمَ شائِلٍ ، یَضرِبُهُم بِسَیفِهِ ضَربَ غَرائِبِ الإِبِلِ ، کاشِرا عَن أنیابِهِ کَشرَ المُخدِرِ ⁽⁴⁾الحَرِبِ . فَقالَ مُعاوِیَةُ : وَاللّهِ إنَّهُ کانَ یُجالِدُ ویُقاتِلُ عَن تِرَةٍ ⁽⁵⁾لَهُ وعَلَیهِ ، أراهُ یَعنی عَلِیّا . ⁽⁶⁾

.

۸ / ۴ عبد الرحمان بن خالد بن ولید

شرح نهج البلاغةـ به نقل از ابن ابی سیف ـ: مروان، سخنرانی می کرد و در حالی که حسن علیه السلام نشسته بود ، در سخنرانی اش به علی علیه السلام بد گفت . [ امام] حسن علیه السلام فرمود : «وای بر تو، ای مروان! آیا این فردی که بدش را می گویی ، بدترینِ مردم است؟!». گفت : نه ، بلکه بهترینِ مردم است.

۸ / ۴عبد الرحمان بن خالد بن ولیدوقعة صفّینـ به نقل از شعبی ـ: روزی معاویه از صفّین یاد کرد ... عبد الرحمان بن خالد ابن ولید گفت : سوگند به خدا، روزی از روزگار ما را دیدی که اژدهایی چون کوهی عظیم و بلند، ما را فرا گرفته بود و غباری به پا کرده بود که بین ما و افق را پوشانده بود و او بر اسب سیاه چابک ، نشسته بود و با شمشیر خود ، چون زدن به شتر بیگانه ، می زد و دندان هایش را چون کمین کننده در بیشه ، برای جنگ نشان می داد. معاویه گفت : سوگند به خدا، او تلاش می کرد و می جنگید ، در حمایت از خون هایی که برای او یا علیه او ریخته می شد. [ راوی می گوید :] مرادشان ، علی علیه السلام بود.

.

۸ / ۵الوَلیدُ بنُ عَبدِ المَلِکِالإرشاد :قالَ الوَلیدُ بنُ عَبدِ المَلِکِ لِبَنیهِ یَوما : یا بَنِیَّ عَلَیکُم بِالدّینِ ، فَإِنّی لَم أرَ الدّینَ بَنی شَیئا فَهَدَمَتهُ الدُّنیا ، ورَأَیتُ الدُّنیا قَد بَنَت بُنیانا هَدَمَهُ الدّینُ . ما زِلتُ أسمَعُ أصحابَنا وأهلَنا یَسُبّونَ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ ویَدفِنونَ فَضائِلَهُ ، ویَحمِلونَ النّاسَ عَلی شَنَآنِهِ ، فَلا یَزیدُهُ ذلِکَ مِنَ القُلوبِ إلّا قُربا ، ویَجتَهِدونَ فی تَقریبِهِم مِن نُفوسِ الخَلقِ فَلا یَزیدُهُم ذلِکَ إلّا بُعدا . ⁽¹⁾

۸ / ۶عَبدُ العَزیزِ بنُ مَروانَالکامل فی التاریخ عن عمر بن عبد العزیز :کانَ أبی إذا خَطَبَ فَنالَ مِن عَلِیٍّ رضی الله عنهتَلَجلَجَ ، فَقُلتُ : یا أبَه ، إنَّکَ تَمضی فی خُطبَتِکَ ، فَإِذا أتَیتَ عَلی ذِکرِ عَلِیٍّ عَرَفتُ مِنکَ تَقصیرا ! قالَ : أ وَفَطَنتَ لِذلِکَ ؟ قُلتُ : نَعَم ، فَقالَ : یا بُنَیَّ ، إنَّ الَّذینَ حَولَنا لَو یَعلَمونَ مِن عَلِیٍّ ما نَعلَمُ تَفَرَّقوا عَنّا إلی أولادِهِ . ⁽²⁾

.

۸ / ۵ ولید بن عبد الملک

۸ / ۶ عبدالعزیز بن مروان

۸ / ۵ولید بن عبد الملکالإرشاد :ولید بن عبد الملک ، روزی به پسرانش گفت : بر شما باد دینداری! من چیزی را ندیدم که دین، ایجاد کند و دنیا ، آن را نابود سازد؛ ولی دیدم که دنیا بنایی بر پا کرده است ، ولی دین ، آن را نابود ساخته است. همواره می شنوم که یاران و خاندان ما ، علی بن ابی طالب را بد می گویند و فضایل او را پوشیده می دارند و مردم را به دشمنی با او وا می دارند؛ ولی این کارها برای او جز نزدیکی بیشتر به دل ها ایجاد نمی کنند و آنان (یاران و خاندان ما) تلاش می کنند که در دل مردم جای گیرند و این تلاش ، جز موجب دوری آنها از دل مردم نمی گردد.

۸ / ۶عبدالعزیز بن مروانالکامل فی التاریخـ به نقل از عمر بن عبد العزیز ـ: پدرم وقتی سخنرانی می کرد و می خواست به علی بد بگوید ، به لکنت می افتاد. گفتم : ای پدر! تو در سخنرانی ، خوب پیش می روی ؛ ولی هنگامی که از علی یاد می کنی ، می بینم که کم می آوری. گفت : آیا این را فهمیده ای؟ گفتم : آری. گفت : پسرم! اگر کسانی که در اطراف ما هستند ، چیزهایی را که ما از علی می دانیم ، بدانند ، از نزد ما متفرّق می شوند و به سراغ فرزندان او می روند.

.

شرح نهج البلاغة عن عمر بن عبد العزیز :کانَ أبی یَخطُبُ فَلا یَزالُ مُستَمِرّا فی خُطبَتِهِ ، حَتّی إذا صارَ إلی ذِکرِ عَلِیٍّ وسَبِّهِ تَقَطَّعَ لِسانُهُ ، وَاصفَرَّ وَجهُهُ ، وتَغَیَّرَت حالُهُ ، فَقُلتُ لَهُ فی ذلِکَ ، فَقالَ : أ وَقَد فَطَنتَ لِذلِکَ ؟ إنَّ هؤُلاءِ لَو یَعلَمونَ مِن عَلِیٍّ ما یَعلَمُهُ أبوکَ ما تَبِعَنا مِنهُم رَجُلٌ . ⁽¹⁾

راجع : ج ۱۲ ص ۵۶۴ (رفع السبّ عنه) .

۸ / ۷عَمرَةُ بِنتُ عَبدِ وَدٍّالمستدرک علی الصحیحین عن عاصم بن عمر بن قتادة :لَمّا قَتَلَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ رضی الله عنهعَمرو ابنَ عَبدِ وَدٍّ أنشَأَت اُختُهُ عَمرَةُ بِنتُ عَبدِ وَدٍّ تَرثیهِ ، فَقالَت : لَو کانَ قاتِلُ عَمرٍو غیرَ قاتِلِهِ بَکَیتُهُ ما أقامَ ⁽²⁾الرّوحُ فی جَسَدی لکِنَّ قاتِلَهُ مَن لا یُعابُ بِهِ وکانَ یُدعی قَدیما بَیضَةَ البَلَدِ ⁽³⁾

شرح نهج البلاغة :قالَت اُختُ عَمرِو بنِ عَبدِ وَدٍّ تَرثیهِ : لَو کانَ قاتِلُ عَمرٍو غَیرَ قاتِلِهِ بَکَیتُهُ أبَدا ما دُمتُ فِی الأَبَدِ لکِنَّ قاتِلَهُ مَن لا نَظیرَ لَهُ وکانَ یُدعی أبوهُ بَیضَةَ البَلَدِ ⁽⁴⁾

.

۸ / ۷ عَمْرَه دختر عبدِ وَد

شرح نهج البلاغةـ به نقل از عمر بن عبد العزیز ـ: پدرم سخنرانی می کرد و در سخنرانی خود ، خوب پیش می رفت. هرگاه به یاد کردِ علی و بدگویی از او می رسید ، زبانش بند می آمد ، رنگش زرد می شد و حالش دگرگون می گشت. در این باره با او صحبت کردم. گفت : آیا این موضوع را متوجّه شده ای؟ این مردم اگر آنچه را که پدرت درباره علی می داند ، می دانستند ، حتی یک نفر از آنان از ما پیروی نمی کرد.

ر. ک : ج ۱۲ ص ۵۶۵ (برداشته شدنِ دشنامگویی به امام) .

۸ / ۷عَمْرَه دختر عبدِ وَدالمستدرک علی الصحیحینـ به نقل از عاصم بن عمر بن قتاده ـ: هنگامی که علی بن ابی طالب علیه السلام ، عمرو بن عبد وَد را کشت ، خواهرش عَمره دختر عبد وَد ، در سوگش چنین سرود : اگر کشنده عمرو ، غیر از کشنده کنونی اش بود تا زمانی که جان در بدن داشتم ، می گریستم. امّا قاتلش کسی است که بر او عیب گرفته نمی شود و از دیر باز ، به «بزرگِ شهر» ، نام آور است.

شرح نهج البلاغة :خواهر عمرو بن عبد وُد ، وی را چنین مرثیه گفت : اگر کشنده عمرو غیر از کشنده کنونی اش بود همواره تا بودم ، برایش می گریستم. امّا کشنده او بی همانند است و از پدرش با عنوان «بزرگ شهر» یاد می شد.

.

الفَصْلُ التَّاسِعُ : علی عن لسان الأعیان۹ / ۱ابنُ أبِی الحَدیدِ ⁽¹⁾شرح نهج البلاغة :إنَّهُ علیه السلام کانَ أولی بِالأَمرِ وأحَقَّ ، لا عَلی وَجهِ النَّصِّ بَل عَلی وَجهِ الأَفضَلِیَّةِ ؛ فَإِنَّهُ أفضَلُ البَشَرِ بَعدَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وأحَقُّ بِالخِلافَةِ مِن جَمیعِ المُسلِمینَ . ⁽²⁾

شرح نهج البلاغة :ما أقولُ فی رَجُلٍ أقَرَّ لَهُ أعداؤُهُ وخُصومُهُ بِالفَضلِ ، ولَم یُمکِنهُم جَحدُ مَناقِبِهِ ، ولا کِتمانُ فَضائِلِهِ ، فَقَد عَلِمتَ أنَّهُ استَولی بَنو اُمَیَّةَ عَلی سُلطانِ الإِسلامِ فی شَرقِ الأَرضِ وغَربِها ، وَاجتَهَدوا بِکُلِّ حیلَةٍ فی إطفاءِ نورِهِ وَالتَّحریضِ عَلَیهِ ، ووَضعِ المَعایِبِ وَالمَثالِبِ لَهُ ، ولَعَنوهُ عَلی جَمیعِ المَنابِرِ ، وتَوَعَّدوا مادِحیهِ ، بَل حَبَسوهُم وقَتَلوهُم ، ومَنَعوا مِن رِوایَةِ حَدیثٍ یَتَضَمَّنُ لَهُ فَضیلَةً ، أو یَرفَعُ لَهُ ذِکرا ، حَتّی حَظَروا أن یُسَمّی أحَدٌ بِاسمِهِ ، فَما زادَهُ ذلِکَ إلّا رِفعَةً وسُمُوّا ، وکانَ کَالمِسکِ کُلَّما سُتِرَ انتَشَرَ عَرفُهُ ، وکُلَّما کُتِمَ تَضَوَّعَ نَشرُهُ ، وکَالشَّمسِ لا تُستَرُ بِالرّاحِ ، وکَضَوءِ النَّهارِ إن حُجِبَت عَنهُ عَینٌ واحِدَةٌ أدرَکَتهُ عُیونٌ کَثیرَةٌ . وما أقولُ فی رَجُلٍ تُعزی إلَیهِ کُلُّ فَضیلَةٍ ، وتَنتَهی إلَیهِ کُلُّ فِرقَةٍ ، وتَتَجاذَبُهُ کُلُّ طائِفَةٍ ، فَهُوَ رَئیسُ الفَضائِلِ ویَنبوعُها ، وأبو عُذرِها ، وسابِقُ مِضمارِها ، ومُجَلّی حَلبَتِها ، کُلُّ مَن بَزَغَ فیها بَعدَهُ فَمِنهُ أخَذَ ، ولَهُ اقتَفی ، وعَلی مِثالِهِ احتَذی . ⁽³⁾

.

فصل نهم : علی از زبان بزرگان

۹ / ۱ ابن ابی الحدید

فصل نهم : علی از زبان بزرگان۹ / ۱ابن ابی الحدید ⁽¹⁾شرح نهج البلاغة :او به حکومت ، سزاوارتر و شایسته تر بود،نه به خاطر نص(حکمی از خدا یا پیامبر خدا)، بلکه به خاطر برتری اش؛ چون او پس از پیامبر خدا، برترینِ بشر است و از همه مسلمانان، به خلافتْ مُحق تر. ⁽²⁾

شرح نهج البلاغة :چه بگویم درباره مردی که دشمنان و کینه توزانش به فضلش اقرار کردند و نتوانستند مناقبش را انکار کنند و فضایلش را پنهان دارند ؟ می دانی که بنی امیّه در شرق و غرب زمین ، حاکمیت اسلامی را به دست گرفتند و با همه حیله ها برای خاموش کردن نور او ، برانگیختن مردم علیه او ، و جعل عیب و بدی بر او کوشیدند و در همه منابر به لعنش پرداختند و ستایش کنندگانش را تهدید کردند؛ بلکه زندانی کردند و کشتند و مانع از نقل هر روایتی که فضیلتی برای او داشت و یا نام او را بلند می ساخت ، شدند و حتّی از این که کسی فرزند خویش را به نام او بنامد ، برحذر داشتند؛ امّا همه اینها جز باعث بلندی و برتریِ نامش نشد. او چون مُشک بود که هر چه عطرش را مخفی دارند ، پراکنده می شود ، و هر چه پنهانش کنند ، بیشتر گسترش می یابد ، و چون خورشید است که با کف دست ، پوشیده نمی گردد ، و چون روشناییِ روز است که اگر چشمی از دیدن آن بازمانَد ، چشم های بسیاری او را می بینند. چه بگویم درباره مردی که هر فضیلتی به او منسوب است و هر گروهی به او منتهی می شود و هر طایفه ای او را به سوی خود می کشانَد ؟ او سرآمد فضیلت و سرچشمه و صاحب آن و پیشتاز میدان مسابقه آن است و تجلّی کننده در میدان یکّه تازی است. هر کس در این میدان چیزی دارد، از او گرفته است و به او اقتدا کرده و به شکل او گام زده است.

.

شرح نهج البلاغةـ فی ذَیلِ الخُطبَةِ الثّانِیَةِ ـ: إن قیلَ : ما مَعنی قَولِهِ علیه السلام : «لا یُقاسُ بِآلِ مُحَمَّدٍ مِن هذِهِ الاُمَّةِ أحَدٌ ، ولا یُسَوّی بِهِم مَن جَرَت نِعمَتُهُم عَلَیهِ أبَدا» ؟ قیلَ : لا شُبهَةَ أنَّ المُنعِمَ أعلی وأشرَفُ مِنَ المُنعَمِ عَلَیهِ ، ولا رَیبَ أنَّ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله وأهلَهُ الأَدنَینَ مِن بَنی هاشِمٍ ـ لا سِیَّما عَلِیّا علیه السلام ـ أنعَموا عَلَی الخَلقِ کافَّةً بِنِعمَةٍ لا یُقَدَّرُ قَدرُها ؛ وهِیَ الدُّعاءُ إلَی الإِسلامِ وَالهِدایَةُ إلَیهِ ، فَمُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله وإن کانَ هَدَی الخَلقَ بِالدَّعوَةِ الَّتی قامَ بِها بِلِسانِهِ ویَدِهِ ، ونُصرَةِ اللّهِ تَعالی لَهُ بِمَلائِکَتِهِ وتَأییدِهِ ، وهُوَ السَّیِّدُ المَتبوعُ ، وَالمُصطَفَی المُنَتَجَبُ الواجِبُ الطّاعَةِ ، إلّا أنَّ لِعَلِیٍّ علیه السلام مِنَ الهِدایَةِ أیضا ـ وإن کانَ ثانِیا لِأَوَّلَ ، ومُصَلِّیا عَلی إثرِ سابِقٍ ـ ما لا یُجحَدُ ، ولَو لَم یَکُن إلّا جِهادُهُ بِالسَّیفِ أوَّلاً وثانِیا ، وما کانَ بَینَ الجِهادَینِ مِن نَشرِ العُلومِ وتَفسیرِ القُرآنِ وإرشادِ العَرَبِ إلی ما لَم تَکُن لَهُ فاهِمَةً ولا مُتَصَوِّرَةً ، لَکفی فی وُجوبِ حَقِّهِ ، وسُبوغِ نِعمَتِهِ علیه السلام . فَإِن قیلَ : لا رَیبَ فی أنَّ کَلامَهُ هذا تَعریضٌ بِمَن تَقَدَّمَ عَلَیهِ ، فَأَیُّ نِعمَةٍ لَهُ عَلَیهِم ؟ قیلَ : نِعمَتانِ : الاُولی مِنهُما : الجِهادُ عَنهُم وهُم قاعِدونَ ؛ فَإِنَّ مَن أنصَفَ عَلِمَ أنَّهُ لَولا سَیفُ عَلِیٍّ علیه السلام لَاصطَلَمَ المُشرِکونَ مَن أشارَ إلَیهِ وغَیرَهُم مِنَ المُسلِمینَ ، وقَد عُلِمَت آثارُهُ فی بَدرٍ ، واُحُدٍ ، وَالخَندَقِ ، وخَیبَرَ ، وحُنَینٍ ، وأنَّ الشِّرکَ فیها فَغَرَ فاهُ ⁽¹⁾، فَلَولا أن سَدَّهُ بِسَیفِهِ لَالتَهَمَ المُسلِمینَ کافَّةً . وَالثّانِیَةُ : عُلومُهُ الَّتی لَولاها لَحُکِمَ بِغَیرِ الصَّوابِ فی کَثیرٍ مِنَ الأَحکامِ ، وقَدِ اعتَرَفَ عُمَرُ لَهُ بِذلِکَ ، وَالخَبَرُ مَشهورٌ : «لَولا عَلِیٌّ لَهَلَکَ عُمَرُ» ... . وَاعلَم أنَّ عَلِیّا علیه السلام کانَ یَدَّعِی التَّقَدُّمَ عَلَی الکُلِّ ، وَالشَّرَفَ عَلَی الکُلِّ ، وَالنِّعمَةَ عَلَی الکُلِّ ، بِابنِ عَمِّهِ صلی الله علیه و آله ، وبِنَفسِهِ ، وبِأَبیهِ أبی طالِبٍ ؛ فَإِنَّ مَن قَرَأَ عُلومَ السِّیَرِ عَرَفَ أنَّ الإِسلامَ لَولا أبو طالِبٍ لَم یَکُن شَیئا مَذکورا . ⁽²⁾

.

شرح نهج البلاغةـ در ذیل خطبه دوم ـ: اگر پرسیده شود که مفهوم سخن آن حضرت که فرموده است : «هیچ کس از این امّت ، به آل محمّد صلی الله علیه و آله قیاس نمی شود و هیچ گاه ، کسی که نعمت آل محمّد صلی الله علیه و آله بر او ارزانی شده ، با آنان مقایسه نمی شود»، چیست،گفته خواهد شد: چون بی تردید، بخشنده نسبت به کسی که به وی بخشیده شده است ، برتر و بالاتر است و شکّی نیست که آل محمد صلی الله علیه و آله و خاندان نزدیک او از بین بنی هاشم و بویژه علی علیه السلام ، به همه مردم، نعمتی داده اند که با هیچ چیزی قابل سنجش نیست و آن ، فراخوانی و هدایت آنان به اسلام است. محمد صلی الله علیه و آله ، گرچه با فراخوانی زبانی و عملیِ خود، مردم را هدایت کرد و خداوند متعال،به وسیله خود و فرشتگانش او را یاری رسانْد و بنابراین ، او سرور جلودار و مصطفای برگزیده لازم الطاعه است، امّا علی علیه السلام ، هر چند تابع پیامبر صلی الله علیه و آله و گام زننده بر جای گام او بود ، در هدایت مردم ، نقش غیر قابل انکاری داشت. اگر جز جهاد نخستین و آخرینِ او و در بین دو مرحله نبرد ، گسترش دانش ، تفسیر قرآن و ارشاد مردم عرب توسط وی (به سمت چیزهایی که قبلاً نمی فهمیدند و تصوّری از آنها نداشتند) نبود ، برای وجوب حقّ او و تمام بودن نعمت هایش بسنده بود. اگر گفته شود : بدون تردید در سخن آن حضرت ، کنایه ای بر پیشینیان بر وی (خلفای قبلی) هست ، او بر آنان چه نعمتی داشت؟ گفته خواهد شد : دو نعمت. نخست، آن که او جهاد کرد و آنان ، نشسته بودند ؛ چون اگر کسی انصاف به کار گیرد ، خواهد فهمید که اگر شمشیر علی علیه السلام نبود ، مشرکان ، آنانی را که مورد اشاره قرار گرفته اند و غیر آنان را ریشه کن می کردند. نقش او در بدر ، اُحد ، خندق ، خیبر و حُنین ، مشخّص است ؛ [ جنگ هایی که] شرک در آنها دهان گشوده بود و اگر او با شمشیرش آن را نمی بست ، همه مسلمانان را در کام خود ، فرو برده بود. و دوم، دانش های او بود که اگر این دانش ها وجود نمی داشت ، در بسیاری از احکام ، به نادرستی حکم می شد و عمر به این موضوع ، اعتراف کرده است و خبرِ «اگر علی نبود ، عمر هلاک می شد» ، مشهور است. علی علیه السلام به خاطر پسر عمویش ، به خاطر خودش و به خاطر پدرش ابو طالب ، ادّعای تقدّم بر همه و شرف بر همه و بهره رسانی به همه می کرد؛ چون اگر کسی تاریخ را بخوانَد ، خواهد فهمید که اگر ابوطالب نبود ، از اسلام، چیزی قابل یادآوری نمی مانْد.

.

. .

. .

۹ / ۲أبو جَعفرٍ الإِسکافِیُّ ۱شرح نهج البلاغة :قالَ شَیخُنا أبو جَعفَرٍ : ... قَد عَلِمنا ضَرورَةً مِن دینِ الرَّسولِ صلی الله علیه و آله تَعظیمَهُ لِعَلِیٍّ علیه السلام تَعظیما دینِیّا لِأَجلِ جِهادِهِ ونُصرَتِهِ،فَالطّاعِنُ فیهِ طاعِنٌ فی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽¹⁾

شرح نهج البلاغة :قالَ أبو جَعفَرٍ : قَد تَعلَمونَ أنَّ بَعضَ المُلوکِ رُبَّما أحدَثوا قَولاً أو دینا لِهَویً ، فَیَحمِلونَ النّاسَ عَلی ذلِکَ ، حَتّی لا یَعرِفوا غَیرَهُ ، کَنَحوِ ما أخَذَ النّاسَ الحَجّاجُ بنُ یوسُفَ بِقِراءَةِ عُثمانَ وتَرکِ قِراءَةِ ابنِ مَسعودٍ واُبَیِّ بنِ کَعبٍ ، وتَوَعَّدَ عَلی ذلِکَ بِدونِ ما صَنَعَ هُوَ وجَبابِرَةُ بَنی اُمَیَّةَ وطُغاةُ مَروانَ بِوُلدِ عَلِیٍّ علیه السلام وشیعَتِهِ ، وإنَّما کانَ سُلطانُهُ نَحوَ عِشرینَ سَنَةً ، فَما ماتَ الحَجّاجُ حَتَّی اجتَمَعَ أهلُ العِراقِ عَلی قِراءَةِ عُثمانَ ، ونَشَأَ أبناؤُهُم ولا یَعرِفونَ غَیرَها ؛ لِاءِمساکِ الآباءِ عَنها ، وکَفِّ المُعَلِّمینَ عَن تَعلیمِها حَتّی لَو قُرِأَت عَلَیهِم قِراءَةُ عَبدِ اللّهِ واُبَیٍّ ما عَرَفوها ، ولَظَنّوا بِتَألیفِهَا الِاستِکراهَ وَالِاستِهجانَ ؛ لِاءِلفِ العادَةِ وطولِ الجَهالَةِ ؛ لِأَنَّهُ إذَا استَولَت عَلَی الرَّعِیَّةِ الغَلَبَةُ ، وطالَت عَلَیهِم أیّامُ التَّسَلُّطِ ، وشاعَت فیهِمِ المَخافَةُ ، وشَمِلَتهُمُ التَّقِیَّةُ ، اتَّفَقوا عَلَی التَّخاذُلِ وَالتَّساکُتِ ، فَلا تَزالُ الأَیّامُ تَأخُذُ مِن بَصائِرِهِم وتَنقُصُ مِن ضَمائِرِهِم ، وتَنقُضُ مِن مَرائِرِهِم ، حَتّی تَصیرَ البِدعَةُ الَّتی أحدَثوها غامِرَةً لِلسُّنَّةِ الَّتی کانوا یَعرِفونَها . ولَقَد کانَ الحَجّاجُ ومَن وَلّاهُ کَعَبدِ المَلِکِ وَالوَلیدِ ومَن کانَ قَبلَهُما وبَعدَهُما مِن فَراعِنَةِ بَنی اُمَیَّةَ عَلی إخفاءِ مَحاسِنِ عَلِیٍّ علیه السلام وفَضائِلِهِ وفَضائِلِ وُلدِهِ وشیعَتِهِ ، وإسقاطِ أقدارِهِم ، أحرَصَ مِنهُم عَلی إسقاطِ قِراءَةِ عَبدِ اللّهِ واُبَیٍّ ؛ لِأَنَّ تِلکَ القِراءاتِ لا تَکونُ سَبَبا لِزَوالِ مُلکِهِم ، وفَسادِ أمرِهِم ، وَانکِشافِ حالِهِم ، وفِی اشتِهارِ فَضلِ عَلِیٍّ علیه السلام ووُلدِهِ وإظهارِ مَحاسِنِهِم بَوارُهُم ، وتَسلیطُ حُکمِ الکِتابِ المَنبوذِ عَلَیهِم ، فَحَرَصوا وَاجتَهَدوا فی إخفاءِ فَضائِلِهِ ، وحَمَلُوا النّاسَ عَلی کِتمانِها وسَترِها ، وأبَی اللّهُ أن یَزیدَ أمرَهُ وأمرَ وُلدِهِ إلَا استِنارَةً وإشراقا ، وحُبَّهُم إلّا شَغَفا وشِدَّةً ، وذِکرَهُم إلَا انتِشارا وکَثرَةً ، وحُجَّتَهُم إلّا وُضوحا وقُوَّةً ، وفَضلَهُم إلّا ظُهورا ، وشَأنَهُم إلّا عُلُوّا ، وأقدارَهُم إلّا إعظاما ، حَتّی أصبَحوا بِإِهانَتِهِم إیّاهُم أعِزّاءَ ، وبِإِماتَتِهِم ذِکرَهُم أحیاءً ، وما أرادوا بِهِ وبِهِم مِنَ الشَّرِّ تَحَوَّلَ خَیرا ، فَانتَهی إلَینا مِن ذِکرِ فَضائِلِهِ وخَصائِصِهِ ومَزایاهُ وسَوابِقِهِ ما لَم یَتَقَدَّمهُ السّابِقونَ ، ولا ساواهُ فیهِ القاصِدونَ ، ولا یَلحَقُهُ الطّالِبونَ ، ولَولا أنَّها کانَت کَالقِبلَةِ المَنصوبَةِ فِی الشُّهرَةِ ، وکَالسُّنَنِ المَحفوظَةِ فِی الکَثرَةِ ، لَم یَصِل إلَینا مِنها فی دَهرِنا حَرفٌ واحِدٌ ، إذا کانَ الأَمرُ کَما وَصَفناهُ . ⁽²⁾

.

۹ / ۲ ابو جعفر اِسکافی

۹ / ۲ابو جعفر اِسکافی ۱شرح نهج البلاغة :شیخ ما ابو جعفر گفت : ... تعظیم علی علیه السلام از سوی پیامبر خدا ، ضرورت دینی پیامبر صلی الله علیه و آله بود؛ تعظیمی دینی به خاطر جهاد و یاری او. بنا بر این ، طعن زننده بر او ، طعن زننده بر پیامبر خداست.

شرح نهج البلاغة :ابو جعفر گفت : می دانید که گاه، پاره ای از پادشاهان به جهت هواپرستی ، سخنی و یا دینی را بدعت می نهند و مردم را بر آن ، مجبور می سازند تا آن جا که جز آن را نشناسند؛ مثل اجباری که حَجّاج بن یوسف بر مردم در قرائت به روش عثمان و ترک قرائت ابن مسعود و اُبَیّ ابن کعب، روا داشت و فشار و تهدیدی که در این موضوع داشت ، کم تر بود از آنچه که او و ستمکاران بنی امیّه و تجاوزکاران مروانی نسبت به فرزندان علی علیه السلام و شیعیان وی انجام دادند . حکومت حَجّاج نیز [ تنها] حدود بیست سال طول کشید؛ امّا هنوز حجّاج نمرده بود که مردم عراق به قرائت به روش عثمان ، اجتماع کردند و فرزندان آنان در حالی پرورش یافتند که به خاطر اِهمال پدرانشان و آموزش ندادن معلّمان ، روشی غیر از آن نمی شناختند ، به گونه ای که اگر قرائت عبد اللّه و اُبَیّ برای آنان خوانده می شد ، آن را نمی شناختند و آشنایی با این روش ها را ناخوشایند و عیب می پنداشتند و این به خاطر اُنس با سنّت موجود [ در قرائت] و طولانی بودن دوران جهل [ نسبت به قرائت های دیگر ]بود؛ زیرا هرگاه زور بر مردمْ حاکم باشد و دوران سلطه گری طولانی شود و ترس بین آنان فراگیر گردد و تقیّه همه گیر شود، [مردم] بر سکوت بر سکوت و خالی کردن میدان، اتّفاق می کنند و مرتّب با گذر زمان ، از تیزبینی آنان کاسته می شود و اندیشه شان تضعیف می گردد ، و استقامتشان کم می شود تا آن که بدعتی که ایجاد شده است ، بر سنّتی که می شناختند ، غلبه پیدا می کند. حَجّاج و کسانی که او را به قدرت رساندند ، چون عبد الملک و ولید و نیز پیشینیان و پسینیان بر آن دو از میان فرعون های بنی امیّه ، بر مخفی نگه داشتن خوبی های علی علیه السلام و فضایل وی و فضایل فرزندان و شیعیان او و کم ارزش ساختن آنان،حریص تر بودند تا از میان برداشتن روش قرائت عبد اللّه و اُبی ؛ چون این قرائت ها موجب زوال پادشاهی ، از بین رفتن قدرت و کشف درونشان نمی شد ، در حالی که پر آوازه شدن برتریِ علی علیه السلام و فرزندانش و آشکار شدن محاسن آنان ، باعث نابودی حکومتشان و تسلّط حکم کتابِ فراموش شده خدا بر آنان می گشت . از این رو ، بر پوشیده نگه داشتن فضایل او حرص ورزیدند و در این راه ، تلاش کردند و مردم را بر انکار و پوشیده نگه داشتن آنها ، مجبور ساختند ؛ ولی خداوند ، جز نورانیّت و درخشش او و فرزندانش ، شدّت یافتن و فراوان شدن دوستی آنان ، گسترش و افزونیِ یادکردِ آنان ، وضوح و قدرت حجّت آنان ، آشکاریِ فضایل آنان ، بلندی شأن آنان ، و عظمت یافتن اقتدار آنان را نخواست ، به گونه ای که با آن اهانت ها، عزیزتر گشتند و به آن میراندن ها ، یادشان زنده شد و هرگونه شرّی که [ آنها] برای وی و فرزندانش اراده کرده بودند ، به خیر تبدیل شد و از فضایل ، ویژگی ها ، مزایا و سوابقش آن اندازه به دست ما رسید که پیشینیان در آن پیشی نگرفتند و میانه روان ، مساوی او نشدند و جویندگان به آن نرسیدند ، و اگر این فضایل ، در شُهرت ، همچون قبله معیّن شده و در فراوانی ، همچون سنن محفوظ نبودند، با توجّه به آنچه گفتم ، حتی یک کلمه از آنها به روزگار ما نمی رسید.

.

شرح نهج البلاغة :قالَ أبو جَعفَرٍ : وقَد رُوِیَ أنَّ مُعاوِیَةَ بَذَلَ لِسَمُرَةَ بنِ جُندَبٍ مِئَةَ ألفِ دِرهَمٍ حَتّی یَروِیَ أنَّ هذِهِ الآیَةَ نَزَلَت فی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ : «وَمِنَ النَّاسِ مَن یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیَوةِ الدُّنْیَا وَیُشْهِدُ اللَّهَ عَلَی مَا فِی قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ * وَإِذَا تَوَلَّی سَعَی فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهَا وَیُهْلِکَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا یُحِبُّ الْفَسَادَ» ⁽¹⁾، وأنَّ الآیَةَ الثّانِیَةَ نَزَلَت فِی ابنِ مُلجَمٍ ، وهِیَ قَولُهُ تَعالی : «وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَآءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ» ⁽²⁾فَلَم یَقبَل ، فَبَذَلَ لَهُ مِئَتَی ألفِ دِرهَمٍ فَلَم یَقبَل ، فَبَذَلَ لَهُ ثَلاثَمِئَةِ ألفٍ فَلَم یَقبَل ، فَبَذَلَ لَهُ أربَعَمِئَةِ ألفٍ فَقَبِلَ ، ورَوی ذلِکَ . قالَ : وقَد صَحَّ أنَّ بَنی اُمَیَّةَ مَنَعوا مِن إظهارِ فَضائِلِ عَلِیٍّ علیه السلام ، وعاقَبوا عَلی ذلِکَ الرّاوِیَ لَهُ ؛ حَتّی إنَّ الرَّجُلَ إذا رَوی عَنهُ حَدیثا لا یَتَعَلَّقُ بِفَضلِهِ بَل بِشَرائِعِ الدّینِ لا یَتَجاسَرُ عَلی ذِکرِ اسمِهِ ؛ فَیَقولُ : عَن أبی زَینَبَ . ورَوی عَطاءٌ عَن عَبدِ اللّهِ بنِ شَدّادِ بنِ الهادِ ، قالَ : وَدِدتُ أن اُترَکَ فَاُحَدِّثَ بِفَضائِلِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام یَوما إلَی اللَّیلِ ؛ وأنَّ عُنُقی هذِهِ ضُرِبَت بِالسَّیفِ . قالَ : فَالأَحادیثُ الوارِدَةُ فی فَضلِهِ لَو لَم تَکُن فِی الشُّهرَةِ وَالاِستِفاضَةِ وکَثرَةِ النَّقلِ إلی غایَةٍ بَعیدَةٍ ، لَانقَطَعَ نَقلُها لِلخَوفِ وَالتَّقِیَّةِ مِن بَنی مَروانَ مَعَ طولِ المُدَّةِ ، وشِدَّةِ العَداوَةِ ، ولَولا أنَّ لِلّهِ تَعالی فی هذَا الرَّجُلِ سِرّا یَعلَمُهُ مَن یَعلَمُهُ لُم یُروَ فی فَضلِهِ حَدیثٌ ، ولا عُرِفَت لَهُ مَنقَبَةٌ ؛ أ لا تَری أنَّ رَئیسَ قَریَةٍ لَو سَخِطَ عَلی واحِدٍ مِن أهِلها ، ومَنَعَ النّاسَ أن یَذکُروهُ بِخَیرٍ وصَلاحٍ لَخَمَلَ ذِکرُهُ ، ونُسِیَ اسمُهُ ، وصارَ وهُوَ مَوجودٌ مَعدوما ، وهُوَ حَیٌّ مَیِّتا . ⁽³⁾

.

شرح نهج البلاغة :ابو جعفر گفت : روایت شده است که معاویه به سمرة بن جندب ، صد هزار درهم داد تا وی روایت کند که این آیه ، درباره علی بن ابی طالب علیه السلام نازل شده است : «و از میان مردم ، کسی است که در زندگی این دنیا سخنش تو را به تعجّب وا می دارد ، و خدا را بر آنچه در دل دارد ، گواه می گیرد ، حال آن که او سخت ترینِ دشمنان است؛ و چون برگردد [ یا راستی یابد] ، کوششی می کند که در زمین ، فساد نماید و کشت و نسل را نابود سازد ، و خداوند ، تباهکاری را دوست نمی دارد» . و [ روایت کند که] این آیه ، درباره ابن ملجم نازل شده است : «و از میان مردم ، کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می فروشد» ؛ ولی وی نپذیرفت. دویست هزار درهم داد ، نپذیرفت . سیصد هزار درهم داد ، نپذیرفت . چهار صد هزار درهم بخشید ، قبول کرد و آن را روایت کرد! ابو جعفر گفت : واقعیتْ آن است که بنی امیّه ، از بیان فضایل علی علیه السلام منع می کردند و راویِ فضایل وی را مجازات می کردند ، به گونه ای که حتّی اگر کسی حدیثی را از علی علیه السلام نقل می کرد که مربوط به فضایل او نبود ، بلکه مربوط به شرایع دین بود ، جرئت نمی کرد نام او را ببرد و می گفت : «ابو زینب گفت». از عطاء ، از عبد اللّه بن شَدّاد بن هاد، روایت شده است که گفت : دوست دارم آزاد باشم و یک روز تا شب ، فضایل علی بن ابی طالب علیه السلام را نقل کنم و [ سپس] گردنم با شمشیر ، قطع گردد. ابو جعفر گفت : احادیث رسیده در فضایل او اگر در شهرت و فراوانی و بسیاریِ نقل ، به مقدار زیاد نبود ، به خاطر ترس و تقیّه از بنی مروان و طول مدّت و شدّت مخالفت ، نقل آنها قطع می شد ، و اگر خداوند در این مرد ، سرّی نمی نهاد ـ که آن که می داند ، می داند ـ ، در فضیلت او حدیثی نقل نمی شد و منقبتی از او شناخته نمی گشت. مگر نه این است که اگر بزرگِ قریه ای بر یکی از ساکنان آن خشم گیرد و مردم را از یادکردِ او به خیر و خوبی منع کند ، یادش از بین می رود و نامش فراموش می گردد و در حالی که موجود است ، معدوم می شود ، و در حالی که زنده است ، مُرده می گردد؟!

.

. .

. .

۹ / ۳أبو جَعفرٍ الحَسَنِیُّ ⁽¹⁾شرح نهج البلاغة :کانَ [أبو جَعفَرٍ] یَقولُ : اُنظُروا إلی أخلاقِهِما [رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وعَلِیٍّ علیه السلام ]وخَصائِصِهِما ، هذا شُجاعٌ وهذا شُجاعٌ ، وهذا فَصیحٌ وهذا فَصیحٌ ، وهذا سَخِیٌّ جَوادٌ وهذا سَخِیٌّ جَوادٌ ، وهذا عالِمٌ بِالشَّرائِعِ وَالاُمورِ الإِلهِیَّةِ وهذا عالِمٌ بِالفِقهِ وَالشَّریعَةِ وَالاُمورِ الإِلهِیَّةِ الدَّقیقَةِ الغامِضَةِ ، وهذا زاهِدٌ فِی الدُّنیا غَیرُ نَهِمٍ ولا مُستَکثِرٍ مِنها وهذا زاهِدٌ فِی الدُّنیا تارِکٌ لَها غَیرُ مُتَمَتِّعٍ بِلَذّاتِها ، وهذا مُذیبُ نَفسِهِ فِی الصَّلاةِ وَالعِبادَةِ وهذا مِثلُهُ ، وهذا غَیرُ مُحَبَّبٍ إلَیهِ شَیءٌ مِنَ الاُمورِ العاجِلَةِ إلَا النِّساءُ وهذا مِثلُهُ ، وهذَا ابنُ عَبدِ المُطَّلِبِ بنِ هاشِمٍ ، وهذا فی قُعدُدِهِ ⁽²⁾، وأبواهُما أخوانِ لِأَبٍ واحِدٍ دونَ غَیرِهِما مِن بَنی عَبدِ المُطَّلِبِ ، ورُبِّیَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله فی حِجرِ والِدِ هذا وهذا أبو طالِبٍ ، فَکانَ جارِیا عِندَهُ مَجری أحَدِ أولادِهِ . ثُمَّ لَمّا شَبَّ صلی الله علیه و آله وکَبِرَ استَخلَصَهُ مِن بَنی أبی طالِبٍ وهُوَ غُلامٌ ، فَرَبّا[هُ] ⁽³⁾فی حِجرِهِ مُکافَأَةً لِصَنیعِ أبی طالِبٍ بِهِ ، فَامتَزَجَ الخُلُقانِ ، وتَماثَلَتِ السَّجِیَّتانِ ، وإذا کانَ القَرینُ مُقتَدِیا بِالقَرینِ ، فَما ظَنُّکَ بِالتَّربِیَةِ وَالتَّثقیفِ الدَّهرَ الطَّویلَ ؟ فَواجِبٌ أن تَکونَ أخلاقُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله کَأَخلاقِ أبی طالِبٍ ، وتَکونَ أخلاقُ عَلِیٍّ علیه السلام کَأَخلاقِ أبی طالِبٍ أبیهِ ، ومُحَمَّدٌ علیه السلام مُرَبّیهِ ، وأن یَکونَ الکُلُّ شیمَةً واحِدَةً ، وسوسا ⁽⁴⁾واحِدا ، وطینَةً مُشتَرَکَةً ، ونَفسا غَیرَ مُنقَسِمَةٍ ولا مُتَجَزِّئَةٍ ، وأن لا یَکونَ بَینَ بَعضِ هؤُلاءِ وبَعضٍ فَرقٌ ولا فَضلٌ ، لَولا أنَّ اللّهَ تَعالی اختَصَّ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله بِرِسالَتِهِ ، وَاصطَفاهُ لِوَحیِهِ ، لِما یَعلَمُهُ مِن مَصالِحِ البَرِیَّةِ فی ذلِکَ ، ومِن أنَّ اللُّطفَ بِهِ أکمَلُ ، وَالنَّفعَ بِمَکانِهِ أتَمُّ وأعَمُّ . فَامتازَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِذلِکَ عَمَّن سِواهُ ، وبَقِیَ ما عَدَا الرِّسالَةَ عَلی أمرِ الِاتِّحادِ ، وإلی هذَا المَعنی أشارَ صلی الله علیه و آله بِقَولِهِ : «أخصِمُکَ بِالنُّبُوَّةِ ؛ فَلا نُبُوَّةَ بَعدی ، وتَخصِمُ النّاسَ بِسَبعٍ» وقالَ لَهُ أیضا : «أنتَ مِنّی بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسی إلّا أنَّهُ لا نَبِیَّ بَعدی» فَأَبانَ نَفسَهُ مِنهُ بِالنُّبُوَّةِ ، وأثبَتَ لَهُ ما عَداها مِن جَمیعِ الفَضائِلِ وَالخَصائِصِ مُشتَرَکا بَینَهُما . ⁽⁵⁾

.

۹ / ۳ ابو جعفر حَسَنی

۹ / ۳ابو جعفر حَسَنی ⁽¹⁾شرح نهج البلاغة :[ ابو جعفر] می گفت : به اخلاق و ویژگی های این دو (پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام ) بنگرید. این شجاع و آن شجاع؛ این فصیح و آن فصیح؛ این بخشنده و سخی و او بخشنده و سخی؛ این آگاه به شرایع و امور الهی و او آگاه به فقه ، شریعت و مسائل دقیق و مشکل کلامی ؛ این زاهد در دنیا ، بدون حرص و زیاده خواهی و آن ، زاهد در دنیا و تارک آن و بهره نابرده از لذّت هایِ آن؛ این جانش را در نماز و عبادت ، فرسود و آن ، مثل این؛ این برایش از امور دنیا ، جز زنْ محبوب نیست ، و آن نیز چنین است؛ این ، فرزند عبد المطّلب بن هاشم و آن نیز نزدیک به جدّ بزرگ است؛ و پدرانشان تنها برادران تنی بودند (بر خلاف دیگر پسران عبد المطّلب)؛ و محمّد در دامن پدر این بزرگ شد (که ابو طالب باشد) که در نظرش ، چون یکی از فرزندان خود بود . هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله ، جوان شد و بزرگ گشت ، علی بن ابی طالب علیه السلام را در حالی که خُردسال بود ، از بین فرزندان ابو طالب برگزید و در برابر آنچه که ابو طالب در حقّش انجام داده بود ، وی را در دامنش تربیت کرد. در نتیجه ، اخلاق آن دو درهم آمیخت و رفتارشان همگون گشت. وقتی که هم نشین در رفتار به هم نشین اقتدا می کند ، در صورت تربیت و آموزش طولانی در نزد او چه خواهد شد ؟ باید اخلاق محمد صلی الله علیه و آله ، چون اخلاق ابو طالب باشد و اخلاق علی علیه السلام ، مثل اخلاق پدرش ابوطالب و مربّی اش محمّد صلی الله علیه و آله باشد ، و باید همه یک اخلاق داشته باشند و از طبعی یگانه و سرشتی مشترک برخوردار گردند و جانی تقسیم ناپذیر و جزءناپذیر داشته باشند . و اگر نبود که خداوند متعال ، محمد صلی الله علیه و آله را به پیامبری اش ویژه ساخت و برای وَحیَش برگزید ، به خاطر مصالح مردم که در این کار می دید و به خاطر این که لطف به وی کامل تر ، و بهره وری در آن جایگاه، بیشتر و فراگیرتر بود ، بین هر کدام با دیگری فرق و فضلی نبود . بنا بر این، پیامبر خدا به همین خاطر ، نسبت به دیگران برتری یافت و در غیر رسالت، آنان یکی بودند و پیامبر خدا به همین موضوع ، در سخن خود اشاره می کند که : «من بر تو به خاطر نبوّتم برتری دارم و پیامبری پس از من نیست و تو به هفت ویژگی بر مردم برتری داری» و همچنین در سخن خود به او فرمود : «تو نسبت به من ، چون هارون نسبت به موسی علیه السلام هستی ، جز آن که پیامبری پس از من نیست». بنا بر این ، با نبوّت ، خود را از او جدا کرد و بجز نبوّت ، همه فضایل و ویژگی ها را به صورت مشترک، بینشان اثبات کرد. ⁽²⁾

.

شرح نهج البلاغةـ فی ذِکرِ کَلامِ أبی جَعفَرٍ الحَسَنِیِّ فِی الأَسبابِ الَّتی أوجَبَت مَحَبَّةَ النّاسِ لِعَلِیٍّ علیه السلام ـ: کانَ أبو جَعفَرٍ لا یَجحَدُ الفاضِلَ فَضلَهُ ، وَالحَدیثُ شُجونٌ . قُلتُ لَهُ [أبی جَعفَرٍ] مَرَّةً : ما سَبَبُ حُبِّ النّاسِ لِعَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام ، وعِشقِهِم لَهُ ، وتَهالُکِهِم فی هَواهُ ؟ ودَعنی فِی الجَوابِ مِن حَدیثِ الشَّجاعَةِ وَالعِلمِ وَالفَصاحَةِ ، وغَیرِ ذلِکَ مِنَ الخَصائِصِ الَّتی رَزَقَهُ اللّهُ سُبحانَهُ الکَثیرَ الطَّیِّبَ مِنها . فَضَحِکَ وقالَ لی : کَم تَجمَعُ جَرامیزَکَ ⁽¹⁾عَلَیَّ ! ثُمَّ قالَ : هاهُنا مُقَدِّمَةٌ یَنبَغی أن تُعلَمَ ؛ وهِیَ أنَّ أکثَرَ النّاسِ مَوتورونَ مِنَ الدُّنیا ، أمَّا المُستَحِقّونَ فَلا رَیبَ فی أنَّ أکثَرَهُم مَحرومونَ ، نَحوُ عالِمٍ یَری أنَّهُ لا حَظَّ لَهُ فِی الدُّنیا ، ویَری جاهِلاً غَیرَهُ مَرزوقا ومُوَسَّعا عَلَیهِ . وشُجاعٍ قَد أبلی فِی الحَربِ ، وَانتُفِعَ بِمَوضِعِهِ ، لَیسَ لَهُ عَطاءٌ یَکفیهِ ویَقومُ بِضَروراتِهِ ، ویَری غَیرَهُ وهُوَ جَبانٌ فَشِلٌ ، یَفرَقُ مِن ظِلِّهِ ، مالِکا لِقُطرٍ عَظیمٍ مِنَ الدُّنیا ، وقِطعَةٍ وافِرَةٍ مِنَ المالِ وَالرِّزقِ . وعاقِلٍ سَدیدِ التَّدبیرِ صَحیحِ العَقلِ ، قَد قُدِرَ عَلَیهِ رِزقُهُ ، وهُوَ یَری غَیرَهُ أحمَقَ مائِقا تَدُرُّ عَلَیهِ الخَیراتُ ، وتَتَحَلَّبُ عَلَیهِ أخلافُ الرِّزقِ . وذی دینٍ قَویمٍ ، وعِبادَةٍ حَسَنَةٍ ، وإخلاصٍ وتَوحیدٍ ، وهُوَ مَحرومٌ ضَیِّقُ الرِّزقِ ویَری غَیرَهُ یَهودِیّا أو نَصرانِیّا أو زِندیقا کَثیرَ المالِ حَسَنَ الحالِ . حَتّی إنَّ هذِهِ الطَّبَقاتِ المُستَحِقَّةَ یَحتاجونَ فی أکثَرِ الوَقتِ إلَی الطَّبَقاتِ الَّتی لَا استِحقاقَ لَها ، وتَدعوهُمُ الضَّرورَةُ إلَی الذُّلِّ لَهُم ، وَالخُضوعِ بَینَ أیدیهِم ، إمّا لِدَفعِ ضَرَرٍ ، أو لِاستِجلابِ نَفعٍ . ودونَ هذِهِ الطَّبَقاتِ مِن ذَوِی الاِستِحقاقِ أیضا ما نُشاهِدُهُ عِیانا من نَجّارٍ حاذِقٍ ، أو بَنّاءٍ عالِمٍ ، أو نَقّاشٍ بارِعٍ ، أو مُصَوِّرٍ لَطیفٍ ، عَلی غایَةِ ما یَکونُ مِن ضیقِ رِزقِهِم ، وقُعودِ الوَقتِ بِهِم ، وقِلَّةِ الحیلَةِ لَهُم ، ویَری غَیرَهُم مِمَّن لَیسَ یَجری مَجراهُم ، ولا یَلحَقُ طَبَقَتَهُم مَرزوقا مَرغوبا فیهِ ، کَثیرَ المَکسَبِ ، طَیِّبَ العَیشِ ، واسِعَ الرِّزقِ . فَهذا حالُ ذَوِی الِاستِحقاقِ وَالِاستِعدادِ . وأمَّا الَّذینَ لَیسوا مِن أهلِ الفَضائِلِ ، کَحَشوِ العامَّةِ ؛ فَإِنَّهُم أیضا لایَخلونَ مِنَ الحِقدِ عَلَی الدُّنیا وَالذَّمِّ لَها ، وَالحَنَقِ وَالغَیظِ مِنها لِما یَلحَقُهُم مِن حَسَدِ أمثالِهِم وجیرانِهِم ، ولا یُری أحَدٌ مِنهُم قانِعا بِعَیشِهِ ، ولا راضِیا بِحالِهِ ، بَل یَستَزیدُ ویَطلُبُ حالاً فَوقَ حالِهِ . قالَ : فَإِذا عَرَفتَ هذِهِ المُقَدَّمَةَ ، فَمَعلومٌ أنَّ عَلِیّا علیه السلام کانَ مُستَحِقّا مَحروما ، بَل هُوَ أمیرُ المُستَحِقّینَ المَحرومینَ ، وسَیِّدُهُم وکَبیرُهُم ، ومَعلومٌ أنَّ الَّذینَ یَنالُهُمُ الضَّیمُ ، وتَلحَقُهُمُ المَذَلَّةُ وَالهَضیمَةُ ، یَتَعَصَّبُ بَعضُهُم لِبَعضٍ ، ویَکونونَ إلبا ویَدا واحِدَةً عَلَی المَرزوقینَ الَّذین ظَفِروا بِالدُّنیا ، ونالوا مَآرِبَهُم مِنها ، لِاشتِراکِهِم فِی الأَمرِ الَّذی آلَمَهُم وساءَهُم ، وعَضَّهُم ومَضَّهُم ، وَاشتِراکِهِم فِی الأَنَفَةِ وَالحَمِیَّةِ وَالغَضَبِ وَالمُنافَسَةِ لِمَن عَلا عَلَیهِم وقَهَرَهُم ، وبَلَغَ مِنَ الدُّنیا ما لَم یَبلُغوهُ . فَإِذا کانَ هؤُلاءِ ـ أعنِی المَحرومینَ ـ مُتَساوینَ فِی المَنزِلَةِ وَالمَرتَبَةِ ، وتَعَصَّبَ بَعضُهُم لِبَعضٍ ، فَما ظَنُّکَ بِما إذا کانَ مِنهُم رَجُلٌ عَظیمُ القَدرِ جَلیلُ الخَطَرِ کامِلُ الشَّرَفِ ، جامِعٌ لِلفَضائِلِ مُحتَوٍ عَلَی الخَصائِصِ وَالمَناقِبِ ، وهُوَ مَعَ ذلِکَ مَحرومٌ مَحدودٌ ، وقَد جَرَّعَتهُ الدُّنیا عَلاقِمَها ، وعَلَّتهُ عَلَلاً بَعدَ نَهَلٍ من صابِها وصَبِرِها ، ولَقِیَ مِنها بَرحا بارِحا ، وجَهدا جَهیدا ، وعَلا عَلَیهِ مَن هُوَ دونَهُ ، وحَکَمَ فیهِ وفی بَنیهِ وأهلِهِ ورَهطِهِ مَن لَم یَکُن ما نالَهُ مِنَ الإِمرَةِ وَالسُّلطانِ فی حِسابِهِ ، ولا دائِرا فی خَلَدِهِ ، ولا خاطِرا بِبالِهِ ، ولا کانَ أحَدٌ مِنَ النّاسِ یَرتَقِبُ ذلِکَ لَهُ ولا یَراهُ لَهُ . ثُمَّ کانَ فی آخِرِ الأَمرِ أن قُتِلَ هذَا الرَّجُلُ الجَلیلُ فی مِحرابِهِ ، وقُتِلَ بَنوهُ بَعدَهُ ، وسُبِیَ حَریمُهُ ونِساؤُهُ ، وتُتُبِّعَ أهلُهُ وبَنو عَمِّهِ بِالقَتلِ وَالطَّردِ وَالتَّشریدِ وَالسُّجونِ ، مَعَ فَضلِهِم وزُهدِهِم وعِبادَتِهِم وسَخائِهِم ، وَانتِفاعِ الخَلقِ بِهِم . فَهَل یُمکِنُ ألّا یَتَعَصَّبَ البَشَرُ کُلُّهُم مَعَ هذَا الشَّخصِ ؟ ! وهَل تَستَطیعُ القُلوبُ ألّا تُحِبَّهُ وتَهواهُ ، وتَذوبَ فیهِ وتَفنی فی عِشقِهِ ، انتِصارا لَهُ ، وحَمِیَّةً مِن أجلِهِ ، وأنَفَةً مِمّا نالَهُ ، وَامتِعاضا مِمّا جَری عَلَیهِ ؟ ! وهذا أمرٌ مَرکوزٌ فِی الطَّبائِعِ ، ومَخلوقٌ فِی الغَرائِزِ ، کَما یُشاهِدُ النّاسُ عَلَی الجُرُفِ إنسانا قَد وَقَعَ فِی الماءِ العَمیقِ ، وهُوَ لا یُحسِنُ السِّباحَةَ ؛ فَإِنَّهُم بِالطَّبعِ البَشَرِیِّ یَرِقّونَ عَلَیهِ رِقَّةً شَدیدَةً ، وقَد یُلقی قَومٌ مِنهُم أنفُسَهُم فِی الماءِ نَحوَهُ ، یَطلُبونَ تَخلیصَهُ ،لایَتَوَقَّعونَ عَلی ذلِکَ مُجازاةً مِنهُ بِمالٍ أو شُکرٍ ، ولا ثَوابا فِی الآخِرَةِ ، فَقَد یَکونُ مِنهُم مَن لا یَعتَقِدُ أمرَ الآخِرَةِ ، ولکِنَّها رِقَّةٌ بَشَرِیَّةٌ ، وکَأَنَّ الواحِدَ مِنهُم یَتَخَیَّلُ فی نَفسِهِ أنَّهُ ذلِکَ الغَریقُ ، فَکَما یَطلُبُ خَلاصَ نَفسِهِ لَو کانَ هذَا الغَریقُ ، کَذلِکَ یَطلُبُ تَخلیصَ مَن هُوَ فی تِلکَ الحالِ الصَّعبَةِ لِلمُشارَکَةِ الجِنسِیَّةِ . وکَذلِکَ لَو أنَّ مَلِکا ظَلَمَ أهلَ بَلَدٍ مِن بِلادِهِ ظُلما عَنیفا ، لَکانَ أهلُ ذلِکَ البَلَدِ یَتَعَصَّبُ بَعضُهُم لِبَعضٍ فِی الِانتِصارِ مِن ذلِکَ المَلِکِ ، وَالِاستِعداءِ عَلَیهِ ، فَلَو کانَ مِن جُملَتِهِم رَجُلٌ عَظیمُ القَدرِ ، جَلیلُ الشَّأنِ ، قَد ظَلَمَهُ المَلِکُ أکثَرَ مِن ظُلمِهِ إیّاهُم ، وأخَذَ أموالَهُ وضِیاعَهُ ، وقَتَلَ أولادَهُ وأهلَهُ ، کانَ لِیاذُهُم بِهِ ، وَانضِواؤُهُم إلَیهِ ، وَاجتِماعُهُم وَالتِفافُهُم بِهِ أعظَمَ وأعظَمَ ؛ لِأَنَّ الطَّبیعَةَ البَشَرِیَّةَ تَدعو إلی ذلِکَ عَلی سَبیلِ الإیجابِ الِاضطِرارِیِّ ، ولا یَستَطیعُ الإِنسانُ مِنهُ امتِناعا . وهذا مَحصولُ قَولِ النَّقیبِ أبی جَعفَرٍ ، قَد حَکَیتُهُ وَالأَلفاظُ لی وَالمَعنی لَهُ ؛ لِأَنّی لا أحفَظُ الآنَ ألفاظَهُ بِعَینِها ، إلّا أنَّ هذا هُوَ کانَ مَعنی قَولِهِ وفَحواهُ . ⁽²⁾

.

شرح نهج البلاغةـ در یادکردِ سخن ابو جعفر حسنی درباره انگیزه هایی که موجب شده است مردم ، علی علیه السلام را دوست بدارند ـ: ابو جعفر ، فضل شخص فاضل را انکار نمی کرد و این سخن ، سرِ دراز دارد. یک بار به وی (ابو جعفر) گفتم : علّت علاقه مندی مردم به علی بن ابی طالب علیه السلام و عشق آنان به وی و فنا شدنشان در عشق او چیست؟ در پاسخِ من ، از شجاعت و دانش و فصاحت و ویژگی های خوب بسیاری که خداوند به وی ارزانی داشته است ، سخن مگو. خندید و گفت : چه قدر علیه من آماده شده ای! و آن گاه افزود : برای بحث ، پیشْ درآمدی است که نخست باید بدانی و آن این که بیشتر مردم، از دنیا بی بهره هستند؛ چون تردیدی نیست که اکثر مستحقّان بهروری از دنیا ، از آن محروم اند؛ مانند دانشوری که می بیند بهره ای از دنیا ندارد و می بیند که جاهلی برخوردار از آن است و گشایش برای اوست. نیز شجاعی را می بینیم که در جنگ ها آزمون داده و مفید واقع شده است ، در حالی که چیزی که بسنده اش باشد و ضروریات زندگی اش را برآورده کند ، نصیبش نمی گردد. در همین حال، آن دیگری که ترسو و سست است و از سایه خود می ترسد ، بخش بزرگی از دنیا را در دست دارد و مال و منال فراوانی در اختیار دارد. و خردمند خوشْ تدبیر و راستْ خِرَد را می بینی که روزی اش محدود است و غیر خود را که فردی شدیدا احمق است ، می بیند که خیرات از همه سو بر او می بارد و پستان روزی برایش رگ کرده است. و دینداری نیکْ عبادت و برخوردار از اخلاص و توحید را می بینی که محروم و تُنُکْ روزی است و یهودی یا ترسا و یا زندیقی را می بیند که ثروتمند و برخوردار است . این طبقات مستحق ، در بسیاری مواقع ، به افراد طبقه بالاتر ـ که هیچ استحقاق آن طبقه را ندارند ـ ، محتاج اند و نیازمندی ، آنان را به ذلّت و فروتنی در برابر این طبقات ، به خاطر دفع زیان و یا جلب فایده ، مجبور می سازد. غیر از این طبقات ، قشرهای دیگری از افراد شایسته ، چون نجّار ماهر ، بنّای متخصّص ، نقّاش چیره دست و طرّاح نازک بین را می بینیم که در نهایتِ تنگْ دستی و گرفتاری و بیچارگی هستند و دیگران را در کنارشان می نگریم که همچون آنان نیستند و هم طبقه آنان نیستند ، امّا مُرفّه ، دارای زندگی خوب ، پُر درآمد ، خوش معیشت و پُر روزی اند. حال و زندگی شایستگان و افراد با استعداد ، چنین است. امّا کسانی که اهل فضل نیستند ، مثل توده مردم ، آنان نیز از کینه بر دنیا و ذمّ آن و خشم و دلگیری از آن، به خاطر حسد بردن بر همگون ها و همسایه هایشان ، تهی نیستند ، و هیچ کدام را قانع به زندگی و راضی از حال خود نمی بینی ؛ بلکه همواره زیاده خواه اند و در هر حالی ، حال برتر را می طلبند. ابو جعفر افزود : حال که این مقدمه را فهمیدی ، بدان که علی علیه السلام هم شایسته ای محروم بود؛ بلکه او امیر شایستگانِ محروم و سرور و بزرگِ آنان است؛ و آنان که ستم دیده اند و به بدبختی و سرکوبی گرفتار شده اند ، نسبت به یکدیگر ، تعصّب و همدردی دارند و نسبت به برخوردارانی که دنیا را در چنگ گرفته و به آرزوهایشان دست یافته اند ، به خاطر همگونی در آنچه که آنان را رنج و آزار داده و دردناک و بی اعتبارشان کرده است و مشارکت در غیرت ، غرور ، خشم و رقابت ورزیدن با آنها که بر ایشان برتری جسته اند و مغلوبشان ساخته اند و از دنیا به آنچه که اینان نرسیدند ، رسیده اند ، همگام و یک صدایند. وقتی محرومانی که در منزلت و رتبه مساوی اند ، به همدیگر تعصّب بورزند ، به نظر تو جریان چگونه خواهد شد اگر بین آنان ، مردی باشد ارزشمند ، بزرگ ، شریف و برخوردار از همه فضایل و دارنده ویژگی ها و مناقب که با این حال، [از حقّش] محروم و ممنوع است و دنیا، شرنگی تلخ را در کامش چشانده ، و پس از نوشاندن گرفتاری ها و تحمّل ها ، او را با مشکلاتی روبه رو ساخته است؟ او از دنیا ، شومی ها دید و بلاهای فراوان ، و آن که پایین تر از او بود ، بر او برتری یافت و درباره او و فرزندانش و خانواده و اقوامش ، کسی به داوری دست یازید که دستیابی به حاکمیت و پادشاهی در شأن او نبود ، و در ذهنش نبود و به فکرش هم نمی رسید ، و نه کسی از مردم ، چنین حاکمیتی را برای او انتظار می کشید و نه او خود ، آن را برای خویش می دید. و در نهایت ، این مرد جلیل ، در محرابش کشته شد و فرزندانش پس از او کشته شدند و حریمش و زنانش مورد اهانت قرار گرفتند ، و خانواده و عموزادگان او در پی او به کشته شدن ، طرد شدن ، تبعید و زندان ، گرفتار شدند ، با وجود همه فضل و زهد و عبادت و سخاوت و نفع دهی ای که برای مردم داشتند. آیا ممکن است که انسان ها به طور کلّی به چنین کسی تعصب نورزند؟ و آیا دل ها می توانند او را دوست نداشته باشند و به او عشق نورزند و در او ذوب نشوند و در عشقش به انگیزه یاری رسانی به او ، حمیّت بر او ، نفرت از آنچه که بر او وارد شده ، و برآشفتن علیه آنچه که بر او روا داشته شده است ، فنا نگردند؟ این، موضوعی نهفته در طبیعت ها ، و نهادینه در غریزه هاست ، چنان که مردم بر کسی که در آب عمیقی افتاده و شنا کردن نمی داند ، بر پایه طبع بشری ، رقّت و دلسوزی شدیدی ابراز می کنند و عدّه ای خود را برای نجات او در آب می افکنند و تلاش می کنند که او را نجات دهند و در برابر آن ، از او هیچ پاداش مالی و یا سپاس گزاری ای توقّع ندارند و حتّی در پی ثواب آخرت هم نیستند و حتّی ممکن است کسانی از آنان ، به آخرت هم باور نداشته باشند؛ ولی دلسوزی بشری در آنان وجود دارد و هر کدام از آنان ، می پندارند که خودشان در حال غرق شدن هستند و همان گونه که اگر خودشان غریق باشند ، نجات جان خویش را می خواهند ، همچنین به خاطر همنوعی ، می خواهند او را که در آن شرایط سخت گرفتار آمده ، خلاص کنند. همچنین اگر پادشاهی بر گروهی از شهروندان خود ، ستم بسیار سختی روا داشته باشد ، مردم آن شهر ، در کمک به همدیگر در برابر آن پادشاه ستمکار و قیام علیه او ، تعصّب و همدردی نشان می دهند و اگر در بین این جمع ، مرد جلیل القدر و با شأنی باشد که پادشاه ، نسبت به او ستم بیشتری روا داشته باشد و مال و دارایی او را گرفته باشد و فرزندان و خاندانش را کشته باشد ، پناه دادنشان به او ، همدردی شان با او و گِرد آمدن و توجهشان بر او بیشتر و بیشتر می گردد؛ چون طبیعت بشر از روی تقاضای اضطراری ، به این کار کشانده می شود و انسان نمی تواند از آن ، روی برتابد. [ابن ابی الحدید می گوید :] این، خلاصه سخن نقیب ابو جعفر بود که گزارش کردم و تعبیرات ، از آنِ من و معنا از آنِ اوست؛ چون اکنون من عین کلمه های ایشان را حفظ نیستم؛ امّا این، معنا و مضمونِ سخن اوست.

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

۹ / ۴أبو عَلِیٍّ ابنُ سینا ۱معراج نامه :قالَ أشرَفُ البَشَرِ وأعَزُّ الأَنبِیاءِ وخاتَمُ الرُّسُلِ لِمَرکَزِ دائِرَةِ الحِکمَةِ وفَلَکِ الحَقائِقِ ، وخَزانَةِ العُقولِ أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیٍّ علیه السلام : «یا عَلِیُّ ، إذا رَأَیتَ النّاسَ مُقَرَّبونَ إلی خالِقِهِم بِأَنواعِ البِرِّ تَقَرَّب إلَیهِ بِأَنواعِ العَقلِ تَسبِقهُم» ⁽¹⁾. ولا یَستَقیمُ هذَا الخِطابُ لِأَحَدٍ إلّا لِعَظیمٍ کَهذَا ، الَّذی مَحَلُّهُ بَینَ النّاسِ نَظیرُ المَعقولاتِ بَینَ المَحسوساتِ ؛ فَقالَ لَهُ : یا عَلِیُّ ، أتعِب نَفسَکَ فی تَحصیلِ المَعقولاتِ کَما أنَّ النّاسَ یُتعِبونَ أنفُسَهُم فی کَثرَةِ العِباداتِ ؛ کَی تَسبِقَ الجَمیعَ . ولَمّا کانَ إدراکُهُ لِلحَقائِقِ بِبَصیرَةِ العَقلِ استَوَت عِندَهُ المَحسوساتُ وَالمَعقولاتُ وکانَت عِندَهُ بِمَنزِلَةٍ سَواءٍ ، ولِهذا قالَ علیه السلام : «لَو کُشِفَ الغِطاءُ مَا ازدَدتُ یَقیناً» . ولا ثَروَةَ أعظَمُ مِن إدراکِ المَعقولاتِ ؛ فَإِدراکُ المَعقولاتِ هُوَ الجَنَّةُ بِتَمامِ نَعیمِها بِزَنجَبیلِها وسَلسَبیلِها . وأمَّا الجَحیمُ بِقُیودِها وعَذابِها فَهُوَ مُتابَعَةُ مُتَعَلَّقاتِ الأَجسامِ وشُؤونِها ، وهذِهِ المُتابَعَةُ هَوَت بِالنّاسِ فی جَحیمِ الهَوی ، وأسَرَتهُم بِقَیدِ الخَیالِ ومَرارَةِ الوَهمِ . ⁽²⁾

.

۹ / ۴ ابو علی سینا

۹ / ۴ابو علی سینا ⁽¹⁾معراج نامه :شریف ترینْ انسان و عزیزترینِ انبیا و خاتم رسولان ، به مرکز حکمت و فلک حقیقت و خزانه عقل (امیر مؤمنان) فرمود : «ای علی! هرگاه دیدی مردم با انواع کارهای خوب به خدایشان تقرّب می جویند ، تو با انواع عقل ، به خدا تقرّب جو ، که از آنان، سبقت خواهی گرفت». ⁽²⁾و این چنین خطاب،جز در مورد چون او بزرگی، راست نیامدی که او در میان خلق ، چنان بود که معقول در میان محسوس . چنان که خاتم رسولان به وی فرمود : «ای علی! جان خویش را در راه کسب معقولات، به زحمت انداز ، آن گونه که مردمان ، جان خود را در فراوانی عبادات به زحمت می افکنند، که بدین گونه بر همگان ، سبقت جویی». لاجَرَم ، چون با دیده بصیرت عقل ، مُدرک اسرار گشت ، همه حقایق را دریافت و به دیدن، حکم داد و از این جا بود که گفت : «اگر پرده برداشته شود ، بر یقین من افزوده نگردد». هیچ دولت، آدمی را زیادت از ادراک معقول نیست. بهشتی که به حقیقتْ آراسته باشد ، به انواع زنجبیل و سلسبیل ، ادراک معقول است و دوزخ با عقاب و اَشغال ، متابعت اَشغال جسمانی است که مردم ، در بند هوا افتند و در جحیم خیال بمانند.

.

۹ / ۵أبُو الفَرَجِ الأَصفَهانِیُّ ⁽¹⁾مقاتل الطالبیّین :قَد أتَینا عَلی صَدرٍ مِن أخبارِهِ فیهِ مَقنَعٌ ، وفَضائِلُهُ علیه السلام أکثَرُ مِن أن تُحصی ، وَالقَلیلُ مِنها لا مَوقِعَ لَهُ فی مِثلِ هذَا الکِتابِ ، وَالإِکثارُ یُخرِجُنا عَمّا شَرَطناهُ مِنَ الاِختِصارِ . وإنَّما نُنَبِّهُ عَلی مَن خَمَلَ عِندَ بَعضِ النّاسِ ذِکرُهُ ، أو لَم یَشِع فیهِم فَضلُهُ . فَأَمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام بِإِجماعِ المُخالِفِ وَالمُمالی ⁽²⁾وَالمُضادِّ وَالمُوالی ، عَلی ما لایُمکِنُ غَمطُهُ ولا یَنساغُ سَترُهُ مِن فَضائِلِهِ المَشهورَةِ فِی العامَّةِ لَا المَکتوبَةِ عِندَ الخاصَّةِ ، تُغنی عَن تَفضیلِهِ بِقَولٍ وَالِاستِشهادِ عَلَیهِ بِرِوایَةٍ . ⁽³⁾

۹ / ۶أبو قَیسٍ الأَودِیُّ ⁽⁴⁾الاستیعاب عن أبی قیس الأودی :أدرَکتُ النّاسَ وهُم ثَلاثُ طَبَقاتٍ : أهلُ دینٍ ؛ یُحِبّونَ عَلِیّا ، وأهلُ دُنیا ، یُحِبّونَ مُعاوِیَةَ ، وخَوارِجُ . ⁽⁵⁾

.

۹ / ۵ ابو الفرج اصفهانی

۹ / ۶ ابو قیس اَوْدی

۹ / ۵ابو الفرج اصفهانی ⁽¹⁾مقاتل الطالبیّین :در آغاز ، مقداری از اخبار وی را به قدر کفایت آوردیم؛ و گرنه ، فضایل وی بیش از آن است که بتوان شِمُرد و در این نوع کتاب ها جایی برای نقل کمِ آنها هم نیست ، چه رسد به آوردن اخبار زیاد که ما را از شرط اختصاری که کرده بودیم ، خارج می کند و تنها برای آن دسته از مردم که نزدشان یاد او فراموش شده و یا فضایل وی در بین آنان گسترش نیافته است ، آگاهی می دهیم. امیر مؤمنان ، به اجماعِ مخالفان و پیروان ، دشمنان و دوستداران ، به خاطر فضایل مشهور وی در بینِ عامّه ـ و نه آنچه که در بینِ خواص، مکتوب است ، که جای سرپوش گذاشتن و بی اعتنایی کردن ندارد ـ ، به گونه ای است که ما را از سخن گفتن و استشهاد به روایات ، بی نیاز می کند.

۹ / ۶ابو قیس اَوْدی ⁽²⁾الاستیعابـ به نقل از ابو قیس اَوْدی ـ: مردم را سه گونه یافتم : دینداران که دوستدار علی هستند؛ دنیا داران که معاویه را دوست دارند؛ و خوارج .

.

۹ / ۷أبو نَعیمٍ الأَصفَهانِیُّ ⁽¹⁾حلیة الأولیاء :سَیِّدُ القَومِ ، مُحِبُّ المَشهودِ ، ومَحبوبُ المَعبودِ ، بابُ مَدینَةِ العِلمِ وَالعُلومِ ، ورَأسُ المُخاطَباتِ ومُستَنبِطُ الإِشاراتِ ، رایَةُ المُهتَدینَ ، ونورُ المُطیعینَ ، ووَلِیُّ المُتَّقینَ ، وإمامُ العادِلینَ ، أقدَمُهُم إجابَةً وإیمانا ، وأقوَمُهُم قَضِیَّةً وإیقانا ، وأعظَمُهُم حِلما ، وأوفَرُهُم عِلما ، عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ کَرَّمَ اللّهُ وَجهَهُ . قُدوَةُ المُتَّقینَ وَزینَةُ العارِفینَ ، المُنبِئُ عَن حَقائِقِ التَّوحیدِ ، المُشیرُ إلی لَوامِعِ عِلمِ التَّفریدِ ، صاحِبُ القَلبِ العَقولِ ، وَاللِّسانِ السَّؤولِ ، وَالاُذنِ الواعی ، وَالعَهدِ الوافی ، فَقّاءُ عُیونِ الفِتَنِ ، ووَقِیٌّ مِن فُنونِ المِحَنِ ، فَدَفَعَ النّاکِثینَ ، ووَضَعَ القاسِطینَ ، ودَمَغَ المارِقینَ ، الاُخَیشِنُ فی دینِ اللّهِ ، المَمسوسُ فی ذاتِ اللّهِ . ⁽²⁾

.

۹ / ۷ ابو نعیم اصفهانی

۹ / ۷ابو نعیم اصفهانی ⁽¹⁾حلیة الأولیاء :سرور قوم ، دوستدار مشهود ، محبوب معبود،دروازه شهرِ دانش و دانش ها،مخاطب اصلی خطاب ها و درک کننده اشاره ها ، پرچم هدایت یافته ها ، نورِ اطاعت کنندگان ، ولیّ پرهیزگاران ، پیشوای دادگستران ، پیش ترینِ پاسخ دهندگان و ایمان آورندگان ، استوارترینِ داوران و یقین کنندگان ، بردبارترینِ آنان ، پُر دانش ترینشان ، علی بن ابی طالب ـ که خداوند ، گرامی اش دارد ـ ، پیشوای متّقیان و زینت عارفان ، خبر دهنده از حقایق توحید ، اشاره کننده به درخشش دانشِ توحید ، صاحبْ دلِ خردمند ، زبانِ پرسشگر ، گوشِ شنوا ، وفادار به پیمان ، درآورنده چشم فتنه ها ، سربرآورنده از همه آزمایش ها ، [ کسی که] ناکثین (پیمان شکنان) را دفع کرد ، و قاسطین (ستمکاران) را ذلیل ساخت و مارقین (از دین بیرون روندگان) را درهم کوبید ، و سخت در دین خدا و شیفته ذات خدا بود.

.

۹ / ۸أحمَدُ بنُ حَنبَلٍ ⁽¹⁾تاریخ دمشق عن أحمد بن سعید الرباطی :سَمِعتُ أحمَدَ بنَ حَنبَلٍ یَقولُ : لَم یَزَل عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ مَعَ الحَقِّ وَالحَقُّ مَعَهُ حَیثُ کانَ . ⁽²⁾

تاریخ دمشق عن عبد اللّه بن أحمد بن حنبل :کُنتُ بَینَ یَدَی أبی جالِسا ذاتَ یَومٍ ، فَجاءَت طائِفَةٌ مِنَ الکَرخِیّینَ فَذَکَروا خِلافَةَ أبی بَکرٍ وخِلافَةَ عُمَرَ بنِ الخَطّابِ وخِلافَةَ عُثمانَ بنِ عَفّانَ فَأَکثَروا ، وذَکَروا خِلافَةَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ وزادوا فَأَطالوا ، فَرَفَعَ أبی رَأسَهُ إلَیهِم فَقالَ : یا هؤُلاءِ ! قَد أکثَرتُم فی عَلِیٍّ وَالخِلافَةِ ، وَالخِلافَةِ وعَلِیٍّ ، إنَّ الخِلافَةَ لَم تُزَیِّن عَلِیّا بَل عَلِیٌّ زَیَّنَها . ⁽³⁾

الصواعق المحرقة عن عبد اللّه بن أحمد بن حنبل :سَأَلتُ أبی عنَ عَلِیٍّ ومُعاوِیَةَ فَقالَ : اِعلَم أنَّ عَلِیّا کانَ کَثیرَ الأَعداءِ ، فَفَتَّشَ لَهُ أعداؤُهُ شَیئا فَلَم یَجِدوهُ ، فَجاؤوا إلی رَجُلٍ قَد حارَبَهُ وقاتَلَهُ ، فَأَطرَوهُ ⁽⁴⁾کَیدا مِنهُم لَهُ . ⁽⁵⁾

المستدرک علی الصحیحین عن محمّد بن منصور الطوسی :سَمِعتُ أحمَدَ بنَ حَنبَلٍ یَقولُ : ما جاءَ لِأَحَدٍ مِن أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله مِنَ الفَضائِلِ ما جاءَ لِعَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ رضی الله عنه . ⁽⁶⁾

.

۹ / ۸ احمد بن حَنبَل

۹ / ۸احمد بن حَنبَل ⁽¹⁾تاریخ دمشقـ به نقل از احمد بن سعید رِباطی ـ: از احمد بن حنبل شنیدم که می گفت : علی بن ابی طالب، همواره با حق بود و حق با او بود ، هر جا که بود.

تاریخ دمشقـ به نقل از عبد اللّه بن احمد بن حنبل ـ: روزی نزد پدرم نشسته بودم. گروهی از کَرْخیان آمدند و از خلافت ابو بکر ، عمر بن خطّاب و عثمان بن عفّان یاد کردند و بسیار سخن گفتند و از خلافت علی بن ابی طالب علیه السلام یاد کردند و درباره آن ، بسیار سخن گفتند. پدرم سرش را به طرف آنان گردانید و گفت : ای مردم! درباره رابطه علی با خلافت و خلافت با علی ، بسیار سخن گفتید. خلافت ، علی را نیاراست ، بلکه علی ، خلافت را آراست. ⁽²⁾

الصواعق المُحرقةـ به نقل از عبد اللّه بن احمد بن حنبل ـ: از پدرم درباره علی علیه السلام و معاویه پرسیدم. گفت : علی علیه السلام دشمنان بسیاری داشت. دشمنانش بسیار کوشیدند چیزی علیه او پیدا کنند و نیافتند. پس به سوی مردی آمدند که با او جنگیده و درگیر شده بود و از روی مکر علیه علی ، به ستایش بی جای او پرداختند.

المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از محمّد بن منصور طوسی ـ: از احمد بن حنبل شنیدم که می گفت : برای هیچ کدام از یاران پیامبر خدا ، فضایلی که برای علی نقل شده ، نقل نشده است.

.

شواهد التنزیل عن حمدان الورّاق:سَمِعتُ أحمَدَ بنَ حَنبَلٍ یَقولُ : ما رُوِیَ لِأحَدٍ مِن أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله مِنَ الفَضائِلِ الصِّحاحِ ما رُوِیَ لِعَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ . ⁽¹⁾

فتح الباری :قَد رُوّینا عَنِ الإِمامِ أحمَدَ قالَ : ما بَلَغَنا عَن أحَدٍ مِنَ الصَّحابَةِ ما بَلَغَنا عَن عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ . ⁽²⁾

کشف الغمّة :نَقَلتُ مِن کِتابِ الیَواقیتِ لِأَبی عُمَرَ الزّاهِدِ قالَ : أخبَرَنی بَعضُ الثِّقاتِ عَن رِجالِهِ قالوا : دَخَلَ أحمَدُ بنُ حَنبَلَ إلَی الکوفَةِ وکانَ فیها رَجُلٌ یُظهِرُ الإِمامَةَ ... ، فَقالَ لَهُ الشَّیخُ : یا أبا عَبدِ اللّهِ لی إلَیکَ حاجَةٌ ، قالَ لَهُ أحمَدُ : مَقضِیَّةٌ ، قالَ : لَیسَ اُحِبُّ أن تَخرُجَ مِن عِندی حَتّی اُعلِمَکَ مَذهَبی ، فَقالَ أحمَدُ : هاتِهِ ، فَقالَ لَهُ الشَّیخُ : إنّی أعتَقِدُ أنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ کانَ خَیرَ النّاسِ بَعدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، وإنّی أقولُ إنَّهُ کانَ خَیرَهُم ، وإنَّهُ کانَ أفضَلَهُم وأعلَمَهُم ، وإنَّهُ کانَ الإِمامَ بَعدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله . قالَ : فَما تَمَّ کَلامُهُ حَتّی أجابَهُ أحمَدُ فَقالَ : یا هذا ! وما عَلَیکَ فی هذَا القَولِ ؟ قَد تَقَدَّمَکَ فی هذَا القَولِ أربَعَةٌ مِن أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : جابِرٌ وأبو ذَرٍّ وَالمِقدادُ وسَلمانُ ، فَکادَ الشَّیخُ یَطیرُ فَرَحا بِقَولِ أحمَدَ . ⁽³⁾

.

شواهد التنزیلـ به نقل حَمْدان ورّاق ـ: از احمد بن حنبل شنیدم که می گفت : از فضایل [ با سند ]صحیح ، برای هیچ کدام از یاران پیامبر خدا به مقداری که برای علی بن ابی طالب نقل شده ، نقل نشده است.

فتح الباری :از احمد بن حنبلْ روایت شده که گفته است : آن قدر [ از فضایل] که از علی بن ابی طالب به ما رسیده است ، برای هیچ کدام از اصحاب ، نرسیده است.

کشف الغُمّةـ به نقل از کتاب الیواقیت ابو عمر زاهد ـ: بعضی افراد موثّق ، از طریق رجال خود به من خبر داده اند که وقتی احمد بن حنبل وارد کوفه شد ، در آن جا مردی بود که اظهار تشیّع می کرد ... . وی به احمد گفت : از تو درخواستی دارم. احمد گفت : درخواستت پذیرفته است. مرد گفت : دوست دارم پیش از آن که از این جا بروی ، مذهب خود را به تو عرضه کنم. احمد گفت : بگو. آن شیخ گفت : من معتقدم که امیر مؤمنان ـ که درودهای خدا بر او باد ـ ، پس از پیامبر صلی الله علیه و آله ، بهترینِ مردم بود و می گویم که وی ، بهترینِ آنان ، برترین و داناترینِ آنان بود و پیشوای پس از پیامبر صلی الله علیه و آله است. راوی می گوید : سخن مرد ، تمام نشده بود که احمد در پاسخ گفت : ای مرد! ایرادی به خاطر این اعتقاد نیست. چهار تن از یاران پیامبر خدا ، یعنی جابر و ابوذر و مقداد و سلمان ، پیش از تو بر این باور بودند. آن مرد، از حرف احمد چنان خوشحال شد که می خواست پرواز کند!

.

۹ / ۹الأَعمَشُ ۱المناقب لابن المغازلی عن الأعمش :وَجَّهَ إلَیَّ المَنصورُ ، فَقُلتُ لِلرَّسولِ : لِما یُریدُنی أمیرُ المُؤمِنینَ ؟ قالَ : لا أعلَمُ ، فَقُلتُ : أبلِغهُ أنّی آتیهِ . ثُمَّ تَفَکَّرتُ فی نَفسی فَقُلتُ : ما دَعانی فی هذَا الوَقتِ لِخَیرٍ ، ولکِن عَسی أن یَسأَلَنی عَن فَضائِلِ أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیِّ ابنِ أبی طالِبٍ علیه السلام ؛ فَإِن أخبَرتُهُ قَتَلَنی ! قالَ : فَتَطَهَّرتُ ولَبِستُ أکفانی وتَحَنَّطتُ ثُمَّ کَتَبتُ وَصِیَّتی ثُمَّ صِرتُ إلَیهِ ، فَوَجَدتُ عِندَهُ عَمرَو بنَ عُبَیدٍ ، فَحَمِدتُ اللّهَ تَعالی عَلی ذلِکَ وقُلتُ : وَجَدتُ عِندَهُ عَونَ صِدقٍ مِن أهلِ النُّصرَةِ ، فَقالَ لی : اُدنُ یا سُلَیمانُ ! فَدَنَوتُ . فَلَمّا قَرُبتُ مِنهُ أقبَلتُ عَلی عَمرِو بنِ عُبَیدٍ اُسائِلُهُ ، وفاحَ مِنّی ریحُ الحَنوطِ ، فَقالَ : یا سُلَیمانُ ما هذِهِ الرّائِحَةُ ؟ وَاللّهِ لَتَصدُقَنّی وإلّا قَتَلتُکَ ! فَقُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أتانی رَسولُکَ فی جَوفِ اللَّیلِ ، فَقُلتُ فی نَفسی : ما بَعَثَ إلَیَّ أمیرُ المُؤمِنینَ فی هذِهِ السّاعَةِ إلّا لِیَسأَلَنی عَن فَضائِلِ عَلِیٍّ ؛ فَإِن أخبَرتُهُ قَتَلَنی ، فَکَتَبتُ وَصِیَّتی ولَبِستُ کَفَنی وتَحَنَّطتُ ! فَاستَوی جالِساً وهُوَ یَقولُ : لا حولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِیِّ العَظیمِ . ثُمَّ قالَ : أ تَدری یا سُلَیمانُ مَا اسمی ؟ قُلتُ : نَعَم یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، قالَ : مَا اسمی ؟ قُلتُ : عَبدُ اللّهِ الطَّویلُ ابنُ مُحَمَّدِ بنِ عَلِیِّ بنِ عَبدِ اللّهِ بنِ عَبّاسِ بنِ عَبدِ المُطَّلِبِ ، قالَ : صَدَقتَ ، فَأَخبِرنی بِاللّهِ وبِقَرابَتی مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله کَم رَوَیتَ فی عَلِیٍّ مِن فَضیلَةٍ مِن جَمیعِ الفُقَهاءِ وکَم یَکونُ ؟ قُلتُ : یَسیرٌ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، قالَ : عَلی ذاکَ ، قُلتُ : عَشَرَةُ آلافِ حَدیثٍ ومازادَ . قالَ : فَقالَ : یا سُلَیمانُ لَاُحَدِّثَنَّکَ فی فَضائِلِ عَلِیٍّ علیه السلام حَدیثَینِ یَأکُلانِ کُلَّ حَدیثٍ رَوَیتَهُ عَن جَمیعِ الفُقَهاءِ ، فَإِن حَلَفتَ لی أن لا تَروِیَهُما لِأَحَدٍ مِنَ الشّیعَةِ حَدَّثتُکَ بِهِما ، فَقُلتُ : لا أحلِفُ ولا اُخبِرُ بِهِما أحَداً مِنهُم ... . ثُمَّ قالَ : یا سُلَیمانُ سَمِعتَ فی فَضائِلِ عَلِیٍّ علیه السلام أعجَبَ مِن هذَینِ الحَدیثَینِ ؟ یا سُلَیمانُ : «حُبُّ عَلِیٍّ إیمانٌ ، وبُغضُهُ نِفاقٌ» ، «لا یُحِبُّ عَلِیّاً إلّا مُؤمِنٌ ، ولا یُبِغضُهُ إلّا کافِرٌ» ؟ قُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! الأَمانَ ؟ قالَ : لَکَ الأَمانُ . قالَ : قُلتُ : فمَا تَقولُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ فیمَن قَتَلَ هؤُلاءِ ؟ قالَ : فِی النّارِ لا أشُکُّ . فَقُلتُ : فَما تَقولُ فیمَن قَتَلَ أولادَهُم وأولادَ أولادِهِم ؟ قالَ : فنََکَّسَ رَأسَهُ ثُمَّ قالَ : یا سُلَیمانُ ، المُلکُ عَقیمٌ ! ولکِن حَدِّث عَن فَضائِلِ عَلِیٍّ بِما شِئتَ . قالَ : فَقُلتُ : فَمَن قَتَلَ وَلَدَهُ فَهُوَ فِی النّارِ ! قالَ عَمرُو بنُ عُبَیدٍ : صَدَقتَ یا سُلَیمانُ ، الوَیلُ لِمَن قَتَلَ وَلَدَهُ ! فَقالَ المَنصورُ : یا عَمرُو ، أشهَدُ عَلَیهِ أنَّهُ فِی النّارِ . فَقالَ عَمرٌو : وأخبَرَنِی الشَّیخُ الصِّدقُ ـ یَعنِی الحَسَنَ ـ عَن أنَسٍ : «أنَّ مَن قَتَلَ أولادَ عَلِیٍّ لا یَشُمُّ رائِحَةَ الجَنَّةِ» ، قالَ : فَوَجَدتُ أبا جَعفَرٍ وقَد حَمُضَ وَجهُهُ . قالَ : وخَرَجنا فَقالَ أبو جَعفَرٍ : لَو لا مَکانُ عَمرٍو ما خَرَجَ سُلَیمانُ إلّا مَقتولاً . ⁽¹⁾

.

۹ / ۹ اَعمَش

۹ / ۹اَعمَش ⁽¹⁾المناقب ، ابن مغازلیـ به نقل از اعمش ـ: منصور، کسی را به دنبالم فرستاد. به پیام آورنده گفتم: امیر مؤمنان، مرا برای چه می خواهد؟ گفت : نمی دانم. گفتم : به وی خبر بده که می آیم. با خود اندیشیدم که در این وقت،برای کار خیری مرا نخواسته است. ممکن است درباره فضایل علی بن ابی طالب علیه السلام از من بپرسد. اگر از فضایل او خبر دهم ، مرا خواهد کشت. غسل کردم ، کفنم را پوشیدم، حنوط کردم، وصیّتم را نوشتم و آن گاه نزدش رفتم. در نزد او عمرو بن عُبَید را یافتم . خداوند را به این خاطر ، سپاس گفتم و اندیشیدم که نزد وی ، یاوری راستگو از یاری رسانان یافته ام. [ منصور] به من گفت : ای سلیمان! پیش آی. پیش رفتم. وقتی نزدیکش رسیدم ، در حالی که بوی حنوط از من می آمد ، رو به عمرو بن عبید کردم تا با وی گفتگو کنم ، که منصور پرسید : ای سلیمان! این چه بویی است؟ سوگند به خدا ، یا راستش را می گویی و یا تو را خواهم کشت. گفتم : ای امیر مؤمنان! فرستاده شما در دلِ شب به دنبالم آمد. پیش خود فکر کردم که امیر مؤمنان ، در این وقت ، جز برای این که از فضایل علی بپرسد ، به دنبال من نفرستاده است و اگر من به او از فضایل علی خبر بدهم ، مرا خواهد کشت. بنا بر این ، وصیّتم را نوشتم ، کفنم را پوشیدم و حنوط کردم. منصور ، راست نشست و گفت : «لا حول ولا قوّة إلّا باللّه العلی العظیم؛ هیچ توان و نیرویی جز به سبب خداوند والامرتبه با عظمت نیست» و آن گاه افزود : ای سلیمان! می دانی نام من چیست؟ گفتم : آری ای امیر مؤمنان! گفت : نامم چیست؟ گفتم : عبد اللّه طویل ، پسر محمّد ، پسر علی ، پسر عبد اللّه ، پسر عباس ، پسر عبد المطّلب. گفت : درست گفتی. تو را به خدا و به خویشاوندی من با پیامبر خدا سوگند می دهم که به من بگو چه مقدار روایت از همه دین شناسان ، درباره فضایل علی نقل کرده ای و چه قدر است. گفتم : ای امیر مؤمنان! کم . گفت : چه قدر؟ گفتم : ده هزار حدیث و یا بیشتر. گفت : ای سلیمان! در فضایل علی ، دو حدیث برایت نقل می کنم که همه حدیث هایی را که از دین شناسان روایت کرده ای ، می خورَد . اگر سوگند بخوری که آن را برای هیچ کدام از شیعیان روایت نخواهی کرد ، برایت نقل می کنم. گفتم : سوگند نمی خورم؛ ولی برای هیچ کدام از آنان نقل نخواهم کرد ... . گفت : ای سلیمان! آیا در فضایل علی ، از این دو حدیث ، شگفت تر شنیده ای که «دوستی با علی ، ایمان ، و دشمنی با او نفاق است» و «علی را جز مؤمن ، دوست نمی دارد ، و جز کافر ، دشمن نمی دارد»؟ گفتم : ای امیر مؤمنان! در امانم؟ گفت : در امانی. گـفتم : ای امـیر مؤمنان! درباره کـسی که آنـان (اهل بیت علیهم السلام ) را بکشد ، چه می گویی؟ گفت : تردیدی ندارم که در آتش است. گفتم : درباره کشتن فرزندان آنان و فرزندانِ فرزندان آنها چه می گویی؟ ⁽²⁾سرش را پایین انداخت و سپس گفت : ای سلیمان! حکومت ، عقیم است؛ امّا درباره فضایل علی ، هر چه قدر که می خواهی ، حدیث نقل کن. گفتم : هر کس فرزندان او را بکشد ، در آتش است. عمرو بن عبید گفت : درست گفتی ای سلیمان! وای بر آن که فرزند او را بکشد! منصور گفت : من گواهی می دهم که کشنده در آتش است. عمرو گفت : شیخ صادق (یعنی حسن بصری) ، از اَنس به من خبر داد که : «هر کس فرزندان علی را بکشد ، بوی بهشت را نخواهد نیوشید». [ راوی] می گوید : دیدم که منصور ، ترش رو شد. از نزد او خارج شدیم و منصور گفت : اگر به خاطر عمرو نبود ، جسد سلیمان از این جا خارج می شد.

.

. .

. .

المعرفة والتاریخ عن الحسن بن الربیع :قالَ أبو مُعاوِیَةَ ⁽¹⁾: قُلنا لِلأَعمَشِ : لا تُحَدِّث بِهذِهِ الأَحادیثِ ! قالَ : یَسأَلونّی ، فَما أصنَعُ ؟ رُبَّما سَهَوتُ ! فَإِذا سَأَلونی عَن شَیءٍ مِن هذا فَسَهَوتُ فَذَکِّرونی . قالَ : فَکُنّا یَوماً عِندَهُ فَجاءَ رَجُلٌ فَسَأَلَهُ عَن حَدیثِ «أنَا قَسیمُ النّارِ» . قالَ : فَتَنَحنَحتُ ! قالَ : فَقالَ الأَعمَشُ : هؤُلاءِ المُرجِئَةُ لا یَدعونّی اُحَدِّثُ بِفَضائِلِ عَلِیٍّ ، أخرِجوهُم مِنَ المَسجِدِ حَتّی اُحَدِّثَکُم . ⁽²⁾

مناقب علیّ بن أبی طالب للکلابی عن شریک بن عبد اللّه :کُنتُ عِندَ الأَعمَشِ ـ وهُوَ عَلیلٌ ـ فَدَخَلَ عَلَیهِ أبو حَنیفَةَ وَابنُ شُبرُمَةَ وَابنُ أبی لَیلی فَقالوا : یا أبا مُحَمَّدٍ ، إنَّکَ فی آخِرِ أیّامِ الدُّنیا ، وأوَّلِ أیّامِ الآخِرَةِ ، وقَد کُنتَ تُحَدِّثُ فی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ بِأَحادیثَ ، فَتُب إلَی اللّهِ مِنها ! قالَ : أسنِدونی أسنِدونی ؛ فَاُسنِدَ ، فَقالَ : حَدَّثَنا أبُو المُتَوَکِّلِ النّاجی عَن أبی سَعیدٍ الخُدرِیِّ ، قالَ : قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ قالَ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی لی ولِعَلِیٍّ : ألقِیا فِی النّارِ مَن أبغَضَکُما ، وأدخِلا فِی الجَنَّةِ مَن أحَبَّکُما ، فَذلِکَ قَولُهُ تَعالی : «أَلْقِیَا فِی جَهَنَّمَ کُلَّ کَفَّارٍ عَنِیدٍ» ⁽³⁾» . قالَ : فَقالَ أبو حَنیفَةَ لِلقَومِ : قوموا لایَجیءُ بِشَیءٍ أشَدَّ مِن هذا . ⁽⁴⁾

.

المعرفة والتاریخـ بـه نقل از حـسن بن ربـیع ـ: ابو معاویه [ رئیس مُرجئه کوفه ]گفت : به اعمش گفتیم : این حدیث ها را نقل نکن. گفت : از من می پرسند . چه کار کنم؟ گاه فراموش می کنم [ که نباید نقل کنم]. هرگاه از این چیزها از من سؤال شد و فراموش کردم ، به من یادآوری کنید. روزی نزد او بودیم. مردی آمد و از وی درباره حدیثی [ از علی علیه السلام ] که می گوید : «من تقسیم کننده دوزخم» ، پرسید . من سرفه کردم. اعمش گفت : این مُرجئیان نمی گذارند فضایل علی را نقل کنم. آنان را از مسجد، بیرون کنید تا حدیث نقل کنم.

مناقب علی بن أبی طالب ، کلابیـ به نقل از شریک بن عبد اللّه ـ: در زمانی که اعمش ، بیمار بود ، نزد وی بودم. ابو حنیفه ، ابن شبرمه و ابن ابی لیلی ، نزد وی آمدند و گفتند : ای ابو محمد! تو در روزهای پایانیِ زندگی دنیا و در آغاز ورود به آخرتی و درباره فضایل علی بن ابی طالب ، حدیث می کرده ای. از نقل این احادیث، نزد خدا توبه کن. گفت : مرا بنشانید. مرا بنشانید! نشانده شد. سپس گفت : ابو متوکّل ناجی از ابو سعید خُدری برای من حدیث کرد که پیامبر خدا فرمود : «هنگامی که روز رستاخیز شود ، خداوند ـ تبارک و تعالی ـ به من و علی خواهد گفت : هر کس که شما دو تن را دشمن می دارد ، در آتش افکنید ، و کسی که شما دو تن را دوست دارد ، به بهشت بفرستید . و مفهوم کلام خداوند که می فرماید : «هر کافرِ سر سختی را در جهنّم ، فرو افکنید» همین است». ابو حنیفه گفت : تا چیزی سخت تر از این نقل نکرده ، بلند شوید.

.

۹ / ۱۰الجاحِظُ ⁽¹⁾رسائل الجاحظ :لا نَعلَمُ فِی الأَرضِ مَتی ذُکِرَ السَّبقُ فِی الإِسلامِ وَالتَّقَدُّمُ فیهِ ، ومَتی ذُکِرَ الفِقهُ فِی الدّینِ ، ومَتی ذُکِرَ الزُّهدُ فِی الأَموالِ الَّتی تَشاجَرَ النّاسُ عَلَیها ، ومَتی ذُکِرَ الإِعطاءُ فِیالماعونِ ، کانَ مَذکورا فی هذِهِ الحالاتِ کُلِّها ، إلّا عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ کَرَّمَ اللّهُ وَجهَهُ . ⁽²⁾

راجع : ج ۸ ص ۲۸۰ (التقدم علی الأقران) .

۹ / ۱۱الحَسَنُ البَصرِیُّ ⁽³⁾شرح نهج البلاغة :رَوی أبانُ بنُ عَیّاشٍ : سَأَلتُ الحَسَنَ البَصرِیَّ عَن عَلِیٍّ علیه السلام ، فَقالَ : ما أقولُ فیهِ ؟ ! کانَت لَهُ السّابِقَةُ ، وَالفَضلُ ، وَالعِلمُ ، وَالحِکمَةُ ، وَالفِقهُ ، وَالرَّأیُ ، وَالصُّحبَةُ ، وَالنَّجدَةُ ، وَالبَلاءُ ، وَالزُّهدُ ، وَالقَضاءُ ، وَالقَرابَةُ ، إنَّ عَلِیّا کانَ فی أمرِهِ عَلِیّا ، رَحِمَ اللّهُ عَلِیّا ، وصَلّی عَلَیهِ . فَقُلتُ : یا أبا سَعیدٍ ! أ تَقولُ : صَلّی عَلَیهِ ، لِغَیرِ النَّبِیِّ ؟ ! فَقالَ : تَرَحَّم عَلَی المُسلِمینَ إذا ذُکِروا ، وصَلِّ عَلَی النَّبِیِّ وآلِهِ ، وعَلِیٌّ خَیرُ آلِهِ . فَقُلتُ : أ هُوَ خَیرٌ مِن حَمزَةَ وجَعفَرٍ ؟ قالَ : نَعَم ، قُلتُ : وخَیرٌ مِن فاطِمَةَ وَابنَیها ؟ قالَ : نَعَم ، وَاللّهِ إنَّهُ خَیرُ آلِ مُحَمَّدٍ کُلِّهِم ، ومَن یَشُکُّ أنَّهُ خَیرٌ مِنهُم وقَد قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «وأبوهُما خَیرٌ مِنهُما» ؟ ولَم یَجرِ عَلَیهِ اسمُ شِرکٍ ، ولا شُربُ خَمرٍ ، وقَد قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله لِفاطِمَةَ علیهاالسلام : «زَوَّجتُکِ خَیرَ اُمَّتی» فَلَو کانَ فی اُمَّتِهِ خَیرٌ مِنهُ لَاستَثناهُ . ولَقَد آخی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بَینَ أصحابِهِ ، فَآخی بَینَ عَلِیٍّ ونَفسِهِ ، فَرَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله خَیرُ النّاسِ نَفسا ، وخَیرُهُم أخا . فَقُلتُ : یا أبا سَعیدٍ ، فَما هذَا الَّذی یُقالُ عَنکَ إنَّکَ قُلتَهُ فی عَلِیٍّ ؟ فَقالَ : یَابنَ أخی ، أحقِنُ دَمی مِن هؤُلاءِ الجَبابِرَةِ ، ولَولا ذلِکَ لَشالَت بِیَ الخُشُبُ . ⁽⁴⁾

.

۹ / ۱۰ جاحِظ

۹ / ۱۱ حَسن بَصری

۹ / ۱۰جاحِظ ⁽¹⁾رسائل الجاحظ :هرگاه از پیشی گرفتن در اسلامْ سخن گفته شود ، از شناخت در دین ، سخن به میان آید و یا زهد در خصوص اموالی که مردم ، بر سرِ آنْ درگیرند ، مطرح شود ، و یا از بخشش لوازم زندگی سخن به میان آید ، جز علی بن ابی طالب ـ که خدا رویش را درخشان دارد ـ ، کسی را که در این موارد ، نامش به میان آید ، نمی شناسیم.

ر . ک : ج ۸ ص ۲۸۱ (پیشی گرفتن بر همانندان) .

۹ / ۱۱حَسن بَصری ⁽²⁾شرح نهج البلاغة :اَبان بن عیّاش نقل کرده است که از حسن بصری درباره علی علیه السلام پرسیدم. گفت : درباره او چه بگویم؟ سابقه ، فضل ، دانش ، حکمت ، دین شناسی ، نظر ، صحابی بودن ، دلیری ، درگیری ، زهد ، داوری و خویشاوندی از آن اوست. علی در کارش بلند مرتبه بود. خداوند ، علی را بیامرزد و بر او درود فرستد. گفتم : ای ابو سعید! آیا بر غیر پیامبر صلوات و درود می فرستی؟ گفت : هر گاه یاد مسلمانان کردی ، بر آنان رحمت بفرست و بر پیامبر و خاندانش درود فرست ، و علی ، بهترینِ خاندان او بود. گفتم : آیا او از حمزه و جعفر، بهتر بود؟ گفت : آری. گفتم : از فاطمه و پسرانش بهتر بود؟ گفت : آری. سوگند به خدا، او بهترینِ همه آل محمد صلی الله علیه و آله بود. چه کسی در این که او بهترینِ آنان بود ، تردید دارد ، حالْ آن که پیامبر خدا فرمود : «پدر آن دو (حسن و حسین علیهماالسلام) بهتر از آن دو است»؟ هیچ گاه نام شرک بر او اطلاق نشد ، هیچ گاه شُرب خَمر نکرد و پیامبر خدا به فاطمه فرمود : «بهترینِ امّتم را به همسریِ تو درآوردم» و اگر در بین امّت او کسی بهتر از وی بود ، او را استثنا می کرد. و پیامبر خدا بین یارانش پیمان برادری بست و بین علی و خودش برادری قرار داد. بنا بر این ، پیامبر خدا ، خودش بهترین بود و بهترین برادران را داشت. گفتم : ای ابو سعید! بنا بر این ، آنچه که گفته می شود که تو درباره علی [ و علیه او] گفته ای ، چه می شود؟ گفت : برادر زاده! با آن ، خون خود را از دست این ستمکاران ، محفوظ نگه می دارم و اگر نمی گفتم ، بر دار آویخته می شدم.

.

الاستیعاب :سُئِلَ الحَسَنُ بنُ أبِی الحَسَنِ البَصرِیُّ عَن عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ رضی الله عنه ، فَقالَ : کانَ عَلِیٌّ وَاللّهِ سَهما صائِبا مِن مَرامِی اللّهِ عَلی عَدُوِّهِ ، ورَبّانِیَّ هذِهِ الاُمَّةِ ، وذا فَضلِها وذا سابقَتِها ، وذا قَرابَتِها مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، لَم یَکُن بِالنُّوَمَةِ عَن أمرِ اللّهِ ، ولا بِالمَلومَةِ فی دینِ اللّهِ ، ولا بِالسَّروقَةِ لِمالِ اللّهِ ، أعطَی القُرآنَ عَزائِمَهُ فَفازَ مِنهُ بِرِیاضٍ مونِقَةٍ ، ذلِکَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ رضی الله عنه . ⁽¹⁾

.

الاستیعاب :از حسن بن ابی حسن بصری درباره علی بن ابی طالب علیه السلام پرسیده شد. گفت : سوگند به خدا، علی ، تیری به هدف خورده از کمان الهی به سوی دشمنانش بود. او ربّانی این امّت بود و از میان امّت ، صاحب فضل و سابقه و خویشاوندی با پیامبر بود. از دستور خدا غافل نمی شد و در دین خدا ، مورد ایراد و سرزنش نبود. از مال خدا سرقت نکرد و حقّ قرآن را ادا کرد و از جانب آن به بهشتی دل انگیز دست یافت . علی بن ابی طالب ، چنین [ کسی] بود.

.

شرح نهج البلاغة :رَوَی الواقِدِیُّ قالَ : سُئِلَ الحَسَنُ [البَصرِیُّ ]عَن عَلِیٍّ علیه السلام وکانَ یُظَنُّ بِهِ الِانحِرافُ عَنهُ ، ولَم یَکُن کَما یُظَنُّ فَقالَ : ما أقولُ فیمَن جَمَعَ الخِصالَ الأَربَعَ : اِئتِمانَهُ عَلی بَراءَةٍ ⁽¹⁾، وما قالَ لَهُ الرَّسولُ صلی الله علیه و آله فی غَزاةِ تَبوکَ ، فَلَو کانَ غَیرَ النُّبُوَّةِ شَیءٌ یَفوتُهُ لَاستَثناهُ ، وقَولَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله : الثَّقَلانِ کِتابُ اللّهِ وعِترَتی ، وإنَّهُ لَم یُؤَمَّر عَلَیهِ أمیرٌ قَطُّ وقَد اُمِّرَتِ الاُمَراءُ عَلی غَیرِهِ . ⁽²⁾

الأمالی للصدوق عن سعد عن الحسن البصری :إنَّهُ بَلَغَهُ أنَّ زاعِما یَزعُمُ أنَّهُ یَنتَقِصُ عَلِیّا علیه السلام فَقامَ فی أصحابِهِ یَوما فَقالَ : لَقَد هَمَمتُ أن اُغلِقَ بابی ، ثُمَّ لا أخرُجَ مِن بَیتی حَتّی یَأتِیَنی أجَلی ، بَلَغَنی أنَّ زاعِما مِنکُم یَزعُمُ أنّی أنتَقِصُ خَیرَ النّاسِ بَعدَ نَبِیِّنا صلی الله علیه و آله ، وأنیسَهُ وجَلیسَهُ ، وَالمُفَرِّجَ لِلکَربِ عَنهُ عِندَ الزَّلازِلِ ، وَالقاتِلَ لِلأَقرانِ یَومَ التَّنازُلِ ، لَقَد فارَقَکُم رَجُلٌ قَرَأَ القُرآنَ فَوَقَّرَهُ ، وأخَذَ العِلمَ فَوَفَّرَهُ ، وحازَ البَأسَ فَاستَعمَلَهُ فی طاعَةِ رَبِّهِ ، صابِرا عَلی مَضَضِ الحَربِ ، شاکِرا عِندَ اللَأواءِ وَالکَربِ ، فَعَمِلَ بِکِتابِ رَبِّهِ ، ونَصَحَ لِنَبِیِّهِ وَابنِ عَمِّهِ وأخیهِ . آخاهُ دونَ أصحابِهِ ، وجَعَلَ عِندَهُ سِرَّهُ ، وجاهَدَ عَنهُ صَغیرا ، وقاتَلَ مَعَهُ کَبیرا ، یَقتُلُ الأَقرانَ ، ویُنازِلَ الفُرسانَ دونَ دینِ اللّهِ حَتّی وَضَعَتِ الحَربُ أوزارَها ، مُتَمَسِّکا بِعَهدِ نَبِیِّهِ ، لا یَصُدُّهُ صادٌّ ولا یُمالی عَلَیهِ مُضادٌّ ، ثُمَّ مَضَی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وهُوَ عَنهُ راضٍ ، أعلَمُ المُسلِمینَ عِلما ، وأفهَمُهُم فَهما ، وأقدَمُهُم فِی الإِسلامِ ، لا نَظیرَ لَهُ فی مَناقِبِهِ ، ولا شَبیهَ لَهُ فی ضَرائِبِهِ ، فَظَلِفَت ⁽³⁾نَفسُهُ عَنِ الشَّهَواتِ ، وعَمِلَ لِلّهِ فِی الغَفَلاتِ ، وأسبَغَ الطَّهورَ فِی السَّبَراتِ ، وخَشَعَ فِی الصَّلَواتِ ، وقَطَعَ نَفسَهُ عَنِ اللَّذّاتِ مُشَمِّرا عَن ساقٍ، طَیِّبَ الأَخلاقِ ، کَریمَ الأَعراقِ ، اِتَّبَعَ سُنَنَ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله وَاقتَفی آثارَ وَلِیِّهِ ، فَکَیفَ أقولُ فیهِ ما یوبِقُنی وما أحَدٌ أعلَمُهُ یَجِدُ فیهِ مَقالاً ، فَکُفّوا عَنَّا الأَذی وتَجَنَّبوا طَریقَ الرَّدی . ⁽⁴⁾

.

شرح نهج البلاغة :واقدی روایت کرده است که از حسن بصری ، درباره علی علیه السلام پرسیده شد ، چون پنداشته می شد که از وی رویْ گردان است ، حالْ آن که چنین نبود. گفت : چه بگویم درباره کسی که چهار ویژگی را در خود گِردآورده است : اعتماد پیامبر صلی الله علیه و آله بر او در اعلان برائت؛ گفته پیامبر صلی الله علیه و آله به وی در جنگ تبوک (چون اگر جز نبوّت ، چیزی از او بازداشته شده بود ، هر آینه استثنا می کرد)؛ سخن پیامبر صلی الله علیه و آله : «دو وزین (ثقلان)، کتاب خدا و عترتم هستند»؛ و این که هیچ گاه کسی بر او فرمانده نشد ، و امیران ، بر غیر او امیر شدند.

الأمالی ، صدوقـ به نقل از سعد ، از حسن بصری ـ: به وی خبر رسید که کسی می پندارد وی بر علی علیه السلام خُرده گیری می کند. روزی بین یارانش به پا ایستاد و گفت : تصمیم گرفتم درِ خانه ام را ببندم و از خانه خارج نشوم تا مرگم فرا رسد. به من خبر رسیده که از بینِ شما کسی می پندارد که من بر بهترین فرد پس از پیامبرمان، انیس و هم نشین او ، گشاینده غم او در سختی ها ، و رزم آورِ دلیران در روز درگیری ، خُرده گیری می کنم . مردی از نزد شما رفته که قرآن را خوانده و آن را بزرگ داشته است؛ دانش را گرفته و افزوده ، به شدّت [ و قدرت]، دست یافته و آن را در فرمان برداری از خدایش به کار گرفته است؛ بر رنجِ جنگ ، صبور و در سختی ها و گرفتاری ها شاکر بوده است؛ به کتاب پروردگارش عمل کرده است و خیرخواه پیامبر صلی الله علیه و آله (پسر عمو و برادرش) بوده است . او را از بینِ یارانش به برادری گزید ، و رازش را نزد او نهاد ، و علی در حال کوچکی برای او مجاهده کرد ، و در بزرگی همراهش جنگید. اوست که [ برای دین خدا] هماوردان را کشت ، و سوارکاران را بر زمین افکند تا آن که جنگ به پایان رسید. به پیمان پیامبرش پایبند مانْد. هیچ بازدارنده ای او را باز نداشت و هیچ مخالفی بر او چیره نگشت. پیامبر صلی الله علیه و آله درگذشت ، در حالی که از او راضی بود. از نظر دانش ، داناترینِ مسلمانان بود ، و در فهم ، فهیم ترینِ آنان ، و در اسلام آوردن ، با سابقه ترینِ آنان . در مناقب ، هیچ کس هم پای او نبود ، و در همگنانش هیچ کس شبیه او نبود. خویشتن را از شهواتْ باز داشت و در مواضع غفلت ، برای خدا کار کرد ، و در سوز و سرما ، طهارت کامل انجام داد، و در نمازها خشوع به کار گرفت، و با گذر از سختی ها از لذّت ها بُرید . خوش خُلق و ریشه دار بود. از سنّت های پیامبرش پیروی کرد و پا در جای قدم ولی اش نهاد. چگونه درباره او چیزی بگویم که مرا بد عاقبت سازد ، و من کسی را نمی شناسم که در او نقصی ببیند. از آزار ما دست بردارید و راه تباهی را کنار نهید.

.

۹ / ۱۲الخَلیلُ بنُ أحمَدَ ⁽¹⁾الأمالی للطوسی عن محمّد بن سلام الجمحی :حَدَّثَنی یونُسُ بنُ حَبیبٍ النَّحوِیُّ ـ وکانَ عُثمانِیّا ـ قالَ : قُلتُ لِلخَلیلِ بنِ أحمَدَ : اُریدُ أن أسأَلَکَ عَن مَسأَلَةٍ ، فَتَکتُمُها عَلَیَّ ؟ قالَ : إنَّ قَولَکَ یَدُلُّ عَلی أنَّ الجَوابَ أغلَظُ مِنَ السُّؤالِ ، فَتَکتُمُهُ أنتَ أیضا ؟ قالَ : قُلتُ : نَعَم ، أیّامَ حَیاتِکَ .قالَ : سَل . قالَ : قُلتُ : ما بالُ أصحابِ رَسولِ اللّهِ صَلَّی اللّهُ عَلَیهِ وآلِهِ ورَحِمِهِم کَأَنَّهُم کُلَّهُم بَنو اُمٍّ واحِدَةٍ وعَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام مِن بَینِهِم کَأَنَّهُ ابنُ عَلَّةٍ ⁽²⁾؟ قالَ مِن أینَ لَکَ هذَا السُّؤالُ ؟ قالَ : قُلتُ : قَد وَعَدتَنِی الجَوابَ . قالَ : وقَد ضَمِنتَ الکِتمانَ قالَ : قُلتُ : أیّامَ حَیاتِکَ ، فَقالَ : إنَّ عَلِیّا علیه السلام تَقَدَّمَهُم إسلاما ، وفاقَهُم عِلما ، وبَذَّهُم ⁽³⁾شَرَفا ، ورَجَحَهُم زُهدا ، وطالَهُم جِهادا ، فَحَسَدوهُ ، وَالنّاسُ إلی أشکالِهِم وأشباهِهِم أمیَلُ مِنهُم إلی مَن بانَ مِنهُم ، فَافهَم . ⁽⁴⁾

.

۹ / ۱۲ خلیل بن احمد

۹ / ۱۲خلیل بن احمد ⁽¹⁾الأمالی ، طوسیـ به نقل از محمّد بن سلام جُمحی ـ: یونس بن حبیب نحوی ـ که گرایش عثمانی داشت ـ ، به من خبر داد که به خلیل بن احمد گفتم : می خواهم مسئله ای را از تو بپرسم. آیا آن را مخفی نگه خواهی داشت؟ گفت : حرف تو دلیل بر این است که پاسخ پرسشت شدیدتر از خودِ پرسش است. بنابراین ، [ بگو آیا] تو هم آن را مخفی خواهی داشت؟ گفتم : آری ، تا زمانی که زنده ای. گفت : بپرس. گفتم : چرا اصحاب پیامبر خدا و خویشانشان ، همچون پسران یک مادر به نظر می رسند و علی بن ابی طالب از بین آنان ، مثل فرزند هَووست؟ گفت : این پرسش از کجا مایه می گیرد؟ گفتم : تو وعده دادی که پاسخ بدهی. گفت : و تو ضمانت دادی که آن را پنهان داری. گفتم : تا زمانی که زنده ای . گفت : چون در اسلام آوردن بر آنان پیشی گرفته بود و در دانش ، از آنان برتر بود. در شرافت ، والاتر از آنان ، و در زهد ، برتر ، و در جهاد ، پُر سابقه تر بود. بنا بر این ، به وی حسادت ورزیدند و مردم ، به همگون ها و هم ردیف های خود ، علاقه مندترند تا به کسانی که با آنان فرق دارند. این را بدان.

.

علل الشرائع عن أبی زید النحوی الأنصاری :سَأَلتُ الخَلیلَ بنَ أحمَدَ العَروضِیَّ ، فَقُلتُ لَهُ : لِمَ هَجَرَ النّاسُ عَلِیّا علیه السلام وقُرباهُ مِن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله قُرباهُ ، ومَوضِعُهُ مِنَ المُسلِمینَ مَوضِعُهُ ، وعَناهُ فِی الإِسلامِ عَناهُ ؟ فَقالَ : بَهَرَ وَاللّهِ نورُهُ أنوارَهُم ، وغَلَبَهُم عَلی صَفوِ کُلِّ مَنهَلٍ ، وَالنّاسُ إلی أشکالِهِم أمیَلُ ، أما سَمِعتَ قَولَ الأَوَّلِ یَقولُ : وکُلُّ شَکلٍ لِشَکلِهِ ألِفٌ أما تَرَی الفیلَ یَألَفُ الفیلا ⁽¹⁾

تنقیح المقالـ فی تَرجَمَةِ الخَلیلِ بنِ أحمَدَ ـ: قیلَ لَهُ : مَا الدَّلیلُ عَلی أنَّ عَلِیّا علیه السلام إمامُ الکُلِّ فِی الکُلِّ ؟ قالَ : اِحتِیاجُ الکُلِّ إلَیهِ وَاستِغناؤُهُ عَنِ الکُلِّ . ⁽²⁾

تنقیح المقالـ فی تَرجَمَةِ الخَلیلِ بنِ أحمَدَ ـ: قیلَ لَهُ : ما تَقولُ فی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام ؟ فَقالَ : ما أقولُ فی حَقِّ امرِئٍ کَتَمَت مَناقِبَهُ أولِیاؤُهُ خَوفا ، وأعداؤُهُ حَسَدا ، ثُمَّ ظَهَرَ مِن بَینِ الکَتمَینِ ما مَلَأَ الخافِقَینِ . ⁽³⁾

.

علل الشرائعـ به نقل از ابو زید نحوی انصاری ـ: از خلیل بن احمد عَروضی پرسیدم که : چرا مردم از علی دوری گزیدند، با آن که خویشاوندی او با پیامبر خدا در آن حد بود و جایگاهش در بین مسلمانان ، چنان جایگاهی بود و رنجَش برای اسلام ، آن سان بود؟ گفت : سوگند به خدا ، نور او ، نور آنان را مغلوب ساخته بود و در زلال هر چشمه ای ، بر آنان برتری یافته است و مردم به همگون های خود ، متمایل ترند. آیا سخن نخستین را نشنیده ای که می گفت : هر شکلی با شکل خود مأنوس است آیا نمی بینی که فیل با فیل ، مأنوس است؟ ⁽¹⁾

تنقیح المقالـ در شرح حالِ خلیل بن احمد ـ: به وی گفته شد : دلیل بر این که علی علیه السلام ، امام همه در همه امور است ، چیست؟ گفت : نیازمندی همه به وی ، و بی نیازیِ او از همه.

تنقیح المقالـ در شرح حال خلیل بن احمد ـ: به وی گفته شد : درباره علی بن ابی طالب، چه می گویی؟ گفت : چه بگویم درباره کسی که شایستگی هایش را دوستانش به خاطر ترس ، مخفی داشتند و دشمنانش به خاطر کینه . و از بین این دو پنهانکاری ، آن قدر فضایل ظاهر شد که مشرق و مغرب را پُر ساخت.

.

۹ / ۱۳سُفیانُ الثَّورِیُّ ⁽¹⁾المناقب لابن شهر آشوب عن سفیان الثوری :کانَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام کَالجَبَلِ بَینَ المُسلِمینَ وَالمُشرِکینَ ؛ أعَزَّ اللّهُ بِهِ المُسلِمینَ ، وأذَلَّ بِهِ المُشرِکینَ . ⁽²⁾

حلیة الأولیاء عن عطاء بن مسلم :سَمِعتُ سُفیانَ یَقولُ : ما حاجَّ عَلِیٌّ أحَدا إلّا حَجَّهُ . ⁽³⁾

۹ / ۱۴الشّافِعِیُّ ⁽⁴⁾الصواعق المحرقة :قالَ [الشّافِعِیُّ] : قالوا تَرَفَّضتَ قُلتُ کَلّا مَا الرَّفضُ دینی ولَا اعتِقادی لکِن تَوَلَّیتُ غَیرَ شَکِّ خَیرَ إمامٍ وخَیرَ هادی إن کانَ حُبُّ الوَلِیِّ رَفضا فَإِنَّنی أرفَضُ العِبادِ وقالَ أیضا : یا راکِبا قِف بِالمُحَصَّبِ مِن مِنی وَاهتِف بِساکِنِ خَیفِها وَالنّاهِضِ سَحَرا إذا فاضَ الحَجیجُ إلی مِنی فَیضا کَمُلتَطِمِ الفُراتِ الفائِضِ إن کانَ رَفضا حُبُّ آلِ مُحَمَّدٍ فَلیَشهَدِ الثَّقَلانِ أنّی رَافِضِیٌّ ⁽⁵⁾

.

۹ / ۱۳ سُفیان ثَوری

۹ / ۱۴ شافِعی

۹ / ۱۳سُفیان ثَوری ⁽¹⁾المناقب ، ابن شهرآشوبـ به نقل از سفیان ثوری ـ: علی بن ابی طالب در بین مسلمانان و مشرکان ، چون کوه بود که خداوند به وسیله او مسلمانان را عزّت بخشید و مشرکان را ذلیل ساخت.

حِلیة الأولیاءـ به نقل از عطاء بن مسلم ـ: از سفیان شنیدم که می گفت : علی علیه السلام با کسی مناظره نکرد ، جز آن که او را شکست داد.

۹ / ۱۴شافِعی ⁽²⁾الصواعق المحرقة :شافعی سرود : گفتند رافضی شده ای . گفتم : هرگز! رفض ، نه دین من است و نه باورم. امّا بدون هیچ تردیدی دوست دارم بهترین پیشوا و بهترین هدایتگر را. اگر دوست داشتن «ولی» رفض است من رافضی ترینِ بندگانم. و همچنین سرود : ای سواره! در مُحَصَّبِ ⁽³⁾مِنا درنگ کن و به ساکنان و رهگذران خَیف ندا ده ، در آن سحرگاهان که حاجیان به سوی مِنا چون خروش فُرات به راه می افتند ، که : اگر دوستی آل محمّد صلی الله علیه و آله ، رافضی گری است جنّ و انس ، گواهی دهند که من رافضی ام.

.

۹ / ۱۵الشَّعبِیُّ ⁽¹⁾المناقب للخوارزمی عن الشعبی :مـا نَــدری ما نَصنَعُ بِعَلِیٍّ إن أحبَبناهُ افتَقَرنا ، وإن أبغَضناهُ کَفَرنا! ⁽²⁾

الإرشاد :قَد شاعَ الخَبَرُ وَاستَفاضَ عَنِ الشَّعبِیِّ أنَّهُ کانَ یَقولُ : لَقَد کُنتُ أسمَعُ خُطَباءَ بَنی اُمَیَّةَ یَسُبّونَ أمیرَ المُؤمِنینَ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ علیه السلام عَلی مَنابِرِهِم فَکَأَنَّما یُشالُ بِضَبعِهِ إلَی السَّماءِ ، وکُنتُ أسمَعُهُم یَمدَحونَ أسلافَهُم عَلی مَنابِرِهِم فَکَأَنَّما یَکشِفونَ عَن جیفَةٍ . ⁽³⁾

شرح نهج البلاغة :قالَ الشَّعبِیُّ ـ وقَد ذَکَرَهُ علیه السلام ـ : کانَ أسخَی النّاسِ ، کانَ عَلَی الخُلُقِ الَّذی یُحِبُّهُ اللّهُ : السَّخاءِ وَالجودِ ، ما قالَ : «لا» لِسائِلٍ قَطُّ . ⁽⁴⁾

.

۹ / ۱۵ شَعبی

۹ / ۱۵شَعبی ⁽¹⁾المناقب ، خوارزمیـ به نقل از شعبی ـ: نمی دانیم با علی علیه السلام چه کار کنیم. اگر دوستش بداریم ، نیازمند می شویم ، و اگر دشمنش داریم ، کافر می گردیم.

الإرشاد :خبری شایع و مستفیض است که شعبی می گفت : من سخنوران بنی امیّه را دیده ام که در منبرهایشان به علی بن ابی طالب علیه السلام بد می گفتند ؛ ولی گویی که بازوی او را گرفته ، به طرف آسمان، بالا می بردند و در منبر ، گذشتگان خود را ستایش می کردند؛ ولی گویی خاک از روی مردار ، کنار می زدند.

شرح نهج البلاغةـ به نقل از شعبی ، در وقتی که از علی علیه السلام یاد کرده بود ـ: او بخشنده ترینِ بخشنده ترینِ مردم بود ، و بر خُلقی بود که خداوند ، آن را دوست داشت : سخاوت و بخشندگی . هیچ گاه به کمک خواهی پاسخِ «نه» نگفت.

.

۹ / ۱۶عامِرُ بنُ عَبدِ اللّهِ بنِ الزُّبَیرِ ⁽¹⁾الاستیعاب عن عامر بن عبد اللّه بن الزبیرـ لَمّا سَمِعَ ابنا لَهُ یَتَنَقَّصُ عَلِیّا ـ: إیّاکَ وَالعَودَةَ إلی ذلِکَ ؛ فَإِنَّ بَنی مَروانَ شَتَموهُ سِتّینَ سَنَةً فَلَم یَزِدهُ اللّهُ بِذلِکَ إلّا رِفعَةً ، وإنَّ الدّینَ لَم یَبنِ شَیئا فَهَدَمَتهُ الدُّنیا ، وإنَّ الدُّنیا لَم تَبنِ شَیئا إلّا عاوَدَت عَلی ما بَنَت فَهَدَمَتهُ . ⁽²⁾

۹ / ۱۷الفَخرُ الرّازِیُّ ⁽³⁾تفسیر الفخر الرازی :مَنِ اقتَدی فی دینِهِ بِعَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ فَقَدِ اهتَدی ، وَالدَّلیلُ عَلَیهِ قَولُهُ علیه السلام : «اللّهُمَّ أدِرِ الحَقَّ مَعَ عَلِیٍّ حَیثُ دارَ» . ⁽⁴⁾

راجع : ج ۲ ص ۱۹۲ (علیّ مع الحقّ) .

.

۹ / ۱۶ عامر بن عبد اللّه بن زُبیر

۹ / ۱۷ فخر رازی

۹ / ۱۶عامر بن عبد اللّه بن زُبیر ⁽¹⁾الاستیعابـ به نقل از عامر بن عبد اللّه بن زبیر ـ: وقتی شنید که یکی از پسرانش از علی علیه السلام عیبجویی می کند ، گفت : دیگر چنین کاری مکن . مروانیان ، شصت سال، او را بد گفتند و خداوند با کار آنان ، جز بر بلند مرتبگی او نیفزود. دین ، چیزی را به پا نکرده است که دنیا بتواند آن را نابود کند ، و دنیا چیزی نساخته ، جز آن که به سراغ آنچه ساخته ، آمده و آن را نابود کرده است.

۹ / ۱۷فخر رازی ⁽²⁾تفسیر الفخر الرازی :هر کس در دینش به علی بن ابی طالب علیه السلام اقتدا کند ، هدایت شده است. دلیل آن هم سخن پیامبر صلی الله علیه و آله است که فرمود : «پروردگارا! حق را همیشه بر محور علی بچرخان ، هر جا که او می چرخد».

ر . ک : ج ۲ ص ۱۹۳ (علی با حق است) .

.

۹ / ۱۸المَأمونُ العَبّاسِیُّ ⁽¹⁾عیون أخبار الرضا علیه السلام عن إسحاق بن حمّاد بن زیدـ فی مُجادَلَةِ المَأمونِ المُخالِفینَ فی إمامَةِ عَلِیٍّ علیه السلام وتَفضیلِهِ عَلی سائِرِ النّاسِ بَعدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ: سَمِعنا ⁽²⁾یَحیَی بنَ أکثَمَ القاضِیَ قالَ : أمَرَنِی المَأمونُ بِإِحضارِ جَماعَةٍ مِن أهلِ الحَدیثِ ، وجَماعَةٍ مِن أهلِ الکَلامِ وَالنَّظَرِ ، فَجَمَعتُ لَهُ مِنَ الصِّنفَینِ زُهاءَ أربَعینَ رَجُلاً ، ثُمَّ مَضَیتُ بِهِم ، فَأَمَرتُهُم بِالکَینونَةِ فی مَجلِسِ الحاجِبِ لِاُعلِمَهُ بِمَکانِهِم ، فَفَعَلوا فَأَعلَمتُهُ ، فَأَمَرَنی بِإِدخالِهِم ، فَدَخَلوا فَسَلَّموا فَحَدَّثَهُم ساعَةً وآنَسَهُم ، ثُمَّ قالَ : إنّی اُریدُ أن أجعَلَکُم بَینی وبَینَ اللّهِ تَبارَکَ وتَعالی فی یَومی هذا حُجَّةً ؛ فَمَن کانَ حاقِناً ⁽³⁾أو لَهُ حاجَةٌ فَلیَقُم إلی قَضاءِ حاجَتِهِ ، وَانبَسِطوا وسُلّوا أخفافَکُم وضَعوا أردِیَتَکُم ، فَفَعَلوا ما اُمِروا بِهِ ، فَقالَ : یا أیُّهَا القَومُ! إنَّمَا استَحضَرتُکُم لِأَحتَجَّ بِکُم عِندَ اللّهِ تَعالی ، فَاتَّقُوا اللّهَ وَانظُروا لِأَنفُسِکُم وإمامِکُم ، ولا یَمنَعکُم جَلالَتی ومَکانی مِن قَولِ الحَقِّ حَیثُ کانَ ، ورَدِّ الباطِلِ علی مَن أتی بِهِ ، وأشفِقوا عَلی أنفُسِکُم مِنَ النّارِ ، وتَقَرَّبوا إلَی اللّهِ تَعالی بِرِضوانِهِ ، وإیثارِ طاعَتِهِ ؛ فَما أحَدٌ تَقَرَّبَ إلی مَخلوقٍ بِمَعصِیَةِ الخالِقِ إلّا سَلَّطَهُ اللّهُ عَلَیهِ ، فَناظِرونی بِجَمیعِ عُقولِکُم . إنّی رَجُلٌ أزعُمُ أنَّ عَلِیّاً علیه السلام خَیرُ البَشَرِ بَعدَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؛ فَإِن کُنتُ مُصیباً فَصَوِّبوا قَولی ، وإن کُنتُ مُخطِئاً فَرُدّوا عَلَیَّ ، وهلُمّوا ؛ فَإِن شِئتُم سَأَلتُکُم ، وإن شِئتُم سَأَلتُمونی . فَقالَ لَهُ الَّذینَ یَقولونَ بِالحَدیثِ : بَل نَسأَلُکَ . فَقالَ : هاتوا ، وقَلِّدوا کَلامَکُم رَجُلاً واحِدا مِنکُم ، فَإِذا تَکَلَّمَ ؛ فَإِن کانَ عِندَ أحَدِکُم زِیادَةً فَلیَزِد ، وإن أتی بِخَلَلٍ فَسَدِّدوهُ . فَقالَ قائِلٌ مِنهُم : إنَّما نَحنُ نَزعُمُ أنَّ خَیرَ النّاسِ بَعدَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله أبو بَکرٍ مِن قِبَلِ أنَّ الرِّوایَةَ المُجمَعَ عَلَیها جاءَت عَنِ الرَّسولِ صلی الله علیه و آله أنَّهُ قالَ : اِقتَدوا بِاللَّذَینِ مِن بَعدی أبی بَکرٍ وعُمَرَ ، فَلَمّا أمَرَ نَبِیُّ الرَّحمَةِ بِالِاقتِداءِ بِهِما ، عَلِمنا أنَّهُ لَم یَأمُر بِالِاقتِداءِ إلّا بِخَیرِ النّاسِ . فَقالَ المَأمونُ : الرِّوایاتُ کَثیرَةٌ ، ولابُدَّ مِن أن تَکونَ کُلُّها حَقّا أو کُلُّها باطِلاً ، أو بَعضُها حَقّا وبَعضُها باطِلاً ؛ فَلَو کانَت کُلُّها حَقّا کانَت کُلُّها باطِلاً ؛ مِن قِبَلِ أنَّ بَعضَها یَنقُضُ بَعضا ، ولَو کانَت کُلُّها باطِلاً کانَ فی بُطلانِها بُطلانُ الدّینِ ، ودُروسُ الشَّریعَةِ ؛ فَلَمّا بَطَلَ الوَجهانِ ثَبَتَ الثّالِثُ بِالاِضطِرارِ ؛ وهُوَ أنَّ بَعضَها حَقٌّ وبَعضَها باطِلٌ ؛ فَإِذا کانَ کَذلِکَ فَلابُدَّ مِن دَلیلٍ عَلی ما یَحِقُّ مِنها ؛ لِیُعتَقَدَ ، ویُنفی خِلافُهُ ، فَإِذا کانَ دَلیلُ الخَبَرِ فی نَفسِهِ حَقّا کانَ أولی ما أعتَقِدُهُ وآخُذُ بِهِ . ورِوایَتُکَ هذِهِ مِنَ الأَخبارِ الَّتی أدِلَّتُها باطِلَةٌ فی نَفسِها ، وذلِکَ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله أحکَمُ الحُکَماءِ ، وأولَی الخَلقِ بِالصِّدقِ ، وأبعَدُ النّاسِ مِنَ الأَمرِ بِالمُحالِ ، وحَملِ النّاسِ عَلَی التَّدَیُّنِ بِالخِلافِ ؛ وذلِکَ أنَّ هذَینِ الرَّجُلَینِ لا یَخلُوا مِن أن یَکونا مُتَّفِقَینِ مِن کُلِّ جِهَةٍ أو مُختَلِفَینِ ؛ فَإِن کانا مُتَّفِقَینِ مِن کُلِّ جِهَةٍ کانا واحِدا فِی العَدَدِ وَالصِّفَةِ وَالصّورَةِ وَالجِسمِ ، وهذا مَعدومٌ أن یَکونَ اثنانِ بِمَعنیً واحِدٍ مِن کُلِّ جِهَةٍ ، وإن کانا مُختَلِفَینِ ، فَکَیفَ یَجوزُ الِاقتِداءُ بِهِما ؟ وهذا تَکلیفُ ما لا یُطاقُ ؛ لِأَنَّکَ إذَا اقتَدَیتَ بِواحِدٍ خالَفتَ الآخَرَ . وَالدَّلیلُ عَلَی اختِلافِهِما أنَّ أبا بَکرٍ سَبی أهلَ الرِّدَّةِ ورَدَّهُم عُمَرُ أحرارا ، وأشارَ عُمَرُ إلی أبی بَکرٍ بِعَزلِ خالِدٍ وبِقَتلِهِ بِمالِکِ بنِ نُوَیرَةَ ، فَأَبی أبو بَکرٍ عَلَیهِ ، وحَرَّمَ عُمَرُ المُتعَتَینِ ولَم یَفعَل ذلِکَ أبو بَکرٍ ، ووَضَعَ عُمَرُ دیوانَ العَطِیَّةِ ولَم یَفعَلهُ أبو بَکرٍ ، وَاستَخلَفَ أبو بَکرٍ ولَم یَفعَل ذلِکَ عُمَرُ ، ولِهذا نَظائِرُ کَثیرَةٌ . قالَ مُصَنِّفُ هذَا الکِتابِ : فی هذا فَصلٌ ولَم یَذکُر[هُ] ⁽⁴⁾المَأمونُ لِخَصمِهِ ؛ وهُوَ أنَّهُم لَم یَرووا أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قالَ : اِقتَدوا بِاللَّذَینِ مِن بَعدی أبی بَکرٍ وعُمَرَ ، وإنَّما رَوَوا أبو بَکرٍ وعُمَرُ ، ومِنهُم مَن رَوی أبا بَکرٍ وعُمَرَ ، فَلَو کانَتِ الرِّوایَةُ صَحیحَةً لَکانَ مَعنی قَولِهِ بِالنَّصبِ : اِقتَدوا بِاللَّذَینِ مِن بَعدی : کِتابِ اللّهِ وَالعِترَةِ یا أبا بَکرٍ وعُمَرُ ، ومَعنی قَولِهِ بِالرَّفعِ : اِقتَدوا أیُّهَا النّاسُ وأبو بَکرٍ وعُمَرُ بِاللَّذَینِ مِن بَعدی کِتابِ اللّهِ وَالعِترَةِ . رَجَعنا إلی حَدیثِ المَأمونِ : فَقالَ آخَرُ مِن أصحابِ الحَدیثِ : فَإِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قالَ : لَو کُنتُ مُتَّخِذا خَلیلاً لَاتَّخَذتُ أبا بَکرٍ خَلیلاً . فَقالَ المَأمونُ : هذا مُستَحیلٌ ؛ مِن قِبَلِ أنَّ رِوایاتِکُم أنَّهُ صلی الله علیه و آله آخی بَینَ أصحابِهِ وأخَّرَ عَلِیاً علیه السلام فَقالَ لَهُ فی ذلِکَ فَقالَ : ما أخَّرتُکَ إلّا لِنَفسی . فَأَیُّ الرِّوایَتَینِ ثَبَتَت بَطَلَتِ الاُخری. قالَ الآخَرُ : إنَّ عَلِیّا علیه السلام قالَ عَلَی المِنبَرِ : خَیرُ هذِهِ الاُمَّةِ بَعدَ نَبِیِّها أبو بَکرٍ وعُمَرُ . قالَ المَأمونُ : هذا مُستَحیلٌ ؛ مِن قِبَلِ أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله لَو عَلِمَ أنَّهُما أفضَلُ ما وَلّی عَلَیهِما مَرَّةً عَمرَو بنَ العاصِ ، ومَرَّةً اُسامَةَ بنَ زَیدٍ . ومِمّا یُکَذِّبُ هذِهِ الرِّوایَةَ قَولُ عَلِیٍّ علیه السلام لَمّا قُبِضَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وأنَا أولی بِمَجلِسِهِ مِنّی بِقَمیصی ، ولکِنّی أشفَقتُ أن یَرجِعَ النّاسُ کُفّارا ، وقَولُهُ علیه السلام : أنّی یَکونانِ خَیرا مِنّی وقَد عَبَدتُ اللّهَ تَعالی قَبلَهُما ، وعَبَدتُهُ بَعدَهُما ؟ قالَ آخَرٌ : فَإِنَّ أبا بَکرٍ أغلَقَ بابَهُ ، وقالَ : هَل مِن مُستَقیلٍ فَاُقیلَهُ ، فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : قَدَّمَکَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَمَن ذا یُؤَخِّرُکَ ؟ فَقالَ المَأمونُ : هذا باطِلٌ مِن قِبَلِ أنَّ عَلِیّاً علیه السلام قَعَدَ عَن بَیعَةِ أبی بَکرٍ ، ورَوَیتُم أنَّهُ قَعَدَ عَنها حَتّی قُبِضَت فاطِمَةُ علیهاالسلام ، وأنَّها أوصَت أن تُدفَنَ لَیلاً لِئَلّا یَشهَدا جِنازَتَها . ووَجهٌ آخَرُ : وهُوَ أنَّهُ إن کانَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله استَخلَفَهُ ، فَکَیفَ کانَ لَهُ أن یَستَقیلَ وهُوَ یَقولُ لِلأَنصارِ : قَد رَضیتُ لَکُم أحَدَ هذَینِ الرَّجُلَینِ أبا عُبَیدَةَ وعُمَرَ ؟ قالَ آخَرُ : إنَّ عَمرَو بنَ العاصِ قالَ : یا نَبِیَّ اللّهِ مَن أحَبُّ النّاسِ إلَیکَ مِنَ النِّساءِ ؟ قالَ : عائِشَةَ . فَقالَ : مِنَ الرِّجالِ ؟ فَقالَ : أبوها . فَقالَ المَأمونُ : هذا باطِلٌ مِن قِبَلِ أنَّکُم رَوَیتُم أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله وُضِعَ بَینَ یَدَیهِ طائِرٌ مَشوِیٌّ فَقالَ : اللّهُمَّ ائتِنی بِأَحَبِّ خَلقِکَ إلَیکَ ، فَکانَ عَلِیّا علیه السلام . فَأَیُّ رِوایَتِکُم تُقبَلُ ؟ فَقالَ آخَرُ : فَإِنَّ عَلِیّاً علیه السلام قالَ : مَن فَضَّلَنی عَلی أبی بَکرٍ وعُمَرَ جَلَدتُهُ حَدَّ المُفتَری . قالَ المَأمونُ : کَیفَ یَجوزُ أن یَقولَ عَلِیٌّ علیه السلام أجلِدُ الحَدَّ عَلی مَن لا یَجِبُ حَدٌّ عَلَیهِ ، فَیَکونَ مُتَعَدِّیاً لِحُدودِ اللّهِ عَزَّوجَلَّ ، عامِلاً بِخِلافِ أمرِهِ ، ولَیسَ تَفضیلُ مَن فَضَّلَهُ عَلَیهِما فِریَةً ، وقَد رَوَیتُم عَن إمامِکُم أنَّهُ قالَ : ولیتُکُم ولَستُ بِخَیرِکُم . فَأَیُّ الرَّجُلَینِ أصدَقُ عِندَکُم ؛ أبو بَکرٍ عَلی نَفسِهِ أو عَلِیٌّ علیه السلام علی أبی بَکرٍ ؟ مَعَ تَناقُضِ الحَدیثِ فی نَفسِهِ ، ولابُدَّ لَهُ فی قَولِهِ مِن أن یَکونَ صادِقاً أو کاذِباً ، فَإِن کانَ صادِقاً فَأَنّی عَرَفَ ذلِکَ ؟ بِوَحیٍ ؟ فَالوَحیُ مُنقَطِعٌ ، أو بِالتَّظَنّی ؟ فَالمُتَظَنّی مُتَحَیِّرٌ ، أو بِالنَّظَرِ ؟ فَالنَّظَرُ مَبحَثٌ ، وإن کانَ غَیرَ صادِقٍ ، فَمِنَ المُحالِ أن یَلِیَ أمرَ المُسلِمینَ ، ویَقومَ بِأَحکامِهِم ، ویُقیمَ حُدودَهُم کَذّابٌ . قالَ آخَرُ : فَقَد جاءَ أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قالَ : أبو بَکرٍ وعُمَرُ سَیِّدا کُهولِ أهلِ الجَنَّةِ . قالَ المَأمونُ : هذَا الحَدیثُ مُحالٌ ؛ لِأَنَّهُ لا یَکونُ فِی الجَنَّةِ کَهلٌ ، ویُروی أنَّ أشجَعِیَّةً کانَت عِندَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : لا یَدخُلُ الجَنَّةَ عَجوزٌ . فَبَکَت ، فَقالَ لَهَا النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله : إنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ : «إِنَّـآ أَنشَأْنَـهُنَّ إِنشَآءً * فَجَعَلْنَـهُنَّ أَبْکَارًا * عُرُبًا أَتْرَابًا» ⁽⁵⁾فَإِن زَعَمتُم أنَّ أبا بَکرٍ یُنشَأُ شابّا إذا دَخَلَ الجَنَّةَ ، فَقَد رَوَیتُم أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قالَ لِلحَسَنِ وَالحُسَینِ علیهماالسلام : إنَّهُما سَیِّدا شَبابِ أهلِ الجَنَّةِ مِنَ الأَوَّلینَ وَالآخِرینَ ، وأبوهُما خَیرٌ مِنهُما . قالَ آخَرٌ : فَقَد جاءَ أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قالَ : لَو لَم أکُن اُبعَثُ فیکُم لَبُعِثَ عُمَرُ. قالَ المَأمون : هذا مُحالٌ ؛ لِأَنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ : «إِنَّـآ أَوْحَیْنَآ إِلَیْکَ کَمَآ أَوْحَیْنَآ إِلَی نُوحٍ وَالنَّبِیِّینَ مِن بَعْدِهِ» ⁽⁶⁾وقالَ تَعالی : «وَ إِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثَـقَهُمْ وَ مِنکَ وَ مِن نُّوحٍ وَ إِبْرَ هِیمَ وَ مُوسَی وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ» ⁽⁷⁾فَهَل یَجوزُ أن یَکونَ مَن لَم یُؤخَذ میثاقُهُ عَلَی النُّبُوَّةِ مَبعوثاً ، ومَن اُخِذَ میثاقُهُ عَلَی النُّبُوَّةِ مُؤَخَّرا ؟ ! قالَ آخَرٌ : إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله نَظَرَ إلی عُمَرَ یَومَ عَرَفَةَ فَتَبَسَّمَ فَقالَ : إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی باهی بِعِبادِهِ عامَّةً ، وبِعُمَرَ خاصَّةً . فَقالَ المَأمونُ : هذا مُستَحیلٌ ؛ مِن قِبَلِ أنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی لَم یَکُن لِیُباهِیَ بِعُمَرَ ویَدَعَ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله ؛ فَیَکونَ عُمَرُ فِی الخاصَّةِ ، وَالنَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فِی العامَّةِ ، ولَیسَت هذِهِ الرِّوایاتُ بِأَعجَبَ مِن رِوایَتِکُم أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قالَ : دَخَلتُ الجَنَّةَ فَسَمِعتُ خَفَقَ نَعلَینِ ؛ فَإِذا بِلالٌ مَولی أبی بَکرٍ سَبَقَنی إلَی الجَنَّةِ . وإنَّما قالَتِ الشّیعَةُ : عَلِیٌّ علیه السلام خَیرٌ مِن أبی بَکرٍ ، فَقُلتُم : عَبدُ أبی بَکرٍ خَیرٌ مِنَ الرَّسولِ صلی الله علیه و آله ؛ لِأَنَّ السّابِقَ أفضَلُ مِنَ المَسبوقِ ، وکَما رَوَیتُم أنَّ الشَّیطانَ یَفِرُّ مِن ظِلِّ عُمَرَ ، وألقی عَلی لِسانِ نَبِیِّ اللّهِ صلی الله علیه و آله : وأنَّهُنَّ الغَرانیقُ العُلی فَفَرَّ مِن عُمَرَ ، وألقی عَلی لِسانِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ـ بِزَعمِکُم ـ الکُفرَ ⁽⁸⁾! قالَ آخَرُ : قَد قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : لَو نَزَلَ العَذابُ ما نَجا إلّا عُمَرُ بنُ الخَطّابِ . قالَ المَأمونُ : هذا خِلافُ الکِتابِ أیضا ؛ لِأَنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ لِنَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله : «وَمَا کَانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَأَنتَ فِیهِمْ» ⁽⁹⁾فَجَعَلتُم عُمَرَ مِثلَ الرَّسولِ صلی الله علیه و آله ! قالَ آخَرُ : فَقَد شَهِدَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لِعُمَرَ بِالجَنَّةِ فی عَشَرَةٍ مِنَ الصَّحابَةِ . فَقالَ المَأمونُ : لَو کانَ هذا کَما زَعَمتُم ، لَکانَ عُمَرُ لا یَقولُ لِحُذَیفَةَ : نَشَدتُکَ بِاللّهِ أمِنَ المُنافِقینَ أنَا ؟ فَإِن کانَ قَد قالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : أنتَ مِن أهلِ الجَنَّةِ ولَم یُصَدِّقهُ حَتّی زَکّاهُ حُذَیفَةُ ، فَصَدَّقَ حُذَیفَةَ ولَم یَصَدِّقِ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله ، فَهذا عَلی غَیرِ الإِسلامِ ، وإن کانَ قَد صَدَّقَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَلِمَ سَأَلَ حُذَیفَةَ ؟ وهذانِ الخَبَرانِ مُتَناقِضانِ فی أنفُسِهِما . قالَ الآخَرُ : فَقَد قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : وُضِعتُ فی کِفَّةِ المیزانِ ووُضَعَت اُمَّتی فی کِفَّةٍ اُخری ، فَرَجَحتُ بِهِم ، ثُمَّ وُضِعَ مَکانی أبو بَکرٍَفَرَجَحَ بِهِم ، ثُمَّ عُمَرُ فَرَجَحَ بِهِم ، ثُمَّ رُفِعَ المیزانُ . فَقالَ المَأمونُ : هذا مَحالٌ ؛ مِن قِبَلِ أنَّهُ لا یَخلو مِن أن یَکونَ أجسامَهُما أو أعمالَهُما ؛ فَإِن کانَتِ الأَجسامَ فَلا یَخفی عَلی ذی روحٍ أنَّهُ مَحالٌ ؛ لِأَنَّهُ لا یَرجَحُ أجسامُهُما بِأَجسامِ الاُمَّةِ ، وإن کانَت أفعالَهُما فَلَم تَکُن بَعدُ ، فَکَیفَ تَرجَحُ بِما لَیسَ ؟ فَأَخبِرونی بِما ⁽¹⁰⁾یَتَفاضَلُ النّاسُ ؟ فَقالَ بَعضُهُم : بِالأَعمالِ الصّالِحَةِ . قالَ : فَأَخبِرونی فَمَن ⁽¹¹⁾فَضَلَ صاحِبَهُ عَلی عَهدِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، ثُمَّ إنَّ المَفضولَ عَمِلَ بَعدَ وَفاةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِأَکثَرَ مِن عَمَلِ الفاضِلِ عَلی عَهدِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أ یَلحَقُ بِهِ ؟ فَإِن قُلتُم : نَعَم ، أوجَدتُکُم فی عَصرِنا هذا مَن هُوَ أکثَرُ جِهادا وحَجّا وصَوماً وصَلاةً وصَدَقَةً مِن أحَدِهِم . قالوا : صَدَقتَ ، لا یَلحَقُ فاضِلُ دَهرِنا لِفاضِلِ عَصرِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله . قالَ المَأمونُ : فَانظُروا فیما رَوَت أئِمَّتُکُمُ الَّذینَ أخَذَتُم عَنهُم أدیانَکُم فی فَضائِلِ عَلِیٍّ علیه السلام ، وقیسوا إلَیها ما رَوَوا فی فَضائِلِ تَمامِ العَشَرَةِ الَّذینَ شَهِدوا لَهُم بِالجَنَّةِ ؛ فَإِن کانَت جُزءا مِن أجزاءٍ کَثیرَةٍ فَالقَولُ قَولُکُم ، وإن کانوا قَد رَوَوا فی فَضائِلِ عَلِیٍّ علیه السلام أکثَرَ ، فَخُذوا عَن أئِمَّتِکُم ما رَوَوا ولا تَعدوهُ . قالَ : فَأَطرَقَ القَومُ جَمیعا . فَقالَ المَأمونُ : ما لَکُم سَکَتُّم ؟ قالوا : قَدِ استُقصینا . قالَ المَأمونُ : فَإِنّی أسأَلُکُم : خَبِّرونی أیُّ الأَعمالِ کانَ أفضَلَ یَومَ بَعَثَ اللّهُ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله ؟ قالوا : السَّبقُ إلَی الإِسلامِ ؛ لاِنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ : «السَّـبِقُونَ السَّـبِقُونَ * أُوْلَئِکَ الْمُقَرَّبُونَ» ⁽¹²⁾. قالَ : فَهَل عَلِمتُم أحَدا أسبَقَ مِن عَلِیٍّ علیه السلام إلَی الإِسلامِ؟ قالوا : إنَّهُ سَبَقَ حَدَثا لَم یَجرِ عَلَیهِ حُکمٌ ، وأبوبَکرٍ أسلَمَ کَهلاً قَد جَری عَلَیهِ الحُکمُ ، وبَینَ هاتَینِ الحالَتَینِ فَرقٌ . قالَ المَأمونُ : فَخَبِّرونی عَن إسلامِ عَلِیٍّ علیه السلام ؛ أ بِإِلهامٍ ⁽¹³⁾مِن قِبَلِ اللّهِ تَعالی أم بِدُعاءِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ؟ فَإِن قُلتُم : بِإِلهامٍ فَقَد فَضَّلتُموهُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ؛ لِأَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله لَم یُلهَم بَل أتاهُ جَبرَئیلُ عَنِ اللّهِ تَعالی داعِیاً ومُعَرِّفا . فَإِن قُلتُم : بِدُعاءِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ؛ فَهَل دَعاهُ مِن قِبَلِ نَفسِهِ أو بِأَمرِ اللّهِ تَعالی؟ فَإِن قُلتُم : مِن قِبَلِ نَفسِهِ ، فَهذا خِلافُ ما وَصَفَ اللّهُ تَعالی بِهِ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله فی قَولِهِ تَعالی : «وَ مَآ أَنَا مِنَ الْمُتَکَلِّفِینَ» ⁽¹⁴⁾. وفی قَولِهِ تَعالی : «وَ مَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی * إِنْ هُوَ إِلَا وَحْیٌ یُوحَی» ⁽¹⁵⁾وإن کانَ مِن قِبَلِ اللّهِ تَعالی فَقَد أمَرَ اللّهُ تَعالی نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله بِدُعاءِ عَلِیٍّ علیه السلام مِن بَینِ صَبیانِ النّاسِ وإیثارِهِ عَلَیهِم ، فَدَعاهُ ثِقَةً بِهِ وعِلماً بِتَأییدِ اللّهِ تَعالی. وخُلَّةٌ اُخری : خَبِّرونی عَنِ الحَکیمِ هَل یَجوزُ أن یُکَلِّفَ خَلقَهُ ما لا یُطیقونَ؟ فَإِن قُلتُم : نَعَم ؛ فَقَد کَفَرتُم ، وإن قُلتُم : لا ؛ فَکَیفَ یَجوزُ أن یَأمُرَ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله بِدُعاءِ مَن لا یُمکِنُهُ قَبولُ ما یُؤمَرُ بِهِ لِصِغَرِهِ ، وحَداثَةِ سِنِّهِ ، وضَعفِهِ عَنِ القَبولِ؟ وخُلَّةٌ اُخری : هَل رَأَیتُمُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله دَعا أحَدا مِن صِبیانِ أهلِهِ وغَیرِهِم فَیَکونوا اُسوَةَ عَلِیٍّ علیه السلام ؟ فَإِن زَعَمتُم أنَّهُ لَم یَدعُ غَیرَهُ ، فَهذِهِ فَضیلَةٌ لِعَلِیٍّ علیه السلام عَلی جَمیعِ صِبیانِ النّاسِ . ثُمَّ قالَ : أیُّ الأَعمالِ أفضَلُ بَعدَ السَّبقِ إلَی الإِیمانِ؟ قالوا : الجِهادُ فی سَبیلِ اللّهِ . قالَ : فَهَل تَجِدونَ لِأَحَدٍ مِنَ العَشَرَةِ فِی الجِهادِ ما لِعَلِیٍّ علیه السلام فی جَمیعِ مَواقِفِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مِنَ الأَثَرِ ؟ هذِهِ بَدرٌ قُتِلَ مِنَ المُشرِکینَ فیها نَیِّفٌ وسِتّونَ رَجُلاً ، قَتَلَ عَلِیٌّ علیه السلام مِنهُم نَیِّفاً وعِشرینَ ، وأربَعونَ لِسائِرِ النّاسِ . فَقالَ قائِلٌ : کانَ أبو بَکرٍ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فی عَرِیشَةٍ ⁽¹⁶⁾یُدَبِّرُها . فَقالَ المَأمونُ : لَقَد جِئتَ بِها عَجیبَةً ! أ کانَ یُدَبِّرُ دونَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، أو مَعَهُ فَیَشرَکُهُ ، أو لِحاجَةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إلی رَأیِ أبی بَکرٍ؟ أیُّ الثَّلاثِ أحَبُّ إلَیکَ أن تَقولَ؟ فَقالَ : أعوذُ بِاللّهِ مِن أن أزعُمَ أنَّهُ یُدَبِّرُ دونَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أو یَشرَکُهُ أو بِافتِقارٍ مِنَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إلَیهِ ! قالَ : فَمَا الفَضیلَةُ فِی العَریشِ ؟ فَإِن کانَت فَضیلَةُ أبی بَکرٍ بِتَخَلُّفِهِ عَنِ الحَربِ ، فَیَجِبُ أن یَکونَ کُلُّ مُتَخَلِّفٍ فاضِلاً أفضَلَ مِنَ المُجاهِدینَ ، وَاللّهُ عَزَّوجَلَّ یَقولُ : «لَا یَسْتَوِی الْقَـعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أُوْلِی الضَّرَرِ وَالْمُجَـهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوَ لِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَـهِدِینَ بِأَمْوَ لِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ عَلَی الْقَـعِدِینَ دَرَجَةً وَکُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَی وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَـهِدِینَ عَلَی الْقَـعِدِینَ أَجْرًا عَظِیمًا» ⁽¹⁷⁾. قالَ إسحاقُ بنُ حَمّادِ بنِ زَیدٍ : ثُمَّ قالَ لی : اِقرَأ «هَلْ أَتَی عَلَی الْاءِنسَـنِ حِینٌ مِّنَ الدَّهْرِ» ⁽¹⁸⁾، فَقَرَأتُ حَتّی بَلَغتُ : «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِینًا وَ یَتِیمًا وَ أَسِیرًا» ⁽¹⁹⁾إلی قَولِهِ : «وَ کَانَ سَعْیُکُم مَّشْکُورًا» ⁽²⁰⁾، فَقالَ : فیمَن نَزَلَت هذِهِ الآیاتُ ؟ فَقُلتُ : فی عَلِیٍّ علیه السلام . قالَ : فَهَل بَلَغَکَ أنَّ عَلِیّا علیه السلام قالَ حینَ أطعَمَ المِسکینَ وَالیَتیمَ وَالأَسیرَ : «إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنکُمْ جَزَآءً وَ لَا شُکُورًا» ⁽²¹⁾عَلی ما وَصَفَ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ فی کِتابِهِ؟ فَقُلتُ : لا . قالَ : فَإِنَّ اللّهَ تَعالی عَرَفَ سَریرَةَ عَلِیٍّ علیه السلام ونِیَّتَهُ ، فَأَظهَرَ ذلِکَ فی کِتابِهِ تَعریفا لِخَلقِهِ أمرَهُ ، فَهَل عَلِمتَ أنَّ اللّهَ تَعالی وَصَفَ فی شَیءٍ مِمّا وَصَفَ فِی الجَنَّةِ ما فی هذِهِ السّورَةِ : «قَوَارِیرَاْ مِن فِضَّةٍ» ⁽²²⁾. قُلتُ : لا . قالَ : فَهذِهِ فَضیلَةٌ اُخری ، فَکَیفَ تَکونُ القَواریرُ مِن فِضَّةٍ ؟ فَقُلتُ : لا أدری . قالَ : یُریدُ کَأَنَّها مِن صَفائِها مِن فِضَّةٍ یُری داخِلُها کَما یُری خارِجُها . وهذا مِثلُ قَولِهِ صلی الله علیه و آله : «یا أنجَشَةُ ⁽²³⁾، رُوَیدا سَوقَکَ ⁽²⁴⁾بِالقَواریرِ» ؛ وعَنی بِهِ نِساءً کَأَنَّهَا القَواریرُ رِقَّةً . وقَولُهُ صلی الله علیه و آله : «رَکِبتُ فَرَسَ أبی طَلحَةَ ، فَوَجَدتُهُ بَحرا» ؛ أی کَأَنَّهُ بَحرٌ مِن کَثرَةِ جَریِهِ وعَدوِهِ . وکَقَولِ اللّهِ تَعالی : «وَ یَأْتِیهِ الْمَوْتُ مِن کُلِّ مَکَانٍ وَ مَا هُوَ بِمَیِّتٍ وَ مِن وَرَآئِهِ عَذَابٌ غَلِیظٌ» ⁽²⁵⁾أی کَأَنَّهُ [ما] ⁽²⁶⁾یَأتیهِ المَوتُ ، ولَو أتاهُ مِن مَکانٍ واحِدٍ ماتَ . ثُمَّ قالَ : یا إسحاقُ ، أ لَستَ مِمَّن یَشهَدُ أنَّ العَشَرَةَ فِی الجَنَّةِ؟ فَقُلتُ : بَلی . قالَ : أ رَأَیتَ لَو أنَّ رَجُلاً قالَ : ما أدری أ صَحیحٌ هذَا الحَدیثُ أم لا ، أ کانَ عِندَکَ کافِرا؟ قُلتُ : لا . قالَ : أ فَرَأَیتَ لَو قالَ : ما أدری هذِهِ السّورَةُ قُرآنٌ أم لا ، أ کانَ عِندَکَ کافِرا؟ قُلتُ : بَلی . قالَ : أری فَضلَ الرَّجُلِ یَتَأَکَّدُ . خَبِّرنی ⁽²⁷⁾یا إسحاقُ عَن حَدیثِ الطّائِرِ المَشوِیِّ ؛ أ صَحیحٌ عِندَکَ ؟ قُلتُ : بَلی . قالَ : بانَ وَاللّهِ عِنادُکَ ؛ لا یَخلو هذا مِن أن یَکونَ کَما دَعاهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ، أو یَکونَ مَردودا ، أو عَرَفَ اللّهُ الفاضِلَ مِن خَلقِهِ وکانَ المَفضولُ أحَبَّ إلَیهِ ، أو تَزعُمُ أنَّ اللّهَ لَم یَعرِفِ الفاضِلَ مِنَ المَفضولِ ؛ فَأَیُّ الثَّلاثِ أحَبُّ إلَیکَ أن تَقولَ بِهِ؟ قالَ إسحاقُ : فَأَطرَقتُ ساعَةً ثُمَّ قُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ فی أبی بَکرٍ : «ثَانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُمَا فِی الْغَارِ إِذْ یَقُولُ لِصَـحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا» ⁽²⁸⁾فَنَسَبَهُ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ إلی صُحبَةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله . فَقالَ المَأمونُ : سُبحانَ اللّهِ ! ما أقَلَّ عِلمَکَ بِاللُّغَةِ وَالکِتابِ ، أما یَکونُ الکافِرُ صاحِبا لِلمُؤمِنِ ؟ ! فَأَیُّ فَضیلَةٍ فی هذِهِ؟ أما سَمِعتَ قَولَ اللّهِ تَعالی : «قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَ هُوَ یُحَاوِرُهُ أَکَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ مِن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاکَ رَجُلاً» ؟ ⁽²⁹⁾فَقَد جَعَلَهُ لَهُ صاحِبا ، وقالَ الهُذَلِیُّ شِعرا : ولَقَد غَدَوتُ وصاحِبی وَحشِیَّةٌ تَحتَ الرِّداءِ بَصیرَةٌ بِالمَشرقِ وقالَ الأَزدِیُّ شِعرا : ولَقَد ذَعَرتُ الوَحشَ فیهِ وصاحِبی مَحضُ القَوائِمِ مِن هِجانٍ هَیکَلِ فَصَیَّرَ فَرَسَهُ صاحِبَهُ ، وأمّا قَولُهُ : «إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا» فَإِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی مَعَ البَرِّ وَالفاجِرِ ، أما سَمِعتَ قَولَهُ تَعالی : «مَا یَکُونُ مِن نَّجْوَی ثَلَـثَةٍ إِلَا هُوَ رَابِعُهُمْ وَ لَا خَمْسَةٍ إِلَا هُوَ سَادِسُهُمْ وَ لَا أَدْنَی مِن ذَ لِکَ وَ لَا أَکْثَرَ إِلَا هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ مَا کَانُواْ» ⁽³⁰⁾. وأمّا قَولُهُ : «لَا تَحْزَنْ» ⁽³¹⁾فَأَخبِرنی عَن ⁽³²⁾حُزنِ أبی بَکرٍ ، أ کانَ طاعَةً أو مَعصِیَةً ؟ فَإِن زَعَمتَ أنَّهُ طاعَةٌ فَقَد جَعَلتَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله یَنهی عَنِ الطّاعَةِ ، وهذا خِلافُ صِفَةِ الحَکیمِ ، وإن زَعَمتَ أنَّهُ مَعصِیَةٌ ، فَأَیُّ فَضیلَةٍ لِلعاصی ؟ وخَبِّرنی عَن قَولِهِ تَعالی : «فَأَنزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ» ⁽³³⁾عَلی مَن ؟ قالَ إسحاقُ : فَقُلتُ : عَلی أبی بَکرٍ ؛ لِأَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کانَ مُستَغنِیاً عَنِ السَّکینَةِ ⁽³⁴⁾. قال : فخبّرنی عن قوله عَزَّ وجَلَّ : «وَیَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنکُمْ شَیْـئا وَضَاقَتْ عَلَیْکُمُ الأَْرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُم مُّدْبِرِینَ * ثُمَّ أَنزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلَی رَسُولِهِ وَعَلَی الْمُؤْمِنِینَ» ⁽³⁵⁾أ تَدری مَنِ المُؤمِنونَ الَّذینَ أرادَ اللّهُ تَعالی فی هذَا المَوضِعِ؟ قالَ : فَقُلتُ : لا . فَقالَ : إنَّ النّاسَ انهَزَموا یَومَ حُنَینٍ ، فَلَم یَبقَ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله إلّا سَبعَةٌ مِن بَنی هاشِمٍ : عَلِیٌّ علیه السلام یَضرِبُ بِسَیفِهِ ، وَالعَبّاسُ آخِذٌ بِلِجامِ بَغلَةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وَالخَمسَةُ یُحدِقونَ بِالنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله خَوفا مِن أن یَنالَهُ سِلاحُ الکُفّارِ ، حَتّی أعطَی اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی رَسولَهُ صلی الله علیه و آله الظَّفَرَ ، عَنی بِالمُؤمِنینَ فی هذَا المَوضِعِ عَلِیّا علیه السلام ومَن حَضَرَ مِن بَنی هاشِمٍ ، فَمَن کان أفضَلَ ؛ أمَن کانَ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَنَزَلَتِ السَّکینَةُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وعَلَیهِ ، أم مَن کانَ فِی الغارِ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ولَم یَکُن أهلاً لِنُزولِها عَلَیهِ ؟ یا إسحاقُ ! مَن أفضَلُ؟ منَ کانَ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فِی الغارِ ، أو مَن نامَ عَلی مِهادِهِ وفِراشِهِ ووَقاهُ بِنَفسِهِ ، حَتّی تَمَّ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ما عَزَمَ عَلَیهِ مِنَ الهِجرَةِ ؟ إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی أمَرَ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله أن یَأمُرَ عَلِیّاً علیه السلام بِالنّومِ عَلی فِراشِهِ ووِقایَتِهِ بِنَفسِهِ ، فَأَمَرَهُ بِذلِکَ ، فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : أ تَسلَمُ یا نَبِیَّ اللّهِ ؟ [قالَ : نَعَم] ⁽³⁶⁾قالَ : سَمعا وطاعَةً ، ثُمَّ أتی مَضجَعَهُ وتَسَجّی بِثَوبِهِ ، وأحدَقَ المُشرِکونَ بِهِ ، لا یَشُکّونَ فی أنَّهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وقَد أجمَعوا عَلی أن یَضرِبَهُ مِن کُلِّ بَطنٍ مِن قُرَیشٍ رَجُلٌ ضَربَةً لِئَلّا یَطلُبَ الهاشِمِیّونَ بِدَمِهِ ، وعَلِیٌّ علیه السلام یَسمَعُ بِأَمرِ القَومِ فیهِ مِنَ التَّدبیرِ فی تَلَفِ نَفسِهِ ، فَلَم یَدعُهُ ذلِکَ إلَی الجَزَعِ کَما جَزِعَ أبو بَکرٍ فِی الغارِ ، وهُوَ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، وعَلِیٌّ علیه السلام وَحدَهُ، فَلَم یَزَل صابِرا مُحتَسِبا، فَبَعَثَ اللّهُ تَعالی مَلائِکَتَهُ تَمنَعُهُ مِن مُشرِکی قُرَیشٍ. فَلَمّا أصبَحَ قامَ فَنَظَرَ القَومُ إلَیهِ فَقالوا : أینَ مُحَمَّدٌ؟ قالَ : وما عِلمی بِهِ؟ قالوا : فَأَنتَ غَرَرتَنا ⁽³⁷⁾ثُمَّ لَحِقَ بِالنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، فَلَم یَزَل عَلِیٌّ علیه السلام أفضَلَ لِما بدَا مِنُه إلّا ما یَزیدُ خَیرا ، حَتّی قَبَضَهُ اللّهُ تَعالی إلَیهِ وهُوَ مَحمودٌ مَغفورٌ لَهُ . یا إسحاقُ! أما تَروی حَدیثَ الوِلایَةِ؟ فَقُلتُ : نَعَم . قالَ : اِروِهِ ، فَرَوَیتُهُ . فَقالَ : أما تَری أنَّهُ أوجَبَ لِعَلِیٍّ علیه السلام عَلی أبی بَکرٍ وعُمَرَ مِنَ الحَقِّ ما لَم یوجِب لَهُما عَلَیهِ؟ قُلتُ : إنَّ النّاسَ یَقولونَ : إنَّ هذا قالَهُ بِسَبَبِ زَیدِ بنِ حارِثَةَ . فَقالَ : وأینَ قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله هذا؟ قُلتُ : بِغَدیرِ خُمٍّ بَعدَ مُنصَرَفِهِ مِن حَجَّةِ الوَداعِ . قالَ : فَمَتی قُتِلَ زَیدُ بنُ حارِثَةَ؟ قُلتُ : بِمُؤتَةَ ⁽³⁸⁾. قالَ : أ فَلَیسَ قَد کانَ قُتِلَ زَیدُ بنُ حارِثَةَ قَبلَ غَدیرِ خُمٍّ؟ قُلتُ : بَلی . قالَ : أخبِرنی لَو رَأَیتَ ابنا لَکَ أتَت عَلَیهِ خَمسَ عَشرَةَ ⁽³⁹⁾سَنَةً یَقولُ : مَولایَ مَولَی ابنِ عَمّی أیُّهَا النّاسُ فَاقبَلوا ، أ کُنتَ تَکرَهُ لَهُ ذلِکَ؟ فَقُلتُ : بَلی . قالَ : أ فَتُنَزِّهُ ابنَکَ عَمّا لا یَتَنَزَّهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَنهُ ؟ ! ویَحَکُم ، أ جَعَلتُم فُقَهاءَکُم أربابَکُم ؟ ! إنَّ اللّهَ تَعالی یَقولُ : «اتَّخَذُواْ أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَـنَهُمْ أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللَّهِ» ⁽⁴⁰⁾وَاللّهِ ما صاموا لَهُم ولا صَلَّوا لَهُم ، ولکِنَّهُم أمَروا لَهُم فَاُطیعوا . ثُمَّ قالَ : أ تَروی قَولَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله لِعَلِیٍّ علیه السلام : أنتَ مِنّی بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسی ؟ قُلتُ : نَعَم . قالَ : أما تَعلَمُ أنَّ هارونَ أخو موسی لِأَبیهِ واُمِّهِ؟ قُلتُ : بَلی . قالَ : فَعَلِیٌّ علیه السلام کَذلِکَ؟ قُلتُ : لا . قالَ : وهارونُ نَبِیٌّ ولَیسَ عَلِیٌّ کَذلِکَ ، فَمَا المَنزِلَةُ الثّالِثَةُ إلَا الخِلافَةُ ، وهذا کَما قالَ المُنافِقونَ : إنَّهُ استَخلَفَهُ استِثقالاً لَهُ ، فَأَرادَ أن یُطَیِّبَ نَفسَهُ ⁽⁴¹⁾، وهذا کَما حَکَی اللّهُ تَعالی عَن موسی علیه السلام حَیثُ یَقولُ لِهارونَ : «اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ» ⁽⁴²⁾. فَقُلتُ : إنَّ موسی خَلَّفَ هارونَ فی قَومِهِ وهُوَ حَیٌّ ، ثُمَّ مَضی إلی میقاتِ رَبِّهِ تَعالی ، وإنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله خَلَّفَ عَلِیّاً علیه السلام حینَ خَرَجَ إلی غَزاتِهِ . فَقالَ : أخبِرنی عَن موسی حینَ خَلَّفَ هارونَ ، أ کانَ مَعَهُ حَیثُ مَضی إلی میقاتِ رَبِّهِ عَزَّوجَلَّ أحَدٌ مِن أصحابِهِ؟ فَقُلتُ : نَعَم . قالَ : أ وَلَیسَ قَدِ استَخلَفَهُ عَلی جَمیعِهِم؟ قُلتُ : بَلی . قالَ : فَکَذلِکَ عَلِیٌّ علیه السلام خَلَّفَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله حینَ خَرَجَ إلی غَزاتِهِ فِی الضُّعَفاءِ وَالنِّساءِ وَالصِّبیانِ إذ ⁽⁴³⁾کانَ أکثَرُ قَومِهِ مَعَهُ ، وإن کانَ قَد جَعَلَهُ خَلیفَةً عَلی جَمیعِهِم ، وَالدَّلیلُ عَلی أنَّهُ جَعَلَهُ خَلیفَةً عَلَیهِم فی حَیاتِهِ إذا غابَ وبَعدَ مَوتِهِ قَولُهُ صلی الله علیه و آله : «عَلِیٌّ مِنّی بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسی ، إلّا أنَّهُ لا نَبِیَّ بَعدی» ، وهُوَ وَزیرُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أیضا بِهذَا القَولِ ؛ لِأَنَّ موسی علیه السلام قَد دَعَا اللّهَ تَعالی وقالَ فیما دَعا : «وَ اجْعَل لِّی وَزِیرًا مِّنْ أَهْلِی * هَـرُونَ أَخِی * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِی * وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی» ⁽⁴⁴⁾فَإِذا کانَ عَلِیٌّ علیه السلام مِنهُ صلی الله علیه و آله بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسی فَهُوَ وَزیرُهُ ، کَما کانَ هارونُ وَزیرَ موسی ، وهُوَ خَلیفَتُهُ ، کَما کانَ هارونُ خَلیفَةَ موسی علیه السلام . ثُمَّ أقبَلَ عَلی أصحابِ النَّظَرِ وَالکَلامِ فَقالَ : أسأَلُکُم أو تَسأَلونّی؟ فَقالوا : بَل نسَأَلُکَ . فَقالَ : قولوا . فَقالَ قائِلٌ مِنهُم : أ لَیسَت إمامَةُ عَلِیٍّ علیه السلام مِن قِبَلِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ ، نَقَلَ ذلِکَ عَن رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله مَن نَقَلَ الفَرضَ مِثلَ الظُّهرُ أربَعُ رَکَعاتٍ ، وفی مِئَتَی دِرهَمٍ خَمسَةُ دَراهِمَ ، وَالحَجُّ إلی مَکَّةَ؟ فَقالَ : بلی . قالَ : فَما بالُهُم لَم یخَتَلِفوا فی جَمیعِ الفَرضِ ، وَاختَلَفوا فی خِلافَةِ عَلِیٍّ علیه السلام وَحدَها؟ قالَ المَأمونُ : لِأَنَّ جَمیعَ الفَرضِ لا یَقَعُ فیهِ مِنَ التَّنافُسِ وَالرَّغبَةِ ما یَقَعُ فِی الخِلافَةِ . فَقالَ آخَرُ : ما أنکَرتَ أن یَکونَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أمَرَهُم بِاختِیارِ رَجُلٍ مِنهُم یَقومُ مَقامَهُ رَأفَةً بِهِم ورِقَّةً عَلَیهِم مِن غَیرِ أن یَستَخلِفَ هُوَ بِنَفسِهِ فَیُعصی خَلیفَتُهُ ، فَیَنزِلَ بِهِمُ العَذابُ ؟ فَقالَ : أنکَرتُ ذلِکَ مِن قِبَلِ أنَّ اللّهَ تَعالی أرأَفُ بِخَلقِهِ مِنَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، وقَد بَعَثَ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله إلَیهِم وهُوَ یَعلَمُ أنَّ فیهِمُ العاصِیَ وَالمُطیعَ ⁽⁴⁵⁾، فَلَم یَمنَعهُ تَعالی ذلِکَ مِن إرسالِهِ . وعِلَّةٌ اُخری : لَو أمَرَهُم بِاختِیارِ رَجُلٍ مِنهُم کانَ لا یَخلو مِن أن یَأمُرَهُم کُلَّهُم أو بَعضَهُم ؛ فَلَو أمَرَ الکُلَّ مَن کانَ المُختارَ ؟ ولَو أمَرَ بَعضَنا دونَ بَعضٍ کانَ لا یَخلو مِن أن یَکونَ عَلی هذَا البَعضِ عَلامَةٌ ؛ فَإِن قُلتَ : الفُقَهاءُ ، فَلابُدَّ مِن تَحدیدِ الفَقیهِ وسِمَتِهِ . قالَ آخَرُ : فَقَد رُوِیَ أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قالَ : ما رَآهُ المُسلِمونَ حَسَنا فَهُوَ عِندَ اللّهِ تَعالی حَسَنٌ ، وما رَأَوهُ قَبیحا فَهُوَ عِندَ اللّهِ قَبیحٌ . فَقالَ : هذَا القَولُ لابُدَّ مِن أن یَکونَ یُریدُ کُلَّ المُؤمِنینَ أو البَعضَ ؛ فَإِن أرادَ الکُلَّ فَهذا مَفقودٌ ؛ لِأَنَّ الکُلَّ لا یُمکِنُ اجتِماعُهُم ، وإن کانَ البَعضَ فَقَد رَوی کُلٌّ فی صاحِبِهِ حُسنا مِثلُ رِوایَةِ الشّیعَةِ فی عَلِیٍّ ، ورِوایَةِ الحَشوِیَّةِ فی غَیرِهِ ، فَمَتی یَثبُتُ ما تُریدونَ مِنَ الإِمامَةِ ؟ قالَ آخَرُ : فَیَجوزُ أن تَزعُمَ أنَّ أصحابَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله أخطَؤوا؟ قالَ : کَیفَ نَزعُمُ أنَّهُم أخطَؤوا وَاجتَمَعوا عَلی ضَلالَةٍ وهُم لَم یَعلَموا فَرضاً ولا سُنَّةً ؛ لِأَنَّکَ تَزعُمُ أنَّ الإِمامَةَ لا فَرضٌ مِنَ اللّهِ تَعالی ولا سُنَّةٌ مِنَ الرَّسولِ صلی الله علیه و آله ، فَکَیفَ یَکونُ فیما لَیسَ عِندَکَ بِفَرضٍ ولا سُنَّةٍ خَطَأٌ . قالَ آخَرُ : إن کُنتَ تَدَّعی لِعَلِیٍّ علیه السلام مِنَ الإِمامَةِ دونَ غَیرِهِ ، فَهاتِ بَیِّنَتَکَ عَلی ما تَدَّعی . فَقالَ : ما أنَا بِمُدَّعٍ ولکِنّی مُقِرٌّ ، ولا بَیِّنَةَ عَلی مُقِرٍّ ، وَالمُدَّعی مَن یَزعُمُ أنَّ إلَیهِ التَّولِیَةَ وَالعَزلَ ، وأنَّ إلَیهِ الاِختِیارَ ، وَالبَیِّنَةُ لا تَعری مِن أن تَکونَ مِن شُرَکائِهِ ؛ فَهُم خُصَماءُ ، أو تَکونَ من غَیرِهِم وَالغَیرُ مَعدومٌ ، فَکَیفَ یُؤتی بِالبَیِّنَةِ عَلی هذا؟ قالَ آخَرُ : فَما کانَ الواجِبُ عَلی عَلِیٍّ علیه السلام بَعدَ مُضِیِّ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟ قالَ : ما فَعَلَهُ . قالَ : أ فَما وَجَبَ أن یُعلِمَ النّاسَ أنَّهُ إمامٌ؟ فَقالَ : إنَّ الإِمامَةَ لا تَکونُ بِفِعلٍ مِنهُ فی نَفسِهِ ، ولا بِفِعلٍ مِنَ النّاسِ فیه مِنِ اختِیارٍ أو تَفضیلٍ أو غَیرِ ذلِکَ ، إنَّما تَکونُ ⁽⁴⁶⁾بِفِعلٍ مِنَ اللّهِ تَعالی فیهِ ، کَما قالَ لِاءِبراهیمَ علیه السلام : «إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا» ⁽⁴⁷⁾، وکَما قالَ عَزَّ وجَلَّ لِداووُدَ علیه السلام : «یَـدَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَـکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ» ⁽⁴⁸⁾، وکَما قالَ عَزَّ وجَلَّ لِلمَلائِکَةِ فی آدَمَ علیه السلام : «إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً» ⁽⁴⁹⁾؛ فَالإِمامُ إنَّما یَکونُ إماما مِن قِبَلِ اللّهِ تَعالی ، وبِاختِیارِهِ إیّاهُ فی بَدءِ الصَّنیعَةِ ، وَالتَّشریفِ فِی النَّسَبِ ، وَالطَّهارَةِ فِی المَنشَأِ ، وَالعِصمَةِ فِی المُستَقبَلِ ، ولَو کانَت بِفِعلٍ مِنهُ فی نَفسِهِ کانَ مَن فَعَلَ ذلِکَ الفِعلَ مُستَحِقّا لِلإِمامَةِ ، وإذا عَمِلَ خِلافَهَا اعتَزَلَ ، فَیَکونُ خَلیفَةً قَبلَ أفعالِهِ . قالَ آخَرُ : فَلِمَ أوجَبَ الإمامَةَ لِعَلِیٍّ علیه السلام بَعدَ الرَّسولِ صلی الله علیه و آله ؟ فَقالَ : لِخُروجِهِ مِنَ الطُّفولِیَّةِ إلَی الإِیمانِ کَخُروجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مِنَ الطُّفولِیَّةِ إلَی الإِیمانِ وَالبَراءَةِ مِن ضَلالَةِ قَومِهِ عَنِ الحُجَّةِ وَاجتِنابِهِ الشِّرکَ ⁽⁵⁰⁾، کَبَراءَةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مِنَ الضَّلالَةِ وَاجتِنابِهِ لِلشِّرکِ ؛ لاِنَّ الشِّرکَ ظُلمٌ ، ولا یَکونُ الظّالِمُ إماما ، ولا مَن عَبَدَ وَثَنا بِإِجماعٍ ، ومَن أشَرَکَ فَقَد حَلَّ مِنَ اللّهِ تَعالی مَحَلَّ أعدائِهِ ، فَالحُکمُ فیهِ الشَّهادَةُ عَلَیهِ بِمَا اجتَمَعَت عَلَیهِ الاُمَّةُ حَتّی یَجیءَ إجماعٌ آخَرُ مِثلُهُ ، ولِأَنَّ مَن حُکِمَ عَلَیهِ مَرَّةً فَلا یَجوزُ أن یَکونَ حاکِما ، فَیَکونَ الحاکِمُ مَحکوما عَلَیهِ ، فَلا یَکونُ حینَئِذٍ فَرقٌ بَینَ الحاکِمِ وَالمَحکومِ عَلَیهِ . قالَ آخَرُ : فَلِمَ لَم یُقاتِل عَلِیٌّ علیه السلام أبا بَکرٍ وعُمَرَ کَما قاتَلَ مُعاوِیَةَ؟ فَقالَ : المَسأَلَةُ مُحالٌ ؛ لِأنَّ «لِمَ» اقتِضاءٌ ، و «لَم یَفعَل» نَفیٌ ، وَالنَّفیُ لا یَکونُ لَهُ عِلَّةٌ ، إنَّمَا العِلَّةُ لِلإِثباتِ ، وإنَّما یَجِبُ أن یُنظَرَ فی أمرِ عَلِیٍّ علیه السلام أمِن قِبَلِ اللّهِ أم مِن قِبَلِ غَیرِهِ؟ فَإِن صَحَّ أنَّهُ مِن قِبَلِ اللّهِ تَعالی فَالشَّکُّ فی تَدبیرِهِ کُفرٌ ؛ لِقَولِهِ تَعالی : «فَلَا وَرَبِّکَ لَا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیمَا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لَا یَجِدُواْ فِی أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِّمَّا قَضَیْتَ وَیُسَلِّمُواْ تَسْلِیمًا» ⁽⁵¹⁾. فَأَفعالُ الفاعِلِ تَبَعٌ لِأَصلِهِ ؛ فَإِن کانَ قِیامُهُ عَنِ اللّهِ تَعالی فَأَفعالُهُ عَنهُ ، وعَلَی النّاسِ الرِّضا وَالتَّسلیمُ ، وقَد تَرَکَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله القِتالَ یَومَ الحُدَیبِیَّةِ یَومَ صَدَّ المُشرِکونَ هَدیَهُ عَنِ البَیتِ ، فَلَمّا وَجَدَ الأَعوانَ وقَوِیَ حارَبَ ، کَما قالَ تعَالی فِی الأَوَّلِ ؛ «فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِیلَ» ⁽⁵²⁾، ثُمَّ قالَ عَزَّ وجَلَّ : «فَاقْتُلُواْ الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُواْ لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ» ⁽⁵³⁾. قالَ آخَرُ : إذا زَعَمتَ أنَّ إمامَةَ عَلِیٍّ علیه السلام مِن قِبَلِ اللّهِ تَعالی ، وأنَّهُ مُفتَرَضُ الطّاعَةِ ، فَلِمَ لَم یَجُز إلَا التَّبلیغُ وَالدُّعاءُ لِلأَنبِیاءِ علیهم السلام ، وجازَ لِعَلِیٍّ أن یَترُکَ ما اُمِرَ بِهِ مِن دَعوَةِ النّاسِ إلی طاعَتِهِ؟ فَقالَ : مِن قِبَلِ أنّا لَم نَزعُم أنَّ عَلِیاً علیه السلام اُمِرَ بِالتَّبلیغِ فَیَکونَ رَسولاً ، ولکِنَّهُ علیه السلام وُضِعَ عَلَما بَینَ اللّهِ تَعالی وبَینَ خَلقِهِ ؛ فَمَن تَبِعَهُ کانَ مُطیعا ، ومَن خالَفَهُ کانَ عاصِیا ؛ فَإِن وَجَدَ أعوانا یَتَقَوّی بِهِم جاهَدَ ، وإن لَم یَجِد أعوانا فَاللَّومُ عَلَیهِم لا عَلَیهِ ؛ لِأَنَّهُم اُمِروا بِطاعَتِهِ عَلی کُلِّ حالٍ ، ولَم یُؤمَر هُوَ بِمُجاهَدَتِهِم إلّا بِقُوَّةٍ ، وهُوَ بِمَنزِلَةِ البَیتِ ؛ عَلَی النّاسِ الحَجُّ إلَیهِ ؛ فَإِذا حَجّوا أدَّوا ما عَلَیهِم ، وإذا لَم یَفعَلوا کانَتِ اللّائِمَةُ عَلَیهِم ، لا عَلَی البَیتِ . وقالَ آخَرُ : إذا اُوجِبَ أنَّهُ لابُدَّ مِن إمامٍ مُفتَرَضِ الطّاعَةِ بِالاِضطِرارِ ، کَیفَ یَجِبُ بِالاِضطِرارِ أنَّهُ عَلِیٌّ علیه السلام دونَ غَیرِهِ؟ فَقالَ : مِن قِبَلِ أنَّ اللّهَ تعَالی لا یَفرِضُ مَجهولاً ، ولا یَکونُ المَفروضُ مُمتَنِعا ؛ إذِ المَجهولُ مُمتَنِعٌ ، فَلابُدَّ مِن دَلالَةِ الرَّسولِ صلی الله علیه و آله عَلَی الفَرضِ ؛ لِیَقطَعَ العُذرَ بَینَ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ وبَینَ عِبادِهِ ، أ رَأَیتَ لَو فَرَضَ اللّهُ تَعالی عَلَی النّاسِ صَومَ شَهرٍ ، ولَم یُعلِمِ النّاسَ أیُّ شَهرٍ هُوَ ، ولَم یوسَم بِوَسمٍ ، وکانَ عَلَی النّاسِ استِخراجُ ذلِکَ بِعُقولِهِم ، حَتّی یُصیبوا ما أرادَ اللّهُ تَعالی ، فَیَکونُ النّاسُ حینَئِذٍ مُستَغنینَ عَنِ الرَّسولِ المُبَیِّنِ لَهُم ، وعَنِ الإِمامِ النّاقِلِ خَبَرَ الرَّسولِ إلَیهِم . وقالَ آخَرُ : مِن أینَ أوجَبتَ أنَّ عَلِیّا علیه السلام کانَ بالِغا حینَ دَعاهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ؟ فَإِنَّ النّاسَ یَزعُمونَ أنَّهُ کانَ صَبِیّا حینَ دُعِیَ ، ولَم یَکُن جازَ عَلَیهِ الحُکمُ ، ولا بَلَغَ مَبلَغَ الرِّجالِ . فَقالَ : مِن قِبَلِ أنَّهُ لا یَعری فی ذلِکَ الوَقتِ مِن أن یَکونَ مِمَّن اُرسِلَ إلَیهِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لِیَدعُوَهُ ؛ فَإِن کانَ کَذلِکَ فَهُوَ مُحتَمِلُ التَّکلیفِ ، قَوِیٌّ عَلی أداءِ الفَرائِضِ . وإن کانَ مِمَّن لَم یُرسَل إلَیهِ فَقَد لَزِمَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَولُ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ : «وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِیلِ * لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْیَمِینِ * ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِینَ ⁽⁵⁴⁾» ⁽⁵⁵⁾وکانَ مَعَ ذلِکَ فَقَد کَلَّفَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عِبادَ اللّهِ ما لا یُطیقونَ عَنِ اللّهِ تَبارَکَ وتَعالی ، وهذا مِنَ المُحالِ الَّذی یَمتَنِعُ کَونُهُ ، ولا یَأمُرُ بِهِ حَکیمٌ ، ولا یَدُلُّ عَلَیهِ الرَّسولُ ، تَعالَی اللّهُ عَن أن یَأمُرَ بِالمُحالِ ، وجَلَّ الرَّسولُ مِن أن یَأمُرَ بِخِلافِما یُمکِنُ کَونُهُ فی حِکمَةِ الحَکیمِ . فَسَکَتَ القَومُ عِندَ ذلِکَ جَمیعا . فَقالَ المَأمونُ : قَد سَأَلتُمونی ونَقَضتُم عَلَیَّ ، أ فَأَسأَلُکُم؟ قالوا : نَعَم . قالَ : أ لَیسَ قَد رَوَتِ الاُمَّةُ بِإِجماعٍ مِنها أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قالَ : مَن کَذَبَ عَلَیَّ مُتَعَمِّدا فَلیَتَبَوَّأ مَقعَدَهُ مِنَ النّارِ؟ قالوا : بَلی . قالَ : ورَوَوا عَنهُ علیه السلام أنَّهُ قالَ : مَن عَصَی اللّهَ بِمَعصِیَةٍ صَغُرَت أو کَبُرَت ثُمَّ اتَّخَذَها دینا ومَضی مُصِرّا عَلَیها فَهُو مُخَلَّدٌ بَینَ أطباقِ الجَحیمِ؟ قالوا : بَلی . قالَ : فَخَبِّرونی عَن رَجُلٍ تَختارُهُ الاُمَّةُ فَتَنصِبُهُ خَلیفَةً ، هَل یَجوزُ أن یُقالَ لَهُ : خَلیفَةُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ومِن قِبَلِ اللّهِ عَزَّوجَلَّ ولَم یَستَخلِفهُ الرَّسولُ؟ فَإِن قُلتُم : نَعَم ؛ فَقَد کابَرتُم ، وإن قُلتُم : لا ، وَجَبَ أنَّ أبا بَکرٍ لَم یَکُن خَلیفَةَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ولا کانَ مِن قِبَلِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ ، وأنَّکُم تَکذِبونَ عَلی نَبِیِّ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؛ فَإِنَّکُم مُتَعَرِّضونَ لِأَن تَکونوا مِمَّن وَسَمَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِدُخولِ النّارِ . وخَبِّرونی فی أیِّ قَولَیکُم صَدَقتُم؟ أ فی قَولِکُم : مَضی علیه السلام ولَم یَستَخلِف ، أو فی قَولِکُم لِأَبی بَکرٍ : یا خَلیفَةَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟ فَإِن کُنتُم صَدَقتُم فِی القَولَینِ ، فَهذا ما لا یُمکِنُ کَونُهُ ؛ إذ کانَ مُتَناقِضا ، وإن کُنتُم صَدَقتُم فی أحَدِهِما بَطَلَ الآخَرُ . فَاتَّقُوا اللّهَ ، وَانظُروا لِأَنفُسِکُم ، ودَعُوا التَّقلیدَ ، وتَجَنَّبُوا الشُّبُهاتِ ، فَوَاللّهِ ما یَقبَلُ اللّهُ تَعالی إلّا مِن عَبدٍ لا یَأتی إلّا بِما یَعقِلُ ، ولا یَدخُلُ إلّا فیما یَعلَمُ أنَّهُ حَقٌّ ، وَالرَّیبُ شَکٌّ ، وإدمانُ الشَّکِّ کُفرٌ بِاللّهِ تَعالی ، وصاحِبُهُ فِی النّارِ . وخَبِّرونی هَل یَجوزُ أن یَبتاعَ أحَدُکُم عَبدا ، فَإِذَا ابتَاعَهُ صارَ مَولاهُ ، وصارَ المُشتَری عَبدَهُ؟ قالوا : لا . قالَ : کَیفَ جازَ أن یَکونَ مَنِ اجتَمَعتُم عَلَیهِ أنتُم لِهَواکُم وَاستَخلَفتُموهُ صارَ خَلیفَةً عَلَیکُم ، وأنتُم وَلَّیتُموهُ؟ أ لّا کُنتُم أنتُمُ الخُلَفاءَ عَلَیهِ؟ بَل تُؤتونَ خَلیفَةً وتَقولونَ : إنَّهُ خَلیفَةُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ثُمَّ إذا سَخِطتُم ⁽⁵⁶⁾عَلَیهِ قَتَلتُموهُ ، کَما فُعِلَ بِعُثمانَ بنِ عَفّانِ ! فَقالَ قائِلٌ مِنهُم : لِأَنَّ الإِمامَ وَکیلُ المُسلِمینَ ، إذا رَضوا عَنهُ وَلَّوهُ ، وإذا سَخِطوا عَلَیهِ عَزَلوهُ . قالَ : فَلِمَنِ المُسلِمونَ وَالعِبادُ وَالبِلادُ؟ قالوا : لِلّهِ تَعالی . قالَ : فَاللّهُ ⁽⁵⁷⁾أولی أن یُوَکِّلَ عَلی عِبادِهِ وبِلادِهِ مِن غَیرِهِ ؛ لِأَنَّ مِن إجماعِ الاُمَّةِ أنَّهُ مَن أحدَثَ حَدَثا فی مُلکِ غَیرِهِ فَهُوَ ضامِنٌ ، ولَیسَ لَهُ أن یُحدِثَ ، فَإِن فَعَلَ فَآثِمٌ غارِمٌ ⁽⁵⁸⁾. ثُمَّ قالَ : خَبِّرونی عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله هَلِ استَخلَفَ حینَ مَضی أم لا ؟ فَقالوا : لَم یَستَخلِف . قالَ : فَتَرکُهُ ذلِکَ هُدیً أم ضَلالٌ؟ قالوا : هُدیً . قالَ : فَعَلَی النّاسِ أن یَتَّبِعُوا الهُدی ویَترُکُوا الباطِلَ ویَتَنَکَّبُوا الضَّلالَ . قالوا : قَد فَعَلوا ذلِکَ . قالَ : فَلِمَ استَخلَفَ النّاسُ بَعدَهُ وقَد تَرَکَهُ هُوَ؟ فَتَرکُ فِعلِهِ ضَلالٌ ، ومُحالٌ أن یَکونَ خِلافُ الهُدی هُدیً ، وإذا کانَ تَرکُ الِاستِخلافِ هُدیً ، فَلِمَ استَخلَفَ أبو بَکرٍ ولَم یَفعَلهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله ؟ ولِمَ جَعَلَ عُمَرُ الأَمرَ بَعدَهُ شوری بَینَ المُسلِمینَ خِلافا عَلی صاحِبِهِ ؟ لِأَنَّکُم زَعَمتُم أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله لَم یَستَخلِف ، وأنَّ أبا بَکرٍ استَخلَفَ ، وعُمَرُ لَم یَترُکِ الِاستِخلافَ کَما تَرَکَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِزَعمِکُم ، ولَم یَستَخلِف کَما فَعَلَ أبو بَکرٍ ، وجاءَ بِمَعنیً ثالِثٍ ، فَخَبِّرونی أیُّ ذلِکَ تَرَونَهُ صَوابا؟ فَإِن رَأَیتُم فِعلَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله صَوابا فَقَد خَطَّأتُم ⁽⁵⁹⁾أبا بَکرٍ ، وکَذلِکَ القَولُ فی بَقِیَّةِ الأَقاویلِ . وخَبِّرونی أیُّهُما أفضَلُ ، ما فَعَلَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِزَعمِکُم مِن تَرکِ الِاستِخلافِ ، أو ما صَنَعَت طائِفَةٌ مِنَ الِاستِخلافِ؟ وخَبِّرونی هَل یَجوزُ أن یَکونَ تَرکُهُ مِنَ الرَّسولِ صلی الله علیه و آله هُدیً ، وفِعلُهُ مِن غَیرِهِ هُدیً ، فَیَکونُ هُدیً ضِدَّ هُدیً ، فَأَینَ الضَّلالُ حَینَئِذٍ؟ وخَبِّرونی هَل وُلِّیَ أحَدٌ بَعدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله بِاختِیارِ الصَّحابَةِ مُنذُ قُبِضَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إلَی الیَومِ؟ فَإِن قُلتُم : لا ؛ فَقَد أوجَبتُم أنَّ النّاسَ کُلَّهُم عَمِلوا ضَلالَةً بَعدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، وإن قُلتُم نَعَم ، کَذَّبتُمُ الاُمَّةَ وأبطَلَ قَولَکُم الوُجودُ الَّذی لا یُدفَعُ . وخَبِّرونی عَن قَولِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ : «قُل لِّمَن مَّا فِی السَّمَـوَ تِ وَالْأَرْضِ قُل لِّلَّهِ» ⁽⁶⁰⁾أ صِدقٌ هذا أم کِذبٌ ؟ قالوا : صِدقٌ . قالَ : أ فَلَیسَ ما سِوَی اللّهِ لِلّهِ ؛ إذ کانَ مُحدِثَهُ ومالِکَهُ؟ قالوا : نَعَم . قالَ : فَفی هذا بُطلانُ ما أوجَبتُم مِنِ اختِیارِکُم خَلیفَةً تَفتَرِضونَ طاعَتَهُ ، وتُسَمّونَهُ خَلیفَةَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وأنتُمُ استَخلَفتُموهُ وهُوَ مَعزولٌ عَنکُم إذا غَضِبتُم عَلَیهِ ، وعَمِلَ بِخِلافِ مَحَبَّتِکُم ، ومَقتولٌ إذا أبَی الِاعتِزالَ . وَیلَکُم! لا تَفتَروا عَلَی اللّهِ کَذِبا ، فَتَلقَوا وَبالَ ذلِکَ غَدا إذا قُمتُم بَینَ یَدَیِ اللّهِ تَعالی ، وإذا وَرَدتُم عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وقَد کَذَبتُم عَلَیهِ متُعَمِّدینَ ، وقَد قالَ : مَن کَذَبَ عَلَیَّ مُتَعَمِّدا فَلیَتَبَوَّأ مَقعَدَهُ مِنَ النّارِ . ثُمَّ استَقبَلَ القِبلَةَ ورَفَعَ یَدَیهِ وقالَ : اللّهُمَّ إنّی قَد أرشَدتُهُم ، اللّهُمَّ إنّی قَد أخرَجتُ ما وَجَبَ عَلَیَّ إخراجُهُ مِن عُنُقی ، اللّهُمَّ إنّی لم أدَعهُم فی رَیبٍ ولا فی شَکٍّ ، اللّهُمَّ إنّی أدینُ بِالتَّقَرُّبِ إلَیکَ بِتَقدیمِ عَلِیٍّ علیه السلام عَلَی الخَلقِ بَعدَ نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله کَما أمَرَنا بِهِ رَسولُکَ صلی الله علیه و آله . قالَ : ثُمَّ افتَرَقنا فَلَم نَجتَمِع بَعدَ ذلِکَ حَتّی قُبِضَ المَأمونُ . قالَ مُحَمَّدُ بنُ أحمَدَ بنِ یَحیَی بنِ عِمرانَ الأَشعَرِیُّ : وفی حَدیثٍ آخَرَ : قالَ : فَسَکَتَ القَومُ ، فَقالَ لَهُم : لِمَ سَکَتُّم ؟ قالوا : لا نَدری ما تَقولُ ۶۱ . قالَ : تَکفینی هذِهِ الحُجَّةُ عَلَیکُم . ثُمَّ أمَرَ بِإِخراجِهِم . قالَ : فَخَرَجنا مُتَحیِّرینَ خَجِلینَ . ثُمَّ نَظَرَ المَأمونُ إلَی الفَضلِ بنِ سَهلٍ فَقالَ : هذا أقصی ما عِندَ القَومِ ، فَلا یَظُنَّ ظانٌّ أنَّ جَلالَتی مَنَعَتهُم مِنَ النَّقضِ عَلَیَّ . ۶۲

.

۹ / ۱۸ مأمون عبّاسی

۹ / ۱۸مأمون عبّاسی ⁽¹⁾عیون أخبار الرضا علیه السلامـ به نقل از اسحاق بن حمّاد بن زید ، در مناظره مأمون با مخالفان درباره امامت علی علیه السلام و برتری او بر دیگر مردم پس از پیامبر صلی الله علیه و آله ـ: از یحیی بن اکثم قاضی شنیدیم که گفت : مأمون به من فرمان داد تا گروهی از محدّثان و گروهی از متکلّمان را گِرد آورم. از مجموع دو گروه ، نزدیک به چهل نفر را گِرد آوردم و آنان را بردم و به آنان دستور دادم در اتاق نگهبانی باشند تا مأمون را از وجودشان مطّلع کنم و آنان ، چنین کردند و من به مأمون، خبر دادم. به من دستور داد آنان را وارد کنم. وارد شدند و ساعتی با آنان به گفتگو پرداخت و با آنان اُنس گرفت. آن گاه گفت : می خواهم امروز ، شما را بین خود و خداوند ـ تبارک و تعالی ـ حجّت قرار دهم. بنا بر این ، هر کس که نیاز به دستشویی رفتن دارد و یا کاری دارد ، نیاز خود را تأمین کند. راحت باشید و کفش هایتان را درآورید و رداهایتان را از دوش بردارید . آنان ، طبق آنچه که به آنان فرمان داده شده بود ، عمل کردند . آن گاه مأمون گفت : ای گروه! من شما را حاضر کرده ام تا به شما در پیشگاه خدای متعال احتجاج کنم. از خدا بترسید و به خود و پیشوایتان بنگرید ، و جلال و موقعیت من ، موجب منع شما از گفتن سخن حق در هر موقعیت و ردّ سخن باطل از هر که بود ، نگردد. از آتش دوزخ بر خویش رحم آورید و به خشنود ساختن خدا و اطاعت از خدا ، به خدا نزدیکی جویید. هیچ کس با عصیان خالق به مخلوقی تقرّب نجسته است ، جز آن که خداوند ، او را بر وی مسلّط ساخته است. بنا بر این ، با همه خِرَدتان با من مناظره کنید. من کسی هستم که اعتقاد دارم علی پس از پیامبر خدا ، بهترین بشر بود. اگر حرفم درست است ، آن را درست بشمارید ، و اگر اشتباه می کنم ، آن را رد کنید. شروع کنید ؛ اگر می خواهید از شما بپرسم ، و اگر می خواهید ، شما از من بپرسید. محدّثان گفتند : ما می پرسیم. گفت : بپرسید و یکی از شما از طرفتان سخن بگوید ، و اگر سخن گفت و فرد دیگری از شما سخنی افزون داشت ، آن را بیان کند و اگر اشتباه گفت ، آن را اصلاح کنید. یکی از آنان گفت : ما می گوییم که بهترینِ مردم پس از پیامبر خدا ، ابو بکر است؛ چون گزارش مورد اتّفاق از پیامبر خدا رسیده است که فرمود : «به آنانی که پس از من هستند ، ابو بکر و عمر ، اقتدا کنید». وقتی پیامبر رحمت ، دستور به اقتدا به آن دو داده است ، می فهمیم که او امر به اقتدا ، جز به بهترینِ مردم ، نکرده است. مأمون گفت : روایات، فراوان است و این روایات ، یا همه بر حقّ اند و یا همه بر باطل و یا بعضی حق و پاره ای دیگر باطل اند. اگر همه حق باشند ، لازمه آن این است که همه باطل گردند؛ چون پاره ای روایات ، پاره ای دیگر را نقض می کنند و اگر همه باطل باشند ، مفهوم آن بطلان دین و از بین رفتن شریعت است. وقتی که این دو صورتْ باطل بود ، ناچار، نوع سوم ، درست خواهد بود که بعضی باطل و پاره ای حق باشند. در این صورت ، آنچه که حق است ، نیازمند دلیل است تا مورد پذیرش قرار گیرد و خلاف آن ، نفی گردد و در صورتی که دلیل حقّانیت یک خبر در خودِ آن خبر باشد ، شایسته تر است که باورش کنم و آن را بپذیرم. این روایتِ تو از گزارش هایی است که دلیل بطلان آن ، در خودِ روایت است؛ چون پیامبر خدا ، حکیم ترینِ حکیمان ، و راستگوترینِ مردم است و از این که فرمان به ناشدنی بدهد و مردم را به تدیّن به خلاف وا دارد ، از هر کس دیگری دورتر است . دلیل این سخن آن است که این دو نفر ، از همه جهات ، یا با هم همگون اند و یا ناهمگون . اگر از همه جهات، همگون باشند ، در شمار ، صفت ، صورت و جسم ، یکی خواهند بود و این که دو چیز از هر جهت یکی باشند،وجود خارجی ندارد. بنا بر این ، چگونه می توان به آن اقتدا کرد؟ و اگر ناهمگون باشند ، چگونه می توان به هر دوی آنها اقتدا کرد؟ چون اگر به یکی اقتدا کنی ، با دیگری مخالفت کرده ای و این فرمان دادن به ناشدنی (ناممکن) است. امّا دلیل بر این که آن دو ناهمگون اند، این که ابو بکر اهل رِدّه (مرتدان) را اسیر کرد و عمر ، آنان را آزادانه بازگرداند. عمر به ابو بکر ، توصیه کنار گذاشتن و کشتن خالد بن ولید (به جرم کشتن مالک بن نویره) را کرد. و ابو بکر ، نپذیرفت. عمر ، دو مُتعه را حرام کرد؛ ولی ابو بکر ، چنان نکرد. عمر ، دیوان تقسیمات قرار داد و ابو بکر ، این کار را انجام نداد. ابو بکر ، برای خود جانشین تعیین کرد و عمر ، چنین نکرد و نظیر این کارهای گوناگون ، فراوان است. ⁽²⁾یکی دیگر از اهل حدیث گفت : پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده است که : «اگر دوستی می گرفتم ، ابو بکر را برای خود ، دوست می گرفتم». مأمون گفت : این ، محال است ؛ چون شما گزارش کرده اید که او بین یارانش پیمان برادری بست و علی را نگه داشت. علی در این باره سخن گفت. پیامبر خدا فرمود : «تو را کنار نگذاشتم ، جز برای خودم» و هر کدام از این دو روایتْ درست باشد ، دیگری باطل است. یکی دیگر از آنان گفت : علی بر بالای منبر گفت : «بهترینِ این امّت پس از پیامبرش ابو بکر و عمر است». مأمون گفت : این ناشدنی است؛ چون اگر پیامبر خدا می دانست که آن دو برترند ، یک بار عمرو بن عاص ، و بار دیگر ، اسامة بن زید را بر آن دو فرمانده قرار نمی داد و چیزی که این روایت را نادرست نشان می دهد ، سخن علی پس از درگذشت پیامبر صلی الله علیه و آله است که فرمود : «من به نشستن در جای او ، از لباسم بر تنم سزاوارترم؛ امّا از این که مردم به کفر برگردند ، ترسیدم» و سخن دیگر او که فرمود : «کجا آن دو بهتر از من اند ، حالْ آن که پیش از آن دو و پس از آن دو ، خداوند را پرستیدم؟». یکی دیگر از آنان گفت: ابو بکر، درِ خانه خود را بست و گفت : آیا کسی هست که در خواست پس گرفتن (بیعت) کند تا من بیعتش را پس بدهم؟ علی گفت : «پیامبر خدا ، تو را پیش داشت . چه کسی تو را کنار بگذارد؟» . مأمون گفت : این ، نادرست است؛ چون علی از بیعت با ابو بکر ، سرْ باز زد و شما گزارش کرده اید که تا درگذشتِ فاطمه بیعت نکرد و فاطمه وصیّت کرد تا وی را شبانگاه دفن کنند تا آن دو در تشییع جنازه وی حضور نیابند. و از طرف دیگر ، اگر پیامبر صلی الله علیه و آله او را جانشین ساخته بود ، چگونه می خواست خود را کنار بکشد ، حالْ آن که او به انصار می گفت : «من به یکی از این دو مرد ، ابو عبیده و عمر ، برای خلافت بر شما راضی ام». یکی دیگر گفت : عمرو بن عاص پرسید : ای پیامبر خدا! از بین زنان ، چه کسی نزد شما محبوب تر است؟ پیامبر فرمود : «عایشه». پرسید : از بین مردان؟ فرمود : «پدرش» . مأمون گفت : این ، نادرست است؛ چون شما روایت کرده اید که پیش پیامبر صلی الله علیه و آله پرنده کباب شده ای گذاشته شد. فرمود : «پروردگارا! محبوب ترینِ خلقت نزد خود را برسان» و آن شخص [ که رسید] ، علی بود. کدام یک از این دو گزارش شما پذیرفتنی است؟ یکی دیگر گفت : علی گفت : «اگر کسی مرا بر ابو بکر و عمر برتر شمارد ، حدّ افترا بر وی می زنم». مأمون گفت : چه طور ممکن است علی بگوید : «بر کسی که حدّی بر او واجب نیست ، حد می زنم»؟ اگر چنین می کرد ، تجاوز از حدود الهی کرده بود و بر خلاف دستور خدا عمل کرده بود؛ چون برتر شمردن [ کسی] بر آن دو ، افترا نیست. چون شما از پیشوایتان نقل کرده اید که گفته است : «بر شما حاکم شدم ، در حالی که بهترینِ شما نبودم». کدام یک از این دو نفر نزد شما راستگوترند : ابو بکر ، برای خود و یا علی برای ابو بکر؟ بگذریم که خودِ حدیث ، تناقض دارد؛ چون [ ابو بکر ]در این گفته ، یا راستگو و یا دروغگوست. اگر راستگوست ، از کجا این حکم را دانسته است؟ به وحی؟ وحی که قطع شده بود. به گمان؟ گمانه زن که خود ، متحیّر است. به اندیشه؟ اندیشه هم که مورد بحث است. و اگر راستگو نبود ، محال است که دروغگو ، حکومت مسلمانان را به دست گیرد ، احکام آنان را اجرا کند و حدود را بر آنان جاری سازد. دیگری گفت : روایت شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «ابو بکر و عمر ، سرور کُهن سالان بهشت اند». مأمون گفت : این حدیث ، ناشدنی است؛ چون در بهشت ، کهن سال وجود ندارد. روایت شده است که زنی از قبیله اشجع ، نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بود. پیامبر فرمود : «پیران ، وارد بهشت نمی شوند». آن زن گریست. پیامبر صلی الله علیه و آله به وی فرمود : «خداوند متعال می فرماید : «ما آنان را پدید آوردیم، پدید آوردنی ؛ و ایشان را دوشیزه گردانیدیم؛ شویْ دوست و هم سال» ؛ و اگر می پندارید که ابو بکر ، هنگام ورود به بهشت ، جوان می گردد، [ بدانید که خودتان ]روایت کرده اید که پیامبر صلی الله علیه و آله درباره حسن و حسین فرموده است : «این دو تن ، سرورِ جوانان بهشت از پیشینیان و پسینیان اند و پدرشان ، بهتر از آن دو است». دیگری گفت : نقل شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «اگر من به پیامبری برانگیخته نمی شدم ، عمر بر انگیخته می شد». مأمون گفت : این ، ناممکن است؛ چون خداوند متعال می فرماید : «ما همچنان که به نوح و پیامبرانِ بعد از او وحی کردیم ، به تو [ نیز ]وحی کردیم» و می فرماید : «و [ یاد کن ]هنگامی را که از پیامبران، پیمان گرفتیم، و از تو و از نوح و ابراهیم و موسی و عیسی بن مریم» . آیا رواست کسی که از وی ، پیمان برای پیامبری گرفته نشده ، پیامبر شود ، و آن که از وی پیمان گرفته شده است ، کنار گذاشته شود؟ دیگری گفت : پیامبر صلی الله علیه و آله در روز عرفه به عمر نگاه کرد و لبخند زد و فرمود : «خداوند ـ تبارک و تعالی ـ به همه بندگانش مباهات کرد و به عمر ، به طور ویژه». مأمون گفت : این ، ناشدنی است؛ چون شدنی نیست که خداوند ، به عمر مباهات کند و پیامبرش را رها سازد و پیامبر صلی الله علیه و آله در بین عموم قرار گیرد و عمر ، ویژه شود. این روایت های شما شگفت تر از این روایت شما نیست که [ می گویید] پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «وارد بهشت شدم و در آن ، صدای نعلین شنیدم. دیدم که بلال ، برده ابو بکر ، به بهشت ، بر من پیشی گرفته است». شیعیان می گویند که علی بهتر از ابو بکر است و شما می گویید که برده ابو بکر ، بهتر از پیامبر صلی الله علیه و آله است؛ چون پیشی گیرنده ، برتر از کسی است که بر او پیشی گرفته شده است. و [ نیز] روایت کرده اید که شیطان ، از سایه عمر می گریزد؛ ولی بر زبان پیامبر صلی الله علیه و آله افکند که آنها ، غرانیق عُلا هستند! ⁽³⁾به گمان شما ، شیطان از عمر گریخت ، ولی کفر را بر زبان پیامبر صلی الله علیه و آله افکند؟ یکی دیگر گفت : پیامبر خدا فرمود : «اگر عذاب فرو آید ، جز عمر بن خطّاب ، کسی نجات پیدا نخواهد کرد». مأمون گفت : این ، بر خلاف قرآن است؛ چون خداوند ـ تبارک و تعالی ـ به پیامبرش می فرماید : «ولی تا تو در میان آنانی ، خدا بر آن نیست که ایشان را عذاب کند» . و شما عمر را مثل پیامبر خدا قرار دادید. یکی دیگر گفت : پیامبر صلی الله علیه و آله به عمر در زمره ده تن از صحابیان ، گواهی بهشت داده است. مأمون گفت : اگر به پندار شما این گونه بود ، عمر به حُذَیفه نمی گفت : تو را به خدا، آیا من از منافقانم؟ اگر پیامبر صلی الله علیه و آله به وی فرموده بود که او از اهل بهشت است و عمر گفته پیامبر صلی الله علیه و آله را تا زمانی که حذیفه آن را تأیید نکرده بود ، قبول نداشت ، لازمه اش این است که عمر ، سخن حذیفه را پذیرفته و سخن پیامبر خدا را نپذیرفته باشد و بنا بر این ، مسلمان نبوده است . و اگر سخن پیامبر صلی الله علیه و آله را قبول داشت ، پس چرا از حذیفه پرسید؟ این دو خبر ، با هم متناقض اند. دیگری گفت : پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «من در یک کفّه ترازو گذاشته شدم و امّت من ، در کفّه دیگر . من بر آنان سنگین تر شدم. آن گاه ، ابو بکر را به جای من گذاشتند. او هم سنگین تر از آنان شد و آن گاه ، عمر را گذاشتند. او نیز سنگین تر از آنان شد و سپس ، ترازو را جمع کردند». مأمون گفت : این ، ناشدنی است؛ چون این وزن کردن ، یا بر پایه جسم آنان بود و یا اعمال آنان. اگر بر پایه جسم آنان بود که بر هیچ جانداری پوشیده نیست که این کار ، محال است؛ چون جسم آن دو بر جسم همه امّت ، سنگین تر نیست . و اگر بر پایه اعمالشان بود ، اعمال آنان (امّت) به وجود نیامده بود. چه طور اعمال آن دو بر اعمالی که به وجود نیامده اند ، سنگین تر بود؟! به من بگویید که مردم به وسیله چه چیزی بر یکدیگر برتری پیدا می کنند؟ پاره ای گفتند : به خاطر اعمال شایسته. گفت : به من بگویید که اگر کسی در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله بر دیگری برتر باشد و آن دیگری ، پس از درگذشت پیامبر صلی الله علیه و آله ، از آن شخص برتر در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله ، اعمال بیشتری انجام دهد ، آیا به او می رسد؟ اگر بگویید : «آری» ، خواهید دید که در روزگار ما کسانی هستند که بیش از آنان جهاد کرده اند، حج گزارده اند، نماز خوانده اند، روزه گرفته اند و صدقه داده اند. گفتند : آری. برترِ روزگارِ ما به درجه برترِ روزگار پیامبر صلی الله علیه و آله نمی رسد. مأمون گفت : به روایت هایی که پیشوایان شما ـ آنان که دینتان را از آنان گرفته اید ـ ، در فضایل علی نقل کرده اند ، بنگرید و آن را با فضایلی که برای همه آن ده نفر که بشارت بهشت بدانان داده شده ، مقایسه کنید. اگر فضایل [ علی] ، بخشی [ کوچک] از مجموعه ای بزرگ بود ، که حق با شماست؛ ولی اگر در فضایل علی بیشتر روایت کرده اند ، از پیشوایانتان هر آنچه را روایت کرده اند ، بپذیرید و از آن حدود ، درنگذرید. راوی می گوید : همه سر به زمین افکندند. مأمون گفت : چرا سکوت کردید؟ گفتند : همه حرف هایمان را زدیم. مأمون گفت : حال من می پرسم. کدام کار در زمانی که خداوند پیامبر صلی الله علیه و آله را برانگیخت ، بهترینِ کارها بود؟ گفتند : پیشتازی در پذیرش اسلام. چون خداوند ـ تبارک و تعالی ـ می فرماید : «و پیشتازان مقدّم اند؛ آنان اند همان مقرّبان [ خدا]» . گفت : کسی را می شناسید که در اسلام آوردن، بر علی پیشی گرفته باشد؟ گفتند : وی در زمانی اسلام را پذیرفت که خُردسال بود و تکلیفی بر وی نبود ، و ابوبکر در زمانی اسلام را پذیرفت که بزرگ سال بود و مکلّف ، و میان این دو ، فرق است . مأمون گفت : از اسلام آوردن علی به من بگویید که آیا با الهام از سوی خداوند متعال بود یا به دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله ؟ اگر بگویید که به الهام بود ، وی را بر پیامبر صلی الله علیه و آله برتری داده اید؛ چون بر پیامبر ، الهام نشد؛ بلکه جبرئیل علیه السلام از سوی خداوند ، به عنوان فراخواننده و معرّف اسلام، به سوی وی آمد. اگر بگویید به دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله بود ، آیا دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله از طرف خودش بود یا طبق فرمان خداوند متعال؟ اگر بگویید که از سوی خودش بود ، این بر خلاف توصیفی است که خداوند متعال از پیامبرش در این آیه کرده است که «من از کسانی نیستم که چیزی از خود بسازم و بر خدا نسبت بدهم» و در قول دیگرش : «از سر هوس سخن نمی گوید. این سخن ، بجز وحی که می شود ، نیست» . و اگر از سوی خداوند بود ، پس خداوند متعال به پیامبرش فرمان داده که از بین فرزندان مردم ، علی علیه السلام را دعوت کند و او را بر دیگران برگزیند و فراخواندن آن حضرت ، دلیل بر اعتماد و علم او بود که از سوی خداوند متعال ، تأیید شده بود. دلیل دیگر! از [ خداوند] حکیم به من خبر دهید که آیا بر وی رواست که بندگانش را به آنچه طاقت ندارند ، فرمان دهد؟ اگر بگویید: «آری» که کفر ورزیده اید ، و اگر بگویید: «نه» ، پس چگونه رواست که پیامبرش فرمان به دعوتی بدهد که به خاطر کمیِ سن [ علی] و ناتوانی از پذیرش ، پذیرش آن ممکن نباشد؟ دلیل دیگر! آیا دیده اید که پیامبر صلی الله علیه و آله یکی از فرزندان خاندان خود و یا دیگران را فراخوانَد تا آنان ، برای علی الگو باشند؟ اگر می پندارید که جز او را فرا نخوانده است ، پس این فضیلتی برای علی نسبت به همه فرزندان مردم است. آن گاه گفت : پس از سبقت در ایمان آوردن ، کدام عمل برترینِ اعمال است؟ گفتند : جهاد در راه خدا. گفت : آیا در بین [ آن] ده نفر ، کسی را پیدا می کنید که در همه جنگ های پیامبر صلی الله علیه و آله ، چون علی نقش داشته باشد؟ در جریان جنگ بدر ، از مشرکان ، شصت و اندی مرد کشته شد که علی بیست و اندی را کشت و دیگر مردم ، چهل تن دیگر را. یکی از آنان گفت : ابو بکر با پیامبر صلی الله علیه و آله در سایبان بودند و جنگ را اداره می کردند. مأمون گفت : چیز شگفتی گفتی! آیا بدون پیامبر صلی الله علیه و آله جنگ را اداره می کرد و یا با او به طور مشترک ، کار را انجام می دادند و یا به خاطر نیازمندی پیامبر صلی الله علیه و آله به نظر و رأی ابو بکر بود؟ کدام یک از این سه وجه را دوست داری بگویی؟ گفت : به خدا پناه می برم از این که بپندارم که او به تنهایی و بدون پیامبر صلی الله علیه و آله [ جنگ را ]اداره می کرد و یا با او مشارکت داشت و یا پیامبر صلی الله علیه و آله به او نیازمند بود. گفت : بنا بر این ، در سایبان بودن ، چه فضیلتی است؟ اگر تخلّف از جنگ برای ابو بکر فضیلت بود ، پس لازم است هر متخلّف از جنگ ، از مجاهدان برتر باشد ، در حالی که خداوند عز و جل می فرماید : «مؤمنان خانه نشین که زیان دیده نیستند با آن مجاهدانی که با مال و جان خود در راه خدا جهاد می کنند ، یکسان نیستند. خداوند ، کسانی را که با مال و جان خود جهاد می کنند ، به درجه ای بر خانه نشینان مزیّت بخشیده ، و همه را خدا وعده [ پاداش ]نیکو داده ؛ ولی مجاهدان را بر خانه نشینان به پاداشی بزرگ ، برتری بخشیده است» . اسحاق بن حمّاد بن زید [ ، یکی از حضار] گوید: سپس [ مأمون] به من گفت : «آیا زمان طولانی بر انسان نگذشت که چیز قابل ذکری نبود؟!» را بخوان . خواندم تا به این جا رسیدم که : «و به [ پاس ]دوستی [ با خدا] ، بینوا و یتیم و اسیر را خوراک می دادند» ، تا سخن خداوند که «و کوشش شما مقبول افتاده» . گفت : این آیه ها درباره چه کسی نازل شده است؟ گفتم : درباره علی. گفت : آیا شنیده ای که علی ، هنگامی که مسکین ، یتیم و اسیر را غذا داد ، فرمود : «ما برای خشنودی خداست که به شما می خورانیم و پاداش و سپاسی از شما نمی خواهیم» ؟ برای چه خداوند عز و جل در کتابش این را بیان کرده است؟ گفتم : نمی دانم. گفت : خداوند متعال ، سرشت و نیّت علی را می دانست. آن را در کتابش برای آن آشکار ساخت تا مردم ، داستان او را بدانند. آیا می دانی که خداوند متعال ، چیزی از چیزهایی را که در بهشت است ، در این سوره توصیف کرده است : «جام هایی از سیم» ؟ گفتم : نه . گفت : این خود ، فضیلتی دیگر است. چگونه شیشه از نقره است؟ گفتم : نمی دانم. گفت : منظورش این است که از زلالی ، چون نقره ای است که همان گونه که بیرون آن دیدنی است ، درون آن نیز دیدنی است و این ، نظیر سخن پیامبر صلی الله علیه و آله است که فرمود : «ای اَنْجَشَه! ⁽⁴⁾شیشه ها را آهسته ببر». منظور وی ، زنان بود که از ظرافت ، چون شیشه اند . و چون سخن دیگر آن حضرت است که فرمود : «اسب ابو طلحه را سوار شدم و آن را چون دریا یافتم». منظورش آن بود که از شدّت تاخت و تاز ، چون دریا بود . و مثل سخن خداوند ـ تبارک و تعالی ـ است که می فرماید : «و مرگ از هر جانبی به سویش می آید؛ ولی نمی میرد و عذابی سنگین به دنبال دارد» . یعنی گویا مرگ به سویش می آید و اگر از یک سو نمی آمد ، می مُرد. آن گاه گفت : ای اسحاق! آیا تو از کسانی نیستی که گواهی می دهی ده نفر در بهشت اند؟ گفتم : چرا. گفت : اگر کسی را ببینی که می گوید : «من نمی دانم این حدیث درست است و یا نه» ، به نظرت وی کافر است؟ گفتم : نه . گفت : اگر کسی بگوید : «نمی دانم این سوره از قرآن است یا نه» ، آیا به نظرت کافر است؟ گفتم : آری. گفت : بـه نـظرم فـضایل وی (علی علیه السلام ) تأکید شـد . ای اسحاق! به من بگو آیا حدیث «پرنده کباب شده» ، درست است یا نه؟ گفتم : چرا. گفت : سوگند به خدا، لجاجتت آشکار شد. این جریان ، یا همان گونه که پیامبر صلی الله علیه و آله دعا کرد ، تحقّق یافت، یا آن که دعایش پذیرفته نشد و یا آن که خداوند ، برترینِ بندگانش را می شناخت؛ ولی بنده غیر برترش نزد وی محبوب تر بود و یا آن که می پنداری خداوند ، بنده برتر و غیر برترش را نمی شناخت. کدام یک از سه وجه را دوست داری بگویی؟ اسحاق می گوید: مدّتی اندیشیدم و گفتم:ای امیر مؤمنان! خداوند متعال ، درباره ابو بکر می گوید : «و او نفر دوم از دو تن بود. آن گاه که در غار [ ثور] بودند ، وقتی به همراه خود می گفت : اندوه مدار که خدا با ماست» . خداوند عز و جل وی را همراه پیامبر صلی الله علیه و آله شمرده است. مأمون گفت : پناه بر خدا! چه قدر دانش تو به [ علم ]لغت و کتاب خدا کم است! آیا کافر ، همراه مؤمن نمی گردد؟ در این همراهی چه فضیلتی است؟ آیا سخن خداوند متعال را نشنیده ای که می فرماید : «رفیقش ـ در حالی که با او گفتگو می کرد ـ به او گفت : آیا به آن کسی که تو را از خاک ، سپس از نطفه آفرید ، آن گاه تو را [ به صورتِ ] مردی درآورد ، کافر شدی؟!» . خداوند ، کافر را همراه او (مؤمن) قرار داده است؛ و هُذَلی شاعر هم گفته است : شب را در زیر عبایی صبح کردم و همراهم وحشی ای بود و چشم به مشرق دوخته بودم. و اَزْدی شاعر گفته است : در آن جا من و همراهم از وحش ترسیدیم به خاطر سایه هیکل شتربان . اسب خود را همراه خود ، شمرده است . امّا این سخن که : «خداوند با ماست» ، خداوند ـ تبارک و تعالی ـ با بد و خوب هست. آیا سخن خداوند را نشنیده ای که : «هیچ گفتگوی محرمانه ای میان سه تن نیست ، مگر این که او چهارمینِ آنهاست ، و نه میان پنج تن ، مگر این که او ششمینِ آنهاست ، و نه کم تر از این [ عدد] و نه بیشتر ، مگر این که هر کجا باشند ، او با آنهاست» . و امّا این سخن که : «اندوه مدار» ، به من بگو آیا غمِ ابو بکر ، اطاعت بود و یا معصیت؟ اگر پنداری که اطاعت بود ، در این صورت ، پیامبر صلی الله علیه و آله را نهی کننده از اطاعت شمرده ای و این کار ، ویژگی انسانِ حکیم نیست ، و اگر آن را معصیت می شماری ، چه فضیلتی برای معصیتْ کار است؟ و به من بگو که در سخن خدا : «پس خدا آرامشِ خود را بر او فرو فرستاد .» ، برای چه کسی آرامش نازل شده است؟ گفتم : بر ابو بکر؛ چون پیامبر صلی الله علیه و آله بی نیاز از آرامش بود. گفت : بگو ببینم ، آیا می دانی مؤمنانی را که خداوند در این آیه قصد کرده ، چه کسانی اند : «و در روز جنگ حُنین ، آن هنگام که شمارِ زیادتان شما را به شگفت آورده بود ؛ ولی به هیچ وجه از شما دفع [ خطر ]نکرد ، و زمین با همه فراخی ، بر شما تنگ گردید ، سپس در حالی که پشت [ به دشمن] کرده بودید ، برگشتید. آن گاه ، خدا آرامش بر فرستاده خود و بر مؤمنان ، فرود آورد» ؟ گفتم : نه. گفت : در جنگ حنین ، مردم فرار کردند و همراه پیامبر صلی الله علیه و آله ، جز هفت تن از بنی هاشم ، [ کسی] نمانْد : علی علیه السلام که با شمشیر می جنگید؛ عباس که افسار قاطر پیامبر صلی الله علیه و آله را گرفته بود ؛ و پنج نفر از ترسِ آن که شمشیر کافران به پیامبر صلی الله علیه و آله برسد ، گِرد او حلقه زده بودند تا آن که خداوند ـ تبارک و تعالی ـ ، پیروزی را به پیامبرش بخشید. در این آیه،منظور از مؤمنان،علی و کسانی از بنی هاشم اند که حضور داشتند. کدام برتر است؟ آیا آن که همراه پیامبر صلی الله علیه و آله بود و خداوند ، آرامش را به پیامبر صلی الله علیه و آله و او فرو فرستاد و یا آن که در غار با پیامبر صلی الله علیه و آله بود و شایسته آن نبود که آرامش بر وی فرو آید؟ ای اسحاق! کدام برترند؟ آن که همراه پیامبر صلی الله علیه و آله در غار بود و یا آن که بر جا و رخت خواب او خوابید و با جانش از او حفاظت کرد تا آن که هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله تکمیل شد؟ خداوند ـ تبارک و تعالی ـ به پیامبرش فرمان داد که به علی علیه السلام دستور دهد تا در جایش بخوابد و جانش را سپر او قرار دهد و پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد . علی گفت : آیا تو سالم می مانی ، ای پیامبر خدا؟ [ فرمود : «آری»]. گفت : به چشم! و آن گاه به رخت خواب پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و روانداز او را روی خود کشید و مشرکان ، گِرد او جمع شدند و تردید نکردند که او پیامبر خداست و آنان ، توافق کرده بودند که از هر کدام از شاخه های قریش ، مردی یک ضربه به او بزند تا بنی هاشم نتوانند خونش را مطالبه بکنند و علی ، تصمیم و نقشه آنان را برای از بین رفتن جانش می شنید و این کار ، موجب بی تابی او نشد ، چنان که ابو بکر در غارْ بی تابی می کرد ، در حالی که او (ابو بکر) با پیامبر صلی الله علیه و آله بود و علی ، تنها بود و همچنان به خاطر خدا صبور بود و خداوند متعال ، فرشتگانش را فرستاد تا وی را از دست مشرکان قریش ، پاس دارند. هنگامی که صبح شد ، برخاست. مشرکان به وی نگریستند و گفتند : محمّد کجاست؟ گفت : من چه می دانم! گفتند : تو ما را فریب دادی . آن گاه به پیامبر صلی الله علیه و آله پیوست ، و علی همواره برتر بود و هر کاری می کرد ، بر خوبی اش افزوده می شد تا آن که خداوند تعالی ، او را قبض روح کرد ، در حالی که مورد رضایت و مغفرت بود. ای اسحاق! آیا حدیث ولایت را نقل می کنی؟ گفتم : آری. گفت : نقل کن . و من نقل کردم. گفت : می بینی که خداوند ، حقّی برای علی بر گردن ابو بکر و عمر ، واجب ساخته است که به نفعِ آنان بر علی ، واجب نکرده است. گفتم : مردم می گویند که پیامبر صلی الله علیه و آله به خاطر زید بن حارثه این سخن را گفته است. گفت : پیامبر صلی الله علیه و آله کجا این سخن را گفته است؟ گفتم : در غدیر خم ، پس از برگشتن از حجّة الوداع. گفت : زید بن حارثه ، کجا کشته شده است؟ گفتم : در موته. ⁽⁵⁾گفت : آیا زید بن حارثه ، پیش از غدیر خم کشته نشده است؟ گفتم : چرا. گفت : اگر پسری داشته باشی که پانزده سال داشته باشد و بگوید : ای مردم! مولای من مولای پسر عمویم است ، وی را بپذیرید ، آیا این کار را برای او ناشایست می شماری؟ گفتم : آری. گفت : آیا چیزی را که برای فرزند خود روا نمی شماری ، آن را برای پیامبر صلی الله علیه و آله روا می شماری؟ ای وای بر تو! آیا دین شناسانِ خود را ارباب خود گرفته اید؟! خداوند تعالی می گوید : «اینان ، دانشمندان و راهبان خود را به جای خدا به الوهیّت گرفتند» . سوگند به خدا ، مردم برای آنان (رهبانان) روزه نمی گرفتند و نماز نمی خواندند؛ بلکه به مردم ، فرمان می دادند و آنان ، اطاعت می کردند. آن گاه گفت : آیا سخن پیامبر صلی الله علیه و آله به علی را روایت می کنی که می فرماید : «تو نسبت به من ، چون هارون نسبت به موسی علیه السلام هستی»؟ گفتم : آری. گفت : آیا می دانی که هارون ، برادر تنیِ موسی علیه السلام بود؟ گفتم : آری. گفت : علی چنین بود؟ گفتم : نه. گفت : و هارون ، پیامبر بود و علی چنین نبود. بنا بر این ، جایگاه سومی جز خلافت ، باقی نمی مانَد. و این ، مثل همان گفته منافقان است که گفتند : پیامبر صلی الله علیه و آله ، به خاطر آن که وی را باری گران می دانست ، [در مدینه ]به جای خود نشانْد تا خود را راحت سازد ؛ و نیز همان است که خداوند از موسی علیه السلام نقل می کند که به هارون گفت : «در میان قوم من جانشینم باش ، و [ کار آنان را ]اصلاح کن و از راه فسادگران ، پیروی مکن» . گفتم : موسی علیه السلام در زمانی که زنده بود ، هارون را در میان قومش جانشین ساخت ، سپس به ملاقات پروردگارش رفت و پیامبر صلی الله علیه و آله ، هنگامی که به جنگ می رفت ، علی علیه السلام را جانشین گردانْد. گفت : از موسی علیه السلام در زمانی که هارون را جانشین ساخت ، بگو. آیا در هنگام میقات موسی علیه السلام با خدای خود ، همراه وی کسی از یاران او بود؟ گفتم : چرا. گفت : آیا موسی علیه السلام ، وی (هارون) را برای همگان ، جانشین خود نساخته بود؟ گفتم : چرا. گفت : علی هم چنین بود. پیامبر صلی الله علیه و آله علی را هنگام رفتن به جنگ ، در بین ضعیفان و زنان و بچّه ها جانشین خود می ساخت ؛ چون اکثر یارانش همراهش بودند ، و گرنه او را جانشین خود برای همه قرار داده بود و دلیل بر این که وی ، علی را جانشین خود بر آنها در حیات خود و در زمانی که غایب بود و نیز در زمان پس از مرگش قرار داده بود ، سخن حضرت است که فرمود : «علی نسبت به من ، چون هارون نسبت به موسی علیه السلام است ، جز این که پیامبری پس از من نیست» و طبق این سخن ، وی وزیر پیامبر خدا نیز هست؛ چون موسی علیه السلام به پیشگاه خداوند دعا کرد و در دعایش گفت : «و برای من ، وزیری از کسانم قرار ده؛ هارون برادرم را. پشتم را به او استوار کن و او را شریکِ کارم گردان» . و اگر علی نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله ، چون هارون به موسی علیه السلام است ، پس وزیر اوست؛ همان گونه که هارون ، وزیر موسی بود و او ، خلیفه پیامبر صلی الله علیه و آله است ، چنان که هارون ، خلیفه موسی علیه السلام بود. آن گاه ، رو به اهل کلام کرد و گفت : آیا من از شما بپرسم و یا شما از من می پرسید؟ گفتند : ما می پرسیم. گفت : بپرسید. یکی از آنان گفت : آیا امامت علی از طرف خداوند عز و جل بود؟ و این امر ، از سوی پیامبر خدا گزارش شده است ، مثل گزارش وجوب چهار رکعت نماز ظهر و یا وجوب پنج درهم [ زکات] در دویست درهم و وجوب حج؟ گفت : آری. پرسید : پس چرا در هیچ امر واجبی اختلاف نکردند؛ ولی تنها در خلافت علی، اختلاف کردند؟ مأمون گفت : چون در هیچ کار واجبی تمایل و رقابت ، نظیر خلافت، وجود ندارد. یکی دیگر گفت : چرا این را ـ که پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داده باشد که از میان خود ، فردی را به جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله انتخاب کنند و به خاطر مهربانی و دلسوزی به مردم ، خود آن حضرت ، کسی را جانشین نگذاشت که مردم به خاطر مخالفت با او به عذاب گرفتار شوند ـ ، انکار می کنی؟ گفت : به این خاطر انکار می کنم که خداوند متعال به بندگانش مهربان تر از پیامبرش است و او پیامبرش را به سوی آنان فرستاده است، با آن که می دانست در بین بندگانش گنهکار و مطیع بود و وجود آنان ، مانع از فرستادن پیامبرش نشد. و دلیل دیگر، این که اگر به آنان دستور می داد که فردی را از میان خود برگزینند ؛ یا به همه آنان دستور داده بود که کسی را انتخاب کنند و یا به بعضی چنین دستوری داده بود . اگر به همه دستور داده بود [ که انتخاب کنند] ، پس منتخَب ، چه کسی بود؟ و اگر به بعضی از ما دستور داده است و نه همه ، چاره ای نیست جز این که برای این بعض ، نشانی وجود داشته باشد. اگر بگویی این بعض ، دین شناسان اند ، بایستی «دین شناس» مشخّص می شد و نشانه های او بیان می شد. دیگری گفت : روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «هر آنچه را که مسلمانان نیک شمارند ، آن چیز ، نزد خداوند متعال هم نیکوست ، و آنچه را که آنان بد می شمارند ، آن چیز ، نزد خدا هم بد است». مأمون گفت : مراد در این کلام، یا همه مؤمنان است و یا بعضی از آنان. اگر منظور ، همه است که چنین چیزی وجود ندارد؛ چون اتّفاق نظر همه [ امّت] ، ممکن نیست ، و اگر مراد، بعضی از آنان است ، هر گروهی نسبت به پیشوای خود ، نیکی گزارش می کنند، مثل روایت شیعه درباره علی و روایت حشویان درباره دیگری . با این وضع ، کی نظر شما درباره امامت به کرسی خواهد نشست؟ دیگری گفت : آیا درست است که بپنداری اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله ، اشتباه کرده اند؟ گفت : چه طور بپنداریم که آنان اشتباه کرده و بر گم راهی اتّفاق کردند ، در حالی که واجب و سنّتی را نمی شناختند؛ چون تو می پنداری که امامت ، نه واجب از سوی خداست و نه سنّت از سوی پیامبر خدا؟ بنا بر این ، در چیزی که به نظرت فریضه و سنّتی نیست ، اشتباه چه معنا دارد؟ دیگری گفت : اگر تو امامت را برای علی می دانی و نه دیگری ، دلیل خود را بر این ادّعا بیان کن. مأمون گفت : من مدّعی نیستم ؛ بلکه اقرار کننده ام و بیّنه (دلیل) بر مُقر ، لازم نیست. مدّعی کسی است که می پندارد دادن ولایت و عزل از آن ، به دست اوست و اختیار به دست اوست و بیّنه هم یا باید از شریکان او باشد ، که در این جا طرف دعوایند ، و یا از غیر آنان باشد ، که و غیر هم وجود ندارد. بنا بر این ، چگونه بر این کار ، بیّنه اقامه شود؟ دیگری گفت : بنا بر این ، پس از درگذشت پیامبر خدا چه چیز بر علی واجب بود؟ گفت : همانی که انجام داد. گفت : آیا بر وی واجب نبود که برای مردمْ اعلان کند که وی امام است؟ گفت : امامت ، به خاطر کار وی درباره خودش و یا کار مردم در مورد او (از قبیل انتخاب او یا برتر شمردن او و چیزی دیگر) نبود؛ بلکه به خاطر کار خداوند متعال در خصوص او بود ، چنان که به ابراهیم علیه السلام فرمود : «من تو را برای مردم ، پیشوا قرار دادم» و به داوود علیه السلام فرمود : «ای داوود! همانا تو را جانشین در زمین قرار دادم» و درباره آدم علیه السلام به فرشتگان فرمود : «همانا در زمین ، جانشین قرار می دهم» . بنا بر این ، امام ، از سوی خداوند ـ تبارک و تعالی ـ امام است و در آغاز خلقتش او را برگزیده است و به خاطر شرافت نَسَب ، پاکی نسل و عصمت در آینده اش است ، و اگر به واسطه خودش بود و به خاطر کاری که کرده بود ، مستحقّ امامت می شد ، هرگاه بر خلاف آن کار انجام می داد ، از خلافتْ عزل می شد و تنها پیش از ارتکاب آن کارِ خلاف ، خلیفه بود . دیگری گفت : چرا امامت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله برای علی واجب شد؟ گفت : برای این که از خُردسالی به ایمانْ روی آورد ، چنان که پیامبر صلی الله علیه و آله از خُردسالی به ایمان روی آورد و از روی دلیل ، از گم راهیِ قومش بیزاری جُست و از شرک ، دوری گزید ، چنان که پیامبر صلی الله علیه و آله از گم راهی ، بیزاری جُست و از شرک ، دوری گزید؛ چون شرک ، ستم است و به اجماع ، ستمکار و پرستنده بت ، امام نمی شود و کسی که نسبت به خداوند ، شرک بورزد ، در جایگاه دشمنانش قرار می گیرد و این حکم ، درباره چنین شخصی شهادت علیه اوست ، بر پایه اجماع امّت تا این که اجماع دیگری پیدا شود و آن را نقض کند؛ و هر کس که یک بار علیه او حکم صادر گردد ، نمی تواند حاکم شود؛ چون حاکم ، محکوم است و در این صورت ، بین حاکم و محکوم ، فرقی نمی مانَد. دیگری گفت : پس چرا علی با ابو بکر و عمر نجنگید ، همان گونه که با معاویه جنگید؟ مأمون گفت : این ، پرسش از ناممکن است؛ چون «چرا» ، پرسش از علّت است و «انجام ندادن» ، نفی است و نفی ، علّت نمی خواهد و علّت ، همیشه برای اثبات است؛ بلکه لازم است که در کار علی اندیشیده شود که آیا از سوی خدا بود یا از سوی غیر خدا. اگر این درست است که کار او از سوی خدا بود ، بنا بر این ، تردید در تدبیر او شرک است ، به خاطر سخن خداوند که می فرماید : «ولی چنین نیست. به پروردگارت سوگند که ایمان نمی آورند ، مگر آن که تو را در مورد آنچه میان آنان مایه اختلاف است ، داور گردانند. سپس از حکمی که کرده ای در دل هایشان احساس ناراحتی نکنند و کاملاً سر تسلیم فرود آورند» . کارهای کننده کار ، تابع اصل خودش است. بنا بر این ، اگر قیام او از سوی خداست ، رفتارهای او هم از سوی اوست و بر مردم ، رضا و تسلیم ، واجب است. پیامبر خدا در روز حُدَیبیه ، هنگامی که مشرکان ، قربانی او را از رسیدن به خانه خدا مانع شدند ، جنگ را ترک کرد و هنگامی که یار و نیرو یافت ، جنگید . خداوند متعال در [ مورد] نخست ، فرمود : «پس به خوبی صرف نظر کن» و سپس [ در دومی ]فرمود : «مشرکان را هر کجا یافتید ، بکشید و آنان را دستگیر کنید و به محاصره در آورید و در هر کمینگاهی به کمین آنها بنشینید» . دیگری گفت : اگر می پنداری که امامت علی از طرف خدا بود و او واجب الاطاعه است ، پس چرا برای پیامبران ، راهی جز تبلیغ و فراخوانی گذاشته نشد؛ ولی برای علی روا شد که فرا خواندن مردم به اطاعتش را که بر وی واجب بود ، ترک کند؟ گفت: به خاطر آن که ما نمی گوییم علی، مأمور به تبلیغ شد تا پیامبر به حساب آید؛ بلکه او نشانی بین خداوند و بندگانش قرار گرفت که هر کس از او پیروی کرد ، مطیع است ، و هر کس با او مخالفت کرد ، نافرمان به شمار می آید. اگر یارانی بیابد که به وسیله آنان نیرومند گردد ، می جنگد ، و اگر یارانی نیافت ، سرزنش بر مردم است ، نه بر او؛ چون در هر صورت ، به فرمانبری از او دستور داده شدند ؛ ولی او جز در صورتی که توان داشته باشد ، مأمور به جنگیدن با آنان نشده است. او همچون خانه خداست. بر مردمْ واجب است که به سوی آن روند. اگر رفتند ، آنچه که بر آنان واجب بود ، انجام داده اند ، و اگر حج انجام ندادند ، سرزنش بر آنان است ، نه بر خانه خدا. دیگری گفت : اگر به حتم ، وجود امامِ واجب الاطاعه واجب شده باشد ، از کجا حتما آن امام ، علی است ، نه دیگری؟ گفت : چون خداوند متعال ، چیز ناشناخته را واجب نمی گردانَد و کار واجب هم نمی تواند ناشدنی باشد و [ انجام تکلیفِ ]ناشناخته ، کاری ناشدنی است. پس لازم است که پیامبر خدا به کار واجب ، راهنمایی کند تا عذر بین بندگان خدا و خداوند عز و جل از میان برود. چنان که اگر خداوند ، روزه یک ماه را بر مردم واجب کند و به مردم نگوید که کدام ماه است و نشانی هم نگذارد و بر مردم ، لازم شود که به اندیشه خودشان آن را جستجو کنند تا ماهی را که خداوند متعال اراده کرده است ، به دست آورند ، در این صورت ، مردم از پیامبری که احکام را بیان کند ، و از امامی که خبر پیامبر خدا را بر آنان نقل کند ، بی نیاز می شوند . دیگری گفت : از کجا می توانی اثبات کنی هنگامی که پیامبر خدا علی را فرا خوانْد ، فرد بالغی بود؟ چون مردم معتقدند که او در هنگام فراخواندن ، خُردسال بود و حکم الهی درباره او جاری نبود و به حدّ مردان ، نرسیده بود. گفت : چون در آن وقت ، یا از کسانی بود که پیامبر برای دعوت او به سویش فرستاده شده بود که در این صورت ، او می توانست مورد تکلیف و توانمند برای انجام واجبات باشد؛ و یا از کسانی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله به سوی او فرستاده نشده بود که در این صورت ، لازم می شد که پیامبر صلی الله علیه و آله مصداق این سخن خدا باشد : «و اگر [ او ]پاره ای گفتارها بر ما بسته بود ، دست راستش را سخت می گرفتیم و سپس ، رگ قلبش را پاره می کردیم» . افزون بر آن که لازم می آید که پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی خداوند ـ تبارک و تعالی ـ ، بندگان خدا را به چیزی که در توانشان نبود ، مکلّف سازد و این ، همان محال است که وجودش ناشدنی است و حکیم ، به چنین کاری فرمان نمی دهد و پیامبر صلی الله علیه و آله بر آن ، راهنمایی نمی کند. خداوند ، منزّه از آن است که فرمان به مُحال بدهد ، و پیامبر صلی الله علیه و آله بزرگوارتر از آن است که به چیزی فرمان بدهد که در حکمتِ فرد حکیم ، خلاف است . در این هنگام ، همه ساکت شدند. مأمون گفت : از من پرسیدید و بر من ، اشکال کردید. آیا من هم از شما بپرسم؟ گفتند : آری. گفت : آیا امّت ، به اجماع، روایت نکرده اند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «هر کس از روی عمد ، بر من دروغ ببندد ، جایگاهش در آتش باد!»؟ گفتند : چرا. گفت : و نیز از او روایت نکرده اند که فرمود : «کسی که خداوند را به گناهی کوچک و یا بزرگ ، نافرمانی کند ، و آن را چون دین برای خودش برگزیند و بر آن اصرار کند ، در بین طبقه های دوزخ ، جاودان خواهد بود»؟ گفتند : چرا. گفت : به من بگویید کسی که امّت، او را برگزید و خلیفه قرار داد، آیا رواست که وی ، خلیفه پیامبر خدا و خلیفه از طرف خدا گفته شود ، در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله او را جانشین خود نساخته است؟ اگر بگویید: «آری» که زورگویی است ، و اگر بگویید «نه» ، لازمه اش آن است که ابوبکر ، خلیفه پیامبر خدا نباشد و از سوی خداوند عز و جل هم نباشد و شما به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله دروغ بسته باشید و در معرض آنید که از جمله کسانی باشید که پیامبر خدا ، ورود به دوزخ را برایشان مطرح کرده است. به من بگویید در کدام سخنتان راستگویید؟ در این که می گویید : «پیامبر صلی الله علیه و آله درگذشت و کسی را جانشین نساخت» و یا در این که به ابوبکر می گویید : «ای خلیفه پیامبر خدا!»؟ اگر در هر دو سخن ، راستگو باشید، که ممکن نیست ؛ چون تناقض است ، و اگر در یکی صادق باشید ، دیگری باطل است. پس ، از خدا پروا کنید و برای خود ، بیندیشید. تقلید را کنار بگذارید و از شبهه ها دوری گزینید. سوگند به خدا، خداوند ، جز از بنده ای که طبق درکش عمل می کند و جز به چیزی که آن را حق می داند ، وارد نمی شود ، [ عذری را ]نمی پذیرد. تردید ، شکّ است و ادامه شک ، به کفر بر خدا می انجامد و صاحب شک ، در دوزخ است. به من بگویید : آیا رواست کسی ، برده ای بخرد و همین که خرید ، مولایش شود و خریدار ، تبدیل به برده گردد؟ گفتند : نه. گفت : چه طور رواست کسی که شما به خاطر تمایلتان به او ، بر او اجتماع کردید و او را خلیفه قرار دادید ، بر شما خلیفه گردد ، در حالی که شما [ خودتان] او را ولایت داده اید؟ آیا شما خلیفه بر او نیستید؟ خلیفه بودن را به کسی می دهید و آن گاه می گویید که او خلیفه پیامبر خداست؟! و هرگاه بر او خشم گرفتید ، او را می کشید ، چنان که در خصوص عثمان بن عفّان چنین شد؟! یکی از آنان گفت : چون امام ، وکیل مسلمانان است ، وقتی که از او راضی بودند ، به او ولایت داده اند ، و هنگامی که بر او خشم گرفتند ، او را کنار گذاشته اند. گفت : مسلمانان ، بندگان و شهرها از آنِ کیست؟ گفتند : از آنِ خدا. گفت : خداوند ، نسبت به دیگران ، از این که بر بندگانش و شهرهایش وکیل قرار دهد ، سزاوارتر است؛ چون طبق اجماع امّت ، کسی که در مِلک دیگران چیزی ایجاد کند ، ضامن است و بر او روا نیست که چیزی به وجود آورد ، و اگر چنین کند ، گناهکار و ضامن است. آن گاه گفت : به من بگویید آیا پیامبر صلی الله علیه و آله ، روزی که درگذشت ، کسی را جانشین گذاشت یا نه؟ گفتند : جانشین نگذاشت. گفت : آیا ترک تعیین جانشین ، هدایت بود یا گم راهی؟ گفتند : هدایت. گفت : بر مردم ، لازم است که از هدایت ، پیروی کنند و از باطل دست بردارند و از گم راهی ، رویگردان باشند. گفتند : آنان ، چنین کردند. گفت : پس چرا مردم ، پس از او جانشین تعیین کردند ، حال آن که او چنین کاری را ترک کرد؟ ترکِ کار او ، گم راهی است و مُحال است که خلاف هدایت هم هدایت باشد. اگر ترک تعیین جانشین ، هدایت است ، پس چرا ابو بکر ، جانشینْ تعیین کرد ، حالْ آن که پیامبر صلی الله علیه و آله ، تعیین نکرد؟ و چرا عمر ، حکومت را بر خلاف دوستش بین مسلمانان به شورا گذاشت؟ شما معتقدید که پیامبر صلی الله علیه و آله جانشینی تعیین نکرد و ابو بکر ، تعیین کرد وعمر ، تعیین جانشین را مانند پیامبر صلی الله علیه و آله (به گمان شما) ، ترک نکرد و چون ابو بکر هم انجام نداد و شیوه سومی را به کار گرفت ، به من بگویید کدام یک را درست می دانید؟ اگر کار پیامبر صلی الله علیه و آله را درست می دانید ، ابو بکر را تخطئه کرده اید، همچنین نسبت به بقیّه اقوال . و به من بگویید که کدام بهتر است؟ آنچه را که به نظر شما پیامبر صلی الله علیه و آله از ترک [ تعیین ]جانشین انجام داد ، یا آنچه را که دیگران در تعیین خلیفه انجام دادند؟ و به من بگویید که آیا رواست که ترک پیامبر صلی الله علیه و آله ، هدایت باشد و انجام دادن همان کار ، از دیگری هم هدایت باشد و هدایت ، ضد هدایت گردد؟ بنا بر این ، گم راهی کجاست؟ و به من بگویید که آیا پس از پیامبر صلی الله علیه و آله ، از روز درگذشت او تا به امروز ، کسی به انتخاب صحابیان ، حاکمیت را به دست گرفته است؟ اگر بگویید: «نه» ، مفهوم آن این است که همه مردم پس از پیامبر صلی الله علیه و آله ، گم راهی را در پیش گرفته اند ، و اگر بگویید: «آری» ، امّت را تکذیب کرده اید. سخن شما با امری حتمی ابطال می شود. به من بگویید که از سخن خداوند که می فرماید : «بگو برای کیست آنچه که در آسمان ها و زمین است ؟ بگو : از آنِ خداست» ، آیا راست است یا ناراست است؟ گفتند : راست است. گفت : آیا ماسوای خدا از آنِ خدا نیست؛ زیرا او ایجاد کننده و مالک آنهاست؟! گفتند : چرا. گفت : خودِ همین ، ابطال کننده آن چیزی است که اثبات می کردید ، در خصوص اختیار شما بر تعیین خلیفه ای که اطاعت از او را لازم می شمرید و او را «خلیفه پیامبر خدا» می نامید ، حالْ آن که خود ، او را خلیفه ساخته اید و هرگاه بر وی غضب کنید و بر خلاف میل شما کاری کند ، از کار ، معزول می شود ، و اگر کناره گیری را نپذیرد ، کشته می شود. وای بر شما! بر خداوند ، دروغ مبندید؛ چون فردا که در پیشگاه خداوند قرار گرفتید ، نتیجه آن را خواهید دید، هنگامی که بر پیامبر خدا وارد شوید ، در حالی که به طور عمد بر وی دروغ بستید و او گفته است که : «هر کس از روی عمد بر من دروغ بندد ، جایگاهش در آتش باد» . آن گاه رو به قبله ایستاد و دست هایش را بلند کرد و گفت : پروردگارا! من آنان را راهنمایی کردم و آنچه که بیانِ آن بر عهده ام واجب بود ، بیان کردم. پروردگارا! آنان را در تردید و شک ، رها نکردم . پروردگارا! من اعتقاد دارم که با پیش داشتِ علی بر بندگان ، پس از پیامبرت ـ چنانچه پیامبرت به ما دستور داده است ـ به تو تقرّب جُسته می شود. [ راوی گفت :] آن گاه متفرّق شدیم و تا زمانی که مأمون درگذشت ، جمع نشدیم. محمّد بن احمد بن یحیی بن عمران اشعری گفت که در حدیث دیگر ، چنین است : جماعت ، سکوت کردند. به آنان گفت : چرا سکوت کردید؟ گفتند : نمی دانیم چه بگوییم. گفت : همین حجّت بر شما برای من کافی است. آن گاه دستور داد تا آنان بیرون بروند. [ راوی گفت :] ما در حالت تحیّر و شرمساری بیرون آمدیم. آن گاه ، مأمون به فضل بن سهل نگریست و گفت : این، نهایتِ چیزی بود که در پیش اینان بود و کسی نپندارد که جلالت من ، مانع از آن شد که آنان به من پاسخ دهند.

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .