مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه الامام علی بن ابی طالب فی الکتاب و السنته و التاریخ. فارسی.

عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه امیرالمؤمنین علیه السلام بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ / محمدی ری شهری، با همکاری محمد کاظم طباطبایی، محمود طباطبایی نژاد ؛ ترجمه ی مهدی مهریزی.

مشخصات نشر : قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸x-

مشخصات ظاهری : ج.: نقشه (رنگی).

شابک : ۳۰۰۰۰ریال: دوره : 964-7489-11-0

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد پنجم، ۱۳۸۲.

یادداشت : مترجم جلد هشتم، نهم و یازدهم کتاب حاضر محمدعلی سلطانی می باشد.

یادداشت : مترجم جلد دوم و دوازدهم کتاب حاضر عبدالهادی مسعودی می باشد.

یادداشت : ج. ۲، ۸ ، ۹، ۱۱ و ۱۲ (چاپ اول: ۱۴۲۴ق. = ۱۳۸۲).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ ق.

شناسه افزوده : طباطبائی، سیدمحمدکاظم، ۱۳۴۴ -

شناسه افزوده : طباطبائی نژاد، محمود، ۱۳۴۰ -

شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دارالحدیث. سازمان چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۳۷/۳۵/م۴د۲ ۱۳۰۰ی

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۱

شماره کتابشناسی ملی : ۲۰۹۲۷۳۰

اشاره

الفصل الثانی : ردّ الشمس له۲ / ۱مَن رُدَّت لَهُ الشَّمسُرسول اللّه صلی الله علیه و آله :غَزا نَبِیٌّ مِنَ الأَنبِیاءِ فَقالَ لِقَومِهِ : لا یَتبَعنی رَجُلٌ مَلَکَ بُضعَ امرَأَةٍ وهُو یُریدُ أن یَبنِیَ بِها ولَمَّا یَبنِ بِها ، ولا أَحدٌ بَنی بُیوتا ولَم یَرفَع سُقوفَها ، ولا أحَدٌ اشتَری غَنَماً أو خَلِفاتٍ ⁽¹⁾وهُوَ یَنتَظِرُ وِلادَها . فَغَزا ، فَدَنا مِنَ القَریَةِ صَلاةَ العَصرِ أو قَریبا مِن ذلِکَ ، فَقالَ لِلشَّمسِ : إنَّکِ مَأمورَةٌ وأنَا مَأمورٌ ؛ اللّهُمَّ احبِسها عَلَینا ! فَحُبِسَت حَتّی فَتَحَ اللّهُ عَلَیهِ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :لَم تَحتَبِسِ الشَّمسُ عَلی أحَدٍ إلّا لِیوشَعَ . ⁽³⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ سُلَیمانَ بنَ داوودَ علیه السلام عُرِضَ عَلَیهِ ذاتَ یَومٍ بِالعَشِیِّ الخیَلُ ، فَاشتَغَلَ بِالنَّظَرِ إلَیها حَتّی تَوارَتِ الشَّمسُ بِالحِجابِ ، فَقالَ لِلمَلائِکَةِ : رُدُّوا الشَّمسَ عَلَیَّ حَتّی اُصَلِّیَ صَلاتی فی وَقتِها ! فَرَدّوها ، فَقامَ فَمَسَحَ ساقَیهِ وعُنُقَهُ ، وأمَرَ أصحابَهُ الَّذینَ فاتَتهُم الصَّلاةُ مَعَهُ بِمِثلِ ذلِکَ ـ وکانَ ذلِکَ وُضوءَهُم لِلصَّلاةِ ـ ثُمَّ قامَ فَصَلّی ، فَلَمّا فَرَغَ غابَتِ الشَّمسُ وطَلَعَتِ النُّجومُ . ذلِکَ قَولُ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ : «وَ وَهَبْنَا لِدَاوُودَ سُلَیْمَـنَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ * إِذْ عُرِضَ عَلَیْهِ بِالْعَشِیِّ الصَّـفِنَـتُ الْجِیَادُ * فَقَالَ إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَن ذِکْرِ رَبِّی حَتَّی تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ * رُدُّوهَا عَلَیَّ فَطَفِقَ مَسْحَاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْنَاقِ» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

.

فصل دوم : بازگشت خورشید برای امام علی

۲ / ۱ کسی که خورشید برایش بازگشت

فصل دوم : بازگشت خورشید برای امام علی۲ / ۱کسی که خورشید برایش بازگشتپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :پیامبری از پیامبران ، [قصد ]جنگی کرد و به قوم خود گفت : مردی که زنی در اختیار دارد و می خواهد با او نزدیکی کند ، ولی هنوز چنین نکرده است ، وکسی که اتاق هایی ساخته ، ولی سقف آن را نزده است ، و نیز آن که گوسفند یا ماده شترِ بارداری خریده و امید زاییدن آن را دارد ، در پیِ من نیاید . آن پیامبر جنگید و هنگام نماز عصر و یا نزدیک آن [ هنگام] به آن شهر ، نزدیک شد . به خورشید گفت : تو مأموری و من هم مأمورم.خداوندا! آن را برای مانگه دار. خورشید ، نگه داشته شد تا خداوند ، آن شهر را برای او گشود .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خورشید برای هیچ کس جز یوشع ، نگه داشته نشد .

امام صادق علیه السلام :روزی به هنگام عصر ، یک گلّه اسب بر سلیمان بن داوود علیهماالسلام عرضه شدو وی به بررسی آنها پرداخت ، تا آن که خورشید ، ناپدید شد . به فرشتگان فرمود : خورشید را برای من برگردانید تا نمازم را در وقت آن ، بگزارم . آنان ، خورشید را برگرداندند . آن گاه ، وی برخاست و پاها و گردنش را مسح کردـ که این شیوه وضوی آنان برای نماز بود ـ و به آن دسته از یارانش که نمازشان قضا شده بود ، فرمان داد چنین کنند . سپس ایستاد و نماز گزارد . هنگامی که از نمازْ فارغ شد ، خورشیدْ پنهان شد وستاره ها طلوع کردند . این ، [ همان ]کلام خدای عز و جل است که : «و سلیمان را به داوود بخشیدیم . چه نیکو بنده ای! به راستی ، او توبه کار بود . هنگامی که [ طرف ]غروب ، اسب های اصیل را بر او عرضه کردند ، [ سلیمان ]گفت : به راستی که من دوستیِ اسبان را بر یاد پروردگارم ترجیح دادم ، تا [ هنگام نماز گذشت و ]خورشید در پس حجاب ظلمت شد . [ سپس گفت : ]خورشید را نزد من باز گردانید . پس ، شروع کرد به دست کشیدن بر ساق ها و گردن ها» .

.

فتح الباری عن ابن عبّاس :قالَ لی عَلِیٌّ : ما بَلَغَکَ فی قَولِ اللّهِ تَعالی حِکایَةً عَن سُلَیمانَ عَلَیهِ الصَّلاةُ وَالسَّلامُ : « رُدُّوهَا عَلَیَّ » ؟ فَقُلتُ : قالَ لی کَعبٌ : کانَت أربَعَةَ عَشَرَ فَرَسا عَرَضها ، فَغابَتِ الشَّمسُ قَبلَ أن یُصلِّیَ العَصرَ ، فَأَمَرَ بِرَدِّها فَضَرَبَ سوقَها وأعناقَها بِالسَّیفِ فَقَتَلَها ، فَسَلَبَهُ اللّهُ مُلکَهُ أربَعَةَ عَشَرَ یَوما ؛ لِأَ نَّهُ ظَلَمَ الخَیلَ بِقَتلِها . فَقالَ عَلِیٌّ : کَذَبَ کَعبٌ ، وإنَّما أرادَ سُلَیمانُ جِهادَ عَدُوِّهِ فَتَشاغَلَ بِعَرضِ الخَیلِ حَتّی غابَتِ الشَّمسُ ، فَقالَ لِلمَلائِکَةِ المُوَکّلَینِ بِالشَّمسِ بِإِذنِ اللّهِ لَهُم : « رُدُّوهَا عَلَیَّ » فَرَدّوها عَلَیهِ حَتّی صَلَّی العَصرَ فی وَقتِها ، وإنَّ أنبِیاءَ اللّهِ لا یَظلِمونَ ولا یَأمُرون بِالظُّلمِ . ⁽¹⁾

المناقب لابن شهر آشوب :عَن ابنِ عَبّاسٍ بِطُرُقٍ کَثیرَةٍ أ نَّهُ لَم تُرَدِّ الشَّمسُ إلّا لِسُلَیمانَ وَصِیّ داووُدَ ، ولِیوشَعَ وَصِیِّ موسی ، ولِعَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ وَصِیِّ مُحَمَّدٍ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِم أجمَعینَ . ⁽²⁾

.

فتح الباریـ به نقل از ابن عبّاس ـ: علی علیه السلام به من فرمود : «درباره کلام خداوند متعال در حکایت سلیمان علیه السلام : «خورشید را نزد من بازگردانید» ، چه شنیده ای؟» گفتم : کعب به من گفته است که : چهارده اسب بودند که [سلیمان علیه السلام ] به بررسی آنها مشغول شد [و ]خورشید ، پیش از آن که وی نماز عصرش را بخواند ،غروب کرد . پس ، دستور داد که اسبان را برگردانند و با شمشیر ، بر گردن وپای آنها زد و آنها را کشت و خداوند ، چهارده روز پادشاهی اش را از او گرفت ؛چون با کشتن اسب ها ، به آنها ستم کرده بود . علی علیه السلام فرمود : «کعب ، دروغ گفته است . سلیمان می خواست با دشمنانش بجنگد که سان دیدن از سواران ، او را مشغول ساخت تا آن که خورشید ،غروب کرد . به فرشتگان موکّل بر خورشید ، به اذن خدا گفت : آن را برای من برگردانید . و آنان ، خورشید را برگرداندند تا این که وی نماز عصر را دروقت آن خواند . پیامبران خدا ستم نمی کنند و به ستم ، فرمان نمی دهند» .

المناقب ، ابن شهر آشوب :به طریق های فراوان ، از ابن عبّاسْ نقل شده که خورشید ، جز برای سلیمان (وصیّ داوود) ، یوشع (وصیّ موسی) و علی بن ابی طالب (وصیّ محمّد) ـ که درود خدا بر همه آنان باد ـ برنگشته است .

.

الإمام الصادق علیه السلامـ فی زِیارَةِ الإِمامِ عَلِیٍّ علیه السلام ـ: السَّلامُ عَلَیکَ یامَن رُدَّت لَهُ الشَّمسُ فَسامی شَمعونَ الصَّفاءَ . ⁽¹⁾

فتح الباری عن عروة بن الزبیر :إنَّ اللّهَ لَمّا أمَرَ موسی بِالمَسیرِ بِبَنی إسرائیلَ أمَرَهُ أن یَحمِلَ تابوتَ یوسُفَ فَلَم یُدَلَّ عَلَیهِ حَتّی کادَ الفَجرُ أن یَطلُعَ ، وکانَ وعَدَ بَنی إسرائیلَ أن یَسیرَ بِهِم إذا طَلَعَ الفَجرُ ، فَدَعا رَبَّهُ أن یُؤَخِّرَ الطُّلوعَ حَتّی یَفروغَ ⁽²⁾مِن أمرِ یوسُفَ ، فَفَعَلَ . ⁽³⁾

۲ / ۲رَدُّ الشَّمسِ لِلإِمامِ مَرَّتَینِالإمام علی علیه السلام :إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی رَدَّ عَلَیَّ الشَّمسَ مَرَّتَینِ ، ولَم یَرُدَّها عَلی أحَدٍ مِن اُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله غَیری . ⁽⁴⁾

المناقب للخوارزمی عن مجاهد :قیلَ لاِبنِ عَبّاسٍ : ما تَقولُ فی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ؟ فَقالَ : ذَکَرتَ واللّهِ أحَدَ الثَّقَلَینِ ⁽⁵⁾؛ سَبَقَ بِالشَّهادَتَینِ ، وصَلَّی القِبلَتَینِ ، وبایَعَ البَیعَتَینِ ، واُعطِیَ السِّبطَینِ؛ وهُوَ أبُو السِّبطَینِ الحَسَنِ وَالحُسَینِ ، ورُدَّت عَلَیهِ الشَّمسُ مَرَّتَینِ بَعدَما غابَت عَنِ الثَّقَلَینِ ⁽⁶⁾، وجَرَّدَ السَّیفَ تارَتَینِ ، وهُوَ صاحِبُ الکَرَّتَینِ ، فَمَثَلُهُ فِی الاُمَّةِ مَثَلُ ذِی القَرنَینِ ، ذاکَ مَولایَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام . ⁽⁷⁾

.

۲ / ۲ دو بار بازگشت خورشید برای امام

امام صادق علیه السلامـ در زیارت امام علی علیه السلام ـ: سلام بر تو ، ای آن که خورشید برایش برگشت و بر شمعون در خلوص ، برتری یافت .

فتح الباریـ به نقل از عروة بن زبیر ـ: هنگامی که خداوند به موسی علیه السلام فرمان داد که بنی اسرائیل را حرکت دهد ، دستور داد تا تابوت یوسف علیه السلام را هم ببرد ؛ ولی تابوت ، پیدا نشد تا این که طلوع خورشید ، نزدیک شد و او به بنی اسرائیل ،وعده داده بود ، که آنان را به هنگام طلوع فجر ، حرکت دهد . بنا بر این ،از خدا خواست که طلوع را به تأخیر اندازد تا از کار یوسف علیه السلام فارغ شود ، وخداچنین کرد .

۲ / ۲دو بار بازگشت خورشید برای امامامام علی علیه السلام :خداوند ـ که خجسته و والاست ـ ، خورشید را دو بار برای من برگرداند وبجز برای من ، برای هیچ کس از امّت محمّد صلی الله علیه و آله خورشید را برنگرداند.

المناقب ، خوارزمیـ به نقل از مجاهد ـ: به ابن عبّاس گفته شد : درباره علی بن ابی طالب ، چه می گویی؟ گفت : به خدا سوگند که از یکی از دو ثقل ⁽¹⁾، را یاد کردی که به دو شهادتْ سبقت جست ، بر دو قبله نماز گزارد ، دو بار بیعت کرد ، دو سِبط به او داده شد ـ و او پدر سبطین ، حسن و حسین علیهماالسلام است ـ ، خورشیدْ دو بار پس از آن که بر جن و اِنس غروب کرد ، برایش برگشت و دو بار ، شمشیر از نیام کشید . او صاحب دو یورش است . مَثَل او در بین امّت ، چون ذو القرنین است . او مولایم علی بن ابی طالب علیه السلام است .

.

الإرشاد :ومِمّا أظهَرَهُ اللّهُ تَعالی مِنَ الأَعلامِ الباهِرَةِ عَلی یَدِ أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام مَا استَفاضَت بِهِ الأَخبارُ ، ورَواهُ عُلَماءُ السِّیَرِ وَالآثارِ ، ونَظَّمَت فیهِ الشُّعَراءُ الأَشعارَ : رُجوعَ الشَّمسِ لَهُ علیه السلام مَرَّتَینِ ؛ فی حَیاةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مَرَّةً ، وبَعدَ وَفاتِهِ اُخری . ⁽¹⁾

۲ / ۳رَدُّ الشَّمسِ فی عَهدِ النَّبِیِّالإمام الصادق علیه السلام :صَلّی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله العَصرَ ، فَجاءَ عَلِیٌّ علیه السلام ولَم یَکُن صَلّاها ، فَأَوحَی اللّهُ إلی رَسولِهِ صلی الله علیه و آله عِندَ ذلِکَ ، فَوَضَعَ رَأسَهُ فی حِجرِ عَلِیٍّ علیه السلام ، فَقامَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَن حِجرِهِ حینَ قامَ وقَد غَرَبَتِ الشَّمسُ فَقالَ : یا عَلِیُّ ، أما صَلَّیتَ العَصرَ ؟ فَقالَ : لا ، یا رَسولَ اللّهِ . قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : اللّهُمَّ إنَّ عَلِیّا کانَ فی طاعَتِکَ ، فَاردُد عَلَیهِ الشَّمسَ . فَرُدَّت عَلَیهِ الشَّمسُ عِندَ ذلِکَ . ⁽²⁾

البدایة والنهایة عن عمرو بن ثابت :سَأَلتُ عَبدَ اللّهِ بنَ حَسنِ بنِ حُسَینِ بنِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ عَن حَدیثِ رَدِّ الشَّمسِ عَلی عَلِیٍّ بنِ أبی طالِبٍ : هَل یَثبُتُ عِندَکُم ؟ فَقالَ لی : ما أنزَلَ اللّهُ فی کِتابِهِ أعظَمُ مِن رَدِّ الشَّمسِ ! قُلتُ : صَدَقتَ جَعَلَنی اللّهُ فِداکَ ، ولکِنّی اُحِبُّ أن أسمَعَهُ مِنکَ . فَقالَ : حَدَّثنی أبی ـ الحَسَنُ ـ عَن أسماءَ بِنتِ عُمَیسٍ أ نَّها قالَت : أقبَلَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ذاتَ یَومٍ وهُوَ یُریدُ أن یُصَلِّیَ العَصرَ مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَوافَقَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قَدِ انصَرَفَ ونَزَلَ عَلَیهِ الوَحیُ ، فَأَسنَدَهُ إلی صَدرِهِ ، فَلَم یَزَل مُسنَدِهُ إلی صَدرِهِ حَتّی أفاقَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ : أصَلَّیتَ العَصرَ یا عَلِیُّ ؟ قالَ : جِئتُ وَالوَحیُ یَنزِلُ عَلَیکَ ، فَلَم أزَل مُسنِدُکَ إلی صَدری حَتّی السّاعَةَ . فَاستَقبَلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله القِبلَةَ ـ وقَد غَرُبَتِ الشَّمسُ ـ وقالَ : اللّهُمَّ إنَّ عَلِیّا کانَ فی طاعَتِکَ فَاردُدها عَلَیهِ . قالَت أسماءُ : فَأَقبَلَتِ الشَّمسُ ولَها صَریرٌ کَصَریرِ الرَّحی حَتّی کانَت فی مَوضِعِها وَقتَ العَصرِ ، فَقامَ عَلِیٌّ مُتَمَکِّناً فَصَلّی ، فَلَما فَرَغَ رَجَعَتِ الشَّمسُ ولَها صَریرٌ کَصَریرِ الرَّحی ، فَلَمّا غابَتِ اختَلَطَ الظَّلامُ وبَدَتِ النُّجومُ . ⁽³⁾

.

۲ / ۳ بازگشت خورشید برای امام در عهد پیامبر

الإرشاد :از نشانه های درخشانی که خداوند عز و جل به دست امیر مؤمنان ، علی بن ابی طالب ، آشکار کرد و اخبار فراوان ، آن را گزارش نموده و دانشورانِ تاریخ نگار و نویسنده آثار ، آن را نقل کرده و شاعران درباره آن ، شعرها سروده اند ، دو بار بازگشت خورشید برای وی است : یک بار در زمان حیات پیامبر صلی الله علیه و آله و بار دیگر ، پس از درگذشت ایشان .

۲ / ۳بازگشت خورشید در عهد پیامبرامام صادق علیه السلام :پیامبر خدا نماز عصر را خواند . آن گاه ، علی علیه السلام آمد و [هنوز] نماز عصر را نخوانده بود . در این هنگام ، خداوند به پیامبرش وحی فرستاد و [ پیامبر صلی الله علیه و آله ] سرش را در دامن علی علیه السلام گذاشت . هنگامی پیامبر خدا از دامن علی علیه السلام برخاست که خورشیدْ غروب کرده بود . فرمود : «ای علی! نماز عصر را نخوانده ای؟» . گفت : نه ، ای پیامبر خدا! پیامبر خدا فرمود : «خداوندا! علی در اطاعت تو بود . خورشید را برایش برگردان» . در این هنگام ، خورشیدْ برای علی علیه السلام بازگشت .

البدایة و النهایةـ به نقل از عمرو بن ثابت ـ: از عبد اللّه بن حسن بن حسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام درباره حدیث بازگشت خورشید برای علی بن ابی طالب علیه السلام پرسیدم که : آیا این حدیث ، از نظر شما درست است؟ به من گفت : آنچه خداوند در کتابش [ درباره او ]نازل فرموده، بزرگ تر از بازگرداندن خورشید است. گفتم : راست گفتی ، فدایت شوم ؛ ولی دوست دارم آن را از تو بشنوم . گفت : پدرم حسن علیه السلام برایم از اسماء (دختر عُمَیس) نقل کرد که وی گفت : روزی ، علی بن ابی طالب علیه السلام آمد و می خواست نماز عصر را با پیامبر خدا به جا آورد [ ؛ امّا ]وقتی رسید که پیامبر خدا نمازش را تمام کرده بود و بر او وحی نازل شده بود . پس ، علی علیه السلام پیامبر صلی الله علیه و آله را به سینه خود گرفت و همچنان او را بر روی سینه داشت تا این که [ پیامبر صلی الله علیه و آله ] از آن حالت ، بیرون آمد و فرمود : «ای علی! آیا نماز عصر را خوانده ای؟» . [ علی علیه السلام ] گفت : من ، در حالی که وحی بر تو نازل می شد ، آمدم و تاکنون ، تو رادر سینه خود گرفته بودم . خورشیدْ غروب کرده بود که پیامبر خدا ، رو به قبله کرد و گفت : «خدایا! علی دراطاعت تو بود . خورشید را برای او برگردان» . خورشید ، بازگشت و صدایی چون صدای آسیاب داشت تا آن که در همان جای قرار گرفتنش به هنگام عصر ، قرار گرفت . علی علیه السلام برخاست و سر فرصت ، نماز خواند و هنگامی که فارغ شد ، خورشیدبرگشت و صدایی چون صدای آسیاب داشت . هنگامی که خورشید غروب کرد ، تاریکی فراگیر شد و ستارگانْ آشکار شدند .

.

المعجم الکبیر عن أسماء بنت عمیس :کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إذا نَزَلَ عَلَیهِ الوَحیُ یَکادُ یُغشی عَلَیهِ ، فَاُنزِلَ عَلَیهِ یَوما وهُوَ فی حِجرِ عَلِیٍّ ، فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : صَلَّیتَ العَصرَ یاعَلِیُّ ؟ قالَ : لا یا رَسولَ اللّهِ . فَدَعا اللّهَ فَرَدَّ عَلَیهِ الشَّمسَ حَتّی صَلَّی العَصرَ . قالَت : فَرَأَیتُ الشَّمسَ طَلَعَت بَعدَما غابَت حینَ رُدَّت حَتّی صَلَّی العَصرَ . ⁽¹⁾

.

المعجم الکبیرـ به نقل از اسماء (دختر عمیس) ـ: هر گاه بر پیامبر خدا وحی می آمد ، درآستانه بیهوشی قرار می گرفت . روزی ، در حالی که سر پیامبر صلی الله علیه و آله دامن علی علیه السلام بود ، بر ایشان وحی نازل شد . پیامبر خدا [ پس از تمام شدن نزول وحی] به علی علیه السلام فرمود : «ای علی! آیا نمازعصرت را خوانده ای؟» . گفت : نه ، ای پیامبر خدا! پیامبر خدا دعا کرد و خداوند ، خورشید را برای علی برگرداندْ تا آن که او نمازعصر را به جای آورْد . من خورشید را دیدم که چگونه پس از غروب نمودن ، طلوع کرد تا آن که[ علی علیه السلام ] نماز عصرش را خواند .

.

تاریخ دمشق عن أسماء بنت عمیس :إنَّ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ رضی الله عنه دَفَعَ إلی نَبِیِّ اللّهِ صلی الله علیه و آله وقَد اُوحِیَ إلَیهِ ، فَجَلَّلَهُ بِثَوبِهِ ، فَلَم یَزَل کَذلِکَ حَتّی أدبَرَتِ الشَّمسُ ـ تَقولُ : ـ غابَت أو کادَت أن تَغیبَ ، ثُمَّ إنَّ نَبِیَّ اللّهِ صلی الله علیه و آله سُرِّیَ عَنهُ فَقالَ : أصَلَّیتَ یا عَلِیُّ ؟ قالَ : لا . فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : اللّهُمَّ رُدَّ عَلی عَلِیٍّ الشَّمسَ . فَرَجَعَتِ الشَّمسُ حَتّی بَلَغَت نِصفَ المَسجِدِ . ⁽¹⁾

علل الشرائع عن اُمّ جعفر أو ⁽²⁾اُمّ محمّد ابنتی محمّد بن جعفر عن أسماء بنت عمیسـ وهِیَ جَدَّتُهُما ـعلل الشرائع عن اُمّ جعفر أو ⁽³⁾اُمّ محمّد ابنتی محمّد بن جعفر عن أسماء بنت عمیس : خَرَجتُ مَعَ جَدَّتی أسماءَ بِنتِ عُمَیسٍ وعَمّی عَبدِ اللّهِ بنِ جَعفَرٍ حَتّی إذا کُنّا بِالصَّهباءِ ⁽⁴⁾قالَت : حَدَّثَتنی أسماءُ بِنتُ عُمَیسٍ قالَت : یا بُنَیَّةُ ، کُنّا مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله فی هذَا المَکانِ فَصَلّی رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله الظُّهرَ ثُمَّ دَعا عَلِیّا علیه السلام فَاستَعانَ بِهِ فی بَعضِ حاجَتِهِ ، ثُمَّ جاءَتِ العَصرُ فَقامَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَصَلَّی العَصرَ ، فَجاءَ عَلِیٌّ علیه السلام فَقَعَدَ إلی جَنبِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَأَوحَی اللّهُ تَعالی إلی نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله فَوَضَعَ رَأسَهُ فی حِجرِ عَلِیٍّ علیه السلام حَتّی غابَتِ الشَّمسُ لا یُری مِنها شَیءٌ لا عَلی أرضٍ ولا عَلی جَبَلٍ ، ثُمَّ جَلَسَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَ لِعَلِیّ علیه السلام : هَل صَلَّیَت العَصرَ ؟ فَقالَ : لا یا رَسولَ اللّهِ ، اُنبِئتُ أ نَّکَ لَم تُصَلِّ فَلَمّا وَضَعتَ رَأسَکَ فی حِجری لَم أکُن لاُحَرِّکَهُ . فَقالَ : اللّهُمَّ إنَّ هذا عَبدُک ⁽⁵⁾عَلِیٌّ احتَبَسَ نَفسَهُ عَلی نَبِیِّکَ ، فَردَُّ عَلَیهِ شَرقَها . فَطَلَعَتِ الشَّمسُ فَلَم یَبقَ جَبَلٌ ولا أرضٌ إلّا طَلَعَت عَلَیهِ الشَّمسُ ، ثمَّ قامَ عَلِیٌّ علیه السلام فَتَوَضَّأَ وصَلّی ثُمَّ انکَسَفَت . ۶

.

تاریخ دمشقـ به نقل از اسماء (دختر عُمَیس) ـ: علی بن ابی طالب علیه السلام ، در حالی که برپیامبر خدا وحی نازل می شد ، به کار ایشان پرداخت و ایشان را در لباس خودگرفت و در این حال بود تا آن که خورشید ، غروب کرد یا نزدیک غروب شد . پیامبر خدا از آن حال ، بیرون آمد و فرمود : «ای علی! آیا نماز خوانده ای؟» . گفت : نه . پیامبر صلی الله علیه و آله گفت : «خداوندا! خورشید را برای علی برگردان» . خورشید برگشت تا به نیمه بالای مسجد رسید .

علل الشرائعـ به نقل از اُمّ جعفر یا اُمّ محمّد (دختران محمّد بن جعفر) ـ: با مادر بزرگم اسماء (دختر عُمَیس) و عمویم عبد اللّه بن جعفر ، [از خانه ]خارج شدیم تااین که به منطقه صَهباء ⁽¹⁾رسیدیم . [ اسماء] گفت : دخترکم! با پیامبر خدا در این جا بودیم که نماز ظهر را به جای آورد و آن گاه ، علی علیه السلام را صدا زد و از او در انجام دادن کاری کمک خواست [ وعلی علیه السلام به دنبال کار ایشان رفت] . وقت عصر شد و پیامبر صلی الله علیه و آله برخاست و نماز عصر را به جای آورْد . سپس علی علیه السلام آمد و در کنار پیامبر خدا نشست . خداوند به پیامبرش وحی فرستاد [ و ]پیامبر صلی الله علیه و آله سرش را در دامن علی علیه السلام گذاشت تا آن که خورشید ، غروب کرد و چیزی از آفتاب ،نه در روی زمین و نه بالای کوه ، دیده نمی شد . آن گاه ، پیامبر صلی الله علیه و آله نشست و به علی علیه السلام فرمود : «آیا نماز عصر را به جا آورده ای؟» . گفت : نه ، ای پیامبر خدا! خبردار شدم که نماز نخوانده ای و وقتی سرت را دردامنم گذاشتی ، من کسی نبودم که آن را حرکت دهم . پیامبر صلی الله علیه و آله گفت : «خداوندا! این ، بنده ات علی است . خودش را وقف پیامبرت کرد . آفتاب را برایش برگردان» . خورشید ، طلوع کرد و کوه یا زمینی نمانْد ، مگر آن که خورشید بر آن تابید . آن گاه ، علی علیه السلام برخاست ، وضو گرفت و نماز خواند . سپس خورشید ، غروب کرد .

.

البدایة والنهایة عن جابر وأبی سعید :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله نَزَلَ عَلَیهِ جِبریلُ یَوما یُناجیهِ مِن عِندِ اللّهِ ، فَلَمّا تَغَشّاهُ الوَحیُ تَوَسَّدَ فَخِذَ أمیرِ المُؤمِنینَ ، فَلَم یَرفَع رَأسَهُ حَتّی غابَتِ الشَّمسُ ، فَصَلّی عَلِیٌّ العَصرَ بِالإیماءِ ، فَلَمَّا استَیقَظَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله قالَ لَهُ : سَلِ اللّهَ أن یَرُدَّ عَلَیکَ الشَّمسَ فَتُصَلِّیَ قائِماً . فَدَعا فَرُدَّتِ الشَّمسُ ، فَصَلَّی العَصرَ قائِما . ⁽¹⁾

الإرشاد عن أسماء بنت عمیس واُمّ سلمة زوج النبیّ صلی الله علیه و آله وجابر بن عبد اللّه الأنصاری وأبی سعید الخدری فی جماعة من الصحابة :إنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله کانَ ذاتَ یَومٍ فی مَنزِلِهِ ، وعَلِیٌّ علیه السلام بَینَ یَدَیهِ إذ جاءَهُ جَبرَئیلُ علیه السلام یُناجیهِ عَنِ اللّهِ سُبحانَهُ ، فَلَمّا تَغَشّاهُ الوَحیُ تَوَسَّدَ فَخِذَ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ، فَلَم یَرفَع رَأسَهُ عَنهُ حَتّی غابَتِ الشَّمسُ ، فَاضطُرَّ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام لِذلِکَ إلی صَلاةِ العَصرِ جالِسا یُومِئُ بِرُکوعِهِ وسُجودِهِ إیماءً ، فَلَمّا أفاقَ مِن غَشیَتِهِ قالَ لِأَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام : أ فاتَتکَ صَلاةُ العَصرِ ؟ قالَ لَهُ : لَم أستَطِع أن اُصَلِّیَها قائِما لِمَکانِکَ یا رَسولَ اللّهِ ، وَالحالِ التَّی کُنتَ عَلَیها فِی استِماعِ الوَحیِ . فَقالَ لَهُ : اُدعُ اللّهَ لِیَرُدَّ عَلَیکَ الشَّمسَ حَتّی تُصَلِّیَها قائِما فی وَقتِها کَما فاتَتکَ ، فَإِنَّ اللّهَ یُجیبُکَ لِطاعَتِکَ للّهِِ ورَسولِهِ . فَسَأَلَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام اللّهَ عَزَّ اسمُهُ فی رَدِّ الشَّمسِ ، فَرُدَّت عَلَیهِ حَتّی صارَت فی مَوضِعِها مِنَ السَّماءِ وَقتَ العَصرِ ، فَصَلّی أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام صَلاةَ العَصرِ فی وَقتِها ، ثُمَّ غَرَبَت . فَقالَت أسماءُ : أمَ واللّهِ ، لَقَد سَمِعنا لَها عِندَ غُروبِها صَریرا کَصَریرِ المِنشارِ فِی الخَشَبَةِ . ⁽²⁾

.

البدایة و النهایةـ به نقل از جابر و ابو سعید ـ: روزی ، جبرئیل علیه السلام بر پیامبر خدا فرود آمد تا از سوی خدا برایش رازگویی کند . وقتی وحی ، پیامبر صلی الله علیه و آله را فرا گرفت ، پیامبر صلی الله علیه و آله بر ران امیر مؤمنان تکیه کرد و سرش را برنداشت تا آن که خورشید ، غروب کرد . علی علیه السلام نماز عصر را به اشاره خواند . هنگامی که پیامبر خدا به خود آمد ، به علی علیه السلام گفت : «از خدا بخواه که خورشید را برایت برگردانَد تا نمازت را ایستاده بخوانی». علی علیه السلام دعا کرد . خورشید بازگشت و او نماز عصر را ایستاده به جا آورد .

الإرشادـ به نقل از اسماء (دختر عُمَیس) ، اُمّ سَلَمه (همسر پیامبر صلی الله علیه و آله ) ، جابر بن عبد اللّه انصاری ، ابو سعید خُدْری و گروهی از صحابه ـ: روزی ، پیامبر صلی الله علیه و آله در منزلش بودو علی علیه السلام هم نزد او ، که جبرئیل علیه السلام بر ایشان نازل شد تا از طرف خدای پاک ،برایش رازگویی کند . هنگامی که وحی ، پیامبر صلی الله علیه و آله را فرا گرفت ، پیامبر صلی الله علیه و آله بر ران امیر مؤمنانْ تکیه کرد وسرش را برنداشت تا آن که خورشید ، غروب کرد . از این رو ، امیر مؤمنان ، ناچارشد نماز عصر را نشسته بخواند و برای رکوع و سجود آن ، اشاره کند . پیامبر خدا ، هنگامی که از آن حالت بیرون آمد ، به امیر مؤمنان فرمود : «آیا نماز عصرت فوت شده است؟» . گفت : ای پیامبر خدا! به خاطر وضعیّت و حالتی که در وقت گرفتن وحی داشتی ، نتوانستم ایستاده نماز بخوانم . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «از خدا بخواه که خورشید را برایت برگردانَد تا بتوانی نمازت را ایستاده و در وقت آن ، همان وقتی که از تو فوت شد ، بخوانی . خداوند به خاطر اطاعتت از خدا و پیامبرش ، خواسته ات را اجابت می کند» . امیر مؤمنان ، از خداوند ـ که نامش بلند باد ـ ، بازگشت خورشید را درخواست کرد . خورشید برای او برگشت و در آسمان ، در همان جایی که هنگام عصر بود ، قرار گرفت و امیر مؤمنان ، نماز عصرش را در وقت آن خواند .سپس خورشید ، غروب کرد . اسماء گفت : به خدا سوگند ، به هنگام غروب خورشید ، صدایی چون صدای حرکت ارّه در چوب از آن شنیدیم .

.

المعجم الکبیر عن أسماء بنت عمیس :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله صَلَّی الظُّهرَ بِالصَّهباءِ ثُمَّ أرسَلَ عَلِیّا فی حاجَةٍ فَرَجَعَ وقَد صَلَّی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله العَصرَ ، فَوَضَعَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله رَأسَهُ فی حِجرِ عَلِیٍّ فَنامَ فَلَم یُحَرِّکهُ حَتّی غابَتِ الشَّمسُ ، فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : اللّهُمَّ إنَّ عَبدَکَ عَلِیّا احتَبَسَ بِنَفسِهِ عَلی نَبِیِّهِ فَرُدَّ عَلَیهِ الشَّمسَ . قالَت : فَطَلَعَت عَلَیهِ الشَّمسُ حَتّی رُفِعَت عَلَی الجِبالِ وعَلَی الأَرضِ ، وقامَ عَلِیٌّ فَتَوَضَّأَ وصَلَّی العَصرَ ثُمَّ غابَت ، وذلِکَ بِالصَّهباءِ . ⁽¹⁾

کتاب من لا یحضره الفقیه عن أسماء بنت عمیس :بَینَما رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله نائِمٌ ذاتَ یَومٍ ورَأسُهُ فی حِجرِ عَلِیٍّ علیه السلام فَفاتَتهُ العَصرُ حَتّی غابَتِ الشَّمسُ ، فَقالَ : اللّهُمَّ إنَّ عَلِیّا کانَ فی طاعَتِکَ وطاعَةِ رَسولِکَ فَاردُد عَلَیهِ الشَّمسُ . قالَت أسماءُ : فَرَأَیتُها وَاللّهِ غَرَبَت ثُمَّ طَلَعَت بَعدَما غَرَبَت ، ولَم یَبقَ جَبَلٌ ولا أرضٌ إلّا طَلَعَت عَلَیهِ ، حَتّی قامَ عَلِیٌّ علیه السلام فَتَوَضَّأ وصَلّی ثُمَّ غَرَبَت . ⁽²⁾

.

المعجم الکبیرـ به نقل از اسماء (دختر عُمَیس) ـ: پیامبر خدا ، نماز ظهر را در منطقه صهباء خواند و آن گاه ، علی علیه السلام را در پی نیازی فرستاد . پیامبر صلی الله علیه و آله نماز عصر را خوانده بود که علی علیه السلام بازگشت . پیامبر صلی الله علیه و آله سرش را دردامن علی علیه السلام گذاشت و خوابید . علی علیه السلام او را تکان نداد تا آن که خورشید ،غروب کرد . پیامبر صلی الله علیه و آله [پس از آن که بیدار شد] ، گفت : «خداوندا! بنده ات علی ، خودش راوقف پیامبرش کرد . پس ، خورشید را برایش برگردان!» . خورشید برای وی طلوع کرد و بر کوه ها و زمین تابید . علی علیه السلام برخاست ، وضوگرفت و نماز عصر را خواند . سپس خورشید ، غروب کرد و این حادثه ، درمنطقه صهباء اتّفاق افتاد .

کتاب من لایحضره الفقیهـ به نقل از اسماء (بنت عُمَیس) ـ: یک روز ، پیامبر خدا درخواب و سرش در دامن علی علیه السلام بود که نماز عصر علی علیه السلام فوت شد تا این که غروب شد . پیامبر صلی الله علیه و آله [پس از بیداری] گفت : «خداوندا! علی در اطاعت تو واطاعت پیامبر تو بود . پس ، خورشید را برایش برگردان!» . سوگند به خدا ، خورشید را که غروب کرده بود ، دیدم که پس از غروب ، طلوع کرد و کوه و زمینی نمانْد ، مگر این که خورشید بر آن تابید ، تا آن که علی علیه السلام برخاست ، وضو گرفت و نماز خواند . آن گاه ، خورشید ، غروب کرد .

.

الإمام علی علیه السلامـ فِی احتِجاجِهِ عَلی أبی بَکرٍ ـ: أنشِدُکَ بِاللّهِ ، أنتَ الَّذی رُدَّت لَهُ الشَّمسُ لِوَقتِ صَلاتِهِ فَصَلّاها ثُمَّ تَوارَت ، أم أنا ؟ ! قالَ [أبو بَکرٍ] : بَل أنتَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ یَومَ الشّوری ـ: أنشِدُکُم بِاللّهِ ، هَل فیکُم مَن رُدَّت عَلَیهِ الشَّمسُ غَیری حینَ نامَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وجَعَلَ رَأسَهُ فی حِجری حَتّی غابَتِ الشَّمسُ ، فَانتَبَهَ فَقالَ : یا عَلِیُّ صَلَّیتَ العَصرَ ؟ قُلتُ : اللّهُمَّ لا . فَقالَ : اللّهُمَّ اردُدها عَلَیهِ فَإِنَّهُ کان فی طاعَتِکَ وطاعَةِ رَسولِکَ ؟ ⁽²⁾

۲ / ۴رَدُّ الشَّمسِ أیّامَ إمارَةِ الإِمامِکتاب من لا یحضره الفقیه عن جویریة بن مسهر :أقبَلنا مَعَ أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام مِن قَتلِ الخَوارِجِ ، حَتّی إذا قَطَعنا فی أرضِ بابِلَ حَضَرَت صَلاةُ العَصرِ ، فَنَزَلَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام ونَزَلَ النّاسُ ، فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : أیُّهَا النّاسُ ، إنَّ هذِهِ أرضٌ مَلعونَةٌ قَد عُذِّبَت فِی الدَّهرِ ثَلاثَ مَرّاتٍ ـ وفی خَبَرٍ آخَرَ : مَرَّتَینِ ـ وهِیَ تَتَوَقَّعُ الثّالِثَةَ ، وهِیَ إحدَی المُؤتَفِکاتِ ⁽³⁾، وهِیَ أوَّلُ أرضٍ عُبِدَ فیها وَثَنٌ ، وإنَّهُ لا یَحِلُّ لِنَبِیٍّ ولا لِوَصِیِّ نَبِیٍّ أن یُصَلِّیَ فیها ، فَمَن أرادَ مِنکُم أن یُصَلِّیَ فَلیُصَلِّ . فَمالَ النّاسُ عَن جَنبَیِ الطَّریقِ یُصَلّونَ ، ورَکِبَ هُوَ علیه السلام بَغلَةَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ومَضی . قالَ جُوَیرِیَةُ : فَقُلتُ : وَاللّهِ لَأَتبَعَنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام ولَاُقَلِّدَنَّهُ صَلاتِیَ الیَومَ . فَمَضَیتُ خَلفَهُ ، فَوَاللّهِ ما جُزنا جِسرَ سوراءَ ⁽⁴⁾حَتّی غابَتِ الشَّمسُ فَشَکَکتُ ، فَالتَفَتَ إلَیَّ وقالَ : یاجُوَیرِیَةُ ، أشَکَکتَ ؟ فَقُلتُ : نَعم یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! فَنَزلَ علیه السلام عَن ناحِیَةٍ فَتَوَضَّأَ ، ثُمَّ قامَ فَنَطَقَ بِکَلامٍ لا أُحسِنُهُ إلّا کَأَ نَّهُ بِالعِبرانِیِّ ، ثُمَّ نادی بِالصَّلاةِ ⁽⁵⁾، فَنَظَرتُ وَاللّهِ إلَی الشَّمسِ قَد خَرَجَت مِن بَینِ جَبَلَینِ لَها صَریرٌ ، فَصَلَّی العَصرَ وصَلَّیتُ مَعَهُ ، فَلَمّا فَرَغنا مِن صَلاتِنا عادَ اللَّیلُ کَما کانَ. فَالتَفَتَ إلَیَّ وقالَ : یا جُوَیرِیَةَ بنَ مُسهِرٍ ، إنَّ اللّهَ عَزَّ وجَلَّ یَقولُ : «فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ» ⁽⁶⁾وإنّی سَأَلتُ اللّهَ عَزَّ وجَلَّ بِاسمِهِ العَظیمِ فَرَدَّ عَلَیَّ الشَّمسَ . ورُوِیَ أنَّ جُوَیرِیَةَ لَمّا رأی ذلِکَ قالَ : أنتَ وَصِیُّ نَبِیٍّ ورَبِّ الکَعبَةِ . ⁽⁷⁾

.

۲ / ۴ بازگشت خورشید در دوران زمامداری امام

امام علی علیه السلامـ در احتجاجش بر ابو بکر ـ: تو را به خدا ، آیا تو آن کسی هستی که خورشید به وقت نمازش باز گشت ، پس ، نماز خواند و آن گاه خورشیدْ غروب کرد ، یا من؟ [ ابو بکر] گفت : نه ؛ تو هستی .

امام علی علیه السلامـ در روز شورا ـ: شما را به خدا ، آیا در بین شما کسی هست که خورشیدبرایش بازگشته باشد ، جز من ، به هنگامی که پیامبر خدا خوابیده و سرش رادر دامن من گذاشته بود تا آن که خورشید ، غروب کرد و [ پیامبر صلی الله علیه و آله ] بیدارشد و گفت : «ای علی! آیا نماز عصر را به جا آورده ای؟» . گفتم : نه و او گفت :«خدایا! آن را برایش برگردان ، که او در اطاعت تو و رسول تو بود!»؟

۲ / ۴بازگشت خورشید در دوران زمامداری اوکتاب من لایحضره الفقیهـ به نقل از جُوَیریة بن مسهر ـ: همراه امیر مؤمنان ، علی بن ابی طالب علیه السلام ، از جنگ نهروان برمی گشتیم تا آن که به هنگام نماز عصر ، به سرزمین بابِل رسیدیم . امیر مؤمنان ، پیاده شد و مردم هم پیاده شدند . علی علیه السلام فرمود : «ای مردم! این ، زمینی نفرین شده است که سه بار مورد عذابْ واقع شده و در خبر دیگر آمده که دو بار ، مورد عذاب ، واقع شده سومی راانتظار می کشد و این ، یکی از سرزمین های واژگون شده است . [ نیز] اوّلین سرزمینی است که در آن ، بت پرستیده شده است و بر هیچ پیامبر و وصیّ پیامبری جایز نیست که در آن ، نماز بگزارد . هر کدام از شما که می خواهد درآن نماز بگزارد ، بگزارد» . مردم به دو سوی رفتند که نماز بخوانند ؛ لیکن ایشان بر اَستر پیامبر خدا سوارشدو به راه افتاد . [ پیش خود ]گفتم : به خدا سوگند ، از امیر مؤمنان ، پیروی خواهم کرد و امروز ، در نمازم از او تبعیت خواهم نمود . بنا بر این ، پشت سرش به راه افتادم . به خدا سوگند ، از پل سُوراء ⁽¹⁾نگذشته بودیم که خورشید ،غروب کرد و من به تردید افتادم . [ علی علیه السلام ] رو به من کرد و فرمود : «جویریه! آیا تردید کردی؟» . گفتم : آری ، ای امیر مؤمنان! وی در جایی پیاده شد و وضو گرفت . آن گاه ، ایستاد و سخنی گفت که نفهمیدم[ چه بود] . گویی عِبری بود . آن گاه ، ندا در داد : «نماز!» . به خدا سوگند ، به خورشیدْ نگاه کردم که از بین دو کوه ، بیرون می آمد و صدایی داشت . او نماز عصر را خواند و من هم با او نماز گزاردم . وقتی از نمازْ فارغ شدیم ،شب ، همان گونه که بود ، برگشت . [ علی علیه السلام ] رو به من کرد و فرمود : «ای جویریة بن مسهر! خداوند عز و جل می فرماید : «پس به نام پروردگار بزرگت ، تسبیح بگوی» و من از خداوند عز و جل به اسم اعظمش درخواست کردم و او ، خورشید را برایم برگرداند» . روایت شده که وقتی جویریه ، این واقعه را دید ، گفت : به پروردگار کعبه سوگند ، تو وصیّ پیامبر صلی الله علیه و آله هستی .

.

. .

. .

بصائر الدرجات عن أبی الجارود :سَمِعتُ جُوَیرِیَةَ یَقولُ : أسری عَلِیٌّ علیه السلام بِنا مِن کَربَلا إلَی الفُراتِ ، فَلَمّا صِرنا بِبابِلَ قالَ لی : أیُّ مَوضِعٍ یُسَمّی هذا یا جُوَیرِیَةُ ؟ قُلتُ : هذِهِ بابِلُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ . قال : أما إنَّهُ لا یَحِلُّ لِنَبِیٍّ ولا وَصِیٍّ نَبِیٍّ أن یُصَلِّیَ بِأَرضٍ قَد عُذِّبَت مَرَّتَینِ . قالَ : قُلتُ : هذِهِ العَصرُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ فَقَد وَجَبَتِ الصَّلاةُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! قالَ : قَد أخبرَتُکَ أ نَّهُ لا یَحِلُّ لِنَبِیٍّ ولا وَصِیِّ نَبِیٍّ أن یُصَلِّیَ بِأَرضٍ قَد عُذِّبَت مَرَّتَینِ وهِیَ تَتَوقَّعُ الثالِثَةَ ؛ إذا طَلَع کَوکَبُ الذَّنَبِ وعُقِدَ جِسرُ بابِلَ قَتَلوا عَلَیهِ مِئَةَ ألفٍ ، تَخوضُهُ الخَیلُ إلَی السَّنابِکِ . قالَ جُوَیرِیَةُ : قُلتُ : وَاللّهِ لَاُقَلِّدَنَّ صَلاتِیَ الیَومَ أمیرَ المُؤمِنینَ . وعَطَفَ عَلِیٌّ علیه السلام بِرَأسِ بَغلَةِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله « الدُّلدُلِ » حَتّی جازَ سوری ⁽¹⁾. قالَ لی : أذِّن بِالعَصرِ یا جُوَیرِیَةُ . فَأَذَّنتُ . وخَلا عَلِیٌّ ناحِیَةً فَتَکَلَّمَ بِکَلامٍ لَهُ سِریانِیٍّ أو عِبرانِیٍّ ، فَرَأَیتُ لِلشَّمسِ صَریراً وَانِقضاضاً حَتّی عادَت بَیضاءَ نَقِیَّةً . قالَ : ثُمَّ قالَ : أقِم . فَأَقَمت ، ثُمَّ صَلّی بِنا فَصَلَّینا مَعَهُ ، فَلَمّا سَلَّمَ اشتَبَکَتِ النُّجومُ . فَقُلتُ : وَصِیُّ نَبِیٍّ ورَبِّ الکَعبَةِ . ⁽²⁾

وقعة صفّین عن عبد خیر :کُنتُ مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام أسیرُ فی أرضِ بابِلَ ، قالَ : وحَضَرَتِ الصَّلاةُ صَلاةُ العَصرِ ، قالَ : فَجَعَلنا لانَأتی مَکانا إلّا رَأَیناهُ أقَبحَ مِنَ الآخَرِ ، قالَ : حَتّی أتَینا عَلی مَکانٍ أحسَنَ ما رَأَینا ، وقَد کادَتِ الشَّمسُ أن تَغیبَ ، فَنَزَلَ عَلِیٌّ وَنَزلتُ مَعَهُ ، قالَ : فَدَعَا اللّهَ فَرَجَعَتِ الشَّمسُ کَمِقدارِها مِن صَلاةِ العَصرِ ، قالَ : فَصَلَّینَا العَصرَ ثُمَّ غابَتِ الشَّمسُ . ⁽³⁾

.

بصائر الدرجاتـ به نقل از ابو جارود ـ: از جویریه شنیدم که می گفت : علی علیه السلام ما را ازکربلا تا فرات برد . وقتی به بابِل رسیدیم ، به من فرمود : «این جا چه نام دارد ، ای جویریه؟». گفتم : ای امیر مؤمنان! این جا بابِل است . [ علی علیه السلام ] فرمود : «آگاه باش! بر هیچ پیامبر و وصیّ پیامبری جایز نیست که درسرزمینی که دو بار عذاب شده ، نماز بگزارد» . گفتم : ای امیر مؤمنان! عصر شده و نماز ، واجب گردیده است . [ علی علیه السلام ] فرمود : «به تو گفتم که بر هیچ پیامبر و وصیّ پیامبری جایز نیست که درسرزمینی نماز بگزارد که دو بار مورد عذاب واقع شده و سومی را انتظار می کشد .اگر ستاره دنباله دارْ طلوع کند و پل بابِل درست شود ، یک صد هزار نفر راروی آن می کشند و اسب ها تا سُم ، در خون می روند» . [ پیش خود] گفتم : به خدا سوگند ، امروزْ در نمازم از امیر مؤمنانْ پیروی خواهم کرد . علی علیه السلام سرِ دُلدُل (استر پیامبر خدا) را برگرداند و از سُورا ⁽¹⁾گذشت . [ آن گاه ]به من گفت : «ای جویریه! اذان عصر را بگو» . اذان گفتم . [ علی علیه السلام ] به کناری رفت و سخنی به سُریانی یا عِبرانی گفت وخورشید را دیدم که در خروش بود و صدا می کرد تا آن که با روشنایی کامل بازگشت . سپس [ علی علیه السلام ] گفت : «اقامه نماز را بگو» . من اقامه نماز را گفتم . او برای ما امامت کرد و با او نماز به جای آوردیم . هنگامی که سلام نماز را داد ، ستارگانْ پیدا شدند . گفتم : به پروردگار کعبه سوگند که او وصیّ پیامبر صلی الله علیه و آله است .

وقعة صِفّینـ به نقل از عبد خیر ـ: همراه علی علیه السلام در سرزمین بابِل ، در حال حرکت بودم که وقت نماز عصر شد . [ علی علیه السلام ] فرمود : «به جایی قدم نمی گذاریم ، مگر آن که زشت تر از جای قبلی است» . [ به مسیرمان ادامه دادیم تا] به مکانی رسیدیم که نسبت به جاهایی که دیده بودیم ، زیباتر بود و خورشید داشت غروب می کرد . علی علیه السلام پیاده شد و من هم همراه او پیاده شدم . او خداوند را خواند [ و ]خورشید به مقدار نماز عصربرگشت . نماز عصر را به جا آوردیم . آن گاه خورشید ، غروب کرد .

.

الإرشاد :وکانَ رُجوعُها [أیِ الشَّمسِ] عَلَیهِ بَعدَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله : إنَّهُ لَمّا أرادَ أن یَعبُرَ الفُراتَ بِبابِلَ ، اشتَغَلَ کَثیرٌ مِن أصحابِهِ بِتَعبیرِ دَوابِّهِم ورِحالِهِم ، وصَلَّی علیه السلام بِنَفسِهِ فی طائِفَةٍ مَعَهُ العَصرَ ، فَلَم یَفرَغِ النّاسُ مِن عُبورِهِم حَتّی غَرَبَتِ الشَّمسُ ، فَفاتَتِ الصَّلاةُ کَثیرا مِنهُم ، وفاتَ الجُمهورُ فَضلَ الاِجتِماعِ مَعَهُ ، فَتَکَلَّموا فی ذلِکَ ، فَلَمّا سَمِعَ کَلامَهُم فیهِ سَأَلَ اللّهَ تَعالی رَدَّ الشَّمسِ عَلَیهِ لِیَجتَمِعَ کافَّةُ أصحابِهِ عَلی صَلاةِ العَصرِ فی وَقتِها ، فَأَجابَهُ اللّهُ تَعالی فی رَدِّها عَلَیهِ ، فَکانَت فِی الاُفُقِ عَلَی الحالِ الَّتی تَکونُ عَلَیها وَقتَ العَصرِ ، فَلَمّا سَلَّمَ بِالقَومِ غابَت ، فَسُمِعَ لَها وَجیبٌ ⁽¹⁾شَدیدٌ هالَ النّاسَ ذلِکَ ، وأکثَروا مِنَ التَّسبیحِ وَالتَّهلیلِ وَالاِستِغفارِ وَالحَمدُ للّهِِ عَلی نِعمَتِهِ الَّتی ظَهَرَت فیهِم ، وسارَ خَبَرُ ذلِکَ فِی الآفاقِ وَانتَشَرَ ذِکرُهُ فِی النّاسِ . ⁽²⁾

۲ / ۵أبیاتٌ فی شَأنِ هذِهِ الآیَةِ العَظیمَةِبشارة المصطفی عن عبد اللّه بن عبّاس :رَأَیتُ حَسّانَ واقِفا بِمِنی وَالنَّبِیَّ مُجتَمِعَینِ ، فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله : مَعاشِرَ النّاسِ ، هذا عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام سَیِّدُ العَرَبِ وَالوَصِیُّ الأَکبَرُ ، مَنزِلَتُهُ مِنّی مَنزِلَةَ هارونَ مِن موسی إلّا أ نَّهُ لا نَبِیَّ بَعدی ، لا تُقبَلُ التَّوبَةُ مِن تائِبٍ إلّا بِحُبِّهِ ، یا حَسّانُ قُل فینا شَیئا ، فَأَنشَأَ یَقولُ : لا تُقبَلُ التَّوبَةُ مِن تائِبٍ إلّا بِحُبِّ ابنِ أبی طالِبِ أخو رَسولِ اللّهِ بَل صِهرُهُ وَالصِّهُر لا یُعدَلُ بِالصّاحِبِ ومَن یَکُن مِثلَ عَلِیّ وقَد رُدَّت لَهُ الشَّمسُ مِنَ المَغرِبِ رُدَّت عَلَیهِ الشَّمسُ فی ضَوئِها بَیضا کَأَنَّ الشَّمسَ لَم تَغرُبِ ⁽³⁾

.

۲ / ۵ اشعاری درباره این معجزه بزرگ

الإرشاد :جریان بازگشت خورشید برای علی علیه السلام پس از پیامبر صلی الله علیه و آله چنین بود که وقتی وی می خواست برای ورود به بابل از فرات بگذرد ، بسیاری از یاران وی به گذراندن چارپایان و وسایلشان [ از فرات ]پرداختند و وی با گروهی نماز عصر راخواند . مردم هنوز عبور نکرده بودند که خورشید ، غروب کرد و نماز بسیاری فوت شدو اکثر مردم ، فضیلت نماز جماعت گزاردن به همراه وی را از دست دادند . [ بنا براین ،] در این باره با هم گفتگو می کردند . هنگامی که وی بحث آنان را در این مورد شنید ، از خداوند عز و جل خواست که خورشید را برای وی برگرداند تا همه یارانش برای گزاردن نماز عصر در وقت آن ،گرد آیند . خداوند عز و جل ، دعای علی علیه السلام را در باز گرداندن خورشید ، اجابت کرد و خورشیددرافق ، با همان حالتی که هنگام عصر داشت ، پدیدار شد . هنگامی که علی علیه السلام سلام نماز را داد ، خورشید ، غروب کرد و صدای شدیدی ازآن شنیده شد که مردم را ترساند و آنان،تسبیح و تهلیل و استغفار و سپاس خداوندرا بر نعمتی که برای آنان آشکار شده بود ، فراوان به جای آوردند . خبر این موضوع در همه جا پیچید و بین مردم ، پخش شد .

۲ / ۵اشعاری درباره این معجزه بزرگبشارة المصطفیـ به نقل از عبد اللّه بن عبّاس ـ: حَسّان را ، در حالی که در مِنا با پیامبر صلی الله علیه و آله ایستاده بود ، دیدم . پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «ای مردم! اینْ علی بن ابی طالب ، آقای عرب و وصیّ بزرگ است . جایگاه او نسبت به من ، چون جایگاه هارون نسبت به موسی علیه السلام است ، جز آن که پیامبری پس از من نیست . توبه از هیچ توبه کننده ای ، جز با دوست داشتن او پذیرفته نمی شود . ای حسّان! درباره ما چیزی بگو» . وی چنین سرود : توبه از توبه کننده ای پذیرفته نمی شود مگر با دوستی فرزند ابو طالب ، برادر پیامبر خدا ، بلکه داماد او و هم نشین، هم تراز داماد نیست. چه کسی چون علی است ؛ علی که خورشید برای او از مغرب بازگشت؟ خورشید ، در کمال درخشندگی اش برای او برگشت چنان سپید که گویی غروب نکرده بود! ⁽¹⁾

.

الإرشاد عن السیّد الحِمْیری : رُدَّت عَلَیهِ الشَّمسُ لَمّا فاتَهُ وقَتُ الصَّلاةِ وقَد دَنَتِ لِلمَغرِبِ حَتّی تَبَلَّجَ نورُها فی وَقتِها لِلعَصرِ ثُمَّ هَوَت هُوِیَّ الکَوکَبِ وعَلَیهِ قَد رُدَّت بِبابِلَ مَرَّةً اُخری ومارُدَّتِ لِخَلقٍ مُعرِبِ إلّا لِیوشَعَ أو لَهُ مِن بَعدِهِ ولِرَدِّها تَأویلُ أمرٍ مُعجِبِ ⁽¹⁾

المناقب لابن شهر آشوب عن قدامة السعدی : رَدَّ الوَصِیُّ لَنَا الشَّمسَ الَّتی غَرَبَت حَتّی قَضَینا صَلاةَ العَصرِ فی مَهَلِ لا أنسَهُ حینَ یَدعوها فَتَتَبعُهُ طَوعاً بِتَلبِیَةٍ هاها عَلی عَجَلِ فَتِلکَ آیَتُهُ فینا وحُجَّتُهُ فَهَل لَهُ فی جَمیعِ النّاسِ مِن مَثَلِ ؟ أقسَمتُ لا أبتَغی یَوماً بِهِ بَدَلاً وهَل یَکونُ لِنورِ اللّهِ مِن بَدَلِ ؟ حَسبی أبو حَسَنٍ مَولیً أدینُ بِهِ ومَن بِهِ دانَ رُسلُ اللّهِ فِی الاُوَلِ ⁽²⁾

.

الإرشادـ به نقل از سیّدِ حِمْیَری ـ: خورشید برای او برگشت ، آن هنگام که وقت نماز ، از دست رفته بود و مغرب ، نزدیک شده بود . نورانی شد ، همانند خورشید هنگام عصر . برای نماز عصر چنین شد و آن گاه چون ستارگان ، غروب کرد . خورشید برای او در بابِل برگشت ، بارِ دیگر و برای هیچ کس از بندگان برنگشت ، جز برای یوشع و پس از او برای علی و البتّه در بازگرداندن خورشید ، اثبات موضوعی مهم [ یعنی وصایت] است . ⁽¹⁾

المناقب ، ابن شهر آشوبـ به نقل از قُدامه سعدی ـ: وصی ، خورشیدِ را که غروب کرده بود ، برایمان برگرداند تا نماز عصر را در وقت آن و با فرصت کافی به جای آوردیم . یادم نمی رود هنگامی که او خورشید را خواند و خورشید ، از وی پیروی کرد فرمانبرانه ، لبیک گویان و به سرعت . این ، نشانه او در بین ما و حجّت اوست آیا در بین مردم ، چون او کسی هست؟ سوگند یاد کرده ام که هیچ گاه کسی را به جای او برنگزینم و آیا برای نور خدا بدیلی هست؟ مرا همین بس که ابو الحسن ، مولایم باشد و پیرو او باشم . او کسی است که رسولان الهی از روز اوّل ، پیرو او بوده اند .

.

المناقب لابن شهر آشوب عن العونی : ولا تَنسَ یَومَ الشَّمسِ إذ رَجَعَت لَهُ بِمُنتَشَرِ [ ال ] ⁽¹⁾ـوادی مِنَ النّورِ مُمتِعِ فَذَلِکَ بِالصَّهبا وقَد رَجَعَت لَهُ بِبابِلَ أیضا رَجعَةَ المُتَطَوِّعِ ⁽²⁾

المناقب لابن شهر آشوب عن ابن حماد : ورُدَّت لَکَ الشَّمسُ فی بابِلٍ فَسامَیتَ یوشَعَ لَمّا سَمی ویَعقوبُ ما کانَ أسباطُهُ کنَجلَیکَ سِبطَی نَبِیِّ الهُدی ⁽³⁾

المناقب لابن شهر آشوب عن السروجی : وَالشَّمسُ لَم تَعدِل بِیومِ بابِلٍ ولا تَعَدَّت أمرَهُ حینَ أمَر جاءَت صَلاةُ العَصرِ وَالحَربُ عَلی ساقٍ فَأَومی نَحوَها رَدَّ النَّظَر فَلَم تَزَل واقِفَةً حَتّی قَضی صَلاتَهُ ثُمَّ هَوَت نَحوَ المَقَرِ ⁽⁴⁾

.

المناقب ، ابن شهر آشوبـ به نقل از عونی ـ: فراموش نکن روزی را که خورشید برای او برگشت و زمین را به نور کامل خود ، فرا گرفت . این حادثه در صهباء بود . نیز خورشید برای او در بابِل بازگشت ؛ بازگشتی فرمانبرانه .

المناقب ، ابن شهر آشوبـ به نقل از ابن حماد ـ: خورشید در بابِل برای تو بازگشت . بر یوشع ، در آنچه برتری یافته بود ، برتری یافتی . و نوادگان یعقوب [ نیز] نبودند مثل دو فرزند تو ، آن دو نواده پیامبر هدایت . ⁽¹⁾

المناقب ، ابن شهر آشوبـ به نقل از سروجی ـ: در حادثه روز بابِل ، خورشید از دستور او عدول و از فرمانش سرپیچی نکرد ، هنگامی که فرمان داد . [ وقت] نماز عصر شد و جنگ ، همچنان برپا بود و او به خورشید ، اشاره کرد که نگاهش را برگردانَد خورشید ، همچنان ایستاد تا او به جای آورد نمازش را و آن گاه به جایگاه خود رفت .

.

البدایة والنهایة عن حبیب بن أوس ⁽¹⁾:البدایة والنهایة عن حبیب بن أوس ⁽²⁾: فَرُدَّت عَلَینَا الشَّمسُ وَاللَّیلُ راغِمٌ بِشَمسٍ لَهُم مِن جانِبِ الخِدرِ تطلُعُ نَضا ⁽³⁾ضَوءُها صِبغَ الدُّجُنَّةِ ⁽⁴⁾وَانطَوی لِبَهجَتِها نورُ السَّماءِ المُرَجَّعُ فَوَاللّهِ ما أدری عَلِیٌّ بَدا لَنا فَرُدَّت لَهُ أم کانَ فِی القَومِ یُوشَعُ ⁽⁵⁾

الروضة المختارة عن ابن أبی الحدید : یا مَن لَهُ رُدَّت ذُکاءُ ⁽⁶⁾ولَم یَفُز بِنَظیرِها مِن قَبلُ إلّا یوشَعُ ⁽⁷⁾

۲ / ۶مَسجِدُ رَدِّ الشَّمسِالکافی عن عمّار بن موسی :دَخَلتُ أنَا وأبو عَبدِ اللّهِ علیه السلام مَسجِدَ الفَضیخِ فَقالَ : یا عَمّارُ ، تَری هذِهِ الوَهدَةَ ؟ قُلتُ : نَعَم . قالَ : کانَتِ امرَأَةُ جَعفَرٍ الَّتی خَلَفَ عَلَیها أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام قاعِدَةً فی هذَا المَوضِعِ ومَعَهَا ابناها مِن جَعفَرٍ ، فَبَکَت ، فَقالَ لَهَا ابناها : ما یُبکیکِ یا اُمَّه ؟ قالَت : بَکَیتُ لِأَمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام . فَقالا لَها : تَبکینَ لِأَمیرِ المُؤمِنینَ ولا تَبکینَ لِأَبینا ؟ قالَت : لَیسَ هذا هکَذا ، ولکِنَ ذَکَرتُ حَدیثا حَدَّثَنی بِهِ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام فی هذَا المَوضِعِ فَأَبکانی . قالا : وما هُوَ ؟ قالَت : کُنتُ أنَا وأمیرُ المُؤمِنینَ فی هذَا المَسجِدِ فَقالَ لی : تَرَینَ هذِهِ الوَهدَةَ ؟ قُلتُ : نَعَم . قالَ : کُنتُ أنَا ورَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله قاعِدَینِ فیها إذ وَضَعَ رَأسَهُ فی حِجری ثُمَّ خَفَقَ حَتّی غَطَّ ، وحَضَرَت صَلاةُ العَصرِ فَکَرِهتُ أن اُحَرِّکَ رَأسَهُ عَن فَخِذی فَأَکونَ قَد آذَیتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، حَتّی ذَهَبَ الوَقتُ وفاتَت ، فَانتَبَهَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا عَلِیُّ ، صَلَّیتَ ؟ قُلتُ : لا . قالَ : ولِمَ ذلک ؟ قُلتُ : کَرِهتُ أن اُوذیکَ . قالَ : فَقامَ وَاستَقبَلَ القِبلَةَ ومَدَّ یَدَیهِ کِلتَیهِما وقالَ : اللّهُمَّ رُدَّ الشَّمسَ إلی وَقتِها حَتّی یُصلِّیَ عَلِیٌّ » ، فَرَجَعَتِ الشَّمسُ إلی وَقتِ الصَّلاةِ حَتّی صَلَّیتُ العَصرَ ، ثُمَّ انقَضَّتِ انقِضاضَ الکَوکَبِ ۸ .

.

۲ / ۶ مسجد ردّ الشمس

البدایة و النهایةـ به نقل از حبیب بن اوس ⁽¹⁾ـ: خورشید بر ما بازگشت و شب ، رخت بربست با خورشیدی که از سَمت تاریکی برایشان طلوع کرد . نورش رنگ تاریکی را کنار زد و با طراوت آن نورِ رفته ، دوباره آسمان را فرا گرفت . به خدا سوگند ، نفهمیدم آیا علی پیش روی ما بود که خورشید برایش برگشت ، یا آن که در بین جمع ، یوشع بود؟!

الروضة المختارةـ به نقل از ابن ابی الحدید ـ: ای کسی که خورشید برایش برگشت ، در حالی که پیش تر ، جز یوشع ، به چنین سعادتی نایل نشده بود! ⁽²⁾

۲ / ۶مسجد ردّ الشمسالکافیـ به نقل از عمّار بن موسی ـ: من و امام صادق علیه السلام وارد مسجد فضیخ ⁽³⁾شدیم .امام علیه السلام فرمود : «ای عمّار! این سکّو را می بینی؟» . گفتم : آری . فرمود : «زن جعفر ـ که بعدها امیر مؤمنان ، وی را به همسری گرفت ـ در این جانشسته بود و پسرانش از جعفر ، همراهش بودند . زن گریست . پسرانش گفتند :برای چه گریه می کنی ، مادر؟ گفت : برای امیر مؤمنان . گفتند : برای امیر مؤمنانْ گریه می کنی و برای پدر ما گریه نمی کنی؟! گفت : این ، از آن گونه [ گریه ها] نیست ؛ بلکه به یاد حدیثی افتادم که امیر مؤمنان ،آن را در این جا به من فرمود و همین ، مرا به گریه انداخته است . گفتند : آن حدیث چیست؟ گفت : من و امیر مؤمنان در این مسجد بودیم که به من فرمود : «این سکّو را می بینی؟» . گفتم : آری . [ امیر مؤمنان] فرمود : «من و پیامبر خدا در این جا نشسته بودیم که پیامبر صلی الله علیه و آله سرش را در دامن من گذاشت . آن گاه ، چُرتش برد و کم کم ، خوابش عمیق شد .وقت نماز عصر رسید . دلم نیامد سرش را از روی دامنم بردارم و او را اذیّت کنم ، تا آن که وقت گذشت و نماز عصر من فوت شد . سپس پیامبر خدا بیدارشد و فرمود : ای علی! نماز خوانده ای؟ . گفتم : نه . فرمود : چرا؟ . گفتم :دوست نداشتم تو را اذیّت کنم . پیامبر خدا برخاست و رو به قبله ایستاد و دو دستش را بلند کرد و گفت : خداوندا! خورشید را به وقت قبلی آن برگردان تا علی نماز بخواند . خورشید به وقت نماز برگشت تا آن که من نماز خواندم . آن گاه ، چون ستاره ای[کم نور] غروب کرد» .

.

. .

. .

. .

تحقیقی در حدیث ردّ الشمس

اشاره

تحقیقی در حدیث ردّ الشمسآنچه گذشت ، فضیلتی سترگ را برای امیر مؤمنان علی علیه السلام رقم زده است . حادثه بسی شگفت است و به واقع ، فهم ، دریافت و پذیرش آن ، جز برای دِلدادگان حق و فروتنان در برابر حقیقت ، بسی دشوار . چنین است که آنان که در زندگی فضیلت ستیزی را پیشه ساخته اند و از قبول هر آنچه عنوان فضیلت علی علیه السلام را داشته ، تن زده اند ، می کوشند تا با توجیه های ناموجّه از عظمت آن واقعه بکاهند . در برابر موضعی بدین سان ناصواب و آمیخته با حق ستیزی ، محققان و محدّثان و مورّخانی سختکوش و حق مدار (از شیعه و اهل سنّت) کوشیده اند تا با گزارش طرق مختلف نقل حادثه و ثبت و ضبط دقیق آن ، از ساحت حق ، دفاع کنند و حرمت حق را پاس بدارند . در این مجال اندک ، می کوشیم از یک سوی ، شهرت گسترده نقل های حادثه را در پیش دید بگذاریم و از سوی دیگر ، برخی خرده گیری ها و اشکال هایِ طرح شده درباره آن را پاسخ بگوییم . قبل از ورود به بحث ، نکاتی را یادآوری می کنیم : ۱ . از آن روی که محدوده نقد و ردها ، واقعه بازگشت خورشید در روزگار پیامبر خداست ، و از سوی دیگر ، مهم ترین مسئله اثبات اصل «ردّ الشمس» است ، و سرانجام ، چون اشکال ها غالبا به هر دو واقعه مرتبط است ، در این نبشتار ، محور

.

الف ـ گستره نقل و شهرت حدیث «رَدُّ الشمس»

بحث را همان «ردّ الشمس» اتّفاق افتاده در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله قرار می دهیم . ۲ . برخی از حادثه ها و پدیده ها ، چه به لحاظ وقوع و چه به لحاظ چندی و چونی آنها ، جایگاهی فراتر از خِرد عادی انسانی و فهم محدود بشر دارند . برای اثبات وقوع چنین حوادثی باید بر نقل های استوار ، گزارش های متقن و نیز طرق مطمئن انتقال خبر از روزگار وقوع به نسل های بعدی تأکید کرد و صد البته بر محال نبودن عقلانی آن ؛ و گرنه ، اگر کسانی برای تحلیل و تبیین حوادثی از آن دست که ذکرش رفت ، بکوشند با قیچی عقل عادی ببرند و با فهم عادی بدوزند ، «راهی به دیهی نخواهند برد» .

الف ـ گستره نقل و شهرت حدیث «رَدُّ الشمس»حدیث «ردّ الشمس» به راستی شهره آفاق است ؛ از همان روزگاران وقوع ، به گستردگی نقل شد و کسان بسیاری در ثبت و ضبط آن کوشیدند . اگر کیفیت حادثه و دشواریابی آن را با جوّ هراس آلودِ ستیز با فضایل علی علیه السلام در نظر بگیریم ، درخواهیم یافت که حجم نقل ها بسی قابل توجّه است .

۱ . صحابیان و حدیث «ردّ الشمس»جمعی از صحابیان ، جریان «ردّ الشمس» را گزارش کرده اند که ده تن از برجسته ترین های آنان ، عبارت اند از : امام علی علیه السلام ، امام حسین علیه السلام ، اسماء بنت عُمَیس ، عبد اللّه بن عباس ، اَنَس بن مالک ، ابو رافع ، ابو سعید خُدْری ، جابر بن عبد اللّه انصاری ، ابو هُرَیره و اُمّ سَلَمه .

۲ . مؤلّفان و حدیث «ردّ الشمس»بسیاری از محقّقان و مؤلّفان ، تک نگاری هایی را در این زمینه سامان داده اند و بدین سان در میان آثار مکتوب ، مجموعه ای فخیم و خواندنی را درباره یکی از

.

برجسته ترین فضایل علی علیه السلام رقم زده اند که برخی از بزرگان آنان ، عبارت اند از : ابو بکر ورّاق ، ابو الحسن شادان فضلی ، حافظ ابو الفتح محمّد بن حسین اَزْدی موصلی ، ابو القاسم حاکم ابن حَذّاء حَسَکانی نیشابوری حنفی ، ابو عبد اللّه حسین بن علی بصری بغدادی جُعَل ، ابو مؤیّد موفّق بن احمد اخطب خوارزم ، ابو علی محمّد بن اسعد بن علی بن معمّر شریف حَسَنی نقیب نسّابه ، حافظ جلال الدین سیوطی ، ابو عبد اللّه محمّد بن یوسف دمشقی صالحی ⁽¹⁾و حافظ ابن مردوُیِه . ⁽²⁾

۳ . گزارش کنندگان حدیث «ردّ الشمس»بسیاری از عالمان و محدّثان اهل سنّت ، حدیث «ردّ الشمس» را گزارش کرده اند و برخی افزون بر گزارش ، بر صحّت و استواری آن نیز تأکید کرده اند . علامه عالی قدر شیخ عبد الحسین امینی (م ۱۳۹۰ق) می نویسد : مجال یادکرد همه آن متون و طرق و اسناد نیست ؛ چرا که خود ، نیازمند کتابی سِترگ است ؛ ولی نمونه ای از آنچه را که محدّثان و بزرگان آورده اند، می آوریم . پاره ای از آنان ، پس از یادکرد روایت ، بر آن ایراد گرفته اند و گروهی هم درباره آن بحث کرده ، آن را صحیح شمرده اند و در مجموع ، به مقدار کافی و قانع کننده در مورد آن ، روایت موجود است . آن گاه ، نام ۴۳ تن را یاد می کند . ⁽³⁾بی گمان ، آنچه در الغدیر آمده (چنانچه خود علّامه امینی اشاره کرده است) ، نام تمام کسانی نیست که حدیث را در آثار مکتوب خود آورده اند و علّامه امینی از افراد

.

مشهوری چون فخر الدین رازی در التفسیر الکبیر ⁽¹⁾و رافعی در التدوین و دیاربکری در تاریخ الخمیس و ... ⁽²⁾یاد نکرده است . اکنون ، نام برخی از این گونه کسان را که علّامه امینی شناسانده است ، می آوریم : حافظ ابو بِشْر دولابی ، حافظ ابو جعفر طحاوی ، حافظ ابو جعفر عقیلی ، حافظ ابو القاسم طبرانی ، حاکم ابو عبد اللّه نیشابوری ، حافظ ابن مردوُیِه اصفهانی ، ابو اسحاق ثعلبی ، ابو الحسن فقیه ماوَرْدی ، حافظ ابو بکر بیهقی ، حافظ خطیب بغدادی ، حافظ ابو زکریا ابن مَنْده ، حافظ ابن حَجَر عسقلانی ، حافظ جلال الدین سیوطی ، نور الدین سَمهودی ، حافظ ابن حَجَر هیثمی ، نور الدین حلبی ، حافظ ابو الحسن عثمان بن ابی شَیبه و حافظ قاضی عیاض .

۴ . تصدیق و تأیید حدیث «ردّ الشمس»آوردیم که بسیاری از محدّثان و مؤلفان اهل سنّت ، افزون بر نقل حادثه ، بر استواری نقل های حدیث «ردّ الشمس» نیز تأکید کرده اند و برخی بر کسانی که به دیده تردید در این حدیثْ نگاه کرده اند ، طعن زده اند . اکنون آرای برخی از محدّثان را در تصحیح (صحیح شمردن سَنَد) و تأیید حدیث «ردّ الشمس» می آوریم : یک . ابو جعفر احمد بن صالح طبری مصری : ⁽³⁾وی که از محدّثان قرن سوم و از مشایخ بُخاری است ، پس از نقل حدیث اسماء از

.

دو طریق صحیح ، می گوید : بر کسی که در راه دانش گام می زند ، سزاوار نیست که از به حافظه سپردن حدیث اسماء از پیامبر صلی الله علیه و آله روی برتابد ؛ چون این روایت از مهم ترین نشانه های پیامبری است . دو . ابو جعفر احمد بن محمّد طَحاوی : وی حدیث اسماء را به دو طریق ، نقل می کند و آن گاه به دفاع از حدیث پرداخته ، شبهه تعارض آن با روایت «لم تحبس الشمس علی أحد إلّا لیوشع ؛ خورشید ، جز برای یوشع ، برای هیچ کس نگه داشته نشد» را آورده ، جواب می دهد و در پایان می نویسد : همه این احادیث ، از نشانه های پیامبران است . سه . حافظ ابن حجر عَسقَلانی : او در کتاب مهم و مشهورش فتح الباری بشرح صحیح البخاری نوشته است : طحاوی و طَبَرانی در المعجم الکبیر و بیهقی در دلائل النبوة از اسماء بنت عمیس نقل کرده اند که پیامبر خدا ، در هنگامی که بر روی زانوی علی علیه السلام خوابیده بود و وقت نماز عصر گذشت ، دعا کرد و خورشید بازگشت ، علی علیه السلام نمازش را خواند و آن گاه ، خورشید غروب کرد ، و این جریان ، رساترین معجزه است . ابن جوزی که بر این حدیث در کتاب الموضوعات خویش ایراداتی گرفته و نیز ابن تیمیّه که آن را در کتاب الردّ علی الروافض مجعول شمرده ، هر دو اشتباه کرده اند. چهار . حافظ جلال الدین سیوطی : او در کتاب های مختلف خود ، این حدیث را آورده و به تأیید و تصحیح آن پرداخته و از جمله در کتاب الدرر المنتثرة فی الأحادیث المشتهرة که ویژه گزارش

.

احادیث مشهور است ، این حدیث را نیز آورده است و در ذیل آن نوشته است : ابن مَنده و ابن شاهین ، آن را از جمله احادیث اسماء بنت عمیس دانسته اند و ابن مردوُیِه ، آن را از احادیث ابو هریره آورده و سند هر دو «حَسَن» است . طحاوی و قاضی عیاض ، آن را صحیح دانسته اند و ابن جوزی آن را مجعول پنداشته است و البته همان گونه که در کتاب مختصر الموضوعات و التعقّبات توضیح داده ام، وی اشتباه کرده است . ⁽¹⁾پیش تر نیز آوردیم که سیوطی رساله مستقلّی به نام کشف اللبس عن حدیث ردّ الشمس در بیان طرق این حدیث و تصحیح آن و دفاع از آن نگاشته است . او در آغاز این کتاب نوشته است : حدیث ردّ الشمس ، معجزه پیامبر ماست و امام ابو جعفر طحاوی و دیگران ، آن را صحیح دانسته است . حافظ ابو الفرج ، زیاده روی کرده و آن در کتاب الموضوعات نقل کرده است . و این ، گوشه ای از پژوهش در طُرُق روایت و بیان حال آن است که نامش را کشف اللبس عن حدیث ردّ الشمس گذاشته اند . ⁽²⁾و در پایان آن رساله آورده است : و از جمله دلایل درستی آن ، سخن امام شافعی و دیگران است که گفته اند: هیچ پیامبری را معجزه ای نبود ، جز آن که همگون تر و رساتر از آن برای پیامبر ما نیز بود . توقّف خورشید در چندین شب برای یوشع علیه السلام ، قاتل ستمکاران ، حادثه ای درست است و باید برای پیامبر صلی الله علیه و آله نیز چنین حادثه ای باشد و این داستان ، نظیر همان است و خداوند به حقیقت امر ، آگاه تر است . ⁽³⁾

.

پنج . حافظ ابن حجر هیثمی : ابن حجر ، در کتاب الصواعق المحرقة در ضمن برشماری کرامات علی علیه السلام نوشته است : از کرامات شگفت امام علی علیه السلام این است که در آن روز که سر پیامبر صلی الله علیه و آله بر دامنش بود ، خورشید برای وی بازگشت ... و طحاوی و قاضی در کتاب الشفاء آن را صحیح دانسته و شیخ الاسلام ابو زُرْعه و دیگران ، آن را نیکو شمرده ، کلام آنانی را که حدیث را جعلی دانسته اند، رد کرده اند. ⁽¹⁾

۵ . دیدگاه شیعه درباره حدیث «ردّ الشمس»در منابع شیعی از کهن ترین روزگاران تا سده های واپسین ، نقل هایِ این حادثه شگفت ، فراوان بوده است . امامان علیهم السلام بر این حادثه چونان فضیلتی سترگ برای مولا علیه السلام و معجزه ای عظیم برای پیامبر صلی الله علیه و آله فراوانْ تأکید کرده اند . علی علیه السلام بارها این حقیقت را مطرح ساخته و چنان که در متون ارائه شده دیدیم ، در موارد لازم ، بدان استناد (و به اصطلاح : مُناشَده) کرده است . ⁽²⁾عالمان شیعه ، مرزبانان سرزمین های باور و اندیشه ، افزون بر آن که حادثه را با طرق مختلفْ نقل کرده اند ، گفته ها و موضعگیری های دیگران در برابر آن را نیز رصد کرده ، به شبهه ها و نقدها به استواری پاسخ گفته اند ـ که بدانها اشاره خواهیم کرد ـ . ⁽³⁾

.

ب ـ اشکال ها ـ پاسخ ها

۶ . حدیث «ردّ الشمس» در شعر شاعرانشاعران در هماره تاریخ ، فریادگران ارزش ها و جاودانه سازان حادثه ها بوده اند و شعر ، در روزگارانی دراز ، مهم ترین عامل نقل و انتقال ارزش ها ، احساس ها ، اخبار و اندیشه ها بوده است . نقش شعر در تثبیت گزارش ها و واقعه ها ، بس عظیم و کارآمد است . شاعران در برابر این حادثه عظیم (ردّ الشمس) سکوت را روا ندانسته اند و نقل و برنمودن ارج ها و ارجمندی های آن را به واژه ها سپرده ، این فضیلت والا را در قالب شعرهایی آکنده از شعور بر رواق تاریخ ، ثبت کرده اند . ⁽¹⁾پیشینه یادکرد «ردّ الشمس» در شعر شاعران ، به روزگار پیامبر صلی الله علیه و آله می رسد . حَسّان بن ثابت ، در ضمن چکامه ای در برشماری والایی های علی علیه السلام از جمله سرود : ای مردم! چه کسی به مانند علی است که خورشید برای او از مغرب ، بازگشت؟ اشعار ارجمند و سروده های والای شاعران در جاودانه سازی این حادثه و حفظ و حراست آن در گذرگاه تاریخ ، بسی مهم بوده است . ⁽²⁾

ب ـ اشکال ها ـ پاسخ هاپیش تر آوردیم که فضیلت ستیزان کوشیده اند تا مگر اندکی از پرتو این فضیلتِ خاصّ علی علیه السلام بکاهند . از این روی ، اشکال های متعدّدی متوجّه این جریان کرده اند . به عنوان نمونه ، کوشیده اند تا برخی از رجال نقل آن را «جَرْح» کنند و در این سمت و سوی ، برخی راویان را متّهم به ضعف و نااستواری کرده اند که از رجال صحیحین هستند .

.

این خُرده گیران ، از یک سو ، احادیث صحیحین را یکسر استوار دانسته ، می پذیرند و از سوی دیگر ، چون در تنگنای قافیه قرار می گیرند ، بنایی را که برافراشته اند ، ویران می کنند . ⁽¹⁾عالمان بسیاری به این اشکال ها پاسخ داده اند . در این جا ، گزینه ای از اهمّ آن اشکال ها را با پاسخ هایِ عالمان و گاه با افزونی هایی می آوریم :

۱ . ضعف سند حدیثاین اشکال ، راه به جایی نمی برد . یکی بدان جهت که ـ چنان که گذشت ـ بسیاری از عالمان و محدّثان و بزرگان اهل سنّت ، حدیث را «تصحیح کرده اند» و سخنان تضعیف کنندگان را به هیچ انگاشته اند و گاه بر تضعیف کنندگان ، از آن روی که حدیث و نقلی بدین استواری را سست تلقّی کرده اند ، طعن زده اند . دو دیگر آن که ، بر فرض که کسی به ضَعْف تمام طُرق نقل حدیث ، باور داشته باشد ، گستردگی نقل ها به اندازه ای است که اگرچه با ضعف سند ـ بر فرض که چنین باشد ـ اطمینان به وقوع را می رساند و همین مقدار در اثبات مطلوب ، بسنده است ؛ اگرچه از اثبات تفصیل جریان وا بماند .

۲ . تعارض آن با حدیث «لم تحبس الشمس ...»این اشکال ، پاسخ هایی دارد ، از جمله حدیث : لَم تُحبَس الشَّمسُ عَلی أَحدٍ إلّا لِیوشَعَ . خورشید ، جز برای یوشع ، برای هیچ کس نگه داشته نشد . در واقع ، گزارش وقوع منحصر به فرد حادثه ای است در امّت های پیشین و هیچ

.

گونه دلالتی بر عدم وقوع آن در آینده ندارد .

۳ . این فضیلت ، نبوی است ، نه علویظاهرا آنان که این سخن بر زبان و قلمشان رفته است ، نه در حادثه تأمّل کرده اند و نه در جملات نقل ها . در حدیث «ردّ الشمس» ، پیامبر صلی الله علیه و آله به صراحت در دعا از علی علیه السلام یاد می کند و بازگشت خورشید را برای ادای نماز او ، از خدا می خواهد . پس این فضیلت ، نبوی است که به درخواست او انجام شده و علوی است ، چون برای علی علیه السلام تحقّق یافته است .

۴ . بی فایده بودنِ بازگشت خورشیدمی گویند وقتی آفتابْ غروب کرد ، نماز ، قضا شده است و چون بازگردد ، ادا نخواهد شد . بدین سان ، چه فایده ای در بازگشت خورشید ، هست؟ ابن حجر هیثمی ، این اشکال را گزارش کرده و در پاسخ آن نوشته است که : بازگرداندن آفتاب ، ویژه علی علیه السلام است و کرامتی ویژه او . بدین سان ، ادراک وقت عصر و تحقّق نماز به صورت «ادا» نیز خصوصیت این حادثه خواهد بود و ویژه علی علیه السلام است. ⁽¹⁾یعنی چون اصل حادثه با نقل های استوار به اثبات رسید ، دیگر مَجالی برای این گونه اشکال ها باقی نمی مانَد . اصل جریان ، غیر عادی است و دارای خصوصیت ؛ و چنین است حواشی و پیامدهای آن . افزون بر این ، می توان گفت که این گونه داوری ها ، اجتهاد در مقابل نصّ است .

.

وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله از خداوند می خواهد که چنان شود ، بدین معناست که این کار ، فایده دارد . دیگر چگونه می شود در مقابل این نص (حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله ) ایستاد و استنباط کرد که : «فایده ندارد»؟

۵ . دگرگونی در نظام هستیمی گویند لازمه باور داشتن این حادثه ، دگرگونی نظام افلاک است ، و این ، پذیرفتنی نیست . در آغاز بحث ، یادآوری کردیم که گاهی حادثه فراتر از آن است که در محدوده تحلیل های عقلانی عادی بگنجد . در اثبات این گونه حوادث ، مُحال نبودن آنها (به خاطر وجود نقل های استوار) ، کافی است . بی گمان ، وقوع چنین حادثه ای ـ که نمونه آن در تاریخ قطعا بوده است ⁽¹⁾ـ عقلاً مُحال نیست تا از دایره قدرت الهی بیرون باشد . بنا بر این ، پذیرفتن آن به گونه جریانی «خلاف عادت» ، امّا بر اساس علل و عوامل موجود در هستی و با قدرت خداوندِ «سبب سازِ سبب سوز» ، چه مانعی دارد؟

۶ . تضاد در نقل هادیدیم که نقل هایِ حادثه فراوان است . با توجّه به این که گزارش ها غالبا نقل به معنا بوده اند و ناقلان در چگونگی گزارش ها ، شیوه ها و هدف های متفاوت داشته اند ، از این روی ، نقل ها به لحاظ محتوا گونه گون اند . یکی حادثه را با تمام ابعاد ، نقل کرده است و برخی صرفا به متن حادثه پرداخته اند ، و ... . امکان نسیان و خطا نیز منتفی نیست . بدین سان ، گونه گونی گزارش های یک حادثه ـ که گاه ، امکان دارد بخش هایی

.

از آن به تضاد نیز منجر شود ـ طبیعی است و بی گمان ، این چگونگی ، نفی اصل حادثه را باعث نخواهد شد . بررسی یک واقعه تاریخی ، معیارها و ملاک های خاصّ خود را دارد . از این روی ، سخن ناقدانِ حادثه که ویژگی هایِ گاه متفاوت و گاه متنافی ، نشان از کذب روایات دارد ، بسی نادرست است . علّامه شیخ محمّد حسن مظفّر ، ابعاد این اشکال را بازگفته و به آن ، پاسخ داده است ، که سزامند است متن آن را بیاوریم : مسئله سوم ، آن که متن روایات ، از چند جهت ، با یکدیگر منافات دارد ، که دروغ بودن حادثه را می رساند : نخستْ آن که بعضی روایات ، دلالت بر آن دارد که خورشید ، طلوع کرد و بر کوه ها و بر زمین تابید و در بعضی آمده است که تا وسط آسمان آمد و در پاره ای روایات است که تا نصف مسجد رسید ، و این ، دلیل بر آن است که حادثه باید در مدینه اتّفاق افتاده باشد ؛ چون مقصود از مسجد ، مسجد مدینه است ، و بسیاری از گزارش ها دلالت بر آن دارند که حادثه در جنگ خیبر و در صهباء ، روی داده است . دوم آن که در بعضی از روایات است که پیامبر صلی الله علیه و آله در حال دریافت وحی بود و در بعضی آمده است که خوابیده بود و بیدار شد . سوم آن که در بعضی روایات می گویند علی علیه السلام مشغول [ پرستاری از ]پیامبر صلی الله علیه و آله بود و در برخی آمده است که وی مشغول تقسیم غنایم بود و ... و دیگر ویژگی های متنافی ای که در روایت وجود دارد . پاسخ ، این است که : اختلاف ویژگی های روایات ، به معنای دروغ بودن اصل داستان نیست و تنها بر بودن اشتباهاتی در نقل ویژگی ها دلالت دارد ؛ چون هیچ حادثه نقل شده از طرق گوناگون وجود ندارد که در نقل ویژگی هایش اختلافی نباشد . در داستان شقّ القمر ـ در روایتی که از ترمذی نقل کردیم ـ آمده است که : «ماه ، دو نیمه شد و بر دو کوه تابید» و در گزارش دیگری از

.

ترمذی است که : «ماه ، دو نیمه شد ؛ نیمی از بالای کوه و نیمی از پایین کوه ، تابیدن گرفت» و در صحیح البخاری است که نیمی از بالای کوه و نیمی از پایین کوه ، نمایان گشت» . با این حال ، باید گفت که بین ویژگی ها در داستان «ردّ الشمس» اختلافی نیست . چون در صورت نخست ، مراد از همه آن خصوصیات ، این است که : خورشید تا وقت عصر بازگشت ، چنان که در پاره ای از روایات ، بدان تصریح شده است ؛ امّا در پاره ای از نقل ها مبالغه شده و گفته اند که تا وسط آسمان رسید (مبالغه در سخن ، کم نیست) ، چنان که وقوع ردّ الشمس در جنگ خیبر ، منافاتی با رسیدن آفتاب تا نیمه مسجد ندارد . امّا ویژگی ها در صورت دوم هم با یکدیگر اختلاف ندارند ؛ چون ممکن است که خواب پیامبر صلی الله علیه و آله را بر ویژگی فراگیری وحی و بیداری اش را بر خروج از آن حالت ، حمل کنیم . به همین جهت ، در پاره ای از گزارش ها پس از ذکر فرود آمدن جبرئیل علیه السلام و غلبه حالت وحی بر پیامبر صلی الله علیه و آله ، تعبیر «استیقاظ (به خود آمدن)» آمده است . امّا ویژگی ها در صورت سوم ، روشن است که منافاتی با یکدیگر ندارند ؛ چون بعید نیست که مسئله تقسیم غنایم ، حادثه ای پیش از مشغول شدن علی علیه السلام به [ پرستاری از] پیامبر صلی الله علیه و آله بود ، نه هم زمان با آن . توهّم تنافی در دیگر ویژگی های گزارش هم از همین قبیل است . ⁽¹⁾

۷ . اندک بودنِ شمار شاهدانمی گویند اگر «ردّ الشمسْ» تحقّق یافته بود ، به صورت طبیعی باید بسیاری آن را می دیدند و باید چونان حادثه ای شگفت و بلکه به عنوان شگفت ترین حادثه تاریخی

.

در جهان ، مشهور می گشت و اقوام و ملل مختلف ، آن را نقل می کردند ، نه این که گزارشگران آن ، بدین سان اندک باشند . این اشکال ، که شاید کسانی پنداشته اند مهم ترین مشکل حادثه است ، هم پاسخِ نقضی دارد و هم حَلّی (اثباتی) . امّا پاسخ نقضی : در تاریخ اسلام و در تاریخ حیات پیامبر صلی الله علیه و آله جریان «شق القمر» ، حادثه ای است واقعا شگفت ، و بلکه از «ردّ الشمس» نیز شگفت تر : ماه در پیِ درخواست مشرکان و با اشارت معجزه آسای پیامبر صلی الله علیه و آله دو پاره شد و هر پاره ای در سویی قرار گرفت . مسافرانی که از بیرون مکّه به آن دیارْ وارد می شدند ، دیدند و این رؤیت را به اطلاع قریش نیز رساندند . این واقعه را همه مفسّران پذیرفته اند و آیات آغازینِ سوره قمر : «اقْتَرَبَتِ السَّـاعَةُ وَ انشَقَّ الْقَمَرُ وَ إِن یَرَوْاْ ءَایَةً یُعْرِضُواْ وَ یَقُولُواْ سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ ؛ ⁽¹⁾نزدیک شد قیامت و از هم شکافت ماه ، و هرگاه نشانه ای ببینند ، روی برمی گردانند و می گویند : سِحری دائم است» ، آن را گزارش کرده و بر آن ، تأکید ورزیده است . ⁽²⁾با این همه ، نه شهرت روایی «شقّ القمر» ، فراتر از «ردّ الشمس» است و نه در میان اقوام و ملل مختلف ، شهره آفاق گشته است و نه ... و به واقع ، اگر نبود آیات الهی و جاودان سازی آن حادثه توسّط وحی ، همین چند گزارش موجود نیز شاید اکنون در اختیار نمی بود و چه بسا حادثه «شقّ القمر» ، فراموش می گشت! از سوی دیگر و با نگاه حَلّی به مسئله ، باید توجّه داشت که متأسّفانه به جهاتی ـ که اکنون جای شرح و بسط آن نیست ـ ، فرهنگ کتابت حدیث در قرن اوّل در میان مسلمانان به شدّتْ سست گردید و بدین سان ، آثار و مآثر بسیاری تباه گشت و گزارش ها و حدیث های فراوان از دست رفت . از این روی ، معجزات دیگر پیامبر صلی الله علیه و آله

.

نیز نقل های فراوانی ندارند . دو دیگر ، این که فضای حاکم ، نه فقط در قرن اوّل ، بلکه قرن ها ، ستیز با فضایل علوی و مناقب آل اللّه علیهم السلام بود . از این روی ، گزارش و گستراندن این گونه اخبار ، پیامدهای بس سنگین داشت . توجّه به چگونگی آن جو ـ که برای پژوهشگران تاریخ اسلام ، روشن است ـ می تواند توجیه گر کمبود گزارش های جریان هایی از این دست باشد و حتّی فراتر از آن ، وجود همین مقدار را نیز باید مرهون لطف الهی و عظمت حادثه ها و شگفتی آفرینی آنها دانست . سه دیگر ، این که فراهم بودنِ زمینه رؤیت این حادثه توسّط افراد بسیار نیز روشن نیست ؛ چون هم مدّت این بازگشت ، بس اندک بوده است و هم نباید به لحاظ چرایی و چگونگی حادثه ، آفتاب ، زیاد بالا آمده باشد و احتمالاً تنها در مناطق قریب الاُفق ، اگر مانعی مانند ابر و غبارْ وجود نداشته ، قابل مشاهده بوده است . ⁽¹⁾با این همه و بر روی هم ، در مقایسه با گزارش های حوادث دیگر ، نقل این حادثه چندان هم کم نیست . ناظران ، نوعا چون در متن حادثه هستند ، گزارش را چندان بااهمیّت تلقّی نمی کنند و بر روایت آن ، همّت نمی ورزند ؛ امّا در نسل های بعدی ، گزارشگران این حادثه چندان هم کم نیستند . به هر حال ، وقوع «ردّ الشمس» ، قطعی است و گزارش های آن ، بسی استوار .

.

الفصل الثالث : إخباره بالاُمور الغیبیّة۳ / ۱اِستِشهادُ الحُسَینِ فی کَربَلاءَکامل الزیارات عن أبی عبد اللّه الجدلی :دَخَلتُ عَلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام والحسین علیه السلام إلی جَنبِهِ ، فَضَرَبَ بِیَدِهِ عَلی کَتِفِ الحُسَینِ علیه السلام ، ثُمَّ قالَ : إنَّ هذا یُقتَلُ ولا یَنصُرُهُ أحَدٌ . قالَ : قُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، وَاللّهِ إنَّ تِلکَ لَحَیاةُ سوءٍ . قالَ : إنَّ ذلِکَ لَکائِنٌ . ⁽¹⁾

الإرشاد عن إسماعیل بن زیاد :إنَّ عَلِیّا علیه السلام قالَ لِلبَراء بنِ عازِبٍ یَوما : یا بَراءُ ، یُقتَلُ ابنِیَ الحُسَینُ وأنتَ حَیٌّ لا تَنصُرُهُ . فَلَمّا قُتِلَ الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ علیهماالسلام کانَ البَراءُ بنُ عازِبٍ یَقولُ : صَدَقَ ـ وَاللّهِ ـ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ، قُتِلَ الحُسَینُ ولَم أنصُرهُ . ثُمَّ یُظهِرُ الحَسرَةَ عَلی ذلِکَ وَالنَّدَمَ . ⁽²⁾

الإرشاد عن جویریة بن مسهر العبدی :لَمّا تَوَجَّهنا مَعَ أمیرِ المُؤمِنینَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام إلی صِفّینَ ، فَبَلَغنا طُفوفَ کَربَلاءَ ، وَقَفَ علیه السلام ناحِیَةً مِنَ العَسکَرِ ، ثُمَّ نَظَرَ یَمینا وشِمالاً وَاستَعبَرَ ، ثُمَّ قالَ : هذا ـ وَاللّهِ ـ مُناخُ رِکابِهِم ومَوضِعُ مَنِیَّتِهِم . فَقیلَ لَهُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، ما هذَا المَوضِعُ ؟ قالَ : هذا کَربَلاءُ ، یُقتَلُ فیهِ قَومٌ یَدخُلونَ الجَنَّةَ بِغَیرِ حِسابٍ . ثُمَّ سارَ . ⁽³⁾

.

فصل سوم : پیشگویی امام علی درباره حوادث آینده

۳ / ۱ شهادت امام حسین در کربلا

فصل سوم : پیشگویی امام علی درباره حوادث آینده۳ / ۱شهادت امام حسین در کربلاکامل الزیاراتـ به نقل از ابو عبد اللّه جَدَلی ـ: بر امیر مؤمنان ، وارد شدم و حسین علیه السلام در کنارش بود . با دست بر شانه حسین علیه السلام زد و آن گاه فرمود : «این ، کشته خواهد شد و هیچ کس کمکش نخواهد کرد» . گفتم : ای امیر مؤمنان! به خدا سوگند ، روزگار بدی خواهد بود . فرمود : «این اتّفاق ، خواهد افتاد» .

الإرشادـ به نقل از اسماعیل بن زیاد ـ: روزی ، علی علیه السلام به براء بن عازب فرمود : «ای براء! پسرم حسین ، کشته خواهد شد و تو زنده خواهی بود و کمکش نخواهی کرد» . هنگامی که حسین بن علی علیهماالسلام شهید شد ، براء بن عازب می گفت : «به خدا سوگند ، علی بن ابی طالب ، راست گفت . حسین ، کشته شد و من کمکش نکردم» و همواره از یاری نکردن حسین علیه السلام اظهار تأسّف و پشیمانی می کرد .

الإرشادـ به نقل از جُوَیریة بن مُسهِر عبدی ـ: هنگامی که با امیر مؤمنان ، علی بن ابی طالب علیه السلام به صِفّین می رفتیم ، به بیابان های کربلا رسیدیم . دور از سپاه ایستاد و آن گاه به راست و چپ ، نگاه کرد و اشک ریخت و سپس فرمود : «به خدا سوگند ، این جا توقّفگاه قافله آنان و جای مرگشان است» . گفتند : ای امیر مؤمنان! این جا کجاست؟ فرمود : «این جا کربلاست و در آن ، گروهی کشته خواهند شد که بدون محاسبه وارد بهشت می گردند» . آن گاه به راه خود ، ادامه داد .

.

المعجم الکبیر عن أبی حبرة :صَحِبتُ عَلِیّا رضی الله عنهحَتّی أتَی الکوفَةَ ، فَصَعِدَ المِنبَرَ فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ ، ثُمَّ قالَ : کَیفَ أنتمُ إذا نَزَلَ بِذُرِّیَّةِ نَبِیِّکُم بَینَ ظَهرانَیکُم ؟ قالوا : إذا نُبلِی اللّهَ فیهِم بَلاءً حَسَنا . فَقالَ : وَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ ، لَیَنزِلُنَّ بَینَ ظَهرانَیکُم ولَتَخُرجُنَّ إلَیهِم فَلَتَقتُلنَّهُم . ثُمَّ أقبَلَ یَقولُ : هُم أورَدوهُم بِالغَرورِ وعَرَّدوا ⁽¹⁾أحَبّوا نَجاةً لا نَجاةَ ولا عُذرَ ⁽²⁾

مسند ابن حنبل عن عبد اللّه بن نُجَیّ عن أبیه :أنَّهُ سارَ مَعَ عَلِیٍّ رضی الله عنهوکانَ صاحِبَ مِطهَرَتِهِ ⁽³⁾، فَلَمّا حاذی نینَوی وهُوَ مُنطَلِقٌ إلی صِفّینَ ، فَنادی عَلِیٌّ رضی الله عنه : اِصبِر أبا عَبدِ اللّهِ ، اِصبِر أبا عَبدِ اللّهِ بِشَطِّ الفُراتِ . قُلتُ : وماذا ⁽⁴⁾؟ قالَ : دَخَلتُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ذاتَ یَومٍ وعَیناهُ تَفیضانِ ، قُلتُ : یا نَبِیَّ اللّهِ ، أغضَبَکَ أحَدٌ ، ما شَأنُ عَینَیکَ تَفیضانِ ؟ قالَ : بَل قامَ مِن عِندی جِبریلُ قَبلُ فَحَدَّثَنی أنَّ الحُسَینَ یُقتَلُ بِشَطِّ الفُراتِ . قالَ : فَقالَ : هَل لَکَ إلی أن أُشِمَّکَ مِن تُربَتِهِ ؟ قالَ : قُلتُ : نَعَم . فَمَدَّ یَدَهُ فَقَبَضَ قَبضَةً مِن تُرابٍ فَأَعطانیها ، فَلَم أملِک عَینَیَّ أن فاضَتا . ⁽⁵⁾

.

المعجم الکبیرـ به نقل از ابو حِبره ـ: با علی علیه السلام همراه شدم تا به کوفه رسید . در کوفه به منبر رفت و خدا را سپاس و ستایش گفت و آن گاه فرمود : «هنگامی که نوادگان پیامبرتان در میان شما گرفتار شوند ، چگونه برخورد خواهید کرد؟» . گفتند : در راه آنان ، آزمایش نیکویی خواهیم داد . [ علی علیه السلام ] فرمود : «سوگند به آن که جانم در دست اوست ، در میان شما منزل خواهند کرد و شما به سوی آنان به راه خواهید افتاد و آنان را خواهید کُشت» . آن گاه ، شروع به خواندن این شعر کرد : «خود ، آنان را با نیرنگ ، وارد خواهند کرد و [ سپس] از آنان رو خواهند گرداند نجات یافتنی را دوست خواهند داشت که نه رستگاری و نه دلیلی بر آن است» .

مسند ابن حنبلـ به نقل از عبد اللّه بن نُجَیّ ، از پدرش ـ: با علی علیه السلام می رفتم و مسئول ظرف آب وضوی او بودم . هنگامی که به سوی صِفّین می رفتیم ، مقابل نینوا که رسیدیم ، علی علیه السلام فرمود : «ابو عبد اللّه ! صبر کن . در کنار فرات ، صبر کن» . گفتم : چه شده است؟ فرمود : «روزی بر پیامبر صلی الله علیه و آله وارد شدم ، در حالی که چشمانش گریان بود . گفتم : ای پیامبر خدا! آیا کسی تو را خشمناک کرده است؟ چرا دیدگانت گریان است ؟ فرمود : هم اکنون ، جبرئیل از پیش من رفت و به من گفت که حسین در کنار فرات ، کشته خواهد شد . سپس فرمود : می خواهی خاک آن جا را بو کنی؟ گفتم : آری . دستش را دراز کرد و یک مشت خاک برداشت و به من داد و من نتوانستم جلوی اشکم را بگیرم» .

.

مقتل الحسین للخوارزمی عن الحاکم الجشمی :إنَّ أمیرَ المُؤمِنین علیه السلام لَمّا سارَ إلی صِفّینَ نَزَلَ بِکَربَلاءَ وقالَ لابنِ عَبّاسٍ : أ تَدری ما هذِهِ البُقعَةُ ؟ قالَ : لا . قالَ : لَو عَرفتَها لَبَکَیتَ بُکائی . ثُمَّ بَکی بُکاءً شَدیدا ، ثُمَّ قالَ : ما لی ولاِلِ أبی سُفیانَ ؟ ! ثُمَّ التَفَتَ إلَی الحُسَینِ وقالَ : صَبرا یا بُنَیَّ ، فَقَد لَقِیَ أبوکَ مِنهُم مِثلَ الَّذی تَلقی بَعدَهُ . ⁽¹⁾

اُسد الغابة عن غرفة الأزدی :دَخَلَنی شَکٌّ مِن شَأنِ عَلیٍّ ، فَخَرَجتُ مَعَهُ عَلی شاطِئِ الفُراتِ ، فَعَدَلَ عَنِ الطَّریقِ ووَقَفَ ووَقَفنا حَولَهُ ، فَقالَ بِیَدِهِ : هذا مَوضِعُ رَواحِلِهِم، ومُناخُ رِکابِهِم، ومُهراقُ دِمائِهِم ، بِأَبی مَن لا ناصِرَ لَهُ فِی الأَرضِ ولا فِی السَّماءِ إلّا اللّهُ . فَلَمّا قُتِلَ الحُسَینُ خَرَجتُ حَتّی أتَیتُ المَکانَ الَّذی قَتَلوهُ فیهِ ، فَإِذا هُوَ کَما قالَ ، ما أخطَأَ شَیئا . قالَ : فَاستَغفَرتُ اللّهَ مِمّا کانَ مِنّی مِنَ الشَّکِّ ، وعَلِمتُ أنَّ عَلِیّا رضی الله عنه لَم یُقدِم إلّا بِما عُهِدَ إلَیهِ فیهِ . ⁽²⁾

.

مقتل الحسین ، خوارزمیـ به نقل از حاکم جُشَمی ـ: امیر مؤمنان، هنگامی که به صِفّین می رفت ، در کربلا فرود آمد و به ابن عبّاس فرمود : «می دانی این مکانْ کجاست؟». [ ابن عبّاس] گفت : نه . فرمود : «اگر این مکان را می شناختی ، همچون من می گریستی» و آن گاه ، گریه شدیدی کرد و افزود : «من با آل ابو سفیان ، چه کار دارم؟» . آن گاه [ امیر مؤمنان] به حسین علیه السلام رو کرد و فرمود : «شکیبا باش ، پسر عزیزم! پدرت هم از آنان ، همانند آنچه تو پس از او خواهی دید ، می بیند» .

اُسد الغابةـ به نقل از غرفه اَزْدی ـ: نسبت به منزلت علی علیه السلام تردیدی در دلم راه یافته بود . [ روزی ]با او به ساحل فرات رفتم . راه کج کرد و ایستاد و ما هم اطرافش ایستادیم . با اشاره دست فرمود : «این جا مکان شترانشان ، جایگاه فرود قافله شان و محلّ ریختن خونشان است . پدرم فدای آن که جز خدا ، یاوری در زمین و در آسمان ندارد!». هنگامی که حسین علیه السلام کشته شد [ ، به ساحل فرات ]آمدم و به جایی که حسین علیه السلام را در آن جا کشته بودند ، رفتم . درست همان گونه بود که علی علیه السلام گفته بود و هیچ اشتباهی نکرده بود . از تردیدی که در من بود ، از خدا طلب آمرزش کردم و فهمیدم که علی علیه السلام به کاری دست نمی زَنَد ، مگر بر پایه عهدی که با وی شده است . ⁽¹⁾

.

الطبقات الکبری عن أبی عبید الضبّی :دَخَلنا عَلی أبی هَرثَمٍ الضَّبِّیِّ حینَ أقبَلَ مِن صِفّینَ ـ وهُوَ مَعَ عَلِیٍّ ـ وهُوَ جالِسٌ عَلی دُکّانٍ ⁽¹⁾، ولَهُ امرَأَةٌ یُقالُ لَها : جَرداءُ ، هِیَ أشَدُّ حُبّا لِعَلِیٍّ وأشَدُّ لِقَولِهِ تَصدیقا . فَجاءَت شاةٌ فَبَعَرَت ، فَقالَ : لَقَد ذَکَّرَنی بَعرُ هذِهِ الشّاةِ حَدیثا لِعَلِیٍّ . قالوا : وما عِلمُ عَلِیٍّ بِهذا ؟ قالَ : أقبَلنا مَرجِعَنا مِن صِفّینَ فَنَزَلنا کَربَلاء ، فَصَلّی بِنا عَلیٌّ صَلاةَ الفَجرِ بَینَ شَجَراتٍ ودَوحاتٍ حَرمَلٍ ، ثُمَّ أخَذَ کَفّا مِن بَعرِ الغِزلانِ فَشَمَّهُ ، ثُمَّ قالَ : أوهِ ، أوهِ ، یُقتَلُ بِهذَا الغائِطِ ⁽²⁾قَومٌ یَدخُلونَ الجَنَّةَ بِغَیرِ حِسابٍ . قالَ : قالَت جَرداءُ : وما تُنکِرُ مِن هذا ؟ ! هُوَ أعلَمُ بِما قالَ مِنکَ ، نادَت بِذلِکَ وهِیَ فی جَوفِ البَیتِ . ⁽³⁾

تاریخ دمشق عن هرثمة بن سلمی :خَرَجنا مَعَ عَلِیٍّ فی بَعضِ غَزوِهِ ، فَسارَ حَتَّی انتَهی إلی کَربَلاءَ ، فَنَزَلَ إلی شَجَرَةٍ فَصَلّی إلَیها ، فَأَخَذَ تُربَةً مِنَ الأَرضِ فَشَمَّها ، ثُمَّ قالَ : واها لَکِ [ مِن ] ⁽⁴⁾تُربَةٍ ! لَیُقتَلَنَّ بِکِ قَومٌ یَدخُلونَ الجَنَّةَ بِغَیرِ حِسابٍ . قالَ : فَقَفَلنا مِن غَزَواتِنا ⁽⁵⁾، وقُتِلَ عَلِیٌّ ، ونَسیتُ الحَدیثَ . قالَ : وکُنتُ فِی الجَیشِ الذَّینَ ساروا إلَی الحُسَینِ ، فَلَمَّا انتَهَیتُ إلَیه نَظَرتُ إلَی الشَّجَرَةِ فَذَکَرتُ الحَدیثَ ، فَتَقدَّمتُ عَلی فَرَسٍ لی فَقُلتُ : اُبَشِّرُکَ [ یَا ] ⁽⁶⁾ابن بنت رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وحَدَّثتُهُ الحَدیثَ . قالَ : مَعَنا أو عَلَینا ؟ قُلتُ : لا مَعَکَ ولا عَلَیکَ ، تَرَکتُ عِیالاً ، وتَرَکتُ ⁽⁷⁾. قالَ : أمّا لا فَوَلِّ فِی الأَرضِ ؛ فَوَالَّذی نَفسُ حُسَینٍ بِیَدِهِ لا یَشهَدُ قَتلنَا الیَومَ رَجُلٌ إلّا دَخَلَ جَهَنَّمَ . قالَ : فَانطَلَقتُ هارِبا مُوَلِّیا فِی الأَرضِ حَتّی خَفِیَ عَلَیَّ مَقتَلُهُ . ۸

.

الطبقات الکبریـ به نقل از ابو عبید ضَبّی ـ: بر ابو هَرثَم ضبّی (از سپاهیان علی علیه السلام درصِفّین) وقتی که از صِفّین برگشته بود ، وارد شدیم و او روی سکّویی نشسته بود .وی زنی داشت به نام جَرداء که بسیار به علی علیه السلام علاقه داشت و سخنان وی راپیش از همه تصدیق می کرد . گوسفندی از آن جا گذشت و سرگین انداخت . هَرثَم گفت : سرگین این گوسفند ، سخنی از علی را به یاد من آورد . گفتند : علی علیه السلام از کجا به سرگین انداختن این گوسفند ، آگاهی داشت؟ گفت : در بازگشت از صِفّین ، در کربلا پیاده شدیم و علی ، نماز صبح را با ما به جماعت در بین درختان و بوته های اسفند به جای آورد . سپس مُشتی از سرگین آهوان را برداشت و بویید و آن گاه گفت : «آه ، آه! در این بیابان ، گروهی کشته خواهند شد که بدون محاسبه وارد بهشت می گردند» . جرداء که در درون خانه بود ، با صدای بلند گفت : چه جای انکار این سخن است؟! او به آنچه گفته ، از تو داناتر است .

تاریخ دمشقـ به نقل از هَرثَمة بن سلمی ـ: در یکی از جنگ های علی علیه السلام همراه او می رفتیم تا به کربلا رسیدیم . او در کنار درختی پیاده شد و نماز خواند و [مشتی ]خاک از زمین برداشت و بویید و فرمود : «وای بر تو ، ای خاک! بر روی تو گروهی کشته خواهند شد که بدون محاسبه وارد بهشت می گردند» . جنگ هایمان پایان یافت و [مدّتی بعد] علی علیه السلام کشته شد و این سخن را فراموش کردم . [ سال ها بعد ]در سپاهی که به سوی حسین علیه السلام می رفت، بودم. وقتی به حسین علیه السلام رسیدم، چشمم به آن درخت افتاد و سخن علی علیه السلام به یادم آمد . با اسبم جلو رفتم و به حسین علیه السلام گفتم : ای پسرِ دختر پیامبر خدا! به تو بشارت می دهم ، و داستان را برایش نقل کردم . [ حسین علیه السلام ] فرمود : «با ما هستی ، یا بر ما؟». گفتم : نه با شما و نه بر شما . خانواده ام را رها کرده ام و آمده ام . فرمود : «اگر با ما نیستی ، از این سرزمین ، دور شو . سوگند به آن که جان حسین در دست اوست ، امروزْ کسی کشته شدن ما را نمی بیند ، مگر آن که وارد دوزخ خواهد شد» . پس ، پشت کرده ، فرار نمودم تا جایی که محلّ کشته شدن وی از نظرم پنهان ماند .

.

وقعة صفّین عن أبی عبیدة عن هرثمة بن سلیم :غَزَونا مَعَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ غَزوَةَ صِفّینَ ، فَلَمّا نَزَلنا بِکَربَلاءَ صَلّی بِنا صَلاةً ، فَلَمّا سَلَّمَ رَفَعَ إلَیهِ مِن تُرَبتِها فَشَمَّها ، ثُمَّ قالَ : واها لَکِ أیَّتُها التُّربَةُ ، لَیُحشَرَنَّ مِنکِ قَومٌ یَدخُلونَ الجَنَّةَ بِغَیرِ حِسابٍ . فَلَمّا رَجَعَ هَرثَمَةُ مِن غَزوَتِهِ إلَی امرَأَتِهِ ـ وهِیَ جَرداءُ بِنتُ سُمَیرٍ ، وکانَت شیعَةً لِعَلِیّ ـ فَقالَ لَها زَوجُها هَرثَمَةُ : ألا اُعَجِّبُکِ مِن صَدیقِکِ أبِی الحَسَنِ ؟ ! لَمّا نَزَلنا کَربَلاءَ رَفَعَ إلَیهِ مِن تُربَتِها فَشَمَّها وقالَ : واها لَکِ یا تُربَةُ ، لَیُحشَرَنَّ مِنکِ قَومٌ یَدخُلون الجَنَّةَ بِغَیرِ حِسابٍ ! وما عِلمُهُ بِالغَیبِ ؟ ! فَقالَت : دَعنا مِنکَ أیُّهَا الرَّجُلُ ، فَإِنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ لَم یَقُل إلّا حَقّا . فَلَمّا بَعَثَ عُبَیدُ اللّهِ بنُ زِیادٍ البَعثَ الَّذی بَعَثَهُ إلَی الحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ وأصحابِهِ ، قالَ : کُنتُ فیهِم فِی الخَیلِ الَّتی بَعَثَ إلَیهِم ، فَلَمَّا انتَهَیتُ إلَی القَومِ وحُسَینٍ وأصحابِهِ عَرَفتُ المَنزِلَ الَّذی نَزَلَ بِنا عَلِیٌّ فیهِ ، وَالبُقعَةَ الَّتی رَفَعَ إلَیهِ مِن تُرابِها ، وَالقَولَ الَّذی قالَهُ ، فَکَرِهتُ مَسیری ، فَأَقبَلتُ عَلی فَرَسی حَتّی وَقَفتُ عَلَی الحُسَینِ ، فَسَلَّمتُ عَلَیهِ ، وحَدَّثتُهُ بِالَّذی سَمِعتُ مِن أبیهِ فی هذَا المَنزِلِ . فَقالَ الحُسَینُ : مَعَنا أنتَ أو عَلَینا ؟ فَقُلتُ : یَابنَ رَسولِ اللّهِ ، لا مَعَکَ ولا عَلَیکَ ، تَرَکتُ أهلی ووُلدی أخافُ عَلَیهِم مِنِ ابنِ زِیادٍ . فَقالَ الحُسَینُ : فَوَلِّ هَرَبا حَتّی لا تَری لَنا مَقتَلاً ، فَوَالَّذی نَفسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ لا یَری مَقتَلَنَا الیَومَ رَجُلٌ ولا یُغیثُنا إلّا أدخَلَهُ اللّهُ النّارَ . قالَ : فَأَقبَلتُ فِی الأَرضِ هارِبا حَتّی خَفِیَ عَلَیَّ مَقتَلُهُ . ⁽¹⁾

.

وقعة صِفّینـ به نقل از ابو عبیده ، از هرثمة بن سلیم ـ:همراه علی بن ابی طالب علیه السلام در صِفّین جنگیدیم . وقتی به کربلا رسیدیم ، برایمان نماز اقامه کرد و هنگامی که سلام داد ، مقداری از خاک آن جا را برداشت و بویید و فرمود : «وای بر تو ، ای خاک! از تو گروهی محشور خواهند شد که بدون محاسبه وارد بهشت می گردند» . هنگامی که هرثمه از جنگْ نزد زنش جَرداء (دختر سمیر) که از پیروان علی علیه السلام بود ، بازگشت گفت : آیا تو را از دوستت ابو الحسن ، شگفت زده نکنم؟ وقتی درکربلا پیاده شدیم ، او مقداری از خاک آن جا را برداشت و بویید و فرمود : «وای برتو ، ای خاک! از تو گروهی محشور خواهند شد که بدون محاسبه وارد بهشت می گردند» . او از کجا به غیب ، علم دارد؟ جرداء گفت : ای مرد! دست از سرم بردار . امیر مؤمنان ، جز حق نگفته است . هنگامی که عبید اللّه بن زیاد ، سپاهی را به سوی حسین علیه السلام و یارانش گسیل داشت ، من در بین سپاهیان بودم . وقتی به آن گروه و حسین علیه السلام و یارانش رسیدم ، جایی را که علی علیه السلام ما را پیاده کرده و زمینی را که از آن خاک برداشته بود ، شناختم و سخنی را که گفته بود [ ، به یاد آوردم] . از ادامه دادن راه ، ناخشنود گشتم و با اسبم جلوم آمدم تا نزدیک حسین علیه السلام ایستادم . بر وی سلام کردم و داستانی را که از پدرش در این مکان شنیده بودم ، به وی گفتم . حسین علیه السلام فرمود : «با مایی ، یا بر ما؟». گفتم : ای فرزند پیامبر خدا! نه با تو و نه بر تو . من خانواده و بچّه هایم را رها کرده ام و بر آنان از ابن زیاد ، بیم دارم . حسین علیه السلام فرمود : «فرار کن تا کشته شدن ما را نبینی . سوگند به آن که جان محمّد صلی الله علیه و آله به دست اوست ، امروزْ هر که کشته شدن ما را ببیند و به ما کمک نکند ، وارد جهنّم می شود» . من فرار کردم تا جایی که محلّ کشته شدن آنان از نظرم مخفی گشت .

.

الإمام علیّ علیه السلام :کَأَ نّی بِالقُصورِ قَد شُیِّدَت حَولَ قَبرِ الحُسَینِ ، وکَأَ نّی بِالمَحامِلِ تَخرُجُ مِنَ الکوفَةِ إلی قَبرِ الحُسَینِ ، ولا تَذهَبُ اللَّیالی وَالأَیّامُ حَتّی یُسارَ إلَیه مِنَ الآفاقِ ، وذلِکَ عِندَ انقِطاعِ مُلکِ بَنی مَروانَ . ⁽¹⁾

راجع : ج ۵ ص ۵۱۸ (بکاء الإمام لمّا وصل إلی کربلاء) .

۳ / ۲استِشهادُ الرِّضا فی خُراسانَالإمام علیّ علیه السلام :سَیُقتَلُ رَجُلٌ مِن وُلدی بِأَرضِ خُراسانَ بِالسُّمِّ ظُلما ، اِسمُهُ اسمی ، وَاسمُ أبیهِ اسمُ ابنِ عِمرانَ موسی علیه السلام ، ألا فَمَن زارَهُ فی غُربَتِهِ غَفَرَ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ لَهُ ذُنوبَهُ ما تَقَدَّمَ مِنها وما تَأَخَّرَ ، ولَو کانَت مِثلَ عَدَدِ النُّجومِ وقَطَرِ الأَمطارِ ووَرَقِ الأَشجارِ . ⁽²⁾

.

۳ / ۲ شهادت امام رضا در خراسان

امام علی علیه السلام :کاخ هایی را می بینم که در اطراف قبر حسین ، بنا شده است و کجاوه هایی را می بینم که از کوفه به سوی قبر حسین در حرکت اند و شب و روز نمی گذرد ، مگر آن که از هر سو به طرف قبر او در حرکت خواهند بود ، و این به هنگام پایان یافتن پادشاهی بنی مروان خواهد بود .

ر . ک : ج ۵ ص ۵۱۹ (گریستن امام ، هنگام رسیدن به کربلا) .

۳ / ۲شهادت امام رضا در خراسانامام علی علیه السلام :در سرزمین خراسان ، یکی از فرزندان من به ستم با سَم ، کشته خواهد شد . نام او نام من و نام پدرش نام فرزند عمران ، موسی علیه السلام است . بدانید که هر کس او را در غربتش زیارت کند ، خداوند عز و جل گناهان گذشته و آینده او را می بخشد ، گر چه به شمار ستارگان و قطره های باران و برگ درختان باشد .

.

۳ / ۳مَصیرُ الحَربِ فی وَقعَةِ الجَمَلِالمعجم الکبیر عن الأجلح بن عبد اللّه عن زید بن علیّ عن أبیه عن ابن عبّاس :لَمّا بَلَغَ أصحابَ عَلِیٍّ حینَ ساروا إلَی البَصرَةِ أنَّ أهلَ البَصرَةِ قَدِ اجتَمَعوا لِطَلَحَةَ وَالزُّبیَرِ، شَقَّ عَلَیهِم ووَقَعَ فی قُلوبِهِم ، فَقالَ عَلِیٌّ : وَالَّذی لا إلهَ غَیرُهُ ، لَیُظهَرَنَّ عَلی أهلِ البَصرَةِ ، ولَیُقتَلَنَّ طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ ، ولَیَخرُجَنَّ إلَیکُم مِنَ الکوفَةِ سِتَّةُ آلافٍ وخَمسُمِئَةٍ وخَمسونَ رَجُلاً ، أو خمسة آلافٍ وخَمسُمِئَةٍ وخَمسونَ رَجُلاً ـ شَکَّ الأَجلَحُ ـ . قالَ ابنُ عَبّاسٍ : فَوَقَعَ ذلِکَ فی نَفسی ، فَلَمّا أتی أهلُ الکوفَةِ خَرَجتُ ، فَقُلتُ : لأَنظُرَنَّ ، فَإِن کانَ کَما یَقولُ ⁽¹⁾فَهُوَ أمرٌ سَمِعَهُ ، وإلّا فَهِیَ خَدیعَةُ الحَربِ . فَلَقیتُ رَجُلاً مِنَ الجَیشِ فَسَأَلتُهُ ، فَوَاللّهِ ما عَتَّمَ ⁽²⁾أن قالَ ما قالَ عَلِیٌّ . قالَ ابنُ عَبّاسٍ : وهُوَ مِمّا کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُخبِرُهُ . ⁽³⁾

الأمالی للطوسی عن المنهال بن عمرو :أخَبَرنی رَجُلٌ مِن تَمیمٍ قالَ : کُنّا مَعَ عَلِیٍّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام بِذیقارٍ ونَحُن نَری أ نّا سَنُختَطَفُ فی یَومِنا ، فَسَمِعتُهُ یَقولُ : وَاللّهِ لَنَظهَرَنَّ عَلی هذِهِ الفِرقَةِ ، ولَنَقتُلَنَّ هذَینِ الرَّجُلَینِ ـ یَعنی طَلَحَةَ وَالزُّبَیرَ ـ ولَنَستَبیحَنَّ عَسکَرَهُما . قالَ التَّمیمِیُّ : فَأَتَیتُ إلی عَبدِ اللّهِ بنِ عَبّاسٍ فَقُلتُ : أما تَری إلَی ابنِ عَمِّکَ وما یَقولُ ؟ فَقالَ : لا تَعجَل حَتّی تَنظُرَ ما یَکونُ . فَلَمّا کانَ مِن أمرِ البَصرَةِ ما کانَ أتَیتُهُ فَقُلتُ : لا أرَی ابنَ عَمِّکَ إلّا قَد صَدَقَ !! فَقالَ : وَیحَکَ ! إنّا کُنّا نَتَحَدَّثُ أصحابَ مُحَمَّدٍ أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله عَهِدَ إلَیهِ ثَمانینَ عَهدا لَم یَعَهد شَیئا مِنها إلی أحَدٍ غَیرَهُ ، فَلَعَلَّ هذا مِمّا عَهِدَ إلَیهِ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۳ سرانجام جنگ جمل

۳ / ۳سرانجام جنگ جملالمعجم الکبیرـ به نقل از اَجلح بن عبد اللّه ، از زید بن علی ، از پدرش ، از ابن عبّاس ـ: هنگامی که در بین راه بصره ، خبر طرفداری مردم بصره از طلحه و زبیر به یاران علی علیه السلام رسید،بر آنان گران آمد و هراس در دلشان انداخت. علی علیه السلام فرمود : «سوگند به آن که خدایی غیر از او نیست ، هر آینه [ این سپاه] بر بصریان ، غلبه خواهد کرد و طلحه و زبیر ، کشته خواهند شد و از کوفه شش هزار و پانصد و پنجاه مرد (یا پنج هزار و پانصد و پنجاه مرد که تردید از اجلح است) برای یاری شما خارج خواهند شد» . این سخن،تردیدی در دلم انداخت . وقتی جنگجویان از کوفه آمدند ، به استقبالشان شتافتم و [ پیش خود ]گفتم : دقّت خواهم کرد. اگر چنان باشد که علی می گوید ، حتما آن را [از پیامبر صلی الله علیه و آله ] شنیده است، و گرنه ، حیله جنگی است. یکی از سپاهیان را دیدم و [ درباره شمار آنها] از وی پرسیدم . به خدا سوگند که او درنگ نکرد و آنچه علی علیه السلام گفته بود ، او نیز گفت . این از جمله چیزهایی بود که پیامبر خدا به او خبر می داد .

الأمالی ، طوسیـ به نقل از مِنهال بن عمرو ـ: مردی از قبیله تمیم به من خبر داد و گفت : ما با علی بن ابی طالب علیه السلام در منطقه ذو قار ⁽¹⁾بودیم و فکر می کردیم که امروز ، غافلگیر خواهیم شد . شنیدم که علی علیه السلام فرمود : «به خدا سوگند ، بر این گروه ، پیروز خواهیم شد و این دو نفر (طلحه و زبیر) را خواهیم کشت و سپاهشان را ریشه کن خواهیم کرد» . مرد تمیمی گفت : پیش عبد اللّه بن عبّاس آمدم و گفتم : نمی بینی پسر عمویت چه می گوید ؟ [ ابن عبّاس] گفت : شتاب نکن و تا ببینی چه می شود . وقتی جریان بصره ، همان گونه [ که علی علیه السلام گفته بود ، ]اتفاق افتاد ، پیش ابن عبّاس آمدم و گفتم : پسر عمویت را جز راستگو نمی بینم . [ ابن عبّاس] گفت : وای بر تو! ما یاران پیامبر صلی الله علیه و آله پیش خود می گفتیم که پیامبر صلی الله علیه و آله با وی هشتاد عهد کرده است که هیچ یک از آنها را با هیچ کس جز او عهد نکرده است . شاید این ، یکی از آنها باشد .

.

راجع : ج ۵ ص ۶۴ (وصول قوّات الکوفة إلی الإمام) .

۳ / ۴مَصیرُ الخَوارِجِالإمام علیّ علیه السلامـ لَمّا عَزَمَ عَلی حَربِ الخَوارِجِ ـ: مَصارِعُهُم دونَ النُّطفَةِ . وَاللّهِ لا یُفلِتُ مِنهُم عَشَرَةٌ ، ولا یَهلِکُ مِنکُم عَشَرَةٌ ! ⁽¹⁾قال ابن أبی الحدید فی شرح کلامه علیه السلام : هذا الخبر من الأخبار الَّتی تکاد تکون متواترة لاشتهاره ونقل النّاس کافّة له ، وهو من معجزاته وأخباره المفصّلة عن الغیوب . الأخبار علی قسمین : أحدهما الأخبار المجملة ، ولا إعجاز فیها ، نحو أن یقول الرجل لأصحابه : إنّکم ستنصرون علی هذه الفئة الَّتی تلقونها غدا ، فإن نُصِر جعل ذلک حُجّة له عند أصحابه وسمّاها معجزة وإن لم ینصر قال لهم : تغیرت نیّاتکم وشککتم فی قولی ، فمنعکم اللّه نصره ، ونحو ذلک من القول ، ولأ نّه قد جرت العادة أنّ الملوک والرؤساء یَعِدون أصحابهم بالظفر والنصر ، ویُمنّونهم الدُّوَل ، فلا یدل وقوع ما یقع من ذلک علی إخبار عن غیب یتضمّن إعجازا . و القسم الثانی : فی الأخبار المفصّلة عن الغیوب ، مثل هذا الخبر ، فإنّه لا یحتمل التلبیس لتقییده بالعدد المعیّن فی أصحابه وفی الخوارج ، ووقوع الأمر بعد الحرب بموجبه من غیر زیادة ولا نقصان ، وذلک أمرٌ إلهی عرفه من جهة رسول اللّه صلی الله علیه و آله وعرفه رسول اللّه صلی الله علیه و آله من جهة اللّه سبحانه ، والقوّة البشریّة تقصُر عن إدراک مثل هذا ، ولقد کان له من هذا الباب ما لم یکن لغیره . ⁽²⁾

.

۳ / ۴ سرانجام خوارج

ر . ک : ج ۵، ص ۶۵ (پیوستن نیروهای کوفه به امام).

۳ / ۴سرانجام خوارجامام علی علیه السلامـ هنگامی که تصمیم به جنگ با خوارج گرفت ـ: «کشتنگاه آنان ، این سوی نُطفه (آب) است . به خدا سوگند که ده نفر از آنان باقی نخواهد ماند و ده نفر از شما کشته نخواهد شد» . ابن ابی الحدید در توضیح این کلام امام علیه السلام گفته است : این خبر به خاطر شهرت و کثرت نقل ، نزدیک به تواتر است و این ، از معجزه های و اَخبار تفصیلی او از امور غیبی است . خبرها دو گونه اند : بخشی ، اخبار کلّی اند که اعجازی در آنها نیست ؛ مثل آن که کسی به یاران خود بگوید : «فردا ، شما بر این گروهی که با آن رو به رو می شوید ، پیروز خواهید شد» . اگر پیروزی به دست آمد ، آن را پیش یارانش حجّت خود و معجزه قلمداد می کند و اگر پیروز نشدند ، می گوید : «نیّت های شما تغییر کرد و در سخن من تردید کردید . لذا خداوند ، یاری اش را از شما باز گرفت» و نظیر این سخن ها ؛ چون متداول است که پادشاهان و حاکمان به یارانشان وعده یاری و پیروزی می دهند و وسوسه حکومت را در ذهنشان می اندازند . وقوع این گونه وعده ها ، دلالت بر خبر دادن از غیب ـ که متضمّن معجزه است ـ ندارد . بخش دیگر ، خبرهای تفصیلی از غیب اند ؛ نظیر همین خبر که علی علیه السلام در آن ، در مورد یاران خودش و نیز در مورد خوارج ، تعداد معیّنی را ذکر می کند و پس از جنگ هم ، بدون کم و زیاد ، همان ، تحقّق می یابد . این ، یک کار خدایی است که او (علی علیه السلام ) به وسیله پیامبر خدا از آن ، آگاه شده است و پیامبر خدا نیز از سوی خدای سبحان از آن ، آگاهی یافته است ، و توان بشر از فهم این امور ، ناتوان است . علی علیه السلام از این قبیل امور ، چیزهایی داشت که دیگران نداشتند .

.

راجع: ج ۶ ص ۴۵۴ (إخبار الإمام بما سیقع فیالحرب)، و ص ۴۹۶ (إخبار الإمام باستمرار طریقتهم فی التاریخ).

۳ / ۵ما یَقَعُ بَعدَهُ مِنَ الفِتَنِالإمام علیّ علیه السلام :لَو فَقَدتُمونی لَرَأَیتُم مِن بَعدی اُمورا یَتَمَنّی أحَدُکُمُ المَوتَ مِمّا یَری مِن ( أهلِ ) ⁽¹⁾الجُحودِ وَالعُدوانِ مِن أهلِ الأَثَرَةِ ⁽²⁾، وَالاِستِخفافِ بِحَقِّ اللّهِ تَعالی ذِکرُهُ ، وَالخَوفِ عَلی نَفسِهِ ! فَإِذا کانَ ذلِکَ فَاعتَصِموا بِحَبلِ اللّهِ جَمیعا ولا تَفَرَّقوا ، وعَلَیکُم بِالصَّبرِ وَالصَّلاةِ وَالتَّقِیَّةِ . ⁽³⁾

.

۳ / ۵ فتنه هایی که پس از او پیش آمد

ر . ک : ج ۶ ص ۴۵۵ (خبر دادنِ امام از رویدادهای آینده جنگ) . و ص ۴۹۷ (خبر دادنِ امام از ادامه یافتن راه خوارج در تاریخ) .

۳ / ۵فتنه هایی که پس از او پیش آمدامام علی علیه السلام :اگر مرا از دست بدهید ، حوادثی را پس از من خواهید دید که هر یک از شما به خاطر آنچه از مخالفان و دشمنان نور چشمی و سبُک شماری حقّ خداوند متعال، و ترس بر جان خویش می بیند ، آرزوی مرگ خواهد کرد . وقتی چنین شد ، همه به ریسمان الهی چنگ بزنید و متفرّق نشوید و به شکیبایی و نماز و تقیّه بپردازید .

.

أنساب الأشراف عن جندب بن عبد اللّه الأزدی :إنَّ عَلِیّا خَطَبَهُم حینَ استَنفَرَهُم إلَی الشّامِ بَعدَ النَّهرَوانِ فَلَم یَنفِروا ، فَقالَ : ... أما إنَّکُم سَتَلقَونَ بَعدی ذُلّاً شامِلاً ، وسَیفا قاطِعا ، وأثَرَةً یَتَّخِذُها الظّالِمونَ فیکُم سُنَّةً ، فَیُفَرِّقُ جَماعَتَکُم ، ویُبکی عُیونَکُم ، ویُدخِلُ الفَقرَ بُیوتَکُم ، وتَتَمَنَّونَ عَن قَلیلٍ أ نَّکُم رَأَیتُمونی فَنَصَرتُمونی ، فَسَتَعلَمونَ حَقَّ ما أقولُ ولا یُبعِدُ اللّهُ إلّا مَن ظَلَمَ وأثِمَ . ⁽¹⁾

شرح نهج البلاغة عن زیاد بن فلان :کُنّا فی بَیتٍ مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام نَحنُ شیعَتُهُ وخَواصُّهُ ، فَالتَفَتَ فَلَم یُنکِر مِنّا أحَدَا ، فَقالَ : إنَّ هؤُلاءِ القَومَ سَیَظهَرونَ عَلَیکُم ، فَیَقطَعونَ أیدِیَکُم ، ویَسمُلونَ أعیُنَکُم . فَقالَ رَجُلٌ مِنّا : وأنتَ حَیٌّ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ؟ قالَ : أعاذَنِی اللّهُ مِن ذلِکَ . فَالتَفَتُّ فإِذا واحِدٌ یَبکی ، فَقالَ لَهُ : یَابنَ الحَمقاءِ ، أ تَریدُ اللَّذّاتِ فِی الدُّنیا وَالدَّرَجاتِ فِی الآخِرَةِ ؟ ! إنَّما وَعَدَ اللّهُ الصّابِرینَ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَتِهِ لِأهلِ الکوفَةِ ـ: سَیُسَلَّطُ عَلَیکُم مِن بَعدی سُلطانٌ صَعبٌ ؛ لا یُوقِّرُ کَبیرَکُم ، ولا یَرحَمُ صَغیرَکُم ، ولا یُکرِمُ عالِمَکُم ، ولا یُقَسِّمُ الفَیءَ بِالسَّوِیَّةِ بَینَکُم ، ولَیَضرِبَنَّکُم ویُذِلَّنَّکُم ویُجَمِّرَنَّکُم ⁽³⁾فِی المَغازی ویَقطَعَنَّ سَبیلَکُم ، ولَیَحجُبُنَّکُم عَلی بابِهِ ، حَتّی یَأکُلَ قَوِیُّکُم ضَعیفَکُم ، ثُمَّ لا یُبعِدُ اللّهُ إلّا مَن ظَلَم مِنکُم ، ولَقَلَّما أدبَرَ شَیءٌ ثُمَّ أقبَلَ ، وإنّی لَأَظُنُّکُم فی فَترةٍ . ⁽⁴⁾

.

أنساب الأشرافـ به نقل از جُندَب بن عبد اللّه اَزْدی ـ: علی علیه السلام ، هنگامی که پس از جنگ نهروان از کوفیان خواست تا به سوی شام ، حرکت کنند و آنان به راه نمی افتادند ، به سخنرانی پرداخت و فرمود : «... آگاه باشید که شما پس از من ، با خواریِ فراگیر ، شمشیر برنده که ستمکارانْ آن را در بین شما به عنوان سنّت تلقّی خواهند کرد ، رویارویْ خواهید شد که جمع شما را پراکنده و دیدگانتان را اشکبار خواهد ساخت و فقر را به خانه هایتان خواهد آورد . به زودی آرزو خواهید کرد که ای کاش ، مرا می دیدید و یاری ام می کردید ، و به زودی ، درستی آنچه را می گویم ، درک خواهید کرد ؛ و خداوند ، جز کسی را که ستم می ورزد و گناه می کند ، دور نمی سازد» .

شرح نهج البلاغةـ به نقل از زیاد بن فلان ـ: ما پیروان و خواصّ علی علیه السلام ، با او در خانه ای بودیم که وی به همه ما نگاه کرد . در میان ما ناشناسی ندید و همه را شناخت . آن گاه فرمود : «این جماعت بر شما پیروز خواهند شد و دست هایتان را قطع خواهند کرد و بر چشم هایتان میل خواهند کشید» . یکی از ما گفت : و تو زنده خواهی بود ، ای امیر مؤمنان؟ علی علیه السلام فرمود : «از آن ، به خداوندْ پناه می جویم» . متوجّه شدم که یکی از ما گریه می کند . علی علیه السلام به او فرمود : «کودن زاده! آیا لذّت های دنیوی و درجات آخرت را با هم می جویی؟! خدا ، فقط شکیبایان را وعده داده است» .

امام علی علیه السلامـ در سخنرانی برای کوفیان ـ: پس از من ، پادشاهی سختگیر بر شما مسلّط خواهد شد که نه بزرگتان را حرمت می نهد و نه بر کوچکتان رحم می کند ؛ نه عالمتان را گرامی می دارد و نه بیت المال را بین شما به تساوی تقسیم می کند . او شما را خواهد زد ، خوارتان خواهد کرد ، در جنگ ها گرفتارتان خواهدساخت و راه [بازگشت ]شما را خواهد بست ، و بین شما و خودش حاجب(دربان) خواهد گمارد تا قوی ترین شما ضعیف ترینتان را بخورَد . آن گاه ، از بین شما ، جز کسی که ستمکار است ، خدا ، او را از خود دورنمی گردانَد ، و کم اتّفاق می افتد چیزی که رفته باشد ، دوباره برگردد ؛ و من می پندارم که شما در دوره فترت (حدّ فاصل دوره من و آن جبّار) هستید .

.

عنه علیه السلام :أیُّهَا النّاسُ ، إنّی دَعَوتُکُم إلَی الحَقِّ فَتَلَوَّیتُم عَلَیَّ ، وضَرَبتُکُم بِالدرِّةِ فَأَعیَیتُمونی ، أما إنَّهُ سَیَلیکُم مِن بَعدی وُلاةٌ لا یَرضَونَ مِنکُم بِهذا حَتّی یُعَذِّبوکُم بِالسِّیاطِ وبِالحَدیدِ ، إنَّهُ مَن عَذَّبَ النّاسَ فِی الدُّنیا عَذَّبَهُ اللّهُ فِی الآخِرَةِ . وآیَةُ ذلِکَ أن یَأتِیَکُم صاحِبُ الیَمَنِ حَتّی یَحُلَّ بَینَ أظهُرِکُم ، فَیَأخُذَ العُمّالَ وعُمّالَ العُمِّال ، رَجُلٌ یُقالُ لَهُ : یوسُفُ بنُ عُمَرَ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

عنه علیه السلام :یَأتی مِن بَعدِکُم زَمانٌ یُنکِرُ فیهِ الحَقَّ تِسعَةُ أعشِرائِهِم ، لا یَنجو فیهِ إلّا کُلُّ نُوَمَةٍ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

معانی الأخبار عن أبی الطفیل عن الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ بَعدی فِتَنا مُظلِمَةً ، عَمیاءَ مُشَکِّکَةً ، لا یَبقی فیها إلّا النُّوَمَةُ . قیلَ : ومَا النُّوَمةُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ؟ قالَ : الَّذی لا یَدرِی النّاسُ ما فی نَفسِهِ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :سَیَأتی عَلَیکُم مِن بَعدی زَمانٌ لَیسَ فی ذلِکَ الزَّمانِ شَیءٌ أخفی مِنَ الحَقِّ ، ولا أظهَر مِنَ الباطِلِ ، ولا أکثَرَ مِنَ الکَذِبِ عَلَی اللّهِ تَعالی ورَسولِهِ صلی الله علیه و آله ، ولَیسَ عِندَ أهلِ ذلِکَ الزَّمانِ سِلعَةٌ أبوَرَ مِنَ الکِتابِ إذا تُلِیَ حَقَّ تِلاوَتِهِ ، ولا سِلعَةٌ أنفَقَ بَیعا ولا أغلی ثَمَنا مِنَ الکِتابِ إذا حُرِّفَ عَن مَواضعِهِ ، ولَیسَ فِی العِبادِ ولا فِی البِلادِ شَیءٌ هُوَ أنکَرَ مِنَ المَعروفِ ولا أعرَفَ مِنَ المُنکَرِ ، ولَیسَ فیها فاحِشَةٌ أنکَرَ ولا عُقوبَةٌ أنکی مِنَ الهُدی عِندَ الضَّلالِ فی ذلِکَ الزَّمانِ ، فَقَد نَبذَ الکِتابَ حَمَلَتُهُ ، وتَناساهُ حَفَظَتُهُ حَتّی تَمالَت بِهِمُ الأَهواءُ ، وتَوارَثوا ذلِکَ مِنَ الآباءِ ، وعَمِلوا بِتَحریفِ الکِتابِ کَذِبا وتَکذیبا ، فَباعوهُ بِالبَخسِ وکانوا فیهِ مِنَ الزّاهِدینَ . ⁽⁶⁾

.

امام علی علیه السلام :ای مردم! من شما را به حق خواندم و شما سرپیچی کردید . شما را باتازیانه زدم و شما مرا خسته کردید . آگاه باشید که پس از من ، حاکمانی برای شماخواهند آمد که از شما به این مقدار ، راضی نخواهند بود ؛ بلکه با شلّاق و آهن ،شکنجه تان خواهند نمود . هر کس در دنیا مردم را شکنجه کند ، خداوند در آخرت ، او را شکنجه خواهدکرد و نشان آن ، این است که حاکم یمن خواهد آمد و در پشت سر شما جای خواهد گرفت و فردی به نام یوسف بن عمر ⁽¹⁾، کارگزاران و کارگزارانِ کارگزاران را در چنگ خواهد گرفت .

امام علی علیه السلام :بعد از شما دورانی خواهد آمد که در آن ، نُه دهم مردم ، حق را انکارمی کنند و جز آدمِ «نُوَمَه» ، ⁽²⁾کسی نجات نمی یابد .

معانی الأخبارـ به نقل از ابو طُفَیل ـ: علی علیه السلام فرمود : «پس از من ، فتنه های تاریک ، کور وشک برانگیز پیش خواهد آمد که در آن ، جز شخص نُوَمه ، باقی نخواهد ماند» . گفتند : نُوَمه کیست ، ای امیر مؤمنان؟ فرمود : «آن که مردم نمی دانند در دلش چیست» .

امام علی علیه السلام :پس از من ، روزگاری بر شما خواهد آمد که در آن ، هیچ چیزی پوشیده تراز حق و آشکارتر از باطل و فراوان تر از دروغ بستن بر خداوند متعال وپیامبر او نخواهد بود و پیش مردم آن زمان ، کالایی بی رونق تر از قرآنی که به حقْ خوانده شود ، وجود ندارد و هیچ کالایی پُر مشتری تر و گران بهاتر از قرآن که ازجایگاه خود بیرون برده شده ، نیست و [ نیز ]در شهرها و بین مردم ، چیزی ناآشناتراز معروف و آشناتر از منکر ، وجود نخواهد داشت . در آن زمان ، هیچ جُرمی ناخوشایندتر و هیچ عقوبتی سخت تر از هدایت به هنگام گم راهی ، نیست . بر دوش کشندگان قرآن ، آن را کنار خواهند افکند وحافظان قرآن ، آن را فراموش خواهند کرد تا هواهای نفسانی ، آنان را به این سو وآن سو کشد ؛ و [فرزندان ،] آن را از پدرانشان به ارث خواهند برد . [ در آن زمان ،] از روی دروغ و تکذیب ، به تحریف [ معانی] قرآن خواهندپرداخت و آن را به بهایی کم خواهند فروخت و به آن بی اعتنا خواهند بود .

.

عنه علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ یَصِفُ فیهَا الزَّمانَ المُقبِلَ ـ: إنَّهُ سَیَأتی عَلَیکُم مِن بَعدی زَمانٌ لَیسَ فیهِ شَیءٌ أخفی مِنَ الحَقِّ ، ولا أظهَرَ من الباطِلِ ، ولا أکثَرَ مِنَ الکَذِبِ عَلَی اللّهِ ورَسولِهِ ، ولَیسَ عِندَ أهلِ ذلِکَ الزَّمانِ سِلعَةٌ أبوَرَ مِنَ الکِتابِ إذا تُلِیَ حَقَّ تِلاوَتِهِ ، ولا أنفَقَ مِنهُ إذا حُرِّفَ عَن مَواضِعِهِ ، ولا فِی البِلادِ شَیءٌ أنکَرَ مِنَ المَعروفِ ، ولا أعرَفَ مِنَ المُنکَرِ ! فَقَد نَبَذَ الکِتابَ حَمَلَتُهُ ، وتَناساهُ حَفَظَتُهُ : فَالکِتابُ یَومَئِذٍ وأهلُهُ طَریدانِ مَنفِیّانِ ، وصاحِبانِ مُصطَحِبانِ فی طَریقٍ واحِدٍ لا یُؤویهِما مُؤوٍ ! فَالکِتابُ وأهلُهُ فی ذلِکَ الزَّمانِ فِی النّاسِ ولَیسا فیهِم ، ومَعَهُم ولَیسا مَعَهُم ! لِأَنَّ الضَّلالَةَ لا تُوافِقُ الهُدی ، وإن اجتَمَعا . فَاجتَمَعَ القَومُ عَلَی الفُرقَةِ ، وَافتَرَقوا عَلَی الجَماعَةِ ، کَأَ نَّهُم أئِمَّةُ الکِتابِ ولَیسَ الکِتابُ إمامَهُم ، فَلَم یَبقَ عِندَهُم مِنهُ إلّا اسمُهُ ، ولا یَعرِفونَ إلّا خَطَّهُ وزَبرَهُ ⁽¹⁾. ومِن قَبلُ ما مَثَّلوا بِالصّالِحینَ کُلَّ مُثلَةٍ ، وسَمَّوا صِدقَهُم عَلَی اللّهِ فِریَةً ، وجَعَلوا فِی الحَسَنَةِ عُقوبَةَ السَّیِّئَةِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ یَصِفُ فیها آخِرَ الزَّمانِ ـ: أیُّهَا النّاسُ ! سَیَأتی عَلَیکُم زَمانٌ یُکفَأُ فیهِ الإِسلامُ کَما یُکفَأُ الإِناءُ بِما فیهِ . ⁽³⁾

.

امام علی علیه السلامـ در خطبه ای که در آن ، زمان آینده را توصیف می کند ـ: پس از من ،روزگاری بر شما خواهد آمد که در آن ، چیزی پوشیده تر از حق و آشکارتر ازباطل و فراوان تر از دروغ بستن بر خدا و پیامبر خدا نخواهد بود و در نزد مردم آن زمان ، کالایی کم رونق تر از قرآن که به حقْ خوانده شود ، و [ کالایی] پُرسودتر ازآن ، اگر از جایگاه خود دور شود ، وجود نخواهد داشت و در شهرها ، هیچ چیزی ناشناس تر از معروف و شناساتر از منکر ، نخواهد بود . بر دوش کشندگان قرآن ، آن را به کناری می نهند و حافظان قرآن ، آن را فراموش می کنند . در آن روز ، قرآن و اهل قرآن ، مطرود و منزوی خواهند بود و[ همچون] دو دوست همراه در یک خط خواهند بود که هیچ پناهدهی پناهشان نخواهد داد . در آن زمان ، قرآن و اهل قرآن در بین مردم هستند و [گویی] نیستند ، و با مردم هستند و [گویی] نیستند ؛ چرا که گم راهی با هدایت ، همراه نمی شود ، گر چه[ در کنار هم] گِرد آیند . مردم بر سرِ جدایی توافق می کنند ؛ ولی بر سرِ وحدت ، باهم اختلاف می ورزند . گویی آنان ، پیشوای کتاب اند و نه کتابْ پیشوای آنان . در نزد آنان ، از قرآن ، جز اسمی نمی مانَد و آنان ، چیزی جز خطّ و نگارش آن رانمی شناسند . و از قبل ، چنین بود که بر صالحان ، هر گونه ستمی را روا می داشتند . راستیِ آنان با خدا را بهتان می نامیدند و برای نیکی ، کیفر بدی قرار می دادند .

امام علی علیه السلامـ در خطبه ای که در آن ، آخر زمان را توصیف می کند ـ: ای مردم!روزگاری بر شما خواهد آمد که در آن ، اسلام ، چون ظرفی که با محتوای خودوارونه می شود ، وارونه خواهد شد .

.

عنه علیه السلام :یَأتی عَلَی النّاسِ زَمانٌ لا یَبقی فیهِم مِنَ القُرآنِ إلّا رَسمُهُ ، ومِنَ الإِسلامِ إلَا اسمُهُ . ومَساجِدُهُم یَومَئِذٍ عامِرَةٌ مِنَ البِناءِ ، خَرابٌ مِنَ الهُدی ، سُکّانُها وعُمّارُها شَرُّ أهلِ الأَرضِ ، مِنهُم تَخرُجُ الفِتنَةُ ، وإلَیهِم تَأوِی الخَطیئَةُ ، یَرُدّونَ مَن شَذَّ عَنها فیها ، ویَسوقونَ مَن تَأَخَّرَ عَنها إلَیها . یَقولُ اللّهُ سُبحانَهُ : فَبی حَلَفتُ لَأَبعَثَنَّ عَلی اُولئِکَ فِتنَةً تَترُکُ الحَلیمَ فیها حَیرانَ . وقَد فَعَلَ ، ونَحنُ نَستَقیلُ اللّهَ عَثرَةَ الغَفلَةِ . ⁽¹⁾

راجع: ج ۱۲ ص ۴۹۲ (إخبار الإمام عن سبّه والبراءة منه) .

۳ / ۶مُلک بنی اُمیّة وزوالهالإمام علیّ علیه السلامـ عَلی مِنبَرِ الکوفَةِ ـ: ألا لَعَنَ اللّهُ الأَفجَرَینِ مِن قُرَیشٍ : بَنی اُمَیَّةَ ، وبَنی مُغیرَةَ ؛ أمّا بَنُو المُغیرَةِ فَقَد أهلَکَهُمُ اللّهُ بِالسَّیفِ یَومَ بَدرٍ ، وأمّا بَنو اُمَیَّةَ فَهَیهاتَ هَیهاتَ ! أمَا وَالَّذی فَلَقَ الحَبَّةَ وبَرَأَ النَّسَمَةَ ، لَو کانَ المُلکُ مِن وَراءِ الجِبالِ لَنَقَبوا إلَیهِ حَتّی یَصِلوا إلَیهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ بِالمَدینَةِ ـ: إنَّ اللّهَ ـ ولَهُ الحَمدُ ـ سَیَجمَعُ هؤُلاءِ لِشَرِّ یَومٍ لِبَنی اُمَیَّةَ کَما یَجمَعُ قَزَعَ ⁽³⁾الخَریفِ ، یُؤَلِّفُ اللّهُ بَینَهُم ، ثُمَّ یَجعَلُهُم رُکاما کَرُکامِ السَّحابِ ، ثُمَّ یَفتَحُ لَهُم أبوابا یَسیلونَ مِن مُستَثارِهِم کَسَیلِ الجَنَّتَینِ سَیلَ العَرِمِ ؛ حَیثُ بَعَثَ عَلَیهِ فَأرَةً ۴ ، فَلَم یَثبُت عَلَیهِ أکَمَةٌ ⁽⁴⁾، ولَم یَرُدَّ سَنَنَهُ ⁽⁵⁾رَصُّ ⁽⁶⁾طَودٍ ⁽⁷⁾. یُذَعذِعُهُمُ ⁽⁸⁾اللّهُ فی بُطونِ أودِیَةٍ ، ثُمَّ یَسلُکُهُم یَنابیعَ فِی الأَرضِ ⁽⁹⁾، یَأخُذُ بِهِم مِن قَومٍ حُقوقَ قَومٍ ، ویُمَکِّنُ بِهمِ قَوما فی دِیارِ قَومٍ ، تَشریدا لِبَنی اُمَیَّةَ ، ولِکَیلا یَغتَصِبوا ما غَصَبوا ، یُضَعِضعُ اللّهُ بِهِم رُکنا ، ویَنقُضُ بِهِم طَیَّ الجَنادِلِ ⁽¹⁰⁾مِن إرَمَ ، ویَملَأُ مِنهُم بُطنانَ ⁽¹¹⁾الزَّیتونِ ⁽¹²⁾. فَوَالَّذی فَلَقَ الحَبَّةَ وبَرَأَ النَّسَمَةَ لَیَکونَنَّ ذلِکَ، وکَأَ نّی أسمَعُ صَهیلَ خَیلِهِم وطَمطَمَةَ ⁽¹³⁾رِجالِهِم ، وَایمُ اللّهِ ، لَیَذوبَنَّ ما فی أیدیهِم بَعدَ العُلُوِّ وَالتَّمکینِ فِی البِلادِ کَما تَذوبُ الأَلیَةُ عَلَی النّارِ ، مَن ماتَ مِنهُم ماتَ ضالّاً ، وإلَی اللّهِ عَزَّ وجَلَّ یُفضی مِنهُم مَن دَرَجَ ، ویَتوبُ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ علَی مَن تابَ ، ولَعَلَّ اللّهَ یجَمَعُ شیعَتی بَعدَ التَّشَتُّتِ لِشَرِّ یَومٍ لهؤُلاءِ . ⁽¹⁴⁾

.

۳ / ۶ پادشاهی بنی امیّه و نابودی آن

امام علی علیه السلام :بر مردم ، روزگاری خواهد آمد که از قرآن ، جز نقش آن و از اسلام ، جزنام آن نخواهد ماند . در آن روزگار ، مسجدهای آنان از نظر ساختمان ، آباد و از نظر هدایت ، ویران است و ساکنان و آبادکنندگان مساجد ، بدترین مردمِ روی زمین اند . فتنه ، ازآنان سرچشمه می گیرد و گناه به آنان برمی گردد . آن را که از فتنه کناره گزیند ، بدان بازش می گردانند و آن که بخواهد از آن فاصله گیرد ، به سوی آن ،می کشانندش . خداوند متعال می فرماید : «به خودم سوگند خورده ام که بر آنان ، چنان فتنه ای بفرستم که بردبار ، در آن ، حیران بماند» و چنین کرده است و ما از خداوندمی خواهیم که از لغزش غفلت ما در گذرد .

ر . ک : ج ۱۲ ص ۴۹۳ (پیشگویی امام درباره دشنام گفتن به او وبیزاری جستن از وی) .

۳ / ۶پادشاهی بنی امیّه و نابودی آنامام علی علیه السلامـ بر منبر کوفه ـ: آگاه باشید که خداوند ، دو گروه نابه کار قریش را لعنت کرده است : بنی امیّه و بنی مغیره را . امّا بنی مغیره ، خداوند ، آنان را در روز بدر با شمشیر ، هلاک گردانْد ؛ و امّا بنی امیّه ، هیهات ، هیهات! بدانید ، سوگند به آن که دانه را شکافت و انسان را آفرید ، اگر پادشاهی در پشت کوه ها باشد ، [آن قدر] جست و خیز می کنند تا آن را به دست آورند!

امام علی علیه السلامـ در سخنرانی خود در مدینه ـ: اینان (پیروان من) ، چون تکّه های ابر پراکنده پاییزی ، برای بدترین روز بنی امیّه گرد خواهند آمد . خداوند ، بین آنها پیوند برقرار خواهد کرد و چون انبوهیِ ابرها انبوهشان خواهد ساخت . آن گاه ، راه هایی باز خواهد کرد که چون سیل ویرانگر بین دو باغستان که خداوند [برای جاری ساختن آن] ، موشی را مأمور ساخت [تا سدّ را سوراخ کند] و هیچ تپّه و کوه استواری راهش را نسبت ، از خیزشگاهشان به راه می افتند . خداوند ، آنان را در دل درّه ها پراکنده خواهد نمود و آن گاه ، آنان را چون گنجینه های زمین ، قرار خواهد داد و به وسیله آنان ، از مردمی ، حقوق مردمی [ دیگر ]را باز پس خواهد گرفت و [ نیز ]مردمی را در سرزمین مردمی دیگر ، جای خواهد داد ، برای کنار زدن بنی امیّه ، تا آنچه را غصب کرده اند ، مورد تجاوز قرار ندهند . خداوند به وسیله اینان ، پایه های استوار را از بین خواهد برد و بناهای ساخته شده از سنگ های اِرم را خواهد شکست و درون مسجد دمشق (یا : کوه های شام) را از آنان پُر خواهد ساخت . سوگند به آن که دانه را شکافت و انسان را آفرید ، این اتّفاق ، خواهد افتاد و من ، شیهه اسبان و غَریو مردانشان را می شنوم . به خدا سوگند ، آنچه در دستشان است ، پس از همه برتری جویی های آنها و استقرارشان در شهرها ، چون دنبه روی آتش ، ذوب خواهد شد . هر کدام از آنان بمیرد ، گم راه خواهد مُرد و هر کدام از آنان که مهلت یابد ، به سوی خدای عز و جل هدایت خواهد شد ، و البته خداوند عز و جل هر کس را که توبه کند ، می پذیرد . و شاید خداوند ، پیروان مرا پس از پراکندگی ، برای بدترین روز بنی امیّه گرد آورَد .

.

. .

. .

عنه علیه السلامـ یُشیرُ إلی ظُلمِ بَنی اُمَیَّةَ ـ: وَاللّهِ لا یَزالونَ حَتّی لا یَدَعوا للّهِِ مُحَرَّما إلَا استَحَلّوهُ ، ولا عَقدا إلّا حَلّوهُ ، وحَتّی لا یَبقی بَیتُ مَدَرٍ ولا وَبَرٍ إلّا دَخَلَهُ ظُلمُهُم ونَبا بِهِ سوءُ رَعیِهِم ، وحَتّی یَقومَ الباکِیانِ یَبکِیانِ : باکٍ یَبکی لِدینِهِ ، وباکٍ یَبکی لِدُنیاهُ ، وحَتّی تَکونَ نُصرَةُ أحَدِکُم مِن أحَدِهِم کَنُصرَةِ العَبدِ مِن سَیِّدِهِ ، إذا شَهِدَ أطاعَهُ ، وإذا غابَ اغتابَهُ ، وحَتّی یَکونَ أعظَمَکُم فیها عَناءً ، أحسَنُکُم بِاللّهِ ظَنّا ، فَإِن أتاکُمُ اللّهُ بِعافِیَةٍ فَاقبَلوا ، وإن ابتُلیتُم فَاصبِروا ، فَإِنَّ العاقِبَةَ لِلمُتَّقینَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :ألا إنَّ أخوَفَ الفِتَنِ عِندی عَلَیکُم فِتنَةُ بَنی اُمَیَّةَ ؛ إنَّها فِتنَةٌ عَمیاءُ مُظلِمَةٌ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :ألا وإنَّ أخوَفَ الفِتَنِ عِندی عَلَیکُم فِتنَةُ بَنی اُمَیَّةَ ، فَإِنَّها فِتنَةٌ عَمیاءُ مُظلِمَةٌ : عَمَّت خُطَّتُها ، وخَصَّت بَلِیَّتُها ، وأصابَ البَلاءُ مَن أبصَرَ فیها ، وأخَطأَ البَلاءُ مَن عَمِیَ عَنها . وَایمُ اللّهِ ، لَتَجِدُنَّ بَنی اُمَیَّةَ لَکُم أربابَ سوءٍ بَعدی ، کَالنّابِ الضَّروسِ ؛ تَعذِمُ ⁽³⁾بِفیها ، وتَخبِطُ بِیَدِها ، وتَزبِنُ بِرِجلِها ، وتَمنَعُ دَرَّها ، لا یَزالونَ بِکُم حَتّی لا یَتُرکوا مِنکُم إلّا نافِعا لَهُم ، أو غَیرَ ضائِرٍ بِهِم . ولا یَزالُ بَلاؤُهُم عَنکُم حَتّی لا یَکونَ انتِصارُ أحَدِکُم مِنهُم إلّا کَانتِصارِ العَبدِ مِن رَبِّهِ ، وَالصّاحِبِ مِن مُستَصحِبِهِ ، تَرِدُ عَلیکُم فِتنَتُهُم شَوهاءَ مَخشِیَّةً ، وقِطَعا جاهِلِیَّةً ، لَیسَ فیها مَنارُ هُدیً ، ولا عَلَمٌ یُری . نَحنُ أهلَ البَیتِ مِنها بِمَنجاةٍ ، ولَسنا فیها بِدُعاةٍ ، ثُمّ یُفَرِّجُهَا اللّهُ عَنکُم کَتَفریجِ الأَدیم ؛ بِمَن یَسومُهُم خَسفا ⁽⁴⁾، ویَسوقُهُم عُنفا ، ویَسقیهِم بِکَأسٍ مُصَبَّرَةٍ ⁽⁵⁾، لا یُعطیهِم إلَا السَّیفَ ، ولا یُحلِسُهُم ⁽⁶⁾إلَا الخَوفَ ، فَعِندَ ذلِکَ تَودّ قُرَیشٌ ـ بِالدُّنیا وما فیها ـ لَو یَرَونَنی مَقاما واحِدا ، ولَو قَدرَ جَزرِ جَزورٍ ، لِأَقبَلَ مِنهُم ما أطلُبُ الیَومَ بَعضَهُ فَلا یُعطونیهِ ! ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلامـ در اشاره به ستمگریِ بنی امیّه ـ: به خدا سوگند ، آنان باقی خواهند ماند تا هیچ حرامی را رها نکنند ، جز آن که آن را حلال شمرند ؛ و هیچ پیمانی را وا نگذارند ، جز آن که آن را بگسلند ؛ و هیچ خانه سنگی یا پشمی (خیمه ای) نمانَد ، جز آن که ستم آنان در آن داخل شود و بدرفتاری شان [ساکنان آنها را ]بگریزاند ، تا آن جا که دو گروه بگریند : گریه کننده ای که برای دینش بگرید و گریه کننده ای که برای دنیایش گریه کند ؛ و یاری هر کدام از شما به دیگری ، چون یاری بنده نسبت به مولایش باشد ؛ به گونه ای که هر گاهْ او را ببیند ، اطاعتش کند و چون نبیند ، بدِ او را بگوید ؛ و تا آن که گرفتارترینِ شما در آن روزگار ، خوش گمان ترینِ شما به خداوند باشد . اگر خداوند عز و جل عافیتی نصبیتان کرد ، پذیرا باشید و اگر گرفتارتان کرد ، شکیبایی کنید ، که پایان کار ، از آنِ پرهیزگاران است .

امام علی علیه السلام :بدانید که ترسناک ترین فتنه بر شما از نظر من ، فتنه بنی امیّه است ؛ چون فتنه ای کور و تاریک است .

امام علی علیه السلام :آگاه باشید که ترسناک ترین فتنه بر شما از نظر من ، فتنه بنی امیّه است که فتنه ای است کور و تاریک که همگان را فرا می گیرد و گرفتاری آن ، ویژه گروهی است . هر کس در آن بنگرد ، بلا دامنگیرش می شود و هر کس آن رانبیند ، بلا از وی درمی گذرد . به خدا سوگند ، پس از من ، بنی امیّه را اربابان بدی خواهید یافت ، چون ماده شتری کهن سال که با دست بر زمین می کوبد ، با پا لگد می زند و با دهانْ گازمی گیرد و اجازه شیر دوشیدن نمی دهد . گرفتاری شما به دست آنان چنان پایدار خواهد شد که از شما ، جز از کسی که برای آنان سودمند باشد یا زیان نداشته باشد، دست برنمی دارند و کمک خواهی شما از آنان، چون کمک خواهی برده از اربابش یا کمک خواهی یک همراه از کسی که همراهی وی را پذیرفته است ، خواهد بود . فتنه آنان با چهره ای ترسناک و با ستم دوران جاهلی بر شما فرود خواهد آمد ،[ آن گونه] که هیچ نور هدایت و نشان قابل دیدی در آن نیست . ما اهل بیت ازآن فتنه در امانیم و مردم را بدان نمی خوانیم . آن گاه ، خداوند آن فتنه را از شما دفع می سازد ، چنان که [سلّاخ] پوست را [ازتن گوسفند] جدا می سازد به دست کسی که آنان را خوار می کند و به اجبار [درراهی که نمی خواهند] به پیش می برد و جام پُر از بلا را به آنان می نوشاند وعطایی جز شمشیر ، به آنان نمی بخشد و جز لباس ترس بر آنان نمی پوشاند . در این هنگام ، قریش ، دوست خواهد داشت دنیا و آنچه را در آن است ، بدهد ویک بارْ مرا ببیند ـ گر چه به اندازه زمان کشتن شتری باشد ـ تا آنچه را امروزگوشه ای از آن را [ از آنها] می خواهم و نمی دهند ، یک جا بدهند و من بپذیرم .

.

عنه علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ ـ: حَتّی یَظُنَّ الظّانُّ أنَّ الدُّنیا مَعقولَةٌ عَلی بَنی اُمَیَّةَ ؛ تَمنَحُهُم دَرَّها ، وتورِدُهُم صَفوَها ، ولا یُرفَعُ عَن هذِهِ الاُمَّةِ سَوطُها ولا سَیفُها ! وکَذَبَ الظّانُّ لِذلِکَ ، بَل هِیَ مَجَّةٌ ⁽¹⁾مِن لَذیذِ العَیشِ ؛ یَتَطَعَّمونَها بُرهَةً ، ثُمَّ یَلفِظونَها جُملَةً ! ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی ذِکرِ بَنی اُمَیَّةَ ـ: یَظهَرُ أهلُ باطِلِها عَلی أهلِ حَقِّها حَتّی تُملَأَ الأَرضُ عُدوانا وظُلما وبِدَعا ، إلی أن یَضَعَ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ جَبَروتَها ، ویَکسِرَ عَمَدَها ، ویَنزَعَ أوتادَها ، ألا وإنَّکُم مُدرِکوها ، فَانصُروا قَوما کانوا أصحابَ رایاتِ بَدرٍ وحُنَینٍ تُؤجَروا، ولا تُمالِئوا عَلَیهِم عَدُوَّهُم فَتَصرَعَکُمُ البَلِیَّةُ وتَحُلَّ بِکُمُ النَّقِمَةُ . ⁽³⁾

.

امام علی علیه السلامـ در سخنرانی اش ـ: ... تا آن جا که خیال اندیش می پندارد که دنیا شتر زانوبسته (در اختیار) بنی امیّه است تا شیرش را به مردم بخورانند و یا چشمه ای زلال است تا مردم را به آبشخورِ آن ببرند . هرگز از گُرده این امّت ، تازیانه و شمشیرشان برداشته نمی شود.آن که چنین می پندارد، دروغ می پندارد ؛ بلکه بهره آنان از لذّت زندگی ،جرعه ای است که آن را لَختی می چشند و بعد ، یک باره بیرون می افکنند.

امام علی علیه السلامـ در یادکرد بنی امیّه ـ: اهل باطلِ دنیا ، بر اهل حق ، پیروز می گردند و زمین از تجاوز ، ستم و بدعت ، انباشته می شود تا آن که خداوند عز و جل جبروت آنان را برزمین می زند و پایه هایشان را می شکند و میخ های آن را می کشد . بدانید که شما آن روزگار را خواهید دید! قومی را یاری کنید که صاحب پرچم های بدر و حُنین اند . آنان را پناه دهید و دشمنان آنان را بر ضدّ آنان یاری نکنید ؛ چرا که بلا زودتر به سراغتان خواهد آمد و بدبختی به شما خواهدرسید .

.

عنه علیه السلام :فاُقسِمُ بِاللّهِ ، یا بَنی اُمَیَّةَ عَمّا قَلیلٍ لَتَعرِفُنَّها فی أیدی غَیرِکُم وفی دارِ عَدُوِّکُم . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :فَاُقسِمُ بِاللّهِ الَّذی فَلَقَ الحَبَّةَ وبَرأَ النَّسَمَةَ ، لَتنتَحِرُنَّ عَلَیها یا بَنی اُمَیَّةَ ، ولَتَعرِفُنَّها فی أیدی غَیرِکُم ودارِ عَدُوِّکُم عَمّا قَلیلٍ ، ولَیَعلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعدَ حینٍ . ⁽²⁾

عنه علیه السلامـ فی بَنی اُمَیَّةَ ـ: لا یَزالُ هؤُلاءِ القَومُ آخِذینَ بِثَبَجِ ⁽³⁾هذَا الأَمرِ ما لَم یَختَلِفوا بَینَهُم ، فَإِذَا اختَلَفوا بَینَهُم خَرَجَت مِنهُم فَلَم تَعُد إلَیهِم إلی یَومِ القِیامَةِ . ⁽⁴⁾

عنه علیه السلام :إنَّ لِبَنی اُمَیَّةَ مِروَدا ⁽⁵⁾یَجرونَ فیهِ ، ولَو قَدِ اختَلَفوا فیما بَینَهُم ثُمَّ کادَتهُمُ الضِّباعُ لَغَلَبَتهُم . ⁽⁶⁾

عنه علیه السلام :فَاُقسِمُ ثُمَّ اُقسِمُ ، لَتَنخَمَنَّها اُمَیَّةُ مِن بَعدی کَما تُلفَظُ النُّخامَةُ ، ثُمَّ لا تَذوقُها ولا تَطعَمُ بِطَعمِها أبَدا ما کَرَّ الجَدیدانِ . ⁽⁷⁾

عنه علیه السلام :لا یَزالُ بَلاءُ بَنی اُمَیَّةَ شَدیداً حَتّی یَبعَثَ اللّهُ العُصَبَ مِثلَ قَزَعِ الخَریفِ ، یَأتونَ مِن کُلٍّ ، ولا یَستَأمِرونَ أمیرا ولا مَأمورا ، فَإِذا کانَ ذلِکَ أذهَبَ اللّهُ مُلکَ بَنی اُمَیَّةَ . ⁽⁸⁾

عنه علیه السلام :إنَّ بَنی اُمَیَّةَ لا یَزالونَ یَطعَنونَ فی مِسحَلِ ضَلالَةٍ ، ولَهُم فِی الأَرضِ أجَلٌ ونِهایَةٌ ، حَتّی یُهریقُوا الدَّمَ الحَرامَ فِی الشَّهرِ الحَرامِ . وَاللّهِ لَکَأَ نَّی أنظُرُ إلی غُرنوقٍ ⁽⁹⁾مِن قُرَیشٍ یَتَشَحَّطُ فی دَمِهِ ، فإذا فَعَلوا ذلِکَ لَم یَبقَ لَهُم فِی الأَرضِ عاذِرٌ ، ولَم یَبقَ لَهُم مُلکٌ عَلی وَجهِ الأَرضِ بَعدَ خَمسَ عَشرَةَ لَیلَةً . ⁽¹⁰⁾

.

امام علی علیه السلام :به خدا سوگند ـ ای بنی امیّه ـ ، در اندکْ زمانی دنیا (قدرت) را ببینید که دردست دیگران و در خانه دشمنانتان است .

امام علی علیه السلام :به خدایی که دانه را شکافت و انسان را آفرید ، سوگند ـ ای بنی امیّه ـ ، که برای دنیا (قدرت) ، کشته خواهید شد و در اندکْ زمانی آن را در دست دیگران ودر خانه دشمنانتان خواهید دید و پس از مدّتی اندک ، [ دیگران نیز ]خبر آن را خواهندفهمید .

امام علی علیه السلامـ درباره بنی امیّه ـ: این قوم ، تا زمانی که اختلاف نکنند ، کمر قدرت را دردست خواهند داشت و هر گاه در بین خود اختلاف پیدا کنند ، قدرت از دستشان خارج خواهد شد و تا روز قیامت به ایشان باز نخواهد گشت .

امام علی علیه السلام :بنی امیّه را فرصتی ⁽¹⁾است که در آن می تازند و اگر در بین خود اختلاف ورزند ، کفتارها برای غلبه بر آنان ، دهان می گشایند .

امام علی علیه السلام :سوگند می خورم و سوگند می خورم که پس از من ، بنی امیّه ، چنان که کسی خلط سینه را بیرون می اندازد ، قدرت را کنار خواهند افکند و تا زمانی که شب و روز در گردش است ، آن را نخواهند چشید و از طعم آن ، برخوردارنخواهند شد .

امام علی علیه السلام :بلای بنی امیّه پایدار خواهد ماند تا زمانی که خداوند ، جمعی را چون ابرهای پراکنده پاییزی که از نقاط مختلف می آیند ، برانگیزد که حکومت را از روی خستگی اداره می کنند و نه از امیری فرمان می برند و نه از مأموری . وقتی چنین شد ، خداوند ، پادشاهی بنی امیّه را از بین خواهد برد .

امام علی علیه السلام :بنی امیّه ، همچنان سوهان گم راهی را تیز خواهند کرد و برایشان در روی زمین ، مهلت و نهایتی است تا آن که در ماه حرام ، خون محترمی را بر زمین می ریزنند. به خدا سوگند، گویی به غُرنوق (جوان سپیدروی) قریش می نگرم که در خون خود ، غوطه ور است . هر گاه آنان چنین کردند ، در روی زمین برایشان عذر پذیری پیدا نخواهد شد و پس از پانزده شب ، دیگر برای آنان حکومتی در روی زمین نخواهد بود . ⁽²⁾

.

المناقب لابن شهر آشوب ، عن الأعمش بروایته ، عن رجل من همدان :کُنّا مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام بِصِفّینَ ، فَهَزَمَ أهلُ الشّامِ مَیمَنَةَ العِراقِ ، فَهَتَفَ بِهِمُ الأَشتَرُ لِیَتَراجَعوا ، فَجَعَلَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام یَقولُ لِأَهلِ الشّامِ : یا أبا مُسلِمٍ خُذهُم ـ ثَلاثَ مَرّاتٍ ـ . فَقالَ الأَشتَرُ : أ وَلَیسَ أبو مُسلِمٍ مَعَهُم ؟! قالَ : لَستُ اُریدُ الخَولانِیَّ ، وإنَّما اُریدُ رَجُلاً یَخرُجُ فی آخِرِ الزَّمانِ مِنَ المَشرِقِ ، یُهلِکُ اللّهُ بِهِ أهلَ الشّامِ ، ویَسلُبُ عَن بَنی اُمَیَّةَ مُلکَهُم . ⁽¹⁾

۳ / ۷مُلکُ مُعاوِیَةَالإمام الحسن علیه السلام :إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام قالَ لی ذاتَ یَومٍ وقَد رَآنی فَرِحا : یا حَسَنُ ، أَتفرَحُ ؟ ! کَیفَ بِکَ إذا رَأَیتَ أباکَ قَتیلاً ؟ ! أم کَیفَ بِکَ إذا وَلِیَ هذَا الأَمرَ بَنو اُمَیَّةَ ، وأمیرُها الرَّحبُ البُلعومِ ، الواسِعُ الأَعفاجِ ⁽²⁾، یَأکُلُ ولا یَشَبَعُ ، یَموتُ ولَیسَ لَهُ فِی السَّماءِ ناصِرٌ ولا فِی الأَرضِ عاذِرٌ ، ثُمَّ یَستَولی عَلی غَربِها وشَرقِها ، یَدینُ لَهُ العِبادُ ویَطولُ مُلکُهُ ، یستَنُّ بِسُنَنِ البِدَعِ وَالضَّلالِ ، ویُمیتُ الحَقَّ وسُنَّةَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، یُقَسِّمُ المالَ فی أهلِ وِلایَتِهِ ، ویَمنَعُهُ مَن هُوَ أحَقُّ بِهِ ، ویُذَلُّ فی مُلکِهِ المُؤمِنُ ، ویَقوی فی سُلطانِهِ الفاسِقُ ، ویَجعَلُ المالَ بَینَ أنصارِهِ دُوَلاً ، ویَتَّخِذُ عِبادَ اللّهِ خَوَلاً ، یَدرُسُ فی سُلطانِهِ الحَقُّ ، ویَظهَرُ الباطِلُ ، ویُلعَنُ الصّالِحونَ ، ویَقتُلُ مَن ناواهُ عَلَی الحَقِّ ، ویَدینُ مَن والاهُ عَلَی الباطِلِ . ⁽³⁾

.

۳ / ۷ پادشاهی معاویه

المناقب ، ابن شهر آشوبـ به نقل از اَعمَش ، از مردی از قبیله همْدان ـ: ما همراه علی علیه السلام در صِفّین بودیم . شامیان ، سمت راست سپاه عراق را فراری دادند . اَشتر بر آنان بانگ زد که برگردند . امیر مؤمنان ، خطاب به شامیان می فرمود : «ای ابو مسلم! آنان را بگیر» و این را سه بار تکرار کرد . اَشتر گفت : مگر ابو مسلم با آنان نیست؟ [ علی علیه السلام ] گفت : «منظورم ابو مسلم خَولانی نیست ؛ بلکه منظورم مردی است که در آخر زمان از مشرق برمی خیزد . خداوند به دست او شامیان را نابود می سازد و پادشاهی بنی امیّه را می گیرد» .

۳ / ۷پادشاهی معاویهامام حسن علیه السلام :امیر مؤمنان ، یک روز که مرا خوش حال دید ، گفت : «ای حسن! آیاخوش حالی می کنی؟ چگونه خواهی بود ، وقتی پدرت را کشته ببینی ، یا وقتی بنی امیّه به حکومتْ برسند و زمامدارشان گلو گشادِ شکم گُنده ای باشد که بخورد و سیر نشود و در حالی که نه در آسمانْ یاوری و نه در زمین ، عذرپذیری داشته باشد ، بمیرد و آن گاه ، بر شرق و غرب زمینْ مستولی شود وبندگان بر او گردن نهند؟! [آن زمامدار] پادشاهی اش طولانی می شود و بدعت و گم راهی را بنیان می نهد وحق و سنّت پیامبر خدا را از بین می برد ، اموال را در بین دوستدارانش تقسیم می کندو از مستحقّش دریغ می دارد . مؤمن در حکومتش خوار می گردد وفاسق در پادشاهی اش قوی می شود . اموال را در بین یارانش می چرخاند و بندگان خدا را نوکر می گیرد . در حکومتش حقْ مندرس و باطلْ آشکار می گردد ، صالحانْ مورد لعن قرار می گیرند و هر کس که در راه حق با او دشمنی ورزد ، کشته می شود و هر کس که او را بر باطلش همراهی کند ، به او نزدیک می گردد .

.

الإمام علیّ علیه السلام :أما إنَّهُ سَیَظهَرُ عَلَیکُم بَعدی رَجُلٌ رَحبُ البُلعومِ ، مُندَحِقُ البَطنِ ⁽¹⁾، یَأکُلُ ما یَجِدُ ، ویَطلُبُ ما لا یَجدُ ، فَاقتُلوهُ ، ولَن تَقتُلوهُ ! ألا وِإنَّهُ سَیَأمُرُکُم بِسَبّی وَالبَراءَةِ مِنّی ، فَأَمَّا السَّبُّ فَسُبّونی ؛ فَإِنَّهُ لی زَکاةٌ ، ولَکُم نَجاةٌ ، وأمَّا البَراءَةُ فَلا تَتَبَرَّؤوا مِنّی ؛ فَإِنّی وُلِدتُ عَلَی الفِطرَةِ ، وسَبَقتُ إلَی الإِیمانِ وَالهِجرَةِ . ⁽²⁾

الإیضاح عن مِیْنا مولی عبد الرحمن بن عوف :سَمِعَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ضَوضاةً فی عَسکَرِهِ ، فَقالَ : ما هذا ؟ فَقیلَ : قُتِلَ مُعاوِیَةُ ! فَقالَ : کَلّا ورَبِّ الکَعبَةِ ، لا یُقتَلُ حَتّی تَجتَمِعَ الاُمَّةُ عَلَیهِ . فَقیلَ لَهُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ فَبِمَ تُقاتِلُهُ ؟ قالَ : ألتَمِسُ العُذرَ فیما بَینی وبَینَ اللّهِ . ⁽³⁾

الخرائج والجرائح عن عوف بن مروان :إنَّ راکِبا قَدِمَ مِنَ الشّامِ ، فَأَفشی فِی الکوفَةِ أنَّ مُعاوِیَةَ ماتَ ، فَجیءَ بِالرَّجُلِ إلی عَلِیٍّ علیه السلام فَقالَ : أنتَ شَهِدتَ مَوتَ مُعاوِیَةَ ؟ قالَ : نَعَم ، کُنتُ فیمَن دَفَنَهُ . فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ : إنَّکَ کاذِبٌ . فَقالَ القَومُ : أهُوَ یَکذِبُ ؟ قالَ : نَعَم ؛ لِأَنَّ مُعاوِیَةَ لا یَموتُ حَتّی یَملِکَ هذِهِ الاُمَّةَ ، ویَفعَلَ کَذا ، ویَفعَلَ کَذا بَعدَما مَلَکَ . فَقالَ القَومُ : فَلِمَ تُقاتِلُهُ وأنتَ تَعلَمُ أ نَّهُ سَیَبلُغُ هذا ؟ قالَ : لِلحُجَّةِ . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلام :آگاه باشید که پس از من ، مردی گلو گشاده و شکم گُنده بر شما چیره خواهد شد ؛ هر چه بیابد ، می خورد و هر چه نیابد ، می خواهد . او را بکشید و البته ، هرگز او را نخواهید کشت ! بدانید که او شما را به دشنام گفتن به من و بیزاری جستن از من ، فرمان خواهد داد . امّا دشنام گفتن! مرا دشنام بگویید ، که برای من زکات و برای شما نجات خواهد بود . و امّا بیزاری جستن! از من بیزاری مجویید ، که من بر فطرت به دنیا آمده ام و در ایمان و هجرت ، سبقت جسته ام .

الإیضاحـ به نقل از مِینا (هم پیمان عبد الرحمان بن عوف) ـ: علی بن ابی طالب ـ که درود خدا بر او باد ـ در بین لشکر خود ، سر و صدایی شنید . پرسید : «چه خبر است ؟» . گفتند : معاویه کشته شده است . فرمود : «به پروردگار کعبه سوگند ، هرگز! او کشته نخواهد شد تا آن که امّت بر گِردش جمع گردند» . گفتند : پس برای چه با او می جنگی ، ای امیر مؤمنان؟ فرمود : «در پی حُجّتی میان خود و خدای خود هستم» .

الخرائج و الجرائحـ به نقل از عوف بن مروان ـ: سواره ای از شام رسید و در کوفه شایع کرد که معاویه مرده است . آن مرد را پیش علی علیه السلام آوردند . [ علی علیه السلام ]از وی پرسید : «آیا مرگ معاویه را خود دیدی؟». گفت : آری . از جمله دفن کنندگان او بودم . علی علیه السلام به وی فرمود : «تو دروغگویی» . مردم گفتند : آیا او دروغ می گوید؟ فرمود : «آری . معاویه نمی میرد تا آن که زمام این امّت را به دست گیرد و پس از پادشاهی اش ، این کار و این کار را انجام می دهد» . مردم گفتند : تو که می دانی او به حکومت می رسد ، چرا با او می جنگی؟ فرمود : «برای اتمام حجّت» .

.

مروج الذهب :قَد کان مُعاوِیَةُ دَسَّ اُناسا مِن أصحابِهِ إلَی الکوفَةِ یُشیعونَ مَوتَهُ ، وأکثَرَ النّاسُ القَولَ فی ذلِکَ حَتّی بَلَغَ عَلِیّا ، فَقالَ فی مَجلِسِهِ : قَد أکثَرتُم مِن نَعیِ مُعاوِیَةَ ، وَاللّهِ ما ماتَ ولا یَموتُ حَتّی یَملِکَ ما تَحتَ قَدَمَیَّ ، وإنَّما أرادَ ابنُ آکِلَةِ الأکبادِ أن یَعلَمَ ذلِکَ مِنّی فَبَعَثَ مَن یُشیعُ ذَلِکَ فیکُم لِیَعلَمَ ویَتَیَقَّنَ ما عِندی فیهِ ، وما یَکونُ مِن أمرِهِ فِی المُستَقبَلِ مِنَ الزَّمانِ . ومَرَّ فی کَلامٍ کَثیرٍ یَذکُرُ فیهِ أیّامَ مُعاوِیَةَ ومَن تَلاهُ مِن یَزیدَ ومَروانَ وبَنیهِ ، وذَکَرَ الحَجّاجَ وما یَسومُهُم مِنَ العَذابِ ، فَارتَفَعَ الضَّجیجُ ، وکَثُرَ البُکاءُ وَالشَّهیقُ ، فَقامَ قائِمٌ مِنَ النّاسِ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، ولَقَد وصَفتَ اُمورا عَظیمَةً ، آللّهُ إنَّ ذلِکَ کائِنٌ ؟ قالَ عَلِیٌّ : وَاللّهِ إنَّ ذلِکَ لَکائِنٌ ، ما کَذَبتُ ولا کُذِبتُ . فَقالَ آخَرونَ : مَتی یَکونُ ذلِکَ یاأمیرَ المُؤمِنینَ ؟ قالَ : إذا خُضِبَت هذِهِ مِن هذِهِ ، ووَضَعَ إحدی یَدَیهِ عَلی لِحیَتِهِ وَالاُخری عَلی رَأسِهِ ، فَأَکثَرَ النّاسُ مِنَ البُکاءِ . فَقالَ : لا تَبکوا فی وَقتِکُم هذا فَسَتَبکونَ بَعدی طَویلاً . فَکاتَبَ أکثَرُ أهلِ الکوفَةِ مُعاوِیَةَ سِرّا فی اُمورِهِم ، وَاتَّخَذوا عِندَهُ الأَیادِیَ ، فَوَاللّهِ ما مَضَت إلّا أیّامٌ قَلائِلُ حَتّی کانَ ذلِکَ . ⁽¹⁾

.

مُرُوج الذهب :معاویه ، گروهی از یاران خود را در کوفه گمارد تا خبر مرگش را پخش کنند . مردم در این باره سخن بسیار گفتند تا به گوش علی علیه السلام رسید . [ علی علیه السلام ] در مجلسش فرمود : «از مرگ معاویه بسیار سخن گفتید . به خدا سوگند ، او نمرده است و نمی میرد ، مگر آن که آنچه را در زیر گام من است ، به دست گیرد . فرزند جگرخوار می خواهد موضع مرا بداند . از این رو ، کسی را فرستاده که این موضوع را در بین شما شایع کند تا بداند و یقین کند که نظر من درباره او چیست و کار خودش در آینده چگونه خواهد بود» . سپس ، [ علی علیه السلام ] بحثی طولانی کرد و در آن ، از روزگار معاویه ، یزید ـ که پس از معاویه خواهد آمد ـ ، مروان و فرزندانش ، و حَجّاج و شکنجه هایی که از او به مردم خواهد رسید ، یاد نمود . صدای مردم بلند شد و گریه و زاری ، بسیار گشت . شخصی از میان مردم برخاست و گفت : ای امیر مؤمنان! چیزهای ناگواری راتوصیف کردی . تو را به خدا ، آیا اینها اتّفاق خواهد افتاد؟ علی علیه السلام فرمود : «به خدا سوگند ، اتّفاق خواهد افتاد . من دروغ نگفتم و به من نیزدروغ گفته نشده است» . دیگران گفتند : ای امیر مؤمنان! کِی این کارها پیش خواهد آمد؟ فرمود : «آن گاه که این از این ، رنگین شود» و یک دست خود را بر ریش و دست دیگرش را بر سرش نهاد . مردم ، بسیار گریستند . فرمود : «اکنون نگِریید ، که پس از من ، روزگاری دراز خواهید گریست» . بسیاری از کوفیان ، به طور مخفی ، درباره خودشان به معاویه نامه نوشتند و پیش او آدم هایی برای خود ، دست و پا کردند . به خدا سوگند ، چند روزی نگذشت که آن خبر (شهادت علی علیه السلام ) ، تحقّق یافت .

.

۳ / ۸عاقِبَةُ خالِدِ بنِ عُرفُطَةَمقاتل الطالبیّین عن السائب :بَینَما عَلِیٌّ علیه السلام عَلَی المِنبَرِ إذ دَخَلَ رَجُلٌ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، ماتَ خالِدُ بنُ عُرفُطَةَ . فَقالَ : لا وَاللّهِ ما ماتَ . إذ دَخَلَ رَجُلٌ آخَرُ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، ماتَ خالِدُ بنُ عُرفُطَةَ . فَقالَ : لا وَاللّهِ ما ماتَ . إذ دَخَلَ رَجُلٌ آخَرُ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، ماتَ خالِدُ بنُ عُرفُطَةَ . فَقالَ : لا وَاللّهِ ما ماتَ ولا یَموتُ حَتّی یَدخُلَ مِن بابِ هذَا المَسجِدِ ـ یَعنی بابَ الفیلِ ـ بِرایَةِ ضَلالَةٍ یَحمِلُها لَهُ حَبیبُ بنُ عَمّارٍ . قالَ : فَوَثَبَ رَجُلٌ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أنَا حَبیبُ بنُ عَمّارٍ ، وأنَا لَکَ شیعَةٌ ! قالَ : فَإِنَّهُ کَما أقولُ . فَقَدِمَ خالِدُ بنُ عُرفُطَةَ عَلی مُقَدِّمَةِ مُعاوِیَةَ یَحمِلُ رَایَتَهُ حَبیبُ بنُ عَمّارٍ . ⁽¹⁾

الإرشاد عن سوید بن غفلة :إنَّ رَجُلاً جاءَ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنّی مَرَرتُ بِوادِی القُری ⁽²⁾، فَرَأَیتُ خالِدَ بنَ عُرفُطَةَ قَد ماتَ بِها ، فَاستَغفِر لَهُ . فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : مَه ، إنَّهُ لَم یَمُت، ولا یَموتُ حَتّی یَقودَ جَیشَ ضَلالَةٍ ، صاحِبُ لِوائِهِ حَبیبُ بنُ حِمازٍ . فَقامَ رَجُلٌ مِن تَحتِ المِنبَرِ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، وَاللّهِ إنّی لَکَ شیعَةٌ ، وإنّی لَکَ مُحِبٌّ ! قالَ : ومَن أنتَ ؟ قالَ : أنَا حَبیبُ بنُ حِمازٍ . قالَ : إیّاکَ أن تَحمِلَها ، ولَتَحمِلَنَّها فَتَدخُلُ بِها مِن هذَا البابِ ـ وأومَأَ بِیَدِهِ إلی بابِ الفیلِ ـ . فَلَمّا مَضی أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام ، وقَضَی الحَسَنُ بنُ عَلِیٍّ مِن بَعدِهِ ، وکانَ مِن أمرِ الحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ علیهماالسلامومِن ظُهورِهِ ما کانَ ، بَعَثَ ابنُ زِیادٍ بِعُمَرَ بنِ سَعدٍ إلَی الحُسَینِ بنِ عَلِیّ علیه السلام ، وجَعَلَ خالِدَ بنَ عُرفُطة عَلی مُقَدِّمَتِهِ ، وحَبیبَ بنَ حِمازٍ صاحِبَ رایَتِهِ ، فَسارَ بِها حَتّی دَخَلَ المَسجِدَ مِن بابِ الفیلِ . [قالَ المُفیدُ :] وهذا ـ أیضا ـ خَبَرٌ مُستَفیضٌ ، لا یَتَناکَرُهُ أهلُ العِلمِ الرُّواةُ لِلآثارِ ، وهُوَ مُنتَشِرٌ فی أهلِ الکوفَةِ ، ظاهِرٌ فی جَماعَتِهِم ، لا یَتَناکَرُهُ مِنهُمُ اثنانِ ، وهُوَ مِنَ المُعجِزِ الَّذی بَیَّنّاهُ . ⁽³⁾

.

۳ / ۸ عاقبت خالد بن عُرفُطه

۳ / ۸عاقبت خالد بن عُرفُطهمقاتل الطالبیّینـ به نقل از سائب ـ: وقتی علی علیه السلام بالای منبر بود ، مردی وارد شد و گفت : ای امیر مؤمنان! خالد بن عُرفُطه مُرد . فرمود : «به خدا سوگند ، او نمرده است» . مرد دیگری وارد شد و گفت : ای امیر مؤمنان! خالد بن عرفطه مُرد . فرمود : «به خدا سوگند ، او نمرده است» . مرد دیگری وارد شد و گفت : ای امیر مؤمنان! خالد بن عرفطه مُرد . فرمود : «به خدا سوگند ، نمرده است و نخواهد مُرد تا آن که با بیرق گم راهی ـ که حبیب بن عمّار ، آن را به دوش می کشد ـ از درِ این مسجد (باب الفیل) ، واردشود» . مردی از جا برخاست و گفت : ای امیر مؤمنان! من حبیب بن عمّار هستم و پیرو تو . [ علی علیه السلام ] فرمود : «همان طور که گفتم ، خواهد شد» . [ بعدها] خالد بن عُرفُطه ، در مقدّمه سپاه معاویه ، در حالی که حبیب بن عمّار ، بیرقش را به دوش داشت ، وارد کوفه شد .

الإرشادـ به نقل از سُوَید بن غَفْله ـ: مردی پیش امیر مؤمنان آمد و گفت : ای امیر مومنان! من از منطقه وادی القُری ⁽¹⁾گذشتم و دیدم که خالد بن عُرفُطه در آن جا مُرده است . برای او استغفار کن! امیر مؤمنان فرمود : «دست بردار . او نمرده و نخواهد مرد تا آن که فرماندهی سپاه گم راهی را ـ که پرچمدار آن ، حبیب بن حِماز است ـ به عهده گیرد» . مردی از پایین منبر گفت : ای امیر مؤمنان! به خدا سوگند ، من پیرو تو هستم و تو را دوست می دارم . فرمود : «تو کیستی؟» . گفت : من حبیب بن حِماز هستم . [ علی علیه السلام ] فرمود : «آن پرچم را برندار ؛ گر چه برمی داری و از این در به مسجد ، وارد می شوی» و با دست به باب الفیل اشاره کرد . وقتی امیر مؤمنان در گذشت و پس او حسن بن علی علیهماالسلام[ نیز] در گذشت وجریان حسین بن علی علیهماالسلامپیش آمد و قیامش اتّفاق افتاد ، ابن زیاد ، عمر بن سعد رابه سوی حسین بن علی علیهماالسلام گسیل داشت و خالد بن عرفطه را در مقدّمه سپاه قرارداد و حبیب بن حِماز [ هم ]صاحب بیرق او بود . او سپاه را پیش برد تا از باب الفیل ، وارد مسجد شد . [ شیخ مفید می گوید :] این خبر نیز «مستفیض» است و دانشمندان گزارشگر وقایع تاریخی ، آن را انکار نکرده اند . داستان در بین مردم کوفه مشهور و برای همه آشکار بوده است و از آنان ، حتّی دو نفر نیز منکر آن نبوده اند و این ، از معجزه هایی است که بیان کردیم .

.

خصائص الأئمّة علیهم السلامعن اُمّ حکیم بنت عمرو : خَرَجتُ وأنَا أشتَهی أن أسمَعَ کَلامَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام ، فَدَنَوتُ مِنهُ وفِی النّاسِ رِقَّةٌ ، وهُوَ یَخطُبُ عَلَی المِنبَرِ ، حَتّی سَمِعتُ کَلامَهُ ، فَقالَ رَجُلٌ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، استَغفِر لِخالِدِ بنِ عُرفُطَةَ ، فَإِنَّهُ قَد ماتَ بِأَرضِ تَیماءَ ⁽¹⁾، فَلَم یَرُدَّ عَلَیهِ ، فَقالَ الثّانِیَةَ فَلَم یَرُدَّ عَلَیهِ ، ثُمَّ قالَ الثّالِثَةَ . فَالتَفَتَ إلَیهِ فَقالَ : أیُّهَا النّاعی خالِدَ بنَ عُرفُطَةَ ! کَذَبتَ ، وَاللّهِ ما ماتَ ، ولا یَموتُ حَتّی یَدخُلَ مِن هذَا البابِ ، یَحمِلُ رایَةَ ضَلالَةٍ . قالَت : فَرَأَیتُ خالِدَ بنَ عُرفُطَةَ یَحمِلُ رایَةَ مُعاوِیَةَ حَتّی نَزَلَ نُخَیلَةَ ⁽²⁾وأَدخَلَها مِن بابِ الفیلِ . ⁽³⁾

.

خصائص الأئمّة علیهم السلامـ به نقل از اُمّ حکیم (دختر عمرو) ـ: من که علاقه مند به شنیدن کلام علی بن ابی طالب علیه السلام بودم ، از خانه بیرون شدم . وی بر منبر ، سخنرانی می کرد و مردم ، دلْ شکسته بودند . به او نزدیک شدم تا جایی که کاملاً صدای او را می شنیدم . مردی گفت : ای امیر مؤمنان! برای خالد بن عرفطه طلب مغفرت کن ؛ چرا که در سرزمین تَیماء ⁽¹⁾در گذشته است . امام علیه السلام پاسخی نداد . [ مرد ،] بار دیگر گفت و امام علیه السلام جواب نداد . [ مرد] بار سوم گفت . امام علیه السلام به طرف وی رو کرد و فرمود : «ای کسی که خبر مرگ خالد بن عرفطه را می دهی! دروغ می گویی . به خدا سوگند ، او نمرده است و نمی میرد تا از این در ، در حالی که پرچم گم راهی را حمل می کند ، وارد شود» . [ سال ها بعد ،] خالد بن عُرفُطه را دیدم که بیرق معاویه را به دوش می کشید تا در نُخَیله ⁽²⁾منزل زد و بیرق را از باب الفیل ، وارد کرد .

.

۳ / ۹مُلکُ بَنی مَروانَالإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصفِ مَروانَ بنِ الحَکَمِ ـ: أما إنَّ لَهُ إمرَةً کَلعَقَةِ الکَلبِ أنفَهُ ⁽¹⁾، وهُوَ أبُو الأَکبُشِ الأَربَعَةِ ⁽²⁾، وسَتَلقَی الاُمَّةُ مِنهُ ومِن وُلدِهِ یَوما أحمَرَ . ⁽³⁾

عنه علیه السلامـ لِمَروانَ بنِ الحَکَمِ یَومَ الجَمَلِ وقَد بایَعَهُ ـ: یَابنَ الحَکَمِ ، فَلَقَد کُنتَ تَخافُ أن یَقَعَ رَأسُکَ فی هذِهِ البُقعَةِ ؟ ! کَلّا ، أبَی اللّهُ أن یَکونَ ذلِکَ حَتّی یَخرُجَ مِن صُلبِکَ طَواغیتُ یَملِکونَ هذِهِ الرَّعِیَّةَ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۹ پادشاهی بنی مروان

۳ / ۹پادشاهی بنی مروانامام علی علیه السلامـ در توصیف مروان بن حَکم ـ: پادشاهی برای او به مقداری [کوتاه ]خواهد بود که سگ ، بینی اش را می لیسد . او پدر چهار فرمان روا خواهد بود و امّت ازوی و فرزندانش روزهای خونینی را خواهند دید .

امام علی علیه السلامـ در روز جمل به هنگام بیعت کردن مروان بن حکم با امام علیه السلام ـ: ابن حکم!آیا می ترسیدی که سرت در این مکان از تنت جدا گردد؟ هرگز! خداوند ،چنین نخواهد کرد تا آن که از صُلب تو ، طاغوت هایی بیرون آیند که زمام این مردم را به دست بگیرند .

.

عنه علیه السلامـ فی مَروانَ بنِ الحَکَمِ ـ: لَیَحمِلَنَّ رایَةَ ضَلالَةٍ بَعدَما یَشیبُ صُدغاهُ ، ولَهُ إمرَةٌ کَلَحسَةِ الکَلبِ أنفَهُ . ⁽¹⁾

تاریخ دمشق عن أبی سلیمان :بَینا عَلِیٌّ واضِعٌ یَدَهُ عَلی بَعضٍ ⁽²⁾یَمشی فی سِکَکِ المَدینَةِ ، إذ جاءَ مَروانُ بنُ الحَکَمِ فی حُلَّةٍ ؛ فَتیً شابٌّ ناصِعُ اللَّونِ وقاذ ⁽³⁾، فَقالَ لَهُ : ما ⁽⁴⁾کَذا وکَذا ، یا أبَا الحَسَنِ ؟ وجَعَلَ عَلِیٌّ یُخبِرُهُ . فَلَمّا فَرَغَ وَلّی مِن عِندِهِ ، فَنَظَرَ فی قَفاهُ ، ثُمَّ قالَ : وَیلٌ لِاُمَّتِکَ مِنکَ ومِن بَنیکَ إذا شابَت ذِراعاکَ . ⁽⁵⁾

الإمام علیّ علیه السلام :لَکَأَ نّی أنظُرُ إلی ضِلّیلٍ قَد نَعَقَ بِالشّامِ ، وفَحَصَ بِرایاتِهِ فی ضَواحی کوفانَ . فَإِذا فَغَرَت فاغِرَتُهُ ، وَاشتَدَّت شَکیَمُتُه ، وثَقُلَت فِی الأَرضِ وَطأَتُهُ ، عَضَّتِ الفِتنَةُ أبناءَها بِأَنیابِها ، وماجَتِ الحَربُ بِأَمواجِها ، وبَدا مِنَ الأَیّامِ کُلوحُها ⁽⁶⁾، ومِنَ اللَّیالی کُدوحُها ⁽⁷⁾. فَإِذا أینَعَ زَرعُهُ ، وقامَ عَلی یَنعِهِ ، وهَدَرَت شَقاشِقُهُ ، وبَرَقَت بَوارِقُهُ ، عُقِدَت رایاتُ الفِتَنِ المُعضِلَةِ ، وأَقبَلنَ کَاللَّیلِ المُظلِمِ ، وَالبَحرِ المُلتَطِمِ . هذا ، وکَم یَخرِقُ الکوفَةَ مِن قاصِفٍ ، ویَمُرُّ عَلَیها مِن عاصِفٍ ! وعَن قَلیلٍ تَلتَفُّ القُرونُ بِالقُرونِ ، ویُحصَدُ القائِمُ ، ویُحطَمُ المَحصودُ ! ۸⁽⁸⁾

.

امام علی علیه السلامـ درباره مروان بن حکم ـ: پس از آن که موهای شقیقه اش سفید گردد ، پرچم گم راهی را به دوش خواهد کشید و حکومتی [کوتاه] به اندازه ای که سگ ، بینی اش را می لیسد ، خواهد داشت .

تاریخ دمشقـ از ابو سلیمان ـ: زمانی ، علی علیه السلام دست بر شانه کسی ، در محلّه های مدینه قدم می زد که مروان بن حکم در لباسی فاخر سر رسید ؛ جوانی بود نوخاسته ، سفیدپوست و شاداب . [ مروان ،] خطاب به علی علیه السلام گفت : آیا فلان کار و فلان کار ، انجام گرفته است ، ای ابو الحسن؟ و علی علیه السلام هم به او خبر می داد . وقتی پرسش های او تمام شد ، از نزد علی علیه السلام رفت . علی علیه السلام به پشت وی نگاه کرد و سپس گفت : «وای بر مردمِ تو از دست تو و فرزندانت ، هنگامی که دو بازوی قدرتت توان گیرد!» .

امام علی علیه السلام :گویی گم راهی را می بینم که در شام ، بانگ برمی دارد و بیرق های خود را در اطراف کوفه برمی افرازد . پس ، هنگامی که دهان بگشاید و سرکشی کند و قدرتش محکم گردد و جای پایش در زمینْ ثابت شود ، فتنه ، مردم زمان را به دندان می درد ، آتش جنگْ شعله ور می گردد ، چهره دُژَمِ روزها نمایان می شود و زخم های شب ها آشکار گردد . هر گاه کِشته هایش سبز شود و به ثمر بنشیند و چون شتر مست بخروشد و شمشیرهایش بدرخشد ، از هر سو پرچم های به هم پیوسته فتنه بر هم گره می خورند و چون شب تاریک و دریای متلاطمْ روی می آورند ، چه توفان هایی که کوفه را در هم بکوبد و چه تندبادهایی که بر آن بوزد! چندی نمی کشد که دو سپاه در هم می آمیزند ؛ ایستاده ها درو می شوند و درو شده ها پای مال و نابود می گردند . ۱

.

۳ / ۱۰سُلطَةُ الحَجّاجِالإمام علیّ علیه السلام :أما وَاللّهِ ، لَیُسَلَّطَنَّ عَلَیکُم غُلامُ ثَقیفٍ ، الذَّیّالُ ⁽¹⁾المَیّالُ ، یَأکُلُ خَضِرَتَکُم، ویُذیبُ شَحمَتَکُم ، إیهٍ أبا وذَحَةَ ! ⁽²⁾

دلائل النبوة للبیهقی عن حبیب بن أبی ثابت :قالَ عَلیٌِّ لِرَجُلٍ : لا مُتَّ حَتّی تُدرِکَ فَتی ثَقیفٍ . قیلَ لَهُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، ما فتی ثَقیفٍ ؟ قالَ : لیُقالَنَّ لَهُ یَومَ القِیامَةِ : اِکفِنا زاوِیَةً مِن زَوایا جَهَنَّمَ ؛ رَجُلٌ یَملِکٌ عِشرینَ أو بِضعا وعِشرینَ سَنَةً، لا یَدَعُ للّهِِ مَعصِیَةً إلّا ارتَکَبَها، حَتّی لَو لَم تَبقَ إلّا مَعصِیَةٌ واحِدةٌ وکانَ بَینَهُ وبینها بابٌ مُغلَقٌ لَکَسَرَهُ حَتّی یَرتَکِبَها ، یَقتُلُ بِمَن أطاعَهُ مَن عَصاهُ . ⁽³⁾

.

۳ / ۱۰ سلطه حَجّاج

۳ / ۱۰سلطه حَجّاجامام علی علیه السلام :بدانید! سوگند به خدا که جوان ثَقَفی بر شما تسلّط پیدا می کند ؛ مردی متکبّر و نابکار . او خرّمی و برکت را نابود می کند و شما را از درون ، تهی می سازد . بس کن ، ابو وَذَحه! ⁽¹⁾

دلائل النبوّة ، بیهقیـ به نقل از حبیب بن ابی ثابت ـ: علی علیه السلام به مردی فرمود : «نمیری تا جوان ثقفی را ببینی» . گفتند : جوان ثقفی کیست؟ فرمود : «در روز قیامت ، به او گفته خواهد شد : گوشه ای از گوشه های جهنّم ، از آنِ مردی است که بیست (و یا بیست و اندی) سال ، پادشاهی کرد و هیچ معصیتِ الهی را بدون انجام دادنْ رها نساخت ، به گونه ای که اگر تنها یک گناه ، باقی بود و بین او و آن ، دری بسته قرار داشت ، در را می شکست تا مرتکب آن گناه شود ؛ [ همو که ]آنانی را که از او اطاعت نکردند ، به دست کسانی که از او اطاعت می کردند ، کُشت» .

.

مقاتل الطالبیّین عن موسی بن أبی النعمان :جاءَ الأَشعَثُ إلی عَلِیٍّ یَستَأذِنُ عَلَیهِ ، فَرَدَّهُ قَنبَرُ ، فَأَدمَی الأَشعَثُ أنفَهُ ، فَخَرَجَ عَلِیٌّ وهُوَ یَقولُ : ما لی ولَکَ یا أشعَثُ ؟ ! أمَا وَاللّهِ لَو بِعَبدِ ثَقیفٍ تَمَرَّستَ لَاقشَعَرَّت شُعیراتُکُ . قیلَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، ومَن غُلامُ ثَقیفٍ ؟ قالَ : غُلامٌ یَلیهِم لا یُبقی أهلَ بَیتٍ مِنَ العَرَبِ إلّا أدخَلَهُم ذُلّاً . قیلَ : یا أمیرَ المُؤمِنین ، کَم یَلی ؟ وکَم یَمکُثُ ؟ قالَ : عِشرینَ إن بَلَغَها . ⁽¹⁾

تاریخ دمشق عن مالک بن دینار عن الحسن :قالَ عَلِیٌّ رضی الله عنه لِأَهلِ الکوفَةِ : اللّهُمَّ کَمَا ائتَمَنتُهُم فَخانونی ، ونَصَحتُ لَهُم فَغَشّونی ، فَسَلِّط عَلَیهِم فَتی ثَقیفٍ ، الذَّیّالَ المَیّالَ ، یأکُلُ خَضِرَتَها ، ویَلبَسُ فَروَتَها ، ویَحکُمُ فیها بِحُکمِ الجاهِلِیَّةِ ! قالَ : یَقولُ الحَسَنُ ⁽²⁾: وما خَلَقَ اللّهُ الحَجّاجَ یَومَئِذٍ . ⁽³⁾

۳ / ۱۱مُلکُ بَنی العَبّاسِ وزَوالُهُالکامل للمبرّدـ فی ذِکرِ وِلادَةِ عَلِیِّ بنِ عَبدِ اللّهِ بنِ عَبّاسٍ ـ: أنَّ الإِمامَ أخَذَهُ فَحَنَّکَهُ ودعا لَهُ ، ثُمَّ رَدَّهُ إلَیهِ ، وقالَ : خُذهُ إلَیکَ أبَا الأَملاکِ ، قَد سَمَّیتُهُ عَلِیّا ، وکَنَّیتُهُ أبَا الحَسَنِ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۱ پادشاهی بنی عبّاس و نابودی آن

مقاتل الطالبیّینـ به نقل از موسی بن ابی نعمان ـ: اشعث به منزل علی علیه السلام آمد و اجازه خواست ؛ ولی قنبر ، وی را باز گرداند و [ به همین خاطر ،] اشعث ، دماغ وی را خونین نمود . علی علیه السلام از خانه خارج شد ، در حالی که می فرمود : «چه کار با من داری ، ای اشعث؟ به خدا سوگند ، اگر با غلام ثقفی رفت و آمد می کردی ، مو بر تنت راست می شد» . گفتند : ای امیر مؤمنان! جوان ثقفی کیست؟ فرمود : «جوانی است که بر آنان حکومت خواهد کرد و هیچ خاندان عربی پیدا نخواهد شد ، مگر آن که او خواری و ذلّت را بر آن ، وارد خواهد ساخت» . گفتند : او چه مدّتْ حاکمیّت خواهد داشت و چه مدّتْ زنده خواهد بود؟ فرمود : «بیست سال ، اگر آن را به پایان برسانَد» .

تاریخ دمشقـ به نقل از مالک بن دینار ، از حسن [ بصری] ـ: علی علیه السلام به مردم کوفه فرمود : «خداوندا! همان گونه که من به آنان اطمینان کردم ، آنان به من خیانت کردند و [ من ]خیرخواهی شان کردم و آنان نیرنگ زدند . جوان متکبّر نابه کارثَقَفی را بر آنان مسلّط کن تا خرّمی و برکتشان را نابود سازد و ثروتشان راتصاحب کند و با احکام جاهلیّت بر آنان حکومت نماید!». حسن ⁽¹⁾در گذشت و آن روز، حَجّاج به دنیا نیامده بود.

۳ / ۱۱پادشاهی بنی عبّاس و نابودی آنالکامل ، مبرّد ـ در یادکردِ به دنیا آمدن علی بن عبد اللّه بن عبّاس ـ :امام علیه السلام او را گرفت ، کامش را برداشت و برایش دعا کرد . سپس او را برگرداند و فرمود : «بگیر ، ای پدر پادشاهان! من او را علی نامیدم و ابو الحسنْ کنیه دادم» .

.

الإمام علیّ علیه السلام :یَابنَ عَبّاسٍ ، إنَّ مُلکَ بَنی اُمَیَّةَ إذا زالَ فَأَوَّلُ ما یَملِکُ مِن بَنی هاشِمٍ وُلْدُکَ ، فَیَفعَلونَ الأَفاعیلَ . ⁽¹⁾

الفتن عن ابن عبّاس :قُلتُ لِعَلِیٍّ بنِ أبی طالِبٍ رضی الله عنه : مَتی دَولَتُنا یا أبا حَسَنٍ ؟ قالَ : إذا رَأَیتَ فِتیانَ أهلِ خُراسانَ أصَبتُم أنتُم إثمَها ، وأصَبنا نَحنُ بِرَّها . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَتِهِ ـ: وَیلُ هذِهِ الاُمُّةِ مِن رِجالِهِمُ ؛ الشَّجَرَةِ المَلعونَةِ الَّتی ذَکَرَها رَبُّکُم تَعالی ! أوَّلُهُم خَضراءُ ، وآخِرُهُم هَزماءُ ، ثُمَّ یَلی بَعدَهُم أمرَ اُمَّةِ مُحَمَّدٍ رِجالٌ ، أوَّلُهُم أرأَفُهُم ، وثانیهِم أفتَکُهُم ، وخامِسُهُم کَبشُهُم ، وسابِعُهُم أعلَمُهُم ، وعاشِرُهُم أکفَرُهُم ، یَقتُلُهُ أخَصُّهُم بِهِ ، وخامِسُ عَشَرِهِم کَثیرُ العَناءِ قَلیلُ الغَناءِ ، سادِسُ عَشَرِهِم أقضاهُم لِلذِّمَمِ وأوصَلُهُم لِلرَّحِمِ ، کَأَ نّی أری ثامِنَ عَشَرِهِم تَفحَصُ رِجلاهُ فی دَمِهِ بَعدَ أن یَأخُذَ جُندُهُ بِکَظَمِهِ ⁽³⁾، مِن وُلدِهِ ثَلاثَةُ رِجالٍ سیرَتُهُم سیرَةُ الضُّلّالِ ، وَالثّانی وَالعِشرونَ مِنهُمُ الشَّیخُ الهَرمُ ، تَطولُ أعوامُهُ ، وتُوافِقُ الرَّعِیَّةَ أیّامُهُ ، والسّادِسُ وَالعِشرونَ ۴ مِنهُم یَشرُدُ ⁽⁴⁾المُلکُ مِنهُ شُرودَ المُنفَتقِ ، ویَعضُدُهُ الهَزرَةُ ⁽⁵⁾المُتَفَیهِقُ ⁽⁶⁾،لَکَأَ نّی أراهُ عَلی جِسرِ الزَّوراءِ قَتیلاً « ذَ لِکَ بِمَا قَدَّمَتْ یَدَاکَ وَ أَنَّ اللَّهَ لَیْسَ بِظَـلَّـمٍ لِّلْعَبِیدِ» ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

.

امام علی علیه السلام :ای ابن عبّاس! هر گاه پادشاهیِ بنی امیّه پایان یابد ، اوّلین کسانی که از بنی هاشم به حکومت خواهند رسید ، فرزندان تواَند و آنان ، کارهایی انجام خواهندداد .

الفتنـ به نقل از ابن عبّاس ـ: به علی بن ابی طالب علیه السلام گفتم : دولت ما کِی خواهد بود ،ای ابو الحسن؟ فرمود : «هر گاه جوانان خراسان را دیدی ، گناه آن را شما نصیب می برید و خوبی آن را ما به دست خواهیم آورد».

امام علی علیه السلامـ در خطبه اش ـ: وای بر این امّت از مردانشان! از شجره نفرین شده ای که خداوندتان آن را یاد کرده است . آغاز آنان ، سرسبزی و پایان آن ، نابودی است . پس از آنان ، سرپرستی امّت محمّد صلی الله علیه و آله را مردانی به دست می گیرند که اوّلی شان مهربان ترینشان ، دومی شان ، بی رحم ترینشان، پنجمی شان،سرِحال ترینشان، هفتمی شان، داناترینشان، دهمی شان،کافرترینشان ـ که او را نزدیک ترین فرد به او خواهد کشت ـ ، پانزدهمی شان ، بسیار گرفتار وکم ثروت، و شانزدهمی شان، پیمان نگه دارترین و صله رَحِم کننده ترینشان است . هجدهمی شان را پس از آن که با سپاهش به گذشت رفتار کرد ، پاهایش را درخونش غلتان می بینم . سه تن از پسرانش به حکومت می رسند که رفتارشان رفتارگم راهی است . بیست و دومی شان ، کهن سال فرتوتی است که سال های حکومتش طولانی وروزگارش همگام شهروندان خواهد بود. بیست و ششمی شان ، ⁽¹⁾زمام حکومت از دستش مانند چارپای رمیده ، به دَرمی رَود و حماقت و روده درازی اش ۲ به زوال حکومتش کمک می کند . گویی ازهم اکنون ، کشته او را بر روی پل زَوراء می بینم . «این است سزای آنچه از پیش انجام داده بوده ای ؛ و خداوند به بندگان ، ستم نمی کند» .

.

عنه علیه السلام :کَأَ نّی أری رِجُلاً مِن بَنی عَبّاسٍ یُنحَرُ کَما یُنحَرُ الإِبِلُ ، ولا یَقدِرُ أن یَدفَعَ عَن نَفسِهِ ، وَیلٌ لَهُ ثُمَّ وَیلٌ لَهُ ! ما أذَلَّهُ لَمّا وَلّی عَن أمرِ رَبِّهِ ، وأقبَلَ إلَی الدُّنیا الدَّنِیَّةِ ! ـ إلی أن قالَ ـ : لَو شِئتُ عَن أسمائِهِم وکُناهُم ومَواضِع قَتلِهِم لَأَخبَرتُ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلام :إنَّ مُلکَ وُلدِ بَنِی العَبّاسِ مِن خُراسانَ یُقبِلُ ، ومِن خُراسانَ یَذهَبُ . ⁽²⁾

۳ / ۱۲فِتنَةُ القَرامِطَةِ ⁽³⁾قال ابن أبی الحدید فی شرح الخطبة ۱۷۶ من نهج البلاغة : « ... وَاللّهِ لَو شِئتُ أن اُخبِرَ کُلَّ رَجُلٍ مِنکُم بِمَخرَجِهِ ومَولِجِهِ وجَمیعَ شَأنِهِ لَفَعَلتُ ...» تحت عنوان : «جملة من إخبار علیّ بالاُمور الغیبیّة» : وقد ذکرنا فیما تقدّم من إخباره علیه السلام عن الغیوب طرفا صالحا ، ومن عجیب ما وقفت علیه من ذلِکَ قوله فی الخطبة الَّتی یذکر فیها الملاحم ، وهو یشیر إلی القرامطة : «یَنتَحِلونَ لَنَا الحُبَّ وَالهَوی ، ویُضمِرون لَنَا البُغضَ وَالقِلی ، وآیَةُ ذلِکَ قَتلُهُم وُرّاثَنا ، وهَجرُهُم أحداثَنا» ⁽⁴⁾. وصحّ ما أخبر به ؛ لأنّ القرامطة قتلت من آل أبی طالب علیه السلام خلقا کثیرا ، وأسماؤهم مذکورة فی کتاب «مقاتل الطالبیّین» لأبی الفرج الأصفهانی . ومرّ أبو طاهر سلیمان بن الحسن الجنابی فی جیشه بالغریّ ⁽⁵⁾وبالحایر ⁽⁶⁾، فلم یعرّج علی واحد منهما ولا دخل ولا وقف . وفی هذه الخطبة قال ـ وهو یشیر إلی الساریة الَّتی کان یستند إلیها فی مسجد الکوفه ـ : «کَأَ نّی بِالحَجَرِ الأَسوَدِ مَنصوبا هاهُنا . وَیحَهُم ! إنَّ فَضیلَتَهُ لَیسَت فی نَفسِهِ ، بَل فی مَوضِعِهِ واُسُسِهِ ، یَمکُثُ هاهُنا بُرهَةً ، ثُمَّ هاهُنا بُرهَةً ـ وأَشارَ إلَی البَحرَینِ ـ ثُمَّ یَعودُ إلی مَأواهُ واُمِّ مَثواهُ» . ووقع الأمر فی الحجر الأسود . بموجب ما أخبر به علیه السلام . ⁽⁷⁾

.

۳ / ۱۲ فتنه قِرمَطیان

امام علی علیه السلام :گویی مردی از بنی عبّاس را می بینم که چون شتر ، قُربانی می شود ونمی تواند از خود ، دفاع کند . وای بر او و وای بر او! آن گاه که به فرمان پروردگارش پشت کرد و به دنیای پست ، روی آورد ، چه خوار و بی مقدار شد! ... اگر بخواهم از نام ، کُنیه و مکان کشته شدنشان خبرتان بدهم ، خبر می دهم .

امام علی علیه السلام :پادشاهی فرزندان بنی عبّاس از راه خراسان می آید و از راه خراسان ، تباه می گردد .

۳ / ۱۲فتنه قِرمَطیان ۱ابن ابی الحدید ، در شرح خطبه ۱۷۶ از نهج البلاغة : « ... به خدا سوگند ، اگربخواهم هر کدام از شما را از آمدن و رفتن و همه سرنوشتش خبر دهم ، خبرمی دهم ...» ، ذیل عنوان «بخش هایی از خبر دادن علی علیه السلام از امور غیبی»می گوید : پیش تر ، بخش قابل توجّهی از اخبار غیبی علی علیه السلام را یاد کردیم . یکی [ دیگر ]ازچیزهای شگفت از این دست ، کلام وی در خطبه ای است که در آن از حوادث آینده یاد کرده ، به قرامطه اشاره می نماید : «عشق و دوستی به ما می نمایانند ؛ولی در دل ، کینه و دشمنی ما را دارند و نشان آن ، کشتن وارثان ما و دورساختن جوانان ماست» . ⁽¹⁾آنچه [ علی علیه السلام ] از قرامطه خبر داده است ، درست است ؛ چون قرامطه جمع فراوانی از آل ابو طالب علیه السلام را کشتند که نام هایشان در کتاب مقاتل الطالبیّین ابوالفرج اصفهانی موجود است . و ابو طاهر (سلیمان بن حسن جَنّابی) با سپاه خوداز منطقه غَریْ ⁽²⁾و منطقه حائر ⁽³⁾گذر کرد و در هیچ کدام از این دو منطقه توقّف نکرد ، نه وارد آن شد و نه در آن جا درنگ کرد . در این خطبه [ علی علیه السلام ] ، در حالی که به تخته سنگی که در مسجد کوفه بود و به آن تکیه داده بود ، اشاره می کرد ، فرمود : «گویی حجر الأسود را که در این جا نصب شده ، می بینم . وای بر آنها! فضیلت آن در خودش نیست ؛ بلکه در جا و پایه آن است . مدّتی در این جا می ماند و مدّتی در آن جا» و به بحرین ⁽⁴⁾اشاره کرد ، وافزود : «آن گاه به جای اصلی و محلّ واقعی اش بازگردانده می شود» . مطابق آنچه علی علیه السلام درباره حجر الأسود خبر داده بود ، اتّفاق افتاد .

.

۳ / ۱۳فِتنَةُ المَغولِالإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصفِ الأَتراکِ ـ: کَأَ نّی أراهُم قَوما کَأَنَّ وُجوهَهُمُ المَجانُّ المُطَرَّقُة، یَلبَسون السَّرَقَ ⁽¹⁾وَالدّیباجَ ، ویَعتَقِبونَ الخَیلَ العِتاقَ ، ویَکونُ هُناکَ استِحرارُ قَتلٍ حَتّی یَمشِیَ المَجروحُ عَلَی المَقتولِ ، ویَکونَ المُفلِتُ أقلَّ مِنَ المَأسورِ ! ⁽²⁾

.

۳ / ۱۳ فتنه مغولان

۳ / ۱۳فتنه مغولانامام علی علیه السلامـ در توصیف ترکان ـ: مردمی را می بینم که صورت هایشان چون سپرهای چکش خورده است، لباس حریر و دیبا می پوشند و اسب های گزیده نگه می دارند . در آن هنگام ، کشتار بی حد و مرزی صورت خواهد گرفت ، به گونه ای که مجروح از روی جنازه کُشتگان می گذرد و فراری کم تر است تا اسیر .

.

کشف الیقین :قالَ الحِلِّیُّ ـ فی بَیانِ إخبارِ عَلِیٍّ علیه السلام بِالمُغَیَّباتِ ـ : ومِن ذلِکَ : إخبارُهُ بِعِمارَةِ بَغداد ، ومُلکِ بَنِی العَبّاسِ ، وذِکرِ أحوالِهِم ، وأَخذِ المَغولِ المُلکَ مِنهُم . رَواهُ والِدی رحمه الله وکانَ ذلِکَ سَبَبُ سَلامَةِ أهلِ الحِلَّةِ وَالکوفَةِ وَالمَشهَدَینِ الشَّریفَینِ مِنَ القَتلِ ؛ لأَ نَّهُ لَمّا وَصَلَ السُّلطانُ هولاکو إلی بَغدادَ قَبلَ أن یَفتَحَها هَرَبَ أکثَرُ أهلِ الحِلَّةِ إلَی البَطائِحِ ⁽¹⁾إلّا القَلیلَ ، وکانَ مِن جُملَةِ القَلیلِ والِدی رحمه اللهوَالسَیّدُ مَجدُالدّینِ ابنُ طاووسَ وَالفَقیهُ ابنُ أبِی العِزِّ ، فَأَجمَعَ رَأیُهُم عَلی مُکاتَبَةِ السُّلطانِ بِأَ نَّهُم مُطیعونَ داخِلونَ تَحتَ الإیلیَةِ ⁽²⁾، وأَنفَذوا بِهِ شَخصا أعجَمِیّا . فَأَنفَذَ السُّلطانُ إلَیهِم فَرمانا مَعَ شَخصَینِ؛ أحَدُهُما یُقالُ لَهُ : تُکلَم ، والآخَرُ یُقالُ لَهُ : عَلاءُ الدّینِ ، وقالَ لَهُما : إن کانَت قُلوبُهُم کَما وَرَدَتِ بِهِ کُتُبُهُم فَیَحضُرونَ إلَینا ، فَجاءَ الأَمیرانِ ، فَخافوا لِعَدَمِ مَعرِفَتِهِم بِما یَنتَهِی الحالُ إلَیهِ ، فَقالَ والِدی رحمه الله : إن جِئتُ وَحدی کَفی ، فَقالا : نَعَم ، فَأَصعَدَ مَعَهُما . فَلَمّا حَضَرَ بَینَ یَدَیهِ ـ وکانَ ذلِکَ قَبلَ فَتحِ بَغدادَ وقَبلَ قَتلِ الخَلیفَةِ ـ قالَ لَهُ : کَیفَ أقدَمتُم عَلی مُکاتَبَتی وَالحُضورِ عِندی قَبلَ أن تَعلَموا ما یَنتَهی إلَیهِ أمری وأَمرُ صاحِبِکُم ؟ وکَیفَ تَأمَنونَ ـ إن صالَحَنی ورَحَلتُ ـ نِقمَتَهُ ؟ فَقالَ لَهُ والِدی: إنَّما أقدَمنا عَلی ذلِکَ؛ لِأَ نّا رُوّینا عَن إمامِنا عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام أ نَّهُ قالَ فی بَعضِ خُطَبِهِ : «الزَّوراءُ وما أدراکَ مَا الزَّوراءُ ؟ ! أرضٌ ذاتُ أثلٍ ⁽³⁾، یُشَیَّدُ فیهَا البُنیانُ ، ویَکثُرُ فیهَا السُّکّانُ ، ویَکونُ فیها مهارِمُ ⁽⁴⁾وخُزّانٌ ، یَتَّخِذُها وُلدُ العَبّاسِ مَوطنا ، ولِزُخرُفِهِم مَسکَنا ، تَکونُ لَهُم دارُ لَهوٍ ولَعِبٍ ، یَکونُ بِهَا الجَورُ الجائِرُ ، وَالحَیفُ المُحیفُ ، وَالأَئِمَّةُ الفَجَرَةُ ، وَالقُرّاءُ الفَسَقَةُ ، وَالوُزَراءُ الخَوَنَةُ ، تَخدِمُهُم أبناءُ فارِسَ وَالرّومُ . لا یَأتَمِرونَ بَینَهُم بِمَعروفٍ إذا عَرَفوهُ ، ولا یَنتَهونَ عَن مُنکَرٍ إذا أنکَروهُ ، تَکتَفِی الرِّجالُ مِنهُم بِالرِّجالِ ، وَالنَّساءُ بِالنِّساءِ ، فَعِندَ ذلِکَ الغَمُّ الغَمیمُ ، وَالبُکاءُ الطَّویلُ ، وَالوَیلُ وَالعَویلُ لِأَهلِ الزَّوراءِ مِن سَطَواتِ التُّرکِ ، وما هُمُ التُّرکُ ؟ قَومٌ صِغارُ الحَدَقِ ، وُجوهُهُم کَالمَجانِّ المُطَرَّقَةِ ، لِباسُهُم الحَدیدُ ، جُردٌ مُردٌ ، یَقدَمُهُم مَلِکٌ یَأتی مِن حَیثُ بَدَأَ مُلکُهُم ، جَهوَرِیُّ الصَّوتِ ، قَوِیُّ الصَّولَةِ ، عالِی الهِمَّةِ ، لا یَمُرُّ بِمَدینَةٍ إلّا فَتَحَها ، ولا تُرفَعُ لَهُ رایَةٌ إلّا نَکَسَها ، الوَیلُ الوَیلُ لِمَن ناواهُ ! فَلا یَزالُ کَذلِکَ حَتّی یَظفَرَ» . فَلَمّا وَصَفَ لَنا ذلِکَ ، ووَجَدنَا الصِّفاتِ فیکُم ، رَجَوناکَ فَقَصَدناک . فَطَیَّبَ قُلوبَهُم ، وکَتَبَ لَهُم فَرمانا بِاسمِ والِدی رحمه اللهیُطَیِّبُ فیهِ قُلوبَ أهلِ الحِلَّةِ وأعمالِها . وَالأَخبارُ الوارِدَةُ فی ذلِکَ کَثیرَةٌ . ⁽⁵⁾

.

کشف الیقینـ مرحوم حلّی در بیان خبر دادن علی علیه السلام از امور غیبی ـ: از این دست خبرهاست خبر دادن علی علیه السلام از ساخته شدن بغداد ، پادشاهی بنی عبّاس ویادکردِ احوال آنان ، و سرنگونی حکومت آنان به دست مغولان . مرحوم پدرم روایت کرد که علّت سالم ماندن مردم حلّه ، کوفه و دو مشهدشریف (نجف و کربلا) از کشتار ، همین خبر غیبی بود؛ چون هنگامی که هُلاکوخان به بغداد رسید،پیش از فتح بغداد،اکثر مردم حِلّه به منطقه بطائح ⁽¹⁾گریختند و گروه اندکی باقی ماندند و از جمله آن گروه اندک : پدرم ، سیّد مجد الدین(ابن طاووس) و ابن ابی عزّ فقیه بودند . نظر آنان بر این امر قرار گرفت که به هلاکو بنویسند که : «ما مطیع و تحت امر تو هستیم» و نامه را به همراه شخصی غیرعرب برایش فرستادند . سپس هلاکو ، فرمانی همراه با دو نفر ـ که یکی از آنان تُکلم و دیگری علاءالدین بود ـ به سوی آنان فرستاد و [ پیش تر] به این دو نفر گفت : اگر دل هایشان هماهنگ با نوشته هایشان است ، نزد ما حاضر شوند . آن دو فرستاده آمدند و آنان از این که نمی دانستند عاقبت کار چه می شود ،می ترسیدند . پدرم گفت : اگر من به تنهایی بیایم ، کافی است؟ گفتند : آری . [ پس به تنهایی] با آن دو رفت . وقتی [ پدرم] نزد هلاکو حاضر شد ـ و این جریان ، پیش از فتح بغداد و کشته شدن خلیفه بود ـ . هلاکو به وی گفت : چه طور برای من نامه نوشتید و تو پیش من حاضر شدی ، پیش از آن که بدانید کار من با خلیفه شمابه کجا منتهی می شود؟ چنانچه او با من صلح کند و من برگردم ، چه طور از خشم او در امان خواهید بود؟ پدرم به وی گفت : ما بر این کارْ اقدام کردیم ، به خاطر خبری که از اماممان علی بن ابی طالب علیه السلام برایمان نقل شده که وی در خطبه ای گفته است : «زوراء ؛ و شما چه می دانید که زوراء چیست! سرزمینی است دارای درخت گز ،که ساختمان های مرتفع در آن ساخته خواهد شد و ساکنان آن ، بسیار خواهندشد و در آن جا سدها و هِرم ها خواهد بود . بنی عبّاس ، آن را وطن خود وجایی برای گنج هایشان خواهند ساخت و آن جا برایشان سرزمین لهو لعب خواهدبود . در آن جا ، ستمْ فراوان و اسرافْ بی شمار خواهد بود و پیشوایان نابه کار و قاریان فاسق و وزیران خیانتکاری خواهند بود که فارس ها و رومیان ،خدمتکاری شان را می کنند . هنگامی که معروف را می شناسند ، در بین خود ، فرمان به معروف نمی دهند واگراز منکرْ نهی شان کنند ، دست بردار نیستند و مردانشان به مردان ، و زنانشان به زنان ، بسنده می کنند (همجنس بازند) . در این هنگام ، از خشونت ترکان ، اندوهی فراگیر ، گریه ای طولانی ، و ناله و فریاد ، نصیب مردم زوراء خواهد شد . ترکان ، کیستند ؟ مردمی تنگ چشم که صورت هایشان چون سپرِ کوبیده است ،لباسشان آهنی است و ریش کوسه ای و صورت اَمرَد دارند . پیشاپیششان پادشاهی است که از آن جایی که پادشاهی اش آغاز شُده ، می آید .پادشاهشان بلند صدا ، قوی حمله و بلند همّت است ؛ بر هیچ شهری نمی گذرد ، جز آن که آن را می گشاید و هیچ پرچمی علیه او بر افراشته نمی شود ، مگر آن که آن را به زیر می کشد . وای و وای بر آن که در برابر او بِایستد! و چنین است تا پیروز شود» . [ پدرم در جواب هلاکو ادامه داد :] از آن جا که [ علی علیه السلام ] این وصف ها را برایمان بیان کرده است و این ویژگی ها را در تو یافتیم ، امید به تو بستیم و پیشت آمدیم . هلاکو خان ، دل های آن سه را نیک یافت و به نام پدرم ، برایشان فرمانی نگاشت که با آن به مردم حِلّه و اطراف آن ، اطمینان قلب داد . اخبار ، در این خصوص ، فراوان است .

.

۳ / ۱۴ما یَأتی عَلی مَدینَةِ البَصرَةِالإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَةٍ ذَکَرَ فیها أحوالَ النّاسِ المُقبِلَةَ ـ: فِتَنٌ کَقِطَعِ اللَّیلِ المُظلِمِ ، لا تَقومُ لَها قائِمَةٌ ، ولا تُرَدُّ لَها رایَةٌ ، تَأتیکُم مَزمومَةً مَرحولَةً ، یَحفِزُها قائِدُها ، ویَجهَدُها راکِبُها ، أهلُها قَومٌ شَدیدٌ کَلَبُهُم ⁽¹⁾، قَلیلٌ سَلَبُهُم ، یُجاهِدُهُم فی سَبیلِ اللّهِ قَومٌ أذِلَّةٌ عِندَ المُتَکَبِّرینَ ، فِی الأَرضِ مَجهولونَ ، وفِی السَّماءِ مَعروفونَ . فَوَیلٌ لَکِ یا بَصرَةُ عِندَ ذلِکَ ، مِن جَیشٍ مِن نِقَمِ اللّهِ ! لا رَهَجَ ⁽²⁾لَهُ ولا حَسَّ ⁽³⁾، وسَیُبتَلی أهلُکِ بِالمَوتِ الأَحمَرِ ، وَالجوعِ الأَغبَرِ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۴ سرنوشت شهر بصره

۳ / ۱۴سرنوشت شهر بصرهامام علی علیه السلامـ در خطبه ای که در آن، اوضاع آینده مردم را بیان می کند ـ: فتنه ای چون تاریکی شب ـ که نه قدرتی توان مقابله با آن را دارد و نه شکست داده می شود ـ ، [چون شتری] مهار زده و پالان نهاده به سویتان خواهد آمد . مهارکش آن ، آن را به شتاب وا می دارد و سوارش تلاش می کند تا حدّ توان ، آن را براند . فتنه انگیزان ، مردمی شرور و بسیار درنده خو و اندک رخت اند . در راه خدا ،گروهی با آنان به جنگ برمی خیزند که در دید متکبّران ، خوار و در زمین ،ناشناخته و در آسمان ها شناخته شده اند . وای بر تو ـ ای بصره ـ در آن روزگار ، از سپاهی که نمونه ای از انتقام الهی است ،که نه غباری برمی انگیزد ، و نه صدایی از آن شنیده می شود! ساکنان تو ـ ای بصره ـ به مرگ سرخ و گرسنگی سخت ، گرفتار خواهند شد .

.

عنه علیه السلامـ فی وصَفِ مَدینَةِ البَصرَةِ ـ: وَایمُ اللّهِ ، لَیَأتِیَنَّ عَلَیها زَمانٌ لا یُری مِنها إلّا شُرُفاتُ مَسجِدِها فِی البَحرِ مِثلَ جُؤجُؤِ السَّفینَةِ . ⁽¹⁾

نهج البلاغةـ مِن کَلامٍ لَهُ علیه السلام فی ذَمِّ أهلِ البَصرَةِ بَعدَ وَقعَةِ الجَمَلِ ـ: کَأَ نّی بِمَسجِدِکُم کَجُؤجُؤِ ⁽²⁾سَفینَةٍ ، قَد بَعَثَ اللّهُ عَلَیهَا العَذابَ مِن فَوقِها ومِن تَحتِها ، وغَرِقَ مَن فی ضِمنِها . وفی رِوایَةٍ : وَایمُ اللّهِ ، لَتَغرَقَنَّ بَلدَتُکُم حَتّی کَأَ نّی أنظُرُ إلی مَسجِدِها کَجُؤجُؤِ سَفینَةٍ ، أو نَعامَةٍ جاثِمَةٍ . وفی رِوایَةٍ : کَجُؤجُؤِ طَیرٍ فی لُجَّةِ بَحرٍ . وفی رِوایَةٍ اُخری : ... کَأَ نّی أنظُرُ إلی قَریَتِکُم هذِهِ قَد طَبَّقَهَا الماءُ حَتّی ما یُری مِنها إلّا شُرَفُ المَسجِدِ ، کَأَ نَّهُ جُؤجُؤُ طَیرٍ فی لُجَّةِ بَحرٍ ⁽³⁾. قال ابن أبی الحدید : والصحیح أنّ المُخبَر به قد وقع ، فإنّ البصرة غرقت مرّتین: مرّة فی أیّام القادر باللّه ، ومرّة فی أیّام القائم بأمر اللّه ، غرقت بأجمعها ولم یبقَ منها إلّا مسجدها الجامع بارزا بعضه کجؤجؤ الطائر ، حسب ما أخبر به أمیر المؤمنین علیه السلام ، جاءها الماء من بحر فارس من جهة الموضع المعروف الآن بجزیرة الفرس ، ومن جهة الجبل المعروف بجبل السنام ، وخربت دورها ، وغرق کلّ ما فی ضمنها ، وهلک کثیر من أهلها . وأخبار هذین الغرقین معروفة عند أهل البصرة ، یتناقلها خلفهم عن سلفهم . ⁽⁴⁾

.

امام علی علیه السلامـ در توصیف شهر بصره ـ: به خدا سوگند ، بر بصره روزگاری خواهد آمدکه از آن ، جز کُنگره های مسجدش در درون آب ، چون عرشه کشتی ، چیزی دیده نخواهد شد .

نهج البلاغةـ از کلام امام علیه السلام در مذمّت مردم بصره ، پس از حادثه جمل ـ: «گویی مسجدشما را چون سینه کشتی می بینم که خداوند از بالا و پایین آن ، عذاب فروفرستاده و هر که را در آن است ، غرق کرده است!» . در روایتی دیگر ، چنین آمده است : «به خدا سوگند ، شهرتان غرق خواهد شد ومن گویی [ اکنون ]مسجد شهرتان را می بینم که چون سینه کشتی از آب بیرون مانده یا چون شترمرغی ، با سینه بر زمین خفته است» . در روایتی دیگر نیز چنین است : «چون سینه مرغی در میان موج دریا» . و در روایتی دیگر است : «گویی شهرتان را می بینم که آب ، آن را فرا گرفته و ازآن ، جز کنگره های مسجد ، دیده نمی شود ؛ گویی سینه پرنده بر کوهه آب دریا[نشسته ]است» . ابن ابی الحدید می گوید : درست ، آن است که این حادثه خبر داده شده ، اتّفاق افتاده است ؛ چرا که بصره دو بار غرق شد : یک بار در روزگار قادر باللّه ، و باردیگر در روزگار قائم بأمر اللّه ، که همه آن غرق شد و چیزی از آن ، جز مسجدجامع باقی نماند و مانند نوک پرنده پیدا بود ، طبق آنچه امیر مؤمنان خبر داده بود . آب از طرف دریای فارس ـ از سمتی که امروزه به آن «جزیره فارس» گفته می شود ـ و نیز از طرف کوه معروف به «سنامْ» ، بالا آمد و خانه ها را خراب وآنچه را در آنها بود ، غرق کرد و بسیاری از مردم بصره ، نابود گشتند . گزارش های این دو غرق شدن ، در پیش مردم بصره معروف است و آنها راپشت به پشت ، نقل می کنند .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فیما یُخبِرُ بِهِ عَنِ المَلاحِمِ بِالبَصرَةِ ـ: یا أحنَفُ ، کَأَ نّی بِهِ وقَد سارَ بِالجَیشِ الَّذی لا یَکونُ لَهُ غُبارٌ ولا لَجَبٌ ⁽¹⁾، ولا قَعقَعَةُ ⁽²⁾لُجُمٍ ، ولا حَمحَمَةُ خَیلٍ ، یُثیرونَ الأَرضَ بِأَقدامِهِم کَأَ نّها أقدامُ النَّعامِ ⁽³⁾. ـ ثُمَّ قالَ علیه السلام : ـ وَیلٌ لِسِکَکِکُمُ العامِرَةِ ، وَالدّورِ المُزَخرَفَةِ الَّتی لَها أجنِحَةٌ کَأَجنِحَةِ النُّسورِ ، وخَراطیمُ کَخَراطیمِ الفِیَلَةِ ! مِن اُولئِکَ الَّذینَ لا یُندَبُ قَتیلُهُم ، ولا یُفقَدُ غائِبُهُم . أنَا کابُّ الدُّنیا لِوَجهِها ، وقادِرُها بِقَدرِها ، وناظِرُها بِعَینِها . ⁽⁴⁾

۳ / ۱۵غَلَبَةُ الحَقِّ عَلَی الباطِلِ فی آخِرِ الزَّمانِنهج البلاغة :و قالَ علیه السلام : لَتَعطِفَنَّ الدُّنیا عَلَینا بَعدَ شِماسِها ⁽⁵⁾عَطفَ الضَّروسِ ⁽⁶⁾عَلی وَلَدِها ـ وتَلا عَقیبَ ذلِکَ ـ : «وَ نُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُواْ فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَ رِثِینَ» ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

.

۳ / ۱۵ غلبه حق بر باطل در آخر زمان

امام علی علیه السلامـ در سخنانی که از فتنه های بصره خبر داد ـ: ای احنف! گویی آن [ فتنه ]رامی بینم که با سپاهی بدون گَرد و غبار و سر و صدا و بدون حرکت لگام و شیهه اسبان ، بر این [ شهر] می گذرد و با گام هایشان ـ که گویی قدم های شترمرغ است ـ ، زمین را در می نوردند . ⁽¹⁾وای بر محلّه های آباد شما و خانه های تزیین شده ـ که سایبان هایی چون بال های کرکسان و ناودان هایی چون خرطوم فیل ، در آنها تعبیه شده است ـ ، از آنانی که بر کشته هایشان نمی گریند و از گم شده هایشان نمی پرسند! من دنیا را با تمام جلوه هایش بر زمین افکنده ام ، به اندازه خودش بدان ارج می نهم و با دیده سزاوار آن ، بِدان می نگرم .

۳ / ۱۵غلبه حق بر باطل در آخر الزماننهج البلاغة :امام علی علیه السلام فرمود : «دنیا پس از گریزَش از ما ، چون بچّه شتری که گردمادرش می چرخد ، به سوی ما خواهد آمد» . امام علیه السلام پشتِ سر این سخن ، این آیه را خواند : « «و خواستیم بر کسانی که در آن سرزمین ، فرو دست شده بودند ، منّت نهیم و آنان را پیشوایان [ مردم] گردانیم و ایشان را وارث [ زمین ]نماییم» » .

.

الإمام علیّ علیه السلام :لَیَخرُجَنَّ رَجُلٌ مِن وُلدی عِندَ اقتِرابِ السّاعَةِ حینَ تَموتُ قُلوبُ المُؤمِنینَ کَما تَموتُ الأَبدانُ ، لِما لَحِقَهُم مِنَ الضُّرّ وَالشِّدَّةِ وَالجوعِ وَالقَتلِ ، وتَواتُرِ الفِتَنِ وَالمَلاحِمِ العِظامِ ، وإماتَةِ السُّنَنِ وإحیاءِ البِدَعِ ، وتَرکِ الأَمرِ بِالمَعروفِ وَالنَّهیِ عَنِ المُنکَرِ ، فَیُحیِی اللّهُ بِالمَهدِیِّ مُحَمَّدِ بنِ عَبدِ اللّهِ السُّنَنَ الَّتی قَد اُمیتَت ، ویُسَرُّ بِعَدلِهِ وبَرَکَتِهِ قُلوبُ المُؤمِنینَ ، وتَتَأَلَّفُ إلَیهِ عُصَبٌ مِنَ العَجَمِ وقَبائِلُ مِنَ العَرَبِ ، فَیَبقی عَلی ذلِکَ سِنینَ . ⁽¹⁾

عنه علیه السلامـ فی خُطبَةٍ لَهُ ذَکَرَ فیها رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ـ: وخَلَّفَ فینا رایَةَ الحَقِّ ، مَن تَقَدَّمَها مَرَقَ ، ومَن تَخَلَّفَ عَنها زَهَقَ ، ومَن لَزِمُها لَحِقَ ، دَلیلُها مَکیثُ ⁽²⁾الکَلامِ ، بَطیءُ القِیامِ ، سَریعٌ إذا قامَ . فَإِذا أنتُم ألَنتُم لَهُ رِقابَکُم ، وأشَرتُم إلَیهِ بِأَصابِعِکُم ، جاءَهُ المَوتُ فَذَهَبَ بِهِ ، فَلَبِثتُم بَعدَهُ ما شاءَ اللّهُ ، حَتّی یُطلِعَ اللّهُ لَکُم مَن یَجمَعُکُم ویَضُمُّ نَشرَکُم . فَلا تَطمَعوا فی غَیرِ مُقبِلٍ ، ولا تَیأَسوا مِن مُدبِرٍ ، فَإِنَّ المُدبِرَ عَسی أن تَزِلَّ بِهِ إحدی قائِمَتَیهِ ، وتَثبُتَ الاُخری ، فَتَرجِعا حَتّی تَثبُتا جَمیعا . ألا إنَّ مَثَلَ آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله کَمَثلِ نُجومِ السَّماءِ ؛ إذا خَوی نَجمٌ طَلَعَ نَجمٌ ، فَکَأَ نَّکُم قَد تَکامَلَت مِنَ اللّهِ فِیکُمُ الصَّنائِعُ ، وأراکُم ما کُنتُم تَأمُلونَ . ⁽³⁾

.

امام علی علیه السلام :هنگام نزدیک شدن قیامت ، زمانی که دل های مؤمنانْ چون تن هایشان (به خاطر زیان ، سختی ، گرسنگی ، کشتار ، فتنه های پشت سر هم ، فتنه های بزرگ ،مرگ سنّت ها ، بنیاد نهادن بدعت ها ، و ترک امر به معروف و نهی از منکر)مرده است ، یکی از فرزندان من قیام خواهد کرد و خداوند ، سنّت هایی را که مرده اند ، به دست مهدی ، محمّد بن عبد اللّه ، زنده می کند و دل های مؤمنان ، به عدل و برکت او شاد می شود . گروه هایی از فارس ها و قبایلی از عرب ها گرد او جمع می گردند و چندین سال ،بدین منوال ادامه پیدا می کند .

امام علی علیه السلامـ در خطبه ای که در آن ، از پیامبر خدا یاد کرده است ـ: او نشانه حق را دربین ما به جا گذاشت . هر کس بر آن پیشی گیرد ، منحرف می گردد و هر کس از آن باز مانَد ، از بین می رود و هر کس همراه با آن باشد ، به وی می پیوندد . راهنمای آن ، از سخن ناسنجیده پرهیزگر است که دیر به پا می خیزد ؛ امّا هر گاه قیام کند ، چالاک است . زمانی که شما به فرمان او گردن نهادید و با انگشتانتان به او اشاره کردید (او را بزرگ داشتید) ، مرگ او در می رسد و او را می بَرد و پس ازاو ،آن قدر که خدا خواهد ، می مانید تا این که خداوندْ کسی را آشکار می سازد که شما را گرد آورد و پراکندگی تان را جمع کند . به آن که طالب کار نباشد ، دل مبندید و از آن که روی بر تافته است ، ناامیدنشوید ؛ چرا که شاید [ تنها ]یکی از دو پای [دولت از دست رفته] او لغزیده وپای دیگرش استوار مانده باشد و دوباره [ روزگار روی کرده] ، هر دو پا باز گردند و[دولتش ]استوار شود . آگاه باشید! مَثَل خاندان محمد صلی الله علیه و آله ، مَثَل ستارگان آسمان است که چون ستاره ای غروب کند ، ستاره ای [ دیگر ]طلوع می کند . گویی خداوند ، لطف خود رادر حقّ شما به کمال رسانده و آنچه را بدان امید بسته بودید ، به شما نشان داده است .

.

الغیبة للنعمانی عن أبی وائل :نَظَرَ أمیرُ المُؤمِنینَ عَلِیٌّ علیه السلام إلَی الحُسَینِ علیه السلام فَقالَ : إنَّ ابنی هذَا سَیِّدٌ کَما سَمّاهُ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله سَیِّدا ، وسَیُخرِجُ اللّهُ مِن صُلبِهِ رَجُلاً بِاسمِ نَبِیِّکُم ، یُشبِهُهُ فِی الخَلقِ وَالخُلُقِ ، یَخرُجُ عَلی حینِ غَفلَةٍ مِنَ النّاسِ وإماتَةٍ لِلحَقِّ وإظهارٍ لِلجَورِ ، وَاللّهِ لَو لَم یَخرُج لَضُرِبَت عُنُقُهُ ، یَفرَحُ بِخُروجِهِ أهلُ السَّماواتِ وسُکّانُها ، وهُوَ رَجلٌ أجلَی الجَبینِ ⁽¹⁾، أقنَی الأَنفِ ⁽²⁾، ضَخمُ البَطنِ ، أزیَلُ الفَخِذَینِ ⁽³⁾، بِفَخِذِهِ الیُمنی شامَةٌ ، أفلَجُ ⁽⁴⁾الثَّنایا ، ویَملَأُ الأَرضَ عَدلاً کَما مُلِئَت ظُلما وجَورا . ⁽⁵⁾

کمال الدین عن الحسین بن خالد عن الإمام الرضا عن آبائه عن الإمام علیّ علیهم السلامـ لِلحُسَینِ علیه السلام ـ: التّاسِعُ مِن وُلدِکَ یا حُسَینُ هُوَ القائِمُ بِالحَقِّ ، المُظهِرُ لِلدّینِ ، وَالباسِطُ لِلعَدلِ . قالَ الحُسَینُ : فَقُلتُ لَهُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، وإنَّ ذلِکَ لَکائِنٌ ؟ فَقالَ علیه السلام : إی وَالَّذی بَعَثَ مُحَمَّدا صلی الله علیه و آله بِالنُّبُوَّةِ ، وَاصطَفاهُ عَلی جَمیعِ البَرِیَّةِ ، ولکِنَ بَعدَ غَیبَةٍ وحَیرَةٍ ، فَلا یَثبُتُ فیها عَلی دینِهِ إلّا المُخلِصونَ المُباشِرونَ لِروحِ الیَقینِ ، الَّذینَ أخَذَ اللّهُ عَزَّوجَلَّ میثاقَهُم بِوَلایَتِنا ، وکَتَبَ فی قُلوبِهِمُ الإیمانَ ، وأیَّدَهُم بِروحٍ مِنهُ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام :زادَ الفُراتُ عَلی عَهدِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ، فَرَکِبَ هُوَ وَابناهُ الحَسَنُ وَالحُسَینُ علیهم السلام فَمَرَّ بِثَقیفٍ ، فَقالوا : قَد جاءَ عَلِیٌّ یَرُدُّ الماءَ . فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : أمَا وَاللّهِ لَاُقتَلَنَّ أنَا وَابنایَ هذانِ ، ولَیَبعَثَنَّ اللّهُ رَجُلاً مِن وُلدی فی آخِرِ الزَّمانِ یُطالِبُ بِدِمائِنا ، ولَیَغیبَنَّ عَنهُم ، تَمییزا لِأَهلِ الضَّلالَةِ ، حَتّی یَقولَ الجاهِلُ : ما للّهِِ فی آلِ مُحَمَّدٍ مِن حاجَةٍ . ⁽⁷⁾

.

الغیبة ، نعمانیـ به نقل از ابو وائل ـ: امیر مؤمنان ، علی علیه السلام ، به حسین علیه السلام نگاه کرد وفرمود : «این فرزندم ، سیّد (سَرور) است ، چنان که پیامبر خدا او را سیّد نامید . خداوند از صُلب (پُشت) او ، مردی همنام پیامبرتان به دنیا خواهد آورد که درسیما و اخلاق ، شبیه وی است . او در زمانی که مردم در غفلت اند و حق ، مرده وستم ، آشکار است ، بیرون خواهد آمد . به خدا سوگند ، اگر قیام نکند ، گردنش زده خواهد شد . با قیام او ، اهل و ساکنان آسمان ها خوش حال خواهند گشت . او مردی با پیشانی باز ، بینی کشیده ، شکم بزرگ ، پاهای گشاده (دارای خالی درران چپش) و دندان های باز است که زمین را ، آن گونه که از ستمْ و بی عدالتی پُرشده ، از عدلْ پُر می کند» .

کمال الدینـ به نقل از حسین بن خالد ، از امام رضا علیه السلام از پدرانش ـ: از امام علی علیه السلام درگفتگو با حسین علیه السلام فرمود : «نهمین فرد از فرزندان تو ـ ای حسین ـ همان قائم به حق ، آشکار کننده دین و گستراننده داد است» . حسین علیه السلام گفت : ای امیر مؤمنان! این اتّفاق ، خواهد افتاد؟ فرمود : «سوگند به آن که محمّد صلی الله علیه و آله را برای پیامبری برگزید و او را بر همه بشرانتخاب کرد ، آری ؛ امّا پس از غیبت و حیرتی طولانی که در آن مدّت ، کسی جزمُخلصان ـ که با روح یقین ، عمل می کنند ، همانان که خداوند عز و جل از آنان به ولایت ما پیمان گرفته و ایمان را در دل هایشان نوشته و به روحی از سوی خود ،تأییدشان کرده است ـ بر دینش باقی نخواهد ماند» .

امام صادق علیه السلامـ به نقل از پدرانش ـ: در روزگار امیر مؤمنان، آب فرات، طغیان کرد و اوودو پسرش حسن و حسین علیهم السلام ، سوار بر مَرکب شده ، از ثَقیفْ گذر کردند . [ برخی] گفتند : علی آمده که آب را فرو نشانَد . علی علیه السلام فرمود : «به خدا سوگند ، بدانید که من و این دو فرزندم کشته خواهیم شد و خداوند در آخر زمان ،مردی از فرزندانم را بر خواهد انگیخت تا خونخواه ما باشد . او مدّتی از دیدمردم غایب خواهد گشت ـ تا وسیله شناخت اهل گم راهی گردد ـ تا آن جا که انسان جاهل خواهد گفت : خدا را نیازی به آل محمّد نیست» .

.

نهج البلاغة :مِن خُطبَةٍ لَهُ علیه السلام یومِئُ فیها إلی ذِکرِ المَلاحِمِ : یَعطِفُ الهَوی عَلَی الهُدی إذا عَطَفوا الهُدی عَلَی الهَوی ، ویَعطِفُ الرَّأیَ عَلَی القُرآنِ إذا عَطَفُوا القُرآنَ عَلَی الرَّأیِ . ومنها : حَتّی تَقومَ الحَربُ بِکُم عَلی ساقٍ بادِیا نَواجِذُها ، مَملوءَةً أخلافُها ، حُلوا رَضاعُها ، عَلقَما عاقِبَتُها . ألا وفی غَدٍ ـ وسَیَأتی غَدٌ بِما لا تَعرِفونَ ـ یَأخُذُ الوالی مِن غَیرِها عُمّالَها عَلی مَساوِئِ أعمالِها ، وتُخرِجُ لَهُ الأَرضُ أفالیذَ کَبِدِها ، وتُلقی إلَیهِ سِلما مَقالیدَها . فَیُریکُم کَیفَ عَدلُ السّیرَةِ ، ویُحیی مَیِّتَ الکِتابِ وَالسُّنَّةِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ یومِئُ فیها إلَی المَلاحِمِ ـ: فَلا تَستَعجِلوا ما هُوَ کائِنٌ مُرصَدٌ ، ولا تَستَبطِئوا ما یَجیءُ بِهِ الغَدُ ؛ فَکَم مِن مُستَعجِلٍ بِما إن أدَرَکَهُ وَدَّ أ نَّهُ لَم یُدرِکهُ ، وما أقرَبَ الیَومَ مِن تَباشیرِ غَدٍ ! یا قَومِ ، هذَا إبّانُ ورودِ کُلِّ مَوعودٍ ، ودُنُوٍّ مِن طَلعَةِ ما لا تَعرِفونَ . ألا وإنَّ مَن أدرَکَها مِنّا ⁽²⁾یَسری فیها بِسِراجٍ مُنیرٍ ، ویَحذو فیها عَلی مِثالِ الصّالِحینَ ، لِیَحُلّ فیها رِبقا ⁽³⁾، ویُعتِقَ فیها رِقّا ، ویَصدَعَ شَعبا ، ویَشعَبَ صَدعا ⁽⁴⁾، فی سُترَةٍ عَنِ النّاسِ لا یُبصِرُ القائِفُ أثَرَهُ ولَو تابَعَ نَظَرَهُ . ثُمَّ لیُشحَذَنَّ فیها قَومٌ شَحذَ القَینِ ⁽⁵⁾النَّصلَ ، تُجلی بِالتَّنزیلِ أبصارُهُم ، ویُرمی بِالتَّفسیرِ فی مَسامِعِهِم ، ویُغبَقونَ کَأسَ الحِکمَةِ بَعدَ الصَّبوحِ . ⁽⁶⁾

.

نهج البلاغةـ از خطبه علی علیه السلام که در آن به فتنه ها اشاره می کند ـ: «هواپرستی را به هدایت ، باز می گردانَد ، هنگامی که مردم ، هدایت را پیرو هواپرستی ساخته اند ؛ ورأی آنان را پیرو قرآن می کند ، هنگامی که آنان ، قرآن را پیرو رأی خود کرده اند» . [ نیز از این خطبه است :] «تا آن که آتش جنگ ، در بین شما برپا شود و [چون شیری شرزه] دندان نشان دهد و [چون شتری ماده] پستان هایش پُرشیر گردد ؛شیری که نوشیدنی آن ، شیرین و عاقبتش زهرآگین است . بدانید که فردا ، فردایی که به گونه ای می آید که شما نمی شناسید ، زمامداری ازغیراینان (امویان) ، کارگزاران آنان را بر رفتارهای ناشایستشان مؤاخده می کند وزمین ، گنج های خود را برای او بیرون می ریزد و کلیدهای آنها را تسلیم وی می کند .آن وقت ، او روش عادلانه را به شما نشان خواهد داد و آنچه از کتاب وسنّت مرده ، زنده خواهد کرد» .

امام علی علیه السلامـ در خطبه ای که در آن به فتنه ها اشاره دارد ـ: به آنچه هست و مورد انتظاراست ، عجله نکنید و آنچه را فردا خواهد آورد ، دیر نشمارید . چه بسیارشتابگری که چون به چیزی که می خواست ، رسید ، دوست داشت که کاش آن را نمی دید! و چه قدر امروز به فردایی که سپیده آن ، خواهد دمید ، نزدیک است! ای مردم! وقت آن است که هر وعده داده شده ، درآید و نزدیک است آن چیزهایی را که نمی شناسید [از پرده ]برآید . آگاه باشید که هر کدام از ما [اهل بیت ]آن فتنه ها را ببیند ، ⁽¹⁾با چراغی روشنی بخش، حرکت خواهد کرد و در آنها بر جای پای صالحان ، قدم خواهد برداشت تا در آن فتنه ها بند [از گردن ها ]بگشاید ، بنده ای آزاد کند ، جمع [گمراهان ]را پراکنده سازد و پراکندگی [مؤمنان] را به جمعیت بدل سازد و در نهان از مردم ، [کارسازی کند ]به گونه ای که پیگیرْ او رانبیند ، گرچه همواره به جستجو باشد . در آن فتنه ها ، جمعی ، چنان که آهنگری تیغ را تیز می کند ، ذهن خویش را تیزمی کنند ، دیده هایشان به قرآنْ بینا می شود ، گوش هایشان را به تفسیر آن می سپارند و صبحگاهان و شبانگاهان ، جام حکمت می نوشند .

.

الإمام الصادق علیه السلام :خَطَبَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام بِالمَدینَةِ ، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ وصَلّی عَلَی النَّبِیِّ وآلِهِ ، ثُمَّ قالَ : أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی لَم یَقِصم جَبّاری دَهرٍ إلّا مِن بَعدِ تَمهیلٍ ورَخاءٍ ، ولَم یَجبرُ کَسرَ عَظمٍ مِنَ الاُمَمِ إلّا بَعدَ أزلٍ ⁽¹⁾وبَلاءٍ . أیُّهَا النّاسُ ! فی دونِ مَا استَقبَلتُم مِن عَطَبٍ واستَدبَرتُم مِن خَطبٍ مُعتَبَرٌ ، وما کُلُّ ذی قَلبٍ بِلَبیبٍ ، ولا کُلُّ ذی سَمعٍ بِسَمیعٍ ، ولا کُلُّ ذی ناظِرِ عَینٍ بِبَصیرٍ . عِبادَ اللّهِ ! أحسِنوا فیما یَعنیکُمُ النَّظَرُ فیهِ ، ثُمَّ انظُروا إلی عَرَصاتِ مَن قَد أقادَهُ اللّهُ بِعِلمِهِ ؛ کانوا عَلی سُنَّةٍ مِن آلِ فِرَعونَ أهلَ جَنّاتٍ وعُیونٍ وزُروعٍ ومَقامٍ کَریمٍ ، ثُمَّ انظُروا بِما خَتَمَ اللّهُ لَهُم بَعدَ النَّضرَةِ وَالسُّرورِ وَالأَمرِ وَالنَّهیِ ، ولِمَن صَبَرَ مِنکُمُ العاقِبُةُ فِی الجِنانِ ـ واللّه ـ مُخَلَّدونَ، وللّهِِ عاقِبَةُ الاُمورِ . فیا عجبا ومالی لا أعجب من خطأ هذه الفرق علی اختلاف حججها فی دینِها ! لا یَقتَصّونَ أثَرَ نبِیٍّ ، ولا یَقتَدونَ بِعَمَلِ وَصِیٍّ ، ولا یُؤمِنونَ بِغَیبٍ ، ولا یَعفون عَن عَیبٍ . المَعروفُ فیهِم ما عَرَفوا ، وَالمُنکَرُ عِندَهُم ما أنکَروا ، وکُلُّ امرِئٍ مِنهُم إمامُ نَفسِهِ ، آخِذٌ مِنها فیما یَری بِعُریً وَثیقاتٍ ، وأسبابٍ مُحکَماتٍ . فَلا یَزالونَ بِجَورٍ ، ولَن یَزدادوا إلّا خَطَأً ، لا یَنالونَ تَقرُّبا، ولَن یَزدادوا إلّا بُعدا مِنَ اللّهِ عَزَّوجَلَّ ، اُنسُ بَعضِهِم بِبَعضٍ وتَصدیقُ بَعضِهِمِ لِبَعضٍ ، کُلُّ ذلِکَ وَحشَةً مِمّا وَرَّثَ النَّبِیُّ الاُمِّیُّ صلی الله علیه و آله ، ونُفورا مِمّا أدّی إلَیهِم مِن أخبارِ فاطِرِ السَّماواتِ وَالأَرضِ ، أهلُ حَسَراتٍ ، وکُهوفُ شُبُهاتٍ ، وأهلُ عَشَواتٍ وضَلالَةٍ وریبَةٍ ، مَن وَکَلَهُ اللّهُ إلی نَفسِهِ ورَأیِهِ فَهُوَ مَأمونٌ عِندَ مَن یَجهَلُهُ ، غَیرُ المُتَّهَمِ عِندَ مَن لا یَعرِفُهُ ، فَما أشبَهَ هؤُلاءِ بِأَنعامٍ قَد غابَ عَنها رِعاؤُها . ووا أسَفا مِن فَعَلاتِ شیعَتی ! مِن بَعدِ قُربِ مَوَدَّتِهَا الیَومَ ، کَیفَ یَستَذِلُّ بَعدی بَعضُها بَعضا ؟ وکَیفَ یَقتُلُ بَعضُها بَعضا ؟ المُتَشَتِّةِ غدا عَنِ الأَصلِ ، النّازِلَةِ بِالفَرعِ ، المُؤَمِّلَةِ الفَتحَ مِن غَیرِ جِهَتِهِ ، کُلُّ حِزبٍ مِنهُم آخِذٌ مِنهُ بِغُصنٍ ، أینَما مالَ الغُصنُ مالَ مَعَهُ ، مَعَ أنَّ اللّهَ ـ ولَهُ الحَمدُ ـ سَیَجمَعُ هؤُلاءِ لِشَرِّ یَومٍ لِبَنی اُمَیَّةَ کَما یَجمَعُ قَزَعَ الخَریفِ ، یُؤَلِّفُ اللّهُ بَینَهُم ، ثُمَّ یَجعَلُهُم رُکاما کَرُکامِ السَّحابِ ، ثُمَّ یَفتَحُ لَهُم أبوابا یَسیلونَ مِن مُستَثارِهِم کَسَیلِ الجَنَّتَینِ سَیلَ العَرِمِ ؛ حَیثُ بَعَثَ عَلَیهِ فَأرَةً ⁽²⁾، فَلَم یَثبُت عَلَیهِ أکَمَةٌ ، ولَم یَرُدَّ سَنَنَهُ رَصُّ ⁽³⁾طَودٍ ، یُذَعذِعُهُمُ اللّهُ فی بُطونِ أودِیَةٍ ، ثُمَّ یَسلُکُهُم یَنابیعَ فِی الأَرضِ ، یَأخُذُ بِهِم مِن قَومٍ حُقوقَ قَومٍ ، ویُمَکِّنُ بِهِم قَوما فی دِیارِ قَومٍ ، تَشریدا لِبَنی اُمَیَّةَ ، ولِکَیلا یَغتَصِبوا ما غَصَبوا ، یُضَعضِعُ اللّهُ بِهِم رُکنا ، ویَنقُضُ بِهِم طَیَّ الجَنادِلِ مِن إرَمَ ، ویَملَأُ مِنهُم بُطنانَ الزَّیتونِ . فَوَالَّذی فَلَقَ الحَبَّةَ وبَرَأَ النَّسمَةَ ! لَیَکونَنَّ ذلِکَ ، وکَأَ نّی أسمَعُ صَهیلَ خَیلِهِم وطَمطَمَةَ رِجالِهِم . وَایمُ اللّهِ لَیَذوبَنَّ ما فی أیدیهِم بَعدَ العُلُوِّ وَالتَّمکینِ فِی البِلادِ کَما تَذوبُ الأَلیَةُ عَلَی النّارِ . مَن ماتَ مِنهُم ماتَ ضالّاً ، وإلَی اللّهِ عَزَّوجَلَّ یُفضی مِنهُم مَن دَرَجَ ، وَیتوبُ اللّهُ عَزَّوجَلَّ عَلی مَن تابَ ، ولَعَلَّ اللّهَ یَجمَعُ شیعَتی بَعدَ التَّشَتُّتِ لِشَرِّ یَومِ لِهؤلاءِ ! ولَیسَ لِأَحَدٍ عَلَی اللّهِ عَزَّ ذِکرُهُ الخِیَرَةُ بَل للّهِِ الخِیَرَةُ وَالأَمرُ جَمیعا . ⁽⁴⁾

.

امام صادق علیه السلام :امیر مؤمنان ، در مدینه سخنرانی کرد ، خدا را سپاس و ستایش گفت و برپیامبر صلی الله علیه و آله و خاندانش درود فرستاد و گفت : «پس از حمد و سپاس؛ خداوندخجسته و والا ، جبّاران روزگار را از بین نمی برد ، مگر پس از مهلت و زمان دادن ، و او شکستن ستون فقرات امّت ها را جبران نمی کند ، مگر پس از سختی و بلا . ای مردم! در کم تر از آنچه از سختی ها دیده و از دشواری ها پشت سر گذاشته اید ،مایه پند است ؛ ولی هر دارنده دلی ، خردمند نیست و هر برخوردار ازگوشی ، شنونده نیست و هر دارای چشمی ، بینا نیست . بندگان خدا! در هر آنچه به شما مربوط است ، نیکو بنگرید . سپس به سرزمین وسرگذشت کسانی که خداوند به علم خود ، آنان را رهبری نمود ، نیک بنگرید که چه سان بر روش فرعونیان ، برخوردار از باغ ها ، چشمه ها ، کشت ها و جایگاه های والا بودند و آن گاه بنگرید که خداوند ، پس از خرمی ، شادمانی و امر ونهی[ شان] ، چه عاقبتی برایشان رقم زد . هر کدام از شما شکیبایی کند ، در نهایت ، در بهشت جاودان خواهد بود ، و پایان کارها از آنِ خداست . در شگفتم! و چرا شگفت زده نباشم از اشتباه این گروه ها با همه گوناگونی حجّت هایشان در دینشان ، که نه در پی پیامبری گام برمی دارند و نه به کرداروصی ای اقتدا می کنند ؛ نه به غیبی ایمان می آورند و نه عیبی را وا می گذارند . در نزد آنان ، معروف ، همان چیزی است که خود ، معروف می شمارند و در پیش آنان ، منکر ، چیزی است که خود ، منکر می دانند . هر کدام ، پیشوای خودش است و می پندارد که در آنچه بدان چنگ زده ، به دستاویزهای محکم ووسیله های استوار ، چنگ زده است . [ آنان] همواره ستم می کنند و جز بر اشتباه نمی افزایند ، به تقرّب [ الهی ]نمی رسند و برای خود ، جز بر دوری از خدای عز و جل نمی افزایند . گروهی از آنان باگروهی دیگر انس می گیرند و بعضی ، بعضی دیگر را قبول می کنند و همه اینها به خاطر وحشت از آنچه پیامبر اُمّی صلی الله علیه و آله به ارث گذاشته ، است و [ نیز به خاطر ]گریز از آنچه او از خبرهای آفریننده آسمان ها و زمین داده است . [ آنان] اهل حسرت ها ، پناه تردیدها ، و [ نیز ]اهل کوری ها ، گم راهی و تردیدند .هر آن کس که خداوند ، او را به خود و رأی خود وا گذاشته است ، نزد آن که وی را نمی شناسد ، در امان است و پیش آن که وی را به جا نمی آورد ، مورداتّهام نیست . چه قدر اینان به چارپایان بی چوپانْ شبیه اند! ای وای از کارهای پیروانم! پس از دوستی نزدیک امروز ، پس از من چگونه گروهی گروه دیگر را خوار خواهند ساخت و پاره ای پاره دیگر را خواهندکشت! [پیروانم] در آینده ، با جدایی از اصل خود ، به شاخه ها می چسبند وآرزومند پیروزی جز از راه آن می شوند . هر گروهی به شاخه ای از آن چنگ می زنند و به هر سو که شاخه بچرخد ، می چرخند . لذا خداوند ـ که سپاسْ او راست ـ آنان را برای بنی امیّه در بدترین روزهایشان ـچنان که پاییزْ ابرهای پراکنده را جمع می کند ـ گرد خواهد آورد و بینشان الفت برقرار خواهد ساخت و آنان را چون ابرهای بر هم افراشته جمع خواهد نمودوآن گاه ، برایشان درهایی خواهد گشود تا همچون سیل برکننده ویرانگر بین دوباغستان که خداوند [ برای جاری ساختن آن ]موشی را مأمور ساخت [ تا سدرا سوراخ کند ]و هیچ تپّه و کوه استواری راه آن را نَبَست ، از خیزشگاهشان به راه بیفتند . خداوند ، آنان را در دل درّه ها فرو خواهد برد ـ و آنان در دل زمین ، چشمه وارپیش خواهند رفت ـ و به وسیله آنان ، حقوق مردمی را از مردمی [دیگر ]خواهد گرفت و توسّط آنان با آواره ساختن بنی امیّه ، گروهی را در سرزمین گروهی دیگر ، جای خواهد داد و برای آن که آنچه به چنگ آورده اند ، از چنگشان خارج نشود ، خداوند به وسیله آنان ، پایه های استوار را در هم می ریزد وتوسّط آنان ، بناهای ساخته شده از سنگ های اِرَم را می شکند و درون مسجد دمشق (یا :کوه های شام) را از آنان پُر می سازد . سوگند به آن که دانه را شکافت و انسان را آفرید ، این کار ، اتّفاق خواهد افتاد وگویی من ، شیهه اسبان و همهمه مردانشان را می شنوم . به خدا سوگند ، که پس ازبرتری و تسلّط [ آنها] در شهرها ، آنچه در کف اختیارشان است ، چون دنبه برآتش ، ذوب خواهد شد . هر کس از آنان بمیرد ، گم راه می میرد و هر کس از آنان درگذرد ، به سوی خداوند عز و جل کشانده می شود و خداوند عز و جل به سوی آن که توبه کند ، باز می گردد . شاید خداوند ، پس از پراکندگی پیروانم ، آنان را در روزهای ناگوار بنی امیّه گردآورَد ، و هیچ کس را بر خداوند عزیز ، حقّ گزینش نیست ؛ بلکه اختیار و فرمان کامل ، از آنِ اوست» .

.

. .

. .

۳ / ۱۶عِلمُ الإِمامِ بِما یَکونُ إلی یَومِ القِیامَةِالإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَةٍ لَهُ یُنَبِّهُ فیها عَلی فَضلِهِ وعِلمِهِ ، ویُبَیِّنُ فِتنَةَ بَنی اُمَیَّةَ ـ:أمّا بَعدُ ... أیُّهَا النّاسُ ! فَإِنّی فَقَأتُ عَینَ الفِتنَةِ ، ولَم یَکُن لِیَجتَرِئَ عَلَیها أحَدٌ غَیری بَعدَ أن ماج غَیهَبُها وَاشتَدَّ کَلَبُها . فَاسأَلونی قَبلَ أن تَفقِدونی ؛ فَوَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ لا تَسألونی عَن شَیءٍ فیما بَینَکُم وبَینَ السّاعَةِ ، ولا عَن فِئَةٍ تَهدی مِئَةً وتُضِلُّ مِئَةً إلّا أنبَأتُکُم بِناعِقِها وقائِدِها وسائِقِها ، ومُناخِ رِکابِها ومَحَطِّ رِحالِها ، ومَن یُقتَلُ مِن أهلِها قَتلاً ، ومَن یَموتُ مِنهُم مَوتا ⁽¹⁾.

.

۳ / ۱۶ علم امام به آنچه تا روز قیامت ، اتّفاق خواهد افتاد

۳ / ۱۶علم امام به آنچه تا روز قیامت ، اتّفاق خواهد افتادامام علی علیه السلامـ در سخنرانی ای که در آن به فضل و دانش خود ، آگاه می سازد و فتنه بنی امیّه را بیان می دارد ـ: امّا بعد ؛ ... ای مردم! من چشم فتنه را کور کردم و جز من ،کسی بر این کار ، جرئت نمی کرد ، [ آن هم] پس از آن که موج تاریکیِ آن برخاسته و گزندش فراگیر شده بود . پیش از آن که مرا از دست بدهید ، از من بپرسید . سوگند به آن که جانم به دست اوست ، از آنچه بین شما تا روز قیامتْ اتّفاق خواهد افتاد و از گروهی که صد تن را هدایت و صد تن را گم راه خواهند کرد ، چیزی نمی پرسید ،مگر آن که شما را از آن که مردم را بدان می خواند ، آن که رهبری شان می کند و آن که آنان را می رانَد ، و [ نیز ]مکان فرود و جای باراَنداز آنان وشماری که از آنان کشته خواهند شد و شماری که از آنان خواهند مُرد ، باخبر خواهم ساخت .

.

بحثی درباره خبرهای امام از امور غیبی

بحثی درباره خبرهای امام از امور غیبیابن ابی الحدید ، در شرح کلام علی علیه السلام در خطبه ۹۳ ، فصلی را با عنوان «فصلی در یادکرد امور غیبی ای که امام علیه السلام بدانها خبر داده و تحقّق پیدا کرده است» آورده و در آن ، چنین گفته است : بدان که در این فصل ، علی علیه السلام به خدایی که جانش در دست اوست ، سوگند یاد کرده که آنان از چیزی که بین آنان تا روز قیامتْ اتّفاق خواهد افتاد ، نمی پرسند ، مگر آن که وی ، آنان را از آن چیزْ آگاه خواهد ساخت و [نیز] اگر از گروهی بپرسند که توسّط آنها ، صد تن هدایت و صد تن گم راه می شوند ، با معرّفی اداره کننده ، رهبر و پیش برنده آن و نیز محلّ فرود مرکب ها و اسب های آن گروه ، از آنان و کشتگان توسّط آنها و مُردگان آن گروه ، خبر خواهد داد. این ادّعای او ، نه ادّعای پروردگاری است و نه ادّعای پیامبری ؛ زیرا که وی می گفت ، پیامبر خدا ، وی را از آن ، خبر داده است . ما پیشگویی های علی علیه السلام را آزموده ایم و آن را موافق واقع یافته ایم و با این توافق ، بر درستی ادّعاهای یادشده استدلال می کنیم ، ادّعاهایی نظیر : پیشگویی وی درباره ضربه ای که بر سرش خورده می شود و مَحاسنش با آن رنگین می گردد ؛

.

و خبر دادن وی از قتل پسرش حسین علیه السلام و آنچه هنگام گذر از کربلا گفت ؛ و پیشگویی وی درباره پادشاهی معاویه پس از وی ؛ و خبر دادن وی درباره حَجّاج و یوسف بن عمر ؛ و آنچه از داستان خوارج در نهروان ، خبر داده است ؛ و پیشگویی وی برای یارانش درباره تعداد کشته های آنان و شمار مصلوب شوندگان [ از آنان] ؛ و خبر دادن وی از جنگ با پیمان شکنان ، ستمکاران و منحرفان ؛ و پیشگویی وی درباره شمار سپاهیانی که از کوفه خواهند آمد ، به هنگامی که وی برای جنگ با بصریان ، به آن دیار رفته بود ؛ و پیشگویی وی درباره عبد اللّه بن زبیر و کلامش درباره او که : «وی نیرنگ باز است ؛ در پی کاری می رود ، ولی آن را به دست نمی آورد . او دام دین را برای شکار دنیا پهن می کند و در نهایت ، به صلیب کشیده از بین قریشیان است» ؛ و خبر دادن وی از نابودی بصره به سبب غرق شدن در آب و نابود شدن دوباره آن به وسیله زنگی (همان حدیثی که گروهی «زنج (زنگی)» را در آن ، تصحیف کرده و «ریح (باد)» خوانده اند) ؛ و پیشگویی وی درباره آشکار شدن پرچم های سیاه خراسان و تصریح نمودن به قومی از آن سرزمین به نام بنی رُزَیق که از خاندان مصعب اند ، و طاهر بن حسین و پسرش و اسحاق بن ابراهیم از آن قوم بوده اند و اینان و پیشینیانشان دعوتگران به دولت عبّاسی بوده اند؛ و خبر دادن وی از پیشوایانی که در طبرستان از فرزندانش آشکار خواهند شد ، از قبیل : ناصر و داعی و غیر آن دو در کلامش : «برای آل محمّد صلی الله علیه و آله گنجی در طالقان است که خداوند عز و جل هرگاه بخواهد ، آن را آشکار خواهد کرد . فرا خواننده آن ، حق است و به نام خداوند ، قیام خواهد کرد و به دین خدا فرا

.

خواهد خواند» ؛ و خبر دادنش از کشته شدن نفس زکیّه در مدینه در کلامش : «وی نزدیک اَحجار الزیت ⁽¹⁾کشته خواهد شد» ؛ و کلام وی درباره برادر نفس زکیّه ، ابراهیم ، که در باب حمزه کشته خواهد شد : «پس از پیروزی ، کشته خواهد شد و پس از چیرگی ، شکست خواهد خورد» و نیز کلام وی علیه السلام درباره او : «به او تیری سیاه خواهد رسید که بِدان کشته خواهد شد . بدا بر تیراَنداز! دستش شُل و بازویش سست باد!» ؛ و خبر دادن وی از کشتار مردمِ وَجْ (طائف) و کلام وی درباره آنان که : «آنان ، بهترین مردم دنیا هستند» ؛ و خبر دادن وی از [ تشکیل] کشور علوی در مغرب و تصریح نمودن به نام کُتامه ـ و اینان کسانی بودند که ابو عبد اللّهِ داعی و معلّم [ فاطمی] را یاری رساندند ـ ؛ و سخن وی علیه السلام که به ابو عبد اللّه مهدی ، اشاره داشت : «وی ، آغازین آنان است و آن گاه ، حاکم قَیروان ظهور خواهد کرد ، همان که سخت تنگ دست ، دارای نسب خالص ، برگزیده از سلاله ذو البداء و پیچیده به رداست» . عبید اللّه مهدی ، سرخ و سفید بود و سرخی رخسارش بیشتر بود و ذو البداء ، اسماعیل بن جعفر بن محمّد صادق علیهماالسلام است که در ردا پیچیده گشت (چون پدرش ابو عبد اللّه جعفر صادق علیه السلام ، وی را هنگامی که در گذشت ، در ردایش پیچید و بزرگان شیعه را نزد جنازه او برد تا او را ببینند و بدانند که مرده است و تردیدشان در این خصوص ، برطرف شود) ؛ و خبر دادن وی از آل بویه که کلام وی : «از دیلمان ، فرزندان شکارچی خروج خواهند کرد» ، اشاره به آنان است ؛ چون پدرشان ماهیگیر بود و به دست

.

خویش به مقداری شکار می کرد که خود و خانواده اش به پول آن ، گذران زندگی کنند . خداوند از فرزند او ، سه پادشاه به وجود آورد و ذریّه او گسترده شدند ، به گونه ای که پادشاهی آنان ، ضرب المثل گشت ؛ و نیز کلام وی درباره آنان که : «دولت آنان پیش خواهد رفت تا آن جا که زوراء (بغداد) را خواهند گرفت و خلیفه را خلع خواهند کرد» . کسی از آن حضرت پرسید : ای امیر مؤمنان! دوره حکومت آنان چند سال خواهد بود؟ فرمود : «صد و یا اندکی بیشتر» ؛ و نیز کلام [ دیگر] وی درباره آنان که : «پسر هوسران آن دست بریده ، که پسر عمویش وی را در کنار دجله خواهد کشت» که اشاره به عزّ الدوله بختیار ، پسر معز الدوله ابو حسین است . معزّ الدوله دست بریده بود و دستش به خاطر نافرمانی در جنگ ، قطع شده بود و پسرش عزّ الدوله بختیار ، خوشگذران و اهل لهو و شرابخواری بود . پسر عمویش عضد الدوله فنا خسرو ، او را در قصر جص در کنار دجله در جنگ کشت و اموالش را از دستش بیرون آورد . و امّا کنار گذاشتن خلیفه ها: معز الدوله مستکفی را از خلافتْ کنار گذاشت و خلافت را برای مطیع ترتیب داد ؛ و بهاء الدوله ابو نصر بن عضد الدوله ، طائع را کنار گذاشت و قادر را به جای وی نشاند . مدّت پادشاهی آل بویه همان مقداری بود که علی علیه السلام به سؤال کننده خبر داده بود ؛ و خبر دادن وی به عبد اللّه بن عبّاس درباره این که حکومت ، به دست فرزندان وی خواهد افتاد : وقتی که علی بن عبد اللّه به دنیا آمد ، پدرش عبد اللّه ، وی را نزد علی علیه السلام برد و علی علیه السلام از آب دهان خویش به دهان وی زد و کام وی را به خرمایی که پوست آن را گرفته بود ، بر داشت و وی را به پدرش باز گرداند و گفت : «پدر پادشاهان را بگیر» . این ، روایت صحیح است که ابو عبّاس مبرّد ، آن را در کتاب الکامل آورده است و روایتی که در آن ، عدد [ پادشاهانْ ]یاد شده است ، صحیح نیست و از

.

کتاب قابل اعتمادی نقل نشده است ؛ و چه بسیار خبرهای غیبی ای که به همین شکل ، جریان یافته است که اگر بخواهیم همه آنها را بیاوریم ، دفترهای بسیاری را باید پر کنیم . کتاب های سِیَر ، به طور مشروح در برگیرنده این قبیل امورند. ⁽¹⁾ابن ابی الحدید در دنباله شرح خطبه ۳۷ ، ذیل عنوان «اخباری که درباره آگاهی امام علی علیه السلام به امور غیبی وارد شده است» نیز گفته است : ابن هلال ثقفی در کتاب الغارات [ به نقل] از زکریّا بن یحیی عطّار ، از فضیل ، از محمّد بن علی آورده است که او گفت : هنگامی که علی علیه السلام گفت : «پیش از آن که مرا از دست بدهید ، از من بپرسید . به خدا سوگند ، از من درباره گروهی که صد نفر را گم راه و صد نفر را هدایت می کند ، نمی پرسید ، مگر آن که شما را از پیش برنده و رهبر آن ، خبر خواهم داد» ، مردی برخاست و گفت : به من از شمار موهای سر و ریشم خبر بده . علی علیه السلام به وی گفت : «سوگند به خدا ، دوست من [ پیامبر خدا] به من گفته است که بر هر تار موی سر تو ، فرشته ای است که تو را نفرین می کند و بر هر تار موی ریش تو ، شیطانی است که تو را گول می زند . در خانه تو کودکی است که پسر پیامبر خدا را می کشد» . پسر آن مرد ، قاتل حسین علیه السلام بود که در آن روز ، کودکی بود و چهار دست و پا راه می رفت . وی سنان بن انس نَخَعی بود. * * * محمّد بن اسماعیل بن عمرو بَجَلی ، روایت کرده است که : عمرو بن موسی وجیهی ، از منهال بن عمرو ، از عبد اللّه بن حارث ، خبر داد که علی علیه السلام بر روی منبر گفت : «هیچ کس به حدّ تکلیف نرسیده ، مگر آن که خداوند درباره او

.

آیه ای از قرآن را فرو فرستاده است» . یکی از دشمنان وی برخاست و گفت : خداوند متعال ، درباره تو چه نازل کرده است؟ مردم برخاستند تا او را بزنند . علی علیه السلام فرمود : «رهایش کنید [ » . سپس به آن شخص فرمود : « ]آیا سوره هود را خوانده ای؟» . گفت : آری . علی علیه السلام این آیه را خواند : «أَفَمَن کَانَ عَلَی بَیِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ؛ ⁽¹⁾آیا کسی که از جانب پروردگارش بر حجّتی روشن است و شاهدی از [ خویشان] او به همراه اوست» . آن گاه فرمود : « علی بیّنة من ربّه ، محمّد صلی الله علیه و آله است و الشاهد الّذی یتلوه ، من هستم ...». * * * عثمان بن سعید بن شریک بن عبد اللّه گزارش داده است که : وقتی به علی علیه السلام خبر رسید که مردم ، ادّعای او را درباره مقدّم داشته شدن و برتر شمرده شدنش بر دیگر مردم توسط پیامبر صلی الله علیه و آله به چشم تردید می نگرند ، گفت : «شما را به خدا ، هر یک از شما که پیامبر خدا را دیده و کلام وی را در روز غدیر شنیده است ، برخیزد و به آنچه شنیده ، گواهی دهد» . شش نفر از سمت راست و شش نفر از سمت چپ وی ـ که همگی از یاران پیامبر خدا بودند ، برخاستند و گواهی دادند که آنان از پیامبر خدا شنیده اند که او در آن روز ، در حالی که دست علی علیه السلام را بالا گرفته بود ، چنین گفت : «هر که من مولای اویم ، پس از من ، علی مولای اوست . بار خدایا! با هر کس که دوست اوست ، دوست باش و با هر کس که دشمن اوست ، دشمن باشد و آن کس را که یاری اش می کند ، یاری کن و آن کس را که تنهایش می گذارد ، تنها

.

بگذار و هر کس را که دوستش می دارد ، دوست بدار و هر کس را که دشمنش می دارد ، دشمن بدار!». * * * محمّد بن علی صوّاف ، از حسین بن سفیان ، از پدرش ، از شُمَیر بن سَدیر اَزدی ، گزارش داده است که : علی علیه السلام به عمرو بن حَمِق خُزاعی فرمود : «در کجا فرود آمده ای؟» . گفت : در بین خویشانم . فرمود : «در آن جا فرود نیا» . [ عمرو] گفت : آیا در بین همسایگانمان ، بنی کنانه ، فرود بیایم؟ فرمود : «نه» . [ عمرو] پرسید : در بین ثقیف ، فرود بیایم؟ فرمود : «[ در این صورت،] با مَعرّه و مَجرّه چه می کنی؟» . [ عمرو] پرسید : آن دو چیستند؟ فرمود : «دو شعله آتش که از پشت کوفه بیرون می آیند : یکی از آن دو بر تمیم و بکر بن وائل فرود می آید و کم تر کسی از آن ، جان سالم به در خواهد برد ؛ و شعله دیگر ، بخش دیگر کوفه را در بر خواهد گرفت و کم تر کسی گرفتار آن خواهد شد و ممکن است از هر خانه ای، یک یا دو اطاق را بسوزاند» . [ عمرو] پرسید : پس ، در کجا فرود بیایم؟ فرمود : «در بین بنی عمرو بن عامر از قبیله اَزد ، فرود آی» . مردمی که این سخن را شنیده بودند ، گفتند : علی را جز کاهنی که سخنانی چون سخنان کاهنان می گوید ، نمی بینیم . [ علی علیه السلام به عمرو] فرمود : «ای عمرو! تو پس از من کشته می شوی و سرت به این سو و آن سو برده می شود و آن ، اوّلین سری است که در اسلام ، گردانیده

.

می شود . وای بر قاتل تو! بدان که تو در بین هر قبیله ای باشی ، تو را تسلیم خواهند کرد ، مگر این شاخه از بنی عمرو بن عامر از قبیله ازد که آنان تو را تسلیم نخواهند کرد و تنهایت نخواهند گذاشت» . سوگند به خدا ، چندی نگذشت که عمرو بن حَمِق ، در [ روزگار] خلافت معاویه ، ترسان و فراری در بنی قبایل عرب می گشت تا آن که در بین قوم خود (بنی خُزاعه) فرود آمد . آنان وی را تسلیم کردند و وی کشته و سرش از عراق به شام نزد معاویه فرستاده شد ، و این ، نخستین سری بود که در جهان اسلام از شهری به شهر دیگر برده می شد. * * * ابراهیم بن میمون اَزدی ، از حَبّه عُرَنی روایت کرده است که او گفت : جُوَیریة بن مُسهِر عبدی ، مردی درستکار بود و دوست علی بن ابی طالب علیه السلام ، و علی علیه السلام او را دوست می داشت . روزی ، علی علیه السلام به وی ـ که در حال حرکت بود ـ نگریست و گفت : «ای جویریه! نزد ما بیا ؛ چون هر وقت تو را می بینم ، هوای تو می کنم» . اسماعیل بن اَبان گفت : صبّاح ، از مسلم ، از حبّه عرنی حدیث کرده است که او گفت : روزی با علی علیه السلام می رفتیم که او به پشت سر نگاه کرد و دید جویریه در پشت سرش است ؛ ولی در دور دست . [ علی علیه السلام ] او را صدا زد و گفت : «ای جویریه! پیش ما بیا ؛ نمی دانی که من تو را می خواهم و به تو علاقه مندم؟» . جویریه به طرف آن حضرت دوید . علی علیه السلام گفت : «چند موضوع را به تو می گویم ؛ خوب به خاطر بسپار» . آن گاه دو نفری شروع به گفت و گوی سرّی کردند. جویریه به وی گفت : ای امیر مؤمنان! من مردی فراموشکار هستم .

.

علی علیه السلام گفت : «من سخن را برایت تکرار می کنم تا حفظ کنی» و آن گاه در پایان آنچه به وی گفته بود ، افزود : «ای جویریه! دوستمان را دوست بدار تا زمانی که ما را دوست می دارد و هر گاه ما را دشمن داشت ، دشمنش بدار ؛ و دشمنمان را را دشمن بدار تا زمانی که ما را دشمن می دارد و هر گاه دوستمان داشت ، دوستش بدار» . گروهی از مردم که در کار علی علیه السلام تردید می ورزیدند ، می گفتند : گویی جویریه را وصیّ خود قرار می دهد ، آن گونه که خود مدّعی است وصیّ پیامبر خداست! آنان این سخنان را به خاطر شدّت خودمانی بودن جویریه با علی علیه السلام می گفتند [ ؛ زیرا رابطه وی با علی علیه السلام ] به گونه ای بود که یک روز ، او وارد منزل علی علیه السلام شد ، در حالی که علی علیه السلام خوابیده بود و یارانش در اطرافش بودند . جویریه علی علیه السلام را صدا کرد که : ای خوابیده! بیدار شو . بر سر تو ضربه ای خواهند زد که ریشت از خون آن ، رنگین خواهد گشت . امیر مؤمنان لبخندی زد و گفت : «ای جویریه! تو را از جریان کارت خبر دهم؟ سوگند به آن که جانم در دست اوست ، تو را به درختی سخت ، خواهند بست و دست و پایت را خواهند برید و زیر درخت کشاورزی به دارت خواهند زد» . سوگند به خدا ، از این بحث ، چندی نگذشت که زیاد ، جویریه را گرفت و دست و پایش را قطع کرد و او را در کنار درخت خرمای ابن مکعبر ـ که درختی بلند بود ـ بر درختی کوتاه به دار کشید . * * * ابراهیم در کتاب الغارات از احمد بن حسن میثمی روایت کرده است که او گفت : میثم تمّار ، آزادشده علی بن ابی طالب علیه السلام ، برده ای بود از آنِ زنی از بنی اسد . علی علیه السلام وی را خرید و آزاد ساخت و به وی فرمود : «نامت چیست؟» . گفت : سالم .

.

علی علیه السلام فرمود : «پیامبر خدا به من خبر داده است نامی که پدرت در زبان عجمی بر تو گذاشته میثم است» . گفت : خداوند و پیامبر او راست گفته اند و تو ـ ای امیر مؤمنان ـ راست گفتی . اسم من میثم است . علی علیه السلام فرمود : «به نام اصلی خود برگرد و نام سالم را رها کن . ما تو را به سالم کنیه می دهیم» و او را ابو سالم ، کنیه داد. علی علیه السلام او را به دانش های فراوان و رازهای فراوانی از رازهای وصیّت ، مطّلع ساخت و میثم ، پاره ای از آنها را نقل می کرد . گروهی از اهل کوفه درباره نقل های او تردید داشتند و علی علیه السلام را در این امور به غیبگویی ، ابهامگویی و فریبکاری متّهم می کردند . روزی ، علی علیه السلام در جمیع کثیری از یارانش ـ که در میان آنان ، هم افراد مخلص و هم افراد دو دل ، حضور داشتند ، به وی فرمود : «ای میثم! تو پس از من دستگیر و به دار آویخته می شوی . روز دوم ، از بینی و دهانت خونْ جاری می شود ، به طوری که ریشت رنگین خواهد گشت و روز سوم با نیزه ای به تو ضربه خواهند زد و کشته خواهی شد . منتظر چنین روزی باش . مکانی که در آن جا به دار آویخته می شوی ، جلوی درِ خانه عمرو بن حُرَیث است . تو دهمین نفر از ده نفری خواهی بود که به کوتاه ترین چوپ و نزدیک ترینِ آن به زمین ، به دار کشیده می شوند . من درختی را که بر تنه اش به دار آویخته می شوی ، به تو نشان خواهم داد» . پس از دو روز ، علی علیه السلام آن درخت را به وی نشان داد . میثم ، نزد آن درخت می آمد و در آن جا نماز می خواند و می گفت : مبارک باشی ، ای بُن خرما ، که من برای تو آفریده شده ام و تو برای من روییده ای ! او پس از کشته شدن علی علیه السلام ، همواره نزد آن درخت می آمد تا آن که آن درخت ، قطع شد . [ از آن پس ، ]همیشه به تنه درخت ، سر می زد و در آن جا

.

رفت و آمد می کرد و می پایید و عمرو بن حریث را دیده ، به وی می گفت : من همسایه تو خواهم شد ؛ با من حقّ همسایگی را به نیکی به جا آور . ولی عمرو نمی دانست که وی چه می گوید و از وی می پرسید : خانه ابن مسعود را می خواهی بخری یا خانه ابن حکیم را؟ او ، در [ همان] سالی که کشته شد ، به حج رفت و به خانه اُمّ سلمه ـ که خداوند از وی خشنود باد ـ وارد شد . امّ سلمه گفت : تو کیستی؟ میثم گفت : عراقی هستم . [ امّ سلمه] از نسب وی پرسید . وی یادآور گشت که آزاد شده علی بن ابی طالب علیه السلام است . [ امّ سلمه] گفت : تو هیثم هستی؟ گفت : نه ؛ من میثم هستم . [ امّ سلمه] گفت : سبحان اللّه ! سوگند به خدا که گاهی می شنیدم پیامبر خدا در دل شب ، سفارش تو را به علی علیه السلام می کرد . میثم ، سراغ حسین بن علی علیهماالسلام را از او گرفت . [ امّ سلمه ]گفت : در باغ خودش به سر می برد. [ میثم] گفت : به وی خبر بده که من دوست دارم به وی سلام کنم . ما همدیگر را در نزد پروردگار عالمیان ـ اگر خدا بخواهد ـ خواهیم دید . امروز نمی توانم او را ببینم ؛ باید برگردم . امّ سلمه ، عطری خواست و ریش او را معطّر ساخت . میثم گفت : این ریش به خون ، رنگین خواهد گشت . [ امّ سلمه ]پرسید : چه کسی این خبر را به تو داده است؟ گفت : سَرورم علی علیه السلام به من خبر داده است . امّ سلمه گریست و به وی گفت : او تنها سَرور تو نبود ؛ بلکه سَرور من و همه

.

مسلمانان بود . آن گاه ، میثم از وی خداحافظی کرد و به کوفه رفت و در آن جا بازداشت شد . او را نزد عبید اللّه بن زیاد بردند و به عبید اللّه گفتند : وی از نزدیک ترینِ مردم به ابو تراب بوده است . عبید اللّه گفت : وای بر شما! این فرد غیر عرب؟! گفتند : آری . [ عبید اللّه ] به وی گفت : پروردگارت کجاست؟ [ میثم] گفت : در کمین [ ستمکاران ]است . [ عبید اللّه ] گفت : به من خبر رسیده که تو از نزدیکان ابو تراب هستی؟ [ میثم] گفت : تا حدودی . منظورت چیست؟ [ عبید اللّه ] گفت : می گویند او از آنچه برایت پیش خواهد آمد ، به تو خبر داده است؟ گفت : آری ، وی خبرم داده است . [ عبید اللّه ] پرسید : او به تو گفته که من با تو چه کار خواهم کرد؟ گفت : به من خبر داده است که من دهمین نفری هستم از ده نفری که تو به دار می زنی و دار من از همه کوتاه تر و به زمینْ نزدیک تر خواهد بود. [ عبید اللّه ] گفت : من با گفته او مخالفت خواهم کرد . [ میثم] گفت : وای بر تو! چگونه با او مخالفت خواهی کرد؟ او از پیامبر خدا و پیامبر خدا از جبرئیل و جبرئیل از خدا خبر داده است . تو چگونه با اینان مخالفت خواهی کرد؟ بدان که به خدا سوگند ، می دانم مکانی که در آن به دار آویخته می شوم ، در کجای کوفه است و من ، نخستین آفریده خدا هستم که در میان مسلمانان چون اسبان ، لگام زده می شوم. عبید اللّه او را زندان کرد و مختار بن ابی عُبَیده ثَقَفی را همراه وی زندانی کرد. میثم به مختار ـ که هر دو در زندان ابن زیاد بودند ـ گفت : تو آزاد می شوی و به

.

خونخواهی حسین علیه السلام برمی خیزی و این ستمکاری را که ما در زندان او هستیم ، می کُشی و با این گام هایت صورت و پیشانی او را پایمال خواهی کرد. عبید اللّه بن زیاد ، مختار را خواست تا او را بکشد که با ورود نامه رسانی مواجه شد که نامه یزید بن معاویه را برایش آورده بود که [ در آن ، یزید ]به وی فرمان داده بود که مختار را رها کند . و این به خاطر آن بود که خواهر مختار ، زن عبد اللّه بن عمر بن خطّاب بود و او از شوهرش خواسته بود که درباره مختار در نزد یزید ، شفاعت کند و او شفاعت کرده بود و شفاعتش پذیرفته گشته بود و به وسیله نامه رسان ، نامه آزادی وی را فرستاده بود . رسیدن نامه رسان ، هم زمان با خارج ساختن مختار از زندان برای کشته شدن بود که [ موجب] آزاد [ شدن وی ]گشت . میثم پس از مختار ، بیرون آورده شد تا به دار آویخته شود . عبید اللّه گفت : حکم ابو تراب را درباره وی به کار خواهم گرفت . مردی وی را دید و گفت : ای میثم! [ هیچ چیزی] تو را از این درخت ، بی نیاز نساخت؟ وی لبخندی زد و گفت : من برای آن ، آفریده شده ام و آن برای من رشد کرده است . هنگامی که میثم بر تنه درختْ بسته شد ، مردم در اطراف او جلوی درِ [ خانه ]عمرو بن حریث گرد آمدند . عمرو گفت : او دائما به من می گفت که : من همسایه تو هستم . او هر شب به کنیزش می گفت که زیر این درخت را جاروب کند و آب بپاشد و در زیر آن ، اسفند و عود ، دود کند. میثم ، شروع به بیان فضایل بنی هاشم و بدی های بنی امیّه کرد ، در حالی که بر چوب ، به دار کشیده شده بود . به ابن زیاد گفته شد : این برده ، شما را رسوا کرد . [ ابن زیاد ]گفت : او را لگام بزنید . او را لگام زدند و وی اوّلین بنده خدا گشت که در اسلام به وی لگام زده شد . در روز دوم ، از بینی و دهانش خون جاری گشت و در روز سوم با نیزه ای به وی ضربه زدند و در گذشت .

.

کشته شدن میثم ، ده روز پیش از آمدن حسین علیه السلام به کوفه بود . * * * ابراهیم گفت : ابراهیم بن عبّاس نهدی به من گفت که : مبارک بَجَلی ، از ابو بکر بن عیّاشْ روایت کرده است که او گفت : مُجالد ، از شَعبی ، از زیاد بن نَضْر حارثی نقل کرد که وی گفت : من پیش زیاد بودم که رُشَید هَجَری را آوردند و وی از دوستان خاصّ علی علیه السلام بود . زیاد به وی گفت : دوست تو ، درباره آنچه ما بر سرت می آوریم ، به تو چه گفته است؟ [ رشید ]گفت : دستان و پاهای مرا قطع می کنید و مرا به دار می آویزید . زیاد گفت : من گفته او را دروغ خواهم ساخت ؛ او را رهایش کنید. هنگامی که رشید می خواست خارج شود ، زیاد گفت : برش گردانید . هیچ چیزی را از آنچه دوستت درباره ات گفته است ، مناسب تر نمی دانم ؛ چون تو هر چه بمانی ، به ما بدی می کنی . دست ها و پاهایش را ببُرید . دست و پایش را قطع کردند و او همچنان سخن می گفت . [ زیاد] گفت : او را به گردن ، به دار آویزید . رشید گفت : یک مورد مانده است که هنوز درباره من انجام نداده اید. زیاد گفت : زبانش را ببُرید . هنگامی که می خواستند زبانش را ببرند ، گفت : رهایم کنید تا یک کلمه بگویم . وقتی رهایش کردند ، گفت : سوگند به خدا ، این ، تصدیق خبر امیر مؤمنان است ؛ او به من از قطع شدن زبانم خبر داد . زبان او را قطع کردند و وی را به دار کشیدند . * * * ابو داوود طیالسی ، از سلیمان بن رُزَیق ، از عبد العزیز بن صُهَیب روایت کرده است که او گفت : ابو عالیه به من حدیث کرد و گفت : مزرع (یار علی بن ابی

.

طالب علیه السلام ) به من گفت که علی علیه السلام گفت : سپاهی خواهد آمد و هنگامی که به بَیداء ⁽¹⁾برسد ، زمین ، آن را در خود فرو می برد . [ ابو عالیه گفت:] به مزرع گفتم : غیب می گویی! [ مزرع] گفت : هر چه را به تو می گویم ، به یاد داشته باش . این را علی بن ابی طالب ، آن شخصیّت قابل اطمینان به من گفته است . [ ابو عالیه افزود : مزرع] چیزی دیگری هم به من گفت : مردی بازداشت و کشته خواهد شد و در بین دو طاق از طاق های مسجد به دار کشیده خواهد گشت . به وی گفتم : تو از غیب ، سخن می گویی! [ مزرع] گفت : هر چه به تو می گویم ، به یاد بسپار . سوگند به خدا ، جمعه ای بر ما نگذشت که مزرع ، بازداشت و کشته شد و بین دو طاق از طاق های مسجد به دار آویخته گردید . من [ ابن ابی الحدید] می گویم : داستان «در زمین فرو رفتن سپاه» را بخاری و مسلم در صحیح خود ، از امّ سلمه ـ که خداوند از وی خشنود باد ـ آورده اند که وی گفته است : از پیامبر خدا شنیدم که می گفت : مردمی به خانه خدا پناه می برند . هنگامی که به منطقه بیداء می رسند ، زمین ، آنها را در خود فرو می برد . گفتم : ای پیامبر خدا! شاید در بین آنان افراد مجبورشده و یا ناخواسته باشد . فرمود : به زمینْ فرو می روند ؛ ولی بر پایه نیّت هایشان در روز قیامت ، محشور (یا مبعوث) می شوند . از ابو جعفر (محمّد بن علی باقر علیه السلام ) پرسیده شد که : آیا منظور ، فرو رفتن زمین در دور دست است؟ فرمود : «هرگز! سوگند به خدا ، منظور ، منطقه بَیداء در اطراف مدینه است» .

.

بخاری ، قسمتی از این گزارش و مسلم ، باقی مانده داستان را آورده است * * * محمّد بن موسی عَنَزی آورده است که : مالک بن ضَمْره رواسی ، از یاران علی علیه السلام و از کسانی بود که از ناحیه علی علیه السلام دانش فراوانی به دست آورده بودند . او با ابوذر هم دوست بود و از او دانش آموخته بود. [ مالک] در روزگار بنی امیّه می گفت : خداوندا! مرا گرفتارترینِ سه نفر قرار مده! به وی گفته شد : سه نفر کیستند؟ گفت : مردی که از بالای بلندی بر زمین افکنده خواهد شد ، مردی که دست و پا و زبانش بریده و بر دار خواهد شد ، و مردی که در رختخواب خود خواهد مُرد . بعضی از مردم ، او را مورد تمسخر قرار داده ، می گفتند : این ، از دروغ های ابو تراب است . آن که از بالای بلندی پرتاب شد ، هانی بن عُروه بود و آن که دست و پا و زبانش قطع گشت ، رُشَید هَجَری بود و مالک ، در رختخواب درگذشت . ⁽¹⁾

ر . ک : ص ۴۹۳ (پیشگویی امام درباره دشنام گفتن به او و بیزاری جستن از وی) . ج ۴ ص ۴۸۵ (جنگ جمل) وج ۵ ص ۲۷۹ (جنگ صفّین) و ج ۶ ص ۲۹۱ (جنگ نهروان). ج ۷ ص ۲۶۹ (پیشگویی امام درباره شهادت خویش) . ج ۱۰ ص ۴۷۳ (دانش های امام علی). ج ۱۳ ص ۱۴۹ (حُجْر بن عَدی) وص ۱۹۷ (رُشَید هَجَری) وص ۴۶۵ (قَنبر بنده آزاد شده امیر مؤمنان) وص ۵۰۳ (کُمَیل بن زیاد) وص ۵۸۹ (میثم تمّار).

.

الفصل الرابع : النوادر۴ / ۱رُؤیَةُ نورِ الوَحیِالإمام علیّ علیه السلامـ فی خُطبَتِهِ المُسمّاةِ بِالقاصِعَةِ ـ: ولَقَد کانَ [ صلی الله علیه و آله ] یُجاوِرُ فی کُلِّ سَنَةٍ بِحِراءَ ، فَأَراهُ ولا یَراهُ غَیری . ولَم یَجمَع بَیتٌ واحِدٌ یَومَئِذٍ فِی الإِسلامِ غَیرَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وخَدیجَةَ وأنَا ثالِثُهُما ؛ أری نورَ الوَحیِ وَالرِّسالَةِ ، وأشُمُّ ریحَ النُّبُوَّةِ . ولَقَد سَمِعتُ رَنَّةَ الشَّیطانِ حینَ نَزَلَ الوَحیُ عَلَیهِ صلی الله علیه و آله ، فَقُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، ما هذِهِ الرَّنَّةُ ؟ فَقالَ : هذَا الشَّیطانُ قَد أیِسَ مِن عِبادَتِهِ . إنَّکَ تَسمَعُ ما أسمَعُ ، وتَری ما أری ، إلّا أ نَّکَ لَستَ بِنَبِیٍّ ، ولکِنَّکَ لَوَزیرٌ ، وإنَّکَ لَعَلَی خَیرٍ . ⁽¹⁾

۴ / ۲سَماعُ رَنَّةَ الشَّیطانِالإمام علیّ علیه السلام :کُنتُ مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله صَبیحَةَ اللَّیلَةِ الَّتی اُسرِیَ بِهِ فیها وهُوَ بِالحِجرِ یُصَلّی، فَلَمّا قَضی صَلاتَهُ وقَضَیتُ صَلاتی سَمِعتُ رَنَّةً شَدیدَةً، فَقُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ، ما هذِهِ الرَّنَّةُ ؟ قالَ : ألا تَعلَمُ ؟ ! هذِهِ رَنَّةُ الشَّیطانِ ؛ عَلِمَ أ نّی اُسرِیَ بِیَ اللَّیلَةَ إلَی السَّماءِ فَأَیِسَ مِن أن یُعبَدَ فی هذِهِ الأَرضِ . ⁽²⁾

.

فصل چهارم : گوناگون

۴ / ۱ دیدن نور وحی

۴ / ۲ شنیدن ناله شیطان

فصل چهارم : گوناگون۴ / ۱دیدن نور وحیامام علی علیه السلامـ در خطبه قاصعه ـ: پیامبر خدا ، همه ساله در غار حِرا معتکف می شد که من او را می دیدم و جز من ، کسی او را نمی دید . در آن روزها هیچ خانه ای ، جز خانه پیامبر خدا و خدیجه و من ـ که من سومین آن دو بودم ـ نبود که ساکنانش تمامی مسلمان باشند . نور وحی و رسالت را می دیدم و بوی نبوّت را استشمام می کردم . هنگامی که وحی بر ایشان نازل شد ، ناله شیطان را شنیدم . گفتم : ای پیامبر خدا! این ناله چیست؟ فرمود : «این ، ابلیس است که از این که عبادتش کنند ، ناامید گشته است . تو آنچه را من می شنوم ، می شنوی و آنچه را من می بینم ، می بینی ، جز آن که تو پیامبر نیستی ؛ ولی وزیری و به یقین ، بر [ مسیر ]خیری» .

۴ / ۲شنیدن ناله شیطانامام علی علیه السلام :صبح آن شبی که پیامبر خدا به معراج برده شد ، با او بودم و وی در حِجْر [ اسماعیل] ، مشغول نماز بود . هنگامی که نمازش را تمام کرد و من هم نمازم را به پایان بردم ، ناله شدیدی شنیدم . گفتم : ای پیامبر خدا! این ناله چیست؟ فرمود : «نمی دانی؟ این ، ناله شیطان است . او فهمیده است که شب گذشته مرا به آسمان بردند . لذا از این که در روی زمینْ مورد پرستش قرار بگیرد ، ناامید گشته است» .

.

۴ / ۳إمدادُ المَلائِکَةِالإمام علیّ علیه السلام :لَقَد قُبِضَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله وإنَّ رَأسَهُ لَعَلی صَدری . ولَقَد سالَت نَفسُهُ فی کَفّی ، فَأَمرَرتُها عَلی وَجهی . ولَقَد وُلّیتُ غُسلَهُ صلی الله علیه و آله وَالمَلائِکَةُ أعوانی ، فَضَجَّتِ الدّارُ وَالأَفنِیَةُ ؛ مَلَأٌ یَهبِطُ ، ومَلَأٌ یَعرُجُ ، وما فارَقَت سَمعی هَینَمَةٌ ⁽¹⁾مِنهمُ ، یُصَلّونَ عَلَیهِ حَتّی وارَیناهُ فی ضَریحِهِ . ⁽²⁾

عنه علیه السلام :لَقَد قُبِضَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وإنَّ رأسَهُ لَفی حِجری ، ولَقَد وُلّیتُ غُسلَهُ بِیَدی ، تُقَلِّبُهُ المَلائِکَةُ المُقَرَّبونَ مَعی . ⁽³⁾

فضائل الصحابة لابن حنبل عن سعید بن جبیر عن ابن عبّاس :ذُکِرَ عِندَهُ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ، فَقالَ : إنَّکُم لَتَذکُرونَ رَجُلاً کانَ یُسمَعُ وَط ءُ جِبریلَ فَوقَ بَیتِهِ ! ⁽⁴⁾

راجع : ج ۱۰ ص ۴۶۸ (جبرئیل عن یمینه ومیکائیل عن یساره) .

۴ / ۴مُخاطَبَةُ الأَرواحِالکافی عن حبّة العرنی :خَرَجتُ مَعَ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام إلَی الظَّهرِ ، فَوَقَفَ بِوادِی السَّلامِ ⁽⁵⁾کَأَ نَّهُ مُخاطِبٌ لِأَقوامٍ ، فَقُمتُ بِقِیامِهِ حَتّی أعیَیتُ ، ثُمَّ جَلَستُ حَتّی مَلِلتُ ، ثُمَّ قُمتُ حَتّی نالَنی مِثلَ ما نالَنی أوَّلاً ، ثُمَّ جَلَستُ حَتّی مَلِلتُ ، ثُمَّ قُمتُ وجَمَعتُ رِدائی ، فَقُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنّی قَد أشفَقتُ عَلَیکَ مِن طولِ القِیامِ ، فَراحَةُ ساعَةٍ ! ثُمَّ طَرَحتُ الرِّداءَ لِیَجلِسَ عَلَیهِ . فَقالَ لی : یا حَبَّةُ ، إن هُوَ إلّا مُحادَثَةُ مُؤمِنٍ أو مُؤانَسَتُهُ . قالَ : قُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، وإِنَّهُم لَکَذلِکَ ؟ قالَ : نَعَم ، ولَو کُشِفَ لَکَ لَرَأَیتَهُم حَلَقا حَلَقا مُحتَبینَ ⁽⁶⁾یَتَحادَثونَ . فَقُلتُ : أجسامٌ أم أرواحٌ ؟ فَقالَ : أرواحٌ ، وما مِن مُؤمِنٍ یَموتُ فی بُقعَةٍ مِن بِقاعِ الأَرضِ إلّا قیلَ لِروحِهِ : اِلحَقی بِوادِی السَّلامِ . وإنَّها لَبُقَعةٌ مِن جَنَّةِ عَدنٍ . ⁽⁷⁾

.

۴ / ۳ یاری رسانیِ فرشتگان

۴ / ۴ گفتگو با ارواح

۴ / ۳یاری رسانیِ فرشتگانامام علی علیه السلام :پیامبر خدا در گذشت و سرش روی سینه من بود . جان وی از دستان من گذشت و من ، آن را بر صورتم کشیدم . من ، غسل دادن او را به عهده گرفتم و فرشتگان ، کمک کارم بودند و در خانه و اطراف آن ، زاری می کردند . گروهی فرود می آمدند و گروهی به آسمان می رفتند و زمزمه آنان از گوشم دور نمی شد . بر او درود می فرستادند تا آن که او را در قبر گذاشتیم .

امام علی علیه السلام :پیامبر خدا در گذشت و سرش در دامن من بود . من به دست خود ، [ پیکر ]او را غسل دادم و فرشتگان مقرّب خداوند ، به همراه من ، او را می چرخاندند .

فضائل الصحابة ، ابن حنبلـ به نقل از سعید بن جُبَیر ـ: پیش ابن عبّاس از علی بن ابی طالب علیه السلام یاد شد . وی گفت : شما از کسی سخن می گویید که صدای گام های جبرئیل را بر بام خانه اش می شنید .

ر . ک : ج ۱۰ ، ص ۴۶۹ (جبرئیل از راست و میکائیل از چپ او) .

۴ / ۴گفتگو با ارواحالکافیـ به نقل از حَبّه عُرَنی ـ: همراه امیر مؤمنان به بیرون شهر رفتم . او در وادی السلام ⁽¹⁾ایستاد و گویی با کسانی سخن می گفت [ ؛ امّا کسی دیده نمی شد] . من هم کنارش ایستادم تا این که خسته شدم . نشستم . از نشستن هم خسته شدم . باز ایستادم ، به قدری که چون دفعه قبل ، خسته شدم . نشستم و باز خسته شدم . آن گاه ، ایستادم و ردایم را از پشتم گرفتم و گفتم : ای امیر مؤمنان! دلم برای تو به خاطر طولانی شدن ایستادنت می سوزد! ساعتی استراحت کن . سپس ردایم را افکندم تا بنشیند . به من فرمود : «ای حَبّه! این ، جز گفتگو و هم نشینی با مؤمن نیست» . گفتم ای امیر مؤمنان! آنان ، این چنین هستند ؟ فرمود : «آری . اگر برایت آشکار گردد ، خواهی دید که آنان ، گروه گروه ، چمباتمه زده ، با هم حرف می زنند» . گفتم : پیکرها یا جان ها؟ فرمود: «جان ها. هیچ مؤمنی در هیچ کجای زمین نمی میرد، مگر آن که به روحش گفته می شود : به وادی السلام ملحق شو . این جا قطعه ای از بهشت عَدْن است» .

.

۴ / ۵مَعرِفَةُ الأَرواحِالإمام الصادق علیه السلام :إنَّ رَجُلاً جاءَ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام وهُوَ مَعَ أصحابِهِ فَسَلَّمَ عَلَیهِ ، ثُمَّ قالَ لَهُ : أنَا وَاللّهِ اُحِبُّکَ وأتَوَلّاکَ ! فَقالَ لَهُ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : کَذَبتَ ! قالَ : بَلی وَاللّهِ ، إنّی اُحِبُّکَ وأتَوَلّاکَ ! ـ فَکَرَّرَ ثَلاثا ـ فَقالَ لَهُ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : کَذَبتَ ! ما أنتَ کَما قُلتَ ؛ إنَّ اللّهَ خَلَقَ الأَرواحَ قَبلَ الأَبدانِ بِأَلفَی عامٍ ، ثُمَّ عَرَضَ عَلَینا المُحِبَّ لَنا ، فَوَاللّهِ ما رَأَیتُ روحَکَ فیمَن عَرَضَ ، فَأَینَ کُنتَ ؟ ! فَسَکَتَ الرَّجُلُ عِندَ ذلِکَ ولَم یُراجِعهُ . ⁽¹⁾

.

۴ / ۵ شناخت ارواح

۴ / ۵شناخت ارواحامام صادق علیه السلام :امیر مؤمنان ، با یارانش بود . مردی آمد و به وی سلام کرد و گفت : به خدا سوگند ، من تو را دوست دارم و به تو عشق می ورزم . امیر مؤمنان به او فرمود : «دروغ می گویی» . [ مرد] گفت : «به خدا سوگند ، نه! دوستت دارم و به تو عشق می ورزم» و سه بار ، آن را تکرار کرد . امیر مؤمنان علیه السلام به او فرمود : «دروغ می گویی . این طور که می گویی ، نیستی . خداوند عز و جل روح ها را دو هزار سالْ پیش از بدن ها آفرید و آن گاه ، دوستداران ما را بر ما عرضه کرد . به خدا سوگند ، روح تو را در زمره کسانی که به ما عرضه شدند ، ندیدم . تو کجا بودی؟» . مرد ، ساکت شد و [ کلامش را] تکرار نکرد .

.

الاختصاص عن الأصبغ بن نباتة :کُنتُ مَعَ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ، فَأَتاهُ رَجُلٌ فَسَلَّمَ عَلَیهِ ، ثُمَّ قالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنّی وَاللّهِ لَاُحِبُّکَ فِی اللّهِ ، واُحِبُّکَ فِی السِّرِّ کَما اُحِبُّکَ فِی العَلانِیَةِ ، وأدینُ اللّهَ بِوَلایَتِکَ فِی السِّرِّ کَما أدینُ بِها فِی العَلانِیَةِ . وبِیَدِ أمیرِ المُؤمِنینَ عودٌ فَطَأطَأَ ⁽¹⁾رَأسَهُ ، ثُمَّ نَکَتَ بِالعودِ ساعَةً فِی الأَرضِ ، ثُمَّ رَفَعَ رَأسَهُ إلَیهِ فَقالَ : إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله حَدَّثَنی بِأَلفِ حَدیثٍ ، لِکُلِّ حَدیثٍ ألفُ بابٍ ، وإنَّ أرواحَ المُؤمِنینَ تَلتَقی فِی الهَواءِ فَتَشامُّ ⁽²⁾وتَتَعارَفُ ؛ فَما تَعارَفَ مِنهَا ائَتَلَفَ ، وما تَناکَرَ مِنهَا اختَلَفَ . وبِحَقِّ اللّهِ لَقَد کَذَبتَ ! فَما أعرِفُ وَجهَکَ فِی الوُجوهِ ، ولَا اسمَکَ فِی الأَسماءِ . ⁽³⁾

الإمام الباقر علیه السلام :بَینا أمیرُ المُؤمِنینَ یَوما جالِسٌ ⁽⁴⁾فِی المَسجِدِ وأَصحابُهُ حَولَهُ، فَأَتاهُ رَجُلٌ مِن شیعَتِهِ فَقالَ لَهُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنَّ اللّهَ یَعلَمُ أَ نّی أدینُهُ بِحُبِّکَ فِی السِّرِّ کَما أدینُهُ بِحُبُّکَ فِی العَلانِیةِ ، وأَتَوَلّاکَ فِی السِّرِّ کَما أتَوَلّاکَ فِی العَلانِیَةِ . فَقالَ لَهُ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : صَدَقتَ ! أما فَاتَّخِذ لِلفَقرِ جِلبابا ؛ فَإِنَّ الفَقرَ أسرَعُ إلی شیعَتِنا مِنَ السَّیلِ إلی قَرارِ الوادی . قالَ : فَوَلَّی الرَّجُلُ وهُوَ یَبکی فَرِحا لِقَولِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام : صَدَقتَ . قالَ : وکانَ هُناکَ رَجُلٌ مِنَ الخَوارِجِ یُحَدِّثُ صاحِبا ⁽⁵⁾لَهُ قَریبا مِن أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ، فَقالَ أحَدُهُما : تَاللّهِ إن رَأیتُ کَالیَومِ قَطُّ ! إنَّهُ أتاهُ رَجُلٌ فَقالَ لَهُ : إنّی اُحِبُّکَ ، فَقالَ لَهُ : صَدَقتَ . فَقالَ لَهُ الآخَرُ : ما أنکَرتَ [ مِن ] ⁽⁶⁾ذلِکَ ! أ تَجِدُ بُدّا مِن أن إذا قیلَ لَهُ : إنّی اُحِبُّکَ ، أن یَقولَ : صَدَقتَ ؟ أ تَعلَمُ أ نّی اُحِبُّهُ ؟ فَقالَ : لا ، قالَ : فَأَنَا أقومُ فَأَقولُ لَهُ مِثلَ ما قالَ لَهُ الرَّجُلُ فَیَرُدُّ عَلَیَّ مِثلَ ما رَدَّ عَلَیهِ . قالَ : نَعَم . فَقامَ الرَّجُلُ فَقالَ لَهُ مِثلَ مَقالَةِ الرَّجُلِ الأَوَّلِ ، فَنَظَرَ إلَیهِ مَلِیّا ثُمَّ قالَ لَهُ : کَذَبتَ ! لا وَاللّهِ ما تُحِبُّنی ولا اُحِبُّکَ . ⁽⁷⁾

.

الاختصاصـ به نقل از اصبغ بن نُباته ـ: همراه امیر مؤمنان بودم که مردی نزد وی آمد و سلام کرد و گفت: ای امیر مؤمنان! به خدا سوگند ، من تو را در راه خدا دوست می دارم ، و همچنان که در آشکار دوستت دارم ، در نهان هم دوستت می دارم ، و همان گونه که آشکارا به ولایت تو گردن می نهم ، در نهان نیز به آن ، گردن می نهم . در دست امیر مؤمنان ، چوبی بود . سر خویش را پایین انداخت و اندکی با نوک چوب ، بر زمین زد . سپس سرش را بلند کرد و فرمود : «پیامبر خدا ، هزار سخن به من آموخت که هر سخنی را هزار در بود . روح های مؤمنان ، همدیگر را در هوا می بینند ، به یکدیگر نزدیک می شوند و همدیگر را می شناسند . آنهایی که همدیگر را می شناسند ، با هم انس می گیرند و آنهایی که همدیگر را نمی شناسند ، از هم جدا می شوند . به حقّ خدا سوگند ، دروغ می گویی . من ، چهره تو را در بین آنان نمی بینم و نام تو را هم در بین آنان نمی یابم» .

امام باقر علیه السلام :روزی ، امـیر مـؤمنان در مسجـد نشسته بود و یارانش گِردش بودند . مردی از پیروان وی وارد شد و به وی گفت : خداوند می داند که من ، همان گونه که در آشکارا به وسیله دوستی با تو به او تقرّب می جویم ، در نهان نیز به وسیله دوستی با تو به او تقرب می جویم و همان گونه که آشکارا دوستت دارم ، در نهان نیز دوستت می دارم . امیر مؤمنان به وی فرمود : «راست گفتی . پس ، جامه ای از نیازمندی برای خویش بدوز ؛ چرا که شتاب نیازمندی به سوی پیروان ما ، بیشتر از شتاب سیل به سوی درّه است» . آن مرد ، در حالی که به خاطر کلام امیر مؤمنان ـ که فرمود : «راست می گویی» ـ از شادی می گریست ، برگشت و رفت . آن جا در نزدیکی امیر مؤمنان ، مردی از خوارج بود که با دوستش حرف می زد . یکی از آن دو به دیگری گفت : به خدا سوگند ، اگر چنین روزی را دیده باشم که مردی نزد او بیاید و بگوید : «من دوستت دارم» و علی بگوید : «راست می گویی» ! دیگری گفت : چرا آن را شگفت می پنداری! آیا چاره ای جز این است که وقتی به وی گفته می شود : «من تو را دوست دارم» ، او در جواب بگوید : «راست می گویی»؟ فکر می کنی که من ، او را دوست دارم؟ [ دوستش] گفت : نه . گفت : اکنون ، پیش او می روم و همان سخن آن شخص را به وی می گویم . وی همان جوابی را که به آن شخص داد ، به من خواهد داد . [ دوستش] گفت : باشد . آن مرد برخاست و سخنی چون سخن آن شخص به علی علیه السلام گفت . علی علیه السلام اندکی به وی نگاه کرد و سپس فرمود : «دروغ گفتی . به خدا سوگند ، نه تو مرا دوست داری و نه من ، تو را دوست دارم» .

.

۴ / ۶لقاء الخضرالإمام علیّ علیه السلام :دَخَلتُ الطَّوافَ فی بَعضِ اللَّیلِ فَإِذا أنَا بِرَجُلٍ مُتَعَلِّقٍ بِأَستارِ الکَعبَةِ وهُوَ یَقولُ : یا مَن لا یَمنَعُهُ سَمعٌ عَن سَمعٍ ، ویا مَن لا تُغَلِّطُهُ المَسائِلُ ، ویا مَن لا یُبَرِّحُهُ ⁽¹⁾إلحاحُ المُلِحّینَ ، ولا مَسأَلَةُ السّائِلینَ ؛ ارزُقنی بَردَ عَفوِکَ ، وحَلاوَةَ رَحمَتِکَ ! قالَ : فَقُلتُ لَهُ : یا هذَا ، أعِد عَلَیَّ ما قُلتَ . قالَ : قالَ لی : أ وَسَمِعتَهُ ؟ ! قُلتُ : نَعَم . قالَ لی : وَالَّذی نَفسُ الخِضرِ بِیَدِهِ ـ قالَ : وکانَ هُوَ الخِضرُ ـ لا یَقولُها عَبدٌ خَلفَ صَلاةٍ مَکتوبَةٍ إلّا غَفَرَ اللّهُ لَهُ ذُنوبَهُ ، ولَو کانَت مِثلَ زَبَدِ البَحرِ ، ورَملِ عالِجٍ ⁽²⁾، ووَرَقِ الشَّجَرِ ، وعَدَدِ النُّجومِ ، لَغَفَرَهَا اللّهُ لَهُ . ⁽³⁾

.

۴ / ۶ دیدن خضر

۴ / ۶دیدن خضرامام علی علیه السلام :شبی برای طواف رفته بودم که ناگهان ، مردی را دیدم که بر پرده کعبه چنگ انداخته ، می گوید : «ای آن که هیچ شنیدنی ، او را از شنیدن دیگر باز نمی دارد! ای آن که درخواست ها او را به اشتباه نمی افکنند! ای آن که اصرار (پافشاری) اصرارگران و درخواست طلب کنندگان ، رنجَش نمی دهد! به من خنکی گذشت و شیرینی رحمتت را روزی فرما» . به وی گفتم : ای مرد! آنچه را گفتی ، برایم تکرار کن . در پاسخم گفت : «آیا آن را شنیدی؟» . گفتم : آری . به من گفت: «سوگند به آن که جان خضر در دست اوست ، هیچ بنده ای این کلمات را در پسِ هر نماز واجب نمی گوید ، مگر آن که خداوند عز و جل گناهان او را می بخشد ، گر چه به مقدار کف دریاها ، ریگ بیابان ها ، برگ درختان ، و یا شمار ستارگان باشد . خداوند ، آنها را برای او می بخشد» . او خضر علیه السلام بود .

.

عنه علیه السلام :رَأَیتُ الخِضرَ علیه السلام فِی المَنامِ قَبلَ بَدرٍ بِلَیلَةٍ ، فَقُلتُ لَهُ : عَلِّمنی شَیئا اُنصَرَ بِهِ عَلَی الأَعداءِ ، فَقالَ : قُل : « یا هُوَ یا مَن لا هُوَ إلّا هُوَ» . فَلَمّا أصبَحتُ قَصَصتُها عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، فَقالَ لی : «یا عَلِیُّ ، عُلِّمتَ الاِسمَ الأَعظَمَ» . فَکانَ عَلی لِسانی یَومَ بَدرٍ . ⁽¹⁾

الإمام الجواد عن آبائه علیهم السلام :أقبَلَ أمیرُ المُؤمِنینَ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ ذاتَ یَومٍ ومَعَهُ الحَسَنُ بنُ عَلِیٍّ وسَلمانُ الفارِسِیُّ ، وأمیرُ المُؤمِنینَ مُتَّکِئٌ عَلی یَدِ سَلمانَ رضی الله عنه ، فَدَخَلَ المَسجِدَ الحَرامَ فَجَلَسَ ، إذ أقبَلَ رَجُلٌ حَسَنُ الهَیئَةِ وَاللِّباسِ ، فَسَلَّمَ عَلی أمیرِ المُؤمِنینَ وجَلَسَ بَینَ یَدَیهِ وقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أسأَلُکَ عَن ثَلاثِ مَسائِلَ ... ثُمَّ قامَ فَمَضی ، فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ لِلحَسَنِ علیهماالسلام : یا أبا مُحَمَّدٍ ، اتَّبِعهُ فَانظُر أینَ یَقصُدُ . قالَ : فَخَرَجتُ فی أثَرِهِ ، فَما کانَ إلّا أن وَضَعَ رِجلَهُ خارِجَ المَسجِدِ حَتّی ما دَرَیتُ أینَ أخَذَ مِنَ الأَرضِ ! فَرَجَعتُ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام فَأَعلَمتُهُ ، فَقالَ : یا أبا مُحَمَّدٍ ، تَعرِفُهُ ؟ قُلتُ : لا ، وَاللّهُ ورَسولُهُ وأمیرُ المُؤمِنینَ أعلَمُ ، فَقالَ : هُوَ الخِضرُ علیه السلام . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلام :شب قبل از بدر ، خضر علیه السلام را در خواب دیدم . به وی گفتم : چیزی به من یاد بده که با آن بر دشمنان ، پیروز گردم . گفت : «بگو : یا هو ، یا من لا هو إلّا هو ؛ ای او! ای کسی که جز او خدایی نیست!» . وقتی بیدار شدم ، آن را برای پیامبر خدا نقل کردم . فرمود : «ای علی! اسم اعظم به تو یاد داده شده است» . و آن ذکر ، در روز بدر ، همواره بر زبانم جاری بود .

امام جواد علیه السلامـ به نقل از پدرانش علیهم السلام ـ: روزی ، امیر مؤمنان همراه با حسن بن علی علیهماالسلامو سلمان فارسی ، در حالی که بر دست سلمان ـ که خداوند از او خشنود باد ـ تکیه کرده بود ، وارد مسجد الحرام شد و نشست . مردی خوش قیافه و خوش لباس ، وارد شد و بر امیر مؤمنان ، سلام کرد و در مقابل وی نشست و گفت : ای امیر مؤمنان! سه مسئله از تو می پرسم ... . آن گاه [ ، چون پاسخ گرفت] ، برخاست و رفت . امیر مؤمنان به حسن علیه السلام فرمود : «ای ابو محمّد! به دنبالش برو و ببین کجا می رود» . امام حسن علیه السلام گفت : در پی اش به راه افتادم . همین که پایش را بیرون مسجد گذاشت ، ناپدید شد و نفهمیدم که به کجای زمین رفت . به سوی امیر مؤمنان برگشتم و به وی خبر دادم . [ علی علیه السلام ] فرمود : «ابو محمّد! آیا او را می شناسی؟». گفتم : نه . خدا و پیامبر او و امیر مؤمنان ، آگاه ترند . فرمود : «او خضر علیه السلام بود» .

.

الإمام الرضا علیه السلام :لَمّا قُبِضَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله جاءَ الخِضرُ علیه السلام فَوَقَفَ عَلی بابِ البَیتِ وفیهِ عَلِیٌّ وفاطِمَةُ وَالحَسَنُ وَالحُسَینُ علیهم السلام ، ورَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله قَد سُجِّیَ ⁽¹⁾بِثَوبِهِ ، فَقالَ : السَّلامُ عَلَیکُم یا أهلَ بَیتِ مُحَمَّدٍ : « کُلُّ نَفْسٍ ذَآئِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیَـمَةِ » ، إنَّ فِی اللّهِ خَلَفاً مِن کُلِّ هالِکٍ ، وعَزاءً مِن کُلِّ مُصیبَةٍ ، ودَرَکاً مِن کُلِّ فائِتٍ ، فَتَوَکَّلوا عَلَیهِ ، وثِقوا بِهِ ، وأستَغفِرُ اللّهَ لی ولَکُم . فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : هذَا أخِیَ الخِضرُ علیه السلام ، جاءَ یُعَزّیکُم بِنَبِیِّکُم صلی الله علیه و آله . ⁽²⁾

التوحید عن الأصبغ بن نباتة :لَمّا جَلَسَ عَلِیٌّ علیه السلام فِی الخِلافَةِ وبایَعَهُ النّاسُ خَرَجَ إلَی المَسجِدِ ... فَصَعِدَ المِنبَرَ ... ثُمَّ قالَ : یا مَعشَرَ النّاسِ ! سَلونی قَبلَ أن تَفقِدونی . فَقامَ إلَیهِ رَجُلٌ مِن أقصَی المَسجِدِ مُتَوَکِّئاً عَلی عَصاهُ ، فَلَم یَزَل یَتَخَطَّی النّاسَ حَتّی دَنا مِنهُ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، دُلَّنی عَلی عَمَلٍ أنَا إذا عَمِلتُهُ نَجّانِیَ اللّهُ مِنَ النّارِ . قالَ لَهُ : اِسمَع یا هذَا ثُمَّ افهَم ثُمَّ استَیقِن ! قامَتِ الدُّنیا بِثَلاثَةٍ : بِعالِمٍ ناطِقٍ مُستَعمِلٍ لِعلِمِهِ ، وبِغَنِیٍّ لا یَبخَلُ بِمالِهِ عَلی أهلِ دینِ اللّهِ ، وبِفَقیرٍ صابِرٍ . فَإِذا کَتَمَ العالِمُ عِلمَهُ ، وبَخِلَ الغَنِیُّ ، ولَم یَصبِرِ الفَقیرُ ، فَعِندَهَا الوَیلُ وَالثُّبورُ ، وعِندَها یَعرِفُ العارِفونَ بِاللّهِ أنَّ الدّارَ قَد رَجَعَت إلی بَدئِها ؛ أیِ الکُفرِ بَعدَ الإیمانِ . أیُّهَا السّائِلُ ! فَلا تَغتَرَّنَّ بِکَثرَةِ المَساجِدِ ، وجَماعَةِ أقوامٍ أجسادُهُم مُجتَمِعَةٌ وقُلوبُهُم شَتّی . أیُّهَا السّائِلُ ! إنَّمَا النّاسُ ثَلاثَةٌ : زاهِدٌ وراغِبٌ وصابِرٌ . فَأَمَّا الزّاهِدُ فَلا یَفرَحُ بِشَیءٍ مِنَ الدُّنیا أتاهُ ، ولا یَحزَنُ عَلی شَیءٍ مِنها فاتَهُ ؛ وأَمَّا الصّابِرُ فَیَتَمَنّاها بِقَلبِهِ ، فَإِن أدرَکَ مِنها شَیئاً صَرَفَ عَنها نَفسَهُ لِما یَعلَمُ مِن سوءِ عاقِبَتِها ؛ وأَمَّا الرّاغِبُ فَلا یُبالی مِن حِلٍّ أصابَها أم مِن حَرامٍ . قالَ لَهُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، فَما عَلامَةُ المُؤمِنِ فی ذلِکَ الزَّمانِ ؟ قالَ : یَنظُرُ إلَی ما أوجَبَ اللّهُ عَلَیهِ مِن حَقٍّ فَیَتَوَلّاهُ ، ویَنظُرُ إلی ما خالَفَهُ فَیَتَبَرَّأُ مِنهُ وإن کانَ حَمیماً قَریباً . قالَ : صَدَقتَ وَاللّهِ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! ثُمَّ غابَ الرَّجُلُ فَلَم نَرَهُ ، فَطَلَبَهُ النّاسُ فَلَم یَجِدوهُ ، فَتَبَسَّمَ عَلِیٌّ علیه السلام عَلَی المِنبَرِ ثُمَّ قالَ : ما لَکُم ! هذَا أخِیَ الخِضرُ علیه السلام . ⁽³⁾

.

امام رضا علیه السلام :هنگامی که پیامبر خدا درگذشت ، خضر علیه السلام آمد و جلوی در ایستاد . علی ، فاطمه ، حسن و حسین علیهم السلام در خانه بودند و پیامبر خدا در لباسش پیچیده شده بود . خضر علیه السلام گفت : «درود بر شما ، ای خاندان محمّد! هر جانی چشنده مرگ است . اجر شما در روز قیامت ، داده خواهد شد . خدا را در پی هر درگذشته ای جانشینی است . هر مصیبتی را تسلّایی و هر فوت شده ای را عوضی است . بر خداوند عز و جل توکّل کنید و به او اعتماد نمایید . من برای خود و شما از خدا طلب آمرزش می کنم» . امیر مؤمنان فرمود : «این ، برادرم خضر است . آمده است تا درگذشت پیامبرتان را به شما تسلیت بگوید» .

التوحیدـ به نقل از اصبغ بن نُباته ـ: هنگامی که علی علیه السلام بر کرسی خلافت نشست و مردم با او بیعت کردند ، به مسجد آمد ... . بالای منبر رفت ... و آن گاه فرمود : «ای مردم! پیش از آن که مرا از دست بدهید ، از من بپرسید» . مردی از پایین مسجد ، در حالی که به عصایش تکیه کرده بود ، برخاست و از میان مردم گذشت تا به او نزدیک شد و گفت : ای امیر مؤمنان! مرا به کاری راهنمایی کن که چنانچه آن را انجام دادم ، خداوند عز و جل مرا از دوزخ ، نجات دهد . [ علی علیه السلام ] به وی فرمود : «ای مرد! بشنو ، بفهم و بِدان یقین کن . دنیا بر سه چیزْ استوار است : به دانشور سخنوری که به دانشش عمل می کند ؛ به ثروتمندی که در بخشش مالش به مسلمانان بخل نمی ورزد ؛ و به فقیرِ شکیبا . هر گاه دانشور ، دانش خویش را کتمان کند و ثروتمند ، بخل بورزد و فقیر ، شکیبایی نکند ، عذاب و هلاکت ، در خواهد آمد و در این هنگام ، عارفان (خداشناسان) خواهند فهمید که دنیا به آغاز خود برگشته است ؛ یعنی پس از ایمان ، به کفر گراییده است . ای پرسشگر! فراوانی مسجدها و جماعت مردمی که پیکرهایشان جمع و دل هایشان پراکنده است ، تو را فریب ندهد! ای پرسشگر! مردم ، سه گروه اند : زاهد ، شیفته و شکیبا . امّا زاهد ، به چیزی از دنیا که به وی دست آورده ، شادمان نمی گردد و بر چیزی از دنیا که از دست داده ، غمگین نمی شود . و امّا شکیبا ، دنیا را به دل ، آرزو می کند و هنگامی که چیزی از آن را فرا چنگ آورْد ، دل از آن می کَنَد ؛ چون از پایان بد آن ، آگاهی دارد . و امّا شیفته ، باکَش نیست که دنیا را از حلال به دست آورده است یا از حرام» . [ مرد] به وی گفت : ای امیر مؤمنان! در آن زمان ، نشان مؤمن چیست؟ [ علی علیه السلام ] فرمود : «به هر وظیفه ای که خداوند بر او واجب گردانیده است ، می نگرد و آن را پیروی می کند و به آنچه خداوند عز و جل خوش نمی دارد ، می نگرد و از آن بیزاری می جوید ، گر چه دوستی نزدیک باشد» . [ مرد] گفت : به خدا سوگند ، راست گفتی ، ای امیر مؤمنان! آن گاه ، غایب شد و او را ندیدیم و مردم در پی اش گشتند ؛ ولی وی را نیافتند . علی علیه السلام بر بالای منبر ، لبخندی زد و گفت : «شما را چه شده است؟ این ، برادرم خضر بود» .

.

۴ / ۷التَّکَلَّمُ مَعَ الأَرضِعلل الشرائع عن تمیم بن جذیم :کُنّا مَعَ عَلِیّ علیه السلام حَیثُ تَوَجَّهنا إلَی البَصرةِ ، قالَ : فَبَینَما نَحنُ نُزولٌ إذا اضطَرَبَتِ الأَرضُ ، فَضَرَبَها عَلِیٌّ علیه السلام بِیَدِهِ ، ثُمَّ قالَ لَها : ما لَکِ ؟ ثُمَّ أقبَلَ عَلَینا بِوَجهِهِ ، ثُمَّ قالَ لَنا : أما إنَّها لَو کانَتِ الزِّلزِلَةُ الَّتی ذَکَرَهَا اللّهُ عَزَّ وجَلَّ فی کِتابِهِ لَأَجابَتنی ، ولکِنَّها لَیسَت بِتِلکَ . ⁽¹⁾

۴ / ۸تَسبیحُ الحَصی فی یَدِهِالخرائج والجرائح عن أنس :إنَّهُ [النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله ]أخَذَ کَفّا مِنَ الحَصی فَسَبَّحنَ فی یَدِهِ ، ثُمَّ صَبَّهُنَّ فی یَدِ عَلِیٍّ علیه السلام فَسَبَّحَن فی یَدِهِ ، حَتّی سَمِعنَا التَّسبیحَ فی أیدِیهِما ! ثُمَّ صَبَّهُنَّ فی أیدینا فَما سَبَّحَت . ⁽²⁾

.

۴ / ۷ سخن گفتن با زمین

۴ / ۸ تسبیح گفتن ریگ ها در دستان او

۴ / ۷سخن گفتن با زمینعلل الشرائعـ به نقل از تمیم بن جذیم ـ: هنگامی که به بصره می رفتیم ، همراه علی علیه السلام بودیم . وقتی فرود آمدیم ، زمین ، لرزشی کرد . علی علیه السلام با دست بر زمین زد و به آن گفت : «تو را چه شده است؟». آن گاه به ما رو کرد و فرمود : «اگر این لرزش ، [ همان ]زلزله ای بود که خداوند عز و جل در کتابش یاد کرده است ، [ زمین] به من پاسخ می داد ؛ ولی این لرزش ، آن زلزله نبود» .

۴ / ۸تسبیح گفتن ریگ ها در دستان اوالخرائج و الجرائحـ به نقل از اَنَس ـ: [ پیامبر صلی الله علیه و آله ]مشتی ریگ به دست گرفت و ریگ ها در دست او به تسبیح گفتن پرداختند . آن گاه ، آنها را در دست علی علیه السلام ریخت. ریگ ها در دستان وی هم به تسبیح گفتن پرداختند، به گونه ای که تسبیح گویی آنها را در دستان آن دو شنیدیم . آن گاه ، آنها را در دست های ما ریخت . تسبیح نگفتند .

.

۴ / ۹إحیاءُ الشَّجَرَةِ الیابِسَةِإرشاد القلوب عن الحارث الأعور الهمدانی :خَرَجنا مَعَ أمیرِ المُؤمِنینَ حَتّی انتَهَینا إلَی العاقولِ ⁽¹⁾بِالکوفَةِ عَلی شاطِئِ الفُراتِ ، فَإِذا نَحنُ بِأصلِ شَجَرَةٍ ، وقَد وقَعَ أوراقُها وبَقِیَ عودُها یابِسا ، فَضَرَبَها بِیَدِهِ المُبارَکَةِ وقالَ لَها : اِرجِعی بِإِذنِ اللّهِ خَضراءَ ذاتَ ثَمَرٍ ! فَإِذا هِیَ تَخضَرُّ بِأَغصانِها مُثمِرَةً مورِقَةً وحَملُها الکُمَّثَری الَّذی لا یُری مِثلُهُ فی فَواکِهِ الدُّنیا ! وطَعِمنا مِنهُ وتَزَوَّدنا وحَمَلنا . فَلَمّا کانَ بَعدَ أیّامٍ عُدنا إلَیها فَإِذا بِها خَضراءُ فیهَا الکُمَّثری ! ⁽²⁾

۴ / ۱۰إصابَةُ المُستَهزِئِ بِهِ بِالجُنونِالإرشاد عن حکیم بن جبیر :شَهِدنا عَلِیّا أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام عَلَی المِنبَرِ یَقولُ : أنَا عَبدُ اللّهِ وأخو رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؛ ورِثتُ نَبِیَّ الرَّحمَةِ ، ونَکَحتُ سَیِّدَةَ نِساءِ أهلِ الجَنَّةِ ، وأنَا سَیِّدُ الوَصِیّینَ ، وآخِرُ أوصِیاءِ النَّبِیّینَ ، لا یَدَّعی ذلِکَ غَیری إلّا أصابَهُ اللّهُ بِسوءٍ . فَقالَ رَجُلٌ مِن عَبسٍ کانَ جالِسا بَینَ القَومِ : مَن لا یُحسِنُ أن یَقولَ هذَا ؛ أنَا عَبدُ اللّهِ وأخو رَسولِ اللّهِ ! ! فَلَم یَبرَح مِن مَکانِهِ حَتّی تَخَبَّطَهُ الشَّیطانُ ، فَجُرَّ بِرِجلِهِ إلی بابِ المَسجِدِ ! فَسَأَلنا قَومَه عَنهُ فَقُلنا : هَل تَعرِفونَ بِهِ عارِضا قَبلَ هذَا ؟ قالوا : اللّهُمَّ لا . ⁽³⁾

.

۴ / ۹ زنده کردن درخت خشک

۴ / ۱۰ دیوانه شدن استهزاکننده وی

۴ / ۹زنده کردن درخت خشکإرشاد القلوبـ به نقل از حارث اعور هَمْدانی ـ: همراه امیر مؤمنان به راه افتادیم تا به بوته زارهای کوفه در حاشیه فرات رسیدیم . در آن جا تنه درختی دیدیم که برگ هایش ریخته و چوبش خشک شده بود . ایشان با دست مبارک خود به آن زد و گفت : «به اذن خدا ، سبز شو و میوه بده!» . ناگهان ، شاخه های درخت ، سبز گشت و میوه و برگ داد و گلابی هایی داد که تا آن روز در بین میوه های دنیا ، به خوبی آنها دیده نشده بود . از آن گلابی ها خوردیم و کَنْدیم و با خود بردیم . پس از چند روز ، [ دوباره] نزدیک آن درخت رفتیم . دیدیم هنوز سبز است و گلابی دارد .

۴ / ۱۰دیوانه شدن استهزاکننده ویالإرشادـ به نقل از حکیم بن جبیر ـ: علی ، امیر مؤمنان را روی منبر دیدیم که می فرمود : «من ، بنده خدا و برادر پیامبر خدا هستم ، وارث پیامبر رحمت ، شدم و با سرور زنان اهل بهشت ، ازدواج کردم . من ، سَرور وصی ها و آخرینِ اوصیای پیامبرانم . هیچ کس جز من ، این ادّعا را نخواهد کرد ، مگر آن که خداوند ، وی را به مصیبت ، گرفتار خواهد نمود» . مردی از قبیله عَبْس که در بین مردمْ نشسته بود ، گفت : کیست که بلد نباشد بگوید : «من بنده خدا و برادر پیامبر خدا هستم»؟! هنوز از جایش بلند نشده بود که شیطان ، وی را گرفتار ساخت . او را با پاهایش تا درِ مسجد کشیدند . از اقوامش پرسیدیم که : آیا پیش از این در او بیماری ای دیده بودید؟ گفتند : هرگز!

.

شرح نهج البلاغة عن حکیم بن جبیر :خَطَبَ عَلِیٌّ علیه السلام فَقالَ فی أثناءِ خُطبَتِهِ : أنَا عَبدُ اللّهِ وأخو رَسولِهِ ، لا یَقولُها أحَدٌ قَبلی ولا بَعدی إلّا کَذَبَ ؛ وَرِثتُ نَبِیَّ الرَّحمَةِ ، ونَکحتُ سَیِّدَةَ نِساءِ هذِهِ الاُمّةِ ، وأنَا خاتَمُ الوَصِیّینَ . فَقالَ رَجُلُ مِن عَبسٍ : ومَن لا یُحسِنُ أن یَقولَ مِثلَ هذَا ! ! فَلَم یَرجِع إلی أهلِهِ حَتّی جُنَّ وصُرِعَ ، فَسَأَلوهُم : هَل رَأَیتُم بِهِ عَرَضا قَبلَ هذَا ؟ قالوا : ما رَأَینا بِهِ قَبلَ هذَا عَرَضا . ⁽¹⁾

۴ / ۱۱قِصَّةُ الخُفِّ وَالأَسوَدِالأغانی عن المدائنی :کانَ السَّیِّدُ [ الحِمیَرِیُّ ]یَأتِی الأَعمَشَ فَیَکتُبُ عَنهُ فَضائِلَ عَلِیٍّ رضی الله عنه ، ویَخرُجُ مِن عِندِهِ ویَقولُ فی تِلکَ المَعانی شِعرا . فَخَرَجَ ذاتَ یَومٍ مِن عِندِ بَعضِ اُمَراءِ الکوفَةِ وقَد حَمَلَهُ عَلی فَرَسٍ وخَلَعَ عَلَیهِ ، فَوَقَفَ بِالکُناسَةِ ثُمَّ قالَ : یا مَعشَرَ الکوفِیّینَ ! مَن جاءَنی مِنکُم بِفَضیلَةٍ لِعَلِیّ بنِ أبی طالِبٍ لَم أقُل فیها شِعرا أعطَیتُهُ فَرَسی هذَا وما عَلَیَّ . فَجَعَلوا یُحَدِّثونَهُ ویُنشِدُهُم ، حَتّی أتاهُ رَجُلٌ مِنهُم وقالَ : إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ رضی الله عنهعَزَمَ عَلَی الرُّکوبِ ، فَلَبِسَ ثِیابَهُ ، وأَرادَ لُبسَ الخُفِّ فَلَبِسَ أحَدَ خُفَّیهِ ، ثُمَّ أهوی إلَی الآخَرِ لِیَأخُذَهُ ، فَانقَضَّ عُقابٌ مِنَ السَّماءِ فَحَلَّقَ بِهِ ، ثُمَّ ألقاهُ ، فَسَقَطَ مِنهُ أسوَدُ ⁽²⁾وَانسابَ فَدَخَلَ جُحرا ، فَلَبِسَ عَلِیٌّ رضی الله عنهالخُفَّ . قالَ : ولَم یَکُن قالَ فی ذلِکَ شَیئا ، فَفَکَّرَ هُنَیهَةً ، ثُمَّ قالَ : ألا یا قَومُ لَلعَجَبُ العُجابُ لِخُفِّ أبِی الحُسَینِ ولِلحُبابِ ⁽³⁾أتی خُفّا لَهُ وَانسابَ فیهِ لِیَنهَشَ رِجلَهُ مِنهُ بِنابٍ فَخَرَّ مِنَ السَّماءِ لَهُ عُقابٌ مِنَ العُقبانِ أو شِبهُ العُقابِ فَطارَ بِهِ فَحَلَّق ثُمَّ أهوی بِهِ لِلأَرضِ مِن دونِ السَّحابِ إلی جُحرٍ لَهُ فَانسابَ فیهِ بَعیدِ القَعر لَم یُرتَج ⁽⁴⁾بِبابِ کَریهُ الوَجهِ أسودُ ذو بَصیصٍ حَدیدُ النّابِ أزرَقُ ذو لُعابِ ودوفِعَ عَن أبی حَسَنٍ عَلِیٍّ نَقیعُ سِمامِهِ بَعدَ انسِیابِ ⁽⁵⁾

.

۴ / ۱۱ داستان کفش و مار سیاه

شرح نهج البلاغةـ به نقل از حکیم بن جُبَیر ـ: علی علیه السلام سخنرانی کرد و در بین سخنانش گفت : «من ، بنده خدا و برادر پیامبر خدا هستم . هیچ کس پیش از من یا پس از من ، این سخن را نخواهد گفت ، مگر آن که دروغگوست . [ من] وارث پیامبر رحمت شدم و با سَرور زنان این امّت ، ازدواج کردم و من ، ختم اوصیایم» . مردی از قبیله عَبْس گفت : کیست که نتواند این ادّعا را بکند؟ آن مرد ، پیش خانواده اش برنگشته بود که دیوانه شد . از خانواده اش پرسیدند که : آیا پیش از این ، بیماری ای در وی دیده بودید؟ گفتند : پیش از این ، هیچ بیماری ای در وی ندیده بودیم .

۴ / ۱۱داستان کفش و مار سیاهالأغانیـ به نقل از مدائنی ـ: سیّد [ حِمْیَری ]پیش اَعمش می آمد و فضایل علی علیه السلام را از او [ می پرسید و ]می نوشت و از نزد او خارج می شد و درباره آن فضایل ، شعر می گفت . روزی ، او از پیش یکی از امیران کوفه بیرون آمد و آن امیر ، اسبی به وی داده و او را خلعت بخشیده بود . او در محلّه کُناسه ایستاد و گفت : ای کوفیان! هر کدام از شما که فضیلتی درباره علی بن ابی طالب بیاورد و من در آن باره شعری نسروده باشم ، این اسب و این خلعتم را به وی می دهم . آنان شروع کردند به حدیث کردن و سیّد ، برایشان شعر می خواند تا آن که مردی از آنان آمد و گفت : امیر مؤمنان ، علی بن ابی طالب علیه السلام خواست سوار اسب شود . [ پس ، ]لباس پوشید و خواست کفش بپوشد . یکی از کفش هایش را پوشید و خم شد تا کفش دیگرش را بردارد و بپوشد که عقابی از آسمان ، فرود آمد و آن را برداشت و به هوا برد و سپس ، آن را بر زمین انداخت و از آن ، ماری سیاه گریخت و وارد سوراخی شد . [ آن گاه ]علی علیه السلام کفشش را پوشید . سیّد ، در این باره شعری نگفته بود . کمی فکر کرد و گفت : ای مردم! شگفت ترین شگفتی ها در [ داستان] کفش ابو الحسین و مار [ است] : [ مار ،] وارد کفش او شد و در آن جا پنهان شد تا پای او را نیش بزند که از آسمان ، عقابی از عقاب ها فرود آمد ـ و یا شاید شبیه عقاب بود ـ آن را برداشت ، چرخاند و آن گاه از پایین ابرها به زمین افکند . [ مار] به لانه اش گریخت و در آن جا مخفی شد در سوراخی ژرف که هرگز ، بسته نگشته است بدمنظر ، سیاه و دارایِ چشمان تیز و نیشِ تیز کبود و لعاب دهان . و از ابو الحسن ، علی ، دفع شد سمّ کشنده آن ، پس از آن که به لانه گریخت .

.

۴ / ۱۲الإِخبارُ بِالاِسمِ الحَقیقِیِّشرح نهج البلاغة عن أحمد بن الحسن المیثمی :کانَ میثَمٌ التَّمّارُ مَولی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام عَبدا لِامرَأةٍ مِن بَنی أسَدٍ ، فَاشتَراهُ عَلِیٌّ علیه السلام مِنها وأَعتَقَهُ وقالَ لَهُ : مَا اسمُکَ ؟ قالَ : سالِمٌ . فَقالَ : إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله أخبَرَنی أنَّ اسمَکَ الَّذی سَمّاکَ بِهِ أبوکَ فِی العَجَمِ میثَمٌ . فَقالَ : صَدَقَ اللّهُ ورَسولُهُ وصَدَقتَ یا أمیر المُؤمِنینَ ! فَهُوَ وَاللّهِ اسمی . قالَ : فَارجِع إلَی اسمِکَ ودَع سالِما ، ونَحنُ نُکَنّیکَ بِهِ . فَکَنّاهُ أبا سالِمٍ . ⁽¹⁾

.

۴ / ۱۲ خبر دادن از نام اصلی

۴ / ۱۲خبر دادن از نام اصلیشرح نهج البلاغةـ به نقل از احمد بن حسن میثمی ـ: میثم تمّار ، آزاد شده علی بن ابی طالب علیه السلام ، برده زنی از بنی اسد بود . علی علیه السلام وی را از او خرید و آزاد ساخت و به وی فرمود : «نامت چیست؟» . گفت : سالم . فرمود : «پیامبر خدا به من خبر داده است که نامی که پدرت در زبان عجمی بر تو گذاشته ، میثم است» . گفت : خداوند و فرستاده او راست گفته اند و تو ـ ای امیر مؤمنان ـ راست گفتی . به خدا سوگند ، اسم من همان است . [ علی علیه السلام ] فرمود : «به نام اصلی خود برگرد و نام سالم را رها کن . ما سالم را در کُنیه تو قرار می دهیم» و وی را کُنیه «ابو سالم» داد .

.

۴ / ۱۳الدِّرهَمُ البَهرَجُ وَالتَّمرُ المُرُّالمناقب لابن شهر آشوب :أنفَذَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام میثَمَ التَّمّارَ فی أمرٍ ، فَوَقَفَ عَلی بابِ دُکّانِهِ ، فَأَتی رَجُلٌ یَشتَرِی التَّمرَ ، فَأَمَرَهُ بِوَضعِ الدِّرهَمِ ورَفعِ التَّمرِ . فَلَمَّا انصَرَفَ میثَمُ وَجَدَ الدِّرهَمَ بَهرَجا ⁽¹⁾، فَقالَ فی ذلِکَ ، فَقالَ علیه السلام : فَإذا یَکونُ التَّمرُ مُرّا . فَإِذا هُوَ بِالمُشتَری رَجَعَ وقالَ : هذَا التَّمرُ مُرٌّ ! ⁽²⁾

راجع : ص ۲۱۴ (لقاؤه فی أحبّ المواطن) . ج ۹ ص ۵۳۴ (الجمع بین الأضداد) . ج ۱۰ ص ۴۴۲ (سیف اللّه الذی لا یخطئ) .

.

۴ / ۱۳ درهم ناخالص و خرمای تلخ

نکته

۴ / ۱۳درهم ناخالص و خرمای تلخالمناقب ، ابن شهر آشوب :امیر مؤمنان ، میثم تمّار را در پی کاری فرستاد و خود به جای او در دکان [ خُرما فروشی او ]ایستاد . مردی آمد که خرما بخرد . [ علی علیه السلام ] به او فرمود که درهم ها را درون دکان بگذارد و خرما را بردارد . وقتی میثم باز گشت ، درهم ها را ناخالص یافت و در این باره سخنی گفت . علی علیه السلام فرمود : «خرما هم تلخ بود» . در این هنگام ، مشتری پیدا شد و گفت : خرما تلخ است .

ر . ک : ص ۲۱۵ (دیدار علی در خوشایندترین موقعیت ها) . ج ۹ ص ۵۳۵ (جمع بین اضداد) . ج ۱۰ ص ۴۴۳ (شمشیرِ بی خطای خداوند) .

نکتهیکی از کرامت های مهم و برجسته امام علی علیه السلام قدرت فوق العاده بدنی ایشان بوده که در شماری از روایات بدان اشاره شده است .

ر . ک : ج ۱ ص ۳۶۹ (ح ۲۱۹ ـ ۲۲۲) .

.

. .

بخش چهاردهم : مهرورزی به امام علی

اشاره

بخش چهاردهم : مهرورزی به امام علیفصل یکم : تأکید بر دوست داشتن امام علیفصل دوم : برکات دوست داشتن امام علیفصل سوم : ویژگی های دوستداران امام علیفصل چهارم : محبوبیت امام علی نزد خداوند ، پیامبر و فرشتگانفصل پنجم : برحذر داشتن از غلو در دوست داشتن امام علی

.

درآمد

درآمدمحبّت ، در فرهنگ اسلامی ، واژه ای ارجمند و زیباست . در آموزه های دینی به «مهر ورزی» ، توجهی ویژه شده است و تعبیر «هل الدینُ إلّا الحُبّ؟ آیا دین ، جز محبّت است؟» ، مکانت «مهر ورزی» را به اوج رسانده است . «حُبّ» چیست؟ چه کسی را باید دوست داشت؟ به چه کسی نباید مهر ورزید؟ اینها و جز اینها ، پرسش هایی است که آموزه های دینی بدانها پاسخ گفته اند و در این درآمد ، مجال پرداختن به آنها نیست . ⁽¹⁾اکنون بر این نکته تأکید می ورزیم که عشق به زیبایی و مهر ورزیدن به چهره های سرشار از نیکی و کرامت و رادی ، حقیقتی فطری است . نمی شود تصوّر کرد که کسی بر فطرت پاک ، باقی مانده و گرایش های فطری او دستخوش انحراف نگردیده باشد و در عین حال ، از عشق ورزی به زیبایی ها و دوست داشتن ارجمندی ها و والایی ها و گرایش به قلّه ها و قلّه سانی ها تن زند . پیامبر صلی الله علیه و آله به دوست داشتن علی علیه السلام سفارش کرده و مهر ورزیدن به اهل بیت علیهم السلام را نشانه ایمان دانسته است ، و آیا این همه جز واقع نمایی است؟ و جز ارشاد به حقیقت است؟ و به آنچه از درون جان انسان می جوشد؟!

.

علی علیه السلام سرشار از زیبایی هاست ، و وجودش چونان کوهساری سرچشمه تمامت فضیلت ها ، زیبایی ها ، ولایی ها و بزرگی ها ... و این واقعیّت ، تحقق همان حقیقت والایی است که همگان از تمام فِرقه ها ، جریان ها و مکتب ها ، دوست و دشمن ، بدان خشنود شده اند . ⁽¹⁾و مگر «اهل بیت علیهم السلام » جز این هستند؟ ... اکنون مجال گسترده گویی در این زمینه نیست ؛ امّا به لحاظ اهمیت موضوع و ارجمندی مطلب ، برچیدن دامن سخن بدون بازگویی اندکی از بسیار ، روا نخواهد بود . شایسته چنان می دانیم که لزوم مهرورزی به علی علیه السلام و اهل بیت علیهم السلام را در پرتو آیتی الهی به اختصار ، باز گوییم ، و راز تأکید بسیار بر دوست داشتنِ علی و آل علی علیهم السلام را در پرتو یکی از آیات الهی اندکی بکاویم و آن گاه در پرتو آموزه های نبوی و ... سخن را جمع بندی کنیم و خواننده را به خواندن احادیث و تأمل کردن در آنها فرا خوانیم : خداوند منزّه ، در سوره شورا ـ که موضوع محوری و بنیادین آموزه های آن ، وحی و ابعاد رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله است ـ به پیامبر خدا دستور می دهد که به مردمان بگوید : «قُل لَا أَسْـئلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی . ⁽²⁾بگو : بر این رسالت ، مزدی ، جز دوست داشتن خویشاوندان ، از شما نمی خواهم» . شگفتا! قرآن ، شعار همه پیامبران را یاد کرده است که می گفتند : «وَ مَآ أَسْـئلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلَا عَلَی رَبِّ الْعَــلَمِینَ . ⁽³⁾به خاطر انجام دادن رسالتم دستْ مزدی از شما نمی خواهم . مُزد من جز بر عهده پروردگار جهانیان نیست» .

.

امّا پیامبر صلی الله علیه و آله فرمان می یابد که بگوید : مزد رسالت من ، دوستی خویشاوندان من است . این آیت الهی چون در کنار آیات دیگری که در خطاب به پیامبر صلی الله علیه و آله به این موضوع پرداخته اند نهاده شود ، محتوای آن روشن است . در آیه دیگری آمده است : «قُلْ مَا سَأَلْتُکُم مِّنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ إِنْ أَجْرِیَ إِلَا عَلَی اللَّهِ . ⁽¹⁾بگو : «هر مزدی که از شما خواستم آن از خودتان! مزد من جز بر خدا نیست ...» . و در آیه ای دیگر آمده : «قُل لَا أَسْـئلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلَا ذِکْرَی لِلْعَــلَمِینَ . ⁽²⁾بگو : من ، از شما هیچ مزدی بر این [رسالت] نمی خواهم . این [قرآن] ، جز تذکّری برای جهانیان نیست» . که نشانگر آن است که آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله از امّت خواسته است ، برای آنان و به نفع آنان است ، و گر نه کتاب الهی ، «ذکر»ی است از آنِ همگان ، و پاداشی را برنمی تابد . در آیتی دیگر آمده است : «قُلْ مَآ أَسْـئلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَا مَن شَآءَ أَن یَتَّخِذَ إِلَی رَبِّهِ سَبِیلاً . ⁽³⁾بگو : بر این [رسالت] اجری از شما طلب نمی کنم ، جز این که هر کس بخواهد ، راهی به سوی پروردگارش [در پیش ]گیرد» . که نشانگر آن است که این پاداش ، پیوندی مستقیم با دعوت و پذیرش آن دارد ، و معنا چنین است که : پذیرش آنچه من عرضه می کنم ، همان پاداش من است و در ورای آن ، پاداشی نیست .

.

بدین سان و با توجّه به آیات دیگر ، این «مودّت» نیز به پاسخگویی به دعوت باز خواهد گشت و آیه بیانگر این خواهد بود که این خواست ، برای شما و در جهت منافع شماست . یعنی گاهی سخن از نفی کلّی مزد و پاداش است و دیگر گاه ، تأکید بر این که پاداش ، از آنِ کسی است که می خواهد راهی به خدا جوید ، و در پی آن ، تصریح به این که این پاداشی که خواسته ام نیز برای خود شماست و در نهایت ، این که : پاداش من «مودّت با اَقارب من» است . پس پاداش پیامبر صلی الله علیه و آله ویژگی هایی دارد : ۱ . مطلقا نفع آن ، عائد وی نمی شود ؛ ۲ . صد در صد به نفع امّت است ؛ ۳ . چیزی است که راه امّت را به سوی خدا هموار می سازد . بدین سان ، «الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی» تداوم راه رسالت و ادامه خطّ پیامبر صلی الله علیه و آله است . خودِ پیامبر صلی الله علیه و آله نیز این تعبیر قرآنی را معنا کرده و مصداق آن را در جهت اهداف کلّی ابلاغ دین ، روشن نموده و بدین سان ، آینده رهبری امّت را با توجه بدان ، مطرح ساخته است و صریحا در مقابل سؤال ها (که : این «قُربی» چه کسانی هستند؟) فرموده است : «علی و فاطمه و دو فرزند آن دو» . بدین ترتیب ، آیه نیز با تفسیر پیامبر خدا ، در جهت همان آهنگ کلّیِ تبلیغ رسالت و تأکید بر تداوم راه پیشوایی ، و روشنگریِ دیگری درباره فردای امّت است . روایات بسیاری که از «مودّت» آل محمّد صلی الله علیه و آله سخن گفته و محبت آنها را واجب شمرده ، و مرگ در راه محبت آنها را شهادت در راه خدا دانسته ، و کین ورزی بدانها و خشم گرفتن بر علی علیه السلام را نفاق معرفی کرده اند ، همه و همه در جهت ایجاد جریان

.

همسو با اهل بیت علیهم السلام بوده است و جلوگیری از شکل گیری جریانی معارض با آن بزرگواران و یقینا معارض با آموزه هایِ دین و معارف قرآنی بوده است . به واقع ، با این همه ، پیامبر صلی الله علیه و آله تداوم حرکت خود را در اهل بیت علیهم السلام می نگرد ، و پس از خود ، این رسالت را به دوش برجسته ترین مصداق اهل بیت ، علی علیه السلام می نهد ، و هرگونه رویارویی با وی را «مواجهه» با خویش تلقی می کند . یعنی نمی شود کسی فطرتی سالم داشته باشد ، از ایمان و باور استوار برخوردار باشد ، حق را بشناسد و حق مداری را پیشه کند و در عین حال ، به علی علیه السلام کین بورزد . و مگر نه این است که او سرشار از زیبایی ها و ارجمندی ها و ولایی هاست؟! می شود فطرتی سالم داشت و زیبایی را دوست نداشت و از سرایش حماسه برای زیبایی ها تن زد؟! آیا می شود حق مدار بود و علی را که تجسّم عینی حق است ، دوست نداشت؟! ... «وَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَا الضَّلَـلُ ؛ ⁽¹⁾و بعد از حقیقت ، جز گم راهی چیست؟» . چگونه می توان جامه زیبای ایمان به تن و دل در گرو خداوند داشت و علی علیه السلام را ـ که غرق در ایمان به خداوند و برترین عاشق و عابدِ اللّه و والاترین جلوه باور و ایمان است دوست نداشت؟! و این است راز سخن بلند مولا علیه السلام که فرمود : لَو ضَرَبتُ خَیشومَ المُؤمِنِ بِسَیفی هذا عَلی أن یُبغِضَنی ما أبغَضَنی ، ولَو صَبَبتُ الدُّنیا بِجَمّاتِها عَلَی المُنافِقِ عَلی أن یُحِبَّنی ما أحَبَّنی ، وذلِکَ أنَّهُ قُضِیَ فَانقَضی عَلی لِسانِ النَّبِیِّ الاُمِّیِّ صلی الله علیه و آله أنَّهُ قالَ : «یا عَلِیُّ! لا یُبغِضُکَ مُؤمِنٌ ولا یُحِبُّکَ مُنافِقٌ . ⁽²⁾چنانچه با شمشیرم بر بینی مؤمن بکوبم تا مرا دشمن بدارد ، هرگز با من دشمنی نمی ورزد ؛ چنانچه تمام دنیا را در اختیار منافقْ بگذارم تا مرا دوست

.

بدارد ، هرگز مرا دوست نخواهد داشت . این ، مقدّر شده و بر زبان پیامبر اُمّی جاری گشته است که او گفت : «ای علی! مؤمن ، تو را دشمن نمی دارد و منافق ، تو را دوست نمی دارد . چنین است راز عشق ورزی نیک نهادان مؤمن و شور و هیجان پاک سرشتان استوارْ باور در راه علی علیه السلام ؛ پیراسته دلانی که در سخت ترین شرایط زندگی از مهر ورزی به آستان علی علیه السلام تن نزدند و با استوار گامی ، شکوهمندترین حماسه ها را رقم زدند و با خون جوشان خویش ، عزت و صلابت و ایمان و عشق به حق را بر رواق تاریخ ، جاودانه ساختند ؛ حُجرها ، رُشَیدها ، میثم ها ، عمرو بن حَمِق ها و ...

.

الفصل الأوّل : التأکید علی حبّه۱ / ۱حُبُّهُ حُبُّ اللّهِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :إنَّ اللّهَ تَعالی عَهِدَ إلَیَّ عَهدا فی عَلِیٍّ ، فَقُلتُ : یا رَبِّ بیِّنهُ لی ، فَقالَ : اِسمَع ، فَقُلتُ : سَمِعتُ ، فَقالَ : إنَّ عَلِیّا رایَةُ الهُدی ، وإمامُ أولِیائی ، ونورُ مَن أطاعَنی ، وهُوَ الکَلِمَةُ الَّتی ألزَمتُهَا المُتَّقینَ ، مَن أحَبَّهُ أحَبَّنی ومَن أبغَضَهُ أبغَضَنی ، فَبَشِّرهُ بِذلِکَ . ⁽¹⁾

فضائل الصحابة لابن حنبل عن ابن عبّاس :بَعَثَنِی النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إلی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ فَقالَ : أنتَ سَیِّدٌ فِی الدُّنیا وسَیّدٌ فِی الآخِرَةِ ، مَن أحَبَّکَ فَقَد أحَبَّنی وحَبیبُکَ حَبیبُ اللّهِ ، وعَدُوُّکَ عَدُوّی وعَدُوّی عَدُوُّ اللّهِ ، الوَیلُ لِمَن أبغَضَکَ مِن بَعدی . ⁽²⁾

.

فصل یکم : تأکید بر دوست داشتن امام علی

۱ / ۱ دوست داشتن علی ، دوست داشتن خداست

فصل یکم : تأکید بر دوست داشتن امام علی۱ / ۱دوست داشتن علی ، دوست داشتن خداستپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل درباره علی به من سفارش کرد . گفتم : پروردگارا! آن سفارش را برایم روشن ساز . فرمود : «بشنو» . گفتم : می شنوم . آن گاه فرمود : «به درستی که علی ، پرچم هدایت ، پیشوای اولیای من ، و روشنگر راه فرمان بُرداران من است و او کلمه ای است که پرهیزگاران را به پیروی و همراهی آن ، فرمان داده ام . هر کس او را دوست بدارد ، مرا دوست داشته است و هر کس او را دشمن بدارد ، مرا دشمن داشته است . علی را به این سخنان ، بشارت بده» .

فضائل الصحابة ، ابن حنبلـ بـه نقل از ابـن عبّـاس ـ: پیامبر صلی الله علیه و آله توسّط من برای علی علیه السلام پیام فرستاد که : «تو ـ ای علی ـ در دنیا و آخرت ، سَرور هستی . هر کس تو را دوست بدارد ، مرا دوست داشته است و دوستدار تو دوستدار خداست . دشمن تو دشمن من است و شمن من ، دشمن خداست . بَدا به حال کسی که پس از من با تو دشمنی ورزد!» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن أحَبَّ عَلِیّا فَقَد أحَبَّنی ومَن أحَبَّنی فَقَد أحَبَّ اللّهَ ، ومَن أبغَضَ عَلِیّا فَقَد أبغَضَنی ومَن أبغَضَنی فَقَد أبغَضَ اللّهَ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أحَبَّهُ فَقَد أحَبَّ اللّهَ تَعالی ، ومَن أبغَضَهُ فَقَد أبغَضَ اللّهَ تَعالی . ⁽²⁾

الأمالی للطوسی عن سلمان :لا أزالُ اُحِبُّ عَلِیّا علیه السلام ، فَإِنّی رَأَیتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَضرِبُ فَخِذَهُ ویَقولُ : مُحِبُّکَ لی مُحِبٌّ ومُحِبّی للّهِِ مُحِبٌّ ، ومُبغِضُکَ لی مُبغِضٌ ومُبغِضی للّهِِ تَعالی مُبغِضٌ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :کُنتُ یَومَ بَدرٍ جالِسا وقَدِ انقَضَتِ الغَزاةُ ، فَهَبَطَ عَلَیَّ جَبرائیلُ علیه السلام فَقالَ : یا مُحَمَّدُ ، إنَّ اللّهَ تَعالی یُقرِئُکَ السَّلامَ ویَقولُ لَکَ : إنّی آلَیتُ عَلی نَفسی بِنَفسی ألّا اُلهِمَ حُبَّ عَلِیٍّ إلّا مَن أحبَبتُهُ ، فَمَن أحبَبتُهُ ألهَمتُهُ ذلِکَ ، ومَن أبغَضتُهُ ألهَمتُهُ بُغضَهُ وعَداوَتَهُ . ⁽⁴⁾

الأمالی للطوسی عن أنس بن مالک :لَقَد سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله وهُوَ یَقولُ : یا أنَسُ ، تُحِبُّ عَلِیّا ؟ قُلتُ : یا رَسولَ اللّهِ ، وَاللّهِ إنّی لَأُحِبُّهُ لِحُبِّکَ إیّاهُ . فَقالَ : أما إنَّکَ إن أحبَبتَهُ أحَبَّکَ اللّهُ ، وإن أبغَضتَهُ أبغَضَکَ اللّهُ ، وإن أبغَضَکَ اللّهُ أولَجَکَ فِی النّارِ . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس علی را دوست بدارد ، مرا دوست داشته است و هر کس مرا دوست بدارد ، خداوند را دوست داشته است . هر کس با علی دشمنی ورزد ، با من دشمنی ورزیده و هر کس با من دشمنی ورزد ، با خداوند دشمنی ورزیده است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس علی را دوست بدارد ، خدای متعال را دوست داشته و هر کس علی را دشمن بدارد ، خدای متعال را دشمن داشته است .

الأمالی ، طوسیـ به نقل از سلمان ـ: علی را همیشه دوست داشته ام ؛ چرا که دیدم پیامبر خدا بر ران او می زد و می فرمود : «دوستدار تو دوستدار من است و دوستدار من ، دوستدار خدا . دشمن تو دشمن من است و دشمن من ، دشمن خدای والا» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در روز بدر ، هنگامی که جنگْ پایان یافته بود ، نشسته بودم که جبرئیل علیه السلام بر من فرود آمد و گفت : «ای محمّد! خداوند والا بر تو سلام می فرستد و به تو می گوید : به خودم سوگند یاد کرده ام که محبّت علی را در دل کسی قرار ندهم ، مگر آن که وی را دوست داشته باشم . پس ، کسی را که دوست بدارم ، محبّت علی را در دلش قرار می دهم و کسی را که دشمن بدارم ، کینه و دشمنی علی را در او می نهم» .

الأمالی ، طوسیـ به نقل از اَنَس بن مالک ـ: از پیامبر خدا شنیدم که فرمود : «ای انس! آیا علی را دوست داری؟». گفتم : ای پیامبر خدا! به خدا سوگند ، او را دوست دارم ، به خاطر آن که تو او را دوست داری . پیامبر خدا فرمود : «بدان که اگر علی را دوست بداری ، خداوند عز و جل تو را دوست می دارد و اگر او را دشمن بداری ، خداوند ، تو را دشمن می دارد و اگر خدا تو را دشمن بدارد ، در آتش فرو می اندازد» .

.

راجع : ص ۲۴۸ (اللّه ورسوله) .

۱ / ۲حُبُّهُ حُبُّ النَّبِیِّرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن أحَبَّ عَلِیّا فَقَد أحَبَّنی ، ومَن أبغَضَ عَلِیّا فَقَد أبغَضَنی . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آلهـ فی علیٍّ علیه السلام ـ: مَن أحَبَّهُ فَقَد أحَبَّنی ومَن أحَبَّنی فَقَد أحَبَّهُ اللّهُ ، ومَن أبغَضَهُ فَقَد أبغَضَنی ومَن أبغَضَنی فَقَد أبغَضَ اللّهَ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :عَلِیٌّ أقضی اُمَّتی بِکتابِ اللّهِ ، فَمَن أحَبَّنی فَلیُحِبَّهُ ؛ فَإِنَّ العَبدَ لا یَنالُ وَلایَتی إلّا بِحُبِّ عَلِیٍّ علیه السلام . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، أنَا وَلِیٌّ لِمَن والَیتَ ، وأنَا عَدُوٌّ لِمَن عادَیتَ . یا عَلِیُّ ، مَن أحَبَّکَ فَقَد أحَبَّنی ، ومَن أبغَضَکَ فَقَد أبغَضَنی . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۲ دوست داشتن علی ، دوست داشتن پیامبر است

ر . ک : ص ۲۴۹ (خداوند و پیامبرش) .

۱ / ۲دوست داشتن علی ، دوست داشتن پیامبر استپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هر کس علی را دوست بدارد ، به یقین مرا دوست داشته است و هر کس علی را دشمن بدارد ، به یقین مرا دشمن داشته است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آلهـ درباره علی علیه السلام ـ: هر کـس عـلی را دوست بدارد ، به یقین مرا دوست داشته است و هر کس مرا دوست بدارد ، به یقین ، خداوندْ او را دوست می دارد و هر کس علی را دشمن بدارد ، به یقین ، مرا دشمن داشته است و هر کس مرا دشمن بدارد ، به یقین خداوندْ او را دشمن می دارد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :عـلی ، آگـاه ترینِ امّـتِ من بـه [موازین] قضا ، اساس کتاب خداست . هر که مرا دوست دارد ، باید علی را دوست بدارد . بنده به پیوندِ دوستی من نمی رسد ، مگر به واسطه دوستی با علی .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! من ، دوست کسی هستم که تو دوست او باشی و دشمن کسی هستم که تو دشمن او باشی . ای علی! کسی که تو را دوست می دارد ، به یقین مرا دوست دارد و کسی که تو را دشمن می دارد ، به یقین مرا دشمن می دارد .

.

عنه صلی الله علیه و آله :خُلِقتُ أنَا وعَلِیٌّ مِن نورٍ واحِدٍ ، فَمُحِبّی مُحِبُّ عَلِیٍّ ومُبغِضی مُبغِضُ عَلِیٍّ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :یا عَلِیُّ ، کَذَبَ مَن زَعَمَ أنَّهُ یُحِبُّنی ویُبغِضُکَ . ⁽²⁾

تاریخ دمشق عن جابر :دَخَلَ عَلَینا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ونَحنُ فِی المَسجِدِ وهُوَ آخِذٌ بِیَدِ عَلِیٍّ ، فَقالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله :أ لَستُم زَعَمتُم أنَّکُم تُحِبّونی ؟ قالوا : بَلی یا رَسولَ اللّهِ . قالَ : کَذَبَ مَن زَعَمَ أنّهُ یُحِبُّنی ویُبغِضُ هذَا . ⁽³⁾

الإمام الباقر عن آبائه علیهم السلام :جاءَ رَجُلٌ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا رَسولَ اللّهِ ، أکُلُّ مَن قالَ : «لا إلهَ إلَا اللّهُ» مُؤمِنٌ ؟ قالَ : إنَّ عَداوَتَنا تُلحِقُ ⁽⁴⁾بِالیَهودِ وَالنَّصاری ، إنَّکُم لا تَدخُلونَ الجَنَّةَ حَتّی تُحِبّونی ، وکَذَبَ مَن زَعَمَ أنَّهُ یُحِبُّنی ویُبغِضُ هذَا . یَعنی عَلِیّا علیه السلام . ⁽⁵⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :من و علی از یک نور آفریده شده ایم . پس ، دوستدار من دوستدار علی و دشمن من ، دشمن علی است .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای علی! کسی که گمان می کند مرا دوست دارد ، و[لی] با تو دشمنی می ورزد ، دروغ می گوید .

تاریخ دمشقـ به نقل از جابر ـ: درْ مسجد نشسته بودیم که پیامبر خدا بر ما وارد شد و دست علی علیه السلام را گرفته بود . آن گاه فرمود : «مگر شما گمان نمی برید که مرا دوست می دارید؟». گفتند : چرا ، ای پیامبر خدا! فرمود : «کسی که گمان می برد مرا دوست دارد ، و[لی] با علی دشمنی می ورزد ، دروغ می گوید» .

امام باقر علیه السلامـ به نقل از پدرانش ـ: مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت : ای پیامبر خدا! آیا هر کس «لا اله الّا اللّه » بگوید ، مؤمن است ؟ پیامبر خدا فرمود : «دشمنی با ما ، [ حتّی اگر از سوی کسی باشد که لا إله إلّا اللّه بر زبان می آورد ، ]از یهود و نصارا سرچشمه می گیرد . شما به بهشتْ وارد نمی شوید ، مگر که مرا دوست بدارید و کسی که گمان می برد مرا دوست دارد ، و[لی] با این (یعنی علی) دشمنی می ورزد ، دروغ می گوید» .

.

المناقب للخوارزمی عن أبی برزة :قــالَ رَسولُ اللّهُ صلی الله علیه و آله ـ ونَحنُ جُلوسٌ ذاتَ یَومٍ ـ : وَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ ، لا تَزولُ قَدَمُ عَبدٍ یَومَ القِیامَةِ حَتّی یَسأَلَهُ اللّهُ تَبارَکَ وتَعالی عَن أربَعٍ : عَن عُمرِهِ فیما أفناهُ ، وعَن جَسَدِهِ فیما أبلاهُ ، وعَن مالِهِ فیما کَسَبَهُ وفیما أنفَقَهُ ، وعَن حُبِّنا أهلَ البَیتِ . فَقالَ لَهُ عُمَرُ : فَما آیَةُ حُبِّکُم مِن بَعدِکُم ؟ قالَ : فَوَضَعَ یَدَهُ عَلی رَأسِ عَلِیٍّ ـ وهُوَ إلی جانِبِهِ ـ وقالَ : إنَّ حُبّی مِن بَعدی حُبُّ هذَا . ⁽¹⁾

۱ / ۳حُبُّهُ فَریضَةٌرسول اللّه صلی الله علیه و آله :جاءَنی جَبرَئیلُ مِن عِندِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ بِوَرَقَةِ آسٍ خَضراءَ مَکتوبٌ فیها بِبَیاضٍ : إنّی افتَرَضتُ مَحَبَّةَ عَلِیٍّ بنِ أبی طالِبٍ عَلی خَلقی عامَّةً ، فَبَلِّغُهم ذلِکَ عَنّی . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :إنَّ جَبرَئیلَ هَبَطَ عَلَیَّ یَومَ الأَحزابِ وقالَ : إنَّ رَبَّکَ یُقرِئُکَ السَّلامَ ، ویَقولُ لَکَ : إنّی قَدِ افَتَرضتُ حُبَّ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ومَوَدَّتَهُ عَلی أهلِ السَّماواتِ وأَهلِ الأَرضِ ، فَلَم أُعذِر فی مَحَبَّتِهِ أحَدا ، فَمُر اُمَّتَکَ بِحُبِّهِ ، فَمَن أحَبَّهُ فَبِحُبّی وحُبِّکَ أحَبَّهُ ، ومَن أبغَضَهُ فَبِبُغضی وبُغضِکَ أبغَضَهُ . ⁽³⁾

.

۱ / ۳ دوست داشتن علی واجب است

المناقب ، خوارزمیـ به نقل از ابو بَرزه ـ: روزی ، نزد پیامبر خدا نشسته بودیم که فرمود : «سوگند به آن که جانم در دست اوست ، هیچ بنده ای در روز قیامت قدم برنمی دارد ، تا این که خداوند متعال ، درباره چهار چیز از او پرسش کند : درباره عمرش که آن را در چه راهی صرف نموده است ؛ درباره جسمش که آن را در چه راهی فرسوده است ؛ درباره دارایی و ثروتش که آن را از چه طریقی کسب و در چه راهی خرج کرده است ؛ و درباره دوستی با ما اهل بیت» . عمر از پیامبر خدا سؤال کرد : نشانه دوستی با شما پس از شما چیست؟ پیامبر خدا ، دستش را بر سرِ علی علیه السلام ـ که کنارش ایستاده بود ـ نهاد و فرمود : «پس از درگذشت من ، دوستی با علی ، نشانه دوستی با من است» .

۱ / ۳دوست داشتن علی واجب استپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جبرئیل علیه السلام برگ مُورْد سبزی از سوی خدای عز و جل نزد من آمد که در آن ، به خطّ سفید نوشته شده بود : «به درستی که دوستی با علی بن ابی طالب را بر همه مخلوقاتم واجب گردانیدم . این پیام مرا به همه آنان برسان» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :در روز جنگ احزاب ، جبرئیل علیه السلام بر من فرود آمد و گفت : پروردگارت بر تو سلام می فرستد و می فرماید : «من ، دوست داشتن علی بن ابی طالب و علاقه به او را بر ساکنان آسمان ها و زمین ، واجب کرده ام و عذر اَحدی را در [صورت کوتاهی در ]دوست داشتن او نمی پذیرم . پس ، امّتت را به دوست داشتن وی امر کن ؛ چرا که من ، دوستدار علی را به خاطر محبّتش به خودم و محبّتش به تو دوست می دارم و دشمن علی را به خاطر دشمنی اش با خودم و دشمنی اش با تو دشمن می دارم» .

.

عنه صلی الله علیه و آله :أتانی جُبرَئیلُ فَقالَ : إنَّ اللّهَ یَأمُرُک أن تُحِبَّ عَلِیّا وأن تَأمُرَ بِحُبِّهِ ووَلایَتِهِ ، فَإِنّی مُعطٍ أحِبّاءَ عَلِیٍّ الجَنَّةَ خُلدا بِحُبِّهِم إیّاهُ ، ومُدخِلٌ أعداءَهُ والتّارِکینَ وَلایَتَهُ النّارَ جَزاءً بِعَداوَتِهِم إیّاهُ وتَرکِهِم وَلایَتَهُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :إنَّ جَبرَئیل نَزَلَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا مُحَمَّدُ ، إنَّ اللّهَ یَأمُرُکَ أن تُحِبَّ عَلِیّا وتُحِبَّ مَن یُحِبُّهُ ، فَإِنَّ اللّهَ تَعالی یُحِبُّ عَلِیّا . ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :أمَرَنِی اللّهُ عَزَّ وجَلَّ بِحُبِّ أربَعَةٍ وأَخبَرَنی أنَّهُ یُحِبُّهُم ، إنَّکَ یا عَلِیُّ مِنهُم ، إنَّکَ یا عَلِیّ مِنهُم . ⁽³⁾

المستدرک علی الصحیحین عن بریدة :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّ اللّهَ أمَرَنی بِحُبِّ أربَعَةٍ مِن أصحابی وأَخبَرَنی أنَّهُ یُحِبُّهُم . قالَ : قُلنا : مَن هُم یارَسولَ اللّهِ ؟ وکُلُّنا نُحِبُّ أن نَکون مِنهُم . فَقالَ : ألا إنَّ عَلِیّا مِنهُم ، ثُمَّ سَکَتَ ، ثُمَّ قالَ : أما إنَّ عَلِیّا مِنهُم ، ثُمَّ سَکَتَ . ⁽⁴⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :جبرئیل علیه السلام ، نزد من آمد و گفت : «خداوند به تو فرمان می دهد که علی را دوست بداری و به محبّت و ولایت او امر نمایی . به درستی که به دوستداران علی ، فقط به خاطر محبّتشان به او ، بهشت جاودانه می بخشم و دشمنان او و روی گردانان از ولایتش را فقط به خاطر دشمنی با او و ترک ولایت او ، داخل جهنّم می گردانم» .

امام علی علیه السلام :جبرئیل علیه السلام ، بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و گفت : «ای محمّد! خداوند به تو فرمان می دهد که علی را دوست بداری و دوستدار وی را [ نیز ]دوست بداری ؛ چرا که خداوند ، علی را دوست دارد» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :خداوند عز و جل مرا به دوست داشتن چهار نفر فرمان داده و به من خبر داده است که خود نیز آن چهار نفر را دوست دارد . (و دو بار فرمود :) ای علی! تو یکی از آن چهار نفر هستی .

المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از بُرَیده ـ: پیامبر خدا فرمود : «به درستی که خداوند ، مرا به دوست داشتن چهار نفر از یارانم امر کرده و به من خبر داده است که خود نیز آنان را دوست دارد» . پرسیدیم : این افراد ، چه کسانی هستند؟ ما همه مشتاقیم که از آنان باشیم . فرمود : «بدانید که علی از آنان است» . آن گاه ، لب فرو بست و دوباره فرمود : «علی از آنان است» و دیگر سخنی نگفت .

.

سنن الترمذی عن بریدة :قالَ رَسولُ اللّه صلی الله علیه و آله : إنَّ اللّهَ أمَرَنی بِحُبِّ أربَعَةٍ وأخبَرَنی أنَّهُ یُحِبُّهُم . قیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ، سَمِّهِم لَنا . قالَ : عَلِیٌّ مِنهُم ـ یَقولُ ذلِکَ ثَلاثا ـ وأبو ذَرٍّ وَالمِقدادُ وسَلمانُ ، أمَرَنی بِحُبِّهِم وأخَبرَنی أنَّهُ یُحِبُّهُم . ⁽¹⁾

مسند الرویانی عن بریدة :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : اُمِرتُ بِحُبِّ أربَعَةٍ مِن أصحابی ، وأخبَرَنِی اللّهُ تَعالی أنَّهُ یُحِبُّهُم . قُلتُ : مَن هُم یا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : فیهِم عَلِیٌّ . قالَ : ثُمَّ ذَکَرَ ذلِکَ مِنَ الغَدِ ، فَقُلتُ : مَن هُم ؟ قالَ : مِنهُم عَلِیٌّ . ثُمَّ ذَکَرَ الیَومَ الثّانِیَ ، فَقُلتُ : مَن هُم یا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : مِنهُم عَلِیٌّ . قالَ : ثُمَّ ذَکَرَ الیَومَ الثّالِثَ ، فَقُلتُ : مَن هُم ؟ فَقالَ : مِنهُم عَلِیٌّ ، وأبو ذَرٍّ الغِفارِیُّ ، وسَلمانُ الفارِسِیُّ ، وَالمِقدادُ بنُ الأَسوَدِ الکِندِیُّ . ⁽²⁾

تفسیر فرات عن سلیم بن قیس عن الإمام علیّ علیه السلام :سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ فی کَلامٍ لَهُ طَویلٍ : إنَّ اللّهَ أمَرَنی بِحُبِّ أربَعَةٍ رِجالٍ مِن أصحابی وأَخَبَرنی أنَّهُ یُحِبُّهمُ ، وأمَرَنی أن اُحِبَّهُم ، وَالجَنَّةُ تَشتاقُ إلَیهِم . فَقیلَ : مَن هُم یا رَسولَ اللّهِ ؟ فَقالَ : عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ ، ثُمَّ سَکَتَ . فَقالوا : مَن هُم یا رَسولَ اللّهِ ؟ فَقالَ : عَلِیٌّ ، ثُمَّ سَکَتَ . فَقالوا : مَن هُم یا رَسولَ اللّهِ ؟ فَقالَ : عَلِیٌّ وثَلاثَةٌ مَعَهُ ، وهُوَ إمامُهُم وقائِدُهُم ودَلیلُهُم وهادیهِم ، لا یَنثَنونَ ، ولایَضِلّونَ ، ولا یَرجِعونَ ، ولا یَطولُ عَلَیهِمُ الأَمَدُ فَتَقسُوَ قُلوبُهُم : سَلمانُ وأبوذَرٍّ وَالمِقدادُ . ⁽³⁾

.

سُنن التِّرمَذیـ به نقل از بُرَیده ـ: پیامبر خدا فرمود : «خداوند عز و جل مرا به دوست داشتن چهار نفر ، امر کرده و به من خبر داده است که خود نیز آن چهار نفر را دوست دارد» . گفتند : ای پیامبر خدا! این افراد را برایمان نام ببر . فرمود : «علی از آنان است» و سه بار تکرار کرد [ و آن گاه افزود :] «و ابوذر ، مقداد و سلمان . خداوند ، مرا به دوست داشتن آنان امر کرده و به من خبر داده است که خود نیز آنان را دوست دارد» .

مُسنَد الرویانیـ به نقل از بُرَیده ـ: پیامبر خدا فرمود : «به دوست داشتن چهار نفر از یارانم امر شده ام و خداوند متعال به من خبر داده که خود نیز آنان را دوست دارد» . پرسیدم: ای پیامبر خدا! این افراد ، چه کسانی هستند؟ فرمود : «علی در میان آنان است» . پیامبر خدا ، فردا هم این مطلب را تکرار کرد . از ایشان پرسیدم : این افراد چه کسانی هستند؟ فرمود : «علی از آنان است» . پس فردا نیز پیامبر صلی الله علیه و آله این سخن را تکرار کرد و من ، باز از ایشان سؤال کردم که : ای پیامبر خدا! این افراد چه کسانی هستند؟ فرمود : «علی از آنان است» . روز چهارم نیز پیامبر صلی الله علیه و آله مطلب را تکرار کرد . از ایشان پرسیدم : این افراد ، چه کسانی هستند؟ فرمود : «علی از آنان است و نیز ابوذر غِفاری ، سلمان فارسی و مِقداد بن اَسوَد کِنْدی» .

تفسیر فراتـ به نقل از سُلَیم بن قیس ، از امام علی علیه السلام ـ: شنیدم که پیامبر خدا در سخنی بلند می فرمود : «به درستی که خداوندْ مرا به دوست داشتن چهار نفر از یارانم امر کرده و به من خبر داده است که خود نیز آنان را دوست دارد و به من امر کرده که آنان را دوست بدارم . و بهشت ، مشتاق آنان است» . گفتند : ای پیامبر خدا! این افراد ، چه کسانی هستند؟ فرمود : «علی بن ابی طالب» و آن گاه ، لب فرو بست . [بار دیگر] سؤال کردند که : ای پیامبر خدا! این افراد ، چه کسانی هستند ؟ فرمود : «علی» و دیگر سخنی نگفت . [برای بار سوم] پرسیدند : ای پیامبر خدا! این افراد ، چه کسانی هستند؟ فرمود : «علی و سه نفر دیگر که همراه او هستند و او پیشوا ، رهبر ، راهنما و هدایتگر آنان است . این چهار تن ، نمی لغزند ، گم راه نمی شوند ، عدول نمی کنند و آرزوهای دور و دراز که سبب سخت شدن دل هایشان گردد ، ندارند . [این سه تن عبارت اند از :] سلمان ، ابوذر و مقداد» .

.

الإمام الحسن علیه السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : یا أنَسُ انطَلِق فَادعُ لی سَیِّدَ العَرَبِ ـ یعنی عَلِیّا ـ فَقالَت عائِشَةُ :أ لَستَ سَیِّدَ العَرَبِ ؟ قالَ : أنَا سَیِّدُ وُلدِ آدَمَ ، وعَلِیٌّ سَیِّدُ العَرَبِ . فَلَمّا جاءَ عَلِیٌ رضی الله عنه أرسَلَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلَی الأَنصارِ ، فَأَتَوهُ فَقالَ لَهُم : یا مَعشَرَ الأَنصارِ ، أ لا أدُلُّکُم عَلی ما إن تَمَسَّکتُم بِهِ لَن تَضِلّوا بَعدَهُ ؟ قالوا : بَلی یا رَسولَ اللّهِ . قالَ : هذَا عَلِیٌّ فَأَحِبّوهُ بِحُبّی وکَرِّموهُ لِکَرامَتی ، فَإِنَّ جِبریلَ علیه السلام أمَرَنی بِالَّذی قُلتُ لَکُم عَنِ اللّهِ عَزَّوجَلَّ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :عَلَیکُم بِعَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام ؛ فَإِنَّهُ مَولاکُم فَأَحِبّوهُ ، وکَبیرُکُم فَاتَّبِعوهُ ، وعالِمُکُم فَأَکرِموهُ ، وقائِدُکُم إلَی الجَنَّةِ فَعَزِّزوهُ ، وإذا دَعاکُم فَأَجیبوهُ ، وإِذا أمَرَکُم فَأَطیعوهُ ، أحِبّوهُ بِحُبّی ، وأَکرِموهُ بِکَرامَتی ، ما قُلتُ لَکُم فی عَلِیٍّ إلّا ما أمَرَنی بِهِ رَبّی جَلَّت عَظَمَتُهُ . ⁽²⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَعاشِرَ أصحابی ، لا تَلومونی فی حُبِّ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ، فَإِنَّما حُبّی عَلِیّا مِن أمرِ اللّهِ ، وَاللّهُ أمَرَنی أن اُحِبَّ عَلِیّا واُدنیَهُ . یا عَلیُّ ، مَن أحَبَّکَ فَقَد أحَبَّنی ، ومَن أحَبَّنی فَقَد أحَبَّ اللّهَ ، ومَن أحَبَّ اللّهَ أحَبَّهُ اللّهُ ، وکانَ حَقیقا عَلَی اللّهِ أن یُسکِنَ مُحِبّیهِ الجَنَّةَ . یا عَلِیُّ ، مَن أبَغَضَکَ فَقَد أبغَضَنی ، ومَن أبغَضَنی فَقَد أبغَضَ اللّهَ ، ومَن أبغَضَ اللّهَ أبغَضَهُ اللّهُ ولَعَنَهُ ، وکانَ حَقیقا عَلَی اللّهِ أن یوقِفَهُ یَومَ القِیامَةِ مَوقِفَ البُغَضاءِ ، ولا یُقبَلُ مِنهُ صَرفٌ ولا عَدلٌ ولا إجارَةٌ . ⁽³⁾

.

امام حسن علیه السلام :پیامبر خدا فرمود : «ای انَس! برو و سَرور عرب (یعنی علی) را نزد من فرا بخوان» . عایشه گفت : مگر تو سَرور عرب نیستی؟ فرمود : «من ، سرور فرزندان آدمم و علی ، سرور عرب است» . هنگامی که علی علیه السلام آمد ، پیامبر خدا در پی انصار فرستاد . وقتی انصار گرد آمدند ، پیامبر صلی الله علیه و آله به آنان فرمود : «ای جماعت انصار! نمی خواهید شما را به چیزی راهنمایی کنم که اگر به آن تمسّک جویید ، پس از آن ، هرگز گم راه نمی شوید؟» . گفتند : چرا ، ای پیامبر خدا! فرمود : «این ، علی است . پس به خاطر دوستی با من ، دوستش داشته باشید و به خاطر بزرگی من ، بزرگش بدارید . سخنی که برایتان گفتم ، جبرئیل علیه السلام از جانب خداوند عز و جل مرا بدان فرمان داده است» . ⁽¹⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :اقتدا به علی بن ابی طالب ، واجب است ؛ چون او سَرور شماست . پس دوستش بدارید ؛ بزرگ شماست،پس پیروی اش نمایید؛دانای شماست،پس گرامی اش بدارید؛ رهبر شما به سوی بهشت است،پس عزیزش بدارید. هنگامی که شما را فرا خواند ، پاسخش بدهید و زمانی که فرمانتان داد، اطاعتش کنید؛ به خاطر دوستی با من دوستش بدارید و به خاطر بزرگی من ، بزرگش بشمارید . چیزی درباره علی به شما نگفتم، مگر آن که پروردگارم ـ که عظمتش فراگیر است ـ مرا بدان امر کرده است» .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ای یاران من! مرا به خاطر مهرورزی به علی ، سرزنش نکنید ؛ چرا که مهر من به علی به فرمان خداست و خداوند به من امر کرده که علی را دوست بدارم و به او نزدیک باشم . ای علی! دوستدار تو دوستدار من و دوستدار من ، دوستدار خداست و کسی که خدا را دوست بدارد ، خداوندْ او را دوست می دارد و سزاوار است که خداوند ، دوستداران علی را در بهشتْ جای دهد . ای علی! دشمن تو دشمن من و دشمن من، دشمن خداست و کسی که خدا را دشمن بدارد ، خداوندْ او را دشمن می دارد و لَعنتش می کند و شایسته است که در روز رستاخیز ، او را در جایگاه دشمنان ، نگه دارد ، و هیچ یک از اعمال او پذیرفته نمی شود ، نه انفاق ، نه دادگری ، و نه پناه دهی اش .

.

عنه صلی الله علیه و آله :اللّهُمَّ إنَّکَ أمَرتَنی بِحُبِّ عَلِیٍّ ، فَأَحِبَّ مَن یُحِبُّهُ وأبغِض مَن أبغَضَهُ . ⁽¹⁾

تاریخ دمشق عن أبی ذرّ :قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : لا تَزولُ قَدَما ابنِ آدَمَ یَومَ القِیامَةِ حَتّی یُسأَلَ عَن أربَعٍ : عَن عِلمِهِ ما عَمِلَ بِهِ ، وعَن مالِهِ مِمَّا اکتَسَبَهُ ، وفیما أنفَقَهُ ، وعَن حُبِّنا أهلَ البَیتِ . فَقیلَ : یا رَسولَ اللّهِ ، ومَن هُم ؟ فَأَومَأَ بِیَدِهِ إلی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ . ⁽²⁾

۱ / ۴حُبُّهُ عِبادَةٌرسول اللّه صلی الله علیه و آله :حُبُّ عَلِیٍّ عِبادَةٌ ، ولا یَقبَلُ اللّهُ إیمانَ عَبدٍ إلّا بِوَلایَتِهِ وَالبَراءَةِ مِن أعدائِهِ . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :وَلایَةُ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام وَلایَةُ اللّهِ ، وحُبُّهُ عِبادَةُ اللّهِ . ⁽⁴⁾

عنه صلی الله علیه و آله :عَلِیٌّ بابُ عِلمی ، ومُبَیِّنٌ لِاُمَّتی ما اُرسِلتُ بِهِ مِن بَعدی ، حُبُّهُ إیمانٌ ، وبُغضُهُ نِفاقٌ ، وَالنَّظَرُ إلَیه رَأفَةٌ ، ومَوَدَّتُهُ عِبادَةٌ . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۴ دوست داشتن علی عبادت است

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :بار خدایا! تو مرا به دوست داشتن علی فرمان دادی . پس ، هر که او را دوست دارد ، دوستش بدار و هر که او را دشمن می دارد ، دشمنش بدار .

تاریخ دمشقـ به نقل از ابو ذر ـ: پیامبر خدا فرمود : «در روز رستاخیز ، فرزند آدم قدم از قدم برنمی دارد ، مگر آن که از او درباره چهار چیزْ پرسش شود : درباره علمش که به چه کاری گرفته است ؛ درباره دارایی اش که از چه طریقی به دست آورده و در چه راهی خرج کرده است ؛ و درباره دوستی اش با ما اهل بیت» . سؤال شد : ای پیامبر خدا! آنان (اهل بیت) ، چه کسانی هستند؟ پیامبر خدا با دست خود به علی بن ابی طالب علیه السلام اشاره کرد .

۱ / ۴دوست داشتن علی عبادت استپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دوست داشتن علی ، عبادت است . خداوند ، ایمان هیچ بنده ای را نمی پذیرد ، مگر با [قبول ]ولایت علی و بیزاری جستن از دشمنان او .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :ولایت علی بن ابی طالب ، ولایت خداست و دوست داشتنش عبادت خدا .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :علی ، دروازه دانش من است و پس از من ، تشریح کننده چیزهایی است که برای امّتم آورده ام . دوست داشتن او ایمان ، دشمن داشتن او نفاق ، نگاه کردن به او مهر ورزی ، و دوست داشتن او عبادت است .

.

الإمام الصادق علیه السلام :حُبُّ عَلِیٍّ عِبادَةٌ . ⁽¹⁾

۱ / ۵حُبُّهُ نِعمَةٌرسول اللّه صلی الله علیه و آله :حُبُّ عَلِیٍّ نِعمَةٌ ، وَاتِّباعُهُ فَضیلَةٌ . ⁽²⁾

۱ / ۶حُبُّهُ العُروَةُ الوُثقیرسول اللّه صلی الله علیه و آله :مَن أحَبَّ أن یَتَمَسَّکَ بِالعُروَةِ الوُثقی فَلیَتَمَسَّک بِحُبِّ عَلِیٍّ وأهلِ بَیتی . ⁽³⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن أحَبَّ أن یَتَمَسَّکَ بِالعُروَةِ الوُثقی الَّتی لا انفِصامَ لَها فَلیَتَمَسَّک بِوَلایَةِ أخی ووَصِیّی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ، فَإِنَّهُ لا یَهلِکُ مَن أحَبَّهُ وتَوَلّاهُ ، ولا یَنجو مَن أبغَضَهُ وعاداهُ . ⁽⁴⁾

۱ / ۷حُبُّهُ أفضَلُ الأَعمالِالمناقب للخوارزمی عن أبی علقمةـ مَولی بَنی هاشِمٍ ـ: صَلّی بِنا رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله الصِّبحَ ، ثُمَّ التَفَتَ إلَینا فَقالَ : مَعاشِرَ أصحابی ، رَأَیتُ البارِحَةَ عَمّی حَمزَةَ بنَ عَبدِ المُطَّلِبِ وأخی جَعفَرَ بنَ أبی طالِبٍ ، وبَینَ أیدیهِما طَبَقٌ مِن نَبِق ⁽⁵⁾فَأَکَلا ساعَةٍ ، ثُمَّ تَحَوَّلَ النَّبِقُ عِنَبا فَأَکلا مِنهُ ، فَتَحَوَّلَ العِنَبُ رُطَبا فَأَکَلا ساعَةً ، فَدَنَوتُ مِنهُما فَقُلتُ : بِأَبی أنتُما ، أیُّ الأَعمالِ وَجَدتُما أفضَلَ ؟ قالا : فَدَیناکَ بِالآباءِ وَالاُمَّهاتِ ، وجَدنا أفضَلَ الأَعمالِ : الصَّلاةَ عَلَیکَ ، وسَقیَ الماءِ ، وحُبَّ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ رضی الله عنه . ⁽⁶⁾

.

۱ / ۵ دوست داشتن علی نعمت است

۱ / ۶ دوست داشتن علی ریسمان محکم الهی است

۱ / ۷ دوست داشتن علی بهترینِ اعمال است

امام صادق علیه السلام :دوست داشتن علی ، عبادت است .

۱ / ۵دوست داشتن علی نعمت استپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :دوست داشتن علی ، نعمت است و پیروی از او ، فضیلت (برتری) .

۱ / ۶دوست داشتن علی ریسمان محکم الهی استپیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که دوست دارد به ریسمان محکم الهی در آویزد ، به دوستی علی و خاندان من چنگ زند .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :کسی که مشتاق است به ریسمان محکم و ناگسستنی چنگ زند ، باید به ولایت برادر و جانشین من ، علی بن ابی طالب ، متوسّل شود ؛ چون کسی که او را دوست بدارد و پیروی اش کند ، هلاک نمی شود و کسی که با او کینه توزی می کند و دشمنی ورزد ، نجات نمی یابد .

۱ / ۷دوست داشتن علی بهترینِ اعمال استالمناقب ، خوارزمیـ به نقل از ابو علقمه (آزاد شده بنی هاشم) ـ: پیامبر خدا نماز صبح را با ما به جا آورد . آن گاه ، رو به ما کرد و فرمود : «یاران من! دیشب ، عمویم حمزة بن عبد المطّلب و برادرم جعفر بن ابی طالب را در خواب دیدم که نزدشان سبدی از کُنار بود . مدّتی از آن خوردند . آن گاه ، سبدِ کُنار به انگور تبدیل شد و از آن [ نیز] خوردند . سپس انگور به خرمای تازه تبدیل شد . لختی نیز از آن خوردند . به آن دو نزدیک شدم و گفتم : پدرم فدایتان! کدام اعمال را بهتر یافتید؟ آن دو گفتند : پدران و مادران ما به فدایت! درود فرستادن بر تو ، آب رسانی [ به حُجّاج] و دوست داشتن علی علیه السلام را بهترینِ کارها یافتیم» .

.

۱ / ۸حُبُّهُ عُنوانُ صَحیفَةِ المُؤمِنِرسول اللّه صلی الله علیه و آله :عُنوانُ صَحیفَةِ المُؤمِنِ حُبُّ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ . ⁽¹⁾

تاریخ بغداد عن أنس بن مالک :وَاللّهِ الَّذی لا إلهَ إلّا هُوَ ، لَسَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : عُنوانُ صَحیفَةِ المُؤمِنِ حُبُّ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ . ⁽²⁾

الفضائل لابن شاذان عن أنس بن مالک :سَمِعَت اُذنایَ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ فی حَقِّ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام : عُنوانُ صَحیفَةِ المُؤمِنِ یَومَ القِیامَةِ حُبُّ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام ⁽³⁾.

.