مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه الامام علی بن ابی طالب فی الکتاب و السنته و التاریخ. فارسی.

عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه امیرالمؤمنین علیه السلام بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ / محمدی ری شهری، با همکاری محمد کاظم طباطبایی، محمود طباطبایی نژاد ؛ ترجمه ی مهدی مهریزی.

مشخصات نشر : قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸x-

مشخصات ظاهری : ج.: نقشه (رنگی).

شابک : ۳۰۰۰۰ریال: دوره : 964-7489-11-0

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد پنجم، ۱۳۸۲.

یادداشت : مترجم جلد هشتم، نهم و یازدهم کتاب حاضر محمدعلی سلطانی می باشد.

یادداشت : مترجم جلد دوم و دوازدهم کتاب حاضر عبدالهادی مسعودی می باشد.

یادداشت : ج. ۲، ۸ ، ۹، ۱۱ و ۱۲ (چاپ اول: ۱۴۲۴ق. = ۱۳۸۲).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ ق.

شناسه افزوده : طباطبائی، سیدمحمدکاظم، ۱۳۴۴ -

شناسه افزوده : طباطبائی نژاد، محمود، ۱۳۴۰ -

شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دارالحدیث. سازمان چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۳۷/۳۵/م۴د۲ ۱۳۰۰ی

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۱

شماره کتابشناسی ملی : ۲۰۹۲۷۳۰

اشاره

الباب الثانی : طرق معرفة اللّه۲ / ۱الفِطرَةالإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ المُلهِمِ عِبادَهُ حَمدَهُ ، وفاطِرِهِم عَلی مَعرِفَةِ رُبوبِیَّتِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنَّ أفضَلَ ما تَوَسَّلَ بِهِ المُتَوَسِّلونَ إلَی اللّهِ سُبحانَهُ وتَعالی الإِیمانُ بِهِ وبِرَسولِهِ وَالجِهادُ فی سَبیلِهِ ، فَإِنَّهُ ذِروَةُ الإِسلامِ ، وکَلِمَةُ الإِخلاصِ فَإِنَّها الفِطرَةُ ، وَإقامُ الصَّلاةِ فَإِنَّهَا المِلَّةُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :فَبَعَثَ فیهِم رُسُلَهُ وواتَرَ إلَیهِم أنبِیاءَهُ لِیَستَأدوهُم میثاقَ فِطرَتِهِ ، ویُذَکِّروهُم مَنسِیَّ نِعمَتِهِ ، ویَحتَجّوا عَلَیهِم بِالتَّبلیغِ ، ویُثیروا لَهُم دَفائِنَ العُقولِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: اللّهُمَّ خَلَقتَ القُلوبَ عَلی إرادَتِکَ ، وفَطَرتَ العُقولَ عَلی مَعرِفَتِکَ ، فَتَمَلمَلَتِ الأَفئِدَةُ مِن مَخافَتِکَ ، وصَرَخَتِ القُلوبُ بِالوَلَهِ ، وتَقاصَرَ وُسعُ قَدرِ العُقولِ عَنِ الثَّناءِ عَلَیکَ ، وَانقَطَعَتِ الأَلفاظُ عَن مِقدارِ مَحاسِنِکَ ، وکَلَّتِ الأَلسُنِ عَن إحصاءِ نِعَمِکَ ، فَإِذا وَلَجَت بِطُرُقِ البَحثِ عَن نَعتِکَ بَهَرَتها حَیرَةُ العَجزِ عَن إدراکِ وَصفِکَ ، فَهِیَ تَرَدَّدُ فِی التَّقصیرِ عَن مُجاوَزَةِ ما حَدَدتَ لَها ؛ إذ لَیسَ لَها أن تَتَجاوَزَ ما أمَرتَها . ⁽⁴⁾

.

باب دوم : راه های خداشناسی

۲ / ۱ فطرت

باب دوم : راه های خداشناسی۲ / ۱فطرتامام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که حمد و ستایش خود را به بندگانش الهام کرد و آنان را بر شناخت پروردگاری اش سرشت .

امام علی علیه السلام :برترین چیزی که متوسّلان به خدای منزّه و والا بدان متوسّل می شوند ، ایمان به خدا و رسول او ، و جهاد در راه اوست ؛ چون جهاد ، چَکاد اسلام است ؛ و کلمه اخلاص ، ⁽¹⁾که همان فطرت است؛ و برپاداری نماز ، که همان دین است .

امام علی علیه السلام :در بین آنان (مردم) ، رسولانش را برانگیخت و پیامبرانش را پی در پی به سوی آنان فرستاد تا وفاداری به پیمان فطرت را از آنان بخواهند و نعمت های فراموش شده اش را به یادشان آورند و با رساندن پیام خدا ، بر آنان احتجاج کنند و گنجینه های خِردها را بر انگیزند .

امام علی علیه السلامـ در دعایش ـ: خداوندا! دل ها را بر اراده خود آفریدی ، و خِردها را بر شناخت خودت سرشتی . پس دل ها از ترس تو بی قرارند ، و قلب ها حیران و شیدا ، بانگ بر می آورند ، و گستره اندازه خِردها در ثنای تو کم می آید ، و الفاظ از بیان اندازه نیکویی های تو در می مانند ، و زبان ها از شمارش نعمت هایت گُنگ می شوند ، و هر گاه در راه جستجوی وصف تو گام نهند ، حیرت ناتوانی از درک اوصاف تو ، آنها را مبهوت می سازد . و خِرد ، نگرانِ کوتاهی [ خویش] است در رعایت محدوده ای که برایش معیّن ساخته ای ؛ چرا که او را حقّ پا برون نهادن از آنچه به وی فرمان داده ای ، نیست .

.

۲ / ۲العَقل۲ / ۲ ـ ۱عَلاماتُ التَّدبیرِالإمام علیّ علیه السلامـ فی تَعظیمِ اللّهِ جَلَّ جَلالُهُ ـ: الَّذی بَطَنَ مِن خَفِیّاتِ الاُمورِ ، وظَهَرَ فِی العُقولِ بِما یُری فی خَلقِهِ مِن عَلاماتِ التَّدبیرِ ، الَّذی سُئِلَتِ الأَنبِیاءُ عَنهُ ، فَلَم تَصِفهُ بِحَدٍّ ولا بِبَعضٍ ، بَل وَصَفَتهُ بِفِعالِهِ ودَلَّت عَلَیهِ بِآیاتِهِ ، لا تَستَطیعُ عُقولُ المُتَفَکِّرینَ جَحدَهُ ؛ لِأَنَّ مَن کانَتِ السَّماواتُ وَالأَرضُ فِطرَتَهُ وما فیهِنَّ وما بَینَهُنَّ ، وهُوَ الصّانِعُ لَهُنَّ ؛ فَلا مَدفَعَ لِقُدرَتِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ: وأرانا مِن مَلَکوتِ قُدرَتِهِ ، وعَجائِبِ ما نَطَقَت بِهِ آثارُ حِکمَتِهِ ، وَاعتِرافُ الحاجَةِ مِنَ الخَلقِ إلی أن یُقیمَها بِمِساکِ قُوَّتِهِ ، ما دَلَّنا بِاضطِرارِ قِیامِ الحُجَّةِ لَهُ عَلی مَعرِفَتِهِ ، فَظهَرَتِ البَدائِعُ الَّتی أحدَثَتها آثارُ صَنعَتِهِ وأعلامُ حِکمَتِهِ ، فَصارَ کُلُّ ما خَلَقَ حُجَّةً لَهُ ودَلیلاً عَلَیهِ ؛ وإن کان خَلقا صامِتا ، فَحُجَّتُهُ بِالتَّدبیرِ ناطِقَةٌ ، ودَلالَتُهُ عَلَی المُبدِعِ قائِمَةٌ . ⁽²⁾

.

۲ / ۲ خِرد

۲ / ۲ ـ ۱ نشانه های تدبیر

۲ / ۲خِرد۲ / ۲ ـ ۱نشانه های تدبیرامام علی علیه السلامـ در یادکرد عظمت خداوند عز و جل ـ: آن که از باطن کارهای پوشیده آگاه است و به خاطر نشانه های تدبیری که در آفریده هایش دیده می شود ، در خِرد ما آشکار است ؛ آن که پیامبران درباره او مورد پرسش قرار گرفتند ، و آنان ، وی را به اندازه و جزء ، وصف نکرده اند ؛ بلکه او را به کارهایش توصیف کرده اند و با نشانه هایش به سوی وی راهنمایی کرده اند . خِرد اندیشه وران ، نمی تواند انکارش کند ؛ زیرا کسی که آسمان ها و زمین و هر آنچه در آنها و میان آنهاست ، آفریده اوست ، و او سازنده آنهاست ، هیچ بازدارنده ای نمی تواند مانع قدرتش شود .

امام علی علیه السلامـ در یادکردِ عظمت خداوند عز و جل ـ: از ملکوت قدرتش و شگفتی هایی که آثار حکمتش گویای آنهاست و اعتراف نیازمندانه خلایق به این که او به نگهداشتِ قدرتش آنها را نگه داشته است ، چیزهایی به ما نشان داد که ما را به ضرورت وجود برهان بر شناختش راهنمایی کرد ، و نوآوری هایی که آثار صنعت او و نشانه های حکمت او به وجود آورده اند ، نمایان گشت . از این رو ، هر آنچه آفریده ، حجّت و دلیل بر وجود او شده است ، گرچه آفریده ای گُنگ باشد . حجّت او ، با تدبیر ، گویاست و دلالتش بر پدیدآورنده ، برپاست .

.

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی بَطَنَ خَفِیّاتِ الاُمورِ ، ودَلَّت عَلَیهِ أعلامُ الظُّهورِ ، وَامتَنَعَ عَلی عَینِ البَصیرِ ، فَلا عَینُ مَن لَم یَرَهُ تُنکِرُهُ ، ولا قَلبُ مَن أثبَتَهُ یُبصِرُهُ ... فَهُوَ الَّذی تَشهَدُ لَهُ أعلامُ الوُجودِ عَلی إقرارِ قَلبِ ذِی الجُحودِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :بِصُنعِ اللّهِ یُستَدَلُّ عَلَیهِ ، وبِالعُقولِ تُعتَقَدُ مَعرِفَتُهُ ، وبِالتَّفَکُّرِ تَثبُتُ حُجَّتُهُ ، مَعروفٌ بِالدَّلالاتِ ، مَشهودٌ بِالبَیِّناتِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فِی المَخلوقاتِ ـ: بِها تَجَلّی صانِعُها لِلعُقولِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ المُتَجَلّی لِخَلقِهِ بِخَلقِهِ ، وَالظّاهِرِ لِقُلوبِهِم بِحُجَّتِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :ظَهَرَ لِلعُقولِ بِما أرانا مِن عَلاماتِ التَّدبیرِ المُتقَنِ ، وَالقضاءِ المُبرَمِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی ... تَتَلَقّاهُ الأَذهانُ لا بِمُشاعَرَةٍ ، وتَشهَدُ لَهُ المَرائی لا بِمُحاضَرَةٍ . لَم تُحِط بِهِ الأَوهامُ ، بَل تَجَلّی لَها بِها . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :وأقامَ مِن شَواهِدِ البَیِّناتِ عَلی لَطیفِ صَنعَتِهِ ، وعَظیمِ قُدرَتِهِ ، مَا انقادَت لَهُ العُقولُ مُعتَرِفَةً بِهِ ، ومُسَلِّمَةً لَهُ ، ونَعَقَت فی أسماعِنا دَلائِلُهُ عَلی وَحدانِیَّتِهِ . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که از باطن امور پوشیده ، خبر دارد و نشانه های آشکار ، بر وی دلالت می کنند و چشم بینا از دیدنش ناتوان است . نه چشمِ آن که او را نمی بیند ، منکرش می شود ، و نه دلِ آن که به او باور دارد ، او را می بیند . . . پس او کسی است که نشانه های جهان هستی ، گواهانِ اویند بر اعتراف دلِ کسانی که [ به زبان ، او را] انکار می کنند .

امام علی علیه السلام :با آفرینش خدا ، بر [ وجود] او استدلال می شود ، و به وسیله خِردها ، شناخت او شکل می گیرد ، و با اندیشیدن ، حجّت های او اِقامه می گردد ، با دلیل ها شناخته شده است ، و با برهان های آشکار ، مشاهده گشته است .

امام علی علیه السلامـ درباره آفریدگان ـ: آفریدگارشان به وسیله آنها بر خِردها تجلّی پیدا می کند .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که به وسیله آفرینش خود ، برای آفریدگانش متجلّی شده ، و به سبب حجّت هایش ، برای دل های آنان ، آشکار گشته است .

امام علی علیه السلام :به وسیله نشانه هایی که از تدبیر استوار و قضای محکم [ خود ]به ما نشان داده ، برای خِردها آشکار شده است .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را ... که ذهن ها به شناخت او نائل می شوند ، امّا نه با احساس ، و دیدنی ها بر او گواهی می دهند ، امّا نه با حضور او [ در کنارشان] ، و وهم ها بر او احاطه ندارند ؛ بلکه برای آنها در دیگر آفریده ها تجلّی می یابد .

امام علی علیه السلام :در گواه های روشنی که بر ظرافت آفرینش و عظمت قدرتش اقامه کرده ، چیزهایی است که خِردها به موجب آنها به وجودش معترف و در برابرش تسلیم اند ، و [ نیز] این که در گوش های ما بانگ دلایل او بر یگانگی اش درپیچید .

.

عنه علیه السلامـ لَمّا قالَ لَهُ الجاثَلیقُ فی مُناظَرَتِهِ : خَبِّرنی عَنهُ تَعالی ، أمُدرَکٌ بِالحَواسِّ عِندَکَ فَیَسلِکَ المُستَرشِدُ فی طَلَبِهِ استِعمالَ الحَواسِّ ، أم کَیفَ طَریقُ المَعرِفَةِ بِهِ إن لَم یَکُنِ الأَمرُ کَذلِکَ ؟ ـ: تَعالَی المَلِکُ الجَبّارُ أن یوصَفَ بِمِقدارٍ ، أو تُدرِکَهُ الحَواسُّ أو یُقاسَ بِالنّاسِ ، وَالطَّریقُ إلی مَعرِفَتِهِ صَنائِعُهُ الباهِرَةُ لِلعُقولِ ، الدّالَّةُ ذَوِی الاِعتِبارِ بِما هُوَ عِندَهُ مَشهودٌ ومَعقولٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَن إثباتِ الصّانِعِ ـ: البَعرَةُ تَدُلُّ عَلَی البَعیرِ ، وَالرَّوثَةُ تَدُلُّ عَلَی الحَمیرِ ، وآثارُ القَدَمِ تَدُلُّ عَلَی المَسیرِ ، فَهَیکَلٌ عِلوِیٌّ بِهذِهِ اللَّطافَةِ ، ومَرکَزٌ سِفلِیٌّ بِهذِهِ الکَثافَةِ ، کَیفَ لا یَدُلّانِ عَلَی اللَّطیفِ الخَبیرِ ؟ ! ⁽²⁾

عنه علیه السلام :عَجِبتُ لِمَن شَکَّ فِی اللّهِ وهُوَ یَری خَلقَ اللّهِ . ⁽³⁾

التوحید عن سلمان الفارِسی :سَأَلَ الجاثَلیقُ عَلِیّا علیه السلام : أخبِرنی ! عَرَفتَ اللّهَ بِمُحَمَّدٍ ، أم عَرَفتَ مُحَمَّدا بِاللّهِ عَزَّوجَلَّ ؟ فَقالَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام : ما عَرَفتُ اللّهَ بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ، ولکِن عَرَفتُ مُحَمَّدا بِاللّهِ عَزَّ وجَلَّ حینَ خَلَقَهُ وأحدَثَ فیهِ الحُدودَ مِن طولٍ وعَرضٍ ، فَعَرَفتُ أنَّهُ مُدَبَّرٌ مَصنوعٌ بِاستِدلالٍ وإلهامٍ مِنهُ وإرادَةٍ ، کَما ألهَمَ المَلائِکَةَ طاعَتَهُ وعَرَّفَهُم نَفسَهُ بِلا شِبهٍ ولا کَیفٍ . ⁽⁴⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ وکانَ کَثیرا ما یَقولُ إذا فَرَغَ مِن صَلاةِ اللَّیلِ ـ: أشهَدُ أنَّ السَّماواتِ وَالأَرضَ وما بَینَهُما آیاتٌ تَدُلُّ عَلَیکَ ، وشَواهِدُ تَشهَدُ بِما إلَیهِ دَعَوتَ . کُلُّ ما یُؤَدّی عَنکَ الحُجَّةَ ، ویَشهَدُ لَکَ بِالرُّبوبِیَّةِ ، مَوسومٌ بِآثارِ نِعمَتِکَ ومَعالِمِ تَدبیرِکَ . عَلَوتَ بِها عَن خَلقِکَ ، فَأَوصَلتَ إلَی القُلوبِ مِن مَعرِفَتِکَ ما آنَسَها مِن وَحشَةِ الفِکرِ ، وکَفاها رَجمُ الاِحتِجاجِ ؛ فَهِیَ مَعَ مَعرِفَتِها بِکَ ، ووَلَهِها إلَیکَ ؛ شاهِدَةٌ بِأَنَّکَ لا تَأخُذُکُ الأَوهامُ ، ولا تُدرِکُکَ العُقولُ ولَا الأَبصارُ . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلامـ در برابر کلام جاثلیق ، در مناظره اش با ایشان که گفت: از خداوند متعال به من خبر بده . آیا به نظر تو او به وسیله حواس ، درک می شود تا رهجویی که در پیِ اوست ، [ برای دست یافتن به او ]حواس را به کار گیرد؟ و اگر این طور نیست ، پس راه شناخت او چیست؟ ـ : خداوندِ ملکِ جبّار ، برتر از آن است که با اندازه و مقدار ، وصف شود یا حواس ، او را درک کنند و یا با مردم ، قیاس گردد . و راه شناخت او مخلوقات او هستند که روشنی بخش خِردهایند و عبرت گیرندگان را به آنچه که پیش او مشهود و معقول است ، راهنمایی می کنند .

امام علی علیه السلامـ هنگامی که درباره اثبات صانع از وی پرسیدند ـ: سِرگین شتر ، دلالت بر شتر دارد و سِرگین درازگوش ، دلالت بر درازگوش دارد ، و ردّپا ، دلالت بر رونده می کند . حال ، چگونه این گستره عالَم بالا به این ظرافت و پایگاه عالَم پایین به این ضخامت ، بر آن لطیفِ آگاه ، دلالت نمی کنند؟!

امام علی علیه السلام :در شگفتم از کسی که آفریده های خدا را می بیند و باز در خدا شک می کند .

التوحیدـ به نقل از سلمان فارسی ـ: جاثلیق از علی علیه السلام پرسید : به من بگو : آیا خدا را به وسیله محمّد صلی الله علیه و آله شناختی یا محمّد صلی الله علیه و آله را به وسیله خداوند عز و جل؟ علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود : «خدا را به محمّد صلی الله علیه و آله نشناختم ؛ بلکه محمّد صلی الله علیه و آله را به وسیله خدای عز و جل شناختم ، آن گاه که او را آفرید و در او اندازه ای از نظر طول و عرض قرار داد . پس با دلیل و الهام و اراده خداوند ، دریافتم که او (محمّد صلی الله علیه و آله ) آفریده و پرورده[ ی خداوند] است ، چنان که به فرشتگان ، فرمانبری از خود را الهام کرد و بدون [ عارض شدنِ ] تشبیه و بیان چگونگی ، خویش را به آنان شناسانْد» .

امام علی علیه السلامـ در بسیاری اوقات ، پس از فارغ شدن از نماز شب ـ: گواهی می دهم که آسمان ها و زمین و آنچه بین آن دو است ، نشانه هایی هستند که بر تو دلالت می کنند ، و گواهانی هستند که به آنچه به آن فرا خواندی ، گواهی می دهند . هر آنچه که حجّت تو را نشان می دهد و به پروردگاری تو گواهی می دهد ، به آثار نعمت و نشانه های تدبیر تو نشاندار شده است . بدین آثار است که بر بندگانت برتری یافته ای ، و از رهگذر شناخت تو ، چیزهایی به دل ها رسیده است که موجب آرامش آنها از وحشت فکر می شود، و آنها را از پرتاب [ تیر] استدلال ، حفظ می کند . از این رو ، دل ها با شناخت و شیدایی ، گواه بر این هستند که وَهْم ها هرگز تو را فرا نمی گیرند ، و خِردها و دیده ها هرگز تو را در نمی یابند .

.

عنه علیه السلامـ مِن قَولِهِ عِندَ رُؤیَةِ الهِلالِ ـ: أیُّهَا الخَلقُ المُطیعُ ، الدّائِبُ السَّریعُ ، المُتَرَدِّدُ فی فَلَکِ التَّدبیرِ ، المُتَصَرِّفُ فی مَنازِلِ التَّقدیرِ ، آمَنتُ بِمَن نَوَّرَ بِکَ الظُّلَمَ ، وأضاءَ بِکَ البُهَمَ ، وجَعَلَکَ آیَةً مِن آیاتِ سُلطانِهِ ، وَامتَهَنَکَ بِالزِّیادَةِ وَالنُّقصانِ ، وَالطُّلوعِ وَالاُفولِ ، وَالإِنارَةِ وَالکُسوفِ ، فی کُلِّ ذلِکَ أنتَ لَهُ مُطیعٌ وإلی إرادَتِهِ سَریعٌ ، سُبحانَهُ ما أحسَنَ ما دَبَّرَ ! وأتقَنَ ما صَنَعَ فی مُلکِهِ ! وجَعَلَکَ اللّهُ هِلالَ شَهرٍ حادِثٍ لِأَمرٍ حادِثٍ ، جَعَلَکَ اللّهُ هِلالَ أمنٍ وإیمانٍ ، وسَلامَةٍ وإسلامٍ ، هِلالَ أمَنَةٍ مِنَ العاهاتِ وسَلامَةٍ مِنَ السَّیِّئاتِ ، اللّهُمَّ اجعَلنا أهدی مَن طَلَعَ عَلَیهِ ! وأزکی مَن نَظَرَ إلَیهِ ! وصَلَّی اللّهُ عَلی مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ وآلِهِ ، اللّهُمَّ افعَل بی کَذا وکَذا یا أرحَمَ الرّاحِمینَ . ⁽¹⁾

۲ / ۲ ـ ۲حُدوثُ الخَلقِالإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ ... الدّالِّ عَلی قِدَمِهِ بِحُدوثِ خَلقِهِ ، وبِحُدوثِ خَلقِهِ عَلی وُجودِهِ ... مُستَشهِدٌ بِحُدوثِ الأَشیاءِ عَلی أزَلِیَّتِهِ ، وبِما وَسَمَها بِهِ مِنَ العَجزِ عَلی قُدرَتِهِ ، وبِمَا اضطَرَّها إلَیهِ مِنَ الفَناءِ عَلی دَوامِهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ المُلهِمِ عِبادَهُ حَمدَهُ ، وفاطِرِهِم عَلی مَعرِفَةِ رُبوبِیَّتِهِ ، الدّالِّ عَلی وُجودِهِ بِخَلقِهِ ، وبِحُدوثِ خَلقِهِ عَلی أزَلِهِ . ⁽³⁾

.

۲ / ۲ ـ ۲ پیدایش آفرینش

امام علی علیه السلامـ به هنگام دیدن هلال ماه ـ: ای آفریده مطیع ، [ ای] رونده سریع ، [ ای ]در رفت و آمد در فلکِ تدبیر ، [ ای] دگرگون شونده در برج های تقدیر! به آن که به وسیله تو تاریکی ها را نورانی کرده و ناپیداها را روشن ساخته و تو را نشانی از نشانه های چیرگی خود قرار داده ، و با زیادی و کمی و طلوع و غروب و نور افشانی و گرفتگی ، تو را به کار گرفته است ، ایمان آوردم . در همه اینها ، گوش به فرمان اویی و به سوی خواسته اش شتابان . منزّه است او! چه نیکو تدبیر کرده است! و چیزهایی را که در ملکش ساخته است ، چه استوار ساخته است! و تو را هلال ماهی جدید ، برای کاری نو ، قرار داده است . خداوند ، تو را هلال امنیّت و ایمان و سلامت و اسلام ، قرار دهد ؛ هلال ایمنی از بیماری ها و سلامت از بدی ها ! خداوندا! ما را هدایت یافته ترین کسانی قرار ده که [ هلال] بر وی می تابد ، و پاک ترین کسانی که به آن می نگرند ، و بر محمّدِ پیامبر و خاندان او درود فرست . خداوندا! در حقّ من [ چنین و چنان کن ]ای مهربان ترینِ مهربانان!

۲ / ۲ ـ ۲پیدایش آفرینشامام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را ... که با ایجاد آفریدگانش ، بر قدیم بودنش ، و با پیدایش آفریدگانش بر وجودش راهنماست ... . با حدوث چیزها ، بر اَزلیّت خود ، و به ناتوانی ای که در آنها نهاده ، بر توانمندی خود و با ضرورت فنای آنها بر دوامش گواه گیرنده است .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که حمد و سپاسش را به بندگانش الهام کرده، و آنان را با معرفت پروردگاری اش سرشته است ؛ آن که با [ وجود ]آفریدگانش ، بر وجود خود و با پدیده بودنِ آنها بر همیشه بودن خویش راهنما گشته است .

.

عنه علیه السلامـ فِی المَخلوقاتِ ـ: کَفی بِاِتقانِ الصُّنعِ لَها آیَةً ، وبِمُرَکَّبِ الطَّبعِ عَلَیها دَلالَةً ، وبِحُدوثِ الفِطَرِ عَلَیها قِدمَةً ، وبِإِحکامِ الصَّنعَةِ لَها عِبرَةً . ⁽¹⁾

۲ / ۲ ـ ۳مَعرِفَةُ النَّفسِالإمام علیّ علیه السلام :مَن عَرَفَ نَفسَهُ عَرَفَ رَبَّهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :أکثَرُ النّاسِ مَعرِفَةً لِنَفسِهِ أخوَفُهُم لِرَبِّهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :عَجِبتُ لِمَن یَجهَلُ نَفسَهُ ، کَیفَ یَعرِفُ رَبَّهُ ؟ ! ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: مَن عَجَزَ عَن مَعرِفَةِ نَفسِهِ فَهُوَ عَن مَعرِفَةِ خالِقِهِ أعجَزُ . ⁽⁵⁾

۲ / ۲ ـ ۴فَسخُ العَزائِمِالإمام علیّ علیه السلام :عَرَفتُ اللّهَ بِفَسخِ العَزائِمِ ، وحَلِّ العُقودِ ، ونَقضِ الهِمَمِ . ⁽⁶⁾

.

۲ / ۲ ـ ۳ خودشناسی

۲ / ۲ ـ ۴ از هم گسستن تصمیم ها

امام علی علیه السلامـ درباره مخلوقات ـ: استواری آفرینش مخلوقات ، برای نشانه بودن بر [ وجود ]او ، بسنده است و ترکیب طبیعتِ آفرینش آنها ، برای دلالت بر او کافی است ، و پدیده آفرینش ، برای اثبات همیشگی بودن او کفایت می کند و استواری ساختمان آنها ، برای پندگیری ، بسنده است .

۲ / ۲ ـ ۳خودشناسیامام علی علیه السلام :هر کـس خـود را بـشـناسد ، پروردگارش را می شناسد .

امام علی علیه السلام :خـودشـناس تـریـنِ مـردم ، هراسنده ترینِ آنان از پروردگار خویش است .

امام علی علیه السلام :در شگفتم از کسی که خود را نمی شناسد ؛ چگونه پروردگارش را می شناسد؟!

امام علی علیه السلامـ در حکمتی منسوب به ایشان ـ: آن که از شناخت خویش ناتوان است ، از شناخت آفریننده خود ، ناتوان تر است .

۲ / ۲ ـ ۴از هم گسستن تصمیم هاامام علی علیه السلام :خداوند را از تغییر یافتن قصدها و گشوده شدن گِره ها و در هم شکستن خواست ها شناختم .

.

عنه علیه السلام :عُرِفَ اللّهُ سُبحانَهُ بِفَسخِ العَزائِمِ ، وحَلِّ العُقودِ ، وکَشفِ الضُّرِّ وَالبَلِیَّةِ عَمَّن أخلَصَ لَهُ النِّیَّةَ . ⁽¹⁾

الإمام الحسین علیه السلام :إنَّ رَجُلاً قامَ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، بِماذا عَرَفتَ رَبَّکَ ؟ قالَ : بِفَسخِ العَزمِ ، ونَقضِ الهَمِّ ، لَمّا هَمَمتُ فَحیلَ بَینی وبَینَ هَمّی ، وعَزَمتُ فَخالَفَ القَضاءُ عَزمی ، عَلِمتُ أنَّ المُدَبِّرَ غَیری . ⁽²⁾

جامع الأخبار :سُئِلَ أمیرُ المُؤمِنینَ : مَا الدَّلیلُ عَلی إثباتِ الصّانِعِ ؟ قالَ : ثَلاثَةُ أشیاءَ : تَحویلُ الحالِ ، وضَعفُ الأَرکانِ ، ونَقضُ الهِمَّةِ . ⁽³⁾

۲ / ۳القَلب۲ / ۳ ـ ۱خَرقُ حُجُبِ النّورِالإمام علیّ علیه السلامـ مِن مُناجاتِهِ فی شَهرِ شَعبانَ ـ: إلهی هَب لی کَمالَ الاِنقِطاعِ إلَیکَ ، وأنِر أبصارَ قُلوبِنا بِضِیاءِ نَظَرِها إلَیکَ ، حَتّی تَخرِقَ أبصارُ القُلوبِ حُجُبَ النّورِ ، فَتَصِلَ إلی مَعدِنِ العَظَمَةِ ، وتَصیرَ أرواحُنا مُعَلَّقَةً بِعِزِّ قُدسِکَ ... إلهی وألحِقنی بِنورِ عِزِّکَ الأَبهَجِ ؛ فَأَکونَ لَکَ عارِفا ، وعَن سِواکَ مُنحَرِفا ، ومِنکَ خائِفا مُراقبا، یا ذَا الجَلالِ وَالإِکرامِ. ⁽⁴⁾

.

۲ / ۳ دل

۲ / ۳ ـ ۱ دریده شدن حجاب های نور

امام علی علیه السلام :خدای عز و جل با تغییر یافتن قصدها و گشوده شدن گِره ها و [ نیز] برطرف شدن زیان و گرفتاری از کسی که نیّت خویش را برای خدا خالص کند ، شناخته می شود .

امام حسین علیه السلام :مردی نزد امیر مؤمنان ایستاد و پرسید : ای امیر مؤمنان! پروردگارت را به چه شناختی؟ فرمود : «به تغییر یافتن قصدها و در هم شکستن خواست ها ؛ چون هنگامی که اهتمام ورزیدم و بین من و اهتمامم فاصله افتاد ، یا قصد کردم ، ولی قضا [ و قدر] با قصد من مخالفت نمود ، دانستم که سامان دهنده کارهایم کسی غیر از من است» .

جامع الأخبار :از امیر مؤمنان پرسیدند : دلیل بر اثبات صانع چیست؟ فرمود : «سه چیز : دگرگونی اوضاع ، سستی پایه ها ، و در هم شکستن خواست ها» .

۲ / ۳دل۲ / ۳ ـ ۱دریده شدن حجاب های نورامام علی علیه السلامـ در مناجات شعبانیه ـ: خدای من! پیوستن کامل به خودت را به من عطا کن ، و دیده دل های ما را با نورِ نگریستنش به سوی خودت ، روشنی بخش تا دیده دل ها ، حجاب های نور را بدرَد و به معدن عظمت برسد ، و روح هایمان به عزّت قُدس تو درآویزد ... . خدای من! مرا به نور درخشان عزّت خود ، ملحق کن ⁽¹⁾تا تو را بشناسم و از غیر تو روی گردانم ، و از تو ترس داشته باشم و تو را مراقب خویش بدانم ، ای شکوهمند و ارجمند!

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصفِ السّالِکِ الطّریقَ إلَی اللّهِ سُبحانَهُ ـ: قَد أحیا عَقلَهُ وأماتَ نَفسَهُ ، حَتّی دَقَّ جَلیلُهُ ولَطُفَ غَلیظُهُ ، وبَرَقَ لَهُ لامِعٌ کَثیرُ البَرقِ ، فَأَبانَ لَهُ الطَّریقَ وسَلَکَ بِهِ السَّبیلَ ، وتَدافَعَتهُ الأَبوابُ إلی بابِ السَّلامَةِ ودارِ الإِقامَةِ ، وثَبَتَت رِجلاهُ بِطُمَأنینَةِ بَدَنِهِ فی قَرارِ الأَمنِ وَالرّاحَةِ ، بِمَا استَعمَلَ قَلبَهُ وأرضی رَبَّهُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن دُعاءٍ عَلَّمَهُ نَوفا البِکالِیَّ ـ: فَأَسأَ لُکَ بِاسمِکَ الَّذی ظَهَرتَ بِهِ لِخاصَّةِ أولِیائِکَ فَوَحَّدوکَ وعَرَفوکَ فَعَبَدوکَ بِحَقیقَتِکَ ، أن تُعَرِّفَنی نَفسَکَ لِاُقِرَّ لَکَ بِرُبوبِیَّتِکَ عَلی حَقیقَةِ الإِیمانِ بِکَ ، ولا تَجعَلنی یا إلهی مِمَّن یَعبُدُ الاِسمَ دونَ المَعنی ، وَالحَظنی بِلَحظَةٍ مِن لَحَظاتِکَ تُنَوِّرُ بِها قَلبی بِمَعرِفَتِکَ خاصَّةً ومَعرِفَةِ أولِیائِکَ ، إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ومَعنی «قَد قامَتِ الصَّلاةُ» فِی الإِقامَةِ ، أی حانَ وَقتُ الزِّیارَةِ وَالمُناجاةِ ، وقَضاءِ الحَوائِجِ ، ودَرکِ المُنی ، وَالوُصولِ إلَی اللّهِ عَزَّوجَلَّ ، وإلی کَرامَتِهِ وغُفرانِهِ وعَفوِهِ ورِضوانِهِ . ⁽³⁾

نور البراهین عن کُمَیلـ لِعَلِیٍّ علیه السلام ـ: یا أمیرَ المُؤمِنینَ مَا الحَقیقَةُ ؟ فَقالَ : ما لَکَ وَالحَقیقَةَ ؟ فَقالَ : أ وَلَستُ صاحِبَ سِرِّکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ؟ فَقالَ : بلی ، ولکِن أخافُ أن یَطفَحَ عَلَیکَ ما یَرشَحُ مِنّی . فَقالَ : أوَمِثلُکَ مَن یُخَیِّبُ سائِلاً ؟ فَقالَ : الحَقیقَةُ کَشفُ سُبُحاتِ الجَلالِ مِن غَیرِ إشارَةٍ . فَقالَ : زِدنی فیهِ بَیانا یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! فقالَ : نَفیُ المَوهومِ مَعَ صِحَّةِ المَعلومِ . فَقالَ : زِدنی فیهِ بَیانا ! فَقالَ : هَتکُ السِّترِ لِغَلَبَةِ السِّرِّ . فَقالَ : زِدنی فیهِ بَیانا ! فَقالَ : جَذبُ الأَحَدِیَّةِ لِصِفَةِ التَّوحیدِ . فَقالَ : زِدنی فیهِ بَیانا ! فَقالَ : نورٌ یَلمَعُ مِن صُبحِ الأَزَلِ فَیَظهَرُ عَلی هَیاکِلِ التَّوحیدِ آثارُهُ . فَقالَ : زِدنی فیهِ بَیانا ! فَقالَ : أطفِ المِصباحَ فَقَد أضاءَ المِصباحُ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلامـ در وصف سالک راه خدای عز و جل ـ: او خِردش را زنده کرده و نفْسش را کشته است ، آن سان که [ جسم] سنگینش نزار و [ خوی ]خشنش نرم گردید ، و روشنایی پُر فروغی ، برایش درخشید ، و راه را برای او آشکار ساخت،و او را راه بُرد،و از دری به درِ دیگر کشانْد تا او را به درِ سلامت و سرای اقامت رسانْد . پاهایش با آرامش تن ، در جای امن و راحت ، ثبات گرفت به خاطر آنچه با دل خویش کرد و پروردگار خویش را راضی گردانْد.

امام علی علیه السلامـ در دعایی که به نوف بِکالی آموخت ـ: به آن نامت که به وسیله آن ، بر اولیای ویژه ات ظهور یافتی و از این رو ، آنان ، تو را یگانه دانستند و شناختند و تو را به حقیقت ، عبادت کردند ، از تو درخواست می کنم که خودت را به من بشناسانی تا بر پایه ایمان حقیقی به تو ، به پروردگاری ات اقرار کنم . ای خدای من! مرا از آنانی قرار مده که نام بدون معنا را می پرستند ، و در آن وقتی که با گوشه چشمی بندگانت را می نوازی، با گوشه چشم به من بنگر تا دلم به شناخت ویژه خودت و شناخت اولیایت نورانی گردد ، که تو بر هر چیزی توانایی .

امام علی علیه السلام :معنای «قد قامت الصلاة؛ نمازْ بر پا گردید» در اقامه نماز ، این است که هنگام دیدار و مناجات و برآورده شدن خواسته ها و دست یافتن به آرزوها و رسیدن به خدای عز و جل و بزرگواری و گذشت و بخشش و خشنودی اش فرا رسیده است .

نور البراهین:کمیل، به علی علیه السلام گفت: ای امیر مؤمنان! حقیقت چیست؟ فرمود : «تو را با حقیقت چه کار؟» . گفت : ای امیر مؤمنان! آیا من رازدار شما نیستم؟ فرمود : «آری ؛ امّا می ترسم که آنچه از [ علم ]من بر تو می تراود ، افزون از گنجایش تو باشد!» . گفت : آیا کسی چون تو ، درخواست کننده ای را نا امید می کند؟ فرمود : «حقیقت ، فهم جلالت های خداوند متعال بدون اشاره است» . گفت : ای امیر مؤمنان! برایم بیشتر توضیح بده . فرمود : «نفی کردن موجود وَهْمی ، همراه با [ باور به ]درستیِ موجودِ شناخته شده است» . گفت : برایم بیشتر توضیح بده . فرمود : «دریده شدن پرده ، به خاطر تفوّق راز است» . گفت : برایم بیشتر توضیح بده . فرمود : «جذب یکتایی برای صفت یگانگی است» . گفت : برایم بیشتر توضیح بده . فرمود : «نوری است که از بامداد ازل می درخشد و آثار آن ، بر هیکل های توحید ، هویدا می گردد» . گفت : برایم بیشتر توضیح بده . فرمود : «شعله را خاموش کن که چراغ ، خود ، نورافشان شد!» . ⁽¹⁾

.

۲ / ۳ ـ ۲مَعنی رُؤیَةِ اللّهِ بِالقَلبِالإمام الصادق علیه السلام :بَینا أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام یَخطُبَ عَلی مِنبَرِ الکوفَةِ إذ قامَ إلَیهِ رَجُلٌ یُقالُ لَهُ «ذِعلِبٌ» ذو لِسانٍ بَلیغٍ فِی الخُطَبِ ، شُجاعُ القَلبِ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، هَل رَأَیتَ رَبَّکَ ؟ قالَ : وَیلَکَ یا ذِعلِبُ ! ما کُنتُ أعبُدُ رَبّا لَم أرَهُ . فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، کَیفَ رَأَیتَهُ ؟ قالَ : وَیلَکَ یا ذِعلِبُ ! لَم تَرَهُ العُیونُ بِمُشاهَدَةِ الأَبصارِ ، ولکِن رَأَتهُ القُلوبُ بِحَقائِقِ الإِیمانِ . ⁽¹⁾

.

۲ / ۳ ـ ۲ مفهوم دیدن خدا با دل

۲ / ۳ ـ ۲مفهوم دیدن خدا با دلامام صادق علیه السلام :هنگامی که امیر مؤمنان در کوفه بر فراز منبر ، سخنرانی می کرد ، مردی به نام ذعلب ـ که در سخنرانی ، زبانی گویا و رسا داشت و بسیار دلیر بود ـ برخاست و گفت : ای امیر مؤمنان! آیا پروردگارت را دیده ای؟ فرمود : «وای بر تو ، ای ذعلب! من پروردگاری را که نبینم ، نمی پرستم» . گفت : ای امیر مؤمنان! چگونه او را دیدی؟ فرمود : «ای ذعلب! دیده ها با نگریستن ، او را ندیده اند ؛ امّا دل ها به حقیقت ایمان ، او را دیده اند» .

.

الباب الثالث : موانع معرفة اللّه۳ / ۱الذُّنوبالکافی عن محمّد بن یزیدَ الرِّفاعیّ رَفَعَهُ :إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ سُئِلَ عَنِ الوُقوفِ بِالجَبَلِ ؛ لِمَ لَم یَکُن فِی الحَرَمِ ؟ فَقالَ : لِأَنَّ الکَعبَةَ بَیتُهُ وَالحَرَمَ بابُهُ ، فَلَمّا قَصَدوهُ وافِدینَ وَقَفَهم بِالبابِ یَتَضَرَّعونَ . قیلَ لَهُ : فَالمَشعَرُ الحَرامُ لِمَ صارَ فِی الحَرَمِ ؟ قالَ : لِأَ نَّهُ لَمّا أذِنَ لَهُم بِالدُّخولِ وَقَفَهُم بِالحِجابِ الثّانی ، فَلَمّا طالَ تَضَرُّعُهُم بِها أذِنَ لَهُم لِتَقریبِ قُربانِهِم ، فَلَمّا قَضَوا تَفَثَهُم ⁽¹⁾] و] ⁽²⁾تَطَهَّروا بِها منَ الذُّنوبِ الَّتی کانَت حِجابا بَینَهُم وبَینَهُ ، أذِنَ لَهُم بِالزِّیارَةِ عَلَی الطَّهارَةِ . ⁽³⁾

۳ / ۲الغَفلَةالإمام علیّ علیه السلامـ مِن دُعاءٍ عَلَّمَهُ نَوفا البِکالِیَّ ـ: إلهی تَناهَت أبصارُ النّاظِرینَ إلَیکَ بِسَرائِرِ القُلوبِ ، وطالَعَت أصغَی السّامِعینَ لَکَ نَجِیّاتُ الصُّدورِ ، فَلَم یَلقَ أبصارَهُم رَدٌّ دونَ ما یُریدونَ ، هَتَکتَ بَینَکَ وبَینَهُم حُجُبَ الغَفلَةِ ، فَسَکَنوا فی نورِکَ ، وتَنَفَّسوا بِرَوحِکَ . ⁽⁴⁾

.

باب سوم : موانع خداشناسی

۳ / ۱ گناهان

۳ / ۲ غفلت

باب سوم : موانع خداشناسی۳ / ۱گناهانالکافیـ به نقل از محمّد بن یزید رفاعی ، بدون ذکر سلسله راویان ـ: از امیر مؤمنان پرسیده شد : چرا [ محلّ] وقوف بر جَبَل ، درون محدوده حرم ، قرار داده نشده است؟ فرمود : «چون کعبه ، خانه خداست و محدوده حرم ، [ به منزله] درِ آن است و هر گاه زائران ، قصد خدای عز و جل کنند ، آنان را بر درِ خانه نگه می دارد تا زاری کنند» . گفته شد : پس چرا مشعر الحرام ، درون حرم قرار گرفته است؟ فرمود : «چون هنگامی که به آنان ، اذنِ ورود داده شد ، آنان را در مانع دوم ، نگه می دارد و هنگامی که زاری آنان در آن جا طولانی شد ، به آنان اذن داده می شود تا قربانی های خود را پیش آورند و هنگامی که آلودگی را از خود دور ساختند و به این وسیله ، از گناهانی که حجابی بین آنان و اوست ، پاک شدند ، به آنان اجازه می دهد با پاکی ، [ خانه خدا را] زیارت کنند» .

۳ / ۲غفلتامام علی علیه السلامـ در دعایی که به نوف بِکالی آموخت ـ: خدای من! دیدگانِ ناظرانِ به تو ، به اسرار سینه ها راه می یابد و گوش دهندگان به تو ، نجوای دل ها را می شنوند و دیدگانشان را از آنچه می خواهند، چیزی باز نمی دارد . بین تو و آنان ، پرده غفلتْ دریده شده است، در نور تو جای گزیده اند و به روح تو نفس می کشند .

.

۳ / ۳أمراضُ القُلوبِالإمام علیّ علیه السلام :لَو فَکَّروا فی عَظیمِ القُدرَةِ وجَسیمِ النِّعمَةِ لَرَجَعوا إلَی الطَّریقِ ، وخافوا عَذابَ الحَریقِ ، ولکِنِ القُلوبُ عَلیلَةٌ ، وَالبَصائِرُ مَدخولَةٌ ! أ لا یَنظُرونَ إلی صَغیرِ ما خَلَقَ ؛ کَیفَ أحکَمَ خَلقَهُ ، وأتقَنَ تَرکیبَهُ ، وفَلَقَ لَهُ السَّمعَ وَالبَصَرَ ، وسَوّی لَهُ العَظمَ وَالبَشَرَ ! ... فَالوَیلُ لِمَن أنکَرَ المُقَدِّرَ ، وجَحَدَ المُدَبِّرَ ! زَعَموا أنَّهُم کَالنَّباتِ ما لَهُم زارِعٌ ، ولا لِاختِلافِ صُوَرِهِم صانِعٌ ؛ ولَم یَلجَؤوا إلی حُجَّةٍ فیمَا ادَّعَوا ، ولا تَحقیقٍ لِما أوعَوا . وهَل یَکونُ بِناءٌ مِن غَیرِ بانٍ ، أو جِنایَةٌ مِن غَیرِ جانٍ ؟ ⁽¹⁾

۳ / ۴حِجابُ الخَلقِالإمام علیّ علیه السلام :لا تَشمُلُهُ المَشاعِرُ ، ولا تَحجُبُهُ الحُجُبُ ، وَالحِجابُ بَینَهُ وبَینَ خَلقِه خَلقُهُ إیّاهُم ؛ لِامتِناعِهِ مِمّا یُمکِنُ فی ذَواتِهِم ، ولإِمکانٍ ⁽²⁾ممّا یَمتَنِعُ مِنهُ ، ولِافتِراقِ الصّانِعِ مِنَ المَصنوعِ ، وَالحادِّ مِنَ المَحدودِ ، وَالرَّبِّ مِنَ المَربوبِ . ⁽³⁾

.

۳ / ۳ بیماری دل ها

۳ / ۴ حجاب آفریدگان

۳ / ۳بیماری دل هاامام علی علیه السلام :اگر در عظمت قدرت و فراوانی نعمت [ خداوند] بیندیشند ، به راه [ حق] برمی گردند و از عذاب سوزان ، خواهند ترسید ؛ امّا دل ها بیمار ، و بینش ها عیبدار است . آیا به کوچک ترین چیزی که آفریده است ، نمی نگرند که چه سان آفرینشش را استوار کرده و ترکیبش را محکم ساخته ، و گوش و دیده اش را شکافته و استخوان و پوستش را متعادل ساخته است؟ ... پس وای بر آن که تقدیر کننده را منکر شود ، و تدبیر کننده را انکار کند ! می پندارند آنها چون گیاهانی هستند که کارنده ای ندارند و برای گوناگونی چهره هایشان ، سازنده ای نیست . برای آنچه ادّعا می کنند ، دلیلی نیاورده اند ، و در آنچه آموخته اند ، تحقیق نکرده اند . آیا ساختمانی بدون معمار وجود دارد و یا جنایتی بدون جنایت کار ، ممکن است؟

۳ / ۴حجاب آفریدگانامام علی علیه السلام :فهم ها او را فرا نمی گیرند ، و حجاب ها او را نمی پوشانند . حجاب بین او و بندگانش ، آفرینش آنان به دست اوست ؛ چرا که او از امکانی که در ذات آنان قرار گرفته ، به دور است ، و امکانی در ذات آنان قرار دارد که او از آن برکنار است . به علاوه ، هر سازنده ای از ساخته شده و هر اندازه گیرنده ای از اندازه گرفته شده و هر پروردگاری از پرورش یافته جداست .

.

الباب الرابع : ما یمتنع فی معرفة اللّه۴ / ۱مَعرِفَةُ اللّهِ بِالحَواسِّالإمام علیّ علیه السلامـ فی صِفَةِ اللّهِ سُبحانَهُ ـ: لا تَلمِسُهُ لامِسَةٌ ، ولا تَحُسُّهُ حاسَّةٌ . ⁽¹⁾

الکافی عن علیّ بن عُقبة :سُئِلَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : بِمَ عَرَفتَ رَبَّکَ ؟ قالَ : بِما عَرَّفَنی نَفسَهُ . قیلَ : وکَیفَ عَرَّفَکَ نَفسَهُ ؟ قالَ : لا یُشبِهُهُ صورَةٌ ، ولا یُحَسُّ بِالحَواسِّ ، ولا یُقاسُ بِالنّاسِ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :ظاهِرٌ لا بِتَأویلِ المُباشَرَةِ ، مُتَجَلٍّ لا بِاستِهلالِ رُؤیَةٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الرّادِعُ أناسِیَّ ⁽⁴⁾الأَبصارِ عَن أن تَنالَهُ أو تُدرِکَهُ . ⁽⁵⁾

.

باب چهارم : آنچه در شناخت خدا ممکن نیست

۴ / ۱ خداشناسی به وسیله حواس

باب چهارم : آنچه در شناخت خدا ممکن نیست۴ / ۱خداشناسی به وسیله حواسامام علی علیه السلامـ در وصف خدای عز و جل ـ: هیچ لمس کننده ای او را لمس نمی کند ، و هیچ حس کننده ای او را حس نمی کند .

الکافیـ به نقل از علی بن عقبه ـ: از امیر مؤمنان پرسیده شد : به چه چیز ، خدایت را شناختی؟ فرمود : «به آنچه او خود ، با آن ، خویش را به من شناساند» . گفته شد : چگونه او خودش را به تو شناساند؟ فرمود : «به این که هیچ چهره ای شبیه او نیست و به حواس ، حس نمی شود ، و با مردم ، قیاس نمی گردد» .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] آشکار است ، امّا نه به مفهومِ در تماس بودن ؛ و متجلّی است ، امّا نه آن گونه که در پیِ دیدنش باشند .

امام علی علیه السلام :مردمک چشم ها از این که به او دست یابند و یا او را دریابند ، باز داشته شده اند .

.

عنه علیه السلامـ مُخاطِبا اللّهَ عَزَّ وجَلَّ ـ: لم یَنتَهِ إلَیکَ نَظَرٌ ، ولَم یُدرِککَ بَصَرٌ . أدرَکتَ الأَبصارَ ، وأحصَیتَ الأَعمالَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ اللّهِ سُبحانَهُ ـ: لَم تَقَع عَلَیهِ الأَوهامُ فَتُقَدِّرَهُ شَبَحا ماثِلاً ، ولَم تُدرِکهُ الأَبصارُ فَیَکونَ بَعدَ انتِقالِها حائِلاً ... کَلَّت عَن إدراکِهِ طُروفُ العُیونِ ، وقَصُرَت دونَ بُلوغِ صِفَتِهِ أوهامُ الخَلائِقِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ: لا تَنالُهُ الأَبصارُ مِن مَجدِ جَبَروتِهِ ؛ إذ حَجَبَها بِحُجُبٍ لا تَنفُذُ فی ثِخَنِ کَثافَتِهِ ، ولا تَخرِقُ إلی ذِی العَرشِ مَتانَةَ خَصائِصِ سُتُراتِهِ ، الَّذی صَدَرَتِ الاُمورُ عَن مَشِیَّتِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن حازَ ⁽⁴⁾عَلَیهِ البَصَرُ وَالرُّؤیَةُ فَهُوَ مَخلوقٌ ، ولابُدَّ لِلمَخلوقِ مِن الخالِقِ . ⁽⁵⁾

۴ / ۲مَعرِفَةُ کُنهِ ذاتِهِالإمام علیّ علیه السلامـ مُخاطِبا اللّهَ عَزَّ وجَلَّ ـ: کَلَّتِ الأَوهامُ عَن تَفسیرِ صِفَتِکَ ، وَانحَسَرَتِ العُقولُ عَن کُنهِ عَظَمَتِکَ ... وکَلَّ دونَ ذلِکَ تَحبیرُ ⁽⁶⁾اللُّغاتِ ، وضَلَّ هُنالِکَ التَّدبیرُ فی تَصاریفِ الصِّفاتِ ، فَمَن تَفَکَّرَ فی ذلِکَ رَجَعَ طَرفُهُ إلَیهِ حَسیرا ، وعَقلُهُ مَبهورا ، وتَفَکُّرُهُ مُتَحَیِّرا . ⁽⁷⁾

.

۴ / ۲ شناخت کُنه ذات خدا

امام علی علیه السلامـ در حال خطاب به خدای عز و جل ـ: هیچ نگاهی به تو نمی رسد ، و هیچ چشمی تو را نمی بیند . نگاه ها را تو در می یابی ، و کارها را تو بر می شماری .

امام علی علیه السلامـ در وصف خدای عز و جل ـ: اوهام بر او واقف نمی شوند تا او را سایه ای تمثیلی تصوّر کنند ، و دیده ها او را درک نمی کنند تا با جابه جاییِ دیده ها ، [ از دیده ها ]پنهان شود . . . نگاهِ چشم ها از درک او باز مانده ، و اوهام آفریدگان ، از دستیابی به اوصافش کوتاه شده است .

امام علی علیه السلامـ در وصف خدای عز و جل ـ: به خاطر بزرگی عظمتش ، دیده ها به او نمی رسند ؛ چرا که پرده هایی بر دیدگان افکنده که در وجودش نفوذ پیدا نمی کنند ، و حجاب های ویژه اش از [ شدّت ]استواری ، در راه [ دستیابی به] آن صاحب عرش نمی شکافند . اوست که همه کارها با خواست او انجام می پذیرد .

امام علی علیه السلام :هر چیزی که چشم و نگریستن ، آن را فرا گیرد ، مخلوق است ، و هر مخلوقی نیازمند خالق .

۴ / ۲شناخت کُنه ذات خداامام علی علیه السلامـ خطاب به خداوند عز و جل ـ: اوهام از تفسیر صفاتت ، خسته شده ، و خِردها در رسیدن به کُنهِ عظمتت ناتوان گردیده اند ... و آرایه های زبان ها در برابر آن ، فرو مانده اند و در این وادی ، تدبیر ، در ستودن های گوناگون ، گم راه شده است . هر کس در این باره بیندیشد ، اندیشه اش شکست می خورَد و با خِردی بهت زده و اندیشه ای سرگردان ، باز می گردد .

.

عنه علیه السلام :مُمتَنِعٌ عَنِ الأَوهامِ أن تَکتَنِهَهُ ، وعَنِ الأَفهامِ أن تَستَغرِقَهُ ، وعَنِ الأَذهانِ أن تُمَثِّلَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مُخاطِبا اللّهَ عَزَّ وجَلَّ ـ: فَلَسنا نَعلَمُ کُنهَ عَظَمَتِکَ ، إلّا أنّا نَعلَمُ أنَّکَ حَیٌّ قَیّومٌ ، لا تَأخُذُکَ سِنَةٌ ولا نَومٌ ، لَم یَنتَهِ إلَیکَ نَظَرٌ ، ولَم یُدرِککَ بَصَرٌ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی أظهَرَ مِن آثارِ سُلطانِهِ وجَلالِ کِبرِیائِهِ ما حَیَّرَ مُقَلَ ⁽³⁾العُقولِ مِن عَجائِبِ قُدرَتِهِ ، ورَدَعَ خَطَراتِ هَماهِمِ النُّفوسِ عَن عِرفانِ کُنهِ صِفَتِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :حارَ فی مَلَکوتِهِ عَمیقاتُ مَذاهِبِ التَّفکیرِ ، وَانقَطَعَ دونَ الرُّسوخِ فی عِلمِهِ جَوامِعُ التَّفسیرِ ، وحالَ دونَ غَیبِهِ المَکنونِ حُجُبٌ مِنَ الغُیوبِ ، تاهَت فی أدنی أدانیها طامِحاتُ ⁽⁵⁾العُقولِ فی لَطیفاتِ الاُمورِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ مُخاطِبا اللّهَ عَزَّ وجَلَّ ـ: إنَّکَ أنتَ اللّهُ الَّذی لَم تَتَناهَ فِی العُقولِ فَتَکونَ فی مَهَبِّ فِکرِها مُکَیَّفا، ولا فی رَوِیّاتِ خَواطِرِها فَتَکونَ مَحدودا مُصَرَّفا . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :اوهام از رسیدن به کُنه او ، و فهم ها از دربرگرفتنِ او ، و ذهن ها از تصوّر او باز داشته شده اند .

امام علی علیه السلامـ خطاب به خدای عز و جل ـ: ما کُنه عظمت تو را نمی شناسیم ؛ فقط این را می دانیم که زنده و پابرجایی ، چُرت و خواب ، تو را فرا نمی گیرد ، هیچ نگاهی به تو نمی افتد ، و هیچ چشمی تو را درک نمی کند .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که از آثار سلطنت و شکوهمندی کبریایش چیزهایی را آشکار ساخته که دیدگان خِرد را از شگفتی های قدرتش متحیّر ساخته است ، و اندیشه جان ها را از شناخت حقیقت صفاتش باز داشته است .

امام علی علیه السلام :راه های ژرف اندیشه ، در قدرت ملکوتی او متحیّر گشته اند ، و همه تفسیرها ، در دستیابی به دانشش ، از هم گسیخته اند ، و در برابر غیبِ پوشیده اش ، پرده هایی از نادیدنی ها افکنده شده است که بالاترین خِردهای به کار رفته در کارهای ظریف ، در پایین ترین حدّ آن پرده ها ، پریشان شده اند .

امام علی علیه السلامـ خطاب به خدای عز و جل ـ: تو آن خدایی که در خِردها جا نمی گیری تا چگونگی ات در تیررسِ تفکّر خردها قرار گیرد ، و نه در تأمّل خاطره ها می گنجی تا محدود و دگرگونی پذیر باشی .

.

عنه علیه السلامـ فی تَنزیهِ اللّهِ سُبحانَهُ ـ: تَتَلَقّاهُ الأَذهانُ لا بِمُشاعَرَةٍ ، وتَشهَدُ لَهُ المَرائی لا بِمُحاضَرَةٍ ، لَم تُحِط بِهِ الأَوهامُ ، بَل تَجَلّی لَها بِها . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :فَتَبارَکَ اللّهُ الَّذی لا یَبلُغُهُ بُعدُ الهِمَمِ ، ولا یَنالُهُ غَوصُ الفِطَنِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی تَنزیهِ اللّهِ سُبحانَهُ ـ: لَم تَبلُغهُ العُقولُ بِتَحدیدٍ فَیَکونَ مُشبَّها ، ولَم تَقَع عَلَیهِ الأَوهامُ بِتَقدیرٍ فَیَکون مُمَثَّلاً . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی مَنَعَ الأَوهامَ أن تَنالَ إلّا وُجودَهُ ، وحَجَبَ العُقولَ أن تَتَخَیَّلَ ذاتَهُ ؛ لِامتِناعِها مِنَ الشَّبَهِ وَالتَّشاکُلِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أزَلُهُ نُهیَةٌ لِمَجاوِلِ الأَفکارِ ، ودَوامُهُ رَدعٌ لِطامِحاتِ العُقولِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :فَانظُر أیُّهَا السّائِلُ ؛ فَما دَلَّکَ القُرآنُ عَلَیهِ مِن صِفَتِهِ فَائتَمَّ بِهِ ، وَاستَضِئ بِنورِ هِدایَتِهِ ، وما کَلَّفَکَ الشَّیطانُ عِلمَهُ مِمّا لَیسَ فِی الکِتابِ عَلَیکَ فَرضُهُ ولا فی سُنَّةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وأئِمَّةِ الهُدی أثَرُهُ ، فَکِل عِلمَهُ إلَی اللّهِ سُبحانَهُ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ مُنتَهی حَقِّ اللّهِ عَلَیکَ . وَاعلَم أنَّ الرّاسِخینَ فِی العِلمِ هُمُ الَّذینَ أغناهُم عَنِ اقتِحامِ السُّدَدِ المَضروبَةِ دونَ الغُیوبِ ، الإِقرارُ بِجُملَةِ ما جَهِلوا تَفسیرَهُ مِنَ الغَیبِ المَحجوبِ ، فَمَدَحَ اللّهُ تَعالَی اعتِرافَهُم بِالعَجزِ عَن تَناوُلِ ما لَم یُحیطوا بِهِ عِلما ، وسَمّی تَرکَهُمُ التَّعَمُّقَ فیما لَم یُکَلِّفهُمُ البَحثَ عَن کُنهِهِ رُسوخا . فَاقتَصِر عَلی ذلِکَ ، ولا تُقَدِّر عَظَمَةَ اللّهِ سُبحانَهُ عَلی قَدرِ عَقلِکَ فَتَکونَ مِنَ الهالِکینَ . هُوَ القادِرُ الَّذی إذَا ارتَمَتِ الأَوهامُ لِتُدرِکَ مُنقَطَعَ قُدرَتِهِ ، وحاوَلَ الفِکرُ المُبَرَّأُ مِن خَطَراتِ الوَساوِسِ أن یَقَعَ عَلَیهِ فی عَمیقاتِ غُیوبِ مَلَکوتِهِ ، وتَوَلَّهَتِ القُلوبُ إلَیهِ ؛ لِتَجرِیَ فی کَیفِیَّةِ صِفاتِهِ ، وغَمَضَت مَداخِلُ العُقولِ فی حَیثُ لا تَبلُغُهُ الصِّفاتُ لِتَناوُلِ عِلمِ ذاتِهِ ، رَدَعَها وهِیَ تَجوبُ مَهاوِیَ سُدَفِ ⁽⁶⁾الغُیوبِ ، مُتَخَلِّصَةً إلَیهِ سُبحانَهُ ، فَرَجَعَت إذ جُبِهَت مُعتَرِفَةً بِأَنَّهُ لا یُنالُ بِجَورِ الاِعتِسافِ کُنهُ مَعرِفَتِهِ ، ولا تَخطُرُ بِبالِ اُولی الرَوِیّاتِ ⁽⁷⁾خاطِرَةٌ مِن تَقدیرِ جَلالِ عِزَّتِهِ . ⁽⁸⁾

.

امام علی علیه السلامـ در تنزیه خدای عز و جل ـ: ذهن ها او را می شناسند ، نه از روی حس ، و دیده ها به او گواهی می دهند ، نه با رو به رو شدن ، و وَهْم ها بر او احاطه نمی یابند ؛ بلکه برای آنها از طریق خودِ آنها تجلّی می یابد .

امام علی علیه السلام :خجسته است خدایی که ژرف نگری اندیشه ها، او را درک نمی کند ، و ژرف کاوی تیزهوشی ها به او نمی رسد !

امام علی علیه السلامـ در تنزیه خدای عز و جل ـ: خِردها ، برای او حدّی نمی یابند تا مشابهی داشته باشد ، و وَهْم ها ، او را اندازه نمی توانند گرفت تا همانندی داشته باشد .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که وَهْم ها جز [ شناخت] وجودش از دستیابی به او منع شده اند ، و خِردها از تخیّل ذات او باز داشته شده اند ؛ چون ذات او از تشابه و هم شکلی به دور است .

امام علی علیه السلام :ازلی بودن او ، مانعی است برای جولان افکار ، و ابدی بودن او ، بازدارنده ای است برای بلندنگری خِردها .

امام علی علیه السلام :ای سؤال کننده ! بنگر و از آنچه قرآن در وصف خداوند ، تو را بدان راهنمایی کرده ، پیروی کن ، و از نور هدایت قرآن ، روشنایی گیر . آنچه شیطان ، دانستن آن را بر تو لازم کرده ، از آن چیزهایی است که نه وجوب آن در قرآن آمده است و نه در سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله ، و نه در سنّت پیشوایان هدایتگر ، اثری از آن دیده می شود . پس دانش آن را به خدای عز و جل وا گذار که این ، نهایت حقّ خدا بر توست . بدان که راسخان در علم ، کسانی هستند که اقرار آنها به مجموعه آنچه از غیبِ پوشیده که تفسیر آن را نمی دانند ، آنان را از فرو غلتیدن در موانعِ نهاده شده در برابر غیب ، بی نیاز می کند و خداوند متعال ، اعتراف آنان را به ناتوانی از دستیابی به آنچه احاطه علمی به آن ندارند ، ستوده است ، و ژرف اندیشی نکردنِ آنها را در آنچه جستجو از کُنه آن را بر عهده شان نگذاشته اند ، «راسخ بودن [ در علم]» ⁽¹⁾نامیده است . تو نیز به همین اندازه ، بسنده کن و عظمت خدای عز و جل را با توان عقل خود ، اندازه مگیر که از نابود شوندگان خواهی بود . او قادری است که اگر اوهام برای درک سر حدّ قدرتش به پرواز درآیند ، و اندیشه مبرّا از خطرهای وسواس ، تلاش کند که به ژرفای نادیدنی های ملکوتش برسد ، و دل ها به سوی او پر کشند تا در چگونگی اوصاف او جاری شوند ، و باریک اندیشی های خِرد به حوزه ای گام نهد که پیش از دستیابی به صفات ، به فکر دانستن ذات او باشد ، خداوند ، همگی را باز می دارد . آنها ، چون بخواهند پرده های غیب را بدرَند و راه به ساحَت خدای عز و جل بَرَند ، با پیشانی ضربه خورده ، باز می گردند و اعتراف می کنند که با بیراهه رفتن ، به کُنه معرفت او نتوان رسید و خاطره ای از حد و اندازه شکوهمندیِ عزّتش ، به اندیشه صاحبان خرد ، خطور نخواهد کرد .

.

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: غایَةُ کُلِّ مَتَعَمِّقٍ فی مَعرِفَةِ الخالِقِ سُبحانَهُ الِاعتِرافُ بِالقُصورِ عَن إدراکِها . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: کَیفِیَّةُ المَرءِ لَیسَ المَرءُ یُدرِکُها فَکَیفَ کَیفِیَّةُ الجَبّارِ فِی القِدَمِ هُوَ الَّذی أنشَأَ الأَشیاءَ مُبتَدِعا فَکَیفَ یُدرِکُهُ مُستَحدَثُ النَّسَمِ ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: نهایت کار هر ژرف اندیش در شناخت خالق عز و جل ، اعتراف به ناتوانی از شناخت اوست .

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به ایشان ـ: چگونگیِ انسان را انسان درک نمی کند پس چگونه است درک چگونگی خدای جبّاری که [ جبّاریتش] قدمت دارد؟ اوست آن که چیزها را مبتکرانه ایجاد کرد پس چگونه آفریده نوپدید ، او را درک خواهد نمود؟

.

عنه علیه السلام :مَن تَفَکَّرَ فی ذاتِ اللّهِ ألحَدَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مَن أفکَرَ فی ذاتِ اللّهِ تَزَندَقَ ⁽²⁾. ⁽³⁾

راجع : ص ۸۴ (الظاهر الباطن) .

۴ / ۳إحاطَةُ القَلبِ بِهِالإمام علیّ علیه السلام :لا تَنالُهُ التَّجزِئَةُ وَالتَّبعیضُ ، ولا تُحیطُ بِهِ الأَبصارُ وَالقُلوبُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :عَظُمَ عَن أن تَثبُتَ رُبوبِیَّتُهُ بِإِحاطَةِ قَلبٍ أو بَصَرٍ . ⁽⁵⁾

۴ / ۴وَصفُهُ بِغَیرِ ما وَصَفَ بِهِ نَفسَهُالإمام علیّ علیه السلام :سُبحانَهُ هُوَ کَما وَصَفَ نَفسَهُ ، وَالواصِفونَ لا یَبلُغونَ نَعتَهُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :مَنِ اعتَمَدَ عَلَی الرَّأیِ وَالقِیاسِ فی مَعرِفَةِ اللّهِ ضَلَّ وتَشَعَّبَت عَلَیهِ الاُمُورُ. ⁽⁷⁾

.

۴ / ۳ احاطه یافتن قلب بر او

۴ / ۴ توصیف او با غیر آنچه خودش وصف کرده است

امام علی علیه السلام :هر کس در ذات خدا بیندیشد ، به کژراهه می گراید .

امام علی علیه السلام :هر کس در ذات خدا بیندیشد ، از دین برمی گردد .

ر . ک : ص ۸۵ (آشکار و نهان) .

۴ / ۳احاطه یافتن قلب بر اوامام علی علیه السلام :تجزیه و تبعیض از ساحت او به دور است ، و دیده ها و قلب ها او را فرا نمی گیرند .

امام علی علیه السلام :[ او] برتر از آن است که ربوبیّتش با فراگیری دل یا چشم ، ثابت گردد .

۴ / ۴توصیف او با غیر آنچه خودش وصف کرده استامام علی علیه السلام :منزّه است او . او همان گونه است که خود ، خویش را وصف کرده ، و وصف کنندگان از وصف او ناتوان اند .

امام علی علیه السلام :هر کس در خداشناسی به رأی [ خود ]و قیاس ، اعتماد کند ، گم راه می گردد و امورش پراکنده می شود .

.

عنه علیه السلام :إنَّ مَن یَعجِزُ عَن صِفاتِ ذِی الهَیئَةِ وَالأَدَواتِ فَهُوَ عَن صِفاتِ خالِقِهِ أعجَزُ ، ومِن تَناوُلِهِ بِحُدودِ المَخلوقینَ أبعَدُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :کَیفَ یَصِفُ إلهَهُ مَن یَعجِزُ عَن صِفَةِ مَخلوقٍ مِثلِهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لَم یُطلِعِ العُقولَ عَلی تَحدیدِ صِفَتِهِ ، ولَم یَحجُبها عَن واجِبِ مَعرِفَتِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :مَن وَصَفَ اللّهَ فَقَد حَدَّهُ ، ومَن حَدَّهُ فَقَد عَدَّهُ ، ومَن عَدَّهُ فَقَد أبطَلَ أزَلَهُ ، ومَن قالَ : أینَ ؟ فَقَد غَیّاهُ ، ومَن قالَ : عَلامَ ؟ فَقَد أخلی مِنهُ ، ومَن قالَ : فیمَ ؟ فَقَد ضَمَّنَهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :کَمالُ تَوحیدِهِ الإِخلاصُ لَهُ ، وکَمالُ الإِخلاصِ لَهُ نَفیُ الصِّفاتِ عَنهُ ؛ لِشَهادَةِ کُلِّ صِفَةٍ أنَّها غَیرُ المَوصوفِ ، وشَهادَةِ کُلِّ مَوصوفٍ أنَّهُ غَیرُ الصِّفَةِ ؛ فَمَن وَصَفَ اللّهَ فَقَد قَرَنَهُ ومَن قَرَنَهُ فَقَد ثَنّاهُ ، ومَن ثَنّاهُ فَقَد جَزَّأَهُ ومَن جَزَّأَهُ فَقَد جَهِلَهُ ، ومَن جَهِلَهُ فَقَد أشارَ إلَیهِ ، ومَن أشارَ إلَیهِ فَقَد حَدَّهُ ، ومَن حَدَّهُ فَقَد عَدَّهُ ، ومَن قالَ : فیمَ ؟ فَقَد ضَمَّنَهُ ، ومَن قالَ : عَلامَ ؟ فَقَد أخلی مِنهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :قَد جَهِلَ اللّهَ مَنِ استَوصَفَهُ ، وتَعَدّاهُ مَن مَثَّلَهُ ، وأخطَأَهُ مَنِ اکتَنَهَهُ ، فَمَن قالَ : أینَ ؟ فَقَد بَوَّأَهُ ⁽⁶⁾، ومَن قالَ : فیمَ ؟ فَقَد ضَمَّنَهُ ، ومَن قالَ : إلامَ ؟ فَقَد نَهّاهُ ، ومَن قالَ : لِمَ فَقَد عَلَّلَهُ ، ومَن قالَ : کَیفَ ؟ فَقَد شَبَّهَهُ ، ومَن قالَ : إذ فَقَد وَقَّتَهُ ، ومَن قالَ : حَتّی فَقَد غَیّاهُ ، ومَن غَیّاهُ فَقَد جَزَّأَهُ ، ومَن جَزَّأَهُ فَقَد وَصَفَهُ ، ومَن وَصَفَهُ فَقَد ألحَدَ فیهِ ، ومَن بَعَّضَهُ فَقَد عَدَلَ عَنهُ . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :کسی که از توصیف موجودِ دارای هیئت (پیکر) و ابزارها (اعضا) ناتوان است ، از توصیف خالق آن ، ناتوان تر ، و از دست یافتن به او با شناخت ویژگی های آفریدگان، دورتر خواهد بود .

امام علی علیه السلام :چگونه کسی که از توصیف مخلوقی چون خودش ناتوان است ، می تواند خدایش را توصیف کند؟!

امام علی علیه السلام :خردها را بر تعیین اوصاف خویش آگاه نساخته ، و آنها را از شناخت بایسته خویش در پرده نگاه نداشته است .

امام علی علیه السلام :هر کس خدا را وصف کند ، برایش اندازه مشخّص کرده است، و هر کس برایش اندازه مشخّص کند ، او را به شماره آورده است ، و هر کس او را به شماره درآورَد، ازلی بودنش را نفی نموده است ، و هر کس بگوید : «کجاست؟»، او را محدود و کرانمند ساخته است ، و هر کس بگوید : «بر چیست؟» ، جایی را تهی از او دانسته است ، و هر کس بگوید : «در چه چیز است؟» ، او را جزو چیزی قرار داده است .

امام علی علیه السلام :کمالِ یگانه دانستن او، اخلاص برای اوست، و کمالِ اخلاص برای او ، نفی صفات از اوست ؛ چون هر صفتی گواه است که آن [ صفت] ، غیر از موصوف است ، و هر موصوفی گواه است که آن ، غیر از صفت است . پس هر کس خدا را وصف کند ، او را با چیزی قرین ساخته است ، و هر کس او را با چیزی قرین سازد ، او را دوگانه پنداشته است ، و هر کس او را دوگانه بپندارد ، او را جزء جزء دانسته است ، و هر کس او را جزء جزء بداند ، او را نشناخته است ، و هر کس او را نشناسد ، به او اشاره کرده [ و برای او جهت قائل شده] است ، و هر کس به او اشاره کند ، برای او اندازه تعیین کرده است ، و هر کس محدودش سازد ، او را به شمارْ درآورده است ، و هر کس بگوید : «در چیست؟» ، او را جزو چیزی قرار داده است ، و هر کس بگوید : «بر چه چیز است؟» ، جایی را از [ وجود ]او تهی شمرده است .

امام علی علیه السلام :هر کس توصیف خدا را بخواهد ، او را نشناخته است ، و هر کس او را به چیزی همانند بداند ، از او در گذشته است ، و هر کس [ بخواهد] کنه او را بشناسد ، در شناخت او به خطا رفته است . هر کس بگوید : «کجاست؟» ، او را [ در جایی ]ساکن دانسته است ، و هر کس بگوید : «در چه چیز است؟» ، او را جزو چیزی قرار داده است ، و هر کس بگوید : «تا کجاست؟» ، او را محدود ساخته است ، و هر کس بگوید : «چرا هست؟» ، برای او علّت جویی کرده است ، و هر کس بگوید : «او چگونه است؟» ، او را تشبیه کرده است، و هر کس بگوید: «از کِی هست؟»، او را در زمان ، قرار داده است ، و هر کس بگوید : «تا کی هست؟» ، برای او نهایتی تعیین کرده است ، و هر کس نهایتی برای او تعیین کند ، او را جزء جزء دانسته است ، و هر کس او را جزء جزء بداند ، او را وصف کرده است ، و هر کس او را وصف کند ، درباره او به کژراهه رفته است ، و هر کس او را بخش بخش کند ، از او روی بر تافته است .

.

عنه علیه السلام :لَم تَرَهُ سُبحانَهُ العُقولُ فَتُخبِرَ عَنهُ ، بَل کانَ تَعالی قَبلَ الواصِفینَ بِهِ لَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا تَحویهِ الأَماکِنُ ، ولا تَضمَنُهُ الأَوقاتُ ، ولا تَحُدُّهُ الصِّفاتُ ، ولا تَأخُذُهُ السِّناتُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لا تَقَعُ الأَوهامُ لَهُ عَلی صِفَةٍ ، ولا تُعقَدُ القُلوبُ مِنهُ عَلی کَیفِیَّةٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :تَبارَکَ اللّهُ الَّذی لا یَبلُغُهُ بُعدُ الهِمَمِ ، ولا یَنالُهُ غَوصُ الفِطَنِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :فَلَیسَت لَهُ صِفَةٌ تُنالُ ، ولا حَدٌّ تُضرَبُ لَهُ فیهِ الأَمثالُ ، کَلَّ دونَ صِفاتِهِ تَحبیرُ اللُّغاتِ ، وضَلَّ هُناکَ تَصاریفُ الصِّفاتِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی ... لا یَتَعاوَرُهُ زِیادَةٌ ولا نُقصانٌ ، ولا یوصَفُ بِأَینٍ ولا بِمَ ولا مَکانٍ ، الَّذی بَطَنَ مِن خَفِیّاتِ الاُمورِ ، وظَهَرَ فِی العُقولِ بِما یُری فی خَلقِهِ مِن عَلاماتِ التَّدبیرِ ، الَّذی سُئِلَتِ الأَنبِیاءُ عَنهُ فَلَم تَصِفهُ بِحَدٍّ ولا بِبَعضٍ ، بَل وَصَفَتهُ بِفِعالِهِ ، ودَلَّت عَلَیهِ بِآیاتِهِ . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :خِردها خداوند سبحان را ندیده اند تا از او خبر بدهند ؛ بلکه خدای متعال ، پیش از توصیف کنندگانش ، بوده است .

امام علی علیه السلام :جاها او را در بر نمی گیرند ، و زمان ها او را در خود جای نمی دهند ، و صفات او را محدود نمی کنند ، و چُرت او را فرا نمی گیرد .

امام علی علیه السلام :نه اوهام برای او صفتی می یابند ، و نه دل ها چگونگی ای برایش اثبات می کنند .

امام علی علیه السلام :خجسته است خدایی که بلندیِ همّت ها به او نمی رسد و ژرفکاویِ تیزهوشی ها ، به او نمی رسد .

امام علی علیه السلام :او را صفتی نیست که بدان دسترسی یابند ، و حدّی نیست که برای آن ، مَثَلی زده شود . آرایه های زبان ها در توصیفش در می مانند ، و گونه های توصیف ، در آن جا حیران اند .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را . . . که افزونی و کاستی بر وی عارض نمی شود ، و به کجایی و چیستی و مکان ، توصیف نمی گردد . اوست آن که از حقیقت کارهای پوشیده ، آگاه است ، و به نشانه های تدبیری که در آفریده هایش دیده می شود ، در [ آیینه ]خردها آشکار می گردد ؛ آن که از پیامبران درباره وی پرسش شده است و آنان ، او را به حد و یا جزو ، توصیف نکرده اند ؛ بلکه او را به کارهایش توصیف نموده اند و با نشانه هایش به سوی وی راهنمایی کرده اند .

.

عنه علیه السلام :لا یوصَفُ بِالأَزواجِ ، ولا یَخلُقُ بِعِلاجٍ ، ولا یُدرَکُ بِالحَواسِّ ... بَل إن کُنتَ صادِقا أیُّهَا المُتَکَلِّفُ لِوَصفِ رَبِّکَ ، فَصِف جِبریلَ ومیکائیلَ وجُنودَ المَلائِکَةِ المُقَرَّبینَ فی حُجُراتِ القُدُسِ ، مُرجَحِنّینَ ⁽¹⁾مُتَوَلِّهَةً عُقولُهُم أن یَحُدّوا أحسَنَ الخالِقینَ ؛ فَإِنَّما یُدرَکُ بِالصِّفاتِ ذَوُو الهَیئاتِ وَالأَدَواتِ ، ومَن یَنقَضی إذا بَلَغَ أمَدَ حَدِّهِ بِالفَناءِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مَن زَعَمَ أنَّ إلهَنا مَحدودٌ فَقَد جَهِلَ الخالِقَ المَعبودَ ، ومَن ذَکَرَ أنَّ الأَماکِنَ بِهِ تُحیطُ لَزِمَتهُ الحَیرَةُ وَالتَّخلیطُ، بَل هُوَ المُحیطُ بِکُلِّ مَکانٍ ؛ فَإِن کُنتَ صادِقا أیُّها المُتَکَلِّفُ لِوَصفِ الرَّحمنِ ، بِخِلافِ التَّنزیلِ وَالبُرهانِ ، فَصِف لی جِبریلَ ومیکائیلَ وإسرافیلَ ، هَیهاتَ ! أ تَعجِزُ عَن صِفَةِ مَخلوقٍ مِثلِکَ وتَصِفُ الخالِقَ المَعبودَ ، وإنَّما لا تُدرِکُ ⁽³⁾صِفَةَ رَبِّ الهَیئَةِ وَالأَدَواتِ ، فَکَیفَ مَن لَم تَأخُذهُ سِنَةٌ ولا نَومٌ ؟ لَهُ ما فِی الأَرَضینَ وَالسَّماواتِ وما بَینَهُما وهُوَ رَبُّ العَرشِ العَظیمِ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :به همتا داشتن ، توصیف نمی گردد ، و به تمرین و وسیله نمی آفریند ، و به حواس ، درک نمی شود ... . ای آن که خود را برای توصیف خدایت به رنج افکنده ای! اگر راست می گویی ، جبرئیل و میکائیل و خیل فرشتگان مقرّبِ بارگاه قدس را وصف کن که به خود می لرزند و خردهایشان از این که بهترینِ آفرینندگان را به درستی توصیف کنند ، در حیرت مانده اند ؛ چون موجودی را می توان از روی صفاتش شناخت که دارای پیکر و اندام باشد و چون دورانش به سر آمد ، به نابودی بینجامد .

امام علی علیه السلام :آن که پندارد خدای ما محدود است ، نسبت به آفریدگار معبود ، جهل ورزیده است ، و آن که تصوّر کند که مکان ها او را در بر می گیرند ، همواره گرفتار سرگردانی و در هم ریختگی خواهد شد ؛ چرا که او به همه مکان ها احاطه دارد . ای کسی که بر خلاف قرآن و برهان ، خود را برای توصیف خدای مهربان ، به رنج افکنده ای! اگر راست می گویی ، جبرئیل و میکائیل و اسرافیل را برای من توصیف کن . هیهات! تو که از وصف مخلوقی چون خود ناتوانی ، می خواهی آفریدگار معبود را وصف کنی؟! به راستی ، تو که صفاتِ موجودِ دارای پیکر و اندام را درک نمی کنی ، چگونه می توانی آن را که خواب و چُرتی او را فرا نمی گیرد ، درک کنی؟! آنچه در زمین ها و آسمان هاست و آنچه بین آن دو است ، از آنِ اوست ، و او پروردگار عرش عظیم است .

.

الباب الخامس : الصفات الثبوتیّة۵ / ۱الواحِدالإمام علیّ علیه السلام :الواحِدُ بِلا تَأویلِ عَدَدٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :واحِدٌ لا مِن عَدَدٍ ، ودائِمٌ لا بِأَمَدٍ ، وقائِمٌ لا بِعَمَدٍ . ⁽²⁾

الخصال عن شُرَیح بن هانی :إنَّ أعرابِیّا قامَ یَومَ الجَمَلِ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ أ تَقولُ : إنَّ اللّهَ واحِدٌ ؟ قالَ : فَحَمَلَ النّاسُ عَلَیهِ ، وقالوا : یا أعرابِیُّ ! أ ما تَری ما فیهِ أمیرُ المُؤمِنینَ مِن تَقَسُّمِ القَلبِ ؟ فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینِ علیه السلام : دَعوهُ ؛ فَإِنَّ الَّذی یُریدُهُ الأَعرابِیُّ هُوَ الَّذی نُریدُهُ مِنَ القَومِ ، ثُمَّ قالَ : یا أعرابِیُّ ! إنَّ القَولَ فی أنَّ اللّهَ واحِدٌ عَلی أربَعَةِ أقسامٍ : فَوَجهانِ مِنها لا یَجوزانِ عَلَی اللّهِ عَزَّوجَلَّ ، ووَجهانِ یَثبُتانِ فیهِ . فَأَمَّا اللَّذانِ لا یَجوزانِ عَلَیهِ فَقَولُ القائِلِ : واحِدٌ ، یَقصُدُ بِهِ بابَ الأَعدادِ ، فَهذا ما لا یَجوزُ ؛ لِأَنَّ ما لا ثانِیَ لَهُ لا یَدخُلُ فی بابِ الأَعدادِ ، أما تَری أنَّهُ کَفَّرَ مَن قالَ : إنَّهُ ثالِثُ ثَلاثَةٍ ؟ وقَولُ القائِلِ : هُوَ واحِدٌ مِنَ النّاسِ ، یُریدُ بِهِ النَّوعَ مِنَ الجِنسِ ، فَهذا ما لا یَجوزُ عَلَیهِ ؛ لِأَ نَّهُ تَشبیهٌ ، وجَلَّ رَبُّنا وتَعالی عَن ذلِکَ . وأمَّا الوَجهانِ اللَّذانِ یَثبُتانِ فیهِ فَقَولُ القائِلِ : هُوَ واحِدٌ لَیسَ لَهُ فِی الأَشیاءِ شِبهٌ کَذلِکَ رَبُّنا ، وقَولُ القائِلِ : إنَّهُ عَزَّ وجَلَّ أحَدِیُّ المَعنی ، یَعنی بِهِ أنَّهُ لا یَنقَسِمُ فی وُجودٍ ولا عَقلٍ ولا وَهمٍ کَذلِکَ رَبُّنا عَزَّوجَلَّ . ⁽³⁾

.

باب پنجم : صفات ثبوتی

۵ / ۱ یکتا

باب پنجم : صفات ثبوتی۵ / ۱یکتاامام علی علیه السلام :[ خداوند ،] یکتاست ، نه بر پایه شمارش .

امام علی علیه السلام :یک است ، نه از باب شمارش ، و دائم است ، نه بر پایه پایان داشتن ، و قائم است ، نه با تکیه [ بر چیزی] .

الخصالـ به نقل از شُرَیح بن هانی ـ: در جنگ جَمَل، مردی اعرابی (صحرانشین)، نزد امیر مؤمنان ایستاد و گفت: ای امیر مؤمنان! آیا تو می گویی که خداوند ، یکی است؟ مردم به او هجوم آوردند و گفتند : ای اعرابی! آیا نمی بینی که امیر مؤمنان ، پریشان خاطر است؟ امیر مؤمنان فرمود : «رهایش کنید! آنچه این اعرابی در پی [ فهم] آن است ، چیزی است که ما از این قوم می خواهیم» . آن گاه فرمود : «ای اعرابی! به چهار گونه گفته می شود که خدا ، یکی است . دو نوع آن ، درباره خدای عز و جل روا نیست و دو نوع آن ، درباره او رواست . دو نوعی که درباره او جایز نیست ، یکی این است که کسی بگوید: او یکی است و مقصودش، یک برپایه عددها باشد . این نوع «یک» گفتن درباره خدا ، روا نیست ؛ چون چیزی که «دو» ندارد ، در اعداد داخل نمی شود . آیا نمی بینی آن کسی که می گوید او یکی از سه تاست ، کافر می گردد؟ ⁽¹⁾همچنین اگر کسی بگوید : او یکی از مردم است که منظورش نوعی از یک جنس باشد ، این هم درباره وی روا نیست ؛ زیرا این ، تشبیه است و پروردگار ما برتر و والاتر از آن است . امّا دو نوعی که درباره خدا ثابت (محقَّق) است ، یکی این است که کسی بگوید : او یکتایی است که در بین چیزها مشابهی برایش نیست . پروردگار ما چنین است . و نیز این که کسی بگوید : خداوند عز و جل معنایی یگانه است و منظورش این باشد که او در وجود و در عقل و در وهم ، بخش پذیر نیست . خدای ما ، چنین است» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :ما وَحَّدَهُ مَن کَیَّفَهُ ، ولا حَقیقَتَهُ أصابَ مَن مَثَّلَهُ ، ولا إیّاهُ عَنی مَن شَبَّهَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :التَّوحیدُ ألّا تَتَوَهَّمَهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :دَلیلُهُ آیاتُهُ ، ووُجودُهُ إثباتُهُ ، ومَعرِفَتُهُ تَوحیدُهُ ، وتَوحیدُهُ تَمییزُهُ مِن خَلقِهِ ، وحُکمُ التَّمییزِ بَینونَةُ صِفَةٍ لا بَینونَةُ عُزلَةٍ ، إنَّهُ رَبٌّ خالِقٌ غَیرُ مَربوبٍ مَخلوقٍ کُلَّما یُتَصَوَّرَ فَهُوَ بِخِلافِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِ المُؤَذِّنِ : أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ ـ: إعلامٌ بِأَنَّ الشَّهادَةَ لا تَجوزُ إلّا بِمَعرِفَتِهِ مِنَ القَلبِ ، کَأَ نَّهُ یَقولُ : اُعلِمُ أنَّهُ لا مَعبودَ إلَا اللّهُ عَزَّوجَلَّ ، وأنَّ کُلَّ مَعبودٍ باطِلٌ سِوَی اللّهِ عَزَّوجَلَّ ، واُقِرُّ بِلِسانی بِما فی قَلبی مِنَ العِلمِ بِأَ نَّهُ لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأشهَدُ أنَّهُ لا مَلجَأَ مِنَ اللّهِ إلّا إلَیهِ ، ولا مَنجا مِن شَرِّ کُلِّ ذی شَرٍّ وفِتنَةِ کُلِّ ذی فِتنَةٍ إلّا بِاللّهِ . وفِی المَرَّةِ الثّانِیَةِ : أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ . مَعناهُ : أشهَدُ أن لا هادِیَ إلَا اللّهُ ، ولا دَلیلَ لی إلَی الدّینِ إلَا اللّهُ ، واُشهِدُ اللّهَ بِأَنّی أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ ، واُشهِدُ سُکّانَ السَّماواتِ وسُکّانَ الأَرَضینَ وما فیهِنَّ مِنَ المَلائِکَةِ وَالنّاسِ أجمَعینَ ، وما فیهِنَّ مِنَ الجِبالِ والأَشجارِ وَالدَّوابِّ وَالوُحوشِ ، وکُلِّ رَطبٍ ویابِسٍ بِأَنّی أشهَدُ أن لا خالِقَ إلَا اللّهُ ، ولا رازِقَ ولا مَعبودَ ، ولا ضارَّ ولا نافِعَ ، ولا قابِضَ ولا باسِطَ ، ولا مُعطِیَ ولا مانِعَ ، ولا ناصِحَ ولا کافِیَ ولا شافِیَ ، ولا مُقَدِّمَ ولا مُؤَخِّرَ إلَا اللّهُ ، لَهُ الخَلقُ والأَمرُ ، وبِیَدِهِ الخَیرُ کُلُّهُ ، تَبارَکَ اللّهُ رَبُّ العالَمینَ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :آن که خداوند را دارای چگونگی بداند ، یگانه اش نشمرده است ، و آن که او را مثل چیزی قرار دهد ، حقیقت او را نیافته است ، و آن که او را به چیزی تشبیه کند ، او را قصد نکرده است .

امام علی علیه السلام :یگانه انگاشتن [ خدا] ، آن است که او را در وهم نیاوری .

امام علی علیه السلام :راهنما به سوی او ، نشانه های اوست ، و وجودش ، اثبات اوست ، و شناختش به یگانه دانستن اوست ، و یگانه دانستنش به فرق نهادن بین او و آفریدگان اوست ، و فرق نهادن ، به جدایی در صفات است ، نه به جدایی در کنار بودن . او پروردگارِ آفریننده است ، نه پروریده آفریده . هر آنچه تصوّر شود ، او بر خلاف آن است .

امام علی علیه السلامـ درباره سخن مؤذّن : «أشهد أن لا إله إلّا اللّه ؛ گواهی می دهم که خدایی جز خداوند یکتا نیست» ـ: این ، اعلام این موضوع است که گواهی دادن ، جز با شناخت قلبی روا نیست . گویی مؤذّن می گوید : اعلام می کنم که معبودی جز خدای عز و جل نیست ، و هر معبودی جز خدای عز و جل باطل است و با زبانم به آنچه در دل دارم ـ یعنی علم به یکتایی خدا ـ اقرار می کنم ، و گواهی می دهم که پناهگاهی از (غضب) خدا ، جز به سوی خدا نیست و نجات از شرّ هر شروری و فتنه هر فتنه گری ، جز به وسیله خدا ممکن نیست . در بار دوم که می گوید : «أشهد أن لا إله الّا اللّه » ، معنایش این است که گواهی می دهم هدایت کننده ای جز خدای یکتا نیست ، و برای من ، راهنمایی به سوی دین ، جز خدای یکتا نیست ، و خدا را گواه می گیرم که من شهادت می دهم خدایی جز خداوند یکتا نیست ، و همه ساکنان آسمان ها و زمین ها و آنچه در آنهاست ، از جمله همه فرشتگان و انسان ها و هر چه کوه ، درخت ، جنبنده و حیوان وحشی و بلکه هر تَر و خشکی را که هست ، گواه می گیرم که من شهادت می دهم آفریدگاری جز خدای یکتا نیست ، و هیچ روزی دهنده ، معبود ، زیان رسان و سود رسان ، برگیرنده و پخش کننده ، دهنده و بازدارنده ، خیرخواه ، بَسنده ، شفا دهنده ، پیش دارنده و به تأخیر اندازنده ای جز خداوند یکتا نیست . آفریدن و تدبیر ، از آنِ اوست و همه خیرها در دست اوست . فرخنده خدایی است پروردگار جهانیان! .

.

عنه علیه السلامـ فی خُطبَةٍ لَهُ ـ: ولَو ضَرَبتَ فی مَذاهِبِ فِکرِکَ لِتَبلُغَ غایاتِهِ ، ما دَلَّتکَ الدَّلالَةُ إلّا عَلی أنَّ فاطِرَ النَّملَةِ هُوَ فاطِرُ النَّخلَةِ ، لِدَقیقِ تَفصیلِ کُلِّ شَیءٍ ، وغامِضِ اختِلافِ کُلِّ حَیٍّ ، ومَا الجَلیلُ وَاللَّطیفُ ، وَالثَّقیلُ وَالخَفیفُ ، وَالقَوِیُّ وَالضَّعیفُ فی خَلقِهِ إلّا سَواءٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لَمّا لَم یَکُن إلی إثباتِ صانِعِ العالَمِ طَریقٌ إلّا بِالعَقلِ ؛ لِأَنَّهُ لا یُحَسُّ فَیُدرِکَهُ العَیانُ أو شَیءٌ مِنَ الحَواسِّ ، فَلَو کانَ غَیرَ واحِدٍ بَلِ اثنَینِ أو أکثَرَ لَأَوجَبَ العَقلُ عِدَّةَ صُنّاعٍ کَما أوجَبَ إثباتَ الصّانِعِ الواحِدِ ، ولَو کانَ صانِعُ العالَمِ اثنَینِ لَم یَجرِ تَدبیرُهُما عَلی نِظامٍ ، ولَم یَنسُق أحوالُهُما عَلی إحکامٍ ولا تَمامٍ ؛ لِأَ نَّهُ مَعقولٌ مِنَ الِاثنَینِ الِاختِلافُ فی دَواعیهِما وأفعالِهِما . ولا یَجوزُ أن یُقالَ : إنَّهُما مُتَّفِقانِ ولا یَختَلِفانِ ؛ لِأَنَّ کُلَّ مَن جازَ عَلَیهِ الِاتِّفاقُ جازَ عَلَیهِ الِاختِلافُ ، أ لا تَری أنَّ المُتَّفِقَینَ لا یَخلو أن یَقدِرَ کُلٌّ مِنهُما عَلی ذلِکَ أو لا یَقدِرَ کُلٌّ مِنهُما عَلی ذلِکَ ؛ فَإِن قَدَرا کانا جَمیعا عاجِزَینِ ، وإن لَم یَقدِرا کانا جاهِلَینِ ، وَالعاجِزُ وَالجاهِلُ لا یَکونُ إلها ولا قَدیما . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلامـ در یکی از سخنرانی هایش ـ: اگر اندیشه ات را در راه های گوناگون به کار گیری تا به نهایت آن برسی ، برهانْ جز به این ، راهنمایی ات نخواهد کرد که آفریننده مورچه ، همان آفریننده خرما بُن [ با همه بلندی و ستبری اش] است ، به خاطر دقّتی که جدا جدا در [ آفرینش] هر چیز به کار رفته است ، و تفاوت های دقیقی که در آفرینش هر جاندار با جاندار دیگر نهفته است، و این که [ برای خداوند ]در کار آفرینش، میان اجسام سخت و نرم، و سنگین و سبک،و قوی و ضعیف ، هیچ فرقی نیست.

امام علی علیه السلام :از آن جا که برای اثبات آفریننده جهان ، راهی جز خِرد نیست ـ زیرا او حس نمی شود تا چشم و یا یکی از حواس ، او را درک کند ـ ، اگر او یگانه نبود ، بلکه دو و یا بیشتر بود ، باید خرد ، چنان که سازنده یگانه را اثبات می کند ، چندین سازنده را اثبات می کرد ، و اگر سازنده جهانْ دوتا بود ، تدبیر آنها با نظمی یکسان جاری نمی شد و احوال آن دو ، با استواری و تمامت سامان نمی یافت ؛ زیرا اختلاف در انگیزه و رفتار، از دو نفر امری خردپذیر است. و روا نیست که گفته شود : «آن دو اتّفاق نظر دارند و اختلافی ندارند» ؛ چون هر کس اتّفاق نظرش [ با دیگری ]روا باشد ، اختلاف ورزیدنش هم ممکن است . مگر نمی بینی دو کس که با یکدیگر اتّفاق نظر دارند، از دو حالت ، خارج نیستند؟ یا هر دو بر اداره جهان ، توانا هستند و یا هر دو ناتوان اند . اگر هر دو توانا باشند ، هر دو ناتوان خواهند بود ، و اگر هر دو ناتوان باشند ، هر دو جاهل اند ، و ناتوان و جاهل ، نه خداست و نه قدیم .

.

عنه علیه السلامـ فی وَصِیَّتِهِ لِابنِهِ الحَسَنِ علیه السلام ـ: اِعلَم یا بُنَیَّ أنَّهُ لَو کانَ لِرَبِّکَ شَریکٌ لَأَتَتکَ رُسُلُهُ ، ولَرَأَیتَ آثارَ مُلکِهِ وسُلطانِهِ ، ولَعَرَفتَ أفعالَهُ وصِفاتِهِ ، ولکِنَّهُ إلهٌ واحِدٌ کَما وَصَفَ نَفسَهُ ، لا یُضادُّهُ فی مُلکِهِ أحَدٌ . ⁽¹⁾

۵ / ۲الصَّمَدالإمام علیّ علیه السلام :صَمَدٌ لا بِتَبعیضِ بَدَدٍ ⁽²⁾. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :تَأویلُ الصَّمَدِ : لَا اسمٌ ولا جِسمٌ ، ولا مِثلٌ ولا شِبهٌ ، ولا صورَةٌ ولا تِمثالٌ ، ولا حَدٌّ ولا مَحدودٌ ، ولا مَوضِعٌ ولا مَکانٌ ، ولا کَیفٌ ولا أینٌ ، ولا هُنا ولا ثَمَّةَ ولا عَلی ، ولا خَلاءٌ ولا مَلَأٌ ، ولا قِیامٌ ولا قُعودٌ ، ولا سُکونٌ ولا حَرَکاتٌ ، ولا ظُلمانِیٌّ ولا نورانِیٌّ ، ولا روحانِیٌّ ولا نَفسانیٌّ ، ولا یَخلو مِنهُ مَوضِعٌ ولا یَسَعُهُ مَوضِعٌ ، ولا عَلی لَونٍ ، ولا خَطَرَ عَلی قَلبٍ ، ولا عَلی شَمِّ رائِحَةٍ ، مَنفِیٌّ مِن هذِهِ الأَشیاءِ . ⁽⁴⁾

.

۵ / ۲ صمد

امام علی علیه السلامـ در وصیّت به پسرش حسن علیه السلام ـ: بدان پسرم! اگر برای پروردگارت شریک می بود ، فرستادگان او هم به سوی تو می آمدند و آثار او را در مُلک و سلطنتش می دیدی ، و افعال و صفاتش را می شناختی ؛ امّا او خدای یکتاست ـ چنان که خود ، خویش را چنین توصیف کرده است ـ و در حاکمیت ، هیچ رقیبی ندارد .

۵ / ۲صمدامام علی علیه السلام :اوست آن که بدون تفاوت و تبعیض در حاجت ها به او روی آورده می شود .

امام علی علیه السلام :تفسیر «صمد» ، این است که او نه اسم است و نه جسم ، نه مِثل و نه شبیه ، نه صورت و نه تمثال ، نه حد دارد و نه اندازه ، نه جای دارد و نه مکان ، نه چگونگی دارد و نه کجایی ، نه این جاست و نه آن جا و نه بر بالا ، نه در خلوت است و نه در جلوت ، نه ایستاده است و نه نشسته ، نه سکون دارد و نه حرکت ، نه تاریک است و نه روشنا ، نه روحانی است و نه نفسانی . هیچ جایی از او خالی نیست و هیچ جایی گنجایش او را ندارد . نه رنگی دارد ، و نه بر دلی خطور می کند ، و نه همراه بویی استشمام می شود . همه این چیزها از او نفی شده است .

.

۵ / ۳العالِمالإمام علیّ علیه السلام :کُلُّ عالِمٍ غَیرَهُ مُتَعَلِّمٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :کُلُّ عالِمٍ فَمِن بَعدِ جَهلٍ تَعَلَّمَ ، وَاللّهُ لَم یَجهَل ولَم یَتَعَلَّم . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :العالَمُ بِلَا اکتِسابٍ ولَا ازدِیادٍ ولا عِلمٍ مُستَفادٍ ... لَیسَ إدراکُهُ بِالإِبصارِ ، ولا عِلمُهُ بِالإِخبارِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :عِلمُهُ بِالأَمواتِ الماضینَ کَعِلمِهِ بِالأَحیاءِ الباقینَ ، وعِلمُهُ بِما فِی السَّماواتِ العُلی کَعِلمِهِ بِما فِی الأَرَضینَ السُّفلی . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :عِلمُها لا بِأَداةٍ ، لا یَکونُ العِلمُ إلّا بِها ، ولَیسَ بَینَهُ وبَینَ مَعلومِهِ عِلمُ غَیرِهِ ⁽⁵⁾بِهِ کانَ عالِما بِمَعلومِهِ . ⁽⁶⁾

.

۵ / ۳ دانا

۵ / ۳داناامام علی علیه السلام :هر دانایی ، جز او ، دانش آموز است .

امام علی علیه السلام :هر دانایی پس از ندانستن ، دانسته است ، حالْ آن که خداوند، هرگز جهل نداشته و نیاموخته است .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] دانای بدون کسب دانش ، و بدون افزودن بر دانش و بدون علمِ آموخته شده است . . . نه دریافت های او به وسیله دیدن است ، و نه دانش او به سبب خبر شنیدن .

امام علی علیه السلام :دانش او به مردگانِ درگذشته ، چون دانش او به زندگانِ بازمانده است ، و علم او به آنچه در آسمان های بالاست ، چون علم اوست به آنچه در زمین های پایین است .

امام علی علیه السلام :علم خدا به اشیا (موجودات) ، به وسیله ابزار نیست ؛ با آن که علم جز از راه ابزار نیست ، و بین او و بین چیزی که به آن علم دارد ، علمی جز خود او نیست تا به وسیله آن ، به چیزی که علم دارد ، دانا شود .

.

عنه علیه السلام :کانَ رَبّا إذ لا مَربوبَ ، وإلها إذ لا مَألوهَ ، وعالِما إذ لا مَعلومَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أحالَ الأَشیاءَ لِأَوقاتِها ... عالِما بِها قَبلَ ابتِدائِها . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :أحاطَ بِالأَشیاءِ عِلما قَبلَ کَونِها ، فَلَم یَزدَد بِکَونِها عِلما ، عِلمُهُ بِها قَبلَ أن یُکَوِّنَها کَعِلمِهِ بَعدَ تَکوینِها . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :عِلمُهُ بِما فِی السَّماواتِ العُلی کَعِلمِهِ بِما فِی الأَرضِ السُّفلی ، وعِلمُهُ بِکُلِّ شَیءٍ ، لا تَحَیَّرُهُ الأَصواتُ ، ولا تَشغَلُهُ اللُّغاتُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :فَسُبحانَ مَن لا یَخفی عَلیهِ سَوادُ غَسَقٍ داجٍ ، ولا لَیلٍ ساجٍ ⁽⁵⁾، فی بِقاعِ الأَرَضینَ المُتَطَأطِئاتِ ، ولا فی یَفاعِ السُّفعِ ⁽⁶⁾المُتَجاوِراتِ ، وما یَتَجَلجَلُ بِهِ الرَّعدُ فی اُفُقِ السَّماءِ ، وما تَلاشَت عَنهُ بُروقُ الغَمامِ ، وما تَسقُطُ مِن وَرَقَةٍ تُزیلُها عَن مَسقَطِها عَواصِفُ الأَنواءِ وَانهِطالُ السَّماءِ ! ویَعلَمُ مَسقَطَ القَطرَةِ ومَقَرَّها ومَسحَبَ الذَّرَّةِ ومَجَرَّها ، وما یَکفِی البَعُوضَةَ مِن قوتِها ، وما تَحمِلُ الاُنثی فی بَطنِها . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :زمانی که پرورده ای نبود ، او پروردگار بود ؛ و زمانی که هیچ معبودی نبود ، او معبود بود ، و زمانی که هیچ چیزی نبود که بر آن علم پیدا شود ، او عالم بود .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] اشیا را به زمان های خودشان موکول کرد . . . و پیش از آغاز آفرینش ، به آنها دانا بود .

امام علی علیه السلام :علمش قبل از بودن اشیا ، به آنها احاطه داشت ، و بودن آنها چیزی بر دانشش نیفزود . علم وی به آن اشیا پیش از به وجود آوردن آنها ، چون علمش به آنها پس از به وجود آوردنشان بود .

امام علی علیه السلام :علم او به آنچه در آسمان های بالاست ، چون علم او به آن چیزی است که در زمین پایین است . او به همه چیز ، داناست . صداها او را متحیّر نمی سازند ، و گویش ها او را مشغول نمی کنند .

امام علی علیه السلام :منزّه است آن که سیاهیِ تیره و تار ، و شب آرام و پایدار ، در زمین های پست و ناهموار و در قلّه های تیره رنگِ به هم نزدیک و زنجیر وار ، بر وی پوشیده نیست ، و غرّشی که رعد در کرانه آسمانْ پدید می آورَد ، و برقی که از ابر می جهد و پراکنده می شود ، و برگی که با وزش بادهای جهنده و سقوط ستارگان و ریزش باران از آسمان فرو می افتد ، بر او پوشیده نیست . اوست که جای افتادن هر قطره و جای قرار گرفتن آن ، و جایی که موران ، دانه برمی دارند و مسیری که آن را می بَرند ، و مقدار غذایی که پشه را کفایت می کند ، و آنچه را که مادینگان در شکم خود دارند ، همه را می داند .

.

عنه علیه السلام :لا یَعزُبُ ⁽¹⁾عَنهُ عَدَدُ قَطرِ الماءِ ، ولا نُجومِ السَّماءِ ، ولا سَوافِی الرّیحِ فِی الهَواءِ ، ولا دَبیبُ النَّملِ عَلَی الصَّفا ، ولا مَقیلُ الذَّرِّ فِی اللَّیلَةِ الظُّلماءِ ، یَعلَمُ مَساقِطَ الأَوراقِ وخَفِیَّ طَرفِ الأَحداقِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لا یَخفی عَلیهِ مِن عِبادِهِ شُخوصُ لَحظَةٍ ، ولا کُرورُ لَفظَةٍ ، ولَا ازدِلافُ ⁽³⁾رَبوَةٍ ، ولَا انبِساطُ خُطوَةٍ ، فی لَیلٍ داجٍ ، ولا غَسَقٍ ساجٍ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لَم یَعزُب عَنهُ خَفِیّاتُ غُیوبِ الهَواءِ ، ولا غَوامِضُ مَکنونِ ظُلَمِ الدُّجی ، ولا ما فِی السَّماواتِ العُلی إلَی الأَرَضینَ السُّفلی . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ مُخاطِبا اللّهَ عَزَّ وجَلَّ ـ: کُلُّ سِرٍّ عِندَکَ عَلانِیَةٌ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ: کُلُّ غَیبٍ عِندَکَ شَهادَةٌ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :خَرَقَ عِلمُهُ باطِنَ غَیبِ السُّتُراتِ ، وأحاطَ بِغُموضِ عَقائِدِ السَّریراتِ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :عالِمُ السِّرِّ مِن ضَمائِرِ المُضمِرینَ ، ونَجوَی المُتَخافِتینَ ، وخَواطِرِ رَجمِ الظُّنونِ ، وعُقَدِ عَزیماتِ الیَقینِ ، ومَسارِقِ إیماضِ ⁽⁹⁾الجُفونِ ، وما ضَمِنَتهُ أکنانُ القُلوبِ ، وغَیاباتُ الغُیوبِ . ⁽¹⁰⁾

.

امام علی علیه السلام :نه شمارِ قطره های آب و نه ستارگان آسمان ، و نه آنچه باد در هوا پراکنده می کند ، و نه حرکت مورچه بر سنگ صاف ، و نه خوابگاه مور در شب تاریک ، هیچ کدام بر او پوشیده نیست . سقوط برگ ها و بر هم خوردن پلک ها را می داند .

امام علی علیه السلام :هـیچ نگاه زیـرچشمی ، تـکرار کردن کلمه ای ، نزدیک شدن به بلندی ، گام برداشتن در شبی تار و آرام از سوی بندگانش ، بر وی پوشیده نیست .

امام علی علیه السلام :پوشیده های اعماق آسمان ، و پیچیدگی های پنهان در ظلمت تاریکی ها ، و آنچه در آسمان های بالا تا زمین های پایین است ، بر او پوشیده نیست .

امام علی علیه السلامـ خطاب به خدای عز و جل ـ: هر رازی نزد تو آشکار است .

امام علی علیه السلامـ خطاب به خدا ـ: هر پنهانی در نزد تو پیداست .

امام علی علیه السلام :علم او درونِ ناپیدای پرده ها را شکافته است و به پیچیده ترین باورهای دل ها ، احاطه دارد .

امام علی علیه السلام :[ خداوند] به راز دلِ رازداران ، و نجوایِ آهسته گویان ، و اندیشه های گمان آلود ، و یقین های محکمْ نشسته در دل ، و دزدیده نگاه کردن ها ، و آنچه در دل ها نهان است و پرده هایی از نادیدنی ها آن را در خود دارند ، داناست .

.

عنه علیه السلام :یَعلَمُ اللّهُ سُبحانَهُ ما فِی الأَرحامِ مِن ذَکَرٍ أو اُنثی ، وقَبیحٍ أو جَمیلٍ ، وسَخِیٍّ أو بَخیلٍ ، وشَقِیٍّ أو سَعیدٍ ، ومَن یَکونُ فِی النّارِ حَطَبا أو فِی الجِنانِ لِلنَّبِیّینَ مُرافِقا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :قَد عَلِمَ السَّرائِرَ ، وخَبَرَ الضَّمائِرَ ، لَهُ الإِحاطَةُ بِکُلِّ شَیءٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :کُلُّ باطِنٍ عِندَ اللّهِ جَلَّت آلاؤُهُ ظاهِرٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ سُبحانَهُ عِندَ إضمارِ کُلِّ مُضمِرٍ ، وقَولِ کُلِّ قائِلٍ ، وعَمَلِ کُلِّ عامِلٍ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ ! اتَّقُوا اللّهَ الَّذی إن قُلتُم سَمِعَ ، وإن أضمَرتُم عَلِمَ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :العالِمُ بِما تُکِنُّ الصُّدورُ وما تَخونُ العُیونُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :قَسَمَ أرزاقَهُم ، وأحصی آثارَهُم وأعمالَهُم ، وعَدَدَ أنفُسِهِم ، وخائِنَةَ أعیُنِهِم ، وما تُخفی صُدورُهُم مِنَ الضَّمیرِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :قَد أحاطَ عِلمُ اللّهِ سُبحانَهُ بِالبَواطِنِ ، وأحصَی الظَّواهِرَ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعاءٍ عَلَّمَهُ کُمَیلَ بنِ زیادٍ ـ: اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ ... بِعِلمِکَ الَّذی أحاطَ بِکُلِّ شَیءٍ . ⁽⁹⁾

.

امام علی علیه السلام :خدای عز و جل آنچه در زهدان هاست از نَر و ماده ، زشت و زیبا ، بخشنده و بخیل ، بدبخت و خوش بخت ، و آن را که هیزم دوزخ می شود و یا در بهشت ، همراه پیامبران می گردد ، همه را می داند .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] رازها را می داند و از درون ها خبر دارد . احاطه داشتن بر همه چیزها ، تنها برای اوست .

امام علی علیه السلام :هر پنهانی ، نزد خداوندِ بزرگْ نعمت ، آشکار است .

امام علی علیه السلام :خداوند عز و جل در کنار پنهانکاریِ هر پنهانکار ، گفته هر گوینده ، و کار هر کارگزاری حاضر است .

امام علی علیه السلام :ای مردم! از خدایی پروا کنید که اگر بگویید ، می شنود ، و اگر پنهان دارید ، می داند .

امام علی علیه السلام :[ خداوند] به آنچه سینه ها در خود پوشیده می دارند ، و به خیانتی که دیده ها می کنند ، داناست .

امام علی علیه السلام :او رزق و روزی آفریدگان را تقسیم کرد ، آثار و کردارشان و نفَس هایشان و خیانتِ دیدگانشان و هر رازی را که در سینه هایشان مخفی می دارند ، شماره کرد .

امام علی علیه السلام :علم خدای عز و جل بر درون ها احاطه یافته ، و آشکارها را برشمرده است .

امام علی علیه السلامـ در دعایی که به کمیل بن زیاد آموخت ـ: خداوندا! من از تو درخواست می کنم . . . به [ حقّ ]دانشت که بر همه چیز ، احاطه دارد .

.

۵ / ۴الشّاهِدالإمام علیّ علیه السلام :شاهِدُ کُلِّ نَجوی ، لا کَمُشاهَدَةِ شَیءٍ مِنَ الأَشیاءِ ، عَلا السَّماواتِ العُلی إلَی الأَرَضینَ السُّفلی ، وأحاطَ بِجَمیعِ الأَشیاءِ عِلما ، فَعَلَا الَّذی دَنا ، ودَنا الَّذی عَلا ، لَهُ المَثَلُ الأَعلی ، وَالأَسماءُ الحُسنی تَبارَکَ وتَعالی . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :المُشاهِدُ لِجَمیعِ الأَماکِنِ بِلَا انتِقالٍ إلَیها . ⁽²⁾

۵ / ۵السَّمیعُ البَصیرُالإمام علیّ علیه السلام :مَن تَکَلَّمَ سَمِعَ نُطقَهُ ، ومَن سَکَتَ عَلِمَ سِرَّهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :کانَ ... سَمیعا إذ لا مَسموعٌ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :سَمیعٌ لِلأَصواتِ المُختَلِفَةِ ، بِلا جَوارِحَ لَهُ مُؤتَلِفَةٍ . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۴ گواه

۵ / ۵ شنوای بینا

۵ / ۴گواهامام علی علیه السلام :[ خداوند ،] گواه هر رازْ گفتنی است ؛ امّا نه چونان دیدن چیزی از چیزها . بر آسمان های زِبَرین تا زمین های زیرین ، چیرگی دارد و علم او به همه چیزها احاطه دارد . پس والاست آن که نزدیک است ، و نزدیک است آن که والاست . صفات بِهین و نام های نیکو برای اویند و خداوند ، خجسته و برتر است .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] نظاره گر همه جاهاست ، بی آن که به سوی آنها برود .

۵ / ۵شنوای بیناامام علی علیه السلام :هر کس سخن گوید ، خداوندْ گفتارش را می شنود ، و هر کس سکوت کند ، او درونش را می داند .

امام علی علیه السلام :پیش از آن که شنیدنی ای باشد ، ... او شنوا بود .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] شنوای صداهای گوناگون است ، بی آن که اندام هایی داشته باشد .

.

عنه علیه السلام :السَّمیعُ لا بِأَداةٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :سَمیعٌ لا بِآلَةٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :السَّمیعُ لا بِتَفریقِ آلَةٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :کُلُّ سَمیعٍ غَیرَهُ یَصَمُّ عَن لَطیفِ الأَصواتِ ، ویُصِمُّهُ کَبیرُها ویَذهَبُ عَنهُ ما بَعُدَ مِنها وکُلُّ بَصیرٍ غَیرَهُ یَعمی عَن خَفِیِّ الأَلوانِ ، ولَطیفِ الأَجسامِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :بَصیرٌ إذ لا مَنظورَ إلَیهِ مِن خَلقِهِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :بَصیرٌ لا یوصَفُ بِالحاسَّةِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :البَصیرُ لا بِتَفریقِ آلَةٍ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :بَصیرٌ لا بِأَداةٍ . ⁽⁸⁾

۵ / ۶اللَّطیفُ الخَبیرُالإمام علیّ علیه السلام :إنَّ رَبّی لَطیفُ اللَّطافَةِ ، لا یوصَفُ بِاللُّطفِ . ⁽⁹⁾

.

۵ / ۶ لطیف آگاه

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] شنواست ، نه با ابزار .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] شنواست ، نه با اندام .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] شنواست ، نه با گشودن اندام [ شنوایی] .

امام علی علیه السلام :هر شنونده ای جز خداوند ، از شنیدن صداهای آهسته ، ناشنواست ، و صداهای بلند [ نیز ]او را کر می سازد ، و صداهای دور از او ، به وی نمی رسند ، و هر بیننده ای جز او ، از دیدن رنگ های ناپیدا و اجسام [ ریز و ]ظریف ، نابیناست .

امام علی علیه السلام :زمانی که بین آفریده هایش دیدنی ای نبود ، او [ خداوند] بینا بود .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] بینایی است که به [داشتن] حس بینایی ، توصیف نمی شود .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] بیناست ، نه با گشودن اندام [ بینایی] .

امام علی علیه السلام :بیناست ، نه با ابزار .

۵ / ۶لطیف آگاهامام علی علیه السلام :پروردگارم به حقیقت ، لطیف است و به لطافت [ جسمانی] توصیف نمی گردد .

.

عنه علیه السلام :لَطیفٌ لا بِتَجَسُّمٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لَطیفٌ لا یوصَفُ بِالخِفاءِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لا إلهَ إلَا اللّهُ اللَّطیفُ بِمَن شَرَدَ عَنهُ مِن مُسرِفی عِبادِهِ ؛ لِیَرجِعَ عَن عُتُوِّهِ وعِنادِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الکَریمِ فی مُلکِهِ ، القاهِرِ لِمَن فیهِ ، القادِرِ عَلی أمرِهِ ، المَحمودِ فی صُنعِهِ ، اللَّطیفِ بِعِلمِهِ ، الرَّؤوفِ بِعِبادِهِ ، المُستَأثِرِ فی جَبَروتِهِ فی عِزِّ جَلالِهِ وهَیبَتِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ سُبحانَهُ وتَعالی لا یَخفی عَلَیهِ مَا العِبادُ مُقتَرِفونَ فی لَیلِهِم ونَهارِهِم ، لَطُفَ بِهِ خُبرا وأحاطَ بِهِ عِلما . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :یُجیبُ دَعوَةَ مَن یَدعوهُ ، ویَرزُقُ عَبدَهُ ویَحبوهُ ، ذو لُطفٍ خَفِیٍّ وبَطشٍ قَوِیٍّ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ فی الدّیوانِ المَنسوبِ إلَیهِ ـ: وکَم للّهِِ مِن لُطفٍ خَفِیِّ یَدِقُّ خِفاهُ عَن فَهمِ الذَّکِیِّ وکمَ یُسرٍ أتی مِن بَعدِ عُسرٍ وفَرَّجَ کُربَةَ القَلبِ الشَّجِیِّ وکَم أمرٍ تُساءُ بِهِ صَباحا وتَأتیکَ المَسَرَّةُ بِالعَشِیِّ ولا تَجزَع إذا ما نابَ خَطبٌ فَکَم للّهِِ مِن لُطفٍ خَفِیِّ ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] لطیف است ؛ امّا نه جسمانی .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] لطیفی است که به مخفی بودن ، توصیف نمی شود .

امام علی علیه السلام :خدایی نیست ، جز خداوند یکتا ؛ آن که به بندگان زیاده روِ خویش که از او رمیده اند ، همیشه لطف و مهربانی می کند تا از سرکشی و دشمنی با او، بازگردند .

امام علی علیه السلام :سـپاسْ خـدایی راسـت کـه در حکمرانی اش ارجمند است ، و بر کسانی که در قلمرو وی اند ، چیره است ؛ بر کار خود ، تواناست ؛ در آفرینشش ستوده است ؛ با علمش لطیف است ؛ به بندگانش مهربان است ؛ به قدرت جبروتی اش با همه عزّت و شکوه و هیبتش ، مختصّ است .

امام علی علیه السلام :بر خدای پاک و برتر ، چیزی از آنچه بندگان در روز و شبشان انجام می دهند ، مخفی نمی مانَد . در آگاهی به آن کارها ، باریک بین است و بر آنها احاطه علمی دارد .

امام علی علیه السلام :به کسی که او را می خوانَد ، پاسخ می دهد ، و به بنده اش روزی می دهد و می بخشد . دارای لطف پنهان و عقوبتی سخت است .

امام علی علیه السلامـ در دیوان منسوب به ایشان ـ: چه قدر خداوند ، لطف پنهان دارد که ظرافت لطف پنهانش ، از فهم هوشمندان هم مخفی است . چه بسیار گشایشی که پس از گرفتاری ایجاد می شود و اندوه دل درمانده را می گشاید . و چه بسیار کاری که در صبحگاهان ، آزرده خاطرت می کند حالْ آن که به شب ، خشنودی به سراغت می آید . هر گاه که سختی ها روی آوردند ، بی تابی مکن چرا که خداوند را لطف پنهان ، بسیار است .

.

۵ / ۷القادِرالإمام علیّ علیه السلام :فَطَرَ الخَلائِقَ بِقُدرَتِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :کُلُّ قادِرٍ غیرَ اللّهِ سُبحانَهُ مَقدورٌ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :قادِرٌ إذ لا مَقدورٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :المُستَشهِدُ بِآیاتِهِ عَلی قُدرَتِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :کُلُّ قادِرٍ غَیرَهُ یَقدِرُ ویَعجِزُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الکَریمِ فی مُلکِهِ ... القادِرِ عَلی أمرِهِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ مُخاطِبا اللّهَ عَزَّ وجَلَّ ـ: سُبحانَکَ ما أعظَمَ ما نَری مِن خَلقِکَ ! وما أصغَرَ کُلَّ عَظیمَةٍ فی جَنبِ قُدرَتِکَ ! وما أهوَلَ ما نَری مِن مَلَکوتِکَ ! وما أحقَرَ ذلِکَ فیما غابَ عَنّا مِن سُلطانِکَ ! وما أسبَغَ نِعَمَکَ فِی الدُّنیا ! وما أصغَرَها فی نِعَمِ الآخِرَةِ ! ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :هُوَ القادِرُ الَّذی إذَا ارتَمَتِ الأَوهامُ لِتُدرِکَ مُنقَطَعَ قُدرَتِهِ ، وحاوَلَ الفِکرُ المُبَرَّأُ مِن خَطَراتِ الوَساوِسِ أن یَقَعَ عَلَیهِ فی عَمیقاتِ غُیوبِ مَلَکوتِهِ ، وتَوَلَّهَتِ القُلوبُ إلَیهِ لِتَجرِیَ فی کَیفِیَّةِ صِفاتِهِ ، وغَمَضَت مَداخِل العُقولِ فی حَیثُ لا تَبلُغُهُ الصِّفاتُ لتَنَاوُلِ عِلمِ ذاتِهِ ، رَدَعَها وهِیَ تَجوبُ مَهاوِیَ سُدَفِ الغُیوبِ مُتَخَلِّصَةً إلَیهِ سُبحانَهُ . ⁽⁸⁾

.

۵ / ۷ توانمند

۵ / ۷توانمندامام علی علیه السلام :آفریدگان را با قدرت خویش آفرید .

امام علی علیه السلام :هر قدرتمندی غیر از خدای سبحان، مغلوبِ قدرت اوست .

امام علی علیه السلام :هنگامی که [ هیچ] موجودِ دارای توانی نبود ، او توانا بود .

امام علی علیه السلام :[ او خدایی است که] آیاتش گواه قدرت اوست .

امام علی علیه السلام :هر قدرتمندی غیر از او ، گاه توانا و گاه ناتوان است .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که در حکومتش ارجمند است ... و در کارش ، قدرتمند .

امام علی علیه السلامـ خطاب به خداوند عز و جل ـ: منزّهی تو! چه قدر بزرگ است آنچه از آفریده های تو که می بینیم ، و چه قدر کوچک است هر بزرگی در کنار قدرت تو ! و چه قدر هول انگیز است قدرت ملکوتی تو که می بینیم ، و چه قدر کوچک است این در برابر آنچه از پادشاهی تو که برای ما پوشیده است ! و چه قدر نعمت های تو در دنیا گسترده است ، و چه قدر آنها در برابر نعمت های آخرت ، کوچک اند!

امام علی علیه السلام :او توانمندی است که هر گاه اوهام چون تیر رها شوند تا نهایتِ قدرت او را درک کنند ، و اندیشه های رها از خطر وسوسه ها بکوشند تا به ژرفای ناپیدای ملکوت او برسند ، و دل های شیفته به سوی او شتابند تا به فهم چگونگی صفات او پردازند ، و راه های ورود خرد برای شناخت ذات او ، آن قدر ظریف و باریک شود که به وصف نیاید ، خداوند ، آنها را از چنین کارهایی باز می دارد ؛ در حالی که خردها ورطه تاریک غیب را در می نوردند تا رهیده به او برسند .

.

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الواحِدِ الأَحَدِ الصَّمَدِ المُتَفَرِّدِ ، الَّذی لا مِن شَیءٍ کانَ ولا مِن شَیءٍ خَلَقَ ما کانَ ، قُدرَةٌ بانَ بِها مِنَ الأَشیاءِ وبانَتِ الأَشیاءُ مِنهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعاءٍ عَلَّمَهُ کُمَیلَ بنَ زِیادٍ ـ: اللّهُمَّ عَظُمَ سُلطانُکَ ، وعَلا مَکانُکَ ، وخَفِیَ مَکرُکَ ، وظَهَرَ أمرُکَ ، وغَلَبَ قَهرُکَ ، وجَرَت قُدرَتُکَ ، ولا یُمکِنُ الفِرارُ مِن حُکومَتِکَ . ⁽²⁾

۵ / ۸القَوِیّالإمام علیّ علیه السلام :کُلُّ قَوِیٍّ غَیرَهُ ضَعیفٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :کُلُّ شَیءٍ خاشِعٌ لَهُ ، وکُلُّ شَیءٍ قائِمٌ بِهِ ، غِنی کُلِّ فَقیرٍ ، وعِزُّ کُلِّ ذَلیلٍ ، وقُوَّةُ کُلِّ ضَعیفٍ . ⁽⁴⁾

.

۵ / ۸ نیرومند

امام علی علیه السلام :سپاسْ از آنِ خدای یگانه و یکتا و بی نیاز و تنهاست ؛ آن که نه از چیزی به وجود آمده و نه آنچه را که آفریده ، از چیزی آفریده است . توانایی است که با قدرتش ، از اشیا تفاوت پیدا کرده و اشیا [ نیز] به آن قدرت ، از او متمایز شده اند .

امام علی علیه السلامـ در دعایی که به کمیل بن زیاد آموخت ـ: خداوندا! فرمان روایی ات عظیم ، و جایگاهت برتر ، و مکر تو پنهان ، و فرمان تو آشکار ، و چیرگی تو غالب، و قدرت تو مستقر است و فرار کردن از حکومت تو ممکن نیست .

۵ / ۸نیرومندامام علی علیه السلام :هر نیرومندی جز او ، ناتوان است .

امام علی علیه السلام :هر چیزی (موجودی) در برابر او فروتن است ، و هر چیزی به او پابرجاست . او بی نیازیِ هر بینوا ، و عزّتِ هر خوار ، و نیروی هر ناتوان است .

.

عنه علیه السلام :فَتَعالی مِن قَوِیٍّ ما أکرَمَهُ ! وتَواضَعتَ مِن ضَعیفٍ ما أجرَأَکَ عَلی مَعصِیَتِهِ ! ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعاءٍ عَلَّمَهُ کُمَیلَ بنَ زِیادٍ ـ: اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ ... بِقُوَّتِکَ الَّتی قَهَرتَ بِها کُلَّ شَیءٍ ، وخَضَعَ لَها کُلُّ شَیءٍ ، وذَلَّ لَها کُلُّ شَیءٍ . ⁽²⁾

۵ / ۹القاهِرالإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الکَریمِ فی مُلکِهِ ، القاهِرِ لِمَن فیهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الواحِدُ الصَّمَدُ ، وَالمُتَکَبِّرُ عَنِ الصّاحِبَةِ وَالوَلَدِ ، رافِعِ السَّماءِ بِغَیرِ عَمَدٍ ، ومُجرِی السَّحابِ بِغَیرٍ صَفَدٍ ⁽⁴⁾، قاهِرِ الخَلقِ بِغَیرِ عَدَدٍ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :اللّهُ أکبَرُ القاهِرُ لِلأَضدادِ ، المُتَعالی عَنِ الأَندادِ ، المُتَفَرِّدُ بِالمِنَّةِ عَلی جَمیعِ العِبادِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :هُوَ الَّذِی اشتَدَّت نِقمَتُهُ عَلی أعدائِهِ فی سَعَةِ رَحمَتِهِ واتَّسَعَت رَحمَتُهُ لِأَولِیائِهِ فی شِدَّةِ نِقمَتِهِ ، قاهِرُ مَن عازَّهُ ⁽⁷⁾، ومُدَمِّرُ مَن شاقَّهُ ، ومُذِلُّ مَن ناواهُ ، وغالِبُ مَن عاداهُ . ⁽⁸⁾

.

۵ / ۹ چیره

امام علی علیه السلام :چه با کرامت است خدای والا مرتبه و نیرومند ؛ و چه قدر در نافرمانیِ او گستاخی! تو بنده خوار و ضعیف .

امام علی علیه السلامـ در دعـایی کـه بـه کمیل بن زیـاد آموخت ـ: خداوندا! من از تو درخواست می کنم ... به [ حقّ ]نیرومندی ات که با آن ، بر هر چیزی ، چیرگی یافتی ، و هر چیزی در برابر آن ، کرنش کرده است ، و هر چیزی در مقابل آن ، خوار شده است .

۵ / ۹چیرهامام علی علیه السلام :سپاسْ از آنِ خدایی است که در حکومتش ارجمند است ، و بر هر کس که در آن [ حکومت] قرار گیرد ، چیره است .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] یکتا و بی نیاز است ، و برتر از داشتن همسر و فرزند است . به پا دارنده آسمان است ، بدون تکیه گاه ، و حرکت دهنده ابرهاست ، بدون طناب و بند ، و بر خلق ، چیره است ، بدون داشتن عدد (سرباز) .

امام علی علیه السلام :خداوند ، بزرگ است ؛ همان که بر اضداد ، چیره است ، و والاتر از آن است که همگون داشته باشد ، و در منّت داشتن بر همه بندگان ، یگانه است .

امام علی علیه السلام :او کسی است که در عین گستردگی رحمتش ، کیفرش بر دشمنانش سخت است ، و در عین سختی کیفرش ، رحمتش بر دوستانش گسترده است . بر هر کس که با او مقابله کند ، چیره است ، و آن را که با وی به ستیز برخیزد ، نابود می کند ، و هر که را با او مخالفت ورزد ، ذلیل و خوار می سازد ، و بر آن که با او دشمنی کند ، پیروز است .

.

۵ / ۱۰القائِمالإمام علیّ علیه السلام :کُلُّ شَیءٍ قائِمٌ بِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :کُلُّ مَعروفٍ بِنَفسِهِ مَصنوعٌ ، وکُلُّ قائِمٍ فی سِواهُ مَعلولٌ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ اللّهَ قائِمٌ باقٍ ، وما دونَهُ حَدَثٌ حائِلٌ زائِلٌ ، ولَیسَ القَدیمُ الباقی کَالحَدَثِ الزّائِلِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :سُبحانَ مَن هُوَ قائِمٌ لا یَلهو . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ المَعروفِ مِن غَیرِ رُؤیَةٍ ، وَالخالِقِ مِن غَیرِ رَوِیَّةٍ ، الَّذی لَم یَزَل قائِما دائِما إذ لا سَماءٌ ذاتُ أبراجٍ ، ولا حُجُبٌ ذاتَ إرتاجٍ ⁽⁵⁾، ولا لَیلٌ داجٍ ، ولا بَحرٌ ساجٍ ⁽⁶⁾، ولا جَبَلٌ ذو فِجاجٍ ، ولا فَجٌّ ذو اعوِجاجٍ ، ولا أرضٌ ذاتُ مِهادٍ ، ولا خَلقٌ ذُو اعتِمادٍ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :واحِدٌ لا بِعَدَدٍ ، ودائِمٌ لا بِأَمَدٍ ، وقائِمٌ لا بِعَمَدٍ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :القَیّومُ الَّذی لا یَنامُ . ⁽⁹⁾

.

۵ / ۱۰ استوار

۵ / ۱۰استوارامام علی علیه السلام :همه چیز به او استوار است .

امام علی علیه السلام :هر چه ذاتش شناخته شود ، دستْ ساز است ، و هر چه به خود استوار نباشد ، ساخته دیگری است .

امام علی علیه السلام :خداوند ، استوار و ماندگار است و هر چه غیر او ، پدیده ای ناپایدار و نابود شدنی است ، و آن که قدیم (همیشگی) و ماندگار است ، چونان پدیده های زوال پذیر نیست .

امام علی علیه السلام :منزّه است آن استواری که به بازی نمی پردازد .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی راست که بدون دیده شدن ، شناخته شده است ، و آفریننده بدون طراحی و به کار بردن اندیشه است ؛ آن که همواره استوار است و همیشه بوده است ، آن هنگام که هیچ آسمانِ دارای برجی نبود و هیچ مانعِ دارای در و دروازه ای وجود نداشت ، نه شبی تاریک بود و نه دریایی ساکن ، نه کوهی با درّه ها وجود داشت و نه راهی با پیچ و خم ها ، نه زمینْ دارای آرامش بود ، و نه آفریده ای برخوردار از تکیه گاه .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] یگانه است ، نه به شماره ، و همیشگی است ، نه به زمان ، و استوار است ، نه به تکیه گاه .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] استواری است که [ هرگز] نمی خوابد .

.

عنه علیه السلامـ مُخاطِبا اللّهَ عَزَّ وجَلَّ ـ: أنتَ ... القَیّومُ الَّذی لا زَوالَ لَکَ . ⁽¹⁾

۵ / ۱۱الحَیُّالإمام علیّ علیه السلام :هُوَ حَیاةُ کُلِّ شَیءٍ ، ونورُ کُلِّ شَیءٍ ، سُبحانَهُ وتَعالی عَمّا یَقولونَ عُلُوّا کَبیرا ... وبِحَیاتِهِ حَیِیَت قُلوبُهُم وبِنورِهِ اهتَدَوا إلی مَعرِفَتِهِ . ⁽²⁾

۵ / ۱۲الأَوَّلُ وَالآخِرُالإمام علیّ علیه السلام :الأَوَّلُ لا شَیءَ قَبلَهُ ، وَالآخِرُ لا غایَةَ لَهُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الأَوَّلُ الَّذی لا غایَةَ لَهُ فَیَنتَهِیَ ، ولا آخِرَ لَهُ فَیَنقَضِیَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الأَوَّلُ الَّذی لَم یَکُن لَهُ قَبلٌ فَیَکونَ شَیءٌ قَبلَهُ ، وَالآخِرُ الَّذی لَیسَ لَهُ بَعدٌ فَیَکونَ شَیءٌ بَعدَهُ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :لا تَصحَبُهُ الأَوقاتُ ، ولا تَرفِدُهُ الأَدَواتُ ، سَبَقَ الأَوقاتَ کَونُهُ ، وَالعَدَمَ وُجودُهُ ، وَالِابتِداءَ أزَلُهُ ... مَنَعَتها «مُنذُ» القِدمَةَ ، وحَمَتها «قَدُ» الأَزَلِیَّةَ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :لَم یَتَقَدَّمهُ وَقتٌ ولا زَمانٌ . ⁽⁷⁾

.

۵ / ۱۱ زنده

۵ / ۱۲ اوّل و آخر

امام علی علیه السلامـ خطاب به خداوند عز و جل ـ: تو ... استواری هستی که زوالی برای تو نیست .

۵ / ۱۱زندهامام علی علیه السلام :او ، زندگی هر چیز ، و نور هر چیز است . منزّه است و از آنچه می گویند ، بسیار برتر . با زندگی او دل هایشان زنده است ، و با نور او به شناختش راه یافته اند .

۵ / ۱۲اوّل و آخرامام علی علیه السلام :[ خداوند ،] نخستی است که پیش از او چیزی نبود ، و آخری است که پایانی ندارد .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] اوّلی است که پایانی ندارد تا به آن جا منتهی شود ، و انجامی ندارد تا در آن جا پایان پذیرد .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] نخستی است که برایش قبلی نبوده تا چیزی قبل از آن باشد ، و آخری است که بَعدی برای او نیست تا چیزی بعد از او باشد .

امام علی علیه السلام :زمان ها همراه او نیستند و ابزارها او را یاری نمی کنند . بودنش بر وقت ها پیشی گرفته است ، و وجودش بر عدم ، و ازلی بودنش بر آغاز! . . . تعبیر «از فلان زمان بود» ، نفی «همیشگی بودنِ» اوست و تعبیر «قَدْ» ، نقض «ازلی بودنِ» او .

امام علی علیه السلام :وقت و زمانی بر او پیشی نگرفته است .

.

عنه علیه السلام :الَّذی لَیسَ لَهُ وَقتٌ مَعدودٌ ، ولا أجَلٌ مَمدودٌ ، ولا نَعتٌ مَحدودٌ ؛ سُبحانَ الَّذی لَیسَ لَهُ أوَّلٌ مُبتَدَأٌ ، ولا غایَةٌ مُنتَهًی ، ولا آخِرٌ یَفنی . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لَیسَ لِأَوَّلِیَّتِهِ ابتِداءٌ ، ولا لِأَزَلِیَّتِهِ انقِضاءٌ ، هُوَ الأَوَّلُ ولَم یَزَل ، وَالباقی بِلا أجَلٍ ... لا یُقالُ لَهُ : «مَتی ؟» ولا یُضرَبُ لَهُ أمَدٌ بِـ «حَتّی» ... قَبلَ کُلِّ غایَةٍ ومُدَّةٍ ، وکُلِّ إحصاءٍ وعِدَّةٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :قَبلَ کُلِّ شَیءٍ لا یُقالُ شَیءٌ قَبلَهُ ، وبَعدَ کُلِّ شَیءٍ لا یُقالُ لَهُ بَعدٌ ... مَوجودٌ لا بَعدَ عَدَمٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لا أمَدَ لِکَونِهِ ، ولا غایَةَ لِبَقائِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الکائِنِ قَبلَ أن یَکونَ کُرسِیٌّ أو عَرشٌ ، أو سَماءٌ أو أرضٌ ، أو جانٌّ أو إنسٌ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی لَم تَسبِق لَهُ حالٌ حالاً ، فَیَکونَ أوَّلاً قَبلَ أن یَکونَ آخِرا . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الأَوَّلِ فَلا شَیءَ قَبلَهُ ، وَالآخِرِ فَلا شَیءَ بَعدَهُ . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :منزّه است آن که وقتِ قابل شمارش ، و عمر دراز ، و صفت محدود ندارد ؛ آن که نه آغازی دارد که از آن شروع شود ، و نه پایانی که به آن نهایت پذیرد و نه انجامی دارد که به آن ، فرجام یابد .

امام علی علیه السلام :برای اوّل بودنِ او آغازی نیست و برای جاودانگی اش پایانی نیست . او اوّل است و همیشه چنین بوده است و باقی است ، بدون پایان داشتن ... . درباره او گفته نمی شود: «از کِی؟» و برای او پایانی با تعبیر «تا» نیست . او پیش از هر نهایت و مدّت ، و پیش از هر شمارش و زمان ، بوده است .

امام علی علیه السلام :[ پروردگار من ،] پیش از هر چیزی بوده است و از چیزی قبل از او سخن نمی رود ، و بعد از هر چیزی هست ، و از چیزی بعد از او حرفی در میان نیست . . . . او هست ، اما نه از پسِ نبودن .

امام علی علیه السلام :نه برای بودنش زمانی است ، و نه برای بقایش پایانی .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که پیش از آن که کُرسی یا عرش یا آسمان یا زمینی و یا جِن و اِنسی باشد ، بود .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که حالی از او بر حالی پیشی نمی گیرد تا این که در آغاز باشد ، پیش از آن که در پایان باشد .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که اوّل است و چیزی پیش از او نبوده ، و آخر است و چیزی بعد از او نیست .

.

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الأَوَّلِ قَبلَ کُلِّ أوَّلٍ ، وَالآخِرِ بَعدَ کُلِّ آخِرٍ ، وبِأَوَّلِیَّتِهِ وَجَبَ أن لا أوَّلَ لَهُ ، وبِآخِرِیَّتِهِ وَجَبَ أن لا آخِرَ لَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الَّذی لَیسَت فی أوَّلِیَّتِهِ نِهایَةٌ ، ولا لِاخِرِیَّتِهِ حَدٌّ ولا غایَةٌ ، الَّذی لَم یَسبِقهُ وَقتٌ ، ولَم یَتَقَدَّمهُ زَمانٌ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الَّذی لَم یَزَل ولا یَزالُ وَحدانِیّا أزَلِیّا قَبلَ بَدءِ الدُّهورِ ، وبَعدَ صُروفِ الاُمورِ ، الَّذی لا یَبیدُ ولا یَنفَدُ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لا یَزولُ أبَدا ولَم یَزَل ، أوَّلٌ قَبلَ الأَشیاءِ بِلا أوَّلِیَّةٍ ، وآخِرٌ بَعدَ الأَشیاءِ بِلا نِهایَةٍ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق علیه السلام :جاءَ حِبرٌ مِنَ الأَحبارِ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، مَتی کانَ رَبُّکَ؟ فَقالَ لَهُ: ثَکَلَتکَ اُمُّکَ!ومَتی لَم یَکُن حَتّی یُقالَ: مَتی کانَ؟ کانَ رَبّی قَبلَ القَبلِ بِلا قَبلٍ، وبَعدَ البَعدِ بِلا بَعدٍ ولا غایَةٍ، ولا مُنتَهی لِغایَتِهِ ، انقَطَعَتِ الغایاتُ عِندَهُ ؛ فَهُوَ مُنتَهی کُلِّ غایَةٍ . ⁽⁵⁾

.

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که اوّل است ، پیش از هر اوّلی ، و آخر است ، بعد از هر آخری . کسی که به جهت اوّل بودنْ شایسته است که آغازی برایش نباشد ، و به جهت آخر بودنْ شایسته است که پایانی در کارش نباشد .

امام علی علیه السلام :هموست که اوّل بودنش را نهایتی ، و آخر بودنش را اندازه و پایانی نیست ؛ آن که هیچ وقتی بر او پیشی نگرفته ، و هیچ زمانی از او جلوتر نبوده است .

امام علی علیه السلام :هموست که همواره بوده و همیشه هست . پیش از آغاز روزگاران و پس از گذشت امور ، یگانه و ازلی بوده است ؛ آن که نابود نمی شود و پایان نمی یابد .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] هرگز زوال نمی پذیرد و همیشگی است . اوّلِ پیش از همه اشیاست ، بی آن که اوّلْ بودنی داشته باشد ، و آخرِ بعد از همه اشیاست ، بی آن که پایانی داشته باشد .

امام صادق علیه السلام :یکی از روحانیان یهودی ، نزد امیر مؤمنان آمد و گفت : ای امیر مؤمنان! پروردگار تو از کِی بود؟ به او فرمود : « ... کِی نبود تا گفته شود : کِی بود؟ پروردگار من ، پیش از پیش ، بدون پیشی بود ، و بعد از بعد ، بدون بعدی هست . نه پایان دارد و نه نهایتی برای پایانش است . همه پایان ها نزد او پایان پذیرند ، و او پایان بخشِ هر پایانی است» .

.

۵ / ۱۳الظّاهِرُ وَالباطِنُالإمام علیّ علیه السلامـ فی تَمجیدِ اللّهِ ـ: الظّاهِرُ بِعَجائِبِ تَدبیرِهِ لِلنّاظِرینَ ، وَالباطِنُ بِجَلالِ عِزَّتِهِ عَن فِکرِ المُتَوَهِّمینَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الظّاهِرُ فَلا شَیءَ فَوقَهُ ، وَالباطِنُ فَلا شَیءَ دونَهُ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :هُوَ الظّاهِرُ عَلَیها بِسُلطانِهِ وعَظَمَتِهِ ، وهُوَ الباطِنُ لَها بِعِلمِهِ ومَعرِفَتِهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الظّاهِرُ لا یُقالُ : «مِمَّ» ، وَالباطِنُ لا یُقالَ : «فیمَ» . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الَّذی بَطَنَ مِن خَفِیّاتِ الاُمورِ ، وظَهَرَ فِی العُقولِ بِما یُری فی خَلقِهِ مِن عَلاماتِ التَّدبیرِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الظّاهِرُ لِقُلوبِهِم بِحُجَّتِهِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :الظّاهِرُ عَلی کُلِّ شَیءٍ بِالقَهرِ لَهُ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :الظّاهِرُ لا بِرُؤیَةٍ ، وَالباطِنُ لا بِلَطافَةٍ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :باطِنٌ لا بِمُداخَلَةٍ ، ظاهِرٌ لا بِمُزایَلَةٍ . ⁽⁹⁾

.

۵ / ۱۳ آشکار و نهان

۵ / ۱۳آشکار و نهانامام علی علیه السلامـ در تمجید خداوند عز و جل ـ: به وسیله تدبیرهای شگفتش ، برای بینندگانْ آشکار است و به خاطر شکوه عزّتش ، از اندیشه تخیّل کنندگانْ نهان است .

امام علی علیه السلام :او ، آشکاری است که چیزی بالاتر از او نیست . نهان است و چیزی نهان تر از او نیست .

امام علی علیه السلام :با قدرت و بزرگی خود ، بر آفریده ها اقتدار دارد و قدرت او پدیدار است ، و با علم و معرفتی که دارد ، به درون آنها آگاه است .

امام علی علیه السلام :آشکاری است که گفته نمی شود : «از چه چیز است؟» ، و نهانی است که گفته نمی شود : «در چه چیز است؟» .

امام علی علیه السلام :هموست که علمش در باطن امور ، نفوذ دارد و از علامت های تدبیری که در آفریدگان او دیده می شود ، برای خِردها آشکار است .

امام علی علیه السلام :با دلیل های روشن خود ، بر دل های ایشان (بندگانْ) آشکار است .

امام علی علیه السلام :با چیرگی بر همه چیز ، بر همه چیزْ آشکار است .

امام علی علیه السلام :آشکار است ، نه با دیده شدن ، و نهان است ، نه از روی لطافت .

امام علی علیه السلام :پنهان است ، نه با وارد شدن ، و آشکار است ، نه با جدا بودن .

.

عنه علیه السلام :لا یُجِنُّهُ ⁽¹⁾البُطونُ عَنِ الظُّهورِ ، ولا یَقطَعُهُ الظُّهورُ عَنِ البُطونِ ؛ قَرُبَ فَنَأی ، وعَلا فَدَنا ، وظَهَرَ فَبَطَنَ ، وبَطَنَ فَعَلَنَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی لَم تَسبِق لَهُ حالٌ حالاً ؛ فَیَکونَ أوَّلاً قَبلَ أن یَکونَ آخِرا ، ویَکونَ ظاهِرا قَبلَ أن یَکونَ باطِنا ... کُلُّ ظاهِرٍ غَیرَهُ غَیرُ باطِنٍ ، وکُلُّ باطِنٍ غَیرَهُ غَیرُ ظاهِرٍ . ⁽³⁾

۵ / ۱۴القَریبُ البَعیدُالإمام علیّ علیه السلام :قَریبٌ مِنَ الأَشیاءِ غَیرَ مُلابسٍ ، بَعیدٌ مِنها غَیرَ مُبایِنٍ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :المُتَعالی عَلَی الخَلقِ بِلا تَباعُدٍ مِنهُم ، ولا مُلامَسَةٍ مِنهُ لَهُم . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :إنَّهُ لَبِکُلِّ مَکانٍ ، وفی کُلِّ حینٍ وأوانٍ ، ومَعَ کُلِّ إنسٍ وجانٍّ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :لَم یَقرُب مِنَ الأَشیاءِ بِالتِصاقٍ ، ولَم یَبعُد عَنها بِافتِراقٍ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :ناءٍ لا بِمَسافَةٍ ، قَریبٌ لا بِمُداناةٍ . ⁽⁸⁾

.

۵ / ۱۴ نزدیکِ دور

امام علی علیه السلام :پنهان بودن ها مانع از آشکار شدن او نمی شوند ، و آشکار بودن ها او را از پنهانْ بودن جدا نمی سازند . نزدیک است و دور ، و بالاست و نزدیک . آشکار است و پنهان ، و پنهان است و آشکار .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که هیچ حالی از او بر حال دیگر پیشی نمی گیرد ، تا اوّل باشد ، پیش از آن که آخر باشد ، و آشکار باشد ، قبل از آن که پنهان باشد ... . هر آشکاری غیر از او ، غیرِ پنهان است و هر پنهانی غیر از او ، غیرِ آشکار است .

۵ / ۱۴نزدیکِ دورامام علی علیه السلام :[ خداوند عز و جل ] نزدیک به اشیاست ، بی آن که [ به آنها] پیوسته باشد ، و دور از آنهاست ، بی آن که [ از آنها] جدا باشد .

امام علی علیه السلام :برتر از خلق است ، بدون دور بودن از آنان ، و بدون پیوستگی او به آنان .

امام علی علیه السلام :او در هر مکان ، در هر وقت و زمان ، و با هر جِن و انسان است .

امام علی علیه السلام :به اشیا (موجودات) ، به شکل چسبیدنْ نزدیک نیست ، و از آنان به شکل جداییْ دور نیست .

امام علی علیه السلام :دور است ، نه بر اساس مسافت ، و نزدیک است ، نه به طریق نزدیکیِ مکانی .

.

عنه علیه السلام :سَبَقَ فِی العُلُوِّ ؛ فَلا شَیءَ أعلی مِنهُ ، وقَرُبَ فِی الدُّنُوِّ ؛ فَلا شَیءَ أقرَبُ مِنهُ، فَلَااستِعلاؤُهُ باعَدَهُ مِن شَیءٍ مِن خَلقِهِ، ولا قُربُهُ ساواهُم فِیالمَکانِ بِهِ . ⁽¹⁾

۵ / ۱۵البائِنُ الدّاخِلُالإمام علیّ علیه السلام :البائِنُ لا بِتَراخی مَسافَةٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :مُباینٌ لِجَمیعِ ما أحدَثَ فِی الصِّفاتِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :بانَ مِنَ الأَشیاءِ بِالقَهرِ لَها وَالقُدرَةِ عَلَیها ، وبانَتِ الأَشیاءُ مِنهُ بِالخُضوعِ لَهُ وَالرُّجوعِ إِلَیهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لا أنَّ الأَشیاءَ تَحویهِ فَتُقِلَّهُ ⁽⁵⁾أو تُهوِیَهُ ، أو أنَّ شَیئا یَحمِلُهُ فَیُمیلَهُ أو یُعَدِّلَهُ ، لَیسَ فِی الأَشیاءِ بِوالِجٍ ، ولا عَنها بِخارِجٍ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :فِی الأَشیاءِ کُلِّها ، غَیرَ مُتَمازِجٍ بِها ، ولا بائِنٍ مِنها . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :فارَقَ الأَشیاءَ لا عَلَی اختِلافِ الأَماکِنِ ، ویَکونُ فیها لا عَلی وَجهِ المُمازَجَةِ . ⁽⁸⁾

.

۵ / ۱۵ جدای پیوسته

امام علی علیه السلام :در برتری ، پیشتاز است ، و هیچ چیزی برتر از او نیست ، و در نزدیکی نزدیک است و هیچ چیزی از او نزدیک تر نیست . نه برتری ، او را از چیزی از آفریدگانش دور کرده است ، و نه نزدیکی به آنان ، وی را با آنان در مکان ، برابر ساخته است .

۵ / ۱۵جدای پیوستهامام علی علیه السلام :[ خداوند عز و جل ] جداست ، امّا نه با فاصله ای بر اساس مسافت .

امام علی علیه السلام :در صفات ، با همه آنچه آفریده ، مباینت (تفاوت) دارد .

امام علی علیه السلام :بـا چیزها بـه خـاطـر تـسلّط و قدرتش بر آنها ، مباینت دارد و چیزها به دلیل فروتنی شان برای او و رجوعشان به سوی او ، با او مباینت دارند .

امام علی علیه السلام :این گونه نیست که اشیا ، خدا را در بر گرفته باشند ، تا او را بالا ببرند یا پایین آورند ؛ یا آن که چیزی ، خدا را به دوش بکشد تا کج یا راستش کند . او نه در درون اشیا فرو رفته و نه از آنها بیرون است .

امام علی علیه السلام :او ، در همه چیزها هست ؛ امّا نه با آنها آمیخته است و نه دور از آنهاست .

امام علی علیه السلام :از چیزها جداست ؛ امّا نه بر پایه اختلاف مکان ها . و در چیزها هست ؛ امّا نه به شکل آمیخته شدن با آنها .

.

الإرشادـ عِندَما سَأَلَ حِبرٌ یَهودِیٌّ عَنِ اللّهِ أ هُوَ فِی السَّماءِ أم فِی الأَرضِ ؟ ـ: فَأَتاهُ أَمیرُ المؤمنینَ علیه السلام وَقالَ لَهُ : «یا یَهودیُّ! ... إنَّ اللّهَ جَلَّ وعَزَّ أیَّنَ الأَینَ فَلا أینَ لَهُ ، وجَلَّ عَن أن یَحوِیَهُ مَکانٌ ، وهُوَ فی کُلِّ مَکانٍ بِغَیرِ مُماسَّةٍ ولا مُجاوَرَةٍ ، یُحیطُ عِلما بِما فیها ، ولا یَخلو شَیءٌ مِنها مِن تَدبیرِهِ ، وإنّی مُخبِرُکَ بِما جاءَ فی کِتابٍ مِن کُتُبِکُم یُصَدِّقُ ما ذَکَرتُهُ لَکَ ، فَإِن عَرَفتَهُ أتُؤمِنُ بِهِ ؟» . قالَ الیَهودِیُّ : نَعَم . قالَ : «أ لَستُم تَجِدونَ فی بَعضِ کُتُبِکُم أنَّ موسَی بنَ عِمرانَ علیه السلام کانَ ذاتَ یومٍ جالِسا إذ جاءَهُ مَلَکٌ مِنَ المَشرِقِ ، فَقالَ لَهُ مُوسی : مِن أینَ أقبَلتَ ؟ قالَ : مِن عِندِ اللّهِ عَزَّوجَلَّ ، ثُمَّ جاءَهُ مَلَکٌ مِن المَغرِبِ فَقالَ لَهُ : مِن أینَ جِئتَ ؟ قالَ : مِن عِندِ اللّهِ ، وجاءَهُ مَلَکٌ آخَرُ فَقالَ : قَد جِئتُکَ مِنَ السّماءِ السّابِعَةِ مِن عِندِ اللّهِ تَعالی ، وجاءَهُ مَلَکٌ آخَرُ فَقالَ : قَد جِئتُکَ مِنَ الأَرضِ السّابِعَةِ السُّفلی مِن عِندِ اللّهِ عَزَّ اسمُهُ ، فَقالَ مُوسی علیه السلام : سُبحانَ مَن لا یَخلو مِنهُ مَکانٌ ، ولا یَکونُ إلی مَکانٍ أقرَبَ مِن مَکانٍ ؟» . فَقالَ الیَهودِیُّ : أشهَدُ أنَّ هذا هُوَ الحَقُّ ، وأنَّکَ أحَقُّ بِمَقامِ نَبِیِّکَ مِمَّنِ استَولی عَلَیهِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :وحَدَّ الأَشیاءَ کُلَّها عِندَ خَلقِهِ إبانَةً لَها مِن شَبَهِهِ ، وإبانَةً لَهُ مِن شَبَهِها ، لَم یَحلُل فیها فَیُقالَ : هُوَ فیها کائِنٌ ، ولَم یَنأَ عَنها فَیُقالَ : هُوَ مِنها بائِنٌ ، ولَم یَخلُ مِنها فَیُقالَ لَهُ : أینَ ، لکِنَّهُ سُبحانَهُ أحاطَ بِها عِلمُهُ ، وأتقَنَها صُنعُهُ ، وأحصاها حِفظُهُ . لَم یَعزُب عَنهُ خَفِیّاتُ غُیوبِ الهَواءِ ، ولا غَوامِضُ مَکنونِ ظُلَمِ الدُّجی ، ولا ما فِی السَّماواتِ العُلی إلَی الأَرَضینَ السُّفلی . لِکُلِّ شَیءٍ مِنها حافِظٌ ورَقیبٌ ، وکُلُّ شَیءٍ مِنها بِشَیءٍ مُحیطٌ ، وَالمُحیطُ بِما أحاطَ مِنها . ⁽²⁾

.

الإرشادـ هنگامی که روحانی ای یهودی ، پرسید که : آیا خدا در آسمان است یا در زمین؟ ـ: امیر مؤمنان علیه السلام به سویش رفت و به او فرمود : «ای یهودی! ... خداوند عز و جل ، آفریننده مکان است . بنا بر این ، مکانی برای او نیست ، و جلیل تر از آن است که مکانی وی را در بر گیرد . او در همه جا هست ، بدون مماس بودن و بدون مجاورت داشتن با مکان . علمش بر آنچه در آنهاست ، احاطه دارد ، و هیچ چیزی از آنها از دایره ساماندهی او بیرون نیست ، و من تو را از چیزی که در یکی از کتاب های شما آمده و تأییدی بر گفته من است ، خبر می دهم . آیا اگر آن را بشناسی ، ایمان می آوری؟» . گفت : آری . فرمود : «آیا در یکی از کتاب هایتان نیافتید که موسی بن عمران علیه السلام ، روزی نشسته بود که فرشته ای از مشرق آمد و موسی علیه السلام به وی گفت : از کجا آمده ای؟ . گفت : از پیش خدای عز و جل . آن گاه ، فرشته ای دیگر از مغرب آمد و موسی علیه السلام به وی گفت : از کجا آمده ای؟ . گفت : از نزد خداوند . و فرشته دیگری آمد و گفت : من از آسمان هفتم ، از نزد خدای والا به نزد تو آمده ام . و فرشته ای دیگر آمد و گفت : از هفتمین طبقه زیرینِ زمین ، از نزد خداوند آمده ام . موسی علیه السلام گفت : منزّه است آن که هیچ مکانی از او تهی نیست و به هیچ مکانی از مکان دیگر ، نزدیک تر نیست » . یهودی گفت : گواهی می دهم که حقیقت ، همین است و تو به مَسنَد پیامبرت ، از کسی که بر آن نشسته است ، سزاوارتری .

امام علی علیه السلام :برای همه چیزها هنگام آفرینش آنها ، حدّی قرار داد ، برای تمایز همانندیِ آنها از خود ، و تمایز همانندیِ خویش از آنها . او در موجودات ، حُلول نمی کند تا گفته شود : «او در درون آنهاست» ، و از آنها دور نیست تا گفته شود : «او از اشیا ، فاصله دارد» و از آنها خالی نیست تا گفته شود : «کجاست؟» ؛ بلکه خدای عز و جل ، علمش ، بر آنها احاطه دارد و به آفرینشش آنها را استوار ساخته است و به حفظش ، آنها را شماره کرده است . نه پوشیده های اعماق آسمان از او پنهان است ، و نه پیچیدگی های نهفته در تاریکی شبِ تار ، و نه آنچه در آسمان های بالا تا زمین های پایین هست . برای هر چیزی از چیزها[ ی عالَم] ، نگاهبان و مراقبی است ، و هر چیزی از آنها با چیزی احاطه شده و او بر احاطه دارندگان [ نیز] ، احاطه دارد .

.

۵ / ۱۶العَزیزُ الحَکیمُالإمام علیّ علیه السلام :کُلُّ عَزیزٍ غَیرَهُ ذَلیلٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :عِزُّ کُلِّ ذَلیلٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الَّذی لَم یَلِد فَیَکونَ فِی العِزِّ مُشارَکا . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی لَبِسَ العِزَّ وَالکِبریاءَ ، وَاختارَهُما لِنَفسِهِ دونَ خَلقِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :ظَهَرَ فِی العُقولِ بِما یُری فی خَلقِهِ مِن عَلاماتِ التَّدبیرِ ... وهُوَ الحَکیمُ العَلیمُ . أتقَنَ ما أرادَ مِن خَلقِهِ مِنَ الأَشباحِ کُلِّها ، لا بِمِثالٍ سَبَقَ إلَیهِ ، ولا لُغوبٍ ⁽⁵⁾دَخَلَ عَلَیهِ فی خَلقِ ما خَلَقَ لَدَیهِ . ⁽⁶⁾

.

۵ / ۱۶ عزیز حکیم

۵ / ۱۶عزیز حکیمامام علی علیه السلام :هر عزیزی بجز او ، خوار است .

امام علی علیه السلام :[ خداوند] عز و جل عزّت دهنده هر ذلیل است .

امام علی علیه السلام :آن است که نزایید تا در عزّت ، شریکی داشته باشد .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که [ جامه ]عزّت و کبریا را پوشیده ، و این دو [ صفت ]را برای خود برگزیده ، نه برای بندگانش .

امام علی علیه السلام :بـا نـشانه هـای تـدبیری کـه در آفریده هایش هست ، در خِردها آشکار گشت ... و او حکیمِ داناست . اشباح هر کدام از آفریده هایش را که خواست ، استوار کرد ؛ امّا نه بر پایه نمونه ای از پیش ، و نه با وارد شدن سختی بر او در آفرینشِ آنچه آفرید .

.

عنه علیه السلام :أمرُهُ قَضاءٌ وحِکمَةٌ ، ورِضاهُ أمانٌ ورَحمَةٌ ؛ یَقضی بِعِلمٍ ، ویَعفو بِحِلمٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :وفَرَّقَها أجناسا مُختَلِفاتٍ فِی الحُدودِ وَالأَقدارِ ، وَالغَرائِزِ وَالهَیئاتِ ، بَدایا خَلائِقَ أحکَمَ صُنعَها ، وفَطَرَها عَلی ما أرادَ وَابتَدَعَها ! ⁽²⁾

عنه علیه السلام :وأرانا مِن مَلَکوتِ قُدرَتِهِ ، وعَجائِبِ ما نَطَقَت بِهِ آثارُ حِکمَتِهِ ... ما دَلَّنا بِاضطِرارِ قِیامِ الحُجَّةِ لَهُ عَلی مَعرِفَتِهِ ، فَظَهَرَتِ البَدائِعُ الَّتی أحدَثَتها آثارُ صَنعَتِهِ وأعلامُ حِکمَتِهِ ، فَصارَ کُلُّ ما خَلَقَ حُجَّةً لَهُ ودَلیلاً عَلَیهِ . ⁽³⁾

۵ / ۱۷الرَّحمنُ الرَّحیمُالإمام علیّ علیه السلام :الرَّحمنُ الَّذی یَرحَمُ بِبَسطِ الرِّزقِ عَلَینَا ، الرَّحیمُ بِنا فی أدیانِنا ودُنیانا وآخِرَتِنا . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی قَیصَرَ ـ: وأمّا سُؤالُکَ عَنِ الرَّحمنِ ؛ فَهُوَ عَونٌ لِکُلِّ مَن آمَنَ بِهِ ، وهُوَ اسمٌ لَم یَتَسَمَّ بِهِ غَیرَ الرَّحمنِ تَبارَکَ وتَعالی ، وأمَّا الرَّحیمُ فَرَحیمُ مَن عَصی وتابَ وآمَنَ وعَمِلَ صالِحا . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :البَرُّ الرَّحیمُ بِمَن لَجَأَ إلی ظِلِّهِ وَاعتَصَمَ بِحَبلِهِ . ⁽⁶⁾

.

۵ / ۱۷ بخشنده مهربان

امام علی علیه السلام :فرمان او ، سرنوشت و حکمت است و خشنودی او ، امان و رحمت . به دانش ، حکم می کند و از سرِ بردباری ، می گذرد .

امام علی علیه السلام :موجودات را در اجناسی که از نظر حد و اندازه و غریزه ها و هیئت ها گوناگون بودند ، تفکیک کرد ؛ پدیده هایی که آفرینشِ آنها را استوار ساخت . آنها را بنا بر آنچه اراده کرده بود ، سرشت و پدید آورْد .

امام علی علیه السلام :[ خداوند عز و جل ] از ملکوت قدرتش و شگفتی هایی که آثار حکمتش بدانها گویاست ، چیزهایی به ما نشان داد . . . که ما را به ضرورت وجود برهان بر شناختش راهنما شد . پس شگفتی های آنچه از آثار خلقت و نشان های حکمتش آفریده ، آشکار شد ، و هر آنچه آفرید ، حجّت و دلیل بر او گشت .

۵ / ۱۷بخشنده مهربانامام علی علیه السلام :[ خدای] بخشنده ای است که با روزیِ فراخ ، به ما مهربانی می کند ؛ آن که در دین و دنیا و آخرتمان ، با ما رحیم و مهربان است .

امام علی علیه السلامـ در نامه اش به قیصر ـ: امّا پرسش تو درباره «رحمان» ؛ او یاور هر کسی است که به وی ایمان آورده است ، و «رحمان» ، نامی است که جز خداوند عز و جل کسی بدان نامیده نشده است . و امّا «رحیم» ؛ او به آن که نافرمانی کرد و توبه نمود و ایمان آوَرْد و عمل نیک انجام داد ، مهربان است .

امام علی علیه السلام :[ او] نسبت به کسی که به سایه اش پناه آورَد و به ریسمانش چنگ زند ، خوبی کننده و مهربان است .

.

عنه علیه السلام :مُتَقَدِّسٌ بِعُلُوِّهِ ، مُتَکَبِّرٌ بِسُمُوِّهِ ، لَیسَ یُدرِکُهُ بَصَرٌ ، ولَم یُحِط بِهِ نَظَرٌ ، قَوِیٌّ مَنیعٌ ، بَصیرٌ سَمیعٌ ، عَلِیٌّ حَکیمٌ ، رَؤوفٌ رَحیمٌ ، عَزیزٌ عَلیمٌ ، عَجَزَ فی وَصفِهِ مَن یَصِفُهُ ، وضَلَّ فی نَعتِهِ مَن یَعرِفُهُ ، قَرُبَ فَبَعُدَ وبَعُدَ فَقَرُبَ ، یُجیبُ دَعوَةَ مَن یَدعوهُ ، ویَرزُقُ عَبدَهُ ویَحبوهُ ، ذُو لُطفٍ خَفِیٍّ ، وبَطشٍ قَوِیٍ ، ورَحمَةٍ موسَعَةٍ ، وعُقوبَةٍ موجِعَةٍ ، رَحمَتُهُ جَنَّةٌ عَریضَةٌ مونِقَةٌ ، وعُقوبَتُهُ جَحیمٌ مُوصَدَةٌ موبِقَةٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ ... الَّذی لا تَبرَحُ ⁽²⁾مِنهُ رَحمَةٌ ، ولا تُفقَدُ لَهُ نِعمَةٌ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :هُوَ الَّذِی اشتَدَّت نِقمَتُهُ عَلی أعدائِهِ فی سَعَةِ رَحمَتِهِ ، وَاتَّسَعَت رَحمَتُهُ لِأَولِیائِهِ فی شِدَّةِ نِقمَتِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: یَسُرُّنی مِنَ القُرآنِ کَلِمَةٌ أرجوها لِمَن أسرَفَ عَلی نَفسِهِ : «قَالَ عَذَابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشَآءُ وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ ءٍ» ⁽⁵⁾فَجَعَلَ الرَّحمَةَ عُموما ، وَالعَذابَ خُصوصا . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ فی دُعاءٍ عَلَّمَهُ کُمَیلَ بنَ زِیادٍ ـ: اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ بِرَحمَتِکَ الَّتی وَسِعَت کُلَّ شَیءٍ . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :[ او] به والایی اش منزّه است و به برتری اش متکبّر . چشمی او را درک نمی کند ، و نگاهی او را فرا نمی گیرد . قویِّ دست نیافتنی ، بینای شنوا ، والای حکیم ، رئوفِ مهربان ، و عزیز داناست . هر که او را وصف کرده ، در توصیفش ناتوان گشته ، و هر که او را شناخته ، در صفاتش گم گشته است . نزدیکِ دور ، و دورِ نزدیک است . هر کس را که می خوانَدش ، اجابت می کند ، و به بنده اش روزی می دهد و می بخشد . دارای لطفِ نهان ، عقوبت سخت ، رحمتِ گسترده و کیفر دردآور است . رحمتش بهشت پهناورِ سرسبز است ، و کیفرش دوزخ دربسته نابود کننده است .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را . . . که رحمتش پیوسته است و نعمتش پایان ناپذیر .

امام علی علیه السلام :او کسی است که در عین گستردگیِ رحمتش ، کیفرش بر دشمنانش سخت است ، و در عین سختی کیفرش ، رحمتش بر دوستانش گسترده است .

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: از قرآن ، عبارتی مرا خوش می آید که آن را برای کسی که بر خویش زیاده روی روا داشته است ، مایه امیدواری می دانم : «عذاب خود را به هر کس بخواهم ، می رسانم و رحمتم همه چیز را فرا گرفته است» که خداوند ، رحمت را فراگیر و عذاب را ویژه ساخته است .

امام علی علیه السلامـ در دعایی که به کُمَیل بن زیاد آموخت ـ: خداوندا! به رحمتت که همه چیز را فرا گرفته است ، از تو درخواست می کنم .

.

عنه علیه السلام :فَلا یُبعِدُ اللّهُ إلّا مَن أبَی الرَّحمَةَ ، وفارَقَ العِصمَةَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا تَحجُزُهُ هِبَةٌ عَن سَلبٍ ، ولا یَشغَلُهُ غَضَبٌ عَن رَحمَةٍ ، ولا تولِهُهُ رَحمَةٌ عَن عِقابٍ . ⁽²⁾

۵ / ۱۸الغَنِیّالإمام علیّ علیه السلام :کُلُّ شَیءٍ خاشِعٌ لَهُ ، وکُلُّ شَیءٍ قائِمٌ بِهِ ، غِنی کُلِّ فَقیرٍ ، وعِزُّ کُلِّ ذَلیلٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لم یُکَوِّنَها [الأَشیاءَ] لِتَشدیدِ سُلطانٍ ، ولا خَوفٍ مِن زَوالٍ ، ولا نُقصانٍ ، ولا استِعانَةٍ عَلی ضِدٍّ مُناوٍ ، ولا نِدٍّ مُکاثِرٍ ، ولا شَریکٍ مُکابِرٍ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ مُخاطِبا اللّهَ عَزَّ وجَلَّ ـ: لَم تَخلُقِ الخَلقَ لِوَحشَةٍ ، ولَا استَعمَلتَهُم لِمَنفَعَةٍ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ فِی الحِکَمِ المَنسوبَةِ إلَیهِ ـ: سُبحانَ الواحدِ الَّذی لَیسَ غَیرَهُ ، سُبحانَ الدّائِمِ الَّذی لا نَفادَ لَهُ ، سُبحانَ القَدیمِ الَّذی لَا ابتِداءَ لَهُ ، سُبحانَ الغَنِیِّ عَن کُلِّ شَیءٍ ولا شَیءَ مِنَ الأَشیاءِ یُغنی عَنهُ . ⁽⁶⁾

.

۵ / ۱۸ بی نیاز

امام علی علیه السلام :خـداوند ، کـسی را از خـود ، دور نمی کند ، مگر آن کس که رحمت [ او ]را نمی پذیرد و از مصونیت [ او ]فاصله می گیرد .

امام علی علیه السلام :هیچ بخششی او را از باز پس گیری [ نعمت] ، مانع نمی گردد ، و هیچ خشمی او را از مهربانی باز نمی دارد ، و هیچ رحمتی او را از کیفر دادن ، غافل نمی سازد .

۵ / ۱۸بی نیازامام علی علیه السلام :هر موجودی ، در پیشگاه او فروتن است ، و هر چیزی به او استوار است . او موجبِ بی نیازیِ هر نیازمند ، و مایه عزّت هر ذلیل است .

امام علی علیه السلام :[ موجودات را] نه برای استحکام پادشاهی اش آفرید ، و نه از ترس نابودی و نقصان آن ، و نه برای یاری جستن علیه مخالفی دشمنی پیشه ، یا همتایی زیاده خواه ، و یا شریکی ستیزه جو .

امام علی علیه السلامـ خطاب به خدای عز و جل ـ: آفریده ها را برای [ رفع] تنهایی خویش نیافریدی ، و آنان را برای سودوَرزی خود به کار نگرفتی .

امام علی علیه السلامـ در حکمت های منسوب به ایشان ـ: منزّه است یگانه ای که جز او نیست! منزّه است جاودانی که هرگز پایان نمی یابد! منزّه است قدیمی که آغازی برای او نیست! منزّه است آن بی نیاز از هر چیز ؛ آن که هیچ یک از موجودات ، از او بی نیاز نیست!

.

۵ / ۱۹العَظیمالإمام علیّ علیه السلامـ فی دُعاءٍ عَلَّمَهُ کُمَیلَ بنِ زِیادٍ ـ: اللّهُمَّ إنّی أسأَلُکَ بِعَظَمَتِکَ الَّتی مَلَأَت کُلَّ شَیءٍ ، وبِسُلطانِکَ الَّذی عَلا کُلَّ شَیءٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :تَواضَعَتِ الأَشیاءُ لِعَظَمَتِهِ ، وَانقادَت لِسُلطانِهِ وعِزَّتِهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :صَغُرَ کُلُّ جَبّارٍ فی عَظَمَةِ اللّهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :عَظیمُ العَظَمَةِ لا یوصَفُ بِالعِظَمِ ، کَبیرُ الکِبریاءِ لا یوصَفُ بِالکِبَرِ ، جَلیلُ الجَلالَةِ لا یوصَفُ بِالغِلَظِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :لا تُقَدِّر عَظَمَةَ اللّهِ سُبحانَهُ عَلی قَدرِ عَقلِکَ ، فَتَکونَ مِنَ الهالِکینَ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذِی انحَسَرَت الأَوصافُ عَن کُنهِ مَعرِفَتِهِ ، ورَدَعَت عَظَمَتُهُ العُقولَ ، فَلَم تَجِد مَساغا إلی بُلوغِ غایَةِ مَلَکوتِهِ . ⁽⁶⁾

.

۵ / ۱۹ بزرگ

۵ / ۱۹بزرگامام علی علیه السلامـ در دعایی که به کمیل بن زیاد آموخت ـ: خداوندا! من به [ حقّ ]عظمتت که همه موجودات را فرا گرفته ، و به پادشاهی ات که بر هر چیزی برتری یافته ، از تو درخواست می کنم .

امام علی علیه السلام :اشیا ، در پیشگاه عظمت او فروتنی کردند ، و بر پادشاهی و عزّتش گردن نهادند .

امام علی علیه السلام :هر قدرتمندی در برابر عظمت خدا ، کوچک است .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] بزرگْ عظمتی است که به بزرگیِ [ محسوس] ، توصیف نمی گردد ؛ بزرگْ کبریایی است که به بزرگیِ [ قابل تصوّر ]توصیف نمی شود ؛ با شکوهْ جلالتی است که به درشتی ، توصیف نمی گردد .

امام علی علیه السلام :عظمت خدای سبحان را به توان خِرد خود ، اندازه مگیر که از نابود شدگان خواهی بود .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که توصیف ها در دستیابی به حقیقت شناخت او درمانند ، و بزرگی او ، خِردها را بازگردانَد ، و راهی برای رسیدن به نهایت ملکوتش نیابند .

.

عنه علیه السلام :فَلا إلهَ إلَا اللّهُ مِن عَظیمٍ ما أعظَمَهُ ، ومِن جَلیلٍ ما أجَلَّهُ ، ومِن عَزیزٍ ما أعَزَّهُ ، وتَعالی عَمّا یَقولُ الظّالِمونَ عُلُوّا کَبیرا . ⁽¹⁾

۵ / ۲۰المُریدالإمام علیّ علیه السلام :مُریدٌ لا بِهِمَّةٍ ، صانِعٌ لا بِجارِحَةٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :شاءَ الأَشیاءَ لا بِهِمَّةٍ ... مُریدٌ لا بِهَمامَةٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :یَقولُ ولا یَلفِظُ ... ویُریدُ ولا یُضمِرُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الوَلِیِّ الحَمیدِ ، الحَکیمِ المَجیدِ ، الفَعّالِ لِما یُریدُ ، عَلّامِ الغُیوبِ ، وخالِقِ الخَلقِ ، ومُنزِلِ القَطرِ ، ومُدَبِّرِ أمرِ الدُّنیا وَالآخِرَةِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَن مَشِیَّةِ اللّهِ وإرادَتِهِ ـ: إنَّ للّهِِ مَشِیَّتَینِ : مَشِیَّةَ حَتمٍ ، ومَشِیَّةَ عَزمٍ ، وکَذلِکَ إنَّ للّهِِ إرادَتَینِ : إرادَةَ عَزمٍ ، وإرادَةَ حَتمٍ لا تُخطِئُ ، وإرادَةُ عَزمٍ تُخطِئُ وتُصیبُ ، ولَهُ مَشِیَّتانِ : مَشِیَّةٌ یَشاءُ ، ومَشِیَّةٌ لا یَشاءُ ، یُنهی وهو ما یَشاءُ ، ویَأمُرُ وهُوَ لا یَشاءُ . ⁽⁶⁾

.

۵ / ۲۰ اراده کننده

امام علی علیه السلام :خدایی جز خداوند یگانه نیست . شگفتا از بزرگی که چه قدرْ با عظمت است ، و جلیلی که چه قدر با جلالت است ، و عزیزی که چه قدر عزّت دارد! او از آنچه ستمکاران می گویند ، بسیار برتر است .

۵ / ۲۰اراده کنندهامام علی علیه السلام :اراده کننده است ، امّا نه از روی شوق ، و سازنده است ، امّا نه با اعضا .

امام علی علیه السلام :چیزها را خواست ، نه بر پایه شوق . . . اراده کننده است ، نه از روی دل مشغولی .

امام علی علیه السلام :می گوید ، ولی نه با به کارگیری لفظ . . . و می خواهد ، نه با اندیشیدن .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که ولیّ ستایش شده ، حکیم بزرگوار ، و انجام دهنده هر آنچه بخواهد است . دانای نهان ها ، آفریننده آفریده ها ، فرو فرستاننده قَطره ها[ ی باران] ، و سامان دهنده کار دنیا و آخرت است .

امام علی علیه السلامـ هنگامی که از خواست و اراده خداوند ، پرسش شد ـ:خدای را دو مشیّت است : مشیّتی حتمی و مشیّتی تصمیمی . همچنین خدای را دو اراده است : اراده ای تصمیمی و اراده ای حتمی که تخلّف ناپذیر است ـ و اراده تصمیمی او ، هم تخلّف پذیر و هم تخلّف ناپذیر دارد ـ . و او را دو مشیّت است : مشیّتی که می خواهد ، و مشیّتی که نمی خواهد . نهی می کند ، ولی می خواهد ، یا امر می کند ، ولی نمی خواهد . ⁽¹⁾

.

۵ / ۲۱المُقَدِّرالإمام علیّ علیه السلام :مُقَدِّرٌ لا بِحَرَکَةٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :مُقَدِّرٌ لا بِجَولِ فِکرَةٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی تَمجیدِ اللّهِ وتَعظیمِهِ ـ: المُقَدِّرُ لِجَمیعِ الاُمورِ بِلا رَوِیَّةٍ ولا ضَمیرٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :قَدَّرَ ما خَلَقَ ، فَأَحکَمَ تَقدیرَهُ . ⁽⁴⁾

۵ / ۲۲المُتَکَلِّمالإمام علیّ علیه السلام :یُخبِرُ لا بِلِسانٍ ولَهَواتٍ ⁽⁵⁾، ویَسمَعُ لا بِخُروقٍ وأدَواتٍ ، یَقولُ ولا یَلفِظُ ، ویَحفَظُ ولا یَتَحَفَّظُ ... یَقولُ لِمَن أرادَ کَونَهُ : «کُن» فَیَکونُ ، لا بِصَوتٍ یُقرَعُ ، ولا بِنِداءٍ یُسمَعُ ، وإنَّما کَلامُهُ سُبحانَهُ فِعلٌ مِنهُ ، أنشَأَهُ ومَثَّلَهُ ، لَم یَکُن مِن قَبلِ ذلِکَ کائِنا ، ولَو کانَ قَدیما لَکان إلها ثانِیا . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :کَلَّمَ موسی تَکلیما ، بِلا جَوارِحَ وأدَواتٍ ، ولا شَفَةٍ ولا لَهَواتٍ . ⁽⁷⁾

.

۵ / ۲۱ اندازه گیرنده

۵ / ۲۲ سخن گوینده

۵ / ۲۱اندازه گیرندهامام علی علیه السلام :اندازه گیرنده اسـت ، امّـا نه بـا حرکت .

امام علی علیه السلام :اندازه گیرنده است ، امّا نه بر پایه جولان اندیشه .

امام علی علیه السلامـ در تمجید و تعظیم خدا ـ: اندازه گیرِ همه کارهاست ، بدون به کارگیری اندیشه و تفکّر درونی .

امام علی علیه السلام :آنچه را آفرید ، سنجید و سنجشش را استوار ساخت .

۵ / ۲۲سخن گویندهامام علی علیه السلام :خبر می دهد ، ولی نه به زبان و گوشت پاره دهان . می شنود ، ولی نه از راه سوراخ گوش ها و یا ابزارها . می گوید ، ولی نه با ادا کردن لفظ . نگاه می دارد ، امّا نه با تحمّل رنجِ حفظ کردن ... . هر چه را بخواهد که [ هست] شود ، می گوید : «باش!» و آن چیز ، [ هست] می شود ، امّا نه با صدایی که به گوش برسد ، و نه با آوازی که شنیده شود . به راستی که سخن خدای سبحان ، همان کار اوست . ایجاد می کند و شکل می دهد ، در حالی که چیزی قبل از آن نبود ، و اگر آن چیزْ قدیم بود ، لازم بود که خدای دیگری باشد .

امام علی علیه السلام :خداوند با موسی علیه السلام به گونه ای سخن گفت بدون به کارگیری اعضا و ابزارها و بدون استفاده از لب و زبان .

.

عنه علیه السلام :الَّذی کَلَّمَ موسی تَکلیما ، وأراهُ مِن آیاتِهِ عَظیما ، بِلا جَوارِحَ ولا أدَواتٍ ، ولا نُطقٍ ولا لَهَواتٍ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ما بَرِحَ للّهِِ ـ عَزَّت آلاؤُهُ ـ فِی البُرهَةِ بَعدَ البُرهَةِ ، وفی أزمانِ الفَتَراتِ ، عِبادٌ ناجاهُم فی فِکرِهِم ، وکَلَّمَهُم فی ذاتِ عُقولِهِم . ⁽²⁾

۵ / ۲۳الخالِقالإمام علیّ علیه السلام :الخالِق لا بِمَعنی حَرَکَةٍ ونَصَبٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الخالِق مِن غَیرِ مَنصَبَةٍ ، خَلَقَ الخَلائِقَ بِقُدرَتِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :خَلَقَ الخَلقَ مِن غَیرِ رَوِیَّةٍ ؛ إذ کانَتِ الرَّوِیّاتُ لا تَلیقُ إلّا بِذَوِی الضَّمائِر ، ولَیسَ بِذی ضَمیرٍ فی نَفسِهِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :لا یَؤودُهُ ⁽⁶⁾خَلقُ مَا ابتَدَأَ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :صانِعٌ لا بِجارِحَةٍ . ⁽⁸⁾

.

۵ / ۲۳ آفریننده

امام علی علیه السلام :هموست که با موسی علیه السلام به گونه ای سخن گفت ، و نشانه های بزرگ خود را نشانش داد ، بی آن که اعضا یا ابزارهایی را و لَبی یا زبانی را به کار گیرد .

امام علی علیه السلام :همواره خداوند را ـ که بخشش های او فراوان است ـ در بُرهه ای پس از بُرهه دیگر از زمان ، و در دوره های فَترت ، بندگانی است که با آنان ، در اندیشه شان راز می گوید و از درون خِردهایشان با آنها سخن می گوید .

۵ / ۲۳آفرینندهامام علی علیه السلام :آفریننده است ، نه به مفهوم حرکت و تلاش داشتن .

امام علی علیه السلام :آفریننده بدون تلاش ورزی است که آفریده ها را به قدرت خود آفرید .

امام علی علیه السلام :آفریده ها را بدون اندیشه گری آفرید ؛ چرا که اندیشه گری ، جز بر آنان که ذهن دارند ، نمی سِزَد ، و او را ذهنی نیست .

امام علی علیه السلام :آفرینش آنچه آفرید ، بر او دشوار نیامد .

امام علی علیه السلام :سـازنـده ای بـدون به کـارگیری اعضاست .

.

عنه علیه السلام :الَّذِی ابتَدَعَ الخَلقَ عَلی غَیرِ مِثالٍ اِمتَثَلَهُ ، ولا مِقدارٍ اِحتَذی عَلَیهِ مِن خالقٍ مَعبودٍ کانَ قَبلَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :اِبتَدَعَ ما خَلَقَ بِلا مِثالٍ سَبَقَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لَم یَذرَاَ الخَلقَ بِاحتِیالٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :ما خَلَقَ اللّهُ سُبحانَهُ أمرا عَبَثا فَیَلهُوَ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :خَلَقَ الخَلقَ عَلی غَیرِ تَمثیلٍ ، ولا مَشورَةِ مُشیرٍ ، ولا مَعونَةِ مُعینٍ ؛ فَتَمَّ خَلقُهُ بِأَمرِهِ ، وأذعَنَ لِطاعَتِهِ ، فَأَجابَ ولَم یُدافِع ، وَانقادَ ولَم یُنازِع . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :ولَو شاءَ أن یَخلُقَها فی أقَلَّ مِن لَمحِ البَصَرِ لَخَلَقَ ، ولکِنَّهُ جَعَلَ الأَناةَ وَالمُداراةَ مِثالاً لِاُمَنائِهِ ، وإیجابا لِلحُجَّةِ عَلی خَلقِهِ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَیْ ءٍ إِذَآ أَرَدْنَـهُ أَن نَّقُولَ لَهُو کُن فَیَکُونُ» ⁽⁷⁾ـ: فَهذِهِ القُدرَةُ التّامَّةُ الَّتی لا یَحتاجُ صاحِبُها إلی مُباشَرَةِ الأَشیاءِ ، بَل یَختَرِعُها کَما یَشاءُ سُبحانَهُ ولا یَحتاجُ إلَی التَّرَوّی فیخَلقِ الشَّیءِ ، بَل إذا أرادَهُ صارَ عَلی ما یُریدُهُ مِن تَمامِ الحِکمَةِ ، وَاستَقامَ التَّدبیرُ لَهُ بِکَلِمَةٍ واحِدَةٍ ، وقُدرَةٍ قاهِرَةٍ بانَ بِها مِن خَلقِهِ . ⁽⁸⁾

.

امام علی علیه السلام :هموست که آفریده ها را آفرید ، بدون نمونه ای که از روی آن نمونه سازی کند ، و بدون داشتن اندازه ای که از خالقِ معبودی پیش از او مانده باشد تا آن را دستور کار قرار دهد .

امام علی علیه السلام :آنچه را که آفرید ، بدون نمونه پیشین ایجاد کرد .

امام علی علیه السلام :آفریدگان را از روی چاره جویی نیافرید .

امام علی علیه السلام :خداوند سبحان ، هیچ چیزی را بیهوده نیافرید تا بیهوده گری کند .

امام علی علیه السلام :آفریدگان را بدون نمونه ، بدون رایزنی با کسی ، و بدون کمک گرفتن از کمکْ کاری آفرید . آفرینشِ آفریده ، به فرمان او تکمیل شد . پس به پیروی اش اذعان کرد ، پذیرفت و رد نکرد ، و فرمانبر شد و سرِ ستیز بر نداشت .

امام علی علیه السلام :اگر می خواست آن [ آسمان و زمین ]را در کم تر از بر هم زدن پلک چشمی بیافریند ، می آفرید ؛ امّا او آرامش و مدارا[ ی خود ]را نمونه ای برای امینان خود قرار داد ، و پاسخی برای [ اقامه ]حجّت بر خلقش .

امام علی علیه السلامـ درباره سخن خدای متعال : «ما وقتی چیزی را اراده کنیم ، همین قدر که به آن بگوییم : باش! ، بی درنگ ، موجود می شود» ـ: این ، همان قدرت کامل است که دارنده آن ، نیازمند مباشرت با اشیا نیست ؛ بلکه آنها را طبق آنچه می خواهد ، به وجود می آورد . در آفریدن چیزی ، به اندیشه ورزی نیازمند نیست ؛ بلکه هر گاه اراده آفریدنِ چیزی کند ، آن چیز ، طبق آنچه او اراده کرده ، در کمال حکمت به وجود می آید و سامان آن ، با یک کلمه ، قوام پیدا می کند و به قدرت قاهرش ، از آفریده هایش تمایز می یابد .

.

عنه علیه السلام :فَإِذا قالَ المُؤَذِّنُ «اللّهُ أکبَرُ» فَإِنَّهُ یَقولُ : اللّهُ الَّذی لَهُ الخَلقُ وَالأَمرُ وبِمَشِیَّتِهِ کانَ الخَلقُ ، ومِنهُ کانَ کُلُّ شَیءٍ لِلخَلقِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی لا یَموتُ ولا تَنقَضی عَجائِبُهُ ؛ لِأَ نَّهُ کُلَّ یَومٍ فی شَأنٍ مِن إحداثِ بَدیعٍ لَم یَکُن . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الواحِدِ الأَحَدِ الصَّمَدِ المُتَفَرِّدِ ، الَّذی لا مِن شَیءٍ کانَ ، ولا مِن شَیءٍ خَلَقَ ما کانَ ... اِبتَدَعَ ما خَلَقَ بِلا مِثالٍ سَبَقَ ولا تَعَبٍ ولا نَصَبٍ ، وکُلُّ صانِعِ شَیءٍ فَمِن شَیءٍ صَنَعَ ، وَاللّهُ لا مِن شَیءٍ صَنَعَ ما خَلَقَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لَم یَخلُقِ الأَشیاءَ مِن اُصولٍ أزَلِیَّةٍ ، ولا مِن أوائِلَ أبَدِیَّةٍ ، بَل خَلَقَ ما خَلَقَ ، فَأَقامَ حَدَّهُ ، وصَوَّرَ ما صَوَّرَ فَأَحسَنَ صورَتَهُ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :ولَوِ اجتَمَعَ جَمیعُ حَیَوانِها ؛ مِن طَیرِها وبَهائِمِها ، وما کانَ مِن مُراحِها وسائِمِها ، وأصنافِ أسناخِها وأجناسِها ، ومُتَبَلِّدَةِ ⁽⁵⁾اُمَمِها وأکیاسِها ، عَلی إحداثِ بَعوضَةٍ ـ ما قَدَرَت علی إحداثِها ، ولا عَرَفَت کَیفَ السَّبیلُ إلی إیجادِها ، ولَتَحَیَّرَت عُقولُها فی عِلمِ ذلِکَ وتاهَت ، وعَجَزَت قُواها وتَناهَت ، ورَجَعَت خاسِئَةً حَسیرَةً ، عارِفَةً بِأَنَّها مَقهورَةٌ ، مُقِرَّةً بِالعَجزِ عن إنشائِها ، مُذعِنَةً بِالضَّعفِ عَن إفنائِها ! ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :هر گاه مؤذّن بگوید : «اللّه اکبر» ، بدان معناست که می گوید : خدا ، کسی است که آفرینش و امر ، از آنِ اوست و آفرینش ، به اراده اوست ، و آنچه آفریده ها دارند ، از اوست .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که نمی میرد و شگفتی های او پایان نمی پذیرد ؛ چرا که او هر روز ، در حال ایجاد چیز تازه ای است که نبود .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که یگانه ، یکتا ، بی نیاز و بی همتاست ؛ آن که نه از چیزی به وجود آمده ، و نه آنچه را که هست ، از چیزی آفریده است ... . آنچه را آفریده ، بدون نمونه قبلی ، بدون رنج ، و بدون تلاش ، ایجاد کرده است . هر سازنده ای ، از روی چیزی می سازد ، در حالی که خداوند ، آنچه را ساخته ، از روی چیزی نساخته است .

امام علی علیه السلام :چیزها را از موادّی ازلی و از نمونه هایی ابدی نیافرید ؛ بلکه آفرید آنچه را که آفرید ، و اندازه اش را معیّن کرد و آنچه را که صورت داد ، صورتگری کرد و آن را نیکْ صورت آفرید .

امام علی علیه السلام :اگـر همه حـیوانات جـهان ، از پرندگان و چارپایان ، چه آنهایی که در آغُلْ بسته اند ، و چه آنهایی که در صحرا می چرند ، با همه گونه ها و سنخ ها و جنس ها ، نادانان و زیرکان ، بر آفرینش پشه ای گِرد آیند ، بر آفرینش آن ، توان نخواهند یافت ، و راه دستیابی به آفرینش آن را هم نخواهند دانست ، و خِردها در فهم آن ، سرگردان و آواره خواهند شد ، و نیروها ، ناتوان به آخر خواهند رسید و رانده و مانده ، برخواهند گشت ، آگاه به این که ناتوان اند ، و معترف به درماندگی از آفریدن آن ، و مطمئن از ناتوانی برای از بین بردن آن .

.

۵ / ۲۴المالِکالإمام علیّ علیه السلام :کُلُّ مالِکٍ غَیرَهُ مَملوکٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ عِندَما سُئِلَ عَن مَعنی قَولِهِم : لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ـ: إنّا لا نَملِکُ مَعَ اللّهِ شَیئا ، ولا نَملِکُ إلّا ما مَلَّکَنا ، فَمَتی مَلَّکَنا ما هُوَ أملَکُ بِهِ مِنّا ، کَلَّفَنا ومَتی أخَذَهُ مِنّا وَضَعَ تَکلیفَهُ عَنّا . ⁽²⁾

۵ / ۲۵العادِلالإمام علیّ علیه السلام :أشهَدُ أنَّهُ عَدلٌ عَدَلَ ، وحَکَمٌ فَصَلَ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :الَّذی عَظُمَ حِلمُهُ فَعَفا ، وعَدَلَ فی کُلِّ ما قَضی . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :الَّذی صَدَقَ فی میعادِهِ ، وَارتَفَعَ عَن ظُلمِ عِبادِهِ ، وقامَ بِالقِسطِ فی خَلقِهِ ، وعَدَلَ عَلَیهِم فی حُکمِهِ . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۲۴ مالک

۵ / ۲۵ دادگر

۵ / ۲۴مالکامام علی علیه السلام :هر مالکی غیر از او ، خود ، مملوک است .

امام علی علیه السلامـ به هنگامی که از معنای سخن آنان که می گویند : «لا حول و لا قوّة إلّا باللّه » پرسیده شد ـ: یعنی ما در کنار خدا ، مالک چیزی نیستیم و جز آنچه او به مالکیت ما در آورده ، صاحب چیزی نیستیم . هر زمان که آنچه را از ما بِدان مالک تر است ، به مِلک ما درآورد ، ما را مکلّف ساخته است ، و هر زمان که آن را از ما بگیرد ، تکلیف خود را از دوش ما برداشته است .

۵ / ۲۵دادگرامام علی علیه السلام :گواهی می دهم که او دادگری است که داد ورزیده است ؛ و داوری است که فیصله و پایان می دهد .

امام علی علیه السلام :آن که بردباری اش بسیار است ، و بخشیده ، و در آنچه داوری کرده ، داد ورزیده است .

امام علی علیه السلام :هـموست کـه در وعـده هایـش راستگوست و از ستم کردن بر بندگانش منزّه است ، و در بین بندگانش دادگری نموده ، و در داوری اش بر آنان ، عدالت ورزیده است .

.

عنه علیه السلامـ وسُئِلَ عَنِ العَدلِ ـ: العَدلُ ألّا تَتَّهِمَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ما کانَ قَومٌ قَطُّ فی غَضِّ نِعمَةٍ مِن عَیشٍ فَزالَ عَنهُم إلّا بِذُنوبٍ اِجتَرَحوها ؛ لِأَنَّ اللّهَ لَیسَ بِظَلّامٍ لِلعَبیدِ . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلامـ وقتی از عدل پرسیده شد ـ: عدل ، آن است که خدا را متّهم نسازی . ⁽¹⁾

امام علی علیه السلام :هیچ قومی نبوده اند که در زندگی ، در فراوانی نعمت باشند و آن زندگی از آنها گرفته شده باشد ، مگر به خاطر گناهانی که انجام داده اند ؛ چرا که خداوند ، هرگز بر بندگان ، ستمکار نیست .

.

الباب السادس : الصفات السلبیّة۶ / ۱الحَدّالإمام علیّ علیه السلام :لا یُشمَل بِحَدٍّ ولا یُحسَب بِعَدٍّ ، وإنَّما تَحُدُّ الأَدَواتُ أنفُسَها ، وتُشیرُ الآلاتُ إلی نَظائِرِها ... ولا یُقالُ لَهُ حَدٌّ ولا نِهایَةٌ ، ولَا انقِطاعٌ ولا غایَةٌ ، ولا أنَّ الأَشیاءَ تَحویهِ فَتُقِلَّهُ أو تُهوِیَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :حَدَّ الأَشیاءَ عِندَ خَلقِهِ لَها إبانَةً لَهُ مِن شَبَهِها . لا تُقَدِّرُهُ الأَوهامُ بِالحُدودِ وَالحَرَکاتِ ، ولا بِالجَوارِحِ وَالأَدَواتِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لَیسَ لَهُ حَدٌّ یَنتَهی إلی حَدِّهِ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لا یُدرَکُ بِوَهمٍ، ولا یُقَدَّرُ بِفَهمٍ... ولا یُحَدُّ بِأَینٍ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :فَتَبارَکَ اللّهُ الَّذی لا یَبلُغُهُ بُعدُ الهِمَمِ ، ولا یَنالُهُ غَوصُ الفِطَنِ وتَعالَی الَّذی لَیسَ لَهُ وَقتٌ مَعدودٌ ، ولا أجَلٌ مَمدودٌ ، ولا نَعتٌ مَحدودٌ . ⁽⁵⁾

.

باب ششم : صفات سلبی

۶ / ۱ اندازه

باب ششم : صفات سلبی۶ / ۱اندازهامام علی علیه السلام :[ خداوند ،] به حد نیاید ، و در شمار نگنجد ، که ابزارها خود را محدود می کنند ، و ابزارها به نمونه هایشان اشاره می کنند . . . و گفته نمی شود که او حد و پایانی دارد ، چنان که درباره او از بُریدگی و نهایتی سخن نمی رود ، و چیزی او را در بر نمی گیرد تا بالایش بَرد یا فرودش آورَد .

امام علی علیه السلام :به هنگام آفریدن چیزها ، آنها را اندازه داد تا تفاوت او از آفریده ها ، روشن گردد . گمان ها نمی توانند او را با حدود و حرکت ها و اعضا و ابزارها اندازه گیرند .

امام علی علیه السلام :او را اندازه ای نیست تا بدان منتهی شود .

امام علی علیه السلام :به گمان ، درک نمی شود ، و به فهم ، اندازه گیری نمی گردد ... و به کجایی ، حد نمی پذیرد .

امام علی علیه السلام :خجسته است خدایی که ژرف نگری اندیشه ها ، او را درک نمی کند ، و ژرفکاوی تیزهوشی ها به او نمی رسد ! برتر است آن که او را نه زمانی شمارش شده هست ، و نه مدّت عمری معیّن ، و نه صفتی مشخّص .

.

عنه علیه السلام :الَّذی لا یُدرِکُهُ بُعدُ الهِمَمِ ، ولا یَنالُهُ غَوصُ الفِطَنِ ، الَّذی لَیسَ لِصِفَتِهِ حَدٌّ مَحدودٌ ، ولا نَعتٌ مَوجودٌ ، ولا وَقتٌ مَعدودٌ ، ولا أجَلٌ مَمدودٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :وحَدَّ الأَشیاءَ کُلَّها عِندَ خَلقِهِ ، إبانَةً لَها مِن شَبَهِهِ ، وإبانَةً لَهُ مِن شَبَهِها . ⁽²⁾

۶ / ۲المِثلالإمام علیّ علیه السلام :الَّذی نَأی مِنَ الخَلقِ فَلا شَیءَ کَمِثلِهِ. ⁽³⁾

عنه علیه السلام :لا لَهُ مِثلٌ فَیُعرَفَ بِمِثلِهِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :مَن وَحَّدَ اللّهَ سُبحانَهُ لَم یُشَبِّههُ بِالخَلقِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :فَلا إلَیهِ حَدٌّ مَنسوبٌ ، ولا لَهُ مَثَلٌ مَضروبٌ ، ولا شَیءٌ عَنهُ مَحجوبٌ ، تَعالی عَن ضَربِ الأَمثالِ وَالصِّفاتِ المَخلوقَةِ عُلُوّا کَبیرا . ⁽⁶⁾

.

۶ / ۲ مانند

امام علی علیه السلام :[ او] آن اسـت کـه ژرف نـگری اندیشه ها ، او را درک نمی کند ، و ژرفکاوی تیزهوشی ها به او نمی رسد ؛ آن که نه برای صفاتش اندازه ای مشخّص است ، و نه توصیفی موجود ، نه زمانی معیّن ، و نه پایانی مشخّص .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] همه چیزها را به هنگام آفرینش آنها اندازه داد تا چیزها با او همسان نباشند ، و او از همگونی با چیزها فاصله یابد .

۶ / ۲مانندامام علی علیه السلام :[ خداوند ،] آن است که از آفریده ها دور است ، و هیچ چیزی چون او نیست .

امام علی علیه السلام :نمونه ای ندارد تا با نمونه اش شناخته شود .

امام علی علیه السلام :هر کس به یکتایی خدا معتقد باشد ، او را با آفریدگان ، همگون ندانسته است .

امام علی علیه السلام :نه اندازه ای به او نسبت داده شده ، و نه مَثَلی برای او زده شده ، و نه چیزی از او پوشیده مانده است . از شبیه بودن به نمونه ها و ویژگی های آفریدگانش برتریِ بسیار والایی دارد .

.

عنه علیه السلام :اِتَّقُوا اللّهَ أن تُمَثِّلوا بِالرَّبِّ الَّذی لا مِثلَ لَهُ ، أو تُشَبِّهوهُ بِشَیءٍ مِن خَلقِهِ ، أو تُلقوا عَلَیهِ الأَوهامَ ، أو تُعمِلوا فیهِ الفِکرَ ، أو تَضرِبوا لَهُ الأَمثالَ ، أو تَنعَتوهُ بِنُعوتِ المَخلوقینَ ؛ فَإِنَّ لِمَن فَعَلَ ذلِکَ نارا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مُخاطِبا اللّهَ عَزَّ وجَلَّ ـ: وأشهَدُ أنَّ مَن ساواکَ بِشَیءٍ مِن خَلقِکَ فَقَد عَدَلَ بِکَ ، وَالعادِلُ بِکَ کافِرٌ بِما تَنَزَّلَت بِهِ مُحکَماتُ آیاتِکَ ، ونَطَقَت عَنهُ شَواهِدُ حُجَجِ بَیِّناتِکَ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ أیضا ـ: فَأَشهَدُ أنَّ مَن شَبَّهَکَ بِتَبایُنِ أعضاءِ خَلقِکَ وتَلاحُمِ حِقاقِ مَفاصِلِهِم المُحتَجِبَةِ لِتَدبیرِ حِکمَتِکَ لَم یَعقِد غَیبَ ضَمیرِهِ عَلی مَعرِفَتِکَ ، ولَم یُباشِر قَلبَهُ الیَقینُ بِأَنَّهُ لا نِدَّ لَکَ ، وکَأَنَّهُ لَم یَسمَع تَبَرُّؤَ التّابِعینَ مِنَ المَتبوعینَ إذیَقولونَ : «تَاللَّهِ إِن کُنَّا لَفِی ضَلَـلٍ مُّبِینٍ * إِذْ نُسَوِّیکُم بِرَبِّ الْعَــلَمِینَ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

۶ / ۳التَّغییرالإمام علیّ علیه السلام :الواحِدُ الأَحَدُ الصَّمَدُ الَّذی لا یُغَیِّرُهُ صُروفُ الأَزمانِ . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :لایَشغَلُهُ شَأنٌ ، ولا یُغَیِّرُهُ زَمانٌ ، ولا یَحویهِ مَکانٌ. ⁽⁶⁾

.

۶ / ۳ دگرگونی

امام علی علیه السلام :از خدا پروا کنید که برای پروردگاری که مانندی ندارد ، نمونه بتراشید ، یا این که او را به چیزی از مخلوقاتش شبیه کنید ، یا پندارهای خود را بر او حمل کنید ، یا فکرتان را در ذات او به کار گیرید ، یا برای او مَثَل بزنید ، یا به صفات آفریدگان ، توصیفش کنید . به راستی که سزای شخصی که چنین کند ، آتش است .

امام علی علیه السلامـ خطاب به خداوند عز و جل ـ: گواهی می دهم که هر که تو را با چیزی از آفریده هایت برابر کرد ، [ آن چیز را] هم تراز تو قرار داده است ، و هر که چیزی را هم تراز تو قرار دهد ، به آنچه آیه های محکم تو بدان نازل شده و گواه های روشن تو ، بدان زبان گشوده ، کافر است .

امام علی علیه السلامـ خطاب به خداوند عز و جل ـ: گواهی می دهم که هر کس تو را به عضوهای جدا از همِ آفریده هایت ، و مَفصل های به هم پیوسته آنان که بر پایه تدبیر حکمت تو چنین شده ، همانند کرده باشد ، درون جانش را به شناخت و معرفت تو گره نزده است ، و قلبش به این که همانندی برای تو نیست ، یقین پیدا نکرده است ، گویی بیزاری جوییِ پیروان را از پیروی شوندگانِ خود که می گفتند : «سوگند به خدا که ما در گم راهیِ آشکاری بودیم ، آن گاه که شما را با پروردگار جهانیان ، برابر می کردیم» ، نشنیده است .

۶ / ۳دگرگونیامام علی علیه السلام :[ خداوند ،] یکتای یگانه صمد است ؛ آن که گردش زمان ، او را دگرگون نمی کند .

امام علی علیه السلام :کاری او را به خود مشغول نمی دارد ، زمانی او را دگرگون نمی کند ، و جایی او را فرا نمی گیرد .

.

عنه علیه السلام :لا یَتَغَیَّرُ بِحالٍ ، ولا یَتَبَدَّلُ فِی الأَحوالِ ، ولا تُبلیهِ اللَّیالی وَالأیَّامُ ، ولا یُغَیِّرُهُ الضِّیاءُ وَالظَّلامُ . ⁽¹⁾

۶ / ۴الحَرَکَةُ وَالسُّکونُالإمام علیّ علیه السلام :لا یَجری عَلَیهِ السُّکونُ وَالحَرَکَةُ ، وکَیفَ یَجری عَلَیهِ ما هُوَ أجراهُ ، ویَعودُ فیهِ ما هُوَ أبداهُ ، ویَحدُثُ فیهِ ما هُوَ أحدَثَهُ ؟ إذا لَتَفاوَتَت ذاتُهُ ، ولَتَجَزَّأَ کُنهُهُ ، ولَامتَنَعَ مِنَ الأَزَلِ مَعناهُ ، ولَکانَ لَهُ وَراءٌ إذ وُجِدَ لَهُ أمامٌ ، ولَالتَمَسَ التَّمامَ إذ لَزِمَهُ النُّقصانُ ! وإذا لَقامَت آیَةُ المَصنوعِ فیهِ ، ولَتَحَوَّلَ دَلیلاً بَعدَ أن کانَ مَدلولاً عَلَیهِ ، وخَرَجَ بِسُلطانِ الِامتِناعِ من أن یُؤَثِّرَ فیهِ ما یُؤَثِّرَ فی غَیرِهِ ؟ ! ⁽²⁾

عنه علیه السلام :إنَّ رَبّی لا یوصَفُ بِالبُعدِ ، ولا بِالحَرَکَةِ ولا بِالسُّکونِ ، ولا بِالقِیامِ قِیامِ انتِصابٍ ، ولا بِجیئَةٍ ولا بِذَهابٍ . ⁽³⁾

عنه علیه السلام :المُشاهِد لِجَمیعِ الأَماکِنِ بِلَا انتِقالٍ إلَیها . ⁽⁴⁾

۶ / ۵الوالِدُ وَالوَلَدُالإمام علیّ علیه السلام :لَم یَلِد فَیَکونَ مَولودا ، ولَم یُولَد فَیَصیرَ مَحدودا ، جَلَّ عَنِ اتِّخاذِ الأَبناءِ ، وطَهُرَ عَن مُلامَسَةِ النِّساءِ . ⁽⁵⁾

.

۶ / ۴ حرکت و سکون

۶ / ۵ پدر و فرزند

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] به حالتی دگرگون نمی شود ، و در شرایط ، تبدیل نمی گردد ، و شب ها و روزها او را فرسوده نمی سازند ، و نور و تاریکی ، او را تغییر نمی دهند .

۶ / ۴حرکت و سکونامام علی علیه السلام :سکون و حرکت ، بر او جاری نمی شود ، و چه سانْ چیزی که او خود ، آن را جاری ساخته ، بر او جاری شود ، و آنچه که خود ایجاد کرده ، به او برگردد ، و آنچه که خودْ آن را پدید آورده ، در او پدیدار شود؟ اگر چنین بود ، ذات او گوناگون می گشت ، و کُنْهش پراکندگی می پذیرفت ، و دیگر ، حقیقت او از ازلی بودن امتناع می ورزید ، و به یقین ، برای او پشتِ سری می بود ، آن گاه که برای او پیشِ رویی یافت می شد ، و باید در پیِ کمال می رفت ، آن هنگام که با نقصانْ همراه می شد . نیز در این هنگام ، نشانه های ساخته بودن ، در او هویدا می شدند ، و پس از آن که بر او دلالت می شد ، خود ، دلیل و نشانه قرار می گرفت ! او به قدرت امتناع (عدم امکان) ، از این که چیزی که در غیر او تأثیر می گذارد ، در او اثر بگذارد ، بیرون است .

امام علی علیه السلام :پروردگار من ، نه با دوری توصیف می شود ، و نه با حرکت و سکون ، و نه به برپا بودن ، به گونه برپا دارندگی ، و نه به آمد و شد .

امام علی علیه السلام :[ خداوند ،] نظاره گر همه جاها بدون رفتن به آن جاهاست .

۶ / ۵پدر و فرزندامام علی علیه السلام :نزایید تا زاییده شده باشد ، و زاده نشد تا محدود گردد . از داشتن فرزندان به دور است ، و از ارتباط داشتن با زنان ، پاک است .

.

عنه علیه السلام :لَم یولَد سُبحانَهُ فَیَکونَ فِی العِزِّ مُشارَکا ، ولَم یَلِد فَیَکونَ مَوروثا هالِکا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :عَلا عَنِ اتِّخاذِ الأَبناءِ ، وتَطَهَّرَ وتَقَدَّسَ عَن مُلامَسَةِ النِّساءِ وعَزَّ وجَلَّ عَن مُجاوَرَةِ الشُّرَکاءِ . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلام :خدای عز و جل ، زاده نشد تا در عزّتْ شریکی داشته باشد ، و نزایید تا ارث بگذارد و نابود شود . ⁽¹⁾

امام علی علیه السلام :از این که دارای فرزندان باشد ، برتر است ، و از تماس داشتن با زنان ، پاک و بر کنار است ، و گرامی تر و والاتر است از این که در کنار شریکانْ قرار گیرد .

.

الباب السابع : جوامع الأسماء والصفاتالإمام علیّ علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی لا یَبلُغُ مِدحَتَهُ القائِلونَ ، ولا یُحصی نَعماءَهُ العادّونَ ، ولا یُؤَدّی حَقَّهُ المُجتَهِدونَ ، الَّذی لا یُدرِکُهُ بُعدُ الهِمَمِ ، ولا یَنالُهُ غَوصُ الفِطَنِ ، الَّذی لَیسَ لِصِفَتِهِ حَدٌّ مَحدودٌ ، ولا نَعتٌ مَوجودٌ ، ولا وَقتٌ مَعدودٌ ، ولا أجَلٌ مَمدودٌ . فَطَرَ الخلائِقَ بِقُدرَتِهِ ، ونَشَرَ الرِّیاحَ بِرَحمَتِهِ ، ووَتَّدَ بِالصُّخورِ مَیَدانَ أرضِهِ . أوَّلُ الدّینِ مَعرِفَتُهُ ، وکَمالُ مَعرِفَتِهِ التَّصدیقُ بِهِ ، وکَمالُ التَّصدیقِ بِهِ تَوحیدُهُ ، وکَمالُ تَوحیدِهِ الإِخلاصُ لَهُ ، وکَمالُ الإِخلاصِ لَهُ نَفیُ الصِّفاتِ عَنهُ ، لِشَهادَةِ کُلِّ صِفَةٍ أنَّها غَیرُ المَوصوفِ ، وشَهادَةِ کُلِّ مَوصوفٍ أنَّهُ غَیرُ الصِّفَةِ . فَمَن وَصَفَ اللّهَ سُبحانَهُ فَقَد قَرَنَهُ ، ومَن قَرَنَهُ فَقَد ثَنّاهُ ، ومَن ثَنّاهُ فَقَد جَزَّأَهُ ، ومَن جَزَّأَهُ فَقَد جَهِلَهُ ، ومَن جَهِلَهُ فَقَد أشارَ إلَیهِ ، ومَن أشارَ إلَیهِ فَقَد حَدَّهُ ، ومَن حَدَّهُ فَقَد عَدَّهُ . ومَن قالَ «فیمَ ؟» فَقَد ضَمَّنَهُ ، ومَن قالَ «عَلامَ ؟» فَقَد أخلی مِنهُ . کائِنٌ لا عَن حَدَثٍ ، مَوجودٌ لا عَن عَدَمٍ ، مَعَ کُلِّ شیءٍ لا بِمُقارَنَةٍ ، وغَیرُ کُلِّ شَیءٍ لا بِمُزایَلَةٍ . فاعِلٌ لا بِمَعنَی الحَرَکاتِ وَالآلَةِ ، بَصیرٌ إذ لا مَنظورَ إلَیهِ مِن خَلقِهِ ، مُتَوَحِّدٌ إذ لا سَکَنَ یَستَأنِسُ بِهِ ولا یَستَوحِشُ لِفَقدِهِ . ⁽¹⁾

.

باب هفتم : مجموعه نام ها و صفات

باب هفتم : مجموعه نام ها و صفاتامام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که سخنوران ، به ستایش او نمی رسند ، شمارشگرانِ نعمت های او نمی توانند آنها را بشمارند ، و تلاشگران نمی توانند حقّ او را بپردازند ؛ آن که ژرف اندیشیِ اندیشه ها ، او را درک نمی کند ، و ژرفکاوی تیزهوشی ها به او نمی رسد ؛ آن که صفاتش نه اندازه معیّنی ، و نه وصفی ، و نه زمانِ شمارش شده ای ، و نه پایان مشخّصی دارد . با قدرت خود ، آفریده ها را به وجود آورد ، و با رحمتش بادها را به وزیدن وا داشت ، و گستره زمینش را با صخره ها مهار کرد . آغاز دین ، شناخت اوست ، و کمال شناخت او باورداشت اوست ، و کمال باور داشتن او یگانه دانستن اوست ، و کمال یگانه دانستن او ، اخلاص برای اوست ، و کمال اخلاص برای او ، نفی صفات از اوست ؛ چون هر صفتی گواه است که آن [ صفت] ، غیر از موصوف است ، و هر موصوفی گواه است که آن ، غیر از صفت است . هر کس خدای سبحان را وصف کند ، او را با چیزی قرین ساخته است ، و هر کس او را با چیزی قرین سازد ، او را دوگانه پنداشته است ، و هر کس او را دوگانه بپندارد ، او را جزء جزء دانسته است ، و هر کس او را جزء جزء بداند ، او را نشناخته است ، و هر کس او را نشناسد ، به او اشاره کرده [ و برای او جهت قائل شده] است ، و هر کس به او اشاره کند ، برای او اندازه تعیین کرده است ، و هر کس برای او اندازه تعیین کند ، او را به شمارْ در آورده است . هر کس بگوید : «در چیست؟» ، او را جزو چیزی قرار داده است ، و هر کس بگوید : «بر چه چیز است؟» ، جایی را از [ وجود] او تهی شمرده است . هست ، ولی نه از روی پیدایش . وجود دارد ، ولی نه پس از نبودن . با هر چیزی هست ، امّا نه با همنشینی . غیر از هر چیز است ، ولی نه از روی جدایی . کننده است ، نه به مفهوم [ کار کردن با] حرکت ها و ابزارها . بیناست ، از آن هنگامی که هیچ آفریده قابل دیدنی وجود نداشت . تنها بود ، بی آن که سکونت کننده ای باشد تا به آن ، اُنس بگیرد و یا با نبودش وحشتْ حاصل آید .

.

عنه علیه السلامـ فِی الحَثِّ عَلی مَعرِفَتِهِ تَعالی وَالتَّوحیدِ لَهُ ـ: أوَّلُ عِبادَةِ اللّهِ مَعرِفَتُهُ ، وأصلُ مَعرِفَتِهِ تَوحیدُهُ ، ونِظامُ تَوحیدِهِ نَفیُ التَّشبیهِ عَنهُ ، جَلَّ عَن أن تَحُلَّهُ الصِّفاتُ لِشَهادَةِ العُقولِ : أنَّ کُلَّ مَن حَلَّتهُ الصِّفاتُ مَصنوعٌ ، وشَهادَةِ العُقولِ : أنَّهُ جَلَّ جَلالُهُ صانِعٌ لَیسَ بِمَصنوعٍ ، بِصُنعِ اللّهِ یُستَدَلُّ عَلَیهِ ، وبِالعُقولِ تُعتَقَدُ مَعرِفَتُهُ ، وبِالنَّظَرِ تَثبُتُ حُجَّتُهُ ، جَعَلَ الخَلقَ دَلیلاً عَلَیهِ ، فَکَشَفَ بِهِ عَن رُبوبِیَّتِهِ ، هُوَ الواحِدُ الفَردُ فی أزَلِیَّتِهِ ، لا شَریکَ لَهُ فی إلهیَّتِهِ ، ولا نِدَّ لَهُ فی رُبوبِیَّتِهِ ، بِمُضادَّتِهِ بَینَ الأَشیاءِ المُتَضادَّةِ عُلِمَ أن لا ضِدَّ لَهُ ، وبِمُقارَنَتِهِ بَینَ الاُمورِ المُقتَرِنَةِ عُلِمَ أن لا قَرینَ لَهُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ما وَحَّدَهُ مَن کَیَّفَهُ ، ولا حَقیقَتَهُ أصابَ مَن مَثَّلَهُ ، ولا إیّاهُ عَنی مَن شَبَّهَهُ ، ولا صَمَدَهُ مَن أشارَ إلَیهِ وتَوَهَّمَهُ . کُلُّ مَعروفٍ بِنَفسِهِ مَصنوعٌ ، وکُلُّ قائِمٍ فی سِواهُ مَعلولٌ . فاعِلٌ لا بِاضطِرابِ آلَةٍ ، مُقَدِّرٌ لا بِجَولِ فِکرَةٍ ، غَنِیٌّ لا بِاستِفادَةٍ . لا تَصحَبُهُ الأَوقاتُ ، ولا تَرفِدُهُ الأَدَواتُ . سَبَقَ الأَوقاتَ کَونُهُ ، وَالعَدَمَ وُجودُهُ ، وَالِابتداءَ أزَلُهُ . بِتَشعیرِهِ المَشاعِرَ عُرِفَ أن لا مَشعَرَ لَهُ ، وبِمُضادَّتِهِ بَینَ الاُمورِ عُرِفَ أن لا ضِدَّ لَهُ ، وبِمُقارَنَتِهِ بَینَ الأَشیاءِ عُرِفَ أن لا قَرینَ لَهُ . ضَادَّ النّورَ بِالظُّلمَةِ ، وَالوُضوحَ بِالبُهمَةِ ، وَالجُمودَ بِالبَلَلِ ، وَالحَرورَ بِالصَّرَدِ ⁽²⁾. مُؤَلِّفٌ بَینَ مُتَعادِیاتِها ، مُقارِنٌ بَینَ مُتَبایِناتِها ، مُقَرِّبٌ بَینَ مُتَباعِداتِها ، مُفَرِّقٌ بَینَ مُتَدانِیاتِها . لا یُشمَل بِحَدٍّ ، ولا یُحسَب بِعَدٍّ ، وإنَّما تَحُدُّ الأَدَواتُ أنفُسَها ، وتُشیرُ الآلاتُ إلی نَظائِرِها . مَنَعَتها «مُنذُ» القِدمَةَ ، وحَمَتها «قَدُ» الأَزَلِیَّةَ ، وجَنَّبَتها «لَولا» التَّکمِلَةَ ۳ ! بِها تَجَلّی صانِعُها لِلعُقولِ ، وبِهَا امتَنَعَ عَن نَظَرِ العُیونِ ، ولا یَجری عَلَیهِ السُّکونُ وَالحَرَکَةُ ، وکَیفَ یَجری عَلَیهِ ما هُوَ أجراهُ ، ویَعودُ فیهِ ما هُوَ أبداهُ ، ویَحدُثُ فیهِ ما هُوَ أحدَثَهُ ! إذا لَتَفاوَتَت ذاتُهُ ، ولَتَجَزَّأَ کُنهُهُ ، ولَامتَنَعَ مِنَ الأَزَلِ مَعناهُ ، ولَکانَ لَهُ وَراءٌ إذ وُجِدَ لَهُ أمامٌ ، ولَالتَمَسَ التَّمامَ إذ لَزِمَهُ النُّقصانُ . وإذاً لَقامَت آیَةُ المَصنوعِ فیهِ ، ولَتَحَوَّلَ دَلیلاً بَعدَ أن کانَ مَدلولاً عَلَیهِ ، وخَرَجَ بِسُلطانِ الِامتِناعِ مَن أن یُؤَثِّرَ فیهِ ما یُؤَثِّرُ فی غَیرِهِ . الَّذی لا یَحولُ ولا یَزولُ ، ولا یَجوزُ عَلَیهِ الاُفولُ . لَم یَلِد فَیَکونَ مَولوداً ، ولَم یولَد فَیَصیرَ مَحدودا . جَلَّ عَنِ اتِّخاذِ الأَبناءِ ، وطَهُرَ عَن مُلامَسَةِ النِّساءِ . لا تَنالُهُ الأَوهامُ فَتُقَدِّرَهُ ، ولا تَتَوَهَّمُهُ الفِطَنُ فَتُصَوِّرَهُ ، ولا تُدرِکُهُ الحَواسُّ فَتُحِسَّهُ ، ولا تَلمِسُهُ الأَیدی فَتَمَسَّهُ . ولا یَتَغَیَّرُ بِحالٍ ، ولا یَتَبَدَّلُ فِی الأَحوالِ . ولا تُبلیهِ اللَّیالی وَالأَیّامُ ، ولا یُغَیِّرُهُ الضِّیاءُ وَالظَّلامُ . ولا یوصَفُ بِشَیءٍ مِنَ الأَجزاءِ ، ولا بِالجَوارِحِ وَالأَعضاءِ ، ولا بِعَرَضٍ مِنَ الأَعراضِ ، ولا بِالغَیرِیَّةِ وَالأَبعاضِ . ولا یُقالُ لَهُ حَدٌّ ولا نِهایَةٌ ، ولَا انقِطاعٌ ولا غایَةٌ ؛ ولا أنَّ الأَشیاءَ تَحویهِ فَتُقِلَّهُ أو تُهوِیَهُ ، أو أنَّ شَیئا یَحمِلُهُ فَیُمیلَهُ أو یُعَدِّلَهُ . لَیسَ فِی الأَشیاءِ بِوالِجٍ ، ولا عَنها بِخارِجٍ . یُخبِرُ لا بِلِسانٍ ولَهَواتٍ ، ویَسمَعُ لا بِخُروقٍ وأدَواتٍ . یَقولُ ولا یَلفِظُ ، ویَحفَظُ ولا یَتَحَفَّظُ ، ویُریدُ ولا یُضمِرُ . یُحِبُّ ویَرضی مِن غَیرِ رِقَّةٍ ، ویُبغِضُ ویَغضَبُ مِن غَیرِ مَشَقَّةٍ . یَقولُ لِمَن أرادَ کَونَهُ : «کُن فَیَکونُ» ، لا بِصَوتٍ یَقرَعُ ، ولا بِنِداءٍ یُسمَعُ ؛ وإنَّما کَلامُهُ سُبحانَهُ فِعلٌ مِنهُ أنشَأَهُ ومَثَّلَهُ ، لَم یَکُن مِن قَبلُ ذلِکَ کائِنا ، ولَو کانَ قَدیما لَکانَ إلها ثانِیا . لا یُقالُ : کانَ بَعدَ أن لَم یَکُن ؛ فَتَجرِیَ عَلَیهِ الصِّفاتُ المُحدَثاتِ ، ولا یَکونُ بَینَها وبَینَهُ فَصلٌ ، ولا لَهُ عَلَیها فَضلٌ ؛ فَیَستَوِیَ الصّانِعُ وَالمَصنوعُ ، ویَتَکافَأَ المُبتَدَعُ وَالبَدیعُ . خَلَقَ الخَلائِقَ عَلی غَیرِ مِثالٍ خَلا مِن غَیرِهِ ، ولَم یَستَعِن عَلی خَلقِها بِأَحَدٍ مِن خَلقِهِ . وأنشَأَ الأَرضَ فَأَمسَکَها مِن غَیرِ اشتِغالٍ ، وأرساها عَلی غَیرِ قَرارٍ ، وأقامَها بِغَیرِ قَوائِمَ ، ورَفَعَها بِغَیرِ دَعائِمَ ، وحَصَّنَها مِنَ الأَوَدِ وَالِاعوِجاجِ ، ومَنَعَها مِنَ التَّهافُتِ وِالِانفِراجِ . أرسی أوتادَها ، وضَرَبَ أسدادَها ، وَاستَفاضَ عُیونَها ، وخَدَّ أودِیَتَها ، فَلَم یَهِن ما بَناهُ ، ولا ضَعُفَ ما قَوّاهُ . هُوَ الظّاهِرُ عَلَیها بِسُلطانِهِ وعَظَمَتِهِ ، وهُوَ الباطِنُ لَها بِعِلمِهِ ومَعرِفَتِهِ ، وَالعالی عَلی کُلِّ شَیءٍ مِنها بِجَلالِهِ وعِزَّتِهِ . لا یُعجِزُهُ شَیءٌ مِنها طَلَبَهُ ، ولا یَمتَنِعُ عَلَیهِ فَیَغلِبَهُ ، ولا یَفوتُهُ السَّریعُ مِنها فَیَسبِقَهُ ، ولا یَحتاجُ إلی ذی مالٍ فَیَرزُقَهُ . خَضَعَتِ الأَشیاءُ لَهُ ، وذَلَّت مُستَکینَةً لِعَظَمَتِهِ ، لا تَستَطیعُ الهَرَبَ مِن سُلطانِهِ إلی غَیرِهِ فَتَمتَنِعَ مِن نَفعِهِ وضَرِّهِ ، ولا کُف ءَ لَهُ فَیُکافِئَهُ ، ولا نَظیرَ لَهُ فَیُساوِیَهُ . هُوَ المُفنی لَها بَعدَ وُجودِها ، حَتّی یَصیرَ مَوجودُها کَمَفقودِها . ولَیسَ فَناءُ الدُّنیا بَعدَ ابتِداعِها بَأَعجَبَ مِن إنشائِها وَاختِراعِها . وکَیفَ ولَوِ اجتَمَعَ جَمیعُ حَیَوانِها مِن طَیرِها وبَهائِمِها ، وما کانَ مِن مُراحِها وسائِمِها ، وأصنافِ أسناخِها وأجناسِها ، ومُتَبَلِّدَةِ اُمَمِها وأکیاسها ، عَلی إحداثِ بَعوضَةٍ ما قَدَرَت عَلی إحداثِها ، ولا عَرَفَت کَیفَ السَّبیلُ إلی إیجادِها ، ولَتَحَیَّرَت عُقولُها فی عِلمِ ذلِکَ وتاهَت ، وعَجَزَت قُواها وتَناهَت ، ورَجَعَت خاسِئَةً حَسیرَةً ، عارِفَةً بِأَنَّها مَقهورَةٌ ، مُقِرَّةً بِالعَجزِ عَن إنشائِها ، مُذعِنَةً بِالضَّعفِ عَن إفنائِها ! وإنَّ اللّهَ سُبحانَهُ یَعودُ بَعدَ فَناءِ الدُّنیا وَحدَهُ لا شَیءَ مَعَهُ . کَما کانَ قَبلَ ابتِدائِها کَذلِکَ یَکونُ بَعدَ فَنائِها ، بِلا وَقتٍ ولا مَکانٍ ، ولا حینٍ ولا زَمانٍ . عُدِمَت عِندَ ذلِکَ الآجالُ وَالأَوقاتُ ، وزالَتِ السِّنونَ وَالسّاعاتُ ، فَلا شَیءَ إلّا اللّهُ الواحِدُ القَهّارُ الَّذی إلَیهِ مَصیرُ جَمیعِ الاُمورِ . بِلا قُدرَةٍ مِنها کانَ ابتِداءُ خَلقِها ، وبِغَیرِ امتِناعٍ مِنها کانَ فَناؤُها ، ولَو قَدَرَت عَلَی الِامتِناعِ لَدامَ بَقاؤُها . لَم یَتَکاءَدهُ ⁽³⁾صُنعُ شَیءٍ مِنها إذ صَنَعَهُ ، ولمَ یَؤُدهُ مِنها خَلقُ ما خَلَقَهُ وبَرَأَهُ ، ولَم یُکَوِّنها لِتَشدیدِ سُلطانٍ ، ولا لِخَوفٍ مِن زَوالٍ ونُقصانٍ ، ولا لِلِاستِعانَةِ بِها عَلی نِدٍّ مُکاثِرٍ ، ولا لِلِاحتِرازِ بِها مِن ضِدٍّ مُثاوِرٍ ، ولا لِلِازدِیادِ بِها فی مُلکِهِ ، ولا لِمُکاثَرَةِ شَریکٍ فی شِرکِهِ ، ولا لِوَحشَةٍ کانَت مِنهُ ؛ فَأَرادَ أن یَستَأنِسَ إلَیها . ثُمَّ هُوَ یُفنیها بَعدَ تَکوینِها ، لا لِسَأَمٍ دَخَلَ عَلَیهِ فی تَصریفِها وتَدبیرِها ، ولا لِراحَةٍ واصِلَةٍ إلَیهِ ، ولا لِثِقَلِ شَیءٍ مِنها عَلَیهِ . لا یُمِلُّهُ طولُ بَقائِها فَیَدعُوَهُ إلی سُرعَةِ إفنائِها ، ولکِنَّهُ سُبحانَهُ دَبَّرَها بِلُطفِهِ ، وأمسَکَها بِأَمرِهِ ، وأتقَنَها بِقُدرَتِهِ ، ثُمَّ یُعیدُها بَعدَ الفَناءِ مِن غَیرِ حاجَةٍ مِنهُ إلَیها ، ولَا استِعانَةٍ بِشَیءٍ مِنها عَلَیها ، ولا لِانصِرافٍ مِن حالِ وَحشَةٍ إلی حالِ استِئناسٍ ، ولا مِن حالِ جَهلٍ وعَمیً إلی حالِ عِلمٍ وَالتِماسٍ ، ولا مِن فَقرٍ وحاجَةٍ إلی غِنیً وکَثرَةٍ ، ولا مِن ذُلٍّ وضَعَةٍ إلی عِزٍّ وقُدرَةٍ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلامـ در تشویق به شناخت خدای متعال و یگانه دانستن او ـ: سرآغاز پرستش خداوند ، شناخت اوست ، و پایه شناخت او ، یگانه شمردن اوست ، و سررشته یگانگی اش ، نفی تشبیه از اوست . برتر از آن است که صفات در او حُلول کنند ؛ چرا که خِردها گواه اند : هر چیزی که صفات در آن جای گیرند ، ساخته شده است ، و خِردها بر این گواه اند که خداوند جل جلاله ، سازنده است و نه ساخته شده . با ساخته های خدا ، بر وجود او استدلال می شود ، و به خردها [ رشته] شناختش پیوند خورده است ، و با اندیشه برهانِ روشنش اثبات می گردد . آفریده ها را دلیل وجود خود قرار داده است که با آنها ، پرده از پروردگاری اش بر می گیرد . او در ازلی بودنش یگانه است ، در خداوندی اش بی شریک است ، و برای پروردگاری اش همسانی وجود ندارد . با تضاد افکنی اش بین اشیای متضاد ، فهمیده می شود که او ضد ندارد و با نزدیک سازی اش بین امور نزدیک ، فهمیده می شود که او همتا ندارد .

امام علی علیه السلام :آن کس که به او وصفِ چگونگی می دهد ، او را یگانه نمی داند ، و آن که برای او نمونه می آورد ، حقیقت او را درنیافته ، و آن که او را تشبیه می کند ، [ در واقع ]او را اراده نمی کند ، و آن که به او اشاره می نماید و او را تصوّر می کند ، بی نیازش نمی شمرد . هر چیزی که به خودش شناخته شده باشد ، ساخته شده خواهد بود ، و هر به پا ایستاده به وسیله دیگری ، معلول است . او کننده است ، ولی نه با حرکت اندام ها ؛ تقدیر کننده است ، امّا نه با جولان دادن اندیشه ؛ بی نیاز است ، نه با بهره بردن [ از دارایی ها] . زمان ها او را همراهی نمی کنند و ابزارها در پی او نمی افتند . هستی اش بر زمان ها،و بودنش بر نبودن، و ازلی بودنش بر آغاز ، پیشی گرفته است . با قرار دادن قوای ادراکی [ در انسان] ، فهمیده می شود که او را قوّه ادراک نیست ، و با اختلاف افکندنش بین چیزها ، فهمیده می شود که ضدّی ندارد، و با به هم آوردن بین چیزها ، دانسته می شود که او را همنشین نیست.نور را با ظلمت ، روشنایی را با تاریکی، خشکی را با تری ، گرمی را با سردی متضاد ساخت . سازگار کننده بین پدیده های ناسازگار ، و به هم آورنده بین جداها ، نزدیک ساز بین دورها ، و جداکننده بین به هم پیوسته هاست . حد و اندازه ، او را فرا نمی گیرد ، و به شمار نمی آید ؛ چرا که ابزارها ، چیزی همچون خود را اندازه می گیرند ، و وسیله ها ، به همگونِ خود اشاره دارند . به کارگیری تعبیر «از کی؟» ، قدیم بودن ابزارها را نفی می کند ، و تعبیر «تا کی؟» ، ازلی بودن آنها را ، و تعبیر «اگر چنین نبود» ، کامل بودن آنها را . ۱ آفریننده ، از طریق آفریده ها ، برای خِردها تجلّی پیدا کرده ، و به واسطه همان ها ، نگاه دیده ها از او بازداشته شده است . سکون و حرکت ، بر او جاری نمی شود . و چه سانْ چیزی که او خود ، آن را جاری ساخته ، بر او جاری شود ، و آنچه که خود ایجاد کرده ، به او برگردد ، و آنچه که خودْ آن را پدید آورده ، در او پدیدار شود؟ اگر چنین بود ، ذات او گوناگون می گشت و کُنْهش پراکندگی می پذیرفت ، و دیگر ، حقیقت او از ازلی بودن امتناع می ورزید ، و به یقین ، برای او پشتِ سری می بود ، آن گاه که برای او پیشِ رویی یافت می شد ، و باید در پیِ کمال می رفت ، آن هنگام که با نقصانْ همراه می شد . نیز در این هنگام ، نشانه های ساخته بودن ، در او هویدا می شدند ، و پس از آن که بر او دلالت می شد ، خود ، دلیل و نشانه قرار می گرفت ! و او به قدرت امتناع (عدم امکان) ، از این که چیزی که در غیر او تأثیر می گذارد ، در او اثر بگذارد ، بیرون است . [ خداوند ،] کسی است که تغییر و زوال نمی پذیرد ، و ناپدید شدن بر او روا نیست ؛ نزاد تا زاده شده باشد ، و زاده نشد تا محدود گردد . از داشتن فرزند به دور است ، و از تماس داشتن با زن ، بر کنار . پندارها به او نمی رسند تا اندازه اش گیرند ، و هوش ها به پندارش نمی آورند تا او را تصوّر کنند . حواس ها به او نمی رسند تا او را حس کنند ، و دست ها به او نمی رسند تا لمسش کنند . هیچ گاه تغییر نمی کند ، و در حالات گوناگون ، عوض نمی شود.شب ها و روزها او را فرسوده نمی سازند،و روشنی و تاریکی ، او را دگرگون نمی کند . به داشتن اَجزا و اندام ها و عضوها توصیف نمی گردد ، و به عَرَضی از عَرَض ها ، یا به اختلاف داشتن و یا به اَجزا ، شناخته نمی شود . به او ، اندازه و پایانی ، و تمام شدن و فرجامی نسبت داده نمی شود ، چیزها او را فرا نمی گیرند تا او را به بالا یا پایین ببرند ، و چیزی او را [ از جا] بر نمی دارد تا کج شود و یا راست گردد . فرو رونده در اشیا نیست ، و از آنها بُرون هم نیست . خبر می دهد ، نه به زبان و زبانک ، و می شنود ، نه به سوراخ های گوش و اندام ها ، و می گوید ، نه با ادای الفاظ ، و نگه می دارد ، نه با حفاظت کردن ، و اراده می کند ، نه با به کاربردن اندیشه . دوست می دارد و خرسند می شود ، نه از روی دلسوزی ، و تُندی می کند و خشم می گیرد ، نه از روی رنجش . به هر چه بودنش را اراده کند ، می گوید : «باش!» و «هست» می شود ، نه به صدایی که به گوش فرو رود ، و نه با فریادی که شنیده شود ؛ بلکه سخن خدای سبحان ، [ همان ]کار اوست که ایجادش می کند و آن را شکل می بخشد ، در حالی که پیش از آن ، وجود نداشته است ؛ چرا که اگر می بود ، همان ، خدای دوم می شد . گفته نمی شود که : «او بود ، پس از آن که نبود» ، تا بر وی ویژگی پدیده ها جاری گردد ، و میان آنان و او جدایی نمانَد ، و نه او را بر آنان ، افزونی ای باشد تا سازنده و ساخته شده ، برابر گردند ، و ایجاد شده و ایجاد کننده ، برابر شوند . آفریده ها را بدون نمونه ای به جا مانده از دیگری ، آفرید ، و در آفرینش آنها از هیچ یک از بندگانش کمک نگرفت . زمین را آفرید و آن را بدون آن که خود را بدان مشغول کند ، نگه داشت ، و بدون آن که بر چیزی استوارش کند ، بر جایش ایستانْد ، و آن را بدون پایه ، بر پا داشت ، و بدون تکیه گاه ، بلندش کرد ، و از خمیدگی و کجی نگاه داشت ، و از افتادن و شکافتن ، بازش داشت . میخ های زمین را استوار کرد ، کوه هایش را محکم ساخت ، چشمه هایش را روان گردانید ، و دره هایش را گشود . آنچه ساخت ، سست نگردید و آنچه نیرو داد ، ناتوان نشد . او با قدرت و عظمتش بر آفریده ها آشکار است ، و با علم و معرفتش از درون آنها آگاه است ، و با جلال و عزّتش از همه آنها برتر است . هر چه را بخواهد ، از توانش بیرون نیست و چیزی برای او ناممکن نیست تا مغلوبِ آن گردد ، و چیزهای شتابان ، از دسترس او خارج نمی شوند تا بر او پیشی گیرند . به صاحبْ مالی نیازمند نیست تا او را روزی دهد . همه چیزها برای او فروتن اند و در برابر عظمت او ، خوار و فرو افتاده . از پادشاهی او امکان فرار به [ پادشاهی] دیگری نیست تا از سود و زیانِ او به دور باشد . هم ترازی برای او نیست تا با او هم ترازی کند ، و نظیری برای او نیست تا با او همسنگی نماید . او نابود کننده چیزها پس از وجودِ آنهاست ، به گونه ای که چیزهای موجود ، چون چیزهای معدوم گردند . نابودی دنیا پس از ایجاد آن ، شگفت تر از ایجاد و اختراع آن نیست . چگونه شگفت باشد ، در حالی که اگر همه حیوانات زمین ، از پرندگان تا چارپایان آن ، چه آنان که در اصطبل می خورند و یا به صحرا می چرند، از هر جنس و ریشه و اصل ، و مردمان نادان یا زیرک ، بر به وجود آوردن پشه ای گِرد آیند ، هرگز توان آفریدن آن را نخواهند داشت ، و راه ایجاد آن را هم نخواهند دانست ، و خِردهای آنان ، در آگاهی به این امور ، حیران و سرگردان می شود ، و قوایشان ناتوان شده ، پایان می یابد ، و سرافکنده و خوار بر می گردند ، آگاه به این که شکست خورده اند و معترف به ناتوانی از آفریدن آن ، و با یقین به عجز در نابود ساختن آن . خداوند سبحان پس از نابودی دنیا ، به تنهایی اش ـ تنهایی ای که در آن ، هیچ چیز با او نیست ـ بر می گردد ، و چنان که پیش از آفرینش دنیا بود ، پس از نابودی دنیا نیز چنان خواهد شد ، بی وقت و بی مکان ، بی لحظه و بی زمان . در این هنگام ، اجل ها و زمان ها نابود می شوند و سال ها و ساعت ها از بین می روند ، و چیزی نباشد جز خدای تنها و چیره ای که بازگشت همه به سوی اوست . آغازِ آفرینش چیزها ، بدون قدرت آنها بود ، و فنایشان [ نیز] بدون سرپیچی آنها خواهد بود . اگر آنها توان سرپیچی داشتند ، پایدار می ماندند . ساختن چیزی از جهان برای او سخت نبود ، و آفرینش هیچ یک از چیزهایی که خلق کرده و پرداخته ، برایش دشوار نبود . چیزها را نه برای تقویت پادشاهی و یا از بیم زوال و نقصان آفرید ، و نه برای یاری جویی از آنها در برابر همتایی زیاده جو ، و نه برای دوری جُستن از مخالفی مهاجم ، و نه برای افزایش در مُلکش ، و نه برای غلبه در نزاع زیادت طلبانه شریکی در شراکتش ، و نه به خاطر تنهایی اش تا بخواهد با آن چیزها اُنس بگیرد . آن گاه، او پس از ایجاد دنیا ، آن را نابود می کند ، نه از روی خستگی در گرداندن و سامان دادن آن ، و نه برای آن که آسایشی به وی برسد ، و بدون آن که سنگینی ای از اداره آن بر وی وارد شده باشد . طولانی شدن عمر دنیا ، او را خسته نمی سازد تا او را به شتابْ در نابودی آن فرا خوانَد ؛ بلکه خدای عز و جل ، به لطف خود ، آن را تدبیر کرد و با فرمان خویش نِگَهَش داشت ، و با قدرتش آن را استوار کرد . و باز ، دنیا را پس از نابودی اش ، باز می گردانَد ، بدون آن که او را نیازی به آن باشد ، و نه برای کمک خواهی از چیزی از دنیا بر ضدّ دنیا ، و نه برای گذر از حالت تنهایی به حالت اُنس ، و یا از حالت نادانی و نابینایی به حالت دانش و بینایی ، و یا از فقر و نیازمندی به بی نیازی و فراوانی ، و یا از حالت خواریِ فروماندگی به حالت عزّت و قدرت .

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

عنه علیه السلامـ عِندَمَا استَنهَضَ النّاسَ فی حَربِ مُعاوِیَةَ فِی المَرَّةِ الثّانِیَةِ ، فَلَمَّا اجتَمَعَ النّاسُ قامَ خَطیبا ـ: الحَمدُ للّهِِ الواحِدِ الأَحَدِ الصَّمَدِ المُتَفَرِّدِ الَّذی لا مِن شَیءٍ کانَ ، ولا مِن شَیءٍ خَلَقَ ما کانَ ، قُدرَةٌ بان بِها مِنَ الأَشیاءِ وبانَتِ الأَشیاءُ مِنهُ ، فَلَیسَت لَهُ صِفَةٌ تُنالُ ولا حَدٌّ تُضرَبُ لَهُ فیهِ الأَمثالُ ، کَلَّ دونَ صِفاتِهِ تَحبیرُ اللُّغاتِ ، وضَلَّ هُناکَ تَصاریفُ الصِّفاتِ ، وحارَ فی مَلَکوتِهِ عَمیقاتُ مَذاهِبِ التَّفکیرِ ، وَانقَطَعَ دونَ الرُّسوخِ فی عِلمِهِ جَوامِعُ التَّفسیرِ ، وحالَ دونَ غَیبِهِ المَکنونِ حُجُبٌ مِنَ الغُیوبِ ، تاهَت فی أدنی أدانیها طامِحاتُ العُقولِ فی لَطیفاتِ الاُمورِ . فَتَبارَکَ اللّهُ الَّذی لا یَبلُغُهُ بُعدُ الهِمَمِ ، ولا یَنالُهُ غَوصُ الفِطَنِ ، وتَعالَی الَّذی لَیسَ لَهُ وَقتٌ مَعدودٌ ، ولا أجَلٌ مَمدودٌ ، ولا نَعتٌ مَحدودٌ ، سُبحانَ الَّذی لَیسَ لَهُ أوَّلٌ مُبتَدَأٌ ، ولا غایَةٌ مُنتَهًی ، ولا آخِرٌ یَفنی . سُبحانَهُ هُوَ کَما وَصَفَ نَفسَهُ ، وَالواصِفونَ لا یَبلُغونَ نَعتَهُ ، وحَدَّ الأَشیاءَ کُلَّها عِندَ خَلقِهِ ، إبانَةً لَها مِن شَبَهِهِ وإبانَةً له مِن شَبَهِها ، لَم یَحلُل فیها فَیُقالَ : هُوَ فیها کائِنٌ ، ولَم یَنأَ عَنها فَیُقالَ : هُوَ مِنها بائِنٌ ، ولَم یَخلُ مِنها فَیُقالَ لَهُ : أینَ ، لکِنَّهُ سُبحانَهُ أحاطَ بِها عِلمُهُ ، وأتقَنَها صُنعُهُ ، وأحصاها حِفظُهُ ، لَم یَعزُب عَنهُ خَفِیّاتُ غُیوبِ الهَواءِ ، ولا غَوامِضُ مَکنونِ ظُلَمِ الدُّجی ، ولا ما فِی السَّماواتِ العُلی إلَی الأَرَضینَ السُّفلی ، لِکُلِّ شَیءٍ مِنها حافِظٌ ورَقیبٌ ، وکُلُّ شَیءٍ مِنها بِشَیءٍ مُحیطٌ ، وَالمُحیطُ بِما أحاطَ مِنها . الواحِدُ الأَحَدُ الصَّمَدُ ، الَّذی لا یُغَیِّرُهُ صُروفُ الأَزمانِ ، ولا یَتَکَأَّدُهُ صُنعُ شَیءٍ کانَ ، إنَّما قالَ لِما شاءَ : کُن فَکَان . اِبتَدَعَ ما خَلَقَ بِلا مِثالٍ سَبَقَ ، ولا تَعَبٍ ولا نَصَبٍ ، وکُلُّ صانِعِ شَیءٍ فَمِن شَیءٍ صَنَعَ ، وَاللّهُ لا مِن شَیءٍ صَنَعَ ما خَلَقَ ، وکُلُّ عالِمٍ فَمِن بَعدَ جَهلٍ تَعَلَّمَ ، وَاللّهُ لَم یَجهَل ولَم یَتَعَلَّم . أحاطَ بِالأَشیاءِ عِلما قَبلَ کَونِها ، فَلَم یَزدَد بِکَونِها عِلما ، عِلمُهُ بِها قَبلَ أن یُکَوِّنَها کَعِلمِهِ بَعدَ تَکوینِها ، لَم یُکَوِّنها لِتَشدیدِ سُلطانٍ ، ولا خَوفٍ مِن زَوالٍ ولا نُقصانٍ ، ولَا استِعانَةٍ عَلی ضِدٍّ مُناوٍ ، ولا نِدٍّ مُکاثِرٍ ، ولا شَریکٍ مُکابِرٍ ، لکِن خَلائِقُ مَربوبونَ وعِبادٌ داخِرونَ . فَسُبحانَ الَّذی لا یَؤُودُهُ خَلقُ ما ابتَدَأَ ، ولا تَدبیرُ ما بَرَأَ ، ولا مِن عَجزٍ ولا مِن فَترَةٍ بِما خَلَقَ اکتَفی ، عَلِمَ ما خَلَقَ وخَلَقَ ما عَلِمَ ، لا بِالتَّفکیرِ فی عِلمٍ حادِثٍ أصابَ ما خَلَقَ ، ولا شُبهَةٍ دَخَلَت عَلَیهِ فیما لَم یَخلُق ، لکِن قَضاءٌ مُبرَمٌ ، وعِلمٌ مُحکَمٌ ، وأمرٌ مُتقَنٌ . تَوَحَّدَ بِالرُّبوبِیَّةِ ، وخَصَّ نَفسَهُ بِالوَحدانِیَّةِ ، وَاستَخلَصَ بِالمَجدِ وَالثَّناءِ ، وتَفَرَّدَ بِالتَّوحیدِ وَالمَجدِ وَالسَّناءِ ، وتَوَحَّدَ بِالتَّحمیدِ ، وتَمَجَّدَ بِالتَّمجیدِ ، وعَلا عَنِ اتِّخاذِ الأَبناءِ ، وتَطَهَّرَ وتَقَدَّسَ عَن مُلامَسَةِ النِّساءِ ، وعَزَّ وجَلَّ عَن مُجاوَرَةِ الشُّرَکاءِ . فَلَیسَ لَهُ فیما خَلَقَ ضِدٌّ ، ولا لَهُ فیما مَلَکَ نِدٌّ ، ولَم یَشرَکهُ فی مُلکِهِ أحَدٌ ، الواحِدُ الأَحَدُ الصَّمَدُ ، المُبیدُ لِلأَبَدِ وَالوارِثُ لِلأَمَدِ ، الَّذی لَم یَزَل ولا یَزالُ وَحدانِیّا أزَلِیّا ، قَبلَ بَدءِ الدُّهورِ وبَعدَ صُروفِ الاُمورِ ، الَّذی لا یَبیدُ ولا یَنفَدُ ، بِذلِکَ أصِفُ رَبّی فَلا إلهَ إلَا اللّهُ ، مِن عَظیمٍ ما أعظَمَهُ ؟ ! ومِن جَلیلٍ ما أجَلَّهُ ؟ ! ومِن عَزیزٍ ما أعَزَّهُ ؟ ! وتَعالی عَمّا یَقولُ الظّالِمونَ عُلُوّا کَبیرا . ⁽¹⁾

.

امام علی علیه السلامـ هنگامی که از مردم خواست برای بار دوم به جنگ با معاویه برخیزند و زمانی که آنان گرد آمدند ، به سخنرانی ایستاد ـ: سپاس ، خدای یگانه و یکتا و بی نیازِ تنهایی را که نه از چیزی وجود یافته ، و نه آنچه را که هست ، از چیزی آفریده است . او قدرتی است که با همین [ صفت] از چیزها جدا می شود و چیزها از او جدا می شوند . نه او را صفتی است که به آن دست یابند ، و نه اندازه ای که برای آن ، مَثَل آورند . در کار توصیف او ، آرایه های زبان ها ناکارآمدند ، و گوناگونی صفات ، در آن جا راه گم کرده ، در می مانند . در عظمت ملکوتش راه های عمیق اندیشه حیران می گردند ، و از نفوذ به دانشش ، همه تفسیرها به دور می مانند . بر غیبِ پوشیده اش پرده های ناپیدا افکنده است ، و در مطالب دقیق ، و [ حتّی] در نزدیک ترین مراتب آن ، بلندپروازی های خِردها ، سرگشته است . خجسته است خدایی که اندیشه های بلند ، به او نمی رسد ، و ژرفکاوی های هوشمندانه ، به او دست نمی یابد . برتر است آن که نه برای او زمانی قابل شمارش ، و نه عمری دراز ، و نه وصفی محدود است . پاکْ ساحت است آن که نه سرآغازی به عنوان ابتدا دارد و نه سرانجامی به عنوان انتها ، و نه آخری که نابود شود . او منزّه است، آن سان که خود ، خویش را توصیف کرده است ، وتوصیف کنندگان به توصیفش نمی رسند، و همه چیزها را به هنگام آفریدنشان محدود ساخته ، تا آنها از شباهت به او متمایز گردند ، و او از شباهت به آنها متمایز گردد . درون چیزها جای نگرفته تا گفته شود : «او در چیزها جای دارد» ، و از آنها دور نیست تا گفته شود : «او از چیزها بیگانه است» ، از چیزها بر کنار نیست تا گفته شود : «در کجاست؟» ، بلکه خدای سبحان ، علمش ، بدان ها احاطه یافته ، و ساخت او آنها را استوار ساخته ، و پاس داشت او آنها را شماره کرده است . نه پنهانی های هوای ناپیدا از او پوشیده است ، و نه پوشیده های نهان تاریکی شب ، و نه آنچه در آسمان های بالا تا زمین های پایین است . برای هر چیزی از آنها نگهبان و گماشته ای است ، و هر چیزی از آنها به چیزی دیگر احاطه دارد و او بر احاطه دارنده آنها احاطه دارد . یگانه یکتای بی نیازی است که نه گردش زمان ، دگرگونش می سازد ، و نه ساخت چیزی که هست ، خسته اش می کند . به آنچه خواست، گفت : «باش» و آن چیز، «هست» شد . آنچه را آفریده ، بدون نمونه پیشین و بدون رنج و تلاش ، ایجاد کرده است . هر که چیزی می سازد ، آن را از مادّه ای ساخته است ، و خدا آنچه را که آفریده ، از مادّه ای نساخته است . هر دانایی ، پس از نادانی ، آموزش دیده است ، در حالی که خدا نه جاهل بوده و نه چیزی آموخته است . به چیزها قبل از بودنشان احاطه علمی دارد ، و بودنشان به دانش او چیزی نمی افزاید ، و علم او به چیزها ، پیش از به وجود آمدن آنها ، همچون علم او بدانها پس از به وجود آمدنشان است . چیزها را نه برای تحکیم پادشاهی اش ایجاد کرده ، و نه از بیم نابودی و کاستی ، و نه برای یاری گرفتن علیه مخالفی دشمنی پیشه و یا همتایی فزون خواه و یا شریکی ستیزه جو ؛ بلکه همه آنها آفریده هایی تربیت شده و بندگانی خوارند . منزّه است آن که آفرینش آنچه آغاز کرده و سرپرستی آنچه آفریده ، او را به رنج نینداخته است ، و از روی ناتوانی و یا سستی نیست که به آنچه آفریده ، بسنده کرده است . آنچه آفریده ، دانسته است ، و آنچه دانسته ، آفریده است . به خاطر اندیشیدن در دانشی پیدا شده نیست که در آفرینش خویش خطا نکرده است و آنچه نیافریده ، به واسطه تردیدش نبوده است ؛ بلکه [ آفرینش او ]سرنوشتی است محتوم ، و علمی است محکم ، و کاری است استوار . در پروردگاری ، یگانه گشته و خویش را به یگانگی، ویژه ساخته است . بزرگواری و ستایش را از آنِ خود نموده و در توحید و بزرگی و والایی ، بی همتا شده است . در ستایش ، یکتایی یافته و به بزرگواری ، ویژه گردیده است . از داشتن فرزند ، منزّه است و از تماس داشتن با زن ، پاک و برکنار است . ارجمند است و والاتر است از این که با شریکانی هم جوار باشد . در آنچه آفریده ، ضدّی برای او نیست ، و در آنچه مالک است ، همانندی ندارد ، و در مملکتش هیچ کس با او شریک نیست . یگانه و یکتا و بی نیاز است . ویران کننده روزگار و زمان و برجای ماننده پس از پایان است . اوست که همواره و همیشه پیش از آغاز روزگارها و پس از گردش کارها یکتای ازلی است . آن که هرگز نابود نمی شود و پایان نمی پذیرد . با این اوصاف ، پروردگارم را توصیف می کنم : خدایی جز خداوند یگانه نیست ؛ شگفتا از بزرگی اش که چه بزرگ است او! شگفتا از والایی اش ، که چه والاست! و شگفتا از عزّتمندی اش ، که چه عزّتمند است! و از آنچه ستمکاران می گویند ، بسیار والاتر است .

.

. .

. .

عنه علیه السلامـ فی خُطبَتِهِ فی مَسجِدِ الکوفَةِ ـ: الحَمدُ للّهِِ الَّذی لا مِن شَیءٍ کانَ ، ولا مِن شَیءٍ کَوَّنَ ما قَد کانَ ، المُستَشهِدِ بِحُدوثِ الأَشیاءِ عَلی أزَلِیَّتِهِ ، وبِما وَسَمَها بِهِ مِنَ العَجزِ عَلی قُدرَتِهِ ، وبِما اضطَرَّها إلَیهِ مِنَ الفَناءِ عَلی دَوامِهِ ، لَم یَخلُ مِنهُ مَکانٌ فَیُدرَکَ بَأَینِیَّتِهِ ، ولا لَهُ شَبَحُ مثالٍ فَیوصَفَ بِکَیفِیَّتِهِ ، ولَم یَغِب عَن شَیءٍ فَیُعلَمَ بِحَیثِیَّتِهِ . مُبایِنٌ لِجَمیعِ ما أحدَثَ فِی الصِّفاتِ ، ومُمتَنِعٌ عَنِ الإِدراکِ بِمَا ابتَدَعَ مِن تَصریفِ الذَّواتِ ، وخارِجٌ بِالکِبریاءِ وَالعَظَمَةِ مِن جَمیعِ تَصَرُّفِ الحالاتِ ، مُحَرَّمٌ عَلی بَوارِعِ ناقِباتِ الفِطَنِ تَحدیدُها ، وعَلی غَوامِضِ ثاقِباتِ الفِکرِ تَکییفُهُ وعَلی غَوائِصِ سابِحات النَّظَرِ تَصویرُهُ . لا تَحویهِ الأَماکِنُ لِعَظَمَتِهِ ، ولا تُدرِکُهُ المَقادیرُ لِجَلالِهِ ، ولا تَقطَعُهُ المَقاییسُ لِکِبرِیائِهِ ، مُمتَنِعٌ عَنِ الأَوهامِ أن تَکتَنِهَهُ ، وعَنِ الأَفهامِ أن تَستَغرِقَهُ ، وعَنِ الأَذهانِ أن تُمَثِّلَهُ، وقَد یَئِسَت مِنِ استِنباطِ الإِحاطَةِ بِهِ طَوامِحُ العُقولِ، ونَضَبَت عَنِ الإِشارَةِ إلَیهِ بِالِاکتِناهِ بِحارُ العُلومِ ، ورَجَعَت بِالصُّغرِ عَنِ السُّمُوِّ إلی وَصفِ قُدرَتِهِ لَطائِفُ الخُصومِ. واحِدٌ لا مِن عَدَدٍ ، ودائِمٌ لا بِأَمَدٍ ، وقائِمٌ لا بِعَمَدٍ ، لَیسَ بِجِنسٍ فَتُعادِلَهُ الأَجناسُ ، ولا بِشَبَحٍ فَتُضارِعَهُ الأَشباحُ ، ولا کَالأَشیاءِ فَتَقَعَ عَلَیهِ الصِّفاتُ ، قَد ضَلَّتِ العُقولُ فی أمواجِ تَیّارِ إدراکِهِ ، وتَحَیَّرَتِ الأَوهامُ عَن إحاطَةِ ذِکرِ أزَلِیَّتِهِ ، وحَصِرَتِ الأَفهامُ عَنِ استِشعارِ وَصفِ قُدرَتِهِ ، وغَرِقَتِ الأَذهانُ فی لُجَجِ أفلاکِ مَلَکوتِهِ ، مُقتَدِرٌ بِالآلاءِ ، ومُمتَنِعٌ بِالکِبرِیاءِ ، ومُتَمَلِّکٌ عَلَی الأَشیاءِ . فَلا دَهرٌ یُخلِقُهُ ولا زَمانٌ یُبلیهِ ، ولا وَصفٌ یُحیطُ بِهِ ، وقَد خَضَعَت لَهُ الرِّقابُ الصِّعابُ فی مَحَلِّ تُخوم قَرارِها ، وأذعَنَت لَهُ رَواصِنُ الأَسبابِ فی مُنتَهی شَواهِقِ أقطارِها ، مُستَشهِدٌ بِکُلِّیَّةِ الأَجناسِ عَلی رُبوبِیَّتِهِ ، وبِعَجزِها عَلی قُدرَتِهِ ، وبِفُطورِها عَلی قِدمَتِهِ ، وبِزَوالِها عَلی بَقائِهِ ، فَلا لَها مَحیصٌ عَن إدراکِهِ إیّاها ، ولا خُروجٌ من إحاطَتِهِ بِها ، ولَا احتِجابٌ عَن إحصائِهِ لَها ، ولَا امتِناعٌ مِن قُدرَتِهِ عَلَیها . کَفی بِإِتقانِ الصُّنعِ لَها آیَةً ، وبِمُرَکَّبِ الطَّبعِ عَلَیها دَلالَةً ، وبِحُدوثِ الفِطَرِ عَلَیها قِدمَةً ، وبِإِحکامِ الصَّنعَةِ لَها عِبرَةً . ⁽¹⁾

.

امام علی علیه السلامـ در سخنرانی اش در مسجد کوفه ـ: سپاسْ خدایی را که نه خود از چیزی به وجود آمده و نه آنچه را که هست ، از چیزی به وجود آورده است ؛ آن که پدیده بودنِ چیزها را بر ازلی بودن خود ، و ناتوانی ای را که در چیزها نهاده ، بر قدرت خویش ، و فنا شدنِ حتمیِ آنها را بر دوام خود ، گواه آورْد . هیچ جایی از او تهی نیست تا او به مکان داشتنْ شناخته شود ، و برای او هیچ شبح مثالی ای نیست تا به چگونگیِ داشتن ، توصیف شود ، و از هیچ چیزی غایب نیست تا با جهت آن ، شناخته شود . در صفات با همه آنچه آفریده ، فرق دارد و به خاطر تحوّلی که در ذات موجوداتْ قرار داده ، درک ذات او ناشدنی است ، و خود او به خاطر کبریا و عظمت ، از هر نوع تغییرِ حالت ، به دور است . بر چیرگی تیزهوشی ها تحدید او،و بر دشوارجویی های اندیشه های درخشنده ، چگونگی او ، و بر ژرف خواهی های دقّت های پُر جولان ، تصویر او حرام است . به خاطر عظمتش مکان ها او را در خود نمی گیرند ، و به خاطر جلالتش اندازه ها او را درک نمی توانند کرد ، و به خاطر کبریایش مقیاس ها او را به سنجش نمی آورند . این که پندارها به کُنه او دست یابند ، و فهم ها او را فرا گیرند ، و ذهن ها او را تصوّر کنند ، ناشدنی است . بلندپروازی های خِرد ، از دستیابی به احاطه بر او ناامید گشته اند ، و دریاهای دانش ، از اشاره به کُنه او خشک گشته اند ، و اوهام باریک بین ، از بلندای وصف قدرتش ، با حقارت باز گشته اند . یکی است ، نه از باب شمارش ، و همواره هست ، نه بر پایه زمانداری ، و برپاست ، نه بر اساس تکیه داشتن . جنس نیست تا اجناس با او همانندی کنند ، و شخص نیست تا اشخاص ، همسان او گردند ، و نه همچون چیزهاست تا صفات بر او صدق کنند . خردها در امواج خروشانِ ادراکش گم راه اند ، و اوهام از احاطه داشتن بر خاطره ازلی بودن او سرگردان اند ، و فهم ها از درک اوصاف قدرتش در بندند ، و ذهن ها در گرداب مدار ملکوتش غرق اند . بر همه نعمت ها توانا و مقتدر است ، و کسی را به حریم کبریایش راه نیست ، و صاحبْ اختیار همه چیز است . نه روزگار ، او را فرسوده می سازد ، و نه زمانْ او را کهنه می گردانَد ، و نه هیچ توصیفی او را فرا می گیرد . گردن های ستبر ، از بُن و ریشه در برابر او فروتن اند ، و کوه های سر به فلک کشیده با صلابت ، در بلندای قلّه خویش ، در برابر فرمانش رام اند . همه موجودات را بر پروردگاری خویش ، و ناتوانی آنها را بر قدرتش ، و پیدایش آنها را بر قدیم بودنش ، و نابودی آنها را بر دوامش ، گواه گرفته است . پس آنان را مجال گریزی از ادراک شدن توسّط او نیست ، و در خارج شدن از احاطه قدرتش راهی برای آنها وجود ندارد . چیزی از دیوان حساب او پنهان نیست ، و سرپیچی از حاکمیت قدرت او بر موجودات ، محال است . استواریِ خلقتِ آفریدگان ، از حیث نشانه ، برای آنان ، کافی است ، و مرکّب بودن سرشت ها ، برای دلالت، و پدیدار شدن فرسودگی ، برای قدمت [ او] ، و استحکام صنعت آفرینش ، برای عبرت گرفتن ، بسنده است .

.

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی مَنَعَ الأَوهامَ أن تَنالَ إلّا وُجودَهُ ، وحَجَبَ العُقولَ أن تَتَخَیَّلَ ذاتَهُ لِامتِناعِها مِنَ الشَّبَهِ وَالتَّشاکُلِ ، بَل هُوَ الَّذی لا یَتَفاوتُ فی ذاتِهِ ، ولا یَتَبَعَّضُ بِتَجزِئَةِ العَدَدِ فی کَمالِهِ . فارَقَ الأَشیاءَ لا عَلَی اختِلافِ الأَماکِنِ ، ویَکونُ فیها لا عَلی وَجهِ المُمازَجَةِ . وعَلِمَها لا بِأَداةٍ ؛ لا یَکونُ العِلمُ إلّا بِها . ولَیسَ بَینَهُ وبَینَ مَعلومِهِ عِلمُ غَیرِهِ بِهِ کانَ عالِما بِمَعلومِهِ . إن قیلَ : کانَ ، فَعَلی تَأویلِ أزَلِیَّةِ الوُجودِ ، وإن قیلَ : لَم یَزَل ، فَعَلی تَأویلَ نَفیِ العَدَمِ . ⁽¹⁾

.

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که اوهام را جز از دست یافتن به هستی خویش بازداشته است ، و خِردها را از تخیّل ذاتش بازداشته است ؛ چون ذات او از شباهت و هم شکلی ممتنع است ؛ بلکه او کسی است که در ذاتش تفاوت نمی پذیرد ، و در کمالش ، بر پایه عدد ، تجزیه نمی گردد . از چیزها جداست ، نه بر پایه اختلاف مکان ها ، و در آنهاست ، نه بر روش آمیخته بودن ، و آنها را می داند ، نه به وسیله ابزارها ـ ابزارهایی که دانستن ، جز با آنها ممکن نیست ـ ، و بین دانش او و دانسته اش ، علم غیر او واسطه نیست، تا با آن به آنچه می داند عالم باشد . اگر گفته شود : «بود» ، بر پایه ازلی بودن وجود است ، و اگر گفته شود : «همواره هست» ، بر پایه نفی عدم است .

.

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی بَطَنَ خَفِیّاتِ الاُمورِ ، ودَلَّت عَلَیهِ أعلامُ الظُّهورِ ، وَامتَنَعَ عَلی عَینِ البَصیرِ ؛ فَلا عَینُ مَن لَم یَرَهُ تُنکِرُهُ ، ولا قَلبُ مَن أثبَتَهُ یُبصِرُهُ . سَبَقَ فِی العُلُوِّ فَلا شَیءَ أعلی مِنهُ ، وقَرُبَ فِی الدُّنُوِّ فَلا شَیءَ أقرَبُ مِنهُ . فَلَا استِعلاؤُهُ باعَدَهُ عَن شَیءٍ مِن خَلقِهِ ، ولا قُربُهُ ساواهُم فِی المَکانِ بِهِ ، لَم یَطلِعِ العُقولَ عَلی تَحدیدِ صِفَتِهِ ، ولَم یَحجُبها عَن واجِبِ مَعرِفَتِهِ ، فَهُوَ الَّذی تَشهَدُ لَهُ أعلامُ الوُجودِ عَلی إقرارِ قَلبِ ذِی الجُحودِ . تَعالَی اللّهُ عَمّا یَقولُهُ المُشَبِّهونَ بِهِ وَالجاحِدونَ لَهُ عُلُوّا کَبیرا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :قَریبٌ مِنَ الأَشیاءِ غَیرُ مُلابِسٍ ، بَعیدٌ مِنها غَیرُ مُبایِنٍ ، مُتَکلِّمٌ لا بِرَوِیَّةٍ ، مُریدٌ لا بِهِمَّةٍ ، صانِعٌ لا بِجارِحَةٍ ، لَطیفٌ لا یوصَفُ بِالخَفاءِ ، کَبیرٌ لا یوصَفُ بِالجَفاءِ ، بَصیرٌ لا یوصَفُ بِالحاسَّةِ ، رَحیمٌ لا یوصَفُ بِالرِّقَّةِ ، تَعنُو الوُجوهُ لِعَظَمَتِهِ ، وتَجِبُ القُلوبُ مِن مَخافَتِهِ . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که از امور پوشیده آگاه است ، و نشانه های آشکار ، بر او دلالت می کنند ، و [ دیدنش ]برای دیده بینا ناممکن است . نه دیده آن که او را ندیده ، منکرش شده است ، و نه دلِ آن که او را اثبات کرده ، او را دیده است . در برتری ، پیشی گرفته است ، و هیچ چیزی برتر از او نیست . و در قرب ، نزدیکی جُسته است و هیچ چیزی از او نزدیک تر نیست . بلند مرتبه بودن او ، او را از آفریده هایش دور نساخته ، و نزدیک بودن او ، آنان را با او هم مکان نگردانیده است . خِردها را بر تعیین اوصاف خویش آگاه نساخته ، و آنها را از شناخت بایسته خویش در پرده نگاه نداشته است . او کسی است که نشانه های هستی بر اقرار دل منکران به او ، گواهی می دهند . او از آنچه که تشبیه کنندگان و منکران می گویند ، بسیارْ برتر است .

امام علی علیه السلام :به چیزها نزدیک است ، بدون آن که بپیوندد ، و از آنها دور است ، بدون آن که جدا شود . گوینده است ، نه با اندیشیدن . اراده کننده است ، نه با خواهش و قصد . سازنده است ، نه با دست . لطیفی است که به پوشیدگی توصیف نمی گردد . بزرگی است که به ستمگری وصف نمی شود . بینایی است که به داشتن حسّ بینایی ، توصیف نمی شود ؛ مهربانی است که به دلسوزی وصف نگردد . به خاطر عظمتش سرها در برابرش فرو افتاده اند ، و از بیمش دل ها بی قرارند .

.

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی لَم تَسبِق لَهُ حالٌ حالاً ، فَیَکونَ أوَّلاً قَبلَ أن یَکونَ آخِرا ، ویَکونَ ظاهِرا قَبلَ أن یَکونَ باطِنا ، کُلُّ مُسَمّیً بِالوَحدَةِ غیرَهُ قَلیلٌ ، وکُلُّ عَزیزٍ غَیرَهُ ذَلیلٌ ، وکُلُّ قَوِیٍّ غَیرَهُ ضَعیفٌ ، وکُلُّ مالِکٍ غَیرَهُ مَملوکٌ ، وکُلُّ عالِمٍ غَیرَهُ مُتَعَلِّمٌ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :لا إلهَ إلَا اللّهُ الشّاکِرُ لِلمُطیعِ لَهُ ، المُملی لِلمُشرِکِ بِهِ ، القَریبُ مِمَّن دَعاهُ عَلی حالٍ بَعدَهُ ، وَالبَرُّ الرَّحیمُ بِمَن لَجَأَ إلی ظِلِّهِ وَاعتَصَمَ بِحَبلِهِ . ولا إلهَ إلَا اللّهُ المُجیبُ لِمَن ناداهُ بِأَخفَضِ صَوتِهِ ، السَّمیعُ لِمَن ناجاهُ لِأَغمَضِ سِرِّهِ ، الرَّؤوفُ بِمَن رَجاهُ لِتَفریجِ هَمِّهِ ، القَریبُ مِمَّن دَعاهُ لِتَنفیسِ کَربِهِ وغَمِّهِ . ولا إلهَ إلَا اللّهُ الحَلیمُ عَمَّن ألحَدَ فی آیاتِهِ ، وَانحَرَفَ عَن بَیِّناتِهِ ، ودانَ بِالجُحودِ فی کُلِّ حالاتِهِ . وَاللّهُ أکبَرُ القاهِرُ لِلأَضدادِ ، المُتَعالی عَنِ الأَندادِ ، المُتَفَرِّدُ بِالمِنَّةِ عَلی جَمیعِ العِبادِ ، وَاللّهُ أکبَرُ المُحتَجِبُ بِالمَلَکوتِ وَالعِزَّةِ ، المُتَوَحِّدُ بِالجَبَروتِ وَالقُدرَةِ ، المُتَرَدّی بِالکِبریاءِ وَالعَظَمَةِ ، وَاللّهُ أکبَرُ المُتَقَدِّسُ بِدَوامِ السُّلطانِ ، وَالغالِبُ بِالحُجَّةِ وَالبُرهانِ ، ونَفاذِ المَشِیَّةِ فی کُلِّ حینٍ وأوانٍ . ⁽²⁾

حلیة الأولیاء عن النُّعمان بن سَعد :کُنتُ بِالکوفَةِ فی دارِ الإِمارَةِ دارِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ، إذ دَخَلَ عَلَینا نَوفُ بنُ عَبدِ اللّهِ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ بِالبابِ أربَعونَ رَجُلاً مِنَ الیَهودِ فَقالَ عَلِیٌّ : عَلَیَّ بِهِم ، فَلَمّا وَقَفوا بَینَ یَدَیهِ قالوا لَهُ : یا عَلِیُّ صِف لَنا رَبَّکَ هذَا الَّذی فِی السَّماءِ ، کَیفَ هُوَ ؟ وکَیفَ کانَ ؟ ومَتی کانَ ؟ وعَلی أیِّ شَیءٍ هُوَ ؟ فَاستَوی عَلِیٌّ جالِسا وقالَ : مَعشَرَ الیَهودِ ! اسمَعوا مِنّی ولا تُبالوا أن لا تَسأَلوا أحَدا غَیری! إنَّ رَبّی عَزَّ وجَلَّ هُوَ الأَوَّلُ لَم یبدَ مِمّا، ولا مُمازِجٌ مَعَ ما ، ولا حالٌّ وَهما ، ولا شَبَحٌ یُتقَصَّی ، ولا مَحجوبٌ فَیُحوی ، ولا کانَ بَعدَ أن لَم یَکن فَیُقالَ حادِثٌ ، بَل جَلَّ أن یُکَیَّفَ المُکَیِّفُ لِلأَشیاءِ کَیفَ کانَ ، بَل لَم یَزَل ولا یَزولُ لِاختِلافِ الأَزمانِ ، ولا لِتَقَلُّبِ شَأنٍ بعد شَأنٍ . وکَیفَ یوصَفُ بالأَشباحِ ، وَکَیفَ ینعَتُ بالأَلسُن الفِصاح مَن لَم یَکُن فِی الأَشیاء فیقال : بائِنُ ، ولَم یَبِنْ عَنها فیُقالُ : کائِنٌ ؟ بَل هُوَ بِلا کَیفِیَّةٍ ، وهُوَ أقرَبُ مِن حَبلِ الوَریدِ ، وأبعَدُ فِی الشَّبَهِ مِن کُلِّ بَعیدٍ ، لا یَخفی عَلَیهِ مِن عِبادِهِ شُخُوصُ لَحظَةٍ ، ولا کُرورُ لَفظَةٍ ، ولَا ازدِلافُ رَقوَةٍ ، ولا انبِساطُ خُطوَةٍ ، فی غَسَقِ لَیلٍ داجٍ ، ولا إدلاجٍ ، لا یَتَغشّی عَلَیه القَمَرُ المُنیرُ ، ولَا انبِساطُ الشَّمس ذاتِ النّورِ بِضَوئِهِما فِی الکُرورِ ، ولا إقبالُ لَیلٍ مُقبلٍ ، ولا إدبارُ نَهارٍ مُدبرٍ إلّا وهُوَ مُحیطٌ بِما یُریدُ مِن تَکوینِهِ . فَهُوَ العالِمُ بِکُلِّ مَکانٍ ، وکُلِّ حینٍ وأوانٍ ، وکُلّ نَهایةٍ وَمدَّةٍ ، والأَمَدُ إلی الخَلقِ مَضروبٌ ، والحَدُّ إلی غَیرِهِ مَنسوبٌ ، لَم یَخلُقِ الأَشیاءَ مِن اُصولٍ أوَّلِیَّةٍ ، وَلا بِأَوائِلَ کانَت قَبلَه بَدِیَّةً ، بَل خَلَقَ ما خَلَقَ فَأَقام خَلقَهُ . وصَوَّرَ ما صَوَّرَ فأَحسَنَ صورَتَه ، تَوحَّدَ فی عُلُوِّهِ ، فَلَیسَ لِشَیءٍ منهُ امتِناعٌ ، ولا لَهُ بطاعَةِ شَیءٍ مِن خَلقِهِ انتِفاعٌ ، إجابَتهُ لِلدّاعینَ سَریعَةٌ ، والمَلائِکَةُ فِی السَّماواتِ والأَرَضینَ لَهُ مُطیعَةٌ ، عِلمُهُ بِالأَمواتِ البائِدینَ کَعِلمِهِ بِالأَحیاءِ المُتَقَلِّبینَ ، وعِلمُهُ بِما فِی السَّماواتِ العُلی کَعِلمِهِ بِما فِی الأَرضِ السُّفلی ، وعِلمُهُ بِکُلِّ شَیءٍ . لا تُحیِّرُه الأَصواتُ ، ولا تَشغَلُه اللُّغاتُ ، سَمیعٌ لِلأَصواتِ المُختَلِفَة ، بِلا جَوارِحَ لَهُ مُؤتَلَفةٍ ، مُدبِّرٌ بَصیرٌ ، عالِمٌ بِالاُمورِ ، حَیٌّ قَیّومٌ ، سُبحانَهُ . کَلَّمَ موسی تَکلیما بِلا جَوارِحَ ولا أدَواتٍ ولا شَفَةٍ ولا لَهَواتٍ ، سُبحانَهُ وتَعالی عَن تَکییفِ الصِّفاتِ . مَن زَعَمَ أنَّ إلهَنا مَحدودٌ فَقَد جَهِلَ الخالِقَ المَعبودَ ، ومَن ذَکَرَ أنَّ الأَماکِنَ بِهِ تُحیطُ لَزِمَتهُ الحَیرَةُ وَالتَّخلیطُ ، بَل هُوَ المُحیطُ بِکُلِّ مَکانٍ . فَإِن کُنتَ صادِقا أیُّهَا المُتَکَلِّفُ لِوَصفِ الرَّحمنِ بِخِلافِ التَّنزیلِ وَالبُرهانِ فَصِف لَی جِبریلَ ومیکائیلَ وإسرافیلَ ، هَیهاتَ ! أ تَعجِزُ عَن صِفَةِ مَخلوقٍ مِثلِکَ وتَصِفُ الخالِقَ المَعبودَ ؟ ! وأنتَ تُدرِکُ صِفَةَ رَبِّ الهَیئَةِ وَالأَدَواتِ ، فَکَیفَ مَن لَم تَأخُذهُ سِنَةٌ ولا نَومٌ ، لَهُ ما فِی الأَرَضینَ وَالسَّماواتِ ، وما بَینَهُما وهُوَ رَبُّ العَرشِ العَظیمِ ! ⁽³⁾

.

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که حالی از او بر حالی پیشی نگرفته است تا اوّل باشد ، پیش از آن که آخر باشد ، و آشکار باشد ، پیش از آن که پنهان باشد . آنچه جز او واحد نامیده شود ، [ به معنای ]اندک و تنهاست ، و هر عزیزی غیرِ او خوار است ، و هر قدرتمندی غیرِ او ناتوان است ، و هر مالکی غیرِ او ، خود ، مِلک دیگری است ، و هر دانایی غیر او آموزنده دانش است .

امام علی علیه السلام :خدایی جز خداوند یکتا نیست که شاکرِ فرمانبرِ خویش است ، و مهلت دهنده به شرکْ ورزنده خود . در عین دور بودن ، نسبت به آن که او را می خوانَد ، نزدیک است ، و در حقّ آن که به سایه اش پناه بَرد و به ریسمانش چنگ زند ، نیکْ رفتار و مهربان است . و خدایی جز خداوند یکتا نیست ؛ پاسخگو به هر آن کس که با صدایی آهسته صدایش کند ؛ شنونده هر کس که با نهان ترین نَجوایش با او مناجات کند ؛ مهربان با آن که برای گشایش اندوهش به او امید دارد ؛ نزدیک به آن کس که برای رهایی از رنج و غم خود ، او را می خوانَد . و خدایی جز خداوند یکتا نیست ؛ بردبار نسبت به آن که در [فهم] آیاتش به کژراهه می رود و از آیات روشن او روی بر می تابد و در هر حالت ، به انکارش می پردازد . خدایْ بزرگ ترین است ، چیره بر اضداد ، فراتر از داشتن همگون ، تنها در منّت نهادن بر همه بندگان . خدایْ بزرگ ترین است ، پوشیده در عظمتِ ملکوت و عزّت ، تنها در جَبَروت و قدرت ، آراسته به کبریا و عظمت . خدایْ بزرگ ترین است ، ستوده به خاطر دوام پادشاهی اش ، و چیره به سبب دلیل روشن و برهان و [ به سبب ]تحقّق بخشیدن اراده[ اش] در هر وقت و زمان .

حلیة الأولیاءـ به نقل از نعمان بن سعد ـ: من در کوفه ، در دار الحکومه، خانه علی بن ابی طالب علیه السلام بودم که نَوفل بن عبد اللّه ، وارد شد و گفت : ای امیر مؤمنان! بیرونِ در ، چهل نفر از یهودیان ایستاده اند . علی علیه السلام فرمود : «آنان را نزد من آورید» . هنگامی که نزد وی آمدند ، به وی گفتند : ای علی! این پروردگارت را که در آسمان است ، برای ما توصیف کن که چگونه است؟ چگونه بوده است؟ از کی بوده؟ و بر روی چه چیزی است؟ علی علیه السلام ، آرام نشست و فرمود : «ای یهودیان! از من بشنوید و در اندیشه این نباشید که از کسی جز من بپرسید . پروردگار من عز و جل ، همان اوّل است که نه از چیزی آغاز شده ، و نه با چیزی آمیخته گشته است . نه در وَهْمی حُلول کرده ، و نه سایه ای است که در پی او روند ، و نه پوشیده ای است تا در چیزی فرا گرفته شود ، و نه پس از نبودن ، بود شده که گفته شود : پدیده است ؛ بلکه همان است که چیزها را چگونگی بخشیده که چگونه باشند . برتر از آن است که خود به چگونه بودن ، توصیف شود ؛ بلکه بوده است و خواهد بود ، با وجود گذشت زمان ها و با همه دگرگونی ها . چگونه با سایه ها توصیف شود ، و چگونه به وسیله زبان های گویا وصف گردد ، آن که در چیزها نیست ، تا گفته شود : جداست و از چیزها جدا نشده تا گفته شود : در آنهاست ؛ بلکه او بدون چگونگی است و او نزدیک تر از رگِ گردن [ به انسان ]است و در شباهت ، دورتر از هر دور است . از بندگانش حرکت دادن چشمی ، انباشتگی لفظی ، جمع و پراکنده شدن ریگ ها ، یا برداشتن گامی در تاریکی شب ظلمانی بر او پوشیده نمی مانَد ، و نه ماه نورانی ، و نه گسترش خورشید درخشان با آن نور و آن توالی شان ، و نه آمدن شب در پیش رو ، و نه گذشتن روز درگذر ، هیچ کدام بر وی پوشیده نیست ، که او بر آنچه از آفرینش خود که اراده می کند ، احاطه دارد . او دانا به هر مکان و هر زمان و هر آن و هر پایان و هر مدّت است . فرجام برای آفریده ها تعیین شده ، و اندازه ، به غیر او نسبت داده شده است . چیزها را از مادّه های پیشین نیافریده ، و نه بر اساس سوابقی از پیش از خود ؛ بلکه آنچه را که آفریده ، آفرید و آفرینش آن را استوار کرد ، و آنچه را که صورتگری کرده ، به نیکی صورتگری کرده است ، و در برتریِ خویش ، یگانگی جُسته است . هیچ موجودی از او سرْ باز نمی زند و او را در اطاعت هیچ موجودی از میان آفریده هایش سودی نیست . پاسخگویی اش به درخواست کنندگانش ، سریع است ، و فرشتگان در آسمان ها و زمین ها ، به فرمان اویند . علم او به مردگانِ نابود شده ، همچون علم او به زندگانی است که می آیند ، و علم او به آنچه در آسمان های بالاست ، مانند علم اوست به آنچه در زمینِ پایین است ، و علمش شاملِ همه چیز است . نواها او را سرگردان نمی کنند ، و گویش ها او را مشغول نمی گردانند . شنوایِ صداهای گوناگون است ، بی آن که اندامی برای او به هم آمده باشد . سامان بخشِ بینا ، دانا به کارها ، و زنده پابرجاست . منزّه است او ! با موسی علیه السلام ، بی اعضا و بی لب و [ زبان] و زبانک ، سخن گفت . پاک و والاتر است از این که با صفت ها شکل بگیرد . آن که پندارد خدای ما محدود است ، نسبت به آفریدگار معبود ، جهل ورزیده است ، و آن که تصوّر کند که مکان ها او را در بر می گیرند ، همواره گرفتار سرگردانی و در هم ریختگی خواهد شد ؛ چرا که او به همه مکان ها احاطه دارد . ای کسی که بر خلاف قرآن و برهان ، خود را برای توصیف خدای مهربان، به رنج افکنده ای ! اگر راست می گویی ، جبرئیل و میکائیل و اسرافیل را برای ما توصیف کن . هیهات ! تو که از وصف مخلوقی چون خود ناتوانی ، می خواهی آفریدگار معبود را وصف کنی؟! به راستی ، تو که تنها صفاتِ موجودِ دارای پیکر و اندام را درک می کنی ، چگونه می توانی آن را که خواب و چُرتی او را فرا نمی گیرد ، درک کنی؟! آنچه در زمین ها و آسمان هاست و آنچه بین آن دو است ، از آنِ اوست ، و او پروردگار عرش عظیم است» .

.

. .

. .

. .

. .

. .

پرتو دوم : شناخت آفریدگان خدا

اشاره

پرتو دوم : شناخت آفریدگان خداباب اوّل : آغاز آفرینش و آفرینش آسمان هاباب دوم : آفرینش فرشتگانباب سوم : آفرینش زمین و آماده سازی آن برای زندگیباب چهارم : آفرینش انسانباب پنجم : آفرینش حیوانات

.

الباب الأوّل : بدء الخلق وخلق السماوات ۱الإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ یَصِفُ فیها خَلقَ العالَمِ ـ: ثُمَّ أنشَأَ ـ سُبحانَهُ ـ فَتقَ الأَجواءِ وشَقَّ الأَرجاءِ وسَکائِکَ ⁽¹⁾الهَواءِ . فَأَجری فیها ماءً مُتَلاطِماً تَیّارُهُ ، مُتَراکِماً زَخّارُهُ ⁽²⁾. حَمَلَهُ عَلی مَتنِ الرّیحِ العاصِفَةِ ، وَالزَّعزَعِ ⁽³⁾القاصِفَةِ ، فَأَمَرَها بِرَدِّهِ ، وسَلَّطَها عَلی شَدِّهِ ، وقَرَنَها إلی حَدِّهِ . الهَواءُ مِن تَحتِها فَتیقٌ ، وَالماءُ مِن فَوقِها دَفیقٌ ⁽⁴⁾. ثُمَّ أنشَأَ سُبحانَهُ ریحا اِعتَقَمَ مَهَبَّها وأدامَ مُرَبَّها ⁽⁵⁾. وأعصَفَ مَجراها وأبعَدَ مَنشَأَها . فَأَمَرَها بِتَصفیقِ الماءِ الزُّخّارِ ، وإثارَةِ مَوجِ البِحارِ . فَمَخَضَتهُ ⁽⁶⁾مَخضَ السِّقاءِ ، وعَصَفَت بِهِ عَصفَها بِالفَضاءِ . تَرُدُّ أوَلَّهُ إلی آخِرِهِ ، وساجِیَهُ ⁽⁷⁾إلی مائِرِهِ ⁽⁸⁾. حَتّی عَبَّ عُبابُهُ ، ورَمی بِالزَّبَدِ رُکامُهُ ، فَرَفَعَهُ فی هَواءٍ مُنفَتِقٍ ، وجَوٍّ مُنفَهِقٍ ⁽⁹⁾. فَسَوّی مِنهُ سَبعَ سَماواتٍ جَعَلَ سُفلاهُنَّ مَوجا مَکفوفا وعُلیاهُنَّ سَقفا مَحفوظا . وسَمَکا مَرفوعا ، بِغَیرِ عَمَدٍ یَدعَمُها ، ولا دِسارٍ ⁽¹⁰⁾یَنظِمُها . ثُمَّ زَیَّنَها بِزینَةٍ الکَواکِبِ ، وضِیاءِ الثَّواقِبِ ، وأجری فیها سِراجا مُستَطیرا ، وقَمَرا مُنیرا : فی فَلَکٍ دائِرٍ ، وسَقفٍ سائِرٍ ، ورَقیمٍ مائِرٍ ⁽¹¹⁾. ⁽¹²⁾

.

باب اوّل : آغاز آفرینش و آفرینش آسمان ها

باب اوّل : آغاز آفرینش و آفرینش آسمان ها ۱امام علی علیه السلامـ در سخنرانی اش که در آن ، آفرینش جهان را توصیف می کند ـ: آن گاه ، خدای سبحان ، فضاهای شکافته و کرانه های باز و هوای بین جَو را آفرید ، و در آنها آبی را که موج های آن در هم می شکست و بر هم می آمد ، جاری ساخت ، و آن آب را بر بادی شدید و پُر وزش ، سوار کرد و به باد ، فرمان داد تا آب را باز گرداند ، و باد را بر بستن آب ، مأمور کرد و در مرز آن ، نگه داشت . هوا از زیر باد ، شکافته شد و آب ، بر بالای آن ، روان گشت . آن گاه ، خدای عز و جل ، بادی را که وزش آن عقیم بود ، ایجاد کرد ، و وزش آن را مداوم و سخت ، و سرچشمه آن را دور ساخت . آن گاه ، فرمان داد که آب خروشنده را بگردانَد و موج دریا را به خروش آورَد . باد ، آب را چون مشکِ سقّا بجنبانْد و در فضا به وزش درآورْد و آغاز آن را به پایانش ، و آرامِ آن را به متلاطمِ آن برگردانْد ، تا آن که موج ها بلند شد و کف ها به رو آمد . آن گاه،کف ها را در هوای باز و فضای گسترده، بالا آورد و از آنها ، هفت آسمان را پدیدار ساخت ، چنان که در قسمت زیرین آسمان ها ، موجی بازداشته نهاد ، و در قسمت بالای آنها سقفی محفوظ و پوششی بلند قرار داد ، بدون ستونی که آن را نگه دارد و میخی که آن را به نظم کشد . آن گاه ، آسمان ها را به کوکب های زیبا و نور ستارگان بیاراست ، و در آنها ، چراغی فروزان و ماهی درخشان در فلکی چرخان و سقفی راه پیما و پُر ستاره ، روان ساخت .

.

عنه علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ فی صِفَةِ السَّماءِ ـ: ونَظَمَ بِلا تَعلیقٍ رهواتِ ⁽¹⁾فُرَجِها ، ولاحَمَ صُدوعَ انفِراجِها ، ووَشَّجَ بَینَها وبَینَ أزواجِها ، وذَلَّلَ لِلهابِطینَ بِأَمرِهِ وَالصّاعِدینَ بِأَعمالِ خَلقِهِ حُزونَةَ ⁽²⁾مِعراجِها ، وناداها بَعدَ إذ هِیَ دُخانٌ ⁽³⁾، فَالتَحَمَت عُری أشراجِها ⁽⁴⁾، وفَتَقَ بَعدَ الِارتِتاقِ صَوامِتَ أبوابِها ، وأقام رَصَداً مِنَ الشُّهُبِ الثَّواقِب عَلی نِقابها ، وأمسَکَها من أن تَمورَ فی خَرقِ الهَواءِ بِأَیدِهِ ⁽⁵⁾، وأمَرَها أن تَقِفَ مُستَسلِمَةً لِأَمرِهِ ، وجَعَلَ شَمسَها آیَةً مُبصِرَةً لِنَهارِها ، وقَمَرَها آیَةً مَمحُوَّةً مِن لَیلِها ، وأجراهُما فی مَناقِلِ مَجراهُما . وقَدَّرَ سَیرَهُما فی مَدارِجَ دَرجِهِما ؛ لِیُمَیِّزَ بَینَ اللَّیلِ وَالنَّهارِ بِهِما ، ولِیُعلَمَ عَدَدُ السِّنینَ وَالحِسابُ بِمَقادیرِهِما . ثُمَّ عَلَّقَ فی جَوِّها فَلَکَها ، وناطَ بِها زینَتَها من خَفِیّاتِ درارِیِّها ومَصابیحِ کَواکِبِها ، ورَمی مُستَرقِی السَّمعِ بِثَواقِبِ شُهُبِها وأجراها عَلی أذلالِ ⁽⁶⁾تَسخیرِها مِن ثَباتِ ثابِتِها ومَسیرِ سائِرِها وهُبوطِها وصُعودِها ونُحوسِها وسُعودِها . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلامـ در سخنرانی اش در وصف آسمان ـ: بدون در آویختن ، قسمت های بازِ آسمان را نظم داد ، و شکاف های گشوده اش را بر هم آورد ، و بین آنها و همگون های آنها را پیوند داد ، و برای فرشتگانی که فرمان او را فرو می آورند و اعمال بندگان را بالا می برند ، دشواری های رفتن به بالای آسمان را نرم ساخت . به هنگامی که آسمانْ دود متراکم بود ، ⁽¹⁾آن را فرا خوانْد و دستگیره های آسمان به هم پیوند خورد ، و پس از بسته شدن درهای آن ، آن را گشود ، و از شهاب های روشن ، نگهبانانی بر گذرگاه های آن نهاد ، و به قدرت خود ، از لرزش آن در فضای شکافته ، نگاهش داشت . و به آسمانْ فرمان داد که به فرمان او گردن نهد و بِایستد ، و خورشیدِ آن را نشانی قرار داد که روزش را روشن سازد ، و ماه را نشانی که تاریکیِ شب را از بین ببرَد ، و آن دو را در منزلگاه هایشان روان ساخت ، و حرکت آن دو را در خانه های معیّن ، قرار داد تا به آن دو ، شب و روز ، از هم تمیّز پیدا کنند و شمار سال ها و حساب ها با جابه جا شدن آن دو ، دانسته شود . آن گاه ، در فضای هر آسمان ، فلکِ آن را بیاویخت ، و از دُرهای تابنده و ستارگان درخشان ، آن را آذین بست ، و با شهاب های تیز ، به گوشْ ایستادگان را برانْد ، و ستارگان را به گونه های گوناگون ، روان ساخت : ثابت ها را ثابت ، روندگان را روان ، و نیز بالا رونده ها ، و فرود آینده ها ، و نحس ها و سعدهای آنها را .

.

عنه علیه السلامـ من خُطبَةٍ لَهُ فِی التَّوحیدِ ویَذکُرُ فیها خَلقَ السَّماواتِ ـ: فَمِن شَواهِدِ خَلقِهِ خَلقُ السَّماواتِ مُوَطَّداتِ بِلا عَمَدٍ ، قائِماتٍ بِلا سَنَدٍ . دَعاهُنَّ فَأَجَبنَ طائِعاتٍ مُذعِناتٍ ، غَیرَ مُتَلَکِّئاتٍ ولا مُبطِئاتٍ . ولَولا إقرارُهُنَّ لَهُ بِالرُّبوبِیَّةِ وإذعانُهُنَّ بِالطَّواعِیَةِ لَما جَعَلَهُنَّ مَوضِعا لِعَرشِهِ ، ولا مَسکَنا لِمَلائِکَتِهِ ، ولا مَصعَدا لِلکَلِمِ الطَّیِّبِ وَالعَمَلِ الصّالِحِ مِن خَلقِهِ . جَعَلَ نُجومَها أعلاما یَستَدِلُّ بِهَا الحَیرانُ فی مُختَلِفِ فِجاجِ الأَقطارِ . لَم یَمنَع ضَوءَ نورِهَا ادلِهمامُ سُجُفِ اللَّیلِ المُظلِمِ ، ولَا استَطاعَت جَلابیبُ سَوادِ الحَنادِسِ ⁽¹⁾أن تَرُدَّ ما شاعَ فِی السَّماواتِ مِن تَلَألُوَ نورِ القَمَرِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مُخاطِبا اللّهَ عَزَّ وجَلَّ ـفَمَن فَرَّغَ قَلبَهُ وأعمَلَ فِکرَهُ ؛ لِیَعلَمَ کَیفَ أقَمتَ عَرشَک ، وکَیفَ ذَرَأتَ خَلقَکَ ، وکَیفَ عَلَّقتَ فِی الهَواءِ سَماواتِکَ ، وکَیفَ مَدَدتَ عَلی مَورِ الماءِ أرضَکَ ، رَجَعَ طَرفُهُ حَسیراً ، وعَقلُهُ مَبهوراً ، وسَمعُهُ والِهاً ، وفِکرُهُ حائِرا . ⁽³⁾

.

امام علی علیه السلامـ از سخنرانی ای درباره توحید که در آن ، آفرینش آسمان ها را شرح می دهد ـ: از جمله گواهان بر خلقت او ، آفرینش آسمان های پابرجای بدون ستون و برپای بدون تکیه گاه است . آنها را فرا خوانْد و آنها ، سر به فرمان و گردن نهاده و بی هیچ درنگ و سستی ، پاسخ دادند ، و اگر اقرار آنها به پروردگاری او و گردن نهادنشان بر اطاعت او نبود ، آنها را جایگاه عرش خود ، محلّ سکونت فرشتگانش ، و جایگاه بالا رفتن سخن پاک و عمل شایسته بندگانش قرار نمی داد . ستارگان آسمان را نشانه هایی قرار داد تا گمگشتگان ، در رفت و آمد در وادی ها ، بِدانها راه جویند . پرده های شب تاریک ، مانع نور آنها نشدند ، و پوشش های تیره سیاه ، نتوانستند درخشش نور ماه را که در آسمان ها گسترده است ، برگردانند .

امام علی علیه السلامـ خطاب به خدای عز و جل ـ: هر کس دل خویش را فارغ کند و اندیشه اش را به کار گیرد ، تا بداند چگونه عرشت را به پا داشته ای و آفریده هایت را آفریده ای و آسمان هایت را در فضا آویخته ای ، و چه سان ، زمینت را بر جنبش آب ، گسترده ای ؛ نگاهش درمانده ، و خِردش سرگشته ، شنوایی اش آشفته ، و فکرش سرگردان می گردد .

.

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی ... خَلَقَ الخَلقَ عَلی غَیرِ أصلٍ ، وَابتَدَأَهُم عَلی غَیرِ مِثالٍ ، وقَهَرَ العِبادَ بِغَیرِ أعوانٍ ، ورَفَعَ السَّماءَ بِغَیرِ عَمَدٍ ، وبَسَطَ الأَرضَ عَلَی الهَواءِ بِغَیرِ أرکانٍ . ⁽¹⁾

الإمام الرضا عن آبائه علیهم السلام :کانَ عَلِیُّ بنُ أبی طالبٍ علیه السلام بِالکوفَةِ فِی الجامِعِ ، إذ قامَ إلَیهِ رَجُلٌ مِن أهلِ الشّامِ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنّی أسأَلُکَ عن أشیاءَ . فَقالَ سَل تَفَقُّها ولا تَسأَل تَعَنُّتا . فَأَحدَقَ النّاسُ بِأَبصارِهِم فَقالَ : أخبِرنی عَن أوَّلِ ما خَلَقَ اللّهُ تَعالی ؟ فَقالَ علیه السلام : خَلَقَ النّورَ . قالَ : فَمِمَّ خُلِقَتِ السَّماواتُ ؟ قالَ علیه السلام : مِن بُخارِ الماءِ . قالَ : فَمِمَّ خُلِقَتِ الأَرضُ ؟ قالَ علیه السلام : مِن زَبَدِ الماءِ . قالِ : فَمِمَّ خُلِقَتِ الجِبالُ ؟ قالَ : مِنَ الأَمواجِ . ⁽²⁾

کنز العمّال عن حَبَّةَ العُرَنِیّ :سَمِعتُ عَلِیّا علیه السلام یَحلِفُ ذاتَ یَومٍ : وَالَّذی خَلَقَ السَّماءَ مِن دُخانٍ وماءٍ . ⁽³⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی جَوابِ رَجُلٍ مِن أهلِ الشّامِ فیما سَأَلَهُ عَنِ السَّماءِ الدُّنیا مِمّا هِیَ ؟ قالَ ـ: مِن مَوجٍ مَکفوفٍ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که . . . آفریده را از هیچ آفرید ، و بدون نمونه ، آنها را ایجاد کرد ، و بدون کمک کار ، بندگان را مقهور ساخت ، آسمان را بدون ستون برپا داشت ، و زمین را بدون پایه هایی در فضا گسترانْد .

امام رضا علیه السلامـ به نقل از پدرانش ـ: علی علیه السلام در مسجد جامع کوفه بود که یکی از مردم شام برخاست و گفت : ای امیر مؤمنان! چند چیز از تو می پرسم . علی علیه السلام فرمود : «برای فهمیدن بپرس ، نه برای خطا گرفتن و آزار دادن» . مردم به آن شامی چشم دوختند و او پرسید : اوّلین چیزی که خدای تعالی آفرید ، چه بود؟ فرمود : «نور را آفرید» . پرسید : آسمان ها از چه آفریده شده اند؟ فرمود : «از بخار آب» . پرسید : زمین از چه آفریده شده است؟ فرمود : «از کف روی آب» . پرسید : کوه ها از چه آفریده شده اند؟ فرمود : «از موج ها» .

کنز العمّالـ به نقل از حَبّه عُرَنی ـ: روزی شنیدم که علی علیه السلام چنین سوگند یاد می کرد : «سوگند به آن که آسمان را از دود و آب آفرید!» .

امام علی علیه السلامـ در پاسخ یکی از مردم شام که پرسیده بود : آسمان دنیا ، از چه آفریده شده است؟ ـ: از توده موج [ آفریده شده است] .

.

الباب الثانی : خلق الملائکةالإمام علیّ علیه السلامـ فی صِفَةِ المَلائِکَةِ علیهم السلام ـ: ثُمَّ خَلَقَ سُبحانَهُ لِاءِسکانِ سَماواتِهِ ، وعِمارَةِ الصَّفیحِ الأَعلی مِن مَلَکوتِهِ خَلقاً بَدیعاً مِن مَلائِکَتِهِ ، وَملَأَ بِهِم فُروجَ فِجاجِها ، وحَشی بِهِم فُتوقَ أجوائِها . وبَینَ فَجَواتِ تِلکَ الفُروجِ زَجَلُ ⁽¹⁾المُسَبِّحینَ مِنهُم فی حَظائِرِ القُدُسِ وُستُراتِ الحُجُبِ وسُرادِقاتِ ⁽²⁾المَجدِ . ووَراءَ ذلِکَ الرَّجیجِ ⁽³⁾الَّذی تَستَکُّ مِنهُ الأَسماعُ سُبُحاتُ نورٍ تَردَعُ الأَبصارَ عَن بُلوغِها ، فَتَقِفُ خاسِئَةً عَلی حُدودِها ، وأنشَأَهُم عَلی صُوَرٍ مُختَلِفاتٍ وأقدارٍ مُتَفاوِتاتٍ . «أُوْلِی أَجْنِحَةٍ» ⁽⁴⁾تُسَبِّحُ جَلالَ عِزَّتِهِ لا یَنتَحِلونَ ما ظَهَرَ فِی الخَلقِ مِن صُنعِهِ ، ولا یَدَّعونَ أنَّهُم یَخلُقونَ شَیئاً مَعَهُ مِمّا انفَرَدَ بِهِ . «بَلْ عِبَادٌ مُّکْرَمُونَ * لَا یَسْبِقُونَهُو بِالْقَوْلِ وَ هُم بِأَمْرِهِی یَعْمَلُونَ» ⁽⁵⁾. جَعَلَهُمُ اللّهُ فیما هُنالِکَ أهلَ الأَمانَةِ عَلی وَحیِهِ ، وحَمَّلَهُم إلَی المُرسَلینَ وَدائِعَ أمرِهِ ونَهیِهِ، وعَصَمَهُم مِن رَیبِ الشُّبُهاتِ، فَما مِنهُم زائِغٌ عَن سَبیلِ مَرضاتِهِ.وأمَدَّهُم بِفَوائِدِ المَعونَةِ ، وأشعَرَ قُلوبَهُم تَواضُعَ إخباتِ السَّکینَةِ ، وفَتَحَ لَهُم أبواباً ذُلُلاً إلی تَماجیدِهِ . ونَصَبَ لَهُم مَناراً واضِحَةً عَلی أعلامِ تَوحیدِهِ . لَم تُثقِلهُم مُؤصِراتُ ⁽⁶⁾الآثامِ ، ولَم تَرتَحِلهُم عُقَبُ اللَّیالی وَالأَیّامِ،ولَم تَرمِ الشُّکوکُ بِنَوازِعِها عَزیمَةَ إیمانِهِم،ولَم تَعتَرِکِ الظُّنونُ عَلی مَعاقِدِ یَقینِهِم ، ولا قَدَحَت قادِحَةُ الإِحَنِ ⁽⁷⁾فیما بَینَهم ، ولا سَلَبَتهُمُ الحَیرَةُ ما لاقَ مِن مَعرِفَتِهِ بِضَمائِرِهِم ، وما سَکَنَ مِن عَظَمَتِهِ وهَیبَةِ جَلالَتِهِ فی أثناءِ صُدورِهِم ، ولَم تَطمَع فیهِمُ الوَساوِسُ فَتَقتَرِعَ بِرَینِها عَلی فِکرِهِم ، ومِنهُم مَن هُوَ فی خَلقِ الغَمامِ الدُّلَّحِ ⁽⁸⁾، وفی عِظَمِ الجِبالِ الشُّمَّخِ ، وفی قَترَةِ ⁽⁹⁾الظَّلامِ الأَیهَمِ ⁽¹⁰⁾، ومِنهُم مَن قَد خَرَقَت أقدامُهُم تَخومَ الأَرضِ السُّفلی ، فَهِیَ کَرایاتٍ بیضٍ قَد نَفَذَت فی مَخارِقِ الهَواءِ ، وتَحتَها ریحٌ هَفّافَةٌ ⁽¹¹⁾تَحبِسُها عَلی حَیثُ انتَهَت مِنَ الحُدودِ المُتَناهِیَةِ ، قَدِ استَفرَغَتهُم أشغالُ عِبادَتِهِ ، ووَصَلَت حَقائِقُ الإِیمانِ بَینَهُم وبَینَ مَعرِفَتِهِ ، وقَطَعَهُمُ الإِیقانُ بِهِ إلَی الوَلَهِ إلَیهِ ، ولم تُجاوِز رَغَباتُهُم ما عِندَهُ إلی ما عِندَ غَیرِهِ . قد ذاقوا حَلاوَةَ مَعرِفَتِهِ ، وشَرِبوا بِالکَأسِ الرَّوِیَّةِ مِن مَحَبَّتِهِ ، وتَمَکَّنَت مِن سُوَیداءِ قُلوبِهِم وَشیجَةُ خیفَتِهِ ، فَحَنوا بِطولِ الطّاعَةِ اعتِدالَ ظُهورِهِم ، ولَم یُنفِد طولُ الرَّغبَةِ إلَیهِ مادَّةَ تَضَرُّعِهِم ، ولا أطلَقَ عَنهُم عَظیمُ الزُّلفَةِ رِبَقَ ⁽¹²⁾خُشوعِهِم ، ولم یَتَوَلَّهُم الإِعجابُ فَیَستَکثِروا ما سَلَفَ مِنهُم ، ولا تَرَکَت لَهُم استِکانَةُ الإِجلالِ نَصیباً فی تَعظیمِ حَسَناتِهِم . ولَم تَجرِ الفَتَراتُ فیهِم عَلی طولِ دُؤوبِهِم ، ولَم تَغِض ⁽¹³⁾رَغَباتُهُم فَیُخالِفوا عَن رَجاءِ رَبِّهم ، ولَم تَجِفَّ لِطولِ المُناجاةِ أسلاتُ ⁽¹⁴⁾ألسِنَتِهِم ، ولا مَلَکَتهُمُ الأَشغالُ فَتَنقَطِعَ بِهَمسِ الجُؤارِ ⁽¹⁵⁾إلَیهِ أصواتُهُم ، ولَم تَختَلِف فی مَقاوِمِ الطّاعَةِ مَناکِبُهُم ، ولَم یَثنوا إلی راحَةِ التَّقصیرِ فی أمرِهِ رِقابَهُم ، ولا تَعدو عَلی عَزیمَةِ جَدِّهِم بَلادَةُ الغَفَلاتِ ، ولا تَنتَضِلُ ⁽¹⁶⁾فی هِمَمِهِم خَدائِعُ الشَّهَواتِ . قَدِ اتَّخَذوا ذَا العَرشِ ذَخیرَةً لِیَومِ فاقَتِهِم ، ویَمَّموهُ عِندَ انقِطاعِ الخَلقِ إلَی المَخلوقینَ بِرَغبَتِهِم ، لا یَقطَعونَ أمَدَ غایَةِ عِبادَتِهِ ، ولا یَرجِعُ بِهِمُ الِاستِهتارُ ⁽¹⁷⁾بِلُزومِ طاعَتِهِ ، إلّا إلی مَوادَّ مِن قُلوبِهِم غَیرَ مُنقَطِعَةٍ مِن رَجائِهِ ومَخافَتِهِ ، لَم تَنقَطِع أسبابُ الشَّفَقَةِ مِنهُم ، فَیَنوا ⁽¹⁸⁾فی جِدِّهِم ، ولَم تَأسِرهُمُ الأَطماعُ فَیُؤثرِوا وَشیکَ السَّعیِ عَلَی اجتِهادِهِم . لَم یَستَعظِموا ما مَضی مِن أعمالِهِم ، ولَوِ استَعظَموا ذلِکَ لَنَسَخَ الرَّجاءُ مِنهُم شَفَقاتِ وَجَلِهِم ، ولَم یَختَلِفوا فی رَبِّهِم بِاستِحواذِ الشَّیطانِ عَلَیهِم . ولَم یُفَرِّقهُم سوءُ التَّقاطُعِ ، ولا تَوَلّاهُم غِلُّ التَّحاسُدِ ، ولا تَشَعَّبَتهُم مَصارِفُ الرِّیبِ ، ولا اقتَسَمَتهُم أخیافُ الهِمَمِ ، فَهُم اُسَراءُ إیمانٍ لَم یَفُکَّهُم مِن رِبقَتِهِ زَیغٌ ولا عُدولٌ ولا وَنًی ولا فُتورٌ . ولَیسَ فی أطباقِ السَّماءِ مَوضِعُ إهابٍ إلّا وعَلَیهِ مَلَکٌ ساجِدٌ ، أو ساعٍ حافِدٌ ⁽¹⁹⁾، یَزدادونَ عَلی طولِ الطّاعَةِ بِرَبِّهِم عِلماً ، وتَزدادُ عِزَّةُ رَبِّهِم فی قُلوبِهِم عِظَماً . ⁽²⁰⁾

.

باب دوم : آفرینش فرشتگان

باب دوم : آفرینش فرشتگانامام علی علیه السلامـ در وصف فرشتگان ـ: آن گاه ، خداوند سبحان برای ساکن کردن در آسمان هایش و آباد ساختن بالاترین قسمت از ملکوتش ، مخلوقاتی نو [ و بی مانند ]از فرشتگان را آفرید ، و با آنان ، شکاف های راه های گشاده آسمان ها را پُر کرد ، و فاصله بین اجرام آسمانی را از آنان آکنده ساخت . در بین فراخنای شکاف ها ، فریاد تسبیح گوییِ فرشتگان در فردوسِ بلندْجایگاه و در ورای پرده های حجاب و سراپرده های بزرگی ، بلند است ، و در پسِ این فریادهای کَر کننده گوش ها ، پرتو نوری است که دیدگان را ، از رسیدن بِدانْ باز می دارد . از این رو ، خیره بر جای خویش می مانند . آنان (فرشتگان) را در گونه های مختلف و در اندازه های گوناگون ایجاد کرد ، «بال دارانی» که بزرگی و ارجمندیِ او را تسبیح می گویند . نه آنچه را در آفرینش از صنعت الهی پیداست ، به خود نسبت می دهند ، و نه مدّعی اند که آنان ، چیزی از آنچه که آفریدنش مختصّ خداوند است ، همراه او آفریده اند ؛ «بلکه [ فرشتگان ، ]بندگانی ارجمندند که در سخن ، بر او پیشی نمی گیرند ، و خود به فرمان او کار می کنند» . آنان را در جاهایی که هستند ، امینان وحی خود قرار داده ، و رساندن امانت های امر و نهی خویش را به رسولان ، به عهده آنان نهاده است ، و از عارض شدن تردیدها بر آنان ، مصون نگهشان داشته است ، و هیچ کدام از آنان ، از راه خشنودیِ او منحرف نمی شود . و آنان را یاری کرد ، و دل هایشان را با فروتنی و آرامشِ خضوع پوشانید و درهایی آسان برای ستایش خویش ، بر ایشان گشود و علامت های روشنی بر نشانه های یگانگی اش برایشان برپا کرد . نه بار گناهانْ زمینگیرشان ساخت ، و نه گذشت شب ها و روزها ، آنان را تغییر داد ، و نه تیرهای تردید ، استواریِ ایمانشان را نشانه رفت ، ونه گمان ها بر قرارگاه ایمانشان هجوم آورد ، و نه مرض کینه به میانشان ضربه زد ، و نه سرگشتگی ، معرفت الهی ای را که در جانشان داشتند ، از آنان گرفت ، و نه وسوسه ها در آنان طمع کرد تا گم راهی آن بر فکرشان سیطره پیدا کند ، و آرامشی از عظمت و هیبت جلال او در سینه هایشان بود . گروهی از آنان ، در درون ابرهای گرانبار ، بر فراز کوه های بلند ، و در تاریکی های خاموش شب ، جای دارند ، و بعضی دیگر از آنان ، کسانی هستند که گام هایشان مرزهای زمین زیرین را شکافته است . آنان چون پرچم های سفیدی هستند که در شکاف های فضا فرو رفته اند و در زیر آنها ، باد خوشی وزان است که آنها را بر مرز نهایی ای که گرفته اند ، نگه داشته است . پرداختن به پرستش خدا ، آنان را از هر کار دیگرْ بازداشته است ، و حقایق ایمان ، بین آنان و شناخت خدا ، پیوند زده است ، و یقین به او ، آنان را به شیداییِ او کشانده است ، و علاقه شان ، آنان را از آنچه نزد اوست ، به آنچه که در نزد غیر اوست ، نکشیده است . شیرینی معرفت او را چشیده اند ، و جامی لبریز از محبّت او سرکشیده اند و در درون دل هایشان ، بیم پروردگارشان جای گرفته است ، و از بسیاریِ طاعت او ، پشت هایشان خمیده است ، و بسیاریِ اشتیاقشان به او ، تضرّع آنان را از میان نبرده است ، و قُرب فراوانشان ، رشته فروتنی شان را نبُریده است ، و خودبینی ، بر آنانْ مستولی نشده است تا آنچه را که انجام دادند ، بسیار شمارند . و فروتنی در برابر او ، فرصتی برای بزرگْ شمردن کارهای نیکشان به ایشان نداده است ، و از بسیاریِ تلاششان ، سستی ها بر آنان عارض نگشته است ، و شیفتگی هایشان کاستی نیافته است تا با امید به پروردگارشان مخالفت کنند ، و طولانی بودن مناجاتشان ، دور و برِ زبانشان را خشک نکرده (خسته نگردیده) و گرفتاری ای بر آنان مستولی نشده است تا بانگ تضرّعشان به درگاهش قطع گردد . شانه هایشان در تداوم اطاعت از او ، دگرگون نگشت ، و گردنشان در اجرای فرمان او به راحتیِ سستی متمایل نشد ، و نفهمی و فراموشی بر اراده استوارشان نتاخت ، و فریب های شهوت در همّتشان ناتوانی ایجاد نکرد . پروردگار صاحب عرش را اندوخته روز نیازمندی شان کردند ، و به هنگامی که مردم به آفریدگانْ روی آوردند ، آنان با رغبت به آفریننده روی آوردند و البته به پایانِ مُنتهای درجه عبادت (بندگی) او نمی رسند . عشق آنان به اطاعت او ، بر اثر علاقه ای است که در دل هایشان است و موادّ آن از امید و خوف خداست ، که هیچ گاه از آنان جدا نمی شود . رشته ترس آنان ، هرگز بُریده نمی شود تا در تلاششان سست گردند ، و طمع بر آنان چیره نمی گردد تا کوشش کم را بر تلاششان ترجیح دهند ، و کرده های گذشته خود را بزرگ نمی شمارند ؛ چرا که اگر آنها را بزرگ شمارند ، امیدشان بیم از پروردگار را در آنان از بین می برد . با همه چنگ اندازی های شیطان ، هرگز در آنان تردیدی نسبت به پروردگارشان به وجود نیامده ، و برخوردهای بد ، متفرّقشان نساخته ، و حسادت ورزی ، بر آنان چیره نگشته است ، و کارکردهای دو دلی ، گروه گروهشان نساخته ، و خواهش های نفسانی ، قسمت قسمتشان نکرده است . آنان ، بندگان ایمان اند و هرگز انحراف ، عدول از حق ، درنگ و سستی ، بندِ بندگی را از آنان قطع نکرده است . در آسمان های تو در تو ، جایی به اندازه گستره پوستی پیدا نمی شود ، جز آن که بر آن ، فرشته ای سجده کننده و یا تلاشگر در راه عبادت تو قرار دارد . با بسیاریِ اطاعت پروردگارشان ، بر دانش خود می افزایند و عزّت پروردگارشان در دلشان بزرگ تر می شود .

.

. .

. .

. .

. .

عنه علیه السلامـ فی خَلقِ المَلائِکَةِ ـ: ثُمَّ فَتَقَ ما بَینَ السَّماواتِ العُلا ، فَمَلَأَهُنَّ أطوارا مِن مَلائِکَتِهِ ، مِنهُم سُجودٌ لا یَرکَعونَ ، ورُکوعٌ لا یَنتَصِبونَ ، وصافّونَ لا یَتَزایَلونَ ، ومُسَبِّحونَ لا یَسأَمونَ ، لا یَغشاهُم نَومُ العُیونِ ، ولا سَهوُ العُقولِ ، ولا فَترَةُ الأَبدانِ ، ولا غَفلَةُ النِّسیانِ . ومِنهُم اُمَناءُ عَلی وَحیِهِ ، وألسِنَةٌ إلی رُسُلِهِ ، ومُختَلِفونَ بِقَضائِهِ وأمرِهِ ، ومِنهُمُ الحَفَظَةُ لِعِبادِهِ ، وَالسَّدَنَةُ لِأَبوابِ جِنانِهِ . ومِنهُمُ الثّابِتَةُ فِی الأَرَضینَ السُّفلی أقدامُهُم ، وَالمارِقَةُ مِنَ السَّماءِ العُلیا أعناقُهُم ، وَالخارِجَةُ مِنَ الأَقطارِ أرکانُهُم ، وَالمُناسِبَةُ لِقَوائِمِ العَرشِ أکتافُهُم . ناکِسَةٌ دونَهُ أبصارُهُم ، مُتَلَفِّعونَ تَحتَهُ بِأَجنِحَتِهِم ، مَضروبَةٌ بَینَهُم وبَینَ مَن دونَهُم حُجُبُ العِزَّةِ ، وأستارُ القُدرَةِ . لا یَتَوَهَّمونَ رَبَّهُم بِالتَّصویرِ ، ولا یُجرونَ عَلَیهِ صِفاتِ المَصنوعینَ ، ولا یَحُدّونَهُ بِالأَماکِنِ ، ولا یُشیرونَ إلَیهِ بِالنَّظائِرِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ مُخاطِبا اللّهَ عَزَّ وجَلَّ ـ: ومَلائِکَةٌ خَلَقتَهُم وأسکَنتَهُم سَماواتِکَ فَلَیسَ فیهِم فَترَةٌ ولا عِندَهُم غَفلَةٌ ولا فیهِم مَعصِیَةٌ ، هُم أعلَمُ خَلقِکَ بِکَ ، وأخوَفُ خَلقِکَ مِنکَ ، وأقرَبُ خَلقِکَ إلَیکَ وأعمَلُهُم بِطاعَتِکَ ، ولا یَغشاهُم نَومُ العُیونِ ولا سَهوُ العُقولِ ولا فَترَةُ الأَبدانِ ، لَم یَسکُنُوا الأَصلابَ ولَم تَتَضَمَّنَهُمُ الأَرحامُ ولَم تَخلُقهُم مِن ماءٍ مَهینٍ ، أَنشَأتَهُم إنشاءً فَأَسکَنتَهُم سَماواتِکَ وأکرَمتَهُم بِجِوارِکَ وَائتَمَنتَهُم عَلی وَحیِکَ ، وجَنَّبتَهُمُ الآفاتِ ووَقَیتَهُمُ البَلِیّاتِ وطَهَّرتَهُم مِنَ الذُّنوبِ ، ولَولا قُوَّتُکَ لَم یَقوَوا ، ولَولا تَثبیتُکَ لَم یَثبُتوا ، ولَولا رَحمَتُکَ لَم یُطیعوا . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلامـ در آفرینش فرشتگان ـ: آن گاه ، بین آسمان های بلند را شکافت و آن جاها را از گونه های فرشتگانش پُر کرد . گروهی در سجده اند که رکوع نمی کنند ، و گروهی در رکوع اند که قامتْ راست نمی کنند ؛ گروهی در صف ایستاده اند و متفرّق نمی شوند.گروهی تسبیح گویانی اند که خسته نمی شوند ، نه خواب ، دیدگانشان را فرا می گیرد و نه خطای خِرد یا سستی بدن و یا غفلت فراموشی ، آنها را در می رُباید . گروهی از آنان ، امین وحی او و ترجمان او به سوی فرستادگانش هستند که با حکم و فرمان او در آمد و رفت اند . گروهی از آنان ، نگهبانان بندگانش و پاسبان درهای بهشتش هستند ، و گروهی از آنان ، ثابت قدم در زمین های زیرین اند که گردن هایشان از آسمانِ برین ، گذشته است و اعضایشان بیرون از کرانه های جهان است ، و شانه هایشان متناسب با پایه های عرش است ، دیده هایشان از هیبت او بر هم ، و پَرهایشان جمع شده است که بین آنان و غیر آنان،حجاب عزّت و پرده قدرت زده شده است. آنان ، پروردگارشان را به تصویر نمی پندارند ، و صفات آفریده ها را بر او روا نمی شمارند ، و او را در چارچوب مکان،جای نمی دهند، و به او به عنوان نمونه اشاره نمی کنند.

امام علی علیه السلامـ خطاب به خدای عز و جل ـ: فرشتگانی آفریدی و در آسمان هایت جایشان دادی ، که نه در آنان سستی است ، و نه غفلت و نافرمانی دارند ، و نه گناهی در میان آنان هست . داناترینِ آفریدگانت به تو ، بیمناک ترینِ آنان از تو ، نزدیک ترینشان به تو ، و پُرکارترین آنان در اطاعت از تو هستند . خوابِ دیدگان ، اشتباه خِردها و سستی بدن ها آنان را فرا نمی گیرد . نه در پشت ها جای گرفته اند و نه زهدان ها آنان را در خودْ جای داده اند ؛ چرا که آنان را از آب پست نیافریده ای . آنان را به گونه ای خاص آفریدی ، در آسمان هایت جایشان دادی ، به هم جواری ات گرامی شان داشتی ، امین وحی ات قرارشان دادی ، از آسیب ها دورشان ساختی ، از بلاها محفوظشان گردانیدی ، و از [ دست یازیدن به ]گناهان ، پاکشان نمودی . اگر توان تو نبود ، آنان توان نداشتند ، و اگر تثبیت تو نبود ، ثبات نمی یافتند ، و اگر رحمت تو نبود ، اطاعت نمی کردند . ⁽¹⁾

.

عنه علیه السلامـ أیضا ـ: مِن مَلائِکَةٍ أسکَنتَهم سَماواتِکَ ، ورَفَعتَهُم عَن أرضِکَ ، هُم أعلَمُ خَلقِکَ بِکَ ، وأخوَفُهُم لَکَ ، وأقرَبُهُم مِنکَ . لَم یَسکُنُوا الأَصلابَ ، ولَم یُضَمَّنُوا الأَرحامَ ، ولَم یُخلَقوا من مَّآءٍ مَّهِینٍ ، ولم یَتَشَعَّبهُم رَیبُ المَنونِ . وإنَّهُم عَلی مَکانِهِم مِنکَ ، ومَنزِلَتِهِم عِندَکَ ، وَاستِجماعِ أهوائِهِم فیکَ ، وکَثرَةِ طاعَتِهِم لَکَ ، وقِلَّةِ غَفلَتِهِم عَن أمرِکَ ، لَو عایَنوا کُنهَ ما خَفِیَ عَلَیهِم مِنکَ لَحَقَّروا أعمالَهُم ، ولَزَرَوا ⁽¹⁾عَلی أنفُسِهِم ، ولَعَرَفوا أنَّهُم لَم یَعبُدوکَ حَقَّ عِبادَتِکَ ، ولَم یُطیعوکَ حَقَّ طاعَتِکَ . سُبحانَکَ خالِقاً ومَعبوداً ! ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلامـ خطاب به خداوند عز و جل ـ: فرشتگانی را در آسمان هایت جای دادی ، و آنها را بالاتر از زمینت قرار دادی . آنان ، آگاه ترینِ آفریدگانت بر تو ، بیمناک ترینشان از تو ، و نزدیک ترینشان به تو هستند . هرگز در پشت ها قرار نگرفتند ، و زهدان ها آنان را در خود جای ندادند ، و از «آبی پستْ» آفریده نشدند ، و «بَدِ زمانه» ⁽¹⁾آنان را گروه گروه نساخت . آنان با جایگاهی که نسبت به تو و منزلتی که در پیشگاه تو دارند ، همه خواسته هایشان در تو گِرد آمده ، و بسیاریِ طاعتشان از توست ، و از فرمان تو غافل نیستند . اگر کُنه آنچه را که از تو برایشان پوشیده مانده، ببینند، کردارهایشان را کوچک خواهند شمرد و خود را خُرد خواهند دید و خواهند فهمید که تو را به حقیقتِ پرستشت پرستش نکرده اند ، و در خورِ حقّ فرمان برداری ات ، از تو فرمان نبرده اند . منزّهی ، ای خالق و معبود!

.

الباب الثالث : خلق الأرض وتأهیلها للمعیشةالإمام علیّ علیه السلام :أنشَأَ الأَرضَ فَأَمسَکَها مِن غَیرِ اشتِغالٍ ، وأرساها عَلی غَیرِ قَرارٍ ، وأقامَها بِغَیرِ قَوائِمَ ، ورَفَعَها بِغَیرِ دَعائِمَ ، وحَصَّنَها مِنَ الأَوَدِ ⁽¹⁾وَالاِعوِجاجِ ، ومَنَعَها مِنَ التَّهافَتِ وَالِانفِراجِ . أرسی أوتادَها ، وضَرَبَ أسدادَها ⁽²⁾، وَاستَفاضَ عُیونَها ، وخَدَّ أودِیَتَها ، فَلَم یَهِن ما بَناهُ ، ولا ضَعُفَ ما قَوّاهُ . هُوَ الظّاهِرُ عَلَیها بِسُلطانِهِ وعَظَمَتِهِ ، وهُوَ الباطِنُ لَها بِعِلمِهِ ومَعرِفَتِهِ ، وَالعالی عَلی کُلِّ شَیءٍ مِنها بِجَلالِهِ وعِزَّتِهِ . لا یُعجِزُهُ شَیءٌ مِنها طَلَبَهُ ، ولا یَمتَنِعُ عَلَیهِ فَیَغلِبَهُ ، ولا یَفوتُهُ السَّریعُ مِنها فَیَسبِقَهُ ، ولا یَحتاجُ إلی ذی مالٍ فَیَرزُقَهُ . خَضَعَتِ الأَشیاءُ لَهُ ، وذَلَّت مُستَکینَةً لِعَظَمَتِهِ ، لا تَستَطیعُ الهَرَبُ مِن سُلطانِهِ إلی غَیرِهِ فَتَمتَنِعَ مِن نَفعِهِ وضَرِّهِ ، ولا کُف ءَ لَهُ فَیُکافِئَهُ ، ولا نَظیرَ لَهُ فَیُساوِیَهُ . هُوَ المُفنی لَها بَعدَ وُجودِها ، حتّی یَصیرَ مَوجودُها کَمَفقودِها . ولَیسَ فَناءُ الدُّنیا بَعدَ ابتِداعِها بَأَعجَبَ مِن إنشائِها وَاختِراعها . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ الأَرضِ ودَحوِها عَلَی الماءِ ـ: کَبَسَ الأَرضَ عَلی مَورِ أمواجٍ مُستَفحِلَةٍ ، ولُجَجَ بِحارٍ زاخِرَةٍ ، تَلتَطِمُ أواذِیُّ أمواجِها ، وتَصطَفِقَ مُتَقاذِفاتُ أثباجِها ⁽⁴⁾، وتَرغو زَبَداً کَالفُحولِ عِندَ هِیاجها ، فَخَضَع جِماحُ الماءِ المُتَلاطِمِ لِثِقَلِ حَملِها ، وسَکَنَ هَیجُ ارتِمائِهِ إذ وَطِئَتهُ بِکَلکَلِها ، وذَلَّ مُستَخذِیاً إذ تَمَعَّکَت ⁽⁵⁾عَلَیهِ بِکَواهِلِها ، فَأَصبَحَ بَعدَ اصطِخابِ أمواجِهِ ساجِیاً مَقهوراً ، وفی حِکمَةِ الذُّلِّ مُنقاداً أسیراً ، وسَکَنَتِ الأَرضُ مَدحُوَّةً فی لُجَّةِ تَیّارِهِ ، ورَدَّت مِن نَخوَةِ بَأوِهِ ⁽⁶⁾وَاعتِلائِهِ ، وشُموخِ أنفِهِ وسُمُّوِ غُلوَائِهِ ، وکَعَمَتهُ ⁽⁷⁾عَلی کِظَّةِ جَریَتِهِ ، فَهَمَدَ بَعدَ نَزَقاتِهِ ، ولَبَدَ ⁽⁸⁾بَعدَ زَیَفانِ ⁽⁹⁾وثَباتِهِ . فَلَمّا سَکَنَ هَیجُ الماءِ مِن تَحتِ أکنافِها ، وحَملِ شَواهِقِ الجِبالِ الشُّمَّخِ البُذَّخِ عَلی أکتافِها ، فَجَّرَ یَنابیعَ العُیونِ مِن عَرانینِ ⁽¹⁰⁾اُنوفِها ، وفَرَّقَها فی سُهوب ⁽¹¹⁾بیدِها وأخادیدِها ، وعَدَّلَ حَرَکاتِها بِالرّاسِیاتِ مِن جَلامیدِها وذَواتِ الشَّناخیبِ ⁽¹²⁾الشُّمِّ مَن صَیاخیدِها ⁽¹³⁾، فَسَکَنَت مِنَ المَیَدانِ لِرُسوبِ الجِبال فی قِطَعِ أدیمِها ، وتَغَلغُلِها مُتَسَرِّبَةً فی جَوباتِ ⁽¹⁴⁾خَیاشیمِها ، ورُکوبِها أعناقَ سُهولِ الأَرَضینَ وجَراثیمِها ⁽¹⁵⁾، وفَسَحَ بَینَ الجَوِّ وبَینَها ، وأعَدَّ الهَواءَ مُتَنَسَّماً لِساکِنِها ، وأخرَجَ إلَیها أهلَها عَلی تَمام مَرافِقِها ، ثُمَّ لَم یَدَع جُرُزَ الأَرضِ الَّتی تَقصُرُ مِیاهُ العُیونِ عَن رَوابیها ، ولا تَجِدُ جَداوِلُ الأَنهارِ ذَریعَةً إلی بُلوغِها ، حَتّی أنشَأَ لَها ناشِئَةَ سَحابٍ تُحیی مَواتَها وتَستَخرِج نَباتَها . ألَّفَ غَمامَها بَعدَ افتِراقِ لُمَعِهِ وتَبایُنِ قَزَعِهِ ⁽¹⁶⁾، حَتّی إذا تَمَخَّضت لُجَّةُ المُزنِ فیهِ ، وَالتَمَعَ بَرقُهُ فی کُفَفِهِ ، ولَم یَنَم وَمیضُهُ فی کَنَهوَرِ ⁽¹⁷⁾رَبابِهِ ⁽¹⁸⁾ومُتَراکِمِ سَحابِهِ ، أرسَلَهُ سَحّاً مُتَدارِکاً ، قَد أسَفَّ هَیدَبُهُ ⁽¹⁹⁾، تَمریهِ ⁽²⁰⁾الجَنوبُ دِرَرَ أهاضیبِهِ ودُفَعَ شَآبیبِهِ . فَلَمّا ألقَتِ السَّحابُ بَرکَ بِوانَیها ، وبَعاعَ ⁽²¹⁾مَا استَقَلَّت بِهِ مِنَ العِب ءِ المَحمولِ عَلَیها ، أخرَجَ بِهِ مِن هَوامِدِ الأَرضِ النَّباتَ ، ومِن زُعرِ ⁽²²⁾الجِبالِ الأَعشابَ ، فَهِیَ تَبهَجُ بِزینَةِ رِیاضِها ، وتَزدَهی بِما اُلبِسَتهُ مِن رَیطِ ⁽²³⁾أزاهیرِها ، وحِلیَةِ ما سُمِطَت بِهِ مِن ناضِرِ أنوارِها ، وجَعَلَ ذلِکَ بَلاغاً لِلأَنامِ ورِزقاً لِلأَنعامِ وخَرَقَ الفِجاجَ فی آفاقِها ، وأقامَ المَنارَ لِلسّالِکینَ عَلی جَوادِّ طُرُقها . فَلَمّا مَهَدَ أرضَهُ وأنفَذَ أمرَهُ ، اختارَ آدَمَ علیه السلام خِیَرَةً مِن خَلقِهِ ، وجَعَلَهُ أوَّلَ جِبِلَّتِهِ ، وأسکَنَهُ جَنَّتَهُ وأرغَدَ فیها اُکُلَهُ ، وأوعَزَ إلَیهِ فیما نَهاهُ عَنهُ ، وأعلَمَهُ أنَّ فِی الإِقدامِ عَلَیهِ التَّعَرُّضَ لِمَعصِیَتِهِ وَالمُخاطَرَةَ بِمَنزِلَتِهِ ، فَأَقدَمَ عَلی ما نَهاهُ عَنهُ ـ مُوافاةً لِسابِقِ عِلمِهِ ـ فَأَهبَطَهُ بَعدَ التَّوبَةِ لِیَعمُرَ أرضَهُ بِنَسلِهِ ، ولِیُقیمَ الحُجَّةَ بِهِ عَلی عِبادِهِ ، ولَم یُخلِهِم بَعدَ أن قَبَضَهُ ، مِمّا یُؤَکِّدُ عَلَیهِم حُجَّةَ رُبوبِیَّتِهِ ، ویَصِلُ بَینَهُم وبَینَ مَعرِفَتِهِ ، بَل تَعاهَدَهُم بِالحُجَجِ عَلی ألسُنِ الخِیَرَةِ مِن أنبیائِهِ ، ومُتَحَمِّلی وَدائِعِ رِسالاتِهِ ، قَرناً فَقَرناً حتّی تَمَّت بِنَبِیِّنا مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله حُجَّتُهُ ، وبَلَغَ المَقطَعَ عُذرُهُ ونُذُرُهُ . وقَدَّرَ الأَرزاقَ فَکَثَّرَها وقَلَّلَها . وقَسَّمَها عَلَی الضّیقِ وَالسَّعَةِ فَعَدَلَ فیها لِیَبتَلِیَ مَن أرادَ بِمَیسورِها ومَعسورِها ، ولِیَختَبِرَ بِذلِکَ الشُّکرَ وَالصَّبرَ مِن غَنِیِّها وفَقیرِها . ثُمَّ قَرَنَ بِسَعَتِها عَقابیلَ ⁽²⁴⁾فاقَتِها ، وبِسَلامَتِها طَوارِقَ آفاتِها ، وبِفُرَجِ أفراحِها غُصَصَ أتراحِها . وخَلَقَ الآجالَ فَأَطالَها وقَصَّرَها ، وقَدَّمَها وأخَّرَها ، ووَصَلَ بِالمَوتِ أسبابَها ، وجَعَلَهُ خالِجاً ⁽²⁵⁾لِأَشطانِها ⁽²⁶⁾وقاطِعاً لِمَرائِرِ أقرانِها . عالِمُ السِّرِّ مِن ضَمائِرِ المُضمِرینَ ، ونَجوَی المُتَخافِتینَ ، وخَواطِرِ رَجمِ الظُّنونِ ، وعُقَدِ عَزیماتِ الیَقینِ ، ومَسارِقِ إیماضِ الجُفونِ ، وما ضَمِنَتهُ أکنانُ القُلوبِ وغِیاباتُ الغُیوبِ ، وما أصغَت لِاستِراقِهِ مَصائِخُ الأَسماعِ ، ومَصائِفُ الذَّرِّ ومَشاتِی الهَوامِّ ، ورَجعِ الحَنینِ مِنَ المولَهاتِ وهَمسِ الأَقدام ، ومُنفَسَحِ الثَّمَرَةِ مِن وَلائِجِ غُلُفِ الأَکمامِ ، ومُنقَمَعِ الوُحوش مِن غیرانِ الجِبالِ وأودِیَتِها . ومُختَبَإِ البَعوضِ بَینَ سوقِ الأَشجارِ وألحِیَتِها ، ومَغرِزِ الأَوراقِ مِنَ الأَفنانِ ، ومَحَطِّ الأَمشاجِ مِن مَسارِبِ الأَصلابِ ، وناشِئَةِ الغُیومِ ومُتَلاحِمِها . ودُرورِ قَطرِ السَّحابِ فی مُتَراکِمِها ، وما تَسفِی الأَعاصیرُ بِذُیولِها ، وتَعفُو الأَمطارُ بِسُیولِها ، وعَومِ بَناتِ الأَرضِ فی کُثبانِ الرِّمالِ ، ومُستَقَرِّ ذَواتِ الأَجنِحَةِ بِذُرَا شَناخیبِ الجِبالِ ، وتَغریدِ ذَواتِ المَنطِقِ فی دَیاجیرِ الأَوکارِ ، وما أوعَبَتهُ الأَصدافُ ، وحَضَنَت عَلَیهِ أمواجُ البِحارِ ، وما غَشِیَتهُ سُدفَةُ ⁽²⁷⁾لَیلٍ أو ذَرَّ عَلَیهِ شارِقُ نَهارٍ ، ومَا اعتَقَبَت عَلَیهِ أطباقُ الدُّیاجیرِ وسُبُحاتُ النّورِ ، وأثَرِ کُلِّ خَطوَةٍ ، وحِسِّ کُلِّ حَرَکَةٍ ، ورَجعِ کُلِّ کَلِمَةٍ ، وتَحریکِ کُلِّ شَفَةٍ ، ومُستَقَرِّ کُلِّ نَسَمَةٍ ، ومِثقالِ کُلِّ ذَرَّةٍ ، وهَماهِمِ کُلِّ نَفسٍ هامَّةٍ ، وما عَلَیها مِن ثَمَرِ شَجَرَةٍ ، أو ساقِطِ وَرَقَةٍ ، أو قَرارَةِ نُطفَةٍ ، أو نُقاعَةِ دمٍ ومُضغَةٍ ، أو ناشِئَةِ خَلقٍ وسُلالَةٍ ، لَم یَلحَقهُ فی ذلِکَ کُلفَةٌ ، ولَا اعتَرَضَتهُ فی حِفظِ مَا ابتَدَعَ مِن خَلقِهِ عارِضةٌ ، ولَا اعتَوَرَتهُ فی تَنفیذِ الاُمورِ وتَدابیرِ المَخلوقینَ مَلالَةٌ ولا فَترَةٌ ، بَل نَفَذَهُم عِلمُهُ ، وأحصاهُم عَدَدُهُ ، ووَسِعَهُم عَدلُهُ ، وغَمَرَهُم فَضلُهُ مَعَ تَقصیرِهِم عَن کُنهِ ما هُوَ أهلُهُ . اللّهُمَّ أنتَ أهلُ الوَصفِ الجَمیلِ وَالتَّعدادِ الکَثیرِ ، إن تُؤَمَّل فَخَیرُ مَأمولٍ وإن تُرجَ فَخَیرُ مَرجُوٍّ . اللّهُمَّ وقَد بَسَطتَ لی فیما لا أمدَحُ بِهِ غَیرَکَ ، ولا اُثنی بِهِ عَلی أحَدٍ سِواکَ ، ولا اُوَجِّهُهُ إلی مَعادِنِ الخَیبَةِ ومَواضِعِ الرّیبَةِ ، وعَدَلتَ بِلِسانی عَن مَدائِحِ الآدَمِیّینَ ، وَالثَّناءِ عَلَی المَربوبینَ المَخلوقینَ . اللّهُمَّ ولِکُلِّ مُثنٍ عَلی مَن أثنی عَلَیهِ مَثوبَةٌ مِن جَزاءٍ أو عارِفَةٌ مِن عَطاءٍ ، وقَد رَجَوتُکَ دَلیلاً عَلی ذَخائِرِ الرَّحمَةِ وکُنوزِ المَغفِرَةِ . اللّهُمَّ وهذا مَقامُ مَن أفرَدَکَ بِالتَّوحیدِ الَّذی هُوَ لَکَ ، ولَم یَرَ مُستَحِقّاً لهذِهِ المَحامِدِ وَالمَمادِحِ غَیرَکَ ، وبی فاقَةٌ إلَیکَ لا یَجبُرُ مَسکَنَتَها إلّا فَضلُکَ ، ولا یَنعَشُ مِن خَلَّتِها إلّا مَنُّکَ وجودُکَ ، فَهَب لَنا فیهذَا المَقامِ رِضاکَ، وأغنِنا عَن مَدِّ الأَیدیإلی سِواکَ، إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ ⁽²⁸⁾.

.

باب سوم : آفرینش زمین و آماده سازی آن برای زندگی

باب سوم : آفرینش زمین و آماده سازی آن برای زندگیامام علی علیه السلام :زمین را ایجاد کرد ، و آن را بدون مشغول شدنْ نگه داشت ، و بدون پایگاه ، استوار ساخت ، و بدون پایه برپاداشت ، و بدون ستونْ بلند ساخت ، و از انحراف و کجیْ نگه داشت ، و از افتادن و گسستن باز داشت . میخ هایش را استوار کرد ، و کوه هایش را برقرار نمود ، و چشمه هایش را به جریان انداخت ، و درّه هایش را شکافت . آنچه ساخت ، سست نشد ، و آنچه استوار گرداند، به سستی نگرایید . به قدرت و عظمتش ، بر زمینْ چیرگی دارد و به علم و معرفتش ، از درون آن آگاه است و به والایی و عزّتش ، بر همه چیزهای آن ، برتری دارد . خواستن هیچ چیزی از زمین ، او را ناتوان نمی سازد ، و آن چیز ، نافرمانی نمی کند تا بر اراده خدا غلبه یابد ، و هیچ چیزِ شتابانی از زمین از نظر او دور نمی مانَد تا بر او پیشی جوید ، و به هیچ ثروتمندی نیازمند نیست که او را روزی دهد . همه چیزها در برابرش فروتن اند و در مقابل عظمت او ، از سر تسلیم خوارند ، و توان فرار از حوزه اقتدار او به سوی دیگری را ندارند تا از سود و زیان او به دور بمانند ، و هماوردی برای او نیست تا با او هماوردی کند و نظیری برای او نیست تا با او هم ترازی کند . او نابود کننده زمین ، پس از ایجاد آن است ، به گونه ای که وجودش چون عدمش گردد ، و نابودسازی دنیا پس از ایجاد آن ، شگفت تر از پدید آوردن و آفرینش آن نیست .

امام علی علیه السلامـ در توصیف زمین و گستردن آن بر آب ـ: خداوند ، زمین را در تلاطم امواج خروشان و ژرفای دریاهای پُر آب فرو بُرد ؛ دریاهایی که امواج آن به هم می خورْد ، و موج های بلند آن در بر هم خوردن ، یکدیگر را از بین می بردند ، چون شتران مستِ فریادگر و کف بر دهان . سرکشی آب های متلاطم ، از سنگینی زمینْ رام شد ، و در برخورد با سینه زمین ، هیجانِ به هم خوردنش فرو نشست ، و با غلتیدن در خود ، خوار و فرودست شد و آن گاه ، پس از خروشِ موج هایش رام و آرام گشت و به بندِ خواری ، فرمانبر و اسیر شد ، و زمین ، در برخورد موج های آب ، گسترده شد ، و موج ها از خودبینی و فخرفروشی و سرکشی و بلندپروازی و گردَن فَرازی ، به فروکشی جریانْ روی آوردند و پس از جوشش ، آرام گرفتند ، و بعد از گردن فرازی ، ساکن شدند و ثبات یافتند . آن گاه که جوشش آب در گوشه و کنار زمین ، آرام گرفت و کوه های بلند و سر به فلک کشیده را ، بر دوش زمین بر افراشت ، چشمه های آب را از فراز کوه هایش جاری ساخت ، و آنها را در زمین های هموار و دره ها روان کرد ، و با سنگ های بزرگ صخره ها و کوه های بلند ، حرکت زمین را نظم بخشید ، و به خاطر فرو رفتن کوه ها در جای جای آن و جای گرفتن در سوراخ های آن و سوار شدن بر گُرده زمین های هموار و تپّه ها ، زمینْ آرام گرفت . آن گاه ، بین فضا و زمین را فراخ گردانید ، و هوا را برای نفس کشیدن ساکنان زمین ، آماده ساخت ، و اهل زمین را با همه آنچه نیازِ آنان است ، بیرون آورد ، و سپس زمین های خشک را که آب چشمه ها از سیراب سازی آنها ناتوان است و نهرْ بندی ها نتوانست آب را به آنها برساند ، رها نساخت ؛ بلکه برای آنها ابرها را ایجاد کرد تا بخش های مُرده زمین را زنده کند و گیاهان آن را برویانَد . و ابرِ آسمان را در پیِ پراکندگی و جدا افتادگیِ قطعه های آن ، با هم سازگاری داد ، به گونه ای که آبِ درون آن به هم خورْد ، و برق کرانه های آن درخشید ، و درخشش آن در ابرهای سفیدِ متراکم و ابرهای سیاهِ انباشته ، آرام نگرفت و از آن ، بارانی تند فرو فرستاد ؛ ابری که کناره های آن بر زمین رسیده ، و باد جنوب ، آب آن را دوشیده ، و قطره های درشتش را از آن بیرون کشیده است . هنگامی که ابر ، باران خود را فرو ریخت و بار گران خود را ـ که بر دوش داشت ـ خالی کرد ، با آن از زمین های خشک ، گیاه بیرون آورد ، و از کوه های کم علف ، علفْ سبز کرد ، و زمین به آرایش مَرغزارهایش خندان گشت ، و از پوشیدن جامه نرم گل هایش بر تن ، و [ نیز] از زیور شکوفه های تازه اش درخشش یافت ، و این همه را روزیِ مردم و روزیِ چارپایان قرار داد ، و در آفاق زمین ، راه ها گشود و برای روندگان در راه های آن ، نشانه هایی برپا کرد . آن گاه که خداوند ، زمینش را آماده ساخت و فرمانش را به اجرا گذاشت ، آدم علیه السلام را که برگزیده ای از آفریدگانش بود ، برگزید ، و او را نخستینِ آفریدگان خود نمود و در فردوس خود ، جای داد و در آن جا خوراکش را مهیّا کرد ، و درباره کارهایی که او را از آنها برحذر داشته بود ، به وی تأکید کرد و به او فهماند که اقدام به آن [ کارها] ، گام نهادن در نافرمانی او و به خطر انداختن منزلت خویش است ؛ ولی او ، بر آنچه خدا نهی کرده بود ، اقدام نمود ، همان طور که از پیش در علم خدا بود . خدا ، پس از توبه آدم علیه السلام ، او را فرود آورد تا با نسل خود ، زمین خدا را آباد کند و خداوند ، حجّت خود را به وسیله او بر بندگانش به پا دارد ، و پس از آن که جان آدم علیه السلام را گرفت ، نسل او را از آنچه بر دلیل روشن پروردگاری اش تأکید کند و بین آنان و شناخت او ارتباط برقرار سازد ، خالی نگذاشت ؛ بلکه با برهان هایی بر زبان بهترینِ بندگان و بردارندگان بار امانتش ، قرن به قرن ، همراهی کرد تا آن که حجّتش با پیامبر ما محمّد ـ که درود خدا بر او و خاندانش باد ـ تکمیل گردید و راه عذرجویی بسته شد و بیم دادن های او به پایان رسید . روزی ها را مقدّر کرد و کم و زیاد گردانید ، و آنها را بر پایه تنگی و گستردگی تقسیم نمود ، و به عدالتْ تقسیم کرد تا هر کس را که بخواهد ، به زندگی آسان و دشوار بیازماید ، و نیازمند و توانگر را از راه شکرگویی و یا شکیبایی امتحان نماید . سپس با گستردگی معیشت ، دشواری نیازها را ، و با سلامت معیشت ، نزول بلایا را ، و با شادمانی ها ، اندوه های گلوگیر را همراه کرد . اجل ها را آفرید و آنها را کم و زیاد ساخت و پیش داشت و به تأخیر انداخت ، و رشته عمر را به مرگْ پیوند زد ، و مرگ را به چنگ آورنده رشته های عمرها ، و پاره کننده ریسمان های کوتاه گِرِه خورده آنها قرار داد . او به راز درونِ رازداران ، و نجوای نجواکنندگان ، و خطور گمان ها ، و یقین یافتن در تصمیم گیری ها ، و نگاه دزدانه چشم ها داناست ، و به آنچه در دل ها پنهان شده ، و به نادیدنی هایی که در زیر پرده ها پنهان اند ، و به آنچه گوش ها دزدانه شنودند ، و به درون لانه تابستانی مورچگان ، لانه زمستانی خزندگان ، ناله های شیفتگان ، و صدای آرام گام ها ، جایگاه میوه ها در درون غلاف شکوفه ها ، نهانگاه وحوش در دل کوه ها و بیابان ها ، نهانْ خانه پشه ها در بین ساق و پوست درخت ها ، جای روییدن برگ ها از درختان ، جای ریخته شدن نطفه ها از پشت مردان ، خیزشگاه ابرها و نقطه به هم پیوستن آنها و جای فرود آمدن قطره های باران از توده ابرها ، و آنچه گِردبادها در دامن خود بردارند و باران ها با سیل آفرینی خود از بین ببرند ، و فرو رفتن ریشه گیاهان در تپّه های ریگزار ، جایگاه پرندگان بر بلندای کوهساران ، و آواز مرغکان در آشیانه های تاریک خود ، و آنچه صدف ها در درون خود گیرند ، و امواج دریاها در دامن خود بپرورند ، و آنچه را که تاریکی شب فرو پوشانَد و یا آفتاب روز بر آن بتابد ، و آنچه بر آن لایه های تاریکی فرو افتد ، و نیز به توده های نور ، جای هر گام ، حسّ هر حرکت ، پژواک هر کلمه ، حرکت هر لب ، جایگاه هر جاندار ، وزن هر ذرّه ، همهمه هر جانور خزنده ، میوه هر درختی که روی زمین است،فرو افتادن هر برگی،قرارگاه هر نطفه ای، خون لخته، گوشت استخوان نروییده ، و یا آفرینش خلقی و نژادی . در این کارها به او رنجی تحمیل نمی شود و در نگهداری آفریده هایی که ابداع کرده ، مانعی برای او پیدا نمی شود ، و در تنفیذِ کارها و ساماندهی آفریدگان ، رنج و سستی بر او عارض نمی گردد ؛ بلکه دانش اوست که کار آنان را انجام می دهد و به آنها احاطه دارد و شمارشان را می داند،و عدلش آنها را فرا می گیرد،و با وجود نرسیدن آنان به کُنه آنچه او اهلیّتِ آن را دارد ، فضلش شامل حال همه آنان می گردد . خداوندا! تو سزاوار ستایش نیکو و بی شماری . اگر آرزو به تو بسته شود ، تو برای آرزو بستن ، بهترینی ، و اگر امید در تو رود ، برای امید بستن ، بهترینی . خداوندا! بر من در آنچه با آن،جز تو را ستایش نمی کنم و بر غیر تو ثنا نمی گویم و آن را به سوی معدن های ناامیدی و موارد شک نمی گردانم،گشاده دستی کردی ، و من زبانم را از مدح مردمان و ثنا گفتن پروردگانِ آفریده ، باز داشتم . خداوندا! هر ثناگو را بر کسی که او را ثنا می گوید ، پاداشی و یا بخششی درخور است و من ، برای راهنمایی شدن به اندوخته های رحمت و گنج های آمرزش ، امیدها به تو دارم . خداوندا! این ، جایگاه کسی است که تو را به یگانگی ـ که از آنِ توست ـ ویژه ساخته است ، و جز تو را شایسته این سپاس ها و ستایش ها نمی داند ، و مرا به تو نیازی است که جز لطف تو آن را برآورده نمی کند ، و جز عطا و بخشش تو ، آن را به توانگری تبدیل نمی سازد . پس در این جایگاه ، خشنودی خود را به ما عنایت کن ، و ما را از دست دراز کردن به سوی غیر خودت بی نیاز گردان ، که تو بر هر چیزی توانایی .

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

عنه علیه السلام :ألا وإنَّ الأَرضَ الَّتی تُقِلُّکُم وَالسَّماءَ الَّتی تُظِلُّکُم مُطیعَتانِ لِرَبِّکُم ، وما أصبَحَتا تَجودانِ لَکُم بِبَرَکَتِهِما تَوَجُّعاً لَکُم ولا زُلفَةً إلَیکُم ، ولا لِخَیرٍ تَرجُوانِهِ مِنکُم ، ولکِن اُمِرَتا بِمَنافِعِکُم فَأَطاعَتا ، واُقیمَتا عَلی حُدودِ مَصالِحِکُم فَقامَتا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :وکانَ مِنِ اقتِدارِ جَبَروتِهِ ، وبَدیعِ لَطائِفِ صَنعَتِهِ أن جَعَلَ مِن ماءِ البَحرِ الزّاخِرِ المُتَراکِمِ المُتَقاصِفِ یَبَساً جامِداً ، ثُمَّ فَطَرَ مِنهُ أطباقاً فَفَتَقَها سَبعَ سَماواتٍ بَعدَ ارتِتاقِها ، فَاستَمسَکَت بِأَمرِهِ ، وقامَت عَلی حَدِّهِ . وأرسی أرضاً یَحمِلُهَا الأَخضَرُ المُثعَنجِرُ ⁽²⁾والقَمقامُ المُسَخَّرُ ، قَد ذَلَّ لِأَمرِهِ ، وأذعَنَ لِهَیبَتِهِ ، ووَقَفَ الجارِی مِنهُ لِخَشیَتِهِ . وجَبَلَ جَلامیدَها ونُشوزَ مُتونِها وأطوادِها ، فَأَرساها فی مَراسیها ، وألزَمَها قَراراتِها فَمَضَت رُؤوسُها فِی الهَواءِ ، ورَسَت اُصولُها فِی الماءِ ، فَأَنهَدَ جِبالَها عَن سُهولِها ، وأساخَ قَواعِدَها فی مُتونِ أقطارِها ومواضِعِ أنصابِها ، فَأَشهَقَ قِلالَها ، وأطالَ أنشازَها ، وجَعَلَها لِلأَرضِ عِماداً ، وأرَّزَها فیها أوتاداً ، فَسَکَنَت عَلی حَرَکَتِها مِن أن تَمیدَ بِأَهلِها أو تَسیخَ بِحَملِها أو تَزولَ عَن مَواضِعِها . فَسُبحانَ مَن أمسَکَها بَعدَ مَوجانِ مِیاهِها ، وأجمَدَها بَعدَ رُطوبَةِ أکنافِها ! فَجَعَلَها لِخَلقِهِ مِهاداً ، وبَسَطَها لَهُم فِراشاً فَوقَ بَحرٍ لُجِّیٍّ راکِدٍ لا یَجری ، وقائِمٍ لا یَسری ، تُکَرکِرُهُ الرِّیاحُ العَواصِفُ ، وتَمخُضُهُ الغَمامُ الذَّوارِفُ «إِنَّ فِی ذَ لِکَ لَعِبْرَةً لِّمَن یَخْشَی» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :آگاه باشید! زمینی که شما را بر دوش می کشد ، و آسمانی که بر شما سایه می افکند ، فرمان برداران پروردگار شما هستند ، و برکتشان را که به شما می رسانند ، برای دلسوزی شما و یا نزدیک شدن به شما و یا امید خیری که از شما دارند ، نیست ؛ بلکه به سودرسانی به شما فرمان داده شده اند و اطاعت کرده اند و بر چارچوب مصلحت های شما به پا داشته شده اند و به پا ایستاده اند .

امام علی علیه السلام :و از نشانه های توانمندی قدرت و ظرافت های بدیع آفرینشش این است که از آب دریای موّاج و متراکم و موج در موج ، خشکی آفرید و از آن ، لایه ها ایجاد کرد ، و پس از به هم بسته بودن آن لایه ها ، از آنها هفت آسمان را گشود که به فرمان او به یکدیگر چنگ در انداختند ، و در حدّی که او فرمان داده بود ، ایستادند ، و زمینی استوار کرد که آن را آبی سبز رنگ و ژرف و دریایی به فرمان ، بر دوش کشید که به فرمانش خوار شد ، و به هیبتش یقین کرد ، و آب روان آن از بیم او بِایستاد . صخره ها و پستی و بلندی ها را ایجاد کرد ، و کوه هایی را در آنها استوار ساخت و در جایگاهشان پا برجا گردانْد ، سر بر آسمان کشیده و پای در آب فرو برده . کوه ها را از دشت ها بیرون آورد ، و پایه های آنها را در جای جای آن [ دشت] و جاهایی که باید نصب می کرد ، فرو بُرد ، قلّه های آنها را بلند ساخت ، و بلندی های آنها را بالاتر کشید ، و آنها را برای زمین ، ستون قرار داد و چون میخ ها در زمین فرو بُرد ، و آنها را با حرکتی که دارند ، آرام ساخت تا مبادا بر ساکنان خود بلرزند و یا آنچه در روی زمین است ، بریزد ، و یا از جایگاه های خود ، منتقل شوند . منزّه است کسی که زمین را پس از موّاج بودنِ آبش نگه داشت ، و پس از مرطوب بودن کرانه هایش ، آن را خشک کرد ، و آن را برای بندگانش ، گاهواره قرار داد ، و آن را بر روی دریایی ژرف که راکد و بی جریان و ایستاده و بی حرکت است ، چون فرش برای بندگان گسترد ، که بادهای سخت ، آن آب را بُردند و باز گردانْدند ، و ابرهای متراکمْ آن را چون مَشک جنباندند . «در حقیقت ، برای هر کس که [ از خدا] بترسد ، در این [ ماجرا ]عبرتی است» .

.

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی سَدَّ الهَواءَ بِالسَّماءِ ، ودَحَا الأَرضَ عَلَی الماءِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :فَطَرَ الخَلائِقَ بِقُدرَتِهِ ، ونَشَرَ الرِّیاحَ بِرَحمَتِهِ ، ووَتَّدَ بِالصُّخورِ مَیَدانَ أرضِهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مُخاطِبا اللّهَ عَزَّ وجَلَّ ـ: أنتَ الَّذی فِی السَّماءِ عَظَمَتُکَ ، وفِی الأَرضِ قُدرَتُکَ وعَجائِبُکَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ فِی الدُّعاءِ ـ: سُبحانَکَ ما أعظَمَ شَأنَکَ ، وأعلی مَکانَکَ ، وأنطَقَ بِالصِّدقِ بُرهانَکَ ، وأنفَذَ أمرَکَ ، وأحسَنَ تَقدیرَکَ ! سَمَکتَ السَّماءَ فَرَفَعتَها ، ومَهَّدتَ الأَرضَ فَفَرَشتَها ، وأخرَجتَ مِنها ماءً ثَجّاجا ، ونَباتا رَجراجا ⁽⁴⁾، فَسَبَّحَکَ نَباتُها ، وجَرَت بِأَمرِکَ مِیاهُها ، وقاما عَلی مُستَقَرِّ المَشِیَّةِ کَما أمَرتَهُما . ⁽⁵⁾

عنه علیه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذی لا مَقنوطٌ مِن رَحمَتِهِ ، ولا مَخلُوٌّ مِن نِعمَتِهِ ، ولا مُؤیَسٌ مِن رَوحِهِ ، ولا مُستَنکِفٌ عَن عِبادَتِهِ الَّذی بِکَلِمَتِهِ قامَتِ السَّماواتُ السَّبعُ ، وَاستَقَرَّتِ الأَرضُ المِهادُ ، وثَبَتَتِ الجِبالُ الرَّواسی ، وجَرَتِ الرِّیاحُ اللَّواقِحُ ، وسارَ فی جَوِّ السَّماءِ السَّحابُ ، وقامَت عَلی حُدودِهَا البِحارُ . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :السَّحابُ غِربالُ المَطَرِ ، لَولا ذلِکَ لَأَفسَدَ کُلَّ شَیءٍ وَقَعَ عَلَیهِ . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که هوا را با آسمانْ مسدود کرد ، و زمین را بر آبْ گستراند .

امام علی علیه السلام :خداوند ، بندگانش را به قدرت خود آفرید ، و بادها را به رحمت خویش گسترانْد ، و با صخره ها ، لرزش زمینش را استواری بخشید .

امام علی علیه السلامـ خطاب به خدای عز و جل ـ: تو آنی که بزرگی ات در آسمان است و قدرتت و شگفتی هایت ، در زمین .

امام علی علیه السلامـ در دعایش ـ: منزّهی تو ! چه قدر مقام تو بزرگ و جایگاهت والاست ، و چه قدر دلایل تو به راستی گویا ، و فرمانت جاری، وتقدیرت نیکوست! آسمان را نگه داشتی و آن را برافراشتی ، و زمین را آماده کردی و آن را گستراندی و از آن ، آبی ریزان و رُستنی هایی جُنبان ، بیرون آوردی . پس گیاهان زمین ، ثناگویت شدند ، و آب آن به فرمانت جاری شد ، و چنان که فرمانشان دادی، در قرارگاه مشیت تو بِایستادند .

امام علی علیه السلام :سپاسْ خدایی را که نه از رحمتش نومیدی است ، و نه از نعمتش جایی تهی ، و نه از نعمت بخشی اش ناکامی ، و نه از پرستش او سرْ باز زننده ای ؛ همو که با کلمه او ، آسمان های هفتگانه برپا ایستاده اند ، و زمین ، گهواره گون ، آرامش یافته است ، و کوه های پابرجا ، ثابت شده اند ، و بادهای لقاحگر ، وزیده اند ، و ابرها ، در آسمان به جریان افتاده اند ، و دریاها بر اندازه خود مانده اند .

امام علی علیه السلام :ابرها غربال کننده باران هستند . اگر چنین نبود ، باران هر چیزی را که بر آن می بارید ، تباه می کرد .

.

تفسیر القمّی :نَظَرَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام فی رُجوعِهِ مِن صِفّینَ إلَی المَقابِرِ فَقالَ : هذِهِ کِفاتُ الأَمواتِ ـ أی مَساکِنُهُم ـ ثُمَّ نَظَرَ إلی بُیوتِ الکوفَةِ فَقالَ : هذِهِ کِفاتُ الأَحیاءِ ، ثُمَّ تَلا قَولَهُ : «أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفَاتًا * أَحْیَآءً وَ أَمْوَ تًا» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی دُعائِهِ ـ: اللّهُمَّ رَبَّ السَّقفِ المَرفوعِ ... ورَبَّ هذِهِ الأَرضِ الَّتی جَعَلتَها قَرارا لِلأَنامِ ، ومَدرَجا لِلهَوامِّ وَالأَنعامِ،وما لا یُحصی مِمّا یُری وما لا یُری. ⁽³⁾

.

تفسیر القمّی :امیر مؤمنان ، در بازگشت از صِفّین ، به گورستان نگاه کرد و فرمود : «این جا محلّ اجتماع مردگان ـ یعنی جای سکونت آنان ـ است» . آن گاه نگاهی به خانه های کوفه کرد و فرمود : «این جا محلّ اجتماع زندگان است» و آن گاه این آیات را خواند : «مگر زمین را محلّ اجتماع نگردانیدیم ، چه برای مردگان چه زندگان؟» .

امام علی علیه السلامـ در دعایش ـ: خداوندا! ای پروردگارِ آسمانِ برافراشته! . . . و ای پروردگارِ این زمینی که آن را برای مردمان ، جای آرامش قرار دادی ، و آن را محلّ رفت و آمد خزندگان و چارپایان ساختی ، و دیدنی ها و نادیدنی هایی که بی شمارند .

.

الباب الرابع : خلق الانسان۴ / ۱آدَمُ أبُو البَشَرِالإمام علیّ علیه السلامـ فی صِفَةِ خَلقِ آدَمَ علیه السلام ـ: ثُمَّ جَمَعَ سُبحانَهُ مِن حَزنِ الأَرضِ وسَهلِها ، وعَذبِها وسَبَخِها ، تُربَةً سَنَّها بِالماءِ حَتّی خَلَصَت ، ولاطَها بِالبِلَّةِ حَتّی لَزَبَت ⁽¹⁾، فَجَبَلَ مِنها صورَةً ذاتَ أحناءٍ ووُصولٍ وأعضاءٍ وفُصولٍ ، أجمَدَها حَتَّی استَمسَکَت ، وأصلَدَها حَتّی صَلصَلَت ، لِوَقتٍ مَعدودٍ وأمَدٍ مَعلومٍ ؛ ثُمَّ نَفَخَ فیها مِن روحِهِ فَمَثُلَت إنسانا ذا أذهانٍ یُجیلُها ، وفِکَرٍ یَتَصَرَّفُ بِها ، وجَوارِحَ یَختَدِمُها ، وأدَواتٍ یُقَلِّبُها ، ومَعرِفَةٍ یَفرُقُ بِها بَینَ الحَقِّ وَالباطِلِ وَالأَذواقِ وَالمَشامِّ وَالأَلوانِ وَالأَجناسِ ، مَعجوناً بِطینَةِ الأَلوانِ المُختَلِفَةِ ، وَالأَشباهِ المُؤتَلِفَةِ ، وَالأَضدادِ المُتَعادِیَةِ ، وَالأَخلاطِ المُتَبایِنَةِ مِنَ الحَرِّ وَالبَردِ وَالبَلَّةِ وَالجُمودِ . وَاستَأدَی اللّهُ سُبحانَهُ المَلائِکَةَ وَدیعَتَهُ لَدَیهِم ، وعَهدَ وَصِیَّتِهِ إلَیهِم فِی الإِذعانِ بِالسُّجودِ لَهُ وَالخُنوعِ لِتَکرِمَتِهِ ، فَقالَ سُبحانَهُ : «اسْجُدُواْ لِأَدَمَ فَسَجَدُواْ إِلَا إِبْلِیسَ» ⁽²⁾اِعتَرَتهُ الحَمِیَّةُ وغَلَبَت عَلَیهِ الشِّقوَةُ وتَعَزَّزَ بِخِلقَةِ النّارِ وستَوهَنَ خَلقَ الصَّلصالِ ، فَأَعطاهُ اللّهُ النَّظِرَةَ استِحقاقا لِلسُّخطَةِ وَاستِتماما لِلبَلِیَّةِ وإنجازاً لِلعِدَةِ ، فَقالَ : «إِنَّکَ مِنَ الْمُنظَرِینَ * إِلَی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» ⁽³⁾ثُمَّ أسکَنَ سُبحانَهُ آدَمَ دارا أرغَدَ فیها عَیشَهُ ، وآمَنَ فیها مَحَلَّتَهُ ، وحَذَّرَهُ إبلیسَ وعَداوَتَهُ . فَاغتَرَّهُ عَدُوُّهُ نَفاسَةً عَلَیهِ بِدارِ المُقامِ ومُرافَقَةِ الأَبرارِ ، فَباعَ الیَقینَ بِشَکِّهِ وَالعَزیمَةَ بِوَهنِهِ ، وَاستَبدَلَ بِالجَذَلِ وَجَلاً وِبالِاغتِرارِ نَدَماً . ثُمَّ بَسَطَ اللّهُ سُبحانَهُ لَهُ فی تَوبَتِهِ ولَقّاهُ کَلِمَةَ رَحمَتِهِ ، ووَعَدَهُ المَرَدَّ إلی جَنَّتِهِ . وأهبَطَهُ إلی دارِ البَلِیَّةِ ، وتَناسُلِ الذُّرِّیَّةِ . ⁽⁴⁾

.

باب چهارم : آفرینش انسان

۴ / ۱ آدم ، ابو البشر

باب چهارم : آفرینش انسان۴ / ۱آدم ، ابو البشرامام علی علیه السلامـ در توصیف آفرینش آدم علیه السلام ـ: آن گاه ، خدای عز و جل ، از قسمت های درشت و نرم و شیرین و شور زمین ، خاکی را گِرد آورد و بر آن آب ریخت تا خالص شد و با رطوبت آمیخت تا چسبناک گردید و از آن ، صورتی سرشت دارای انحنا ، کشیدگی ، بند و پیوند و مَفاصلْ ، و آن را خشک کرد تا خود را گرفت ، و محکمش کرد تا چون سفال گردید ، تا هنگامی مشخّص و زمانی معلوم . آن گاه ، از روح خود در آن دمید . سپس آن را در شکل انسانی درآورد ، دارای ذهنی که جولان دهد ، و فکری که با آن تصرّف کند ، و اندام هایی که به کارشان گیرد ، و ابزاری که به حرکتش درآورد ، و شناختی که با آن ، بین حق و باطل ، چشیدنی ها ، بوییدنی ها ، رنگ ها و اجناسْ فرق بگذارد ، و آن انسان را به سرشت رنگ های گوناگون ، و همگونی های هم آهنگ ، ضدهای برابر هم ، و طبیعت های مخالف یکدیگر ، از قبیل : گرمی و سردی ، و تری و خشکی ، عجین کرد . سپس خدای سبحان ، از فرشتگان خواست تا امانتی را که نزد آنان است ، ادا کنند ، و پیمانی را که به آنان سفارش کرده بود ، به جای آورند ، که به سجده بر او تن دهند و در بزرگداشتش فروتن باشند . پس فرمود : «بر آدم ، سجده کنید . پس جز ابلیس ، [ همه] به سجده درافتادند» . ابلیس را تعصّب فرا گرفت ، و تیره بختی بر وی غلبه کرد و آفرینش خود را از آتش ، مایه عزّت پنداشت و آفریده از خاک را خوار شمرد . خداوند ، مهلتی به او داد تا برای خشمش استحقاق پیدا کند ، و گرفتاری اش کامل گردد ، و وعده ای که داده بود ، انجام شود و فرمود : «تو از مهلت یافتگانی تا روز [ و ]وقت معلوم» . آن گاه ، خداوند عز و جل ، آدم علیه السلام را در سرایی سرشار از آسایش و نعمت جای داد و جایگاه او را در آن ، ایمن گردانید ، و از ابلیس و دشمنی او برحذرش داشت . دشمن آدم علیه السلام بر او به خاطر اقامتگاه و همراهی نیکان ، حسد ورزید و او را فریب داد ، و او یقین را به دو دلی ، و استواری را به سستی فروخت ، و سپس شادمانی را با ترس ، و فریب خوردن از ابلیس را با پشیمانی جایگزین کرد . آن گاه ، خداوند سبحان ، راه توبه را برای او هموار ساخت ، و کلمه رحمت را به او القا کرد ، و بازگشت به بهشت خود را به او وعده داد ، و او را به سرای گرفتاری و محلّ زاد و ولد فرزند ، فرو فرستاد .

.

عنه علیه السلام :فَلَمّا مَهَدَ أرضَهُ وأنفَذَ أمرَهُ ، اختارَ آدَمَ علیه السلام خِیَرَةً مِن خَلقِهِ ، وجَعَلَهُ أوَّلَ جِبِلَّتِهِ وأسکَنَهُ جَنَّتَهُ وأرغَدَ فیها اُکُلَهُ ، وأوعَزَ إلَیهِ فیما نَهاهُ عَنهُ . وأعلَمَهُ أنَّ فِی الإِقدامِ عَلَیهِ التَّعَرُّضَ لِمَعصِیَتِهِ وَالمُخاطَرَةَ بِمَنزِلَتِهِ ، فَأَقدَمَ عَلی ما نَهاهُ عَنهُ ـ مُوافاةً لِسابِقِ عِلمِهِ ـ فَأَهبَطَهُ بَعدَ التَّوبَةِ ؛ لِیَعمُرَ أرضَهُ بِنَسلِهِ ولِیُقیمَ الحُجَّةَ بِهِ عَلی عِبادِهِ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی صِفَةِ خَلقِ آدَمَ مِن طینٍ ـ: ولَو أرادَ اللّهُ أن یَخلُقَ آدَمَ مِن نورٍ یَخطَفُ الأَبصارَ ضِیاؤُهُ ، ویَبهَرُ العُقولَ رُواؤُهُ ، وطیبٍ یَأخُذُ الأَنفاسَ عَرفُهُ لَفَعَلَ . ولَو فَعَلَ لَظَلَّت لَهُ الأَعناقُ خاضِعَةً ، ولَخَفَّتِ البَلوی فیهِ عَلَی المَلائِکَةِ . ولکِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ یَبتَلی خَلقَهُ بِبَعضِ ما یَجهَلونَ أصلَهُ تَمییزا بِالِاختِبارِ لَهُم ونَفیا لِلِاستِکبارِ عَنهُم ، وإبعاداً لِلخُیَلاءِ مِنهُم . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلام :آن گاه که خداوند ، زمینش را آماده ساخت ، و فرمانش را به اجرا گذاشت ، آدم علیه السلام (گزیده آفریدگانش) را برگزید ، و او را نخستینِ آفریدگان خود قرار داد و در فردوس خویش جای داد ، و در آن جا خوراکی های گوناگون برایش فراهم آورد ، و آنچه او را از آن برحذر داشته بود ، به وی سفارش کرد ، و به او فهماند که اقدام به آن ، گام نهادن در نافرمانی او و به خطر انداختن منزلت خویش است ؛ ولی او بر چیزهایی که خداوند از آنها نهی کرده بود ، اقدام کرد ـ چنان که خداوند از پیش می دانست . و خدا پس از توبه آدم علیه السلام ، او را فرود آورد تا او با نسل خود ، زمین خدا را آباد کند ، و خداوند ، حجّت خود را به وسیله او بر بندگانش به پا دارد .

امام علی علیه السلامـ در ویژگی آفرینش آدم علیه السلام از خاک ـ: اگر خدا اراده می کرد که آدم علیه السلام را از نوری بیافریند که روشنایی اش دیده ها را برباید ، و زیبایی آن ، عقل ها را حیران سازد ، و یا از عطری بیافریند که بویش جان ها را در چنگ گیرد ، چنین می کرد ، و اگر چنین می کرد ، گردن ها در برابر آدم ، فرو می افتادند ، و آزمایش آن برای فرشتگان ، آسان تر می شد ؛ اما خدای سبحان ، بندگانش را به چیزی از آنچه که اصل آنها برایشان مجهول است ، می آزماید تا نیکوکار و بدکار با آزمایش از یکدیگر متمایز شوند ، و گردنکشی و خودخواهی را از ایشان دور سازد .

.

۴ / ۲ذُرِّیَّةُ آدَمَالإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ یَصِفُ فیها خِلقَةَ الإِنسانِ ـ: أم هذَا الَّذی أنشَأَهُ فی ظُلُماتِ الأَرحامِ ، وشُغُفِ الأَستارِ نُطفَةً دِهاقا ... ثُمَّ مَنَحَهُ قَلبا حافِظا ، ولِسانا لافِظا ، وبَصَرا لاحِظا ؛ لِیَفهَمَ مُعتَبِرا ، ویُقَصِّرَ مُزدَجِرا ، حَتّی إذا قامَ اعتِدالُهُ ، وَاستَوی مِثالُهُ ، نَفَرَ مُستَکبِرا . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :أیُّهَا المَخلوقُ السَّوِیُّ ، وَالمُنشَأُ المَرعِیُّ فی ظُلُماتِ الأَرحامِ ، ومُضاعَفاتِ الأَستارِ ، بُدِئتَ مِن سُلالَةٍ مِن طینٍ ، ووُضِعتَ فی قَرارٍ مَکینٍ إلی قَدَرٍ مَعلومٍ ، وأجلٍ مَقسومٍ ، تَمورُ فی بَطنِ اُمِّکَ جَنینا لا تُحیرُ دُعاءً ، ولا تَسمَعُ نِداءً . ثُمَّ اُخرِجتَ مِن مَقَرِّکَ إلی دارٍ لَم تَشهَدها ، ولَم تَعرِف سُبُلَ مَنافِعِها ، فَمَن هَداکَ لِاجتِرارِ الغَذاءِ مَن ثَدیِ اُمِّکَ ، وعَرَّفَکَ عِندَ الحاجَةِ مَواضِعَ طَلَبِکَ وإرادَتِکَ ؟ ⁽²⁾

عنه علیه السلام :عالِمُ السِّرِّ مِن ضَمائِرِ المُضمِرینَ... ومَحَطِّ الأَمشاجِ مِن مَسارِبِ ⁽³⁾الأَصلابِ. ⁽⁴⁾

عنه علیه السلامـ فی قَولِهِ تَعالی : «وَ فِی أَنفُسِکُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ» ⁽⁵⁾قالَ ـ: سَبیلُ الغائِطِ وَالبَولِ . ⁽⁶⁾

.

۴ / ۲ نسل آدم

۴ / ۲نسل آدمامام علی علیه السلامـ از سخنرانی ای که در آن ، خلقت آدم علیه السلام را توصیف کرده ـ: این [ انسان] ، همان است که خدا او را در تاریکیِ زهدان ها ، و غلاف پرده ها از نطفه ای پُر آفرید ... و آن گاه ، دلی نگه دارنده ، زبانی گوینده ، و دیدگانی بیننده به او داد تا در حالی که پند می گیرد ، بفهمد ، و روی گردان از بدی ها ، باز ایستد . با این همه ، هنگامی که رشدش به اعتدال رسید و قامتش به حدّ لازم رسید ، از روی خودخواهی ، از راه حق، روی گردان شد .

امام علی علیه السلام :ای آفریده راستْ قامت ، و ایجاد شده و پرورش یافته در تاریکیِ زهدان ها و پرده های روی هم! از عصاره ای از گِل آغاز شدی ، و در قرارگاه امن ، تا زمان معلوم و مدّت عمرِ قسمت شده ، قرار گرفتی . در زمان جنینی ، در شکم مادرت می جنبیدی . نه فراخوانی را می توانستی پاسخ گویی ، و نه ندایی را می شنیدی . آن گاه از جایگاهت به دنیایی آورده شدی که آن را ندیده بودی ، و راه هایِ سودبَری را در آن ، نمی شناختی . چه کسی تو را برای خوردن غذا از پستان مادر ، راهنمایی کرد ؟ و به هنگام نیازمندی ، به آنچه درخواست کردی و اراده نمودی ، آشنایت کرد؟

امام علی علیه السلام :[ اوسـت] آگـاه بـر رازهـای دلِ مخفی کنندگان رازها ... و جایگاه ریزش نطفه آمیخته از پشت مردان .

امام علی علیه السلامـ درباره سخن خدای متعال : «و در خود شما نشانه هاست . پس مگر نمی نگرید؟» ـ: راه بول و غائط [ ، از آن نشانه ها] است .

.

الباب الخامس : خلق الحیوانات۵ / ۱الطُّیورالإمام علیّ علیه السلام :اِبتَدَعَهُم خَلقاً عَجیباً مِن حَیَوانٍ ومَواتٍ ، وساکِنٍ وذی حَرَکاتٍ . وأقامَ من شَواهِدِ البَیِّناتِ عَلی لَطیفِ صَنعَتِهِ وعَظیمِ قُدرَتِهِ مَا انقادَت لَهُ العُقولُ مُعتَرِفَةً بِهِ ومُسَلِّمَةً لَهُ ، ونَعَقَت فی أسماعِنا دَلائِلُهُ عَلی وَحدانِیَّتِهِ ، وما ذَرَأَ مِن مُختَلَفِ صُوَرِ الأَطیارِ الَّتی أسکَنَها أخادیدَ الأَرضِ وخُروقَ فِجاجِها ، ورَواسِیَ أعلامِها ، من ذاتِ أجنِحَةٍ مُختَلِفَةٍ ، وهَیئاتٍ مُتَبایِنَةٍ ، مُصَرَّفَةٍ فی زِمامِ التَّسخیرِ ، ومُرَفرِفَةٍ بِأَجنِحَتِها فی مَخارِقِ الجَوِّ المُنفَسِحِ ، وَالفَضاءِ المُنفَرِجِ . کَوَّنَها بَعدَ إذ لَم تَکُن فی عَجائِبِ صُوَرٍ ظاهِرَةٍ ، ورَکَّبَها فی حِقاقِ مَفاصِلَ مُحتَجِبَةٍ ، ومَنَعَ بَعضَها بِعَبالَةِ ⁽¹⁾خَلقِهِ أن یَسمُوَ فِی الهَواءِ خُفوفاً ، وجَعَلَهُ یَدِفُّ دَفیفاً . ونَسَقَها عَلَی اختِلافِها فِی الأَصابیغِ بِلَطیفِ قُدرَتِهِ ودَقیقِ صَنعَتِهِ . فَمِنها مَغموسٌ فی قالَبِ لَونٍ لا یَشوبُهُ غَیرُ لَونِ ما غُمِسَ فیهِ ، ومِنها مَغموسٌ فی لَونِ صِبغٍ قَد طُوِّقَ بِخِلافِ ما صُبِغَ بِهِ . ⁽²⁾

.

باب پنجم : آفرینش حیوانات

۵ / ۱ پرندگان

باب پنجم : آفرینش حیوانات۵ / ۱پرندگانامام علی علیه السلام :از جانداران و بی جانان ، و ساکنان و جُنبندگان ، آفریده هایی شگفت ایجاد کرد ، و از گواهان روشن بر لطف ساخته هایش و عظمت قدرتش چیزهایی را برپا داشت که خِردها از روی اعتراف و تسلیم،سر به فرمان او شدند ، و فریاد دلایل یگانگی اش در گوش هایمان پیچید . آنچه را از گونه های مختلف پرندگان بود ، آفرید ، و آنها را در دره ها و شکاف های زمین و بر بالای کوه های بلند ، جای داد ، از آنهایی که دارای بال های گوناگون و شکل های مختلف اند و در رشته تسخیر او قرار دارند و با بال هایشان در فضاهای باز گسترده و جوّ بی کران ، در پروازند . آنها را ، پس از آن که نبودند ، در شکلی شگفت به وجود آورد ، و مَفاصل پوشیده آنها را در کاسه مَفصل ، به هم پیوند داد ، و برخی از آنها را به خاطر سِتبری جسمشان از اوجگیری در آسمان ، منع کرد و برایشان بال زدنی اندکْ مقرّر کرد ، و به قدرت ظریف و صنعت دقیق خود ، آنها را بر پایه گوناگونی در رنگ ها سامان داد . پاره ای از آنها در رنگِ یک دستی رنگ آمیزی شدند که بجز آن رنگ ، به رنگ دیگری مخلوط نگشته اند ، و پاره ای دیگر در رنگی رنگ آمیزی شده اند و با رنگی غیر از آن ، طوقدار گشته اند .

.

عنه علیه السلام :فَتَبَارَکَ اللّهُ الَّذی یَسجُدُ لَهُ مَن فِی السَّماواتِ وَالأَرضِ طَوعاً وکَرهاً ، ویُعَفِّرُ لَهُ خَدّاً ووَجهاً ، ویُلقی إلَیهِ بِالطّاعَةِ سِلماً وضَعفاً ، ویُعطی لَهُ القِیادَ رَهبَةً وخَوفاً ! فَالطَّیرُ مُسَخَّرَةٌ لِأَمرِهِ . أحصی عَدَدَ الرّیشِ مِنها وَالنَّفَسِ ، وأرسی قَوائِمَها عَلَی النَّدی وَالیَبَسِ . وقَدَّرَ أقواتَها ، وأحصی أجناسَها . فَهذا غُرابٌ وهذا عُقابٌ . وهَذا حَمامٌ وهذا نَعامٌ . دَعا کُلَّ طائِرٍ بِاسمِهِ ، وکَفَلَ لَهُ بِرِزقِهِ . ⁽¹⁾

۵ / ۲الطّاووسالإمام علیّ علیه السلامـ فی بَیانِ عَجائِبِ خَلقِ الطّاووسِ ـ: ومَن أعجَبِها خَلقاً الطّاووسُ الَّذی أقامَهُ فی أحکَمِ تَعدیلٍ ، ونَضَّدَ ألوانَهُ فی أحسَنِ تَنضیدٍ ، بِجَناحٍ أشرَجَ قَصَبَهُ ⁽²⁾، وذَنَبٍ أطالَ مَسحَبَهُ . إذا دَرَجَ إلَی الاُنثی نَشَرَهُ من طَیِّهِ ، وسَما بِهِ مُطِلّاً عَلی رَأسِهِ کَأَنَّهُ قِلعُ دارِیٍّ ⁽³⁾عَنَجَهُ نُوتِیُّهُ ⁽⁴⁾.یَختالُ بِأَلوانِهِ، ویَمیسُ ⁽⁵⁾بِزَیَفانِهِ ، یُفضی کِإِفضاءِ الدِّیَکَةِ ، ویَؤُرُّ بِمَلاقِحِهِ أرَّ ⁽⁶⁾الفُحولِ المُغتَلِمَةِ ⁽⁷⁾لِلضِّرابِ . اُحیلُکَ مِن ذلِکَ عَلی مُعایَنَةٍ ، لا کَمَن یُحیلُ عَلی ضَعیفٍ إسنادُهُ . ولَو کانَ کَزَعمِ مَن یَزعُمُ أنَّهُ یُلقِحُ بِدَمعَةٍ تَسفَحُها مَدامِعُهُ ، فَتَقِفُ فی ضَفَّتَی جُفونِهِ ، وأنَّ اُنثاهُ تَطعَمُ ذلِکَ ، ثُمَّ تَبیضُ لا مِن لِقاحِ فَحلٍ سِوَی الدَّمعِ المُنبَجِسِ ، لَما کانَ ذلِکَ بِأَعجَبَ مِن مُطاعَمَةِ الغُرابِ ! تَخالُ قَصَبَهُ مَدارِیَ مِن فِضَّةٍ ، وما اُنبِتَ عَلَیها مِن عَجیبِ داراتِهِ وشُموسِهِ خالِصَ العِقیانِ ⁽⁸⁾وفِلَذَ الزَّبَرجَدِ . فَإِن شَبَّهتَهُ بِما أنبَتَتِ الأَرضُ قُلتَ : جَنًی جُنِیَ مِن زَهرَةِ کُلِّ رَبیعٍ . وإن ضاهَیتَهُ بِالمَلابِسِ فَهُوَ کَمَوشِیِّ الحُلَلِ ، أو کَمونِقِ عَصبِ الیَمَنِ . وإن شاکَلتَه بِالحُلِیِّ فَهُوَ کَفُصوصٍ ذاتِ ألوانٍ ، قَد نُطِّقَت بِاللُّجَینِ ⁽⁹⁾المُکَلَّلِ . یَمشی مَشیَ المَرحِ المُختالِ ، ویَتَصَفَّحُ ذَنَبَهُ وجَناحَیهِ ، فَیُقَهقِهُ ضاحِکاً لِجَمالِ سِربالِهِ وأصابیغِ وِشاحِهِ ، فَإِذا رَمی بِبَصَرِهِ إلی قَوائِمِهِ زَقا ⁽¹⁰⁾مُعوِلاً بِصَوتٍ یَکادُ یُبینُ عَنِ استِغاثَتِهِ ، ویَشهَدُ بِصادِقِ تُوَجُّعِهِ ؛ لِأَنَّ قَوائِمَهُ حُمشٌ ⁽¹¹⁾کَقَوائِمِ الدِّیکَةِ الخِلاسِیَّةِ ⁽¹²⁾، وقَد نَجَمَت مِن ظُنبوبِ ⁽¹³⁾ساقِهِ صیصِیَةٌ خَفِیَّةٌ ، ولَهُ فی مَوضِعِ العُرفِ قُنزُعَةٌ ⁽¹⁴⁾خَضراءُ مُوَشّاةٌ . ومَخرَجُ عُنُقِهِ کَالإِبریقِ ، ومَغرِزُها إلی حَیثُ بَطنُهُ کَصِبغِ الوَسِمَةِ الیَمانِیَّةِ ، أو کَحَریرَةٍ مُلبَسَةٍ مِرآةً ذاتَ صِقالٍ ، وکَأَنَّهُ مُتَلَفِّعٌ بِمِعجَرٍ ⁽¹⁵⁾أسحَمَ ⁽¹⁶⁾، إلّا أنَّهُ یُخَیَّلُ لِکَثرَةِ مائِهِ وشِدَّةِ بَریقِهِ أنَّ الخُضرَةَ النّاضِرَةَ مُمتَزِجَةٌ بِهِ . ومَعَ فَتقِ سَمعِهِ خَطٌّ کَمُستَدَقِّ القَلَمِ فی لَونِ الاُقحُوانِ أبیَضُ یَقَقٌ ⁽¹⁷⁾، فَهُوَ بِبَیاضِهِ فی سَوادِ ما هُنالِکَ یَأتَلِقُ ⁽¹⁸⁾. وقَلَّ صِبغٌ إلّا وقَد أخَذَ مِنهُ بِقِسطٍ ، وعَلاهُ بِکَثرَةِ صِقالِهِ وبَریقِهِ وبَصیصِ دیباجِهِ ورَونَقِهِ ، فَهُوَ کَالأَزاهیرِ المَبثوثَةِ لَم تُرَبِّها أمطارُ رَبیعٍ ولا شُموسُ قَیظٍ . وقَد یَنحَسِرُ مِن ریشِهِ ، ویَعری مِن لباسِهِ ، فَیَسقُطُ تَتری ، ویَنبُتُ تِباعاً ، فَیَنحَتُّ مِن قَصَبِهِ انحِتاتَ أوراقِ الأَغصانِ ، ثُمَّ یَتَلاحَقُ نامِیاً حَتی یَعودَ کَهَیئَتِهِ قَبلَ سُقوطِهِ ، لا یُخالِفُ سالِفَ ألوانِهِ ، ولا یَقَعُ لَونٌ فی غَیرِ مَکانِهِ ! وإذا تَصَفَّحتَ شَعرَةً مِن شَعَراتِ قَصَبِهِ أرَتکَ حُمرَةً وَردِیَّةً ، وتارَةً خُضرَةً زَبرجَدِیَّةً ، وأحیاناً صُفرَةً عَسجَدِیَّةً ⁽¹⁹⁾. فَکَیفَ تَصِلُ إلی صِفَةِ هذا عَمائِقُ الفِطَنِ ، أو تَبلُغُهُ قَرائِحُ العُقولِ ، أو تَستَنظِمُ وَصفَهُ أقوالُ الواصِفینَ ؟ ! وأقَلُّ أجزائِهِ قَد أعجَزَ الأَوهامَ أن تُدرِکَهُ ، وَالأَلسِنَةَ أن تَصِفَهُ ! فَسُبحانَ الَّذی بَهَرَ العُقولَ عَن وَصفِ خَلقٍ جَلّاهُ لِلعُیونِ فَأَدرَکَته مَحدوداً مُکَوَّناً ، ومُؤَلَّفاً مُلَوَّناً ، وأعجَزَ الأَلسُنَ عَن تَلخیصِ صِفَتِهِ ، وقَعَدَ بِها عَن تَأدِیَةِ نَعتِهِ ! ⁽²⁰⁾

.

۵ / ۲ طاووس

امام علی علیه السلام :خجسته است خدایی که آنچه در آسمان ها و زمین است ، خواسته و ناخواسته ، بر او سجده می کنند ، و صورت و پیشانی بر زمین می سایند و از روی تسلیم شدن و ناتوانی ، از او اطاعت می کنند و از روی بیم و ترس ، رشته فرمانبری او را در گردن می گیرند . پس پرنده ، مسخّرِ فرمان اوست . شمار پَرها و نَفَس زدن های او را شمرده ، و پاهای او را بر تَری و خشکی ، استوار گردانیده است ، روزیِ او را مقدّر کرده و انواع آن را شمرده است . این ، کلاغ است و این ، عقاب ! این ، کبوتر است و این ، شترمرغ ! و هر پرنده ای را به نامش خوانده ، و روزی اش را بر عهده گرفته است .

۵ / ۲طاووسامام علی علیه السلامـ در بیان شگفتی آفرینش طاووس ـ: و از شگفت ترین آنها (پرندگان) در آفرینش ، طاووس است که آن را در استوارترین تناسب ، پرداخته است ، و رنگ هایش را در نیکوترین نظم ، چیده است ، با بالی از استخوانِ میانْ تهی ، و دُمی بلند و بر زمین کشیده . طاووس نر، هر گاه به سوی ماده می خرامَد ، به کرشمه، پَرهایش را می گشاید و چون چتر بر سرش می نهد ، گویی که بادبانِ کشتیِ «داری» ⁽¹⁾است که ناخدایش آن را برافراشته است . به رنگ هایش می نازَد و به نازْ می خرامَد . همچون خروس به سوی مادینه می رود و با آن ، چون نَرینه های پُر هیجان ، برای جفت گیری می آمیزد . اینها را بر پایه مشاهده می گویم ، نه بر اساس گزارشی با سندِ ضعیف ، و اگر لقاح آنها بر اساس پندار کسی باشد که می پندارد طاووس ، با اشک چشم ، باردار می کند ـ به این گونه که اشک چشم خویش را جاری می کند و قطرات اشکْ در کناره پلک هایش جمع می شود و مادینه از آن می خورَد و آن گاه ، تخم می گذارد و نه از آمیزش با نرینه ـ باز هم شگفت تر از غذا در دهان یکدیگر گذاشتن زاغان نیست . نیْ پَرهای او را دندانه های شانه ای سیمین و گردی های شگفتِ خورشیدگونِ روییده بر آن را ، زر ناب و پاره های زبرجد پنداری ، و اگر آن را به روییدنی های زمین تشبیه کنی ، می گویی : دسته گلی است چیده شده از شکوفه های بهاری ، و اگر با لباس ها مانند کنی ، جامه ای نگارین و یا بُرد زیبای یمانی انگاری ، و اگر با زیورآلات بسنْجی ، چون نگین های رنگارنگی است که در حلقه سیمین جواهرْ نشان ، قرار گرفته اند . چون نازوَرزانِ پُرکرشمه گام برمی دارد ، دُم و بالش را می گشاید و از زیبایی لباس خویش و رنگ های گوناگونش ، خنده شادی سر می دهد ، امّا هر گاه دیده بر پاهای خود می افکند ، چنان ناله می زند که گویی می خواهد یاری خواستن خود را نشان دهد ، و به درستیِ دردمندی اش گواهی می دهد ؛ چون پاهایش باریک اند ، نظیر پای خروس «خِلاسی» ⁽²⁾و از کنار پایین ساقش خاری پنهانْ بیرون زده است . بر یال او موهای سبز بلند و پُر نگارْ روییده ، و بالای گردنش چون اِبریق است ، و قسمت زیرین آن تا شکمش ، چون رنگ وَسمه یمانی است و یا به مانند پرده حریر بر آیینه صیقل زده است . گویی به تور سیاه رنگی آراسته است ؛ امّا به خاطر شدّت زیبایی و درخشندگی آن،پنداشته می شود که سبزیِ چشمْ نوازی بدان آمیخته است ، و سوراخ گوش او نگاری است چون نوکِ قلم ، وگوشش با رنگ بابونه سفید خالص ، و با سیاهی ای که در آن است ، می درخشد . کم تر رنگی است که از آن ، بهره ای نبرده باشد ، و صافی، درخشش ، جذّابیت جامه و جلوه گری آن ، در اوج است . جامه او چون گل های پراکنده است که به دست باران بهاری و یا آفتاب تابستانی ، پرورده نشده اند . گاه ، پرهایش می ریزد و از لباسش عریان می گردد و پرهایش از پیِ هم فرو می ریزند و آن گاه ، دوباره می رویند ، و چون برگ درختان ، از بال هایش سر می زنند و آن گاه ، بار دیگر به رشد و نمو ، روی می آورَند تا این که به شمایل پیش از پر ریزانش باز می گردند ، بدون آن که با رنگِ گذشته اش اختلاف پیدا کند . رنگی جای رنگ دیگر قرار نمی گیرد ، و اگر پری از پرهای او را نیک بنگری ، گاه به تو سرخی گُل ، و زمانی سبزی زِبَرجد ، و در وقتی زردی طلا را نشان می دهد . چگونه ژرفای فکر ، به این ویژگی می رسد ، و یا اندیشه های تیز به آن دست می یابند ، و یا توصیف توصیف کنندگان ، آن را به رشته نظم می آورَد؟ کوچک ترین اجزایش قابل درک برای فهم ها و قابل توصیف برای زبان ها نیست . منزّه است آن که خِردها را از وصف آفریده ای مقهور ساخته ، آفریده ای که آن را در برابر دیدگان نمایان کرده و [ دیده ها ]آن را محدود ، مخلوق ، مرکّب و رنگارنگ می بینند ، و زبان ها در توصیفش ناتوان و در بیان ویژگی هایش درمانده اند .

.

. .

. .

۵ / ۳الجَرادَةالإمام علیّ علیه السلام :وإن شِئتَ قُلتَ فِی الجَرادَةِ ، إذ خَلَقَ لَها عَینَینِ حَمراوَینِ ، وأسرَجَ لَها حَدَقَتَینِ قَمراوَینِ ، وجَعَلَ لَهَا السَّمعَ الخَفِیَّ ، وفَتَحَ لَهَا الفَمَ السَّوِیَّ ، وجَعَلَ لَهَا الحِسَّ القَوِیَّ ، ونابَینِ بِهِما تَقرِضُ ، ومِنجَلَینِ بِهِما تَقبِضُ . یَرهَبُهَا الزُّرّاعُ فی زَرعِهِم ، ولا یَستَطیعونَ ذَبَّها ، ولَو أجلَبوا بِجَمعِهِم ، حَتّی تَرِدَ الحَرثَ فی نَزَواتِها ، وتَقضِیَ مِنهُ شَهَواتِها . وخَلقُها کُلُّهُ لا یُکَوِّنُ إصبَعاً مُستَدِقَّةً . ⁽¹⁾

.

۵ / ۳ ملخ

۵ / ۳ملخامام علی علیه السلام :اگر می خواهی ، از ملخ بگویم که [ خداوند] برای او ، دو چشم سرخ آفریده و دو حدقه ماه گون افروخته است،و برایش گوشی ناپیدا ساخته و دهانی متناسب گشوده و حسّی قوی قرار داده است ، و دو دندان که با آنها بِبُرد ، و دو دستِ داس گونه که با آنها بگیرد . کشاورزان ، از او بر کِشتشان بیم دارند ، و اگر همه گِرد آیند ، برای دفع او توانمند نیستند تا کِشتشان را از بلای ملخْ دفع کنند،و خواسته هایشان را از آن کِشتْ بر آورده سازند، حالْ آن که همه جثّه او به مقدار انگشتی باریک نیست .

.

۵ / ۴الخُفّاشالإمام علیّ علیه السلام :ومِن لَطائِفِ صَنعَتِهِ وعَجائِبِ خِلقَتِهِ ما أرانا مِن غَوامِضِ الحِکمَةِ فی هذِهِ الخَفافیشِ الَّتی یَقبِضُهَا الضِّیاءُ الباسِطُ لِکُلِّ شَیءٍ ، ویَبسُطُهَا الظَّلامُ القابِضُ لِکُلِّ حَیٍّ ، وکَیفَ عَشِیَت أعیُنُها عَن أن تَستَمِدَّ مِنَ الشَّمسِ المُضیئَةِ نوراً تَهتَدی بِهِ فی مَذاهِبِها ، وتَتَّصِلُ بِعَلانِیَةِ بُرهانِ الشَّمسِ إلی مَعارِفِها . ورَدَعَها بِتَلَألُوَ ضِیائِها عَنِ المُضِیِّ فی سُبُحاتِ إشراقِها . وأکَنَّها فی مَکامِنِها عَنِ الذَّهابِ فی بُلَجِ ائتِلاقِها ، فَهِیَ مُسدَلَةُ الجُفونِ بِالنَّهارِ عَلی حِداقِها . وجاعِلَةُ اللَّیلِ سِراجاً تَستَدِلُّ بِهِ فِی التِماسِ أرزاقِها . فلا یَرُدُّ أبصارَها إسدافُ ظُلمَتِهِ ، ولا تَمتَنِعُ مِنَ المُضِیِّ فیهِ لِغَسَقِ دُجُنَّتِهِ . فَإِذا ألقَتِ الشَّمسُ قِناعَها ، وبَدَت أوضاحُ نَهارِها ، ودَخَلَ مِن إشراقِ نورِها عَلَی الضِّبابِ فی وِجارِها ⁽¹⁾، أطبَقَتِ الأَجفانَ عَلی مَآقیها ، وتَبَلَّغَت بِمَا اکتَسَبَتهُ مِنَ المَعاشِ فی ظُلَمِ لَیالیها . فَسُبحانَ مَن جَعَلَ اللَّیلَ لَها نَهاراً ومَعاشاً ، وَالنَّهارَ سَکَناً وقَراراً ! وجَعَلَ لَها أجنِحَةً مِن لَحمِها تَعرُجُ بِها عِندَ الحاجَةِ إلَی الطَّیَرانِ ، کَأَنَّها شَظایَا الآذانِ ، غَیرَ ذواتِ ریشٍ ولا قَصَبٍ . إلّا أنَّکَ تَری مَواضِعَ العُروقِ بَیِّنَةً أعلاماً . لَها جَناحانِ لَمّا یَرِقّا فَیَنشَقّا ، ولَم یَغلُظا فَیَثقُلا . تَطیرُ ووَلَدُها لاصِقٌ بِها لاجِئٌ إلَیها یَقَعُ إذا وَقَعَت ویَرتَفِعُ إذَا ارتَفَعَت . لا یُفارِقُها حَتّی تَشتَدَّ أرکانُهُ ، ویَحمِلُهُ لِلنُّهوضِ جَناحُهُ ، ویَعرِفُ مَذاهِبَ عَیشِهِ ومَصالِحَ نَفسِهِ . فَسُبحانَ البارِیَ لِکُلِّ شَیءٍ عَلی غَیرِ مِثالٍ خَلا مِن غَیرِهِ ! ⁽²⁾

.

۵ / ۴ خفّاش

۵ / ۴خفّاشامام علی علیه السلام :از جـمله ظـرافت های صـنعـت و شگفتی های آفرینش او ، حکمت های نهفته در این خفاش هاست که به ما نشان داده است؛ خفّاش هایی که نور ـ که گشاینده [ دیده] هر چیزی است ـ دیده آنها را می بندد ، و تاریکی شب ـ که دیده هر موجود زنده ای را می بندد ـ دیده آنها را باز می کند ؛ و این که : چگونه دیدگانشان توان آن را ندارد که از خورشید درخشان ، نوری به چنگ آورد تا بدان ، در رفت و آمدشان راه را بیابند ، و در هنگام آشکار شدن نور خورشید ، خود را به آنچه می خواهند ، برسانند؟ و این که : چگونه خداوند با درخشش نور خورشید ، آنها را از رفتن به جاهایی که جلوه گاهِ آفتاب اند ، بازداشته است و آنها را در آشیانه هایشان ، از رفتن به جایی که پرتوهای خورشید می درخشند ، پنهان نموده است؟ از این رو ، در روز ، پلک ها را بر حدقه می نهند ، و شب را چراغی می شمارند که به آن ، برای جستجوی روزی ، راه می جویند ، و تاریکی شب ، دیده های آنها را کور نمی کند ، و تیرگی بسیار آن ، آنها را از رفتنْ باز نمی دارد ، و آن گاه که خورشید ، نقاب از صورت افکنْد و روشنایی روزْ آشکار شد و پرتو نور آن به لانه سوسمارها تابید ، پلک های خود را بر هم می نهند و به آنچه در تاریکی شب به دست آورده اند ، بسنده می کنند . منزّه است خدایی که شب را برای آنها ، روز و وسیله روزی قرار داده ، و روز را مایه آرامش و قرار آنها نموده است ، و بال هایی از گوشت برای آنها نهاده که به وسیله آنها ، به هنگام نیازمندی پرواز می کنند ؛ بال هایی که گویی لاله گوش اند ، بدون پر و استخوان . با این حال ، جای رگ ها را در آنها آشکار می بینی . و دو بال دارند که نه آن قدر نازک اند که بشکنند ، و نه آن قدر سخت اند که سنگین باشند . در حالی که بچّه شان به آنها چسبیده و پناه آورده ، پرواز می کنند . بچّه خفّاش ، زمانی که مادرش بنشیند ، می نشیند ، و زمانی که مادرش پرواز کند ، پرواز می کند ، و از او جدا نمی شود تا آن که استخوان بندی اش محکم شود و بال هایش برای پرواز ، آماده شود ، و راه های زندگی و مصلحت خود را بشناسد . پس منزّه است آفریننده هر چیز ، که آفرینشش بدون نمونه به جا مانده از دیگری است .

.

۵ / ۵النَّملَةالإمام علیّ علیه السلام :أ لا یَنظُرونَ إلی صَغیرِ ما خَلَقَ کَیفَ أحکَمَ خَلقَهُ ، وأتقَنَ تَرکیبَهُ ، وفَلَقَ لَهُ السَّمعَ وَالبَصَرَ ، وسَوّی لَهُ العَظمَ وَالبَشَرَ ! انظُروا إلَی النَّملَةِ فی صِغَرِ جُثَّتِها ولَطافَةِ هَیئَتِها ، لا تَکادُ تُنالُ بِلَحظِ البَصَرِ ، ولا بِمُستَدرَکِ الفِکَرِ ، کَیفَ دَبَّت عَلی أرضِها ، وصُبَّت عَلی رِزقِها ، تَنقُلُ الحَبَّةَ إلی جُحرِها ، وتُعِدُّها فی مُستَقَرِّها . تَجمَعُ فی حَرِّها لِبَردِها ، وفی وِردِها لِصَدرِها ، مَکفولٌ بِرِزقِها مَرزوقَةٌ بِوفقِها ، لا یُغفِلُهَا المَنّانُ ، ولا یَحرِمُهَا الدَّیّانُ ولَو فِی الصَّفَا الیابِسِ وَالحَجَرِ الجامِسِ ⁽¹⁾! ولَو فَکَّرتَ فی مَجاری أکلِها فی عُلوِها وسُفلِها ، وما فِی الجَوفِ مِن شَراسیفِ ⁽²⁾بَطنِها ، وما فِی الرَّأسِ مِن عَینِها واُذُنِها لَقَضَیتَ مِن خَلقِها عَجَباً ، ولَقیتَ مِن وَصفِها تَعَباً ! فَتَعالَی الَّذی أقامَها عَلی قَوائِمِها ، وبَناها عَلی دَعائِمِها ! لَم یَشرَکهُ فی فِطرَتِها فاطِرٌ ، ولَم یُعِنهُ عَلی خَلقِها قادِرٌ . ولَو ضَرَبتَ فی مَذاهِبِ فِکرِکَ لِتَبلُغَ غایاتِهِ ، ما دَلَّتکَ الدَّلالَةُ إلّا عَلی أنَّ فاطِرَ النَّملَةِ هُوَ فاطِرُ النَّخلَةِ ، لِدَقیقِ تَفصیلِ کُلِّ شَیءٍ ، وغامِضِ اختِلافِ کُلِّ حَیٍّ . ومَا الجَلیلُ وَاللَّطیفُ وَالثَّقیلُ وَالخَفیفُ وَالقَوِیُّ وَالضَّعیفُ فی خَلقِهِ إلّا سَواءٌ . ⁽³⁾

.

۵ / ۵ مورچه

۵ / ۵مورچهامام علی علیه السلام :آیا به کوچک چیزی که آفریده ، نمی نگرند که چگونه آفرینشش را استوار ساخته و ترکیبش را مستحکم کرده و برای او گوش و چشم نهاده و بدو استخوان و پوست داده است؟ به مورچه بنگرید که با همه کوچکیِ جُثّه و ظرافت اندام ـ که به چشم نمی آید و به اندیشه درک نمی گردد ـ چگونه بر زمین می جنبد و به روزی اش دست می یابد ، دانه را به لانه اش می بَرد و آن را در قرارگاه خود فراهم می آورَد . در روزهای گرم ، برای سرمایش جمع می کند و هنگام ورود [ و اقامت در لانه خویش] ، برای زمان بازگشتن ، ذخیره می کند . روزی اش ضمانت گردیده و در خور نیازش ، روزی داده شده است . خدای نعمت بخش ، او را فراموش نمی کند و پروردگار پاداش دهنده ، او را از روزی محروم نمی سازد ، گرچه در دل صخره خشک و سنگ سخت باشد . و اگر در بالا و پایین گذرگاه خوراکش و آنچه درون اوست از سراستخوان های پهلو و شکمش و چشم و گوشی که در سرش قرار دارند ، بیندیشی ، از آفرینش او شگفت زده می شوی و از توصیف آن ، به رنج و سختی می افتی . بلندمرتبه است آن که او را بر پاهایش استوار کرد و بر استوانه های پیکرش بساخت! در آفرینش او ، هیچ کس شریک خدا نبود ، و هیچ توانمندی وی را در آفرینش آن ، یاری نکرد . اگر اندیشه ات را در راه های گوناگون به کار گیری تا به نهایتِ آن برسی ، برهانْ جز به این راهنمایی ات نخواهد کرد که آفریننده مورچه ، همان آفریننده خرما بُن [ با همه بلندی و ستبری اش] است ، به خاطر دقّتی که جدا جدا در [ آفرینش ]هر چیز به کار رفته است و تفاوت های دقیقی که در خلقت هر جاندار با جاندار دیگر نهفته است ، و این که [ برای خداوند] در کار آفرینش ، میان اجسام سخت و نرم ، و سنگین و سبک ، و قوی و ضعیف ، هیچ فرقی نیست .

.

۵ / ۶الوُحوشُ وَالحیتانُالإمام علیّ علیه السلام :وسُبحانَ مَن أدمَجَ قَوائِمَ الذَّرَّةِ ⁽¹⁾والهَمَجَةِ ⁽²⁾إلی ما فَوقَهُما مِن خَلقِ الحیتانِ وَالفِیَلَةِ ! ⁽³⁾

عنه علیه السلام :یَعلَمُ عَجیجَ الوُحوشِ فِی الفَلَواتِ ، ومَعاصِیَ العِبادِ فی الخَلَواتِ ، وَاختِلافَ النّینانِ ⁽⁴⁾فِی البِحارِ الغامِراتِ ، وتَلاطُمَ الماءِ بِالرِّیاحِ العاصِفاتِ . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۶ جانوران و ماهیان

۵ / ۶جانوران و ماهیانامام علی علیه السلام :و منزّه است آن که در آفرینش ، ارکان بدن مورچه ها و پشه ها و بزرگ تر از آنها را تا ماهیان و فیل ها ، استوار ساخت .

امام علی علیه السلام :[ خداوند] سر و صدای جانوران را در صحراها ، گناه بندگان را در خلوت ها ، گشت و گذار ماهیان را در دریاهای ژرف ، و تلاطم آب را با وزش توفان ها می داند .

.

. .

پرتو سوم : شاخه های گوناگون دانشِ او

اشاره

پرتو سوم : شاخه های گوناگون دانشِ اوباب اوّل : جامعه شناسیباب دوم : روان شناسیباب سوم : تاریخباب چهارم : سخنوریباب پنجم : ادبیاتباب ششم : اتم شناسیباب هفتم : ریاضیّاتباب هشتم : فیزیکباب نهم : زمین شناسی و هواشناسیباب دهم : پیش از آن که مرا از دست بدهید ، از من بپرسیدباب یازدهم : حاضرجوابی

.