مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی : موسوعه الامام علی بن ابی طالب فی الکتاب و السنته و التاریخ. فارسی.

عنوان و نام پدیدآور : دانش نامه امیرالمؤمنین علیه السلام بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ / محمدی ری شهری، با همکاری محمد کاظم طباطبایی، محمود طباطبایی نژاد ؛ ترجمه ی مهدی مهریزی.

مشخصات نشر : قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸x-

مشخصات ظاهری : ج.: نقشه (رنگی).

شابک : ۳۰۰۰۰ریال: دوره : 964-7489-11-0

یادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد پنجم، ۱۳۸۲.

یادداشت : مترجم جلد هشتم، نهم و یازدهم کتاب حاضر محمدعلی سلطانی می باشد.

یادداشت : مترجم جلد دوم و دوازدهم کتاب حاضر عبدالهادی مسعودی می باشد.

یادداشت : ج. ۲، ۸ ، ۹، ۱۱ و ۱۲ (چاپ اول: ۱۴۲۴ق. = ۱۳۸۲).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ ق.

شناسه افزوده : طباطبائی، سیدمحمدکاظم، ۱۳۴۴ -

شناسه افزوده : طباطبائی نژاد، محمود، ۱۳۴۰ -

شناسه افزوده : مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دارالحدیث. سازمان چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP۳۷/۳۵/م۴د۲ ۱۳۰۰ی

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۱

شماره کتابشناسی ملی : ۲۰۹۲۷۳۰

اشاره

بخش شانزدهم : یاران و کارگزاران امام علی

اشاره

بخش شانزدهم : یاران و کارگزاران امام علی

.

طبقه بندی کارگزاران امام علی

طبقه بندی کارگزاران امام علی ⁽¹⁾حکومت تقریبا پنج ساله امام علی علیه السلام از جهات گوناگونی قابل بررسی است و تأمّل در سیره حکومتیِ آن حضرت ، از ابعاد مختلفی تنبّه آفرین و آموزنده است . کارگزاران حکومت علی علیه السلام یکی از ابعاد مهمّ سیاست علوی را می نمایانند : چگونگی گزینش آنان و نظارتی که امام علیه السلام پس از گزینش داشته است و ... از این مسائل ، گاهی در ابواب و فصول مختلف این اثر ، سخن رفته است . اکنون در این مدخل ، یادآوری می کنیم که کارگزاران امام علی علیه السلام را در چند دسته می توان طبقه بندی کرد : ۱ . افراد متدیّن ، مورد اعتماد ، مدیر ، مدبّر و دارای شخصیت اجتماعی ویژه ای که می توان آنان را از یاران برجسته علی علیه السلام و از پیشتازان آنها نامید . اینان ، بازوان ستبر علی علیه السلام در حکومت و مشاوران نیکْ خوی و مخلص آن بزرگوار بودند . مالک اشتر ، از این مجموعه است که ابتدا امام وی را بر حکومت «جزیره» (منطقه ای بین دجله و فرات که به لحاظ نزدیکی به شام ، از اهمیّت ویژه ای برخوردار بود) گماشت و سپس ، وی را راهی مصر کرد . همچنین در این مجموعه ، عبد اللّه بن عبّاس است که فرماندار بصره بود و نیز

.

قیس بن سعد بن عباده ، که ابتدا به مصر رفت و آن گاه به حکومت آذربایجان گماشته شد . اینان به هنگام نبرد ، در سپاه علی علیه السلام بودند ، نه در منطقه حکومت خویش ؛ زیرا کسانی که قابلیت فرماندهی و شایستگی مشاورت داشتند ، اندک بودند . با نگاه تاریخی ، دراین میان ، مالک اشتر ، چهره منوّری است که هیچ گونه پیرایه ای ندارد . درباره ابن عبّاس ، شایعه چنگ اندازی وی بر بیت المال بصره ، قابل تأمّل است ⁽¹⁾و درباره قیس بن سعد ، با همه بزرگی ، عزل وی از حکومت مصر ، قابل توجّه است . ⁽²⁾۲ . افراد متدیّن ، متعهّد و معتمدی که به گونه ای ضعف مدیریت داشتند و در تدبیر امور ، از جایگاهی بلند برخوردار نبودند . اینان ، چهره هایی موجّه بودند ؛ امّا در کوران حوادث نتوانستند تصمیمی استوار بگیرند و به درستی از بحران ها نجات یابند . محمّد بن ابی بکر ، با همه ارجمندی ، نتوانست مصر را آرام نگه دارد و پس از شورش هواداران معاویه ، توان دفاع را از دست داد . ابو ایّوب انصاری ، با همه جلالت و عظمت ، از رویارویی با بُسر بن ارطات ، عاجز آمد و فرار کرد . سهل بن حُنَیف ، پس از شورش فارس و سر برتافتن مردمان آن سامان از پرداخت مالیات ، نتوانست بر آنها چیره شود و از این رو ، برکنار شد . عبید اللّه بن عبّاس نیز از مقابل بُسر ، فرار کرد .

.

عثمان بن حُنَیف ، در رویارویی با فریبگری جَمَلیان ، میدان را از دست داد و شکست خورد و دستگیر شد . کُمَیل بن زیاد ، در رویارویی با هجوم ها و غارتگری های معاویه ، تاب نیاورد . از این رو ، آهنگ «مقابله به مِثْل» کرد و به غارت مناطق شام ، روی آورد که علی علیه السلام او را سرزنش کرد . ۳ . کسانی که باوری استوار نداشتند و از ایمانی ریشه دار ، برخوردار نبودند ، گو این که سیاستمدارانی بودند اهل تدبیر با مدیریتی کارآمد . اینان ، از چنگ انداختن بر بیت المال و اسراف و تبذیر در آن ، باکی نداشتند . امام علیه السلام از چنین کارگزارانی شکایت داشت و خطاب به آنان می فرمود : لَوِ ائْتَمَنْتُ أَحَدَکُم عَلی قَدَحٍ ، لأخَذَ عِلاقَتَهُ! ⁽¹⁾اگر کاسه ای به یکی از شما بسپارم ، دسته اش را می دزدد! زیاد بن ابیه ، از این گونه کسان است . او به سبب تصرّف های ناروا در بیت المال ، اعتراض امام علی علیه السلام را علیه خود برانگیخت و پس از شهادت امام علیه السلام به معاویه پیوست و از ارتکاب جنایت ، روی برنتافت . مُنذِر بن جارود نیز بدان جهت که در بیت المال ، حیف و میلْ روا داشته بود ، مورد عتاب امام علیه السلام قرار گرفت . نُعمان بن عَجْلان ، پس از بذل و بخشش بیت المال به افراد قبیله اش و تصرّفات ناروا به نفع خود ، عتاب علی علیه السلام را برانگیخت . آن گاه فرار کرد و به معاویه پیوست . یزید بن حجیَّه و مَصْقَلة بن هُبَیره و قَعْقاع بن شور نیز چنین کردند .

.

روش سیاسی و محدودیت های امام علی علیه السلام در انتخاب کارگزاران

اشاره

روش سیاسی و محدودیت های امام علی علیه السلام در انتخاب کارگزارانتأمّل در چگونگی زندگانی کارگزاران علی علیه السلام و تحلیل مواضع آنان و نگریستن به فرجام حیات سیاسی آنان ، نکته آموز است و مَنِش سیاسی و نیز محدودیت های امام علی علیه السلام را در انتخاب کارگزاران ، نشان می دهد . در این مجال ، لازم است نکاتی را در این باره طرح کنیم : ۱ . چهره های کارآمد و مطمئن در کنار علی علیه السلام اندک بودند . از این رو ، آن گونه کسان ـ که پیش از این ، یاد کردیم ـ ، در موارد مختلف به کار گرفته می شدند . پس از هنگامه صِفّین که تنی چند از این کارگزاران نمونه علی علیه السلام به شهادت رسیدند ، به واقع ، علی علیه السلام تنها شد و اطراف وی از بزرگْ مردان ، خالی گشت . امام علیه السلام تصمیم داشت پس از قیس بن سعد ، هاشم بن عُتْبه را به حکومت مصر بگمارد ؛ امّا به رزم آوری چون وی در صفّین ، نیاز بود . از این رو ، محمّد بن ابی بکر را ـ که جوان و کم تجربه بود ـ فرستاد و چون هاشم در جنگ صفّین به شهادت رسید ، چاره ای نداشت ، جز این که مالک اشتر را با همه نیازی که به وی در حکومت مرکزی داشت ، روانه آن دیار کند . ۲ . چهره های بسیار موجّه ، امین و صالح ، با پیشینه ای پیراسته از هرگونه ناراستی در میان یاران علی علیه السلام بودند که چونان استوانه های حکومت و بازوان ستبر نظام علوی باید در کنار حضرت می ماندند تا امام علیه السلام بتواند در هر آن ، با آنها در مسائل حکومت به رایزنی بپردازد . عمّار ، صحابی بزرگوار پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و یار و همراه راستین علی علیه السلام ، چنین بود . وجود عمّار و دفاع بی دریغ او از علی علیه السلام ، تردیدها را می زدود و بسیاری از کسانی را که با تبلیغ ها و جَوسازی های شبکه تبلیغاتی شام درباره علی علیه السلام متزلزل می شدند ، استوار می داشت .

.

از سوی دیگر ، به لحاظ ریشه های قبیله گری ، هنوز بودند قبایلی که جز از رئیس قبیله خود ، حرفْ شنوی نداشتند . از این رو ، کسانی چون عَدیّ بن حاتم ، در کنار علی علیه السلام در کوفه باقی ماندند تا قبایل آنان نیز همراه علی علیه السلام بمانند . ۳ . وجود کسانی چون زیاد بن اَبیهْ در میان کارگزاران امام علی علیه السلام سؤال انگیز است . پس از شورش هایی که در دیار فارس صورت گرفت و مردمان آن سامان از پرداخت مالیات ، سر بر تافتند ، علی علیه السلام به پیشنهاد عبد اللّه بن عبّاس و تأیید جاریة بن قُدامه ، زیاد را با نیروی نظامی برای آرام ساختن آشوب های آن دیار ، به فارس فرستاد ، که زیاد نیز با تدبیر و سیاستی ویژه ، بر آن سامان ، چیره گشت . زیاد ، به آلودگی در نَسَب ، متّهم بود . او ، با وجود ضعف بنیادهای ایمانی اش ، از زیرکی و هوشیاری شگفتی برخوردار بود ، تا جایی که می توان او را نمونه متخصّص نا متعهّدی دانست که آتشْ نهادی و تیره جانی را با تدبیر و زیرکی ، یک جا داشت . همراهی وی با معاویه ، با آن همه هشدارهای علی علیه السلام و نیز عملکرد وی در «عراقین» ، نشانی است از پلیدی درونی او ؛ اگرچه در زمان علی علیه السلام این پلیدی را بروز نداد . بدین نکته باید توجّه داشت که علی علیه السلام در مسند حکومت ، مانند هر حاکمی ، با واقعیت های انکارناپذیری رویاروی بود . علی علیه السلام با توجّه به لزوم اداره جامعه و بهره گیری از نیروها و با توجّه به خالی بودن دست خود ، چاره ای جز استفاده از این گونه کسان نداشت ؛ امّا این همه را یکسر ، با نظارت و هشدار در می آمیخت و زیر ذرّه بین می نهاد . ۴ . برخی افراد ، ضمن آن که با علی علیه السلام کار می کردند ، امّا بعضی از مواضع آن بزرگوار را قبول نداشتند . زیاد ، در هیچ یک از نبردهای امام علیه السلام شرکت نکرد .

.

ابومسعود انصاری نیز تمایلی به شرکت در جنگ نداشت و در هنگامه جنگ صِفّین ، حاکم کوفه شد و در آن دیار ماند . همچنین یزید بن قیس که به حکومت اصفهان منصوب شد ، به خوارج تمایل داشت و امام علیه السلام با واگذار کردن این مسئولیت به او ، وی را از چنگ آنان رهانْد . اینها از یک سو نشان دهنده سَماحتِ ⁽¹⁾رفتاریِ علی علیه السلام در منصب ولایت و حکمرانی است و از سوی دیگر ، نشان دهنده آنچه در سخن پیشین آوردیم : علی علیه السلام بود و واقعیت های جامعه و گریزناپذیریِ آن واقعیت ها !

.

۱أبو الأَسوَدِ الدُّؤَلِیُّهو ظالم بن عمرو ⁽¹⁾، المعروف بأبی الأسود الدُّؤلی ⁽²⁾. أحد الوجوه البارزة والصحابة المشهورین للإمام أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السلام ⁽³⁾. أسلم علی عهد رسول اللّه صلی الله علیه و آله ، لکنّه لم یَحْظَ برؤیته ⁽⁴⁾. وهو من المتحقّقین بمحبّة علیّ ومحبّة ولده ⁽⁵⁾. ویمکن أن نستشفّ هذا الحبّ من أشعاره الحِسان ⁽⁶⁾. الذین ترجموا له ذکروه بعناوین متنوّعة منها : «علویّ» ⁽⁷⁾، «شاعر متشیِّع» ⁽⁸⁾، «من وجوه الشیعة» ⁽⁹⁾. شَهِد أبو الأسود حروب الإمام علیه السلام ضدّ مساعیر الفتنة فی الجمل ⁽¹⁰⁾، و صفّین ⁽¹¹⁾. وعیّنه الإمام علیه السلام قاضیاً علی البصرة عندما ولّی علیها ابن عبّاس ⁽¹²⁾. وکان ابن عبّاس یقدّره ، وحینما کان یخرج من البصرة ، یُفوّض إلیه أعمالها ⁽¹³⁾، وکان ذلک یحظی بتأیید الإمام علیه السلام أیضاً ⁽¹⁴⁾. ووسّع أبو الأسود علم النّحو بأمر الإمام علیه السلام الَّذی کان قد وضع اُسسه وقواعده ⁽¹⁵⁾، وأقامه ورسّخ دعائمه ⁽¹⁶⁾، وهو أوّل من أعجم القرآن الکریم وأشکله ⁽¹⁷⁾. وله فی الأدب العربی منزلة رفیعة ؛ فقد عُدّ من أفصح النّاس ⁽¹⁸⁾. وتبلور نموذج من هذه الفصاحة فی شعره الجمیل الَّذی رثی به الإمام علیه السلام ⁽¹⁹⁾، وهو آیة علی محبّته للإمام ، وبغضه لأعدائه . ولم یدّخر وسعاً فی وضع الحقّ موضعه ، والدفاع عن علیّ علیه السلام ، ومناظراته مع معاویة ⁽²⁰⁾دلیل علی صراحته وشجاعته وثباته واستقامته فی معرفة «خلافة الحقّ» و «حقّ الخلافة» ومکانة علیّ علیه السلام العلیّة السامقة . وخطب بعد استشهاد الإمام علیه السلام خطبة حماسیّة من وحی الألم والحرقة ، وأخذ البیعة من النّاس للإمام الحسن علیه السلام بالخلافة ⁽²¹⁾. فارق أبو الأسود الحیاة سنة ۶۹ ه . ۲۲

.

۱ . ابو الأسْوَد دُئِلی

۱ابو الأسْوَد دُئِلیظالم بن عمرو ، ⁽¹⁾معروف به ابو الأسود دُئِلی ، از چهره های برجسته و صحابیان بلند آوازه مولا علی علیه السلام است . او به روزگار پیامبر خدا صلی الله علیه و آله اسلام آورد ؛ امّا توفیق دیدار ایشان را نیافت . او از شیفتگان علی علیه السلام و دوستدار راستین فرزندان اوست که این شیفتگی و شیدایی را می توان از اشعار زیبای او دریافت . شرح حال نگاران از او با عناوینی چون : علوی ، شاعری شیعه ، و از سرشناسان شیعه ، یاد کرده اند . ابو الأسود در نبردهای مولا علیه السلام علیه فتنه آفرینان ، در جَمَل و صِفّین ، شرکت کرد و امام علیه السلام پس از آن که ابن عبّاس را به حکومت بصره گمارد ، سمت قضاوت آن جا را به ابو الأسود سپرد . ابن عبّاس ، او را می نواخت و چون از بصره بیرون می رفت ، مسؤولیتش را به او واگذار می کرد و علی علیه السلام نیز او را تأیید می کرد . ابو الأسودّ ، دانش نحو را که علی علیه السلام بنیاد نهاده بود ، به دستور وی بگسترد و استوار ساخت . ⁽²⁾او اوّلین کسی است که قرآن را اِعراب گذاری کرد . ابو الأسود ، در ادبیات عرب ، جایگاهی بس والا دارد . او را از فصیح ترین افراد برشمرده اند . نمونه ای از این فصاحت ، در شعر زیبای او در رثای علی علیه السلام ⁽³⁾تبلور یافته است که نمونه ای است از عشق به مولا علیه السلام و کین و خشم نسبت به دشمنان او . او از حقگزاری و دفاع از علی علیه السلام هرگز دریغ نمی کرد و گفتگوها و مناظراتش با معاویه ، گواهی است بر صراحت ، شجاعت و استوار گامی او در شناخت خلافت حق و حقّ خلافت و جایگاه والای علی علیه السلام . ابو الأسود ، پس از شهادت مولا علیه السلام ، خطابه ای پرشور و از سرِ سوز و گداز ایراد کرد و از مردم برای خلافت امام حسن علیه السلام بیعت گرفت . ابو الأسود به سال ۶۹ هجری زندگی را بدرود گفت .

.

. .

. .

ربیع الأبرار :سَأَلَ زِیادُ بنُ أبیهِ أبَا الأَسودِ عَن حُبِّ عَلِیٍّ فَقالَ : إنَّ حُبَّ عَلِیٍّ یَزدادُ فی قَلبی حِدَّةً ، کَما یَزدادُ حُبُّ مُعاوِیَةَ فی قَلبِکَ ؛ فَإِنّی اُریدُ اللّهَ وَالدّارَ الآخرَةَ بِحُبّی عَلِیّا ، وتُریدُ الدُّنیا بِزینَتِها بِحُبِّکَ مُعاوِیَةَ ، ومَثَلی ومَثَلُکَ کَما قالَ إخوَةُ مَذحِجٍ : خَلیلانِ مُختَلِفٌ شَأنُنا اُریدُ العَلاءَ ویَهوَی الیَمَن اُحِبُّ دِماءَ بَنی مالِکٍ وراقَ المُعَلّی بَیاضَ اللَّبَن ⁽¹⁾

العقد الفرید :لَمّا قَدِمَ أبُو الأَسوَدِ الدُّؤَلِیُّ عَلی مُعاوِیَةَ عامَ الجَماعَةِ ⁽²⁾، قالَ لَهُ مُعاوِیَةُ : بَلَغنَی یا أبَا الأَسوَدِ أنَّ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ أرادَ أن یَجعَلَکَ أحَدَ الحَکَمَینِ ، فَما کُنتَ تَحکُمُ بِهِ ؟ قالَ : لَو جَعَلَنی أحَدَهُما لَجَمَعتُ ألفا مِنَ المُهاجِرینَ وأبناءِ المُهاجِرینَ ، وألفا مِنَ الأَنصارِ وأبناءِ الأَنصارِ ، ثُمَّ ناشَدتُهُمُ اللّهَ : المُهاجِرینَ وأبناءَ المُهاجِرینَ أولی بِهذَا الأَمرِ أمِ الطُّلَقاءَ ؟ قالَ لَهُ مُعاوِیَةُ : للّهِِ أبوکَ! أیُّ حَکَمٍ کُنتَ تَکونُ لَو حُکِّمتَ ! ⁽³⁾

.

ربیع الأبرار :زیاد بن ابیه ، از ابو الأسود درباره محبّتش به علی پرسید . او گفت : دوستی علی علیه السلام در دل من ، هر روز بیشتر می شود ، همان گونه که دوستی معاویه در دل تو افزون می شود . من با دوستی علی ، جویای خدا و سرای آخرتم و تو با دوستی معاویه ، دنیا را با زینت آن می جویی . مَثَل من و تو همان است که شاعر مَذحِجْ گفته است : دو دوستیم که کارمان با هم تفاوت دارد من علاء را می خواهم و او یَمَن را . من خون های قبیله بنی مالک را دوست می دارم ولی او شیفته سپیدی شیر است .

العِقْد الفرید :چون ابو الأسود دُئِلی در سال جماعت ⁽¹⁾بر معاویه درآمد ، معاویه به او گفت : ای ابو الأسود! چنین به من خبر رسیده که علی بن ابی طالب می خواسته است [ در جریان حَکَمیّت ،] تو را یکی از دو داور قرار دهد . اگر می شدی ، چه حکمی می کردی؟ [ ابو الأسود] پاسخ داد : اگر مرا یکی از دو داور قرار می داد ، هزار نفر از مهاجران و فرزندانشان و هزار نفر از انصار و فرزندانشان را گِرد می آوردم . سپس آنها را به خدا قسم می دادم که بگویند آیا مهاجران و فرزندانشان به این امر (حکومت) سزاوارترند یا آزادشدگان؟ معاویه به او گفت : خدا پدرت را بیامرزد! عجب داوری بودی ، اگر به داوری انتخاب می شدی!

.

تاریخ دمشق :کانَ أبُو الأَسوَدِ مِمَّن صَحِبَ عَلِیّا ، وکانَ مِنَ المُتَحَقِّقینَ بِمَحَبَّتِهِ ومَحَبَّةِ وُلدِهِ ، وفی ذلِکَ یَقولُ : یَقولُ الأرَذَلونَ بَنو قُشَیرٍ طَوالَ الدَّهرِ لا یَنسی عَلِیّا اُحِبُّ مُحَمَّدا حُبّا شَدیدا وعَبّاسا وحَمزَةَ وَالوَصِیّا فَإِن یَکُ حُبُّهُم رُشدا اُصِبْهُ ولَیسَ بِمُخطِئٍ إن کانَ غَیّا وکانَ نازِلاً فی بَنی قُشَیرٍ بِالبَصرَةِ ، وکانوا یَرجمُونَهُ بِاللَّیلِ لِمَحَبَّتِهِ لِعَلِیٍّ ووُلدِهِ ، فَإِذا أصبَحَ فَذَکَرَ رَجمَهُم ، قالوا : اللّهُ یَرجُمُکَ ! فَیَقولُ لَهُم : تَکذِبونَ ، لَو رَجَمَنِی اللّهُ لَأَصابَنی ، وأنتُم تَرجُمونَ فَلا تُصیبونَ . ⁽¹⁾

سیر أعلام النّبلاء عن أبی الأسود :دَخَلتُ عَلی عَلِیٍّ ، فَرَأَیتُهُ مُطرِقا ، فَقُلتُ : فیمَ تَتَفَکَّرُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ؟ قالَ : سَمِعتُ بِبَلِدَکُم لَحنا ، فَأَرَدتُ أن أضَعَ کِتابا فی اُصولِ العَرَبِیَّةِ . فَقُلتُ : إن فَعَلتَ هذا أحییَتَنا ! فَأَتَیتُهُ بَعدَ أیّامٍ ، فَأَلقی إلَیَّ صَحیفَةً فیها : الکَلامُ کُلُّهُ : اسمٌ ، وفِعلٌ ، وحَرفٌ ؛ فَالاِسمُ ما أنبَأَ عَنِ المُسَمّی ، وَالفِعلُ ما أنبَأَ عَن حَرَکَةِ المُسَمّی ، وَالحَرفُ ما أنبَأَ عَن مَعنیً لَیسَ بِاسمٍ ولا فِعلٍ . ثُمَّ قالَ لی : زِدهُ وتَتَبَّعهُ . فَجَمَعتُ أشیاءَ ثُمَّ عَرَضتُها عَلَیهِ . ⁽²⁾

الأغانی :قیلَ لِأَبی الأَسوَدِ : مِن أینَ لَکَ هذَا العِلمُ ـ یَعنونَ بِهِ النَّحوَ ـ ؟ فَقالَ : أخَذتُ حُدودَهُ عَن عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام . ⁽³⁾

.

تاریخ دمشق :ابو الأسود از همراهان علی علیه السلام و از دوستداران راستین او و فرزندانش بود و در این باره ، سروده است : قبیله پست بنی قُشَیر می گویند در درازی روزگار ، او (ابو الأسود) علی را فراموش نمی کند . من ، محمّد صلی الله علیه و آله را سخت دوست دارم و نیز عبّاس و حمزه و وصیّ ، علی(ع) را . پس اگر دوستی شان هدایت باشد ، بدان رسیده ام و اگر هم نباشد ، خطایی مرتکب نشده ام . او در میان قبیله بنی قُشَیر در بصره می زیست و شب ها او را به خاطر محبّتش به علی علیه السلام سنگباران می کردند . پس چون صبح می شد ، سنگپرانی شان را به آنان گوشزد می کرد . می گفتند : خداوند ، تو را سنگباران کرده است . او پاسخ می داد : دروغ می گویید . اگر خدا مرا با سنگ می زد ، حتماً به من اصابت می کرد ! شمایید که سنگ می زنید و اصابت نمی کند .

سیر أعلام النبلاءـ به نقل از ابو الأسود ـ: بر علی علیه السلام وارد شدم و او را سر در گریبان دیدم . گفتم : ای امیر مؤمنان! به چه می اندیشی؟ فرمود : «در شهر شما ، جمله هایی را غلط شنیدم . پس تصمیم گرفتم کتابی در اصول ادبیات عرب ، تدوین کنم» . گفتم : اگر چنین کنی ، ما را زنده ساخته ای . پس از چند روز ، نزدش رفتم . کتابی به من داد که در آن نوشته بود : «هر کلمه ای ، یا اسم یا فعل و یا حرف است . اسم ، آن است که از مُسَمّا خبر می دهد و فعل ، آن است که از حرکت مسمّا خبر می دهد و حرف هم از معنایی خبر می دهد که نه اسم است و نه فعل» . سپس به من فرمود : «دنباله این را بگیر و بر آن بیفزای» . من هم چیزهایی را گِرد آوردم و بر او عرضه کردم .

الأغانی :به ابو الأسود گفته شد : این دانش نحو را از کجا آوردی؟ گفت : اصول آن را از علی بن ابی طالب علیه السلام فراگرفتم .

.

الأربعون حدیثا عن علیّ بن محمّد :رَأَیتُ ابنَةَ أبِی الأَسوَدِ الدُّؤَلِیِّ وَبینَ یَدَی أبیها خَبیصٌ ⁽¹⁾فَقالَت : یا أبَه ، أطعِمنی ، فَقالَ : افتَحی فاکِ . قالَ : فَفَتَحَت ، فَوَضَعَ فیهِ مِثلَ اللَّوزَةِ ، ثُمَّ قالَ لَها : عَلَیکِ بِالتَّمرِ ؛ فَهُو أنفَعُ وأشبَعُ . فَقالَت : هذا أنفَعُ وأنجَعُ ؟ فَقالَ : هذَا الطَّعامُ بَعَثَ بِهِ إلَینا مُعاوِیَةُ یَخدَعُنا بِهِ عَن حُبِّ عَلِیّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام . فَقَالَت : قَبَّحَهُ اللّهُ ! یَخدَعُنا عَنِ السَّیِدِ المُطَهَّرِ بِالشَّهدِ المُزَعفَرِ ؟ تُبّا لِمُرسِلِهِ وآکِلِهِ ! ثُمَّ عالَجَت نَفسَها وقاءَت ما أکَلَت مِنهُ ، وأنشَأَت تَقولُ باکِیَةً : أ بِالشَّهدِ المُزَعفَرِ یَا بنَ هِندٍ نَبیعُ إلَیکَ إسلاما ودینا فَلا وَاللّهِ لَیسَ یَکونُ هذا ومَولانا أمیرُ المُؤمِنینا ⁽²⁾

راجع : ج ۱۱ ص ۳۴۶ (مؤسّس علم النّحو) .

۲أبو أیُّوبَ الأَنصارِیُّهو خالد بن زید بن کُلَیب ، أبو أیّوب الأنصاری الخزرجی ، وهو مشهور بکنیته . من صحابة رسول اللّه صلی الله علیه و آله . نزل النّبیّ صلی الله علیه و آله فی داره عند هجرته إلی المدینة ⁽³⁾. شهد أبو أیّوب حروب النّبیّ جمیعها ⁽⁴⁾. وکان بعد وفاة رسول اللّه صلی الله علیه و آله من السابقین إلی الولایة ، والثابتین فی حمایة حقّ الخلافة ⁽⁵⁾ولم یتراجع عن موقفه هذا قطّ ⁽⁶⁾. وعُدَّ من الاثنی عشر الذین قاموا فی المسجد النّبوی بعد وفاة النّبیّ صلی الله علیه و آله ودافعوا عن حقّ علیّ علیه السلام بصراحة ⁽⁷⁾. لم یَدَع أبو أیّوب ملازمة الإمام علیه السلام وصحبته. واشترک معه فی کافّة حروبه الَّتی خاضها ضدّ مثیری الفتنة ⁽⁸⁾. وکان علی خیّالته فی النّهروان ⁽⁹⁾، وبیده لواء الأمان . ولّاه الإمام علی المدینة ⁽¹⁰⁾، لکنّه فرّ منها حین غارة بُسر بن أرطاة علیها ⁽¹¹⁾. عَقَد له الإمام علیه السلام فی الأیّام الأخیرة من حیاته الشریفة لواءً علی عشرة آلاف لیتوجّه إلی الشام مع لواء الإمام الحسین علیه السلام ، ولواء قیس بن سعد لحرب معاویة ، ولکنّ استشهاد الإمام علیه السلام حال دون تنفیذ هذه المهمّة ، فتفرّق الجیش ، ولم یتحقّق ما أراده الإمام علیه السلام ⁽¹²⁾. وکان أبو أیّوب من الصحابة المکثرین فی نقل الحدیث . وروی فی فضائل الإمام علیه السلام أحادیث جمّة . وهو أحد رواة حدیث الغدیر ⁽¹³⁾، وحدیث الثقلین ⁽¹⁴⁾، وکلام رسول اللّه صلی الله علیه و آله للإمام علیه السلام حین أمره بقتال النّاکثین ، والقاسطین ، والمارقین ⁽¹⁵⁾، ودعوتهِ صلی الله علیه و آله أبا أیّوب أن یکون مع الإمام علیه السلام ⁽¹⁶⁾. توفّی أبو أیّوب بالقسطنطینیّة سنة ۵۲ ه ، عندما خرج لحرب الروم ، ودُفن هناک . ⁽¹⁷⁾

.

۲ . ابو ایّوب انصاری

الأربعون حدیثاًـ به نقل از علی بن محمّد ـ: دختر ابو الأسود دُئِلی را دیدم که به پدرش می گوید : از این حلوای چرب و شیرینِ پیش رویت به من بخوران . گفت : دهانت را بگشای . او گشود و پدرش به اندازه یک بادام از آن حلوا در دهانش نهاد و سپس به او گفت : خرما بخور که سودمندتر است و بهتر سیر می کند . دخترش گفت : این ، سودمندتر و پر فایده تر است . گفت : این خوراک را معاویه برایمان فرستاده است تا ما را به وسیله آن ، از دوستی علی علیه السلام منحرف کند . گفت : خدا زشتش بدارد! ما را با حلوای زعفرانی از سرور روحانی جدا می سازد؟ نفرین بر فرستنده و خورنده اش! سپس کاری کرد تا آنچه خورده بود ، بالا آورْد و در حالی که می گریست ، چنین سرود : ای پسر هند! آیا در برابر حلوای زعفرانی اسلام و دینمان را به تو بفروشیم؟ به خدا سوگند ، نه ! این گونه نمی شود زیرا که مولای ما امیر مؤمنان است .

ر . ک : ج ۱۱ ص ۳۴۷ (بنیانگذار علم نحو) .

۲ابو ایّوب انصاریخالد بن زید بن کُلَیب ، که به کنیه اش ابو ایّوب انصاری مشهور است ، از صحابیان پیامبر خداست که پیامبر صلی الله علیه و آله در آغاز ورود به یَثرِب ، در خانه وی سُکنا گزید . وی در تمام نبردهای پیامبر صلی الله علیه و آله شرکت داشت و پس از پیامبر خدا ، از پیشتازان به سوی ولایت و راست قامتان در حراست از حقّ خلافت بود که هرگز از این موضع ، روی برنتافت . وی را در زمره دوازده نفری شمرده اند که پس از پیامبر خدا در مسجد به پا خاستند و از حقّ علی علیه السلام به صراحتْ دفاع کردند . ابو ایّوب ، همگامی و همراهی با علی علیه السلام را هرگز از دست نَهِشت و در تمام نبردهای مولا علیه فتنه انگیزان شرکت جُست . او در جنگ نهروان ، فرماندهی سواره نظام را بر عهده داشت و پرچم امان ، در دست او بود . علی علیه السلام او را بر حکومت مدینه گماشت ؛ امّا او پس از هجوم بُسْر بن اَرطات ، تاب نیاورد و فرار کرد . در واپسین سال خلافت ، امام علیه السلام او را به فرماندهی گروهی ده هزار نفری برگماشت تا همراه سپاه امام حسین علیه السلام و قیس بن سعد ، برای نبرد با معاویه عازم شام شوند ؛ لیکن با شهادت علی علیه السلام لشکر از هم پاشید و مأموریت به انجام نرسید. ابو ایّوب از صحابیانی است که احادیث فراوانی نقل کرده و در فضایل علی علیه السلام نیز بسیار روایت کرده است . او از جمله راویان حدیث «غدیر» و حدیث «ثقلین» ⁽¹⁾و این سخن والای پیامبر خداست که علی علیه السلام را به نبرد با ناکثین و قاسطین ومارقین، امر کرده است و ابو ایّوب را نیز به همراهی با امام علی علیه السلام فرا خوانده است . ابو ایّوب به سال ۵۰ هجری ، در حالی که عازم نبرد با رومیان بود ، در قسطنطنیه زندگی را بدرود گفت و در آن جا دفن شد . ⁽²⁾

.

. .

. .

وقعة صفّین عن الأعمش :کَتَبَ مُعاوِیَةُ إلی أبی أیّوبَ خالدِ بنِ زَیدٍ الأَنصارِیِّ ـ صاحب مَنزلِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وکانَ سَیِّدا مُعَظَّما مِن ساداتِ الأَنصارِ ، وکانَ مِن شیعَةِ عَلِیٍّ علیه السلام ـ کِتابا ، وَکَتَبَ إلی زِیادِ بنِ سُمَیَّةَ ـ وکانَ عامِلاً لِعَلِیٍّ علیه السلام عَلی بَعضِ فارِسٍ ـ کِتابا ؛ فَأَمّا کِتابُهُ إلی أبی أیّوبَ فکان سطرا واحدا : لا تنسی شَیْباءُ أبا عُذرتها ، ولا قاتلَ بِکرها . فلم یَدرِ أبو أیّوبَ ما هُوَ ؟ فَأَتی بِهِ عَلِیّا وقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! إنَّ مُعاوِیَةَ ابنَ أکّالَةِ الأَکبادِ ، وکَهفَ المُنافِقینَ ، کَتَبَ إلَیَّ بِکِتابٍ لا أدری ما هُوَ ؟ فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ : وأینَ الکِتابُ ؟ فَدَفَعَهُ إلَیهِ فَقَرَأَهُ وقالَ : نَعَم ، هذا مَثَلٌ ضَرَبَهُ لَکَ ، یَقولُ : ما أنسیَ الَّذی لا تَنسی الشَّیباءُ ؛ لا تَنسی أبا عُذرَتِها ، وَالشَّیباءُ : المَرأَةُ البِکرُ لَیلَةَ افتِضاضِها ، لا تَنسی بَعلَهَا الَّذی افتَرَعَها أبَدا ، ولا تَنسی قاتِلَ بِکرِها ؛ وهُوَ أوَّلُ وُلدِها . کَذلِکَ لا أنسی أنا قَتلَ عُثمانَ . ⁽¹⁾

راجع : ج ۶ ص ۴۷۴ (رفع رایة الأمان) .

.

وقعة صفّینـ به نقل از اَعمَش ـ: معاویه به ابو ایّوب خالد بن زید انصاری ، صاحبْ خانه پیامبر خدا ، که سروری بزرگ در میان بزرگان انصار و از پیروان علی علیه السلام بود ـ نامه نوشت و به زیاد بن سمیّه هم که کارگزار علی علیه السلام در بخشی از فارس بود ، نامه نوشت . نامه اش به ابو ایّوب ، یک سطر بیشتر نبود : نوعروس ، شب زفاف [ نخستین شوهر] و نیز نخستین فرزندش را از یاد نمی بَرَد . پس ابو ایّوب ، منظورش را نفهمید و آن را نزد علی علیه السلام آورد و گفت : ای امیر مؤمنان! معاویه فرزند [ هند ]جگرخوار و پناهگاه منافقان ، به من نامه ای نوشته است که معنایش را نفهمیدم . علی علیه السلام به او فرمود : «نامه کجاست؟» . ابو ایّوب ، نامه را به ایشان داد . علی علیه السلام نامه را خواند و فرمود : «آری ؛ این ، یک ضرب المثل است . منظورش این است که همان گونه که نوعروس ، شب عروسی و نخستین شوهرش را که به دختری او پایان داده ، از یاد نمی بَرَد و نیز نخستین فرزندش را که او را مادر کرده است ، من نیز قتل عثمان را فراموش نمی کنم» .

ر .ک : ج ۶ ص ۴۷۵ (برافراشتن پرچم امان) .

.

۳أبو حَسَّانٍ البَکرِیُّوقعة صفّین :بَعَثَ [ عَلِیٌّ علیه السلام ] أبا حَسّانٍ البَکرِیَّ عَلی إستانِ العالی ⁽¹⁾. ⁽²⁾

۴أبو ذَرٍّ الغِفارِیُّ ⁽³⁾جُنْدَب بن جُنادة ، وهو مشهور بکنیته . صوت الحقّ المدوّی ، وصیحة الفضیلة والعدالة المتعالیة ، أحد أجلّاء الصحابة ، والسابقین إلی الإیمان ، والثابتین علی الصراط المستقیم ⁽⁴⁾. کان موحِّداً قبل الإسلام ، وترفّع عن عبادة الأصنام ⁽⁵⁾. جاء إلی مکّة قادماً من البادیة ، واعتنق دین الحقّ بکلّ وجوده ، وسمع القرآن . عُدَّ رابعَ ⁽⁶⁾من أسلم أو خامسهم ⁽⁷⁾. واشتهر بإعلانه إسلامَه ، واعتقاده بالدین الجدید ، وتقصّیه الحقّ منذ یومه الأوّل ⁽⁸⁾. وکان فریداً فذّاً فی صدقه وصراحة لهجته ، حتی قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله کلمته الخالدة فیه تکریماً لهذه الصفة المحمودة العالیة : «ما أظَلَّتِ الخَضراءُ ، وما أقَلَّتِ الغَبراءُ ⁽⁹⁾أصدَقَ لَهجَةً مِن أبی ذَرٍّ » ⁽¹⁰⁾. وکان من الثلّة المعدودة الَّتی رعت حرمة الحقّ فی خضمّ التغیّرات الَّتی طرأت بعد وفاة النّبیّ صلی الله علیه و آله ⁽¹¹⁾. وتفانی فی الدفاع عن موقع الولایة العلویّة الرفیعة ، وجعل نفسه مِجَنّاً للذبّ عنه ، وکان أحد الثلاثة الذین لم یفارقوا علیّاً علیه السلام قطّ ⁽¹²⁾. ولنا أن نعدّ من فضائله ومناقبه صلاته علی الجثمان الطاهر لسیّدة نساء العالمین فاطمة علیهاالسلام ، فقد کان فی عداد من صلّی علیها فی تلک اللیلة المشوبة بالألم والغمّ والمحنة ⁽¹³⁾. وصرخاته بوجه الظلم ملأت الآفاق ، واشتهرت فی التاریخ ؛ فهو لم یصبر علی إسراف الخلیفة الثالث وتبذیره وعطایاه الشاذّة ، وانتفض ثائراً صارخاً ضدّها، ولم یتحمّل التحریف الَّذیافتعلوه لدعم تلک المکرمات المصطنعة، وقدح فی الخلیفة وتوجیه کعب الأحبار لأعماله وممارساته . فقام الخلیفة بنفی صوت العدالة هذا إلی الشام الَّتی کانت حدیثة عهدٍ بالإسلام ، غیرَ مُلمّةٍ بثقافته ⁽¹⁴⁾. ولم یُطِقه معاویة أیضاً ؛ إذ کان یعیش فی الشام کالملوک ، ویفعل ما یفعله القیاصرة ، ضارباً بأحکام الإسلام عرض الجدار ، فأقضّت صیحات أبی ذرّ مضجعه ⁽¹⁵⁾. فکتب إلی عثمان یخبره باضطراب الشام علیه إذا بقی فیها أبو ذرّ ، فأمر بردّه إلی المدینة ⁽¹⁶⁾، وأرجعوه إلیها علی أسوأ حال . وقدم أبو ذرّ المدینة ، لکن لا سیاسة عثمان تغیّرت ، ولا موقف أبی ذرّ منه ، فالاحتجاج کان قائماً ، والصیحات مستمرّة ، وقول الحقّ متواصلاً ، وکشف المساوئ لم یتوقّف . ولمّا لم یُجْدِ الترغیب والترهیب معه ، غیّرت الحکومة اُسلوبها منه ، وما هو إلّا الإبعاد ، لکنّه هذه المرّة إلی الرَّبَذة ⁽¹⁷⁾، وهی صحراء قاحلة حارقة ، وأصدر عثمان تعالیمه بمنع مشایعته ⁽¹⁸⁾. ولم یتحمّل أمیر المؤمنین علیه السلام هذه التعالیم الجائرة ، فخرج مع أبنائه وعدد من الصحابة لتودیعه ⁽¹⁹⁾. وله کلام عظیم خاطبه به وبیّن فیه ظُلامته ⁽²⁰⁾. وتکلّم من کان معه أیضاً لیعلم النّاس أنّ الَّذی أبعد هذا الصحابی الجلیل إلی الربذة هو قول الحقّ ومقارعة الظلم لاغیرها ⁽²¹⁾. وکان إبعاد أبی ذرّ أحد ممهّدات الثورة علی عثمان ⁽²²⁾. وذهب هذا الرجل العظیم إلی الربذة رضیّ الضمیر ؛ لأنّه لم یتنصّل عن مسؤولیّته فی قول الحقّ ، لکنّ قلبه کان ملیئاً بالألم ؛ إذ تُرک وحده ، وفُصل عن مرقد حبیبه رسول اللّه صلی الله علیه و آله . یقول عبد اللّه بن حواش الکعبی : رأیتُ أبا ذرّ فی الربذة وهو جالس وحده فی ظلّ سقیفةٍ ، فقلت : یا أبا ذرّ ! وحدک ! فقال : کان الأمر بالمعروف والنّهی عن المنکر شعاری ، وقول الحقّ سیرتی ، وهذا ما ترک لی رفیقاً . توفّی أبو ذرّ سنة ۳۲ ه ⁽²³⁾. وتحقّق ما کان یراه النّبیّ صلی الله علیه و آله فی مرآة الزمان ، وما کان یقوله فیه ، وکان قد قال صلی الله علیه و آله : «یَرحَمُ اللّهُ أبا ذَرٍّ ، یَعیشُ وَحدَهُ ، ویَموتُ وَحدَهُ ، ویُحشَرُ وَحدَهُ» ⁽²⁴⁾. ووصل جماعة من المؤمنین فیهم مالک الأشتر بعد وفاة ذلک الصحابیّ الکبیر القائل الحقّ فی زمانه ، ووسّدوا جسده النّحیف الثری باحترام وتبجیل ⁽²⁵⁾. ۲۶

.

۳ . ابو حَسّان بَـکْری

۴ . ابو ذر غِفاری

۳ابو حَسّان بَـکْریوقعة صِفّین :[ علی علیه السلام ] ابو حَسّان بَکْری را به استانداری «العالی» ⁽¹⁾روانه کرد .

۴ابو ذر غِفاری ⁽²⁾جُندَب بن جُناده ـ که به کنیه اش مشهور است ـ ، صدای رسای حق ، فریاد بلندِ فضیلت و عدالت ، از صحابیان والا مقام و از پیش گامان ایمان و از استوارْ گامان صراط مستقیم بود . او پیش از اسلام ، موحّد بود و از بت پرستی تَن زده بود . او از بادیه به مکّه آمد و آیین حق را با همه وجود پذیرفت و آیات الهی را نیوشید . ابو ذر را چهارمین و یا پنجمین کسی دانسته اند که اسلام را پذیرفته و اسلام جویی و حق خواهی و باور به آیین جدید را از آغازین روز ، آشکارا اظهار کرده بود . او در استوارگامی ، راستگویی و صراحت لهجه بی بدیل بود . پیامبر خدا ، کلام جاودانه « آسمان بر کسی سایه نیفکند و زمین ، کسی را بر پشت خود نگرفت که راستگوتر از ابو ذر باشد» را به پاس این ویژگی والای او بیان فرمود . ابو ذر از معدود کسانی است که در هنگامه دیگرسانی های پس از پیامبر صلی الله علیه و آله ، حریم حق را پاس داشت و جان خویش را سپر دفاع از جایگاه والای ولایت علی علیه السلام ساخت و از سه نفری است که هرگز از آن بزرگوار ، جدا نشدند . در والایی ها و فضلیت های ابو ذر باید از نماز گزاردن او بر پیکر مطهّر بانوی اسلام ، حضرت زهرا علیهاالسلام نیز یاد کرد . او از معدود کسانی است که در آن هنگامه آمیخته به رنج و غم ، بر پیکر فاطمه زهرا علیهاالسلامنماز خواندند . خروش او علیه بیداد ، شُهره تاریخ است . او اسراف ، تبذیر و بخشش های ناهنجار خلیفه سوم را برنتابید و علیه آنها خروشید و تحریف هایی را که می خواستند برای پشتوانه سازی این حاتم بخشی ها درست کنند ، نیارست و بر خلیفه و توجیه گری کعب الأحبار ، طعن زد و خلیفه ، او ، این فریادِ رسای عدالتخواهی را به شام ـ که دیاری تازه مسلمان و ناآشنا به فرهنگ اسلام بود ـ تبعید کرد . معاویه نیز که در شام ، چونان شاهان می زیست و اعمال قیصرگونه انجام می داد و عملاً احکام اسلام را زیر پا می نهاد ، از فریادهای ابو ذر در امان نماند و بدین سان به عثمان نوشت که اگر ابو ذر در شام بماند ، آن جا را به آشوب خواهد کشید . عثمان نیز دستور داد که ابو ذر را به مدینه بازگردانند . چنین کردند ، با سخت ترین و رنج آمیزترین شکل . ابو ذر به مدینه آمد . نه شیوه عثمان دیگرگون شده بود و نه موضع ابو ذر ! پس اعتراض بود و فریاد کردن ، حق گویی بود و افشاگری ؛ و چون تطمیع ها و تهدیدهای دستگاه حکومت ، کارگر نیفتاد ، شیوه برخورد حکومت به گونه ای دیگر شد : تبعید او به ربذه ، بیابان خشک و سوزان ، و بخش نامه خلیفه که هیچ کس حق ندارد ابو ذر را بدرقه کند . علی علیه السلام آن بخش نامه ستمگرانه را برنتابید و با فرزندان و تنی چند از صحابیان ، ابو ذر را بدرقه کرد و در جملاتی سنگین ، مظلومیت ابو ذر را بیان فرمود . دیگران نیز سخن گفتند تا مردمان بدانند که ابو ذر ، این صحابی بزرگ را حقگویی و ستم ستیزی اش به ربذه می فرستد ، نه چیزهای دیگر . تبعید ابو ذر ، از جمله زمینه های شورش علیه عثمان بود . ⁽³⁾او به ربذه رفت با دلی شاد از این که از زیر بار مسئولیت حقگویی ، شانه خالی نکرده است و با قلبی آکنده از غم که تنهایش گذاشتند ، و او را از مرقد مطهّر حبیبش پیامبر خدا جدا ساختند . عبد اللّه بن حواش کعبی می گوید : ابو ذر را در ربذه دیدم ، نشسته در سایه سایبانی ، تنهای تنها . گفتم : هان ، ابو ذر! تنهایی؟ گفت : هماره امر به معروف و نهی از منکر ، شعارم بود و حقگویی شیوه ام و این همه ، همراهی برایم باقی نگذاشت . ابو ذر به سال ۳۲ هجری زندگی را بدرود گفت و آنچه را که پیامبر خدا در آینه زمان دیده بود و گفته بود که : «خدا رحمت کند ابو ذر را ! تنها زندگی می کند ، تنها زندگی را بدرود می گوید و در هنگامه قیامت ، تنها برانگیخته می شود» ، جامه واقعیت پوشید . گروهی از مؤمنان ، از جمله مالک اشتر ، پس از مرگ آن صحابی بزرگْ فرا رسیدند و با تجلیل و احترام ، پیکر نحیف آن حقگوی روزگار را به خاک سپردند . ⁽⁴⁾

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :ما أظَلَّتِ الخَضراءُ ، ولا أَقلَّتِ الغَبراءُ عَلی رَجُلٍ أصدَقَ لهَجَةً مِن أبی ذَرٍّ . ⁽¹⁾

عنه صلی الله علیه و آله :مَن سَرَّهُ أن یَنظُرَ إلی شَبیهِ عیسَی بنِ مَریَمَ خَلقا وخُلقُا ؛ فَلینَظُر إلی أبی ذَرٍّ . ⁽²⁾

سنن الترمذی عن أبی ذرّ :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : ما أظَلَّتِ الخَضراءُ ، ولا أقَلَّتِ الغَبراءُ مِن ذی لَهجَةٍ أصدَقَ ولا أوفی مِن أبی ذَرّ شِبهِ عیسَی بنِ مَریَمَ علیه السلام . فَقالَ عُمَرُ بنُ الخَطّابِ کَالحاسِدِ : یا رَسولَ اللّهِ أ فَنَعرِفُ ذلِکَ لَهُ ؟ قالَ : نَعَم ، فَاعرِفوهُ لَهُ . ⁽³⁾

مسند ابن حنبل عن بریدة :قالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : إنَّ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ یُحِبُّ مِن أصحابی أربَعَةً ، أخبَرَنی أنَّهُ یُحِبُّهُم ، وأمَرَنی أن اُحِبَّهُم . قالوا : مَن هُم یا رَسولَ اللّهِ ؟ قالَ : إنَّ عَلِیّا مِنهُم ، وأبو ذَرٍّ الغِفارِیُّ ، وسَلمانُ الفارِسِیُّ ، وَالمِقدادُ بنُ الأَسوَدِ الکِندِیُّ . ⁽⁴⁾

أنساب الأشراف :لَمّا أعطی عُثمانُ مَروانَ بنُ الحَکَمِ ما أعطاهُ ، وأعطَی الحارِثَ بنَ الحَکَمِ بنِ أبی العاصِ ثَلاثَمِئَةِ ألفِ دِرهَمٍ ، وأعطی زَیدَ بنَ ثابِتٍ الأَنصارِیَّ مِئَةَ ألفِ دِرهَمٍ ، جَعَلَ أبو ذَرٍّ یَقولُ : بَشِّرِ الکانِزینَ بِعَذابٍ ألیمٍ ، ویَتلو قَولَ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ : «وَالَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ» الآیة ⁽⁵⁾. فَرَفَعَ ذلِکَ مَروانُ بنُ الحَکَمِ إلی عُثمانَ ، فَأَرسَلَ إلی أبی ذَرٍّ ناتِلاً مَولاهُ أنِ انتَهِ عَمّا یَبلُغُنی عَنکَ ، فَقالَ : أ یَنهانی عُثمان عَن قِراءَةِ کِتابِ اللّهِ ، وعَیبِ مَن تَرَکَ أمرَ اللّهِ ؟ ! فَوَاللّهِ لَأَن اُرضِیَ اللّهَ بِسخَطِ عُثمانَ أحَبُّ إلَیَّ وخَیرٌ لی مِن أن اُسخِطَ اللّهَ بِرِضاهُ . فَأَغضَبَ عُثمانَ ذلِکَ وأحفَظَهُ ⁽⁶⁾، فَتَصابَرَ وکَفَّ . وقالَ عُثمانُ یَوما : أ یَجوزُ لِلإِمامِ أن یَأخُذَ مِنَ المالِ ، فَإِذا أیسَرَ قَضی ؟ فَقالَ کَعبُ الأَحبارِ : لا بَأسَ بِذلِکَ ! فَقالَ أبو ذَرٍّ : یَابنَ الیَهودِیَّینِ ! أ تُعَلِّمُنا دینَنا ؟ ! فَقالَ عُثمانُ : ما أکثَرَ أذاکَ لی ، وأولَعَکَ بِأَصحابی ! ⁽⁷⁾

.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :آسمان بر کسی سایه نیفکنْد و زمینْ کسی را بر پشت خود نگرفت که راستگوتر از ابو ذر باشد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله :هرکس خوشش می آید به کسی بنگرد که در صورت و سیرت به عیسی علیه السلام شبیه باشد ، ⁽¹⁾به ابو ذر بنگرد .

سنن الترمذیـ به نقل از ابو ذر ـ: پیامبر خدا فرمود : «آسمان بر کسی سایه نیفکنْد و زمین کسی را بر پشت خود نگرفت که از ابو ذر ، راستگوتر و از او به عیسی بن مریم علیه السلام شبیه تر باشد» . عمر بن خطّاب ، مانند حسدورزان گفت : ای پیامبر خدا! آیا او را بدین صفت بشناسیم؟ فرمود : «آری . او را بر این صفت بدانید» .

مسند ابن حنبلـ به نقل از بُرَیده ـ: پیامبر خدا فرمود : «خداوند عز و جل چهارتن از یاران مرا دوست دارد و مرا از آن باخبر کرده است و به من فرمان داده که آنان را دوست بدارم» . گفتند : ای پیامبر خدا! آنان چه کسانی اند؟ فرمود : «علی از آنان است و نیز ابو ذر غِفاری و سلمان فارسی و مِقداد بن اَسود کِنْدی» .

أنساب الأشراف :چون عثمان آن [ عطای چشمگیر ]را در حقّ مروان بن حَکَم کرد و به حارث بن حکم بن ابی العاص نیز سیصد هزار درهم و به زید بن ثابت انصاری صدهزار درهم داد ، ابو ذر ، زبان به اعتراض گشود و می گفت : زراندوزان را به عذابی دردناک ، بشارت ده و سخن خدای عز و جل را تلاوت می کرد : «و کسانی که طلا و نقره می اندوزند و آن را در راه خدا انفاق نمی کنند ، به عذابی دردناک ، بشارتشان ده» . پس مروان بن حکم ، این موضوع را به عثمان رساند . او هم ناتل ، غلامش را به سوی ابو ذر فرستاد تا او را از این کار ، باز دارد . ابو ذر گفت: آیا عثمانْ مرا از تلاوت کتاب خدا و خرده گیری بر وا نهادن امر خدا ، باز می دارد؟! به خدا سوگند ، اگر خدا را خشنود و عثمان را ناخشنود سازم ، برایم دوست داشتنی تر و بهتر است تا آن که خدا را ناخشنود و عثمان را خشنود کنم . پس عثمان از این گفته ، خشمگین و عصبانی شد ؛ امّا دست نگه داشت و صبر نمود . روزی عثمان گفت : آیا جایز است رهبر جامعه از بیت المال برای خود بردارد و چون کارش گشایش یافت ، بدهی اش را بپردازد؟ کعب الأحبار گفت : اشکالی ندارد . ابو ذر گفت : ای یهودی زاده! آیا دینمان را به ما می آموزی؟ عثمان گفت : چه قدرْ مرا آزار می دهی و به جان یارانم می افتی!

.

أنساب الأشراف عن کمیل بن زیاد :کُنتُ بِالمَدینَةِ حینَ أمَرَ عُثمانُ أبا ذَرٍّ بِاللَّحاقِ بِالشّامِ ، وکُنتُ بِها فِی العامِ المُقبِلِ حینَ سَیَّرَهُ إلَی الرَّبَذَةِ . ⁽¹⁾

تاریخ الیعقوبی :بَلَغَ عُثمانَ أیضا أنَّ أبا ذَرٍّ یَقَعُ فیهِ ، ویَذکُرُ ما غَیَّرَ وبَدَّلَ مِن سُنَنِ رَسولِ اللّهِ ، وسُنَنِ أبی بَکرٍ وعُمَرَ ، فَسَیَّرَهُ إلَی الشّامِ إلی مُعاوِیَةَ ، وکان یَجلِسُ فِی المَسجدِ ، فَیقولُ کَما کانَ یَقولُ ، ویَجتَمِعُ إلَیهِ النّاسُ ، حَتّی کَثُرَ مَن یَجتَمِعُ إلَیهِ ویَسمَعُ مِنهُ . وکانَ یَقِفُ عَلی بابِ دِمَشقَ إذا صَلّی صَلاةَ الصُّبحِ ، فَیَقولُ : جاءَتِ القِطارُ تَحمِلُ النّارَ ، لَعَنَ اللّهُ الآمِرینَ بِالمَعروفِ وَالتّارِکینَ لَهُ ، ولَعَنَ اللّهُ النّاهینَ عَنِ المُنکَرِ وَالآتینَ لَهُ . وکَتَبَ مُعاوِیَةُ إلی عُثمانَ : إنَّکَ قَد أفسَدتَ الشّامَ عَلی نَفسِکَ بِأَبی ذَرٍّ ، فَکَتَبَ إلَیهِ أنِ احمِلهُ عَلی قَتَبٍ ⁽²⁾بِغَیرِ وِطاءٍ ، فَقَدِمَ بِهِ إلَی المَدینَةِ ، وقَد ذَهَبَ لَحمُ فَخِذَیهِ ، فَلَمّا دَخَلَ إلَیهِ وعِندَهُ جَماعَةٌ قالَ : بَلَغَنی أنَّکَ تَقولُ : سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ یَقولُ : « إذا کَمُلَت بَنو اُمَیَّةَ ثَلاثینَ رَجُلاً اتَّخَذوا بِلادَ اللّهِ دُوَلاً ⁽³⁾، وعِبادَ اللّهِ خَوَلاً ⁽⁴⁾، ودینَ اللّهِ دَغَلاً ⁽⁵⁾» فَقالَ : نَعَم ، سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ یَقولُ ذلِکَ . فَقالَ لَهُم : أ سَمِعتُم رَسولَ اللّهِ یَقولُ ذلِکَ ؟ فَبَعَثَ إلی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ، فَأَتاهُ ، فَقالَ : یا أَبا الحَسَنِ ! أ سَمِعتَ رَسَولَ اللّهِ یَقولُ ما حَکاهُ أبو ذَرٍّ ؟ وقَصَّ عَلَیهِ الخَبَرَ . فَقالَ عَلِیٌّ : نَعَم ! قالَ : وکَیفَ تَشهَدُ ؟ قالَ : لِقَولِ رَسولِ اللّهِ : « ما أظَلَّتِ الخَضراءُ ، ولا أقَلَّتِ الغَبراءُ ذا لَهجَةٍ أصدَقَ مِن أبی ذَرٍّ» . فَلَم یُقِم بِالمَدینَةِ إلّا أیّاما حَتّی أرسَلَ إلَیهِ عُثمانُ : وَاللّهِ لَتَخرُجَنَّ عَنها ! قالَ : أ تُخرِجُنی مِن حَرَمِ رَسولِ اللّهِ ؟ قالَ : نَعَم ، وأنفُکَ راغِمٌ . قالَ : فَإِلی مَکَّةَ ؟ قالَ : لا ، قالَ : فَإِلَی البَصرَةِ ؟ قالَ : لا ، قالَ : فَإِلَی الکوفَةِ ؟ قالَ : لا ، ولکِن إلی الرَّبَذَةِ الَّتی خَرَجتَ مِنها حَتّی تَموتَ بِها ! یا مَروانُ ، أخرِجهُ ، ولا تَدَع أحَدا یُکَلِّمهُ ، حَتّی یَخرُجَ . فَأَخرَجَهُ عَلی جَمَلٍ ومَعَهُ امرَأَتُهُ وَابَنَتُهُ ، فَخَرَجَ وَعِلیٌّ وَالحَسَنُ وَالحُسَینُ وعَبدُ اللّهِ بنُ جَعفَرٍ وعَمّارُ بنُ یاسِرٍ یَنظُرونَ ، فَلَمّا رَأی أبو ذَرٍّ عَلِیّا قامَ إلَیهِ فَقَبَّلَ یَدَهُ ثُمَّ بَکَی ، وقالَ : إنّی إذا رَأَیتُکَ ورَأَیتُ وُلدَکَ ذَکَرتُ قَولَ رَسولِ اللّهِ ، فَلَم أصبِر حَتّی أبکِیَ ! فَذَهَبَ عَلِیٌّ یُکَلِّمُهُ ، فَقالَ لَهُ مَروانُ : إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ قَد نَهی أن یُکَلِّمَهُ أحَدٌ ، فَرَفَعَ عَلِیٌّ السَّوطَ فَضَرَبَ وَجَهَ ناقَةِ مَروانَ ، وقالَ : تَنَحَّ ، نحّاکَ اللّهُ إلَی النّارِ ! ثُمَّ شَیَّعَهُ ، فَکَلَّمَهُ بِکَلامٍ یَطولُ شَرحُهُ ، وَتَکَلَّمَ کُلُّ رَجُلٍ مِنَ القَومِ وَانصَرَفوا ، وَانصَرَفَ مَروانُ إلی عُثمانَ ، فَجَری بَینَهُ وبَینَ عَلِیٍّ فی هذا بَعضُ الوَحشَةِ ، وتَلاحَیا کَلاما ، فَلَم یَزَل أبو ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ حَتّی تُوُفِّیَ . ⁽⁶⁾

.

أنساب الأشرافـ به نقل از کُمَیل بن زیاد ـ: زمانی که عثمانْ فرمان داد ابو ذر به شام برود ، من در مدینه بودم و در سال بعد نیز که او را به رَبَذه تبعید کرد ، آن جا بودم .

تاریخ الیعقوبی :به عثمانْ خبر رسید که ابو ذر از او خُرده می گیرد و تغییر و تبدیل های او را در سنّت پیامبر خدا و سیره ابو بکر و عمر ، بر زبان می آورد . از این رو ، او را به شام و به نزد معاویه تبعید کرد . ابو ذر [ در شام نیز] در مسجد می نشست و همان گفته ها را می گفت و مردم به گِرد او جمع می شدند تا آن که اطرافیان و شنوندگان او فراوان شدند و چون نماز صبح را می خواند ، بر دروازه دمشق می ایستاد و می گفت : کاروانی آمده که آتش می آورد. خداوند، کسانی را که به نیکی فرمان می دهند،ولی آن را وا می نهند و نیز آنان را که از زشتکاری باز می دارند ، ولی خود انجام می دهند ، لعنت کند ! معاویه به عثمان نوشت : تو با [ تبعید] ابو ذر ، شام را بر خودت تباه کردی . پس عثمان به او نوشت که وی را بر کجاوه ای چوبین و خُرد و بی روپوش ، سوار کند و به سوی او روانه بدارد . ابو ذر ، این گونه به مدینه رسید ، در حالی که گوشت ران هایش رفته بود . چون ابو ذر به نزد عثمان آمد ، گروهی نزد او بودند . عثمان گفت : به من خبر رسیده که می گویی : شنیدم که پیامبر خدا می فرمود : «چون عدد مردان بنی امیّه به سی نفر رسید ، سرزمین های خدا را در میان خود ، دست به دست می چرخانند و بندگان خدا را خدمتکار خود می کنند و دین خدا را وسیله فریبکاری قرار می دهند» ؟ ابو ذر گفت : آری . شنیدم که پیامبر خدا چنین می فرمود . عثمان به آنان که نزدش بودند گفت : آیا شنیده اید که پیامبر خدا چنین چیزی بگوید؟ پس در پیِ علی بن ابی طالب علیه السلام فرستاد و او آمد . عثمان پرسید : ای ابو الحسن! آیا آنچه را ابو ذر حکایت می کند ، از پیامبر خدا شنیده ای؟ و سپس ماجرا را برایش گفت . علی علیه السلام فرمود : «آری» . عثمان گفت : چگونه گواهی می دهی؟ فرمود : «برپایه گفته پیامبر خدا که فرمود : آسمان بر کسی سایه نیفکنْد و زمین ، کسی را بر پشت خود نگرفت که راستگوتر از ابو ذر باشد » . ابو ذر ، هنوز چند روزی در مدینه نمانده بود که عثمان به دنبالش فرستاد که : به خدا سوگند ، باید از مدینه خارج شوی . ابو ذر گفت : آیا مرا از حرم پیامبر خدا بیرون می کنی؟ گفت : آری ؛ اگرچه برخلاف میل توست . گفت : به مکّه [ تبعیدم می کنی]؟ گفت : نه . گفت : به بصره ؟ گفت : نه . گفت : به کوفه ؟ گفت : نه ، بلکه به ربذه ؛ جایی که از آن جا بیرون آمدی تا آن که در آن جا بمیری . ای مروان! او را بیرون کن و به هیچ کس اجازه سخن گفتن با او را مده تا خارج شود . مروان [ به دستور عثمان] ، ابو ذر را در حالی که زن و دخترش همراهش بودند ، بر شتری سوار و از مدینه اخراج کرد . علی و حسن و حسین علیهم السلام و عبد اللّه بن جعفر و عمّار بن یاسر هم بیرون آمده بودند و می نگریستند . ابو ذر ، چون علی علیه السلام را دید ، به سوی او آمد و دستش را بوسید و گریست و گفت : من چون تو و فرزندانت را دیدم ، گفته پیامبر خدا به یادم آمد و نتوانستم خود را نگاه دارم و به گریه افتادم . پس علی علیه السلام رفت تا با ابو ذر ، سخن بگوید که مروان گفت : امیر مؤمنان [ عثمانْ ]نهی کرده است که کسی با او سخن بگوید . علی علیه السلام تازیانه اش را بالا آورد بر صورت شتر مروان زد و فرمود : «دور شو . خداوند ، تو را به آتش ببرد!» . سپس او را بدرقه کرد و با وی سخنانی گفت که شرحش به درازا می کشد و بقیه افراد نیز هریک سخنانی گفتند و بازگشتند . مروان به نزد عثمان بازگشت و این ماجرا ، موجب دوری میان علی علیه السلام و عثمان و بگو مگوی آن دو شد و ابو ذر در رَبَذه ماند تا وفات کرد .

.

. .

. .

أنساب الأشراف :کانَ أبو ذرٍّ یُنکِرُ عَلی مُعاوِیَةَ أشیاءَ یَفعَلُها ، وبَعَثَ إلَیهِ مُعاوِیَةُ بِثَلاثِمِئَةِ دینارٍ ، فَقالَ : إن کانَت مِن عَطائِیَ الَّذی حَرَمتُمونیهِ عامی هذا قَبِلتُها ، وإن کانَت صِلَةً فَلا حاجَةَ لی فیها . وبَعَثَ إلَیهِ حَبیبُ بنُ مَسلمَةَ الفِهرِی بِمِئَتَی دینارٍ ، فَقالَ : أ ما وَجَدَتَ أهونَ عَلَیکَ مِنّی حینَ تَبعَثُ إلَیَّ بِمالٍ ؟ ورَدَّها . وبَنی مُعاوِیَةَ الخَضراءَ بِدِمَشقَ ، فَقالَ : یا مُعاوِیَةُ ، إن کانَت هذِهِ الدّارُ مِن مالِ اللّهِ فَهِیَ الخِیانَةُ ، وإن کانَت مِن مالِکَ فَهذا الإِسرافُ . فَسَکَتَ مُعاوِیَةُ . ⁽¹⁾

أنساب الأشراف :کانَ أبو ذرٍّ یَقولُ : وَاللّهِ لَقَد حَدَثَت أعمالٌ ما أعرِفُها ، وَاللّهِ ما هِیَ فی کِتابِ اللّهِ ولا سُنَّةِ نَبِیِّهِ ، وَاللّهِ إنّی لَأَری حَقّا یُطفَأُ ، وباطِلاً یُحیا ، وصادِقا یُکَذَّبُ ، وأثَرَةً بِغَیرِ تُقی ، وصالِحا مُستَأثَرا عَلَیهِ . فَقالَ حَبیبُ بنُ مَسلمَةَ لِمُعاوِیَةَ : إنَّ أبا ذَرٍّ مُفسِدٌ عَلَیکَ الشّامَ ، فَتَدارَک أهلَهُ إن کانَت لَکُم بِهِ حاجَةٌ ، فَکَتَبَ مُعاوِیَةُ إلی عُثمانَ فیهِ ، فَکَتَبَ عُثمانُ إلی مُعاوِیَةَ : أمّا بَعدُ ؛ فَاحمِل جُندَبا إلیَّ عَلی أغلَظِ مَرکَبٍ وأوعَرِهِ ، فَوَجَّهَ مُعاوِیَةُ مَن سارَ بِهِ اللَّیلَ وَالنَّهارَ . فَلَمّا قَدِمَ أبو ذَرٍّ المَدینَةَ جَعَلَ یَقولُ : یَستَعمِلُ الصِّبیانَ ویَحمِی الحِمی ، ویُقَرِّبُ أولادَ الطُّلقاءِ . فَبَعَثَ إلَیهِ عُثمانُ : اِلحَق بِأَیِّ أرضٍ شِئتَ ، فَقالَ : بِمَکَّةَ ، فَقالَ : لا ، قالَ : فَبَیتُ المَقدِسِ ، قالَ : لا ، قالَ : فَبِأَحَدِ المِصرَینِ ⁽²⁾، قالَ : لا ، ولکِنّی مُسَیِّرُکَ إلَی الرَّبَذَةِ ، فَسَیَّرَهُ إلَیها ، فَلَم یَزَل بِها حَتّی ماتَ . ⁽³⁾

.

أنساب الأشراف :ابو ذر ، کارهای معاویه را زشت می شمرد و بر وی خُرده می گرفت . معاویه سیصد دینار برایش فرستاد . ابو ذر گفت : اگر همان سهم من از بیت المال است که امسال مرا از آن محروم داشته اید ، می پذیرم ، و اگر صله (هدیه) است ، نیازی بدان ندارم . حبیب بن مسلمه فهری نیز دویست دینار برایش فرستاد . ابو ذر گفت : آیا تو این اندازه مرا کوچک یافته ای که برایم پول می فرستی؟! و آن را باز گرداند . و چون معاویه کاخ سبزش را در دمشق ساخت ، ابو ذر گفت : ای معاویه! اگر این خانه را از مال خدا ساخته ای ، خیانت است و اگر از دارایی خودت ساخته ای ، اسراف است . معاویه هیچ نگفت .

أنساب الأشراف :ابو ذر می گفت : به خدا سوگند ، مسائلی (بدعت هایی) رخ داده است که سابقه ندارد و به خدا سوگند ، نه بر اساس کتاب خداست و نه سنّت پیامبرش . به خدا سوگند ، حقّی خاموش شده ، و باطلی زنده شده ، و راستگویی تکذیب شده ، و انحصار طلبی بی پروا و شایسته ای کنار زده شده را می بینم . حبیب بن مسلمه به معاویه گفت : ابو ذر ، شام را بر تو تباه می کند. پس اگر بِدان نیازی دارید،مردمانش را دریاب. معاویه به عثمان در این باره نوشت و عثمان هم به معاویه پاسخ نوشت : امّا بعد ؛ جُندَب را با خشن ترین و دشوارترین مَرکب به سوی من بفرست . معاویه او را با کسی فرستاد که شب و روز ، او را راه می برد و چون ابو ذر به مدینه رسید ، هماره و در همه جا می گفت : کودکان را بر کارها می گمارد و قُرُقگاه می سازد و فرزندان آزادشدگان [ مکّه] ⁽¹⁾را مقرّب درگاه می نماید . عثمان به او پیغام داد که [از مدینه بیرون شو و] هر جا می خواهی، برو. گفت : به مکّه بروم؟ گفت: نه. گفت: پس به بیت المقدس بروم؟ گفت: نه. گفت : پس یکی از دو شهر (کوفه و بصره)؟ گفت: نه؛ بلکه تو را به رَبَذه تبعید می کنم. پس او را به آن جا فرستاد و در آن جا بود تا درگذشت .

.

أنساب الأشراف عن قتادة :تَکَلَّمَ أبو ذَرٍّ بِشَیءٍ کَرِهَهُ عُثمانُ فَکَذَّبَهُ ، فَقالَ : ما ظَنَنتُ أنَّ أحَدا یُکَذِّبُنی بَعدَ قَولِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله : «ما أقَلَّتِ الغَبراءُ ، ولا أطبَقَتِ الخَضراءُ ، عَلی ذی لَهجَةٍ أصدَقَ مِن أبی ذَرٍّ » ! ثُمَّ سَیَّرَهُ إلَی الرَّبَذَةِ . فَکانَ أبو ذَرٍّ یَقولُ : ما تَرَکَ الحَقُّ لی صَدیقا . فَلَمّا سارَ إلَی الرَّبَذَةِ قالَ : رَدَّنی عُثمانُ بَعدَ الهِجرَةِ أعرابِیّا ! ⁽¹⁾

أنساب الأشراف عن إبراهیم التیمی عن أبیه:قُلتُ لِأَبی ذَرٍّ : ما أنزَلَکَ الرَّبَذَةَ ؟ قالَ : نُصحی لِعُثمانَ ومُعاوِیَةَ. ⁽²⁾

الأمالی للطوسی عن عبد الرحمن بن أبی عمرة الأنصاری :لَمّا قَدِمَ أبو ذَرٍّ عَلی عُثمانَ ، قالَ : أخبِرنی أیَّ البِلادِ أحَبُّ إلَیکَ ؟ قالَ : مُهاجَری ، فَقالَ : لَستَ بِمُجاوِری . قالَ : فَأَلحَقُ بِحَرَمِ اللّهِ فَأَکونُ فیهِ ، قالَ : لا ، قالَ : فَالکوفَةُ ؛ أرضٌ بِها أصحابُ رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، قالَ : لا ، قالَ : فَلَستُ بِمُختارٍ غَیرَهُنَّ . فَأَمَرَهُ بِالمَسیرِ إلَی الرَّبَذَةِ ، فَقالَ : إنَّ رَسولَ اللّه صلی الله علیه و آله قالَ لی : « اِسمَع وأطِع ، وَانفُذ حَیثُ قادوکَ ، ولَو لِعَبدٍ حَبَشِیٍّ مُجَدَّعٍ » . فَخَرَجَ إلَی الرَّبَذَةِ ، وأقامَ مُدَّةً ، ثُمَّ أتی إلَی المَدینَةِ ، فَدَخَلَ عَلی عُثمانَ وَالنّاسُ عِندَهُ سِماطَینِ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! إنَّکَ أخرَجتَنی مِن أرضی إلی أرضٍ لَیسَ بِها زَرعٌ ولا ضَرعٌ إلّا شُوَیهاتٌ ، ولَیس لی خادِمٌ إلّا مُحَرَّرَةٌ ⁽³⁾، ولا ظِلٌّ یُظِلُّنی إلّا ظِلُّ شَجَرَةٍ ، فَأَعطِنی خادِما وغُنَیماتٍ أعِش فیها ، فَحَوَّلَ وَجهَهُ عَنهُ ، فَتَحَوَّلَ عَنهُ إلَی السِّماطِ الآخَرِ ، فَقالَ مِثلَ ذلِکَ . فَقالَ لَهُ حَبیبُ بنُ سَلَمَةَ ⁽⁴⁾: لَکَ عِندی یا أبا ذَرٍّ ألفُ دِرهَمٍ وخادِمٌ وخَمسُمِئَةِ شاةٍ ، قالَ أبو ذَرٍّ : أعطِ خادِمَکَ وألفَکَ وشُوَیهاتِکَ مَن هُوَ أحوَجُ إلی ذلِکَ مِنّی ؛ فَإِنّی إنَّما أسأَلُ حَقّی فی کِتابِ اللّهِ . فَجاءَ عَلِیٌّ علیه السلام ، فَقالَ لَهُ عُثمانُ : أ لا تُغنی عَنّا سَفیهَکَ هذا ؟ قالَ : أیُّ سَفیهٍ ؟ قالَ : أبو ذَرٍّ ! قالَ عَلِیٌّ علیه السلام : لَیسَ بِسَفیهٍ ، سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : « ما أظَلَّتِ الخَضراءُ ، ولا أقَلَّتِ الغَبراءُ ، أصدَقَ لَهجَةً مِن أبی ذَرٍّ » أنزِلهُ بِمَنزِلَةِ مُؤمِنِ آلِ فِرعَونَ ، «وَ إِن یَکُ کَـذِبًا فَعَلَیْهِ کَذِبُهُ وَإِن یَکُ صَادِقًا یُصِبْکُم بَعْضُ الَّذِی یَعِدُکُمْ» ⁽⁵⁾. قالَ عُثمانُ : التُّرابُ فی فیکَ ! قالَ عَلِیٌّ علیه السلام : بَلِ التُّرابُ فی فیکَ ، أنشُدُ بِاللّهِ مَن سَمِعَ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ ذلِکَ لِأَبی ذَرٍّ ، فَقامَ أبو هُرَیرَةَ وَعَشَرَةٌ فَشَهِدوا بِذلِکَ ، فَوَلّی عَلِیٌّ علیه السلام . ⁽⁶⁾

.

أنساب الأشرافـ به نقل از قَتاده ـ: ابو ذر ، سخنی گفت که عثمان بدش آمد و او را دروغگو خواند . ابو ذر گفت : گمان نمی کردم که کسی مرا تکذیب کند ، پس از این که پیامبر خدا [ درباره من ]فرموده است : «زمین ، کسی را بر پشت خود نگرفت و آسمان صاحب سخنی را نپوشاند که راستگوتر از ابو ذر باشد» . سپس عثمان ، او را به رَبَذه تبعید کرد و ابو ذر می گفت : حقگویی ، دوستی برایم باقی نگذارده است . و چون به ربذه آمد ، گفت : عثمان ، مرا پس از هجرتم ، بادیه نشین کرد .

أنساب الأشرافـ به نقل از ابراهیم تَیْمی از پدرش ـ: به ابو ذر گفتم: چه چیزی تو را به رَبَذه آورد؟ گفت : نصیحت کردنم به عثمان و معاویه .

الأمالی ، طوسیـ به نقل از عبد الرحمان بن ابی عمره انصاری ـ: چون ابو ذر بر عثمانْ وارد شد ، عثمان گفت : به من بگو کدام سرزمین را بیشتر دوست می داری؟ گفت : هجرتگاهم (مدینه) را . گفت : نمی خواهم در کنارم باشی . گفت : آیا به مکّه بروم و در آن باشم؟ گفت : نه . گفت : به کوفه [بروم] ؛ سرزمینی که یاران پیامبر خدا در آن اند؟ گفت : نه . گفت : من جز اینها را برنمی گزینم . پس عثمان به او فرمان داد که به رَبَذه برود . ابو ذر گفت : پیامبر خدا به من فرمود : «گوش بسپار و اطاعت کن و هرجا تو را کشیدند ، روان شو ؛ حتّی اگر از [ سوی ]برده ای حبشی و بینی بریده باشد» . پس به ربذه رفت و مدّتی در آن جا ماند . سپس به مدینه باز آمد و بر عثمان ـ که مردم به گردش حلقه زده بودند ـ وارد شد و گفت: ای امیر مؤمنان! تو مرا از سرزمینم به جایی راندی که بی آب و علف بود و جز شیر گوسفند ، چیزی نبود و خدمتگزاری جز بنده ای آزاد شده ، و سایبانی جز سایه درختی نداشتم . پس [ از سهمم از بیت المال] ، خادم و گوسفندانی به من بده تا بتوانم در آن جا زندگی کنم . عثمان از او رو گرداند . ابو ذر نیز به همان سو رفت و گفته اش را باز گفت . حبیب بن سَلَمه به او گفت : ای ابو ذر! من به تو هزار درهم و یک خادم و پانصد رأس گوسفند می دهم . ابو ذر گفت : خادم و هزار درهم و گوسفندانت را به کسی عطا کن که از من نیازمندتر است . من فقط حقّ خود را که در کتاب خدا آمده است ، می طلبم . سپس علی علیه السلام آمد و عثمان به او گفت : آیا این سفیهِ خود را از ما باز نمی داری؟ فرمود : «کدام سفیه؟» . گفت : ابو ذر! علی علیه السلام فرمود : «او سفیه نیست. شنیدم که پیامبر خدا می فرماید : آسمان بر کسی سایه نیفکند و زمین ، کسی را بر پشت خود نگرفت که راستگوتر از ابو ذر باشد . حدّاقل او را به منزله مؤمن آل فرعون قرار بده که: «اگر دروغگو باشد ، دروغش به زیان خود اوست ، و اگر راستگو باشد ، برخی از وعده هایش به شما خواهد رسید» . عثمان گفت : خاک در دهانت! علی علیه السلام فرمود : «خاک در دهان خودت . هر کس را که گفته پیامبر خدا را در باره ابو ذر شنیده ، به خدا سوگند می دهم [ که برخیزد و گواهی دهد]» . ابوهریره و ده تن برخاستند و گواهی دادند و علی علیه السلام هم پشت کرد و رفت .

.

الکافی عن أبی جعفر الخثعمی :لَمّا سَیَّرَ عُثمانُ أبا ذَرٍّ إلَی الرَّبَذَةِ شَیَّعَهُ أمیرُ المُؤمِنینَ وعَقیلٌ وَالحَسَنُ وَالحُسَینُ علیهم السلام ، وعَمّارُ بنُ یاسِرٍ ، فَلَمّا کانَ عِندَ الوَداعِ ، قالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : یا أبا ذَرٍّ ، إنَّکَ إنَّما غَضِبتَ للّهِِ عَزَّ وجَلَّ ، فَارجُ مَن غَضِبتَ لَهُ . إنَّ القَومَ خافوکَ عَلی دُنیاهُم ، وخِفتَهُم عَلی دینِکَ ، فَأَرحَلوکَ عَنِ الفَناءِ وَامتَحَنوکَ بِالبَلاءِ . ووَاللّهِ لَو کانَتِ السَّماواتُ وَالأَرضُ عَلی عَبدٍ رَتقا ، ثُمَّ اتَّقَی اللّهَ عَزَّ وجَلَّ ؛ جَعَلَ لَهُ مِنها مَخرَجا، فَلا یُؤنِسکَ إلّا الحَقُّ،ولا یوحِشکَ إلَا الباطِلُ. ⁽¹⁾

.

الکافیـ به نقل از ابوجعفر خثعمی ـ: چون عثمانْ ابو ذر را به ربذه تبعید کرد ، امیر مؤمنان و عَقیل و حسن و حسین علیهماالسلام و عمّار یاسر ، او را بدرقه کردند و چون هنگام وداع شد ، امیر مؤمنان فرمود : «ای ابو ذر! تو تنها برای خدای عز و جل خشمناک شدی . پس به همو امید داشته باش . این قوم از تو بر دنیایشان ترسیدند و تو از آنان بر دینت ترسیدی . پس تو را از سرای خود راندند و تو را در معرض امتحان نشاندند و به خدا سوگند ، اگر راه آسمان ها و زمین بر بنده ای بسته شود و او پروای الهی پیشه کند ، خدای عز و جل برایش راه خروجی قرار می دهد . پس جز با حق ، انس مگیر و جز از باطل مگریز» .

.

الإمام الصادق علیه السلام :لَمّا شَیَّعَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام أبا ذَرٍّ ، وشَیَّعَهُ الحَسَنُ وَالحُسَینُ علیهماالسلام ، وعَقیلُ بنُ أبی طالِبٍ ، وعَبدُ اللّهِ بنُ جَعفَرٍ ، وعَمّارُ بنُ یاسِرٍ عَلَیهِم سَلامُ اللّهِ ، قالَ لَهُم أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : وَدِّعوا أخاکُم ؛ فَإنِّهُ لابُدَّ لِلشّاخِصِ مِن أن یَمضِیَ ، ولِلمُشَیِّعِ مِن أن یَرجِعَ . قالَ : فَتَکَلَّمَ کُلُّ رَجُلٍ مِنهُم عَلی حِیالِهِ ، فَقالَ الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ علیهماالسلام : رَحِمَکَ اللّهُ یا أبا ذَرٍّ ! إنَّ القَومَ إنَّمَا امتَهَنوکَ بِالبَلاءِ ؛ لِأَنَّکَ مَنَعتَهُم دینَکَ ، فَمَنَعوکَ دُنیاهُم ، فَما أحوَجَکَ غَدا إلی ما مَنَعتَهُم ، وأغناک عَمّا مَنَعوکَ . فَقالَ أبو ذَرٍّ : رَحِمَکُمُ اللّهُ مِن أهلِ بَیتٍ ! فَما لی فِی الدُّنیا مِن شَجَنٍ ⁽¹⁾غَیرُکُم ، إنّی إذا ذَکَرتُکُم ذَکَرتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله . ⁽²⁾

الأمالی للمفید عن أبی جهضم الأزدی عن أبیهـ بَعدَ مُعامَلَةِ عُثمانَ السَّیِّئَةِ مَعَ أبی ذَرٍّ ـ: بَلَغَ ذلِکَ أمیرَ المُؤمِنینَ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ علیه السلام فَبَکی حَتّی بَلَّ لِحیَتَهُ بِدُموعِهِ ، ثُمَّ قالَ : أ هکَذا یُصنَعُ بِصاحِبِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟ ! إنّا للّهِِ وإنّا إلَیهِ راجِعونَ . ثُمَّ نَهَضَ وَمَعَهُ الحَسَنُ وَالحُسَینُ علیهماالسلام ، وعَبدُ اللّهِ بنُ العَبّاسِ وَالفَضلُ وقُثَمُ وعُبیدُ اللّهِ ، حَتّی لَحِقوا أبا ذَرٍّ ، فَشَیَّعوهُ ، فَلَمّا بَصُرَ بِهِم أبو ذَرٍّ حَنَّ إلَیهِم ، وبَکی عَلَیهِم ، وقالَ : بِأَبی وُجوهٌ إذا رَأَیتُها ذَکَرتُ بِها رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وشَمَلَتنِی البَرَکَةُ بِرُؤیَتِها . ثُمَّ رَفَعَ یَدَیهِ إلَی السَّماءِ وقالَ : اللّهُمّ إنّی اُحِبُّهُم ، ولَو قُطِّعتُ إربا إربا فی مَحَبَّتِهِم ما زِلتُ عَنهَا ابتغاءَ وَجهِکَ وَالدّارِ الآخِرَةِ ، فَارجِعوا رَحِمَکُمُ اللّهُ ، وَاللّهَ أسأَلُ أن یُخلُفَنی فیکُم أحسَنَ الخِلافَةِ . فَوَدَّعَهُ القَومُ ورَجَعوا وهُم یَبکونَ عَلی فِراقِهِ . ⁽³⁾

.

امام صادق علیه السلام :چون امیر مؤمنانْ ابو ذر را بدرقه کرد و حسن و حسین و عقیل بن ابی طالب و عبد اللّه بن جعفر و عمّار بن یاسر علیهم السلام نیز به بدرقه آمدند ، امیر مؤمنان به آنان فرمود : «با برادرتان خداحافظی کنید که مسافر باید برود و بدرقه کننده باید باز گردد» . پس هریک از آنها رو در رو با او سخن گفتند و حسین بن علی علیهماالسلام فرمود : «خدا رحمتت کند ای ابو ذر! این قوم ، تو را با بلا ، خوار داشتند ؛ زیرا تو آنان را از تعرّض به دینت بازداشتی و آنان ، تو را از آسیب رساندن به دنیایشان . پس ، فردا چه قدر آنچه از آنان نگاه داشتی ، به کارت می آید و چه قدر از آنچه آنان از تو دریغ داشتند ، بی نیازی» . ابو ذر گفت : رحمت خدا بر شما اهل بیت که جز شما بستگان دیگری در دنیا ندارم ! من هرگاه شما را یاد می کنم ، پیامبر خدا را به یاد می آورم .

الأمالی ، مفیدـ به نقل از ابو جهضم اَزْدی از پدرش ـ: پس از آن رفتار زشت عثمان با ابو ذر، خبرش به امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام رسید . چنان گریست که ریشش با اشک هایش تر شد . سپس فرمود : «آیا با صحابی پیامبر خدا چنین می کنید؟ إنّا للّه و إنّا إلیه راجعون!» ⁽¹⁾سپس برخاست و با حسن و حسین علیهماالسلام و عبد اللّه و فضل و قُثَم و عبید اللّه (پسران عبّاس) در پی ابوذر آمد تا او را بدرقه کنند . ابوذر ، چون آنان را دید ، مشتاقانه به سوی آنان آمد و بر ایشان گریست و گفت : پدرم فدای چهره هایی که چون آنها را می بینم ، به یاد پیامبر خدا می افتم و با دیدن آنها ، برکت ، مرا فرا می گیرد! سپس دستانش را به سوی آسمان برد و گفت : خدایا! من آنان را دوست می دارم و برای کسب خشنودی تو و سرای آخرت ، اگر در راه محبّت ایشان قطعه قطعه هم شوم ، از آنان جدا نمی شوم . بازگردید ، خدایتان بیامرزاد و از خدا می خواهم که بهتر از من را برایتان بگذارد! پس همه با او وداع کردند و در حالی که از جدایی او می گریستند ، بازگشتند .

.

تاریخ الیعقوبی :لَم یَزَل أبو ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ حَتّی تُوُفِّیَ ، ولَمّا حَضَرَتهُ الوَفاةُ قالَت لَهُ ابنَتُهُ : إنّی وَحدی فی هذَا المَوضِعِ ، وأخافُ أن تَغلِبَنی عَلَیکَ السِّباعُ ، فَقالَ : کَلّا إنَّهُ سَیَحضُرُنی نَفَرٌ مُؤمِنونَ ، فَانظُری أ تَرَینَ أحَدا ؟ فَقالَت : ما أری أحَدا ! قالَ : ما حَضَرَ الوَقتُ ، ثُمَّ قالَ : انظُری ، هَل تَرَینَ أحَدا ؟ قالَت : نَعم أری رَکبا مُقبِلینَ ، فَقالَ : اَللّهُ أکبَرُ ، صَدَقَ اللّهُ ورَسولُهُ ، حَوِّلی وَجهی إلَی القِبلَةِ ، فَإِذا حَضَرَ القَومُ فأقرِئیهِم مِنّی السَّلامَ ، فَإِذا فَرَغوا مِن أمری ، فَاذبَحی لَهُم هذِهِ الشّاةَ ، وقولی لَهُم : أقسَمتُ عَلَیکُم إن بَرِحتمُ حَتّی تَأکُلوا ، ثُمَّ قُضِیَ عَلَیهِ . فَأَتَی القَومُ ، فَقالَت لَهُمُ الجارِیَةُ : هذا أبو ذَرٍّ صاحِبُ رَسولِ اللّهِ قَد تُوُفِّیَ ، فَنَزَلوا ، وکانوا سَبعَةَ نَفَرٍ ، فیهِم حُذَیفَةُ بنُ الیَمانِ ، وَالأَشتَرُ ، فَبَکَوا بُکاءً شَدیدا ، وغَسَّلوهُ ، وکَفَّنوهُ ، وصَلَّوا عَلَیهِ ، ودَفَنوهُ . ثُمَّ قالَت لَهُم : إنَّهُ یُقسِمُ عَلَیکُم ألّا تَبرَحوا حَتّی تَأکُلوا ، فَذَبَحُوا الشّاةَ وأکَلوا ، ثُمَّ حَمَلُوا ابنَتَهُ حَتّی صاروا بِها إلَی المَدینَةِ . ⁽¹⁾

راجع : ج ۳ ص ۱۶۰ (نفی أبی ذرّ) .

۵أبو رافِعٍ مَولی رَسولِ اللّهِغَلَبتْ علیه کنیتُه ، واختُلف فی اسمه ، فقیل : أسلمُ ؛ وهو أشهر ما قیل فیه ، وقیل : إبراهیم ⁽²⁾، وقیل غیر ذلک . أحد الوجوه البارزة فی التشیّع ، ومن السابقین إلی التألیف والتدوین والعلم ، وأحد صحابة الإمام الأبرار . کان غلاماً للعبّاس عمّ النّبیّ صلی الله علیه و آله ⁽³⁾، ثمّ وهبه العبّاس للنبیّ صلی الله علیه و آله ⁽⁴⁾. ولمّا أسلم العبّاس وبلّغ أبو رافع رسولَ اللّه صلی الله علیه و آله بإسلامه أعتقه ⁽⁵⁾. شهد أبو رافع حروب النّبیّ صلی الله علیه و آله کلّها إلّا بدراً ⁽⁶⁾. ووقف بعده إلی جانب الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام ثابت العقیدة ولم یفارقه ⁽⁷⁾. وهو أحد رواة حدیث الغدیر ⁽⁸⁾. وعُدّ من أبرار الشیعة وصالحیهم ⁽⁹⁾. وکان مع الإمام علیه السلام أیضاً فی جمیع معارکه ⁽¹⁰⁾. وکان مسؤولاً عن بیت ماله علیه السلام بالکوفة ⁽¹¹⁾. وولداه عبید اللّه ⁽¹²⁾وعلیّ ⁽¹³⁾من کُتّابه علیه السلام . ولأبی رافع کتاب کبیر عنوانه «السُّنن والقضایا والأحکام» ⁽¹⁴⁾، یشتمل علی الفقه فی أبوابه المختلفة ، رواه جمع من المحدّثین الکبار وفیهم ولده . وله کتب اُخری منها کتاب «أقضیة أمیر المؤمنین» ، و «کتاب الدیات» وغیرهما ، ویعتقد بعض العلماء أنّها قاطبةً أبواب ذلک الکتاب الکبیر وفصوله ⁽¹⁵⁾. وذهب أبو رافع مع الإمام الحسن علیه السلام إلی المدینة بعد استشهاد الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام ⁽¹⁶⁾. ووضع الإمام الحسن المجتبی علیه السلام نصف بیت أبیه تحت تصرّفه . وروی أبو رافع عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله ⁽¹⁷⁾. وذکر البعض أنّه توفّی سنة ۴۰ ه . ۱۸

.

۵ . ابو رافع ، آزاد شده پیامبر خدا

تاریخ الیعقوبی :ابو ذر در رَبَذه ماند تا وفات کرد و چون مرگش در رسید ، دخترش به او گفت : من در این جا تنهایم و می ترسم که درندگان ، پیکرت را از چنگ من بیرون آورند . گفت : هرگز! گروهی از مؤمنان در کنار من حضور می یابند . بنگر کسی را می بینی؟ گفت : هیچ کس را نمی بینم . گفت : پس وقتش نرسیده است . پس از مدّتی گفت : خوب بنگر . آیا کسی را می بینی؟ گفت : آری . سوارانی را می بینم که پیش می آیند . گفت : اللّه اکبر! خدا و پیامبرش راست گفتند . صورتم را رو به قبله کن و چون این گروهْ حاضر شدند ، سلام مرا به ایشان برسان و چون از کار من فارغ گشتند ، این گوسفند را برایشان ذبح کن و به آنان بگو : شما را سوگند می دهم که از آن ناخورده ، مروید . سپس درگذشت . آن سواران آمدند . دختر ابو ذر به ایشان گفت : این ابو ذر ، صحابی پیامبر خداست که وفات کرده است . پس فرود آمدند و هفت نفر بودند که حُذَیفة بن یمان و [ مالک ]اشتر هم در میان آنان بودند . سخت گریستند و او را غسل دادند و کفن کردند و بر او نماز خواندند و به خاکش سپردند . سپس دختر به آنان گفت : او شما را سوگند داده که تا غذا نخورده اید ، نروید . پس گوسفند را ذبح کردند و خوردند و سپس دخترِ ابو ذر را سوار کردند و به مدینه آوردند .

ر . ک : ج ۳ ص ۱۶۱ (تبعید ابو ذر) .

۵ابو رافع ، آزاد شده پیامبر خدااز او با کُنیه نام برده می شود و در نام او اختلاف است . بیشتر اهل علم ، نام او را اسلم دانسته اند و برخی ابراهیم و برخی نام های دیگر . وی از چهره های برجسته تشیّع و از پیشتازان در تألیف و تدوین و دانش و از همراهان ارجمند امام نیکان است . ابورافع ، از غلامان عبّاس (عموی پیامبر صلی الله علیه و آله ) بود که او را به پیامبر صلی الله علیه و آله بخشید . چون عبّاس ، اسلام آورد و ابو رافع ، خبر اسلام آوردن او را به پیامبر خدا داد ، پیامبر صلی الله علیه و آله او را آزاد کرد . ابو رافع در همه جنگ های پیامبر صلی الله علیه و آله بجز بدر ، شرکت کرد و پس از ایشان با استواری تمام در کنار امیر مؤمنان ایستاد و از او جدا نشد . ابو رافع از جمله راویان حدیث غدیر است . او را از نیکْ نهادان و شایستگان شیعه بر شمرده اند که در نبردهای علی علیه السلام نیز همراه او بوده است . ابو رافع ، مسئول بیت المال امام علیه السلام در کوفه بود و دو فرزند او ، عبید اللّه و علی ، ⁽¹⁾از کاتبان مولا علیه السلام بودند . ابو رافع ، کتابی بزرگ با عنوان السنن و القضایا و الأحکام دارد که مشتمل بر ابواب مختلف فقه است و جمعی از محدّثان بزرگ و از جمله فرزندان ارجمند وی آن را روایت کرده اند . وی ، کتاب های دیگری با عناوین أقضیة أمیر المؤمنین ، کتاب الدیات و جز آن دارد که عالمانی بر این باورند که همه اینها ابواب و فصول همان کتاب بزرگ بوده است . ابو رافع ، پس از شهادت مولا علیه السلام همراه امام حسن مجتبی علیه السلام به مدینه رفت و امام حسن علیه السلام نیمی از خانه علی علیه السلام را در اختیار وی نهاد . وی ، از پیامبر خدا نیز احادیثی را گزارش کرده است . برخی فوت او را در سال ۴۰ هجری ذکر کرده اند . ⁽²⁾

.

. .

. .

رجال النّجاشی عن أبی رافع :دَخَلتُ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وهُوَ نائِمٌ ، أو یوحی إلَیهِ ، وإذا حَیَّةٌ فی جانِبِ البَیتِ ، فَکَرِهتُ أن أقتُلَها فَاُوقِظَهُ ، فَاضطَجَعتُ بَینَهُ وبَینَ الحَیَّةِ ، حَتّی إن کانَ مِنها سوءٌ یَکونُ إلَیَّ دونَهُ ، فَاستَیقَظَ وهُوَ یَتلو هذِهِ الآیَةَ : «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ ءَامَنُواْ الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَوةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَوةَ وَهُمْ رَ کِعُونَ» ⁽¹⁾. ثُمَّ قالَ : الحَمدُ للّهِِ الَّذی أکمَلَ لِعَلِیٍّ علیه السلام مُنیَتَهُ ، وَهنیئا لِعَلِیٍّ علیه السلام بِتَفضیلِ اللّهِ إیّاهُ ، ثُمَّ التَفَتَ ، فَرَآنی إلی جانِبِهِ ، فَقالَ : ما أضجُعَکَ هاهُنا یا أبا رافِعٍ ؟ فَأَخبَرتُهُ خَبَرَ الحَیَّةِ ، فَقالَ : قُم إلَیها فَاقتُلها ، فَقَتَلتُها . ثُمَّ أخَذَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِیَدی فَقالَ : یا أبا رافِعٍ کَیفَ أنتَ وقَومٌ یُقاتِلونَ عَلِیّا علیه السلام ؛ هُوَ عَلَی الحَقِّ وهُم عَلَی الباطِلِ ! یَکونُ فی حَقِّ اللّهِ جِهادُهُم ، فَمَن لَم یَستَطِع جِهادَهُم فَبِقَلِبهِ ، فَمَن لَم یَستَطِع فَلَیس وَراءَ ذلِکَ شَیءٌ . فَقُلتُ : ادعُ لی إن أدرَکتُهُم أن یُعینَنِی اللّهُ ویُقَوِّیَنی عَلی قِتالِهِم ، فَقالَ : اللّهُمَّ إن أدرَکَهُمُ فَقَوِّهِ وأعِنهُ . ثُمَّ خَرَجَ إلَی النّاسِ ، فَقالَ : یا أیُّهَا النّاسُ ! مَن أحَبَّ أن یَنظُرَ إلی أمینی عَلی نَفسی وأهلی ، فَهذا أبو رافِعٍ أمینی عَلی نَفسی . ⁽²⁾

.

رجال النجاشیـ به نقل از ابو رافع ـ: بر پیامبر خدا وارد شدم ، در حالی که خواب بود یا وحی بر او نازل می شد . ناگهان ، ماری در گوشه خانه دیدم و چون کشتن آن موجب بیدار شدن پیامبر صلی الله علیه و آله می شد ، آن را نکشتم و میان پیامبر خدا و مار ، دراز کشیدم تا اگر آسیبی برساند ، به من برسد ، نه پیامبر خدا . [ پیامبر صلی الله علیه و آله ] بیدار شد در حالی که این آیه را تلاوت می کرد : «تنها ولیّ شما ، خدا و پیامبرش و مؤمنان هستند ؛ کسانی که نماز می خوانند و در حال رکوع ، صدقه می دهند» . سپس فرمود : «ستایش خدایی را که آرزوی علی را کاملاً برآورد و بر او مبارک باد برتری ای که خدا به او بخشید» . سپس روی برگرداند و مرا در کنار خود دید . فرمود : «ای ابو رافع! چرا این جا خوابیده ای؟» . ماجرای مار را به ایشان گفتم . فرمود : «برخیز و آن را بکش» . من هم [ برخاستم و] آن را کُشتم . سپس پیامبر خدا دستم را گرفت و فرمود : «ای ابو رافع! تو چگونه خواهی بود در هنگامی که گروهی با علی می جنگند و آنان بر باطل اند و علی بر حق؟ نبرد با آنان ، تکلیفی الهی است و هرکه نتواند جهاد کند ، باید با دلش انکار کند و اگر این را هم نتواند ، تکلیف دیگری ندارد» . گفتم : برایم دعا کن تا اگر آنان را درک کردم ، خداوندْ یاری ام کند و توان جنگ با آنان را به من بدهد . فرمود : «بار خدایا! اگر آنان را درک کرد ، نیرومندش بدار و یاری اش ده» . سپس به سوی مردم ، بیرون آمد و فرمود : «ای مردم! هرکس دوست دارد که به امین من بر جان و خانواده ام بنگرد ، این است ، ابو رافع ، امین من بر جانم» .

.

رجال النّجاشی عن عون بن عبید اللّه بن أبی رافع:لَمّا بویعَ عَلِیٌّ علیه السلام وخالَفَهُ مُعاوِیَةُ بِالشّامِ ، وسارَ طَلحَةُ وَالزُّبَیرُ إلَی البَصرَةِ ، قالَ أبو رافعٍ : هذا قَولُ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، سَیُقاتِلُ عَلِیّا علیه السلام قَومٌ یَکونُ حَقّا فِی اللّهِ جِهادُهُم . فَباعَ أرضَهُ بِخَیَبَر ودارَهُ ، ثُمَّ خَرَجَ مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام وهُوَ شَیخٌ کَبیرٌ لَهُ خَمسٌ وثَمانونَ سَنةً ، وقالَ : الحَمدُ للّهِِ ، لَقَد أصبَحتُ لا أحَدَ بِمَنزِلَتی ، لَقَد بایَعتُ البَیعَتَینِ ؛ بَیعَةَ العَقَبَةِ ، وبَیَعَةَ الرِّضوانِ ، وصَلَّیتُ القِبلَتَیِن ، وهاجَرتُ الهِجَرَ الثَّلاثَ ، قُلتُ : ومَا الهِجَرُ الثَّلاثُ ، قالَ : هاجَرتُ مَعَ جَعَفَر بنِ أبی طالِبٍ إلی أرضِ الحَبَشَةِ ، وهاجَرتُ مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله إلَی المَدینَةِ ، وهذِهِ الهِجرَةُ مَعَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام إلَی الکوفَةِ ، فَلَم یَزَل مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام حَتَّی استُشهِدَ عَلِیٌّ علیه السلام ، فَرَجَعَ أبو رافِعٍ إلَی المَدینَةِ مَعَ الحَسَنِ علیه السلام ، ولا دارَ لَهُ بِها ولا أرضَ ، فَقَسَمَ لَهُ الحَسَنُ علیه السلام دارَ عَلِیٍّ علیه السلام بِنِصفَینِ ، وأعطاهُ سُنُحَ ⁽¹⁾؛ أرضٌ أقطَعَهُ إیّاها ، فَباعَها عُبَیدُ اللّهِ بنُ أبی رافِعٍ مِن مُعاوِیَةَ بِمِئَةِ ألفٍ وسَبعینَ ألفا . ⁽²⁾

.

رجال النجاشیـ به نقل از عون بن عبید اللّه بن ابی رافع ـ: چون با علی علیه السلام بیعت شد و معاویه در شام با او مخالفت کرد و طلحه و زبیر به بصره رفتند ، ابو رافع گفت : این ، گفته پیامبر خداست : «به زودی کسانی با علی می جنگند که پیکار با آنان ، تکلیف الهی است» . پس خانه و زمینی را که در خیبر داشت ، فروخت و با آن که پیرمردی کهن سال بود و ۸۵ سال داشت ، با علی علیه السلام حرکت کرد و گفت : خدا را سپاس . به منزلتی رسیده ام که کسی نرسیده است : دو بیعت کرده ام (بیعت عقبه و بیعت رضوان) و به سوی دو قبله نماز خوانده ام و سه هجرت کرده ام . گفتم : کدام سه هجرت؟ گفت : با جعفر بن ابی طالب به حبشه هجرت کردم و با پیامبر خدا به مدینه و این هم هجرت با علی بن ابی طالب به کوفه . پس هماره با علی علیه السلام بود تا علی علیه السلام به شهادت رسید و با حسن بن علی علیهماالسلام به مدینه بازگشت ، در حالی که خانه و زمینی نداشت . امام حسن علیه السلام نیمی از خانه علی علیه السلام را به او داد و سُنُح ، ⁽¹⁾زمینی را که علی علیه السلام به تملّک وی در آورده بود ، به وی بخشید و عبد اللّه بن ابی رافع ، [ پس از فوت پدرش] آن را به بهای صد و هفتاد هزار [ درهم] به معاویه فروخت .

.

راجع : ج ۴ ص ۱۵۶ (عدم استئثار الاولاد والأقرباء) .

۶أبو سَعیدٍ الخُدرِیُّهو سعد بن مالک بن شیبان ، أبو سعید الأنصاری الخدری ، وهو مشهور بکنیته ، أحد الصحابة ⁽¹⁾والوجوه البارزة المشهورة من الأنصار ⁽²⁾. وهو من المحدّثین الکبار ⁽³⁾، وفی عداد رواة حدیث الغدیر ⁽⁴⁾، وحدیث المنزلة ⁽⁵⁾. کان مع رسول اللّه صلی الله علیه و آله فی کثیر من غزواته ⁽⁶⁾، وبعده کان أحد الثابتین فکریّاً علی معرفة الحقّ ⁽⁷⁾، وأحد الراسخین فی دعم الحقیقة ⁽⁸⁾. ذکره الإمام الصادق علیه السلام بتبجیل وتکریم ، ونصّ علی استقامته فی طریق الحقّ . لم یترک مرافقة علیٍّ علیه السلام ، وکان إلی جانبه فی معرکة النّهروان ⁽⁹⁾. ودّع الحیاة الدنیا سنة ۷۴ ه . ۱۰

.

۶ . ابو سعید خُدْری

ر . ک : ج ۴ ص ۱۵۷ (برتر نداشتن فرزندان و خویشان) .

۶ابو سعید خُدْریسعد بن مالک بن شَیبان ـ که به کنیه اش ابوسعید انصاریِ خُدْری مشهور است ـ ، از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله و از چهره های برجسته و مشهور انصار است . وی از محدّثان بزرگ و از جمله راویان «حدیث غدیر» و «حدیث منزلت» است . سعد در بسیاری از نبردهای پیامبر خدا در کنار ایشان بود و از کسانی است که پس از پیامبر صلی الله علیه و آله نیز در شناخت حق ، استوار اندیش بود و در حمایت از حقیقت ، استوارگام . ⁽¹⁾امام صادق علیه السلام از او تجلیل و او را تکریم نموده و به استقامت او در طریق حق ، تصریح کرده است . او همراهی علی علیه السلام را وا ننهاد و در نبرد نهروان ، همراه مولا علیه السلام بود . ابو سعید به سال ۷۴ هجری زندگی را بدرود گفت .

.

۷أبو قَتادَةَ الأَنصارِیُّهو الحارث بن ربعیّ بن بَلْدَمَة ، أبو قتادة الأنصاری الخزرجی ، وهو مشهور بکنیته ، کان من الصحابة ⁽¹⁾. شارک فی معرکة اُحد وما بعدها من المعارک ⁽²⁾. وکان أحد الشجعان فی جیش النّبیّ صلی الله علیه و آله ⁽³⁾حتی ذکره صلی الله علیه و آله بأنّه من خیرة المقاتلین . کان من صحابة الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام ⁽⁴⁾، واشترک فی جمیع حروبه ⁽⁵⁾. قال فی معرکة الجمل قولاً یدلّ علی إیمانه العمیق ووفائه للإمام علیه السلام ⁽⁶⁾. وکان علی الرجّالة فی النّهروان ⁽⁷⁾. وولّاه الإمام علیه السلام علی مکّة ⁽⁸⁾. توفّی أبو قتادة فی أیّام خلافة الإمام علیه السلام . ⁽⁹⁾

الاستیعاب :إنَّ عَلِیّا لَمّا وَلِیَ الخِلافَةَ عَزَلَ خالِدَ بنَ العاصِی بنِ هِشامِ بنِ المُغیرَةِ المَخزومِیَّ عَن مَکَّةَ ووَلّاها أبا قَتادَةَ الأَنصارِیَّ . ⁽¹⁰⁾

.

۷ . ابوقَتاده انصاری

۷ابوقَتاده انصاریابو قَتاده حارث بن ربعیّ بن بَلدَمه انصاری خَزرَجی ـ که به کُنیه خود ، شُهره است ـ ، از یاران پیامبر خداست که در جنگ اُحد و جنگ های پس از آن ، شرکت داشت . او از دلیران سپاه پیامبر صلی الله علیه و آله بود که ایشان از وی به عنوان یکی از بهترین رزم آوران سپاهش یاد کرد . ابو قَتاده ، از یاران علی علیه السلام [ نیز] بود که در تمام جنگ های ایشان شرکت داشت . در جنگ جمل ، با سُرایش حماسه ای ، ایمان عمیق و وفاداری والایش (به علی علیه السلام ) را نشان داد و در جنگ نهروان ، فرمانده پیاده نظام بود . ⁽¹⁾علی علیه السلام او را به حکومت مکّه گماشت . ⁽²⁾ابو قتاده به روزگار خلافت علی علیه السلام زندگی را بدرود گفت . ⁽³⁾

الاستیعاب :چون علی علیه السلام به خلافت رسید ، خالد بن عاصی بن هشام بن مُغَیره مَخزومی را از حکومت مکّه بر کنار کرد و حکومت آن را به ابوقتاده انصاری سپرد .

.

تاریخ الطبری عن أبی قتادةـ لِعَلِیٍّ علیه السلام فی حَربِ الجَمَلِ ـ: یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قَلَّدنی هذَا السَّیفَ وقَد شِمتُهُ ⁽¹⁾فَطالَ شَیمُهُ ، وقَد أنی تَجریدُهُ عَلی هؤُلاءِ القَومِ الظّالِمینَ الَّذینَ لَم یَألُوا الاُمَّةَ غِشّا ؛ فَإِن أحبَبتَ أن تُقَدِّمَنی ، فَقَدِّمنی . ⁽²⁾

۸أبو مَسعودٍ البَدرِیُّهو عُقبَة بن عمرو بن ثعلبة أبو مسعود البدری ، وهو مشهور بکنیته . من صحابة رسول اللّه صلی الله علیه و آله ⁽³⁾. اشترک فی حروبه کلّها إلّا بدرا ⁽⁴⁾. عندما تقلّد الإمام أمیر المؤمنین علیّ علیه السلام أمر الخلافة ، قام وأثنی علیه ، وعدّ بیعته کبیعة العَقَبة ، و الرضوان ، وحثّ النّاس علی بیعته علیه السلام ⁽⁵⁾. وحین توجّه الإمام علیه السلام إلی صفّین ، استخلفه علی الکوفة ⁽⁶⁾. لم یشترک هذا الرجل فی حرب من حروب الإمام علیه السلام ⁽⁷⁾. مات أبو مسعود سنة ۴۰ ه . ⁽⁸⁾

.

۸ . ابومسعود بَدری

تاریخ الطبریـ به نقل از ابو قَتاده ، خطاب به علی علیه السلام در جنگ جمل ـ: ای امیر مؤمنان! پیامبر خدا این شمشیر را بر گردن من آویخت و آن را غلاف کرده بودم و در غلاف بودنش به درازا کشید و اکنون هنگام برهنه کردن و بر کشیدن آن بر سر این قوم ستمکار است ؛ کسانی که از هیچ خیانتی در حقّ امّت ، فروگذار نکردند. پس اگر دوست داری مرا پیش فرستی ، بفرست .

۸ابومسعود بَدریابو مسعود ، عُقبَة بن عمرو بن ثَعْلَبه بَدْری ، به کُنیه شهرت داشت. وی از یاران پیامبر خداست ⁽¹⁾که در تمام نبردهای ایشان ، بجز بدر ، شرکت داشت . ⁽²⁾او پس از آن که امیر مؤمنان علی علیه السلام زمام امور را به دست گرفت ، بر پا ایستاد و امام علیه السلام را ستود و بیعت با او را چونان بیعت «عقبه» و «رضوان» دانست و مردم را به بیعت با امام علیه السلام تشویق کرد . علی علیه السلام چون آهنگ صِفّین کرد ، او را بر جای خویش در کوفه گمارد . ابو مسعود در مسیر حق ، استوار نمانْد و گاه از سرِ تردید ، سخن گفت و در جنگ های علی علیه السلام ، به سوی «قاعدان (کناره گیران از طرفین جنگ)» کشیده شد . شاید جوسازی های معاویه و عوامفریبی های او ، در این سُست گرایی تأثیر داشته است . ابو مسعود در سال ۴۰ هجری درگذشت . ⁽³⁾

.

۹أبو موسَی الأَشعَرِیُّهو عبد اللّه بن قیس بن سلیم ، المشهور بأبی موسی الأشعری . من أهل الیمن ⁽¹⁾، وأحد صحابة النّبیّ صلی الله علیه و آله ⁽²⁾. أسلم فی مکّة ⁽³⁾. وکان حَسَنَ الصوت ، واشتهر بالقراءة ⁽⁴⁾. ولّاه النّبیّ صلی الله علیه و آله علی مناطق من الیمن ⁽⁵⁾. ولیالبصرة ⁽⁶⁾فی عهد عمر بعد عزل المغیرة ⁽⁷⁾. عندما کان والیا علی البصرة ، فتح کثیرا من مناطق إیران ، منها الأهواز ⁽⁸⁾، وتُستَر ⁽⁹⁾، وقمّ ⁽¹⁰⁾، وأصفهان ⁽¹¹⁾، وجُندیسابور ⁽¹²⁾. وظلّ والیا علی البصرة فی أوّل خلافة عثمان ⁽¹³⁾، ثمّ عزله عثمان ونصب مکانه عبد اللّه بن عامر بن کریز ⁽¹⁴⁾الَّذی کان ابن خمس وعشرین سنة ⁽¹⁵⁾. ولمّا ثار أهل الکوفة علی عثمان ووالیه سعید بن العاص وطلبوا أبا موسی ، وافق عثمان علی ذلک ، وولی أبو موسی الکوفة ⁽¹⁶⁾. وعندما تسلّم أمیر المؤمنین علیه السلام مقالید الخلافة أبقاه فی منصبه باقتراح مالک الأشتر ⁽¹⁷⁾. وهو الوالی الوحید الَّذی ظلّ فی منصبه من ولاة عثمان ⁽¹⁸⁾. وکان أبو موسی یثبّط النّاس عن نصرة الإمام علیه السلام فی فتنة أصحاب الجمل ، فعزله الإمام ⁽¹⁹⁾، وأخرجه مالک الأشتر من الکوفة ⁽²⁰⁾. اعتزل أبو موسی القتال فی صفّین ⁽²¹⁾وانضمّ إلی القاعدین . ولکن عندما فُرِضَ التحکیم علی الإمام علیه السلام ، فُرِضَ أبو موسی علیه أیضا حَکَما بإصرار الأشعث بن قیس والخزرج وبلبلتهم ⁽²²⁾. وکان الإمام علیه السلام یعلم أنّ أبا موسی سیُضیع الحقّ بمکیدة عمرو بن العاص ، وکذلک کان یعتقد أصحابه الأجلّاء کمالک الأشتر، وابن عبّاس، والأحنف بن قیس ⁽²³⁾. وفی آخر المطاف انخدع أبو موسی بمکیدة ابن العاص ، وعجز عن استخلاف عبد اللّه بن عمر ، الَّذی کان صهره ⁽²⁴⁾، وکان یطمع فیها ⁽²⁵⁾. لقد وَهِم أبو موسی أنّه عزل علیّا علیه السلام ومعاویة . واستغلّ ابن العاص الفرصة ، وکادَ فأبقی معاویة . وعبّر أبو موسی بحماقته هذه عن دوره المخزی فی التاریخ مرّة اُخری ، وساق المجتمع الإسلامی إلی هاویة الدمار ⁽²⁶⁾. ویا عجبا ! فإنّ التدقیق فی حوار الرجلین یدلّ علی أنّ أبا موسی کان غیر مطّلع علی موضوع التحکیم ، ولم یعلم فی الحقیقة کُنه ما یرید أن یُحکّم فیه . لجأ أبو موسی بعد ذلک إلی مکّة ⁽²⁷⁾. وعندما مَلَکَ معاویة کان یتردّد علیه ، وکان معاویة یحتفی به ⁽²⁸⁾. وکان أمیر المؤمنین علیّ علیه السلام یدعو فی صلاته علی أبی موسی ، ومعاویة ، وابن العاص ⁽²⁹⁾. ویدلّ التدبّر فی حیاة أبی موسی الأشعری وإنعام النّظر فیما ذکرناه أنّه کان ذا «جمود فکری» من جهة ، و «خمود سلوکی» من جهة اُخری . فلا هو من اُولی الفکر الحرکی الفعّال ، ولا هو من أصحاب السعی اللائق المحمود . لقد کان رجلاً ظاهر التنسّک دون الاهتداء بما علیه العقل . مات أبو موسی سنة ۴۲ ه ⁽³⁰⁾وهو ابن ثلاث وستّین سنةً . ⁽³¹⁾

.

۹ . ابو موسی اشعری

۹ابو موسی اشعریعبد اللّه بن قیس بن سلیم، مشهور به ابو موسی اشعری ، از اهالی یمن و از یاران پیامبر خداست که در مکّه به اسلام گروید . او صدایی خوش داشت و به قرائت قرآن ، مشهور بود . پیامبر صلی الله علیه و آله او را به حکومت مناطقی از یمن گماشت و در زمان عمر و پس از عزل مغیره ، فرماندار بصره شد . ⁽¹⁾او به هنگام حکومت بر بصره ، بسیاری از مناطق ایران از جمله اهواز ، شوشتر ، جُندی شاپور ، اصفهان ، و قم را گشود . در آغاز خلافت عثمان ، همچنان فرماندار بصره بود که عثمان ، وی را عزل کرد و عبد اللّه بن عامر را که جوانی کم سن و سال و از امویان بود ، بر بصره گماشت . ⁽²⁾چون کوفیان بر عثمان و فرماندار وی (سعید بن عاص) شوریدند ، به درخواست آنها و موافقت عثمان ، ابو موسی فرماندار کوفه شد . پس از به خلافت رسیدن علی علیه السلام با پیشنهاد مالک اشتر ، امام علیه السلام ابو موسی را در حکومت کوفه ابقا کرد . او تنها کارگزار حکومت عثمان بود که در جایگاه خود ، باقی ماند . در فتنه جَمَلیان ، ابو موسی مردم را از همراهی با علی علیه السلام باز می داشت . امام علیه السلام او را برکنار کرد و مالک اشتر ، وی را از کوفه بیرون راند . ⁽³⁾او در جنگ صفّین گوشه گیری پیشه کرد و به صف قاعدان (کناره گیران از طرفین جنگ) پیوست ؛ امّا پس از تحمیل حَکَمیت بر امام علیه السلام اشعث بن قیس و خوارج با پافشاری ها و صحنه سازی ها ، او را به عنوان حَکَم از سوی علی علیه السلام بر ایشان تحمیل کردند . ⁽⁴⁾علی علیه السلام می دانست که او در چنبر فریب عمرو عاص ، حق را تباه خواهد ساخت . یاران ارجمند امام علیه السلام همانند ابن عبّاس ، مالک اشتر و احنف بن قیس نیز بر این باور بودند . سرانجام ، ابو موسی با نیرنگ های عمروعاص ، فریب خورد و در به خلافت رساندن عبد اللّه بن عمر ـ که دامادش بود و بدو دل بسته ـ ناکام مانْد . او به پندار خویش ، علی علیه السلام و معاویه را از خلافت ، عزل کرد . عمروعاص نیز از فرصتْ استفاده کرد و با نیرنگ ، معاویه را در خلافتْ ابقا کرد . با این حماقت ابو موسی ، نقش افتضاح آمیز وی در تاریخ ، یک بار دیگر رقم خورد و سرنوشت جامعه اسلامی رو به تباهی نهاد . ⁽⁵⁾شگفتا! از دقّت در بحث های آن دو روشن می شود که ابو موسی از موضوع حکمیت نیز به روشنی آگاهی نداشت و به واقع نمی دانست درباره چه می خواهد داوری کند . ابو موسی پس از آن ، به مکّه پناهنده شد و به هنگام خلافت معاویه ، با وی آمد و شد داشت . معاویه او را می نواخت و بدو توجّه داشت . ⁽⁶⁾علی علیه السلام در قنوت نماز،وی را به همراه معاویه و عمرو بن عاص ، نفرین می کرد. تدبّر در زندگانی ابو موسی اشعری و دقّت در آنچه آوردیم، نشان می دهد که وی از یک سو جمود فکری داشت و از دیگر سو ، خُمود رفتاری . وی نه از اندیشه ای پویا و کارآمد برخوردار بود ، و نه از تلاشی ستودنی و شایسته . او مردی بود که ردای ظاهری تعبّد به تن داشت ، بدون این که راهبری از تعقّل ، همراه داشته باشد . ابو موسی در سال ۴۲ هجری ⁽⁷⁾و در ۶۳ سالگی مُرد .

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

الإمام علیّ علیه السلامـ فی وَصفِ أبی موسَی الأَشعَریِّ ـ: وَاللّهِ ما کانَ عِندی مُؤتَمَنا ولا ناصِحا ، ولَقد کانَ الَّذینَ تَقَدَّمونِی استَولَوا عَلی مَوَدَّتِهِ ، ووَلَّوهُ وسَلَّطوهُ بِالإِمرَةِ عَلَی النّاسِ ، ولَقَد أرَدتُ عَزلَهُ فَسَأَلَنِی الأَشتَرُ فیهِ أن اُقِرَّهُ ، فَأَقرَرتُهُ عَلی کُرهٍ مِنّی لَهُ ، وتَحَمَّلتُ عَلی صَرفِهِ مِن بَعدُ . ⁽¹⁾

مروج الذهبـ فی ذِکرِ حَربِ الجَمَلِ ـ: کاتَبَ عَلِیٌّ مِنَ الرَّبَذَةِ أبا موسَی الأَشعَرِیَّ لِیَستَنفِرَ النّاسَ ، فَثَبَّطَهُم أبو موسی وقالَ : إنَّما هِیَ فِتنَةٌ ، فَنُمِیَ ⁽²⁾ذلِکَ إلی عَلِیٍّ ، فَوَلّی عَلَی الکوفَةِ قَرَظَةَ بنَ کَعبٍ الأَنصارِیَّ ، وکَتَبَ إلی أبی موسی : اِعتَزِل عَمَلَنا یَابنَ الحائِکِ مَذموما مَدحورا ، فَما هذا أوِّلُ یَومِنا مِنکَ ، وإنَّ لَکَ فینا لَهَناتٍ وهُنَیّاتٍ . ⁽³⁾

سیر أعلام النّبلاء عن شقیق :کُنّا مَعَ حُذَیفَةَ جُلوسا ، فَدَخَلَ عَبدُ اللّهِ وأبو موسَی المَسجِدَ ، فَقالَ : أحَدُهُما مُنافِقٌ ، ثُمَّ قالَ : إنَّ أشبَهَ النّاس هَدیا ودَلّاً وسَمتا بِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَبدُاللّهِ . ⁽⁴⁾

شرح نهج البلاغة :رُوِیَ أنَّ عَمّارا سُئِلَ عَن أبی موسی ، فَقالَ : لَقَد سَمِعتُ فیهِ مِن حُذَیفَةَ قَولاً عَظیما ، سَمِعتُهُ یَقولُ : صاحِبُ البُرنُسِ ⁽⁵⁾الأَسوَدِ ، ثُمَّ کَلَحَ کُلوحا ⁽⁶⁾، عَلِمتُ مِنهُ أنَّهُ کانَ لَیلَةَ العَقَبَةِ بَینَ ذَلِکَ الرَّهطِ . ⁽⁷⁾

.

امام علی علیه السلامـ در توصیف ابو موسی اشعری ـ: به خدا سوگند ، نزد من ، او نه امین است و نه خیرخواه ، و کسانی که پیش از من بودند ، به خاطر دوستی ، او را حاکم و مسلّط بر مردم کردند و من می خواستم او را برکنار کنم ؛ امّا اَشتر از من خواست که او را برقرار دارم . من هم با وجود ناخشنودی ام از او ، برکنارش نکردم و به قصد تغییرش در آینده ، تحملّش کردم .

مروج الذهبـ در یادکرد جنگ جمل ـ: علی علیه السلام از رَبَذه به ابو موسی اشعری نامه نوشت تا مردم را بسیج کند ؛ امّا ابو موسی آنان را بازداشت و گفت : این ، فتنه ای بیش نیست . خبر این [ نافرمانی او] به علی علیه السلام رسید . پس قرظة بن کعب انصاری را بر کوفه گمارد و به ابو موسی نوشت : «از کارگزاریِ ما ، با خواری و نکوهشْ کناره بگیر ، ـ ای پسر متکبّر ـ که این ، نخستین گرفتاری ما از دست تو نیست و تو با ما چیزها و کارهایی خواهی داشت» .

سیر أعلام النبلاءـ به نقل از شقیق ـ: با حُذَیفه نشسته بودیم . عبد اللّه و ابو موسی وارد مسجد شدند . حذیفه گفت : یکی از این دو ، منافق است . سپس گفت : شبیه ترینِ مردم به پیامبر خدا از نظر راه و روش و نشان ، عبد اللّه است .

شرح نهج البلاغة :روایت شده است که از عَمّار درباره ابو موسی پرسیدند . گفت : درباره او ، گفته دهشتناکی از حذیفه شنیده ام . شنیدم که می گفت : «صاحبِ بُرنُس سیاه» ⁽¹⁾و سپس چهره درهم کشید . دانستم که او در شب عَقَبه ⁽²⁾در میان آن گروه [ توطئه گر ]بوده است . ⁽³⁾

.

تاریخ دمشق عن أبی تِحیَی حُکَیّم :کُنتُ جالِسا مَعَ عَمّارٍ ، فَجاءَ أبو موسی فَقالَ : ما لی ولَکَ ؟ قالَ : أ لَستُ أخاکَ ؟ قالَ : ما أدری إلّا أنّی سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَلعَنُکَ لَیلَةَ الجَمَلِ . قالَ : إنَّهُ قَدِ استَغفَرَ لی . قالَ عَمّارٌ : قَد شَهِدتُ اللَّعنَ ، ولَم أشهَدِ الِاستِغفارَ . ⁽¹⁾

تاریخ الطبری عن جویریة بن أسماء :قَدِمَ أبو موسی عَلی مُعاوِیَةَ ، فَدَخَلَ عَلَیهِ فی بُرنُسٍ أسودَ ، فَقالَ : السَّلامُ عَلَیکَ یا أمینَ اللّهِ ! قالَ : وعَلَیکَ السَّلامُ ، فَلَمّا خَرَجَ قالَ مُعاوِیَةُ : قَدِمَ الشَّیخُ لِاُوَلِّیهُ ، ولا وَاللّهِ لا اُوَلّیهِ . ⁽²⁾

الغارات عن محمّد بن عبد اللّه بن قارب :إنّی عِندَ مُعاوِیَةَ لَجالِسٌ ، إذ جاءَ أبو موسی فَقالَ : السَّلامُ عَلَیکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! قالَ : وعَلَیکَ السَّلامُ ، فَلَمّا تَولّی قالَ : وَاللّهِ لا یَلی هذا عَلَی اثنَینِ حَتّی یَموتَ . ⁽³⁾

الطبقات الکبری عن أبی بُردة [ بن أبی موسی ] :دَخَلتُ عَلی مُعاوِیَةَ بنِ أبی سُفیانَ حینَ أصابَتهُ قُرحَتُهُ ، فَقالَ : هَلُمَّ یَابنَ أخی تَحَوَّلَ فَانظُر . قالَ : فَتَحَوَّلتُ ، فَنَظَرتُ ، فَإِذا هِیَ قَد سَبَرَت ⁽⁴⁾ـ یَعنی : قُرحَتُهُ ـ فَقُلتُ : لَیسَ عَلَیکَ بَأسٌ ... إذ دَخَلَ یَزیدُ بنُ مُعاوِیَةَ، فَقالَ لَهُ مُعاوِیَةُ: إن وَلیتَ مِن أمرِ النّاس شَیئا، فَاستَوصِ بهذا ؛ فَإِنَّ أباهُ کانَ أخا لی ـ أو خَلیلاً ، أو نَحوَ هذا مِنَ القَولِ ـ غَیرَ أنّی قَد رَأَیتُ فِی القِتالِ ما لَم یَرَ . ⁽⁵⁾

.

تاریخ دمشقـ به نقل از ابو تِحیی حُکَیّم ـ: با عمّارْ نشسته بودیم که ابو موسی آمد و گفت : تو با من چه کار داری؟ مگر من برادرِ [دینی ]تو نیستم؟ عمّار گفت : نمی دانم . امّا شنیدم که پیامبر خدا تو را در شب شتر ، ⁽¹⁾نفرین کرد . ابو موسی گفت : ایشان برای من آمرزش خواست . عمّار گفت : من نفرین کردن را شاهد بودم ؛ امّا آمرزش خواهی را نه .

تاریخ الطبریـ به نقل از جُوَیریة بن أسماء ـ: ابو موسی بر معاویه وارد شد و با کلاه بلند سیاهی بر سر ، داخل شد و گفت : سلام بر تو ، ای امین خدا! معاویه گفت : و بر تو سلام! پس چون بیرون رفت ، معاویه گفت : این پیرمرد آمده است تا حکومتِ جایی را بدو دهم . به خدا سوگند ، حاکمش نمی کنم .

الغاراتـ به نقل از محمّد بن عبد اللّه بن قارب ـ: من نزد معاویه نشسته بودم که ابو موسی آمد و گفت : سلام بر تو ، ای امیر مؤمنان! گفت : و بر تو سلام! پس چون رفت ، معاویه گفت : به خدا سوگند ، این شخص بر دو نفر هم حکومت نمی یابد تا بمیرد .

الطبقات الکبریـ به نقل از ابو بُرْدَة [ بن ابی موسی ]ـ: هنگامی که معاویة بن ابی سفیان زخمی شده بود ، بر او وارد شدم . گفت : ای برادر زاده! به این جا بیا و بنگر . رفتم و دیدم که عمق زخم ، بررسی شده است . گفتم : ناراحت مباش . خطری برایت ندارد ... . یزید بن معاویه داخل شد و معاویه به او گفت : اگر سرپرست برخی از کارهای مردم شدی ، رعایت این شخص را بکن که پدرش برادر من (یا دوست من و یا کلمه ای شبیه این) بود ، جز آن که نظر من در جنگ با نظر او متفاوت بود .

.

۱۰أبُو الهَیثَمِهو مالک بنُ التَّیِّهانِ بن مالک أبو الهیثم الأنصاری ، وهو مشهور بکنیته . من أوائل الأنصار الذین أسلموا فی مکّة قبل هجرة النّبیّ صلی الله علیه و آله ⁽¹⁾. وکان قبل الإسلام موحّداً أیضاً ولم یعبد الأصنام ⁽²⁾. وشهد مشاهد النّبیّ صلی الله علیه و آله جمیعها ⁽³⁾، وهو ممّن روی حدیث الغدیر ⁽⁴⁾. وکان من السابقین فی معرفة الحقّ بعد رسول اللّه صلی الله علیه و آله ؛ إذ سبق إلی معرفة خلافة الحقّ ⁽⁵⁾، ولم یتنازل عنها إلی غیرها ⁽⁶⁾، وهو أحد الإثنی عشر الذین احتجّوا فی مسجد النّبیّ مدافعین عن الإمام علیه السلام ، ومعارِضین لتغییر مسار الخلافة ⁽⁷⁾. وهکذا کان ؛ فقد رافق الإمام علیه السلام منذ بدایة تبلور خلافته ، وتصدّی مع عمّار بن یاسر لأخذ البیعة من النّاس ⁽⁸⁾. جعله الإمام علیه السلام وعمّارَ بن یاسر علی بیت المال . وهو آیة علی نزاهته ⁽⁹⁾. وعندما ذکر الإمامُ علیه السلام بلَوعةٍ وألم ـ وهو فی وحدته ومحنة نُکول أصحابه وضعفهم ـ أحِبَّته الماضین الذین ثبتوا علی الطریق ، ذکر فیهم مالک بن التَّیِّهان ، وتأسّف علی فقده ⁽¹⁰⁾. واختلف المؤرّخون فی وقت وفاته ، لکن یستبین من خطبة الإمام علیه السلام ، الَّتی ذکر فیها اسمه وتأوَّة علی فقده وفقد عمّار بن یاسر ، وخزیمة بن ثابت ذی الشهادتین ، قائلاً : « أینَ إخوانِیَ الَّذینَ رَکِبوا الطَّریقَ ومَضَوا عَلَی الحَقِّ ؟ أینَ عَمّارٌ ؟ وأینَ ابنُ التَّیِّهانِ ؟ وأینَ ذُو الشَّهادَتَینِ ؟ وأینَ نُظَراؤُهُم مِن إخوانِهِمُ الَّذینَ تَعاقَدوا عَلَی المَنِیَّةِ ، واُبِردَ بِرُؤوسِهِم إلَی الفَجَرَةِ ؟ » یستبین أنّه استُشهد فی صفّین ⁽¹¹⁾. وبه صرّح ابن أبی الحدید ⁽¹²⁾، والعلّامة التستری . ⁽¹³⁾

.

۱۰ . ابوهَیثم

۱۰ابوهَیثممالک بن تَیِّهان بن مالک که به کُنیه اش (ابوهَیثم) مشهور است ، جزو نخستین گروه انصار بود که پیش از هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله در مکّه ایمان آوردند . او قبل از اسلام هم موحّد بود و از پرستش بت ، تن می زد . ابوهیثم در تمام نبردهای پیامبر خدا شرکت داشت و از جمله کسانی است که «حدیث غدیر» را روایت کرده اند . او از پیش گامان شناخت حق پس از پیامبر خداست که پس از ایشان در شناخت خلافت حق ، پیشتاز شد و به دیگرسانی خلافت ، تن نداد و در زمره دوازده نفری بود که در مسجد النبی ، به دفاع از مولا علیه السلام در برابر دگرگونی مسیر خلافت ، فریاد اعتراض برآوردند . چنین بود که ابو هیثم ، از آغاز شکل گیری خلافت علی علیه السلام با ایشان همراه شد و همراه با عمّار بن یاسر ، مسئول بیعت گرفتن از مردم شد . امام علیه السلام ابو هیثم را به همراه عمّار بن یاسر ، بر بیت المال گمارد که نشانی است از سلامت نفس او. علی علیه السلام در اوج تنهایی و در تنگنای سستی همراهانش ، آن گاه که با سوز و گداز ، یاران استوار گامِ از دست رفته اش را یاد کرده است ، از مالک بن تَیّهان نیز نام برده و بر نبودش تأسف خورده است . مورّخان در زمان درگذشت ابو هیثم ، یکْ داستان نیستند ؛ امّا از سخنانی که علی علیه السلام ایراد نموده و از نبود او ، عمّار و خزیمة بن ثابت ذو الشهادتین با سوز یاد کرده و فرموده است : «کجایند برادران من که بر راه [ صحیح ]رفتند و با حق گذشتند؟ کجاست عمّار؟ و کجاست ابن تیّهان؟ و کجاست ذو الشهادتین؟ و کجایند برادران همانند ایشان که پیمان مرگ بستند و سرهایشان را برای فاجران فرستادند؟» ، روشن می شود که وی در صفّین به شهادت رسیده است . ⁽¹⁾ابن ابی الحدید و علّامه محمّد تقی شوشتری بر این نظر ، تصریح کرده اند .

.

۱۱الأَحنَفُ بنُ قَیسٍالأحنف بن قیس بن معاویة ، أبو بحر التمیمی السعدی ، والأحنف لقب له لحَنَفٍ ⁽¹⁾کان برجله ، واسمه الضحّاک وقیل : صخر ، من کبار تمیم ⁽²⁾. أسلم علی عهد النّبیّ صلی الله علیه و آله ⁽³⁾، لکنّه لم یَرَهُ ⁽⁴⁾. حُمِدَ بالحلم والسیادة ، وربّما أفرط مترجموه فی نقل بعض الأمثلة من حلمه وسیادته ⁽⁵⁾. وکان الأحنف من اُمراء الجیش فی فتح خراسان أیّام عمر ⁽⁶⁾. وفتح مَرْو فی عصر عثمان ⁽⁷⁾. واعتزل الإمامَ أمیر المؤمنین علیّاً علیه السلام فی حرب الجمل ⁽⁸⁾، فتبعه أربعة آلاف من قبیلته تارکین عائشة ⁽⁹⁾، ودَعته عائشة إلی اللحاق بها ، فلم یُجِب ودحض موقفها بکلام بصیر واعٍ ⁽¹⁰⁾. وکان من قادة جیش الإمام علیه السلام فی معرکة صفّین ⁽¹¹⁾، واقترح أن یمثّل الإمام علیه السلام فی التحکیم بدل أبی موسی ⁽¹²⁾. واعتزل فی فتنة ابن الحضرمی ولم یدافع عن الإمام علیه السلام . وکانت سیاسته ترتکز علی المسامحة والموادعة ، ومسایرة قومه وقبیلته ، والابتعاد عن التوتّر ⁽¹³⁾. وکانت له منزلة حسنة عند معاویة ⁽¹⁴⁾، لکنّه لم یتنازل عن مدح الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام والثناء علیه وتعظیمه یومئذٍ ⁽¹⁵⁾. وکاتَبه الإمام الحسین علیه السلام قبل ثورته فلم یُجِبه ⁽¹⁶⁾. وإن صحّ هذا ( أی عدم استجابته لدعاء الإمام علیه السلام ) ؛ فهو دلیل علی رکونه إلی الدنیا ، وتزعزع عقیدته . وکانت تربطه بمصعب بن الزبیر صداقة ، من هنا رافقه فی مسیره إلی الکوفة ⁽¹⁷⁾. مات الأحنف سنة ۶۷ ه . ⁽¹⁸⁾

.

۱۱ . احنف بن قیس

۱۱احنف بن قیساَحنَف بن قَیس بن معاویه ، همان ابو بحر تمیمی سعدی است . احنف ، لقب اوست ، از آن رو که انگشت شست پاهایش به سوی یکدیگر بود . نام وی «ضحّاک» و «صَخْر» گفته شده و از بزرگان تمیم است . او به روزگار پیامبر صلی الله علیه و آله مسلمان شد ؛ امّا پیامبر خدا را ندید . احنف را به بردباری و بزرگواری ستوده اند و گاه ، شرح حال نگاران در نقل نمونه هایی از این بردباری و بزرگواری به افراط گراییده اند . ⁽¹⁾احنف در زمان خلافت عمر ، از فرماندهان لشکر در فتح خراسان بود و در زمان عثمان ، مَروْ را فتح کرد . او در جنگ جمل با مولا علیه السلام همراهی نکرد ؛ امّا با کناره گیری وی از طرفین جنگ ، چهار هزار نفر از قبیله وی از همراهی با عایشه سر باز زدند . عایشه او را به همراهی دعوت کرد ؛ امّا او با سخنانی هوشمندانه موضع عایشه را ناروا دانست . او در جنگ صِفّین ، از فرماندهان سپاه امام علیه السلام بود و در جریان حَکَمیت ، پیشنهاد کرد که او را به جای ابوموسی ، حَکَم قرار دهند . او در آشوب ابن حَضْرَمی ، اعتزال پیشه کرد و از علی علیه السلام دفاع نکرد . سیاست او مبنی بر مسامحه و همراهی با قوم و قبیله خود و دوری از تنش بود . او در نزد معاویه از جایگاه شایسته ای برخوردار بود ؛ امّا در آن روزگار نیز از تجلیل و تکریم مولا علیه السلام تن نمی زد . امام حسین علیه السلام قبل از قیام خویش به او نامه نوشت ؛ امّا احنف ، پاسخ مثبت نداد . اگر این گزارش تاریخی در بی پاسخ نهادن نامه امام حسین علیه السلام درست باشد ، نشان دهنده دنیامداری احنف و نا استواری او در عقیده است . احنف با مُصعَب بن زبیر ، دوستی داشت . از این رو ، برای همراهی وی به کوفه آمد . وی به سال ۶۷ هجری درگذشت .

.

. .

. .

تاریخ دمشق عن عبد اللّه بن المبارک :قیل للأحنف بن قیس : بأیّ شیء سوّدک قومک ؟ قال : لو عاب النّاس الماءَ لم أشربه . ⁽¹⁾

الجملـ فی ذکر حرب ـ: بَعَثَ إلَیهِ [ عَلِیٍّ علیه السلام ]الأَحنَفُ بنُ قَیسٍ رَسولاً یَقولُ لَهُ : إنّی مُقیمٌ عَلی طاعَتِکَ فی قَومی ؛ فَإِن شِئتَ أتَیتُکَ فی مِئَتَینِ مِن أهلِ بَیتی فَعَلتُ ، وإن ⁽²⁾شِئتَ حَبَستُ عَنکَ أربَعَةَ آلافِ سَیفٍ مِن بَنی سَعدٍ . فَبَعَثَ إلَیهِ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام : بَلِ احبِس وکُفَّ . فَجَمَعَ الأَحنَفُ قَومَهُ ، فَقالَ : یا بَنی سَعدٍ ! کُفّوا عَن هذِهِ الفِتنَةِ ، وَاقعُدوا فی بُیوتِکُم ؛ فَإنِ ظَهَرَ أهلُ البَصرَةِ فَهُم إخوانُکُم لَم یُهیِّجوکُم ، وإن ظَهَرَ عَلِیٌّ سَلِمتُم . فَکَفّوا وتَرَکُوا القِتالَ . ⁽³⁾

.

تاریخ دمشقـ به نقل از عبد اللّه بن مبارک ـ: به احنف بن قیس گفته شد : به خاطر چه قومت تو را سروری بخشیدند؟ گفت : [ به خاطر این که] اگر مردم حتی بر آب هم عیب می نهادند ، آن را نمی آشامیدم .

الجَمَلـ در یادکرد جنگ جمل ـ: احنف بن قیس ، پیکی به سوی علی علیه السلام فرستاد تا به او بگوید : «من در میان قومم (بنی سعد) بر اطاعت تو باقی ام . اگر بخواهی با دویست نفر از خاندانم به کمک تو بیایم ، می آیم و اگر بخواهی ، چهار هزار شمشیر بنی سعد را از [ جنگ با] تو باز می دارم» . امیر مؤمنان به سوی او فرستاد که : «[ در میان قومت] بمان و باز دار» . پس احنف ، قوم خود را گِرد آورد و گفت : «ای بنی سعد! خود را از افتادن در این فتنه باز دارید و در خانه هایتان بنشینید . پس اگر بصریان چیره شوند ، آنان برادران شمایند و با شما کاری ندارند و اگر علی پیروز شد ، سلامت می مانید» . پس دست نگه داشتند و وارد جنگ نشدند .

.

الجمل :لَمّا جاءَ رَسولُ الأَحنَفِ وقَد قَدِم عَلی عَلِیٍّ علیه السلام بِما بَذَلَ لَهُ مِن کَفِّ قَومِهِ عَنهُ ، قالَ رَجُلٌ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، مَن هذا ؟ قالَ : هذا أدهَی العَرَبِ وخَیرُهُم لِقَومِهِ . فَقالَ عَلِیٌّ علیه السلام : کَذلِکَ هُوَ ، وإنّی لَأَمثَلُ بَینَهُ وبَینَ المُغیرَةِ بنِ شُعبَةَ ؛ لَزِمَ الطّائِفَ ، فَأَقامَ بِها یَنتَظِرُ عَلی مَن تَستَقیمُ الاُمَّةُ ! فَقالَ الرَّجُلُ : إنّی لَأَحسَبُ أنَّ الأَحنَفَ لَأَسرَعُ إلی ما تُحِبُّ مِنَ المُغیرَةِ . ⁽¹⁾

وقعة صفّینـ فی ذِکرِ قَضِیَّةِ إرسالِ الحَکَمَینِ فی آخِرِ حَربِ صِفّینَ ـ: قامَ الأَحنَفُ بنُ قَیسٍ إلی عَلِیٍّ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنّی خَیَّرتُکَ یَومَ الجَمَلِ أن آتیکَ فیمَن أطاعَنی وأکُفَّ عَنکَ بَنی سَعدٍ ، فَقُلتَ : کُفَّ قَومَکَ فَکَفی بِکَفِّکَ نَصیرا ، فَأَقَمتُ بِأَمرِکَ . وإنَّ عَبدَ اللّهِ بنَ قَیسٍ رَجُلٌ قَد حَلَبتُ أشطُرَهُ فَوَجَدتهُ قَریبَ القَعرِ کَلیلَ المُدیَةِ ، وهُوَ رَجُلٌ یَمانٍ ، وقَومُهُ مَعَ مُعاوِیَةَ . وقَد رُمِیتَ بِحَجَرِ الأَرضِ وبِمنَ حارَبَ اللّهَ ورَسولَهُ ، وإنَّ صاحِبَ القَومِ مَن یَنأی حَتّی یَکونَ مَعَ النَّجمِ ، ویَدنو حَتّی یَکونَ فی أکُفِّهِم . فَابعَثنی ووَاللّهِ لا یَحِلُّ عُقدَةً إلّا عَقَدتُ لَکَ أشَدَّ مِنها . فَإِن قُلتَ : إنّی لَستُ مِن أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؛ فَابعَث رَجُلاً مِن أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، غَیرَ عَبدِ اللّه بنِ قَیسٍ ، وَابعَثنی مَعَهُ . فَقالَ عَلِیٌّ : إنَّ القَومَ أتَونی بِعَبدِ اللّهِ بنِ قَیسٍ مُبَرنَسا ، فَقالُوا : اِبعَث هذا ؛ فَقَد رَضینا بِهِ . وَاللّهُ بالِغُ أمرِهِ . ⁽²⁾

وقعة صفّینـ بَعدَ ذِکرِ دَعوَةِ الإِمامِ علیه السلام أهلَ البَصرَةِ لِقِتالِ مُعاوِیَةَ ، وقِراءَةِ ابنِ عَبّاسٍ کِتابَهُ علیه السلام عَلَیهِم ـ: فَقامَ الأَحنَفُ بنُ قَیسٍ فَقالَ : نَعَم ، وَاللّهِ لَنُجیبَنَّکَ ، ولَنَخرُجَنَّ مَعَکَ عَلَی العُسرِ وَالیُسرِ ، وَالرِّضا وَالکُرهِ ، نَحتَسِبُ فی ذلِکَ الخَیرَ ، وَنأمُلُ مِنَ اللّهِ العَظیمَ مِنَ الأَجرِ . ⁽³⁾

.

الجملـ چون فرستاده احنف آمد و بر علی علیه السلام وارد شد و خبر دست نگه داشتن قومش علیه علی علیه السلام را به او داد ، مردی گفت : ای امیر مؤمنان! این [ احنف ]کیست؟ [ فرستاده] گفت : این ، زیرک ترینِ عرب و بهترینِ آنان برای قومش است . علی علیه السلام فرمود : «چنین است و من او را با مُغَیرة بن شعبه می سنجم که به طائف رفته و در آن جا مانده و منتظر است تا ببیند مردم به فرمان چه کسی درمی آیند» . آن مرد گفت : من گمان می کنم که احنف ، زودتر از مغیره به آنچه دوست داری ، درآید .

وقعة صفّینـ در یاد کرد اعزام دو داور در پایان جنگ صفّین ـ: احنف بن قیس ، به سوی علی علیه السلام رفت و گفت : ای امیر مؤمنان! من در جنگ جمل ، دو راه به تو پیشنهاد کردم که اگر بخواهی ، پیروانم را [ که اندک اند ]به خدمت تو آورم و یا قبیله بنی سعد را [ که بسیارند ]از [ جنگ با] تو بازدارم . پس گفتی قومت را بازدار که همین جلوگیری برای کمک به من کافی است . من نیز به فرمان تو ماندم . این عبد اللّه بن قیس (ابو موسی اشعری) ، کسی است که من عصاره خِرَدش را دوشیده و او را فردی سطحی و کُند ذهن یافته ام . او مردی از یمن است و قومش همراه معاویه اند . تو اکنون با مردی سخت و گران جان (عمرو عاص) روبه رویی ؛ مردی که با خدا و پیامبرش جنگیده است و کسی باید به رویارویی اش برود که چنان خود را از او دور نگه دارد که گویی با ستارگان آسمان است و چنان خود را به آنان نزدیک کند که گویی در کف دستشان است . پس مرا روانه کن که به خدا سوگند ، عمرو ، هیچ گرهی را نمی گشاید ، مگر آن که سخت تر از آن را برایت می بندم . پس اگر می گویی که من از یاران پیامبر خدا نیستم ، پس صحابی دیگری غیر از عبد اللّه بن قیس را بفرست و مرا نیز با او بفرست . علی علیه السلام فرمود : «اینان عبد اللّه بن قیس را با آن کلاه زاهدنمایَش عَلَم کرده و نزد من آورده اند و گفته اند : این را بفرست که ما به او رضایت داریم و خداوند ، خود ، امر خویش را پیش می برد» .

وقعة صِفّینـ پس از دعوت علی علیه السلام از اهالی بصره برای جنگ با معاویه و پس از این که ابن عبّاس ، نامه امام علیه السلام را بر ایشان خواند ـ: پس احنف بن قیس برخاست و گفت : آری . به خدا سوگند ، به تو پاسخ مثبت می دهیم و با تو حرکت می کنیم ، چه آسان باشد ، چه دشوار ، گوارا یا ناگوار ! و در این راه ، امید خیر می بریم و پاداشِ خدای بزرگ را .

.

تاریخ دمشق :إنَّ الأَحنَفَ بنَ قَیسٍ دَخَلَ عَلی مُعاوِیَةَ ، فَقالَ : أنتَ الشّاهِرُ عَلَینا سَیفَکَ یومَ صِفّینَ ، وَالمُخَذِّلُ عَن أمِّ المُؤمِنینَ ؟ ! فَقالَ : یا مُعاوِیَةُ ! لا تَرُدَّ الاُمورَ عَلی أدبارِها ؛ فَإِنَّ السُّیوفَ الَّتی قاتَلناکَ بِها عَلی عَواتِقِنا ، وَالقُلوبَ الَّتی أبغَضناکَ بِها بَینَ جَوانِحِنا ، وِاللّهِ لا تَمُدُّ إلَینا شِبرا مِن غَدرٍ إلّا مَدَدنا إلَیکَ ذِراعا مِن خَترٍ ⁽¹⁾، وإن شِئتَ لَتَستَصفِینَّ کَدَرَ قُلوبِنا بِصَفوٍ مِن عَفوِکَ . قالَ : فَإِنّی أفعَلُ . ⁽²⁾

العقد الفرید عن أبی الحباب الکندی عن أبیه :إنَّ مُعاوِیَةَ بنَ أبی سُفیانَ بَیَنَما هُوَ جالِسٌ وعِندَهُ وُجوهُ النّاسِ ، إذ دَخَلَ رَجُلٌ مِن أهلِ الشّامِ ، فَقامَ خَطیبا ، فَکانَ آخِرُ کَلامِهِ أن لَعَنَ عَلِیّا ، فَأَطرَقَ النّاسُ ، وتَکَلَّمُ الأَحنَفُ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! إنّ هذَا القائِلَ ما قالَ آنِفا ، لَو یُعلَمُ أنَّ رِضاکَ فی لَعنِ المُرسَلینَ لَلَعَنَهُم ! فَاتَّقِ اللّهَ ودَع عَنکَ عَلِیّا ؛ فَقَد لَقِیَ رَبَّهُ ، واُفرِدَ فی قَبرِهِ ، وخَلا بِعَمَلِهِ ، وکانَ وَاللّهِ ـ ما عَلِمنا ـ المُبرِّزَ بِسَبقِهِ ، الطّاهِرَ خُلُقَهُ ، المَیمونَ نَقیبَتَهُ ⁽³⁾، العَظیمَ مُصیبَتَهُ . فَقالَ لَهُ مُعاوِیَةُ : یا أحنَفُ ! لَقَد أغضَیتَ العَینَ عَلَی القَذی ، وقُلتَ بِغَیرِ ما تَری ، وَایمُ اللّهِ لَتَصعَدَنَّ المِنبَرَ فَلَتَلعَنَّهُ طَوعا أو کَرها ، فَقالَ لَهُ الأَحنَفُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! إن تُعفِنی فَهُوَ خَیرٌ لَکَ ، وإن تَجبُرنی عَلی ذلِکَ فَوَاللّهِ لا تَجری بِهِ شَفَتایَ أبَدا ، قالَ : قُم فَاصعَدِ المِنبَرَ . قالَ الأَحنَفُ : أمَا وَاللّهِ مَعَ ذلِکَ لاُنصِفَنَّکَ فِی القَولِ وَالفِعلِ . قالَ : وما أنتَ قائِلٌ یا أحنَفُ إن أنصَفتَنی ؟ قالَ : أصعَدُ المِنبَرَ ، فَأَحمَدُ اللّهَ بِما هُوَ أهلُهُ ، واُصَلّی عَلی نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله ، ثُمَّ أقولُ : أیُّهَا النّاسُ ، إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ مُعاوِیَةَ أمَرَنی أن ألعَنَ عَلِیّا ، وإنَّ عَلِیّا ومُعاوِیَةَ اختَلَفا فَاقتَتَلا ، وَادَّعی کُلُّ واحِدِ مِنهُما أنَّهُ بُغِیَ عَلَیهِ وعَلی فِئَتِهِ ؛ فَإِذا دَعَوتُ فَأَمِّنوا رَحِمَکُمُ اللّهُ . ثُمَّ أقولُ : اللّهُمَّ العَن أنتَ ومَلائِکَتُکُ وأنبِیاؤُکَ وجَمیعُ خَلِقکَ الباغِیَ مِنهُما عَلی صاحِبِهِ ، وَالعَنِ الفِئَةَ الباغِیَةَ ، اللّهُمَّ العَنهُم لَعنا کَثیرا . أمِّنوا رَحِمَکُم اللّهُ ! یا مُعاوِیَةُ ! لا أزیدُ عَلی هذا ولا أنقُصُ مِنهُ حَرفا ولَو کانَ فیهِ ذَهابُ نَفسی . فَقالَ مُعاوِیَةُ : إذَن نُعفیکَ یا أبا بَحرٍ . ⁽⁴⁾

.

تاریخ دمشق :احنف بن قیس بر معاویه داخل شد . معاویه به او گفت : تو بودی که در جنگ صفّین ، علیه ما شمشیر کشیدی و نیز [ در جنگ جمل ]اُمّ المؤمنین را وا نهادی؟! گفت: ای معاویه! به گذشته ها باز مگرد که شمشیرهایی که با آنها با تو جنگیدیم ، هنوز بر گردن هایمان آویخته است و دل هایی که با آنها دشمنت می داشتیم ، هنوز در درون [ سینه های] ماست و به خدا سوگند ، یک وجب به خیانت پیش نخواهی آمد ، مگر آن که یک ذراع به نیرنگ به سوی تو می آییم و اگر بخواهی می توانی با گوشه ای از عفوت ، کدورت دل های ما را صفا دهی . گفت : بی گمان ، چنین می کنم .

العقد الفریدـ به نقل از ابو حباب کِنْدی ، از پدرش ـ: معاویة بن ابی سفیان نشسته بود و سرشناسان مردم ، نزدش بودند که مردی از اهالی شام ، وارد شد و به سخنرانی ایستاد و در پایان کلامش ، علی علیه السلام را لعن کرد . مردم ، ساکت ماندند و احنف به سخن آمد و گفت : ای امیر مؤمنان! این گوینده که این گونه سخن گفت ، اگر می دانست که رضایت تو در نفرین کردن پیامبران است ، آنها را نیز نفرین می کرد! از خدا پروا کن و علی را واگذار که او به دیدار پروردگارش شتافت و به تنهایی در قبرش آرمید و با کردارش تنها ماند و به خدا سوگند ، تا آن جا که ما می دانیم ، از همه پیشگام تر ، پاکْ خوی ، پاک نهاد و مصیبت [ فقدان ]او بزرگ بود . معاویه به او گفت : ای احنف! دیده بر خار نهادی و سخن ، نسنجیده گفتی و به خدا سوگند ، باید بر منبر شوی و او را خواه ناخواه نفرین کنی . احنف به او گفت : ای امیر مؤمنان! اگر از من درگذری ، به سود توست و اگر مرا بر آن مجبور کنی ، به خدا سوگند ، زبانم به آن نخواهد چرخید . معاویه گفت : برخیز و بر منبر شو . احنف گفت : بدان که به خدا سوگند ، با این همه ، به انصاف درباره ات سخن می گویم و عمل می کنم . گفت : ای احنف! اگر بخواهی انصاف ورزی ، چه می گویی؟ گفت : از منبر بالا می روم و خدا را ـ به آنچه شایسته اوست ـ می ستایم و بر پیامبرش درود می فرستم و سپس می گویم : «ای مردم! امیر مؤمنان معاویه به من فرمان داده است که علی را نفرین کنم و [ من می گویم] علی و معاویه اختلاف کردند و با هم جنگیدند و هر یک ادّعا کرد که دیگری بر او و پیروانش ستم کرده است . پس چون دعا کردم ، آمین بگویید ، خدایتان بیامرزاد!» . و سپس می گویم : «خدایا! تو به همراه فرشتگان و پیامبران و همه آفریدگانت ، هر یک از این دو را که بر دیگری ستم کرده ، نفرین کن و گروه متجاوز را نفرین کن و ـ خدایا ـ آنان را بسیار نفرین کن . آمین بگویید ، خدایتان بیامرزاد!». ای معاویه! نه یک کلمه بر آن می افزایم و نه یک کلمه از آن می کاهم ، حتّی اگر جانم بر سر آن برود . معاویه گفت : در این صورت ، تو را مجبور به سخنرانی نمی کنیم ، ای ابو بحر !

.

عیون الأخبار عن السکن :کَتَبَ الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ رَضِیَ اللّهُ عَنهُما إلَی الأَحنَفِ یَدعوهُ إلی نَفسِهِ فَلَم یَرُدَّ الجَوابَ ، وقالَ : قَد جَرَّبنا آلَ أبِی الحَسَنِ ، فَلَم نَجِد عِندَهُم إیالَةَ ⁽¹⁾لِلمُلکِ ، ولا جَمعا لِلمالِ ، ولا مَکیدَةً فِی الحَربِ . ⁽²⁾

۱۲الأَشعَثُ بنُ قَیسٍالأشعث بن قیس بن معدیکَرِب الکِندی ، یُکنّی أبا محمّد ، واسمه معدیکَرِب ⁽³⁾. من کبار الیمن ، وأحد الصحابة ⁽⁴⁾. عَوِرت عینه فی حرب الیرموک ⁽⁵⁾. وهو وجه مشبوه مُریب متلوّن ، ردیء الطبع ، سیّئ العمل فی التاریخ الإسلامی . ارتدّ بعد رسول اللّه صلی الله علیه و آله عن الدِّین واُسِر ، فعفا عنه أبو بکر ، وزوّجه اُخته ⁽⁶⁾. وکان أبو بکر یُعرب عن ندمه ، ویتأسّف لعفوه ⁽⁷⁾. زوّج بنته لابن عثمان فی أیّام خلافته ⁽⁸⁾. ونصبه عثمان والیاً علی آذربایجان ⁽⁹⁾. وکان یهبه مئة ألف درهم من خراجها سنویّاً ⁽¹⁰⁾. عزل الإمام علیّ علیه السلام الأشعث عن آذربایجان ، ودعاه إلی المدینة ⁽¹¹⁾، فهمّ بالفرار فی البدایة ، ثمّ قدم المدینة بتوصیة أصحابه ، ووافی الإمامَ علیه السلام ⁽¹²⁾. تولّی رئاسة قبیلته «کِندة» فی حرب صفّین ⁽¹³⁾، وکان علی میمنة الجیش ⁽¹⁴⁾.وتزعّم الأشعث التیّار الَّذی فرض التحکیمَ ⁽¹⁵⁾وفرض أبا موسی الأشعری علی الإمام علیه السلام . وعارض اختیارَ ابن عبّاس ومالک الأشتر حکَمَین عن الإمام علیه السلام بصراحة ⁽¹⁶⁾، ونادی بیمانیّة أحد الحکمین ⁽¹⁷⁾. وله یدٌ فی نشوء الخوارج ، کما کان له دور کبیر فی إیقاد حرب النّهروان مع أنّه کان فی جیش الإمام علیه السلام ⁽¹⁸⁾. وهو ممّن کان یعارض الإمام علیه السلام وأعماله داخل الجیش بکلّ ما یستطیع ⁽¹⁹⁾، حتی عُدَّت مواقفه أصل کلّ فساد واضطراب ⁽²⁰⁾. وکان شرساً إلی درجة أنّه هدّد الإمامَ علیه السلام مرّةً بالقتل ⁽²¹⁾. وسمّاه الإمام علیه السلام منافقاً ، ولعنه ⁽²²⁾. وکان ابن ملجم یتردّد علی داره ⁽²³⁾، وهو الَّذی أشار علی المذکور بالإسراع یوم عزمه علی قتل الإمام علیه السلام ⁽²⁴⁾. ونحن وإن لم نمتلک دلیلاً تاریخیّا قطعیّا علی صلته السرّیّة بمعاویة ، لکن لا بدّ من الالتفات إلی أنّ الأیادی الخفیّة تعمل بحذر تامّ وکتمان شدید ، ولذا لم تنکشف إلّا نادرا . لکن ملفّ جنایات هذا البیت المشؤوم یمکن عدّه وثیقة معتبرة علی علقته بل وعلقة اُسرته بأعداء أهل البیت ، وممّا یعزّز ذلک تعبیر الإمام عنه بالمنافق . قامت بنته جعدة بسمّ الإمام الحسن علیه السلام ⁽²⁵⁾. وتولّی ابنه محمّد إلقاء القبض علی مسلم بن عقیل بالکوفة ، بعد أن آمنه زوراً ، ثمّ غدر به ⁽²⁶⁾وکان ابنه الآخر قیس ⁽²⁷⁾من اُمراء جیش عمر بن سعد فی کربلاء ، ولم یقلّ عن أبیه ضعَةً ونذالةً ؛ إذ سلب قطیفة الإمام الحسین علیه السلام فاشتهر بـ «قیس القطیفة» ⁽²⁸⁾. هلک الأشعث سنة ۴۰ ه ⁽²⁹⁾، فخُتم ملفّ حیاته الدَّنِس الملوَّث بالعار .

.

۱۲ . اَشعَث بن قیس

عیون الأخبارـ به نقل از سکن ـ: حسین بن علی علیهماالسلامبه احنف ، نامه نوشت و او را به سوی خود خواند ؛ امّا احنف ، پاسخ نداد و گفت : ما خاندان ابوالحسن را آزموده ایم . سیاست اداره مملکت و انگیزه گردآوری ثروت و حیله و مکر در جنگ را نزد آنان نیافتیم .

۱۲اَشعَث بن قیساَشعَث بن قَیس بن مَعْدیکَرِب کِنْدی که کنیه اش ابومحمّد و نامش مَعْدیکَرِب بود ، از بزرگان یمن و از یاران پیامبر خداست . یک چشم او در جنگ یَرموک ، کور شد . او در تاریخ اسلام ، چهره ای مرموز ، متلوِّن ، تاریکْ نهاد و زشت کردار دارد . او پس از پیامبر خدا مرتد شد ؛ امّا ابوبکر ، او را بخشید و او خواهر ابوبکر را به همسری برگزید . ابوبکر ، بعدها ، از این اقدام و بخشش خود ، اظهار ندامت می کرد و بر آن ، تأسف می خورد . در روزگار عثمان ، دختر خود را به پسر عثمان داد و عثمان ، وی را به حکومت آذربایجان منصوب کرد . عثمان ، هر سال ، یکصد هزار درهم از خراج آذربایجان را به او می بخشید . علی علیه السلام اشعث را از حکومت آذربایجان عزل کرد و وی را به مدینه فراخواند . او در آغاز ، پس از عزل ، قصد فرار داشت ؛ امّا با توصیه اطرافیانش به مدینه آمد و به خدمت مولا علیه السلام رسید . او در جنگ صفّین ، عهده دار ریاست قبیله «کِنده» بود و فرماندهی جناح راست سپاه علی علیه السلام را بر عهده داشت . اشعث ، سردمدار جریانی بود که حَکَمیّت و ابو موسی اشعری را بر امام علیه السلام تحمیل کردند . اشعث ، آشکارا با انتخاب ابن عبّاس و مالک اشتر به عنوان حَکَم ، مخالفت کرد و یمنی بودن یکی از حَکَمین را پیشنهاد داد . او در تشکیل گروه خوارج ، بی اثر نبود و در جنگ نهروان ، گرچه به ظاهر در سپاه امام علیه السلام بود ، امّا در شعله ور ساختن جنگ ، نقش بسزایی داشت . ⁽¹⁾اشعث از کسانی بود که از داخل سپاه امام علیه السلام یکسر به کارهای امام ، اعتراض می کردند ، به گونه ای که ریشه تمام اختلاف های سپاه را در مواضع او دانسته اند . او به قدری بی شرم و زشتْ خوی بود که امام علیه السلام را تهدید به قتل کرد . امام علیه السلام او را منافق خواند و بر او نفرین فرستاد . ابن مُلجَم به خانه اشعث ، رفت و آمد داشت ⁽²⁾و گفته اند که در صبح روز ضربت خوردن امام علیه السلام به ابن ملجم ، اشاره کرد که در انجام کار ، سرعت گیرد . ما دلیل قطعی و سندی تاریخی در دست نداریم که ارتباط پنهانیِ اشعث را با معاویه اثبات کند ؛ امّا باید به این نکته توجه داشت که دست های پنهان جاسوسان ، با مخفی کاری تمام و پوشش های کامل عمل می کنند و از این رو ، به ندرت کشف می شوند ؛ امّا مجموعه جنایت های این خاندان شوم را می توان دلیلی معتبر و قابل اعتماد بر ارتباط او و خاندانش با دشمنان اهل بیت علیهم السلام به شمار آورد و تعبیر امام از او به «منافق» این دلیل را تقویت می کند . دختر او (جَعده) ، امام حسن علیه السلام را مسموم کرد و پسرش (محمّد) ، مسئولیت دستگیری مسلم بن عقیل را در کوفه به عهده داشت که با تزویر ، به آن بزرگوار امان داد ؛ ولی عمل نکرد و «از کوزه همان برون تراود که در اوست» . دو فرزند دیگر او (قیس و عبد اللّه ) نیز از فرماندهان لشکر عمر بن سعد در کربلا بودند و در پلیدی و پستی ، چیزی از پدرشان کم نداشتند . قیس ، قطیفه (بالا پوشِ) امام حسین علیه السلام را به غارت برد و به «قیس قطیفه» مشهور گشت . اشعث در سال ۴۰ هجری درگذشت و پرونده ننگین زندگی اش بسته شد .

.

. .

. .

. .

. .

شرح نهج البلاغة عن الأعمش :إنَّ جَریرا وَالأَشعَثَ خَرَجا إلی جَبّانِ ⁽¹⁾الکوفَةِ ، فَمَرَّ بِهِما ضَبٌّ یَعدو ، وهُما فی ذَمِّ عَلِیٍّ علیه السلام ، فَنادَیاه : یا أبا حِسلٍ ، هَلُمَّ یَدَکَ نُبایِعکَ بِالخِلافَةِ ! فَبَلَغَ عَلِیّا علیه السلام قَولُهُما ، فَقالَ : أما إنَّهُما یُحشَرانِ یَومَ القِیامَةِ وإمامُهُما ضَبٌّ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ الأَشعَثَ بنَ قَیسٍ شَرِکَ فی دَمِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ، وَابنَتُهُ جَعدَةُ سَمَّتِ الحَسَنَ علیه السلام ، ومُحَمَّدٌ ابنُهُ شَرِکَ فی دَمِ الحُسَینِ علیه السلام . ⁽³⁾

تاریخ دمشق عن إبراهیم :اِرتَدَّ الأَشعَثُ بنُ قَیسٍ وناسٌ مِنَ العَرَبِ لَمّا ماتَ نَبِیُّ اللّهِ صلی الله علیه و آله فَقالوا : نُصَلّی ولا نُؤُدِّی الزَّکاةَ ، فَأَبی عَلَیهِم أبو بَکرٍ ذلِکَ ، قالَ : لا أحُلُّ عُقدَةً عَقَدَها ⁽⁴⁾رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ولا أعقِدُ عُقدَةً حَلَّها رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ولا أنقُصُکُم شَیئا مِمّا أخَذَ مِنکُم رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، ولَاُجاهِدَنَّکُم ، ولَو مَنَعتُمونی ⁽⁵⁾عِقالاً مِمّا أخَذَ مِنکُم نَبِیُّ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، لَجاهَدتُکُم عَلَیهِ ، ثُمَّ قَرَأَ : «وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ» ⁽⁶⁾الآیَةَ . فَتَحَصَّنَ الأَشعَثُ بنُ قَیسٍ هُوَ وناسٌ مِن قَومِهِ فی حصِنٍ ، فَقالَ الأَشعَثُ : اِجعَلوا لِسَبعینَ مِنّا أمانا ، فَجُعِلَ لَهُم ، فَنَزَلَ بَعدَ سَبعینَ ، ولَم یُدخِل نَفسَهُ فیهِم ، فَقالَ أبو بَکرٍ : إنَّهُ لا أمانَ لَکَ ، إنّا قاتِلوکَ ، قالَ : أفَلا أدُلُّکَ عَلی خَیرٍ مِن ذلِکَ ؟ تَستَعینُ بی عَلی عَدُوِّکَ ، وتُزَوِّجُنی اُختَکَ ، فَفَعَلَ . ⁽⁷⁾

.

شرح نهج البلاغةـ به نقل از اَعمَش ـ: جریر و اشعث ، به دشت کوفه رفتند و در حال صحبت کردن و نکوهش علی علیه السلام بودند . سوسماری به سرعت از کنارشان گذشت . فریاد زدند : ای ابوحِسْل! ⁽¹⁾دستت را پیش آر تا برای خلافت ، با تو بیعت کنیم ! گفته این دو به علی علیه السلام رسید . فرمود : «بدانید که آن دو ، روز قیامت ، در حالی محشور می شوند که پیشوایشان یک سوسمار است» .

امام صادق علیه السلام :اشعث بن قیس در خون امیر مؤمنان ، شریک است و دخترش جَعْده ، حسن علیه السلام را مسموم کرد و پسرش محمّد ، در ریختن خون حسین علیه السلام شرکت جُست .

تاریخ دمشقـ به نقل از ابراهیم ـ: چون پیامبر خدا درگذشت ، اشعث بن قیس و گروهی از عرب ، مرتد شدند و گفتند : نماز می خوانیم ؛ ولی زکات نمی دهیم . ابو بکر ، این را نپذیرفت و گفت : حکمی را که پیامبر خدا آورده ، وا نمی گذارم و آنچه را آزاد نهاده ، محدود نمی کنم و درباره آنچه پیامبر خدا از شما می گرفته ، ذرّه ای کوتاه نمی آیم و با شما می جنگم و اگر حتّی پایبند شتری را که پیامبر خدا از شما می گرفت ، از من دریغ دارید ، بر سر آن با شما می جنگم . ابو بکر، سپس تلاوت کرد: «و محمّد، جز پیام آوری که پیش از او هم پیام آورانی [ آمدند و] درگذشتند ، نیست» . پس اشعث بن قیس و گروهی از قومش در قلعه ای پناه گرفتند . اشعث [ به ابو بکر ]گفت : به هفتاد نفر ما امان دهید . امان دادند و خود او پس از آن هفتاد نفر ، از قلعه پایین آمد و خود را داخل آن هفتاد نفر نکرد . ابو بکر گفت : تو در امان نیستی و ما تو را می کشیم . گفت : آیا تو را به [ حُکمی] بهتر از این ، راهنمایی نکنم؟ از من بر ضدّ دشمنت کمک بگیر و خواهرت را به همسری من درآور . ابو بکر ، چنین کرد .

.

الأخبار الطوال :کانَ [ الأَشعَثُ ] مُقیما بِأَذرَبیجانَ طولَ وِلایَةِ عُثمانَ بنِ عَفّانَ ، وکانَت وِلایَتُهُ مِمّا عَتَبَ النّاسُ فیهِ عَلی عُثمانَ ؛ لِأَنَّهُ وَلّاهُ عِندَ مُصاهَرَتِهِ إیّاهُ ، وتَزویجِ ابنَةِ الأَشعَثِ مِنِ ابنِهِ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کِتابه إلَی الأَشعَثِ بنِ قَیسٍ عامِلِ أذربیجانَ ـ: وإنَّ عَمَلَکَ لَیسَ لَکَ بِطُعمَةٍ ، ولکِنَّهُ فی عُنُقِکَ أمانَةٌ ، وأنتَ مُستَرعیً لِمَن فَوقَکَ ، لَیسَ لَکَ أن تَفتَاتَ ⁽²⁾فی رَعِیَّةٍ ، ولا تُخاطِرَ إلّا بِوَثیقَةٍ ، وفی یَدَیکَ مالٌ مِن مالِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ ، وأنتَ مِن خُزّانِهِ حَتّی تُسَلِّمَهُ إلَیَّ ، ولَعَلّی ألّا أکونَ شَرَّ وُلاتِکَ لَکَ ، وَالسَّلامُ . ⁽³⁾

وقعة صفّین عن الأشعث بن قیسـ مِن خُطبَتِهِ فی أذربیجانَ بَعدَ بَیعَةِ النّاسِ مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام ـ: أیُّهَا النّاسُ ! إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ عُثمانَ وَلّانی أذرَبیجانَ ، فَهَلَکَ وهِیَ فی یَدی ، وقَد بایَعَ النّاسُ عَلِیّا ، وطاعَتُنا لَهُ کَطاعَةِ مَن کانَ قَبلَهُ ، وقَد کانَ مِن أمرِهِ وأمرِ طَلحَةَ وَالزُّبَیرِ ما قَد بَلَغَکُم ، وعَلِیٌّ المَأمونُ عَلی ما غابَ عَنّا وعَنکُم مِن ذلِکَ الأَمرِ . فَلَمّا أتی مَنزِلَهُ دَعا أصحابَهُ فَقالَ : إنَّ کِتابَ عَلِیٍّ قَد أوحَشَنی،وهُوَ آخِذٌ بِمالِ أذرَبیجانَ ، وأنَا لاحِقٌ بِمُعاوِیَةَ. فَقالَ القَومُ : المَوتُ خَیرٌ لَکَ مِن ذلِکَ ، أَ تَدَعُ مِصرَکَ وجَماعَةَ قَومِکَ وتَکونُ ذَنَبا لِأَهلِ الشّامِ ؟ ! فَاستَحیی فَسارَ حَتّی قَدِمَ عَلی عَلِیّ . ⁽⁴⁾

.

الأخبار الطوال :اشعث در مدّت خلافت عثمان ، در آذربایجانْ اقامت داشت و حکومت او از عوامل نارضایتی مردم از عثمان بود ؛ زیرا عثمان ، پس از آن که او را خویشاوند خود کرد و دخترش را برای پسر خویش به همسری گرفت ، حاکم آذربایجانش نمود .

امام علی علیه السلام ـ از نامه اش به اشعث بن قیس ، کارگزار آذربایجان ـ :و بدان که حکومت ، طعمه ای نیست [که به چنگ آورده باشی] ؛ بلکه امانتی است که به تو سپرده اند . تو امانتدار کسی هستی که تو را به کار گمارده است و این اختیار را نداری که بدون اجازه من به کار مردم بپردازی و بدون احتیاط و اطمینان به کارهای بزرگ مالی درآیی . مالی از اموال خدای عز و جل در دست توست و تو خزانه دار آنی تا آن را به من بسپاری و امیدوارم که بدترین فرمانروای بر تو نباشم . والسلام!

وقعة صِفّینـ به نقل از اشعث بن قیس ، از سخنرانی اش در آذربایجان ، پس از بیعت مردم با علی علیه السلام ـ: ای مردم! امیر مؤمنان ، عثمان ، مرا به حکومت آذربایجان گماشت و درگذشت ، در حالی که حکومت در دست من بود . مردم با علی بیعت کرده اند و اطاعت ما از او ، همچون اطاعت از پیشینیان اوست و ماجرای میان او و طلحه و زبیر به آگاهی شما رسیده است و علی در این ماجرا بر آنچه از ما و شما پنهان مانده ، امین است . پس چون به خانه اش آمد ، یارانش را فرا خواند و گفت : نامه علی مرا به وحشت انداخته است و بی گمان ، او دارایی آذربایجان را می گیرد . پس من به معاویه می پیوندم . یارانش گفتند : مرگ برای تو بهتر از این است . آیا سرزمین و خاندان خود را رها می کنی و دنباله رو مردم شام می شوی؟! اشعث، شرمگین شد و به راه افتاد تا بر علی علیه السلام درآمد.

.

تاریخ الیعقوبیـ فی کِتابَةِ وَثیقَةِ التَّحکیمِ وَاختِلافِهِم فی تَقدیمِ الإِمامِ وتَسمِیَتِهِ بِإمرَةِ المُؤمِنینَ ـ: فَقالَ أبُو الأَعوَرِ السُّلَمیُّ : لا نُقَدِّمُ عَلِیّا ، وقالَ أصحابُ عَلِیٍّ : ولا نُغیّرُ اسمَهُ ولا نَکتُبُ إلّا بِإمرَةِ المُؤمِنینَ ، فَتَنازَعوا عَلی ذَلِکَ مُنازَعَةَ شَدیدَةً حَتّی تَضارَبوا بِالأَیدی ، فَقالَ الأَشعَثُ : اُمحوا هذا الاِسمَ ، فَقالَ لَهُ الأَشتَرُ : وَاللّهِ ـ یا أعوَرُ ! ـ لَهَمَمتُ أن أملَأَ سَیفی مِنکَ ، فَلَقد قَتَلتُ قَوما ما هُم شَرٌّ مِنکَ ، وإنّی أعلَمُ أنَّکَ ما تُحاوِلُ إلّا الفِتنَةَ ، وما تَدورُ إلّا عَلَی الدُّنیا وإیثارِها عَلَی الآخِرَةِ ! ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلام :أمّا هذَا الأَعوَرُ ـ یَعنِی الأَشعَثَ ـ فَإِنَّ اللّهَ لَم یَرفَع شَرَفا إلّا حَسَدَهُ ، ولا أظهَرَ فَضلاً إلّا عابَهُ ، وهُوَ یُمَنّی نَفسَهُ ویَخدَعُها ، یَخافُ ویَرجو ، فَهُوَ بَینَهُما لا یَثِقُ بِواحِدٍ مِنهُما ، وقَد مَنَّ اللّهُ عَلَیهِ بِأَن جَعَلَهُ جَبانا ، ولَو کانَ شُجاعا لَقَتَلَهُ الحَقُّ . ⁽²⁾

الإمام الصادق علیه السلام :حَدَّثَتنِی امرَأَةٌ مِنّا ، قالَت : رَأَیتُ الأشعَثَ بنَ قَیسٍ دَخَلَ عَلی عَلِیٍّ علیه السلام فَأَغلَظَ لَهُ عَلِیٌّ ، فَعَرَضَ لَهُ الأَشعَثُ بِأَن یَفتِکَ بِهِ . فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام : أبِالمَوتِ تُهَدِّدُنی ؟ ! فَوَاللّهِ ما اُبالی وَقَعتُ عَلَی المَوتِ ، أو وَقَعَ المَوتُ عَلَیَّ . ⁽³⁾

.

تاریخ الیعقوبیـ در کتابت قرار داد حَکمیّت و اختلاف آنان در مقدّم داشتن علی علیه السلام و نامیدن او به «امیر المؤمنین» ـ: ابو الأعور سلمی گفت: ما [ نام] علی را مقدّم نمی داریم. یاران علی علیه السلام گفتند : ما نام او را تغییر نمی دهیم و جز «امیر المؤمنین» نمی نویسیم . بر سر این موضوع ، با هم کشمکش شدیدی کردند و حتّی یکدیگر را کتک زدند . اشعث گفت : این نام را محو کنید . اشتر به او گفت : ای یک چشم! به خدا سوگند ، قصد دارم شمشیرم را با خون تو سیراب کنم که من کسانی را کشته ام که از تو بدتر نبوده اند و من می دانم که تو بجز فتنه ، قصد دیگری نداری و جز بر گِرد دنیا نمی چرخی و آن را بر آخرت ، مقدّم می داری .

امام علی علیه السلام :امّا درباره این یک چشم (یعنی اشعث) ، [ بدانید که] خداوندْ شرفی را بر پا نداشت ، جز آن که وی بر آن حسد بُرد ، و فضیلتی را آشکار نساخت ، جز آن که وی بر آن عیب نهاد . او به خود ، وعده می دهد و خویشتن را فریب می دهد . بیمناک و امیدوار است و در این میان ، به هیچ طرف ، اطمینان ندارد و خداوند با ترسو کردنش بر او منّت نهاده است ؛ چرا اگر شجاع بود ، حق ، او را می کشت (به کشتن می داد) .

امام صادق علیه السلام :یکی از زنان خاندان برایم گفت که دیدم اشعث بن قیس بر علی علیه السلام وارد شد و علی علیه السلام با او درشتی کرد . پس اشعث ، او را به کشتنِ غافلگیرانه (ترور) ، تهدید کرد . علی علیه السلام به او فرمود : «آیا مرا از مرگ می ترسانی؟ به خدا سوگند ، اهمیّتی نمی دهم که من بر مرگ درآیم یا مرگ بر من درآید» .

.

تاریخ دمشق عن قیس بن أبی حازم :دَخَلَ الأَشعَثُ بنُ قَیسٍ عَلی عَلِیٍّ فی شَیءٍ ، فَتَهَدَّدَهُ بِالمَوتِ ، فَقالَ عَلِیٌّ : بِالمَوتِ فَتُهَدِّدُنی ! ما اُبالی سَقَطَ عَلَیَّ أو سَقَطتُ عَلَیهِ . هاتوا لَهُ جامِعَةً وقَیدا ، ثُمَّ أومَأَ إلی أصحابِهِ فَطَلَبوا إلَیهِ فیهِ ، قالَ : فَتَرَکَهُ . ⁽¹⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کَلامٍ قالَهُ لِلأَشعَثِ بنِ قَیسٍ وهُوَ عَلی مِنبَرِ الکوفَةِ یَخطُبُ ، فَمَضی فی بَعضِ کَلامِه شَیءٌ اعتَرَضَهُ الأَشعثُ فیهِ ، فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، هذِهِ عَلَیکَ لا لَکَ ، فَخَفَضَ علیه السلام إلَیهِ بَصَرَهُ ثُمَّ قالَ ـ: ما یُدریکَ ما عَلَیَّ مِمّا لی ؟ عَلَیکَ لَعنَةُ اللّهِ ولَعنَةُ اللاعِنینَ ! حائِکٌ ابنُ حائِکٍ ! مُنافِقٌ ابنُ کافِرٍ ! وَاللّهِ لَقَد أسَرَکَ الکُفرُ مَرَّةً وَالإِسلامُ اُخری ! فَما فَداکَ مِن واحِدَةٍ مِنهُما مالُکَ ولا حَسَبُکَ ! وإنَّ امرَأً دَلَّ عَلی قَومِهِ السَّیفَ ، وساقَ إلَیهِمُ الحَتفَ ، لَحَرِیٌّ أن یَمقُتَهُ الأَقرَبُ ، ولا یَأمَنَهُ الأَبعَدُ ! ۲

شرح نهج البلاغة :کُلُّ فَسادٍ کانَ فی خِلافَةِ عَلِیٍّ علیه السلام ، وکُلُّ اضطِرابٍ حَدَثَ فَأَصلُهُ الأَشعَثُ ، ولَولا مُحاقَّتُهُ ⁽²⁾أمیرَ المُؤمِنینَ علیه السلام فی مَعنَی الحُکومَةِ فی هذه المَرَّةِ لَم تَکُن حَربُ النَّهرَوانِ ، ولَکانَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام یَنهَضُ بِهِم إلی مُعاوِیَةَ ، ویَملِکُ الشّامَ ؛ فَإنَّهُ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ حاوَلَ أن یَسلُکَ مَعَهُم مَسلَکَ التَّعریضِ وَالموارَبَةِ ⁽³⁾. وفِی المَثَلِ النَّبَوِیِّ صَلَواتُ اللّهِ عَلی قائِلِهِ : « الحَربُ خُدعَةٌ » ، وذاکَ أنَّهُم قالوا لَهُ : تُب إلَی اللّهِ مِمّا فَعَلتَ کَما تُبنا نَنهَض مَعَکَ إلی حَربِ أهلِ الشّامِ ، فَقالَ لَهُم کَلِمَةً مُجمَلَةً مُرسَلَةً یَقولُهَا الأَنبِیاءُ وَالمَعصومونَ ، وهِیَ قَولُهُ : « أستَغفِرُ اللّهَ مِن کُلِّ ذَنبٍ » ، فَرَضوا بِها ، وعَدّوها إجابَةً لَهُم إلی سُؤلِهِم ، وصَفَت لَهُ علیه السلام نِیّاتُهُم ، وَاستَخلَصَ بِها ضَمائِرَهُم ، مِن غَیرِ أن تَتَضَمَّنَ تِلَکَ الکَلِمَةُ اعتِرافا بِکُفرٍ أو ذَنبٍ . فَلَم یَترُکهُ الأَشعَثُ ، وجاءَ إلَیهِ مُستَفسِرا وکاشِفا عَنِ الحالِ ، وهاتِکا سِترَ التَّوِریَةِ وَالکِنایَةِ ، ومُخرِجا لَها مِن ظُلمَةِ الإِجمالِ وسِترِ الحیلَةِ إلی تَفسیرِها بِما یُفسِدُ التّدبیرَ ، ویُوغِرُ الصُّدورَ ، ویُعیدُ الفِتنَةَ ، ولَم یَستَفسِرهُ علیه السلام عَنها إلّا بِحُضورِ مَن لا یُمکِنُهُ أن یَجعَلَها مَعَهُ هُدنَةً عَلی دَخَن ⁽⁴⁾، ولا تَرقیقا عَن صَبوحٍ ⁽⁵⁾، وألجَأَهُ بِتَضییقِ الخِناقِ عَلَیهِ إلی أن یَکشِفَ ما فی نَفسِهِ ، ولا یَترُکَ الکَلِمَةَ عَلَی احتِمالِها ، ولا یَطویها عَلی غَرِّها ⁽⁶⁾، فَخَطَبَ بِما صَدَعَ بِهِ عَن صورَةِ ما عِندَهِ مُجاهَرَةً ، فَانتقَضَ ما دَبَّرَهُ ، وعادَتِ الخَوارِجُ إلی شُبهَتِهَا الاُولی ، وراجَعُوا التَّحکیمَ وَالمُروقَ . وهکَذَا الدُّوَلُ الَّتی تَظهَرُ فیها أماراتُ الاِنقِضاءِ وَالزَّوالِ ، یُتاحُ لَها أمثالُ الأَشعَثِ مِن اُولِی الفَسادِ فِی الأَرضِ « سُنَّةَ اللَّهِ فِی الَّذِینَ خَلَوْاْ مِن قَبْلُ وَ لَن تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِیلاً» ⁽⁷⁾. ⁽⁸⁾

.

تاریخ دمشقـ به نقل از قیس بن ابی حازم ـ: اشعث بن قیس به خاطر کاری بر علی علیه السلام وارد شد و او را به مرگ ، تهدید کرد . علی علیه السلام فرمود : «مرا با مرگ ، تهدید می کنی؟! من باکی ندارم که مرگ بر من درآید یا من بر آن درآیم . غُل و زنجیر برایش بیاورید» . سپس به یارانش اشاره کرد[ که اشعث را به بند کِشند] . آنان شفاعتش را کردند و [ علی علیه السلام هم] او را رها کرد .

امام علی علیه السلامـ هنگامی که [ علی علیه السلام ] بر منبر کوفه سخن می گفت ، در سخنرانی اش سخنی گفت که مورد اعتراض اشعثْ واقع شد و گفت : ای امیر مؤمنان! این سخن به زیان توست ، نه به سود تو . علی علیه السلام نگاه خود را به او دوخت و فرمود : «چه کسی تو را از این که چه چیز به زیان من است و چه چیز به سود من ، آگاه کرد؟ نفرین خدا و نفرین کنندگان بر تو باد! ای [دروغ ]بافنده پسر بافنده! ⁽¹⁾ای منافقِ کافر زاده! به خدا سوگند ، یک بار در دوران کفر ، اسیر گشتی و یک بار در حکومت اسلام ، و در هر دو بار ، نه دارایی ات به کارت آمد و نه تبارت به تو سودی بخشید! مردی که قوم خود را به دم شمشیر بسپارد و مرگ را بر سرِ آنان درآرد ، سزاوار است که نزدیک ، دشمنش بدارد و دور ، خود را از او ایمن نیابد» . ۲

شرح نهج البلاغة :همه تباهی ها و ناآرامی هایی که در [ زمان] خلافت علی علیه السلام روی داد ، از اشعث ، مایه می گرفت و اگر مجادله او با امیر مؤمنان درباره معنای «حکومت» نبود ، جنگ نهروانْ رخ نمی داد و امیر مؤمنان با آنان (خوارج) به سوی معاویه می رفت و شام را تصرّف می کرد ؛ زیرا او ـ که درودهای خدا بر او باد ـ قصد داشت با آنان مماشات کند و به صراحت نگراید . در مَثَل نبوی ـ که درودهای خدا بر گوینده اش باد ـ آمده است که «جنگ ، نیرنگ است» و از این رو ، چون خوارج به علی علیه السلام گفتند : همچون ما از کارهایت توبه کن تا همراه تو به جنگ با شامیان بیاییم ، سخنی سربسته و کُلّی بر زبان آورد که همه پیامبران و معصومان نیز می گویند . او فرمود : «آمرزش هر گناهی را از خدا می خواهم» . پس خوارج ، به همین ، راضی شدند و آن را اجابت خواسته شان دیدند و دل هایشان با علی علیه السلام صاف شد و نیّت هایشان با او یکی شد ، بی آن که این سخن ، اعتراف به کفر یا گناهی باشد . امّا اشعث ، او را رها نکرد و به منظور تفسیر و کشف واقع و دریدن پرده توریه و کنایه و بیرون کشیدن سخن علی علیه السلام از سایه اجمال و چاره پوشیدگی ، آن گونه که موجب از بین رفتن تدبیر و کینه افروزی و بازگشت فتنه می شد ، نزد او آمد و در حضور کسانی چند ـ که نه دیگر در برابر آنها می شد دود آلود بودن غذا را پنهان کرد و نه در گفتار ، مجامله و لاپوشی نمود ـ سؤال کرد و او را چنان در تنگنا گذاشت تا مقصود نهانی اش کشف شود و سخنی بگوید که حمل بر دو معنا نتوان کرد ، و [ او بود که] نگذاشت علی علیه السلام تصمیمش را به نتیجه برسانَد . پس امام علیه السلام هم به سخن ایستاد و به عیان ، هر آنچه را که پنهان می داشت ، بیان کرد و از این رو ، تدبیرش درهم شکست و خوارج به شبهه نخستین خود بازگشتند و دوباره حَکمیّت و خروج را مطرح ساختند . و این گونه است وضعیت دولت هایی که نشانه های به سرآمدن و از میان رفتن در آنها آشکار می شود . در این دولت ها، افرادی مانند اشعث ـ که کارشان فساد در زمین است ـ فرصت می یابند . «سنّت الهی در پیشینیان [ نیز ]چنین بوده است و هرگز در سنّت الهی ، دگرگونی ای نخواهی یافت» .

.

. .

. .

۱۳أصبَغُ بنُ نُباتَةَأصبغ بن نباتة التَّمِیمی الحنظلی المُجاشِعی . کان من خاصّة الإمام أمیر المؤمنین علیّ علیه السلام ، ومن الوجوه البارزة بین أصحابه ⁽¹⁾، وأحد ثقاته علیه السلام ⁽²⁾، وهو مشهور بثباته واستقامته علی حبّه علیه السلام . وصفته النّصوص التاریخیّة القدیمة بأنّه شیعیّ ⁽³⁾، وأنّه مشهور بحبّ علیّ علیه السلام . وکان من «شرطة الخمیس» ⁽⁴⁾، ومن اُمرائهم ⁽⁵⁾. عاهد الإمام علیه السلام علی التضحیة والفداء والاستشهاد ⁽⁶⁾. وشهد معه الجمل ، وصفّین ⁽⁷⁾. وکان معدوداً فی أنصاره الأوفیاء المخلصین . وهو الَّذی روی عهده إلی مالک الأشتر ⁽⁸⁾؛ ذلک العهد العظیم الخالد ! وکان من القلائل الذین اُذن لهم بالحضور عند الإمام علیه السلام بعد ضربته ⁽⁹⁾. وعُدّ الأصبغ فی أصحاب الإمام الحسن علیه السلام أیضاً . ۱۰

.

۱۳ . اَصبغ بن نُباته

۱۳اَصبغ بن نُباتهاَصبَغ بن نُباته تمیمی حَنْظلی مُجاشِعی از یاران ویژه امیر مؤمنان علی علیه السلام و از چهره های برجسته یاران ایشان و از معتمدان آن حضرت است . استوار گامی او در دوستی علی علیه السلام مشهور است . او در متون کهن تاریخی به شیعه معروف و به عشق و دوستی علی علیه السلام مشهور است . او از «شُرطة الخَمیس (نیروهای ویژه)» و از فرماندهان آنان است که تا مرز مرگ و شهادت ، با مولا علیه السلام پیمان بسته بودند . اصبغ در جنگ های جمل و صِفّین ، همراه مولا علیه السلام بود و از یاران باوفای علی علیه السلام به شمار می رفت . اصبغ ، عهد نامه علی علیه السلام به مالک اشتر را نقل کرده که مجموعه ای بزرگ و جاودان است . پس از ضربت خوردن علی علیه السلام ، وی از معدود افرادی است که اجازه حضور بر بالین ایشان را یافت . اصبغ را از یاران امام حسن علیه السلام نیز شمرده اند .

.

وقعة صفّین عن عمر بن سعد الأسدیـ فی ذِکرِ وَقعَةِ صِفّینَ ـ: حَرَّضَ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ أصحابَهُ ، فَقامَ إلَیهِ الأَصبَغُ بنُ نُباتَةَ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! قَدِّمنی فِی البَقِیَّةِ مِنَ النّاسِ ؛ فَإِنَّکَ لا تَفقِدُ لِیَ الیَومَ صَبرا ولا نَصرا . أمّا أهلُ الشّامِ فَقَد أصبَنا مِنهُم ، وأمّا نَحنُ فَفینا بَعضُ البَقِیَّةِ ، اِیذَن لی فَأَتَقَدَّمَ ؟ فَقالَ عَلِیٌّ : تَقَدَّم بِاسمِ اللّهِ وَالبَرَکَةِ ، فَتَقَدَّمَ وأخَذَ رایَتَهُ ، فَمَضی وهُوَ یَقولُ : حَتّی مَتی تَرجُو البَقا یا أصبَغُ إنَّ الرَّجاءَ بِالقُنوطِ یُدمَغُ أما تَری أحداثَ دَهرٍ تَنبَغُ فَادبُغْ هَواکَ ، والأَدیمُ یُدبَغُ وَالرُّفقُ فیما قَد تُریدُ أبلَغُ اَلیومَ شُغلٌ وغَدا لا تَفرَغُ فَرَجَعَ الأَصبَغُ وقَد خَضَبَ سَیفَهُ دَما ورُمحَهُ ، وکانَ شَیخا ناسِکا عابِدا ، وکانَ إذا لَقِیَ القَومُ بَعضُهُم بَعضا یَغمِدُ سَیفَهُ ، وکانَ مِن ذَخائِرِ عَلِیٍّ مِمَّن قَد بایَعَهُ عَلَی المَوتِ ، وکانَ مِن فُرسانِ أهلِ العِراقِ ، وکانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَضِنُّ بِهِ عَلَی الحَربِ وَالقِتالِ . ⁽¹⁾

۱۴اُمُّ الفَضَلِ بنتُ الحارِثِهی لبابة بنت الحارث بن حَزْن الهلالیّة ، أمّ الفضل ، وهی زوجة العبّاس بن عبد المطّلب ، واُمّ أکثر بنیه ، وهی اُخت میمونة زوج النّبیّ صلی الله علیه و آله . یقال : إنّها أوّل امرأة أسلمت بعد خدیجة ، روی ابن عبّاس عن رسول اللّه صلی الله علیه و آله قال : « الأَخَواتُ المُؤمِناتُ : مَیمونَةُ بِنتُ الحارِثِ وأُمُّ الفَضلِ [ و ]سَلمی وأسماءُ ⁽²⁾» .

.

۱۴ . اُمّ فضل بنت حارث

وقعة صِفّینـ به نقل از عمر بن سعد اسدی ، در یادکرد واقعه صِفّین ـ: علی بن ابی طالب علیه السلام یارانش را ترغیب [ به جهاد] کرد . پس اصبغ بن نباته در حضور او برخاست و گفت : ای امیر مؤمنان! مرا با باقی مانده مردم ، پیش فرست که امروز ، پایداری و یاری ام را خواهی دید . ما شامیان را تار و مار کرده ایم و خود ، هنوز جنگجویان و دلاورانی داریم . به من اجازه ده تا به پیش بتازم . علی علیه السلام فرمود : «به نام و برکت خدا ، به پیش بتاز» . پس اصبغ ، پرچمش را برگرفت و پیش می راند و می خواند : ای اصبغ! تا به کی امید ماندن داری؟ بی گمان ، امید با نا امیدی درهم شکسته می شود . آیا حوادث روزگار را نمی بینی که چه سان پدید می آیند ؟ پس هوا و هَوَست را چون چرم ، دبّاغی کن . مدارا تو را بهتر به خواسته ات می رساند امروز ، گرفتاری ای هست و فردا نیز بیکار نخواهی بود . پس اصبغ ـ که پیری پارسا و عابد بود و هرگاه دو نفر را در نزاع با هم می دید ، شمشیرش را غلاف می کرد ـ در حالی بازگشت که شمشیر و نیزه اش را [ به خون ، ]رنگین کرده بود . او از ذخیره های علی علیه السلام به شمار می رفت که تا پای جان به ایشان پایبند بود و از شه سواران عراق ، شمرده می شد و علی علیه السلام از اعزام او به جنگ و کشتار ، دریغ می ورزید .

۱۴اُمّ فضل بنت حارثلبابه ، دختر حارث بن حزن هلالی و کنیه اش اُمّ فضل بود . او همسر عبّاس بن عبد المطّلب و مادر بیشتر فرزندان عبّاس و نیز خواهر میمونه همسر پیامبر خدا بود . گفته می شود که او پس از خدیجه ، نخستین زنی است که مسلمان شد . ابن عبّاس نقل می کند که پیامبر خدا فرمود : «میمونه ، اُمّ فضل ، سَلمی و اسماء ، خواهرانی مؤمن اند» .

.

الفتوح :کَتَبَت أُمُّ الفَضلِ بِنتُ الحارِثِ إلی عَلِیٍّ رضی الله عنه : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، لِعَبدِ اللّهِ عَلِیٍّ أمیرِ المُؤمِنینَ مِن أُمِّ الفضلِ بِنتِ الحارِثِ ، أمّا بَعدُ ؛ فَإِنَّ طَلحَةَ وَالزُّبَیرَ وعائِشَةَ قَد خَرَجوا مِن مَکَّةَ یُریدونَ البَصرَةَ ، وقَدِ استَنفَرُوا النّاسَ إلی حَربِکَ ، ولَم یَخِفَّ مَعَهُم إلی ذلِکَ إلّا مَن کانَ فی قَلبِهِ مَرَضٌ ، ویَدُ اللّهِ فَوقَ أیدیهِم ، وَالسَّلامُ . قالَ : ثُمَّ دَفَعَت أُمَّ الفَضلِ هذَا الکِتابَ إلی رَجُلٍ مِن جُهَینَةَ لَهُ عَقلٌ ولِسانٌ ، یُقالُ لَهُ : ظَفرٌ ، فَقالَت : خُذ هذَا الکِتابَ ، وَانظُر أن تَقتُلَ فی کُلِّ مَرحَلَةٍ بَعیرا وعَلَیَّ ثَمَنُهُ ، وهذِهِ مِئَةُ دینارٍ قَد جَعَلتُها لَکَ ، فَجُدَّ السَّیرَ حَتّی تَلقی عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ رضی الله عنه ، فَتَدفَعَ إلَیهِ کِتابی هذا . قالَ : فَسارَ الجُهَنِیُّ سَیراً عَنیفاً حَتّی لَحِقَ أصحابَ عَلِیٍّ رضی الله عنهوهُم عَلی ظَهرِ المَسیرِ ، فَلَمّا نَظَروا إلَیهِ نادَوهُ مِن کُلِّ جانِبٍ : أیُّهَا الرّاکِبُ ما عِندَکَ ؟ فَنادَی الجُهَنِیُّ بِأَعلی صَوتِهِ شِعراً یُخبِرُ فیهِ قُدومَ عائِشَةَ وطَلحَةَ وَالزُّبَیرِ . ⁽¹⁾

۱۵اُوَیسٌ القَرَنِیُّهو اُویس بن عامر بن جَزْء المرادی القرنی . کان طاهر الفطرة ، سلیم الفکرة ، ووجهاً متألّقاً فی التاریخ الإسلامی . أسلم علی عهد النّبیّ صلی الله علیه و آله ، لکنّه ما رآه ⁽²⁾. لذا عُدَّ فی التابعین . وصفه رسول اللّه صلی الله علیه و آله بأنّه أفضل التابعین وأعلاهم شأناً ⁽³⁾، وصرّح بأنّه یشفع لخلق کثیرین یوم القیامة ⁽⁴⁾. وکان فی عداد الزهّاد المشهورین ⁽⁵⁾، وأحد ثمانیتهم المعروفین ⁽⁶⁾. لم یکن له حضور مشهور فی القضایا الاجتماعیّة ، وکان نَصِباً ⁽⁷⁾فی العبادة ، ونُقل أنّه ربما أمضی اللیل کلّه ساجداً . شهد مع الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام الجمل ، وصفّین ⁽⁸⁾، وعاهده علی الشهادة فی صفّین . وفیها نال ذلک الوسام بوجهٍ مُدمی ⁽⁹⁾، ودُفن هناک ⁽¹⁰⁾. وقد وصف الإمام موسی بن جعفر علیه السلام اُویساً وصفا یبیّن منزلته الرفیعة ، حین قال : «إذا کان یوم القیامة نادی منادٍ ... أین حواریّ علیّ بن أبی طالب ... فیقوم عمرو بن الحمق ... واُویس القرنی » . ⁽¹¹⁾

.

۱۵ . اُوَیس قَرَنی

الفتوح :اُمّ فضل ، دختر حارث ، به علی علیه السلام نوشت : به نام خداوند بخشاینده مهربان! به بنده خدا علی ، امیر مؤمنان ، از امّ فضل ، دختر حارث . امّا بعد ؛ طلحه و زبیر و عایشه از مکّه به قصد بصره خارج شده اند و مردم را برای جنگ با تو حرکت داده اند و کسی با آنان برای این کار نشتافته جز بیماردلان . و دست خدا بالاتر از دست های ایشان است . والسلام! امّ فضل ، این نامه را به مردی به نام ظفْر از قبیله جُهَینه ـ که عاقل و سخنور بود ـ سپرد و گفت : این نامه را می گیری و چنان تند می روی که در هر مرحله از راه ، شتری را از پای در آوری و بهایش را من بر عهده می گیرم و صد دینار هم برای خودت قرار داده ام . پس تند بران و نامه ام را به علی بن ابی طالب برسان . آن مرد جُهَنی به شتاب رفت تا به یاران علی علیه السلام رسید که آماده حرکت بودند . هنگامی که [یاران امام ]او را دیدند ، از هر سو فریاد زدند : ای سوار! چه چیز داری؟ پس آن مرد جُهَنی با رساترین صدای خود ، شعری خواند که در آن از حرکت عایشه و طلحه و زبیر ، خبر می داد .

۱۵اُوَیس قَرَنیاُوَیس بن عامر بن جَزْء مُرادی قَرَنی ، پاکْ نهادی نیک اندیش و از چهره های پرفروغ تاریخ اسلام است . او به روزگار پیامبر صلی الله علیه و آله اسلام آورد ؛ امّا ایشان را ندید . از این رو ، او را در شمار تابعیانْ یاد کرده اند . پیامبر صلی الله علیه و آله او را بهترین و برترینِ تابعیان شمرده است و بر شفیع بودن او در قیامت ـ که کسان بسیاری را شفاعت خواهد کرد ـ تصریح کرده است . او را یکی از زهّاد مشهور و از هشت زاهد معروف [ صدر اسلام ]برشمرده اند . اویس در جریان های اجتماعی حضور آشکاری نداشته ؛ ولی در عبادت ، بسی سختکوش بوده است . آورده اند که او گاهی شب را یکسر در سجود به سر می برد . اویس در جنگ های جمل و صِفّین، ⁽¹⁾شرکت کرد و در صفّین تا مرز شهادت با مولا علیه السلام پیمان بست و در همان نبرد ، خونین چهره ، شهد شهادت نوشید ⁽²⁾و در همان مکان به خاک سپرده شد . توصیف امام موسی بن جعفر علیهماالسلام از اویس ، یاد کردنی است که فرمود : «چون قیامت برپا گردد و ندا دهنده ای ندا در دهد : ... حواریان علی کجایند ؟ ... ، عمرو بن حَمِق و ... و اویس به پا خواهند خاست» .

.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله :خَلیلی مِن هذِهِ الاُمَّةِ اُوَیسٌ القَرَنِیُّ . ⁽¹⁾

.

رسول خدا صلی الله علیه و آله :دوست من از میان این امّت ، اُوَیس قَرَنی است .

.

صحیح مسلم عن اُسیر بن جابر :کانَ عُمَرُ بنُ الخَطّابِ إذا أتی عَلَیهِ أمدادُ أهلِ الیَمَنِ ، سَأَلَهُم : أفیکُم اُوَیسُ بنُ عامِرٍ ؟ حَتّی أتی عَلی اُویَسٍ ، فَقالَ : أنتَ اُوَیسُ بنُ عامِرٍ ؟ قالَ : نَعَم ، قالَ : مِن مُرادٍ ، ثُمَّ مِن قَرَنٍ ؟ قالَ : نَعَم ، قالَ : فَکانِ بِکَ بَرَصٌ فَبَرِئتَ مِنهُ إلّا مَوضِعَ دِرهَمٍ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : لَکَ والِدَةٌ ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : « یَأتی عَلَیکُم اُویَسُ بنُ عامِرٍ مَع أمدادِ أهلِ الیَمَنِ مِن مُرادٍ ، ثُمَّ مِن قَرَنٍ ، کانَ بِهِ بَرَصٌ فَبَرِئَ مِنهُ إلّا مَوضِعَ دِرهَمٍ ، لَهُ والِدَةٌ هُوَ بِها بُرٌّ ، لَو أقسَمَ عَلَی اللّهِ لَأَبَرَّهُ ؛ فَإِنِ استَطَعتَ أن یَستَغفِرَ لَکَ فَافعلَ » فَاستَغفِر لی ، فَاستَغفَرَ لَهُ . فَقالَ لَهُ عُمَرُ : أینَ تُریدُ ؟ قالَ : الکوفَةَ ، قالَ : أ لا أکتُبُ لَکَ إلی عامِلِها ؟ قالَ : أکونُ فی غَبراءِ ⁽¹⁾النّاسِ أحَبُّ إلَیَّ . قالَ : فَلَمّا کانَ مِنَ العامِ المُقبِلِ حَجَّ رَجُلٌ مِن أشرافِهِم ، فَوافَقَ عُمَرَ ، فَسَأَلَهُ عَن اُویَسٍ ، قالَ : تَرَکَتُهُ رَثَّ البَیتِ ، قَلیلَ المَتاعِ . ⁽²⁾

المستدرک علی الصحیحین عن عبد الرحمن بن أبی لیلی :لَمّا کانَ یَومُ صِفّینَ نادی مُنادٍ مِن أصحابِ مُعاوِیَةَ أصحابَ عَلِیٍّ : أفیکُم اُوَیسٌ القَرَنِیُّ ؟ قالوا : نَعَم ، فَضَرَبَ دابَّتَهُ حَتّی دَخَلَ مَعَهُم ، ثُمَّ قالَ : سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : « خَیرُ التّابِعینَ اُویَسٌ القَرَنِیُّ » . ⁽³⁾

.

صحیح مسلمـ به نقل از اُسیر بن جابر ـ: چون نیروهای کمکی یَمَن بر عمر وارد می شدند ، از ایشان می پرسید : آیا در میان شما ، شخصی به نام اویس بن عامر هست؟ تا این که به اویس رسید . عمر پرسید : تو اویس بن عامری؟ گفت : آری . گفت : از [قبیله] مراد و از [تیره ]قَرَن؟ گفت : آری . گفت : آیا تو پیسی ای داشته ای که بهبود یافته و جز به مقدار درهمی نمانده است ؟ گفت : آری . گفت : آیا مادر داری؟ گفت : آری . گفت : شنیدم پیامبر خدا می گوید : «اویس بن عامر با نیروهای کمکی یمن به نزد شما می آید . او از قبیله مراد و از تیره قَرَن است و پیسی ای داشته که بهبود یافته و جز به مقدار درهمی نمانده است ، و مادری دارد که با او مهربان و نیک رفتار است . اگر از خدا چیزی بخواهد ، به او می دهد . پس اگر توانستی ، از او بخواه تا برایت آمرزش بخواهد» . پس برای من آمرزش بخواه . اویس هم [ برای عمر ، آمرزش] خواست . عمر به او گفت : قصد کجا داری؟ گفت : کوفه . گفت : سفارش تو را به کارگزار آن جا نکنم؟ گفت : دوست تر دارم که با مردمان تهیدست باشم . در سال بعد ، مردی از بزرگان کوفه به حج آمد و عمر را دیدار کرد . عمر از اویس ، جویا شد . گفت : او را در حالی ترک کردم که خانه اش فرسوده و اثاثش اندک بود .

المستدرک علی الصحیحینـ بـه نـقـل از عبد الرحمان بن ابی لیلی ـ: در جنگ صِفّین ، کسی از میان یاران معاویه ، خطاب به یاران علی علیه السلام ندا درداد : آیا اُوَیس قَرَنی در میان شماست؟ گفتند : آری . پس مَرکبش را راند تا داخل آنان شد . سپس گفت : شنیدم که پیامبر خدا می فرمود : «بهترینِ تابعیان ، اویس قرنی است» . ⁽¹⁾

.

حلیة الأولیاء عن أصبغ بن زید :إنَّما مَنَعَ اُوَیسا أن یَقدَمَ عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِرُّهُ بِاُمِّهِ . ⁽¹⁾

خصائص الأئمّة علیهم السلامعن الأصبغ بن نباتة : کُنتُ مَعَ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام بِصِفّینَ فَبایَعَهُ تِسعَةٌ وتِسعونَ رَجُلاً ، ثُمَّ قالَ : أینَ تَمامُ المِئَةِ ؟ فَقَد عَهِدَ إلَیَّ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أنَّهُ یُبایِعُنی فی هذَا الیَومِ مِئَةُ رَجُلٍ . فَقالَ : فَجاءَ رَجُلٌ عَلَیهِ قَباءُ صوفٍ مُتَقلِّدٌ سَیفَینِ ، فَقالَ : هَلُمَّ یَدَکَ اُبایِعکَ ، فَقالَ عَلی ما تُبایِعُنی ؟ قالَ : عَلی بَذلِ مُهجَةِ نَفسی دونَکَ . قالَ : ومَن أنتَ ، قالَ : اُویَسٌ القَرَنِیُّ ، فَبایَعَهُ . فَلَم یَزَل یُقاتِلُ بَینَ یَدَیهِ حَتّی قُتِلَ ، فَوُجِدَ فِی الرَجّالَةِ مَقتولاً . ⁽²⁾

الإمام الکاظم علیه السلام :إذا کانَ یَومُ القِیامَةِ ... یُنادی مُنادٍ : أینَ حَوارِیّ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام وَصَیِّ مُحَمَّدٍ بنِ عَبدِ اللّهِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ؟ فَیَقومُ عَمرُو بنُ الحَمِقِ الخُزاعِیُّ ، ومُحَمَّدُ بنُ أبی بَکرٍ ، ومیثَمُ بنُ یَحیَی التَّمّارُ مَولی بَنی أسَدٍ ، واُوَیسٌ القَرَنِیُّ . ⁽³⁾

الأمالی للطوسی :قیلَ لِاُویسِ بنِ عامِرٍ القَرَنِیِّ : کَیفَ أصبَحتَ یا أبا عامِرٍ ؟ قالَ : ما ظَنَّکُم بِمَن یَرحَلُ إلَی الآخِرَةِ کُلَّ یَومٍ مَرحَلَةً لا یَدری إذا انقَضی سَفَرُهُ أعَلَی جَنَّةٍ یَرِدُ أم عَلی نارٍ ؟ ⁽⁴⁾

حلیة الأولیاء عن أصبغ بن زید :کانَ اُویَسٌ القَرَنِیُّ إذا أمسی یَقولُ : هذِهِ لَیلَةُ الرُّکوعِ ، فَیَرکَعُ حَتّی یُصبِحَ . وکانَ یَقولُ إذا أمسی : هذِهِ لَیلَةُ السُّجودِ ، فَیَسجُدُ حَتّی یُصبِحَ . وکانَ إذا أمسی تَصَدَّقَ بِما فی بَیتِهِ مِنَ الفَضلِ مِنَ الطَّعامِ وَالثِّیابِ ، ثُمَّ یَقولُ : اللّهُمَّ مَن ماتَ جوعا فَلا تُؤاخِذنی بِهِ ، ومَن ماتَ عُریانا فَلا تُؤاخِذنی بِهِ . ⁽⁵⁾

.

حلیة الأولیاءـ به نقل از اصبغ بن زید ـ: تنها مانع اویس از آمدن به نزد پیامبر خدا ، نیکیِ او به مادرش بود .

خصائص الأئمّة علیهم السلامـ به نقل از اصبغ بن نُباته ـ: با امیر مؤمنان در صِفّین بودم . ۹۹ نفر با او پیمان بستند . فرمود : «پس صدمین نفر کجاست؟ پیامبر خدا به من فرموده است که امروز ، صد نفر با من بیعت می کنند» . مردی پشمینه پوش که دو شمشیرْ حمایل کرده بود ، آمد و گفت : دستت را بده تا با تو بیعت کنم . فرمود : «بر چه بیعت می کنی؟» . گفت : بر بذل جانم در راه تو . فرمود : «تو کیستی؟» . گفت : اویس قرنی ام . سپس بیعت کرد و هماره در پیش روی وی می جنگید تا به شهادت رسید و او را در میان پیاده نظام لشکر ، کشته یافتند .

امام کاظم علیه السلام :چون روز قیامت شود ، ... ندا دهنده ای ندا در می دهد : حواریان علی بن ابی طالب ، وصیّ محمّد بن عبد اللّه پیامبر خدا کجایند؟ پس عمرو بن حَمِق خُزاعی و محمّد بن ابی بکر و میثم بن یحیی تمّار (هم پیمان بنی اسد) و اویس قرنی بر می خیزند .

الأمالی ، طوسی :به اویس بن عامر قرنی گفته شد : ای ابو عامر! چگونه صبح کردی؟ گفت : چه گمان می بَرید به کسی که مسافرِ راه آخرت است و هر روز ، مرحله ای را طی می کند ، در حالی که نمی داند در پایان سفر به بهشت در می آید یا به دوزخ؟

حلیة الأولیاءـ به نقل از اصبغ بن زید ـ: اویس قرنی چون شب می شد ، [ گاه ]می گفت : امشب ، شب رکوع است . پس رکوع می کرد تا صبح می شد و [گاه ]می گفت : امشب ، شبِ سجود است . و سجده می کرد تا صبح می شد . چون شب می شد ، هر چه خوراک و لباس اضافی در خانه داشت ، صدقه می داد و سپس می گفت : بار خدایا! از من درباره کسانی که گرسنه و برهنه مُرده اند ، بازخواست مکن .

.

راجع : ج ۵ ص ۶۴ (وصول قوّات الکوفة إلی الإمام) . ج ۶ ص ۴۴ (استشهاد اُویس بن عامر القرنی) .

۱۶تَمیمٌ المازِنِیُّهو تمیم بن عمرو ⁽¹⁾المازنی الأنصاری أبو حسن [أبو حنش] عُدّ من الصحابة فی المصادر الَّتی ترجمت لهم ⁽²⁾. ذکره الشیخ الطوسی رحمه الله فی أصحاب الإمام علیّ علیه السلام ، ونقل أنّ الإمام علیه السلام استعمله علی المدینة،حتی وصل سهل بن حُنَیف. ⁽³⁾

۱۷ثَاِبتُ بنُ قَیسٍثابت بن قیس بن الخطیم الأنصاری الظفری . أحد الصحابة . کان مع النّبیّ صلی الله علیه و آله فی اُحد ⁽⁴⁾، ویقال : إنّه جُرح فیها اثنی عشر جرحا ⁽⁵⁾، وسمّاه رسول اللّه صلی الله علیه و آله «الحاسر» . واشترک فی الغزوات الَّتی تلتها أیضا ⁽⁶⁾، وکان ثابت الخُطی ، شدید النّفس ⁽⁷⁾. عندما ثار النّاس علی عثمان ، واستدعی ولاته علی الأمصار إلی المدینة للمشورة ، استخلف سعید بن العاص والی الکوفة یومئذٍ ثابتا علیها ⁽⁸⁾. وذکر المؤرّخون أنّ الإمام علیّا علیه السلام ولّاه علی المدائن ⁽⁹⁾. وکان معاویة یهابه ⁽¹⁰⁾. وظلّ علی المدائن إلی أن استعمل معاویة المغیرة علی الکوفة ، فعزله ۱۱ . کان ثابت مع الإمام علیه السلام فی حروبه الثلاث . ۱۲

.

۱۶ . تمیم مازِنی

۱۷ . ثابت بن قیس

ر .ک : ج ۵ ص ۶۵ (پیوستن نیروهای کوفه به امام). ج ۶ ص ۴۵ (شهادت اویس بن عامر قرنی) .

۱۶تمیم مازِنیتمیم بن عمرو ⁽¹⁾مازِنی انصاری ، کنیه اش ابوحسن و یا ابوحنش است . منابعی که به شرح حال او پرداخته اند ، وی را از یاران پیامبر خدا به شمار آورده اند . شیخ طوسی ، او را در میان یاران امام علی علیه السلام ذکر کرده و نقل کرده است که امام علیه السلام او را بر مدینه گمارد تا آن که سهل بن حُنَیف رسید .

۱۷ثابت بن قیسثابت بن قیس بن خطیم انصاری ظفری از صحابیان پیامبر صلی الله علیه و آله است ، که در جنگ اُحد ، همراه پیامبر صلی الله علیه و آله بود و گفته می شود در آن نبرد بود که وی ، دوازده زخم برداشت و پیامبر خدا وی را «حاسِر» به معنای بدون زره نامید . وی در نبردهای بعدی نیز شرکت داشته است . ثابت ، مردی استوار و سرسخت بود . در هنگامه شورش علیه عثمان که خلیفه ، کارگزاران خود را برای مشورت به کوفه فراخواند ، از سوی سعید بن عاص ، فرماندار وقت کوفه ، به جانشینی وی گماشته شد . آورده اند که علی علیه السلام او را بر حکومت مدائن گماشت . معاویه از وی پروا داشت و او در مدائن بود تا هنگامی که معاویه ، مُغَیره را به حکومت کوفه گماشت و او ثابت را عزل کرد . ثابت ، در جنگ های سه گانه علی علیه السلام همراه او بوده است .

.

تاریخ بغدادـ فی ذِکرِ ثابِتِ بنِ قَیسِ بنِ الخَطیمِ ـ: شَهِدَ مَعَ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله اُحُدا وَالمَشاهِدَ بَعدَها . ویُقالُ : إنَّهُ جُرِحَ یَومَ اُحُدٍ اثنَتَی عَشرَةَ جِراحَةً ، وعاشَ إلی خِلافَةِ مُعاوِیَةَ ، وَاستَعمَلَهُ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ عَلَی المَدائِنِ . ⁽¹⁾

اُسد الغابة :شَهِدَ ثابِتٌ مَعَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ رضی الله عنهالجَمَلَ وصِفّینَ وَالنَّهرَوانَ . ⁽²⁾

تاریخ بغداد عن عبد اللّه بن عمارة بن القدّاح :کان ثابِتُ بنُ قَیسِ بنِ الخَطیمِ شَدیدَ النَّفسِ ، وکانَ لَهُ بَلاءٌ مَعَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ، وَاستَعمَلَهُ عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ عَلَی المَدائِنِ ، فَلَم یَزَل عَلَیها حَتّی قَدِمَ المُغیرَةُ بنُ شُعبَةَ الکوفَةَ ، وکانَ مُعاوِیَةُ یَتَّقی مَکانَهُ . ⁽³⁾

.

تاریخ بغدادـ در یادکردِ ثابت بن قیس بن خطیم ـ: در جنگ اُحد و درگیری های بعدی ، همراه پیامبر خدا بود و گفته می شود که او در جنگ اُحد ، دوازده زخم برداشت و تا روزگار خلافت معاویه زیست و علی بن ابی طالب علیه السلام او را به حکومت مدائن گمارد .

اُسد الغابة :ثابت در جنگ های جَمَل ، صِفّین و نَهرَوان ، همراه علی بن ابی طالب علیه السلام بود .

تاریخ بغدادـ به نقل از عبد اللّه بن عمارة بن قَدّاح ـ: ثابت بن قیس بن خطیم ، مردی سرسخت بود و در همراهی علی بن ابی طالب علیه السلام [ سختی ها و] امتحان هایی را پشت سر نهاد و علی بن ابی طالب علیه السلام او را بر مدائن گمارد و هماره فرماندار آن جا بود تا مُغَیرة بن شُعبه به کوفه آمد . معاویه از موقعیت اجتماعی ثابت بن قیس بیمناک بود .

.

۱۸جابِرُ بنُ عبدِ اللّهِ الأَنصارِیُّجابر بن عبد اللّه بن عمرو الأنصاری ، یُکنّی أبا عبد اللّه . صحابیّ ذائع الصِّیت ⁽¹⁾، عمّر طویلاً . وکان مع أبیه فی تلک اللیلة التاریخیّة المصیریّة الَّتی عاهد فیها أهل یثرب رسول اللّه صلی الله علیه و آله علی الدفاع عنه ودعمه ونصره ، وبیعتهم هی البیعة المشهورة فی التاریخ الإسلامی بـ «بیعة العقبة الثانیة» ⁽²⁾. ولمّا دخل النّبیّ صلی الله علیه و آله المدینة ، صحبه وشهد معه حروبه ⁽³⁾ولم یتنازل عن حراسة الحقّ وحمایته بعده صلی الله علیه و آله ، کما لم یدّخر وسعاً فی تبیان منزلة علیٍّ علیه السلام والتنویه بها ⁽⁴⁾. أثنی الأئمّة علیهم السلام علی رفیع مکانته فی معرفة مقامهم علیهم السلام ، وعلی وعیه العمیق للتیّارات المختلفة بعد رسول اللّه صلی الله علیه و آله ، ومعارف التشیّع الخاصّة ، وفهمه النّافذ لعمق القرآن . وأشادوا به واحداً من القلّة الذین لم تتفرّق بهم السبل بعد النّبیّ صلی الله علیه و آله ، ولم یستبِقوا الصراط بعده ، بل ظلّوا معتصمین متمسّکین به ⁽⁵⁾. قلنا إنّه عمّرطویلاً، لذا ورد اسمه الکریم فیصحابة الإمام أمیرالمؤمنین علیه السلام ⁽⁶⁾، والإمام الحسن علیه السلام ⁽⁷⁾، والإمام الحسین علیه السلام ⁽⁸⁾، والإمام السجّاد علیه السلام ⁽⁹⁾، والإمام الباقر علیه السلام ⁽¹⁰⁾، وهو الَّذی بلّغ الإمام الباقر علیه السلام سلامَ رسول اللّه صلی الله علیه و آله له ⁽¹¹⁾. وکان قد شهد صفّین مع الإمام علیه السلام ⁽¹²⁾. وهو أوّل من زار قبر الحسین علیه السلام وشهداء کربلاء فی الیوم الأربعین من استشهادهم ، وبکی علی أبی عبد اللّه کثیراً ⁽¹³⁾. والروایات المنقولة عنه بشأن الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام ، وما اُثر عنه من أخبار تفسیریّة ، ومناظراته ، تدلّ کلّها علی ثبات خُطاه ، وسلامة فکره ، وإیمانه العمیق ، وعقیدته الراسخة . وصحیفة جابر مشهورة أیضاً ⁽¹⁴⁾ولأنّه لم ینصر عثمان فی فتنته ، فقد ختم الحجّاج بن یوسف علی یده یرید إذلاله بذلک ⁽¹⁵⁾. فارق جابر الحیاة سنة ۷۸ه . ⁽¹⁶⁾

.

۱۸ . جابر بن عبد اللّه انصاری

۱۸جابر بن عبد اللّه انصاریابو عبد اللّه جابر بن عبد اللّه بن عمرو انصاری ، از صحابیان بلندآوازه ای بود که روزگاری دراز بزیست . او در شب تاریخی و سرنوشت ساز پیمان بستنِ یثربیان با پیامبر خدا برای دفاع و پشتیبانی از او (که در تاریخ اسلام به «بیعت عقبه دوم» مشهور است) ، به همراه پدرش شرکت جُست . چون پیامبر صلی الله علیه و آله وارد مدینه شد ، او با آن بزرگوار ، همراهی کرد و در جنگ های پیامبر خدا در کنار ایشان حاضر بود . جابر بن عبد اللّه ، پس از پیامبر صلی الله علیه و آله از پاسداری حق ، تن نزد و از این که جایگاه والای علی علیه السلام را فریاد کند ، دریغ نکرد . امامان علیهم السلام جایگاه والای جابر را در شناخت مکانت ائمه علیهم السلام و درک عمیق او از جریان های پس از پیامبر خدا و معارف ویژه تشیّع ، و فهم نافذ او را از ژرفای قرآن ستوده اند و او را از معدود کسانی دانسته اند که پس از پیامبر خدا ، راه دگری نجست و بر صراط مستقیم ، پای فشرد . گفتیم که او روزگاری دراز بپایید و بدین سان ، نام ارجمند او در میان صحابیان امام علی ، امام حسن ، امام حسین ، امام سجّاد و امام باقر علیهم السلام آمده است . او حامل سلام پیامر خدا برای امام باقر علیه السلام بود . جابر در جنگ صِفّین ، همراه مولا علیه السلام بود . او اوّلین کسی است که پس از حادثه کربلا بر مزار شهیدان ، حضور یافته و بر ابا عبد اللّه الحسین علیه السلام سرشک فشانده است . روایات منقول از او درباره مولا علیه السلام ، نقل های تفسیری بر جای مانده از او ، و گفتگوها و مناظرات او ، همه وهمه نشان دهنده استوارگامی ، نیک اندیشی و ایمان ژرف و باور پایدار اوست . «صحیفه جابر» نیز مشهور است . او عثمان را یاری نکرده بود . از این رو ، حجّاج بن یوسف ، به قصد خوار کردن وی ، بر دست او مُهر زد . جابر به سال ۷۸ هجری ⁽¹⁾زندگی را بدرود گفت .

.

علل الشرائع عن أبی الزبیر المکّی :رَأَیتُ جابِرا مُتَوَکِّئاً علی عَصاهُ وهُوَ یَدورُ فی سِکَکِ الأَنصارِ ومَجالِسِهِم ، وهُوَ یَقولُ : عَلِیٌّ خَیرُ البَشَرِ ، فَمَن أبی فَقَد کَفَرَ . یا مَعشَرَ الأَنصارِ ! أدِّبوا أولادَکُم عَلی حُبِّ عَلِیٍّ ، فَمَن أبی فَانظُروا فی شَأنِ اُمِّهِ . ⁽¹⁾

.

علل الشرائعـ به نقل از ابو زبیر مکّی ـ: جابر را دیدم که بر عصایش تکیه کرده بود و در کوچه ها[ ی مدینه] و مجالس انصار می چرخید و می گفت : علی ، بهترینِ انسان هاست . هر کس نپذیرد ، کافر است . ای گروه انصار! فرزندانتان را بر محبّت علی تربیت کنید و هر کدامشان نپذیرفت، در کار مادرش بنگرید .

.

الإمام الصادق علیه السلام :إنَّ جابِرَ بنَ عَبدِ اللّهِ الأَنصارِیَّ کانَ آخِرَ مَن بَقِیَ مِن أصحابِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله ، وکانَ رَجُلاً مُنقَطِعا إلَینا أهلَ البَیتِ . ⁽¹⁾

راجع : ج ۸ ص ۴۸۶ (جابر بن عبد اللّه الأنصاری) .

۱۹جارِیَةُ بنُ قُدامَةَ السَّعدِیُّجاریة بن قدامة التمیمی السعدی . کان من صحابة النّبیّ صلی الله علیه و آله ⁽²⁾، ومن أنصار علیِّ علیه السلام الأبرار الشجعان ⁽³⁾. وکان فتیّ القلب ، عمیق الرؤیة ، ذا شخصیّة رفیعة جعلته ودوداً محبوباً . وکان ثابت القدم فی حبّ علیٍّ علیه السلام ، شدیداً علی أعدائه ⁽⁴⁾. ولمّا تقلّد الإمام الخلافة ، أخذ له البیعة فی البصرة ⁽⁵⁾. وکان من جملة الهائمین بحبّه ، الذین عُرفوا باسم «شرطة الخمیس» . وقد شهد مشاهده کلّها بجدٍّ وتفانٍ ⁽⁶⁾. وتولّی قیادة قبیلة «سعد» و «رباب» فی صفّین . وکان خطیباً مفوَّهاً ، ویشهد علی لباقته وبلاغة لسانه محاوراته فی صفّین ، وکلماته الجریئة ، وعباراته القویّة الدامغة فی قصر معاویة دفاعاً عن إمامه علیه السلام . وجّهه علیّ بن أبی طالب إلی أهل نجران عند ارتدادهم عن الإسلام ⁽⁷⁾. بدأت غارات معاویة الظالمة علی أطراف العراق بعد معرکة النّهروان ، وأشخص عبد اللّه بن عامر الحضرمی إلی البصرة لیأخذ له البیعة من أهلها ، ففعل ذلک واستولی علی المدینة ، فوجّه الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام فی البدایة أعین بن ضبیعة لإخماد فتنة ابن الحضرمی لکنّه استشهد لیلاً فی فراشه ، فأرسل جاریةَ ، فاستعادها بتدبیر دقیق وشجاعة محمودة ، فأثنی علیه الإمام علیه السلام ⁽⁸⁾. وبعثه علیه السلام فی الأیّام الأخیرة من حیاته لإطفاء فتنة بسر بن أرطاة الَّذی کان مثالاً لا نظیر له فی الخبث واللؤم ، وبینا کان جاریة فی مهمّته هذه استُشهد الإمام علیه السلام . وأخذ جاریة البیعة للإمام الحسن علیه السلام من أهل مکّة والمدینة بخُطیً ثابتة ، ووعی عمیق للحقّ ⁽⁹⁾. وکان جاریة ذا سریرة وضیئة ، وروح کبیرة . ولم یخشَ أحداً فی إعلان الحقّ قطّ . وهکذا کان ، فقد دافع عن الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام بعد صلح الإمام الحسن علیه السلام بحضور معاویة ، وأکّد ثباته علی موقفه ⁽¹⁰⁾. وتوفّی هذا الرجل الجلیل بعد حکومة یزید . ⁽¹¹⁾

.

۱۹ . جاریة بن قُدامه سَعدی

امام صادق علیه السلام :جابر بن عبد اللّه انصاری ، آخرین بازمانده یاران پیامبرخدا و مردی از همه بُریده و به ما اهل بیتْ پیوسته بود .

ر .ک : ج ۸ ص ۴۸۷ (جابر بن عبد اللّه انصاری) .

۱۹جاریة بن قُدامه سَعدیجاریة بن قدامه تمیمی سعدی از صحابیان پیامبر خدا و از یاران پاکْ نهاد و شجاع علی علیه السلام است . او بُرنا دل و ژرف نگر بود و از شخصیتی والا و محبوبیتی بسیار ، برخوردار بود . او در دوستی علی علیه السلام استوار گام و بر دشمنان او بسی سختگیر بود . چون علی علیه السلام به خلافت رسید ، جاریه در بصره برای او بیعت گرفت . او از جمله چهره های دلباخته ای بود که به «شُرطة الخمیس (نیروهای ویژه)» مشهور بودند . در نبردهای سه گانه علی علیه السلام حضوری جدّی داشت و در صِفّین ، فرماندهی قبیله های سعد ⁽¹⁾و رَباب ⁽²⁾به عهده او بود . جاریه ، سخنوری چیره دست بود. گفتگوهای او در کشاکش جنگ صِفّین و کلام دلیرانه او در کاخ معاویه ، و سخنان کوبنده و استوارش در دفاع از مولا علیه السلام ، گواهی است بر بلاغت و زبان آوری او . هنگامی که اهالی نَجرانْ مرتد شدند ، علی بن ابی طالب علیه السلام او را به سوی آنان فرستاد . پس از جنگ نهروان ، غارتگری ها و هجوم های ستمگرانه معاویه در اطراف سرزمین عراق ، آغاز شد . معاویه ، عبد اللّه بن عامر حَضْرَمی را به بصره فرستاد تا برای او بیعت گیرد . ابن حضرمی چنین کرد و بر شهر ، مسلّط شد . امام علیه السلام ابتدا اَعیَن بن ضبیعه را برای خاموش کردن فتنه ابن حضرمی به بصره گسیل داشت که شبانه در بستر به شهادت رسید . پس از آن ، جاریه را به بصره فرستاد و او با تدبیر ، دقّت و شجاعت ، بر شهر ، مسلّط شد و امام علیه السلام او را ستود . علی علیه السلام در آخرین روزهای حیات خود ، جاریه را برای خاموش ساختن فتنه گری های بُسر بن اَرْطات ـ که در تیره جانی و زشت خویی بی بدیل بود ـ به سوی وی گسیل داشت . جاریه در مأموریت بود که مولا علیه السلام به شهادت رسید . جاریه ، استوار گام و با شناخت ژرف از حق ، از مردم مکّه و مدینه برای امام حسن علیه السلام بیعت گرفت . او جانی منوّر و روحی بزرگ داشت و از بیان حق ، هرگز نمی هراسید . چنین بود که پس از صلح امام حسن علیه السلام نیز در حضور معاویه از علی علیه السلام دفاع کرد و بر استواری در موضع خود ، تأکید کرد . جاریه بعد از به خلافت رسیدنِ یزید ، زندگی را بدرود گفت .

.

. .

. .

تهذیب الکمال عن الفضل بن سوید :وَفَدَ الأَحنَفُ بنُ قَیسٍ ، وجارِیَةُ بنُ قُدامَةَ ، وَالحُبابُ بنُ یَزیدَ المُجاشِعیُّ عَلی مُعاوِیَةَ ، فَقالَ لِجارِیَةَ : یا جارِیَةُ ! أنتَ السّاعی مَعَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ، وَالموقِدُ النّارَ فی شَعلِکَ ، تَجوسُ قُریً عَرَبِیَّةً تَسفِکُ دِماءَهُم ؟ قالَ جارِیَةُ : یا مُعاوِیَةُ ! دَع عَنکَ عَلِیّا ؛ فَما أبغَضنا عَلِیّا مُذ أحبَبناهُ ، ولا غَشَشناهُ مُذ نَصَحناهُ . قالَ : وَیحَکَ یا جارِیَةُ ! ما کانَ أهوَنَکَ عَلی أهلِکَ ، إذ سَمَّوکَ جارِیَةَ ! قالَ : أنتَ یا مُعاوِیَةُ کُنتَ أهوَنَ عَلی أهلِکَ إذ سَمَّوکَ مُعاوِیَةَ ! قالَ : لا اُمَّ لَکَ . قالَ : اُمٌّ ما وَلَدَتنی ! إنَّ قوائِمَ السُّیوفِ الَّتی لَقیناکَ بِها بِصِفّینَ فی أیدینا . قالَ : إنَّکَ لَتُهَدِّدُنی ! قالَ : إنَّکَ لَم تَملِکنا قَسرَةً ، ولَم تَفتَحنا عَنوَةً ⁽¹⁾، ولکِن أعطَیتَنا عُهودا ومَواثیقَ ؛ فَإِن وَفَیتَ لَنا وَفَینا لَکَ ، وإن نَزَعتَ إلی غَیرِ ذلِکَ ، فَقَد تَرَکنا وَراءَنا رِجالاً مِدادا ⁽²⁾، وأذرُعا شِدادا ، وأسِنَّةً حِدادا ، فَإِن بَسَطتَ إلَینا فِترا مِن غَدرٍ ، دَلَفنا إلَیکَ بِباعٍ مِن خَترٍ ⁽³⁾. قالَ مُعاوِیَةُ : لا کَثَّرَ اللّهُ فِی النّاسِ أمثالَکَ ! قالَ : قُل مَعروفا یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! فَقَد بَلَونا قُرَیشا ، فَوَجَدناک أوراها زَندا ، وأکثَرَها رِفدا ، فَأرعِنا رُوَیدا ؛ فَإِنَّ شَرَّ الرِّعاءِ الحُطَمَةُ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

.

تهذیب الکمالـ به نقل از فضل بن سُوَید ـ: اَحنَف بن قیس و جاریة بن قُدامه و حباب بن یزید مُجاشعی بر معاویه وارد شدند . معاویه به جاریه گفت : ای جاریه! آیا تو بودی که همراه علی بن ابی طالب می کوشیدی و آتش جنگ را بر می افروختی و آبادی های عرب را می کاویدی و خون آنان (یعنی یاران من) را می ریختی؟ جاریه گفت : ای معاویه! علی را واگذار که از زمانی که دوستی علی را در دل داشته ایم ، با او دشمنی نکرده ایم و از هنگامی که خیرخواهش گشته ایم ، به او خیانت نکرده ایم [ و به او نیرنگ نزده ایم] . معاویه گفت : وای بر تو ، ای جاریه! تو چه قدر نزد خاندانت خوار بودی که نامت را جاریه ⁽¹⁾نهادند ! جاریه گفت : ای معاویه! تو نزد خاندانت خوارتر بودی که نامت را معاویه (سگ ماده) نهادند . [ معاویه] گفت : ای بی مادر! گفت : به هر حال ، مادری مرا زایید . بی گمان ، دسته شمشیرهایی که تو را با آنها در صِفّینْ دیدار کردیم ، هنوز در دستان ماست . [ معاویه] گفت : مرا تهدید می کنی؟ گفت : تو برخلاف میل ما بر ما دست نیافتی و به زور بر ما چیره نشدی ؛ بلکه عهد و پیمان هایی به ما دادی که اگر بدانها وفا کنی ، ما هم وفا می کنیم و اگر آنها را زیر پا بنهی ، ما در پشت سرمان مردانی فراوان ، بازوانی نیرومند و نیزه هایی تیز بر جای نهاده ایم . اگر دست تعدّی و خیانت تو به اندازه یک انگشت به سوی ما دراز شود ، جواب آن را با یک وجب مکر و حیله خواهیم داد . معاویه گفت : خدا امثال تو را در میان مردم ، فراوان نکند! گفت : ای امیر مؤمنان! درست سخن بگو . ما قریش را آزمودیم و تو را پوشیده دست ترین ⁽²⁾و بخشنده ترین یافتیم . پس با ملایمت با ما رفتار کن ؛ زیرا که بدترین شُبان ، آن است که گله را تند و با زور براند .

.

راجع : ج ۷ ص ۱۲۴ (هجوم ابن الحضرمی علی البصرة) .

۲۰جُعدَةُ بنُ هُبَیرَةَ المَخزومِیُّجعدة بن هبیرة بن أبی وهب القرشی المخزومی ، واُمّه أمّ هانئ بنت أبی طالب . وُلِد علی عهد النّبیّ صلی الله علیه و آله ، لکنّه لم یصحبه ⁽¹⁾، ورآه ⁽²⁾. أثنی المؤرّخون علی استبساله فی القتال ⁽³⁾، وفقاهته ⁽⁴⁾، وقدرته الخطابیّة ⁽⁵⁾. وهو ابن اُخت الإمام علیه السلا ⁽⁶⁾، وصهره ⁽⁷⁾. وکان الإمام علیه السلام یحبّه کثیرا ویحتفی به ⁽⁸⁾. وحین دخل الکوفة کان معه فی داره ⁽⁹⁾. وفی حرب صفّین قابل عتبة بن أبی سفیان وتحدّث معه باقتدار کبیر ، وأثنی علی منزلة الإمام علیه السلام الرفیعة ، وطعن فی أبی سفیان بکلّ صلابة ⁽¹⁰⁾، وجَبُن عتبة فی مواجهته إیّاه ، ففرّ منه ⁽¹¹⁾. وحواره معه آیة علی وعیه لموقف الإمام الحقّ ، وسفاهة العدوّ ورِجسه . استعمله الإمام علیه السلام علی خراسان ⁽¹²⁾.وکان بالکوفة عند استشهاد الإمام علیه السلام . وعندما ضُرب الإمام صلّی مکانه ⁽¹³⁾. توفّی جعدة فی أیّام معاویة ۱۴ .

.

۲۰ . جُعدة بن هُبَیره مَخزومی

ر . ک : ج ۷ ص ۱۲۵ (هجوم ابن حَضرمی به بصره) .

۲۰جُعدة بن هُبَیره مَخزومیجُعدة بن هُبیرة بن ابی وَهْب قُرَشی مَخزومی ، مادرش اُمّ هانی دختر ابوطالب بود . او به روزگار پیامبر صلی الله علیه و آله به دنیا آمده است ؛ امّا همراه ایشان نبوده است و تنها به هنگام فتح مکّه به همراه مادرش به حضور پیامبر خدا رسیده و آن حضرت را دیده است و از این رو ، برخی او را جزء صحابیان شمرده اند . جُعده را به رزم آوری ، فقاهت و سخنوری ستوده اند . او خواهر زاده علی علیه السلام و داماد ایشان بوده است . مولا علیه السلام او را بسیار دوست می داشت و وی را می نواخت و پس از ورود به کوفه ، به خانه وی درآمد . او در جنگ صِفّین با عتبة بن ابی سفیانْ رویاروی شد و با شکوهی تمام با وی گفتگو کرد و جایگاه والای علی علیه السلام را ستود و در طعن ابوسفیان ، به استواری سخن گفت و عتبه در رزمِ رویاروی با جُعده ، تاب نیاورد و گریخت . گفتگوی جعده با عتبه نشان دهنده درک عمیق او از موضع بر حقّ علی علیه السلام و سفاهت و پلیدی دشمن است . علی علیه السلام جُعده را به حکومت خراسان گماشت . او به هنگام شهادت مولا علیه السلام در کوفه بود و پس از ضربت خوردن علی علیه السلام به جای آن حضرت ، نماز گزارد . جعده به روزگار حکومت معاویه ، زندگی را بدرود گفت .

.

رجال الکشّی :قالَ لَهُ [ أی لِجُعدَةَ ] عُتبَةُ بنُ أبی سُفیانَ : إنَّما لَکَ هذِهِ الشِّدَّةُ فِی الحَربِ مِن قِبَلِ خالِکَ . فَقالَ لَهُ جُعدَةُ : لَو کانَ خالُکَ مِثلَ خالی لَنَسیتَ أباکَ . ⁽¹⁾

وقعة صفّین :قالَ عُتبَةُ : یا جُعدَةُ ! إنَّهُ وَاللّهِ ما أخرَجَکَ عَلَینا إلّا حُبُّ خالِکَ ... فَقالَ جُعدَةُ : أمّا حُبّی لِخالی فَوَاللّهِ أن لَو کانَ لَکَ خالٌ مِثلَهُ لَنَسَیتَ أباکَ . ⁽²⁾

وقعة صفّین عن الأصبغ بن نباتة :إنَّ عَلِیّا لَمّا دَخَلَ الکوفَةَ ، قیلَ لَهُ : أیُّ القَصرَینِ نُنزِلُکَ ؟ قالَ : قَصرُ الخَبالِ لا تُنزِلونیهِ ! فَنَزَلَ عَلی جُعدَةَ بنِ هُبَیرَةَ المَخزومِیِّ . ⁽³⁾

المستدرک علی الصحیحین عن مصعب بن عبد اللّه الزبیری :قالَ جُعدَةُ : ومَن ذَا الَّذی یَبأی ⁽⁴⁾عَلَیَّ بِخالِهِ وخالی عَلِیٌّ ذُو النَّدی وعَقیلُ ۵⁽⁵⁾

.

رجال الکشّی :عتبة بن ابی سفیان به جُعده گفت : شدّت و صلابتت در جنگ ، برگرفته از دایی ات است [ ، نه از پدرت] . جعده به او گفت : اگر دایی تو هم مانند دایی من بود ، پدرت را فراموش می کردی !

وقعة صِفّین :عتبه گفت : ای جعده! به خدا سوگند ، چیزی جز محبّت دایی ات ، تو را به مقابله با ما نیاورد ... و جعده گفت : امّا درباره محبّتم به دایی ام ، [ بدان که] به خدا سوگند ، اگر تو هم دایی ای به مانند او داشتی ، پدرت را از یاد می بردی .

وقعة صِفّینـ به نقل از اَصبغ بن نُباته ـ: چون علی علیه السلام وارد کوفه شد ، به او گفته شد : تو را به کدام کاخ ببریم؟ گفت : مرا به کاخ نابودی و تباهی در نیاورید! پس بر جُعدة بن هُبَیره مَخزومی وارد شد .

المستدرک علی الصحیحینـ به نقل از مُصعَب بن عبد اللّه زُبَیری ـ: جُعْده گفت : چه کس [ می تواند] به دایی اش بر من مباهات کند، در حالی که دایی من علی است ، بخشنده و خردمند؟

.

۲۱جُندَبُ بنُ عبدِ اللّهِ الأَزدِیُّهو جندب بن کعب بن عبد اللّه الأزدی الغامدی ، وربّما یُنسَب إلی جدّه ویقال : جندب بن عبد اللّه ، وهو جندب الخیر ، وأحد جنادب الأزد ⁽¹⁾. وهو من أصحاب النّبیّ صلی الله علیه و آله ⁽²⁾والإمام علیّ علیه السلام ⁽³⁾. وهو قاتل الساحر بالکوفة أیّام عثمان عند إمارة الولید بن عقبة علیها ، بعدما أخذ یمارس الشعوذة والسحر فی مسجد الکوفة ، بحضور الولید ⁽⁴⁾، فسجنه الولید ثمّ نفاه إلی المدینة . وقد نُفی إلی الشام أیضاً ومعه مالک الأشتر ورجال آخرون ؛ لأنّهم کانوا یذکرون مساوئ عثمان ومثالبه ، وحضر جُندَب حروب الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام کلّها ⁽⁵⁾.

الإرشاد عن جندب بن عبد اللّه :دَخَلتُ عَلی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ بِالمَدینَةِ بَعدَ بَیعَةِ النّاسِ لِعُثمانَ ، فَوَجَدتُهُ مُطرِقاً کَئیباً ، فَقُلتُ لَهُ : ما أصابَ قَومَکَ ؟ قالَ : صَبرٌ جَمیلٌ . فَقُلتُ لَهُ : سُبحانَ اللّهِ ! وَاللّهِ إنَّکَ لَصَبورٌ ! قالَ : فَأَصنَعُ ماذا ؟ فَقُلتُ : تَقومُ فِی النّاسِ وتَدعوهُم إلی نَفسِکَ ، وتُخبِرُهُم أنَّکَ أولی بالنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله بِالفَضلِ وَالسّابِقَةِ ، وتَسأَلُهُمُ النَّصرَ عَلی هؤُلاءِ المُتَمالِئینَ عَلَیکَ ؛ فَإِن أجابَکَ عَشَرَةٌ مِن مِئَةٍ شَدَدتَ بِالعَشَرَةِ عَلَی المِئَةِ ، فَإِن دانوا لَکَ کانَ ذلِکَ عَلی ما أحبَبتَ ، وإن أبَوا قاتَلتَهُم ؛ فَإِن ظَهَرتَ عَلَیهِم فَهُو سُلطانُ اللّهِ الَّذی آتاهُ نَبِیَّهُ علیه السلام ، وکُنتَ أولی بِهِ مِنهُم ، وإن قُتِلتَ فی طَلَبِهِ قُتِلتَ شَهیداً ، وکُنتَ أولی بِالعُذرِ عِندَ اللّهِ ، وأحَقَّ بِمیراثِ رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله . فَقالَ : أ تَراهُ ـ یا جُندَبُ ـ یُبایِعُنی عَشَرَةٌ مِن مِئَةٍ ؟ قُلتُ : أرجو ذلِکَ . قالَ : لکِنَّنی لا أرجو ولا مِن کُلِّ مِئَةٍ اثنَینِ ، وسَاُخبِرُکَ مِن أینَ ذلِکَ ؛ إنَّما یَنظُرُ النّاسُ إلی قُرَیشٍ ، وإنَّ قُرَیشاً تَقولُ : إنَّ آلَ مُحَمَّدٍ یَرَون لَهُم فَضلاً عَلی سائِرِ النّاسِ ، وإنَّهُم أولِیاءُ الأَمرِ دونَ قُرَیشٍ ، وإنَّهُم إن وَلوهُ لَم یَخرُج مِنهُم هذَا السُّلطانُ إلی أحَدٍ أبَداً ، ومَتی کانَ فی غَیرِهِم تَداوَلتُموهُ بَینُکم ، ولا ـ وَاللّهِ ـ لا تَدفَعُ قُرَیشٌ إلَینا هذَا السُّلطانَ طائِعینَ أبَداً . قالَ : فَقُلتُ لَهُ : أفَلا أرجِعُ فَاُخبِرَ النّاسَ بِمَقالَتِکَ هذِهِ ، وأدعوهُم إلَیکَ ؟ فَقالَ لی : یا جُندَبُ ، لَیسَ هذا زَمانُ ذاکَ . قال : فَرَجَعتُ بَعدَ ذلِکَ إلی العِراقِ ، فَکُنتُ کُلَّما ذَکَرتُ لِلنّاسِ شَیئاً مِن فَضائِلِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام ومَناقِبِهِ وحُقوقِهِ زَبَرونی ⁽⁶⁾ونَهَرونی ، حَتّی رُفِعَ ذلِکَ مِن قَولی إلَی الوَلیدِ بنِ عُقبَةَ لَیالِیَ وَلِیَنا ، فَبَعَثَ إلَیَّ فَحَبَسَنی حَتّی کُلِّمَ فِیَّ ، فَخَلّی سَبیلی . ⁽⁷⁾

.

۲۱ . جُندَب بن عبد اللّه اَزْدی

۲۱جُندَب بن عبد اللّه اَزْدیجُندَب بن کعب بن عبد اللّه اَزْدی غامدی که گاه به جدّش نیز نسبت داده می شود و جندب بن عبد اللّه نامیده می شود ، همان «جُندَبُ الخیر (جُندبِ نیکوکار)» و یکی از چند جُندبِ قبیله اَزْد است . او از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله و امام علی علیه السلام بود و در زمان خلافت عثمان و حکومت ولید بن عقبه بر کوفه ، هنگامی که ساحری در حضور ولید و در مسجد کوفه به شعبده بازی و سِحر مشغول بود ، ساحر را کشت و به زندان افتاد و به مدینه تبعید شد . او همچنین به همراه مالک اشتر و دیگر بزرگانی که به ذکر معایب عثمان می پرداختند ، به شام تبعید شد . جندب در همه جنگ های امیر مؤمنان با ایشان بود .

الإرشادـ به نقل از جُندب بن عبد اللّه ـ: در مدینه و پس از بیعت مردم با عثمان بر علی بن ابی طالب علیه السلام وارد شدم و او را سر در گریبان و اندوهگین دیدم . به او گفتم : چرا قومت این گونه شده اند؟! فرمود : «باید صبری نیکو داشت» . به او گفتم : سبحان اللّه ! به خدا سوگند که تو صبوری . فرمود : «چه می توانم بکنم؟» . گفتم : در میان مردم برخیزی و آنان را به سوی خود بخوانی و به آنان خبر دهی که تو به سبب برتری و سابقه ات ، به [ جانشینی ]پیامبر صلی الله علیه و آله سزاوارتری و از آنان علیه این گروه که علیه تو گِرد آمده اند ، یاری بخواهی . پس اگر ده نفر از صد نفر به تو پاسخ مثبت دادند ، با آن ده نفر بر صد نفر [ حمله می بری و] سخت می گیری . اگر در برابرت سر فرود آوردند ، همان می شود که دوست داری ، و اگر خودداری کردند ، با آنان می جنگی . پس اگر بر آنان غلبه کردی ، نتیجه اش همان سیطره الهی است که خدا به پیامبرش داد و تو از آنان به آن شایسته تری ، و اگر در طلبش کشته شدی ، شهید گشته ای و عذرت در پیشگاه خدا پذیرفته تر است و به میراث پیامبر خدا ، سزاوارتری . فرمود : «ای جُندب! آیا ده درصدِ مردم با من بیعت می کنند؟!» . گفتم : امیدوارم . فرمود : «امّا من امید ندارم که حتی دو درصدِ مردم با من همراه شوند و [ البته] تو را از علّت آن آگاه می کنم . مردم [ در تصمیم گیری خود] ، به قریش می نگرند و قریش می گوید : خاندان محمّد صلی الله علیه و آله خود را از سایر مردم ، برتر می بینند و خود را ، نه قریش را ، صاحب خلافت می دانند و اگر خلافت به آنان برسد ، هیچ گاه از دست آنان خارج نمی شود و به کس دیگری نمی رسد ؛ ولی اگر در غیر آنان باشد ، میان شما می چرخد . به خدا سوگند ، قریش ، این حکومت و سیطره را هرگز از روی اطاعت و رضایت به ما نمی دهد» . به او گفتم : آیا باز نگردم تا مردم را از این سخنت آگاه کنم و آنان را به سوی تو بخوانم؟ به من فرمود : «ای جندب! اکنون زمان این کار نیست» . پس از آن به عراق بازگشتم و هر گاه چیزی از فضیلت های علی بن ابی طالب علیه السلام و مناقب و حقوق او را برای مردم می گفتم ، با من درشتی می نمودند و مرا باز می داشتند، تا آن که سخنانم به گوش ولید بن عُقْبه (در دوران حکومتش بر ما) رسید و او هم در پی من فرستاد و مرا به زندان انداخت تا آن که درباره من با او صحبت شد و آزادم ساخت .

.

. .

. .

۲۲جُوَیرِیَةُ بنُ مُسهِرٍجویریة بن مسهر العبدی . من أصحاب الإمام علیه السلام ⁽¹⁾السابقین المقرّبین ⁽²⁾، ومن ثقاته ⁽³⁾. کان عبدا صالحا ، وصدیقا للإمام علیه السلام ، وکان الإمام یحبّه ⁽⁴⁾. استشهد جویریة فی أیّام خلافة معاویة ، حیث قطع زیاد یده ورجله ثمّ صلبه . ⁽⁵⁾

الإرشاد :إنَّ جُوَیرِیَةَ بنَ مُسهِرٍ وَقَفَ عَلی بابِ القَصرِ فَقالَ : أینَ أمیرُ المُؤمِنینَ ؟ فَقیلَ لَهُ : نائِمٌ ، فَنادی : أیُّهَا النّائِمُ ! استَیقِظ ، فَوَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ ، لَتُضرَبَنَّ ضَربَةً عَلی رَأسِکَ تُخضَبُ مِنها لِحیَتُکُ ، کَما أخبَرتَنا بِذلِکَ مِن قَبلُ . فَسَمِعَهُ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام فَنادی : أقبِل یاجُوَیرِیَةُ حَتّی اُحَدِّثَکَ بِحَدیثِکَ . فَأَقبَلَ ، فَقالَ : وأنتَ ـ وَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ ـ لَتُعتَلَنَّ إلَی العُتُلِّ الزَّنیمِ ⁽⁶⁾، ولَیَقطَعَنَّ یَدَکَ ورِجلَکَ ، ثُمَّ لَیَصلُبَنَّکَ تَحتَ جِذعٍ کافِرٍ . فَمَضی عَلی ذلِکَ الدَّهرُ حَتّی وَلِیَ زیادٌ فی أیّامِ مُعاوِیَةَ ، فَقَطَعَ یَدَهُ ورِجلَهُ ، ثُمَّ صَلَبَهُ إلی جِذعِ ابنِ مُکَعبَرٍ ، وکانَ جِذعا طَویلاً ، فَکانَ تَحتَهُ . ⁽⁷⁾

.

۲۲ . جُوَیریة بن مُسهِر

۲۲جُوَیریة بن مُسهِرجُوَیریة بن مُسهِر عبدی از یاران دیرین و نزدیکان امام علی علیه السلام بود . او فردی شایسته ، مورد اطمینان و علاقه امام و دوست او بود . در روزگار خلافت معاویه ، زیاد [ بن اَبیه] ، دست و پای او را برید و وی را به دار کشید و به شهادت رساند .

الإرشاد :جَوَیریة بن مُسهِر بر در خانه علی علیه السلام ایستاد و گفت : امیر مؤمنان کجاست؟ به او گفته شد : خفته است . جویریه ندا داد : ای خفته! بیدار شو که سوگند به آن که جانم به دست اوست ، ضربه ای بر سرت نواخته خواهد شد که ریشت از آن رنگین شود ، همان گونه که پیش تر ، خود به ما خبر دادی . امیر مؤمنان ، سخن او را شنید و ندا داد : «ای جویریه! پیش بیا تا تو را از سرگذشت خودت آگاه کنم» . جویریه پیش رفت . [ علی علیه السلام ] فرمود : «سوگند به آن که جانم به دست اوست ، تو را کِشان کِشان به پیش آن درشت خویِ خود را به دیگران چسبانده ⁽¹⁾می برند و او دست و پایت را می بُرد و سپس تو را در پایین درخت خرمای [مرد] کافری به دار می کشد» . پس روزگاری از این سخن گذشت تا آن که زیاد، در دوران خلافت معاویه ، حاکم [ کوفه] شد و [ جویریه را دستگیر کرد و] دست و پایش را بُرید و او را بر درخت خرمای ابن مُکَعبر به دار کشید و چون درخت بلندی بود ، او را در پایین آن به دار کشیدند .

.

شرح نهج البلاغة عن حبّة العرنی :سِرنا مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام یَوما ، فَالتَفَتَ فَإِذا جُوَیرِیَةُ خَلفَهُ بَعیدا ، فَناداهُ : یا جُوَیرِیَةُ ! اِلحق بی لا أبا لَکَ ! أ لا تَعلَمُ أنّی أهواکَ واُحِبُّکَ ؟ قالَ : فَرَکَضَ نَحوَهُ ، فَقالَ لَهُ : إنّی مُحَدِّثُکَ بِاُمورٍ فَاحفظَها ، ثُمَّ اشتَرَکا فِی الحَدیثِ سِرّا ، فَقالَ لَهُ جُوَیرِیَةُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، إنّی رَجُلٌ نَسِیٌّ ، فَقالَ لَهُ : إنّی اُعیدُ عَلَیکَ الحَدیثَ لِتَحفَظَهُ . ثُمَّ قالَ لَهُ فی آخِرِ ما حَدَّثَهُ إیّاهُ : یا جُوَیرِیَةُ ، أحبِب حَبیبَنا ما أحَبَّنا ، فَإِذا أبغَضَنا فَأبغِضهُ ، وأبغِض بَغیضَنا ما أبغَضَنا ، فَإِذا أحَبَّنا فَأَحِبَّهُ . ⁽¹⁾

۲۳الحارِثُ بنُ الرَّبِیعِالحارث بن الربیع بن زیاد العبسی ، یُکنّی أبا زیاد . استعمله الإمام علیه السلام علی المدینة مدّةً . کان من قبیلة مازن بن النّجّار ⁽²⁾. وکانت له منزلة خاصّة بین قومه فی الجاهلیّة . عدّه المؤرّخون من المهاجرین الأوّلین نحو رسول اللّه صلی الله علیه و آله . ⁽³⁾

.

۲۳ . حارث بن ربیع

شرح نهج البلاغةـ به نقل از حبّه عُرَنی ـ: روزی با علی علیه السلام می رفتیم . برگشت و جویریه را در پشت سرش و در دور دست دید . پس ندا داد : «ای جویریه! پدری برای تو مباد ⁽¹⁾شتاب کن و خود را به من برسان . آیا نمی دانی که من تو را می خواهم و دوستت دارم؟» . جویریه به سوی او دوید . [ علی علیه السلام ] به او فرمود : « من چیزهایی را به تو می گویم . آنها را به یاد داشته باش» . سپس پنهانی با هم گفتگو کردند و جویریه به او گفت : ای امیر مؤمنان! من مردی فراموشکارم . به او فرمود : «من سخنم را دوباره به تو می گویم تا حفظش کنی» و سپس در آخر سخنانش به او فرمود : «ای جویریه! دوست ما را تا آن گاه که ما را دوست می دارد ، دوست بدار و چون با ما دشمنی کرد ، دشمنش شو ، و دشمن ما را تا آن گاه که ما را دشمن می دارد، دشمن بدار و چون با ما دوست شد ، دوستش بدار» .

۲۳حارث بن ربیعابو زیاد ، حارث بن ربیع بن زیاد عبسی از قبیله مازِن بن نجّار بود و در جاهلیت ، نزد قوم خود ، منزلت خاصّی داشت . تاریخنگاران ، او را از مهاجران نخستین به سوی پیامبر خدا دانسته اند . امام علی علیه السلام او را برای مدّتی بر حکومت مدینه گمارد .

.

۲۴الحارِثُ الهَمدانِیُّهو الحارث بن عبد اللّه بن کعب الأعور الهَمْدانی الکوفی ، أبو زهیر . کان من أصحاب الإمام علیّ ⁽¹⁾والإمام الحسن علیهماالسلام ⁽²⁾ومن الشیعة الاُوَل ⁽³⁾، کثیر العلم ⁽⁴⁾، من أفقه النّاس وأفرضهم ، تعلّم الفرائض من الإمام علیّ علیه السلام ⁽⁵⁾. کان من وجوه النّاس بالکوفة ، ومن الذین ثاروا علی عثمان وطالبوا بعزل سعید بن العاص ⁽⁶⁾وممّن سیّرهم عثمان ⁽⁷⁾. توفّی سنة ۶۵ه بالکوفة . ⁽⁸⁾

الطبقات الکبری عن علباء بن أحمر :إنَّ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ خَطَبَ النّاسَ فَقالَ : مَن یَشتَری عِلما بِدِرهَمٍ ؟ فَاشتَرَی الحارِثُ الأَعوَرُ صُحُفا بِدِرهَمٍ ، ثُمَّ جاءَ بِها عَلِیّا ، فَکَتَبَ لَهُ عِلما کَثیرا . ثُمَّ إنَّ عَلِیّا خَطَبَ النّاسَ بَعَدُ فَقالَ : یا أهلَ الکوفَةِ ! غَلَبَکُم نِصفُ رَجُلٍ . ⁽⁹⁾

.

۲۴ . حارث هَمْدانی

۲۴حارث هَمْدانیابو زُهَیر ، حارث بن عبد اللّه بن کعب اَعوَر هَمْدانی کوفی ، از یاران امام علی و امام حسن علیهماالسلام و از شیعیان نخستین به شمار می رود . او دانشی فراوان داشت و از فقیه ترینْ مردم و آشناترین افراد به احکام ارث بود و این دانش را از امام علی علیه السلام آموخته بود . او از سرشناسان کوفه و از جمله کسانی بود که بر عثمان شوریدند و خواستار عزل سعید بن عاص شدند . عثمان هم آنان را تبعید کرد . او در سال ۶۵ هجری در کوفه درگذشت .

الطبقات الکبریـ به نقل از عَلباء بن اَحمر ـ: علی بن ابی طالب علیه السلام برای مردم ، سخنرانی کرد و فرمود : «چه کسی دانشی را با یک درهم می خرد؟» . حارث اعور (یک چشم) ، کاغذهایی را به یک درهم خرید و آنها را نزد علی علیه السلام آورد . ایشان هم دانش فراوانی در آنها نگاشت . بعدها که برای مردمْ سخنرانی کرد ، فرمود : «ای اهل کوفه! نیمه مردی ⁽¹⁾از همه شما پیشی گرفت» .

.

شرح الأخبار عن أبی الحجاف :بَلَغَنی أنَّ الحارِثَ أتی عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ علیه السلام لَیلاً ، فَقالَ لَهُ : یا حارِثُ ما جاءَ بِکَ هذِهِ السّاعَةَ ؟ فَقالَ : حُبُّکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ . قالَ : وَاللّهِ ما جاءَ بِکَ إلّا حُبّی ؟ قالَ : وَاللّهِ ما جاءَ بی إلّا حُبُّکَ . قالَ علیه السلام : فَأَبشِر یا حارِثُ ، لَن تَموتَ نَفسٌ تُحِبُّنی إلّا رَأَتنی حَیثُ تُحِبُّ ، وَاللّهِ لا تَموتُ نَفسٌ تُبغِضُنی إلّا رَأَتنی حَیثُ تُبغِضُنی . ⁽¹⁾

الأمالی للمفید عن جمیل بن صالح :أنشَدَنی أبو هاشِمٍ السَّیِّدُ الحِمیَرِیُّ ⁽²⁾: قَولُ عَلِیٍّ لِحارِثٍ عَجَبٌ کَم ثَمَّ اُعجوبَةٌ لَهُ حَمَلا یا حارِ هَمدانَ مَن یَمُت یَرَنی مِن مُؤمِنٍ أو مُنافِقٍ قُبُلا یَعرِفُنی طَرفُهُ وأعرِفُهُ بِنَعتِهِ وَاسمِهِ وما عَمِلا وأنتَ عِندَ الصِّراطِ تَعرِفُنی فَلا تَخَف عَثرَةً ولا زَللَا أسقیکَ مِن بارِدٍ عَلی ظَمَأٍ تَخالُهُ فِی الحَلاوَةِ العَسَلا أقولُ لِلنّارِ حینَ توقِفُ لِل عَرضِ دَعیهِ لا تَقرَبِی الرَّجُلا دَعیهِ لا تَقربَیهِ إنَّ لَهُ حَبلاً بِحبَلِ الوَصِیِّ مُتَّصِلا ⁽³⁾

.

شرح الأخبارـ به نقل از ابوحجاف ـ: به من چنین رسیده که حارث ، شبی نزد علی بن ابی طالب علیه السلام آمد . به او فرمود : «ای حارث! چه چیزی تو را در این ساعت [ به نزد من] آورده است؟» . گفت : دوستی تو ، ای امیر مؤمنان! [ علی علیه السلام ] فرمود : «به خدا سوگند ، جز دوستی من ، تو را نزد من نیاورده است» . گفت : به خدا سوگند ، جز دوستی تو مرا نزد تو نیاورده است . [ علی علیه السلام ] فرمود : «مژده باد بر تو ای حارث ـ که هیچ یک از دوستداران من نمی میرند ، مگر آن که مرا در جایی ⁽¹⁾که دوست دارد ، می بیند ، و به خدا سوگند ، هیچ یک از دشمنان من نمی میرد ، مگر آن که مرا در جایی که دوست ندارد ، می بیند» .

الأمالی ، مفیدـ به نقل از جمیل بن صالح ـ: ابوهاشم سیّدِ حِمْیَری ⁽²⁾برای من چنین خواند : گفته علی به حارث ، شگفت انگیز است ـ و او از این شگفتی ها کم نداشت ـ : «ای حارث همدانی! هر که بمیرد ، مرا رو در رو می بیند چه مؤمن باشد و چه منافق! به دیده اش آشنایم و من نیز او را می شناسم به نام و ویژگی و آنچه کرده است . و تو مرا نزد صراط ، خواهی شناخت پس نه از لغزش بهراس و نه از افتادن . در پیِ تشنگی ، آبی سرد به تو می نوشانم که از شیرینی ، عسلش پنداری . آن گاه که در برابر آتش قرارت می دهند ، به آن می گویم: او را وا گذار . به این مرد ، نزدیک مشو . او را وا بنه . نزدیکش مَرو که او ریسمانی دارد که متصل به ریسمان وصیّ است» .

.

۲۵حَبَّةُ بنُ جُوَینٍ العُرَنِیُّحبّة بن جوین بن علیّ البجلی العُرَنی ، أبو قُدامَةَ . من أصحاب رسول اللّه صلی الله علیه و آله ⁽¹⁾والإمام علیّ علیه السلام ⁽²⁾ومن رواة حدیث الغدیر ⁽³⁾. اشترک فی حرب الجمل ⁽⁴⁾وصفّین ⁽⁵⁾والنّهروان ⁽⁶⁾مع الإمام علیّ بن أبی طالب ⁽⁷⁾. مات فی سنة ۷۵ أو ۷۶ه ⁽⁸⁾.

راجع : ج ۱۰ ص ۳۸ (ح ۴۲۵۴) .

۲۶حَبیبُ بنُ مُظاهِرٍ الأَسَدِیُّحبیبُ بن مظاهر ⁽⁹⁾الأسدی . من أصحاب الإمام علیّ علیه السلام ⁽¹⁰⁾ومن السابقین والمقرّبین من علیّ علیه السلام ⁽¹¹⁾، وهو أیضا من أصحاب الإمام الحسن علیه السلام ⁽¹²⁾والإمام الحسین علیه السلام ⁽¹³⁾ومن الذین کتب إلی الإمام علیه السلام ⁽¹⁴⁾واشترک فی حرب الإمام بقیادة مَیْسر جیشه ⁽¹⁵⁾. استشهد فی یوم عاشوراء وطافوا برأسه فی البلاد مع بقیّة رؤوس الشهداء ⁽¹⁶⁾.

.

۲۵ . حَبّة بن جُوَین عُرَنی

۲۶ . حبیب بن مُظاهر اسدی

۲۵حَبّة بن جُوَین عُرَنیابو قُدامه ، حَبّة بن جُوَین بن علی بجلی عُرَنی ، از یاران پیامبر خدا و امام علی علیه السلام و از جمله راویان «حدیث غدیر» است . او در جنگ جمل ، صِفّین و نهروان در کنار علی بن ابی طالب علیه السلام شرکت جست و در سال ۷۵ یا ۷۶ هجری درگذشت .

ر . ک : ج ۱۰ ص ۳۹ (ح ۴۲۵۴) .

۲۶حبیب بن مُظاهر اسدیحبیب بن مُظاهر ⁽¹⁾اسدی از یاران امام علی علیه السلام بود . او از یاوران دیرین و نزدیک حضرت و نیز از یاران امام حسن و امام حسین علیهماالسلام بود . او از جمله کسانی است که به امام حسین علیه السلام نامه نوشتند و در روز عاشورا ، فرماندهی جناح چپ لشکر او را به عهده داشت و در همان روز به شهادت رسید و سرش را با دیگر شهیدان در شهرها چرخاندند .

.

۲۷حُجرُ بنُ عَدِیٍّحُجْرُ بن عدیّ بن معاویة الکندی ، أبو عبد الرحمن ، وهو المعروف بحجر الخیر ، وابن الأدبر ⁽¹⁾کان جاهلیّاً إسلامیّاً ⁽²⁾، وفد علی النّبیّ ⁽³⁾، وله صحبة ⁽⁴⁾. من الوجوه المتألّقة فی التاریخ الإسلامی ، ومن القمم الشاهقة الساطعة فی التاریخ الشیعی . جاء إلی النّبیّ صلی الله علیه و آله وأسلم وهو لم یزل شابّاً . وکان من صفاته : تجافیه عن الدنیا ، وزهده ، وکثرة صلاته وصیامه ، واستبساله وشجاعته ، وشرفه ونُبله وکرامته ، وصلاحه وعبادته ⁽⁵⁾. وکان معروفاً بالزهد ⁽⁶⁾، مستجاب الدعوة لِما کان یحمله من روح طاهرة ، وقلب سلیم ، ونقیبة محمودة ، وسیرة حمیدة ⁽⁷⁾. ولم یسکت حجر قطّ أمام قتل الحقّ وإحیاء الباطل والرکون إلیه . من هنا ثار علی عثمان مع سائر المؤمنین المجاهدین ⁽⁸⁾. ولم یألُ جهداً فی تحقیق حاکمیّة الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام ، فعُدّ من خاصّة أصحابه ⁽⁹⁾وشیعته ⁽¹⁰⁾المطیعین . اشترک حجر فی حروب الإمام علیه السلام . وکان فی الجمل ⁽¹¹⁾قائداً علی خیّالة کِنْدة ⁽¹²⁾، وفی صفّین ⁽¹³⁾أمیراً علی قبیلته ⁽¹⁴⁾، وفی النّهروان قاد میسرة ⁽¹⁵⁾الجیش أو میمنته ⁽¹⁶⁾. وکان فصیح اللسان ، نافذ الکلام ، یتحدّث ببلاغة ، ویکشف الحقائق بفصاحة . وآیة ذلک کلامه الجمیل المتبصّر فی تبیان منزلة الإمام علیه السلام ⁽¹⁷⁾. وکان نصیر الإمام الوفیّ المخلص ، والمدافع المجدّ عنه . ولمّا أغار الضحّاک بن قیس علی العراق ، أمره الإمام علیه السلام بصدّه ، فهزمه حجر ببطولته وشجاعته ، وأجبره علی الفرار ⁽¹⁸⁾. اطّلع حجر علی مؤامرة قتل الإمام علیه السلام قبل تنفیذها بلحظات ، فحاول بکلّ جهده أن یتدارک الأمر فلم یُفلح ⁽¹⁹⁾. واغتمّ لمقتله کثیراً . وکان من أصحاب الإمام الحسن علیه السلام الغیاری الثابتین ⁽²⁰⁾. وقد جاش دم غیرته فی عروقه حین سمع خبر الصلح ، فاعترض ⁽²¹⁾، فقال له الإمام الحسن علیه السلام : لو کان غیرُک مثلَک لَما أمضیتُه ⁽²²⁾. وکان قلبه یتفطّر ألماً من معاویة . وطالما کان یبرأ من هذا الوجه القبیح لحزب الطلقاء الَّذی تأمّر علی المسلمین ، ویدعو علیه مع جمع من الشیعة ⁽²³⁾. وهو الحزب الَّذی کان رسول اللّه صلی الله علیه و آله وصفه بأنّه ملعون . وکان حجر یقف للدفاع عن العقیدة وأهل البیت علیهم السلام بلا وجلٍ ، ویُعنّف المغیرة الَّذی کان فرداً فی رجسه وقبحه ورذالته ، وقد تسلّط علی الکوفة فی أثناء حکومة الطلقاء ، وکان یطعن فی علیٍّ علیه السلام وشیعته ⁽²⁴⁾. وضاق معاویة ذرعاً بحجر وبمواقفه وکشفه الحقائق ، وصلابته ، وثباته ، فأمر بقتله وتمّ تنفیذ أمره ، فاستشهد ⁽²⁵⁾ذلک الرجل الصالح فی «مَرْج عذراء ⁽²⁶⁾» ⁽²⁷⁾سنة ۵۱ ه ، مع ثلّة من رفاقه ⁽²⁸⁾. وکان حجر وجیهاً عند النّاس ، وذا شخصیّة محبوبة نافذة ، ومنزلة حسنة ، فکَبُر علیهم استشهاده ⁽²⁹⁾، واحتجّوا علی معاویة ، وقرّعوه علی فعله القبیح هذا . وکان الإمام الحسین علیه السلام ⁽³⁰⁾ممّن تألّم کثیراً لاستشهاده ، واعترض علی معاویة فی رسالة بلیغة له أثنی فیها ثناءً بالغاً علی حجر ، وذکر استفظاعه للظلم ، وذکّر معاویة بنکثه للعهد ، وإراقته دم حجر الطاهر ظلماً وعدواناً . واعترضت عائشة ⁽³¹⁾أیضاً علی معاویة من خلال ذکرها حدیثاً حول شهداء «مرج عذراء» ⁽³²⁾. وکان معاویة ـ علی ما اتّصف به من فساد الضمیر ـ یری قتل حجر من أخطائه ، ویعبّر عن ندمه علی ذلک ⁽³³⁾، وقال عند دنوّ أجله : لو کان ناصحٌ لَمَنعنا من قتله ⁽³⁴⁾! وقتل مصعب بن الزبیر ولدَی حجر : عبید اللّه ، وعبد الرحمن صبراً ⁽³⁵⁾. وکان الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام قد أخبر باستشهاده من قبل ، وشبّه استشهاده وصحبه باستشهاد «أصحاب الاُخدود» .

.

۲۷ . حُجْر بن عَدی

۲۷حُجْر بن عَدیابو عبد الرحمان ، حُجْر بن عَدیّ بن معاویه کِنْدی ، مشهور به «حُجْرُ الخیر (حجر نیکوکار)» و «ابن اَدبَر» از کسانی است که جاهلیت و اسلام را درک کرده است . او بر پیامبر صلی الله علیه و آله وارد شد و با ایشان مصاحبت داشت . حُجر ، از چهره های منوّر تاریخ اسلام و از قلّه سانان پر فروغ تاریخ تشیّع است . او هنوز در سنین جوانی بود که به محضر پیامبر خدا درآمد و اسلام آورد . دنیا گریزی ، زهد ، نمازگزاری و روزه داریِ بسیار ، سلحشوری و رزم آوری ، شرافت و کرامت و درستکاری و عبادت ، از ویژگی های اوست . او به زهد ، معروف بود . روح پاک ، نفْس سالم ، مَنش والا و روش پیراسته حُجر بود که او را مستجاب الدعوه ساخته بود . او هرگز در برابر حق کشی ها و باطل گرایی ها سکوت نمی کرد . چنین بود که همراه مؤمنان و مجاهدان ، بر عثمان شورید و در عینیت بخشیدن به حاکمیت مولا علیه السلام از هیچ کوششی دریغ نکرد و بدین سان ، از اصحاب ویژه و پیروان مطیع مولا به شمار رفت . او در نبردهای علی علیه السلام شرکت داشت . در جمل، فرمانده سواره نظام کِندیان بود و در صفّین ، فرماندهی قبیله خود را به عهده داشت و در نهروان ، جناح چپ و یا راست سپاه مولا علیه السلام را فرماندهی می کرد . او زبانی گویا و کلامی نافذ داشت . به بلاغتْ سخن می گفت و با فصاحت ، حقایق را بیان می نمود . سخنان زیبا و بیدارگر او درباره جایگاه والای علی علیه السلام نشانی است از این حقیقت . او یار باوفای مولا علیه السلام و از مدافعان سختکوش آن حضرت بود . چون ضحّاک بن قیس برای غارتگری روی به عراق نهاد ، حجر بن عدی از علی علیه السلام برای رویارویی با او فرمان یافت و با دلاوری او را شکست داد و ضحّاک ، پا به فرار نهاد . حجر ، لحظاتی قبل از ضربت خوردن علی علیه السلام از توطئه خبر یافت ، با تمام توان کوشید تا ایشان را خبر کند ؛ امّا موفّق نشد و غمِ به خون نشستن مولا علیه السلام بر جانش نشست . او از یاران غیور و استوار گام امام حسن علیه السلام نیز بود . چون خبر صلح را شنید ، خون غیرت در رگ هایش به جوش آمد و بر این صلح ، اعتراض کرد . امام حسن علیه السلام به او فرمود : «اگر دیگران نیز چون تو [عزّت طلب ]بودند،هرگز این قرارداد را امضا نمی کردم». حجر ، از معاویه دلی آکنده از درد داشت و هماره از چهره پلید «حزب الطُّلَقاء (گروه آزاد شدگان فتح مکّه)» که حکومت یافته بودند ، بیزاری می جست و همراه با جمع شیعیان ، بِدو نفرین می کرد؛ چرا که آنها گروهی بودند که پیامبر خدا آنها را «ملعون» دانسته بود . هرگاه مُغَیره ـ که در پلیدی و زشت خویی و پَستی نظیر نداشت و با حاکمیت «حزب الطلقاء» ، حکومت کوفه را یافته بود ـ بر علی علیه السلام و پیروان او طعن می زد ، حجر ، بی هیچ هراسی به دفاع می ایستاد و او را ملامت می کرد . معاویه که از موضعگیری ها ، افشاگری ها ، سرسختی ها و استواری های حجر به ستوه آمده بود ، دستور قتل او را صادر کرد و او را به همراه یارانش در «مَرْج عَذراء ⁽¹⁾» به سال ۵۱ هجری به شهادت رساند . حجر ، چهره ای محبوب ، شخصیتی نافذ و وجهه ای نیکو داشت . شهادت او بر مردم ، گران آمد . بدین سان به معاویه اعتراض کردند و او را بر این کردار پلید ، نکوهش کردند. از جمله ، امام حسین علیه السلام در نامه ای به معاویه ، ضمن ستایش فراوان و یادکردِ نیکو از ستم ستیزی حُجر ، بدو اعتراض کرد و یادآوری کرد که معاویه ، پیمان شکسته و ستمکارانه ، خون پاک حُجر را بر زمین ریخته است . عایشه نیز با ذکر روایتی درباره شهیدان «مرج عذرا» به معاویه اعتراض کرد . معاویه با همه تیره جانی ، قتل حُجر را از اشتباهاتش می دانست و از آن ، اظهار ندامت می کرد و در هنگام مرگ می گفت : اگر نصیحتگری می بود ، ما را از قتل حجر ، باز می داشت . مُصعَب بن زُبَیر ، دو فرزند حُجْر (عبید اللّه و عبد الرحمان) را پس از به بند کشیدن ، به قتل رساند . علی علیه السلام از شهادت او خبر داده بود و شهادت او و یارانش را به شهادت «اصحاب اُخدود» ، ⁽²⁾مانند کرده بود .

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

الأمالی للطوسی عن ربیعة بن ناجذـ بَعدَ غارَةِ سُفیانَ بنِ عَوفٍ الغامِدِیِّ وَاستِنفارِ الإِمامِ عَلِیٍّ علیه السلام النّاسَ وتَقاعُدِ أصحابِهِ ـ: قامَ حُجرُ بنُ عَدِیٍّ وسَعدُ بنُ قَیسٍ فَقالا : لا یَسوؤُکَ اللّهُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! مُرنا بِأَمرِکَ نَتَّبِعهُ ، فَوَاللّهِ العَظیمِ ، ما یَعظُمُ جَزَعُنا عَلی أموالِنا أن تَفَرَّقَ ، ولا عَلی عَشائِرِنا أن تُقتَلَ فی طاعَتِکَ . ⁽¹⁾

تاریخ الیعقوبیـ فی ذِکرِ غارَةِ الضَّحّاکِ عَلی القَطقَطانَةِ ⁽²⁾ودَعوَتِهِ علیه السلام النّاسَ لِلخُروجِ إلی قِتالِهِ ـ: قامَ إلَیهِ حُجرُ بنُ عَدِیٍّ الکِندِیُّ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! لا قَرَّبَ اللّهُ مِنّی إلی الجَنَّةِ مَن لا یُحِبُّ قُربَکَ ، عَلَیکَ بِعادَةِ اللّهِ عِندَکَ ؛ فَإِنَّ الحَقَّ مَنصورٌ ، وَالشَّهادَةُ أفضَلُ الرَّیاحینِ ، اُندُب مَعِیَ النّاسَ المُناصِحینَ ، وکُن لی فِئَةً بِکِفایَتِکَ ، وَاللّهُ فِئَةُ الإنسانِ وأهلُهُ ، إنَّ الشَّیطانَ لا یُفارِقُ قُلوبَ أکثَرِ النّاسِ حَتّی تُفارِقُ أرواحُهُم أبدانَهُم . فَتَهَلَّلَ وأثنی عَلی حُجرٍ جَمیلاً ، وقالَ : لا حَرَمَکَ اللّهُ الشَّهادَةَ ؛ فَإِنّی أعلَمُ أنَّکَ مِن رِجالِها . ⁽³⁾

.

الأمالی ، طوسیـ به نقل از ربیعة بن ناجذ ، پس از غارت سفیان بن عَوف غامدی و درخواست علی علیه السلام از مردم برای حرکت به سوی او و تن زدن یاران امام علیه السلام ـ: حُجْر بن عَدی و سعد بن قیس برخاستند و گفتند : ای امیر مؤمنان! خدا برایت بد نیاورد ! به ما فرمان ده تا پیروی ات کنیم ؛ زیرا که ـ به خدای بزرگ سوگند ـ ما در اطاعت تو ، بر از میان رفتن دارایی مان و کشته شدن افرادمان بی تابی نمی کنیم .

تاریخ الیعقوبیـ در یادکردِ غارت ضَحّاک در قُطقُطانه ⁽¹⁾و فراخوانی امام علیه السلام از مردم برای رفتن به جنگش ـ: حُجر بن عَدی کِندی روبه روی او ایستاد و گفت : ای امیر مؤمنان! خداوند ، هر کس از [ عشیره] من را که دوستدار نزدیکی به تو نیست ، به بهشت نبرد ! تو همان گونه عمل کن که وظیفه خود می بینی ؛ چرا که حق ، یاری می شود و شهادت ، برترین روزی است . افرادی با خلوص را همراهم کن و با حُسن تدبیرت مرا پشتیبان باش و خداوند ، پشتیبان انسان و خانوده اش است . شیطان از دل های بیشتر مردم جدا نمی شود تا آن گاه که روحشان از پیکرشان جدا شود . چهره علی علیه السلام با شنیدن این سخن از شادی برافروخته شد و حُجر را تحسین کرد و فرمود : «خداوند ، تو را از شهادت ـ که من می دانم شایسته آنی ـ ، محروم ندارد!» .

.

وقعة صفّین عن عبد اللّه بن شریک :قامَ حُجرٌ فَقالَ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! نَحنُ بَنُو الحَربِ وأهلُها ، الَّذینَ نُلقِحُها ونَنتِجُها ، قَد ضارَسَتنا وضارَسناها ⁽¹⁾، ولَنا أعوانٌ ذَوو صَلاحٍ ، وعَشیرَةٌ ذاتُ عَدَدٍ ، ورَأیٌ مُجَرَّبٌ ، وبَأسٌ مَحمودٌ ، وأزِمَّتُنا مُنقادَةٌ لَکَ بِالسَّمعِ وَالطّاعَةِ ؛ فَإِن شَرَّقتَ شَرَّقنا ، وإن غَرَّبت غَرَّبنا ، وما أمَرتَنا بِهِ مِن أمرٍ فَعَلناهُ . فَقالَ عَلِیٌّ : أکُلُّ قَومِکَ یَری مِثلَ رَأیِکَ ؟ قالَ : ما رَأَیتُ مِنهُم إلّا حَسَنا ، وهذِهِ یَدی عَنهُم بِالسَّمعِ وَالطّاعَةِ ، وبِحُسِن الإِجابَةِ . فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ خَیرا . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلام :یا أهلَ الکوفَةِ ! سَیُقتَلُ فیکُم سَبعَةُ نَفَرٍ خِیارُکُم ، مَثَلُهُم کَمَثَلِ أصحابِ الاُخدودِ ، مِنهُم حُجرُ بنُ الأَدبَرِ وأصحابُهُ . ⁽³⁾

الأغانی عن المجالد بن سعید الهمدانی ، والصقعب بن زهیر ، وفُضیل بن خدیج ، والحسن بن عقبة المرادی ... :إنَّ المُغیرَةَ بنَ شُعبَةَ لَمّا وَلِیَ الکوفَةَ کانَ یَقومُ عَلَی المِنبَرِ ، فَیَذُمُّ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ وشیعَتَهُ ، ویَنالُ مِنهُم ، ویَلعَنُ قَتَلَةُ عُثمانَ ، ویَستَغفِرُ لِعُثمان ویُزَکّیهِ ، فَیَقومُ حُجرُ بنُ عَدِیٍّ فَیَقولُ : «یَـأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ کُونُواْ قَوَّ مِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَآءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَی أَنفُسِکُمْ» ⁽⁴⁾وإنّی أشهَدُ أنَّ مَن تَذُمّونَ أحَقُّ بِالفَضلِ مِمَّن تُطرونَ ، ومَن تُزَکّونَ أحَقُّ بِالذَّمِّ مِمَّن تَعیبونَ . فَیَقولُ لَهُ المُغیرَةُ : یا حُجرُ ! وَیَحَکَ ! اُکفُف مِن هذا ، وَاتَّقِ غَضبَةَ السُّلطانِ وسَطوَتَهُ ؛ فَإِنَّها کَثیرا ما تَقتُلُ مِثلَکَ ، ثُمَّ یَکُفُّ عَنهُ . فَلَم یَزَل کَذلِکَ حَتّی کانَ المُغیرَةُ یَوما فی آخِرِ أیّامِهِ یَخطُبُ عَلَی المِنبَرِ ، فَنالَ مِن عَلیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام ، ولَعَنَهُ ، ولَعَنَ شیعَتَهُ ، فَوَثَبَ حُجرٌ فَنَعَرَ نَعرَةً ⁽⁵⁾أسمَعَت کُلَّ مَن کانَ فِی المَسجِدِ وخارِجِهِ . فَقالَ لَهُ : إنَّکَ لا تَدری أیُّهَا الإِنسانُ بِمَن تولِعُ ، أوَهَرِمتَ ! مُر لَنا بِأَعطِیاتِنا وأرزاقِنا ؛ فَإنَّکَ قَد حَبَستَها عَنّا ، ولَم یَکُن ذلِکَ لَکَ ولا لِمَن کانَ قَبلَکَ ، وقَد أصبَحتَ مولَعا بِذَمِّ أمیرِ المُؤمِنینَ وتَقریظِ المُجرِمینَ . فَقامَ مَعَهُ أکثَرُ مِن ثَلاثینَ رَجُلاً یَقولونَ : صَدَقَ وَاللّهِ حُجرٌ ! مُر لَنا بِأَعطِیاتِنا ؛ فَإِنّا لا نَنتَفِعُ بِقَولِکَ هذا ، ولا یُجدی عَلَینا . وأکثَروا فی ذلِکَ . فَنَزَلَ المُغیرَةُ ودَخَلَ القَصرَ ، فَاستَأذَنَ عَلَیهِ قَومُهُ ، ودَخَلوا ولاموهُ فِی احتِمالِهِ حُجرا ، فَقالَ لَهُم : إنّی قَد قَتَلتُهُ . قالَ : وکَیفَ ذلِکَ ؟ ! قالَ : إنَّهُ سَیَأتی أمیرٌ بَعدی فَیَحسَبُهُ مِثلی فَیصَنَعُ بِهِ شَبیها بِما تَرَونَهُ ، فَیَأخُذُهُ عِندَ أوَّلِ وَهلَةٍ ، فَیَقتُلُهُ شَرَّ قَتلَةٍ . إنَّهُ قَدِ اقتَرَبَ أجَلی ، وضَعُفَ عَمَلی ، وما اُحِبُّ أن أبتَدِئَ أهلَ هذَا المِصرِ بِقَتلِ خِیارِهِم ، وسَفکِ دِمائِهِم ، فَیَسعَدوا بِذلِکَ وأشقی ، ویَعِزُّ مُعاوِیَةُ فِی الدُّنیا ، ویَذِلُّ المُغیرَةُ فِی الآخِرَةِ ، سَیَذکُرونَنی لَو قَد جَرَّبُوا العُمّالَ . ⁽⁶⁾

.

وقعة صِفّینـ به نقل از عبد اللّه بن شریک ـ: حجر برخاست و گفت : ای امیر مؤمنان! ما زادگانِ جنگ و اهل آنیم که آن را بارور کرده و پیروزمندانه به پایان می بریم . جنگ ، ما را آزموده و ما نیز جنگ را آزموده ایم . ما یارانی با لیاقت و قبیله ای پرشمار و نظری سنجیده و قدرتی شایسته داریم . زماممان در دست توست و گوش به فرمان تو و مطیع تو ایم . اگر به شرقْ رو کنی ، به شرق می رویم و اگر به غربْ روانه شوی ، به غرب می رویم و هر فرمانی دهی ، انجام می دهیم . علی علیه السلام فرمود: «آیا همه قومت نظری چون تو دارند؟». گفت : از آنان جز نیکی و زیبایی ندیده ام و این دست فرمانبرداری و اطاعت و پاسخ مثبت من [ به نمایندگی ]از سوی آنهاست» . پس علی علیه السلام او را ستود .

امام علی علیه السلام :ای اهل کوفه! به زودی هفت تن از نیکان شما در میان شما کشته می شوند که مَثَل آنان ، همچون اصحاب اُخدود است و حجر بن اَدبَر و یارانش جزو آنان اند .

الأغانیـ به نقل از مُجالد بن سعید همْدانی و صقعب بن زُهَیر و فُضَیل بن خدیج و حسن بن عُقْبه مرادی ... ـ: چون مغیرة بن شعبه ، فرماندار کوفه شد ، بر منبر می رفت و علی بن ابی طالب علیه السلام و پیروانش را نکوهش می کرد و به آنان طعنه می زد و قاتلان عثمان را نفرین می نمود و برای عثمان ، آمرزش می طلبید و او را [ از انتقادها] مبرّا می شمرد . حجر بن عدی هم برمی خاست و می گفت : «ای مؤمنان! هماره به عدالت برخیزید و برای خدا شهادت دهید ، هر چند به زیان خودتان باشد» . من شهادت می دهم که کسی که نکوهشش می کنید ، از آن که می ستاییدش ، به برتری سزاوارتر است ، و کسی که او را می ستایید ، به نکوهشْ سزاوارتر است تا آن که بر او عیب می نهید . مُغَیره به او می گفت : «ای حجر ، وای بر تو! از این کار ، دست بکش و از خشم سلطان و قدرتش بترس که بسیاری همچون تو را به کشتن داده است» و سپس از او دست برمی داشت . پس هماره چنین بود تا آن که روزی مغیره در اواخر دوران حکومتش ، بر منبر سخنرانی کرد و به علی بن ابی طالب علیه السلام طعنه زد و او و پیروانش را لعنت کرد که حجر از جای جَست و فریادی کشید که همه افراد داخل مسجد و نیز آنان که بیرون بودند ، آن را شنیدند و به مغیره گفت : ای انسان! تو نمی دانی که فریفته چه شده ای؟ آیا پیر گشته ای؟ فرمان بده که سهم و روزی ما را که آن را از ما دریغ داشته ای ، بدهند ؛ چرا که نه تو حقّ این کار را داشته ای و نه آنان که پیش از تو بودند. تو فریفته نکوهش امیر مؤمنان و ستایش مجرمان گشته ای . سپس بیش از سی تن با او برخاستند و گفتند : به خدا سوگند که حجر ، راست می گوید . فرمان بده که سهم ما را [ از بیت المال ]بدهند ؛ زیرا که ما از این گفته های تو بهره ای نمی بریم و به حال ما سودی ندارند . و از این سخنان ، فراوان گفتند . مغیره از منبر فرود آمد و به کاخ [ حکومتی] رفت و چون قومش اجازه ورود خواستند و داخل شدند و تحمّل کردن [سخنان ]حجر را بر او خُرده گرفتند ، گفت : من او را کشتم . گفتند : چگونه؟ گفت : به زودی پس از من امیری می آید و حجر ، او را مانند من می پندارد و با او همچون کاری که دیدید ، می کند و آن امیر هم در نخستین بار ، وی را می گیرد و به بدترین شیوه ، او را می کشد . بی گمان ، اجلم نزدیک شده و توانم برای انجام دادن کار [نیک] ، کم شده است و دوست ندارم آغازگر کشتن نیکان این دیار و ریختن خون آنها باشم ، تا بهره اش نصیب دیگران شود و بدبختی اش نصیب من . معاویه در دنیا عزیز شود و مغیره در آخرت ، خوار . به زودی مرا یاد خواهند کرد ، آن گاه که امیران دیگر را بیازمایند .

.

الطبقات الکبریـ فـی ذِکرِ أحـوالِ حُـجرِ بنِ عَدِیٍّ ـ: ذَکَرَ بَعضُ رُواةِ العِلمِ أنَّهُ وَفَدَ إلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مَعَ أخیهِ هانِئِ بنِ عَدِیٍّ ، وشَهِدَ حُجرٌ القادِسِیَّةَ وَهُوَ الَّذِی افتَتَحَ مَرجَ عَذرا ، وکانَ فی ألفَینِ وخَمسِمِئَةٍ مِنَ العَطاءِ . وکانَ مِن أصحابِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ وشَهِدَ مَعَهُ الجَمَلَ وصِفّینَ . فَلَمّا قَدِمَ زِیادُ بنُ أبی سُفیانَ والِیا عَلَی الکوفَةِ دَعا بِحُجرِ بنِ عَدِیٍّ فَقالَ : تَعلَمُ أنّی أعرِفُکَ ، وقَد کُنتُ أنا وإیّاکَ عَلی ما قَد عَلِمتَ ـ یَعنی مِن حُبِّ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ـ وإنَّهُ قَد جاءَ غَیرُ ذلِکَ ، وإنّی أنشُدُکَ اللّهَ أن تُقطِرَ لی مِن دَمِکَ قَطرَةً فَأَستَفرغَهُ کُلَّهُ ، أملِک عَلَیکَ لِسانَکَ ، ولیَسَعکَ مَنزِلُکَ ... . وکانَتِ الشّیعة یَختَلِفونَ إلَیهِ ویَقولونَ : إنَّکَ شَیخُنا وأحَقُّ النّاسِ بِإِنکارِ هذَا الأَمرِ . وکانَ إذا جاءَ إلَی المَسجِدِ مَشَوا مَعَهُ ، فَأَرسَلَ إلَیهِ عَمرُو بنُ حُرَیثٍ ـ وهُوَ یَومَئِذٍ خَلیفَةُ زِیادٍ عَلَی الکوفَةِ وزِیادٌ بِالبَصرَةِ ـ أبا عَبدِ الرَّحمنِ : ما هذِهِ الجَماعَةُ وقَد أعطَیتَ الأَمیرَ مِن نَفسِکَ ما قَد عَلِمتَ ؟ فَقالَ لِلرَّسولِ : تُنکِرونَ ما أنتُم فیهِ ؟ إلَیکَ وَراءَکَ أوسَعُ لَکَ ، فَکَتَبَ عَمرُو بنُ حُرَیثٍ بِذلِکَ إلی زِیادٍ ، وکَتَبَ إلَیهِ : إن کانَت لَکَ حاجَةٌ بِالکوفَةِ فَالعَجَلَ ... . فَأَرسَلَ إلَیهِ الشُّرَطَ وَالبُخارِیَّةَ فَقاتَلَهُم بِمَن مَعَهُ ، ثُمَّ انفَضّوا عَنهُ واُتِیَ بِهِ زِیادا وبِأَصحابِهِ فَقالَ لَهُ : وَیلَکَ ما لَکَ ؟ فَقالَ : إنّی عَلی بَیعَتی لِمُعاوِیَةَ لا اُقیلُها ولا أستَقیلها ، فَجَمَعَ زِیادٌ سَبعینَ مِن وُجوهِ أهلِ الکوفَةِ فَقالَ : اُکتُبوا شَهادَتَکُم عَلی حُجرٍ وأصحابِهِ ، فَفَعَلوا ثُمَّ وَفَدَهُم عَلی مُعاوِیَةَ ، وبَعَثَ بِحُجرٍ وأصحابِهِ إلَیهِ ... فَقالَ مُعاوِیَةُ بنُ أبی سُفیانَ : أخرِجوهُم إلی عَذرا فَاقتُلوهُم هُنالِکَ . قالَ : فَحُمِلوا إلَیها ، فَقالَ حُجرٌ : ما هذِهِ القَرَیةُ ؟ قالوا : عَذراءُ ، قالَ : الحَمدُ للّهِ ! أمَا وَاللّهِ إنّی لَأَوَّلُ مُسلِمٍ نَبَّحَ کِلابَها فی سَبیلِ اللّهِ ، ثُمَّ اُتِیَ بِیَ الیَومَ إلَیها مَصفودا . ودُفِعَ کُلُّ رَجُلٍ مِنهُم إلی رَجُلٍ مِن أهلِ الشّامِ لِیَقتُلَهُ ، ودُفِعَ حُجرٌ إلی رَجُلٍ مِن حِمیَرٍ فَقَدَّمَهُ لِیَقتُلَهُ فَقالَ : یا هؤُلاءِ ! دَعونی اُصَلّی رَکعَتَینِ ، فَتَرَکوهُ فَتَوَضَّأَ وصَلّی رَکعَتَینِ ، فَطَوَّلَ فیهِما ، فَقیلَ لَهُ : طَوَّلتَ ، أجَزِعتَ ؟ فَانصَرَفَ فَقالَ : ما تَوَضَّأتُ قَطُ إلّا صَلَّیتُ ، وما صَلَّیتُ صَلاةً قَطُّ أخَفَّ مِن هذِهِ ، ولَئِن جَزِعتُ لَقَد رَأَیتُ سَیفا مَشهورا وکَفَنا مَنشورا وقَبرا مَحفورا . وکانَت عَشائِرُهُم جاؤوا بِالأَکفانِ وحَفَروا لَهُمُ القُبورَ ، ویُقالَ : بَل مُعاوِیَةُ الَّذی حَفَرَ لَهُمُ القُبورَ وبَعَثَ إلَیِهم بِالأَکفانِ . وقالَ حُجرٌ : اللّهُمَّ إنّا نَستَعدیکَ عَلی اُمَّتِنا ؛ فَإِنَّ أهلَ العِراقِ شَهدوا عَلَینا ، وإنَّ أهلَ الشّامِ قَتَلونا . قالَ : فَقیلَ لِحُجرٍ : مُدَّ عُنُقَکَ ، فَقالَ : إنَّ ذاکَ لَدَمٌ ما کُنتُ لِاُعینَ عَلَیهِ ، فَقُدِّمَ فَضُرِبَت عُنُقُهُ ... عَن مُحَمّدٍ قالَ : لَمّا اُتِیَ بِحُجرٍ فاُمِرَ بِقَتلِهِ ، قالَ : اِدفنِونی فی ثِیابی ؛ فَإِنّی اُبعَثُ مُخاصِما . ⁽¹⁾

.

الطبقات الکبریـ در یادکردِ احوال حُجْر بن عَدی ـ: برخی از راویان دانش [ تاریخ ]گفته اند که حجر با برادرش هانی بن عدی بر پیامبر صلی الله علیه و آله درآمد و در [ نبرد ]قادِسیه حاضر بود و او فاتح مَرْجِ عَذراست و سهمش [ از بیت المال ،] دو هزار و پانصد[ درهم ]بود . ⁽¹⁾وی از یاران علی بن ابی طالب علیه السلام بود و در جمل و صِفّین ، همراه او بود . چون زیاد بن ابی سفیان ⁽²⁾به عنوان فرماندار به کوفه وارد شد ، حجر بن عدی را فراخواند و گفت : می دانی که من تو را می شناسم و من و تو با هم از دوستداران علی بن ابی طالب بودیم و اکنون اوضاع ، دگرگون شده و دیگر دوستدار علی نیستم و به خدا سوگندت می دهم که مرا به ریختن از خونت وادار مکنی که با کوچکترین دستاویز ، خونت را می ریزم.زبانت را نگه دار و در خانه ات بنشین... . شیعیان به خانه حجر ، رفت و آمد می کردند و می گفتند : تو بزرگ مایی و سزاوارترینِ مردم به انکار این امر (دشنام دادن به علی علیه السلام ) . و چون حجر به مسجد می آمد ، شیعیان به همراهش می آمدند . پس عمرو بن حریث که هنگام اقامت زیاد بن ابی سفیان در بصره ، جانشین وی در کوفه بود ، فرستاده ای به نام ابو عبد الرحمان را به سوی حجر فرستاد [ و او پرسید ]که : این دسته و گروه [ همراهت] چیست ، در حالی که خود می دانی چه تعهّدی به امیر داده ای؟ حجر به آورنده پیام گفت : آیا نمی دانید که چه می کنید؟ بازگرد که برایت بهتر است . پس عمرو بن حریث ، ماجرا را به زیاد نوشت و گفت : اگر نیازی به کوفه داری ، بشتاب ... . پس زیاد ، نیروهای ویژه و [ تازه مسلمان ]بخارایی ⁽³⁾خود را به سوی او روانه کرد و حجر هم با اطرافیان خود با آنان جنگید تا آن که مردمان از گردش پراکنده شدند . او و یارانش را [ دستگیر کردند و] نزد زیاد آوردند . زیاد به او گفت : وای بر تو! چه کردی؟ گفت : من بر بیعتم با معاویه پا برجایم ، نه آن را پس می گیرم و نه می خواهم که او پس بگیرد . زیاد ، هفتاد نفر از سرشناسان کوفه را گرد آورد و گفت : گواهی خود را علیه حجر و یارانش بنویسید . پس چنین کردند و زیاد ، شاهدان را به نزد معاویه فرستاد و حجر و یارانش را نیز به سوی او اعزام کرد . ... معاویة بن ابی سفیان گفت : آنان را به «عَذرا» ببرید و در همان جا آنها را بکشید . پس آنان را به آن جا بردند . حجر گفت : این ، کدام روستاست ؟ گفتند : عذراء . گفت : خدای را سپاس . بدانید که به خدا سوگند ، من نخستین مسلمانی هستم که در راه خدا ، سگان این جا را به صدا در آوردم (یعنی نخستین مسلمانی که [ در روزگار فتوحات] به این جا قدم گذارد و آن را فتح کرد) . امروز ، مرا در غُل و زنجیر به این جا آورده اند . و هریک از این افراد را به مردی از اهل شام دادند تا او را بکشد و حجر را به مردی از [ قبیله] حِمْیَر دادند . او حجر را پیش می بُرد تا به قتلش برساند که حجر گفت : ای مردم! مرا واگذارید تا دو رکعت نماز بخوانم . او را رها کردند . او وضو ساخت و دو رکعت نماز گزارد . نمازش را طولانی کرد . به او گفته شد: آیا از سرِ ترس و ناشکیبایی ، طول می دهی؟ نمازش را تمام کرد و گفت : هیچ گاه وضو نگرفتم ، مگر آن که نماز خواندم و تاکنون نمازی به این سبکی نخوانده بودم و اگر هم بی تابی کنم ، جا دارد ؛ چرا که شمشیر آخته و کفن گسترده و قبر کَنده شده ای را می بینم . قبیله های شام ، برای حجر و یارانش کفن آورده و قبرهایشان را کَنده بودند و گفته می شود که معاویه ، فرمان به کَندن قبر داده و کفن برایشان فرستاده بود . و حجر گفت : خدایا! تو فریادرَس ما علیه امّتمان باش ، که عراقیانْ علیه ما شهادت دادند و شامیان ما را کشتند . به حجر ، گفته شد : گردنت را پیش آر . گفت : این ، ریختن خونی است که من بر آن یاری نمی دهم . پس پیش انداخته شد و گردنش زده شد ... . چون حجر را آوردند و به کشتنش فرمان داده شد ، گفت : مرا در لباس هایم دفن کنید ، که [ در قیامت] به دادخواهی بر می خیزم .

.

. .

. .

تاریخ الطبری عن أبی إسحاق :بَعَثَ زِیادٌ إلی أصحابِ حُجرٍ حَتّی جَمَعَ اثنَی عَشَرَ رَجُلاً فِی السِّجنِ . ثُمَّ إنَّهُ دَعا رُؤوسَ الأَرباعِ ، فَقالَ : اِشهَدوا علی حُجرٍ بِما رَأَیتُم مِنهُ ... فَشَهِدَ هؤُلاءِ الأَربَعَةُ : أنَّ حُجرا جَمَعَ إلَیهِ الجُموعَ ، وأظهَرَ شَتمَ الخَلیفَةِ ، ودَعا إلی حَربِ أمیرِ المُؤمِنینَ ، وزَعَمَ أنَّ هذَا الأَمرَ لا یَصلُحُ إلّا فی آلِ أبی طالِبٍ . ⁽¹⁾

الأغانی :کَتَبَ أبو بُردَةَ بنُ أبی موسی : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، هذا ما شَهِدَ عَلَیهِ أبو بُردَةَ بنُ أبی موسی للّهِِ رَبِّ العالَمینَ ؛ شَهِدَ أنَّ حُجرَ بنَ عَدِیٍّ خَلَعَ الطّاعَةَ ، وفارَقَ الجَماعَةَ ، ولَعَنَ الخَلیفَةَ ، ودَعا إلَی الحَربِ وَالفِتنَةِ ، وجَمَعَ إلَیهِ الجُموعَ یَدعوهُم إلی نَکثِ البَیعَةِ ، وخَلَعَ أمیرَ المُؤمِنینَ مُعاوِیَةَ ، وکَفَرَ بِاللّهِ کُفرَةً صَلعاءَ . ⁽²⁾

الأغانی :قالَ لَهُم] أی لِحُجْرٍ وأصحابِهِ السِّتَّةِ [رَسولُ مُعاوِیَةَ : إنّا قَد اُمرِنا أن نَعرِضَ عَلَیکُمُ البَراءَةَ مِن عَلِیٍّ واللَّعنَ لَهُ ؛ فَإِن فَعَلتُم هذا تَرَکناکُم ، وإن أبَیتُم قَتَلناکُم ، وَأمیرُ المُؤمِنینَ یَزعُمُ أنَّ دِماءَکُم قَد حَلَّت بِشَهادَةِ أهلِ مِصرِکُم عَلَیکُم ، غَیرَ أنَّهُ قَد عَفا عَن ذلِکَ ، فَابرَؤوا مِن هذَا الرَّجِل یُخلِ سَبیلَکُم . قالوا : لَسنا فاعِلین ، فَأَمَرَ بِقیُودِهِم فَحُلَّت ، واُتِیَ بِأَکفانِهِم فَقامُوا اللَّیلَ کَلَّهُ یُصَلّونَ ، فَلَمّا أصبَحوا قالَ أصحابُ مُعاوِیَةَ : یا هؤُلاءِ ، قَد رَأَیناکُمُ البارِحَةَ أطَلتُمُ الصَّلاةَ ، وأحسَنتُمُ الدُّعاءَ ، فَأَخبِرونا ما قَولُکُم فی عُثمانَ ؟ قالوا : هُوَ أوَّلُ مَن جارَ فِی الحُکمِ ، وعَمِلَ بِغَیرِ الحَقِّ . فَقالوا : أمیرُ المُؤمِنینَ کانَ أعرَفُ بِکُم . ثُمَّ قاموا إلَیهِم وقالوا : تَبرَؤونَ مِن هذَا الرَّجُلِ ؟ قالوا : بَل نَتَوَلّاهُ . ⁽³⁾

.

تاریخ الطبریـ به نقل از ابو اسحاق ـ: زیاد به دنبال یاران حجر فرستاد تا دوازده مرد در زندان گِرد آمدند . سپس سران محلّه های چهارگانه کوفه را فراخواند و گفت : هرچه از حجر دیده اید ، گواهی دهید ... . پس این چهار تن گواهی دادند که حجر ، گروه هایی را نزد خود گرد آورده و آشکارا به خلیفه دشنام داده و به جنگ با او فراخوانده است و می گوید که این امر (خلافت) ، جز در صلاحیت خاندان ابوطالب نیست .

الأغانی :ابو بُرده ، پسر ابو موسی ، چنین نوشت : به نام خداوند بخشاینده مهربان! این ، شهادتی است که ابو بُرده ، پسر ابو موسی ، در پیشگاه خداوند ، پروردگار جهانیان می دهد . او شهادت می دهد که حجر بن عدی از اطاعت [ خلیفه] بیرون رفته و از جماعت [ مسلمانان ]جدا گشته است ، خلیفه را لعنت کرده ، به جنگ و آشوب فرا خوانده ، گروه هایی را نزد خود گرد آورده و او آنان را به نقض بیعت ، دعوت نموده و امیر مؤمنان معاویه را از خلافت ، خلع کرده و آشکارا به خداوند ، کفر ورزیده است .

الأغانی :فرستاده معاویه به حجر و شش نفر از یاران او گفت : ما فرمان یافته ایم تا از شما بخواهیم از علی بیزاری بجویید و او را لعنت کنید تا اگر این کار را کردید ، رهایتان سازیم و اگر خودداری ورزیدید ، شما را بکشیم . امیر مؤمنانْ [ معاویه] می گوید که خون شما با شهادت همشهریانتان بر ضدّ شما ، حلال است ؛ با این حال ، او آن را بخشیده است . پس ، از این مرد (علی علیه السلام ) بیزاری بجویید تا آزادتان کند . گفتند : ما چنین نمی کنیم . پس ، فرمان داده شد تا بندهایشان را بگشایند و کفن هایشان را بیاورند . آنان همه شب را به نماز ایستادند . چون صبح شد ، یاران معاویه گفتند : ای گروه! دیشب دیدیم که نماز را طول دادید و نیکو دعا کردید . پس نظرتان را درباره عثمان به ما بگویید . گفتند : او نخستین کسی است که در حکومتش ستم کرد و به ناحق ، رفتار نمود . آنان گفتند : امیر مؤمنانْ (معاویه) شما را بهتر می شناسد . سپس نزد آنها رفتند و گفتند : از این مرد (علی علیه السلام ) بیزاری می جویید؟ گفتند : هرگز! بلکه او را مولای خود می دانیم .

.

الأغانی :قالَ لَهُم حُجرٌ : دَعونی اُصَلّی رَکعَتَینِ ؛ فَإِنّی وَاللّهِ ما تَوَضَّأتُ قَطُّ إلّا صَلَّیتُ ، فَقالوا لَهُ : صَلِّ ، فَصَلّی ثُمَّ انصَرَفَ ، فَقالَ : وَاللّهِ ما صَلَّیتُ صَلاةً قَطُّ أقَصَرَ مِنها ، ولَولا أن یَرَوا أنَّ ما بی جَزَعٌ مِنَ المَوتِ لَأَحبَبتُ أن أستَکثِرَ مِنها . ثُمَّ قالَ : اللَّهُمَّ إنّا نَستَعدیکَ عَلی اُمَّتِنا ؛ فَإِنَّ أهلَ الکوفَةِ قَد شَهِدوا عَلَینا ، وإنَّ أهلَ الشّامِ یَقتُلوننا ، أمَا وَاللّهِ لَئِن قَتَلتُمونا ؛ فَإِنّی أوَّلُ فارِسٍ مِنَ المُسلِمینَ سَلَکَ فی وادیها ، وأَوّلُ رَجُلٍ مِنَ المُسلِمینَ نَبَحَتهُ کِلابُها . فَمَشی إلَیهِ هُدبَةُ بنُ الفَیّاضِ الأَعوَرُ بِالسَّیفِ ، فَأَرعَدَت خَصائِلُهُ ⁽¹⁾، فَقالَ : کَلّا ، زَعَمتَ أنَّکَ لا تَجزَعُ مِنَ المَوتِ ؛ فَإِنّا نَدَعُکَ ، فَابرَأْ مِن صاحِبِکَ ! فَقالَ : ما لی لا أجزَعُ ، وأنَا أری قَبرا مَحفورا ، وکَفَنا مَنشورا ، وسَیفا مَشهورا ، وإنّی وَاللّهِ إن جَزِعتُ لا أقولُ ما یُسخِطُ الرَّبَّ . فَقَتَلَهُ . ⁽²⁾

الأغانی عن أبی مخنف عن رجاله :فَکانَ مَن قُتِلَ مِنهُم سَبعَةُ نَفَرٍ : حُجرُ بنُ عَدِیٍّ ، وشَریکُ بنُ شَدّادٍ الحَضرَمِیُّ ، وصَیفِیُّ بنُ فسیلٍ الشَّیبانِیُّ ، وقَبیصَةُ بنُ ضُبیعَةً العَبسِیُّ ، ومُحرِزُ بنُ شِهابٍ المِنقَرِیُّ ، وکِدامُ بنُ حَیّانَ العَنزِیُّ ، وعَبدُ الرَّحمنِ بنُ حَسّانٍ العَنزِیُّ . ⁽³⁾

.

الأغانی :حجر به آنان گفت : مرا واگذارید تا دو رکعت نماز بگزارم ؛ زیرا که ـ به خدا سوگند هیچ گاه وضو نگرفته ام ، جز آن که نماز خوانده ام . پس به او گفتند : نماز بخوان . نمازش را خواند و پس از اتمام نماز گفت : به خدا سوگند ، هیچ گاه نمازی به این کوتاهی نخوانده ام و اگر نمی پنداشتند که از مرگ می ترسم ، دوست می داشتم باز هم بخوانم . سپس گفت : بار خدایا! تو فریادرَس ما علیه امّتمان باش؛ چرا که کوفیانْ علیه ما شهادت دادند و شامیانْ ما را می کشند . هان! به خدا سوگند ، اگر ما را بکشید ، من اوّلین سوار مسلمانم که در وادی [ عَذرا] پا نهاد و نخستین مردی از مسلمانانم که سگ های آن جا بر او پارس کردند . پس هدبة بن فیّاض اَعور ، با شمشیر به سوی او رفت . حجر ، گوشت تنش لرزید . هدبه گفت : چه شد؟ می گفتی که از مرگ نمی ترسی؟ ما تو را رها می کنیم . فقط از سرورت (علی علیه السلام ) بیزاری بجوی . حجر گفت : چرا نترسم ، در حالی که قبری کَنده شده و کفنی گسترده و شمشیری آخته می بینم و به خدا سوگند ، اگر هم بترسم ، سخنی که خدا را به خشم آورد ، نمی گویم . پس هدبه او را کشت .

الأغانیـ به نقل از ابو مِخْنَف ، از اساتید روایتش ـ: هفت نفر از آنان کشته شدند : حجُر بن عَدی، شریک بن شَدّاد حضرمی ، صیفی بن فسیل شیبانی ، قبیصة بن ضُبیعه عبسی ، مُحْرِز بن شهاب مِنقَری ، کدام بن حیّان عنزی و عبد الرحمان بن حَسّان عنزی .

.

تاریخ الیعقوبی :قالَت عائِشَةُ لِمُعاوِیَةَ حینَ حَجَّ ، ودَخَلَ إلَیها : یا مُعاوِیَةُ ، أ قَتَلتَ حُجرا وأصحابَهُ ! فَأَینَ عَزَبَ حِلمُکَ عَنهُم ؟ أما إنّی سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : یُقتَلُ بِمُرجِ عَذراءَ نَفَرٌ یَغضَبُ لَهُم أهلُ السَّماواتِ ، قالَ : لَم یَحضُرنی رَجُلٌ رَشیدٌ ، یا اُمَّ المُؤمِنینَ ! ⁽¹⁾

الأغانی عن عبد الملک بن نوفل :کانَت عائِشَةُ تَقولُ : لَولا أنّا لَم نُغَیِّر شَیئا قَطُّ إلّا آلَت بِنَا الاُمورُ إلی أشَدَّ مِمّا کُنّا فیهِ ، لَغَیَّرنا قَتلَ حُجرٍ ، أمَا وَاللّهِ إن کانَ لَمُسلِما ما عَلمتُهُ حاجّا مُعتَمِرا . ⁽²⁾

تاریخ الیعقوبی :رُویَ أنَّ مُعاوِیَةَ کانَ یَقولُ : ما أعدُّ نَفسی حَلیما بَعدَ قَتلی حُجرا وأصحابَ حُجرٍ . ⁽³⁾

تاریخ الطبری عن ابن سیرینـ فی مُعاوِیَةَ ـ: بَلَغَنا أنَّهُ لَمّا حَضَرَتهُ الوَفاةُ جَعَلَ یُغَرغِرُ بِالصَّوتِ ویَقولُ : یَومی مِنکَ یا حُجرُ یَومٌ طَویلٌ . ⁽⁴⁾

.

تاریخ الیعقوبی :عایشه به معاویه که به حج آمده و بر او وارد شده بود ، گفت : ای معاویه! آیا حجر و یارانش را کشتی؟ چه شد که بردباری ات دور و پوشیده ماند؟ بدان که من از پیامبر خدا شنیدم که فرمود : «گروهی در مَرْج عَذراء به قتل رسند که اهل آسمان به خاطر [ قتل] آنان خشم می گیرند» . معاویه گفت : ای مادر مؤمنان! مرد رشیدی [ که مرا بازدارد ،] نزدم نبود .

الأغانیـ به نقل از عبد الملک بن نَوفل ـ: عایشه می گفت : اگر چنین نبود که ما چیزی را دگرگون نکردیم مگر آن که وضع ما بدتر از قبل شد ، به خاطر قتل حجر بر می آشفتیم . هان! به خدا سوگند ، تا آن جا که من می دانم ، از آغاز مسلمان شدنش هماره در حج و عمره بود .

تاریخ الیعقوبی :روایت شده است که معاویه می گفت : پس از آن که حجر و یارانش را کشتم ، دیگر خود را بردبار نمی شمارم .

تاریخ الطبریـ به نقل از ابن سیرین ، درباره معاویه ـ: به ما چنین رسیده است که معاویه هنگام مرگش خُرخُر می کرد و می گفت : ای حُجر! روز دادخواهیِ تو از من طولانی خواهد بود .

.

۲۸حُذَیفَةُ بنُ الیَمانِحذیفة بن الیمان بن جابر ، أبو عبد اللّه العبسی . کان من وجهاء الصحابة وأعیانهم . وقد أثنی علیه الرجالیّون وأصحاب التراجم بمزایا ذکروها فی کتبهم کقولهم : «کان من نجباء ⁽¹⁾وکبار أصحاب رسول اللّه صلی الله علیه و آله » ⁽²⁾، وقولهم : «صاحب سرّ النّبیّ صلی الله علیه و آله » ⁽³⁾، وقولهم : «وأعلم النّاس بالمنافقین» ⁽⁴⁾. وأسرّ إلیه رسول اللّه صلی الله علیه و آله أسماء المنافقین ⁽⁵⁾وضبط عنه الفتن الکائنة فی الاُمّة ⁽⁶⁾إلی قیام الساعة ⁽⁷⁾. لم یشهد بدرا ، وشهد اُحدا وما بعدها من المشاهد ⁽⁸⁾. کان أحد الذین ثبتوا علی العقیدة . لم یصبر علی تغییر «حقّ الخلافة» و «خلافة الحقّ» بعد وفاة رسول اللّه ، ووقف إلی جانب علیّ علیه السلام بخطیً ثابتة ⁽⁹⁾. کان حذیفة ممّن شهد جنازة السیّدة فاطمة الزهراء علیهاالسلام، وصلّی علی جثمانها الطاهر ⁽¹⁰⁾. ولیَ المدائن فی عهد عمر وعثمان ⁽¹¹⁾. وکان مریضا فی ابتداء خلافة أمیر المؤمنین علیّ علیه السلام . مع هذا کلّه لم یُطِق السکوت عن مناقبه وفضائله صلوات اللّه علیه ، فصعد المنبر بجسمه العلیل ، وأثنی علیه وأبلغ الثناء ، وذکره بقوله : «فواللّه إنّه لعلی الحقّ آخرا وأوّلاً» ، وقوله : «إنّه لخیر من مضی بعد نبیّکم» ⁽¹²⁾. وأخذ له البیعة ⁽¹³⁾، وهو نفسه بایعه أیضا ⁽¹⁴⁾. وأوصی أولاده مؤکّدا ألّا یقصّروا فی اتّباعه والسیر وراءه ، وقال لهم : «فإنّه واللّه علی الحقّ ، ومن خالفه علی الباطل» ⁽¹⁵⁾. ثمّ توفّی بعد سبعة أیّام مضت علی ذلک ⁽¹⁶⁾. وقیل : توفّی بعد أربعین یوما . ۱۷

.

۲۸ . حُذَیفة بن یَمان

۲۸حُذَیفة بن یَمانابو عبد اللّه ، حُذَیفة بن یَمان بن جابر عَبْسی ، از یاران برجسته پیامبر خداست . رجالیان و شرح حال نگاران ، او را با ویژگی هایی چون : نجیب زاده ، صحابی بزرگ پیامبر خدا ، رازدار پیامبر صلی الله علیه و آله و داناترینِ مردم به منافقان ستوده اند . پیامبر خدا ، نام های منافقان را چون رازی به حُذَیفه سپرد و بدو سفارش کرد که در هنگامه بروز فتنه ها ، آنها را آشکار ننماید . آن راز باید بماند تا روزگاری که «پرده ها کنار می روند و رازها هویدا می شوند» . او پس از جنگ بدر ، هماره بِشْکوه و نستوه در نبردهای پیامبر صلی الله علیه و آله حاضر بود . حُذَیفه از معدود کسانی است که باورهای خود را دیگرگون نکردند و پس از وفات پیامبر خدا ، دگرگونی «حقّ خلافت» و «خلافت حق» را بر نتابیدند و با استوار گامی تمام در کنار علی علیه السلام ایستادند . حُذَیفه از معدود کسانی است که همراه با علی علیه السلام بر پیکر مطهّر فاطمه علیهاالسلام نماز خواند . او در زمان عمر و عثمان ، حکومت مدائن را به عهده داشت و در هنگام خلافت یافتن امیر مؤمنان، در بستر بیماری بود . با این همه ، بیان نکردن والایی ها و فضایل علی علیه السلام را برنتابید و با تن رنجور ، بر فراز منبر شد و علی علیه السلام را با بیانی شکوهمند و از جمله با تعبیرهایی چون «به خدا سوگند ، او از آغاز تا انجام ، بر حق است» و «او بهترین فرد در میان درگذشتگان و بازماندگان پس از پیامبرتان است » ستود و برای علی علیه السلام بیعت گرفت و با وی بیعت کرد و به فرزندانش وصیّت کرد که همگامی با علی علیه السلام را فرو نگذارند . او در این وصیّت ، سفارش کرد که : «به خدا سوگند ، او (علی علیه السلام ) بر حق است و مخالفانش بر باطل اند» . او سپس هفت و یا چهل روز پس از این ، زندگانی را بدرود گفت .

.

الإمام علیّ علیه السلامـ فی کِتابِهِ إلی حُذَیفَةَ بنِ الیَمانِ ـ: بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ، مِن عَبدِ اللّهِ عَلِیٍّ أمیرِ المُؤمِنینَ إلی حُذَیفَةَ بنِ الیَمانِ ، سَلامٌ عَلَیکَ . أمّا بَعدُ ؛ فَإِنّی قَد وَلَّیتُکَ ما کُنتَ تَلیهِ لِمَن کانَ قَبلی مِن حَرفِ المَدائِنِ ، وقَد جَعَلتُ إلَیکَ أعمالَ الخَراجِ والرُّستاقِ وجِبایَةِ أهلِ الذِّمَّةِ ، فَاجمَع إلیکَ ثِقاتِکَ ومَن أحبَبتَ مِمَّن تَرضی دینَهُ وأمانَتَهُ ، وَاستَعِن بِهِم عَلی أعمالِکَ ؛ فَإِنّ ذلِکَ أعَزُّ لَکَ ولِوَلِیِّکَ ، وأکبَتُ لِعَدُوِّکَ . وإنّی آمُرُکَ بِتَقَوی اللّهِ وطاعَتِهِ فِی السِّرِّ وَالعَلانِیَةِ ، واُحَذِّرُکَ عِقابَهُ فِی المَغیبِ وَالمَشهَدِ ، وأتَقَدَّمُ إلَیکِ بِالإِحسانِ إلَی المُحسِنِ ، وَالشِّدَّةِ عَلَی المُعانِدِ ، وآمُرُکَ بِالرِّفقِ فی اُمورِکَ ، وَاللّینِ وَالعَدلِ عَلی رَعِیَّتِکَ ؛ فَإِنَّکَ مَسؤولٌ عَن ذلِکَ ، وإنصافِ المَظلومِ ، وَالعَفوِ عَنِ النّاسِ ، وحُسنِ السّیرَةِ مَا استَطَعتَ ، فَاللّهُ یَجزِی المُحسِنینَ . وآمُرُکَ أن تَجبی خَراجَ الأَرَضینَ عَلَی الحَقِّ وَالنَّصَفَةِ ، ولا تَتَجاوَز ما قَدَّمتُ بِهِ إلَیکَ ، ولا تَدَع مِنهُ شَیئا ، ولا تَبتَدِع فیهِ أمرا ، ثُمَّ اقسِمهُ بینَ أهلِهِ بِالسَّوِیَّةِ وَالعَدلِ . وَاخفِض لِرَعِیَّتِکَ جَناحَکَ ، وواسِ بَینَهُم فی مَجلِسِکَ ، وَلیکَنُ القَریبُ وَالبَعیدُ عِندَکَ فِی الحَقِّ سَواءً ، وَاحکُم بَینَ النّاسِ بِالحَقِّ ، وأقِم فیهِم بِالقِسطِ ، ولا تَتَّبِعِ الهَوی ، ولا تَخَف فِی اللّهِ لَومَةَ لائِمٍ ؛ فَـ «إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَواْ وَّ الَّذِینَ هُم مُّحْسِنُونَ» ⁽¹⁾. وقَد وَجَّهتُ إلَیکَ کِتابا لِتَقرَأَهُ عَلی أهلِ مَملَکَتِکَ ، لِیَعلَموا رَأَینا فیهِم وفی جَمیعِ المُسلِمینَ ، فَأَحضِرهُم وَاقرَأهُ عَلَیهِم ، وخُذ لَنَا البَیعَةَ عَلَی الصَّغیرِ وَالکَبیرِ مِنهُم إن شاءَ اللّهُ . ⁽²⁾

.

امام علی علیه السلامـ در نامه اش به حُذَیفة بن یَمان ـ: به نام خداوند بخشاینده مهربان! از بنده خدا ، علی ، امیر مؤمنان ، به حذیفة بن یمان . سلام بر تو! امّا بعد ؛ من تو را بر همان کارهای مدائن که پیش از من به عهده داشتی ، می گمارم و جمع آوری خراج و کار روستاها و گردآوری جِزیه اهل ذمّه را نیز به تو واگذار می کنم . پس ، افراد مورد اعتماد خودت را و از کسانی که دینداری و امانتداری شان را می پسندی ، هرکس را که دوست داری ، گِرد آور و از آنان برای کارهایت کمک بگیر ، که این برای تو و مولایت ، عزّت آفرین تر و برای دشمنت ، خوار کننده تر است . من تو را به پروای الهی و اطاعت از او در نهان و آشکار، فرمان می دهم و تو را از عقوبت او بر کارهای مخفی و آشکار ، برحذر می دارم و به تو دستور می دهم که به نیکوکاران ، نیکی کنی و بر ستیزه کنندگان ، سخت بگیری . به تو امر می کنم که در کارهایت مدارا داشته باشی و با مردمانت به نرمی و عدالت رفتار کنی ، که تو از این امور ، بازخواست می شوی . و نیز تو را امر می کنم به انصاف ورزیدن با ستمدیدگان و گذشت از مردم و رفتار نیکو تا آن جا که در توان داری ، که خداوند ، نیکوکاران را پاداش می دهد . و به تو فرمان می دهم که مالیات زمین ها را به حق و انصاف بستانی و بیشتر از آنچه معیّن کرده ام ، مگیری و چیزی هم از آن ، فروگذار نکنی و در آن از خود ، بدعتی مگذاری . سپس هرچه گِرد آوردی ، به عدل و مساوات در میان مستحقّانش قسمت کن و در برابر مردم ، متواضع باش و در مجلس خود ، آنان را هم سهیم کن و در رعایت حق ، دور و نزدیک برایت یکسان باشد ، و میان مردم ، به حقْ داوری کن و عدالت را در میان آنان بر پا بدار و از هوا و هوس ، دنباله روی مکن و در راه خدا از سرزنش هیچ کس مَهَراس ، که : «خداوند با پرهیزگاران است و نیز کسانی که نیکوکارند» . برایت نامه ای فرستادم تا آن را بر مردم منطقه ات بخوانی تا نظر ما را درباره خود و همه مسلمانان بدانند . پس آنان را حاضر کن و آن را برای آنان بخوان و برای ما از کوچک و بزرگشان بیعت بگیر ، إن شاء اللّه !

.

الأمالی للطوسی عن حذیفة :ألا مَن أرادَ ـ وَالَّذی لا إلهَ غَیرُهُ ـ أن یَنظُرَ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ حَقّا حَقّا ، فَلینَظُر إلی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ، فَوازِروهُ وَاتَّبِعوهُ وانصروه . ⁽¹⁾

مروج الذهب :کانَ حُذَیفَةُ عَلیلاً بِالکوفَةِ فی سَنَةِ سِتٍّ وثَلاثینَ ، فَبَلَغَهُ قَتلُ عُثمانَ وبَیعَةُ النّاسِ لِعَلِیٍّ ، فَقالَ : أخرِجونی وَادعُوا الصَّلاةَ جامِعَةً ، فَوُضِعَ عَلَی المِنبَرِ ، فَحَمِدَ اللّهَ وأثنی عَلَیهِ وصَلّی عَلَی النَّبِیِّ وعَلی آلِهِ ، ثُمَّ قالَ : أیُّهَا النّاسُ ! إنَّ النّاسَ قَد بایَعوا عَلِیّا ؛ فَعَلَیکُم بِتَقَوی اللّهِ ، وَانصُروا عَلِیّا ووازِروهُ ، فَوَاللّهِ إنَّهُ لَعَلَی الحَقِّ آخِرا وأوَّلاً ، وإنَّهُ لَخَیرُ مَن مَضی بَعدَ نَبِیِّکُم ومَن بَقِیَ إلی یَومِ القِیامَةِ . ثُمَّ أطبَقَ یَمینَهُ عَلی یَسارِهِ ثُمَّ قالَ : اللّهُمَّ اشهَد ، إنّی قَد بایَعتُ عَلِیّا . وقالَ : الحَمدُ للّهِِ الَّذی أبقانی إلی هذَا الیَومِ ، وقالَ لِابنَیهِ صَفوانَ وسَعدٍ : اِحمِلانی ، وکونا مَعَهُ ؛ فَسَتَکونُ لَهُ حُروبٌ کَثیرَةٌ ، فَیَهلِکُ فیها خَلقٌ مِنَ النّاسِ ، فَاجتَهِدا أن تَستَشهِدا مَعَهُ ؛ فَإِنَّهُ وَاللّهِ عَلَی الحَقِّ ، ومَن خالَفَهُ عَلَی الباطِلِ . وماتَ حُذَیفَةُ بَعدَ هذَا الیَومِ بِسَبعَةِ أیّامٍ . ⁽²⁾

.

الأمالی ، طوسیـ به نقل از حُذَیفه ـ: هان! سوگند به خدایی که جز او خدایی نیست ، هرکس می خواهد به امیر حقیقی و واقعی مؤمنان بنگرد ، به علی بن ابی طالب بنگرد . پس یاورش باشید و پیروی و یاری اش کنید .

مروج الذهب :در سال ۳۶ هجری ، حُذَیفه در کوفه بیمار بود که خبر کشته شدن عثمان و بیعت مردم با علی علیه السلام به او رسید . پس گفت : مرا بیرون ببرید و ندای نماز همگانی در دهید . پس بر منبر نهاده شد و به حمد و ثنای الهی پرداخت و بر پیامبر صلی الله علیه و آله و خاندانش درود فرستاد و سپس گفت : ای مردم! مردم با علی علیه السلام بیعت کرده اند . پس به شما سفارش می کنم که پرهیزگار باشید و علی را یاری دهید و به او کمک کنید که به خدا سوگند ، او از آغاز تا انجام ، بر حق است و او پس از پیامبرتان ، بهترین فرد در میان درگذشتگان و بازماندگان تا روز قیامت است . سپس دست راستش را بر دست چپش نهاد و گفت : خدایا! شاهد باش که من با علی بیعت کردم . نیز گفت : سپاسْ خدای را که مرا تا به امروز نگاه داشت . و به دو پسرش صفوان و سعد گفت : مرا ببرید و با علی باشید که به زودی جنگ های زیادی خواهد داشت و در آنها ، مردمی بسیار هلاک خواهند شد . پس بکوشید که در رکاب او به شهادت برسید که به خدا سوگند ، او بر حق است و مخالفانش بر باطل اند . حذیفه هفت روز پس از این ماجرا ، درگذشت .

.

الأمالی للطوسی عن أبی راشد :لَمّا أتی حُذَیفَةَ بَیعَةُ عَلِیٍّ علیه السلام ضَرَبَ بِیَدِهِ واحِدَةً عَلَی الاُخری وبایَعَ لَهُ ، وقالَ : هذِهِ بَیعَةُ أمیرِ المُؤمِنینَ حَقّا ، فَوَاللّهِ لا یُبایَعُ بَعدَهُ لِواحدٍ مِن قُرَیشٍ إلّا أصغَرَ أو أبتَرَ یُوَلِّی الحَقَّ استَهُ . ⁽¹⁾

مجمع الزوائد عن سیّار أبی الحکم :قالَت بَنو عَبسٍ لِحُذَیفَةَ : إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ عُثمانَ قَد قُتِلَ ، فَما تَأمُرُنا ؟ قالَ : آمرُکُم أن تَلزَموا عَمّاراً . قالوا : إنَّ عَمّاراً لا یُفارِقُ عَلِیّاً ! قالَ : إنَّ الحَسَدَ هُوَ أهلَکَ الجَسَدَ ، وإنَّما یُنَفِّرُکُم مِن عَمّارٍ قُربُهُ مِن عَلِیٍّ ! فَوَاللّهِ لَعَلِیٌّ أفضَلُ مِن عَمّارٍ أبعَدَ ما بَینَ التُّرابِ وَالسَّحابِ ، وإنَّ عَمّاراً لَمِنَ الأَخیارِ . وهُوَ یَعلَمُ أنَّهُم إن لَزِموا عَمّاراً کانوا مَعَ عَلِیٍّ . ⁽²⁾

راجع : ج ۸ ص ۴۹۰ (حذیفة بن الیمان) .

.

الأمالی ، طوسیـ به نقل از ابو راشد ـ: چون خبر بیعت علی علیه السلام به حذیفه رسید ، یک دست خود را بر دست دیگرش زد و با او بیعت کرد و گفت : این ، بیعت با امیر حقیقی مؤمنان است . به خدا سوگند ، پس از او با هیچ کس از قریشْ بیعت نمی شود ، مگر فرد کوچک و یا ناقصی که به حق ، پشت می کند .

مجمع الزوائدـ به نقل از ابو حَکَم سیّار ـ: بنی عَبْس (افراد قبیله حُذَیفه) به حذیفه گفتند : امیر مؤمنانْ عثمان ، کشته شده است . چه فرمانی به ما می دهی؟ گفت : به شما فرمان می دهم که همراه عمّار باشید . گفتند : عمّار ، از علی جدا نمی شود . گفت : حسد ، شما را به هلاکت افکنده است ، نه چیز دیگر . آیا نزدیکی عمّار به علی علیه السلام ، شما را از عمّار ، دور می کند؟! به خدا سوگند ، برتری علی بر عمّار ، بیشتر از فاصله خاک تا افلاک است و بی گمان ، عمّار از نیکان و برگزیدگان است . و حذیفه می دانست که اگر آنان با عمّار باشند ، با علی علیه السلام هم هستند .

ر . ک : ج ۸ ص ۴۹۱ (حذیفة بن یمان) .

.

۲۹حُکَیمُ بنُ جَبَلَةَحُکَیم بن جبلة بن حصین العبدی ، ویقال ابن جبل . من أصحاب علیّ علیه السلام ⁽¹⁾، ومن الثابتین علی طاعته ، والعارفین بحقّه فی الخلافة . أثنی علیه أصحاب التراجم بعبارات متنوّعة ، منها : «کان مُطاعا فی قومه» ⁽²⁾، ومنها : «أحد أشراف الأبطال» ⁽³⁾، ومنها : «وما سُمع بأشجع منه» ⁽⁴⁾. تولّی قیادة البصریّین فی الثورة علی عثمان ⁽⁵⁾. وعندما نقض مساعیر فتنة الجمل «طلحة والزبیر» ومن معهما الهدنة مع عثمان بن حنیف ، وحملوا علی النّاس ، وهمّوا باحتلال البصرة ، قاتلهم حکیم وأصحابه بشجاعة وبصیرة . وارتفاع کلمته الرائعة عند القتال : «إنّی لستُ فی شکٍّ من قتال هؤلاء ...» ⁽⁶⁾آیة علی معرفته الدقیقة واعتقاده العمیق بالحقّ . وقد رزقه اللّه الشهادة فی ذلک القتال ⁽⁷⁾. وذکر الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام أنّ مقتل حکیم کان أحد الأسباب الَّتی دفعته إلی مقاتلة أصحاب الجمل ومواجهة فتنتهم وفسادهم . ⁽⁸⁾

.

۲۹ . حُکَیم بن جَبَلة

۲۹حُکَیم بن جَبَلةحُکَیم بن جَبَلة (و به قولی ، جَبَل) بن حصین عبدی ، از یاران علی علیه السلام و از استوار گامان در اطاعتش و از آگاهان به حقّ خلافتش بود . حکیم را با تعابیر : «قومش از او فرمان می بردند» ، «یکی از شریف ترین قهرمانان» و «شجاع تر از او شنیده نشده» ستوده اند . او در جریان شورش علیه عثمان ، رهبری بصریان را بر عهده داشت . در روزگار خلافت امام علی علیه السلام نیز پس از آن که فتنه افروزان جمل به سرکردگی طلحه و زبیر ، آتش بس با عثمان بن حُنَیف (فرماندار بصره) را نقض کردند و بر مردمْ یورش بردندو آهنگ تصرّف بصره کردند، حکیم با یاران خود ، آگاهانه و شجاعانه با آنان جنگید. جمله بلند او که در هنگامه نبرد با جَملیانْ بیان کرد و گفت : «من در پیکار با اینان در تردید نیستم ...» ، نشان دهنده شناخت دقیق و باور عمیق او از حق است . او در این نبرد ، شهد شهادت نوشید . امام علی علیه السلام یکی از دلایل نبرد با لشکر جمل و فتنه گری و فسادجویی آنان را قتل حکیم بن جبله به دست آنان یاد کرد .

.

تاریخ الطبری عن الجارود بن أبی سبرة :لَمّا کانَتِ اللَّیلَةُ الَّتی اُخِذَ فیها عُثمانُ بنُ حُنَیفٍ ، وفی رُحبَةِ مَدینَةِ الرِّزقِ طَعامٌ یَرتَزِقُهُ النّاسُ ، فَأَرادَ عَبدُ اللّهِ أن یَرزُقَهُ أصحابَهُ وبَلَغَ حُکَیمَ بنَ جَبَلَةَ ما صُنِعَ بِعُثمانَ ، فَقالَ : لَستُ أخافُ اللّهَ إن لَم أنصُرهُ . فَجاءَ فی جَماعَةٍ مِن عَبدِ القَیسِ وبَکرِ بنِ وائِلٍ وأکثَرُهُم عَبدُ القَیسِ ، فَأَتَی ابنُ الزُّبَیرِ مَدینَةَ الرِّزقِ ، فَقالَ : ما لَکَ یا حُکَیمُ ؟ قالَ : نُریدُ أن نَرتَزِقَ مِن هذَا الطَّعامِ ، وأن تُخَلّوا عُثمانَ فَیُقیمَ فی دارِ الإِمارَةِ عَلی ما کَتَبتُم بَینَکُم حَتّی یَقدِمَ عَلِیٌّ ، وَاللّهِ لَو أجِدُ أعوانا عَلَیکُم أخبِطُکُم بِهِم ما رَضیتُ بِهذِهِ مِنکُم حَتّی أقتُلَکُم بِمَن قَتَلتُم ، ولَقَد أصبَحتُم وإنَّ دِماءَکُم لَنا لَحَلالٌ بِمَن قَتَلتُم مِن إخوانِنا ، أما تَخافونَ اللّهَ عَزَّ وجَلَّ ! بِمَ تَستَحِلّونَ سَفکَ الدِّماءِ ؟ قالَ : بِدَمِ عُثمانَ بنِ عَفّانَ . قالَ : فَالَّذینَ قَتَلتُموهُم قَتَلوا عُثمانَ ؟ أما تَخافونَ مَقتَ اللّهِ ؟ فَقالَ لَهُ عَبدُ اللّهِ بنُ الزُّبَیرِ : لا نَرزُقُکُم مِن هذَا الطَّعامِ ، ولا نُخَلّی سَبیلَ عُثمانَ بنِ حُنَیفٍ حَتّی یخلَعَ عَلِیّا ، قالَ حَکَیمٌ : اللّهُمَّ إنَّکَ حَکَمُ عَدلٌ فَاشهَد . وقالَ لِأَصحابِهِ : إنّی لَستُ فی شَکٍّ مِن قِتالِ هؤُلاءِ ؛ فَمَن کانَ فی شَکٍّ فَلیَنصَرِف . وقاتَلَهُم فَاقتَتَلوا قِتالاً شَدیدا ، وضَرَبَ رَجُلٌ ساقَ حُکَیمٍ ، فَأَخَذَ حُکَیمٌ ساقَهُ فَرَماهُ بِها ، فَأَصابَ عُنُقَهُ فَصَرَعَهُ ووَقَذَهُ ⁽¹⁾ثُمَّ حَبا إلَیهِ فَقَتَلَهُ وَاتَّکَأَ عَلَیهِ ، فَمَرَّ بِهِ رَجُلٌ فَقالَ : مَن قَتَلَکَ ؟ قالَ : وِسادَتی ! وقُتِلَ سَبعونَ رَجُلاً مِن عَبدِ القَیسِ . قالَ الهذَلِیُّ : قالَ حُکَیمٌ حینَ قُطِعَت رِجلُهُ : أقولُ لَمّا جَدَّ بی زِماعی ⁽²⁾لِلرِّجلِ یا رِجلِیَ لَن تُراعی إنَّ مَعی مِن نَجدَةٍ ذِراعی قالَ عامِرٌ ومَسلَمَةُ : قُتِلَ مَعَ حُکَیمٍ ابنُهُ الأَشرَفُ ، وأخوهُ الرّعلُ بنُ جَبَلَةَ . ⁽³⁾

.

تاریخ الطبریـ به نقل از جارود بن ابی سبره ـ: در شبی که عثمان بن حنیف زندانی شد ، در حیاط «مدینة الرزق (انبار آذوقه)» ، ⁽¹⁾خوارباری برای خوراک مردم بود که عبد اللّه [ بن زبیر] قصد داشت از آن برای تغذیه یارانش استفاده کند . در این حال ، خبر آنچه با عثمان [ بن حنیف] کرده بودند ، به حُکَیم بن جَبَله رسید . حکیم گفت : اگر عثمان را یاری نکنم ، خدا ترس نیستم . پس با گروهی از مردانِ دو قبیله عبد القیس و بکر بن وائل ـ که بیشتر آنها از عبد القیس بودند ـ ، به «مدینة الرزق» ، نزد عبد اللّه بن زبیر آمد . ابن زبیر پرسید : ای حکیم! چه کار داری؟ گفت : می خواهیم از این خوراک ، ارتزاق کنیم و دیگر ، این که می خواهیم بنا بر عهدنامه ای که با عثمان بن حُنَیف نوشته اید ، او را رها کنید تا در مقرّ فرمانداری ، اقامت کند تا آن گاه که علی علیه السلام بیاید . به خدا سوگند ، اگر یاورانی علیه شما می یافتم که با آنان شما را بکوبم ، کارهای شما را برنمی تابیدم و تا شما را در برابر کسانی که کشتید ، نمی کشتم ، از پا نمی نشستم . چون برادران ما را کشته اید ، ریختن خون شما برای ما حلال است . آیا از خدای عز و جل نمی هراسید؟ با چه دستاویزی ریختن خون ها را حلال می شمرید؟ [عبد اللّه بن زبیر] گفت: به خاطر خون عثمان بن عَفّان. حُکیم گفت : آیا کسانی که آنها را کشتید ، قاتلان عثمان بودند؟ آیا از خشم خدا نمی هراسید؟ عبد اللّه بن زبیر به او گفت : از این خوردنی ها به شما نمی دهیم و عثمان بن حُنَیف را هم رها نمی کنیم تا آن گاه که علی را [ از خلافت ،] خلع کند . حکیم گفت : بار خدایا! تو حاکم عادلی . پس گواه باش . و به یارانش گفت : من در [ حقّانیت] نبرد با اینان ، هیچ شک و تردیدی ندارم . پس هر کس شک دارد ، بازگردد . حُکیم با آنان جنگید و جنگ سختی میان آنان در گرفت و مردی شمشیر بر ساق پای حکیم زد [ و آن را قطع کرد] . حکیم ، ساق خود را برداشت و آن را به سوی آن مرد ، پرتاب کرد . به گردن او اصابت کرد و او را بر زمین انداخت و نیمه جان شد . حکیم هم کِشان کِشان ، خود را به او رساند و وی را کشت و بر او تکیه زد . مردی بر او گذشت و گفت : چه کسی تو را کشت؟ گفت : تکیه گاهم! در آن نبرد ، هفتاد مرد از عبد القیس ، کشته شدند . هُذَلی می گوید : حکیم ، هنگامی که پایش قطع شد ، سرود : آن گاه که عزمم استوار گردد ، به پا می گویم : ای دو پای من! نگران مباشید دستان شجاعت با من است [که با آنها از پاهایم دفاع می کنم] . عامر و مَسلَمه می گویند : همراه حکیم ، پسرش اشرف و برادرش رعل بن جبله نیز کشته شدند .

.

سیر أعلام النّبلاء :لَم یَزَل یُقاتِلُ یَومَ الجَمَلِ حَتّی قُطِعَت رِجُلهُ ، فَأَخَذَها وضَرَبَ بِهَا الَّذی قَطَعَها فَقَتَلَهُ بِها ، وَبَقِیَ یُقاتِلُ عَلی رِجلٍ واحِدَةٍ ویَرتَجِزُ ، ویَقولُ : یا ساقُ لَن تُراعی إنَّ مَعی ذِراعی أحمی بِها کُراعی ⁽¹⁾فَنَزَفَ مِنهُ دَمٌ کَثیرٌ ، فَجَلَسَ مُتَّکِئا عَلَی المَقتولِ الَّذی قَطَعَ ساقَهُ ، فَمَرَّ بِهِ فارِسٌ ، فَقالَ : مَن قَطَعَ رِجلَکَ ؟ قالَ : وِسادَتی ! فَما سُمِعَ بِأَشجَعَ مِنهُ . ثُمَّ شَدَّ عَلَیهِ سُحَیمٌ الحُدّانِیُّ فَقَتَلَهُ . ⁽²⁾

الإمام علیّ علیه السلامـ مِن کَلامِهِ حینَ دَخَلَ البَصرَةَ ـ: عِبادَ اللّهِ ! اِنهَدوا ⁽³⁾إلی هؤُلاءِ القَومِ مُنشَرِحَةً صُدورُکُم بِقِتالِهِم ؛ فَإِنَّهُم نَکَثوا بَیعَتی ، وأخرَجُوا ابنَ حُنَیفٍ عامِلی بَعدَ الضَّربِ المُبَرِّحِ وَالعُقوبَةِ الشَّدیدَةِ ، وقَتَلُوا السیابِجَةَ ⁽⁴⁾، وقَتَلوا حُکَیمَ بنَ جَبَلَةَ العَبدِیَّ . ⁽⁵⁾

.

سیر أعلام النبلاء :حُکَیم در جنگ جمل ⁽¹⁾می جنگید تا آن که پایش قطع شد . پس آن را برداشت و بر [ سر ]کسی که آن را قطع کرده بود ، کوفت و او را کُشت و همچنان با یک پا می جنگید و رَجَز می خواند و می گفت : ای ساق پا! نگران مباش دستم با من است که با آن از ساقم حمایت می کنم . پس خون فراوانی از او رفت و بر همان مقتولی که پایش را قطع کرده بود ، تکیه زد و نشست . سواری بر او گذشت و گفت : چه کسی پایت را قطع کرد؟ گفت : تکیه گاهم! پس شجاع تر از او شنیده نشده است . سپس سحیم حدّانی بر او یورش بُرد و او را کُشت .

امام علی علیه السلامـ از سخنانش هنگامی که به بصره داخل شد ـ: بندگان خدا! با سینه هایی گشاده و اطمینان کامل ، به این قوم ، حمله برید که آنان ، بیعتم را شکستند و کارگزارم ابن حُنَیف را سخت کتک زدند و پس از شکنجه شدید ، اخراجش کردند . اینان نگهبانان بیت المال و نیز حکیم بن جبله عبدی را کشته اند .

.

۳۰الحلوُ بنُ عَوفٍتاریخ الیعقوبی :کانَ عَلِیٌّ قَد وَجَّهَ الحُلوَ بنَ عَوفٍ الأَزدِیَّ عامِلاً عَلی عُمانَ ، فَوَثَبَت بِهِ بَنو ناجِیَةَ فَقَتلوهُ . ⁽¹⁾

۳۱خَالِدُ بنُ مُعَمَّرٍخالد بن المعمّر بن سلیمان السدوسی . کان من أصحاب الإمام علیّ ، ومن کبار قبیلة ربیعة ⁽²⁾. شهد الجمل . وکان من رؤساء البصرة الاُوَل الذین استجابوا للإمام علیه السلام عند عزمه علی قتال معاویة ، وأسرعوا إلی نصرته ⁽³⁾. وکانت قبیلة ربیعة من کبار القبائل الَّتی شهدت حرب صفّین ، ولها فیها دور أساسیّ مهمّ ⁽⁴⁾. حاول معاویة ترغیبه ، وکاتَبه ، ووعده بولایة خراسان ، ومع أنّ هذا الموضوع لم یثبت عند الإمام علیه السلام ، واستمرّ خالد قائداً لربیعة ، إلّا أنّ تضعضعه فی الأحداث اللاحقة للحرب کان ملحوظاً بوضوح . وعندما رُفعت المصاحف علی الرماح قال خالد للإمام علیه السلام : ما البقاء إلّا فیما دعا القوم إلیه إن رأیتَه . وإن لم تره فرأیک أفضل ⁽⁵⁾. وخان خالد الإمام الحسن علیه السلام ⁽⁶⁾، وذهب إلی معاویة وبایعه . فکرّمه ووسّده علی أرضییّة . وقیل فی هذا المجال : مَعاوی أکرِم ( أمِّرْ ) خالِدَ بنَ مُعمَّرِ فَإِنَّکَ لَولا خالِدٌ لَم تُؤَمَّرِ ومات خالد قبل وصوله إلیها ⁽⁷⁾. وجاء فی بعض المصادر أنّه مدح الإمام علیّاً علیه السلام بمحضر معاویة ، وقال فی حبّه إیّاه : اُحبّه واللّه علی حلمه إذا غضب ، ووفائه إذا عقد ، وصدقه إذا أکّد ، وعدله إذا حکم . ⁽⁸⁾

.

۳۰ . حُلْو بن عَوف

۳۱ . خالد بن مُعمَّر

۳۰حُلْو بن عَوفتاریخ الیعقوبی :علی علیه السلام حُلْو بن عَوف اَزْدی را به کارگزاری عمّان فرستاد . پس [ قبیله ]بنی ناجیه بر او یورش بردند و وی را کشتند .

۳۱خالد بن مُعمَّرخالد بن مُعَمَّر بن سلیمان سدوسی از یاران امام علی علیه السلام و از بزرگان قبیله ربیعه بود . او در جنگ جمل شرکت داشت . او از اوّلین رؤسای بصره است که به درخواست علی علیه السلام در جنگ با معاویه پاسخ مثبت داد و به یاری ایشان شتافت . قبیله ربیعه از بزرگ ترین قبایل حاضر در نبرد بودند و نقشی اساسی در جنگ صِفّین داشتند . معاویه به تطمیع او پرداخت و نامه هایی بدو نوشت و قول حکومت خراسان را بدو داد . اگر چه این مطلب نزد امام علی علیه السلام به اثبات نرسید و خالد همچنان فرمانده ربیعه باقی ماند ، لیکن تزلزل او در حوادث بعدی جنگ ، مشهود است . هنگامی که [در صفین] قرآن ها بر سرِ نیزه شد ، خالد به علی علیه السلام گفت : [ به سلامت] ماندن ، در پیشنهادی است که این قوم بدان فرا می خوانند ، اگر موافقت کنی ؛ و اگر نه ، هر چه تو فرمایی ، بهتر است . خالد در زمان امام حسن علیه السلام به ایشان خیانت کرد و به سوی معاویه رفت و با او بیعت کرد . معاویه نیز او را گرامی داشت و او را فرماندار ارمنستان کرد . در این باره گفته شده است : معاویه! خالد بن معمّر را احترام (یا حاکم) کن که اگر خالد نبود ، تو حاکم نمی شدی . خالد ، قبل از رسیدن به منطقه فرمانداری اش ، درگذشت . در بعضی منابع آمده است که او در حضور معاویه به ستایش امام علی علیه السلام پرداخته و در باره علاقه خود به علی علیه السلام گفته است : به خدا سوگند ، او را به خاطر بردباری اش به هنگام خشم و وفایش به عهد و راستی اش به گاه پافشاری و دادگری اش در داوری ، دوست می داشتم .

.

۳۲خُزَیمَةُ بنُ ثَابِتٍ ذُو الشَّهَادَتَینِخزیمة بن ثابت بن الفاکه الأنصاری الأوسی یُکنّی أبا عمارة . ویلقّب بذی الشهادتین . من الشخصیّات المتألّقة بین صحابة النّبیّ صلی الله علیه و آله . شهد اُحدا وبقیّة المشاهد ⁽¹⁾. وإنّما اشتهر بذی الشهادتین ؛ لأنّ رسول اللّه صلی الله علیه و آله جعل شهادته شهادة رجلین ⁽²⁾. وکان خزیمة أحد الأفراد القلائل الذین ثبتوا علی «حقّ الخلافة» و «خلافة الحقّ» بعد النّبیّ صلی الله علیه و آله ⁽³⁾، إذ قام فی المسجد رافعا صوته بالدفاع عن خلافة أمیر المؤمنین علیّ علیه السلام . واحتجّ بالمنزلة الَّتی خصّه بها رسول اللّه صلی الله علیه و آله ، فشهد أنّ رسول اللّه صلی الله علیه و آله جعل أهل بیته علیهم السلام معیارا لمعرفة الحقّ من الباطل ، ونصبهم أئمّة علی العباد ⁽⁴⁾. وشهد خزیمة حروب أمیر المؤمنین علیه السلام وکان ثابت الخُطی فیها . رُزق الشهادة بعد استشهاد عمّار بن یاسر ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

۳۲ . خُزَیمة بن ثابت (ذو شهادَتین)

۳۲خُزَیمة بن ثابت (ذو شهادَتین)ابو عماره ، خُزَیمة بن ثابت بن فاکِه انصاری اَوسی ، از یاران برجسته پیامبر خداست . او در جنگ اُحد و دیگر نبردهای پیامبر خدا ، همگام آن بزرگوار بود و از آن رو که پیامبر خدا گواهی او را در حُکمِ دو شاهد قرار داد ، به «ذو الشهادتَین» مشهور شد . خزیمه از معدود کسانی است که پس از پیامبر صلی الله علیه و آله بر «حقّ خلافت» و «خلافت حق»، استوار ماند و از جمله کسانی بود که فریاد دفاع از خلافت علی علیه السلام را در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله سرداد و با تکیه بر عنوان و جایگاهی که پیامبر خدا به او داده بود ، گواهی داد که پیامبر صلی الله علیه و آله اهل بیت علیهم السلام را معیار شناخت حق از باطل ، معرّفی کرده است و پیشوایی را به نام آنان رقم زده است . خزیمه در نبردهای علی علیه السلام ، در محضر آن بزرگوار ، استوار گام بود و پس از شهادت عمّار بن یاسر ، او نیز شهد شهادت نوشید ⁽¹⁾.

.

رجال الکشّی عن أبی إسحاق :لَمّا قُتِلَ عَمّارٌ ، دَخَلَ خُزَیمَةُ بنُ ثابِتٍ فُسطاطَهُ ، وطَرَحَ عَنهُ سِلاحَهُ ، ثُمَّ شَنَّ عَلَیهِ الماءَ فَاغتَسَلَ ، ثُمَّ قاتَلَ حَتّی قُتِلَ . ⁽¹⁾

أصحاب الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام عن عبد الرحمن بن أبی لیلی :کُنتُ بِصِفّینَ فَرَأَیتُ رَجُلاً أبیضَ اللِّحیَةِ ، مُعتَمّاً مُتَلَثِّماً ، ما یُری مِنهُ إلّا أطرافُ لِحیَتِهِ ، یُقاتِلُ أشَدَّ قِتالٍ ، فَقُلتُ : یا شَیخُ ! تُقاتِلُ المُسلِمینَ ؟ فَحَسَرَ لِثامَهُ ، وقالَ : أنَا خُزَیمَةُ ، سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : « قاتِل مَعَ عَلِیٍّ جَمیعَ مَن یُقاتِلُ» . ⁽²⁾

.

رجال الکشّیـ به نقل از ابو اسحاق ـ: چون عمّار کشته شد ، خزیمة بن ثابت به خیمه اش آمد و سلاح خود را افکند و بر خود آب ریخت و غسل کرد و سپس جنگید تا کشته شد .

أصحاب الإمام أمیرالمؤمنین علیه السلامـ به نقل از عبد الرحمان بن ابی لیلی ـ: من در صِفّین بودم که مردی ریش سفید را دیدم که دستار بر سر و دهان بند بر صورت دارد و جز دو سوی مَحاسنش دیده نمی شود و به شدّت می جنگد . گفتم : ای پیر! با مسلمانان می جنگی؟ دهان بندش را پایین کشید و گفت : من خزیمه ام . خودم شنیدم که پیامبر خدا فرمود : «همراه علی ، با همه کسانی که با آنها می جنگد ، بجنگ» .

.

۳۳خُلَیدُ بنُ قُرَّةَ الیَربوعِیُّتاریخ الطبری :کانَ ] خُلَیدٌ ] والِیَ خُراسانَ . ⁽¹⁾

وقعة صفّین :بَعَثَ [ الإِمامُ عَلِیٌّ علیه السلام ] خُلَیدا إلی خُراسانَ ، فَسارَ خُلَیدٌ حَتّی إذا دَنا مِن نَیسابورَ بَلَغَهُ أنَّ أهلَ خُراسان قَد کَفَروا ونَزَعوا یَدَهُم مِنَ الطّاعَةِ ، وقَدِمَ عَلَیهِم عُمّالُ کِسری مِن کابُلَ ، فَقاتَلَ أهلَ نَیسابورَ فَهَزَمَهُم وحَصَرَ أهلَها ، وبَعثَ إلی عَلِیٍّ بِالفَتحِ وَالسَّبیِ . ⁽²⁾

۳۴رِبعِیُّ بنُ کَاسوقعة صفّین :اِستَعمَلَ [ الإِمامُ عَلِیٌّ علیه السلام ]رِبعِیَّ بنَ کاسٍ عَلی سَجِستانَ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

الکامل فی التاریخ :بَعدَ خُروجِ حَسَکَةَ فی سَجِستانَ کَتَبَ عَلِیٌّ علیه السلام إلی عَبدِ اللّهِ بنِ العَبّاسِ یَأمُرُهُ أن یُوَلِّیَ سَجِستانَ رَجُلاً ویُسَیِّرَهُ إلَیها فی أربَعَةِ آلافٍ ، فَوَجَّهَ رِبِعیَّ بنَ کاسٍ العَنبَرِیَّ ومَعَهُ الحُصَینُ بنُ أبی الحُرِّ العَنبَرِیُّ ، فَلَمّا وَرَدَ سَجِستانَ قاتَلَهُم حَسَکَةُ وقَتَلوه ، وضَبَطَ رِبِعیُّ البِلادَ . ⁽⁵⁾

.

۳۳ . خُلَید بن قُرّه یَربوعی

۳۴ . رِبعیّ بن کاس

۳۳خُلَید بن قُرّه یَربوعیتاریخ الطبریـ در یادکردِ خُلَید بن قُرّه ـ: او فرماندار خراسان بود .

وقعة صِفّین :[ علی علیه السلام ] خلید را به خراسان فرستاد. خلید ، حرکت کرد و چون به نزدیک نیشابور رسید ، خبر یافت که خراسانیانْ کافر شده و دست از اطاعت کشیده اند و کارگزاران کَسرا از کابل بر آنها درآمده اند . پس خُلَید ، با نیشابوریان جنگید و آنان را فراری داد و اهالی آن جا را محاصره کرد و [ خبر] پیروزی را به همراه اسیران ، به سوی علی علیه السلام فرستاد . ⁽¹⁾

۳۴رِبعیّ بن کاسوقعة صفّین :[ علی علیه السلام ] رِبْعیّ بن کاس را بر سیستان گمارد .

الکامل فی التاریخ :پس از شورش حَسَکه در سیستان ، علی علیه السلام به عبد اللّه بن عبّاس ، نامه نوشت و فرمان داد تا مردی را بر حکومت سیستان بگمارد و او را با چهارهزار نفر به آن جا گسیل دارد . ابن عبّاس ، رِبعی بن کاس عنبری را روانه کرد و حصین بن ابو حرّ عنبری را نیز همراهش کرد . پس چون وارد سیستان شد ، حَسَکه با آنها درگیر شد و آنها او را کشتند و رِبعی ، شهرها[ی سیستان] را مهار کرد .

.

۳۵الرَّبیعُ بنُ خُثَیمٍالربیع بن خثیم ۱ الثوری یُکنّی أبا یزید . وهو من أصحاب عبد اللّه بن مسعود ⁽¹⁾. اشتهر بالزهد ⁽²⁾، فعُدَّ أحد الزهّاد الثمانیة المعروفین ⁽³⁾. جاء إلی أمیر المؤمنین علیه السلام فی وقعة صفّین مع جماعة من القرّاء ، فقال : قد شککنا فی هذا القتال ! ولا غنی بک ولا بالمسلمین عمّن یقاتل المشرکین ، فولّنا بعض هذه الثغور لنقاتل عن أهله ، فولّاهم ثغر قزوین والریّ . وولّاه علیهم ⁽⁴⁾. فهو إذاً لم یعرف الحقّ ، وارتاب عند اشتعال نار الفتنة ، مع ادّعائه الزهد والقداسة والإعراض عن الدنیا ، ورغب عن أمیر المؤمنین علیه السلام الَّذی کان محور الحقّ وفارقه . بید أنّ بعض الرجالیّین أثنَوا علیه ⁽⁵⁾، ولکن حسبنا فی ذمّه تخلّفه وکلامه الآنف الذکر . ومن هنا إذا لم تقترن العبادة والزهد بالوعی والعمق فهذه هی عاقبتها . توفّی فی الکوفة أیّام عبید اللّه بن زیاد ⁽⁶⁾. فالظاهر أنّ خواجة ربیع المدفون فی خراسان وفی جوار الإمام الرضا علیه السلام هو غیر ربیع بن خثیم الَّذی توفّی بالکوفة ، ولعلّه من أصحاب الصادق علیه السلام .

.

۳۵ . ربیع بن خُثیم

۳۵ربیع بن خُثیم ⁽¹⁾ابو یزید ، رَبیع بن خُثَیم ثَوْری ، از یاران عبد اللّه بن مسعود و به زهد ، شُهره بود . او را یکی از هشت زاهد مشهور [ صدر اسلام] به شمار آورده اند . او در هنگام جنگ صِفّین ، با گروهی از قاریان به محضر علی علیه السلام آمد و گفت : در جنگ با معاویه تردید دارم و تو و مسلمانان ، از جنگ با مشرکان ، بی نیاز نیستی . پس ما را به یکی از این مرزها بگمار تا در آن جا بجنگیم . امام علی علیه السلام هم او را به فرماندهی گروهی از قاریان گماشت و آنها را به اطراف قزوین و ری ، گسیل داشت . او با همه ادّعای تقدّس و زهد و دنیاگریزی ، حق را نشناخت و در هنگامه اوجگیریِ فتنه ، تردید کرد و سرِ خویش گرفت و از علی علیه السلام ـ که محور حق بود ـ جدا شد . گو این که برخی از رجالیانْ او را ستوده اند ، امّا همین تخلّف ، آن هم با این تعبیر ، در ناستودگی او بسنده است و از سوی دیگر ، هشداری است که اگر عبادت و زهد با شعور و ژرفنگری در نیامیزد ، فرجامش چنین خواهد بود . او در کوفه و به هنگام حکومت عبید اللّه بن زیاد درگذشت . ظاهرا خواجه ربیع مدفون در مشهد ، شخص دیگری غیر از ربیع بن خثیم است که در کوفه درگذشت و شاید از یاران امام صادق علیه السلام باشد .

.

الأخبار الطوالـ فی ذِکرِ مَجیءِ الإِمامِ عَلِیٍّ علیه السلام إلی صِفّینَ ـ: أجابَهُ جُلُّ النّاسِ إلَی المَسیرِ ، إلّا أصحابَ عَبدِ اللّهِ بنِ مَسعودٍ ، وعُبَیَدَةَ السَّلمانِیِّ ، وَالرَّبیعِ بنِ خُثَیمٍ فی نَحوٍ مِن أربَعِمِئَةِ رَجُلٍ مِنَ القُرّاءِ ، فَقالوا : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! قَد شَکَکنا فی هذَا القِتالِ ، مَعَ مَعرِفَتِنا فَضلَکَ ، ولا غِنی بِکَ ولا بِالمُسلِمینَ عَمَّن یُقاتِلُ المُشرِکینَ ، فَوَلِّنا بَعضَ هذِهِ الثُّغورِ لِنُقاتِلَ عَن أهلِهِ . فَوَلّاهُم ثَغرَ قَزوینَ وَالرَّیِّ ، ووَلّی عَلَیهِم الرَّبیعَ بنَ خُثَیمٍ ، وعَقَدَ لَهُ لِواءً ، وکانَ أَوّلَ لِواءٍ عُقِدَ فِی الکوفَةِ . ⁽¹⁾

حلیة الأولیاء عن بلال بن المنذرـ بَعدَ شَهادَةِ الإِمامِ الحُسَینِ علیه السلام ـ: قالَ رَجلٌ : إن لَم أستَخرِجِ الیَومَ سَیِّئَةً مِنَ الرَّبیعِ لِأَحَدٍ لَم أستَخرِجها أبَدا ! قالَ [ الرَّجُلُ ] : قُلتُ : یا أبا یَزیدَ ، قُتِلَ ابنُ فاطِمَةَ علیهاالسلام ، قالَ : فَاستَرجَعَ ، ثُمَّ تَلا هذِهِ الآیَةَ : « قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ عَــلِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهَـدَةِ أَنتَ تَحْکُمُ بَیْنَ عِبَادِکَ فِی مَا کَانُواْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ » ⁽²⁾. قالَ [ الرَّجُلُ ] : قُلتُ : ما تَقولُ ؟ قالَ : ما أقولُ ! إلَی اللّهِ إیابُهُم ، وعَلَی اللّهِ حِسابُهُم . ⁽³⁾

.

الأخبار الطوالـ در یادکردِ آمدن علی علیه السلام به صِفّین ـ: بیشتر مردم به او پاسخ مثبت دادند ، جز یاران عبد اللّه بن مسعود و عُبیده سلمانی و ربیع بن خُثیم به همراه حدود چهارصد تن از قاریان قرآن . آنان عذر آوردند که : ای امیر مؤمنان! ما در این جنگ ، تردید داریم و با آن که برتریِ تو را می دانیم ، ولی تو و مسلمانان از جنگ با مشرکان ، بی نیاز نیستید . پس یکی از این مرزها را به ما بسپار تا از آن ، دفاع کنیم . پس [ علی علیه السلام ] مرز قزوین و ری را به آنان سپرد و ربیع بن خُثیم را فرمانده آنان کرد و برایش پرچمی بست که نخستین پرچم بسته شده در کوفه بود .

حلیة الأولیاءـ به نقل از بلال بن مُنْذر ـ: پس از شهادت امام حسین علیه السلام مردی گفت : اگر امروز خطایی از ربیع نسبت به کسی بیرون نکشم ، دیگر هیچ گاه نخواهم توانست . سپس آن مرد به ربیع گفت : ای ابو یزید! پسر فاطمه علیهاالسلام کشته شد . ربیع ، استرجاع کرد («إنّا للّه » گفت) و سپس این آیه را تلاوت کرد : «بگو : ای خدایِ پدید آورنده آسمان ها و زمین ، [و ای] دانای نهان و آشکار! [به روز حساب ،] تو خود در میان بندگانت ، درباره آنچه در آن اختلاف می کرده اند ، داوری می کنی» . آن مرد گفت : گفتم تو چه می گویی؟ گفت : چه بگویم؟ بازگشتشان به سوی خداست و حساب آنان نیز با هموست!

.

۳۶رُشَیدٌ الهَجَرِیُّرُشید الهَجَری من أصحاب أمیر المؤمنین علیه السلام الواعین الراسخین ⁽¹⁾. وعدّ من أصحاب الإمام الحسن ⁽²⁾والإمام الحسین علیهماالسلامأیضا ⁽³⁾، کان أمیر المؤمنین علیه السلام یعظّمه ویُسمّیه «رشید البلایا» . واخترقت نظرته الثاقبة النّافذة ما وراء عالم الشهادة ، فعُرف بعالِم « البلایا والمنایا » ⁽⁴⁾. قال له الإمام علیه السلام یوما : « کَیفَ صَبرُکَ إذا أرسَلَ إلَیکَ دَعِیُّ بَنی اُمَیَّةَ ، فَقَطَعَ یَدَیکَ ورِجلَیکَ ولِسانَکَ ؟ » . قال : أ یَکونُ آخِرُ ذلِکَ إلَی الجَنَّةِ ؟ ⁽⁵⁾وهکذا ترجم عظمة الصبر ، ودلّ علی صلابته فی محبّته أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه . ولمّا آن ذلک الأوان فعل زیاد بن أبیه فعلته ، ولم یتنازل رشید عن الحقّ إلی أن استشهد وصلب . ⁽⁶⁾

.

۳۶ . رُشَید هَجَری

۳۶رُشَید هَجَریرُشَید هَجَری از فقیهان ، محدّثان و عالمان بزرگ شیعی و از یاران بیدارْ دل و استوارْ گام علی علیه السلام است . او را از یاران امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام نیز شمرده اند . علی علیه السلام رُشَید را بزرگ می داشت و به او «رُشَید بلایا» می گفت . نگاه نافذ او به فراسوی ظاهر دنیا راه یافته بود و از این رو ، او را عالم به حوادث گذشته و آینده دانسته اند . علی علیه السلام روزی به رُشید فرمود : «آن گاه که فرزندْ خوانده بنی امیّه ، در پیِ تو فرستد و دست ها و پاها و زبانت را قطع کند ، چگونه شکیبایی خواهی کرد؟» . رُشید پرسید که : آیا فرجام آن ، بهشت است؟ و بدین سان ، شکوه شکیبایی را رقم زد و استوار گامی در عشق علی علیه السلام را بیان کرد و چون آن هنگامه رسید و زیاد بن اَبیهْ چنان کرد ، او از حق ، روی برنتافت و شهد شهادت نوشید و به دار کشیده شد .

.

الأمالی للطوسی عن بنت رُشید الهَجَری عن رُشید الهَجَری :قال لی حبیبی أمیر المؤمنین علیه السلام : یا رُشید ، کیف صَبرُکَ إذا أرسَلَ إلَیکَ دَعِیُّ بَنی اُمَیَّةَ فَقَطَعَ یَدَیکَ ورِجلَیکَ ولِسانَکَ ؟ فَقُلتُ : یا أمیرَ المُؤمِنینَ ، أ یَکونُ آخِرُ ذلِکَ إلَی الجَنِّةِ ؟ قالَ : نَعَم یا رُشَیدُ ، وأنتَ مَعی فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ . قالَت : فَوَاللّهِ ما ذَهَبَتِ الأَیّامُ حَتّی أرسَلَ إلَیهِ الدَّعِیُّ عُبَیدُ اللّهِ بنُ زِیادٍ ، فَدَعاهُ إلَی البَراءَةِ مِن أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام ، فَأَبی أن یَتَبَرَّأَ مِنهُ ، فَقالَ لَهُ ابنُ زِیادٍ : فَبِأَیِّ میتَةٍ قالَ لَکَ صاحِبُکَ تَموتُ ؟ قالَ : أخبَرَنی خَلیلی صَلَواتُ اللّهِ عَلَیهِ أ نَّکَ تَدعونی إلَی البَراءَةِ مِنهُ فَلا أتَبَرَّأُ ، فَتُقَدِّمُنی فَتَقطَعُ یَدَیَّ ورِجلَیَّ ولِسانی . فَقالَ : وَاللّهِ لَاُکَذِّبَنَّ صاحِبَکَ ، قَدِّموهُ فاَقطَعوا یَدَهُ ورِجلَهُ وَاترُکوا لِسانَهُ ، فَقَطَعوهُ ثُمَّ حَمَلوهُ إلی مَنزِلِنا . فَقُلتُ لَهُ : یا أبَه ، جُعِلتُ فِداکَ ، هَل تَجِدُ لِما أصابَکَ ألَما؟ قالَ : وَاللّهِ لا یابُنَیَّةَ إلّا کَالزِّحامِ بَینَ النّاسِ . ثُمَّ دَخَلَ عَلَیهِ جیرانُهُ ومَعارِفُهُ یَتَوجَّعونَ لَهُ ، فَقالَ : اِیتونی بِصَحیفَةٍ ودَواةٍ أذکُر لَکُم ما یَکونُ مِمّا أعلَمَنیهِ مَولایَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام . فَأَتَوهُ بِصَحیفَةٍ ودَواةٍ ، فَجَعَلَ یَذکُرُ ویُملی عَلَیهِم أخبارَ المَلاحِمِ وَالکائِناتِ ویُسنِدُها إلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام . فَبَلَغَ ذلِکَ ابنَ زِیادٍ ، فَأَرسَلَ إلَیهِ الحَجّامَ حَتّی قَطَعَ لِسانَهُ ، فَماتَ مِن لَیلَتِهِ تِلکَ رَحِمَهُ اللّهُ . ⁽¹⁾

.

الأمالی ، طوسیـ به نقل از دختر رُشَید هَجَری ـ: پدرم گفت : محبوب من ، امیر مؤمنان ، به من فرمود : «ای رشید! چگونه صبر می کنی آن گاه که فرزندْ خوانده بنی امیّه در پیِ تو فرستد و دست و پا و زبانت را ببُرَد؟» . گفتم : ای امیر مؤمنان! آیا پایان آن ، بهشت است؟ گفت : «آری ، ای رشید! و تو در دنیا و آخرت با من خواهی بود» . به خدا سوگند ، مدّت زمانی نگذشته بود که آن حرامزاده ، زیاد بن اَبیهْ ، در پی او فرستاد و او را به بیزاری جستن از امیر مؤمنان فراخواند ؛ امّا رشید ، از این کار خودداری ورزید . زیاد به او گفت : سروَرت به تو گفته است که چگونه می میری؟ گفت : دوست من ـ که درودهای خدا بر او باد ـ به من خبر داده است که تو مرا به بیزاری جُستن از او فرا می خوانی ، امّا من بیزاری نمی جویم . تو هم مرا پیش می اندازی و دست و پا و زبانم را می بُری . ابن زیاد گفت : به خدا سوگند ، کاری می کنم که سخن او دروغ درآید . او را بیاورید و دست و پایش را ببُرید ، امّا زبانش را بگذارید . پس دست و پایش را بریدند و او را به خانه مان آوردند. گفتم : پدرم ! فدایت شوم! آیا از این مصیبت ، درد و رنجی هم می کشی؟ گفت : دخترکم ! به خدا سوگند ، نه ! تنها مانند وقتی است که در تنگنای شلوغی ، گرفتار شوی . پس همسایگان و آشنایان او بر وی درمی آمدند و اظهار همدردی می کردند . رشید گفت : کاغذ و دواتی برایم بیاورید تا از آنچه مولایم امیر مؤمنان به من یاد داده است ، برایتان بگویم . پس کاغذ و دوات را برایش آوردند و به گفتن و املای اخبارِ وقایع و فتنه های آینده آغاز کرد ؛ و آنها را از امیر مؤمنان شنیده بود و به او اِسناد می داد . این موضوع ، به گوش ابن زیاد رسید . او هم حجامتگری را در پی او فرستاد تا زبانش را ببُرد . پس رشید ، شب همان روزی که زبانش را بریدند ، درگذشت . خدایش بیامرزد!

.

الإرشاد عن زیاد بن النّضر الحارثی :کُنتُ عِندَ زِیادٍ إذ اُتِیَ بِرُشَیدٍ الهَجَرِیِّ ، فَقالَ لَهُ زِیادٌ : ما قالَ لَکَ صاحِبُکُ ـ یعَنی عَلِیّا علیه السلام ـ إنّا فاعِلونَ بِکَ ؟قالَ : تَقطَعون یَدَیَّ ورِجلَیَّ وتَصلُبونَنی. فَقالَ زِیادٌ : أمَ وَاللّهِ لَاُکَذِّبَنَّ حَدیثَهُ ، خَلّو سَبیلَهُ. فَلَمّا أرادَ أن یَخرُجَ قالَ زِیادٌ : وَاللّهِ ما نَجِدُ لَهُ شَیئا شَرّا مِمّا قالَ صاحِبُهُ ، اِقطَعوا یَدَیهِ ورِجلَیهِ وَاصلُبوهُ . فَقالَ رُشَیدٌ : هَیهاتَ ، قَد بَقِیَ لی عِندَکُم شَیءٌ أخبَرَنی بِهِ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام . قالَ زِیادٌ : اِقطَعوا لِسانَهُ . فَقالَ رُشَیدٌ : الآنَ وَاللّهِ جاءَ تَصدیقُ خَبَرِ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام . ⁽¹⁾

۳۷زِرُّ بنُ حُبَیشٍزرّ بن حُبیش بن حُباشة الأسدی من الفضلاء والعلماء والقرّاء المطّلعین علی معارف القرآن ، وأحد عیون التابعین ⁽²⁾، ومن أصحاب أمیر المؤمنین علیه السلام الأجلّاء ⁽³⁾. وقد شهد الإمام علیه السلام بوثاقته . وبلغ حبّه وودّه للإمام علیه السلام درجة أنّ أصحاب الرجال عدّوه علویّا ⁽⁴⁾. کان بارعا فی أدب العرب . ووصفته کتب التراجم بأ نّه أعرب النّاس ، وذکرت أنّ عبد اللّه بن مسعود کان یسأله عن العربیّة ⁽⁵⁾. قرأ زرّ القرآن کلّه علی أمیر المؤمنین علیه السلام ⁽⁶⁾، وقرأه عاصم علیه ⁽⁷⁾، وکان عاصم من القرّاء السبعة وکبار علماء الکوفة فی القرن الثانی . عُمِّر زرّ طویلاً ، وتوفّی حوالی سنة ۸۰ ه ⁽⁸⁾، وهو ابن مئة وعشرین سنة . ⁽⁹⁾

.

۳۷ . زِرّ بن حُبَیش

الإرشادـ به نقل از زیاد بن نَضْر حارثی ـ:نزد زیاد بودم که رُشَید هَجَری را آوردند . زیاد به او گفت : سرورت (یعنی علی علیه السلام ) به تو گفته است که ما با تو چه می کنیم؟ گفت : دست و پایم را می بُرید و به دارم می کشید . زیاد گفت : به خدا سوگند ، کاری می کنم که سخنش دروغ درآید . آزادش بگذارید . و چون رشید خواست بیرون برود ، زیاد گفت : به خدا سوگند ، کاری بدتر از آنچه سرورش خبر داده ، نمی توانیم بر سرش بیاوریم . دست و پایش را ببُرید و به دارش کشید . رشید گفت: چنین مباد! هنوز کار دیگری از شما مانده که امیر مؤمنان ، خبرش را به من داده [و هنوز نکرده اید]. زیاد گفت : زبانش را ببُرید . رشید گفت : به خدا سوگند ، اکنون [سببِ] تصدیق خبر امیر مؤمنان ، فرا رسید .

۳۷زِرّ بن حُبَیشزرّ بن حُبَیش بن حُباشه اسدی از فاضلان ، عالمان ، قاریان و آگاهان به معارف قرآن و از چهره های والای تابعیان و از یاران بزرگوار علی علیه السلام است که مولا به وثاقتش گواهی داده است . همگامی و همدمی او با علی علیه السلام چنان بوده است که رجالیان ، او را با عنوان «علوی» یاد کرده اند . او در ادب عرب ، چیره دست بود . منابع شرح حال نگاری از او با عنوان «عرب ترینِ مردم» یاد کرده و آورده اند که عبد اللّه بن مسعود ، مسائل ادبی عربی را از او می پرسید . او تمام قرآن را در محضر علی علیه السلام خواند . عاصم ، از قاریان و عالمان بزرگ قرن دوم کوفه و از «قُرّاء سبعه» ، قرآن را بر وی خوانده است . زندگی زرّ ، طولانی گشت . او در حدود سال ۸۰ هجری و در ۱۲۰ سالگی زندگی را بدرود گفت .

.

میزان الاعتدال عن زرّ بن حُبیش :قَرَأتُ القُرآنَ کُلَّهُ عَلی عَلِیٍّ علیه السلام فَلَمّا بَلَغُت : «وَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّــلِحَـتِ فِی رَوْضَـاتِ الْجَنَّـاتِ» ⁽¹⁾بَکی حَتّی ارتَفَعَ نَحیبُهُ . ⁽²⁾

۳۸زِیادُ بنُ أبیهِهو زیاد بن سُمیَّة ؛ وهی اُمّه ، وقبل استلحاقه بأبی سفیان یقال له : زیاد بن عبید الثقفی ، تحدّثنا عنه مجملاً فی مدخل البحث . کان من الخطباء ⁽³⁾والساسة . اشتهر بذکائه المفرط ومکره فی میدان السیاسة ⁽⁴⁾. ولدته سمیّة ، الَّتی کانت بغیّا من أهل الطائف ⁽⁵⁾ـ وکانت تحت عبید الثقفی ⁽⁶⁾ـ فی السنة الاُولی من الهجرة ⁽⁷⁾. أسلم زیاد فی خلافة أبی بکر ⁽⁸⁾. ولفت نظر عمر فی عنفوان شبابه بسبب کفاءته ودهائه السیاسی ⁽⁹⁾، فأشخصه فی أیّام خلافته إلی الیمن لتنظیم ما حدث فیها من اضطراب ⁽¹⁰⁾. کان عمر بن الخطّاب قد استعمله علی بعض صدقات البصرة أو بعض أعمال البصرة ⁽¹¹⁾. کان زیاد یعیش فی البصرة ، وعمل کاتبا لولاتها : أبی موسی الأشعری ⁽¹²⁾، والمغیرة بن شعبة ⁽¹³⁾، وعبد اللّه بن عامر ⁽¹⁴⁾. وکان کاتبا ⁽¹⁵⁾ومستشارا ⁽¹⁶⁾لابن عبّاس فی البصرة أیّام خلافة الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام . ولمّا توجّه ابن عبّاس إلی صفّین جعله علی خراج البصرة ودیوانها وبیت مالها ⁽¹⁷⁾. وعندما امتنع أهل فارس وکرمان من دفع الضرائب ، وطردوا والیهم سهل بن حُنیف ، استشار الإمام علیه السلام أصحابه لإرسال رجل مدبّر وسیاسی إلیهم ، فاقترح ابن عبّاس زیادا ⁽¹⁸⁾، وأکّد جاریةُ بن قدامة هذا الاقتراح ⁽¹⁹⁾. فتوجّه زیاد إلی فارس وکرمان ⁽²⁰⁾. وتمکّن بدهائه السیاسی من إخماد نار الفتنة . وفی تلک الفترة نفسها ارتکب أعمالاً ذمیمة فاعترض علیه الإمام علیه السلام ⁽²¹⁾. لم یشترک زیاد فیحروب الإمام علیه السلام ، وکان مع الإمام وابنه الحسن المجتبی علیهماالسلامحتی استشهاد الإمام علیه السلام ، بل حتی الأیّام الاُولی من حکومة معاویة ⁽²²⁾. ثمّ زلّ بمکیدة معاویة ، ووقع فیما کان الإمام قد حذّره منه ⁽²³⁾، وأصبح أداةً طیّعة لمعاویة تماما ، من خلال مؤامرة الاستلحاق . وسمّاه معاویة أخاه ⁽²⁴⁾. وشهد جماعة علی أ نّه ابن زنا ⁽²⁵⁾. وهکذا أصبح زیاد بن أبی سفیان ! ! کانت المفاسد والقبائح متأصّلة فی نفس زیاد ، وقد أبرز خبث طینته واسوداد قلبه فی بلاط معاویة . ولّاه البصرة فی بادئ الأمر ، ثمّ صار أمیرا علی الکوفة أیضا ⁽²⁶⁾. ولمّا أحکم قبضته علیهما لم یتورّع عن کلّ ضرب من ضروب الفساد والظلم ⁽²⁷⁾. وتشدّد کثیرا علی النّاس ، خاصّة شیعة الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام ⁽²⁸⁾، إذ سجن الکثیرین منهم فی سجون مظلمة ضیّقة أو قتلهم ⁽²⁹⁾. وأکره النّاس علی البراءة من الإمام علیه السلام ⁽³⁰⁾وسبّه ⁽³¹⁾مصرّا علی ذلک . هلک زیاد بالطاعون ⁽³²⁾سنة ۵۳ ه ⁽³³⁾وهو ابن ۵۳ سنة ⁽³⁴⁾، بعد عقدٍ من الجور والعدوان والنّهب ونشر القبائح وإشاعة الرجس والفحشاء ، وخَلّفَ من هذه الشجرة الخبیثة ثمرة خبیثة تقطر قبحا ، وهو عبید اللّه الَّذی فاق أباه فی الکشف عن سوء سریرته وظلمه لآل علیّ علیه السلام وشیعته . کان زیاد نموذجا واضحا للسیاسی الَّذی له دماغ مفکّر ، ولکن لیس له قلب وعاطفة قطّ ! ! کان الشرَه ، والعَبَث ، والنّفاق فی معاملة النّاس من صفاته الَّتی أشار إلیها الإمام علیه السلام فی رسالة موقظة منبِّهة ⁽³⁵⁾. کان زیاد عظیما عند طلّاب الدنیا الذین یَعظُم فی عیونهم زبرجها وبهرجها ؛ ولذا مدحوه بالذکاء الحادّ والمکانة السامیة ⁽³⁶⁾. بَید أنّ نظرة إلی ما وراء ذلک تدلّنا علی أ نّه لم یَرْعَوِ من کلّ رجسٍ ودنسٍ وقبحٍ وخبث ، حتی من تغییر نسبه أیضا .

.

۳۸ . زیاد بن اَبیهْ

میزان الاعتدالـ به نقل از زرّ بن حُبَیش ـ: همه قرآن را نزد علی علیه السلام خواندم و چون به آیه : «و آنان که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند ، در باغ های بهشت اند» رسیدم ، آن قدر گریست که ناله اش بلند شد .

۳۸زیاد بن اَبیهْاو به نام مادرش سُمَیّه ، «زیاد بن سُمیّه» خوانده می شد و پیش از نسبت داده شدنش توسّط معاویه به ابوسفیان ، وی را «زیاد بن عُبَید ثَقَفی» نیز می خواندند . در مقدّمه این بخش ، به اجمال از زیاد ، سخن گفتیم . زیاد از خطیبان و سیاستمدارانی است که به هوش سرشار و نیرنگ در میدان سیاست، شُهره اند . سمیّه ـ که زنی بدکار از مردمان طائف و در عقد ازدواج عُبَید ثَقَفی بود ـ او را به سال اوّل هجری بزاد . زیاد ، به روزگار خلافت ابوبکر ، مسلمان شد و در عنفوان جوانی به خاطر کفایت و هوش سیاسی اش مورد توجّه عمر قرار گرفت . عمر ، او را به هنگام خلافتش برای ساماندهی برخی از ناهنجاری ها به یمن ، گسیل داشت و زمانی نیز برای اخذ زکات بصره و برخی نواحی آن ، وی را به آن جا اعزام کرد . زیاد در بصره می زیست و مدّتی سِمَت کتابت فرمانداران آن دیار : ابو موسی اشعری ، مُغَیرة بن شُعبة و عبد اللّه بن عامر را به عهده داشت . پس از خلافت علی علیه السلام او در بصره کاتب و مشاور عبد اللّه بن عبّاس بود ، و چون ابن عبّاس عازم جنگ صِفّین شد ، وی را جانشین خود در خراج و بیت المال و دیوان بصره کرد . هنگامی که اهل فارس و کرمان از دادن مالیات ، سر برتافتند [و با شورش بر] فرماندار آن دیار ، سهل بن حُنَیف ، وی را اخراج کردند ، علی علیه السلام با یارانش به رایزنی پرداخت که مرد مدبّر و سیاستمداری را به آن دیار ، گسیل دارد . ابن عبّاس ، زیاد را پیشنهاد کرد و جاریة بن قُدامه بر این پیشنهاد ، تأکید کرد و بدین سان ، زیاد ، از سوی علی علیه السلام به حکومت فارس و کرمان ، گماشته شد ⁽¹⁾و با سیاستمداری و زیرکی ، فتنه را خاموش کرد ؛ ولی پس از آن ، کارهای ناشایستی انجام داد و اعتراض امام علیه السلام را برانگیخت . زیاد در هیچ یک از جنگ های علی علیه السلام شرکت نداشت و تا روزگار شهادت علی علیه السلام و حتی در آغازین روزهای خلافت معاویه ، با علی علیه السلام و فرزندش امام حسن علیه السلام بود . امّا زیاد ، تحت تأثیر نیرنگ های معاویه لغزید و در آنچه علی علیه السلام وی را از آن بیم داده بود ، واقع شد و با توطئه «پیدا شدن پدرش» ، یکسر در اختیار معاویه قرار گرفت . معاویه او را برادر خود خواند و چند نفر نیز بر زنازاده بودنِ او شهادت دادند و بدین سان ، او «زیاد بن ابی سفیان» شد! زیاد که ریشه در تباهی ها و زشتی ها داشت ، در دربار معاویه بود که بد نهادی و تیره جانی خود را بروز داد . او ابتدا فرماندار بصره و سپس کوفه و بصره شد و چون بر کوفه و بصره یکجا تسلّط یافت ، از هیچ گونه فساد و ستم بارگی کوتاهی نکرد و بر مردمان ، بخصوص شیعیان علی علیه السلام بسی سخت گرفت و بسیاری را در سیاه چال ها زندانی کرد و یا به قتل رساند. زیاد ، مردمان را بر بیزاری جُستن از امام علی علیه السلام و دشنام دادن به مولا ، مجبور کرد و بر این کار ، پافشاری می کرد . زیاد پس از ده سال ستم و تجاوز و قتل و غارت و زشتی آفرینی و پلیدی گستری ، به سال ۵۳ هجری و در ۵۳ سالگی بر اثر طاعون در گذشت ؛ امّا از این شجره خبیث ، ثمره ای خبیث و سرشار از زشتی به نام «عبید اللّه » باقی ماند که در تیره جانی ، ستم بارگی و ظلم به آل علی علیه السلام و شیعیان مولا ، از پدر ، فراتر بود . زیاد ، نمونه روشنی است از سیاستمدارانی که از هوش و ذکاوت برخوردارند ؛ امّا قلب و عاطفه ، هرگز! شکم بارگی ، هرزگی ، نفاق و دورویی در برخورد با مردم ، از جمله ویژگی های اوست که علی علیه السلام در نامه ای بیدار کننده ، به آنها اشاره کرده است . او در نزد کسانی که دنیامداری و کشش ها و جاذبه های دنیایی در چشمشان بزرگ می نماید ، بزرگ بود و بدین سان ، به هوش سرشار و جایگاه بلند ، ستوده می شد ؛ امّا با نگاهی عمیق تر ، از پلیدی و زشتی و آتشْ نهادی هیچ کم نداشت ، آن سان که نَسَب خود را نیز تغییر داد .

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

سیر أعلام النّبلاءـ فی ذِکرِ زِیادِ بنِ أبیهِ ـ: هُوَ زِیادُ بنُ عُبَیدٍ الثَّقَفِیُّ ، وهُوَ زِیادُ بنُ سُمَیَّةَ ، وهِیَ اُمُّهُ ، وهُوَ زِیادُ بنُ أبی سُفیانَ الَّذِی استَلحَقَهُ مُعاوِیَةُ بِأَ نَّهُ أخوهُ . کانَت سُمَیَّةُ مَولاةً لِلحارِثِ بنِ کَلَدَةَ الثَّقَفِیُّ طَبیبِ العَرَبِ . یُکنّی أبَا المُغیرَةِ . لَهُ إدراکٌ ، وُلِدَ عامَ الهِجرَةِ ، وأسلَمَ زَمَنَ الصِّدّیقِ وهُوَ مُراهِقٌ ، وهُوَ أخو أبی بَکرَةَ الثَّقَفِیِّ الصَّحابِیِّ لِاُمِّهِ ، ثُمَّ کانَ کاتِبا لِأَبی موسَی الأَشعَرِیِّ زَمَنَ إمرَتِهِ عَلَی البَصرَةِ ... . وکانَ کاتِبا بَلیغا ، کَتَبَ أیضا لِلمُغیرَةِ ولاِبنِ عَبّاسٍ ، ونابَ عَنهُ بِالبَصرَةِ . یُقالُ : إنَّ أبا سُفیانَ أتَی الطّائِفَ ، فَسَکَرَ ، فَطَلَبَ بَغَیِّا ، فَواقَعَ سُمَیَّةَ ، وکانَت مُزَوَّجَةً بِعُبَیدٍ ، فَوَلَدَت مِن جَماعَهٍ زیادا ، فَلَمّا رَآهُ مُعاوِیَةُ مِن أفرادِ الدَّهرِ ، استَعطَفَهُ وَادَّعاهُ ، وقالَ : نَزَلَ مِن ظَهرِ أبی . ولَمّا ماتَ عَلِیٌّ علیه السلام ، کانَ زِیادٌ نائِبا لَهُ عَلی إقلیمِ فارِسٍ . ⁽¹⁾

.

سیر أعلام النبلاءـ در یادکردِ زیاد بن اَبیهْ ـ: او زیاد بن عُبَید ثَقَفی و یا با نسبت داده شدن به مادرش ، زیاد بن سمیّه است و همان کسی است که پس از الحاق به معاویه و ادّعای برادری او ، زیاد بن ابی سفیان خوانده شد . این سُمیّه ، کنیز ابو مُغَیره حارث بن کَلْده ثقفی ، پزشک عرب ، بود . زیاد ، در سال هجرت به دنیا آمد و دوران پیامبر صلی الله علیه و آله را درک کرد . در نوجوانی و در زمان خلافت ابوبکر ، مسلمان شد . او برادر مادری ابوبکره ثقفی است که از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله بود . زیاد که مُنشی زبردستی بود ، به هنگام حکومت ابو موسی اشعری بر بصره ، کاتب وی ... و پس از او کاتب مُغَیره و ابن عبّاس نیز شد . او به جانشینی ابن عبّاس در بصره نیز رسید . چون معاویه او را از نوادر روزگار دید ، وی را به سوی خود کشید و ـ بر اساس شهادت کسی که می گفت : ابوسفیان به طائف آمد و مست کرد و زن بدکاره ای طلبید و با سمیّه ـ که همسر عبید بود ـ درآمیخت ـ ادّعا کرد که نطفه او از پشت پدر وی است . به هنگام وفات علی علیه السلام ، زیاد ، [ از سوی ابن عبّاس ،] نایب او بر استان فارس بود .

.