مشخصات کتاب

سرشناسه : امین، مرتضی، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادی : المیزان فی تفسیر القرآن. فارسی. برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : معارف قرآن در المیزان/ تالیف مهدی امین[برای] سازمان تبلیغات اسلامی، معاونت فرهنگی.

مشخصات نشر : [تهران]: سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر، -۱۳۷۰

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : ۱۳۰۰ریال ؛ ۲۰۰۰ ریال (ج.۲، چاپ اول) ؛ ۳۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ اول)

یادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. معارف قرآن در شناخت خدا

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

موضوع : اسلام -- بررسی و شناخت

شناسه افزوده : طباطبائی، محمدحسین، ۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ . المیزان فی تفسیر القرآن

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. مرکز چاپ و نشر

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. معاونت فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۹۸/ط۲۵م ۹۰۴۲۱۲ ۱۳۷۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۶

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۱-۱۷۴۳

اشاره

مقدمه مولف

اِنَّــهُ لَقُـرْآنٌ کَـــریــمٌ

فـی کِتــابٍ مَکْنُـــــونٍ

لا یَمَسُّــهُ اِلاَّ الْمُطَهَّـــروُنَ

« این قـــــــــرآنـی اســت کــریـــــــــــم! »

« در کتــــــــابــــــــــــــی مکنـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــون! »

« که جز دست پــاکــان و فهـم خاصان بدان نرسد! »

(77 ـ 79/ واقعه)

این کتاب به منزله یک «کتاب مرجع» یا فرهنگ معارف قرآن است

که از «تفسیر المیزان» انتخـاب و تلخیـص، و بر حسب موضوع، طبقه بندی شده است.

در یک « طبقه بندی کلی» از موضوعات قرآن کریم در تفسیر المیزان قریب 77 عنوان انتخاب شد که هر یک یا چند موضوع، عنوانی برای تهیه یک کتاب در نظر گرفته شد. هر کتاب در داخل خود به چندین فصل یا عنوان فرعی تقسیم گردید. هرفصل نیز به سرفصل هایی تقسیم شد. در این سرفصل ها، آیات و مفاهیم قرآنی از متن تفسیـر المیــزان انتخــاب و پس از تلخیص، به روال منطقی طبقه بندی و درج گردید، به طوری که خواننده جوان و محقق ما با مطالعه این مطالب کوتاه وارد جهان شگفت انگیز آیات و معارف قرآن عظیم گردد.

تعدادی از این مجلدات هم گفتارهای مربوط به همین موضوعات و همچنین تحقیقاتی است که علامه طباطبائی رضوان الله علیه درباره اهداف آیات و سوره های قرآن کریم به عمل آورده است. آخرین مجلد منتخبی خلاصه از 21 جلد قبلی است.

در پایان کار، مجموع این معارف به قریب 5 هزار سرفصل بالغ گردید. کار انتخاب مطالب، تلخیص، عنوان بندی و نگارش، قریب 30 سال دوام داشتــه و با توفیق الهی در لیالی مبــارکه قدر سال 1385 پایان پذیرفتــه و آمــاده چــاپ و نشــر گـردیـده است.

در نظر گرفته شد این مجلدات بر اساس سلیقه خوانندگان در شکل ها و قطع های مختلف آماده شود. در قطع وزیری تعداد این مجلدات به 22 رسید. در قطع جیبی هر

عنوان موضوع یک کتاب در نظر گرفته شد و در نتیجه به 77 جلد رسید.

از این مجلدات تاکنون 3 جلد به قطع وزیری با عنوان « معارف قرآن در المیزان» شامل عناوین: معارف قرآن در شناخت خدا، نـظام آفرینش، ملائکه و جن و شیطان ( از انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی،) و 5 جلد به قطع جیبی با عنوان « تفسیر علامه- تفسیر موضوعی المیزان » شامل عناوین: قضا و قدر در نظام آفرینش، خانواده، جنگ و صلح، جن و شیطان، غذا و تغذیه انسان ( از انتشارات موسسه قرآنی تفسیر جوان - مفتاح دانش و بیان جوان - آستان قدس رضوی،) چاپ و منتشر گردیده است.

مجلدات حاضر بدون امتیاز تالیف است!

هر ناشری می تواند در اشاعه معارف آسمانی قرآن نسبت به چاپ و نشر آنها ( با عناوین مناسب و مربوط) اقدام نماید و هر موسسه یا فردی آنها را در سایت اینترنتی خود قرار دهد!

هدف تألیف این کتاب

هـــــدف از تهیه این مجموعــه و نوع طبقه بندی مطالب در آن، تسهیل مراجعه به شرح و تفسیر آیات و معارف قرآن شریف، از جانب علاقمندان علوم قرآنی، مخصوصا محققین جوان است که بتوانند اطلاعات خود را از طریق بیان مفسری بزرگ چون علامه فقید آیة اللّه طباطبایی دریافت کنند و برای هر سؤال پاسخی مشخص و روشــن داشتـــه باشنــد!

ضرورت تألیف این کتاب

سال های طولانی، مطالب متعدد و متنوع درباره مفاهیم قرآن شریف می آموختیم اما وقتی در مقابل یک سؤال درباره معارف و شرایع دین مان قرار می گرفتیم، یک جواب مدون و مشخص نداشتیم بلکه به اندازه مطالب متعدد و متنوعی که شنیده بودیم باید جواب می دادیم. زمانی که تفسیر المیزان علامه طباطبایی، قدس اللّه سرّه الشریف، ترجمه شد و در دسترس جامعه مسلمان ایرانی قرار گرفت، این مشکل حل شد و جوابی را که لازم بود می توانستیم از متن خود قرآن، با تفسیر روشن و قابل اعتمادِ فردی که به اسرار مکنون دست یافته بود، بدهیم. اما آنچه مشکل می نمود گشتن و پیدا کردن آن جواب از لابلای چهل (یا بیست) جلد ترجمه فارسی این تفسیر گرانمایه بود.

این ضرورت احساس شد که مطالب به صورت موضوعی طبقه بندی و خلاصه شود و در قالب یک دائرة المعــارف در دستــرس همه دین دوستان قرارگیرد. این همان انگیزه ای بـود کـه مـوجب تهیه این مجلــدات گــردید.

بدیهی است این مجلدات شامل تمامی جزئیات سوره ها و آیات الهی قرآن

نمی شود، بلکه سعی شده مطالبی انتخاب شود که در تفسیر آیات و مفاهیم قرآنی، علامه بزرگوار به شرح و بسط و تفهیم مطلب پرداخته است.

اصــول ایــن مطــالــب با تــوضیــح و تفصیــل در « تفسیر المیزان» موجود است کــه خـواننــده می تواند برای پی گیری آن ها به خود المیزان مراجعه نماید. برای این منظور مستند هــر مطلــب با ذکــر شمــاره مجلــد و شماره صفحه مربوطه و آیه مـورد استناد در هر مطلب قید گردیده است. ( ذکراین نکته لازم است که ترجمه تفسیرالمیزان در اوایل انتشار از دهه 50 به بعد به صورت مجموعه 40 جلدی و از دهه 60 به بعد به صورت مجموعه 20 جلدی منتشر شده و یا در لوح های فشرده یا در اینترنت قرار گرفته است، به تبع آن نیز در تهیه مجلدات اولیه این کتابها (تا پایان تاریخ ادیان) از ترجمه 40 جلدی اولیه و در تهیه مجلدات بعدی از ترجمه 20 جلدی آن و یا از لوح های فشرده استفاده شده است، لذا بهتراست درصورت نیاز به مراجعه به ترجمه المیزان، علاوه برشماره مجلدات، ترتیب عددی آیات نیز، لحاظ شود.)

... و ما همه بندگانی هستیم هر یک حامل وظیفه تعیین شده از جانب دوست و آنچه انجــام شــده و می شـود، همه از جانب اوست !

و صلوات خدا بر محمّد مصطفی (صلی الله علیه و آله) و خاندان جلیلش باد که نخستین حاملان این وظیفه الهی بودند و بر علامه فقید آیة اللّه طباطبایی و اجداد او،

و بر همه وظیفه داران این مجموعه شریف و آباء و اجدادشان باد،

که مسلمان شایسته ای بودند و ما را نیز در مسیــر شنــاخت

اسـلام واقعی پرورش دادنـد ...!

فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنی بِالصَّالِحینَ!

لیلة القدر سال 1385

سید مهدی (حبیبی) امین

اظهار نظرها درباره چاپ های نخست

پس از چاپ اول 3 جلد از « معارف قرآن در المیزان » در سالهای70، استقبال محققین و دانشمندان به جائی رسید که ما را بر آن داشت تا قبل از آغاز مطالعه این کتاب، سری بزنیم به سایت های اینترنتی و جراید کشور، نقد و اظهار نظر هائی را که درباره چاپ قبلی این مجموعه با ارزش از طرف پژوهشگران محترم اظهار شده است، درج کنیم:

1-« درسـایت روزنامه جمهوری اسـلامی ...www.magiran.com/npview » در صفحه عقیدتی در تاریخ 03/07/1385 درباره مجموعه «معارف قرآن در المیزان» چنین آمده است:

« معارف قرآن در المیزان نام کتابی است که به کوشش سید مهدی امین تنظیم گردیده و توسط سازمان تبلیغات اسلامی منتشر شده است. این کتاب با دقت تمام معارف مختلف قرآن کریم را که در تفسیر المیزان شرح و تبیین یافته است انتخاب و تلخیص کرده و با یک طبقه بندی ارزشمند موضوعی شیفتگان فرهنگ و معارف قرآنی را برای دست یابی سریع به آن یاری و مساعدت نموده است .

تنظیم کننده این معارف غنی در مقدمه ای که بر جلد اول و دوم این کتاب نگاشته است درباره این اثر که در حکم کتاب « مرجع» برای آشنایی با فرهنگ و معارف قرآنی است، چنین می نویسد: ( ... نویسنده محترم روزنامه جمهوری، کلیاتی از مقدمه مولف را از جلد اول و دوم کتاب نقل کرده است.)

2-« در سایت گودریدز www.goodreads.com/book/show/8553126 » که در آن از همه جای دنیا افراد علاقمند به کتاب می توانند بهترین کتابهائی را که خوانده اند معـرفی کنند، آقای محمد رضــا ملائی از شهر مقدس مشهد مشخصاتی از جـلد اول « معارف قرآن در المیزان» را همراه با کتابهای مورد علاقه اش معرفی کرده و چنین اظهار نموده است:

« ... تو تهران تو کتابخونه پیدا کردم، صد صفحه اش رو خوندم، ولی مشهد هیچ جا پیداش نکردم، آیات سنگین قرآن رو برداشته بود تفسیر علامه رو آورده بود. حیف شد واقعا، این کتاب رو هر کی داره، دو برابر قیمت ازش می خرم، بهم اطلاع بدین ...!»

3-« روانشاد حجت الاسلام دکتر کبیری استاد دانشگاه » در یکی از سخنرانی های خود در مسجد شفا درباره « جلد دوم معارف قرآن در المیزان» اظهار داشت:

« ... این کتاب را اول شب باز کردم عناوین چنان جذبم می کردند که دیدم همان شب تا آخر کتاب را خوانده ام!»

4-« سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی

www.tebyan.net» در موارد عدیده از کتاب « معارف قرآن در المیزان» مطالب زیادی نقل کرده، از جمله در سال 1382 شرح کامل « اسماء و صفات الهی» را نقل کرده که مورد استقبال و اقتباس سایت های دیگر هم قرار گرفته است و تعداد بازدید کنندگان آن، در تاریخ مراجعه، به 29185 نفر رسیده بود.

5-« سایت دارالقرآن کریم www.telavat.com » نیز به معرفی « معارف قرآن در المیزان » پرداخته و می نویسد:

« این کتاب فرهنگ معارف قرآن است که از تفسیر شریف المیزان انتخاب و تلخیص و بر حسب موضوع طبقه بندی شده است. طرح این منبع در 9 جلد به شرح زیر است:

1- معارف قرآن در شناخت خداوند؛ 2 . معارف قرآن در شناخت جهان و نظام آفرینش؛ 3. آفرینش انسان و موجودات قبل از او؛ 4. فطرت انسان؛ 5. تاریخ انسان و جریان مدنیّت و ادیان الهی؛ 6. اسلام، حرکت نهایی و وراثت زمین؛ 7. تمدن و قوانین جامعة صالح و موعود اسلامی؛ 8. اصول تربیت و خانواده اسلامی؛ 9. مراحل بعدی حیات تا لقاء الله. ظاهراً تاکنون 3 جلد اول آن انتشار یافته و بقیه مجلدات آن آماده نشده است.»

6-« سایت شهر مجازی قرآن www.quranct.com » از جلد اول « معارف قرآن در المیزان» مطالبی بطور مفصل در چند صفحه درباره « اسماء و صفات الهی» با سر فصل های زیر نقل کرده است: اسماء و صفات الهی. تقسیم بندی صفات الهی. تعداد اسماء حسنی.

7-« سایت Islamquest» در پاسخ پرسش های خوانندگان خود در موارد عدیده از « معارف قرآن در المیزان» استفاده کرده است.

8-« سایت حوزه www.hawzah.net » تحت عنوان « جوانه های جاوید» بررسی هایی درباره: «سبک های تفسیری علامه طباطبائی ره و شناخت نامه المیزان،» انجام داده، منابع تفسیر و کتابهای مربوط به المیزان را شمارش کرده است و در باره « معارف قرآن در المیزان» می نویسد:

« مجموعه معارف قرآن در المیزان که به منزله مرجع یا فرهنگ معارف قرآن است، توسط سید مهدی امین از تفسیرالمیزان انتخاب و تلخیص گردیده که بر حسب موضوع طبقه بندی شده است از این اثر تا کنون سه جلد با عنوان معارف قرآن در شناخت خدا، معارف قرآن در شناخت جهان و معارف قرآن در شناخت ملائکه، جنّ و شیطان تدوین و توسط سازمان تبلیغات اسلامی به چاپ رسیده است.» « سایت حوزه» همچنین به عنوان منابع پژوهش مقطع دبیرستان، موضوع: کنش و واکنش (عمل ها و عکس العمل ها ) از « معارف قرآن در المیزان» نام برده است.

9-« سایت اسلام پدیا – اصطلاحات قرآنی islampedia.ir » در شرح اصطلاحات «آسمان های هفت گانه در قرآن» و « الحی القیوم در آیات قرآن» همچنین «رطب و یابس و کتاب مبین در قرآن» مطالب مفصلی از « معارف قرآن در المیزان» را نقل کرده است.

علاوه بر سایت های فوق الذکر قریب به 50 سایت دیگر نیز از مجلدات « معـارف قـرآن در

الـمیزان» استفاده کرده و یا آنها را به عنوان منابع تحقیق و مطالعه به خوانندگان خود معرفی کرده اند که برای رعایت اختصار از شرح آنها صرف نظر می شود.

در حال حاضر هم –

مولف همه این 22 جلد را در سایت خود تحت عنوان « معارف قرآن در المیزان» در دو نسخه PDF و WORD در اینترنت جهت مطالعه و دانلود و کپی برداری قرار داده که با جستجو در «گوگل» این سایت قابل مشاهده است.

در این زمینه قبلاَ موسسه قرآنی تفسیر جوان نسخه های جیبی آن را که در 77 جلد تحت عنوان « تفسیر علامه یا تفسیر موضوعی المیزان» تهیه شده در سایت « www.Tafsirejavan.com » خود قرارداد تا همگان سریعا به آن دسترسی داشته باشند.

اخیرا نیز موسسه قرآنی قائمیه «www.Ghaemiyeh.com » در شهر اصفهان از 77 جلد مزبور در سایت خود با شیوه بسیار جامع و با فهرست دیجیتالی استفاده کرده که علاوه بر نسخه PDF از چند فرمت دیگر نیز امکاناتی برای سهولت دانلود و کپی برداری فراهم آورده است!)

برخی افراد یا هیئت هائی علمی نیز در پژوهش های خود به « معارف قرآن در المیزان» مراجعه داشتند، بانوان دانشمندی که به تأیید خود متجاوز از 25 سال در المیزان تحقیق می کردند، پس از دسترسی به این کتاب، تحقیقـات خود را بر اساس عناویـن آن، از متن اصلی المیزان دنبال می کنند.

حضرت آیت الله حاج سید رضی شیرازی « دامة افاضاته » در روزهای آغازین که مولف فهرست عناوین جلد اول این مجموعه را تهیه و به محضر معظم له ارائه نمود، پس از مطالعه کامل، توصیه فرمودند: « برخی عناوین بسیار جذاب بود و من چند بار دنبال این بودم که اصل مطالب را بخوانم، لذا بهتر است برای این عناوین به صورت مختصر هم شده، مطالب متن نوشته شود...!» معظم له نامی که برای کتـــاب پیشنــهاد فرمودند همان نام پر معــنای « معارف قرآن در المیزان » بود که 3 جلد اول آن در سال های 1370 با همان نام انتشار یافت. از آنجائی که مولف در تمام مدت تألیف کتابها از انفاس قدسی و راهنمائی های ارزشمند آن معلم الهی بهره مند بوده است، به عنوان سپاس، تالیف این مجموعه را به محضر ایشان تقدیم می نماید!

سید مهدی حبیبی امین

رمضان مبارک 1392

آغاز جهان

چگونه خلقت آغاز شد؟

مفهوم فاطر و ایجاد وجود از عدم

«اَفِــی اللّــهِ شَــــکٌّ فــاطِـــرِ السَّمـــواتِ وَ الاَرْضِ...؟» (10 / ابــراهیـــم)

کـلمه «فَطَرَ» در اصـل به معنای پاره کـردن از درازای پارچـه و یا چیـز دیگـر است. وقتی گفته می شود: «فَطَرْتُ الشئِی فَطْرا،» معنایش این است که آن را از طرف طول شکافتم و وقتی گفته می شود - فلان پارچه اَفْطَرَ فُطُورا - معنایش این است که قـبول شکافتـن و پاره شدن نمود.

در قرآن کریم هر جا که این ماده را به خدای تعالی نسبت داده به معنای ایجاد، ولی ایجاد به نوعی عنایت استعمال شده، مثل این که خدای تعالی عالم عدم را شکافته و از شکم آن موجودات را بیرون کشیده است و این موجودات مادامی موجودند که خدای تعالــی دو طرف عدم را همچنان باز نگهداشته باشد و اما اگر آن ها را رها کند که به هم وصل شوند باز موجودات معدوم می شوند. همچنان که در سوره فاطر فرمود: «به درستی خدای تعالــی آسمان ها و زمیــن را از این که نابــود شوند نگه داشتــه و اگــر بخواهند نابــود شوند کیست بعد از خــدا که آن ها را نگــه دارد؟» (41 / فاطــر)

بنابراین، تفسیر کلمه «فَطَر» به «خلق» که عبارت است از جمع آوری اجزاء، تفسیر صـحیحی نیســت و اگر در بعضـی عبارات دیـده می شود، در حـقیقت اشتبـاه است.⁽¹⁾

چگونگی ایجاد آسمان ها و زمین از عدم

«اَلْحَمْـدُلِلّــهِ فاطِــرِ السَّمـواتِ وَ الاَرْضِ...!» (1 / فاطر)

مراد از آسمان ها و زمین روی هم عالمی است که به چشم می بینیم، که هم شامل آسمان ها و زمین می شود و هم شامل مخلوقاتی که در آن دو است. در نتیجه عبارت آیه از قبیل اطلاق اعضای بزرگ و اراده کل است و مجازاً ممکن هم هست مراد خود آسمان ها و زمین باشد، به خاطر اعتنایی که به شأن آن دو داشته، چون « لَخَلْقُ السَّمواتِ وَ الاَرْضِ اَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النّاسِ - این که جای شک نیست که خلقـت آسمان ها و زمیـن بزرگتـر از خلقـت مردم است!» (57 / غافر)

در آیه فوق، مثل این که خدای تعالی عدم را پاره کرده و از درون آن آسمان ها و زمین را بیرون آورده است. بنابراین حاصل معنای آیه این می شود:

«حمد خدای را که پدید آرنده آسمان ها و زمین است، به ایجادی ابتدایی و بدون الگو»

و بر این حساب کلمه «فاطِر» همان معنایی را می دهد که کلمه «بدیع» و «مُبْدِع» بدان معنا است، با این تفاوت که در کلمه «ابداع» عنایت بر نبودن الگوی قبلی است و در کلمه «فاطِر» عنایت بر طرد عدم و ایجاد چیزی است از اصل، مانند کلمه «صانِع» که به معنای آن کسی است که مواد مختلفی را با هم ترکیب می کند و از آن صورتی جدید که هیچ وجود نداشت درست می کند.⁽¹⁾

استعـداد پـذیـرش هستی در جهان

« فَقالَ لَها وَ لِلاَرْضِ ائْتِیا طَوْعا اَوْ کَرْها...!» (11 / فصلت)

بدون شک مورد و مقام آیه مورد تکوین است، در نتیجه این که به آسمان و زمین فرمان می دهد، که « ائْتِیا طَوْعا اَوْ کَرْها - چه بخواهید و چه نخواهید باید بیایید!» کلمه تکوین است، نه این که خداوند چنین سخنی گفته باشد، بلکه همان امر تکوینی است که در هنگام ایجاد موجودی صادر می کند و آیه «اِنَّما اَمْرُهُ اِذا اَرادَ شَیْئا اَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ!» (82/یس) از آن خبر می دهد.

و روی هم دو جمله «اِئْتِیا» که اولی فرمان خدا و دومی پاسخ زمین و آسمان است، صفت ایجاد تکوین را ممثل می کند، تا فهم ساده مردم آن را درک کند.

در جمله «اِئْتِیا طَوْعا اَوْ کَرْها،» آمدن را بر آن دو واجب کرده و مخیرشان کرده به این که به طوع بیایند، یا به کراهت. و این را می توان به وجهی توجیه کرد به این که منظور از «طَوْع و کَرْه» - با توجه به این که قبول کردن یا نکردن، خود نوعی ملایمت و سازگاری است - این باشد که آسمان و زمین موجود شوند، چه این که قبلاً استعداد آن را داشته باشند و چه نداشته باشند. در نتیجه جمله «اِئْتِیا طَوْعا اَوْ کَرْها،» کنایه می شود از این که چاره ای جز هستی پذیرفتن ندارند و هست شدن آن دو، امری است که به هیچ وجه تخلف پذیر نیست، چه بخواهند و چه نخواهند، چه درخواست داشتـه بـاشنـد و چـه نداشتـه باشنـد، بایـد موجـود شونـد.

آسمان و زمین فرمان را پذیرفتند و پاسخ گفتند که ما امر تو را پذیرفتیم اما نه به کراهت، یعنی نه بدون داشتن استعداد قبلی و قبول ذاتی، بلکه با داشتن آن. و بدین جهت گفتند: « اَتَیْنا طائِعینَ ! » یعنی ما استعداد پذیرش هستی داریم.

ایــن جملــه پاسخــی است از آسمــان و زمیــن، به خطابــی کــه خدای تعـالــی بــه ایشــان فرمــود و در آن اظهــار مـی دارنــد: مـا بــه اختیــار و طــوع پذیرفتیــم.

با این که در قسمت اول آیه خلقت و تدبیر امر آسمان را بیان کرده، مع ذلک در این جا آسمان را دوباره با زمین شرکت داده است. در صورتی که جا داشت تنها سخن از زمین به میان آورد و این خالی از این اشعار نیست که بین آن دو نوعی ارتباط در «وجود» و اتصال در «نظام» هست. و همین طور هم هست، چون فعل و انفعال، تأثیر در بین تمام اجـزای عالـم مشهـود است.⁽¹⁾

جدا شدن زمین و آسمان ها از یکدیگر

« اَوَ لَــمْ یَرَالَّذیــنَ کَفَرُوا اَنَّ السَّمــواتِ وَ الاَرْضَ کانَتــا رَتْقـا فَفَتَقْناهُما...!» (30 / انبیاء)

دو کلمه «رَتْق» و «فَتْق» به دو معنای مقابل همند. کلمه «رَتْق» به معنای ضمیمه کردن و به هم چسباندن دو چیز است. کلمه «فَتْق» به معنای جداسازی دو چیز متصل به هم است. آیه فوق نظرها را معطوف به موجوداتی کرده که میان خلقت و تدبیر آن ها جدایی تصور ندارد و هیچ کس شک نمی کند که خلقت و تدبیر آن ها هر دو از خداست، مانند آسمان و زمین، که ابتدا یکپارچه بوده اند و بعد از یکدیگر جداشان کرده

است. چنین خلقتی از تدبیر جدا نیست.

و ما، لایزال جداسازی مرکبات زمینی و آسمانی را از هم مشاهده می کنیم و می بینیــم که انواع نباتات از زمین و حیوانات دیگر و انسان های دیگر جدا می شوند و بعــد از جدا شــدن صورتــی دیگـر به خـود می گیرند و هر یک آثاری غیــر آثار زمان اتصال، از خـود بروز می دهند، آثاری که در زمــان اتصــال هیچ خبــری از آن ها نبود.

ایــن آثار که در زمــان جدایی فعلیت پیــدا می کنند، در زمان اتصال نیز بوده، ولی به طـور قوه در آن هــا به ودیعــه سپرده شده بــود و همین قوه که در آن هاست، رتق و اتصال است و فعلیت ها فتق و جدایی.

آسمان ها و زمین و اجرامی که دارند، حالشان حال افراد یک نوع است. اجرام فلکی و زمین که ما بر روی آنیم هر چند که عمر ناچیز ما اجازه نمی دهد تمام حوادث جزئی را که در آن صورت می گیرد ببینیم و یا بَدو خلقت زمین و یا نابود شدنش را شاهد باشیم، لکن این قدر می دانیم که زمین از ماده تکون یافته و تمامی احکام ماده در آن جریان دارد و زمین از احکام ماده مستثنا نیست.

از همین راه که مرتب جزئیاتی از زمین جدا گشته و به صورت مرکبات و موالید جلوه می کنند و هم چنین موالیدی در جو پدید می آید، ما را راهنمایی می کند بر این که روزی همه این موجودات منفصل و جدای از هم، منظم و متصل به هم بودند، یعنی یک موجود بوده، که دیگر امتیازی میان زمین و آسمان نبوده، یک موجود رتق و متصل الاجزاء بوده و بعدا خدای تعالی آن را فتق کرده و در تحت تدبیری منظم و متقن، موجوداتی بی شمار از شکم آن یک موجود بیرون آورده، که هر یک برای خود دارای فضیلت ها و آثاری شدند.⁽¹⁾

آسمان یا زمین، کدام جلوتر خلق شد؟

«ثُـمَّ اسْتَوی اِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ...!» (11 / فصلت)

معنای این که فرمود: «ثُمَّ اسْتَوی اِلَی السَّماءِ،» این است که خدا سپس متوجه آسمان شد و به امر آن پرداخت.

منظور از توجه به آسمان خلق کردن آن است، نه این که بدان جا رود. و ظاهر این که جمله را با کلمه «ثُمَّ - سپس» عطف کرد، این است که خلقت آسمان ها بعــد از زمیـــن بـــوده اســت.

بعضــی گفته انــد که کلمه «ثُمَّ» که بعدیــت را می رساند صرفــا بعدیــت در خبر را می رساند، نه بعدیت به حسب وجود و تحقق را، مؤید این قول در سوره نازعات آیه 27 تا 30 « اَمِ السَّماءُ بَنیها... وَ الاْرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحیها - یا آسمان که خدا بنایش کرد... و بعــد از آن زمیــن را بگستــرد،» اســت که خلقــت زمیــن را بعــد از آسمــان می دانــد.

ساده تر می گوییم، در آیه مورد بحث کلمه «ثُمَّ» ظهور در این دارد که خلقت آسمان ها بعد از زمین بوده و در آیه سوره نازعات کلمه «بَعْدَ ذلِکَ» نیز ظهور دارد در این که خلقت زمین بعد از خلقت آسمان ها بوده است. ولی ظهور جمله «بَعْدَ ذلِکَ» روشــن تر و قـــوی تر از ظهــور کلمــه «ثُـمَّ» در بعدیــت اسـت - و خدا داناتر است.⁽¹⁾

زمان و ماده اولیه خلق آسمان ها و زمین

«وَ هُوَ الَّذی خَلَقَ السَّمواتِ وَالاْرْضَ فی سِتَّةِ اَیّامٍ وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمآءِ!» (7 / هود)

ظاهرا چیزی را که خدا به نام «سَماوات» به لفظ جمع ذکر کرده و با «اَرْض» مقارن ساخته و توصیف می کند که آن را در ظرف شش روز آفریده عبارت از طبقاتی است از یک مخلوق جهانی مشهود که بالای زمین ما قرار گرفته است. زیرا به طوری که گفته اند «سماء» نام موجوداتی است که در طبقــه بالا قرار دارد و بر سر آدمیــان سایه می افکنـد و بلندی و پایینی از معانی نسبی است.

پس آسمان عبارت از طبقاتی از خلق جهانی مشهود است که بالای زمین ما قرار گرفته و بدان احاطه دارد. زیرا زمین به طوری که آیه «یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ یَطْلُبُهُ حَثیثا،» (54 / اعراف) نیز حاکی است کروی شکل است و آسمان اول، همان است که کواکب و نجوم (ستارگان مختلف) آن را زینت داده است. یعنی طبقه اولی که ستارگان را در خود گرفته و یا فوق ستارگان است و به وسیله ستارگان زینت یافته است، همچون سقفی که با تعدادی قندیل و چراغ تزئین یابد. ولی در توصیف آسمان های بالاتر از آسمـان دنیا توصیـفی در کلام خدا نیامـده، غیر از وصفی که در دو آیـه ذیل آمده است:

«سَبْعَ سَمواتٍ طِباقا - هفت آسمان رویهم...،»

«اَلَمْ تَرَوْا کَیْفَ خَلَقَ اللّهُ سَبْعَ سَمواتٍ طِباقا وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فیهِنَّ نُورا وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجا- آیا ندیده ایدکه چگونه خدا هفت آسمان را مطابق هم آفرید و ماه را در آن ها نور و خورشید را چراغ قرار داد.» (15 و 16 / نوح)

خــدا در توصیــف خلقت آسمان ها و زمین یادآور شده که آن ها متفرق و متلاشی و بــاز و از هــم دور بودنــد و خدا آن هــا را به هم پیوستــه کرده و گرد هــم

آورده و فشرده کرده و پس از آن که دور بودنــد به صــورت آسمـان درآورده، مـی فرمــایــد:

«مگــر ندیدند که آسمان ها و زمین از هم باز بودند و ما آن ها را به هم پیوستیم و هر چیز زنــده ای را از آب قــرار دادیــم، آیا بــاز هم ایمــان نمی آورند؟» (30 / انبیاء)

« ثُــمَّ اسْتَوی اِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ ... - آن گاه بر آسمان استیلا یافت در حالی که آسمــان دود بــود. پس بــه آسمــان و زمیــن گفــت: خــواه یــا نــاخــواه بیــاییــد، گفتنــد: خواهان آمدیــم. آن گاه در دو روز آن ها را هفــت آسمان ساخت و در هر آسمان امر خـاص آن را وحی کرد.» (11 و 12 / فصلت)

این آیه می رساند که خلقت آسمان ها در دو روز پایان یافت. البته «روز» یک مقدار معین و مشابه زمان است و لازم نیست که «روز» در هر ظرف و موقعی «روز» زمین باشد، که از یک دور حرکت وضعی زمین به دست می آید. کما این که یک روز در ماه زمین ما تقریبا بیست و نه روز و نصف روز از روزهای زمین است.

پس خدا، آسمان های هفتگانه را در دو برهه زمانی آفریده است.

چنان کــه در مورد زمیــن می فرماید: «خَلَقَ الاْرْضَ فی یَوْمَیْنِ ... - خدا زمین را در ظرف دو روز آفرید... و روزی هــای زمین را در چهار روز مقدر ساخت.» (9 و 10 / فصلت)

این آیه می گوید: زمین در ظرف دو روز آفریده شده، یعنی در دو دوره و طی دو مرحله و روزهای زمین را در چهار روز یعنی فصول چهارگانه اندازه گیری شده است.

پـس آن چــه از ایــن آیــات بـه دســت می آیــد این اســت کــه:

اولاً - خلقــت آسمان هــا و زمیــن با این وصف و شکلــی که امــروز دارند از «عدم صرف» نبوده، بلکه وجود آن ها مسبوق به یک ماده متشابه متراکم و گرد هم آمده ای بوده که خدا اجزای آن را از هم جدا کرده و در دو برهه زمانی به صورت هفت آسمان درآورده است.

ثانیا - این موجودات زنده که می بینیم همگی از آب به وجود آمده اند و بنابراین ماده زندگی همان ماده آب است.

با آن چه گفتیم معنی آیه مورد بحث واضح می شود:

«هُوَ الَّذی خَلَقَ السَّمواتِ وَالاَْرْضَ فی سِتَّةِ اَیّامٍ!» - مراد از «خلق» که در این جا آمده همان گرد آوردن و جدا کردن اجزای آسمان و زمین از سایر مواد مشـابــه و متراکمی است که با آن مخلـوط بـوده است.

اصل خلقت آسمان ها در ظرف دو روز (دوره) بوده و خلقت زمین هم در دو روز (دوره) انجــام گرفته و از شش دوره دو دوره دیگــر برای کارهـای دیگر باقی می ماند.

ـ «وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمآءِ!» (7/هود)

ـ عرش خدا روزی که آسمان ها و زمین را آفرید بر آب بود.

تعبیر قرار داشتن عرش خدا روی آب کنایه از آن است که ملک خدا در آن روز بر این آب که ماده حیــات است قرار گرفته بود.

مــراد بــه «مــاء» در جملــه فــوق غیر آن آبــی است که ما آن را آب مــی نامیــم که جــزو آسمان هــا و زمین اســت. چون سلطنــت خدای سبحان قبل از خلقت آسمان ها و زمین نیــز مستقر بــود و بــر روی آب مستقــر بــود، پــس معلــوم می شود آن آب غیر ایـن آب بــوده است.⁽¹⁾

ص: 240 و 241 - ج: 2، ص: 82

تفصیل اول خلقت آسمان و زمین؟

ـ «ءَاَنْتُمْ اَشَدُّ خَلْقا اَمِ السَّماءُ بَنیها؟» (27 / نازعات)

در جمله فوق اشاره به تفصیل خلقــت آسمــان بــا جملــه «بَنیها» دلیـل است بر این کــه خلقــت آسمــان شدیدتــر از خلقــت انسـان اسـت. جمله «بَنیهــا» بیانــی تفصیلــی است بـرای خلقــت آسمــان.

ـ «رَفَــعَ سَـمْکَهــا فَسَــوّیهـا!» (28 / نازعات)

ـ« بلنــد کرد سقــف آسمان و نقطــه مرتفع آن را !»

منظور از «تسویه آسمان» ترتیب اجزای آن و ترکیب آن است، تا هر جزئی در مـوضعی که حکمــت اقتضــا دارد قـرار گیـرد.

ـ «وَاَغْطَشَ لَیْلَهاوَ اَخْرَجَ ضُحیها!»(29/نازعات)

ـ « شبــش را تـاریــک و روزش را روشـن کـــرد!»

اصــل در معنی کلمــه «ضُحی» گسترده شدن نور خورشید و امتداد یافتن روز است ولی در این جا منظــور مطلق روز است، به قرینــه این که در مقابــل شب قرار گرفته است. اگــر شب و روز را به آسمــان نسبت داده، بدیــن جهت بوده که سبب اصلـی پیـدایــش آن دو آسمانــی اســت و آن پیدا شــدن اجــرام تاریــک و نــاپیــدا به وسیله انوار آسمانی از قبیـل نور خورشید و غیره است. و همیـن که این نورها غــروب می کننــد دوباره اجــرام مستور می شوند.

مسئله شب و روز اختصاص به کره زمین که ما روی آنیم ندارد بلکه سایر اجرام آسمانی نیز تاریکـی و روشنی و شب و روز دارند.

ـ «وَالاَْرْضَ بَعْدَ ذلِـکَ دَحیهـا!» (30 / نـازعـات)

ـ «اَخْـــرَجَ مِنْهــا مـــاءَهــا وَ مَرْعیهــا !» (31 / نازعـــات)

مراد به بیرون کردن آب زمین از زمین، شکافتن چشمه ها و جاری ساختن نهرهاست و مراد به اخراج «مَرْعای» زمین رویاندن نبات بر روی زمین است، نباتاتی که حیوانات و انسان ها از آن ها تغذیه می کنند.

ـ «وَ الْجِبالَ اَرْسیهــا !» (32 / نـازعات)

کوه هــا را بــر زمیــن استــوار کرد تا زمیــن نوســان و اضطــراب نکنــد و بتواند آب هــا و معدن هــا را در جــوف خود ذخیــره کند، همچنــان که سایر آیات قرآنی از ایــن جــریــان خبــر داده انــــد.

ـ «مَتاعا لَکُمْ وَ لاَِنْعامِکُمْ !» (33/نازعات)

آن چه از آسمان و زمین گفته شد خلق کردیم و امر آن را تدبیر نمودیم تا متاعی باشد برای شما و چارپایانی که خداوند مسخر شما کرد تا در زندگی تان از آن ها بهره مند شوید.

ایــن خلقت و تدبیر از خلقــت شما (انسان ها) شدیدتــر است. پس شمــا دیگر نباید از خلقــت بـار دوم خود استبعــاد و تعجب کنیــد و آن را بر خــدا دشوار بپنداریــد.⁽¹⁾

ترکیب و تحول اجرام سماوی و زمین

« اِنَّ فی خَلْقِ السَّمـواتِ وَ الاْرْضِ وَ اخْتِــلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهــارِ... لاَیــاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ!» (164 / بقره)

جمله فوق اشاره دارد به اجرام آسمانی و زمین (که آن هم یکی از کرات است) و به آن چه که ترکیبات آن ها از عجایب خلقت و بدایع صنع دارد، از اشکالی که قوام اسمای آن ها بر آن است و مواردی که جرم آن ها از آن تألیف و ترکیب یافته و تحولی که بعضی از آن ها را به بعضی دیگر مبدل می کند و نقص و زیادتی که عارض بعضی از آن ها می شــود و این همه مفرداتش مرکب و مرکباتش تجزیه می شود، هم چنان که فرمود: « اَوَ لَمْ یَرَوْا اَنّا نَأْتِی الاَْرْضَ نَنْقُصُها مِنْ اَطْرافِها - آیا نمی بینندکه ما به زمین می پردازیم و از اطرافش کم می کنیم؟»(41/رعد) و نیز فرمود: « اَوَلَمْ یَرَالَّذینَ کَفَرُوا اَنَ السَّمواتِ وَ الاَْرْضَ کانَتا رَتْقا فَفَتَقْناهُما ـ آیا کسانی که کفر ورزیدند، ندیدند که آسمان ها و زمین درهم و

یکپارچه بود، ما آن ها را شکافته و از هم جدا کردیم...؟» (30 / انبیاء)⁽¹⁾

مفهوم جنود آسمان ها و زمین

« وَلِلّهِ جُنُــودُ السَّمـواتِ وَ اْلاَرْضِ !» (4 / فتح)

کلمــه «جُنْد» به معنای جمــع انبوهی از مردم که غرضی واحد آن ها را دور هم جمـع کرده باشد و به همین جهت به لشکــری که می خواهند یک مأموریــت انجام دهند «جُنْــد» گفته می شود.

سیاق آیه شهادت می دهد به این که مراد به جنود آسمان ها و زمین اسبابی است که در عالم دست در کارند، تا چه آن هایی که به چشم دیده می شوند و چه آن ها که دیده نمی شوند. پس این اسباب واسطه هایی هستند بین خدای تعالی و خلق او و آن چه را که او اراده کنــد اطـاعت می کننــد و مخالفـت نمی ورزند.

آوردن جمله مورد بحث بعد از جمله « هُوَ الَّذی اَنْزَلَ السَّکینَةَ... - اوست که آرامش را نازل کرد...،» برای این بود که دلالت کند بر این که همه اسباب و عللی که در عالم هستی است از آنِ خداست. پس او می تواند هرچه را بخواهد به هر چه که خواست برساند و چیزی نیست که بتواند بر اراده او غالب شود. برای این که می بینیم زیاد شدن ایمان مؤمنین را به انزال سکینت در دل های آنان مستند می کند.⁽²⁾

مفهوم کلید گنجینه های آسمان و زمین

« لَـهُ مَقالیـدُ الـسَّمـواتِ وَ الاَْرْضِ!» (12 / شوری)

کلمه «مَقالید» به معنای مفاتیح است، یعنی کلیدها و این که برای آسمان ها و زمین کلید اثبات می کند دلالت دارد بر این که آسمان ها و زمین گنجینه هایی هستند برای آن چه که در عالم به ظهور می رسد و آن چه که از حوادث و آثار وجودی که به وقوع می پیوندد.⁽³⁾

کیفیت متحول آسمان و زمین

«وَ السَّمــاءِ ذاتِ الــرَّجْـــعِ وَ الاَْرْضِ ذاتِ الصَّـــدْعِ!» (11 و 12 / طـــارق)

مراد به آسمان صاحب «رَجْع» همین تحولاتی است که در آسمان برای ما محسوس است که ستارگان و اجرامی دریک طرف آن غروب و از طرف دیگر دوباره طلوع می کنند.

مراد به زمین صاحب «صَدْع» شکافتن زمین و روییدن گیاهان از آن است. مناسبت این دو سـوگنـد بـا مـسئلـه معـاد بـر کسـی پوشیـده نیست.⁽¹⁾

چگونگی آفرینش آسمان ها

ماده اولیه آسمان چه بود؟

« ثُمَّ اسْتَوی اِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ...!» (11 / فصلت)

جمله فوق چنین معنا می دهد که خدای تعالی متوجه آسمان شد تا آن را بیافریند، که چیزی بود که خدا نامش را «دُخانٌ - دود» گذاشت و آن ماده ای بود که خدا به آسمانش درآورد و آن را هفت آسمان کرد، بعد از آن که از هم متمایز نبودند و همه یکی بود به همین جهت در آیه مــورد بحــث آن را مفرد آورد و فرمــود: «ثُمَّ اسْتَوی اِلَی السَّماءِ!» و نفرمود: «اَلسَّمـواتِ».⁽¹⁾

متمـایز شدن هفت آسمان

« فَقَضهُنَّ سَبْعَ سَمواتٍ فی یَوْمَیْنِ وَ اَوْحی فی کُلِّ سَماءٍ اَمْرَها !» (12/فصلت)

معنای اصلی «قضا» جدا کردن چند چیز از یکدیگر است. این جمله و آیات می فهماند که آسمانی که خدا متوجه آن شد به صورت دود بود و امر آن از نظر فعلیت یافتن وجود مبهم و غیر مشخص بود. خدای تعالی امر آن را متمایز کرد و آن را در دو روز هفت آسمان قرار داد. « البته منظور از روز پاره ای از زمان است نه روز معمولی و معهود ذهن ما.»

این آیه شریفه با آیه قبلی اش ناظر به تفصیل اجمالی است که در آیه «اَوَلَمْ یَرَالَّذینَ کَفَرُوا اَنَّ السَّمواتِ وَ الاَْرْضَ کانَتا رَتْقا فَفَتَقْناهُما - آیا کسانی که کافر شدند نـدیدند که آسمان هـا و زمین یکپارچـه بود، ما آن ها را از هم جـدا کردیم،» (30 / انبیاء) متعـرض آن بـود.

ـ «وَ اَوْحی فی کُلِّ سَماءٍ اَمْرَها!»

معنی آیه فوق این است که خدای سبحان در هر آسمانی امر آن آسمان را که منسوب و متعلق به خود آن آسمان است به اهل آسمان یعنی ملائکه ساکن در آن وحــی می کنـد.⁽¹⁾

آسمان دنیا

« وَ زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِمَصابیحَ وَحِفْظا ذلِکَ تَقْدیرُ الْعزیزِ الْعَلیمِ!» (12 / فصلت)

در این آیه شریفه کلمه «سَماء» را مقید به «دُنْیا» کرد و فرمود: آسمان دنیا را با چراغ هایی زینت دادیم، تا دلالت کند بر این که آن آسمانی که قرارگاه ستارگان است نزدیک ترین آسمان به کره زمین است، چون به حکم آیه « خَلَـقَ سَبْـعَ سَمواتٍ طِباقـا - هـفت آسمان را طبقه به طبقه آفرید،» (3 / ملک) آسمـان ها روی هم قـرار دارند.

از ظاهر این که فرمود: آن را با چراغ هایی زینت دادیم و این که در آیه «اِنّا زَیَّنَّـا السَّماءَ الدُّنْیا بِزینَةٍ الْکَواکِبِ،» (6 / صافات) صریحا فرموده که آن چراغ ها عبارتند از ستـارگان، بر مـی آید ستارگـان همـه در آسمـان دنیا و پـایین تر از آن قرار دارنـد و بـرای زمیــن قندیـل هایی می ماننــد که آویـزان شده باشند.⁽²⁾

هفت آسمان چیست و کجا قرار دارند؟

« فَقَضهُنَّ سَبْعَ سَمواتٍ فی یَوْمَیْنِ...!» (12 / فصلت)

از ظـاهر آیـات سوره «حم سَجْدَة» در قـرآن کریم در مـورد آفـرینش و تقدیر آسـمـان ها و زمیـن مطـالبـی بـه شــرح زیـر به دسـت می آیـد:

1 - آسمان دنیا از بین آسمان های هفتگانه عبارت است از آن فضایی که این ستـارگان بـالای سـرما قـرار دارنـد.

2 - ایــن آسمان های هفتگانه نامبرده، همه جزو خلقت جسمانی اند و خلاصه همه در داخــل طبیعت و ماده هستنــد و نه مــاورای طبیعــت. چیزی که هســت این عالــم طبیعــت هفت طبقه است، که هر یک روی دیگری قرار گرفته و از همه آن ها نزدیک تــر بــه ما، آسمانــی است که ستارگــان و کواکــب در آن جا قــرار دارنــد. و امــا آن شــش آسمــان دیگـــر، قــرآن کــریـم هیــچ حرفـــی درباره شـان نــزده، جــز این کــه فـرموده روی هــم قــرار دارنـــد.

3 - منظور از آسمان های هفتگانه، سیارات آسمان و یا خصوص بعضی از آن ها از قبیل خورشید و ماه و غیر آن دو نیست.

4 - اگر در آیات و روایات آمده که آسمان ها منزلگاه ملائکه است و یا ملائکه از آسمان نازل می شوند و امر خدای تعالی را با خود به زمین می آورند و یا ملائکه با نامه اعمال بندگان به آسمان بالا می روند و یا این که آسمان درهایی دارد، که برای کفار باز نمی شود و یا این که ارزاق از آسمان نازل می شود و یا مطالبی دیگر غیر این ها، که آیات و روایات متفرق بدان ها اشاره دارند، بیش از این دلالت ندارند که امور نامبرده نوعی تعلق و ارتباط با آسمان ها دارند، اما این که این تعلق و ارتباط نظیر ارتباطی است که مابین هر جسمی با مکان آن جسم می بینیم، بوده باشد، آیات و روایات هیچ دلالتی بر آن ندارند.

امروز این مسئله واضح و ضروری شده که کرات و اجرام آسمانی هر چه و هر جا که باشند، موجودی مادی و عنصری جسمانی هستند، که آن چه از احکام و آثار که در عالم زمینی ما جریان دارد، نظیرش در آن ها جریان دارد و آن نظامی که در آیات شریفه قرآن برای آسمان و اهل آسمان ثابت شده و آن اموری که در آن ها جریان می یابد هیچ شباهتی به این نظام عنصری و محسوس در عالم زمینی ما ندارد، بلکه به کلی مـنافـی بـا آن است.

ملائکه برای خود عالمی دیگر دارند، عالمی است ملکوتی که (نظیر عالم مادی ما) هـفت مرتبه دارد، کـه هر مـرتبه اش را آسـمانی خـوانده اند و آثـار و خـواص آن مراتب را آثار و خواص آن آسمان ها خوانده اند، چون از نظر علو مرتبه و احاطه ای که به زمین دارند، شبیه به آسمانند، که آن نیز نسبت به زمین بلند است و از هر سو زمین را احاطه کرده است، این تشبیه را بدان جهت کرده اند که درک آن تا حـدی بـرای سـاده دلان آسان شود.⁽¹⁾

راه های ارتباط در آسمان های هفتگانه

«وَ لَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَکُمْ سَبْـعَ طَرائِقَ...!» (17 / مؤمنون)

مراد به «طَرائِق» هفتگانه، آسمان های هفتگانه است و اگر آسمان ها را طرائق یعنی راه های عبور و مرور نامید، از این باب بود که آسمان ها محل نازل شدن امر از ناحیــه خداست، به سوی زمیــن. هم چنان که فرمود: « یُدَبِّرُ الاَْمْرَ مِنَ السَّماءِ اِلَی الاَْرْضِ ـ امــر را از آسمـان تـا زمیـن تـدبیــر نموده، آن گاه به سـوی او عـروج می کنـد!» (5 / سجده)

و نیز راه هایی است که اعمال ما، در صعودش به سوی خدای سبحان و ملائکه در هبوطشان و عروجشان طی می کنند. درباره عمل فرمود: « ... اِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّالِحُ یَرْفَعُهُ - ... کلمه طیب به سوی او بالا می رود و عمل صالح آن را در بالاتر رفتن مدد می دهد!» (10 / فاطــر) درباره ملائکــه فرمــود: « وَ ما نَتَنَزَّلُ اِلاّ بِاَمْرِ رَبِّکَ - نازل نمی شویم مگر به امــر پــروردگــارت!» (64 / مریم)

مفهوم طباق بودن آسمان های هفتگانه

« اَلَمْ تَرَوْا کَیْفَ خَلَقَ اللّهُ سَبْعَ سَمواتٍ طِباقا؟» (16 - 15 / نوح)

مطابق بودن هفت آسمان با یکدیگر بدین معنا است که بعضی بر بالای بعضی دیگـر قـرار گرفتــه باشـد و یــا بـه معنـای ایـن است کـه مثـل هـم بـاشنـد.

این که آسمان ها را هفتگانه خوانده - آن هم در زمینه ای که می خواهد اقامه حجت کند - دلالت دارد بر این که مشرکین معتقد به هفتگانه بودن آسمان بودند و آن را امری مسلم می شمردند و قرآن با آنان به وسیله همین چیزی که خود آنان مسلم می دانستند احتجـــاج کــرده است.

داستان هفتگانه بودن آسمان ها که در کلام نوح علیه السلام (در این آیه) آمده، به خوبی دلالــت دارد بر این که این مسئلــه از انبیاء علیهم السلام از قدیمی تریـن

زمان ها رسیده است.⁽¹⁾

همآهنگی در خلقت هفت آسمان

«اَلَّذی خَلَقَ سَبْعَ سَمواتٍ طِباقا ما تَری فی خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ!» (3 / ملک)

ـ آن خدایــی که هفــت آسمــان را آفریــد، در حالــی کــه «طِبــاق» هستنــد یعنــی، مطــابــق و مثــل همنــد. در آفرینــش رحمــان هیــچ تفاوتــی نمــی بینـــی!

منظور از نبودن تفاوت در خلق این است که تدبیر الهی در سراسر جهان زنجیروار متصل به هم است. خدای عزوجل اجزای عالم خلقت را طوری آفریده که هر موجودی بتواند به آن هدف و غرضی که برای آن خلق شده برسد و این از به مقصد رسیدن آن دیگــری مانع نشود و یا باعـث فوت آن صفتــی که برای رسیدنش به هدف نیازمند است، نگردد.

در این دو آیه به این نکته اشاره شده که نظام جاری در عالم نظامی است واحد و متصل الاجزاء و مرتبط الابعاض.⁽²⁾

چگونگی حفظ آسمان ها و کرات سماوی

«اَللّهُ الَّذی رَفَعَ السَّمواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها !» (2 / رعد)

«عـمود» چیـزی است که خیمـه به آن تـکیه دارد و مـی ایستد.

غرض این آیه یاد دادن دلیل ربوبیت پروردگار متعال است و این که او واحد است و شریک ندارد و آن آسمان ها است که بدون پایه و ستونی که شما با چشمتان ببینید که بر آن تکیه داشته باشد همچنان مرفوع و بلند است و در آن نظامی جریان دارد، شمسی و قمری دارد که تا زمانی معین در آن می چرخند. و لابد باید کسی باشد که قیام به این امور بکند و آسمان ها را بدون پایه بلند کند و نظام در آن ها منتظم سـازد و شمـس و قـمر را مسـخر کنـد و امور عالم را تدبیر نماید.

پس این که فرمود: «الَّذی رَفَعَ السَّمواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها،» معنایش این می شود که خداوند آسمان را از زمین جدا کرد و میان آن دو فاصله ای گذاشت، فاصله ای که باعث

شـد آسمان مسلـط بر زمین بشود و اشعــه خود را بر زمیــن بتاباند و باران و صاعقه خــود را به زمیــن بفرستد و هم چنین آثار دیگر.

پس آسمان بر بالای زمین بدون ستونی محسوس که انسان اعتماد بر آن احساس کند ایستاده است. پس هر انسانی باید متوجه شود که لابد کسی آن را بدون ستونی نگه داشتــه و نمی گذارد جا به جا بشــود و آن را از فرو ریختـن از مدارش نگه داشته است.

پس این که فرمود: «رَفَعَ السَّمواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها،» و آسمان ها را وصف کرد به این که پایه ای که شما ببینید ندارند، مقصودش این نبوده که آسمان ها اصلاً پایه ندارند و در نتیجه وصف «تَرَوْنَها» وصفی توضیحی بوده باشد و مفهوم نداشته باشد، (و نتوان نتیجه گرفت که پس پایه های ندیدنی دارد!)

و نیز مقصودش این نبوده که پایه های محسوس ندارد تا بر این دو تقدیر معنایش این شود که حال که پایه ندارد پس خدا آن را بدون وساطت سببی سر پا نگه داشته است و اگر پایه می داشت مثل سایر چیزهایی که پایه دارد آن پایه ها نمی گذاشت که بیفتد و دیگر احتیاج به خدای سبحان نداشت. آری معنای آیه شریفه این نیست، همچنان که اوهام عامیانه همین را می پندارد، که تنها چیزهای استثنایی را که علل و اسباب آن ها معلوم نیست به خدا نسبت می دهند مانند امور آسمانی و حوادث جوی و روح و امثال آن.

چه، کلام خدای تعالی صریح بر این است که اولاً هر چیزی که اسم چیز بر آن اطلاق شود جز خدای تعالی همه مخلوق خداست و هیچ خلقی و امری خالی و بدون استناد به خدا نیست. ثانیا تصریح می کند بر این که سنت اسباب در تمامی اجزای عالم جـریان دارد و خـدا بر صـراط مستقیم اسـت (که همـان صراط عـلیت و سـببیت است.)

بنابراین اگر مثلاً سقفی را دیدیم که روی پایه خود ایستاده باید بگوییم به اذن خدا و با وساطت این سبب خاص ایستاده است. و اگر جرمی آسمانی را ببینیم که بدون ستون ایستاده باز هم باید بگوییم که به اذن خدا و با وساطت اسبابی مخصوص به خود مانند طبیعت خاص یا جاذبه عمومی ایستاده است.

وجه تقیید به جمله «بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها،» این ها نیست بلکه وجه آن این است که می خواهد فطرت خواب رفته بشر را بیدار کند، تا به جستجوی سبب آن برخیزد و پس از جستجو در آخر به خدای سبحان پی ببرد.⁽¹⁾

حفظ موجودات سماوی از سقوط به زمین

« اَلَـمْ تَرَ اَنَّ اللّــهَ سَخَّرَ لَکُــمْ ما فِی الاَْرْضِ وَ... یُمْسِـکُ السَّماءَ ؟» (65 / حج)

این استشهاد دیگری است بر عموم قدرت خدا و مقابله میان تسخیر آن چه در زمین است و تسخیر کشتی ها در دریا، تأیید می کند که مراد به زمین خشکی، در مقابل دریاســت و بنابراین تعقیــب دو جمله به جمله «وَ یُمْسِکُ السَّماءَ،» می رساند که حاصل مقصود این است که خدا آن چــه در آسمان و آن چــه در دریاهاست، مسخر بـرای شمــا کرده است.

مراد به آسمان، جهت بالا و موجودات بالاست. پس نمی گذارد که آن موجودات فروریزد و به زمین بیفتنــد، مگر به اذن خودش، که با اذن او احیانا سنگ های آسمانی و صاعقه و امثال آن به زمین می افتند.

خداوند این آیه را با دو صفت رأفت و رحمت ختم فرمود، تا نعمت را تتمیم نموده و منـت را بر مردم تمام کرده باشد.⁽¹⁾

آسمان، سقفی محفوظ

« وَ جَعَلْنَاالسَّماءَ سَقْفا مَحْفُوظا...!» (32 / انبیاء)

گویا مراد به این که فرمود: آسمان را سقفی محفوظ کردیم این باشد که آن را از شیطان ها حفظ کردیم.

در جای دیگر فرمود: « وَ حَفِظْناها مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ رَجیمٍ - آسمان را از هر شیطان رانده شده حفظ کردیم!» (17 / حجر) مراد به این که در پایان آیه فرموده: «مردم از آیات آن رو می گرداننــد،» این است که حوادث جــوی را می بینند و با این که دلیل روشنی بر مدبر واحد و ایجادکننده واحداست باز متوجه نمی شوند.⁽²⁾

آسمان و طرایق آن

« وَالسَّمــــاءِ ذاتِ الْحُبُــکِ!» (7 / ذاریات)

کلمه «حُبُک» به معنای حسن و زینت است و به معنای خلقت عادلانه نیز می باشد. وقتی جمع بسته می شود معنایش طریقه یا طرایق خواهد بود، یعنی آن خط، خطی که در هنگام وزش باد به روی آب پیــدا می شود و معنای آیه بنابر معنای اول

چنین می شود:

و بنــــا بـر معنـــای دوم چنیـــــن مــی شـــود:

و بنــابــر معنــای ســوم چنیـــن مــی شــــود:

که در این صورت به آیه « وَ لَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَکُمْ سَبْـعَ طَرائِقَ،» نظر دارد و بعید نیست ظهــورش در معنای سوم بیشتر باشد، برای این که آن وقت سوگند با جوابش مناسب تــر خواهد بود، چــون جواب قسم عبارت است از اختلاف مردم و تشتت آنان در طریقه هایی که دارند - « اِنَّکُمْ لَفی قَوْلِ مُخْتَلِفْ...! » (8 / ذاریات)⁽¹⁾

آسمان، محل نزول رزق و قرارگاه بهشت موعود

« وَ فِی السَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ ما تُوعَدُونَ ! » (22 / ذاریات)

مراد به «سَماء» جهت علو است چون هر چیزی که بلندتر از ما است و ما را در زیر پوشش خود قرار داده چنین چیزی را در لغت عرب سماء می گویند. مراد به رزق باران است که خدای تعالی آن را از آسمان یعنی از جهت بالای سر ما بر زمین نازل می کند و به وسیله آن انواع گیاهانی که در مصرف غذا و لباس و سایر انتفاعات ما صرف می شود، بیرون می آورد.

ممکن هم هست بگوییم، اصلاً منظور از آسمان معنای لغوی کلمه که جهت علو باشد نیست، بلکه منظور از آن عالم غیب باشد، چون همه اشیاء از عالم غیب به عالم شهود می آیند، که یکی از آن ها رزق است، که از ناحیه خدای سبحان نازل می شود. مؤید این معنا آیاتی است که همه موجودات را نازل شده از ناحیه خدا می داند:

ـ از چـارپـایـان هـشت جـفــت بـرایـتـان نـازل کـــرد، (6 / زمر)

ـ ما آهن را که در آن قوتـی شدید است نازل کردیم، (25 / حدید)

که آیه آخری به طور کلی همه موجودات را نازل شده از ناحیه خدا می داند و می فرماید: هیچ موجودی نیست مگر آن که خزینه هایش نزد ماست، آن چه تنها از موجودات می بینید اندازه گیری شده و به اصطلاح درخور شده عالم شماست. مراد به

رزق هم تمامی موجوداتی است که انسان در بقایش بدان ها محتاج و ازآن ها بهره مند است، چه خوردنی ها و چه نوشیدنی ها و چه پوشیدنی ها و چه مصالح ساختمانی و چه همســران و فرزنـدان و چه علــم و چه قدرت و چه سایــر این ها از فضایــل نفسانــی.

حـــال ببینیـــم منـظـــور از آن چـیســـت؟

ظاهرا مراد به آن بهشتی است که به انسان ها وعده اش را داده و فرموده: « عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوی - بهشتی که آخرین قرارگاه است در نزدیکی سدرة المنتهی است!» (14و15/نجم)⁽¹⁾

وجود جنبندگان در آسمان ها

« وَ مِنْ ایاتِه خَلْقُ السَّمواتِ وَالاَرْضِ وَ ما بَثَّ فیهِما مِنْ دابَّةٍ...!» (29 / شوری)

کلمه « بَثَّ » به معنای منتشر کردن است و کلمه « دابَّةٍ » به معنای هر جنبنده ای است که روی زمین حرکت می کند. پس این کلمه شامل تمامی حیوانات یـعنی جـانـداران می شود.

معنای آیه چنین است:

ـ و یکــی از آیاتــش خلقــت آسمــان هــا و زمیــن و جنبنــدگانــی اســت کــه در آن دو منتشــــر کــرده و او هــر وقـــت بخــواهــد می تــوانــد آن هــا را جمــــع آوری کنــــد.

از ظاهر آیه بر می آید که در آسمان ها نیز جنبندگانی هست و این که بعضی جنبندگان آسمان را به ملائکه تفسیر کرده اند، صحیح نیست، زیرا اولاً آیه شریفه مطلق است و نمی شود بدون دلیل آن را مقید به یک نوع جاندار کرد و در ثانی اصولاً اطلاق کلمه « دابَّةٍ - جنبنده» بر فرشتگان معهود نیست.

ـ «وَ هُـوَ عَلـی جَـمْـعِهِـمْ اِذا یَـشـاءُ قَـدیـرٌ!»

این جمله اشاره است به حشر جنبندگانی که در زمین منتشر کرده است. دلالتی نیست بر این که جانداران آسمان همه مانند انسان دارای عقلند. چون همین مقدار کافی است که برای خود شعوری داشته باشند و به حکم آیه « وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا طائِرٍ یَطیرُ بِجَناحَیْهِ ... ثُمَّ اِلی رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ - هیچ جنبنده ای در زمین و پرنده ای که با دو بال خود پرواز می کند، نیست، مگر این که آن ها نیز مانند شما امت هایی هستند، ما در این کتاب از هیچ چیز فروگذار نکردیم و سپس همه ایشان به سوی پروردگارشان محشور می شوند!»

(38 / انعام) همه جانداران دارای شعوری مخصوص به خود هستند.⁽¹⁾

چگونگی آفرینش زمین

تکون زمین، مراحل و زمان آن؟

« خَلَقَ الاَْرْضَ فی یَوْمَیْنِ...!» (9 / فصلت)

دو روزی که خدا در آن زمین را آفریده دو قطعه از زمان است، که در آن تکون زمین و زمین شدن آن تمام شده است. و اگر آن را دو قطعه از زمان خواند، نه یک قطعه، برای این بود که دلالت کند بر این که زمین در تکـون نخستین خـود، دو مرحلـه متغایر را طـی کرده است: یکـی مرحله خامی و کالی و دوم مرحله پختگی و رسیده شدن و به عبارت دیگر، یکی مرحله ذوب بودن، و دیگـری مرحلـه مـنجمـد شدن و امثـال این تعبیـرها.

منظور از کلمه «یَوْم» در جمله «خَلَقَ الاَْرْضَ فی یَوْمَیْنِ - زمین را در دو روز خلق کرد،» پاره ای از زمان است نه دو روز از روزهای معمولی و معهود ذهن ما، چون روز از نظر ما ساکنان زمین عبارت است از مقدار حرکت کره زمین به دور خودش، که یک دور آن را یک روز (و یا به عبارت دیگر یک شبانه روز) می نامیم و احتمال این که مراد به دو روز در آیه چنین روزی باشد احتمالی است فاسد.⁽¹⁾

ایجاد کوه ها و تقدیر ارزاق

« وَ جَعَلَ فیها رَواسِیَ مِنْ فَوْقِها وَ بارَکَ فیها وَ قَدَّرَفیها اَقْواتَها فی اَرْبَعَةِ اَیّامٍ سَواءً لِلسّائِلینَ!»

(10 / فصلت)

ـ و آن چــه قــــوت و رزق هســــت در چهــار روز (چهــار فصــل)پــدیـــد آورده...!

مفسرین در پاسخ این سؤال که چرا آیه را حمل نکنیم بر این که قرار دادن کوه ها و تقدیر ارزاق در چهار روز بوده؟ گفته اند: برای این که لازمه اش این می شود که روی هم خلقت زمین و آن چه در آن است در شش روز انجام شده باشد و چون بعد از این آیه می فرماید که آسمان ها در دو روز خلق شده، در نتیجه مجموع هشت روز می شود، در حالی که قرآن کریم مکرر فرموده که روی هم خلقت آسمان ها و زمین در شش روز بوده است. (البته منظور از روز پاره ای از زمان است نه روز معمولی!)

آیه شریفه فوق، ظهورش در غیر آن چیزی است که مفسرین گفته اند. قرائنی که در پیرامون هست تأیید می کند که مراد به تقدیر اقوات زمین در چهار روز، تقدیر آن در چهار فصل است، که بر حسب ظاهر حس به دنبال میل شمالی و جنوبی خورشید پدید می آید، پس ایام چهارگانه همان فصول چهارگانه است.

و اما ایامی که در این آیات برای خلقت آسمان ها و زمین آمده، چهار روز است، دو روز برای خلقت زمین و دو روز برای به پا داشتن آسمان های هفتگانه، بعد از آن که دود بود. و اما ایامی که در آن اقوات درست شده است، نه خلقت آن ها، و آن چه که در کـلام خـدای تعالی مکرر آمده این است که خدای تعالی آسمان ها و زمین را در شش روز آفریده، نه مجموع خلق و تقدیر را. مراد بیان تقدیر ارزاق زمین در چهار فصل سال است.

ـ «سَـواءً لِـلسّـائِـلیـنَ!»

معنای جمله فوق این است که اقوات تقدیر شده فراهم شد، فراهم شدنی مخصوص برای محتاجان! ممکن هم هست معنایش این باشد که خدا اقوات را تقدیر کرد، در حالیکه برای محتاجان یکسان و برابر بود، به طوری که همه از آن استفاده کنند، نه زیاد و نه کم !

و منظــور از سائلین، انواع نباتــات و حیوانات و انســان است، که همه در بقای خود محتــاج به ارزاقند و به اعتبــار این احتیاج ذاتی آنان را «درخواست کننده» خــوانــد، چــون بــا زبــان حــــال از پـــروردگـــار خــود رزق مــی خــواهنــد.⁽¹⁾

رام کردن زمین برای تسهیل حیات

« وَ هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ الاَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فی مَناکِبِها وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ اِلَیْهِ النُّشُورُ!»

(15 / ملک)

کلمه «ذَلُول» در مرکب ها به معنای مرکب رام و رهوار است و کلمه «مَناکِب» نام محل برخورد استخوان بازو با شانه است. و اگر نقاط مختلف زمین را منکب ها خوانده استعاره است. و اگر زمین را - چون اسبی رام - خواند و قطعات آن را - پشت، گرده، منکب و شانه - نامیــد، به این اعتبــار بود که زمین برای انواع تصرفات انسان رام اســت، نــه چمـوشـی ـ زلـزلــه ـ دارد و نــه از تصرفــات بشــر امتنـــاع مـــی ورزد.

معنای آیه این است که خدای تعالی آن کسی است که زمین را منقاد و رام شما کرد، تا بتوانید بر پشت آن قرار بگیرید و از این قطعه به آن قطعه اش بروید و از رزقش که او برایتان مقدر فرموده بخورید و به انواع مختلفی برای به دست آوردن آن رزق در زمـیــن تـصـرف کـنیــــد.

در نامیدن زمین به نام «ذَلُول» و تعبیر این که بشر روی شانه های آن قرار دارد، اشاره ای است روشن به این که زمین نیز یکی از سیارات است. و این همان حقیقتی است که علم هیئت و آسمان شناسی بعد از قرن ها بگو و مگو و بحث بدان دست یافته است.⁽¹⁾

آمادگی زمین و عوامل حیات

« اَلَمْ نَجْعَلِ الاَْرْضَ مِهادا وَ الْجِبالَ اَوْتادا وَ...؟» (6 تا 16 / نبأ)

کلمه «اَوْتادا» جمع وتد به معنای میخ است و اگر کوه ها را میخ ها خوانده شاید از این جهت بوده که پیدایش عمده کوه هایی که در روی زمین است از عمل آتش فشان های تحت الارضی است، که یک نقطه از زمین را می شکافد و مواد مذاب زمینی از آن فوران می کند و به اطراف آن نقطه می ریزد و به تدریج اطراف آن نقطه بالا می آید تا به صورت میخی که روی زمین کوبیده باشند، در آید و باعث سکون و آرامش فوران آتش فشان زیرزمین گردد و اضطراب و نوسان زمین از بین برود.

شما را جفت جفت از نر و ماده آفریدیم، تا سنت ازدواج و تناسل در بینتان جریان یابد، در نتیجه نوع بشر تا روزی که خدا خواسته باشد باقی بماند.

کلمـه «سُبـات» به معنـای راحتـی و فـراغت است، چـون خـوابیـدن بـاعث آرامش و تجدید قوای حیوانی و بدنی می شود و خستگی ناشی از بیداری و تصرفـات در بــدن از بـین می رود.

ما شب را چون لباس ساتری قرار دادیم که با ظلمتش همه چیز را و همه دیدنی ها را می پوشاند، همان طور که لباس بدن را و این خود سببی است الهی، که مردم را به دست کشیدن از کار و حرکت می خواند و متمایل به سکونت و فراغت و برگشتن بـه خـانـه و خـانــواده مـی سـازد.

ما روز را زمان زندگی شما و یا محل زندگی شما کردیم، تا در آن از فـضل پـروردگـارتــان طـلب کـنید.

یعنی بـر بـالای سـرتــان هفــت آسمـان شــدیـــدالبنــــا قــــرار دادیم.

ـ « وَ جَـعَلْنـا سِــراجـــا وَهّـــاجــــا،»

و چراغــی رخشــان بــرافــروختیــم.

کلمه «وَهّاج» به معنای چیزی است که نور و حرارت شدیدی داشته باشد و منظور از چــــراغ وهــاج خـورشـیـــد اســـــت.

ـ «وَ اَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجّاجا،»

کلمه «مُعْصِرات» به معنای ابرهای بارنده است. معنا چنین می شود که ما به وسیله بـادهای فـشارنـده آبی ریزان نازل کردیم.

ـ «لِـنُخْــرِجَ بِــــهِ حَبّــــا وَ نَباتـــا،»

یعنی این کار را کردیم تا دانه ها و نباتاتی (که مایه قوت آدمیان و حیوانات است) بـیرون آوریـم.

ـ «وَ جَنّاتٍ اَلْفافا،»

و باغ هـای پـر درخت پـدید آوردیـم.

«جَنّاتٍ اَلْفاف» به معنای درختان انبوه و درهم رفته است.⁽¹⁾

گهواره بودن زمین و ایجاد راه ها

« اَلَّذی جَعَلَ لَکُمُ الاَْرْضَ مَهْدا وَ سَلَکَ لَکُمْ فیهاسُبُلاً ! » (10 / جاثیه)

زمین و نعمت های زمینی

«وَ الاَْرْضَ وَضَعَها لِلاَْنامِ!» (10 تا 12 / رحمن)

کلمــه «اَنام» به معنای مردم اســت و اگر از خلقت زمین تعبیر کرده به «وَضَع» برای این بود که درباره آسمان در آیــه قبلی تعبیر کرده بود به «رفع» و خواسته بفهماند زمین پایین و آسمان بالاست، چون در عرب هر افتاده پست را «وضیع» گویند و ایــن خــود لطافتـــی در تعبیر است.

مــراد بــه «فاکِهَــه» میوه های غیر خرماســت. و کلمــه «اَکْمــام» غــلاف خرماســت کـه آن را «طَلْع» نیز گویند.

کلمه «حَبّ» به معنی دانه است و تقدیر کلام این است که در زمین دانه و ریحان نیز هست. و منظور از دانه هر چیزی است که قوت و غذا از آن درست شود، مانند گندم و جو و برنج و غیره. و کلمه «عَصْف» به معنای غلاف و پوسته دانه های نامبرده است، که در فارسی آن را سبوس می گویند. البته بعضی آن را به برگ مطلق زراعت و بعضی دیگــر به برگ خشک زراعــت تفسیــر کرده انــد. و کلمه «رَیْحان» به معنای همه گیاهان معطر (چون نعنــاع و مــرزه و ریحــان و آویــش و پونــه و امثال این ها،) است.

ـ «فَبِــاَیِّ آلاءِ رَبِّکُمــا تُکَـذِّبــانِ؟»

کلمه «آلاء» به معنای نعمت است و خطاب در آیه متوجه عموم جن و انس است. به خاطر همین که خطاب را متوجه کل اجنه و انسان ها نموده توانسته در خلال بر شمردن نعمت ها و آلاء رحمان از شداید روز قیامت و عقوبت های مجرمین و اهل آتش

خبر دهد و آن ها را هم جزو نعمت ها برشمارد.

آری همین شداید و عقوبت ها وقتی به کل انسان ها و اجنه مقایسه شود نعمت می شود. چون در نظام هستی بدکاران و اهل شقاوت را به سرنوشتی که مقتضای عمل ایشان و اثر کردار خود آنان باشد سوق دادن، از لوازم صلاح نظام عام جاری در کل و حاکم بر جمیع است و خود نعمتی نسبت به کل عالم جن و انس است، هر چند که نسبت به طایفه ای خاص یعنی مجرمین نقمت و عذاب باشد.

پس آن چه از عذاب و عقاب که در آتش برای اهل آتش است و آن چه از کرامت و ثواب که در بهشت برای اهلش آماده شده، هر دو نوع آلاء و نعمت های خداست برای کل جن و انس، همان طور که خورشید و قمر و آسمان بلند و زمین پست و نجم و شجر و غیـر این ها آلاء و نعمت هـایی است بر اهـل دنیا.⁽¹⁾

مفهوم نزول موجودات زمینی و مواد کانی

« وَ اَنْــزَلْنَــا الْحَدیـدَ فیـهِ بَــأْسٌ شَدیــدٌ وَ مَنافِــعُ لِلنّــاسِ!» (25 / حدید)

ظاهرا «اِنزال» در این آیه نظیر آن در آیه « وَ اَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الاَنْعامِ ثَمانِیَةَ اَزْواجٍ،» در سوره زمر آیه 6 باشد. اگر خلقت مخلوقات زمینی را انزال نامیده، به این اعتبار است که خدای تعالی ظهور اشیاء در عالم هستی را بعد از عدم انزال خوانده، به این اعتبار که هر موجودی از موجودات نزد خدا و در عالم غیب خزینه ها دارد و آن موجود پس از آن که اندازه گیری شده و درخور عالم شهادت شده به ظهور پیوسته است. و این خود نوعی نزول است، هم چنان که در سوره حجر فرموده: « وَ اِنْ مِنْ شَیْ ءٍ اِلاّ عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ اِلاّ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ - هیچ موجودی نیست مگر آن که نزد ما خزینه هایی از آن هست و ما نازلش نمی کنیم مگر به اندازه ای معلوم.» (21 / حجر)

ـ «فیــهِ بَـــأْسٌ شَـدیــدٌ وَ مَنــافِــعُ لِلنّــاسِ،»

کلمه «بَأْس» به معنای تأثیر شدید است، لکن غالبا در شدت در دفاع و جنگ استعمال می شود و بدین جهت فرموده در آهن بأسی شدید است، که لایزال جنگ ها و مقاتلات انواع دفاع ها نیاز به آهن داشته است. چون اقسام سلاح هایی که درست می کرده اند از آهن بوده و بشر از دیرباز به این فلز دست یافته، متوجه منافعش شده و آن را استخراج کرده است.

و اما منافع دیگری که این فلز برای مردم دارد احتیاج به بیان ندارد، چون می بینیم کــه آهـن در تمامـی شعب زندگـی و صنایــع مربوط به آن هــا دست و

دخالت دارد.⁽¹⁾

زمین، محل زندگی و مرگ انسان ها

« اَلَمْ نَجْعَلِ الاَْرْضَ کِفاتا اَحْیاءً وَ اَمْواتا وَ...؟» (25 تا 27 / مرسلات)

کلمه «کِفات» به معنای جمع کردن و ضمیمه کردن است. می فرماید: مگر ما نبودیم که زمین را کفات کردیم، یعنی چنان کردیم که همه بندگان را در خود جمع می کند، چه مرده ها را و چه زنده ها را. بعضی گفته اند معنی آیه این است که مگر ما زمین را ظرف هایی برای جمع احیاء و اموات نکردیم.⁽²⁾

مفهوم زمین های هفتگانه

« اَلـلّهُ الَّـذی خَلَقَ سَبْـعَ سَمواتٍ وَ مِنَ الاَْرْضِ مِثْلَهُنَّ !» (12 / طلاق)

از ظاهر جمله «وَ مِنَ الاَْرْضِ مِثْلَهُنَّ،» برمی آیــد که مراد به مثل مثلیــت عددی است. یعنی همان طور که آسمان هفــت عدد است، زمیـــن هم مثل آن هفت است.

حـال باید دید منظـور از هفت زمیــن چیست؟ در این بــاب چنــد احتمــال هســت:

اول - این که بگوییم منظور از هفت زمین هفت عدد از کرات آسمانی است، که سـاختمـانـش از نـوع ســاختمـان زمینـی اســت کــه مـا در آن زنـدگــی مـی کنیـــم.

دوم - این که بگوییم منظور از آن تنها زمین خود ماست که دارای هفت طبقه است، که (چون طبقات پیاز) روی هم قرار دارند و به تمام کره احاطه دارند و ساده ترین طبقاتش هـمین طبقه اولی است که ما روی آن قـرار داریـم.

سوم - این که بگوییم منظور از زمین های هفتگانه اقلیم ها و قسمت های هفتگانه روی زمین است، که (علمای جغرافی قدیم) بسیط زمین را به هفت قسمت (یا قاره) تقسیم کرده اند.

این چند وجه، وجوهی است که هر یک طرفدارانی دارد.⁽³⁾

خورشید و ماه

مفهوم جریان و حرکت خورشید

« وَ الشَّمْــسُ تَجْــری لِمُسْتَقَــرٍّ لَها ذلِـکَ تَقْدیرُ الْعَزیزِ الْعَلیمِ!» (38 / یس)

«جریان شمس» همان حرکت آن است. معنای آیه این است که - خورشید به طرف قرار گرفتن خود حرکت می کند. و یا تا آن جا که قرار گیرد حرکت می کند، یعنی تـا سرآمــدن اجلــش و یا تا زمــان استقـرار و یــا محـل استقــرارش حرکـت می کند.

حال ببینیم معنای جریان و حرکت خورشید چیست؟

از نظر حس اگر حساب کنیم، حس آدمی برای آفتاب اثبات حرکت می کند، حرکتی دورانی، پیرامون زمین. و اما از نظر علمی تا آن جا که بحث های علمی حکم می کند درست به عکس است، یعنی خورشید دور زمین نمی چرخد، بلکه زمین به دور خورشید می گردد و نیز اثبات می کند، که خورشید با سیاراتی که پیرامون آنند به سوی ستـاره «نصـر ثابـت» حـرکت انتقـالی دارنـد.

به هر حال حاصل معنای آیه شریفه این است که آفتاب لایزال در جریان است، مادام که نظام دنیوی بر حال خود باقی است، تا روزی که قرار گیرد و از حرکت بیفتد و در نتیجه دنیا خراب گشته و این نظام باطل گردد.

و اما این که بعضی جریان خورشید را بر حرکت وضعی خورشید به دور مرکز خود حمل کرده اند، درست نیست، چون خلاف ظاهر«جَرْی»است، زیرا «جری - جریان» دلالت بر انتقال از مکانـی به مکانی دیگر دارد.

(با توجه به این که در آیه بعدی « وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتّی عادَ کَالْعُرْجُونِ

الْقَدیمِ،»)از آیت قمر تنها احوالی را که نسبت به مردم زمین به خود می گیرد بیان کرده، نه احوال خود قمر را و نه احوال آن را نسبت به خورشید به تنهایی، از این جاست که می توان گفت بعید نیست مراد به «تَجری» در جمله فوق اشاره باشد به احوالی که خورشید نسبت به مــا دارد و حس مــا از این کــره احساس می کند و آن عبارت است از حرکت یومیه اش و حرکت فصلی اش و حرکت سالیانه اش.

و مراد به جمله « لِمُستَقَرٍّ لَها، » اشاره باشد به حالی که خورشید فی نفسه دارد، و آن عبارت است از این که نسبت به سیاراتی که پیرامونش در حرکتند، ساکت و ثابت است. پس گویی فرموده: یکی از آیت های خدا برای مردم این است که خورشید در عین این که ساکن و بی حرکت است، برای اهل زمین جریان دارد و خدای عزیز علیم به وسیله آن سکون و این حرکت پیدایش عالم زمینی و زنده ماندن اهلش را تدبیر فـرمـوده اســت، (و خـدا دانـاتـر اسـت!)

یعنی جریان نامبرده خورشید، تقدیر و تدبیری است از خدایی که عزیز است، یعنی هیچ غالبی بر اراده او غلبه نمی کند، یعنی به هیچ یک از جهات صلاح در کارهایش جـاهل نیست.⁽¹⁾

ص: 143 و 145

مفهوم منازل ماه

« وَ الْقَمَــرَ قَدَّرْنــاهُ مَنــازِلَ حَتّــی عــادَ کَالْعُرْجُــونِ الْقَدیـمِ!» (39 / یس)

کلمه «مَنازِل» به معنای پیاده شدن و منزل کردن است. و ظاهرا مراد به منازل نقاط بیست و هشت گـانه ای است که ماه تقریبا در مدت بیست و هشت شبانه روز طی می کند.

کلمه «عُرجُون» به معنای ساقه شاخه خرماست، البته از نقطه ای که از درخت بیرون می آید، تا نقطه ای که برگ ها از آن منشعب می شود. این قسمت از شاخه را «عُرجُون» می گویند، که (به خاطر سنگینی برگ ها) معمولاً خمیده می شود و معلوم است که اگر چند ساله شود خمیدگی اش بیشتر می گردد و این قسمت چوبی زردرنگ و چون هلال قوسی است و لذا در این آیه هلال را به این چوب که چند ساله شده باشد، تشبیه کرده است.

این آیه شریفه به اختلاف منظره های ماه برای اهل زمین اشاره می کند، چون در

طول سی روز به شکل و قیافه های مختلفی دیده می شود و علتش این است که نور ماه از خودش نیست، بلکه از خورشید است و به همین جهت (مانند هر کره دیگر) همیشه تقریبا نصف آن روشن است و قریب به نصف دیگرش که رو به روی خورشید نیست تاریک است. و چون به دور زمین می گردد، قهرا وضع و محاذاتش با خورشید نسبت به زمیــن تغییر می کنــد و این دگرگونـی همچنان هست تا دوباره به وضع اولش برگردد.

اگر ماه را در صورت هلالش فرض کنیم روز به روز قسمت بیشتری از سطح آن که در برابر آفتاب است به طرف زمین قرار می گیرد تا برسد به جایی که تقریبا تمامی یک طرف ماه که مقابل خورشید قرار گرفته، به زمین هم قرار گیرد و (ماه شب چهارده می شود،) از آن شب به بعد دوباره رو به نقصان می نهد، تا برسد به حالت اولیه اش که هلال بود.

و به خاطر همین اختلاف که در صورت ماه پیدا می شود، آثاری در دریا و خشکی و در زندگی انسان ها پدید می آید، که در علوم مربوط به خودش بیان شده است.

پس آیه شریفه از آیت قمر تنها احوالی را که نسبت به مردم زمین به خود می گیرد بیــان کرده، نه احــوال خود قمــر را و نه احـوال آن را نسبت به خورشید به تنهایی.⁽¹⁾

شنـاوری کرات و اجرام در فضا

« لاَ الشَّمْـسُ یَنْبَغـی لَها اَنْ تُدْرِکَ الْقَمَرَ وَ لاَ اللَّیْلُ سابِقُ النَّهارِ وَ کُلٌّ فی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ!»(40/یس)

معنای این که فرموده - ترجیح ندارد این که خورشید به ماه برسد، این است که چنین چیزی از خورشید سر نزده و منظور از این تعبیر این است که بفهماند تدبیر الهی چیزی نیست که روزی جاری شود و روزی از روزها متوقف گردد، بلکه تدبیری است دائمی و خلال ناپذیر. مدت معینی ندارد، تا بعد از تمام شدن آن مدت به وسیله تـدبیری نقیـض آن نقـض گـردد.

پس معنای آیه این است که شمس و قمر همواره ملازم آن مسیری هستند که برایشان ترسیم شده، نه خورشید به ماه می رسد، تا به این وسیله تدبیری که خدا به وسیله آن دو جاری ساخته مختل گردد و نه شب از روز جلو می افتد، بلکه این دو مخلوق خدا در تدبیر پشت سر هم قرار دارند و ممکن نیست از یکدیگر جلو بیفتند و در نتیجه دو تا شب به هم متصل شود، یا دو تا روز به هم بچسبد.

آیه شریفه تنها فرمود - خورشید به ماه نمی رسد و شب از روز جلو نمی زند و دیگر نفرمود - ماه هم به خورشید نمی رسد و روز هم از شب جلو نمی زند و این بدان

جهت بود که مقام آیه مقام بیان محفوظ بودن نظم و تدبیر الهی از خطر اختلال و فساد بود و برای افاده این معنا خاطرنشان ساختن یک طرف قضیه کافی بود و شنونده خودش می فهمد وقتی خورشید با این بزرگی و قوتش نتواند به ماه برسد، ماه به طریق اولی نمی تواند به خورشید برسد. و هم چنین شب ناچیز و ناتوان تر از روز است، چون شب عبارت است از نبود روزی که این شب، شب آن روز است و وقتی شب که یک امر عدمی است و طبعا متأخر از روز است، نتواند از روز پیشی گیرد، عکسش هم معلوم است، یعنی شنونده خودش می فهمد که روز هم از شب یعنی از عدم خودش پیشی نمی گیـرد.

ـ «وَ کُلٌّ فی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ!»

هر یک از خورشیــد و ماه و نجوم و کواکــب دیگر در مسیــر خاص به خــود حرکت می کننــد و در فضا شناورنــد، همان طور کــه ماهی در آب شنا می کند، پس کلمــه «فَلَک» عبارت اســت از همان مــدار فضایی که اجرام آسمانی هر یک در یکی از آن مـدارهــا سیــر می کنند.⁽¹⁾

تأمین روشنایی به وسیله ماه و خورشید

« وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فیهِنَّ نُورا وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجا ! » (16 / نوح)

معنای سراج بودن خورشید این است که عالم ما را روشن می کند و اگر این چراغ خدای تعالی نبود ظلمت عالم ما را فرا می گرفت و معنای نور بودن ماه این است که زمین ما را به وسیله نوری که از خورشید می گیرد روشن می کند. پس ماه خودش روشنگـر نیست تـا سـراج نامیده شود.

اما این که فرمود، قمر را در آسمان ها نور قرار داد و آسمان ها را ظرف قمر خواند منظور (به طوری که گفته اند،) این است که بفرماید قمر در ناحیه آسمان ها قرار دارد، نـه این که همه آسمان ها را نور می دهد.⁽²⁾

بـروج آسمانی و خـورشید و مـاه

« تَبــارَکَ الَّذی جَعَــلَ فِی السَّمـاءِ بُرُوجا وَ جَعَلَ فیها سِراجا!» (61 / فرقان)

ظاهــرا مراد به «بُروج» منــازل آفتــاب و ماه در آسمــان است و یا مراد ستارگانــی اسـت کـه در آن منـازل قـرار دارنـد.

مراد به «سِراج» آفتاب است. به دلیل این که در سوره نوح آفتاب را سراج خوانده و می فرماید: « وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجا !» (16 / نوح)

آیه شریفه در مقام ثنای خدای تعالی بر خویش است و می خواهد تبارک او را به خاطر این که برج هائی محفوظ و تیرهایی شهاب درست کرده و آفتاب را روشنگر و ماه را منیر ساخته تا عالم محسوس را روشن کنند، افاده نماید. و با این بیان به مسئله رسالت رسولان اشاره می کند، چون این مسئله نظیر همان روشنگری آفتاب و ماه نسبت به عالم جسمانی انسان هاست. چیزی که هست رسولان خدا عالم روحانی انسان ها را روشن می کنند. اگر آفتاب پیش پای آنان را روشن می سازد رسولان خدا دیده بصیرت بندگان خدا را روشن می کنند.⁽¹⁾

حرکت حساب شده مـاه و خورشید

« اَلشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ!» (5/رحمن)

کلمه «حُسْبان» به معنای حساب کردن است. تقدیر کلام چنین است: خورشید و ماه بــا حســابــی از خـــدای تعـالــی در حـرکتنــد.

یعنی در مسیری و به نحوی حرکت می کنند که خدای تعالی برای آن دو تـقـدیـر فـرمـوده اسـت.⁽²⁾

نظام حاکم بر جریان ماه و خورشید

« اَلَمْ تَرَ اَنَّ اللّهَ یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهارِ؟» (29 / لقمان)

در این آیه در مورد علم خدا به اعمال بندگان استشهاد شده است به تدبیری که در نظام شب و روز جاری است، گاهی این طولانی و آن کوتاه و گاهی این کوتاه و آن طولانی می شود. که البته فصول سال و نیز سرزمین های مختلف در این کوتاهی و بلندی شــب و روز مؤثرنــد، اما در هر فصــل و در هر منطقــه نظــام ثابــت اســت.

هم چنین تدبیــری که در آفتاب و ماه و اختلاف طلوع و غروب آن دو جاری است. هم چنین اختلافی که بر حسب حس در مسیر و جریان آن دو است. همه این ها دلیل بر تدبیری است که خداوند جهان در سراسر جهان دارد، چون می بینیم هر یک از آفتاب و ماه نظام دقیقی دارد که هیچ خلل و تشویش و اضطرابی در آن نیست، این ها دلیل بر علم و اطلاع مدبر آن هاست، چون برقرار ساختن چنین نظامی دقیق بـدون علم

محال است.

مراد به «ایلاج» در روز این است که شب رو به بلندی بگذارد و بعضی از ساعات روز را اشغال کند یعنی بعضی از ساعات را که قبلاً روز بودند جزو خود سازد و مراد به ایلاج روز در شب عکس این معناست. و مراد به این که فرمود: هر یک از آفتاب و ماه مسخر و رام شده، تا اجل مسمی جریان دارند، این است که هر وضعی از اوضاعشان تا وقتی معین است و دوباره به وضـع اول بـر مـی گـردند.

پس هر کس این نظام دقیق را که در آفتاب و ماه است در نظر بگیرد، شکی نمی کند در این که مدبرش با علم، تدبیر امر آن ها کرده، علمی که آمیخته با جهل نیست، نه این که خودش تصادفا و اتفاقا چنین نظامی به خود گرفته بـاشد.⁽¹⁾

گسترش سایه و دلالت خورشید بر آن

« اَلَمْ تَرَ اِلی رَبِّکَ کَیْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَ لَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساکِنا؟» (45 تا 47 / فرقان)

مراد به «مَدَّ الظِّل» امتداد سایه ای است که بعد از ظهر گسترده می شود و به تدریج از طرف مغرب به سوی مشرق رو به زیادی می گذارد، تا آن جا که آفتاب به کرانه افق رسیده و غروب کند، که در آن هنگام امتداد به آخر می رسد و شب می شود. و این سایه در همه احوالش در حرکت است و اگر خدا می خواست آن را ساکن می کرد.

منظور دلالت آفتاب با نور خود بر این است که در این میان سایه ای هست و نیز با گسترده شدن نورش دلیل بر این است که سایه نیز به تدریج گسترده تر می شود، چه اگـر آفتاب نبـود کسی متوجه نمی شد که در این میان سایه ای وجود دارد.

علت عمومی تشخیص معانی مختلف به وسیله انسان این است که احوال جاریه بر آن معانی مختلف می شود. حالتی پدید می آید و حالتی دیگر می رود و چون حالت دومی آمد آن وقت به وجود حالت اولی پی می برد و چون حالتی پدید می آید حالت قبلی که تاکنون مورد توجه نبود به خوبی درک می شود و اما اگر چیزی را فرض کنیـم که همیشـه ثـابت و به یک حـالت باشد به هیچ وجه راهی برای آگاهی بدان نیست.

معنای جمله فوق این است که ما با تابانیدن خورشید و بالا آوردن آن به تدریج آن سایه را از بین می بریم. و در این که از بین بردن را قبض نامید، آن هم قبض به سوی خودش و آن قبض را به قبض آسان توصیف کرد خواست تا بر کمال قدرت الهیه خود

دلالت کند و بفهماند که هیچ عملی برای خدا دشوار نیست. و این که فقدان موجودات بعد از وجودشان انهدام و بطلان نیست، بلکه هرچه که به نظر ما از بین می رود در واقع به سوی خدا باز می گردد.⁽¹⁾

توالی شب و روز، حرکت و اجل ماه و خورشید

« یُکَوِّرُ اللَّیْلَ عَلَی النَّهارِ وَ یُکَوِّرُ النَّهارَ عَلَی اللَّیْلِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُـلٌّ یَجْــری لاَِجَــلٍ مُسَمًّــی!» (5 / زمـــر)

«تَکْویر» عبارت است از این که بعضی از اجزای چیزی را روی بعض دیگر بیندازیم. بنابراین مراد انداختن شب است روی روز و انداختن روز است بر روی شب. این آیه به مسئله تدبیر اشاره می کند. معنایش نزدیک به معنای آیه: « یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ - شب روز را می پوشاند،» (7 / اعراف) می گردد و مراد از آن پشت سر قرار گرفتن شب و روز به طور مستمر است - که لاینقطع می بینیم که روز شب را و شب روز را پس می زند و خــود ظهــور می کند و این همــان مسئلــه تدبیر است.

یعنی خدای سبحان خورشید و ماه را رام و مسخر کرده، تا بر طبق نظام جاری در عالــم زمینی، جریــان یابند و این جریــان تا مدتی معیــن باشد، از آن تجاوز نکنند.⁽²⁾

محاسبه زمان و استفـاده از ماه و خورشید

« هُوَ الَّذی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیآءً وَ الْقَمَرَ نُورا وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنینَ وَالْحِسابَ!»

(5/یونس)

خدا این ها را که اهداف و فوایدی بر آن مترتب است جز به حق نیافریده است. این اهداف، اهداف حقیقی و منظمی هستند که بر خلقت الهی مترتبند و بنابراین لغو و باطل و تصادف و اتفاق نتواند بود. در حقیقت خدا این ها را برای تدبیر شئون زندگی و اصلاح امـور معاش و معاد شما خلق و بدین صورت مرتب کرده است.

بنابراین او پروردگار شما و مالک امر شماست که شئون شما را تدبیر و سرپرستی می کند و غیر از او پروردگاری نیست.⁽¹⁾

شمارش و تقسیم بندی تکوینی زمان

« اِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْرا فی کِتبِ اللّهِ یَوْمَ خَلَقَ الـسَّـمــوتِ وَ الاَرْضَ!»(36 / تـوبه)

ماه های قمری و دوازده گانه بودن آن ها اصل ثابتی از عالم خلقت دارد.

کلمه «ماه» مانند کلمه «سال» و «هفته» از لغاتی است که عموم مردم از قدیمی ترین اعصار آن ها را می شناخته اند. اولین آگاهی که انسان پیدا کرده، آگاهی به تفاوت فصول چهارگانه سال بوده، بعدا متوجه شده که دوباره همین چهار فصل تکرار شده و هم چنین سه باره و چهارباره و نگاه متوجه شده که هر یک از این فصول تقسیماتی دارند که کوتاه تر از خود فصل است و این تقسیمات را از اختلاف اشکال ماه فهمیده و دیده اند که در هر فصلی سه نوبت قرص ماه به صورت هلال در می آید و طول هر نوبت قریب به سی روز است. در نتیجه سال را که از یک نظر به چهار فصل تقسیم شده بود از این نظر به دوازده ماه تقسیم نموده (و برای هر ماهی نامی تعیین نمودند.) لکــن باید دانست چهار فصلــی که محسوس انســان است همــان سال شمسـی است.

با آن که حساب سال شمسی دقیق تر است ولی مردم سال قمری را به خاطر این که محسوس تر است و همه می توانند با نگاه به ماه استفاده خود را نموده و زمان را

تعیین نمایند، پیروی می کنند.

این حساب تنها در کره ماه معتبر است و اما سایر کواکب و کرات آسمانی هر کـدام حسـاب جداگانه ای دارند، مثلاً سال در هر یکی از کرات و سیارات منظومه شمسی عبارت است از مدت زمانی که در آن زمان فلان سیاره یک بار دور خورشید بچرخد. این حساب سال شمسی آن سیاره است. اگر سیاره ای دارای قمر یا اقمار بوده باشد البتـه ماه قمری آن ماه دیگری است.

پس این که فرمود: « اِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْرا...،» ناظر است به ماه های قمری که گفتیم دارای منشأ است حسی و آن تحولاتی است که کره ماه به خود گرفته است.

قید جمله «عِنْدَ اللّهِ» و جمله « فی کِتابِ اللّهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّموتِ وَ الاَْرْضَ،» همه دلیل است بر این که عده نامبرده در آیه عده ای است که هیچ تغییر و اختلافی در آن راه ندارد، چون نزدخدا و در کتاب خدا دوازده است.

در سوره یس فرمود: « آفتاب را چنین قرار داد که در مدار معینی حرکت کند و ماه را چنین مقدر کرد که چون بند هلالی شکل خوشه خرما منزل هایی را طی نموده و دوباره از سر گیرد. نه آفتاب به ماه برخورد و نه شب از روز جلو بزند، بلکه هر یک از آن اجــرام در مداری معین شناوری کنند.» (38 تا 40 / یس) پس دوازده گانه بودن مــاه حکمــی است نوشتــه در کتاب تکویــن و هیچ کس نمی تواند حکم خدای تعالی را پـس و پیــش کنـــد!

واضح است که ماه های شمسی از قراردادهای بشری است، گو این که فصول چهارگانه و سال شمسی این طور نیست اما ماه های آن صرف اصطلاح بشری است، به خلاف ماه های قمری که یک واقعیت تکوینی است و به همین جهت آن دوازده ماهی که دارای اصل ثابتی باشد همان دوازده ماه قمری است.⁽¹⁾

تأثیر حرکت زمان در تکوین انسان و حوادث

« فَـلا اُقْسِــمُ بِرَبِّ الْمَشــارِقِ وَ الْمَغــارِبِ اِنّــا لَقــادِروُنَ!» (40 / معـارج)

منظور از مشارق و مغارب، مشارق خورشید و مغارب آن است. چون خورشید در هر روز از ایام سال های شمسی مشرق و مغربی جداگانه دارد و هیچ روزی از مشرق دیروزش طلوع و در مغرب دیروزش غروب نمی کند، مگر در مثل همان روز در سال های آینده. احتمال هم دارد مراد به مشارق و مغارب مشرق های همه ستارگان و مغرب های

آن ها باشد.

در جمله « بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ - من سوگند می خورم به پروردگار مشرق ها و مغرب ها،» به صفتی از صفات خودش اشاره نموده و خواسته بفهماند این که می گویم: «من» یعنی همان منی که مبدأ خلقت انسان ها در قرون متوالی ام و اداره کننده مشرق ها و مغرب هایم. چون شروق ها و طلوع های پشت سرهم و غروب های متوالی ملازم با گذشت زمان است و گذشت زمان دخالتی تام در تکون انسان ها در قرون متوالی و نیــز پیدایـش حـوادث در روی زمین دارد.

در جمله «اِنّا لَقادِروُنَ!» زمینه کلام به رُخ کشیدن قدرتش است و نکته دیگر این که در چنین زمینه ای سخن از ربوبیت مشارق و مغارب کردن، در حقیقت علت قدرت را ذکرکردن است، تا با این تعلیل بفهماند کسی که تدبیر همه حوادث عالم منتهی به اوست، هیچ حادثه ای او را به ستوده نمی آورد و او را از پدید آوردن حادثه ای دیگر جلوگیر نمی شود، چون حوادث فعل اویند، پس هیچ خلقی از خلایق او را از این که آن خلق را مبدل به خلقی بهتر کند مانع نمی تواند بشود.⁽¹⁾

پیدایش شب و روز، نور و ظلمت

پیدایش نور و اصالت ظلمت

« یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ یَطْلُبُهُ حَثیثا !» (54 / اعراف)

این جمله اشاره دارد به این که اصل ظلمت است و نور روز چیزی است که از درخشندگی خورشید پیدا می شود و روز پدیده ای است که عارض بر شب و همان ظلمت مخروطی شکل می شود که دائما نصف کمتر سطح کره زمین را پوشانیده است.

چــون دائما نور خورشیــد در روی زمیــن در حرکــت است قهــرا ظلمت مخروطــی شکل هم در حرکــت و گویـا مورد تعقیب روز است.

و این که فرمود: « وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِاَمْرِه!» (54 / اعراف) معنـایــش ایــن اســت کــه خداونــد آفتاب و ماه و ستارگــان را آفریــد در حالـی که همــه مسخــر امر او و جــاری بـر طبـــق مشیـــت اویـنــد.⁽¹⁾

حرکت متوالی شب و روز

« وَ ایَةٌ لَهُمُ اللَّیْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ!» (37 تا 40/یس)

آیه شریفه می خواهد به پدید آمدن ناگهانی شب به دنبال روز اشاره کند. کلمه «نَسْلَخُ» معنــی بیرون کشیدن است. خدای تعالــی در چند جــا از کلام عزیــزش از وارد شدن هر یک از روز و شب در دنبــال دیگری، تعبیر به «ایلاج - داخل کردن» کرده

است. وقتی وارد شدن روز بعد از شــب ایلاج و ادخــال روز در شب باشد، قهرا در پی آمــدن شب بعد از روز به طور ناگهانی نیز، اخراج روز از شب خواهد بود. البته هم آن ادخال اعتباری اســت و هم این اخراج. و گویی ظلمت شب بر مردم احاطه کرده و به روی آنان افتــاده، ناگهــان روز این روپوش را پاره می کند و داخل ظلمت شده، نــورش به تدریــج همه مــردم را فرا می گیــرد و در هنگام غروب بناگــاه بار دیگر شب چــون روپوشی روی مردم می افتــد و ظلمتــش همه آن جاهایــی را که نــور روز گرفتــه بــود می گیرد، پــس در حقیقــت در این تعبیــر نوعــی استعــاره بـه کنایه به کار رفته است.⁽¹⁾

نظام حاکم بر اختلاف شب و روز

« ... وَ اخْتِـــلافِ اللَّیْــلِ وَ النَّهــارِ... لاَیــاتٍ لِقَــوْمٍ یَعْقِلُــونَ!» (164 / بقره)

اختلاف شب و روز، همان حکم و زیاد کردن و کوتاه و بلند کردنی است که به خاطر اجتماع دو عامل از عوامل طبیعی عارض بر شب و روز می شود و اول آن دو عامل عبارت است از حرکت وضعی زمین به دور مرکز خود، که در هر بیست و چهار ساعت یکبار این دور را می زند و از این دوران که همیشه یک طرف زمین یعنی کمی بیش از یک نیمکره آن را رو به آفتاب می کند و آن طرف از آفتاب نور می گیرد و حرارت را مک می زند و روز پدید می آید. یک طرف دیگر زمین یعنی کمتر از یک نیمکره آن، که پشت به آفتاب واقع شده و در ظلمت سایه مخروطی شکل آفتاب قرار می گیرد و شب پدید می آید و این شب و روز به طور دائم دور زمین دور می زنند.

عامل دومش عبارت است از میل سطح دایره استوایی و یا معدل، از سطح مدار ارضی در حرکت انتقالی شش ماه به سوی شمال و شش ماه به سوی جنوب. و این باعث می شود آفتاب هم از نقطه معتدل (اول فروردین و اول پاییز) نسبت به زمین میل پیدا کند و تابش آن به زمین انحراف بیشتری داشته باشد و در نتیجه فصول چهارگانه (بهار، تابستان، پاییز و زمستان) به وجود آید و در منطقه استوایی و دو قطب شمال و جنوب شب و روز یکسان شود، با این تفاوت که در دو قطب شش ماه شب و شش ماه روز باشد یعنی سال یک شبانه روز. در شش ماهی که قطب شمال روز است قطب جنوب شب، در شش مـاهی که قـطب جنـوب روز است قطب شمال شب باشد.

اما در نقطه استوایی سال تقریبا مشتمل بر سیصد و پنجاه و شش شبانه روز

مساوی باشد و در بقیه مناطق شبانه روز بر حسب دوری و نزدیکی به خط استوا و به دو قطب، هم از جهت عدد مختلـف شود و هم از جهت بلندی و کوتاهی.

این اخـتلاف که گـفتیم باعث اخـتلاف تابش نـور و حرارت بـه کره زمین است، باعث اختلاف عواملی می شود که ترکیبات زمینی و تحولات آنرا پدید می آورد. و در نتیجه آن ترکیب ها و تحولات نیز مختلف می شود و سرانجام منافع مختلفی عایــد انسان ها می شود.⁽¹⁾

نظام حاکم بر عالم کبیر و ایجاد نور و ظلمت

« اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذی خَلَقَ السَّموتِ وَ الاَْرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُمتِ وَ النُّورَ!» (1/انعام)

در ثنایی که در این آیه و دو آیه بعدی هست اشاره ای به معارف حقیقی ای که دعوت دینی متکی بر آن است، شده و آن معارف در حقیقت به منزله ماده شریعت است و به سه نظام منحل می شود:

1 ـ نظام عمومی خلقت،

2 ـ نظامی که خصوص انسان از جهت وجود دارد،

3 ـ نظـام عمـل انـسان.

آن چه از مجموع این سه آیه به دست می آید عبارت است از ثنای بر پروردگار در برابر این که عالم کبیری را که انسان در آن زندگی می کند و عالم صغیری را که همان وجود خود انسان است و محدود است از جهت آغازش به گِل و از طرف انجامش به اجل مکتوب، ایجاد فرموده و ثنای بر این که بر آشکار و نهان آدمی و تمامی عملیات او آگاهی دارد.

جمله « وَ هُوَ اللّهِ فِی السَّموتِ وَ فِی الاَْرْضَ!» که در آیه سوم است مقدمه است برای بیــان علم خداوند به نهــان و آشکــار و کرده هــای انسان و بنابرایــن که فرمود: « خَلَــقَ السَّموتِ وَ الاَْرْضَ وَ جَعَــلَ الظُّلُمتِ وَ النُّــورَ،» اشاره است به نظامی که در عالم کبیر حکمفرماست و تمامی اشیای عالم با همه کثرت و تفرقش بر طبق آن اداره می شود. زیرا عالم مشهود ما همین زمینی است که آسمان های پهناور از هر طرف به آن احاطه نموده و با نور و ظلمتی که چرخ عالم محسوس در تحول و تکاملش بر آن ها دور می زند در آن تصرف می شود و دائما موجوداتی را از موجودات دیگر تکوین و چیزهایی را به چیزهای دیگر تحویل و نهان هایی را ظاهر و ظاهرهایی را پنهان نموده و تازه هایی را تکوین و کهنه هایی راتباه و فاسدمی کند و ازبرخوردهمین تحولات گوناگون حرکــت کلی

جهانی که موجودات را به سوی مقصد نهایی خود می راند منتظم می شود.

کلمه «جَعَلَ» در جمله « وَ جَعَلَ الظُّلُمتِ وَ النُّورَ،» به معنی خلقت است، منتها از آن جایی که کلمه خلقت در اصل مأخوذ از «خلق الثوب- ترکیب اشیاء گوناگون» است و خلاصه در معنی آن ترکیب یافتن از اشیاء گوناگون مأخوذ است و نور و ظلمت از ترکیب چیزی با چیز دیگر موجود نشده و از این جهت در خصوص نور و ظلمت به جای خلقت تعبیر به «جَعَلَ» فرمود و شاید از همین جهت بوده که خلقت را به ایجاد آسمان ها و زمیـن کـه در آن تـرکیب راه دارد اخـتصاص داده و خـدا داناتر است.

در این جا ممکن است سؤال شود که چرا نور را به صیغه مفرد و ظلمت را به صیغه جمع آورد؟ شاید جهتش این باشد که وجود ظلمت از نبود نور و بلکه همان عدم نور در چیزی است که می بایست نور داشته باشد و چیزی که جا دارد نور داشته باشد و ندارد از جهت دوری و نزدیکی اش به نور متعدد می شود، به خلاف نور که امری است وجودی و وجودش ناشی از مقایسه آن با ظلمت نیست. و اگر هم آن را به قیاس به ظلمت درجه بندی کرده و برایش مراتبی قائل شویم در حقیقت صرف تصوری است که کرده ایم و این تصور باعث تکثر حقیقی و تعدد واقعی آن نمی شود.⁽¹⁾

ساکنان شب و روز

« وَ لَهُ ما سَکَنَ فِی الَّیْلِ وَ النَّهارِ!» (13 / انعام)

سکون در لیل و نهار به معنی وقوع در ظرف عالم طبیعی است که اداره آن به دست لیــل و نهـــار اســـت.

چون نظام عالم طبیعت بستگی کامل به وجود نور دارد. این نور است که از سرچشمه خورشید به همه زوایای جهان ما می تابد و همه کرات منظومه را زیر اشعه خــود فرو می گیرد. این نــور است که از کمی و زیادی آن و طلــوع و غروب و محاذاتش با اجســام عالم و هم چنیــن از دوری و نزدیکــی اجســام به آن تحولاتــی در عالم پدید می آید.

پس در حقیقت می توان گفت شب و روز گهواره ای است عمومی که عناصر بسیط عالم و موالیدی که از ترکیب آن ها با یکدیگر متولد می شود همه در آن گهواره تربیت می شوند. و در آن گهواره است هر جزئی از اجزای عالم و هر شخصی از اشخاص آن به سوی غایت خود و هدفی که برایش مقدر شده و به سوی تکامل روحـی و جـسـمی سـوق داده مـی شـود.

و همان طــوری که محل سکونت، چه شخصی و چه عمومی، دخالت تامی در تکون و وضع زندگی ساکنینــش دارد، اگر انسانند در آن سرزمیــن در طلب رزق تکاپو کرده و از محصولات زراعتــی و میوه های آن و حیواناتــی که در آن تربیــت می یابند ارتزاق نمــوده و از آب آن جــا می آشامــد و از هوایــش استنشــاق می کند و از خود در آن محیط تأثیراتی و از محیــط تأثیراتی داشتــه و اجزای بدنش بر وفق مقتضیات آن محیــط رشد و نمو می کنــد. هم چنین شــب و روز که به منزلــه مسکنی است عمومــی برای اجزای عالــم، دخالت تامی در تکون عموم موجودات متکون در آن دارد.

انسان یکی از همین ساکنین در ظرف لیل و نهار است که به مشیت پروردگار از ائتلاف اجزای بسیط و مرکب در این قیافه و شکلی که می بینیم تکون یافته است، قیافه و اندامی که در حدوث و بقایش از سایر موجودات ممتاز است، زیرا دارای حیاتی است که مبتنی است بر شعور فکری و اراده ای که زاییده قوای باطنی و عواطف درونی اوست، قوایی که او را به جلب منافع و دفع مضار واداشته و به ایجاد مجتمع متشکل دعوتش می کند.

چون یگانه آفریدگار شب و روز و ساکنین در آن دو، خدای سبحان است از این رو صحیح است گفته شود: وَ لَهُ ما سَکَنَ فِی الَّیْلِ وَ النَّهارِ...، چون ملک حقیقی لیل و نهار و ساکنان در آن دو و جمیع حوادث و افعال و اقوالی که از آثار وجودی آنان است از آنِ خداســت و هم چنین نظامـی که در پهنای شگفت انگیز عالم جاری است به دست اوست.

خدای سبحان کسی است که این عالم را با وسعت عجیبی که در عناصر و بسائط و مرکبات آن هست و ما آدمیان جزء بسیار کوچکی از آنیم ایجاد فرموده و این کارگاه عظیم را تحت شرایط و نظامی حیرت انگیز به گردش در آورده است و در تحت همان نظام نسل آدمی را زیاد کرده و نظام خاصی در بین افراد این نوع اجرا نموده، آن گاه او را به وضع لغات و اعتبار سنن و وضع اموری اعتباری و قراردادی هدایت فرموده و پیوسته با ما و سایر اسباب قدم به قدم همراهی کرده و ما را لحظه به لحظه به معیت سایر اسباب و آن اسباب را به معیت ما در مسیر لیل و نهار به راه انداخته و حوادثی بیرون از شمار یکی پس از دیگری پدید آورده است.⁽¹⁾

استمرار در اختلاف شب و روز

« یُـولِــجُ اللَّیْــلَ فِی النَّهــارِ وَ یُولِــجُ النَّهــارَ فِــی اللَّیْــلِ!» (13 / فاطــر)

«ایلاج» در روز به معنای آن است که با طولانی کردن شب، روز را کوتاه کند و

ایلاج روز در شب آن است که با طولانی کردن روز، شب را کوتاه کند. و مراد به این دو جمله این است که به اختلاف شب و روز از نظر بلندی و کوتاهی اشاره کند، که به طور دائم در ایام سال جریان دارد.

تعبیر کردن به «یُولِج» دلالت بر استمرار دارد، به خلاف جریان و سیر آفتاب و ماه، که چون همیشه ثابت است، به صیغه ماضی از آن تعبیر آورده و فرموده:

« وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْری لاَِجَلٍ مُسَمًّی - خورشید و ماه را مسخر کـرد تـا هر یک برای مدتی معین حرکت کنند.» (2/رعد) البته این عنایت صوری و مسامحی است وگرنه در خورشید جریان محسوس نیست.⁽¹⁾

مفهوم فلک و وضع شب و روز سایر کرات

« وَ هُـوَ الَّـذی خَلَقَ اللَّیْلَ وَ النَّهـارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَـرَ کُـلٌّ فی فَلَکٍ یَـسْبَـحُـونَ!» (33 / انبیـاء)

از ظاهر آیه به خوبی بر می آید که می خواهد برای هر یک از شب (سایه مخروطی شکل پشت زمین) و روز که سمت مقابل آفتاب است و نیز برای هر یک از آفتاب و ماه فلک اثبات کند و بنابراین قهرا باید مراد به فلک هر یک از آن ها باشد. ولی با این که ظاهر آیه روشن است معذلک باید بگوییم مراد به فلک اوضاع و احوالی که در جوّ زمین و آثاری که آن ها در زمین می گذارند می باشد هر چند که حال اجرام دیگر بر خلاف آن ها باشد. پس بنابراین آیه شریفه تنها برای زمین اثبات شب و روز می کند، دیگر دلالت ندارد بر این که آفتاب و ماه و ثوابت و سیارات چه آن ها که از خود نور دارند و چه آن ها که کسب نور می کنند شب و روز دارند. کلمه «یَسْبَحُونَ» به معنای جریان و شنا در آب است.⁽²⁾

مفهوم ایلاج شب در روز و روز در شب

« یُولِــجُ اللَّیْــلَ فِــی النَّهــارِ وَ یُولِــجُ النَّهــارَ فِــی اللَّیْــلِ!» (6 / حدیــد)

«ایلاج» شب در روز و ایلاج روز در شب به معنای اختلافی است که شب و روز در کوتاهی و بلندی دارند. و این اختلاف در دو نیمکره شمالی و جنوبی درست به عکس همند. در فصلی که در نیمکره شمالی شب ها بلند است، در نیمکره جنوبی کوتاه است و در فصلی که در نیمکره شمالی شب ها کوتاه و روزها بلند است، در نیمکره جنوبی به

عکس آن است. مسئلــه اختلاف شــب و روز را در کــلام خدای تعالی چند بار دیدیم.⁽¹⁾

نظام طبیعی ایلاج شب و روز

« ذلِـکَ بِاَنَّ اللّــهَ یُولِجُ اللَّیْـلَ فِی النَّهارِ وَ یُولِجُ النَّهارَ فِی اللَّیْلِ!» (61 / حج)

«ایلاج» هر یک از شب و روز در دیگری به معنای حلول آن در محل آن دیگر است، مانند حلول نور و روز در جای ظلمت شب که گویی نور صبح مانند فرو رفتن چیزی در چیزی داخل ظلمت شب می شود و پس از وسعت یافتن همه آن فضایی را که ظلمت شب فرا گرفته بود می گیرد، هم چنان که ظلمت عصر وارد در نور روز شده و در آن وسعت می گیرد تا همه فضا و جای نور را بگیرد.

اشاره در کلمه «ذلِکَ» بر پیروزی مظلوم است که بر ظالم خود دست قانونی یافته و عقابش نموده است. و معنایش این است که این نصرت به سبب آن است که سنت خدا بر این جریان یافته که همواره یکی از دو متضاد و مزاحم را بر دیگری غلبه دهد، همان طور کـه همـواره روز را بر شـب و شـب را بر روز غلبـه می دهـد - وَ اَنَّ اللّهَ سَمیعٌ بَصیرٌ.⁽²⁾

مفهوم لباس بودن شب و سبات خواب

« وَ هُـوَ الَّذی جَعَـلَ لَکُـمْ اللَّیْـلَ لِبـاسـا وَ النَّوْمَ سُباتا وَ جَعَلَ النَّهارَ نُشُورا!»(47 / فرقان)

«لِباس» بودن شب از این باب است که ظلمت آن مانند لباس و پرده، آدمی را می پوشاند. «سُبات» بودن خواب به معنای این است که در هنگام خواب آدمی از هر کاری منقطع می شود. معنای «نُشور» کردن روز این است که روز را هنگام انتشار مردم به طلب رزق قرار می دهد.

این معانی یعنی پوشاندن خدای تعالی آدمیان را با لباس شب و قطع آن ها از عمل و جنب و جوش و سپس منتشر کردنشان در روز برای سعی و عمل حالش حـال همـان گستـردن سـایه و دلـیل قـرار دادن آفـتاب بر وجـود سایـه بـوسیله آفـتاب به سوی خود می باشد.⁽³⁾

اختلاف شب و روز و اعمال انسان

« وَ اللَّیْلِ اِذا یَغْشیها !» (1 تا 4 / لیل)

در این آیه به شب هنگامی که روز را فرا می گیرد سوگند یاد شده و فراگیری شب نسبت به روز در جای دیگر نیز آمده است که فرمود: « یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ - شب روز را فــرا می گیــرد.» (54 / اعــراف) احتمــال هــم دارد کــه مــراد فــراگیـــری و پوشانــدن قرص خورشید باشد.

ـ «وَ النَّهـــارِ اِذا تَــجَــلّــی!»

کلـمه «تَجَلّـی» به معنای ظهور و پیـدا شدن چیـزی است بعد از خفا و ناپیدایی آن.

ـ «وَ ما خَلَقَ الذَّکَرَ وَ الاُْنْثی!»

معنای آیه این است که سوگند می خورم به شب، وقتی همه جا را فرا می گیرد، و به روز وقتی همه پنهان ها را آشکار می سازد و به چیزی که نر و ماده را با این که از یک نوعند مختلف آفرید. مراد به نر و ماده مطلق نر و ماده است، هرچه کـه بـاشد و هـر جا محقـق شود.

ـ « اِنَّ سَــعْـیَـکُـمْ لَــشَـتّـی!»

جمله بالا جواب سوگندهای سه گانه است و معنایش این است که من سوگند می خــورم به این واقعیــات متفرق، که هم در خلقت و هم در اثر متفرقند، با این که مساعی شما نیز هم از نظر جــرم عمل و هم از نظــر اثر مختلفنــد. بعضی عنوان اعطا و تقــوی و تصدیــق را دارد و اثــرش هــم خــاص به خــودش است. و بعضی ها عنوان بخــل و استغنـاء و تکـذیـب را دارد و اثـرش هـم مخصـوص خـودش اســت.⁽¹⁾

آسمان ها و زمین و شب و روز و آفتاب و ماه و ستارگان در تسخیر انسان

ـ « وَ سَخَّــرَ لَکُــمْ مـا فِی السَّمــواتِ وَ ما فِی الاَْرْضِ جَمیعــا مِنْـهُ...!» (13 / جاثیــه)

معنای تسخیر آن چه در آسمان ها و زمین برای انسان، این است که عالم مشهود همه بر طبق یک نظام جریان دارد و نظامی واحد بر همه آن ها حاکم است و بعضی را به بعض دیگر مرتبط و همه را با انسان مربوط و متصل می سازد و در نتیجه انسان

در زندگی خود از موجودات علوی و سفلی منتفع می شود و روز بروز دامنه انتفاع و بهره گیری جوامع بشری از موجودات زمینی و آسمانی گسترش می یابد و آن ها را از جهات گوناگون واسطه رسیدن به اغراض خود یعنی مزایای حیاتی خود قرار می دهد، پس به همین جهت تمامی این موجودات مسخر انسانند.

کلمه «مِنهُ» ابتدا را می رساند و معنای جمله را چنین می سازد - که خدای تعالی تمامی آن چه در آسمان و زمین است مسخر شما کرد در حالی که هستی همه آن ها از ناحیه خدا آغاز شده است.

پس همه ذوات موجودات از ناحیه خدا آغاز شده، چون او آن ها را ایجاد کرده، در حالــی که قبــل از ایجــاد الگویــش را از جایــی نگرفتــه و همچنــان آثــار و خــواص آن ها نیز مخلوقــات اویند، که یکــی از آثار و خواص آن هــا همین ارتباط آن ها به یکدیگــر است، که نظام جاری در آن ها به وجود آورده، نظامی که با زندگی انسان هــا مرتبــط اسـت.

یک یک این نامبرده ها و هم چنین مجموع شب و روز و مجموع آفتاب و ماه و نجوم دارای خواص و آثاری هستند که هر یک برای خود دلیل مستقلی است بر اثبات وحـدانیت پـروردگار در ربـوبیت.⁽¹⁾

ص:264

و ج: 24، ص: 54

مراتب حرکت ماه و خورشید و انسان

« فَلا اُقْسِمُ بِالشَّفَقِ وَ اللَّیْلِ وَ ما وَسَقَ وَ الْقَمَرِ اِذَا اتَّسَقَ لَتَرْکَبُنَّ طَبَقا عَنْ طَبَقٍ!»

(16تا19/ انشقاق)

کلمــه «شَفَــق» به معنــای سرخی و بــالای آن زردی و روی آن سفیــدی اســت که در کرانـه افــق در هنگــام غروب خورشیــد پیــدا می شود.

کلمـه «وَسَـق» به معنـای جمـع شدن چند چیز متفرق است.

می فرمایــد به شب سوگنــد، که آن چــه در روز متفرق شده جمع می کند، انسان ها و حیـوان هــا که هر یــک به طـرفی رفـته انــد در هنگــام شب دور هم

جمــع می شوند.

بعضی هــا کلمه «وَسَـق» را به معنای طرد گرفتــه و آیــه را چنیــن معنـا کرده اند:

ـ بـه شب سوگند که ستارگان را از خـفا به ظهور می اندازد.

بــه قمــر سوگنــد، وقتی که نــورش جمــع می شود، نــور همه اطرافــش منضم به هــم می شود و به صــورت ماه شــب چهــارده در می آیــد.

این آیه جواب همه سوگندهای قبلی است و خطاب در آن به مردم است. و کلمه «طَبَق» به معنای چیزی و یا حالی است که مطابق چیز دیگر و یا حال دیگر باشد، چه این که یکی بالای دیگری قرار بگیرد و چه نگیرد، بلکه پهلوی هم باشند و به هر حال منظور مراحل زندگی است، که انسان آن را در تلاشش به سوی پروردگارش طی می کند. مرحله زندگی دنیا و سپس مرحله مرگ و آن گاه مرحله حیات برزخی، (و سپس مـرگ در برزخ و هنگام دمیدن صور،) و در آخر انتقال به زندگی آخرت و حساب و جزا.

در این آیه اشاره ای هست به این که مراحلی که انسان در مسیرش به سوی پروردگارش طی می کند، مراحل مترتب و با یکدیگر متطابق است.⁽¹⁾

عظمت شب و روز و عظمت نفس انسان

« وَالشَّمْسِ وَ ضُحیها !»(1 تا 8 / شمس)

کلمه «ضُحی» به معنای گستردگی نور آفتاب است. در این آیه به خورشید و گـستردگی نـورش در زمـین سـوگند یـاد شـده.

در این آیه به قمر سوگند یاد شده، در حالی که دنبال شمس در حرکت است. و مراد به دنباله روی قمر دو چیز می تواند باشد، یکی این که از خورشید کسب نور می کند، که در این صورت حال «اِذا تَلیها» حال دائمی است، چون قمر دائما از شمس کسب نور می کند و یکی این که طلوع قمر بعد از غروب خورشید باشد، که در این صورت سوگند دائمی نیست، بلکه در دو حال قمر است، یکی ایامی که قمر به صورت هلال در می آید، و یکـی ایـامی که تـمام قـرص آن روشـن می شود.

کلمه «جَلّی» به معنای اظهار و برملا کردن است، از فحوای کلام معلوم است که روز «زمیـن» را ظـاهر مـی کنـد.

یعنی به شب سوگند در آن هنگام که «زمین» را فرا می گیرد.

معنایش این است که سوگند می خورم به آسمان و آن چیز قوی عجیبی که آن را بنا کرده و سوگند می خورم به زمین و آن چیز نیرومند شگفت آوری کــه آن را گـستـرده اســت.

سوگند می خورم به نفس و آن چیز نیرومند و دانا و حکیمی که آن را چنین مرتب خلق کرد و اعضایش را منظم و قوایش را تعدیل کرد و اگر کلمه «نَفْس» را نکره آورده بعید نیست برای این بوده باشد که اشاره کند به این که آن قدر این خلقت اهمیت دارد که قابل تعریف و توصیف نیست و این که این خلقت را خبری هست.

ـ «فَاَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْویها!»

کلمه «فُجُور» به معنای دریدن پرده حرمت دین است. در حقیقت وقتی شریعت الهی از عمل یا از ترک عملی نهی می کند، این نهی پرده ای است که بین آن عمل و ترک عمل و بین انسان زده شده و ارتکاب آن عمل و ترک این عمل دریدن آن پرده است. کلمه «تَقْوی» به معنای آن است که انسان خود را از آن چه می ترسد در محفظه ای قرار دهد. منظور از این محفظه و تقوی به قرینه این که در مقابل فجور قرار گرفته اجتناب از فجور و دوری از هر عملی است که با کمال نفس منافات داشته باشد، و در روایـت هم تـفسیر شـده به ورع و پـرهیز از محرمات الهی.

کلمه «الهام» به معنای آن است که تصمیمی و آگهی از خبری در دل آدمی بیفتد و این خود افاضه ای است الهی و صور علمیه ای است یا تصوری و یا تصدیقی که خدای تعالی به دل هر کسی بخواهد می اندازد. اگر در آیه شریفه هم تقوای نفس را الهام خوانده و هم فجور آن را، برای این بود که بفهماند مراد به این الهام این است که خدای تعالی صفات عمل انسان را به انسان شناسانده و به او فهمانیده عملی را که انجام می دهد تقوی است یا فجور است.

الهام فجور و تقوی همان عقل عملی است که از نتایج تسویه نفس است، پس الهام نامبرده از صفات و خصوصیات خلقت آدمی است.⁽¹⁾

ستارگان و کرات آسمانی

آرایش آسمان دنیا به وسیله کواکب

« اِنّا زَیَّنَّاالسَّماءَالدُّنْیا بِزینَةٍ الْکَواکِبِ!»(6/صافات)

در کــلام مجیــد خدای سبحــان مسئلــه زینــت دادن آسمــان به وسیله ستارگــان مـکرر آمـده و از آن جـمله فرموده:

ـ بـه تـحقیق که آسمان دنیا را با چـراغ هـایی زیـنت دادیـم!

ـ آیــا نظــر نمی کننــد به آسمانــی کــه بالای سرشــان است، چگونــه آن را بنــا کردیــم و زینت دادیم.

این آیات خالی از این ظهور نیستند که آسمان دنیا یکی از آسمان های هفتگانه ای است که قرآن کریم نام برده است. و مراد به آن فضایی است که ستارگان بالای زمین در آن فضا قرار دارند.⁽¹⁾

وجود حیات در سایر کرات و موجوداتی از انسان و جن

« وَ لِلّهِ یَسْجُدُ ما فِی السَّمواتِ وَ ما فِی الاَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِکَةُ ! » (49/نحل)

«دابَّه» به معنای هر چیزی است که تحرک و انتقال از جایی به جایی داشته باشد.

معنای آیه فوق این است که - آن چه جنبنده در زمین و آسمان هست در برابر خدا خضوع نموده و انقیاد ذاتی که همان حقیقت سجده است دارند، پس حق او «خدای تعالی» است که پرستش و سجده شود.

این آیه دلالت دارد بر این که در غیر کره زمین از کرات آسمان نیز جنبندگانی هستند کـه در آن جا مـسکن داشـته و زنـدگی می کنند.

عمومیت کلمه «دابَّه» انسان و جن هر دو را شامل می شود، چون خدا در کلام خود برای جن نیز «دبیب - جنبش» را که برای سایر جنبندگان از انسان و حیوان است اثبات می کند. و از این که ملائکه را جداگانه اسم می برد کاملاً می توان فهمید که هر چند ملائکه نیز آمد و شد و حرکت و انتقال از بالا و پایین و به عکس دارند، لکن حرکت آنان از نوع جنبندگان و انتقال مکانی آنان نیست.⁽¹⁾

ستارگان، چراغ ها و زینت آسمان ها

« وَ لَقَدْ زَیَّنَّا السَّمآءَ الدُّنْیا بِمَصابیحَ وَ جَعَلْناها رُجُوما لِلشَّیاطینِ!» (5/ملک)

کلمه «مَصابیح» به معنی چراغ است و اگر ستارگان را چراغ نامیده به خاطر نوری است که از آن ها تلـؤلـؤ می کند.

ـ «وَ جَعَلْناها رُجُوما لِـلشَّیاطینِ!»

یعنی ما ستارگان را که آسمان را به آن ها زینت دادیم رجم ها - تیرها - قرار دادیم و با آن ها شیاطینی را که به آسمان نزدیک می شوند تا خبرهای آسمانی را استراق سمع کنند، تیـر باران مـی کنیم. در جـای دیگـر فرمود:

ـ « اِلاّ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَاَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبینٌ ! » (18 / حجر)

ـ مگـر کســی کـه استـراق سمـع کند، که تیـرهای شهـاب دنبـالش می کنند.

ـ « اِلاّ مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَاَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ !» (10 / صافات)

ـ مگـر شیطانی که بخواهد چیزی برباید که شهاب فروزان دنبالش می کند!

بعضی از مفسرین گفته اند جمله مورد بحث دلالت دارد بر این که مراد به کواکب که آسمان را زینت داده تمامی ستارگان آسمان است، چه ثوابت و سیارات و چه نیازک ها. چون ثوابت و سیارات هر یک در جای خود و در مدار خود قرار دارند و نمی توانند منظور از «رُجُوم» باشند. و دو کلمه «کوکب» و «نجم» همان طور که بر ستارگان فعلی اطــلاق می شود، بر شهاب ها نیز اطلاق می شود.

بعضی دیگر گفته اند شهاب ها تکه هایی هستند که از کواکب جدا می شوند و به

وسیله آن ها شیطان ها رجم می شوند. و اما خود کواکب به هیچ وجه فرو نمی ریزند، مگر وقتی که خدا بخواهد همه را فانی سازد. این وجه با نظریه های علمی امروز موافق تر است. و اما این که رجم شیطان ها به وسیله شهاب ها چه معنا دارد در مبحــث «مـلائکـه» تـوضیح داده شـده است.⁽¹⁾

برج های آسمان و زینت و حفاظ آن

« وَ لَقَدْ جَعَلْنــا فِی السَّمــاءِ بُروُجـا وَ زَیَّنّاها لِلنّاظِرینَ!» (16 تا 18 / حجر)

«وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُروُجِ!» (1 / بروج)

«بُرُوج» به معنای قصرهاست و اگر منازلی را که آفتاب و ماه در آسمان به حسب حس دارند برج نامیـده، از باب تشبیـه آن است به قصـرهایی که سلاطین در نقاط مخـتلف کشـور خـود مـی سازنـد.

البته اصل کلمه برج به معنای هر چیز پیدا و ظاهر است. و اگر بیشتر در کاخ های عالی استعمال می شود برای این است که کاخ ها در نظر تماشاکنندگان و بینندگان ظاهر و هویدا است. ساختمان استوانه شکلی که در چهار گوشه قلعه ها برای دفاع می سازند نیز برج نامیده می شود و همین معنا منظور آیه است، چون در آیه اولی فرمود:

پــس مــراد از کلمــه بــروج، مـوضــع ستــارگــان در آسمــان اســــت.

در آیه دوم به آسمانی سوگند یاد شده که به وسیله برج ها محفوظ می شود.

مقصود از زینت دادن آسمان برای ناظرین همین بهجت و جمالی است که می بینیم، با ستارگان درخشنده و کواکب فروزانش که اندازه های مختلف و لمعات متنوعی دارند عقل ها را حیران می سازد. در قرآن کریم این معنا در چند جا تکرار شده، و همین تکرار کشف می کند از این که خدای سبحان عنایت بیشتری به یادآوری آن دارد، یـک جـا مـی فـرمـاید:

ـ «وَ لَـقَـدْ زَیَّـنَّـا الـسَّـمـآءَ الـدُّنْـیـا بِـمَـصـابـیـحَ ! »

ـ « زینت دادیم آسمان دنیا را به چراغ ها ! » (12/ فصلت)

و جای دیگر می فرماید:

ص: 202 و ج: 40، ص: 152

منظــور از مــلاء اعلــی مـلائکــه مکــرمــی هستنـد که سکنــه آسمان هــای بــالا را تشکیــل مــی دهنــد.

مــراد به آسمانی که ملائکــه در آن منزل دارنــد، عالمی ملکوتــی خواهــد بود، که افقــی عالی تر از افق عالــم ملک و محسوس دارد، همــان طور که آسمان محسوس مــا با اجرامی که در آن هســت: عالی تــر و بلندتــر از زمیــن ماســت.⁽¹⁾

ص: 201 و 203

طارق یا نجم ثاقب

« وَ السَّمــاءِ وَ الطّارِقِ وَ ما اَدْریــکَ مَا الطّارِقُ اَلنَّجْـمُ الثّاقِـبُ !» (1 / طارق)

«طارِق» در اصل به معنای زدن به شدت است به طوری که صدایش به گوش ها برسد. سپس استعمالش در هر چیزی که شب ظاهر شود شایع گشته است، مانند ستارگان که در شب پیدا می شوند و در آیه همین معنا منظور است.

کلمه «ثاقِب» در اصل به معنای دریدن بود و بعدها به معنای هر چیز نورانی و روشنگر شد، به این مناسبت که چنین چیزی پرده ظلمت را با نور خود می درد و گاهی هم به معنای بلندی و ارتفاع می آید.

پس این که فرمود: «وَ السَّماءِ وَ الطّارِقِ!» سوگندی است به آسمان و به طارق، و آن گاه طارق را تفسیر کرده به نجم، یعنی ستاره ای که در شب طلوع می کند. و جمله «وَ ما اَدْریــکَ مَا الطّارِقُ !» امر آن را بــزرگ داشته و می فهماند که به چیز بزرگی سـوگند یـاد کــرده اسـت.

جمله «اَلنَّجْمُ الثّاقِبُ !» بیان طارق است، گویا وقتی فرموده:

ـ تو نمی دانی که طارق چیست، شخصی پرسیده: چیست؟

فرموده: اَلنَّجْمُ الثّاقِبُ.⁽²⁾

عظمت مواضع ستارگان

« فَلا اُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجـُومِ وَ اِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظیمٌ !» (75تا76/ واقعه)

معنای آیه چنین است:

مــن سوگنــد می خــورم، بــه محل هــای ستارگــان، به آن جایــی که هــر ستــاره در آسمــان دارد.

ـ«وَ اِنَّـهُ لَـقَـسَـمٌ لَـوْ تَـعْـلَـمُـونَ عَـظیـمٌ!»

این آیه شریفه می خواهد، سوگند قبلی را بزرگ جلوه دهد و مطلبی را که با آن سوگند تأکید و اثبات می کرد، بیشتر تأکید کند.⁽¹⁾

توصیف حرکت سیارات

«فَلا اُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْکُنَّسِ وَ اللَّیْـلِ اِذا عَسْعَسَ وَ الصُّبْحِ اِذا تَنَفَّسَ!»(15و18/ تکویر)

کلمــه «خُنَّس» به معنای گرفتگی و تأخر و استتار است. کلمه «جَوار» به معنای سیــر سریــع اســت کــه معنایــی اســت استعــاره از جــریــان آب. کلمــه «کُنَّس» به معنـای داخـل شدن وحشی هایــی از قبیل آهــو و طیــور به درون لانــه اش اســت.

منظور از «خُنَّس و جَواری کُنَّس،» ستارگان است، یا همه آن ها و یا بعضی از آن ها چیزی که هست چون ستارگان بعضی سیار و بعضی ثابتند، آن هایی که سیار هستند با صفاتی که در این آیات آمده مناسبت بیشتری دارند. چون از جمله صفات، صفت خنوس و جری و کنوس را آورده و این صفات با وضع پنج سیاره سرگردان یعنی زحل، مشتری، مریخ، زهره و عطارد منطبق است، زیرا این ها در حرکتشان البته برحسب آن چه ما می بینیم استقامت و رجعت و اقامت دارند. استقامت دارند برای این که حرکتشان از نظر زمان شبیه هم است. رجعت دارند چون انقباض و تأخر و خنوس زمانــی دارند. و اقامــت دارند چون در حرکــت استقامتی و رجعتــی خود زمانی توقــف دارند، گویی آهــوی وحشی انــد که زمانــی در آشیانـه خود اقامـت می کند.⁽²⁾

شروع حیات و عوامل شرایط ان

عوامل تکون نبات و حیوان

آب ، مایه حیات مـحسوس

« وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ ءٍ حَیٍّ...!» (30 / انبیاء)

از ظاهــر سیاق آیه برمی آیــد که کلمه «جَعْل» به معنــای خَلْق باشد و مراد این باشد که آب دخالت تامی در هستی موجودات زنده دارد، هم چنان کــه در سوره نور همیــن مضمـــون را آورده و فــــرمــوده:

ـ «وَاللّهُ خَلَقَ کُلَّ دابَّةٍ مِنْ ماءٍ!»(45/نور)

ـ خـداونــد هـر جنبنـده را از آب آفـریـد.

شاید واقع شدن این مضمون در سیاقی که در آن آیات محسوس را می شمارد، باعث شود که حکم در آیه شریفه منصرف به غیر ملائکه و امثال آن باشد، دیگر دلالت نکند بر این که خلقت ملائکه و امثال آنان هم از آب باشد.

مسئله مورد نظر آیه شریفه، یعنی ارتباط زندگی با آب، مسئله ای است که در مباحث علمی به خوبی روشن شده و به ثبوت رسیده است.⁽¹⁾

نظام جریانات جوی، نزول باران و تکون نبات و حیوان

« وَ ما اَنْزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَاَحْیا بِهِ الاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فیها مِنْ کُلِّ دابَّةٍ!»

(164/بقره)

حقیقت آب باران عبارت است از عناصر مختلفی که در آب دریا و غیره هست و

در اثر تابش خورشید بخار گشته و به خاطر حرارتی که به خود گرفته به آسمان می رود تا جایی که به طبقه ای از هوای سرد برسد و در آن جا مبدل به آب گشته و ذرات آب به یکدیگر متصل شده و به صورت قطره در می آید. اگر قبل از متصل شدن یعنی همان موقعی که به صورت پودر بود، یخ نزند و بعد به هم متصل شود، به صورت برف سرازیر می گردد. و اگر بعد از اتصال پودر و قطره شدن یخ بزند، به صورت تگرگ پایین می آید و پایین آمدن باران و برف و تگرگ به خاطر ایــن اسـت کـه وزنـش از وزن هــوا سنگیـن تـر اسـت.

بعد از فرود آمدن باران، زمین از آن مشروب می شود و سبز و خرم می گردد. و اگر سرمای هوا نگذارد گیاهی بروید، آب ها در آن قسمت از زمین انبار می شود و به صورت چشمه سار در آمده و زمین های پایین خود را مشروب می سازد. پس آب نعمتی است که زندگی هر جنبنده ای به وجود آن بستگی دارد.

آبی که از آسمان می آید خود یکی از حوادث وجودی و جاری بر طبق نظام متقن عالم است، نظامی که متقن تر از آن تصور ندارد و یک تناقض و یا یک مورد استثناء در آن نیست و این آب منشأ پیدایش نباتات و تکون هر نوع حیوان است.

و این حوادث از جهت این که محفوف است به حوادث طولی و عرضی، که حدوث و پیدایش آن بستگی به آن حوادث دارد، در حقیقت با آن حوادث و روبرهم، یک چیز است که از محدث و پدید آورنده بی نیاز نیست. و ممکن نیست بدون پدید آورنده پدید آمده باشــد. پس به طور قطع اله و موجدی دارد، که یکی است.

همین باران از جهت این که پدید آمدن انسان و بقای هستی اش مستند به آن است، دلالت دارد بر این که اله باران و اله انسان یکی است.⁽¹⁾

نزول آب از سماء و جریان آن در رگه های زمین

« اَلَــمْ تَرَ اَنَّ اللّــهَ اَنْزَلَ مِنَ السَّمــاءِ ماءً فَسَلَکَــهُ یَنابیــعَ فِی الاَرْضِ ثُمَّ...؟» (21/زمر)

معنای جمله « فَسَلَکَهُ یَنابیعَ فِی الاَْرْضِ،» این است که خداوند آب را در چشمه ها و رگه های زمینی، که چون رگه های بدن آدمی است، داخل کرد و زمین آن را از جانبی به جانب دیگر انتقال می دهد. و آیه شریفه به طوری که ملاحظه می کنید، بر یگانگی خدای تعالی در ربوبیت احتجاج می کند.⁽¹⁾

مـقدار نزول باران

« وَ الَّــذی نَزَّلَ مِــنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَـرْنا بِهِ بَلْدَةً مَیْتا کَذلِکَ تُخْرَجُونَ!» (11 / زخرف)

در این آیه شریفه نازل کردن آب از آسمان را مقید کرده به قید «قَدَر» تا اشاره کرده باشد به این که نازل شدن باران جزافی و بی حساب نیست، بلکه از اراده و تدبیر خدا ناشی می شود.

کلمه «اَنْشَرْنا» به معنای احیاست. و اگر کلمه «بَلْدَة» را با کلمه «مَیْت» توصیف کرد و فرمود: «شهری مرده،» تنها به این اعتبار است که شهر برای خود مکانی است و چون همان طور که زراعت مرده و زنده دارد، شهر را هم می توان متصف به این دو صفت کرد، چون گفتیم شهر نیز مکانی و سرزمینی است.

و بعــد از آن که با نازل کردن آب به انــدازه و زنده کردن شهری مرده، استدلال کرد بر خلقت و تدبیر خود و در آخر هم نتیجــه دیگری از این استــدلال گرفــت، نتیجه ای که توحید تمام نمی شود مگر به آن و آن عبارت است از مسئله معاد یعنی بـرگـشتن هـمه به سـوی خـدا.

ـ «وَ کَـذلِــکَ تُــخْـرَجُـونَ!»

همان طور که شهری مرده را زنده می کند، همین طور شما از قبورتان سر بر مـی دارید و زنـده می شـوید.⁽²⁾

تقدیر نزول باران و منافع آن

«وَ اَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَاَسْکَنّاهُ فِی الاَرْضِ وَ اِنّا عَلی ذَهابٍ بِهِ لَقادِروُنَ!»(18تا20/مؤمنون)

مــراد از «سَمــاء» طرف بلنــدی است. عرب به هر چیــزی که بالای سر آدمــی قــرار داشتــه بــاشـــد و ســایــه بــر ســر آدمــــی بینــدازد، «سَمــاء» می گویــد. و مــراد از آب نازل از سماء آب باران است.

در این که فرموده «بِقَدر» اشاره است به این که آن چه آب باران می بارد، بر مقتضای تدبیر تام الهی است، که هر چیزی را اندازه گیری می کند، حتی یک قطره کم و یک قطره بیش از آن چه تدبیر اقتضا می کند، نمی بارد. و نیز در آن اشاره است به آیه «وَ اِنْ مِنْ شَیْ ءٍ اِلاّ عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ اِلاّ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ - هیچ چیز نیست مگر آن که نـزد ما خـزینه هایی از آن هست و مـا نازلش نمی کنیم مـگر به انـدازه مـعلوم !» (21 / حجر)

و معنای آیه این است که ما آبی به اندازه که همان آب باران باشد از جهت بالا نازل می کنیم و در زمینش ساکن می سازیم، یعنی در انبارهای زیرزمینی ذخیره اش می کنیم و به صورت چشمه سارها و نهرها و چاه ها، از کوه ها و زمین های هموار بیرونش می دهیم، در حالی که ما می توانستیم آن را از بین ببریم، به طوری که شما نفهمید، کجایش برده ایم.

اگر در بین همه درختان، زیتون را نام می برد، به خاطر عجیب بودن این درخت است.⁽¹⁾

باران به موقع و نشر رحمت

« وَ هُـوَ الَّــذی یُنَزِّلُ الْغَیْثَ مِنْ بَعْدِ ما قَنَطُوا وَ یَنْشُرُ رَحْمَتَهُ!» (28 / شوری)

کلمه «غَیْث» به معنای باران به موقع است که آمدنش همه نفع است، به خلاف کلمه «مَطَر» که هم به چنان بارانی اطلاق می شود و هم به باران زیان بخش.

«نشر و رحمت» به معنای منتشر کردن نعمت در بین مردم است، این که با فرستادن بـاران نباتــات را برویانــد و میوه هــا را به عرضــه برسانـد.

(معنای آیه این است: او کسی است که بعد از نومیدی خلق برایشان باران می فرستد و رحمت خود را گسترش می دهد و او سرپرستی ستوده است).⁽²⁾

جریانات سماوی

ارسال بادها، گسترش و حرکت ابرها و نزول باران