مشخصات کتاب

سرشناسه : امین، مرتضی، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادی : المیزان فی تفسیر القرآن. فارسی. برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : معارف قرآن در المیزان/ تالیف مهدی امین[برای] سازمان تبلیغات اسلامی، معاونت فرهنگی.

مشخصات نشر : [تهران]: سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر، -۱۳۷۰

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : ۱۳۰۰ریال ؛ ۲۰۰۰ ریال (ج.۲، چاپ اول) ؛ ۳۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ اول)

یادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. معارف قرآن در شناخت خدا

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

موضوع : اسلام -- بررسی و شناخت

شناسه افزوده : طباطبائی، محمدحسین، ۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ . المیزان فی تفسیر القرآن

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. مرکز چاپ و نشر

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. معاونت فرهنگی

رده بندی کنگره : BP۹۸/ط۲۵م ۹۰۴۲۱۲ ۱۳۷۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۲۶

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۱-۱۷۴۳

اشاره

مقـدمـه مـؤلـف

اِنَّــهُ لَقُـرْآنٌ کَـــریــمٌ

فـی کِتــابٍ مَکْنُـــــونٍ

لا یَمَسُّــهُ اِلاَّ الْمُطَهَّـــروُنَ

« این قـــــــــرآنـی اســت کــریـــــــــــم! »

« در کتــــــــابــــــــــــــی مکنـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــون! »

« که جز دست پــاکــان و فهـم خاصان بدان نرسد! »

(77 ـ 79/ واقعه)

این کتاب به منزله یک «کتاب مرجع» یا فرهنگ معارف قرآن است که از «تفسیر المیزان» انتخـاب و تلخیـص، و بر حسب موضوع، طبقه بندی شده است.

در یک « طبقه بندی کلی» از موضوعات قرآن کریم در تفسیر المیزان قریب 75 عنوان انتخاب شد که هر یک یا چند موضوع، عنوانی برای تهیه یک کتاب در نظر گرفته شد. هر کتاب در داخل خود به چندین فصل یا عنوان فرعی تقسیم گردید. هرفصل نیز به سرفصل هایی تقسیم شد. در این سرفصل ها، آیات و مفاهیم قرآنی از متن تفسیـر المیــزان انتخــاب و پس از تلخیص، به روال منطقی طبقه بندی و درج گردید، به طوری که خواننده جوان و محقق ما با مطالعه این مطالب کوتاه وارد جهان شگفت انگیز آیات و معارف قرآن عظیم گردد.

تعدادی از این مجلدات هم گفتارهای مربوط به همین موضوعات و همچنین تحقیقاتی است که علامه طباطبائی رضوان الله علیه درباره اهداف آیات و سوره های قرآن کریم به عمل آورده است.

در پایان کار، مجموع این معارف به قریب 5 هزار سرفصل بالغ گردید. کار انتخاب مطالب، تلخیص، عنوان بندی و نگارش، قریب 30 سال دوام داشتــه و با توفیق الهی در لیالی مبــارکه قدر سال 1385 پایان پذیرفتــه و آمــاده چــاپ و نشــر گـردیـده است.

در نظر گرفته شد این مجلدات بر اساس سلیقه خوانندگان در شکل ها و قطع های مختلف آماده شود. در قطع وزیری تعداد این مجلدات به 14 رسید. در قطع جیبی هر

عنوان موضوع یک کتاب در نظر گرفته شد و در نتیجه به 77 جلد رسید.

از این مجلدات تاکنون 3 جلد به قطع وزیری با عنوان « معارف قرآن در المیزان» شامل عناوین: معارف قرآن در شناخت خدا، نظام آفرینش، ملائکه و جن و شیطان ( از انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی،) و 5 جلد به قطع جیبی با عنوان « تفسیر علامه- تفسیر موضوعی المیزان » شامل عناوین: قضا و قدر در نظام آفرینش، خانواده، جنگ و صلح، جن و شیطان، غذا و تغذیه انسان ( از انتشارات موسسه قرآنی تفسیر جوان - مفتاح دانش و بیان جوان - آستان قدس رضوی،) چاپ و منتشر گردیده است.

مجلدات حاضر بدون امتیاز تالیف است! هر ناشری می تواند در اشاعه معارف آسمانی قرآن نسبت به چاپ و نشر آنها ( با عناوین مناسب و مربوط) اقدام نماید و هر موسسه یا فردی آنها را در سایت اینترنتی خود قرار دهد!

هدف تألیف این کتاب

هـــــدف از تهیه این مجموعــه و نوع طبقه بندی مطالب در آن، تسهیل مراجعه به شرح و تفسیر آیات و معارف قرآن شریف، از جانب علاقمندان علوم قرآنی، مخصوصا محققین جوان است که بتوانند اطلاعات خود را از طریق بیان مفسری بزرگ چون علامه فقید آیة اللّه طباطبایی دریافت کنند و برای هر سؤال پاسخی مشخص و روشــن داشتـــه باشنــد.

ضرورت تألیف این کتاب

سال های طولانی، مطالب متعدد و متنوع درباره مفاهیم قرآن شریف می آموختیم اما وقتی در مقابل یک سؤال درباره معارف و شرایع دین مان قرار می گرفتیم، یک جواب مدون و مشخص نداشتیم بلکه به اندازه مطالب متعدد و متنوعی که شنیده بودیم باید جواب می دادیم. زمانی که تفسیر المیزان علامه طباطبایی، قدس اللّه سرّه الشریف، ترجمه شد و در دسترس جامعه مسلمان ایرانی قرار گرفت، این مشکل حل شد و جوابی را که لازم بود می توانستیم از متن خود قرآن، با تفسیر روشن و قابل اعتمادِ فردی که به اسرار مکنون دست یافته بود، بدهیم. اما آنچه مشکل می نمود گشتن و پیدا کردن آن جواب از لابلای چهل (یا بیست) جلد ترجمه فارسی این تفسیر گرانمایه بود.

این ضرورت احساس شد که مطالب به صورت موضوعی طبقه بندی و خلاصه شود و در قالب یک دائرة المعــارف در دستــرس همه دین دوستان قرارگیرد. این همان انگیزه ای بـود کـه مـوجب تهیه این مجلــدات گــردید.

بدیهی است این مجلدات شامل تمامی جزئیات سوره ها و آیات الهی قرآن

نمی شود، بلکه سعی شده مطالبی انتخاب شود که در تفسیر آیات و مفاهیم قرآنی، علامه بزرگوار به شرح و بسط و تفهیم مطلب پرداخته است.

اصــول ایــن مطــالــب با تــوضیــح و تفصیــل در « تفسیر المیزان» موجود است کــه خـواننــده می تواند برای پی گیری آن ها به خود المیزان مراجعه نماید. برای این منظور مستند هــر مطلــب با ذکــر شمــاره مجلــد و شماره صفحه مربوطه و آیه مـورد استناد در هر مطلب قید گردیده است. ( ذکراین نکته لازم است که ترجمه تفسیرالمیزان در اوایل انتشار از دهه 50 به بعد به صورت مجموعه 40 جلدی و از دهه 60 به بعد به صورت مجموعه 20 جلدی منتشر شده و یا در لوح های فشرده یا در اینترنت قرار گرفته است، به تبع آن نیز در تهیه مجلدات اولیه این کتابها (تا پایان تاریخ ادیان) از ترجمه 40 جلدی اولیه و در تهیه مجلدات بعدی از ترجمه 20 جلدی آن و یا از لوح های فشرده استفاده شده است، لذا بهتراست درصورت نیاز به مراجعه به ترجمه المیزان، علاوه برشماره مجلدات، ترتیب عددی آیات نیز، لحاظ شود.)

... و ما همه بندگانی هستیم هر یک حامل وظیفه تعیین شده از جانب دوست و آنچه انجــام شــده و می شـود، همه از جانب اوست !

و صلوات خدا بر محمّد مصطفی (صلی الله علیه و آله) و خاندان جلیلش باد که نخستین حاملان این وظیفه الهی بودند و بر علامه فقید آیة اللّه طباطبایی و اجداد او، و بر همه وظیفه داران این مجموعه شریف و آباء و اجدادشان باد، که مسلمان شایسته ای بودند و ما را نیز در مسیــر شنــاخت اسـلام واقعی پرورش دادنـد ... فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنی بِالصَّالِحینَ!

لیلة القدر سال 1385

سید مهدی (حبیبی) امین

اظهار نظرها درباره چاپ های نخست

پس از چاپ اول 3 جلد از « معارف قرآن در المیزان » در سالهای70، استقبال محققین و دانشمندان به جائی رسید که ما را بر آن داشت تا قبل از آغاز مطالعه این کتاب، سری بزنیم به سایت های اینترنتی و جراید کشور، نقد و اظهار نظر هائی را که درباره چاپ قبلی این مجموعه با ارزش از طرف پژوهشگران محترم اظهار شده است، درج کنیم:

1-« در سایت گودریدز www.goodreads.com/book/show/8553126 » که در آن از همه جای دنیا افراد علاقمند به کتاب می توانند بهترین کتابهائی را که خوانده اند معـرفی کنند، آقای محمد رضــا ملائی از شهر مقدس مشهد مشخصاتی از جـلد اول « معارف قرآن در المیزان» را همراه با کتابهای مورد علاقه اش درج کرده و چنین اظهار نموده است:

« ... تو تهران تو کتابخونه پیدا کردم، صد صفحه اش رو خوندم، ولی مشهد هیچ جا پیداش نکردم، آیات سنگین قرآن رو برداشته بود تفسیر علامه رو آورده بود. حیف شد واقعا، این کتاب رو هر کی داره، دو برابر قیمت ازش می خرم، بهم اطلاع بدین ...!»

2-« روانشاد حجت الاسلام دکتر کبیری استاد دانشگاه » در یکی از سخنرانی های خود در مسجد شفا درباره « جلد دوم معارف قرآن در المیزان» اظهار داشت:

« ... این کتاب را اول شب باز کردم عناوین چنان جذبم می کردند که دیدم همان شب تا آخر کتاب را خوانده ام!»

3-« درسـایت روزنامه جمهوری اسـلامی ...www.magiran.com/npview » در صفحه عقیدتی در تاریخ 03/07/1385 درباره مجموعه «معارف قرآن در المیزان» چنین آمده است:

« معارف قرآن در المیزان نام کتابی است که به کوشش سید مهدی امین تنظیم گردیده و توسط سازمان تبلیغات اسلامی منتشر شده است. این کتاب با دقت تمام معارف مختلف قرآن کریم را که در تفسیر المیزان شرح و تبیین یافته است انتخاب و تلخیص کرده و با یک طبقه بندی ارزشمند موضوعی شیفتگان فرهنگ و معارف قرآنی را برای دست یابی سریع به آن یاری و مساعدت نموده است .

تنظیم کننده این معارف غنی در مقدمه ای که بر جلد اول و دوم این کتاب نگاشته است درباره این اثر که در حکم کتاب « مرجع» برای آشنایی با فرهنگ و معارف قرآنی است، چنین می نویسد: ( ... نویسنده محترم روزنامه جمهوری، کلیاتی از مقدمه مولف را از جلد اول و دوم کتاب نقل کرده است.)

4-« سایت موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی

www.tebyan.net» در موارد عدیده از کتاب « معارف قرآن در المیزان» مطالب زیادی نقل

کرده، از جمله در سال 1382 شرح کامل « اسماء و صفات الهی» را نقل کرده که مورد استقبال و اقتباس سایت های دیگر هم قرار گرفته است و تعداد بازدید کنندگان آن، در تاریخ مراجعه، به 29185 نفر رسیده بود.

5-« سایت دارالقرآن کریم www.telavat.com » نیز به معرفی « معارف قرآن در المیزان » پرداخته و می نویسد:

« این کتاب فرهنگ معارف قرآن است که از تفسیر شریف المیزان انتخاب و تلخیص و بر حسب موضوع طبقه بندی شده است. طرح این منبع در 9 جلد به شرح زیر است:

1- معارف قرآن در شناخت خداوند؛ 2 . معارف قرآن در شناخت جهان و نظام آفرینش؛ 3. آفرینش انسان و موجودات قبل از او؛ 4. فطرت انسان؛ 5. تاریخ انسان و جریان مدنیّت و ادیان الهی؛ 6. اسلام، حرکت نهایی و وراثت زمین؛ 7. تمدن و قوانین جامعة صالح و موعود اسلامی؛ 8. اصول تربیت و خانواده اسلامی؛ 9. مراحل بعدی حیات تا لقاء الله. ظاهراً تاکنون 3 جلد اول آن انتشار یافته و بقیه مجلدات آن آماده نشده است.»

6-« سایت شهر مجازی قرآن www.quranct.com » از جلد اول « معارف قرآن در المیزان» مطالبی بطور مفصل در چند صفحه درباره « اسماء و صفات الهی» با سر فصل های زیر نقل کرده است: اسماء و صفات الهی. تقسیم بندی صفات الهی. تعداد اسماء حسنی.

7-« سایت Islamquest» در پاسخ پرسش های خوانندگان خود در موارد عدیده از « معارف قرآن در المیزان» استفاده کرده است.

8-« سایت حوزه www.hawzah.net » تحت عنوان « جوانه های جاوید» بررسی هایی درباره: «سبک های تفسیری علامه طباطبائی ره و شناخت نامه المیزان،» انجام داده، منابع تفسیر و کتابهای مربوط به المیزان را شمارش کرده است و در باره « معارف قرآن در المیزان» می نویسد:

« مجموعه معارف قرآن در المیزان که به منزله مرجع یا فرهنگ معارف قرآن است، توسط سید مهدی امین از تفسیرالمیزان انتخاب و تلخیص گردیده که بر حسب موضوع طبقه بندی شده است از این اثر تا کنون سه جلد با عنوان معارف قرآن در شناخت خدا، معارف قرآن در شناخت جهان و معارف قرآن در شناخت ملائکه، جنّ و شیطان تدوین و توسط سازمان تبلیغات اسلامی به چاپ رسیده است.» « سایت حوزه » همچنین به عنوان منابع پژوهش مقطع دبیرستان، موضوع: کنش و واکنش (عمل ها و عکس العمل ها ) از « معارف قرآن در المیزان» نام برده است.

9-« سایت اسلام پدیا – اصطلاحات قرآنی islampedia.ir » در شرح اصطلاحات «آسمان های هفت گانه در قرآن» و « الحی القیوم در آیات قرآن» همچنین «رطب و یابس و کتاب مبین در قرآن» مطالب مفصلی از « معارف قرآن در المیزان» را نقل کرده است.

علاوه بر سایت های فوق الذکر قریب به 50 سایت دیگر نیز از مجلدات « معـارف قـرآن در الـمیزان» استفاده کرده و یا آنها را به عنوان منابع تحقیق و مطالعه به خوانندگان خود معرفی

کرده اند که برای رعایت اختصار از شرح آنها صرف نظر می شود و فقظ به ذکر نام و مشخصات آنها اکتفا می شود:

10- « سایت مجتمع آموزش عالی فقه - معاونت پژوهشen.feqh.miu.ac.ir »

11- « سایت اندیشه قم www.andisheqom.com »

12-« سایت پژوهشگاه بین المللی المصطفی http://iri.miu.ac.ir/index »

13-« سایت جامعه الزهرا – حوزه علمیه خواهران قم ، معاونت آموزشی new.jz.ac.ir »

14-« سایت باشگاه اندیشه- منبع شناسی تفسیر موضوعی قرآن www.bashgah.net »

15-« سایت انجمن راسخون - بانک مقالات تفسیر قرآن rasekhoon.net »

16-« سایت شارح www.shareh.com »

17-« سامانه نشریات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیmarifat.nashriyat.ir »

18-« سایت معارف قرآن www.maarefquran.org»

19-« سایت ویکی پرسش Wikiporsesh.ir»

20-« پرتال جامع علوم انسانی - منبع شناسی تفسیر موضوعی قرآن www.ensani.ir »

21-« سایت ناجی http://naji2009.blogfa.co »

22-« سایت آفتاب www.aftabir.com »

23-« allah-sefat.blogfa.com»

24- « zohr.ir »

25- « emann.blogfa.com »

26-« mirzalib.shirazu.ac.ir»

27- « www.moaalemedehkade.blogfa.com »

28- « www.etrattafresh.blogfa.com »

29- « www.quran-p.com »

30-« www.ghaemiyeh.com»

31- «www.iranpardis.com»

32- « shiyeh.persianblog.ir »

33-« www.javanemrooz.com »

34- « vu.hadith.ac.ir/forum »

35- « www.islamicdatabank.com»

36-« www.noormags.com »

37-« http://abofazel-1385 »

38-« www.ayehayeentezar.com »

39-« www.avapress.com »

40- « old.mouood.org »

41-« journal.quran.ir»

42-« olumehadis.blogfa.com »

43- « www.icnc.ir/index.aspx »

44-«buy-book.ir »

45-«dlib.ical.ir»

46-«www.nosabooks.com»

47-«ketab.ir»

48-«www.arzanic.com»

49-«www.lib.ir»

50-«www.shareh.com»

51-«dianat.akairan.com»

52-«olumehadis.blogfa.com»

53-«hamandishi.net»

...

برخی افراد یا هیئت هائی علمی نیز در پژوهش های خود به « معارف قرآن در المیزان» مراجعه داشتند، بانوان دانشمندی که به تأیید خود متجاوز از 25 سال در المیزان تحقیق می کردند، پس از دسترسی به این کتاب، تحقیقـات خود را بر اساس عناویـن آن، از متن اصلی المیزان دنبال می کنند.

حضرت آیت الله حاج سید رضی شیرازی « دامة افاضاته » در روزهای آغازین که مولف فهرست عناوین جلد اول این مجموعه را تهیه و به محضر معظم له ارائه نمود، پس از مطالعه کامل، توصیه فرمودند: « برخی عناوین بسیار جذاب بود و من چند بار دنبال این بودم که اصل مطالب را بخوانم، لذا بهتر است برای این عناوین به صورت مختصر هم شده، مطالب متن نوشته شود...!» معظم له نامی که برای کتـــاب پیشنــهاد فرمودند همان نام پر معــنای « معارف قرآن در المیزان » بود که 3 جلد اول آن در سال های 1370 با همان نام انتشار یافت. از آنجائی که مولف در تمام مدت تألیف کتابها از انفاس قدسی و راهنمائی های ارزشمند آن معلم الهی بهره مند بوده است، به عنوان سپاس، تالیف این مجموعه را به محضر ایشان تقدیم می نماید!

سید مهدی حبیبی امین

رمضان مبارک 1392

دودمان فرزندان ابراهیم(ع)2_بنی اسرائیل

کلیات تاریخچه بنی اسرائیل

اشاره

مستند: آیة 3 سورة اسری" وَآتَینا موُسی َالکِتابَ وَجَعَلناهُ هُدیً لِبَنی اِسرائیلَ...ذُرّیَّةَ مَن حَمَلنا مَعَ نوُحٍ ...."المیزان ج25ص66

بنی اسرائیل، ذریّه کشتی نشینان نوح "ع"

خداوند سبحان دربارة سرنشینان کشتی نوح "ع" وعده های جمیل داده است. بعد از آن که آن انسان های صالح معدود روی زمین را از غرق شدن نجات داد، فرمود:

« ای نوح ! به سلامتی فرود آی،

و برکاتی که شامل حال تو و حال امت هائی خواهد شد که با تو بودند، و امت هائی که به زودی بهره مندشان خواهیم کرد،

و پس آنگاه به عذابی دردناک دچارشان می کنیم.»

در آغاز آیه 3 سورة اسری نشان می دهد که فرستادن کتاب برای موسی و هدایت بنی اسرائیل به وسیلة آن، در حقیقت وفای به همان وعدة نیکوئی است به پدرانشان یعنی سرنشینان کشتی نوح داده بود و در عین حال اجرای سنت الهی است که در امت های گذشته اعمال می شد. گویا فرموده: ما بر موسی کتاب فرستادیم و آن را هدایت بنی اسرائیل قرار دادیم به خاطر این که بنی اسرائیل ذریة همان هائی هستند که ما با نوح سوار بر کشتی کردیم، و به آنها وعدة سلامتی و برکات و بهره مندی دادیم!

می فرماید: این سنت هدایت و ارشاد و طریقة دعوت به توحید عیناً همان سنتی است که نوح اولین مجری آن در عالم بشری بود، و با قیام به آن شکر نعمت های خدا را به جای آورد و عبودیت خود را نسبت به خدا خالص کرد.

خدای تعالی هم شکر خدمت او را گذاشت و سنت او را تا بقای دنیا بقا داد و در

همة عوالم بر او سلام کرد. تا روز قیامت هر کلمة طیب و عمل صالحی که از نسل بشر سر بزند خدای تعالی نوح"ع" را شریک در اجر آن نموده است.

از عبارت قرآنی « وّجَعَلنا ذُرّیَِّتَهُ هُمُ الْباقینَ » به خوبی برمی آید که مردم امروز همه ذریة پسری و دختری نوح علیه السلام هستند!

⁽¹⁾

اسرائیل که بود؟

منظور از « اسرائیل » در آیة فوق « یعقوب پیامبر» علیه السلام می باشد. این که او را « اسرائیل» گفته اند به خاطر آن است که در راه خدا " مجاهد " بود، و به واسطة خداوند « مظفر وپیروز» شد.

اهل کتاب دربارة وجه تسمیة او چنین گویند: « او هنگام کُشتی گرفتن با خدا در جائی بنام "فنی ئیل" بر خدا غالب و پیروز شد؟! »

موضوع کشتی گرفتن یعقوب با خدا در تورات ذکر شده است لکن قرآن شریف آن را تکذیب می کند و عقل انسانی هم آن را از محالات می داند!!!

بنی اسرائیل اولاد فرزندان یعقوب پیغمبر "ع" می باشند. آنان در ابتداء مانند قبایل چادرنشین زندگی می کردند، سپس با انتقال یوسف"ع" به مصرخانوادة او نیز به مصر منتقل گردید. بعد ها فراعنة مصر همة بنی اسرائیل را به مملکت مصر برده و با آنها چون اسیران مملوک رفتار می کردند، تا این که خدای تعالی به وسیلة موسی علیه السلام آنان را از فرعون و طرزسلوکش نجات بخشید.

⁽²⁾

نکاتی درعلل اسارت بنی اسرائیل

درباره اسارت بنی اسرائیل در دست فراعنة مصر و مدت زمان آن دلیل خاصی در روایات اسلامی ذکر شده که آن را تفسیرعیاشی از فضل بن ابی قره، روایت می کند که گفت:

« از حضرت امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود:

پس خدا به ابراهیم وحی کرد که ساره خواهد زائید ولی چون کلام مرا رد کرده است، اولاد او چهارصد سال عذاب خواهند شد!

فضل می گوید: چون عذاب بنی اسرائیل طولانی شد، چهل روز به سوی خدا ضجه و گریه کردند، پس خدا به موسی و هارون وحی کرد که ایشان را از فرعون خلاص خواهد کرد، و بدین ترتیب صد و هفتاد سال از عذابشان کم کرد.

فضل گوید: حضرت صادق علیه السلام فرمود:

« شما هم مثل آنها هستید !

اگر فعالیت کنید، خدا فرج ما را خواهد رسانید،

ولی اگر با ما نباشید این امر به انتهای خود خواهد رسید! »

تحلیلی بر روایت:

نکتة اول در این روایت این است که شاید مراد آن حضرت از این که فرمود اگر شما با ما نباشید و وظیفة خود را برای به حکومت رسانیدن ما و سرنگون کردن دولت های غاصب انجام ندهید، این کار تا پایان چنین خواهد بود، و فقط وقتی که شما وظیفة خود را انجام دهید حکومت حق به ما باز خواهد گشت!

نکتة گفتنی دوم در این روایت این است که بدون شک بین انسان و ملکات او از یک سو و خصوصیات ترکیب بدن او از سوی دیگر رابطه وجود دارد، زیرا هریک از این ها در دیگری کشش و تأثیر خاصی دارد. نطفه نیز از مادة بدنی گرفته می شود و طبعاً حامل خصوصیات مادی و روحی بدن است، و بنابراین ممکن است بازماندگان پاره ای از خصوصیات مادی و روحی اسلاف خود را به ارث برند.

ضمناً این نکته ثابت شده که بین صفات روحی و اعمال انسان از یک طرف و حوادث خارجی، چه خیر و چه شر، از طرف دیگر رابطه کاملی برقرار است، به طوری که خداوند در قــرآن مجــــید بدین حقیقت اشاره می کند و می فرماید:

« اگر اهل آبادی ها ایمان می آوردند و تقوی پیشه می کردند، مسلما

برکاتی از آسمان و زمین بر آنان می گشودیم! » ( اعراف 96) « هر مصیبتی به شما رسد به واسطة کارهائی است که خودتان کردید! » ( شوری 30)

پس امکان دارد از فرد یا جامعه ای از میان افراد یا جوامع انسانی کاری شایسته یا ناشایست سرزند یا صفت فضیلت یا رذیلتی پدیدار گردد و آنگاه اثر نیک و یا وبال بد آن در اعقاب آنها ظاهر شود. ملاک این مسئله نوعی وراثت است که آیة 9 سورة نساء بدان اشاره دارد و می فرماید:

« و باید بترسند کسانی که اگر فرزندان ناتوان بعداز خود به جای گذارند و بر آنان بیمناکند از تعدی دیگران، پس خودشان هم دربارة یتیمان دیگران از خدا بپرهیزند! »

⁽¹⁾

خلاصه سرگذشت موسی «ع» در قرآن

در قرآن مجید نام موسی "ع" بیش از هر پیغمبر دیگر آمده است، و به طوری که شمرده اند، نامش در 166 جای قرآن کریم ذکر شده است. در 36 سوره از سوره های قرآن به گوشه هائی از داستانهایش، به طور اجمال یا تفصیل، اشاره شده است.

در بین انبیاء علیهم السلام موسی به کثرت معجزه اختصاص یافته است، که قرآن کریم بسیاری از معجزات باهرة وی را ذکر کرده است، مانند:

" اژدها شدن عصای او، نور دادن دستش، ایجاد طوفان، مسلط کردن ملخ و شپشه و قورباغه و خون بر مردم، شکافتن دریا، نازل کردن من و سلوی، جوشیدن دوازده چشمه از یک سنگ با زدن عصا، زنده کردن مردگان، بلند کردن کوه طور بالای سر مردم ، و غیر اینها."

در کلام خدای تعالی گوشه هائی از داستانهای آن جناب آمده و لکن تمامی جزئیات و دقایق آنها را ذکر نفرموده بلکه به چند فصل از آنها که ذکرش در غرض هدایت و ارشاد خلق اهمیت داشته، اکتفا کرده است.

این دأب و روش قرآن کریم در اشاره به داستانهای همة انبیاء و امت هاست، که از

هر داستانی آنچه را که ذکرش مایة عبرت و هدایت خلق است، ذکر می کند.

از داستان های موسی علیه السلام آنچه را که گفتیم از کلیاتش در قرآن آمده، این است که آن جناب در مصر در خانة مردی اسرائیلی به دنیا آمد. در روزهائی به دنیا آمد که فرعونیان به دستور فرعون پسر بچه های بنی اسرائیل را سر می بریدند، و مادر موسی ( به دستور خدای تعالی) او را در صندوقی نهاده و به دریا انداخت، و فرعون او را از دریا گرفت و به مادرش برگردانید تا شیر دهد و تربیتش کند، و موسی"ع" از آن روزها در خانة فرعون نشو و نما کرد.

آنگاه به سن بلوغ می رسد و مرد قبطی را می کشد و از مصر به سوی مدین فرار می کند، چون ترس این را داشته که فرعونیان به قصاص آن مرد قبطی به قتلش برسانند.

سپس مدتی مقرر که همان ده سال باشد، برای خدمت به شعیب در مدین مکث می کند و با یکی از دختران او ازدواج می نماید.

و پس از به سرآمدن آن مدت مقرر به اتفاق اهل بیتش از مدین بیرون می آید و در بین راه، آنجا که کوه طور واقع است، از طرف آن کوه آتشی می بیند و چون راه را گم کرده بودند، و آن شب هم شبی بسیار تاریک بود، به امید این که کنار آن آتش کسی را ببیند و راه را از او بپرسد، و هم آتشی برداشته و باخود بیاورد، به خانواده اش می گوید:

« شما اینجا باشید تا من بروم و پاره ای آتش برایتان بیاورم و یا کنار آتش راهنمائی ببینم و از او راه را بپرسم! »

ولی همینکه نزدیک می شود خدای تعالی از کنار سمت راست آن بیابان که از نظر ظاهر با زمین های اطراف فرق داشته، از طرف درختی که آنجا بوده، ندایش می دهد و با او سخن می گوید، و اورا به رسالت خود بر می گزیند، و معجزه عصا و ید بیضاء را به او می بخشد، که دو تا از نه معجزة اوست، و او را به عنوان رسالت به سوی فرعون و قومش گسیل می دارد تا بنی اسرائیل را نجات دهد. برای اجرای این مأموریت و بنا به درخواست موسی"ع" هارون برادر اورا نیز وزیر و شریک نبوت وی قرار می دهد.

موسی همراه هارون نزد فرعون می آید و او را به سوی کلمة حق و دین توحید می خواند و نیز به او پیشنهاد می کند که بنی اسرائیل را با او روانه کند و دست از شکنجه و کشتارشان بردارد، و به منظور این که بفهماند رسول خداست، معجزة عصا و ید بیضا را به او نشان می دهد. فرعون از قبول گفته های او امتـــناع مــی ورزد و در مقام آن بر می آید که با سحر ساحران با معجزة او معارضه کند. ساحران فرعون حقاً سحری

عظیم نشان دادند، و اژدها و مارهای بسیار به راه انداختند، ولی همین که موسی عصای خود بیفکند، تمامی آن سحرها را برچید و خورد، و دوباره به صورت عصا برگشت، و ساحران که فهمیدند عصای موسی از سنخ سحر و جادو ایشان نیست، همه به سجده افتادند و گفتند: ما به رب العالمین ایمان آوردیم، به آن کسی که رب موسی و هارون است! ولی فرعون همچنان بر انکار دعوت وی اصرار ورزید و ساحران را تهدید کرد و ایمان نیاورد!

موسی علیه السلام هم همچنان به دعوت خود پافشاری می کرد، و فرعون و درباریانش را به دین توحید همی خواند و معجزه ها می آورد.

یک بار آنها را دچار طوفان ساخت. ودفعات دیگر ملخ و شپشه و قورباغه و خون را بر آنان مسلط کرد، و آیاتی مفصل آورد، ولی ایشان بر استکبار خود پافشاری کردند. هر دفعه که به یکی از گرفتاری هائی که موسی "ع" به عنوان معجزه برایشان می آورد، مبتلا می شدند، می گفتند: ای موسی، پروردگار خودت را بخوان و از آن عهدی که به تو داده (که اگر ایمان بیاوریم این بلا را از ما بگرداند،) استفاده کن، که اگر این بلا بگردانی به طور قطع ایمان می آوریم، و بنی اسرائیل را با تو می فرستیم، ولی همین که خدا در مدت مقرر بلا را از ایشان برطرف می کرد، دوباره عهد خود می شکستند و به کفر خود ادامه می دادند.

لاجرم خدای تعالی دستورش می دهد تا بنی اسرائیل را در یک شب معین بسیج نموده و از مصر بیرون برد. موسی و بنی اسرائیل از مصر بیرون شدند و شبانه به راه افتادند تا به کنار دریا رسیدند، فرعون چون از جریان آگاهی یافت از پشت سر ایشان را تعقیب کرد، و همین که دو فریق یکدیگر را از دور دیدند، اصحاب موسی به وی گفتند:

« دشمن دارد به ما می رسد! » موسی گفت:

« حاشا! پروردگار من با من است، و به زودی مرا راهنمائی می کند!»

در همین حال به او وحی رسید که با عصایش به دریا بزند. همین که زد، دریا شکافته شد، و بنی اسرائیل از دریا گذشتند، فرعون و لشکریانش نیز وارد دریا شدند، و همین که آخرین نفرشان وارد شد، خداوند متعال آب را از دو طرف بهم زد و همه شان را غرق کرد.

بعد از آن که بنی اسرائیل نجات یافتند و از شر فرعون و لشکرش راحت شدند، موسی علیه السلام ایشان را به طرف بیابانی برد که هیچ آب و علفی نداشت. در آن جا خدای تعالی به کرامت خود " منّ و سَلْوی" را (که اولی گوشتی بریان و دومی چیزی به

شکل ترنجبین بود، ) بر آنان نازل کرد تا غذایشان باشد. موسی"ع" برای سیراب شدن آنها عصا را به سنگی که همراه داشت می زد و دوازده چشمه از آن می جوشید. هریک از تیره های بنی اسرائیل چشمة خود را می شناختند و از آن چشمه می نوشیدند و از آن منّ و سلوی می خوردند. و برای رهائی از گرمای آفتاب خداوند متعال ابر را بر سر آنها سایه بان می آورد، تا سایة خود را بر سر آنان بیفکند.

آن گاه در همان بیابان، خدای تعالی با موسی مواعده کرد که چهل شبانه روز به کوه طور برود تا تورات بر او نازل شود. موسی علیه السلام از بنی اسرائیل هفتاد نفر را انتخاب کرد تا تکلم کردن خدا با وی را بشنوند( و به دیگران شهادت دهند،) ولی آن هفتاد نفر با این که شنیدند، باوجود این گفتند: نه، ما ایمــــان نمی آوریم مگر این که خدا را آشکارا ببینیم.

خدای تعالی جلوه ای به کوه کرد و کوه متلاشی شد!

ایشان از آن صاعقه مردند و دوباره به دعای موسی زنده شدند.

بعد از آن که میقات تمام شد و خدای تعالی تورات را بر موسی"ع" نازل کرد، آن گاه به او خبر داد که بنی اسرائیل بعد از بیرون شدن او گوساله پرست شدند، و سامری گمراهشان کرد!

موسی علیه السلام به سوی قوم خود برگشت، در حالی که بسیار خشمگین و متأسف بود، و گوساله را آتش زد و خاکسترش را به دریا ریخت، و سامری را طرد کرد و فرمود:

« برو که در زندگی همیشه بگوئی نزدیکم نشوید! »

اما مردم را دستور داد تا توبه کنند، و به همین منظور شمشیر در یکدیگر به کار بزنند و یکدیگر را بکشند، تا شاید توبه شان قبول شود. توبه شان قبول شد ولی بار دیگر از پذیرفتن احکام تورات که همان شریعت موسی بود، سر باز زدند، و خدای تعالی کوه طور را بلند کرد و در بالای سر آنان نگهداشت( که اگر ایمان نیاورید بر سرتان می کوبم! )

بعد از مدتی بنی اسرائیل از خوردن منّ و سلوی به تنگ آمدند، و از موسی درخواست کردند که پروردگار خود را بخواند تا از زمین گیاهانی برایشان برویاند تا از سبزی و خیار و سیر و عدس و پیاز آن برخوردارشان کند.

خدای تعالی دستورشان داد تا برای رسیدن به این هدف داخل سرزمین مقدس

شوند که خدا بر آنان واجب کرده در آنجا به سر برند.

بنی اسرائیل زیر بار نرفتند و خدای تعالی آن سرزمین را بر آنان حرام کرد و به سرگردانی مبتلایشان ساخت، و در نتیجه مدت چهل سال در بیابانی سرگردان شدند!

براساس روایات اسلامی موسی"ع" در همین ایام رحلت کرده است.

یکی دیگر از داستانهای موسی"ع" که در قرآن نقل شده، سرگذشت رفتنش با جوانی به مجمع البحرین برای دیدار بندة صالح خدا (حضرت خضر) و همراهی او با آن بندة صالح است که شرح آن در سورة کهف آمده است.

⁽¹⁾

داستان موسی"ع" در تورات

داستانهای موسی "ع" غیر از سِفر اول تورات، در بقیة اسفار آن که پنج سِفر است، آمده، و جزئیات تاریخ او را از حین تولد تا روز وفات، و آنچه که از شرایع و احکام به وی نازل شده، همه اش را در آن چهار سفر، یعنی سفر خروج، سفر لاویان، سفر عدد، و سفر تثنیه، نقل کرده است.

چیزی که هست این است که آنچه را که تورات آورده با آنچه که در قرآن مجید آمده، اختلاف هائی هست، که خیلی هم کم نیست!

یکی از مهمترین موارد اختلاف این است که تورات می گوید:

ندای موسی و سخن گفتن خدا از درخت با وی در سرزمین مدین، و قبل از حرکت دادن خانواده اش به طرف مصر صورت گرفته، و خلاصه در همان ایامی بوده که برای شعیب گوسفند می چرانیده است. تورات نام پدرزن موسی را هم شعیب ندانسته، بلکه او را یثرون کاهن مدیان می داند، و می گوید که در همان ایام که مشغول شبانی وی بوده و گوسفند را به ماورای دشت برده و به کوه خدا حوریب رسیده و در آنجا ملائکة خدا برایش ظاهر شده اند، و آتشی از وسط درخت خاری برایش نمودار کرده اند. آنگاه خدا با وی سخن گفته، و آنچه را که می خواسته در میان نهاده، و او را برای نجات دادن بنی اسرائیل نزد فرعون فرستاده است. (اصحاح سوم از سفر خروج)

یکی دیگر از موارد اختلاف مهم این است که آن فرعونی که موسی رسول خدا به

سوی وی رفت غیر آن فرعونی بوده که موسی را در دامن خود پروریده بود، و موسی از شر او گریخت تا به عنوان قصاص از خون مرد قبطی که به دست او کشته شده بود، به قتل نرسد. ( سفر خروج اصحاح دوم آیه 23)

یکی دیگر این است که تورات سخنی از ایمان آوردن ساحران به میان نیاورده است که وقتی عصای خود را افکندند و به صورت مارها درآوردند و عصای موسی همة آنها را بلعید، چه کردند و چه گفتند؟ بلــکه می گوید که ساحران همچنان نزد فرعون بودند و با موسی معارضه می کردند، و در مقابل دو معجزة موسی"ع" یعنی معجزة خون و قورباغه، سحر خود را به کار زدند. (اصحاح هفتم و هشتم از سفر خروج)

یکی دیگر این است که تورات می گوید: آن کسی که برای بنی اسرائیل گوساله درست کرد و بنی اسرائیل آن را پرستیدند، خود هارون برادر موسی"ع" بود، برای این که وقتی بنی اسرائیل دیدند که موسی "ع" از مراجعت از کوه طور دیر کرد، همه نزد وی جمع شدند و بدو گفتند: برای ما معبودی درست کن تا پیشاپیش ما راه برود، برای این که این مرد (موسی) که مارا از سرزمین مصر بیرون کرد، برنگشت، و نفهمیدیم چه شد؟ هارون به ایشان گفت: پس هرچه گوشواره به گوش زنان و پسران و دختران دارید برایم بیاورید. تمامی بنی اسرائیل گوشواره هائی را که به گوش داشتند بیاوردند و هارون همه را گرفت و از میل قالبی درست کرد و طلاها را آب کرد و در آن ریخت و به صورت گوساله ای درآورد و گفت: این است معبود شما ای بنی اسرائیل، که شما را از مصر بیرون کرد! ( اصحاح 32 از سفرخروج)

(در این جا لازم است به خواننده عزیز تذکر دهیم که اگر آیات قرآنی در این زمینه از تاریخ موسی علیه السلام را به دقت زیر نظر و مطالعه قرار دهد خواهد دید که لحن آنها تعریض و گوشه زدن به تورات است! )

البته غیر از موارد اختلافی که ذکر شد، اختلاف های جزئی بسیار دیگر وجود دارد، مانند: داستان کشتن قبطی و اینکه دوطرف دعوا در روز دوم اسرائیلی بودند. ( اصحاح 2 از سفر خروج) و امثال آن بسیار است، مانند این که می گوید: آن کسی که در روز مسابقه عصا را انداخت و عصا همة سحر ساحران را بلعید، هارون بود، که به دستور موسی آن را انداخت.( اصحاح 7 از سفرخروج) و نیز تورات اصلاً داستان انتخاب هفتاد نفر برای میقات، و نزول صاعقه، و زنده شدن آنها بعد از مردنشان را نیاورده است. در تورات اصحاح سی و دوم از سفر خروج آمده که الواحی را که موسی علیه السلام در مراجعت از کوه با خود آورد و به زمین انداخت، دو تا تخته سنگ بود که نامش لوح شهادت بود. این قبیل

اختلافها زیاد است.

⁽¹⁾

علت بیان تاریخ موسی در قرآن

سیاق آیات فوق شهادت می دهد بر این که مشرکین قوم رسول خدا "ص" به بعضی از اهل کتاب مراجعه نموده و دربارة آن جناب از ایشان نظر خواسته اند و بعضی از آیات قرآن را هم که تورات را تصدیق کرده، بر آنان عرضه کرده اند، و اهل کتاب پاسخ داده اند که آری ما آنچه را که در قرآن در این باره آمده، تصدیق داریم، و به آنچه از معارف حقه که قرآن متضمن آن است، ایمان داریم، و اصولاً آورندة قرآن را قبل از آن که مبعوث شود، می شناختیم!

مشرکین از این پاسخ اهل کتاب ناراحت شده و به مشاجره با آنان پرداختند و گفتند که این قرآن سحر، و تورات شما هم مثل آن سحر است، که یکدیگر را کمک می کنند!

این است آن زمینه ای که از سیاق آیات مورد بحث به دست می آید و خدای سبحان وقتی داستان موسی"ع" را بیان کرده، خبر داده که چگونه مردمی زیردست و برده و ضعیف و زیر شکنجه فرعونیان را، که پسرانشان را ذبح می کردند و دخترانشان را زنده می گذاشتند، از شر آن یاغیان خونخوار و طاغیان تبهکار نجات داد، آن هم به دست کودکی از همان ستمکشان، که در دامن همان دشمن خون آشام بپرورید، دشمنی که به فرمان او هزاران کودک از دودمان وی را سربریدند؛ و بعد از پرورش یافتنش، او را از میان دشمن بیرون کرد، و دوباره به میان آنان فرستاد و بر آنان غالب ساخت، تا همه را غرق کرد و دودمان بنی اسرائیل را نجات بخشید و وارث آنان کرد!

خدای سبحان بعداز ذکر این ماجرا مطلب را به کتابهای آسمانی می کشد که متضمن دعوت به دین توحیدند و این کتابهای آسمانی هستند که حجت را بر خلق تمام کرده و حامل تذکرها برای مردم می باشند.

در این زمینه می فرماید:

« خدای سبحان تورات را بر موسی نازل کرد،

که در آن بصیرت ها و هدایت و رحمت برای مردم بود،

آن را نازل کرد تا شاید از یادآوری قرون گذشته و هلاکت امتهای پیشین به جرم نافرمانی ها، متذکر شوند،

و از نافرمانی خدا دست بکشند! »

و نیز قرآن را نازل کرد و در آن داستانها از موسی "ع" آورد، با این که رسول اسلام در عصر موسی نبود، و نزول تورات را ندیده بود، و در طور حضور نداشت، آن وقتی که خدا ندایش کرد و با موسی سخن گفت، و آنچه بین موسی و شعیب "ع" گذشته بود، برای آن جناب بیان داشت، و با این که آن جناب در مدین نبود تا جریان را برای مردم تعریف کند، و لکن خدای تعالی از در رحمت آن را برایش بیان کرد تا با نقل آن انذار کند مردمی را که قبل از او نذیر نداشتند. چون به خاطر کفر و فسوقشان در معرض نزول عذاب و گرفتاری مصیبت قرار گرفته بودند، واگر این کتاب را نازل نمی کرد و دعوت را ابلاغ نمی کرد هرآینه آن وقت می گفتند که چرا رسولی به سوی ما نفرستادی تا آیات تو را پیروی کنیم؟ و حجت ایشان علیه خدا تمام بود!

ولی وقتی خدای تعالی پیغمبر خود را مبعوث کرد و قرآن نازل شد و حق به سویشان آمد، گفتند:

« چرا آن معجزاتی را که به موسی دادند به او ندادند؟

آیا همین ها نبودند که به همان معجزات موسی کفر ورزیدند؟!

مگر به اهل کتاب مراجعه نکردند؟

و مگر نبود که وقتی به اهل کتاب مراجعه کردند و آنها قرآن را تصدیق کردند، همین مشرکین گفتند که قرآن و تورات و معجزات موسی همه سحر بودند ؟ و مگر نگفتند که ما به همة این ها کافریم؟! »

آنگاه قرآن کریم قومی از اهل کتاب را مدح می کند که وقتی در آغاز اسلام ( و قبل از نفاق یهود در مدینه، ) مشرکین نزد آنان شدند تا از امر محمد "ص" و قرآن سؤال کنند، آنان اظهار داشتند که ما به او و کتاب او و کتاب موسی ایمان و تصدیق داریم، و حرف مفت مشرکان را نپذیرفتند.

( این را هم باید دانست که اگر در آیات قرآن و همچنین در این آیه اعتراف شده که تورات کتاب هدایت است، منظور تورات زمان موسی"ع" است، زیرا خود قرآن کریم تورات موجود در این اعصار را تحریف شده معرفی می کند که خلل پذیرفته است! هرجا که در قرآن مجید تورات به عنوان کتاب خدا و کتاب هدایت ذکر شده، منظور آن تورات

اصلی است، نه تورات فعلی! )

⁽¹⁾

وجه اشتراک بنی اسرائیل با قریش

به طوری که در بالا گفته شد در قرآن مجید، از همة امت های گذشته بیشتر داستانهای بنی اسرائیل ذکر شده است. همچنین از همة انبیاءِ گذشته بیشتر نام حضرت موسی علیه السلام آمده است.

نام موسی"ع" در 136 جای قرآن ذکر شده است. درست این رقم دو برابر ذکر نام حضرت ابراهیم علیه السلام در قرآن است، که نام آن جناب نیز از هر پیغمبر دیگری بیشتر آمده است، و رقم شمارش نام ابراهیم"ع" در قرآن 69 مورد است.

علتی که برای این معنا به نظر می رسد، این است که " اسلام" دینـــی است حنــیف، که اساس آن " توحید " است. " توحید " را ابراهیم علیه السلام تأسیس کرد. آنگاه خدای سبحان آن را برای پیامبر گرامی اش" محمد" صلوات الله علیه و آله، به اتمام رسانید:

« مِلَّةَ اَبیکُم اِبراهیمَ هُوَ سَمّاکُمُ الْمُسلِمینَ مِن قَبلِ ...!» (حج 78)

« دین توحید دین پدرتان ابراهیم است، او شما را از پیش مسلمان نامید! »

بنی اسرائیل در پذیرفتن " توحید" لجوجترین امتها بودند!

از هر امتی بیشتر با آن دشمنی کردند!

دورتر از هر امت دیگری از انقیاد در برابر حق بودند!

کفار عرب هم که پیامبر اسلام"ص" گرفتار آنان شد، دست کمی از بنی اسرائیل نداشتند، و لجاجت و خصومت با " حق " را به جائی رساندند که آیه نازل شد و فرمود:

« کسانی که کفر ورزیدند چه ا نذارشان بکنی و چه نکنی،

ایمان بیار نیستند! »(بقره6)

هیچ قساوت و جفا، و هیچ رذیله ای دیگر از رذایل، که قرآن برای بنی اسرائیل ذکر می کند، نیست مگر آنکه در کفار عرب نیز وجود داشت.

بنی اسرائیل بعد از موسی"ع"

اشاره

مستند: بحث تاریخی المیزان ج6 ص 191

سرگذشت بنی اسرائیل بعد از موسی"ع"

بنی اسرائیل در زمان موسی و یوشع "ع" مانند مردمی که با امام و پیشوای روحانی خود زندگی کنند، به سر می بردند، سپس تدبیر امورشان با قضاتی چون " ایهود" و " جدعون" و غیر آن افتاد.

پس از آن، دوران ملوک و پادشاهان بین آن ها شروع شد. اول پادشاهی که بر آنـــان حــکومت کرد " شاؤول" است که قرآن شریف او را " طالوت " نامیده است. پس از طالوت حکومتشان با " داود" (ع) و بعد با "سلیمان" (ع) بوده است.

پس از سلیمان نبی، مملکت تقسیم شد و قدرتشان متشتت گردید. لکن با این وصف پادشاهانی مانند: " رحبعام، ابیام، یهوشافاط، یهورام" و امثال آنان که در حدود سی و چند تن بودند، برآنان حکومت کردند.

اما کم کم قدرتشان از بین رفت و ملوک بابل بر آن ها غالب شدند و اورشلیم را که بیت المقدس باشد، تصرف کردند.

این موضوع حدود ششصد سال قبل از میلاد واقع شد.

پادشاه بابل در آن هنگام " بخت النصر" بود. یهودیان از اطاعت او سرپیچی کردند. او لشکریان خود را به دیار آنان فرستاد و بیت المقدس را محاصره کرده و گشودند، و خزینه های پادشاه را تاراج کردند. همچنین خزاین هیکل ( مسجد اقصی ) را نیز در این غارت به یغما بردند.

پس از آن قریب ده هزار نفر از ثروتمندان و بزرگان و صنعتگران آنان را گرد آورده و به سوی بابل کوچ دادند. در محل آنان جز عده ای ضعیف و ناتوان باقی نماندند.

بخت النصر بر آن عدة ناچیز " صدقیا " را که آخرین پادشاه بود حاکم کرد به شرط آن که مطیع فرمان بخت النصر باشد.

قریب ده سال به همین منوال گذشت تا این که " صدقیا " کمی نیرومند شد و به یکی از فراعنة مصر پیوست و از اطاعت بخت النصر شانه خالی کرد.

نافرمانی صدقیا و قومش، بخت النصر را سخت خشمگین ساخت و لشکر به دیارشان کشید و شهرهایشان را محاصره نمود. یهودیان به قلعه های خود پناهنده شدند و قریب یک سال و نیم در حال محاصره به سر بردند، به طوری که قحطی و وبا میانشان پیدا شد.

بخت النصر در محاصره استقامت نمود تا این که قلعه ها را در سال 586 قبل از میلاد فتح کرد، و پس از گشودن بلاد به قتل یهودیان و تخریب شهرها و قلعه هایشان فرمان داد. و تمام نشانه ها و علامات دینی آن ها را از بین برد و هیکل( مسجد اقصی ) را به تلی از خاک تبدیل کرد.

وضعیت تورات بعد از موسی

در این پیش آمد ناگوار « تورات » و تابوتی که جایگاه آن بود ناپدید گردید.

حدود 50 سال یهودیان به همین وضع در بابل به سر بردند، در صورتی که از کتاب آسمانی شان خبری نبود، و از مسجد و بلادشان جز تپه های خاک چیزی به نظر نمی رسید!

تا این که " کوروش" پادشاه ایران بابل را فتح کرد و اسیران بنی اسرائیلی را آزاد ساخت.

کوروش « عُزرای » معروف را که از مقربینش بود بر آنان حاکم کرد تا آن ها را به دیار خود برگرداند و کتاب توراتشان را بازنویسی کند وهیکل را مجدداً بنا نماید، و بالاخره به سیر و روش نخستین شان برگرداند.

« عُزرا » در سنة 457 قبل از میلاد، بنی اسرائیل را مجدداً به بیتالمقدس آورد. بعد از آن شروع کرد به جمع آوری و تصحیح " کتب عهد عتیق" که همان تورات

امروزی است.

1-عزرای نامبرده برای یک محقق شناخته نیست !؟

2-اندازة اطلاع و بصیرت او در تورات معلوم نیست !؟

3-میزان امانت او برای انجام چنین کار خطیر ( یعنی بازنویسی یک کتاب دینی مثل تورات) مشخص نیست !؟

4-مشخص نیست او از چه مآخذ و مدارکی اسفار تورات کنونی را جمع آوری کرده است!؟

5-او با اتکاء به چه مستند صحیحی اغلاط واقع در تورات را تصحیح نموده است !؟

⁽¹⁾

اسباط دوازده گانه بنی اسرائیل

کلمة " اسباط" جمع سبط به معنی نواده است. در بنی اسرائیل همان معنائی را می دهد که در بنی اسماعیل عبارت" قبیله" چنین معنائی را می دهد. سبط مانند قبیله به معنای جماعتی است که در یک پدر مشترک باشند، و همه به او منتهی شوند.

سبط های بنی اسرائیل دوازده تیره و امت بودند، که هر تیره از آنان به یکی از دوازده فرزند یعقوب علیه السلام منتهی می شدند، و از هر یک از آن دوازده فرزند، امتی پدید آمده بود.

در آیات قرآن، نزول وحی را به اسباط نسبت داده است !

اگر مراد به اسباط امت ها و اقوامی باشد که گفتیم در این صورت نازل کردن کتاب را به همة آنان نسبت داده، از این جهت بوده که همة آن دوازده تیره مشتمل بر پیغمبرانی بوده است، ولی خود برادران یوسف جزو انبیاء نبودند.

⁽¹⁾

نقبای بنی اسرائیل

خدای تعالی برای مؤمنین این امت حکایت جریان بنی اسرائیل را نقل می کند که با پیمان گرفتن و برانگیختن " نقباء" و رساندن بیانات و تمام کردن حجت دین شان را محکم و امورشان را تثبیت نمود ولی آنان پیمان شکستند و خداوند هم ایشان را لعنت نموده و سنگدل کرده است.

ظاهراً " نقباء " همان رؤسای اسباط و تیره های دوازده گانة بنی اسرائیلند که چون فرمانروایان آنان بوده و کارهای آنان را رسیدگی می کردند.

بنابراین نسبت این رؤسا به " اسباط" از جهتی مانند نسبت " اولی الامر" به افراد امــت اســـلام می باشد، که در امور دینی و دنیوی مرجعیت دارند، جز این که به ایشان وحی نیامده و قانون نمی گذارند و این به خدا و پیغمبرش اختصاص دارد.

آیات قرآنی دربارة این قسمت از تاریخ بنی اسرائیل چنین گویا ست:

« همانا خداوند از بنی اسرائیل پیمان گرفت،

و برانگیختیم از ایشان دوازده نقیب ( رئیس و مراقب)،

و خدا گفت: - من با شمایم! اگر نماز بپا دارید، و زکات دهید،

و به فرستادگان من ایمان بیاورید، و یاری شان کنید،

و خدا را وامی نیکو دهید، همانا گناهان شمارا می پوشم،

و در بهشت هائی که جوی ها در آن روان است، داخلتان می کنم،

و هرکس از شما از این به بعد کافرشود همانا از راه میانه گمراه شده است! »

منظور از پیامبران در آیات فوق کسانی هستند که خداوند بعدها برای آنان مبعوث می فرمود و ایشان را دعوت می نمود، مانند: حضرت عیسی"ع" وحضرت محمد"ص" پیامبر گرامی اسلام و سایر پیامبرانی که بین حضرت موسی"ع" و پیامبر اسلام"ص" مبعوث شده اند.

انحـرافات یــهوداصلاح انحرافات یهود به وسیله قرآن

ادامة آیات از پیمان شکنی بنی اسرائیل و مکافات آنها چنین سخن می گویند:

« به سزای پیمان شکنی شان لعن شان کردیم،

و دل هایشان را سخت و قسی نمودیم،

کلمات را از معانی خود منحرف می کنند،

و از آن چه بدان تذکر داده شده اند، قسمتی را از یاد برده اند،

پیوسته به خیانتی از ایشان مطلع می شوی، مگر کمی از ایشان،

آنان را ببخش!

و از ایشان درگذر !

که خداوند نیکوکاران را دوست می دارد! »

مستند: آیة71سورة نمل " اِنَّ هذاَ القُرآنَ یَقُصُّ عَلی بَنی اِسرائیلَ اَکثَرَاَلَّذی هُم فیهِ یَختَلِفوُنَ...!" المیزان ج30ص332

« این قرآن برای بنی اسرائیل بیشتر آن مسائلی را که مورد اختلافشان است، بیان می کند. »

این آیه به داستانهائی از قصص انبیاء اشاره می کند و حق را در آنچه که در آن اختلاف می کنند، بیان می کند، و یکی از آن داستانها داستان خود حضرت مسیح علیه السلام است که بنی اسرائیل در آن اختلاف داشتند و قرآن مجید حق مطلب را در آن مورد، و در سایر معارف و احکامی که در آنها نیز اختلاف داشتند، بیان کرده است.

و این که در پایان آیه فرموده – وَ اِنَّهُ لَهُدیً وَ رَحمَةٌ لِلْمؤُمِنینَ – به این معنا اشاره دارد که با این داستانها که بر بنی اسرائیل می خواند، مؤمنین را به سوی حق هدایت می کند، و نیز رحمتی است برای آنان که دلهایشان را آرامش می دهد، و به این وسیله ایمان را هم در دلهایشان ریشه دار و ثابت می کند.

و این که فرموده:

« پروردگارت به حکم خویش میان ایشان داوری می کند، که او نیرومند و داناست ! »

اشاره است به این که قضا و داوری میان آنان با خداست، پس همان خدا پروردگار توست که عزیز است، یعنی کسی است که هیچ گاه مغلوب نمی شود، و علیم است یعنی هرگز جهل و خطا در حکمش راه ندارد، پس اوست که با حکم خود در بین آنان قضا می راند.

پس باید که دل رسول الله "ص" به قضای پروردگار عزیز و علیمش راضی شود، و امر را به او محول نماید، همچنانکه جا دارد عین این رفتار را در حق مشرکین داشته باشد، نه این که از شرک و کفر آنان و از مکر و حیله شان اندوهناک و دلتنگ گردد.

در پایان می فرماید:

« امر همة آنان، از شرک مشرکین و اختلاف بنی اسرائیل،

کلاً محول به خدای تعالی است، نه به تو !

پس باید که همواره او را وکیل خود قرار دهی،

که او کافی توست،

و باید که از هیچ چیز نترسی،

که تو در امنیتی و حقی ! »

آغاز تاریخ پیامبران بنی اسرائیل_اسحق و یعقوب

زندگانی اسحـق و یعـقـوب"ع"

اشاره

مستند: بحث تحلیلی و قرآنی المیزان ج20 ص211

تولد اسحق، بشارتی از جانب خدا

قسمتی از تاریخ زندگی ابراهیم علیه السلام مربوط به تولد فرزندش اسحق است و این فرزند که درسن کهولت ابراهیم و ساره به آنها اعطاء شده، موضوع بشارتی است که ملائکه فرستاده شده از طرف خدای تعالی برای او آوردند، همین فرستادگانی که مأمور بودند بعداز دادن بشارت به ابراهیم "ع" قوم لوط را نابود کنند.

قصه بشارت را خدای تعالی در قرآن مجید " داستان میهمانان ابراهیم" نامیده است. شرح این داستان در پنج سوره قرآن نقل شده است و هر پنج سوره نیز در مکه نازل شده اند که عبارتند از سوره های: هود، حجر، عنکبوت، صافات، ذاریات.

داستان بشارت در سوره هود

در سورة هود در آیات 69 تا 76 خداوند این چنین متذکرموضوع بشارت شده است:

« و به تحقیق، فرستادگان ما با بشارت نزد ابراهیم آمدند، و سلام گفتند.

او گفت: - سلام ! و درنگ نکرد که گوسالة بریان آورد.

پس چون دید که دستهای ایشان به آن نمی رسد، آنها را ناشناس یافت، واز آنها ترسی به دل گرفت.

گفتند: - مترس! ما به سوی قوم لوط فرستاده شده ایم.

و زن او ایستاده بود، عادت زنانگی به او دست داد،

پس اورا به اسحق بشارت دادیم و از پس اسحق به یعقوب !

گفت: - ای وای برمن! آیا فرزند آورم؟

در حالی که من پیرزنم و این شوهر من پیر است !؟

بی گمان، این چیزی شگفت آور است!

فرشتگان گفتند: - آیا از فرمان خدا درشگفتی؟

رحمت و برکات خدا بر شما اهل بیت !

بی گمان، او ستودة بزرگوار است !

پس چون خوف از ابراهیم برفت، و اورا مژده رسید،

مجادله می کرد با ما دربارة قوم لوط.

بی گمان، ابراهیم بردبار، ناله کشنده، و توبه کننده بود!

داستان بشارت در سوره حجر

در سورة حجر درآیات 51 تا60 موضوع بشارت با جزئیات دیگری چنین نقل شده است:

« ایشان را از میهمانان ابراهیم خبر ده !

آنگاه که براو وارد شدند و گفتند: - سلام !

گفت: - ما از شما می ترسیم!

گفتند: - مترس ! ما تورا به پسری دانا بشارت می دهیم !

گفت: - آیا با اینکه پیری ام رسیده بشارتم میدهید؟

چه بشارتی به من می دهید؟

گفتند: - بحق بشارتت دادیم، پس نا امید مباش !

گفت: - چه کسی غیر از گمراهان از رحمت پروردگار خود نا امید می شود ؟

آنگاه گفت: - مهم شما چیست ای رسولان ؟

گفتند: - ما به سوی قومی مجرم فرستاده شده ایم،

به جز دودمان لوط که همگی آنان را نجات دهیم،

مگر زنش را، که او از بازماندگان است ! »

داستان بشارت در سوره عنکبوت

درسورة عنکبوت درآیات 31و32 قسمتی از این داستان چنین بیان شده است :

« چون رسولان ما برای ابراهیم بشارت آوردند و گفتند:

ابراهیم گفت: - لوط آنجاست!؟

گفتند: - ما بهتر می دانیم کی در آنجاست!

هر آئینه او و خاندانش، بجز زنش را که از بازماندگان است،

نجات دهیم ! »

داستان بشارت در سوره صافات

جزئیات بیشتر و با شرحی دیگر داستان بشارت در آیة 99 تا 113 سورة صافات چنین آمده است:

« ابراهیم گفت: من به سوی پروردگارم می روم که هدایتم خواهد کرد.

پروردگارا ! به من از فرزندان صالح ببخش !

پس اورا به پسری بردبار بشارت دادیم.

پس چون با او به سعی خود رسید، گفت:

-ای پسرکم ! من درخواب می بینم که ترا ذبح می کنم،

پس ببین چه رأئی داری؟

گفت: - پدرم! هرچه مأمور می شوی انجام ده !

که انشاء الله مرا از شکیبایان خواهی یافت!

پس چون هردو تسلیم شدند و پیشانی اش را بر بلندی گذاشت،

اورا ندا دادیم که:

-ای ابراهیم رؤیای خودرا به صدق رساندی!

ما نیکوکاران را چنین پاداش می دهیم!

این همان امتحان روشن است،

و اورا به ذبحی عظیم فدا دادیم !

و ذکر اورا برای آیندگان بجا گذاشتیم.

سلام بر ابراهیم! ما نیکوکاران را چنین پاداش می دهیم!

او از بندگان مؤمن ما بود،

و اورا به اسحق بشارت دادیم که پیغمبر و در شمار صالحان بود،

و بر او و بر اسحق برکت دادیم،

و از نسل آنها اشخاص نیکوکار،

و نیز ستمکاران علنی خواهند بود! »

داستان بشارت در سوره ذاریات

قـــرآن مجیــد در سورة ذاریات در آیة 24 تا 30 قسمتی دیگر از جزئیات این داستان را چنین نقل می کند:

« آیا داستان میهمانان مکرم ابراهیم به تو رسیده است؟

آنگاه که براو وارد شدند و گفتند:

گفت:

پس به سراغ خانواده اش رفت و گوسالة فربهی آورد،

و به آنان نزدیک کرد و گفت:

و سپس از آنان احساس ترس کرد.

گفتند: - مترس!

و اورا به پسری دانا بشارت دادند.

پس زنش فریادکنان جلو آمد و لطمه به صورتش زد و گفت:

گفتند:

قصة بشارت از چند جنبة زیر قابل تحلیل و بررسی است:

1-آیا موضوع بشارت فقط مربوط به تولد اسحق و یعقوب بوده است؟

2-موضوع بشارت تولد اسماعیل نیز بوده یانه؟

3-تورات در زمینة این بشارتها چه گفته است؟

4-نقش ابراهیم در ماجرای عذاب قوم لوط، و چگونگی مجادلة او با فرستادگان خدا ؟

بشارت تولد اسحق و زمان آن

آیاتی که در سوره هائی غیراز سورة ذاریات آمده نشان دهندة این هستند که بشارت تولد اسحق و یعقوب به ابراهیم "ع" قبل از هلاکت قوم لوط بوده است، مخصوصاً آیاتی که دلالت دارد بر مجادلة ابراهیم "ع" با فرستادگان خدا جهت دفع عذاب از قوم لوط. این می رساند که بشارت نیز قبل از مجادله و قبل از نابودی شهر لوط بوده است.

آنچه برای برخی مسئله پیش آورده که احتمالاً بشارت بعد از عذاب قوم لوط بوده یا احتمالاً دوبار بشارت داده شده، آیات سورة ذاریات است که لحن بیان آن چنین است:

« ما به سوی قومی گنهکار فرستاده شده ایم،

. . . پس هر شخص مؤمنی که در آنجا بود خارج ساختیم

و آنگاه در آنجا غیراز یک خانه از مسلمانان نیافتیم،

و در آن آبادی برای کسانی که از عذاب دردناک می ترسیدند،

نشانه ای باقی گذاشتیم! »

ظاهر آیات نشان می دهد که مطلب را ملائکه بعداز فراغت از هلاکت قوم لوط نقل می کنند. ولی باید دانست که فقط قسمت اول عبارت:

" ما به سوی قومی گنه کار فرستاده شده ایم،"

کلام فرستادگان است، که خداوند آن را از زبان آنها نقل می کند، ولی بقیة عبــارات و آیـــات که می فرماید:

" پس هر شخص مؤمنی را که درآنجا بود خارج ساختیم...! "

کلام و بیان خود خداوند است که از زبان خود می فرماید نه نقل از زبان فرستادگان .

پس موضوع بشارت قبل از عذاب قوم لوط بوده، و همچنین این بشارت به تولد اسحق و پسرش یعقوب بوده است.

موضوع مجادله ابراهیم با فرستادگان خدا

در آیات فوق دیدیم که ابراهیم"ع" با فرستادگان خــــدا دربارة عذاب قوم لوط مجادله می کرد و می گفت که در شهر لوط تنها مردم غیر مسلمان نیستند و آنجا افراد مسلمانی مانند حضرت لوط اقامت دارد، لذا چگونه عذاب الهی آنجا را نابود خواهد کرد؟ فرشتگان در پاسخ گفتند که آنها لوط را نجات می دهند.

سیاق آیات و مخصوصاً آیه ای که می گوید: " ابراهیم حلیم و اواه و منیب بود،" دلالتی جز توصبف ابراهیم"ع" به نیکی ندارد، پس مجادلة ابراهیم فقط از آن جهت بوده که وی حرص به نجات بندگان خدا داشته و امیدوار بوده که به راه ایمان هدایت شوند!

مستند: آیة 24 سورة ذاریات "

⁽¹⁾

حدیث میهمانان ابراهیم "ع"

این آیة شریفه به داستان وارد شدن ملائکه بر ابراهیم "ع" اشاره می کند که بر آن جناب درآمدند و او و همسرش را بشارتی دادند و گفتند: « - آمده ایم تا قوم لوط را هلاک کنیم! »

در این داستان آیتی است بر وحدانیت خدای تعالی در ربوبیت !

در شروع آیه که از ملائکه صحبت شد و آنهارا با عنوان " مکرمین" نامید، همان ملائکه ای بودند که بر ابراهیم نازل شدند.

ملائکه به محض ورود سلام گفتند و ابراهیم نیز سلام گفت و زیر لب زمزمه کرد که این گروهی ناشناسند! یعنی به نظر ابراهیم آنها ناشناس آمدند و در دل باخود گفت: اینها که باشند؟ من اینهارا نمی شناسم!

در این سوره حکایت لحظة ورود ملائکه را بیان می کند که ابراهیم آنهارا ناآشنا دید ، ولی در سورة هود منظرة دیگری را بیان می کند و آن زمانی بود که ابراهیم دید آنها دست به طعام دراز نمی کنند فهمید که غریبه هستند و بدش آمد و آثار این دلخوری در رخساره اش هویدا گشت.

حضرت ابراهیم بدون اینکه به آنها بفهماند که در تدارک غذا می رود بطرف اهل خانه رفت و گوسالة چاقی را آورد و ذبح کرد و سپس آنرا کباب کردند و پیش میهمانها آوردند.

ابراهیم علیه السلام آنها را بشر پنداشته بود، و چون دید غذا نمی خورند پیش آنها رفت و پرسید، چرا میل نمی کنید؟ در عین حال از طعام نخوردن آنها ناراحت شد و در باطن خود احساس نوعی ترس کرد.

در این موقع بود که ملائکه به سخن درآمدند و گفتند: مترس ! و اورا به فرزندی دانا مژده دادند و ترسش را مبدل به سرور کردند.

( منظور از این فرزند اسماعیل و یا اسحق است که در مورد اختلاف آن در مبحث دیگری بحث کردیم.)

در این میان، همسر ابراهیم که موضوع بشارت را شنیده بود با ضجه و صیحه بیامد، در حالی که سیلی به صورت خود می زد، گقت:

در این حال بود که فرشتگان گفتند:

-کَذلِکِ، قالَ رَبُّکِ، اِنَّهُ هُوَ الْحَکیمُ العَلیم !

-این چنین است! پروردگارت چنین خواسته !

این عبارت اشاره به بشارتی است که ملائکه به این زن و شوهر با آن وضعی که

داشتند دادند، به زن و شوهری بشارت فرزنددار شدن را دادند که زن نامبرده آن وقت که جوان بود زنی نازا بود، تا چه رسد به امروز که عجوزه هم شده، و مرد نامبرده پیری است که کهولت براو مسلط شده است. پس پروردگار ابراهیم حکیم است، یعنی هیچ اراده ای نمی کند مگر بر طبق حکمت، و علیم است یعنی هیچ امری نیست که علت و یا جهتی از جهاتش بر او پوشیده باشد!

ابراهیم علیه السلام پس از این گفتگو سؤال از مأموریت آنها می کند و می گوید:

« پس به دنبال چه کار مهمی آمده اید، ای فرستادگان خدا ؟

ملائکه پاسخ دادند:

تا برسرشان سنگی از گِل ببارانیم،

گِلی که چون سنگ سفت باشد. »

خدای سبــحان در جای دیگر قرآن مجید این گِل را " سِجّیل" هم خوانده است، وآن را با عبـــارت " مُسَوَّمه – نشان شده" بیان کرده که به معنی این است که " این سنگها نزد پروردگارت نشان دارند و برای نابودی همان قوم نشان گذاری شده اند! "

( بقیة این تاریخچه که مربوط به مأموریت فرشتگان برای نابودی قوم لوط است، قبلا در مبحث تاریخ قوم لوط بیان شد.)

⁽¹⁾

نکاتی دیگر از میهمانان ابراهیم

مهمانان ابراهیم ملائکة مکرمی بودند که برای بشارت به او و اینکه به زودی صاحب فرزند می شود، و برای هلاکت قوم لوط، فرستاده شده بودند. اگر قرآن آنان را میهمان نامیده برای این بوده که به صورت میهمان بر ابراهیم علیه السلام وارد شدند.

ملائکه سلام کردند. ابراهیم گفت: " ما از شما بیمناکیم!"

این سخن ابراهیم "ع" بعد از آن بود که ملائکه نشسته بودند و ابراهیم برای

آنان گوساله ای بریان حاضر کرده بود و مهمانان از خوردنش امتناع می کردند.

این امتناع را قرآن در سورة هود تفصیل داده و گفته: « وقتی دید دستشان به غذا نمی رسد آنها را ناشناس و دشمن پنداشت و از آنان احساس ترس کرد.»

ملائکه در پاسخ وی برای تسکین ترس او و تأمین خاطرش گفتند:

" ما فرستادگان پروردگار توئیم،

و نزد تو آمده ایم تا به فرزندی دانا بشارتت دهیم!"

دانا بودن اسحق شاید اشاره به دانائی او به تعلیم الهی و به وحی آسمانی باشد، زیرا در آیة دیگر دربارة اسحق فرموده: " – اورا به اسحق نبی بشارت دادیم ."

وقتی ابراهیم این بشارت را می شنید که پیری سالخورده بود، آنهم پیرمردی که در دوران جوانی اش از همسرش فرزندی نداشته است. و معلوم است که عادتاً در چنین حالی از فرزنددار شدن مأیوس بود، لذا اینکه مانند ابراهیم پیغمبری بزرگوار بزرگتر از آن است که از رحمت خدا و نفوذ قدرت او مأیوس باشد، و بهمین جهت دنبالة کلام ملائکه پرسش کرد که آیا درچنین جای و چنین روزی مرا به فرزنددار شدن بشارت می دهید؟ آنهم از همسری عجوزه و عقیم!

گوئی ابراهیم شک کرده در اینکه آیا بشارتشان راستی همان بشارت به فرزند بود یا چیز دیگر، ولذا دوباره پرسید: " به چه چیز بشارتم می دهید؟"

نه اینکه خواسته باشد اظهار بعید بودن این امر را برساند.

ملائکه گفتند:

" بحق بشارتت می دهیم و از نومیدان مباش ! "

ابراهیم به طور کنایه سخن آنان را تأئید و اعتراف نمود که:

" کیست که از رحمت پروردگار خود نومید شود جز گمراهان ؟ "

و چنین فهمانید که نومیدی از رحمت پروردگار ازخصایص گمراهان است و من از گمراهان نیستم، پس سؤالم پرسش یک فرد نومید که به خاطر نومیدی، فرزنددار شدن در این سنین را بعید بشمارد، نیست.

سپس ابراهیم"ع" در پایان این گفتگو پرسید:

" ای فرستادگان خدا، برای چه امر خطیری آمده اید؟ "

ملائکه گفتند:

" مأمور عذاب قومی مجرمیم! مگر خاندان لوط که همگی آنهارا از عذاب نجات می دهیم، مگر همسرش را، که چنین تقدیر کرده ایم که او از باقی ماندگان در محل عذاب باشد… ."

⁽¹⁾

تحلیلی از موضوع بشارت

در این قسمت از تاریخ حیات حضرت ابراهیم علیه السلام، قرآن مجید اشاره دارد به چگونگی بشارت دادن ملائکه بر او به تولد فرزندی در سنین کهولت خود و زنش، و مخصوصاً در شرایط نازا بودن زنش! بشارتی که فرستادگان برای ابراهیم آورده بودند صراحتاً در آیه ذکر نشده و آنچه از بشارت ذکر شده، بشارتی است که ملائکه به زن ابراهیم"ع" دادند. بشارتی که به خود او دادند در آیات دیگر قرآن مجید در سوره های " حجر" و "ذاریات" ذکر شده است، و در این دو سوره اسم کسی که به ابراهیم بشارت تولد اورا دادند ذکر نشده که آیا اسحق بوده یا اسماعیل و یا هردو، ولی ظاهر سیاق آیات در سوره این است که بشارت در اینجا بشارت تولد اسحق بوده است.

« فرستادگان ما با بشارت پیش ابراهیم آمدند،

و سلام کردند. گفت: سلام!

پس دیری نپائید که گوسالة بریانی آورد،

پس چون دید دستشان به آن نمی رسد ناشناسشان دید،

و از ایشان احساس ترس کرد،

گفتند: مترس! ما به سوی قوم لوط فرستاده شده ایم ! »

وقتی ابراهیم"ع" گوسالة بریان را جلو آنان گذاشت و دید نمی خورند مثل کسی که امتناع از خوردن داشته باشد، و این علامت شر بود و لذا احساس ترس از ایشان کرد و فرشتگان برای تأمین و دلخوش کردن او گفتند: " مترس ما بسوی قوم لوط فرستاده شده ایم،" آنوقت ابراهیم دانست که آنها ملائکه مکرم خدایند و از خوردن و نوشیدن و نظایر آن که لازمة بدن مادی است منزهند، وبرای مقصود و مقصد خطیری فرستاده شده اند.

نرسیدن دست فرشتگان به طعام، کنایه از آن است که آنها دست به سوی غذا دراز نمی کردند و این نشانة دشمنی و در دل داشتن شر بود، و ابراهیم از آن رو ایشان را ناشناخته یافت که کاری که از ایشان مشاهده کرد برای او بی سابقه و ناشناس بود.

مفهوم ترس ابراهیم از ملائکه

خداوند در این آیات به ابراهیم علیه السلام نسبت احساس ترس می دهد و این با مقام نبوت که ملازم با عصمت الهی و نگهداری پیغمبر از معصیت و رذایل اخلاقی است، منافاتی ندارد، زیرا مطلق خوف که تأثر نفسانی در برابر مشاهدة چیزهای ناپسند است و شخص را بر می انگیزد که از آن چیز احتراز جوید و مبادرت به دفع آن کند،از رذایل به شمار نمی رود، بلکه " رذیله" آن تأثری است که موجب ازبین رفتن مقاومت نفس و ظهور ناتوانی و جزع و فزع و غفلت از چاره اندیشی برای از بین بردن پیش آمد ناگوار شود، و این صفت را " جبن" می نامند که در مقابل، اگر شخص مطلقاً از مشاهدة پیش آمد ناپسند متأثر نشود، این صفت را "تـهور" می نامند و بهیچ وجه فضیلت نیست.

خدای سبحان به انبیاء خود ملکة عصمت ارزانی داشته و عصمت در دل پیغمبران فضیلت شجاعت را تثبیت می کند نه تهور را، و شجاعت در مقابل جبن است، و جبن این است که تأثر نفسانی به جائی برسد که رأی و تدبیر شخص را باطل کند و ناتوانی و شگفت در پی داشته باشد.

ابراهیم علیه السلام پیغمبر بزرگواری بود که به دعوت حق قیام کرد و از هیچکدام از مواقف خطرناک و هولناکی نهراسید و هیچ چیز نتوانست اورا در جهادی که در راه خدا می کرد، شکست دهد.

تغییر حالت همسر ابراهیم"ع"

قرآن می فرماید: " زن او ایستاده بود و حالت زنانگی به او دست داد، پس به او بشارت تولد اسحق را دادیم و در پی اسحق تولد یعقوب…."

( در بسیاری از تفسیرها این آیه را چنین معنی کرده اند که " زن او ایستاده بود و خنده باو دست داد، " این اشکال از اینجا به وجود آمده که "ضَحِکَت" را به معنی

خندیدن گرفته اند در حالی که "ضَحِکَت" از ماده "ضَحک" بفتح ضاد به معنی عادت زنانه است نه به کسر ضاد "ضِحک" به معنی خنده، و مؤید این معنی آن است که بشارت را فرع آن قرار داد.)

حالت زنــانـــة زن ابراهیم علامت و نشانه ای بود که او را برای پذیرفتن و تصدیق بشــارتی کـــه می خواستند به او بدهند نزدیک و آماده می کرد.

آیه از آن رو می گوید که " وی ایستاده بود، " که هم وضع را مجسم کند و هم بگوید که به خاطر زن ابراهیم نمی گذشت که در حالت پیری دچار عادت زنانه شود زیرا ایستاده بود و جریانات و گفتگوهائی را که بین شوهرش و میهمانان تازه وارد می گذشت، تماشا می کرد.

ابراهیم و میهمانان داشتند دربارة طعام با یکدیگر سخن می گفتند و در همین حال زن ابراهیم که آنجا ایستاده بود و به جریاناتی که بین میهمانان و ابراهیم می گذشت می نگریست و غیر از این چیزی به خاطرش نمی گذشت که ناگهان دچار عادت زنانه شد و درحال، ملائکه به او بشارت فرزند دادند.

تولد اسحق و پسرش یعقوب"ع"

قرآن مجید می فرماید: " پس به اسحق بشارتش دادیم و در پی اسحق، یعقوب ...."

مراد این است که ملائکه به زن ابراهیم بشارت دادند که وی به زودی اسحق را به دنیا می آورد، و اسحق نیز فرزندی به نام یعقوب خواهد داشت که فرزند بعداز فرزند است.

در تعبیر " در پی اسحق، یعقوب،" اشاره به وجه تسمیة " یعقوب" به این نام است. و وجه آن این است که برحسب این بشارت او به دنباله و در عقب پدرش اســحق خواهد آمد زیرا در آیه ذکــر شده که وی در" ورای" اسحق خواهد بود.

این مطلب، موضوع نامگذاری یعقوب را در تورات تخطئه می کند، و علتی را که تورات ذکر می کند، نشان می دهد که ( چون او بعد از "عیسو" به دنیا آمد و پاشنة " عیسو" را به دست خود گرفته بود، اورا "یعقوب" نامیدند .) در حالی که قرآن می فرماید ملائکه به نام آنها را بشارت دادند و او در ورای پدرش اسحق خواهد آمد یعنی فرزند او خواهد بود. و این یکی از لطایف قرآن مجید است.

در تورات کنونی می گوید:

« و چون "اسحق" چهل ساله شد "رفقه" دختر "بنوئیل آرامی" و خواهر "لابان آرامی" را از "فدان آرام" به زنی گرفت. و اسحق برای زوجة خود چنانکه نازا بود نزد خدا دعا کرد و خداوند دعای اورا مستجاب فرمود و زوجه اش رفقه حامله شد و دو طفل در رحم او منازعت می کردند. او گفت: اگر چنین باشد من چرا چنین هستم، پس رفت تا از خداوند بپرسد.

خداوند به وی گفت: دو امت در بطن تو هستند، و دو قوم از رحم تو جدا شوند و قومی بر قومی تسلط خواهد یافت، و بزرگ کوچک را بندگی خواهد کرد.

و چون وقت وضع حملش رسید اینک توأمان در رحم او بودند.

و نخستین "سرخ فام" بیرون آمد و تمامی بدنش مانند پوستین پشمین بود و اورا " عیسو " نام نهادند، و بعد از آن برادرش بیرون آمد و پاشنة عیسو را به دست خود گرفته بود و اورا " یعقوب" نام نهادند ….»

رحمت و برکات الهی بر اهل بیت ابراهیم"ع"

قرآ ن در اینجا تعجب همسر ابراهیم علیه السلام را نقل می کند که گفت:

« – ای وای ! آیا من که پیرزنم و این شوهرم پیر است، خواهم زائید ؟!

راستی که این چیز عجیبی است ! »

این جمله که زن ابراهیم می گوید در مقام تعجب و تأسف آمده زیرا وی وقتی بشارت ملائکه را شنید این وضع برایش مجسم شد که فرزندی از پیرزنی نازا و پیرمردی از کار افتاده متولد می شود، مرد و زنی که به اندازه ای پیرند که سابقه ندارد افرادی مانند آنها به زاد و ولد بپردازند، و این چیز عجیبی است، و علاوه مردم نیز چنین چیزی را ننگ و عار می شمارند و به آنان می خندند و این فضیحت است!

پاسخ ملائکه اورا آگاه کرد که –

« آیا از کار خدا تعجب می کنی ؟

رحمت و برکات خدا بر شما اهل بیت باد !

او سزاوار حمد و دارای عطای بزرگوارانه است ! »

ملائکه تعجب زن ابراهیم را برای او ناپسند می شمارند زیرا تعجب به دلیل جهل بر علت، و غریب شمردن مطلب است و تعجب از امری که منسوب به خداست وجهی ندارد زیرا خدا هرچه بخواهد می کند و بر هرچیزی قدرت دارد.

بعلاوه، خدا خاندان ابراهیم را مخصوص عنایاتی عظیم و مواهب عالی کرده که تنها ایشان از میان مردم دارای این مواهب و عنایاتند، بنابراین اشکالی ندارد که به نعمت

هائی که سابقاً بر این خاندان نازل شده نعمت دیگری افزوده شود، که از بین همة مردم اختصاص بایشان داشته باشد، یعنی از یک زن و شوهر پیر که به طور عادی از چنین افرادی فرزند متولد نمی شود، فرزندی متولد شود... اِنَّهُ حَمیدٌ مَجیدٌ !

⁽¹⁾

ابراهیم،اسحق و یعقوب: سه پیامبر ستوده خدا

در این آیه خداوند تعالی سه تن از انبیاء خودرا مدح می کند به اینکه دارای "ایدی و ابصار" هستند. وقتی کسی را مدح می کنند که دارای دست و چشم است که واقعاً دست و چشم انسان را داشته باشد ( وگرنه گاو هم دست و چشم دارد،) و در راهی مصرف کرده باشد که آفریدگار برای آن مورد آفریده است. یعنی دست و چشم خودرا در راه انسانیت خود به خدمت گرفته باشد، و در نتیجه بادست خود اعمال صالح انجام داده و خیر به سوی خلق خدا جاری ساخته باشد، و با چشم خود راههای عافیت و سلامت را از موارد هلاکت تمیز داده و به حق رسیده باشد، نه اینکه حق و باطل برایش یکسان باشد.

اینکه فرمود: ابراهیم و اسحق و یعقوب دارای دست و چشم بودند در حقیقت خواسته است به کنایه بفهماند که نامبردگان در طاعت خدا و رساندن خیر به خلق، و نیز در بینائی شان در تشخیص اعتقاد و عمل حق بسیار قوی بوده اند.آیة دیگری در قرآن در سورة انبیاء (73) متعرض این مطلب است که در مورد حضرت ابراهیم"ع" فرموده:

« ما به او اسحق و یعقوب را بخشیدیم، و همه را صالح قراردادیم،

و ایشان را پیشوایانی کردیم که به امر ما هدایت می کردند،

و به ایشان فعل خیرات و اقامة نماز و دادن زکات را وحی کردیم،

و ایشان عبادت کنندگان برای ما بودند. »

ائمه بودن و به امر خدا هدایت کردن، و وحی خدارا گرفتن، همه آثار ابصار است و زکات دادن و فعل خیرات و اقامة نماز کردن آثار ایدی است.

در ادامة آیات فوق، قرآن مجید دلیل می آورد که چرا سه پیامبر عظیم الشأن را صاحبان ایدی و ابصار معرفی کرده است:

« دلیل این امر آن بود که ما آنان را به خصلتی خالص و غیر مشوب،

خالص کردیم، خصلتی بس عظیم الشأن،

و آن عبارت است از یاد خانة آخرت ! »

وقتی انسان مستغرق در یاد آخرت و جوار رب العالمین شد، و تمامی همّ او وقف آن گردید، قهراً معرفتش نسبت به خدا کامل می شود و نظرش در تشخیص عقاید حقه صائب می گردد و نیز در سلوک راه عبودیت حق، بصیرت پیدا می کند، و دیگر بر ظاهر حیات دنیا و زینت آن مانند ابناء دنیا جمود ندارد.

« از کسانی که از یاد ما اعراض می کنند، و

به جز حیات دنیا نظری ندارند،

اعراض کن!

که اینان بیش از چارچوب دنیا علمی ندارند ! » ( نجم 30)

⁽¹⁾

اسلام، آئین ابراهیم و فرزندانش و بنی اسرائیل

قرآن مجید در تاریخ زندگی ابراهیم و یعقوب علیهم السلام زمانی را شرح می دهد که در لحظات وصیت به فرزندان خود، چگونه آنهارا به دیـن اسلام سفارش می کنند و چه مطالبی بین آنها رد و بدل می شود؟

« و ابراهیم فرزندان خود، و یعقوب را هم به دین اسلام سفارش کرد،

و گفت:

خدا دین را برای شما برگزید،

زنهار! مبادا در حالی بمیرید که اسلام نداشته باشید !

مگر آن دم که مرگ یعقـوب فرا رسید شما حاضر بودیـد

که به پسران خویش گفت:

و خدای پدرانت ابراهیم و اسحق را،

خدای یگانه را، می پرستیم

و مسلمان اوئیم! »

در این پاسخ و پرسش مجموعاً این معنی به چشم می خورد که:

دینی هم که فرزندان وی، یعنی اسحق و یعقوب و اسماعیل، ونواده های یعقوب، یعنی" بنی اسرائیل،" و نواده های اسماعیل، یعنی " بنی اسماعیل" خواهند داشت، اسلام است، ولا غیر !

چه اسلام، آن دینی است که ابراهیم از ناحیة پروردگارش آورده، و در ترک آن دین، و دعوت به غیر آن، احدی را دلیل و حجت نیست!

وقتی گفتند:

عملاً عبادتی را که باید بکنند مشخص کردند که هر عبادت و به هر قسم که پیش آید منظورشان نیست، بلکه عبادت بر طریقة اسلام است!

زندگانی یوسف:تاریخ مهاجرت بنی اسرائیل به مصر

یوسف در قرآن

اشاره

مستند: سورة یوسف المیزان ج22ص 118

خلاصه سرگذشت یوسف "ع"

یوسف پیغمبر فرزند یعقوب بن اسحق بن ابراهیم خلیل است. او یکی از دوازده فرزند یعقوب، و کوچکترین برادران خویش است، مگر بنیامین که او از آن جناب کوچکتر بود.

خداوند متعال مشیتش بر این تعلق گرفت که نعمت خود را بر او تمام کند، او را علم و حکمت و عزت و سلطنت دهد، و به وسیلة او قدر آل یعقوب را بالا برد، لاجرم در همان کودکی از راه رؤیا اورا به چنین آینده ای درخشان بشارت داد.

بدین صورت که وی در خواب دید یازده ستاره و آفتاب و ماه در برابرش به خاک افتادند و اورا سجده کردند. یوسف این خواب خود را برای پدرش نقل کرد، و پدر اورا سفارش کرد که زنهار خواب خود را برای برادرانت نقل مکن، زیرا اگر نقل کنی بر تو حسادت می ورزند. آنگاه پدرش خواب اورا تعبیر کرد به این که به زودی خدا تو را برمی گزیند، و از تأویل احادیث تو را می آموزد، و نعمت خود را بر تو و بر آل یعــقوب تمــام می کند، آنچنانکه بر پدران تو ابراهیم و اسحق تمام کرد.

این رؤیا همواره در نظر یوسف بود، و تمامی دل او را مشغول به خود کرده بود. او همواره دلش به سوی محبت پروردگارش پر می زد، و به خاطر علو نفس و صفای روح و خصایص حمیده که داشت واله و شیدای پروردگار بود، و از اینها گذشته دارای جــمــالی بدیع بود، آن چنان که عقل هر بیننده ای را مدهوش و خیره می ساخت.

یعقوب هم به خاطر این صورت زیبا و آن سیرت زیباترش او را بی نهایت دوست می داشت، و حتی یک ساعت از او جدا نمی شد.

این معنا بر برادران بزرگترش گران می آمد، و حسد ایشان را بر می انگیخت، تا آن که بالاخره یک روز دور هم جمع شدند و دربارة کار او باهم به مشورت پرداختند. یکی گفت باید اورا کشت، یکی دیگر گفت باید اورا در سرزمین دوری انداخت، و پدر و محبت پدر را به خود اختصاص داد، آنگاه بعداً توبه کرد و از صالحان شد، و در آخر رأی شان بر پیشنهاد یکی از ایشان متفق شد که گفته بود اورا در چاهی بیندازیم تا کاروانیانی که از چاه های سر راه آب می کشند، اورا یافته و با خود ببرند.

بعد از آنکه برادران یوسف بر این پیشنهاد تصمیم گرفتند، به دیدار پدر رفتند و با او در این باره گفتگو کردند و از او خواستند که فردا یوسف را با ما بفرست تا در صحرا بدود و بازی کند و ما اورا محافظت می کنیم.

پدر در آغاز راضی نشد و چنین عذر آورد که من می ترسم گرگ اورا بخورد. از فرزندان اصرار و از پدر انکار، تا آخر راضی اش کردند و یوسف را از او ستاندند و با خود به مراتع و چراگاه های گوسفندان بردند و بعد از آنکه پیراهنش را از تنش درآوردند اورا در چاه انداختند.

برادرانش آنگاه پیراهن اورا با خون دروغین آغشته کردند و نزد پدر آوردند و گریه کنان گفتند: ما رفته بودیم با هم مسابقه بگذاریم، و یوسف را نزد بار و بنه خود گذاشته بودیم، و وقتی برگشتیم دیدیم گرگ اورا خورده است، و این پیراهن به خون آلوده اوست.

یعقوب به گریه درآمد و گفت: چنین نیست! بلکه نفس شما امری را بر شما تسویل کرده و شما را فریب داده است. من ناگزیر صبری جمیل پیش می گیرم، و خدا هم بر آنچه شما توصیف می کنید مستعان و یاور است. این مطالب را یعقوب جز از راه فراست الهی نفهمیده بود، و این خداوند بود که در دل او انداخته بود که مطلب از چه قرار است.

یعقوب همواره برای یوسف اشک می ریخت، و به هیچ چیز دلش تسلی نمی یافت، تا آنکه دیدگانش از شدت حزن و فرو بردن جرعه های اندوه نابینا گشت.

فرزندان یعقوب روزی که یوسف را به چـــاه انداختند مراقب چاه بودند که ببینند چه بر سر یوسف می آید، تا آنکه کاروانی بر سر چاه آمد و مأمور سقایت خود را روانه کردند تا از چاه آب بکشد، وقتی آن مرد سطل خود را به قعر چاه سرازیر کرد

یوسف خود را به سطل آویزان کرد و از چاه بیرون آمد. مرد کاروانی فریاد خوشحالی اش بلند شد که پسری پیدا کرده است ولی فرزندان یعقوب نزدیکش آمدند و ادعا کردند که این بچه بردة ایشان است، و آنگاه بنای معامله را گذاشتند و اورا به بهائی اندک در ازای چند درهم فروختند.

کاروانیان یوسف را با خود به مصر بردند و در معرض فروشش گذاشتند. عزیز مصر اورا خریداری نمود و به خانه برد و به همسرش سفارش کرد تا اورا گرامی بدارد، شاید به دردشان بخورد و یا اورا فرزند خواندة خود کنند. همة این سفارشات به خاطر جمال بدیع و بی مثال او و آثار جلال و صفای روحی بود که از جبین او مشاهده می کرد.

یوسف در خانة عــزیـز غرق در عزت روزگار می گذرانید، و این خود اولین عنایت لطیف و سرپرستی بی مانندی بود که از خدای تعالی نسبت به وی بروز کرد.

برادرانش خواسته بودند تا به وسیلة چاه انداختن و فروختن اورا از زندگی خوش و آغوش پدر و عزت و ناز محروم سازند، و یادش را از دلها ببرند، ولی خداوند نه اورا از یاد پدر برد، و نه مزیت زندگی را از او گرفت، بلکه به جای آن زندگی که در خانه ای موئی و عیش صحرائی داشت، قصری سلطنتی و حیاتی راقیه و شهری روزی اش کرد، به خلاف همان نقشه ای که برادران برای ذلت و خواری او کشیده بودند، اورا عزیز و محترم ساخت.

رفتار خداوند نسبت به یوسف از اول تا آخر در مسیر همة حوادث بر همین منوال جریان یافت!

یوسف در خانة عزیز در گواراترین عیش زندگی می کرد تا بزرگ شد و به حد رشد رسید. در این مدت لایزال نفس او رو به پاکی و تزکیه و قلبش رو به صفا می گذاشت، و به یاد خدا مشغول بود تا در محبت خداوند به حد شیدائی یعنی مافوق عشق رسید، و خود را برای خدا خالص گردانید، و کارش به جائی رسید که دیگر همّی جز خدا نداشت، و خدایش هم او را برگزید، و خالص برای خودش گرداند، و علم و حکمتش ارزانی داشت . . . آری رفتار خدا با نیکوکاران چنین است !

در این موقع بود که همسر عزیز دچار عشق او گردید و محبت یوسف تا اعماق دلش راه پیدا کرد، و ناگزیرش ساخت تا بنای مراوده را با او بگذارد. لاجرم روزی همة درها را بست و اورا به خود خوانـــد و گفت:

" هَـیْتَ لَک !"

یوسف از اجابتش سر باز زد، و به عصمت الهی اعتصام جست و گفت:

« پناه بر خدا !

بی گمان او پروردگار من است،

که جایگاه مرا نیکو ساخته است!

بی گمان ستمکاران را رستگار نمی کند! »

زلیخا اورا تعقیب کرد و هریک برای رسیدن به در از دیگری پیشی گرفتند تا دست همسر عزیز به پیراهن او بند شد و از بیرون شدن جلوگیری اش کرد و در نتیجه پیراهن یوسف از عقب پاره شد!

در همین هنگام به عزیز برخوردند که پشت در ایستاده بود. همسر او یوسف را متهم کرد به اینکه نسبت به وی قصد سوء داشته است. یوسف انکار کرد. در همین موقع عنایت الهی او را دریافت، وکودکی که در همان میان در گهواره بود به برائت و پاکی یوسف گواهی داد و بدین وسیله خدا او را تبرئه کرد.

یوسف بعد از این جریان مبتلا شد به اظهار عشق زنان مصر و مراودة آنها با وی، و عشق همسر عزیز نیز روز به روز انتشار و سر و صدائی بیشتر می یافت تا آنکه جریان با زندانی شدن یوسف خاتمه یافت.

همسر عزیز خواست تا با زندانی کردن یوسف او را به اصطلاح تأدیب کند و مجبورش سازد تا اورا در آنچه که می خواهد اجابت کند. عزیز هم از زندانی کردن یوسف می خواست تا سر و صداها و اراجیفی را که درباره همسر او انتشار یافته بود و آبروی او و خاندانش و وجهة حکومتی اش را لکه دار ساخته بود، خاموش سازد.

یوسف وارد زندان شد، و با او دو جوان از غلامان دربار نیز وارد زندان شدند. یکی از ایشان به یوسف گفت که در خواب دیده است که انگور می فشارد و شراب می سازد، و دیگری گفت که در خواب دیده است که بالای سرش نان حمل می کند و مرغان از آن می خورند، و از وی درخواست کردند تا تأویل رؤیای ایشان را بگوید.

یوسف علیه السلام رؤیای اولی را چنین تعبیر کرد که وی بزودی از زندان خلاص می شود و به شغل پیاله گردانی دربار منصوب می شود، و در تعبیر خواب نفر دومی گفت که او به زودی به دار آویخته می شود و مرغان هوا سر اورا خواهند خورد. و همین طور هم شد که آن جناب فرموده بود.

در ضمن یوسف به آن کس که نجات یافتنی بود در موقع بیرون شدنش از زندان

گفت: مرا نزد خدایگانت به یاد آر !

شیطان این سفارش را از یاد او برد و درنتیجه چند سالی در زندان ماند!

بعد از این چند سال، پادشاه خواب هولناکی دید، و آن را برای کرسی نشینان مملکت خود بازگو کرد تا شاید تعبیرش کنند. و آن خواب چنین بود که گفت: « - در خواب می بینم هفت گاو چاق طعمه هفت گاو لاغر می شوند، و هفت سنبله سبز را و دیگر سنبله های خشکیده! هان ای کرسی نشینان ! نظر خود را دربارة رؤیای من بگوئید، اگر از تعبیر رؤیا سررشته دارید؟ »

گفتند: این خواب آشفته است، و ما دانا به تعبیر خواب های آشفته نیستیم!

در این موقع بود که ساقی شاه به یاد یوسف و تعبیری که از خواب وی کرده بود، افتاد، و جریان را به پادشاه گفت، و از او اجازه گرفت تا به زندان برود و از یوسف تعبیر خواب اورا بپرسد، او نیز اجازه داد و اورا به نزد یوسف روانه کرد.

وقتی ساقی شاه نزد یوسف آمد و تعبیر خواب شاه را خواست و گفت که همة مردم منتظرند پرده از این راز برداشته شود. یوسف در جوابش گفت:

شاه وقتی این تعبیر را شنید حالتی آمیخته از تعجب و مسرت به وی دست داد، و دستور آزادی یوسف را صادر کرد. و گفت تا اورا احضار کنند، لکن وقتی مأمور دربار به زندان مراجعه نمود و خواست یوسف را بیرون آورد، او از بیرون آمدن امتناع کرد و فرمود:

شاه تمامی زنان را که در جریان یوسف دست داشتند احضار نمود و دربارة او با ایشان به گفتگو پرداخت. آنها همگی به برائت ساحت او از جمیع تهمت ها متفق گشتند و گفتند : - از خدا به دور، ما هیچ سابقة سوئی از او نداریم !

در اینجا همسر عزیز گفت:

پادشاه امر اورا بسیار عظیم دید، و علم و حکمت و استقامت و امانت او در نظرش عظیم آمد و دستور داد آزادش کنند و اورا مجدداً احضار کرد و دستور داد با کمال عزت و احترام احضارش کنند و گفت:

« او را برایم بیاورید تا من وی را مخصوص خود گردانم! »

وقتی یوسف را آوردند، شاه با او گفتگو کرد و گفت تو دیگر امروز نزد ما دارای مکانت و امانتی، چه دقیق ترین وجهی آزمایش و بهترین وجهی خالص گشته ای!

یوسف در پاسخش فرمود:

-مرا متصدی خزاین زمین یعنی سرزمین مصر بگردان، که در حفــظ آن حافــظ و دانایم، و هم می توانم کشتی ملت و مملکت را در چند سال قحطی به ساحل نجات برسانم و از مرگی که قحطی بدان تهدیدشان می کند، برهانم!

پادشاه پیشنهاد وی را پذیرفت و یوسف دست اندر کار امورمالی شد و در کشت و زرع بهتر و بیشتر کوشید و در جمع آذوقه و طعام و نگهداری آن در سیلو های مجهز با کمال حزم و تدبیر، سعی کرد، تا آنکه سالهای قحطی فرا رسید و یوسف آذوقة پس انداز شده را در بین مردم تقسیم و توزیع مناسب نمود و بدین وسیله آنها را از مخمصه رهانید.

در همین سنین بود که یوسف به مقام عزیزی مصر رسید و بر اریکة سلطنت تکیه زد.

معلوم می شود که راه رسیدن یوسف به سلطنت از طریق رفتن او به زندان هموار شد. در همین زندان بود که مقدمات این سرنوشت فراهم آمد. از سوی دیگر می بینیم با اینکه زنان مصر می خواستند برای خاموش کردن سر و صداها اسم یوسف را از یادها ببرند، و دیدگان را از دیدارش محروم، و اورا از چشم ها مخفی بدارند، و لکن خدا غیر این را خواست!

در بعضی از سالهای قحطی بود که برادران یوسف برای گرفتن آذوقه وارد مصر شدند و به نزد یوسف آمدند و یوسف به محض دیدن آنها، ایشان را شناخت ولی ایشان یوسف را نشناختند.

یوسف از وضع ایشان پرسید، در جواب گفتند:

-ما فرزندان یعقوبیم، و یازده برادریم، که کوچکترین از همه نزد پدر مانده، چون پدر طاقت دوری و فراق او را ندارد.

یوسف چنین وانمود کرد که میل دارد اورا هم ببیند و بفهمد که مگر چه خصوصیتی دارد که پدرش اختصاص به خودش داده است. لذا دستورمی دهد که اگر بار دیگر به مصر آمدند حتماً اورا با خود بیاورند. آنگاه برای اینکه تشویقشان کند بسیار احترام نمود و بیش از بهائی که پرداخته بودند آذوقه شان داد و از ایشان عهد و پیمان گرفت که برادر را حتماً بیاورند.

ضمناً به طور محرمانه به کارکنان خود دستور داد تا بها و پول یا متاعی را که آورده اند برگردانند و در خورجین هایشان بگذارند تا وقتی بر می گردند متاع خود را بشناسند، شاید دوباره برگردند!

چون به نزد پدر بازگشتند، ماجرا و آنچه را که میان ایشان و عزیز مصر اتفاق افتاده بود همه را برای پدر نقل کردند و گفتند که با این همه احترام از ما عهد گرفته که برادر را برایش ببریم و گفته که اگر نبریم به ما آذوقه نخواهد داد.

پدراز دادن " بنیامین " خودداری می کند. در همین حین خورجین هارا باز می کنند تا آذوقه را جابجا کنند می بینند که عزیز مصر متاعشان را هم برگردانیده است. مجدداً نزد پدر شده و جریان را به اطلاعش می رسانند و در فرستادن بنیامین اصرار می ورزند ولی پدر امتناع می کند تا آنکه در آخر بعد از گرفتن عهد و پیمان الهی که در بازگرداندن و محافظت او دریغ نورزند، رضایت می دهد، و در عهد خود نکته ای را هم اضافه می کنند که اگر گرفتاری پیش آمد که برگرداندن او مقدور نبود، معذور باشند.

آنگاه برای بار دوم مجهز شده و به سوی مصر حرکت می کنند، در حالی که بنیامین را نیز همراه دارند.

وقتی بر یوسف وارد می شوند یوسف برادر مادری خود را به اطاق خلوت برده و خود را معرفی می کند و می گوید: من برادر تو یوسف هستم و ناراحت مباش ، من نخواسته ام تو را حبس کنم، بلکه نقشه ای دارم و آن این است که می خواهم تو را نزد خود نگه دارم، پس زنهار که از آنچه می بینی ناراحت مباش!

و چون بار ایشان را می بندد، جام سلطنتی را در خورجیــن بنیامین می گذارد، و آنگاه جارزنی جار می زند که: - ای کاروانیان شما دزدید!

فرزندان یعقوب برمی گردند و به نزد ایشان می آیند که مگر چه گم کرده اید؟

گفتند: جام سلطنتی را، که پیمانه است، گم کرده ایم ! و هرکه آن را بیــاورد یک بار شتــر جایزه می دهیم !

گفتند: بخدا که شما خود فهمیدید که ما بدین سرزمین نیامده ایم تا فساد کنیم، و ما دزد نبوده ایم !

گفتند: اگر جام در بار شما پیدا شد کیفرش چیست؟ خودتان بگوئید!

گفتند: ( در مذهب ما ) کیفر دزد، خود دزد است، که برده و مملوک صاحب مال می شود. ما سارق را اینگونه کیفر می دهیم!

پس شروع کردند به بازجوئی و جستجو، و نخست خورجین های سایر برادران را وارسی کردند و در آنها چیزی نیافتند، آنگاه در آخر از خورجین بنیامین در آوردند و دستور بازداشتش را دادند.

هرچه برادران نزد عزیز آمدند و برای آزاد ساختن او التماس کردند مؤثر نیفتاد. حتی حاضر نشد یکی از ایشان را به جای بنیامین بگیرد و بر پدر پیر او ترحم کند، ناگزیر مأیوس گشتند و نزد پدر آمدند. البته غیر از بزرگترشان، که او در مصر بماند و به سایرین گفت:

او در مصر بماند و سایر برادران نزد پدر بازگشتند و جریان را برایش گفتند. یعقوب علیه السلام وقتی این جریان را شنید، گفت:

« - نه ! نفس شما، باز شما را به اشتباه انداخته است!

من صبری جمیل پیش می گیرم،

باشد که خدا همة آنها را به من باز گرداند! »

در اینجا روی از فرزندان برتافت و ناله ای کرد و گفت:

-وا اسفا بر یوسف !!

و دیدگانش از شدت اندوه و فرو بردن جرعه های غم، سفید گشت!

چون فرزندان ملامتش کردند که تو هنوز دست از یوسف و یاد او برنمی داری؟

گفت:

-من به شما چیزی نمی گویم،

من حزن و اندوه خود را نزد خدا به شکایت می برم !

و من از خدا چیزهائی می دانم که شما نمی دانید!

آنگاه فرمود:

بروید ! و از یوسف و برادرش جستجو کنید!

و از رحمت خدا مأیوس نشوید!

من امیدوارم که شما موفق می شوید و هر دو آنها را پیدا می کنید!

چند تن از فرزندان به دستور یعقوب دوباره به مصر برگشتند. وقتی در برابر یوسف قرار گرفتند و تضرع و زاری کردند و التماس نمودند که:

بلاها ما را و خاندان ما را احاطه کرده است،

قحطی و گرسنگی ما را از پا درآورده است.

ما با بضاعتی اندک آمده ایم،

تو به بضاعت ما نگاه مکن،

و پیمانه تمام بده !

و بر ما و بر برادر ما که اینک بردة خود گرفته ای رحم فرما !

که خداوند تصدق کنندگان را دوست می دارد !

اینجا بود که کلمة خدای تعالی تحقق یافت ! کلمه ای که عبارت بود از عزیز کردن یوسف علیرغم کوشش برادران، و وعدة اینکه قدر ومنزلت اورا و برادرش را بالا برده و حسودان ستمگر را ذلیل و خوار آنها بسازد! یوسف تصمیم گرفت خود را به برادران معرفی کند، لاجرم چنین آغاز کرد:

-هیچ می دانید که با یوسف و برادرش چه کردید؟

آن روزها که غرق در جهل بودید!؟

برادران تکانی خوردند و گفتند:

-آیا راستی تو یوسفی؟

گفت: - من یوسفم و این برادر من است!

خدا بر ما منت نهاد.

آری کسی که تقوی پیشه کند و صبر نماید،

خداوند اجر نیکوکاران را ضایع نمی سازد!

گفتند: - به خدا قسم که خدا تورا برما برتری داد، و ما خطاکار بودیم!

چون به گناه خود اعتراف کردند و گواهی دادند که امــر به دست خداست، هرکه را بخواهد عــزیــز می کند و هرکه را بخواهد ذلیل می سازد، و سرانجام نیک از آن مردم با تقواست! و خدا با صابران و خویشتن داران است، لاجرم یوسف هم در جوابشان شیوة عفو و استغفار را پیش گرفت و چنین گفت:

-امروز به خرده حسابها نمی پردازم، خداوند شمارا بیامرزد!

آنگاه همگی را نزد خود خواند و احترام و اکرامشان کرد. سپس دستورشان داد تا به نزد خانواده های خود بازگشته و پیراهن اورا هم با خود ببرند و به روی پدر بیندازند، تا به همین وسیله بینا شده و اورا باخود بیاورند.

برادران آمادة سفر شدند. همین که کاروان از مصر بیرون شد، یعقوب در آنجا که بود به کسانی که در محضرش بودند گفت:

-من دارم بوی یوسف را می شنوم، اگر به سستی رأی نسبتم ندهید!

فرزندانی که در حضورش بودند گفتد:

-به خدا قسم که تو هنوز در گمراهی سابقت هستی!

چیزی نگذشت که بشیر وارد شد و پیراهن یوسف را به صورت یعقوب انداخت و یعقوب دیدگان از دست شدة خود را باز یافت.

و عجب اینجاست که خداوند به عین همان چیزی که به خاطر آن دیدگانش را گرفته بود، با همان (پیراهن) دیدگانش را شفا داد.

آنگاه یعقوب به پسرانش گفت:

گفتند: - ای پدر! حال برای ما استغفار کن!

و آمرزش گناهان ما را از خدا بخواه !

ما مردمی خطاکار بودیم !

یعقوب فرمود:

او هم غفور و رحیم است!

آنگاه تدارک سفر دیدند و روانة مصر شدند. یوسف ایشان را استقبال کرد و پدر و مادر را در آغوش گرفت، و امنیت قانونی برای زندگی در مصر جهت ایشان صادر کرد، و به دربار سلطنتی شان وارد نمود و پدر و مادر را بر تخت نشانید. آن دو به اتفاق برادران همه در برابر یوسف به سجده افتادند.

یوسف گفت: - پدر جان، این تعبیر همان خوابی است که

من قبلاً دیده بودم!

پروردگارم خوابم را حقیقت کرد!

آنگاه به شکرانه خدا پرداخت، که چه رفتار لطیفی در دفع بلایای بزرگ از وی کرد، و چه سلطنتی و علمی به او ارزانی داشت!

دودمان یعقوب همچنان در مصر بماندند، و اهل مصر یوسف را به خاطر آن خدمتی که به ایشان کرده بود و آن منتی که به گردنشان داشت، بی نهایت دوست داشتند.

یوسف مصریان را به دین توحید و ملت ابراهیم و اسحق و یعقوب دعوت می کرد. موضوع دعوت او در زندان در این سوره و نیز در سورة مؤمن در قرآن ذکر شده است.

⁽¹⁾

یوسف، زیباترین داستان تاریخ

داستان یوسف بهترین داستان است، زیرا اخلاص توحید اورا حکایت می کند، و ولایت خدای سبحان را نسبت به بنده اش مجسم می سازد، که چگونه اورا در راه محبت

تر و خشک می کند، و از حضیض ذلت به اوج عزت می کشاند، و دست اورا می گیرد و از ته چاه اسارت و طناب بردگی و رقیّت و زندان و عذاب و شکنجه به بالای تخت سلطنت می آورد.

سرائیدن قصة یوسف به آن طریق که قرآن سروده، بهترین سرائیدن است، زیرا با اینکه قصه ای عاشقانه بیان می کند ولی طوری بیان می کند که عفیف تر و پوشیده تر از آن ممکن نیست کسی چنین داستانی را بسراید!

قرآن مجید خود به این واقعیت چنین گویاست:

« ما با وحی این قرآن بهترین قصه ها را برایت می سرائیم،

و تو قبل از سرائیدن ما از غافلین نسبت به آن بودی! »

ارتباط سرگذشت یوسف با انتقال بنی اسرائیل به مصر

خداوند، داستان یوسف را از خوابی که در ابتدای امر و در کودکی در دامن پدر دیده بود، آغاز می کند.

رؤیای او از بشارت های غیبی بود که بعد ها آن را صورت خارجـی داد و با تربیت الهی که مخصوص یوسف داشت، کلمة اورا تتمیم کرد! سنت خدای تعالی دربارة اولیائش همین بوده که هریک از ایشان را در تحت تربیت خاصی پرورش دهد.

در قسمتی از آیه که بعد از رؤیای یوسف و تعبیر پدر آورده و فرموده:

« در یوسف و برادرانش آیاتی است برای سؤال کنندگان ! »

اشعار به این معنی دارد که گویا اشخاصی از رسول الله"ص" داستان یوسف و یا مطلبی را سؤال کرده بودند که با این داستان ارتباط داشت و این اشعار مؤید آن روایاتی است که می گوید قومی از یهود، مشرکین مکه را وادار می کردند تا به نزد رسول خدا"ص" بروند و از سبب انتقال بنی اسرائیل به مصر پرسش کنند.

بنی اسرائیل فرزندان حضرت یعقوب بودند که خود ساکن سرزمین شام بود و مشرکین هم این سؤال را در میان نهادند و در جوابش این سوره نازل شد و چگونگی انتقال اولاد یعقوب را به مصر بیان کرد.⁽¹⁾

هدف از نقل داستان یوسف در قرآن

غرض از سوره، بیان داستان یوسف علیه السلام و تاریخ آل یعقوب است که خداوند با بیان این داستان غرض عالی از آن را استخراج کرده است و آن مسئلة ولایت خدای تعالی نسبت به بندگان مُخلَص است که در ابتداء و خاتمة این سوره به طور چشمگیری منعکس است.

بلی ! غرض و هدف این سوره بیان ولایتی است که خداوند نسبت به بنده اش دارد. البته آن بنده که ایمان خود را خالص، و دل را از محبت او پر کرده است، و دیگر جز به سوی او به هیچ سوی دیگری توجه نداشته باشد!

عهده دار امور چنین بنده ای خود خداوند می شود و اورا به بهترین وجهی تربیت می کند، و راه نزدیک شدنش را هموار، و از جام محبت سرشارش می کند، آن چنان که او را خالص برای خود می سازد، و به زندگی الهی خود زنده اش می کند، هرچند اسباب ظاهری همه در هلاکتش دست به دست هم داده باشند. خداوند اورا بزرگ می کند، هرچند حوادث اورا خوار بخواهند، و عزیزش می کند هرچند نوائب و ناملایمات دهر او را به سوی ذلت بکشانند و قدر و منزلتش را منحط سازند.

خداوند این غرض را در خلال بیان داستان یوسف تأمین نموده است.⁽¹⁾

کیفیت استثنائی نقل داستان یوسف در قرآن

در هیچ سوره ای از قرآن کریم و هیچ داستانی در قرآن به مانند داستان یوسف به طور مفصل و از اول تا آخر نیامده است. بعلاوه در سورة یوسف غیر از داستان یوسف، داستان دیگری هم ذکر نشده است و این سوره ای است خالص برای یوسف، آن بندة خالص!

یوسف بنده ای بود خالص در بندگی، و خداوند نیز اورا برای خود خالص کرده بود. خداوند اورا از همان راهی که سبب های ظاهری به سوی هلاکت می کشانیدند به سوی زندگی و حیات می برد.

در این داستان می بینیم که در آغاز زندگی یوسف برادران بر او حسد بردند و اورا درقعر چاه دورافتاده ای افکندند، و سپس به پول ناچیزی فروختند و خریداران اورا به

مصر بردند.

او در مصر به خانة شاهی و عزت راه یافت. آن کس که درآن خانه ملکه بود با وی بنای مراوده را گذاشت و اورا نزد عزیز مصر متهم ساخت، و چیزی نگذشت که خودش نزد زنان اعیان و اشراف مصر اقرار به پاکی و برائت وی کرد، و دوباره اتهام خود را دنبال نموده و اورا به زندان انداخت، و همین سبب شد که مقرب درگاه سلطان گردید، و نیز همان پیراهن خون آلودش که باعث نابینائی پدرش یعقوب شد، همان پیراهن در آخر باعث بینائی او گردید، و به همین قیاس تمامی حوادث تلخ او وسیلة ترقی او گشت و به نفع او تمام شد.

دربارة یوسف هر پیش آمدی که در طریق تکامل سد راه او می شد خداوند عین همان پیش آمد را وسیلة رشد و پخته شدن او و باعث موفقیت و رسیدن به هدفش قرار می داد. همواره خداوند اورا از حالی به حالی تحول می داد تا آنجا که ملک و حکمتش ارزانی داشت و اورا برگزید، و تأویل احادیث را به او آموخت، و نعمت خود را بر او تمام کرد، همانطور که پدرش به او وعده داده بود.(المیزان ج21ص120)

⁽¹⁾

خواب یوسف و حوادث آینده زندگی او

خداوند متعال در ابتداء و در شروع به ترییت یوسف، رؤیائی به او نشان داد، و در داستانش هم ابتداء از آن رؤیا خبر می دهد. این آیات به منزلة مدخل برای داستان یوسف است. آنچه یوسف در خواب دید قرآن مجید آن را چنین نقل کرده است:

« ای پدر! من یازده ستاره به خواب دیدم با خورشید و ماه،

دیدم که برای من به حال سجده افتاده بودند!»

این آیات رؤیای یوسف را که در خواب دید و تعبیر خوابی که پدرش یعقوب علیه السلام برایش کرد و همچنین نهی کرد از اینکه آن را برای برادرانش تعریف کند، خاطر نشان می سازد:

« گفت: پسرکم!

رؤیای خویش را به برادرانت مگو! که در کار تو نیرنگ می کنند.

چه، شیطان انسان را دشمنی آشکار است!

و بدین سان پروردگارت تو را بر می گزیند،

و تعبیر احادیث را تعلیمت می دهد،

و نعمت خویش بر تو و بر خاندان یعقوب کامل می کند،

چنانچه بر پدرانت، ابراهیم و اسحق، کامل کرده بود!

که پروردگارت دانا و حکیم است! »

این خواب بشارتی بودکه خدای سبحان به یوسف داد تا ماده ای روحی برای تربیت او بوده باشد، و اورا برای پیمودن راه ولایت و تقرب به خدا آماده سازد.

تحلیل رؤیای یوسف و هدف آن

رؤیای یوسف علیه السلام دو جنبه داشت:

1- رؤیت کواکب و آفتاب و ماه که خود رؤیتی صوری و عادی بود.

2- رؤیت سجده و خضوع و تعظیم آنها که رؤیت یک امر معنوی بود.

در کلمة " ساجدین" که فقط در مورد صاحبان عقل به کار می رود، خداوند می فهماند که سجدة ستارگان و مهر و ماه از روی علم و اراده و عیناً مانند سجدة یکی از صاحبان عقل بوده است.

نکتة مهمی که در این خواب هست این است که خداوند متعال می خواهد از همان آغاز تربیت، دورنمای آیندة درخشان او و ولایت الهیه ای را که خداوند او را بدان مخصوص می کند، به او نشان می دهد، تا برای او بشارتی باشد که همواره در طول زندگی و تحولاتی که خواهد دید در مد نظرش بوده باشد، و در نتیجه، مصیبت هائی را که می بیند و شدایدی را که با آنها مواجه می شود به یاد آن دورنما بیفتد، و نفس را به خویشتن داری و تحمل آن مشقات راضی سازد.

این بود حکمت این که خداوند خصوص اولیاء خود را به آینده درخشانشان و مقام قربی که برای آنان در نظر داشته، بشارت داده است.

⁽¹⁾

بــرادران یوســف

« یعقوب به یوسف گفت:

پسرک عزیزم!

داستان رؤیای خود را برای برادرانت شرح مده!

زیرا به تو حسادت می ورزند، و از کار تو در خشم می شوند،

و نقشه ای برای نابودی تو می کشند،

و شیطان هم از همین معنا استفاده می کند و فریب خود را به کار می بندد. (یعنی به دل های آنان راه یافته و نمی گذارد از کید تو صرف نظر کنند،)

چه شیطان بر آدمیان دشمنی آشکار است ! »

این آیه دلالت می کند بر اینکه یعقوب وقتی خواب یوسف را شنیده، نسبت به آنچه که از خواب او فهمیده، اطمینان پیدا کرده است، و یقین کرده که به زودی خدا خود کار یوسف را عهده دار می شود و کارش بالا می گیرد، و بر اریکة سلطنت تکیه می زند. و چون یوسف را از سایر افراد آل یعقوب بیشتر دوست می داشت و احترام می کرد، لذا ترسید اگر خواب وی را بشنوند، اورا صدمه ای بزنند.

برادران یوسف مردانی قوی و نیرومند بودند. انطباق یازده ستاره و آفتاب و ماه بر یعقوب و همسرش و یازده پسران دیگرش خیلی روشن بود، و طوری بود که برادران به محض شنیدن خواب وی معنا را فهمیده و آنگاه تکبر و نخوت وادار به حسادتشان کرده است که در صدد برآمده اند تا نقشه ای بریزند که میان او و پدرش حایل شوند و نگذارند به آن بشارت نایل شود.

پدر با درک این مطلب بود که به یوسف خطابی مشفقانه کرد و فرمود:

« ای پسرک عزیزم! رؤیای خوش را به برادرانت مگو! »

او قبل از آنکه خواب یوسف را تعبیر کند از در محبت و شفقت نخست اورا نهی کرد از اینکه رؤیای خود را برای برادران تعریف کند، و سپس بشارتش داد به کرامت الهی

که در حقش رانده شده بود.

یعقوب نهی را مقدم بر بشارت آورد و دلیل این امر محبت مفرط و شدت اهتمامی بود که به کار یوسف داشت، و آن حسادت و بغض و کینه ای که از برادران نسبت به وی سراغ داشت.

دلیل اینکه دلهای برادران سرشار از کینه و دشمنی با یوسف بوده، این است که یعقوب علیه السلام در جواب یوسف نفرمود: من می ترسم درباره ات نقشه شومی بریزند، و یا ایمن نیستم از اینکه نابودت کنند، بلکه فرمود نقشه می ریزند، و تازه همین بیان قطعی را با " یَکیدوُا لَکَ کَیداً " قطعی تر کرد و تأکید نمود.

علاوه بر این یعقوب کلام خودرا با عبارت – شیطان برای انسان دشمنی آشکار است – تأکید کرد و خاطرنشان ساخت که کید برادران غیر از کیــنه های درونی یــک سبب خارجی نیز دارد که کینه آنان را دامن می زند و آتش دلهایشان را برافروخته تر می کند تا آن حسد و کینه اثر سوء خود را بکند، و او شیطان است که از روز نخست دشمن انسان بوده است و حتی یک روز هم حاضر به ترک دشمنی نشده است، و دائماً با وسوسه و تسویلات خود آدمیان را تحریک می کند که از صراط مستقیم و راه سعادت به سوی راه کج که به شقاوت دنیوی و اخروی آدمی منتهی می شود، منحرف شود!

برادران یوسف در روایات

در روایات اسلامی در تفسیر قمی از امام باقر علیه السلام نقل شده که یوسف یازده برادر داشت، و تنها برادری که از مادر یوسف بود " بنیامین" بود.

یوسف در سن نه سالگی این خواب را دیده است.

و نیز در روایات آمده که آن زنی که با یعقوب وارد مصر شد خالة یوسف بود نه مادرش، چه مادرش قبلاً از دنیا رفته بود. در تورات هم همین طور آمده است.

یوسف در کنعان

اشاره

مستند: آیه 7 تا 21سورة یوسف " لَقَد کانَ فی یوُسُفَ و اِخوَتِهِ آیاتٌ لِلسّائِلینَ ...." المیزان ج22ص 118

حوادث اولیه زندگی یوسف

این آیات فصل اول سرگذشت یوسف علیه السلام را متضمن است. مفارقت یوسف از یعقوب، و بیرون شدنش از خانه پدر تا پابرجا شدنش در خانة عزیز مصر. درخلال این احوال - به چاه انداختن برادران، بیرون شدنش به دست مکاریان، فروخته شدنش و حرکتش به سوی مصر نیز بیان شده است.

انتقال یوسف "ع" به هر ترتیب که خـــدا تعیین کرده بود سرنوشت محتومی بود که بایستی اتفاق می افتاد. یوسف چاره ای جز این نداشت که بایستی به شکل برده ای فروخته شده وارد قصر شاهی می گشت، چون پسر پیامبر خدا در قالب موجودش امکان ورود به قصر شاهی و زندگی در آنجا را نداشت، و این انتقال، تحول بزرگی را در سرنوشت ملتی در تاریخ جهان به دنبال داشت، و آن همانا انتقال بنی اسرائیل از چادر نشینی در کنعان به خانه نشینی و ایجاد تمدن مذهبی در مصر آن زمان بود.

و این همان سؤالی بود که از پیامبر اسلام "ص" کرده بودند که:

-چگونه بنی اسرائیل به مصر منتقل شد؟

و جواب را قرآن در آغاز همین آیات داده و فرموده است:

« به راستی، در سرگذشت یوسف و برادرانش،

برای پرسش کنندگان آیات و نشانه هائی است! »

و سپس چگونگی این انتقال تاریخی را در جریان داستان بیان فرموده و آخرین قسمت آن را که کوچ یعقوب علیه السلام و آل یعقوب به مصر است مشخص گردانیده است.

آیاتی که خداوند در آیة اول اشاره فرموده، همانا آیات الهیه ای است که دلالت بر توحید او می کند، و دلالت می کند بر این که خدای تعالی ولیّ بندگان مُخلَص است، و امور آنان را به عهده می گیرد تا به عرش عزت بلندشان کند و در اریکة کمال جلوسشان دهد، آن طور که او می خواهد، نه آن گونه که دیگران نقشه می کشند و توطئه می کنند، و نه وسایل و امکانات ظاهری که به کار می گیرند.

و این خداست که اسباب ها را به کار می اندازد و نتیجه را هم خودش تعیین می کند. این همان واقعیتی است که برادران یوسف فکر می کردند در طراحی توطئه موفق بوده اند، در صورتی که عامل اجرای برنامه ای بودند که نتیجة آن را خدای واحد قهار برای یوسف و بنی اسرائیل طراحی کرده بود!

آیات الهی در سرگذشت یوسف

برادران یوسف با وی حسد ورزیده و اورا در ته چاهی می افکنند، و سپس به عنوان برده به مکاریان می فروشند، و بر حسب ظاهر به سوی هلاکت سوقش می دهنــد، ولی خداونــد نتیجه ای بر خلاف این ظاهر می گیرد، و اورا به وسیلة همین اسباب زنده می کند.

آنها کوشیدند تا یوسف را ذلیل کنند و از دامن عزت یعقوب به ذلت بردگی بکشانند ولی خداوند با همین اسباب اورا عزیز کرد. آنها خواستند اورا به زمین بزنند، خداوند با همین اسباب بلندش کرد.

آنها می خواستند محبت یعقوب را ازیوسف به طرف خود برگردانند، خداوند قضیه را برعکس کرد.

آنها کاری کردند که پدرشان نابینا شد، و در اثر دیدن پیراهن خون آلود یوسف دیدگان خود را از دست داد، ولی خداوند به وسیلة همین پیراهن چشم اورا به او باز گردانید، و به محضی که بشیر پیراهن یوسف را آورد و بر روی یعقوب انداخت دیدگانش باز شد.

نقش برادران یوسف در آغاز داستان

قرآن مجید، کیفیت فکری و جسمانی و نوع زندگی و معاش برادران یوسف، و همچنین نقش آنها را در مرحلة اول تاریخ یوسف علیه السلام در آیات زیر بیان می کند:

« ... آن دم که گفتند:

یوسف و برادرش نزد پدرمان از ما که گروهی نیرومندیم، محبوبترند،

که پدر ما در ضلالتی آشکار است.

یوسف را بکشید، یا به سرزمینی دورش بیندازید!

که علاقة پدرتان خالص برای شما شود،

و پس از آن مردمی شایسته شوید! »

عبارتی که می رساند برادران یوسف افراد نیرومند بودند، عبارت " نَحنُ عُصبَةٌ " است، که به جماعتی گفته می شود که دربارة یکدیگر تعصب داشته باشند و از نظر عدد هم شامل جماعتی می شود که از ده نفر کمتر و از پانزده نفر بیشتر نباشند.

یوسف یازده برادر داشت که در اینجا گویندگان عبارت فوق ده نفرند و یوسف و برادرش " بنیامین" استثنا شده است. این ده نفر مردانی نیرومند بوده اند که رتق و فتق امور خاندان یعقوب و ادارة گوسفندان و اموال آن به دست ایشان بوده است.

عبارت" یوسف و برادرش" نشان می دهد که با اینکه او برادر ایشان هم بوده، و همه فرزندان یعقوب "ع" بوده اند، خود مشعر بر این است که یوسف و این برادرش از یک مادر دیگر بوده و نسبت به آن ده نفر برادر پدری تنها بوده اند.

از روایات اسلامی بر می آید که نام برادر تنی یوسف " بنیامین" بود.

از سیاق آیة فوق نیز بر می آید که در هنگام شروع داستان هر دو برادر اطفال صغیری بوده اند و کاری از آنان ساخته نبود، و در ادارة خانه و تدبیر مواشی یعقوب علیه السلام مداخله ای نداشته اند.

بیان قرآن به روشنی نشان دهندة وضع روحی برادران یوسف است و حسادت و غیظ و کینة آنان را نسبت به برادرشان و انتقاد از عملکرد پدرشان را نشان می دهد.

پسران یعقوب با عبارت " حقا که پدرمان در ضلالتی آشکار است! " حکم

کردند بر این که پدرشان در گمراهی است. البته مقصودشان از گمراهی، کج سلیقگی و فساد آشکار است نه گمراهی در دین!

تحلیل روحیه و رفتار برادران یوسف

فرزندان یعقوب در بادی امر استدلال کردند که پدرشان در ضلال است. از این عبارت قصد اتهام گمراهی در دین را نداشتند، و بلکه روش پدر را در مورد یوسف ناصحیح دانستند. آنها استدلال کردند که جماعتی نیرومند و مددکار و متعصب یکدیگرند و در عین حال تدبیر امور پدر و دو برادر ضعیفشان با آنهاست، لذا در چنین وضعی محبت و توجه ششدانگ پدر نسبت به آن دو، و اعراض از برادران دیگر، روش ناصحیحی است. این مسئله به نظر آنها روشن بود که از نظر صلاح، انحراف از راه راست به شمار می رود، ولی ارتباطی به دین ندارد، زیرا دین اسبابی دیگر از قبیل کفر به خدا و آیات او و مخالفت اوامر و نواهی او دارد.

اعتقادات پسران یعقوب

از نظر قرآن، فرزندان یعقوب مردمی خداپرست و معتقد به نبوت پدرشان بوده اند، به شهادت این که گفتند: «... که علاقة پدر خاص شما شود، و پس از آن مردمی شایسته شوید! » و نیز در آخــر همین ســوره می بینیم که از پدرشان درخواست می کنند و می گویند: « ای پدر، برای گناهان ما طلب مغفرت کن!» و مخصوصاً وقتی با کرامت یوسف روبرو می شوند می گویند: « به خدا که خدا ترا برما برتری داده و ما خطاکرده بوده ایم! »

محبت فرزندان یعقوب نسبت به پدر

فرزندان یعقوب پدر خود را دوست می داشتند و اورا احترام و تعظیم می کردند، و اگر نسبت به یوسف دست به چنین اقدامی زدند باز برای این بود که محبت پدر را متوجه خود کنند، و لذا به یکدیگر گفتند:

« یوسف را بکشید، و یا در سرزمینی دوردست بیندازید تا توجه پدر خاص برای شما شود! »

به طوری که از سیاق آیات بر می آید پدر را دوست می داشتند و می خواستند

محبت او را به طور خالص متوجه خود کنند، و اگر غیر از این بود طبعاً بایستی پدر را از بین می بردند نه برادر را، و یا حداقل محیط زندگی را با بیچاره کردن او و ترک او برای خود صاف و هموار می کردند، و سپس به حساب او می پرداختند.

آنها عبارتی را که در اول کار به کار بردند پس از چند سال نیز به کار بردند، یعنی زمانی که پدر گفت بوی یوسف را می شنوم بلافاصله گفتند:

« بخدا تو هنوز در آن ضلالت قدیمی باقی هستی! »

که منظورشان ضلالت قدیمی در دین نبود زیرا از یعقوب سابقة گمراهی نداشتند بلکه مقصودشان همان افراط در محبت یوسف و مبالغة بیجا در امر او بوده است.

محل زندگی یعقوب"ع" و طرز اداره معاش خانواده

یعقوب علیه السلام، چنانکه از آیات قرآن برمی آید، در بیابان به صورت صحرانشینی زندگی می کرد. او دارای دوازده پسر بود که از چند مادر بوده اند. ده نفر ایشان بزرگ و نیرومند و کارآمد بوده ا ند که آسیاب زندگی وی بر محور وجود آنان می گشت، و ایشان به دست خود امور اموال و چارپایان و گوسفندان پدر را اداره می کرده اند.

دو پسر یعنی یوسف و بنیامین صغیر بودند و هردو از یک مادر بودند که مادرشان مرده بود و در دامن پدر تربیت می شدند، و یعقوب آنها را بی اندازه دوست داشت.

از روایات اسلامی بر می آید که زنی که با یعقوب در پایان داستان یوسف وارد مصر شد و در برابر یوسف به سجده افتاد، خالة یوسف و اسمش " راحیل" بود. ( تفسیرقمی )

دلیل محبت زیاد یعقوب به یوسف

دلیل محبت بی اندازه یعقوب نسبت به یوسف و برادرش این بود که در جبین آن دو آثار کمال و تقوا را مشاهده می کرد، و محبت او از روی هوا و هوس نبود زیرا یعقوب خود از بندگان مخلَص خدا بود و خدا او را به خالص بودن مدح کرده است.

یعقوب اگر یوسف را دوست می داشت به خاطر رؤیای یوسف و پیش بینی برگزیده شدن او به وسیلة خدا بود و می دانست که خداوند به او تأویل احادیث تعلیم خواهد کرد و نعمتش را بر او و بر خاندان یعقوب تمام خواهد کرد.

تدبیر پدر در قبال حسادت پسران

محبت و ایثار یعقوب در حق یوسف غریزة حسد را در برادران شعله ور می کرد و آتش کینة آنها را تیزتر می ساخت. یعقوب خود به این معنی کاملاً واقف بود ولی باز به آن دو برادر مخصوصاً به یوسف در محبت مبالغه می کرد. او نسبت به جان یوسف نگران بود و از پسران دیگرش می ترسید لذا هیچ وقت اجازه نمی داد آنها با یوسف تنها بمانند. آن ها را نسبت به یوسف امین نمی دانست.

همین حرکات بیش از پیش آنها را خشمگین می کرد، و یعقوب آثار آن را در قیافة آنان مشاهده می کرد. همة این مطالب در عبارتی که به یوسف گفت خلاصه می شود: « فَیَکیدوا لَکَ کَیداً – علیه تو کید و توطئه می کنند، توطئة مسلم!»

وقتی یوسف خواب خود را برای پدر نقل کرد، نتیجة این خواب باعث شد یعقوب محبت و دلسوزی و مراقبت خود را دربارة یوسف دو چندان کند، لاجرم سفارش کرد که رؤیای خود را مخفی بدارد و آن را مطلقاَ به برادران خود نگوید تا بلکه از این راه از کید برادران مصون ماند.

اما تقدیر الهی بر تدبیر یعقوب غالب بود!

سرانجام پسران بزرگتر دور هم جمع شدند و دربارة حرکاتی که از پدر نسبت به آن دو دیده بودند به مذاکره پرداختند و گلایه های خود را از رفتار پدر در میان نهادند و سر انجام حکم کردند که پدر دچار کج سلیقگی شده است؟!

⁽¹⁾

جزئیات توطئه قتل یوسف، یک خبر غیبی

قرآن مجید از برادران یوسف خبر می دهد که چند بار دور هم جمع شدند و باهم مشورت کردند که اول آن شور دربارة رفتار یعقوب بود که سرانجام محکوم به ضلالت کردند. دربارة شور دوم، قرآن مذاکرات ایشان را در مورد یوسف حکایت می کند که گفتگو بر سر این بود که چه نقشه ای بریزند که خود را از این ناراحتی نجات دهند.

قرآن مجید پیامبر گرامی اسلام را مخاطب قرار داده و می فرماید:

« وقتی آنها دور هم جمع شده بودند و همدست شده بودند و نیرنگ

می کردند، تو نزدشان نبودی؟ و این از خبرهای غیب است که به تو وحی می کنیم!»

خداوند تعالی متن مشورت آنان را در چند نوبت بیان فرموده است:

در نوبت اول مصیبتی را که در خصوص یوسف و برادرش مواجه شده اند به میان آوردند، که این دو کودک تمام توجه پدر را از ما به سوی خود منصرف کرده و دل او را مجذوب خود ساخته اند، به طوری که دیگر از آن دو جدا نمی شود و اعتنائی به ما ندارد!

آنها این امر را خطر بزرگی برای خود تلقی کرده بودند که بزودی شخصیت شان به کلی خورد شده و زحمات چند ساله شان بی نتیجه خواهد ماند و پس از سالیانی عزت دچار ذلت خواهند شد و این خود انحراف و کج سلیقگی پدرشان است در روش و طریقه، و این روش و طریقه ای که پدر در پیش گرفته روشی غلط و طریقه ای منحرف است!

در شور دوم، دربارة خلاصی خود از این گرفتاری مذاکره کردند، و هریک نقشه ای را که طرح کرده بودند پیشنهاد کردند: یکی گفت کشتن یوسف لازم است، و دیگران گفتند باید او را در سرزمین دوردستی رها کنیم که دیگر نتواند نزد پدر برگردد، و روی خانواده را ببیند تا به تدریج اسمش فراموش شود و توجهات پدر خالص برای ما باشد.

سرانجام متققاً رأی دادند و بر اصل آن تصمیم گرفتند. و اما در جزئیات آن، رأی نهائی شان این شد که ا و را در قعر چاهی بیندازند تا رهگذران و مکاریان او را بگیرند و با خود به شهرهای دوردست ببرند و به کلی اثرش از بین برود.

( پس از اینکه در یکی از دو رأئی که زدند گفتند: یوسف را بکشید! در این تصمیم نامی از برادر دیگر نبردند، با اینکه قبلاً گفته بودند یوسف و برادرش مورد توجه پدر هستند و پدر هر دو را دوست دارد. شاید خصومتشان از آن دو به خاطر این بوده که یعقوب مادر آن دو را دوست می داشته است و این باعث توجه او به بچه های او شده و حسادت برادران را تحریک کرده است.)

در رأی بعدی راه دیگری را نیز بررسی کردند و گفتند اگر هم اورا نکشید طوری او را دور کنید و در سرزمینی رها کنید که دیگر نتواند به خـــانه بازگردد. واین خود دست کمــی از کشتن ندارد، زیرا بدین وسیله می شود از خطر او دور شد.

اینکه قرآن مجید تردید در این دو رأی را به ایشان نسبت داده دلیل براین است که اکثرشان هردو رأی را پسندیده و قبول کرده بودند، و به همین جهت در پیاده کردن یکی از آن دو به تردید افتادند تا آنکه یکی از آنها کفه نکشتن را ترجیح داد و گفت: یوسف را نکشید بلکه او را در ته چاهی بیندازید!

قرآن مجید دلیل آنها را چنین نقل می کند که – یَخلُ لَکُم وَجهُ اَبیکُم – یعنی روی پدرتان خالی و باز شود. بدین معنی که یوسف بیــن آنها و پدرشان حایل بود، وقتی این مانــع برطرف شود همه روی پدر را می بینند و محبت پدر در آنها منحصر می شود.

تفسیر برادران یوسف از گناه و توبه

قرآن مجید از اخبار غیبی ای که خبر داده یکی هم این بود که وقتی برادران یوسف با خود همداستان شدند که یوسف را بکشند یا در ته چاه بیندازند ضمناً برای توبه و بازگشت خود نیز راهی را در نظر گرفتند و آن این بود که گفتند: « وَ تَکونوا مِن بَعدِهِ قَوماً صالِحینَ !» یعنی بعد از یوسف و یا بعد از کشتن یوسف و یا بعد از طرد او ( که برگشت همه به یک نتیجه است،) با توبه از گناه، مردمی صالح می شویم.

از این کلام استفاده می شود که ایشان این عمل را گناه و آن را جرم می دانستند، و معلوم می شود که ایشان احکام دین را محترم و مقدس می شمردند ولکن حسد در دلهایشان کورانی برپا کرده بود و ایشان را در ارتکاب گناه و ظلم جرأت داده و طریقه ای تلقینشان کرده بود که از آن طریق هم گناه را مرتکب شوند و هم از عقوبت الهی ایمن باشند، و آن این بود که - گناه را مرتکب شوند و بعد توبه کنند!

غافل از اینکه توبة این چنانی به هیچ وجه قابل قبول نیست. چنین افرادی مقصودشان از توبه بازگشت به خدا و شکستگی در برابر مقام پروردگار نیست بلکه می خواهند به خدای خود نیرنگ بزنند و در حقیقت چنین توبه ای تتمة همان نیت سوء اولی است نه توبة حقیقی که به معنای ندامت از گناه و بازگشت به خداست.

انتخاب روش اجرای توطئه و طرد یوسف از خانواده

از برادران یوسف یکی بود که اصل توطئه را پذیرفته بود ولی آن را مشروط به این کرده بود که یوسف نباید کشته شود. او پیشنهاد به چاه انداختن را به این شرط قبول کرد که چاه بسیار گود نباشد و در عین حال دور از راه مسافران و کاروانیان نیز نباشد که مبادا یوسف از گرسنگی جان دهد، بلکه اورا در بعضی از چاه های سر راه و کنار جاده بیندازند که همه روزه قافله در کنارش اطراق می کنند، و از آن آب می کشند، تا در نتیجه قافله ای در موقع آب کشیدن اورا پیدا کرده و با خود به هرجا که می روند ببرند، که اگر این کار را بکنند هم اورا ناپدید کرده اند وهم دست و دامن خود را به خون او آلوده نساخته اند.

از سیاق آیات بر می آید که برادران یوسف نسبت به این پیشنهاد اعتراض نکرده اند و گرنه قرآن آن را نقل می کرد، و بعلاوه می بینیم که همین پیشنهاد را عملی کرده اند.

مقدمات اجرای توطئه

برای اجرای نقشة طراحی شده، برادران به پیش پدر آمدند و به نقل قرآن کریم چنین گفتند:

« ای پدر ما! برای چه ما را درباره یوسف امین نمی شماری؟

در صورتی که ما خیرخواه اوئیم!

فردا او را همراه ما بفرست تا بگردد و بازی کند،

و ما او را حفاظت می کنیم ! »

لازم بود اول پدر را که نسبت به ایشان بدبین بود، و بر یوسف امین نمی دانست، دربارة خود خوشبین سازند و در بادی امر خود را در نظر او پاک و بی غرض جلوه دهند و دل او را از کدورت شبهه و تردید پاک سازند تا بتوانند یوسف را از او بگیرند، به همین جهت عبارت عاطفه برانگیز " یا ابانا – ای پدر ما " را به کار بردند و گلایه کردند که چرا ما را بر یوسف امین نمی دانی با اینکه ما جز خیر او را نمی خواهیم و جز خشنودی و تفریح او را در نظر نداریم!

آنگاه آنچه می خواستند پیشنهاد کردند و آن این بود که یوسف را با ایشان روانة مراتع و چراگاه گوسفندان و شتران کند تا هوائی به بدنش بخورد و جست و خیزی بکند و آن ها هم از دور محافظتش کنند.

به این ترتیب هم خواستند تأمین جانی یوسف را از طرف خود بدهند و هم تأمین محافظت او را از ناحیة دیگران!

استیصال پدر در مقابل اصرار پسران

پدر جوابشان داد که من از این که او را ببرید غمگین می شوم و می ترسم که گرگ او را بخورد و شما از او غافل باشید!

یعقوب انکار نکرد که از آنها ایمن نیست بلکه وضع درونی خود را در حال غیبت یوسف برایشان بیان کرد و با تأکید زیاد گفت که یقیناً و مسلماً از اینکه اورا ببرید اندوهگین می شوم، و از مانع پذیرفتن این پیشنهاد چنین پرده برداشته که آن مانع

نفس خود من است.

نکتة لطیفی که در این جواب به کار برده این بوده است که هم رعایت تلطف نسبت به ایشان را کرده است و هم خواسته لجاجت و کینة آنها را تحریک نکرده باشد.

آنگاه چنین اعتذار جست که:

« من از این می ترسم که در حالی که از او غافلید گرگ او را بخورد!»

این یک عذر موجه بود زیرا بیابان هائی که چراگاه مواشی و رمه هاست طبعاً از گرگ و سایر درندگان خالی نیست، و معمولاً در گوشه و کنارهایش کمین می گیرند تا در فرصت مناسب گوسفندی را شکار کنند. غفلت ایشان هم امر طبیعی و ممکن بود.

پسران در جواب پدر خود را به تجاهل زدند و گویا که مقصود حرف پدر را نفهمیده اند لذا در جواب کلام پدر به طور انکار و تعجب و به طوری که دل پدر راضی شود گفتند که- آنها جمعیتی نیرومند و مددکار یکدیگرند، و به خدا قسم خوردند که اگر با این حال گرگ اورا پاره کند او می تواند به زیانکاریشان حکم کند، و هرگز زیانکار نیستند!

در این سوگند خوردن و وعده دادن به پدر منظورشان این بود که اندوه را از دل او بیرون کنند تا مانع بردن یوسف نشود اما بیشتر از یک روز از این قولشان نگذشت که خود را در آن چه که قسم خورده و وعده داده بودند تکذیب کردند و گفتند- پدر، ما رفته بودیم مسابقه دادن که گرگ یوسف را خورد!

اجرای توطئه

در قرآن مجید، در شروع نقل این قسمت از داستان سکوتی شده است، چون گویندة این قصه خدای تعالی است،( که با حذف جواب "لمّا" این معنی را رسانیده که گویا مقداری سکوت کرده است،) و از شدت تأسف و اندوه اسمی از خود جریان به میان نیاورده است، چون گوش ها طاقت شنیدن اینکه چه بر سر طفل معصوم آوردند، ندارند، طفل بی گناه و مظلومی که هم خودش پیغمبر خداست و هم پسر یک پیامبر الهی است، و کاری هم نکرده که مستحق چنین کیفری باشد، آن هم به دست برادران خود که می دانستند چقدر پدرشان او را دوست دارد و مراقبتش می کند؟! وه که امان از حسد !!

آیة مورد بحث اشعار دارد بر اینکه فرزندان یعقوب با نیرنگ خود توانستند پدر را قانع سازند و او را راضی کردند بر اینکه از بردن یوسف مانع نشود، در نتیجه یوسف را

بغل کرده و باخود برده اند تا تصمیم نهائی خودرا عملی سازند.

خدای تعالی بعداز آن که با آن سکوت آنچه را باید بفهماند فهماند، دوباره به حوادث پس از آن ماجرا می پردازد و چنین در آیه انشاء می فرماید:

« ... و چون او را بردند وهم سخن شدند که در قعر چاهش کنند،

و بدو وحی کردیم که آنان را از این کارشان خبردار خواهی کرد،

و آنها درک نمی کنند! »

خدای تعالی نقل می کند که به یوسف وحی کردیم که - سوگند می خورم به طور یقین، روزی برادران را به حقیقت این عملشان خبر خواهی داد، و از تأویل آنچه بر تو کردند، خبردار شان خواهی کرد! با اینکه ایشان اسم عمل خود را طرد و نفی تو و خاموش کردن نور تو و ذلیل کردن تو می نامند، غافل ار اینکه همان عمل نزدیک کردن تو به سوی اریکة عزت و تخت مملکت و احیاء نام تو و اتمام نور تو و رفع قدر و منزلت توست، ولی آنها نمی فهمند و تو به زودی به ایشان خواهی فهماند!

و این همان وقت صورت واقعیت به خود گرفت که یوسف بر اریکة سلطنت تکیه زد و برادران در برابرش ایستادند و با عباراتی ترحم انگیز چنین گفتند:

« ای پادشاه ! ما و کسانمان بی نوا شده ایم،

و کالائی ناچیز آورده ایم،

پیمانه تمام ده و به ما بخشش کن!

که خدا بخشندگان را پاداش می دهد! »

و یوسف آن موقع پاسخشان را با عبارت زیر داد و گفت:

« آیا دانستید !

که وقتی نادان بودید،

با یوسف و برادرش چه کردید! »

عبارت" آیا دانستید؟ " بسیار قابل دقت است، چـــه اشاره دارد بر این که آنچه امــروز مشاهده می کنید حقیقت آن رفتاری است که شما با یوسف کردید. در آخر داستان عبارت " وقتی نادان بودید!" در مقابل عبارت " و آنها درک نمی کنند!" که در اول ماجرا بیان شده، آمده است.

عذر دروغین برای خبر مرگ یوسف

« شبانگاهان، گریه کنان پیش پدر شدند،

گفتند: ای پدر ما به مسابقه رفته بودیم،

و یوسف را نزد متاع خویش گذاشته بودیم،

گرگش بخورد!

ولی تو سخن مارا، گرچه راستگو باشیم، باور نخواهی کرد!

و پیراهن یوسف را با خون دروغین بیاوردند.

گفت: چنین نیست!

بلکه نفس شما امر را بر شما تسویل کرده و مطلب را مبهم ساخته است !

پس صبر نیکوست!

پروردگارا!

در آنچه پسرانم تعریف می کنند، یاری ام کن ! »

شبانگاهان پیش پدر برگشتند در حالی که گریه می کردند. البته گریه شان مصنوعی بود، و منظورشان این بود که امر را بر پدر مشتبه سازند، و در نتیجه پدر در آنچه ادعا می کنند تصدیقشان کند و تکذیب ننماید.

با گریه گفتندکه ای پدرجان ما گروه برادران رفته بودیم برای مسابقه ( دو - یا تیراندازی – که البته مسابقة دو با دور شدن از یوسف و بار وبنه مناسب تر است،) و یوسف را نزد بار و بنه خود گذاشته بودیم که گرگی اورا خورد - و بدبختی و بیچارگی ما این است که هم برادر را از دست داده ایم و هم تو گفتار مارا تصدیق و قبول نخواهی کرد، هرچند که ما راستگو باشیم!

این نوع عذرخواهی کلامی است که نوعاَ هر پوزش طلبی وقتی دستش از همه جا برید و راه چاره ای نیافت بدان متوسل می شود، و می فهماند که می داند کلامش نزد طرفش مسموع و عذرش پذیرفته نیست لکن از روی ناچاری حق مطلب را می گوید واز واقع قضیه خبر می دهد، هرچند تصدیقش نکنند! پس این تعبیر کنایه از این است که کلام من صدق و حق است.

عبارت " آوردن پیراهن با خون دروغین،" می رساند که پیراهنی را به خون آلوده کرده بودند که دروغش آشکار بود. و چنین بر می آید که پیراهن خون آلود وضعی داشته که نمودار دروغ آنان بوده است و کسی را که درنده ای پاره اش کرده و خورده باشد، معقول نیست که پیراهنش را سالم بگذارد.

تحلیلی بر بافت کارهای دروغین و کشف آن

از اینجا معلوم می شود که چراغ دروغ را فروغی نیست و هیچ گفتار و پیش آمد دروغین نیست مگر آنکه در اجزاء آن خلاف و در اطرافش تناقض هائی به چشم می خورد که شاهد دروغ بودن آن است، حتی اگر طراح آن ماهرانه طرحش کرده باشد! اوضاع و احوال خارجی که آن گفتار دروغین محفوف به آن بوده بر دروغ بودنش شهادت داده و از واقع وحقیقت زشت آن، هرچند هم ظاهرش فریبنده باشد، پرده بر می دارد!

این مطلب تجربه شده که عمر اعتبار دروغ کوتاه و دروغگو دیری نمی پاید مگر آنکه خودش به آن اعتراف می کند و اگر هم نکند باری اظهاراتی می کند که از بطلان گفتارش پرده بر می دارد!

دلیلش این است که در این عالم به طور کلی نظامی حکومت می کند که به واسطة آن نظام در اجزای عالم نسبت ها و اضافاتی برقرار است که در نتیجه اجزا به یکدیگر متصل و مربوط می شوند، و این اضافات نسبت هائی غیر متغیرند. پس هر حادثه ای از حوادث که در خارج واقع می شود لوازمی متناسب با خود دارد که از هم منفک نیستند و در میان تمامی لوازم و ملزومات به طور کلی آثاری است که بعضی را بر بعض دیگر متصل می سازد، به طوری که اگر به یکی از آنها خلل وارد شود همه مختل می شوند.

این قانون کلی و بدون استثناست!

مثلاً اگر جسمی از مکانی به مکان دیگر انتقال یابد از لوازم آن این است که دیگر در آن مکان قبلی نباشد، و همة لوازم آن نیز از آن محل دور شود و همه در محل جدید باشند، و در عین حال در موقع انتقال فاصله ای را بپیمایند.

انسان نمی تواند حقیقتی را به نوعی تدلیس نماید که در عین حال تمام لوازم و ملزومات مربوط به آن را هم مستور بدارد، ویا آن حقیقت را به طور کلی از محل واقعی و مجرای تکوینی خود خارج سازد. به فرضی هم که بتواند قسمتی از لوازم مربوط به آن

را مستور سازد، لوازم و ارتباطات دیگرش سر در می آورند و خود را علنی می سازند...!

از اینجاست که گویند حکومت و دولت از آن " حق" است، هرچند باطل چند روزی جولان و عرض اندامی هم بکند!

و ارزش از آن " صدق" است هرچند احیاناً باطلی مورد رغبت قرار گیرد. خداوند می فرماید دروغگوی کافر کیش را هدایت نمی کند. و همچنین " مسرف دروغ پرداز" را هدایت نمی کند. و همچنین آنان که بر خدا دروغ می بندند رستگار نمی شوند...!

این بدان جهت است که چون حق را دروغ می شمارند و ناگزیر پایة خود را بر اساس باطل می نهند و در زندگی به باطل تکیه می کنند و ناچاراً خود را در نظامی مختل قرار می دهند که اجزایش با یکدیگر تناقض دارد و هر جزئی باعث رسوائی جزء دیگرش می شود و آن را انکار می کند!

صحنه دریافت خبر مرگ یوسف و عکس العمل یعقوب

قرآن مجید با عبارتی عجیب خبر می دهد از عکس العمل یعقوب "ع" در لحظه ای که پسرانش خبر مرگ یوسف را به او آوردند و گفتند که یوسف را گرگ خورد!

« گفت : نه ! چنین نیست!

بلکه نفس شما در این موضوع شما را به وسوسه انداخته است،

فَصَبرٌ جَمیل - صبر خوب است!

خداست که در این راه باید از او مدد خواست! »

این جمله جواب یعقوب علیه السلام است.

این جواب را در وقتی می دهد که خبر مرگ عزیز و حبیبش را شنیده است!

فرزندان بر او درآمده اند در حالی که یوسف را همراه ندارند، و با گریه و حالتی پریشان خبر می دهند که یوسف را گرگ خورده است، و این پیراهن خون آلود اوست!

یعقوب میزان حسادت برادران را نسبت به یوسف می دانست، و اینکه اورا به زور و اصرار از دستش ربودند به خاطر داشت، و حالا هم که پیراهنش را آورده اند و وضـــع خونین پیراهن به دروغگوئی آنان دلالت می کند. در چنین شرایطی این جواب را داده است. حقاً باید همین جواب را می داد!

در این جواب هیچ اعتنائی به گفتة آنان که گفتند - ما رفته بودیم مسابقه - نکرده و فرمود:

-بلکه نفس شما امری را بر شما تسویل کرده است!

" تسویل" به معنای وسوسه است، و معنای پاســـخ یعقوب این است که قضیه این طوری که شما می گوئید نیست، بلکه نفس شما در این موضوع شما را به وسوسه انداخته و مطلب را مبهم کرده است. سپس حقیقت آن را معین کرد و افزود که من خویشتن دارم، یعنی شمـــا را مؤاخذه نمی کنم، و در مقام انتقام بر نمی آیم، بلکه خشم خود را به تمام معنی فرو می برم!

همین جمله که فرمود " بلکه نفس شما امر را بر شما تسویل کرده است!" خود تکذیب دعوی آنان و بیان این حقیقت است که من به خوبی می دانم فقدان یوسف مستند به این گفته های شما و دریدن گرگ نیست، بلکه مستند به مکر و خدعه ای است که شما به کار بردید و مستند به وسوسه ای است که نفس های شما آن را طراحی کرده است.

این جمله مقدمه ای است برای جملة بعدی که می فرماید: - فَصَبٌر جَمیلٌ !

در این عبارت اشاره به عظمت قضیه و تلخی و دشواری تحمل آن است، و به جای اینکه بگوید: من بر آن چه بر سرم آمده صبر می کنم به سبب اینکه صبر خوب است! می فرماید: پس صبر خوب است!

تحلیلی بر صبر یعقوب

چرا یعقوب فرمود: « پس صبر خوب است !» ؟

دلیل بیان این عبارت این است که اسباب و جهاتی که دست به دست هم داده واین مصیبت را بار آورده وصفش طوری است که در برابر آن جز صبر هیچ چاره ای نیست، ( پس صبر خوب است!)

برای اینکه:

اولاً یوسف محبوب ترین مردم بود در دل او، و اینک خبر می دهند که چنین محبوبی طعمه گرگ شده است و برای گواهی خود پیراهن خون آلودش را آورده اند.

و ثانیاً او خود به طور یقین می داند که اینان در آنچه که می گویند صادق

نیستند و در نابود کردن یوسف دست داشته اند و نقشه کشیده اند.

و ثالثاً راهی برای تحقیق مطلب و به دست آوردن حقیقتی که بر سر یوسف چه آمده و او فعلاَ کجاست و در چه حالی است؟ در دست نیست. او برای چنین پیش آمدهای ناگوار جز فرزندانش چه کسی را دارد که برای دفع آن به این سو و آن سو روانه کند؟

و فعلاً این مصیبت به دست همین فرزندان رخ داده و نزدیکتر از آنان چه کسی را دارد که به معاونت وی از ایشان انتقام بگیرد، و به فرضی هم داشته باشد چگونه می تواند فرزندان خود را طرد نماید؟

پس به هر دلیل که باشد باز - صبر جمیل است!

چیزی که هست معنای صبر این نیست که انسان خود را آمادة هر مصیبتی نماید و صورت خود را بگیرد تا هر کس که خواست سیلی بزند، نه! معنای صبر، که یکی از فضایل است، این نیست که آدمی چون زمین مرده زیر پای دیگران بیفتد و مردم اورا لگدمال کنند و مانند سنگ دم پا بازیچه اش قرار دهند؟!

بلکه صبر عبارت است از این که انسان در قلب خود استقامتی داشته باشد که بتواند کنترل نظام نفس خود را که استقامت امر حیات انسانی و جلوگیری از اختلال آن بستگی به آن نظام دارد، در دست گیرد و دل خود را از تفرقه و تلاشی و نسیان تدبیر و خبط فکر و فساد رأی جلوگیری کند.

پس صابران کسانی هستند که در مصایب استقامت به خرج می دهند و از پا در نمی آیند و هجوم بدی ها پای آنها را نمی لغزاند ولی کسانی که صابر نیستند در اولین برخورد با ناملایمات از دور خارج می شوند.

این است که معلوم می شود صبر چه فضیلت بزرگی است و چه راه خوبی است برای مقاومت در برابر مصایب و شکستن شدت دشواری آن!

در آئین توحید، صبر دژی است که انسان بدان پناهنده می شود ولی این دژ نعمت امنیت و سلامتی و حریت حیات را به انسان عودت نمی دهد و احتیاج به سبب دیگری برای تأمین آنها دارد و آن سبب « خدای عزّ سلطانه» است!

لذا یک موحد، در برابر هرمصیبت، اول خود را در پناه صبر قرار می د هد که مشاعرش مختل و نیروهایش متلاشی نگردد و آنگاه بر پروردگار خود که فوق همة سبب

هاست توکل می جوید و امید می بندد که او را از شری که روی آورده محافظت نماید و همة اسباب را به سوی صلاح حال او برگرداند.

در این صورت کار او، کار خود خدای تعالی می گردد، و خدا هم که بر کار خود مسلط است، اسباب را که هرچند باعث بیچارگی او شده به سوی سعادت و پیروزی او جریان می دهد.

به خاطر همین جهات بود که یعقوب بعد از آنکه فرمود: "فَصَبرٌ جَمیلٌ" دنبالش گفت: " وَاللهُ المُستَعانُ عَلی ما تَصِفونَ ! " و کلمة صبر را با کلمة توکل تمام کرد.

راستی کلام عجیبی است که توکـــل یعقوب را به خدای تعالی بیان می کند. یعقوب می گوید: من می دانم که شما در این قضیه مکر کرده اید، و می دانم که یوسف را گرگ نخورده است، ولی در کشف دروغ شما و دست یابی به یوسف به اسباب ظاهری که بدون اذن خدا هیچ اثری ندارند، دست نمی زنم ، و در میان این اسباب دست و پا نمی زنم بلکه با صـــبر، ضبـــــط نفس می کنم، و با توکل به خدا حقیقت مطلب را از خدا می خواهم. او اسمی از خود نبرد که بگوید: بزودی صبر خواهم کرد! ویا نگفت که " مـــن در آنچه شـــما می گوئید به خدا استعانت می جویم"، بلکه خود را به کلی کنار گذاشت و همه از خدا دم زد تا برساند که همة امور منوط به حکم خداست، که تنها حکم حق است!

و این کمال توحید یعقوب را می رساند و می فهماند که با آن که دربارة یوسفش غرق در اندوه و تأسف است، در عین حال یوسف را نمی خواهد و به وی عشق نمی ورزد و از فقدانش دچار شدیدترین و جانکاه ترین اندوه نمی گردد مگر به خاطر خدا و در راه خدا !!!

انتقال و استقرار یوسف در مصر

اشاره

مستند: آیه19سورة یوسف " وَ جاءَت سَیّارَةٌ فَاَرسَلوا وارِدَهُم فَاَدلی دَلوَهُ قالَ یا بُشری هذاغُلامٌ ...." المیزان ج21ص171

استقراریوسف درمصر، تحولی در تاریخ

سرنوشت یوسف، و تاریخ ادیان، و همراه جریان این تاریخ، سرنوشت قوم بنی اسرائیل، همگی در این یک لحظه رقم زده شد که جماعتی رهگذر از کنار آن چاه می گذشتند و کسی را فرستادند تا آبی تهیه کند، و آن شخص دلو خود را در چاه سرازیر کرد و وقتی بیرون می آورد ناگهان فریادش بلند شد:

« بشارت ! این پسر بچه است! »

آری او پسر بچه ای را دید که خود را به طناب آویزان کرده و از چاه بیرون آمد!

اهل قافله اورا پنهان کردند تا کس و کارش خبردار نشوند، و در نتیجه سرمایه ای برایشان باشد، و از فروشش پولی به دست آورند!

حال آنکه همة این ها به علم خدا بود! او بود که یوسف را در مسیری قرارداد تا در مصر بر اریکة سلطنت و نبوتش بنشاند و بدین ترتیب دین خدا در مصر انتشار یابد و بنی اسرائیل در مصر قدرت بگیرد.

این همان لحظة برگردان تاریخ بود که یوسف از چادر صحرانشینی همراه دین خدا به قصر شاهی منتقل می شود!

و این چنین است اتفاقات که در علم خدا جریان می یابند و ما ظاهر اولیة آنها را می بینیم و سرانجامش مشیت الهی است که همیشه غالب است، و چنین یوسف ها را در مصر ها تمکن و استقرار می بخشد!

فروشندگان یوسف

رهگذران یوسف را به پولی اندک فروختند، چه از این معنا حذر داشتند که اگر بر سر قیمت ایستادگی به خرج دهند حقیقت مطلب روشن می شود و صاحبانش پیدا می شوند و او را از چنگ آنها در می آورند.

بیشتر مفسرین گفته اند که برادران یوسف بعد از آنکه فریاد رهگذران بلند شد که بچه ای را از چاه در آورده اند خود را به کنار چاه رساندند و ادعا کردند که این پسر بچه از ایشان است که در چـــاه افتاده و اینک آمده اند او را بیرون کشند، و در نتیجه همان جا یوسف را به پولی اندک فروختند و از ترس این که حقیقت حال معلوم شود در قیمتش پافشاری نکردند.

مفسرین دیگر توجیهات دیگری دارند که سیاق آیات با هیچ کدام از آن ها سازگار نیست و هم چنان که در آیه بعدی می فرماید - کسی که از اهل مصر او را خریده بود - نشان می دهد که خریدار و فروشندگان غیر از رهگذران و آن شخص مصری کسی دیگر نبوده است.

آیة قرآن این مطلب را بسیار پر معنی تعریف کرده است:

« ... و او را به بهائی ناچیز، درهم هائی چند فروختند، که در این کار خود زاهد و بی اعتنا بودند.»

( نکته این جاست که شرایط طوری فراهم آمده که فروشندگان سریعاً و به هر قیمت جزئی هم که شده او را از سر خود وا کرده اند و قیمتش را ندانسته اند، که اگر می دانستند سرنوشت باید عوض می شد، ولی آن کس که او را خریده بود از همان لحظة اول به زنش که ملکة دربار بود گفت: اورا محترم بدار و از او شخصاً مراقبت کن! ... این است تفاوت دو دید در یک امر واحد ! و همین است تغییر دهندة همة شرایط که لزوماً باید مشیت الهی را به اجرا در آورند...! )

خـریـدار یـوسـف

از سیاق آیات استفاده می شود که قافلة نامبرده یوسف را با خود به مصرمی برند و در آنجا در معرض فروش قرار می دهند و مردی از اهل مصر او را خریداری کرده و به

درون خانة خود می برد.

راستی آیات سورة یوسف، در جای خود به نحوی شگفت انگیز این شخص خریدار را معــرفی می کند، ( هرچند که همة آیات سوره یوسف پر از شعر و شگفتند! )

1-در عبارت " مِن مِصر، " در آغاز کار می فهماند که خریدار یوسف مردی از اهل مصر بوده است.

2-در آیة دیگر در عبارت" وَ اَلفیا سَیدَها لَدیَ الباب، " می فهماند که او مردی بزرگ و مرجع حوایج مردم بوده است.

3-در آیة " وَ قالَ نِسوَةٌ فی المَدینةٌ اَمرَأَةِ العَزیز...، " می فهماند که این شخص عزیز مصر است که مردم مصر برای او مقام عزیزی قائلند.

4-در آیة دیگر معرفی می کند که او دارای زندان است. یعنی او ریاستی در میان مردم دارد که داشتن زندان از شئونات آن است.

لذا از مجموع این آیات بر می آید که خریدار یوسف از همان اول ملک مصر بود و یوسف از همان لحظة اول به خانة شاه رفته و به کاخ سلطنتی راه یافته است.

ولی آیات سوره در تعریف این شخص در هر نوبت آن مقدار را که مورد حاجت بوده بیان کرده است.

آیه چنین می گوید:

« . . . و آن کس از مردم مصر که وی را خریده بود به همسرش گفت:

-منزلت اورا گرامی بدار!

شاید مارا سود دهد،

یا به فرزندی بگیریم!

و این چنین یوسف را در آن سرزمین جا دادیم تا .... »

با اینکه عادت بر این جریان دارد که موالی نسبت به امر بردگان خود اهمیتی ندهند مگر در جائی که از سیمای برده آثار اصالت و رشد را تفرس کنند و به نظرشان سیمای خیر و سعادت بیاید. مخصوصاً پادشاهان و امراء و رؤسا که هر لحظه ده ها و بلکه صدها برده و کنیز می گیرند، چنین اشخاصی عادتاً نسبت به آن همه غلام و کنیز اشتیاق و ولع نشان نمی دهند، و چنان نیست که تا یک برده یا کنیز به دستشان بیاید واله و شیدایش شوند.

با این حال، این سفارش که عزیز مصر دربارة یوسف می کند که همسرش اورا احترام کند، باشد که از او نفع ببرند و یا فرزند خود بخوانند، حتماً معنای عمیقی دارد!؟

مخصوصاً از این جهت که این سفارش را به شخص همسر و بانوی خانه اش می کند، ( نه به کارکنان خانه )، و بعلاوه به او سفارش می کند که شخصاً مباشر جزئیات امور یوسف باشد!

و این سابقه ندارد که ملکه های دربار در امور جزئی و کوچک مباشرت کنند، و خانمی با چنین مکانتی رفیع به امور بردگان و غلامان رسیدگی نماید.

حال نکته چیست که این چنین موضوع مهم می شود؟

و این نیست جز این که در یوسف جمالی بدیع و بی نظیری بود که عقل هر بیننده را خیره و دل هارا واله می ساخت. و بالاتر از زیبائی آب و گل، خلق زیبا و الــــهی او بود - صبور، با وقار، دارای حرکاتی متین، لهجه ای ملیح، منطقی حکیمانه و نفسی کریم و اصلی نجیب؛ که اگر این صفات در هر کس وجود داشته باشد ریشه هایش از همان کودکی، حرکات و سکنات کودک را از دیگران ممتاز می سازد و آثارش از همان کودکی در سیمایش عیان می شود.

این ها بود که دل عزیز مصر را به سوی یوسف - طفل صغیر، جلب کرد، تا آنجا که آرزومندش نمود که این کودک در خانة او رشد و نما نماید، و از خواص اهل بیت خود شمرده شود، و بلکه نزدیکترین مردم به او باشد تا او در امور مهم و مقاصد بزرگ خود از او منتفع گردد، و یا پسر خود بخواند، تا برای او و همسرش فرزندی باشد، و از خاندان او ارث ببرد.

از همین جا می توان احتمال داد که عزیز مصر مردی بی فرزند بود، و از همسرش فرزندی نداشت، و به همین جهت آرزو می کرد که یوسف فرزند او و همسرش باشد.

اجرای مشیت الهی در تمکّن یوسف در مصر

این فصل از تاریخ حیات و جریان حرکت صعودی یوسف، در قرآن مجید، با تذکر مشیت الهی و نحوة جریان یافتن و اجرای آن، به اتمام می رسد و خدای تعالی می فرماید:

« ... این چنین یوسف را در آن سرزمین جا دادیم،

تا تأویل احادیث را تعلیمش دهیم،

که خدا به کار خویش مسلط است!

ولی بیشتر مردم نمی دانند! »

خداوند در خلال داستان یوسف دو جا قضیة تمکین دادن در زمین را یادآور شده است، یکی بعد از آنکه بیرون آمدنش را از چاه و پنهانی به مصر آوردن و فروختنش را به عزیز مصر، بیان کرده است، یکی دیگر بعد از بیان بیرون شدنش از زندان عزیز مصر و منصوب شدنش به خزانه داری سرزمین مصر!

شاید مراد به اینکه فرمود: ما یوسف را در زمین تمکین دادیم این باشد که ما اورا طوری در زمین جای دادیم که بتواند در زمین از مزایای حیات با وسعت هرچه بیشتر، تمتع ببرد، و برخلاف آنـــچه برادرانش می خواستند که او از ماندن در روی زمین محروم باشد، و به همین جهت در ته چاهش انداختند تا از قرارگاه پدرش دور شود و از سرزمینی به سرزمین دیگر انتقال یابد.

اینکه فرمود: " تا تأویل احادیث را به او یاد دهیم! " نتیجة همین تمکین دادن در زمین است و عبارت مزبور می رساند که غیر از تعلیم احادیث و تأویل حوادث، نتایج دیگری نیز خداوند در نظر داشته است.

وقتی خداوند می فرماید: « وَاللهُ غالِبٌ عَلی اَمرِهِ - خداوند به کار خود مسلط است، » ظاهر این است که مراد به امر شأن باشد و شأن خدا همان رفتاری است که در خلق خود دارد که از مجموع آن نظام تدبیر به دست می آید و معنای آیه این می شود که:

هر شأنی از شئون عالم صنع و ایجاد از امر خدای تعالی است و خدای تعالی غالب و آن امور مغلوب و مقهور در برابر اوست و او را در هرچه که بخواهد مطیع و تسلیم است و نمی تواند از مشیت او استکبار و تمرد کند، و از تحت سلطنت او خارج گردد.

خدای سبحان بر همة این اسباب فعّاله عالم غالب است، و به اذن او آنها فعالیت می کنند، و او هرچه را بخواهد بدانها تحمیل می کند و آنها جز سمع و طاعت چاره ای ندارند، اما بیشتر مردم این را نمی دانند، چون گمان می کنند که اسباب ظاهری جهان خود در تأثیرشان مستقلند، و به همین جهت می پندارند که وقتی سببی یا اسبابی دست به دست هم داد تا کسی را ذلیل کند خدا نمی تواند آن اسباب را از وجهه ای که دارند، برگرداند، ولی مردم اشتباه می کنند.

یـوسـف و زلـیـخا

اشاره

مستند: آیه 22 تا 34 سورة یوسف " وَ راوَدَتْهُ الَّتی ...." المیزان ج21ص186

یوسف در خانه عزیز مصر

این آیات داستان یوسف را در آن ایامی که در خانة عزیز مصر بود، بیان می کند، که از اول مبتلا شد به دعوت همسر عزیز برای عشقبازی، و سپس مبتلا شد به دعوت زنان شهر برای عشقبازی، و اینکه او را به سوی خود می خواندند، واین خود بلای بزرگی بود، که در خلال آن پایة عفت نفس و طهارت دامن او معلوم گشته و عفتش مورد تعجب همه واقع شده است، و از این عجـــیب تر عشق و محــبتی بود که او نسبت به پروردگارش می ورزید!

آغاز جوانی یوسف

قرآن مجید می فرماید:

« و چون به رشد رسید، علم و حکمتی به او دادیم،

و چنین نیکوکاران را پاداش می دهیم! »

" بلوغ اشد " به معنای سنینی از عمـــر انسان است که در آن سنین قــوای بدنی رفته رفته بیشتر می شود و به تدریج آثار کودکی زایل می شود، و این از سال

هیجدهم تا سن کهولت و پیری است، که در آن موقع دیگر عقل آدمی پخته و کامل می گردد. در اینجا مراد، رسیدن به ابتدای سن جوانی است.

در این زمان، خداوند به یوسف " حکم" عطا می کند.

" حکم" به معنای قول فصل و حق مطلب در هر امری است و نیز به معنای ازالة شبهه و تردید است از اموری که قابل اختلاف باشد، و لازمة این معنا این است که در تمامی معارف انسانی، چه راجع به مبدأ باشد، و چه راجع به معاد، و چه راجع به اخلاق باشد و چه شرایع و آداب مربوط به مجتمع بشری، بایستی دارندة حکم ، دارای رأی صائب و قطعی باشد.

از آیات فهمیده می شود که این حکمی که خدا به وی داده بود همان " حکم الله " بوده، و خلاصه حکم یوسف " حکم الله " بوده است، و این همان حکمی است که ابراهیم علیه السلام از پروردگار خود مسئلت می کرد و می گفت: « پروردگارا، به من حکمی بخش! و مرا به صالحان ملحق ساز ! »

در همین زمان بود که خداوند به یوسف " علم" نیز داد، علمی که خدا به او داد قطعاً با جهل آمیخته نبود. این چگونه علمی و چه مقداری است خدا می داند ولی هرچه باشد خالص علم است، و دیگر آمیخته به هوای نفس و تسویلات شیطانی نیست، چون خدا آن علم را به خودش نسبت داده و دهندة آن علم و آن حکم را خدا دانسته است و خدا هم خود را چنین معرفی کرده که :

« وَاللهُ غالبٌ عَلی اَمرِهِ ! » و « اِنَّ اللهَ بالِغٌ عَلی اَمرِهِ ! »

پس می فهمیم آن حکمی را که خدا بدهد دیگر آمیخته با تزلزل و تردید و شک نیست، وچیزی را که او به عنوان علم بدهد، جهل نخواهد بود!

از طرف دیگر می دانیم که این موهبت های الهی که به بعضی از انسان ها داده می شود به طور اتفاقی نیست بلکه نفوسی که این علم و حکم به آنها داده می شود با سایر نفوس فرق بسیار دارند. آنها خطاکردار و جاهل نیستند.

و این حکم و علم که به یوسف داده شد موهبتی ابتدائی نبود ، بلکه به عنوان پاداش به وی داده شد، چه او از نیکوکاران بود!

و از قسمت آخر آیه بر می آید که خداوند از این علم و حکم به همه نیکوکاران میدهد، البته هر کسی به قدر نیکو کاری اش !

نکته مهم این است که علم مورد بحث شامل آن پیش بینی ها هم که از تأویل احادیثش خوانده بودیم، می شود، آنجا که یوسف به رفیق زندانی اش گفت: آن ها از علم

هائی بود که خدایم به من تعلیم داده است!

عشــق زلیــخـا

قرآن مجید شروع نقل سرگذشت یوسف و زلیخا را با آیة زیر آغاز می کند:

« ... و

آن زنی که یوسف در خانة او بود،

اورا از نفس خود مراوده می کرد،

و بر رغم وی از او کام می خواست.

درها را محکم بست،

و گفتا - اینک بیا !

گفت: - پناه بر خدا !

که او مربی من است، و منزلت مرا نیکو داشته است!

که ستمگران رستگار نمی شوند!

وی یوسف را قصد کرد،

یوسف هم،

اگر برهان پروردگار خویش ندیده بود،

قصد او کرده بود،

چنین شد، تا گناه و بدکاری را از او دور کنیم!

که وی از بندگان خالص شدة ما بود.

از پی هم سوی در دویدند، و

پیراهن یوسف را از عقب بدرید،

و شوهرش را پشت در، یافتند...! »

معشوق ناشناس !

یوسف کودکی است که دست تقدیر کارش را به خانة عزیز مصر کشانده است، و این خانواده نسبت به این طفل صغیر جز به این مقدار آشنائی ندارند که برده ای است از

خارج مصر، و شاید تا کنون هم اسم اورا نپرسیده باشند، و اگر هم پرسیده باشند یا خودش گفته است: " اسم من یوسف است!"

و یا دیگران از لهجه اش این معنا را فهمیده اند که اصلاً عبرانی است، ولی اهل کجاست، و از چه دودمانی است؟ معلوم نشده است! چون معمول و معهود نبوده که بردگان، خانه و دودمانی معلوم داشته باشند!

یوسف هم که خودش حرف نمی زند، البته بسیار حرف دارد، ولی تنها در درون دلش خلجان می کند.

آری، او از نسب خود حرفی نزد مگر پس از چند سال که به زندان افتاده بود، و در آنجا به دو رفیق زندانی اش گفت:

« از آئین پدرانم ابراهیم و اسحق و یعقوب پیروی می کنم و ....»

او از معتقدات خود که همان توحید در عبادت است تا کنون چیزی به مردم مصر که بت پرست بودند، نگفته است، مگر آن موقعی که همسر عزیز گرفتارش کرده بود، در پاسخ خواهش نامشروعش به زبان آمد و گفت:

« معاذَ اللهُ اِنّهُ رَ بّی !

پناه می برم بر خدا !

او پروردگار من است . . . ! »

او در این روزها ملازم سکوت است، اما دلش پر است از لطایفی که از صنع خدا مشاهده می کند. او همواره به یاد حقیقت توحید، و حقیقت معنای عبودیتی است که پدرش با او در میان می گذاشت و هم به یاد آن رؤیائی است که او را بشارت به این می داد که خدا بزودی وی را برای خود خالص می گرداند و به پدران بزرگش ابراهیم و اسحق و یعقوب ملحق می سازد.

و نیز به یاد آن رفتاری است که برادران با وی کردند، و نیز آن وعده ای که خدای تعالی در قعر چاه، آنجا که همة امیدهایش قطع شده بود، به وی داده بود، که در چنین لحظاتی او را بشارت داد که اندوه به خود راه ندهد زیرا او در تحت ولایت الهی و تربیت ربوبی قرار گرفته است، و آنچه برایش پیش می آید از قبل او طراحی شده، و بزودی برادران را به کاری که کرده اند خبر خواهد داد، و ایشان خود نمی دانند که چه می کنند!

این خاطرات دل یوسف را به خود مشغول داشته و مستغرق در الطاف خفیه و نهانی پروردگار کرده بود. او خود را در تحت ولایت الهی می دید، و ایمان داشت که

رفتـــارهای جمــیل خدا جز به خــیر او تمام نمی شود، و در آینده جز با خیر و جمیل مواجه نمی گردد.

آری ، این خاطرات شیرین کافی بود که تمامی مصائب و ناملایمات را برای او آسان و گوارا سازد، و محنت ها و بلاهای پی در پی را با آغوش باز بپذیرد، و در برابر آنها با همه تلخی و مرارت صبر کند و به جزع و فزع در نیاید، و دست و پاچه نشود، و راه را گم نکند!

یوسف در آن روزی که خود را به برادران معرفی کرد به این حقایق اشاره نمود و فرمود:

« ... هرکه بپرهیزد و صبور باشد،

خدا پاداش نیکوکاران را تباه نمی کند! »

دل یوسف لایزال و دم به دم مجذوب رفتار جمیل پروردگارش می شد و قلبش در اشارات لطیفی که از آن ناحیه می شد، مستغرق می گردید، و روز به روز بر علاقه و محبتش نسبت به آنچه می دید، و آن شواهدی را که از ولایت الهی مشاهده می کرد، زیادتر می شد، و بیشتر از پیش مشاهده می کرد که چگونه پروردگارش بر هر نفسی و عمل هر نفسی قائم و شهید است، تا آنکه یک باره محبت الهی دلش را مسخر کرد و او دیگر به جز پروردگارش همّی نداشت، و دیگر چیزی اورا از یاد پروردگارش حتی برای یک طرفة العین باز نمی داشت.

این حقیــقت برای کسی که در آیات راجع به گفتگوهای یوسف دقت و تدبر کند بسیار روشن جلوه می کند.

کسی که در عبارات:

« معاذالله انَّهُ ربّی – پناه بر خدا او پروردگار من است ! »

« ماکانَ لَنا اَن نُشرِکَ بِالله مِن شَیءٍ - مارا نسزد که چیزی را با خدا شریک کنیم! »

« اِنِ الحُکمَ اِلاّ لِله - حکم فقط از آن خداست ! »

« اَنتَ وَلیِّ فی الدُنیا وَالآخِرةِ - توئی ولیّ من در دنیا و آخرت ...! »

که همه حکایت گفتگوهای یوسف است، کاملاً دقت نماید، همة آن احساساتی که گفتیم برای یوسف دست داده بود، برایش روشن می شود.

این بود احساسات یوسف که اورا به صورت شبحی درآورده بود که در وادی غیر از محبت الهی چیزی وجود نداشت، محبتی که انیس دل او گشته بود، و او را از هر چیز دیگری بی خبر ساخته و به صورتی در آورده بود که معنایش همان خلوص برا ی خداست، و دیگر غیر خدا کسی از او سهمی نداشت!

عزیز مصر در آن روزهای اولی که یوسف به خانه اش در آمده بود به جز این معرفتی درحق او نداشت که پسر بچه ای است صغیر و از نژاد عبریان و مملوک او، و چیزی که هست از این که به همسرش سفارش کرد که: ( اورا گرامی بدار تا شاید به دردمان بخورد و یا اورا پسر خود بخوانیم ! ) بر می آید که او در یوسف وقار و مکانتی احساس، و عظمت و کبریائی نفسانی تفرس کرده بود و همین احساس اورا به طمع انداخته بود که شاید از او منتفع گردد یا به عنوان فرزندی به خود اختصاصش دهد، به اضافة آن حسن و جـــمال عجیبی که در او می دید.

تحلیلی بر زندگی و عشق زلیخا

همسر عزیز که خود عزیزه و ملکة مصر بود، از طرف عزیز مأمور می شود که یوسف را احترام کند. عزیز به او می گوید – که من در این کودک آمال و آرزوها دارم!

او هم از اکرام و پذیرائی از یوسف آنی دریغ نمی ورزد، و در تر و خشک کردن و احترام او اهتمامی به خرج می دهد که هیچ شباهتی به اهتمامی که دربارة یک بردة زرخرید می ورزند، ندارد، بلکه شباهت به پذیرائی و عزتی دارد که نسبت به گوهری گرانبها و یا پارة جگری محبوب معمول می دارند.

همسر عزیز علاوه بر سفارش شوهر، خودش نیز این کودک را به خاطر جـــمال بی نظیر و کمــــال بی بدیلش دوست می داشت، و هر روزی که از عمر یوسف در خانة او می گذشت محبت او زیادتر می شد، تا آن که یوسف به حد بلوغ رسید، و آثار کودکی از او زایل گشت و آثار مردی ظاهر شد.

در این وقت بود که همسر عزیز دیگر نمی توانست از عشق او خودداری کند، و کنترل قلب خود را در دست بگیرد. او با آنهمه عـــزت و شوکت سلطنت که داشت، خود را در برابر عشق یوسف اسیر و بی اخـــتیار می دید، عشقی که سرّ و ضمیر او را در دست گرفته بود و تمامی قلب او را مالک شده بود.

یوسف هم یک معشوق رهگذر و دور از دسترس نبود که دستیابی به او برای

عاشق زحمت و رسوائی بار بیاورد، بلکه در خانة او بود و دائماً با او عشرت و آمیزش داشت، و حـــتی یک لحظه هم از خانـــه بیرون نمی رفت. او غیر از این خانه جائی نداشت که برود، و از طرفی، همسر عزیز خود را ملکه این کشور می داند، او چنین می پندارد که یوسف یارای سرپیچی از فرمانش را ندارد، آخر مگرجز این است که او سیّده و صاحب یوسف، و یوسف زرخرید او ست؟ او چطور می تواند از خواست مالکش سر بر تابد، و جز اطاعت او چه چاره ای دارد؟ بعلاوه، خاندان های سلطنتی برای رسیدن به مقاصدی که دارند دست و بالشان بازتر از دیگران است، و حیله ها و نقشه ها در اختیارشان هست، چون هر وسیله و ابزاری که تصور شود هرچند وجودش عزیز و نایاب باشد برای آنان فراهم است.

قهراً ملکة عزیز مصر خود از زیبارویان است، زیرا زنان چرکین و بد ترکیب به درون دربار بزرگان راه ندارند و جز ستارگان خوش الحان و زیبارویان جوان را بدانجا راه نیست.

و نظر به این که همة عوامل در عزیزة مصر جمع بود عادتاً می بایستی محبتش به یوسف خیلی شدید باشد، بلکه همة آتش ها در دل او شعله ور شده باشد، و در عشق یوسف چنان مستغرق و واله گشته باشد، که از خواب و خوراک و از هر چیز دیگری افتاده باشد تا چنین باشد که شد!

یوسف دل او را از هر طرف احاطه کرده بود، و هر وقت حرف می زد اول سخنش یوسف بود، و اگر سکوت می کرد سراسر وجودش یوسف بود. او جز یوسف همّی دیگر و آرزوئی دیگر نداشت، و همة آرزوهایش در یوسف خلاصه شده بود:

« قَد شَغَفَها حُبّاً - عشق تا غلاف قلبش راه یافته ! »

به راستی جمال یوسف که دل هر بیننده را مسخر می ساخت چه بر سر او آورد که صبح و شام تماشاگر و عاشق و شیدا بود، وهرچه بیشتر نظاره می کرد تشنگی اش بیشتر می شد!

آنجا که جز خدا ناظری نبود؟

ملکة مصر روز به روز خود را به وصال یوسف وعده می داد و اشتیاقش تیزتر می گشت، و به منظور دست یابی به آنچه می خواست بیشتر با وی ملاطفت می کرد، و بیستر آن کرشمه هائی را که اسلحة هر زیباروئی است، به کار می بست، و بیشتر به

عشوه گری و آرایش خود می پرداخت، شاید که بتواند دل اورا صید کند، همچنانکه او با حسن خود دل وی را به دام انداخته بود، و شاید صبر و سکوتی را که از یوســف مشاهده می کرد دلیل بر رضایت او می پنداشت، و در کار خود جسورتر می شد.

سرانجام طاقت زلیخا طاق شد و جانش بر لب آمد و از تمامی وسایلی که داشت نا امید گشت زیرا کمترین اشاره ای از او ندید، ناگزیر با او در اطاق شخصی خود خلوت کرد، اما خلوتی که با نقشة قبلی انجام شده بود. اورا به خلوتی برد که با فضای آزاد درهای متعددی فاصله داشت که همه را بسته بود، در آن جا غیر او و یوسف کس دیگری نبود. عزیزة مصر خیلی اطمینان داشت که یوسف به خواسته اش گردن می نهد، چون تاکنون از او تمردی ندیده بود، و اوضاع و احوالی هم که طراحی کرده بود همه به موفقیتش گواهی می داد.

اینک نوجوانی واله و شیدا در محبت الهی، و زنی سوخته از عشق او، در یک جا جمع آمده اند، در جائی که غیر آن دو کسی نیست.

یک طرف عزیزة مصر است که عشق به یوسف رگهای قلبش را به پاره شدن تهدید می کند، و هم اکنون می خواهد او را از خود او منصرف و به سوی خودش متوجه سازد، و به همین منظور درها را بسته و به عزت و سلطنتی که دارد اعتماد نموده و با لحنی آمرانة « هَیتَ لَک» او را به سوی خود می خواند تا قاهر بودن و بزرگی خود را نسبت به او حفظ کرده و به انجام فرمانش مجبور سازد.

طرف دیگر این خلوتگاه، یوسف ایستاده که محبت به پروردگارش او را مستغرق در خود ساخته و دلش را صاف و خالص کرده است، به طوری که در آن جائی برای هیچ چیز جز محبوبش باقی نگذاشته است. او هم اکنون با همة این شرایط با خدای خود در خلوت است و غرق در مشاهدة جمال و جلال خداست، و تمامی اسباب ظاهری که به ظاهر سببند از نظر او افتاده و برخلاف آنچه عزیزة مصر تصور می کند، کمترین توجه و خضوع و اعتماد به آن اسباب ندارد.

اما عزیزه با همة اطمینانی که به خود داشت و با اینکه هیچ انتظاری نداشت در پاسخ خود جمله ای را از یوسف دریافت کرد که یکباره او را در عشقش شکست داد.

یوسف در جوابش تهدید نکرد، و نگفت من از عزیز مصر می ترسم، و یا به عزیز خیانت روا نمی دارم، و یا من از خاندان نبوت و طهارت هستم، و یا عفت و عصمت من مرا از فحشا جلوگیری می کند، و نگفت من از عذاب خدا می ترسم، و یا ثواب خدا را امید دارم، و اگر قلب او به سببی از اسباب ظاهری بستگی و اعتماد داشت طبعاً در چنین

موقعیت خطرناک از آن اسم می برد، ولی می بینیم که بغیر از « مَعاذَالله ! » چیز دیگری نگفت، و به غیر از عُروَةُ الْوُثقای توحید به چیز دیگری تمسک نجست.

پس معلوم می شود در دل او جز پروردگارش احدی نبوده و دیدگانش جز به سوی او نمی نگریسته است!

و این همان توحید خالصی است که محبت الهی وی را بدان راهنمائی کرده و یاد تمامی اسباب و حتی یاد خودش را هم از دلش بیرون کرده است، زیرا اگر خودی خود را فراموش نکرده بود، می گفت: " من از تو پناه می برم به خدا ! " و یا عبارت دیگری نظیر آن را بیان می کرد که کلمة " من" در آن باشد.

بلکه یوسف تنها گفت: « معاذ الله ! »

و چقدر فرق است بین این گفتار و حتی گفتار مریم که وقتی روح القدس در برابرش به صورت بشری ایستاده مجسم شد، گفت: « من پناه می برم به رحمان از شر تو، اگر پرهیزگار باشی! »

حتی یوسف که بعد گفتن « معاذالله ! » ادامه داد:

« اِنَّهُ رَبّی اَحسَنَ مَثوایَ اِنَّهُ لا یُفلِح ُ الظالِمونَ !»

در واقع جواب یوسف همان عبارت اول بود، و این کلام را که بعد آورد بدین منظور بود که توحیدی را که " معاذالله !" افاده کرده بود، توضیح دهد و روشنش سازد.

او خواست بگوید:

-این که می بینم تو در پذیرائی من نهایت درجه سعی را داری با این که به ظاهر سفارش عزیز مصر بود که گفت: " اِکرَمی مَثوای ! " و لکن من آن را کار خدای خود و یکی از احسان های او می دانم! پس در حقیقت پروردگار من است که از من با احترام پذیرائی می کند، هرچند به ظاهر به تو نسبت داده می شود. و چون چنین است، پس واجب است که من به او پناهنده شوم و به او نیز پناهنده می شوم! چون اجابت خواست تو و ارتکاب این معصیت ظلم است، و ظالمان رستگار نمی شوند، پس هیچ راهی برای ارتکاب چنین گناهی نیست!

یوسف علیه السلام در عبارت « اِنَّهُ رَبّی اَحسَنَ مَثوایَ » چند نکته را افاده کرد:

1-این که او دارای توحید است، و به کیش بت پرستی اعتقاد ندارد، و از آنان که به جای خدا ارباب دیگر اتخاذ می کنند و تدبیر عالم را به آنها نسبت می دهند، نیست بلکه معتقد است که جز خدای تعالی ربّ دیگری وجود ندارد.

2-این که او از آنان که به طور زبانی خدا را یکتا دانسته و لکن عملاً به او شرک می ورزند نیست، و اسباب ظاهری را مستقل در تأثیر نمی داند، بلکه معتقد است هر سببی در تأثیر خود محتاج به اذن خداست، و هر اثر جمیلی که برای هر سببی از اسباب باشد در حقیقت فعل خدای سبحان است.

او همسر عزیز را در این که از وی به بهترین وجهی پذیرائی کرده مستقل نمی داند، پس عزیز و همسرش دو تا رب که متولی امور وی باشند نیستند، بلکه خدای سبحان است که این دو را وادار ساخته تا اورا گرامی بدارند. پس خدای سبحان او را گرامی داشته است، و اوست که متولی امور وی است و او در شداید باید به خدا پناهنده شود!

3- این که اگر از آنچه زلیخا یوسف را بدان دعوت می کرد به خدا پناه می برد برای این است که این عمل ظلم است و ظالمان رستگار نمی شوند و به سوی سعادت خویش هدایت نمی شوند و در برابر پروردگارشان ایمن نمی گردند.

4-این که او مربوب یعنی مملوک و در تحت تربیت رب خویش، خدای سبحان، است و خود مالک چیزی از خودش و از نفع و ضرر خود نیست، مگر آنچه را که خدا برای او خواسته باشد، ویا خدا دوست داشته باشد که او انجامش دهد، و به همین جهت در پاسخ پیشنهاد او با لفظ صریح پیشنهاد او را رد نکرد و با گفتن " معاذ الله !" به طور کنایه جواب داد و نگفت: من چنین کاری نمی کنم، ویا چنین گناهی مرتکب نمی شوم، و یا به خدا پناه می برم از شر تو، ویا امثال آن ....

چون اگر چنین می گفت برای خود حول و قوه ای اثبات کرده بود، که خود بوی شرک و جهالت را دارد. تنها در جملة " اِنَّهُ رَبّی اَحسَنَ مَثوایَ !" از خود یادی کرد، و این عیب نداشت زیرا در مقام اثبات مربوبیت خود و تأکید بر ذلت و نیاز خود بود.

عیناً به همین جهت به جای اکرام، کلمة احسان را به کار برد، با اینکه عزیز گفته بود: " اَکرَمی مَثوایَ" او گفت: " اِنَّهُ رَبّی اَحسَنَ مَثوایَ ! " چون در اکرام معنای

احترام و شخصیت و عظمت خوابیده است.

سخن کوتاه، هرچند واقعه یوسف و همسر عزیز یک اتفاق خارجی بوده که میان آن دو واقع شده است، ولی در حقیقت کشمکشی است که میان حب الهی و عشق حیوانی اتفاق افتاده است، و این دو نوع عشق بر سر یوسف با هم مبارزه کرده اند، هریک از این دو طرف سعی کرده اند یوسف را به سوی خود بکشانند، و چون کلمة " الله" دست بالای هر کلمه ای است،لاجرم برد با او شده و یوسف سرانجام دستخوش جذبه ای آسمانی و الهی گشته و محبت الهی از او دفاع کرده است: « واللهُ غالِبٌ عَلی اَمرِهِ ! »

قدرت خارق العاده یوسف

قرآن مجید شرایط بسیار سخت و عجیبی را که یوسف دچار شده بود، یادآوری می کند و با عبارات زیر آن را به تصویر می کشد:

« وی یوسف را قصد کرد،

یوسف هم، اگر برهان پروردگار خویش را ندیده بود،

قصد او کرده بود،

چنین شد تا گناه و بدکاری را از او دور کنیم،

که وی از بندگان خالص شدة ما بود ! »

دقت کامل در پیرامون داستان یوسف و امعان نظر در اسباب و جهات و شرایطی که این داستان محفوف به آنهاست، و هریک در آن تأثیر ودخالت داشته، این معنا را به دست می دهد که نجات یوسف از چنگ همسر عزیز جز به طریق خارق العاده صورت نگرفته است، به طوری که شباهتش به رؤیا بیشتر بوده تا به یک واقعة خارجی!

زیرا یوسف در آن روز مردی در عنفوان جوانی و بحبوحة غرور بوده، و معمولاً در این سنین غریزة جنسی و شهوت و شبق به نهایت درجة جوش و خروش خود می رسد، و از سوی دیگر جوانی زیبا و در زیبائی بدیع بوده، به طوری که عقل و دل هر بیننده را مدهوش می کرده است، و عادتاً جمال و ملاحت صاحبش را به سوی هوی و هوس سوق می دهد، از سوی دیگر یوسف علیه السلام در دربار سلطنتی عزیز غرق در ناز و نعمت، و دارای موقعیتی حساس بود، و این نیز یکی از اسبابی است که هرکسی را به هوسرانی و عیش و نوش وا می دارد. از سوی چهارم، ملکه مصر هم در محیط خود جوانی رعنا و دارای جمالی فوق العاده بود، چون عادتاً حرم سلاطین و بزرگان هر محیطی نخبة زیبایان

آن محیطند.

و علاوه بر این، به طور مسلم، وسایل آرایشی دراختیار داشته که هر بیننده را خیره می ساخته است، و چنین بانوئی عاشق و شیدای چنین جوانی شده است. آری کسی به یوسف دل بسته که صدها خرمن دل در دام زیبائی اوست. از این هم که بگذریم، سوابق بسیاری از محبت و احترام و پذیرائی نسبت به یوسف دارد، و این سوابق کافی است که وی را در برابر خواهشش خاضع کند.

از سوی دیگر وقتی چنین ماه پاره ای خودش پیشنهاد کند، بلکه متعرض انسان شود، خویشتن داری در آن موقع بسیار دشوارتر است، و او مدت هاست که متعرض یوسف شده و نهایت درجه قدرت خود را در ربودن دل وی به کار بسته، و صدها رقم غنچ و دلال کرده، بلکه اصرار ورزیده، و التماس کرده، و او را به سوی خود کشیده، و پیراهنش را پاره کرده، و با این همه کشش صبر کردن از طاقت بشر بیرون است!

از سوی دیگر، از ناحیة عزیز هم هیچ مانعی متصور نبوده، زیرا عزیز هیچ گاه از دستورات همسرش سربرنتابیده، و بر خلاف سلیقه و رأی او کاری نکرده است، و اصلاً یوسف را به او اختصاص داده و او را به تربیتش گماشته است؛ و اینک هر دو در یک قصر زیبا از کاخ های سلطنتی که دارای مناظر و چشم اندازهای خرم است، به سر می برند، و این خود یک داعی قوی است که ساکنان آن را به عیش و شهوت متمایل سازد.

در این قصر خلوت که اطاق های تو در تو دارد، و داستان تعرض عزیزه به یوسف در اطاقی اتفاق افتاده که تا فضای آزاد درهای متعددی حائل است که همه با طرح و نقشة قبلی محکم بسته شده و پرده ها از هر سو افتاده، و حتی کوچکترین روزنه هم به خارج نمانده است، و دیگر هیچ احتمال خطری در میان نیست!

دست رد زدن به سینة چنین بانوئی خالی از خطر نیست ! چون او جای عذر باقی نگذاشته، و آنچه وسائل پرده پوشی تصور شود، به کار برده است.

اختلاط یوسف با او برای یک بار نیست، بلکه مخالطة امروزش کلید یک زندگی گوارای طولانی پیش بینی شده بود، و او می توانست این برقرار داشتن رابطه و معاشقه با اورا وسیلة خوبی برای رسیدن به بسیاری از آرزوهایش از قبیل سلطنت و عزت و ثروت قرار دهد.

پس، همة اینهائی که گفته شد، اموری تکان دهنده بودند که هریک به تنهائی کوه را از جای می کند، و سنگ سخت را آب می کرد، و هیچ مانعی هم تصور نمی رفت که در بین باشد که بتواند در چنین شرایطی جلوگیر شود!

چه چیز جای ایمان را می گیرد!

چرا ؟ چند ملاحظه ممکن بود که در کار بیاید و جلوگیر شود، یکی ترس از این که قضیه فاش شود و در دست و دهن ها بیفتد. یکی دیگر این که به حیثیت خانوادگی یوسف بر بخورد. و یکی هم این که این عمل خیانتی نسبت به عزیز باشد:

1-مسئلة فاش شدن قضیه، که قبلاً اشاره کردیم، یوسف کاملاً از این جهت ایمن بوده است، و به فرضی هم گوشه ای از آن از پرده بیرون می افتاد، برای یک پادشاه، تفسیر و تأویل کردن آن آسان بود، همچنانکه بعد از فاش شدن مراودة همسرش با یوسف همین تأویل را کرد و آب هم از آب تکان نخورد، آری همسرش آن چنان در او نفوذ داشت که خیلی زود راضی اش کرد و به کمترین مؤاخذه ای برنخورد، بلکه با مقلوب ساختن حقیقت مؤاخذه را متوجه یوسف کرد، و به زندانش انداخت.

2-مسئلة دوم، برخورد موضوع به حیثیت خانوادگی یوسف است که آن هم مانع نبود، زیرا اگر مسئلة حیثیت می توانست چنین اثری داشته باشد، چرا در برادران یوسف نداشت و ایشان را از جنایتی که خیلی بزرگتر از زنا بود جلوگیر نشد؟ با اینکه ایشان هم فرزندان ابراهیم و اسحق و یعقوب بودند، و در این جهت هیچ فرقی با یوسف نداشتند، ولی می بینیم که حیثیت و شرافت خانوادگی مانع از برادرکشی ایشان نشد. نخست تصمیم جازم گرفتند اورا بکشند و سپس نه به خاطر شرافت خانوادگی بلکه به ملاحظاتی دیگر او را در چاه انداختند و چون بردگان در معرض فروشش در آوردند، و دل یعقوب پیغمبر خدا را داغدار او کردند، آن چنان که از گریه نابینا شد!

3-مسئلة خیانت و حرمت، آن نیز نمی توانست در چنین شرایطی مانع شود زیرا حرمت خیانت یکی از احکام و قوانین اجتماعی و به خاطر آثار سوء آن، و مجازاتی است که به دنبال دارد، و معلوم است که چنین قانونی تا آنجا احترام دارد که در صورت ارتکاب پای مجازات به میان آید. و خلاصه، انسان در تحت سلطة قوای مجریة اجتماع و حکومت عادل باشد، و اما اگر

قوة مجریه از خیانتی غفلت داشته باشد، و یا اصلاً از آن خبردار نباشد، و یا اگر خبردار شد از عدالت چشم پوشی کرده و زیر سبیلی ردکند، و یا مرتکب از تحت سلطة او بیرون رود، دیگر هیچ اثری برای این گونه قوانین نمی ماند.

بنا براین یوسف هیچ مانعی که جلوگیر نفسش شود، و بر این همه عوامل قوی بچربد نداشته است، مگر اصل توحید، یعنی ایمان به خدا، و یا محبت الهیه ای که وجود اورا پر وقلب او را مشغول کرده بود، و در دلش جائی به قدر یک سر انگشت برای غیر خدا خالی نگذشته بود.

آری، این بود آن حقیقتی که گفتیم دقت در داستان یوسف آن را به دست می دهد!

او به گناه نزدیک نشد!

مطالعة جزء به جزء آیـــات زیر نکات جالب تری را از لحظات حساس زندگی یوسف "ع" آشـــکار می سازد.

در آیه ای که فرمود:

« وی قصد یوسف کرد،

یوسف هم، اگر برهان پروردگار خویش ندیده بود، قصد او کرده بود،

چنین شد، تا گناه و بدکاری را از او برگرداندیم،

که وی از بندگان خالص شدة ما بود .... »

شکی نیست که اشاره است به چگونگی نجات یوسف از آن مخمصة هولناک.

از سیاق آیه بر می آید که مراد به برگرداندن سوء و فحشاء از یوسف، نجات یوسف است از آنچه که همسر عزیز می خواست و به خاطر رسیدن به آن وی با وی مراوده و خلوت می کرد.

پس برگشت معنای عبارت " چنین شد تا برگرداندیم...،" به این می شود که یوسف علیه السلام از آنجائی که از بندگان مخلَص ما بود، ما بدی و فحشاء را به

وسیلة آنچه که از برهان پروردگارش دید، از او برگرداندیم. پس معلوم شد سببی که خدا به وسیلة آن سوء و فحشاء را از یوسف برگردانید تنها دیدن برهان پروردگارش بود.

در آیة فوق معنا این می شود که در حقیقت چیزی نمی ماند که یوسف مرتکب معصیت شود. و اینکه می گوئیم چیزی نمی ماند، و نمی گوئیم معصیت می کرد، برای این است که کلمة " قصد" جز در مواردی که مقرون به مانع است، استعمال نمی شود. بنابراین، اگر برهان پروردگارش را نمی دید واقع در معصیت نمی شد بلکه تصمیم می گرفت و نزدیک به ارتکاب می شد، و نزدیک شدن، غیر از ارتکاب است، و لذا خدای تعالی به همین نکته اشاره کرده و فرموده است که : " تا سوء و فحشاء را از او دور سازیم !" و نگفته که " تا او را از سوء و فحشاء دور سازیم! "

از اینجا روشن می شود که مناسب تر آن است که بگوئیم مراد به " سوء" تصمیم بر گناه و میل به آن است. و مراد به " فحشاء" ارتکاب فاحشه یعنی عمل زناست. پس یوسف علیه السلام نه این کار را کرد و نه نزدیکش شد، ولی اگر برهان پروردگار خود را نمی دید نزدیک می شد که مرتکب شود.

و... برهانی که یوسف را نجات داد؟

خدای متعال در قرآن کریمش می فرماید:

« و قسم می خورم که اگر دیدن او برهان پروردگارش را نمی بود،

نزدیک بود که او را در آنچه که می خواست، اجابت کند!»

کلمة " برهان" به معنای سلطان است، و مقصود از آن سببی است که یقین آور باشد، چه در این صورت برهان بر قلب آدمی سلطنت دارد. مثلاً قرآن مجید معجزه را برهان می نامد، برای این که معجزه یقین آور است. در جای دیگر دلیل و حجت را برهان نامیده، برای این است که دلیل حجت یقینی است، که حق را روشن ساخته و بر دلها حاکم می شود، وجای تردید باقی نمی گذارد.

اما آن برهانی که یوسف از پروردگار خود دید هرچند در کلام مجیدش روشن نکرده که چه بوده، لکن به هرحال یکی از وسایل یقین بوده که با آن، دیگر جهل و ضلالتی باقی نمانده است. کلام یوسف، آنجا که با خدای خود مناجات می کند، دلالت بر این معنا دارد، آنجا که می گوید: " اگر نیرنگشان را از من بر نگردانی، مایل ایشان می شوم و از جهالت پیشگان می گردم ! »

و همین خود دلیل بر این نیز هست که سبب نامبرده از قبیل علم های متعارف یعنی علم به حسن و قبح و مصلحت و مفسدة افعال نبوده، زیرا اینگونه علم ها گاهی با ضلالت و معصیت جمع می شود، پس یقیناً آن برهانی که یوسف از پروردگار خود دید، همان برهانی است که خدا به بندگان مخلَص خود نشان می دهد و آن نوعی از علم مکشوف و یقین مشهود و دیدنی است، که نفس آدمی با دیدن آن چنان مطیع و منقاد می شود که دیگر به هیچ وجه میل به معصیت نمی کند.

از آیة شریفه ظاهر می شود که دیدن برهان خدا شأن همة بندگان مخلَص خداست، و خداوند سبحان هر سوء و فحشائی را از ایشان بر می گرداند، و در نتیجه مرتکب هیچ معصیتی نمی شوند، و قصد آن را هم نمی کنند، به خاطر آن برهان که خدا به ایشان نشان داده، و آن عبارت است از عصمت الهی !

و نیز بر می آید که این برهان یک عامل است که نتیجه اش علم و یقین است اما نه از علم های متعارف و معمولی !

⁽¹⁾

از پاره شدن پیراهن تا بریدن دست ها

سیاق آیة فوق حکایت دارد از این که مسابقة زلیخا و یوسف بر سر در، به دو منظور مختلف بوده است. یعنی یوسف می خواسته خود را زودتر به در برساند و آن را باز نموده و از چنـگ زلیخا فرار کند، و زلیخا سعی می کرده خود را زودتر به در برساند و از باز شدنش جلوگیری نماید تا شاید به مقصود خود نایل شود. ولی یوسف خود را زودتر به در رسانید و زلیخا پیراهن اورا گرفته و از پشت سر به طرف خود کشید که دستش به در نرسد و در نتیجه پیراهن او را از بالا به پائین پاره کرد، و این پیراهن از طرف طول پاره نمی شد مگر به همین جهت که در حال فرار زلیخا و دور شدن از وی بوده است.

بعد از آن که به شوهر زلیخا بر خوردند مجلس مراوده صورت جلسة تحقیق را به خود گرفته است، و وجود عزیز دم در و دیدن آن دو را به این حالت و هیئت، این انقلاب را پدید آورده است.

آیة فوق و پنچ آیة بعد، این انقلاب و ماجرای آن را بیان می کند:

« ... از پی هم سوی در دویدند،

او پیراهن یوسف را از عقب درید،

و شوهرش را پشت در یافتند.

-سزای کسی که به خاندان تو قصد بد کند،

جز این نیست که زندانی شود یا عذابی الم انگیز ببیند!

-وی از من کام خواست !

یکی از کسان زن که حاضر بود، گفت:

زن راست می گوید و یوسف دروغگوست!

و اگر پیراهن وی از عقب دریده شده،

زن دروغ می گوید و یوسف راستگوست!

و چون پیراهن او را دید که از عقب دریده شده بود، گفت:

-این از نیرنگ زنان است،

که نیرنگ زنان عظیم است!

و ای زن از گناه خود آمرزش بخواه!

که تو خطاکار بوده ای! »

آیات نشان می دهند که همسر عزیز پیشدستی کرده و از یوسف شکایت نموده که متعرض او شده است و باید شوهرش او را مجازات کند - زندان یا عذاب الم انگیز!

لکن هیچ دربارة اصل قضیه، و آنچه جریان یافته، تصریح نکرد و بلکه به طورکنایه یک حکم عمومی و عقلانی را دربارة مجازات کسی که به زنی شوهردار قصد سوء کند، پیش کشید و گفت: « کیفر کسی که به همسر تو قصد تجاوز کندجز زندان یا عذابی سخت چیست؟ » و این جا اسمی از یوسف نبرد که او چنین قصدی کرده است، و همچنین اسمی هم از خودش نبرد که مقصود از همسر تو خود من هستم، و نیز اسمی هم از نوع قصد سوء نبرد که آن قصد زنا با زن شوهردار بوده است. همة اینها به منظور رعایت ادب در برابر عزیز و تقدیس ساحت او بوده است.

و اگر مجازات را هم قطعی تعیین نکرد بلکه میان زندان و عذاب سخت مردد

گذاشت برای این بود که دلش آکنده از عشق به او بود، و این عشق و علاقه اجازه نمی داد که به طور قطعی یکی را تعیین کند، زیرا در ابهام یک نوع امید فرج داشت که در قطعی بودن نداشت، ولکن تعبیر به " اهل خود" یک نوع تحریک بر مؤآخذه بود و او نمی بایستی چنین تعبیری کرده باشد، ولکن منظورش از این تعبیر مکر و خدعه بر شوهرش عزیز بود، و از او می خواست با این تعبیر تظاهر به این کند که خیلی از این پیش آمد متأسف است، تا شوهرش واقعیت قضیه را نفهمد، و در مقام مؤآخذة او بر نیاید.

فکر می کرد اگر بتواند عزیز را از مؤاخذه کردن خودش منصرف کند، منصرف کردنش از مؤاخذة یوسف آسان است.

یوسف حقیقت را بیان کرد!

یوسف علیه السلام وقتی عزیز را پشت در دید، ابتدا به سخن نکرد برای اینکه رعایت ادب را کرده باشد، و نیز جلو زلیخا را از این که او را مقصر و مجرم قلمداد می کرد، نگرفت، ولی وقتی دید او همین کار را کرد و تقصیر را به گردن وی انداخت، ناچار شد حقیقت را بگوید که: " او نسبت به من قصد سوء کرد!"

و این گفتار یوسف - که هیچ تأکید و قسمی در آن به کار نرفته، دلالت می کند بر سکون نفس و اطمینان خاطر یوسف، و اینکه وی به هیچ وجه خود را نباخته است، و چون می خواسته از خود دفاع کند و خود را مبری کند، هیچ تملقی نکرده است، و این بدان جهت است که در خود کمترین خلاف و عمل زشت سراغ نداشت، و از زلیخا هم نمی ترسید، و از آن تهمتی هم که به وی زده بود باکی نداشت، چون او در آغاز این جریان با گفتن " معاذالله! " خود را به خدا سپرده بود و اطمینان داشت که خدا حفظش می کند!

چه کسی به نفع یوسف شهادت داد؟

« یکی از کسان زن که حاضر بود، گفت:

زن راست می گوید و یوسف دروغگوست!

و اگر پیراهن یوسف از عقب دریده شده باشد،

زن دروغ می گوید و یوسف راستگوست! »

قرآن صراحت دارد بر این که این شاهد از اهل زلیخا بوده است.

( در روایات اسلامی از طریق اهل بیت علیهم السلام و در برخی از روایات اهل سنت هم آمده که شاهد نامبرده کودکی در گهواره و از کسان زلیخا بوده است.)

آنچه جای تأمل است، این است که آنچه این شاهد به عنوان شهادت آورد، بیانی بود عقلی، و دلیلی بود فکری، که نتیجه ای را می دهد به نفع یکی از دو طرف و به ضرر طرف دیگر، و چنین چیزی را عرفاً شهادت نمی گویند زیرا شهادت عبارت است از بیانی که مستند به حس و یا نزدیک به حس باشد و هیچ استنادی به فکر و عقل گوینده نداشته باشد.

از اینجا روایاتی تأئید می شود که گفته اند گویندة این کلام کودکی بود در گهواره، چون کودک اگر از باب معجزه به زبان آید، و خداوند به وسیلة او ادعای یوسف را تأئید کند، و خود آن کودک در گفتارش فکر و تأمل اعمال نمی کند، چنین کلامی بیان شهادت است، نه قول !

این شاهد با گفتار خود به دلیلی اشاره کرد که مشکل این اختلاف حل و گره آن باز می شود، و آن این است که اگر پیراهن یوسف از جلو دریده شده زلیخا راست می گوید و یوسف از دروغگویان است، چه در اینکه از یوسف و زلیخا یکی راستگو و یکی دروغگو بوده است، حرفی نیست، و پاره شدن پیراهن یوسف از جلو دلالت می کرد بر اینکه او و زلیخا روبروی هم مشاجره کرده اند، و قهراً تقصیر به گردن یوسف می بود. ولی اگر پیراهن وی از پشت سر پاره شده باشد، قهراً زلیخا اورا تعقیب می کرده ویوسف در حال فرار بوده است، وزلیخا خواسته وی را به سوی خود بکشد، پیراهن اورا دریده، پس تقصیر به گردن زلیخا می افتد، و این خود روشن است.

قضاوت عزیز مصر

« و چون پیراهن او را دید که از عقب دریده شده بود، گفت:

نیرنگ شما زنان عظیم است! »

وقتی عزیز پیراهن یوسف را دید که از پشت سرش پاره شده، گفت: این قضیه از مکری است که مخصوص شما زنان است، چه مکر شما ها خیلی بزرگ و عجیب است!

اگر نسبت کید را به همة زنان داد، با اینکه این پیشآمد تنها کار زلیخا بود، برای این بود که دلالت بر این کند که این عمل از آن جهت از تو سر زد که از زمرة زنانی، و

کید زنان معروف است، و به همین جهت کید همة زنان را عظیم خوانده و دوباره گفت: « اِنَّ کَیدَکُنَّ عَظیمٌ ! »

این بدان جهت است که، همه می دانیم، خداوند در مردان تنها میل و مجذوبیت به زنان را قرار داده، ولی در زنان برای جلب مردان و مجذوب کردن آنها وسایلی قرار داده که تا اعماق دل مردان راه یابند، و با جلوه های فتّان و اطوار سحرآمیز خود دلهای آنان را مسخر سازند و عقلشان را بربایند، و ایشان را از راه هائی که خودشان هم متوجه نباشند به سوی خواستهای خود بکشانند، و این همان کید، و ارادة سوء است.

و مفاد آیه این است که عزیز وقتی دید پیراهن یوسف از عقب پاره شده به نفع یوسف و علیه همسرش حکم کرد.

مخفی کاری عزیز

عزیز بعد از آن که به نفع یوسف و علیه زلیخا داوری کرد، به یوسف دستور داد که از این قضیه اعراض کند، و به همسرش نیز دستور داد تا از گناهی که کرده استغفار نماید.

او اشاره به پیش آمدی کرد که رخ داده و یوسف را زنهار داد تا قضیه را نادیده بگیرد، و به احدی حرف نزند و آن را فاش نسازد!

از آیات قرآنی بر نمی آید که یوسف این مطلب را به کسی گفتــه باشد، و جز این هم از او انتظار نمی رفت. همچنانکه می بینیم در برخورد با عزیز مصر اسمی از داستان مراوده نبرد تا آنکه زلیخا او را متهم کرد و او هم ناچار شد حق مطلب را بیان کند.

ولی آیا داستانی که از مدتها پیش همچنان ادامه داشته، مخفی می ماند ؟!

و آن عشق سوزان زلیخا که خواب و خوراک را از او سلب و طاقتش را طــاق کرده است، مکتــوم می شود؟

داستانی که مکرر اتفاق افتاده ( و یک بارش را عزیز دیده است ،) و گرنه زنان اشرافی مصر بارها نظایرش را دیده اند، معقول نیست مخفی و مستور بماند!

بعضی ها گفته اند آیة شریفه دلالت می کند بر اینکه عزیز مرد بی غیرتی بوده است، لکن ما این حرف را نمی زنیم بلکه می گوئیم از آیة شریفه استفاده می شود که او خیلی همسرش را دوست داشته است.

⁽¹⁾

انتشار صدای عشق زلیخا در شهر

« در شهر زنانی گفتند:

همسر عزیز از غلام خویش کام می خواهد،

که فریفتة او شده است،

ما اورا در گمراهی آشکار می بینیم! »

این آیه و پنج آیة بعد از آن متعرض داستان دیدار زنان مصر با یوسف است که در خانة عزیز اتفاق افتاد.

آنچه دقت در آیه نشان می دهد و قراین حال نیز تأئید می کند و با طبع قضیه هم سازگاری دارد، این است که وقتی داستان برخورد یوسف با عزیز و آن گفت و شنود ها پایان یافت، تدریجاً خبر در شهر انتشار پیدا کرد، و نقل مجالس بانوان شد، به طوری که در مجالس خود و هر جا که می نشستند، این قضیه را پیش کشیده و زلیخا را به باد سرزنش می گرفتند، و می گفتند با اینکه او شوهر دارد عاشق برده خود شده است، و در عشق خود چنان عنان از دست داده که با او به مراوده هم پرداخته و لکه ننگی بر دامن خود نهاده است.

ولی هیچ یک از این حــرف ها را از در خیر خواهی نمی زدند بلکه از در مکر و حیله می زدند. چون می دانیم که بیشتر زنان دچار حسد و خودپسندی هستند، و همین دو جهت کافی بود که نگذارند آنها آرام گیرند!

عواطف رقیق و احساسات لطیف در زنان اثری دارد که در مردان آنچنان اثر ندارد. زنان در مقابل هر خلقت لطیف و طبیعت زیبا عنان از دست می دهند. زنان آرایش را بیش از مردان دوست دارند، مثل اینکه دلهایشان با رسم عشوه گری و دلربائی بستگی دارد و همین معنا باعث می شود که حس عجب و حسد را در دلهایشان طغیان دهد.

زنان مصر گفتگوهائی را که در پیرامون مراودة زلیخا با یوسف می داشتند بیشتر برای تسکین حسادت و تسلای دل و فرونشاندن جوش سینه ها بود وگرنه آنها تاکنون یوسف را ندیده بودند، و آنچه که زلیخا از یوسف چشیده بود، نچشیده بودند، و چون او دیوانه و شیدایش نشده بودند، و حرفهایشان به سر زبانها نیفتاده بود!

آنها پیش خود خیال می کردند که غلام زلیخا مردی معمولی است، و آنگاه یکی پس از دیگری قیاس ها می کردند، و غافل از این بودند که شنیدن کی بود مانند دیدن!

خلاصه آنقدر این تهمت ها بر سر زبانها گشت که تا به گوش زلیخا هم رسید، همان زلیخائی که جز رسیدن به وصال یوسف، دیگر هیچ غمی نداشت و همه چیز را برای وصال او می خواست تا شاید یوسف به خاطر هرچه که باشد توجهی به او کند.

دعوت زلیخا از زنان اشراف شهر

این گفت و شنودها، و یک کلاغ و چهل کلاغ ها، اورا از خواب بیدار کرد و فهمید که دشمنان و رقیبان چگونه به رسوائی او دامن می زنند، لاجرم نزد ایشان فرستاد تا در موعد معینی همة آنان که زنان اشرافی و درباری و شوهرانشان از ارکان مملکت بودند، در منزل وی حضور به هم رسانند.

ایشان هم برحسب عادت این گونه خانواده ها برای رفتن به این گونه مجالس خود را برای روز موعود آماده کردند.

زنان اشراف مصر بهترین لباسها و دلنشین ترین آرایش ها را تدارک دیدند و به مجلس زلیخا در آمدند، اما هدف یک یک آنان این بود که یوسف را ببینند و ببینند آن جوانی را که ملکه مصر عاشقش شده، از چه تیپی است، و تا چه حد زیباست که توانسته دل زلیخا را صید کند و اورا رسوای خاص و عام گرداند.

زلیخا هم جز این هدفی نداشت که آن روز میهمانان همگی یوسف را ببینند تا حق را به جانب او دهند و معذورش دارند، و خودشان مانند او به دام عشق یوسف بیفتند و دیگر مجال برای بدگوئی او نداشته باشند، و در نتیجه از شر زخم زبانهایشان راحت و از مکرشان ایمن شود.

البته اگر کسی غیر از زلیخا بود جا داشت از این که دیگران رقیب عشقش شوند بترسد و یوسف را به کسی نشان ندهد ولی زلیخا از این جهت خیالش راحت بود، چون یوسف غلام او بود، و او خود را مالک و صاحب یوسف می پنداشت، چه عزیز مصر یوسف را برای او خریده بود.

از سوی دیگر می دانست که یوسف کسی نیست که به میهمانان او رغبتی نشان دهد، چه رسد به این که عاشق یکی از آنها شود. او تا کنون در برابر زیبائی های خود زلیخا تسلیم نشده بود، و آن وقت چگونه تسلیم دیگران شود؟ او در مقابل این گونه هوا

ها و امیال عزت و عصمتی بی نظیر داشت!

چو رخ ببینی و دست از ترنج بشناسی؟!

پس از آن که زنان اشراف مصر نزد ملکه جمع شدند، و هرکس در جای مخصوص خود قرار گرفت و به احوال پرسی و انس و گفتگو پرداختند، رفته رفته موقع خوردن میوه شد، دستور داد به هریک از آنان یک کارد تیز که قبلاً تهیه دیده بود، دادند و بلافاصله میوه ها را تقسیم کردند، و در همین موقع که همه مشغول پوست کندن میوه شدند، دستور داد یوسف، که تا آن موقع پنهان بود، در آن مجلس درآید.

به محضی که یوسف وارد شد، تو گوئی آفتابی درخشیدن گرفت، و چشم حضار که به او افتاد عقل ها از سرشان پرید، و حیرت زده، مسحور جمال او شدند، و در نتیجه از شدت بهت زدگی و شیدائی با کاردهای تیز دستهای خود را بجای میوه بریدند!

این اثر و خاصیت شیدائی و دلدادگی است!

وقتی نفس آدمی مجذوب چیزی شد، آن هم به طوری که علاقه و یا ترس نسبت به آن از حد گذشت، دچار اضطراب می گردد، و اگر از ایــن هم بیشتر شد، دچار بهت زدگی، و بعد از آن دچار خطر مرگ می گردد. در حالی که بهت زده باشد و مشاعر خود را از دست دهد دیگر نمی تواند تدبیر قوای خود و زمام اعضای بدن خود را در دست داشته باشد، و چه بسا در این لحظه با سرعت هرچه تمام تر خود را به سوی همان خطری که از آن مبهوت شده بود، پرتاب کند و یا مثلاً با پای خود به دهان شیر رود، و چه بسا برعکس، حرکت را فراموش کند، و مانند جمادات که حرکتی ندارند بدون حرکت بایستد، وچه بسا کاری کند که قصد آن را ندارد، و نظایر این حوادث در صحنة عشق و محبت بسیار و حکایات عشاق روزگار که سرانجامشان به چه جنونی انجامیده، معروف است!

زلیخا دستش را نبرید!

مطلبی که در بالا گفتیم، همین فرق میان زلیخا و سایر زنان اشرافی مصر بود، چه مستغرق بودن زلیخا در محبت یوسف به تدریج صورت گرفت، به خلاف زنان اشراف که در مجلس زلیخا به طور ناگهانی به یوسف برخوردند، و در نتیجه پرده ای از جمال یوسف بر دلهایشان افکنده شد، و از شدت محبت عقل هایشان پرید و افکار و مشاعرشان را به کلی مختل ساخت، و در نتیجه ترنج را از یاد بردند و به جای آن

دستهای خود را قطع کردند و نتوانستند کنترل خود را حفظ نمایند، و نتوانستند از بیرون افتادن آنچه که از محبت یوسف در دل داشتند خودداری کنند و بی اختیار گفتند:

« حاشَ لله ! ما هذا بَشَراً ، اِن هذا اِلاّ مَلَکٌ کَریمَ !

از خدا بدور ! این که بشر نیست!

این فرشته ای است، فرشته ای زیبا ! »

با این که مجلس در خانة شاه و در دربار سلطنتی منعقد شده بود، و در چنین مجلسی جا نداشت که میهمانان این طور گستاخی کنند، بلکه جا داشت نهایت ادب و وقار را رعایت نمایند، و نیز لازم بود حرمت زلیخا عزیزة مصر را رعایت کرده و حشمت موقعیت او را نگه دارند، بعلاوه خود از اشراف و زنانی جوان و صاحب جمال و صاحب شوهر بودند، و چنین زنانی پرده نشین نمی بایست این چنین نسبت به یک مرد اجنبی اظهار عشق و محبت کنند! همة این ها جهاتی بود که می بایستی مانع گستاخی آنان شود.

بعلاوه، مگر همین زنان نبودند که دنبـــال سر زلیخا ملامـــت ها نمودند و اورا به باد مذمـــت می گرفتند، با این که زلیخا سالها با چنین آفتی فتان همنشین بود، و آن وقت چطور گفته های خود را فراموش کرده و با یک بار دیدن یوسف به این حالت افتادند.

از این هم که بگذریم جا داشت از یکدیگر رودربایستی کنند و از عاقبت فضیحت باری که زلیخا بدان مبتلا شده بود، پرهیز نمایند، و علاوه بر همه این ها، آخر یوسف ( یک مرد اجنبی) در آن مجلس حضور داشت، و رفتار و گفتار آنان را می دید، از او چطور شرم نکردند؟

جواب همة این ها یک کلمه است!

و آن این است که دیدن ناگهانی یوسف و مشاهدة آن جمال بی نظیر خط بطلان بر همة این حرف ها کشید، و آن چه که قبلاً با خود رشته بودند (که در مجلس چنین و چنان رعایت ادب کنیم،) همه را پنبه کرد، و مجلس ادب و احترام را به یک مجلس عیش مبدل ساخت، که هرکه هرچه در دل دارد برای جلسای آن در میان گذاشته و از این که درباره اش چه خواهند گفت، پروا نکند، لذا بی پرده گفتند: « حاش لله ! این جوان بشر نیست، او فرشته ای زیباست!»

آری این گفتار همان بانوانی است که در همین نزدیکی دربارة زلیخا می گفتند: « همسر عزیز از غلام خود کام می خواهد و فریفته او شده است، و ما اورا در گمراهی آشکار می بینینم ! »

و در حقیقت آن حرفشان بعد از این گفتارشان، خود عذرخواهی و پوزشی از ایشان بود، و مفادش این بود که آن بدگوئی ها که ما به دنبال سر زلیخا می گفتیم، در صورتی که یوسف بشری معمولی بود همه حق و به جا بود، ولی اینک فهمیدیم که یوسف بشر نیست، وانسان وقتی سزاوار ملامت و مذمت است که علیرغم این که می تواند حاجت طبیعی خود را با آنچه که در اختیار دارد برآورد، با یک اجنبی مراوده کند، و اما در صورتی که جمال آن شخص اجنبی جمالی بی مانند باشد، به حدی که از هر بیننده ای عنان اختیار را بگیرد، دیگر سزاوار مذمت و در عشقش مستحق هیچ ملامتی نیست!

به همین جهت بود که ناگهان مجلس منقلب شد، و قیود و آداب همه به کنار رفت، و نشاط و انبساط وادارشان کرد که هریک آنچه از حسن یوسف در ضمیر داشت، بیرون بریزد، خود زلیخا هم رودربایستی را کنار گذاشته و اسرار خود را بی پرده فاش ساخته و بگوید:

« این که می بینید همان بود که

مرا دربارة آن ملامت می کردید!

آری ، من او را به سوی خود خواندم

ولی او عصمت به خرج داد! »

آنگاه بار دیگر عنان از کف داد و به عنوان تهدید گفت:

« اگر آن چه دستورش می دهم انجام ندهد

به طور مسلم به زندان خواهد افتاد!

و یقیناً در زمرة مردم خوار و ذلیل در خواهد آمد! »

این بگفت تا هم مقام خود را نزد میهمانان حفظ کند، و هم یوسف را از ترس زندان به اطاعت و انقیاد وادار سازد.

دل یوسف مالامال از عشق خدا بود!

و امّا یوسف، نه کمترین توجهی به آن رخساره های زیبا و آن نگاه های فتان نمود و نه التفاتی به سخنان لطیف و غمزه های طنازشان کرد، و نه تهدید هول انگیز

زلیخا کمترین اثری دردل او گذاشت.

دل یوسف همه متوجه جمالی بود فوق جمال ها و خاضع در برابر جلالی بود که هر عزت و جلالی در برابرش ذلیل است، لذا در پاسخشان یک کلمه حرف نزد و به گفته های زلیخا که روی سخنش با او بود هیچ توجهی نکرد بلکه به درگاه پروردگارش روی آورد و گفت:

« بار الهآ !

زندان نزد من بهتر است، از آنچه که اینان مرا بدان دعوت می کنند!

و اگر تو کیدشان را از من نگردانی

دلم به سوی آنان متمایل می شود،

و از جاهلان می گردم ! »

سخت ترین ساعت زندگی یوسف

اگر کلام بالا را با آن حرفی که در مجلس مراوده در جواب زلیخا زد و گفت:

« پناه به خدا !

او پروردگار من است، که منزلگاهم را نیکو ساخت،

و به درستی که ستمکاران رستگار نمی شوند! »

مقایسه کنیم، از سیاق آن می فهمیم که در این مجلس به یوسف سخت تر گذشته است تا آن مجلسی که آن روز پیشین با حرکات تحریک آمیز زلیخا مواجه بود. چه آنجا او بود و کید زلیخا، ولی امروز در برابر کید و سوء قصد جمعی قرار گرفته بود، و بعلاوه واقعة آن روز واقعه ای بود که در خلوت صورت گرفت، و خود زلیخا هم در پنهان داشتن آن اصرار داشت، ولی امروز همة آن پرده پوشی ها کنار رفته و در برابر جمع کثیری از زنان شهر باید معاشقه می کرد. آنجا یک نفر زلیـــخا بود ولی اینجا عدة زیادی اظهار عشق و محبت می کنند، و آنجا اگر شرایطی زلیخا را برای گمراه کردن او مساعدت می کرد، اینجا شرایط و مقتضیات و عده بیشتری علیه او در کارند.

لذا در آنجا تنها به خدا پناه برد، ولی اینجا رسماً به درگاه خدای سبحان تضرع نمود و در دفع کید ایشان از او استمداد نمود، و خدا هم دعایش را مستجاب کرد و کید ایشان را از او برگردانید!

-آری خدا شنوا و داناست!

نکاتی درباره طرح مجلس زلیخا

از عبارات آیات چنین بر می آید که یوسف تا آن ساعت که زلیخا دستور داد بیرون آید و خود را به زنان اشراف نشان دهد، از نظر زنان مهمان پنهان بوده است، یا در جای خاص مثل اطاق خلوتی که به اطاق پذیرائی راه داشته ، نگهداری می شده است، زیرا می بینیم زلیخا به یوسف دستور می دهد:

-« بیرون آی بر ایشان ! »

از سیاق آیات استفاده می شود که این نقشه زلیخا مکری بود در مقابل مکر زنان مصر، تا ایشان را رسوا سازد و زبانشان را از ملامت قطع کند، و بفهمند که یوسف چه بر سر او آورده است!

و این نقشه بسیار ماهرانه تنظیم شده بود، چه برنامة ملاقات را طوری چیده بود که قبلاً برای هریک متکائی تهیه نموده بود، و به دست هر یک کاردی داده بود، و در همة این لحظات یوسف را از نظر آنان پنهان داشته بود، و یکباره اورا به مجلس آورده و به طور ناگهانی به ایشان نشان داده بود تا یکباره عقل ها را از دست بدهند و مدهوش جمال بدیـــع یوسف قرار گیرند و در نتیجه کاری کنند که آدم عاقل و هشیار چنین کاری نمی کند، و همین شاهد بی عقلی آنان شود، و آن این است که با دیدن او دست های خود را به جای ترنج قطع کنند، آن هم نه یک نفر و نه دو نفر بلکه همگی آنان دست خود را قطع کرده بودند!

چرا زنان مصر یوسف را به فرشته تشبیه کردند؟

زنان اشراف وقتی خود را در برابر یوسف دیدند، یکباره گفتند:

« پناه بر خدا !

این بشر نیست!

این نیست مگر فرشته ای زیبا ! »

آغاز جمله را با " حاشَ ِلله ! " بیان کردند که تقدیس خداست در امر یوسف. تقدیس خدای سبحان ادبی است که معتقدین به خدا در هر امری که در آن تنــزیه و تبــرئه برای کسی اثبات کنند به زبان می آورند.

در جملة فوق بشریت را از یوسف نفی و فرشته بودن را برایش اثبات کردند. البته این حرف ناشی از اعتقادی بود که به طور کلی معتقدین به خدا که یک فرقه از آنان بت پرستانند، بدان معتقد بودند، و آن این بود که خداوند فرشتگانی دارد که موجوداتی شریفند و مبدأ هر خیر و سعادتند، و زندگی هر موجود زنده و علم و جمال و سایر کمالات مورد آرزوی بشر از ناحیة آنان ترشح می شود، و در نتیجه خود ایشان دارای تمامی جمال ها و زیبائی های صوری و معنوی اند، و اگر فرضاً به صورت بشر مجسم می شوند در حسن و جمالی در می آیند که به هیچ مقیاسی قابل اندازه گیری نیستند.

بت پرستان آنها را به صورت انسان تصور می کردند، البته انسانی در نهایت حسن و جمال.

شاید همین اعتقاد سبب بوده که به جای توصیف حسن و جمال و چشم و ابروی یوسف، اورا فقط به فرشته ای کریم و زیبا تشبیه کرده اند، با اینکه آتشی که در دلهایشان افروخته شده بود، به دست حسن صورت و زیبائی منظر یوسف افروخته شده بود، ولی می بینیم از حسن او سخنی نگفتند بلکه اورا فرشته ای کریم نامیدند تا هم به حسن صورت او اشاره کرده باشند و هم به حسن سیرتش، وهم به جمال ظاهر و هم به جمال باطن .... ( و خدا داناتر است!)

از اینکه زنان مصر گفتند که این فرشته است، به منظور حق دادن به زلیخا و معذور داشتن او نبود بلکه بدون اختیار و به طور قهری در مقام مدح یوسف و مجذوبیت و شیدائی خود زدند، بدون اینکه توجه داشته باشند که این کلام مایة رسوائی ایشان است.

همسر عزیز هم هرگز حاضر نبود بدون مقدمه بگوید چرا مرا ملامت می کنید، لذا پس از آنکه آنها را عملاً به بریدن دست به جای ترنج و همچنین به بیان چنین عبارتی رسوا و مفتضح کرد، آن وقت گفت:

-این بود آنچه درباره اش مرا ملامت می کردید!

و زلیخا این حرف را زمانی زد که کسی چاره ای جز تصدیقش نداشت. و او این کار را کرد که خود یوسف جواب زنان مصر را بدهد و خودش جواب باشد برای ملامت های آنها، و بفهمند که عشق به چه کسی باعث شده که او شرافت و آبروی دودمان شاهی و عزت شوهرش و عفت خودش را به باد بدهد.

اعتراف زلیخا

آنگاه، پس از این اشاره و نشان دادن یوسف، اعتراف کرد به این که با یوسف مراوده داشته است، . گفت من او را دنبال کرده بودم، اما او دست از عفت خود برنداشت، و خواستار عصمت و پاکی بود!

و اگر زلیخا چنین بی پروا دل خود را برای آنان سفره کرد و رازی را که در پرده نگهداشته بود، بیرون ریخت، برای این بود که دید دل های همه مانند دل او شیدا شده است، و چون همه را همدرد و همرنگ خود یافت شروع کرد به درد دل کردن و این جزئیات را در جملة کوتاهی فهماند:

« من از او کام خواستم و او خویشتن داری کرد!»

زلیخا به تهدید متوسل می شود!

قرآن مجید پس از بیان جریان آن روز مجلس زلیخا و علنی شدن اسرار نهان او، تصمیم قطعی زلیخا را بر تهدید و اجبار علیه یوسف بیان می کند و می فرماید:

« گفت:

من از او کام خواستم،

او خویشتن داری کرد.

اگر بدانچه بدو فرمان می دهم عمل نکند،

به طور قطع زندانی و خوار می گردد! »

زلیخا بدین وسیله خود را مستحق نشان داد و در آخر، تصمیم خود را برای آنان گفت که از یوسف دست بردار نخواهد بود. و بدین وسیله به یوسف نیز فهماند که او را بر موافقت خود مجبور خواهد ساخت، و اگر مخالفت کند سیا ستش خواهد کرد، و این تصمیم و عزم جزم اوست! و چنین قدرتی را در خود می بیند که بتواند او را در برابر خواستة خود تسلیم سازد، و اگر استنکاف ورزد از همین الان خود را آمادة رفتن به زندان سازد، و آن وقت است که این زندگی شاهانه و مرفهش به سیاه چال زندان تبدیل خواهد شد ، و این روزگار عزت و آزادی به خواری و ذلت مبدل می شود.

این نحوه گفتار به خوبی نشان می دهد که او هم خواسته از بی رگی به زنان مصر عزت و مناعت بفروشد و هم یوسف را تهدید نماید.

این تهدید از آن صحنه سازی که در روز مراوده قبلی کرده بود و از شوهرش تقاضا کرده بود که یوسف را به زندان افکند، شدیدتر و هول انگیز تر است، چه در آن روز کیفر را میان زندان و عذاب شدید مردد کرد ولی اینجا میان زندان و خواری را جمع کرد. و نیز در آنجا از شوهر تقاضا کرد او را کیفر کند ولی در اینجا دیگر خودش رأساً تصمیم گرفت این کار را بکند و جای تردید هم نگذاشت، و به یوسف فهمانید که آن قدر در دل شوهرش نفوذ دارد که بتواند او را به هرچه که می خواهد وادار سازد.

و یوسف به خدا متوسل می شود!

زلیخا و زنان مصر خیال می کردند که نظر یوسف را به سوی خود جلب می کنند ، و با این اعتراف ها و تهدیدها او را به پا در خواهند آورد ولی یوسف کمترین توجهی به آنها نکرد، و حتی به یک کلمه هم زبان نگشود، بلکه توجه خود را به درگاه خدای متعال معطوف داشت، و با قلبی که جز خدا چیزی در آن جا نداشت رو به سوی خدای مالک قلب ها کرد وگفت:

« - رَبِّ السِّجنَ اَحَبُّ اِلَیَّ مِمّا یَدعوُنَنی اِلَیهِ ...!»

پروردگارا! زندان برای من خوشتر است از آن چه مرا بدان می خوانند!»

این کلام یوسف دعا و نفرین به خود نبود و او نمی گفت که خدایا مرا با انداختن به زندان از شر اینان خلاص کن بلکه بیان حال خود در برابر تربیت الهی بود و می خواست عرض کند:

معنای آیه قرآن مجید چنین است:

-پروردگارا! اگر من میان زندان و آنچه که اینان مرا بدان می خوانند، مخیر شوم، زندان را اختیار می کنم، و از تو درخواست دارم که سوء قصد اینان را از من بگردانی، چه اگر تو کید ایشان را از من نگردانی، از جای کنده می شوم و به سوی آنان میل می کنــــم و در نتیجه از جاهــلان می گردم، چه من اگر تاکنون شر ایشان را از خود دور

داشته ام به وسیلة علمی بوده که تو به من تعلیم فرمودی، و اگر افاضة خود را ازمن دریغ فرمائی من مثل سایر مردم جاهل می شوم و در مهلکة عشق و هوسبازی قرار می گیرم!

عادتاً محال به نظر می رسد که زنان مصر از یوسف جمالی را ببینند که از خود بی خود شوند و عقل و شعور خود را از دست بدهند و دستهای خود را بجای ترنج پاره کنند و آنگاه به هیچوجه متعرض او هم نشوند، و تنها خواهش کنند که دل زلیخا را به دست آورد، و بعد برخاسته و به خانه های خود بروند، چنین چیزی عادتاً ممکن نیست، بلکه عادت حکم می کند به اینکه از مجلس خارج نشده باشند مگر آنکه همان بلائی که بر سر زلیخا آمد بر سر ایشان هم آمده باشد، و در علاقه به یوسف به حد عشق رسیده باشند، همانطور که زلیخا رسید، واز آن به بعد از خواب و خوراک افتاده و صبح و شام به یاد وی باشند، و جز او غمی نداشته باشند. جان خود نثار قدمش می کردند، و او را به هر زینتی که در وسع و طاقتشان بود به طمع می انداختند، و خود را بر سر راهش قرار می دادند و متاع خود را براو عرضه می داشتند، و با تمام قدرت و استطاعت خود سعی می کردند تا به وصال او نایل آیند.

باید توجه داشت که آن نیروی قدسی که یوسف به وسیلة عصمت و پاکی خود را در چنین موقع خطیری حفظ کرد، مثل یک امر تدریجی بوده که خداوند آناً فآناً به وی افاضه می فرمود، زیرا اگر یک امر دفعی می بود، دیگر معنا نداشت در هر گرفتاری و خطری که عفت او را تهدید می کرد، به خدا مراجعه کند، و از خدا مدد بطلبد.

این نیروی قدسی از قبیل علوم و از سنخ معارف بوده است، به دلیل این که یوسف می گوید:

« اگر مرا نگه نداری از جاهلان می شوم! »

و اگر غیر این بود باید می گفت: « از ظالمان می شوم!» همچنانکه به همسر عزیز همین را گفت که: « ظالمان رستگار نمی شوند!»

یوسف در زندان و آغاز دعوت پیامبری

اشاره

مستند: آیه35تا43سورة یوسف "ثُمَّ بَدا لَهُم مِن بَعدِ ما رَأوُا الآیاتِ لَیَسجُنُنَّهُ حَتی حِینٍ ...." المیزان ج21ص271

دوران طولانی زندگی یوسف در زندان

قرآن مجید در آیات فوق شرح آن قسمت از زندگی حضرت یوسف علیه السلام را نقل می کند که درباریان مصر تصمیم گرفتند تا مدتی او را به زندان بیندازند.

از عجایب مقدرات الهی این است که همین زندان رفتن مقدمه ای برای تقرب یوسف به دربار پادشاه مصر گردید و سرانجام به عزیزی مصر رسید... قبل از این ماجرا یک بار دیگر نیز به چاه افتادن یوسف را خداوند وسیله ای برای راه یافتن او به خانة عزیر مصر قرار داده بود!

راه رسیدن یوسف به دربار در مرحلة اول چنین مقدر بود که در خردسالی به چاه بیفتد و از آن راه به صورت غلام بچه ای ناشناس وارد دربار شود و در آنجا آن شگفتی های تربیت الهی را از خود نشان دهد و بزرگ شود، زیرا اوبه عنوان یک پیغمبر زاده یا بزرگ شده در خانوادة پیامبر به طور علنی امکان ورود به دربار شاهان را به سادگی پیدا نمی کرد!

در مرحلة دوم که مقدمة سلطنت یوسف در مصر شد نیز همین تقدیر جریان یافت زیرا غلامی که در دربار بزرگ شده بود نمی توانست مقدرات یک کشور را به دست گیرد و بزرگان مملکت هم او را قبول کنند، مگر این که از راه دیگر به دلالت وحی الهی

که اورا تعلیم می داد هنر خود را بروز دهد و کشور را از مرحلة عسرت و بدبختی نجات بخشد و همگی قبول نمایند که او لیاقت ادارة مملکت را دارد، و آن وقت به سلطنت برسد و مؤثر آثار باقی در هدایت قوم باشد!

قرآن مجید، آغاز دعوت یوسف علیه السلام را به دین توحید در همین زندان نشان می دهد، و با بیان عجیبی نقل می کند که چطور برای اولین بار یوسف خود را معرفی میکند که از دودمان ابراهیم و اسحق ویعقوب است!

دلیل زندانی شدن یوسف

بعد از مشاهدة آیات و شواهدی که بر طهارت و عصمت یوسف گواهی می داد، مانند: شهادت کودک، پاره شدن پیراهن یوسف از عقب، قضیه زنان مصر و بریدن دست ها، اعتراف زلیخا نزد زنان مصر، و شواهدی که به برائت و عفت او گواهی می داد، برای عزیز مصر و همسرش و درباریان و مشاورینش رأی جدیدی پیدا شد، و آن این بود که تا مدتی یوسف را زندانی کنند، تا مردم داستان مراودة زلیخا را که مایة ننگ و رسوائی دربار شده بود، فراموش نمایند.

عزیز و اطرافیانش بر این تصمیم قسم خوردند.

از این جا معلوم می شود که اگر چنین تصمیم گرفته اند برای این بوده که دودمان و دربار عزیز را از رسوائی تهمت و ننگ حفظ کنند و شاید این غرض را هم داشته اند که ناموس عموم مردم را حفظ کرده باشند، و اجازه ندهند مردم، مخصوصاً زنان مصر مفتون حسن و جمال وی گردند، آن هم حسنی که همسر عزیز و زنان اشراف مصر را شیدای خود کرده بود، و چنین حسن فتانی اگر آزاد گذاشته می شد به طبع خود در مصر بلوائی به راه می انداخت.

لکن از این که یوسف در زندان به فرستادة پادشاه گفت - برگرد و به عزیز بگو که موضوع قطع کردن دست زنان چه بوده است؟ - و وقتی عزیز از زنان پرسید که - موضوع کامجوئی شما از یوسف چه بود؟ زنان اشراف جواب دادند - پناه بر خدا، ما هیچ خطائی از او سراغ نداریم! و این که همسر عزیز بالاخره اعتراف کرده و گفته است - الان حق برملا شد و من بودم که اورا به مراوده دعوت می کردم، و او از صادقان بود . . . از همة این ها بر می آید که زلیخا بعد از زندانی شدن یوسف امر را بر شوهر خود مشتبه کرده بود، و اورا بر خلاف واقع معتقد و یا لااقل نسبت

به واقع امر به شک و شبهه انداخته بود. و خلاصه آن چنان زلیخا در دل شوهرش تسلط و تمکن داشت که با دیدن همة آن آیات، او را بر خلاف همة آن آیات و شواهد معتقد ساخته بود.

و بنابر این می توان گفت که زندانی شدن یوسف هم به دستور یا توسل و توطئة همین زن بوده است و او بوده که این پیشنهاد را کرده است تا تهمت مردم را از خود دفع کند و هم این که یوسف را بر جرأت و مخالفتش ادب نماید، باشد که از این به بعد به اطاعت و انقیاد وی در آید، زیرا عبارتی هم که نزد زنان اشراف به کار برد و گفت: " اگر آن چه می گویم نکند...،" بر این معنا دلالت دارد.

رفقای زندان یوسف

قرآن مجید، اتفاقاتی را که در زمان زندان یوسف اتفاق افتاده و مقدمة وقایع و حوادث مهم آتی گردیده با این موضوع شروع می کند که همزمان با زندانی شدن یوسف، دو نفر دیگر از بردگان پادشاه نیز زندانی شدند....

از این دو نفر زندانی همین قدر می دانیم که از بردگان شاه بوده اند، آن هم به دلیل عبارتی که قرآن در شناسائی آنها به کار برده و کلمة " فتی" است، و نیز بعداً می دانیم که یکی از آنها به دربار برمی گردد. ولی جرم آنها چه بوده در اهمیت نقل ماجرا دخالتی و اهمیتی نداشته است. و آنچه اهمیت دارد این است که این افراد مدتی در زندان با یوسف بوده اند، و بعد از گذشت زمانی خواب دیده اند و آنرا به یوسف نقل کرده اند. یوسف در معرفی آنها عبارت "- ای رفقای زندان من ! " را به کار برده است، و این عبارت چنین مفاهیمی را برای ما می رساند. و همچنین عبارتی که آنها در معرفی یوسف خطاب به او گفتند: " ما شمـــا را از نــیکوکاران می یابیم! " نشانه ای از شخصیت آنها و فهم و دریافتشان است که از یوسف نشانه هائی دیده اند، و اهل شناخت هم بوده اند.

از مشاغل بعدی که یکی از آنها در دربار مصر یافته معلوم می شود که این شخص از محارم دربار بوده یا بعداً می شود زیرا جریان تذکر یوسف به او برای رسانیدن پیغامش به شاه و همچنین حضور او در محلی که شاه خوابش را تعریف کرده و او از شاه خواسته که یوسف را برای تعبیر خواب دعوت کند همة اینها می رساند که مقام و موقعیت او در دربار شاخص بوده است.

حتی برخی از مفسرین که براساس روایاتی نقل کرده اند که آن دو نگهبان یا

گماشته برای یوسف بودند صحیح به نظر نمی رسد، زیرا قرآن مجید می فرماید - یوسف به آن نفری که نجات پیدا می کرد گفت که موضوع مرا با اربابت در میان بگذار! - موضوع " نجات پیدا کردن" نشان می دهد که آنها واقعاً زندانی بوده اند و همچنانکه گفتیم مدتی در زندان با یوسف رفیق و آشنا شده اند و یکی از آنها از زندان نجات پیدا کرده است و دیگری کشته شده است.

تعبیر خواب زندانیان

یوسف علیه السلام وقتی ملاحظه کرد که آن دو نفر زندانی زمینة مساعدی دارند و یوسف را از نیکوکاران می دانند برای نخستین بار خود را معرفی کرد و آنگاه به تبلیغ آن ها پرداخت و نهایتاً اقدام به تعبیر خواب آن دو تن کرد و گفت:

« ای رفقای زندان من !

اما یکی از شما ساقی شراب شاه خواهد شد،

و اما دیگری به دار آویخته می شود تا مرغان مغز اورا بخورند! »

قرآن مجید عکس العمل این دو نفر و مسائل بعد از این تعبیر را از جهات مختلفی مطرح می کند. نخست عکس العمل فردی را نشان می دهد که خبر مرگ خود را شنیده است:

« این مرد که تعبیر خواب خود را شنید،

برای رهائی از خطر، خواب را به دروغ منکر شد،

یوسف گفت:

چنین حکم شده است! »

و این که قرآن می فرماید: " در قضای الهی راجع به امری که سؤال کردید چنین حکم شده است، " خالی از اشعار بر این نکته نیست که یکی از آن دو نفر بعد از شنیدن تأویل رؤیای خود آن را تکذیب کرده و گفته است که من چنین خوابی را ندیده بودم.

در روایات اسلامی چنین نقل شده که نفر دومی به یوسف گفت: من در آنچه برایت تعریف کردم دروغ گفتم و چنین خوابی را ندیده بودم . یوسف در جوابش گفت: تأویلی که از من خواستید حتمی و قطعی شده و دیگر راه فراری از آن نیست!

درخواست یوسف از زندانی نجات یافته

خداوند متعال در قرآن چنین خبر می دهد که یوسف به آن کسی که می پنداشت او به زودی نجات می یابد گفت:

منظور یوسف علیه السلام این بود که آن مرد چیزی به شاه بگوید که عواطف او را تحریک کند و شاید به وضع یوسف رقتی آورد و او را از زندان نجات دهد.

عبارتی که در قرآن کریم به کار رفته باعث تفسیرهائی شده که بعضی از آن ها از این عبارت طوری فهمیده اند که وقتی یوسف از آن مرد درخواست یادآوری کرد، خدا را فراموش کرد و به انسان متوسل شد، لذا خدا به خاطر این فراموشی اورا تنبیه کرد و سالهای متمادی دیگر در زندان بماند.

آیه چنین است:

« آنگاه یوسف از رفیقی که معتقد بود نجات خواهد یافت،

درخواست کردکه مرا نزد آقای خودت یاد کن!

ولی شیطان یاد آوری به آقایش را از یاد او برد و

یوسف سالی چند در زندان بماند. »

اینکه برخی گفته اند که " شیطان یاد پروردگار یوسف را از دل او ببرد و لاجرم برای نجات یافتن از زندان دست به دامن غیر خدا زد و به همین جهت خدا عقابش کرد و چند سال دیگر در زندان بماند،" حرف صحیحی نیست، زیرا با نص قرآن مخالفت دارد، زیرا اولاً در قرآن خداوند تصریح فرموده که یوسف از مخلَصین بوده است و نیز تصریح شده که مخلَصین کسانی هستند که شیطان در آنها راه ندارد.

و این نکته بسیار مهم را باید توجه کرد که:

اخلاص برای خدا باعث آن نمی شود که انسان به غیر خدا و سبب های دیگر متوسل نشود؛ چه این از نهایت درجه نادانی است که آدمی توقع داشته باشد به طور کلی اسباب لغو هستند و انسان مقاصد خود را بدون اسباب باید انجام دهد! بلکه تنها اخلاص سبب می شود که انسان به سبب های دیگر غیر از خدا دلبستگی و اعتماد نداشته باشد!

⁽¹⁾

آغاز دعوت پیغمبری یوسف در زندان

قرآن مجید شروع دعوت پیامبری حضرت یوسف علیه السلام را در زندان در آیات فوق شرح می دهد، زمانی که دونفر از رفقای زندان او خواب دیدند و برای تعبیرش سراغ یوسف آمدند:

« و با یوسف دو جوان دیگر هم زندانی شدند،

یکی از آنها گفت:

دیگری گفت:

و مرغان هوا از آن به منقار می خورند.

تو مارا از تعبیر آن آگاه کن،

که تو را از نیکوکاران می بینیم ! »

آنچه دربارة محتوای خواب آن ها گفتنی است آیه روشن است ولی از نظر تاریخی، تأثیر آتی تعبیر آن و مسائل مربوط به تعبیر آن، مخصوصاً آن چه آنها در آخر گفتار خودشان گفتند، اهمیت پیدا می کند. آنها گفتند: " معتقدیم که تو از نیکوکاران هستی! "

این نکته زمینه ای است مناسب برای دعوت یوسف علیه السلام، زیرا اولاً در مدت زندان معلوم میشود این دو نفر یوسف را از دو جنبه شناخته اند، یکی اینکه می تواند خواب تعبیر کند و دیگر این که او آدم نیکوکار و محسنی است.

چه ارتباطی میان درخواست تعبیر خواب با نیکوکار بودن یوسف وجود دارد؟

شاید این بدان جهت است که مردم نوعاً نیکوکاران را دارای دل هائی پاک و نفوسی تزکیـــه شده می دانند، و چنین معتقدند که این گونه افراد زودتر از دیگران به روابط امور و جریان حوادث منتقل می شوند، و انتقالشان هم از انتقال دیگران به صواب

نزدیک تر است.

آن دو نفر نیز گفتند که ما معتقدیم تو از نیکوکارانی! و امور تعبیر خواب و اسرار نهانی امثال آن بر نیکوکاران پوشیده نیست. نیکوکاران با صفای دل و پاکی نفسشان چیزهائی را درک می کنند که دیگران از درک آن عاجزند.

مفاد اولین دعوت دینی یوسف "ع" در زندان

وقتی آن دو رفیق زندانی یوسف با حسن ظنی ناشی از دیدن سیمای نیکوکاران در چهرة یوسف علیه السلام به آن جناب روی آوردند، و درخواست کردند که وی خوابهایشان را تعبیر کند، یوسف علیه السلام فرصت را برای اظهار و فاش کردن اسرار توحید که در دل نهفته می داشت، غنیمت شمرده و از موقعیتی که پیش آمده بود برای دعوت به توحید و به سوی پروردگارش که علم تعبیر را به او افاضه فرموده بود، استفاده کرد و گفت:

« من شما را از آن پیش که طعام آید و تناول کنید،

به تعبیر خوابهایتان آگاه می سازم،

که این علم را خدای من به من آموخته است !

زیرا که من آئین گروهی را که به خدا بی ایمان و به آخرت کافرند، ترک گفتم!

و از آئین پدرانم - ابراهیم خلیل، اسحق و یعقوب، پیروی می کنم!

در آئین ما هرگز نباید چیزی را باخدا شریک گردانیم!

این توحید و ایمان و یگانگی خدا فضل و عطای خداست بر ما !

و بر همة مردم،

لکن اکثر مردمان شکر این عطا را بجای نمی آورند ! »

یوسف چنین ادامه داد:

« ای رفقای زندان من!

آیا خدایان متفرق بی حقیقت بهتر و در نظام خلقت مؤثرترند،

یا خدای واحد قاهر و غالب بر همة قوای عالم وجود ؟

آنچه شما غیر از خدا می پرستید،

اسماءِ بی حقیقت و الفاظ بی معنی است،

که شما خودتان و پدرانتان ساخته اید!

خدا هیچ نشانة الوهیت و اثر خالقیت در آن خدایان باطل ننهاده است،

و تنها حکمفرمای عالم وجود خداست!

او امر فرموده است:

-جز آن ذات یکتا را نپرستید!

این آئین محکم است!

لکن اکثر مردم از روی جهالت بر این حقیقت آگاه نیستند! »

یوسف بار اول نشان داد که اگر مهارتی در باب تعبیر خواب دارد، مهارتی است که پروردگارش به او تعلیم داده است.

گفت: سزاوار نیست که برای چنین پروردگاری شریک قائل شویم!

یوسف علیه السلام به بهانة این پیش آمد نخست مقداری دربارة توحید ونفی شرکاء صحبت کرد و آنگاه به تعبیر خواب آنها پرداخت.

یوسف در پاسخ آن دو گفت:

-هیچ طعامی - به عنوان جیرة زندانیان - برای شما نمی آورند مگر آنکه من تأویل و حقیقت آن رؤیا و سرانجام آن را برای شما بیان می کنم.

من به این اسرار آگاهی دارم،

همین خود شاهد صدق من در دعوت من است به توحید!

یوسف خود را معرفی کرد!

یوسف نخست گوشزد کرد که علم به تعبیر خواب و خبر دادن از تأویل احادیث ( یعنی صورت واقع گرفتن آنها) از علوم عادی و اکتسابی نیست که هرکس بتواند آن را فرا گیرد، بلکه این علمی است که پروردگار من به من موهبت فرموده است.

آنگاه دلیل این معنی را بیان می کند و می گوید:

بلکه ملت پدرانم ابراهیم و اسحق و یعقوب را پیروی کرده ام!

من دین شرک را رها کرده و دین توحید را پیروی کرده ام!

این کلام را که خداوند متعال در قرآن مجید از قول یوسف علیه السلام نقل فرموده، اولین باری است که یوسف در مصر خود را و نسب خود را معرفی کرده، و اظهار داشته که از اهل بیت ابراهیم و اسحق و یعقوب است.

یوسف در تمام مدت چندین سال از دوری پدر، افتادن به چاه، طی دوران کودکی و رشد و جوانی در دربار عزیز مصر، در روزهائی که زلیخا و زنان اشراف برای کامجوئی او را احاطه کرده اند، روزهائی که شاه و درباریان به تهمت واهی او را زندانی می کردند، در هیچ موقف و موطنی خود را نشان نداده بود، و نگفته بود که از چه اصل و نسبی است، و مأموریتش چیست؟

ولی اینک در زندان گویا اجازه تبلیغ و دعوت دریافت داشته و مأموریت خود را آغاز کرده است!

می فرماید:

و ما را منع از آن کرده است!

این منع خود از فضل و نعمت خداست، بر ما اهل بیت،

و بر همة مردم!

اما بیشتر مردم شکر این نعمت بجای نمی آورند،

و بدان کفر می ورزند!

بدین ترتیب حضرت یوسف علیه السلام بعد از معرفی خود، اشاره به مسئلة نبوت و امامت کرده و با مفهوم زیر آن را بیان می کند:

انبیاء مردم بعد از نسیان متذکر می شوند، و پس از غفلت از فطریات خود متنبه می گردند، و با تعلیم ما از جــهل رهائی می یابند و به راه مستقیم در می آیند، ولکن بیشتر مردم شکر این نعمت را به جای نمی آورند!

بلی! اگر کسی قانع شود که چنین نفوسی حتماً باید در هر عصری میان مردم باشند، در حقیقت مسسئلة نبوت انبیاء و امامت ائمة را قبول کرده و پذیرفته است که وجود انبیاء علیهم السلام فضل و نعمتی است از جانب خدای متعال!

اگر در هر عصر و هر دوره ای مردانی خداشناس و خداپرست و خالص نبوده باشند، گمراهی و کوری سراسر زمین را احاطه می کند و واسطة فیض بین زمین و آسمان قطع می گردد و هدف و غایت خلقت باطل می شود و زمین اهل خود را می بلعد.

منطق یوسف در تبلیغات دین توحید

یوسف علیه السلام در شروع تبلیغات خود با عبارات زیر منطق توحید را بیان کرد:

« ای رفیقان زندان من !

یوسف خدا را مخصوصاً به وحدت و قهاریت توصیف نمود و این گونه خدا را معرفی کرد که:

او " واحد" است! اما نه واحد عددی که اگر یکی دیگر اضافه شود دو تا گردد، بلکه واحدی است که نمی توان در قبالش ذات دیگری را تصور کرد، چه هرچیز که تصور و فرض شود عین ذات اوست، و اگر عین ذات او نباشد باطل خواهد بود، و همة این ها به خاطر این است که خدای تعالی وجودی است بسیط که به هیچ حدی محدود و به هیچ نهایتی منتهی نمی شود.

و با این سؤال و توصیف ارباب ها به وصف تفرق، و توصیف خدای تعالی به

وصف " واحد قهار" حجت را بر خصم تمام کرد، زیرا واحد قهار بودن خدای تعالی هر تفرقه ای را که میان ذات و صفات فرض شود، باطل می سازد، پس ذات، عین صفات، و صفات عین یکدیگرند، و هرکه ذات خدای تعالی را بپرستد ذات و صفات را پرستیده است، و هرکه علم او را بپرستد ذات او را هم پرستیده است، و اگر علم او را بپرستد و ذاتش را نپرستد، نه او را پرستیده و نه علم او را، و همچنین است سایر صفات او!

پس اگر میان عبادت او و یا ارباب متفرق تردیدی فرض شود، عبادت او متعین است، نه ارباب متفرق، زیرا ممکن نیست ارباب متفرق فرض شود و در عین حال تفرقه در عبادت لازم نیاید!

حضرت یوسف ادامه داد و گفت:

خدا هیچ نشانة الوهیت و کمترین اثر خالقیت را در آن خدایان باطل ننهاده است،

و تنها حکمفرمای عالم وجود خداست!

و امر فرموده که جز آن ذات پاک یکتا را نپرستید!

این آئین محکم است!

لکن اکثر مردم از جهالت بر این حقیقت آگاه نیستند.

مقدمات رسیدن یوسف به عزیزی مصر

اشاره

مستند: آیه43 تا 57 سورة یوسف " وَ قالَ المَلِکُ اِنّی اَری سَبعَ بَقَراتٍ سَمانٍ ... . " المیزان ج22ص11

رؤیای آشفته پادشاه مصر

قرآن مجید در این آیات چگونگی بیرون آمدن یوسف از زندان و رسیدنش به مقام عزیزی مصر و اسبابی را که در این سرنوشت دخیل بودند، بیان می کند.

در این آیات ملاحظه می شود که پادشاه مصر برای بار دوم تهمتی را که به یوسف زده بودند، رسیدگی کرده و برائت و پاکی او را معلوم ساخته است.

شروع آیات خوابی را که پادشاه دیده، بیان می کند:

« پادشاه مصر به کرسی نشینان خود گفت:

هفت گاو لاغر آنها را می خورند.

و نیز می بینم هفت سنبلة سبز را،

و سنبله های خشک دیگر!

حال حکم این رؤیا را برایم بیان کنید،

اگر از تعبیر خواب سررشته ای دارید! »

بدین ترتیب شاه خواب خود را به اطرافیان خود گفت ولی اطرافیانش از تعبیر آن عاجز بودند -

« جماعت بزرگان گفتند:

و ما تعبیر این گونه خواب ها را نمی دانیم،

بلکه تنها خوابهای صالح و صحیح را می توانیم تعبیر کنیم ! »

در این آیه نشان می دهد که اطرافیان شاه خواب او را " اضغاث احلام" نامیده اند. اگر قرآن مجید یک رؤیا را دسته هائی از احلام خوانده به این عنایت است که بفهماند دعوی ایشان این بوده که خواب پادشاه صورتی درهم وبرهم از رؤیاهای مختلفی است که هرکدام برای خود تعبیر جداگانه ای دارد و چون یک یک آنها مشخص نیست و با هم مخلوط شده اند لذا وقوف به تعبیر آنها برای معبّر دشوار گشته است.

علاوه بر این هیچ صراحتی وجود ندارد که نشان دهد پادشاه آن چه را گفته در یک خواب دیده است. در تورات هم دارد که وی گاوهای چاق و لاغر را در یک خواب دیده و سنبله های سبز و خشک را در خوابی دیگر.

بهر حال معبّرین اطراف شاه گفتند که ما تعبیر این خواب ها را که در حقیقت اضغاث احلامند، نمی دانیم و یا نظرشان این بود که تعبیر هر خوابی را نمی دانند بلکه تنها می توانند خوابهائی را تعبیر کنند که اضغاث احلام نباشند.

و این گونه یوسف دوباره مطرح شد!

قرآن می فرماید:

یکی از دو رفیق زندانی یوسف که از زندان نجات یافته بود،

بعد از گذشت سالهای زیادی، به یادش آمد،

آن چه را که یوسف بعد از تعبیر خواب او درخواست کرده بود.

گفت:

مرا اجازه دهید تا در زندان نزد یوسف بروم،

و خبر تأویل این خواب را برایتان بیاورم!

بدین ترتیب او را روانه کردند تا در زندان به نزد یوسف آمد و گفت:

نظر بده ما را دربارة رؤیائی که ملک دیده است !

آنگاه متن رؤیای ملک را به یوسف نقل کرد و گفت که مردم منتظرند من تأویل رؤیای او را از تو گرفته و برایشان ببرم.

این مرد یوسف را " صدّیق" خواند، که به معنای مرد کثیر الصدق است، و مبالغه در راستگوئی است.

دلیل این خطاب او نیز مشخص است چون این شخص راستگوئی یوسف را در تعبیری که از خواب او و خواب رفیق زندانی اش قبلاً کرده بود، دیده بود، و همچنین در گفتار و کرداری که از یوسف در زندان مشاهده کرده بود به یاد داشت، و خدای تعالی هم ا ین معنا را تصدیق کرده است، و می بینیم که عین گفتة او را نقل نموده و رد نکرده است.

یوسف علیه السلام نخست بدون کوچکترین شرطی تعبیر خواب شاه را بیان کرد و گفت:

« هفت سال پیاپی کشت و زرع کنید،

و هرچه درو کردید در سنبله اش بگذارید تا فاسد نگردد،

همه را بدین گونه انبار کنید،

مگر اندکی که آذوقة آن سال شماست! »

یوسف به این دلیل دستور داد که گنـــدم را نکوبند و همچنـــان در سنبله اش بگذارند که سوس نمی تواند داخل سنبله شود، و در نتیجه گندم هرچه هم بماند خراب نمی شود، و به خلاف اینکه آنرا بکوبند و باد دهند خیلی زود فاسد می شود.

یوسف اضافه کرد:

« پس از هفت سال فراوانی هفت سال قحطی پدید می آید،

که بر شما حمله می کند،

و آنچه شما از پیش اندوخته اید می خورند،

مگر اندکی را که انبار کرده و ذخیره نموده اید!»

یوسف سرنوشت آیندة مردم مصر را بدین ترتیب ترسیم کرد و ادامه داد:

مردم در آن از ناحیة خدا یاری می شوند،

و از غم و مشقت گرانی رهائی می یابند،

و نعمت و برکت بر ایشان نازل می شود،

در آن سال باران می آید و قحطی از بین می رود!

یوسف علیه السلام بدون اینکه شرطی برای تعبیر این خواب قرار دهد یا آزادی خود را بخواهد، آن را تعبیر کرد و از همان زندان، وظیفه ای را که یک پادشاه یا زمامدار در چنین شرایط سخت نسبت به ارزاق مردم و حفظ و نگهداری آن دارد، خاطر نشان ساخت، و بدین وسیله زمینه ای را فراهم کرد که شاه سریعاً بگوید:

اگر در طرز بیان یوسف دقت کنیم متوجه می شویم که او در تعبیر خود نخواسته فقط آینده را به آنها نشان دهد بلکه از اول اساس کلام خود را نشان دادن راه نجات مملکت قرار داد و فهماند که اینکه می گویم هفت سال کشت و زرع کنید برای نجات از پیش آمدی است که در جلو دارید و آن قحطی و گرانی است!

خوابی که شاه دیده بود تجسم روشی بود که باید در نجات دادن مردم اتخاذ کند و اشاره به وظیفه ای بود که در قبال ادارة امور رعیت دارد.

پس گویا روح پادشاه وظیفة آیندة خود را در قبال خشمی که زمین در پیش دارد مجسم دیده، و سالهای فراوانی و ارزاق آن را به صورت گاو و فراوانی و تکثیر محصول آن را به صورت چاقی، و قحطی سال های بعد را به صورت لاغری دیده است، و تمام شدن ذخیرة سال های اول در سالهای دوم را به این صورت دیده که گاو های لاغر گاو های چاق را می خورند، و وظیفة خود را که باید محصول سال های اول را در سنبله های خشک نگهداری نمایند، به صورت هفت سنبلة خشک در مقابل هفت سنبلة سبز مشاهده کرده است.

یوسف علیه السلام هم در تأویل خود اضافه بر این چیزی نگفت، جز این که سه چیز را برآن اضافه کرد که باید دید از کجای رؤیای شاه استفاده کرده است؟

1- عبارت" جز اندکی که می خورید،" جزو تأویل خواب نیست، و تنها خواست بفهماند که چه کار باید بکنند، یعنی از آنچه باید در سنبله ها ذخیره شود می توانند به مقدار حاجت هر سال خودشان مصرف کنند.

2-عبارت " مگر اندکی که محفوظ می دارید، " می فهماند که در آن سالها نباید همه ذخیره را مصرف کنند، بلکه مقداری از آن را برای بذر اولین سال کشت و زرع خود نگه دارند و هم این که اندوختة احتیاطی باشد.

3-عبارت " عاقبت از پی این سالها سالی بیاید که مردم یاری شوند و بارندگی می شود و مردم نجات می یابند،" که جزو خواب شاه نبود و یوسف فهماند که در آن سال دیگر مکلف به اجرای این برنامة صرفه جوئی نیستند، و مسئولین مملکت لازم نیست در امر ارزاق و کشت و زرع دخالتی در کار مردم بکنند.

شرح آزادی یوسف از زندان

خبر دادن یوسف از پیش آمدن سالهای قحطی پیاپی خبر وحشت زائی بود و راه علاجی هم که نشان داده بود، از خود خبر عجیب تر بود، شاه را که معمولاً نسبت به امور مردم اهتمام و به شئون مملکت اعتنا دارد، سخت تحت تأثیر قرار داده و اورا به وحشت انداخته بود، لذا بی درنگ دستور می دهد تا او را حاضر کنند و حضوراً با او گفتگو نماید و به آنچه که گفته است بیشتر روشن شود:

« شاه گفت:

چون فرستادة شاه پیش یوسف رفت،

یوسف گفت:

قصة زنانی که دستهای خود را بریدند، چه بود؟!

که پروردگار من از نیرنگشان آگاه است! »

این که دستور داد یوسف را بیاورند، دستور احضار و دوباره برگرداندن به زندان نبود، بلکه دستور آزادی او از زندان بود، چه اگر بنا بود دوباره به زندان برگردد معنا نداشت که یوسف از آمدن خودداری کند، زیرا یک نفر زندانی می داند که اگر حکم دولت را اجرا نکند مجبور به ا جرایش می کنند، پس معلوم می شود احضارش به صورت عفو و آزادی بود، و چون یوسف خود را آزاد دیده، توانسته است بگوید: - من بیرون نمی آیم تا آنکه درباره ام به حق داوری شود!

نتیجة این استنکاف و پیشنهاد یوسف این شد که شاه برای بار دوم بگوید:

-اورا نزد من آرید!

یوسف علیه السلام در گفتار خود کمال ادب را رعایت کرده و به فرستادة دربار گفت:

« نزد خدایگانت برگرد و بپرس داستان زنانی که دست های خود را بریدند، چه بود؟ و چرا بریدند؟ »

در این گفتار یوسف هیچ اسمی از زلیخا همسر عزیز به میان نیاورد، و هیچ بدگوئی از او نکرد، و تنها منظورش این بود که میان او و همسر عزیز به حق داوری شود، و اگر به داستان زنانی که دست های خود را بریدند اشاره کرد و ایشان را به بدی یاد نکرد، و تنها مسئلة بریدن دست هایشان را ذکر کرد، برای این بود که سر نخ را به دست شاه بدهد تا او در اثر تحقیق به همة جزئیات واقف گردد، و به برائت و پاکی وی از اینکه با همسر عزیز مراوده کرده باشد، بلکه از هر مراوده و عمل زشتی که بدو نسبت داده اند، پی ببرد و بفهمد که بلائی که به سر او آورده اند تا چه حد بزرگ بوده است!

اعتراف زنان مصر به بیگناهی یوسف

وقتی فرستادة شاه از زندان برگشت و جریان زندان و درخواست یوسف را به شاه رسانید که دربارة او و زنان اشراف داوری کند، شاه هم آن زنان را احضار نمود و پرسید که - جریان شما چه بود آن روز که با یوسف مراوده کردید؟

زنان اشراف گفتند:

-از خدا بدور ! که ما هیچ سابقة بدی از او سراغ نداریم!

و بدین وسیله او را از هر زشتی تنزیه نمودند و شهادت دادند که در این مراوده کوچکترین عملی که دلالت بر سوء قصد او باشد از او ندیدند!

این جا بود که زلیخا، همسر عزیز، که ریشة این فتنه بود به سخن درآمد و به گناه خود اعتراف کرد و یوسف را در دعوی بی گناهی اش تصدیق نمود و گفت:

« الآن حق از پرده بیرون شد و روشن گردید!

من بودم که با او بنای مراوده و معاشقه را گذاشتم،

و او از راستگویان است! »

یوسف علیه السلام وقتی فرستادة شاه را برگردانید دو تا مطلب دیگر نیز به او گفت:

1-اینکه عزیز بداند که من در غیابش به او خیانت نکرده ام!

2-بداند که خائن به طور مطـلق و هیچ وقـــت به نتیجه ای که از خیانتش در نظر دارد، نایــل نمی شود، و دیری نمی پاید که رسوا می شود!

این سنتی است که خداوند همواره در میان بندگانش جاری ساخته است، و هرگز سنت او تغییر پذیر نیست!

قرآن مجید این نکته را در آیة مبارکه چنین نقل می کند:

« و این که می گویم برگرد و چنین بگو، برای این است که عزیز بداند که من در غیابش به او خیانت نکردم،

که خدا نیرنگ خیانتکاران را به هدف نمی رساند،

چه نفس انسانی به گناه فرمان می دهد،

مگر آن را که پروردگارم رحم کند،

که پروردگار من آمرزگار و رحیم است! »

یوسف خود را امین معرفی می کند!

وقتی یوسف به پادشاه پیغام فرستاد، در پایان پیغام خود اضافه کرد که خداوند کید خائنین را هدایت نمی کند و به هدف نمی رساند ! منظورش این بود که هم شاه تذکر و تعلیم یابد و هم یوسف از نتایج آن بهره برداری کند و بفهماند که کسی که در غیاب عزیز به همسر او خیانت نکرده است قطعاً به هیچ چیز دیگر خیانت نمی کند، و چنین کسی سزاوار است که بر هر چیز از جان و مال و عرض و ناموس امین شود، و از امانتش استفاده کنند!

آنگاه با فهماندن این که وی چنین امتیازی دارد، زمینه را آماده کرد برای اینکه وقتی با شاه روبرو می شود از او درخواست کند که او را امین بر اموال مملکتی و خزینه های دولتی قرار دهد!

⁽¹⁾

آغاز زندگی اجتماعی و سیاسی یوسف

قرآن مجید از این آیه به بعد دربارة زندگی خصوصی یوسف در رابطه با همسر عزیز، و زنان مصر و غیره ساکت است زیرا بسیاری از این مقدمات وسایلی بود که امین بودن یوسف و لیاقت زمامداری او را بر جان و مال مردم برساند، و از این به بعد زندگی اجتماعی و سیاسی یوسف شروع می گردد و چگونگی انتقال پدر و خانواده و نسل حضرت یعقوب علیه السلام، یعنی بنی اسرائیل، به مصر مطرح می شود.

« پادشاه گفت:

همین که با او سخن آغاز کرد، گفت:

یوسف گفت:

که من حفیظ و علیم هستم!

بدین سان یوسف را در آن سرزمین تمکن دادیم،

که در آن هر کجا بخواهد مقام گیرد.

ما رحمت خود را به هر که خواهیم می رسانیم!

و پاداش نیکوکاران را تباه نمی سازیم!

و پاداش آخرت، برای کسانی که ایمان آورده اند، بهتر است! »

اولین مقام دولتی یوسف

وقتی یوسف را نزد " پادشاه" آوردند و او با وی گفتگو کرد، گفت:

-تو دیگر از امروز نزد ما دارای مکانت هستی !

( از ظاهر آیات بر می آید که مقصود از " ملک - پادشاه " در آیة فوق غیر از "

عزیز مصر" است.

" پادشاه" کسی است که قرآن دیدن خواب را به او نسبت می دهد، و همان کسی است که یوسف را مقام " امین" یا وزارت مالیه می بخشد، و او را بر تمام امور اختیار دار می کند. " عزیز " کسی است که یوسف را خرید و به خانة خود آورد و یوسف را بزرگ کرد و ماجرای اظهار عشق زن او به یوسف در مصر مطرح گردید، و سرانجام یوسف به زندان افتاد.)

از اینکه پادشاه حکم خود را مقید به " امروز" کرد برای اشاره به علت حکم بود و معنایش این است که تو از امروز که من به مکارم اخلاق و پرهیز تو از زشتی ها و فحشاء و خیانت و ظلم پی بردم، و فهمیدم که تو یگانه مردی هستی که به خاطر حفظ طهارت و پاکی نفست حاضر شدی خوار و ذلیل شوی و به زندان بیفتی، و مردی هستی که خداوند به تأئیدات غیبی خود تو را اختصاص داده است، و علم به تأویل احادیث و رأی صائب و حزم و حکمت و عقل برای تو ارزانی داشته است، دارای مکانـت و منزلــت هستی، و ما تو را " امیــن" خود می دانیم!

از این که گفت " مکین امین" و هیچ قید و شرطی نگذاشت، فهمانید که این مکانت و امانت تو عمومی است و خلاصه حکمی که کردیم هیچ قید و شرطی ندارد.

یوسف در مقام وزارت خزانه داری و مالیه

بعد از آنکه شاه فرمان مکانت و امانت یوسف را بدون قید و شرط صادر کرد، یوسف از او درخواست کرد که او را به وزارت مالیه منصوب کند، و امور مالی کشور و خزینه های زمین را که مراد از آن همان سرزمین مصر است به او محول سازد.

و اگر این درخواست را کرد به این منظور بود که امور مالی کشور و ارزاق را به مباشرت خود اداره کند، و ارزاق را جمع آوری کند و برای سال های بعد که لاجرم سال های قحطی خواهد بود، و مردم دچار گرانی و گرسنگی خواهند شد، ذخیره نماید، و خودش با دست خود آن ذخیره ها را در میان مردم تقسیم کند، و به هریک آن مقداری که استحقاق دارد برساند و از حیف و میل جلوگیری کند.

دلیل این درخواست خود را " حفیظ و علیم" بودن خود ذکر کرد، زیرا این دو صفت از صفاتی است که متصدی آن مقامی که وی درخواستش را کرده بود، لازم دارد و بدون آن نمی تواند چنین مقامی را تصدی کند.

از سیاق آیات بر می آید که پیشنهاد یوسف پذیرفته شده و او شروع به کاری که

می خواست انجام دهد، کرده است.

مشیت و الطاف الهی در تحولات زندگی یوسف "ع"

خداوند سبحان می فرماید:

« . . . و بدین سان یوسف را در آن سرزمین تمکن دادیم، که

در آن هرکجا که بخواهد مقام گیرد،

رحمت خویش را به هر که خواهیم نصیب می کنیم،

و پاداش نیکوکاران را ضایع نمی کنیم! »

آغاز آیه اشاره می کند به چگونگی داستان یوسف که تا رسیدن او به مقام عزیزی مصر بیان فرموده است. داستان زندانی شدن یوسف، که با وجود اینکه هدف همسر عزیز از آن تحقیر و ذلیل کردن یوسف بود، ولی خداوند همان امر را وسیلة عزتش قرار داد!

و سایر امور زندگی یوسف که آنها نیز جملگی به همین منوال جریان داشت: پدرش او را احترام کرد ولی برادرانش حسد بردند و او را در چاه انداختند و به کاروانیان فروختند و تا توانستند سعی کردند او را ذلیل کنند ولی خداوند سبحان همین مکر و حیله را وسیلة عزت او و رسیدنش به خانة عزیز مصر قرار داد!

زنان مصر و همسر عزیز با وی خدعه کردند و بنای مراوده را با او گذاشتند تا او را به منجلاب فسق و فجور بکشانند، ولی خداوند سبحان همین توطئه را وسیلة بروز و ظهور عصمت و پاکی و امانت او قرار داد و در آخر هم زندان را که وسیلة خواری او بود تبدیل به وسیلة عزت و ترقی او کرد.

در آیة فوق اشاره به زندانی شدن و محرومیتش فرموده و خاطرنشان می سازد که ما این چنین زحمت زندان را که از او سلب آزادی اراده کرده بودند بر طرف کردیم و او را صاحب مشیتی مطلق و ارادة نافذ کردیم که می توانست در هر سرزمین و هر کجا که اراده کند، منزل گزیند!

خدای سبحان وقتی بخواهد رحمت خود را به کسی برساند، درخواستن او معارض وجود ندارد!

درخصوص یوسف، تمامی اسباب که هرکدام برای ذلیل کردن یک انسان کافی بود، به کار گرفته شد، و همه دست به دست هم دادند ولی نتوانستند او را ذلیل کنند، و

بلکه برخلاف جریان اسباب، خداوند او را بزرگ و بلند پایه و عزیز کرد که - حکم تنها از آن خداست!

و این تمکن اجری بود که خداوند تعالی به یوسف داد،

واین وعدة جمیلی است که خداوند به هر نیکوکاری داده

تا بدانند او اجرشان را ضایع نخواهد کرد!

و اجر آخرت برای کسانی که ایمان آورده و تقوا پیشه کرده اند،

نیکوتر است!!

سفرهای برادران یوسف به مصر

اشاره

مستند: آیه58 تا 62 سورة یوسف " وَ جاءَ اِخوَةُ یــوُسُفَ فَدَخَلوُا عَلَیهِ ... . " المیزان ج22ص46

سفر اول پسران یعقوب به مصر

فصل دیگری از تاریخ زندگی یوسف علیه السلام، و اولین سفر پسران یعقوب(بنی اسرائیل) به مصر، و همچنین اوضاع روزهای قحط سالی در کنعان و مصر و نواحی آن در این آیات خلاصه شده است.

این زمانی است که یوسف هفت سال اول صدارت یا وزارت خود را در مصر گذرانیده و روزهای فراوانی کشت و زرع تمام شده و سال های عسرت و قحطی فرا رسیده است. و قحطی باعث شده پسران یعقوب جهت به دست آوردن آذوقه به مصر بیایند.

برادرانی که برای خرید آذوقه به مصر آمدند همان برادران عصبه و قوی بودند که او را به چاه انداختند. در این سفر اولیه برادر مادری یوسف همراهشان نبود، زیرا یعقوب "ع" بعد از واقعة یوسف با او انس می ورزید و هرگز او را از خود جدا نمی کرد.

آیات قرآن سرگذشت این روزهارا چنین بیان کرده است:

« برادران یوسف بیامدند،

و بر او درآمدند،

یوسف آنها را شناخت،

ولی آنان یوسف را نشناختند.

چون بار آذوقه شان را تحویل داد، گفت:

برادری را که از پدر خویش دارید پیش من آورید،

مگر نمی بینید که من پیمانه تمام می دهم،

و بهترین پذیرائی کنندگانم؟

اگر او را پیش من نیاورید دیگر نزد من پیمانه ندارید!

و دیگر مانند این دفعه اجازة تقرب به شما نخواهم داد!

گفتند:

او را از پدرش خواهیم خواست، و این کار را خواهیم کرد!

یوسف به غلامان خود دستور داد تا کالاهای آن ها را در بنه هایشان بگذارند،

شاید چون پیش کسان خود بازگشتند، آن را بشناسند،

و شاید باز آیند! »

برادران یوسف از آن روزی که یوسف را بعد از بیرون شدن از چاه به دست مکاریان سپردند، دیگر او را ندیده بودند. یوسف آن روز کودک خردسال بود و بعد از آن مدتی در خانة عزیز مصر مانده و چند سالی نیز در زندان به سر برده است، و بیشتر از هفت سال هم هست که مستقلاً در امر وزارت است. او روزی که از برادران جدا شد یک کودک بیش نبود و امروز در لباس وزارت و زی سلاطین درآمده است، دیگر چگونه ممکن بود کسی احتمال دهد که او مردی عبری و بیگانه از نژاد قبطی مصر باشد.

خلاصه برای برادران یوسف امکان شناخت او بسیار کم بود، ولی یوسف چون برادران را در همان وضع دیده بود که الان نیز در همان وضع می بیند و کیاست و فراست نبــوت هم کمکش می کند، بی درنگ آنها را می شناسد.

مقدمات سفر بنیامین به مصر

بعد از آن که متاع یا آذوقه ای را که یوسف جهت برادران خود آماده کرده و یا به ایشان فروخته بود، بار چهارپایان آنها کردند، به آنها دستور داد دفعه بعد باید برادر دیگری که دارند با خود بیاورند، و این همان برادر پدری ایشان و برادر تنی یوسف است که همراه آنها نیامده است.

یوسف برای تحریک و تشویق آنها به برگشتن گفت:

بدین ترتیب یوسف آنها را تشویق می کرد تا مطمئن شوند و در مراجعت برادر تنی او را بیاورند. یوسف در عین حال که آنها را برای آوردن برادر تشویق کرد ضمناً تهدیدی نیز در آخر جمله اضافه کرد و گفت:

-اگر او را نیاورید دیگر آذوقه به شما نمی فروشم،

و دیگر مانند این دفعه از شما پذیرائی نمی کنم!

این را گفت تا هوای مخالفت و عصیان او را در سر نپرورانند.

برادران یوسف نیز با گفتن این که -

« به زودی از پدرش اصرار می کنیم و به هر نحوی که شده امر تو را انجام می دهیم! »

فرمان او را پذیرفتند و با این قول صریح و مؤکد خواستند او را دلخوش و مطمئن سازند.

تمهیدات یوسف برای آوردن بنیامین به مصر

این امر معلوم است که کلام یوسف که در موقع مراجعت برادران به ایشان گفته - برادر تنی خود را همراه بیاورید! - آن هم با آن همه تأکید و تحریص و تهدید که داشت، کلامی ابتداء به ساکن نبود. از شأن یوسف دور است که ابتدائاً و بدون مقدمه و طرح قبلی، این حرف را زده باشد، زیرا اگر این طور بود برادران حدس می زدند که شاید او همان یوسف باشد که اینقدر اصرار می کند ما برادر پدری خود را که برادر پدر و مادری اوست همراه بیاوریم، پس قطعاً مقدماتی در کار بوده است که ذهن آنان را از چنین حدسی منصرف ساخته و نیز از احتمال و توهّم این که وی قصد سوئی نسبت به آنان دارد، بازشان داشته است.

اما قرآن کریم در این زمینه که یوسف به آنها چه گفته و مقدمة این صحبت چه بوده، ساکت است، ولی تنها چیزی که از کلام خدای تعالی استفاده می شود این است که یوسف از ایشان پرسیده که به چه علت به مصر آمده اند؟ ایشان هم جواب داده

اند که ده برادرند و یک برادر دیگر در منزل نزد پدر جا گذاشته اند، چون پدرشان قادر بر مفارقت او و راضی به فراق او نمی شود، حال چه مسافرت باشد و چه گردش و امثال آن، یوسف هم اظهار علاقه کرده که دوست دارد او را ببیند، و باید بار دیگر او را همراه بیاورند.

یوسف به این دلیل دستور داد هر مبلغ یا کالا از این ده نفر برای آذوقه دریافت کرده اند در خورجین هایشان بگذارند تا شاید وقتی به خانه می روند و خورجین ها را باز می کنند، کالای خود را بشناسند، و در نتیجه دوباره نزد او باز گردند و برادرش را بیاورند، زیرا برگرداندن مبلغ داده شده دل آن ها را بیشتر متوجه یوسف می کرد و به طمع شان می انداخت که باز برگردند و باز هم از احسان او برخوردار شوند!

⁽¹⁾

مقدمات سفر دوم پسران یعقوب به مصر

برادران یوسف از مصر به کنعان برگشتند و داستان را به پدرشان یعقوب"ع" بازگو کردند که چگونه آذوقه و مواد غذائی دریافت داشته اند و چگونه عزیز مصر آنها را اکرام کرده است، و در ضمن گفتند که برای تکرار مسافرت به مصر و کسب آذوقه باید برادرشان نیز همراه آنها برود.

آن ها گفتند:

و او با ما به مصر نیاید، ما را آذوقه نمی دهند!

عزیز مصر به مأمورین خود دستور داده بود که دیگر به این چند نفر کنعانی طعام و آذوقه ندهند مگر وقتی که برادر پدری خود را همراه بیاورند.

قرآن مجید این صحنه را چنین تعریف می کند:

« همین که نزد پدر بازگشتند، گفتند:

برادرمان را با ما بفرست تا پیمانه توانیم گرفت،

و ما اورا حفاظت می کنیم! »

آنها با عبارت کوتاه " پیمانه از ما منع شد! " ماجرا را برا ی پدر بیان کردند و از او خواستند که برادرشان را با ایشان روانه کند، باشد که جیره و آذوقه به ایشان بدهند و محرومشان نکنند.

تعهد برادران در قبال حفظ بنیامین

یعقوب علیه السلام با تجربة تلخی که از توطئة برادران علیه یوسف داشت، گفت:

همان طور که دربارة برادرش اطمینان کردم،

و درنتیجه شد آن چه نباید می شد!؟

حاصل گفتار یعقوب این است که شما از من توقع دارید که به گفتارتان اعتماد کنم و دلم درباره شما گرم و مطمئن باشد، همچنانکه قبل از این درخصوص برادرش یوسف به شما اعتماد کردم، و به وعده ای که امروز می دهید ما اورا حفظ می کنیم، دل ببندم، همان طور که به عین این وعده که درباره یوسف دادید، دل بستم؟ و حال آنکه من آن روز عیناً مانند امروز شما را بر آن فرزندم امین شمردم و شما در حفظ او کاری برایم انجام ندادید، سهل است که بلکه پیراهن او را که آغشته به خون بود برایم آوردید و گفتید که او را گرگ خورده است!

امروز هم دربارة این برادرش به شما اعتماد بکنم، به کسانی اعتماد کرده ام که اعتماد و اطمینان به آنان سودی نمی بخشد، و نمی توانند نسبت به امانتی که به ایشان سپرده می شود رعایت امانت را نموده و آن را حفظ کنند.

پس اطمینان به شما لغو و بیهوده است! فقط بهترین اطمینان و اتکال، تنها آن اطمینان و توکلی است که به خدای سبحان و به حفظ او باشد. خلاصه وقتی امر مردد باشد میان توکل به خدا و تفویض به او و میان اطمینان و اعتماد به غیر او، وثوق به خدای تعالی بهتر و بلکه متعین است - فاللهُ خَیرٌ حافِظاً وَ هُوَ اَرحَمُ الرّاحمِینَ!

درسی که یعقوب در توکل داد!

یعقوب علیه السلام بعد از گفتن جملة « پس خدا بهترین حفظ کنندگان است! » دلیل آن را نیز بیان کرد و فرمود: « چون او ارحم الراحمین است ! »

معنای این امر آن است که غیر خدای تعالی چه بسا در امری مورد اطمینان قرار

بگیرد ویا در امانتی امین پنداشته شود، ولی او کمترین رحمی به صاحب امانت نکند و امانتش را ضایع سازد، ولی خدای سبحان که او ارحم الراحمین است و در جائی که باید رحم کند از رحمتش دریغ نمی دارد، او عاجز و ضعیف را که امر خود را به او تفویض کرده و بر او توکل نموده، ترحم می کند، و کسی که برخدا توکل کند، خدا او را بس است!

از اینجا روشن می گردد که منظور یعقوب علیه السلام این نبوده که لزوم اعتماد به خدا را از این جهت بیان کند که چون خدای تعالی سببی است مستقل در سببیت، و سببی است که به هیچ وجه مغلوب سبب دیگری نمی شود، به خلاف سایر اسباب که استقلال نداشته و مغلوب خداوندند. درست است که این امر در جای خود کاملاً صحیح و مسلم است و چگونه چنین نباشد و حال آنکه چنین اطمینانی به غیر خدا شرک است، ولی یعقوب علیه السلام از جنبة دیگر مسئله حرف می زند و او می گوید لزوم اختیار اطمینان و اعتماد به خدا، بر اعتماد به غیر او، از این جهت است که خدای تعالی دارای صفات کریمه است که به خاطر وجود این صفات یقین و اطمینان حاصل می شود که چنین خدائی بندگان خود را فریب نمی دهد و کسانی را که کار خود را به او واگذار کرده اند خدعه نمی کند، زیرا او - رئوف به بندگان خویش، غفور، ودود، کریم، حکیم، علیم، و به عبارت جامع تر " ارحم الراحمین " است!

به همین جهت می بینیم که یعقوب علیه السلام بعد از آنکه برای بار دوم فرزندان را مکلف به آوردن وثیقه می کند، چنین می فرماید:

« هرگز او را با شما نمی فرستم،

مگر به نام خدا پیمانی دهید،

که او را به من باز آورید!

مگر آنکه مجبور شوید.

و چون پیمان خویش بدادند، گفت:

یعقوب "ع" بدین وسیله پسران خود را در آن حفظی مسئول می کند که در حیطة قدرت آنهاست، و می توانند برادر خود را حفظ کنند، و دوباره به پدر باز گردانند، مثلاً او را نکشند ویا آواره و تبعیدش نکنند، و یا بلائی نظیر آن به سرش نیاورند، اما در موردی که از قدرت آنها و توانشان خارح است، مسئول نمی شمارد.

یعقوب پیام یوسف را دریافت می کند!

برادران یوسف تا این مرحله با مذاکره با پدر سعی داشتند او را قانع کنند تا برادر ناتنی شان را همسفر آنها سازد و می گفتند که عزیز مصر آذوقه نخواهد داد مگر او را به مصر ببریم، ولی پدر زیر بار حرف آنها نمی رفت. در اینجا یک امر تازه ای پیش آمد و آن تدبیری بود که یوسف اندیشیده بود. ( و شاید هم اشارتی بود که به یعقوب پیام خود را به وسیلة آن رسانده بود!) و آن این بود که متاعی را که برادران برای فروش به مصر آورده بودند که در قبال آن آذوقه بخرند به آنها پس داده شده بود.

در این مرحله، آنها به سراغ بارهای خود رفتند، و همینکه بار وبنه خود را باز کردند کالاهای خود را در میان آذوقه ای که یوسف داده بود، یافتند و فهمیدند که عمداً به ایشان برگردانیده شده است!

به پدر گفتند:

-ما دیگر چه می خواهیم بیش از این ؟

وقتی به مصر رفتیم منظورمان خریدن آذوقه بود،

آذوقه را سنگ تمام دادند،

و علاوه برآن کالای خودمان را نیز به ما برگرداندند

این خود بهترین دلیل است که منظور عزیز مصر احترام ماست،

و او قصد سوئی علیه ما ندارد!

این را گفتند تا پدر را دلخوش و مطمئن سازند که عزیز مصر قصد سوئی ندارد و ضمناً یعقوب مطمئن شود که آنچه گفته اند راست بوده است، و بدین وسیله بتوانند پدر را قانع سازند تا برادرشان را در سفر دوم همراه آنها بفرستد.

از روایات اسلامی برمی آید که سفر دوم برادران یوسف شش ماه بعد از سفر اول اتفاق افتاده است.

⁽¹⁾

سفر دوم، سفر سرنوشت ساز

بالاخره، یعقوب با یک شرط حاضر شد بنیامین را همراه یازده پسر دیگرش روانة مصر کند و آن شرط عبارت بود از یک میثاق الهی که باید پسرانش برای حفظ

برادرشان به او می دادند.

یعقوب به فرزندان خود گفت:

تا آنکه بیاورید و بمن بدهید، میثاقی را از خدا،

که من به آن وثوق و اعتماد بکنم،

حال یا عهدی ببندید، ویا سوگند بخورید که او را برایم می آورید!

از آنجا که این پیمان منوط به قدرت فرزندان بود لاجرم صورت اجبار و اضطرارشان را استثنا کرد و گفت:

بعد از آنکه پسرانش میثاق خود را برایش آوردند، گفت:

( یعنی، همة ما قول و قراری بستیم، چیزی من گفتم و چیزی شما گفتید، و هردو طرف در رسیدن به هدف بر اسباب عادی و معمولی متمسک شدیم، اینک باید هر طرفی به آنچه که ملزم شده عمل کند! )

حال اگر کسی تخلف کرد خدا او را جزا کند

و داد طرف مقابلش را از او بستاند!

ورود به مصر از دروازه های متفاوت

قرآن مجید حالت پدری را که با نگرانی تمام فرزند دلبندش را به دست کسانی می سپارد که سابقة از دست دادن یوسفش را دارند، این گونه ترسیم کرده است:

« گفت:

-ای فرزندان عزیزم!

از یک دروازه درون نشوید،

از دروازه های جدا جدا درون شوید!

از دست من در قبال خدا، کاری برای شما ساخته نیست،

که فرمانروائی خاص خداست،

توکل به او می کنم!

و توکل کنان باید که به او توکل نمایند! »

این کلامی است که یعقوب به فرزندان خود گفته است. این کلام را وقتی گفت که فرزندانش آن موثق که پدر از ایشان خواسته بود، آورده بودند، و آمادة کوچ کردن به سوی مصر بودند.

از سیاق داستان چنین استفاده می شود که یعقوب "ع" از جان فرزندان خود که یــازده نفر بودند، می ترسیده است. البته ترس او از عزیز مصر نبود، زیرا او قبلاً آنهارا دیده بود، و یعقوب می دانست که عزیز مصر همة آنها را نزد خود خواهد طلبید، و آنها در یک صف یازده نفری در برابر او قرار خواهند گرفت، و این را نــیز می دانست که عزیز اطلاع دارد که همة آنها فرزندان یک پدرند. این جای ترس نداشت، بلکه ترس یعقوب از این بود که مردم ایشان را که برادرانی از یک پدرند در حال اجتماع ببینند و چشم زخم بزنند و یا برآنان حسد برند و آنان را بکشند و یا برای شکستن اتفاقشان توطئه کنند یا بلای دیگری سرشان بیآورند.

وقتی یعقوب گفت:

« از دست من در قبال خدا کاری برای شما ساخته نیست، حکم فقط از آن خداست! » او از این حوادثی که احتمال می داد، می ترسید. ( خدا داناتراست!)

گویا در آن موقع که فرزندان مجهز و آماده سفر شدند، و برای خدا حافظی در برابرش صف کشیدند. او به طور الهام درک کرد که این پیوستگی، و آن هم با این وضع و هیئــت جالبی که دارند، به زودی از بیـــن می رود، و از عد ایشان کم می شود، و چون چنین معنائی را احساس کرد، لاجرم سفارش کرد که هرگز تظاهر به اجتماع نکنند، و زنهارشان داد که از یک دروازه وارد نشوند، و دستور داد تا از درهای متفرق وارد شوند تا شاید بلاء تفرقه و کم شدن عدد، از ایشان دفع شود.

بلافاصله برای اینکه ورود از درهای مختلف را سبب مستقل در دفع بلا ندانند، گفت - من با این سفارشم به هیچ وجه نمی توانم شما را از دستگیری خدا بی نیاز کنم. آنگاه دلیل همین معنا را هم گفت که " زیرا حکم فقط حکم خداست! " یعنی این سبب ها بدون حکم خدا اثری ندارند و اگر خدا اراده کند صاحب اثر می شوند.

به همین جهت بلافاصله ادامه داد که " در عین حال توکلم به خداست!" و آن گاه فهماند که آن سببی که همه باید بدان توکل کنند، کسی که تمام سبب ها در

سبب بودن خود نیازمند آنند، همانا او خدای سبحان و یگانه است که شریک ندارد، او معبود و پرورش دهندة همه چیز است.

مشیت الهی و توصیه یعقوب

قرآن مجید تأئید می کند که پسران یعقوب طبق راهنمائی او از دروازه های مختلف و به صورت متفرق وارد مصر یا دربار عزیز مصر شدند.

منظور یعقوب از این دستور این بود که از آن مصیبتی که به فراست احتمالش را داده بود، جلوگیری کند، شاید جمع پسرانش تبدیل به تفرقه نشود، واز عدد آنها کاسته نشود.

لکن، این وسیله دفع آن بلا نکرد، و قضا و قدر الهی در مورد ایشان امضا شده بود، و بالاخره عزیز مصر برادر ناتنی آنها را به جرم دزدیدن " پیمانه" توقیف کرد و برادر بزرگترشان هم از ایشان جدا شد و در مصر بماند، در نتیجه هم جمعیتشان متفرق شد، و هم عددشان کم گشت، و سفارش و پـیـش بینی یعقوب ایشان را از خدا بی نیاز نساخت!

البته اگر مسئله را از جهت دیگر مطالعه کنیم می بینیم که اگر خداوند نقشة یعقوب را بی اثر و قضای خود را اجرا کرد برای این بود که می خواست حاجتی را که یعقوب در دل خود داشت برآورده سازد، و سببی را که به نظر او باعث محفوظ ماندن فرزندان او بود، وسرانجام هیچ کاری برایش صورت نداد، خدا همان سبب را وسیلة رسیدن یعقوب به یوسف قرار داد.

دنبال همین بازداشت یکی از برادران بود که بقیه به کنعان برگشتند و دوباره نزد یوسف آمدند، و در برابر سلطنت و عزت او اظهار ذلت نمودند و التماس کردند و سرانجام او خود را معرفی کرد و پدر و سایر بستگان خود را به مصر آورد، و پس از سالها فراق، پدر و برادران به وی رسیدند!

علم اعطا شده به یعقوب

در اینجا قرآن مجید حقیقتی را آشکار می سازد و آن این است که می گوید - یعقوب به سبب علمی و یا تعلیمی که ما به او دادیم صاحب علم بود.

« چون از آن جائی که پدرشان فرمانشان داده بود وارد شدند،

در قبال خدا کاری برای آنها نمی ساخت،

فقط میلی در ضمیر یعقوب بود، که آنرا عمل کرد،

آری ! او دانا بود!

چون ما تعلیمش داده بودیم،

ولی بیشتر مردم نمی دانند! »

ظاهر این که تعلیم را به خدا نسبت داده این است که مراد از علم یعقوب، علم اکتسابی و مدرسه ای نبود، بلکه علم موهبتی بود. اخلاص در توحید آدمی را به چنین علومی می رساند. و این علمی است که بیشتر مردم راه به سوی چنین علمی ندارند، ولی اگر علم مدرسه ای بود مــعلوم بود که بیشتر مردم راه بدان دارند و می توانند علوم مدرسه ای را کسب کنند.

با این تعریف و شناختی که خداوند از یعقوب به ما می دهد، می خواهد حق را به یعقوب بدهد و او را در آنچه که به فرزندان خود سفارش کرد و در آخر به خدا توکل نمود، تصدیق کند، و وسیله ای را که بدان توسل جست تصویب و توکلش را بستاید، و بفهماند که به همین جهات خداوند حاجت درونی اش را برآورده ساخت. حاجت اصلی یعقوب در نهانخانة دل همانا رسیدنش به یوسف بوده است!

⁽¹⁾

مصایب سفر دوم برادران یوسف در مصر

وقتی پسران یعقوب "ع" وارد مصر شدند و نزد یوسف رفتند، یوسف برادر تنی خود را که دستور داده بود در سفر دوم همراه بیاورند، نزد خود برد و به او گفت که من برادر تو یوسف هستم، که از دیرزمانی ناپدید شده بودم. به او گفت از آن کارها که برادران می کردند غم به خود راه ندهد ، از آن آزارها و ستم ها که از راه حسد به من وتو به خاطر این که مادرمان از مادر ایشان جدا بود، روا می داشتند، ناراحت نباشد. ضمناً احتمال دارد یوسف او را از طرحی که ریخته بود آگاه ساخت و از کارهائی که عمّال دربار خواهند کرد و او را بازداشت خواهند کرد با خبرش ساخت.

طرح یوسف برای بازداشت برادر

آیة زیر بیان حیله ای است که یوسف علیه السلام به کار برد و بدین وسیله برادر تنی خود را نزد خود نگهداشت. این بازداشت برادر را مقدمة معرفی خود قرار داد و خواست تا روزی که می خواهد خود را معرفی کند، برادرش نیز مانند خودش متنعم به نعمت پروردگار و مکرم به کرامت او بوده باشد.

قرآن مجید تعریف می کند که:

« چون بار سفرشان را به بست،

پیمانه را در بار برادرش گذاشت،

آنگاه بانگ زنی بانگ زد که:

وقتی منادی فریاد کشید که ای کاروانیان شما دزدید! منظور برادران یوسف بود که در این لحظه همین برادر تنی یوسف نیز در میان آن ها بود.

این عملی که در آیه سرقت نامیده شده همان وجود پیمانه در بار و بنه برادر تنی یوسف بود، که البته تنها مربوط به او می شد، ولی چون امر متمایز نشده بود لذا همة کاروانیان را خطاب کردند. و معنی این عمل این بود که پیمانة سلطنتی گم شده است و یکی از شما ها آن را دزدیده است، و تا تفتیش نشود معـلوم نمی شود که کدام یک از شماست، لذا خطاب دزدی به همة کاروانیان در این مرحله امری طبیعی بود.

به طوری که از سیاق آیات بر می آید، برادر تنی یوسف از اول از این نقشه باخبر بوده است، و به همین دلیل از اول تا به آخر هیچ حرفی نزد و این دزدی را نیز انکار نکرد، و حتی اضطراب و ناراحتی هم به خود راه نداد، چون دیگر جای اضطراب یا انکار نبود، زیرا برادرش یوسف قبلاً خودش را به او معرفی کرده بود، و اورا دلخوش ساخته بود، وقطعاً هم به او گفته بود که من برای نگهداری تو چنین طرح و نقشه ای را به کار خواهم برد و غرضم از آن این است که تو را نزد خود نگهدارم، پس اگر او را دزد خواند در نظر برادران به او تهمت زد، نه در نظر خود او ! و خلاصه اینکه این نامگذاری جدی و تهمت حقیقی نبود بلکه توصیف صوری و ساختگی بود که مصلحت لازم و جازمی آن را اقتضا می کرد.

با در نظر داشتن این جهات، گفتار یوسف مشمول افتراء مذموم عقلی و حرام شرعی نبوده است تا با عصمت انبیاء منافات داشته باشد. علاوه براین که گویندة این کلام خود او نبوده است، بلکه مؤذنی بوده است که آن را اعلام کرد.

برادران یوسف به سوی یوسف و کارکنانش برگشتند و گفتند:

( از سیاق آیات استفاده می شود که وقتی منادی جار زد که ای کاروانیان شما دزدید، در حالی بودند که از پشت کاروانیان به راه افتاده بودند، و برادران یوسف بعد از شنیدن آن به طرف صاحب صدا برگشته اند.)

کارکنان یوسف جواب دادند که :

و یوسف گفت:

وخودم ضامن این وعده هستم!

( پیمانه ای که گم شده بود، پیمانه ای بود که با آن اجناس را کیل و پیمانه می کردند و نام این نوع ظرف ها را " صواع" می گفتند، و صواع پادشاه مـــصر در آن روز ظــرفی بوده که هـــم در آن آب می خوردند، و هم با آن اجناس را پیمانه می کردند.)

برادران یوسف گفتند:

« به خدا شما می دانید که ما نیامده ایم در این سرزمین فساد کنیم!

و ما دزد نبوده ایم ! »

این گفته دلالت دارد بر اینکه در همان اولین باری که به مصر آمدند دستگاه عزیز دربارة ایشان تفتیش و تفحص کرده بود، و یوسف دستور داده بود که تمامی کاروانیانی را که وارد می شوند مورد بازجوئی و تحقیق قرار دهند تا مبادا جاسوس های اجنبی و یا اشخاصی باشند که درآمدنشان به مصر غرض های فاسدی داشته باشند.

و به همین جهت از این که به چه مقصود آمده اند، واهل کجا هستند، واز چه دودمانی می باشند؟ پرسش می شدند، و این معنا روایاتی را که دارد یوسف اظهار داشت که نسبت به ایشان سوء ظن دارد، و بهمین جهت از کارشان و محل سکونتشان و

دودمانشان پرسش نمود، و ایشان هم جواب دادند که پدر پیری و برادری از مادر جدا دارند، و او هم گفت بار دیگر باید برادر از مادر جدایتان را همراه بیاورید، تأئید می کند.

اینکه گفتند: " ما دزد نبوده ایم! " مقصودشان این بود که چنین صفت نکوهیده در ما نیست، و از ما و خاندان ما چنین اعمالی سابقه ندارد.

یوسف و مأمورینش پرسیدند:

-در صورتی که واقع امر چنین نبود و شما دروغگو از آب درآمدید کیفر آن کس که از شما پیمانه را دزدیده چیست؟ یا به طور کلی کیفر دزدی چیست؟

گفتند:

-سزای آن همان کس است که پیمانه در بار و بنه او یافت شود، خود او سزای آن است!

آری ما ستمگران را چنین سزا می دهیم!

از این آیه برمی آید که حکم این مسئله در سنت یعقوب "ع" چنین بوده است. در سرقت تنها خود سارق را باید کیفر داد، نه او ورفقایش را، پس در میان یازده نفر اگر فردی سارق تشخیص داده شود، تنها او را باید کیفر داد، بدون این که دیگران را مورد مؤاخذه قرار بدهند، ویا بار و بنه شان را توقیف کنند، آنگاه در چنین صورتی صاحب مال حق دارد که سارق را ملک خود قرار دهد و هر عملی را که بخواهد با او انجام دهد.

مأموران یوسف شروع کردند به تفتیش و بازجوئی، تا در صورت یافتن پیمانه بر اساس همان حکم عمل کنند، لاجرم اول بار وبنه و ظرفهای سایر برادران را جستجو کردند، چه اگر در همان بار اول مستقیماً بار وبنه " بنیامین" را جستجو می کردند، برادران می فهمیدند که نقشه ای در کار بوده است، لذا اینگونه برای رد گم کردن اول به خورجین های سایربرادران پرداختند و در آخر پیمانه را از خورجین " بنیامین" بیرون آوردند و کیفر بر او مستقر گردید.

تحلیلی بر طرح توقیف برادر یوسف

قرآن مجید می فرماید:

« ... بدین گونه برای یوسف تدبیر کردیم،

چه در آئین شاه حق نداشت برادر خود را بگیرد،

مگر آنکه خدا می خواست!

هرکه را بخواهیم مرتبه ها بالا می بریم،

و بالاتر از هر صاحب دانشی، دانشوری هست! »

این مطلب اشاره به نقشه ای است که یوسف برای گرفتن و نگهداشتن برادر خود به کار برد. قرآن مجید آن را " کید" نامیده است، و دلیل آن این است که برادران از آن نقشه سر در نیاورند، واگر می فهمیدند به هیچ وجه به دادن برادر خود " بنیامین" رضایت نمی دادند، و این خود " کید" است!

چیزی که هست این " کید" با الهام الهی و یا وحی او بوده است که از چه راهی برادر خود را نگهدارد و بازداشت نماید. و به همین جهت خدای تعالی این نقشه را هم " کید" نامیده ، وهم آن را به خود نسبت داده و فرموده است:

« کَذالِکَ کِدنا لِیوسُفَ - بدین ترتیب ما آن را برای یوسف تدبیر کردیم ! »

و چنین نیست که هر کیدی را نتوان به خدا نسبت داد، آری او از کیدی منزه است که ظلم باشد، و همچنین مکر، اضلال، استدراج و امثال آن نیز در صورتی که ظلم شمرده نشوند، می توان به خدا نسبت داد.

جملة " در آئین شاه حق نداشت برادر خود را بگیرد، مگر آن که خدا می خواست،" بیان علتی است که باعث این کید شد، و آن این است که یوسف می خواست برادر خود را از مراجعت بازداشته و نزد خود نگهدارد، و این کار را در دین و سنتی که در کشور مصر حکمفرما بود، نمی توانست انجام دهد، و هیچ راهی بدان نداشت، چه به قانون مصریان حکم سارق این نبوده که برده صاحب مال شود، و به همین جهت یوسف به امر خدا این نقشه را علیه برادران ریخت که پیمانه را در خورجین " بنیامین" بگذارد، آنگاه اعلام کند که شما سارقید، ایشان انکار کنند، و او بگوید که حال اگر در خورجین یکی از شما بود کیفرش چه خواهد بود، ایشان هم بگویند: کیفر سارق در دین ما این است که بردة صاحب مال شود، یوسف هم ایشان را با اعتقاد و قانون دینی خودشان مؤآخذه نماید.

و بنابراین صحیح است که بگوئیم یوسف نمی توانست در دین ملک و کیش

مصریان برادر خود را بازداشت کند، مگر در حالی که خدا بخواهد، و آن حال عبارت است از اینکه با کیفری که برای خود تعیین کنند مجازات شوند.

از این آیه برمی آید که در دین مصریان، مجرم را به قانون جزائی خود او، در صورتی که اشدّ باشد، و او هم بدان تن دردهد، مؤآخذه می کردند.

این قسم مجازات در بسیاری از سنت های قومی و سیاست ملوک قدیم متداول بود.

موضع برادران متهم

برادران یوسف در مقابل اتهام دزدی به برادرشان نه تنها از او دفاع نکردند بلکه به تعریف قرآن، گفتند:

« اگر او دزدی کرده، برادرش نیز پیش از این دزدی کرده بود! »

گویندگان این سخن همان برادران پدری یوسفند و به همین جهت یوسف را به "بنیامین" نسبت داده و گفتند: این " بنیامین" قبلاً برادری داشت که مرتکب دزدی شده بود، و جای تعجب نیست که اگر امروز او نیز پیمانه شاه را دزدیده است، پس این دو برادر دزدی را از ناحیة مادر به ارث برده اند، و ما از ناحیة مادر از ایشان جدا هستیم!

این خود یک نوع تبرئه ای بوده که برادران خود را بدان وسیله از دزدی تبرئه کردند، ولکن غفلت ورزیدند از اینکه گفتارشان، ادعای قبلی شان را که گفته بودند – ما دزد نبوده ایم! – تکذیب می کند. علاوه براین با این کلام خود آن حسدی را که نسبت به یوسف و برادرش داشتند، فاش ساختند و ندانسته از خاطرات اسف آوری که بین خود و دو برادر ناتنی شان اتفاق افتاده بود، پرده برداشتند.

از اینجا تا اندازه ای پی به جواب یوسف می بریم که خطاب به آنها گفت: « اَنتُم شَرٌّ مَکاناً - شما بدحال ترین خلقید! »

یوسف این نسبت دزدی را که برادران به او نسبت دادند نشنیده گرفت و در دل پنهان داشت و متعرض آن و تبرئة خود از آن نشد، و حقیقت را فاش نکرد، بلکه سر بسته گفت: « اَنتُم شَرٌّ مَکاناً ! » یعنی شما بدحال ترین خلقید! برای آن تناقضی که در گفتار شما و آن حسدی که در دلهای شماست، و به خاطر آن جرئتی که نسبت به ارتکاب دروغ در برابر عزیز مصر ورزیدید، آن هم بعد از آن همه احسان و اکرام که نسبت به شما کرد!

یوسف در پایان جملة خود گفت: " خدا بهتر می داند! " که آیا برادرش قبل از این دزدی کرده بود یا نه؟ آری یوسف به این مقدار جواب سربسته اکتفا کرد و ایشان را تکذیب نکرد.

امتناع یوسف از تحویل برادر

برادران یوسف به التماس افتادند و با رقت و استرحام گفتند:

«- ای عزیز!

او را پدری پیر و فرتوت است،

یکی از ما را به جای او بگیر که

تو را از نیکو کاران می بینیم! »

سیاق آیات دلالت دارد بر این که برادران وقتی این حرف را زدند که دیدند برادرشان محکوم به بازداشت و رقیت شده و گفتند که ما به پدر او میثاق ها داده ایم و خدا را شاهد گرفته ایم که او را به نزدش بازگردانیم، و مقدور ما نیست که بدون او به سوی پدر باز گردیم! لاجرم ناگزیر شدند که اگر عزیز رضایت دهد یکی از خودشان را به جای او فدیه دهند، و این معنا را با عزیز در میان گذاشتند.

یوسف پیشنهاد برادران را رد کرد و گفت: ما نمی توانیم به غیر از کسی که مــتاع خود را نزد او یافته ایم بازداشت کنیم، و گرنه ستمگر خواهیم شد!

ماندن برادر بزرگتر درمصر و بازگشت کاروان

چون برادران یوسف مأیوس شدند از این که عزیز مصر دست از برادرشان بردارد و او را آزاد کند، حتی به این که یکی از ایشان را به جای او بازداشت کند و او را رها سازد، از میان جمعیت به کناری خلوت رفتند، و به نجوا پرداختند، که چه بکنیم! آیا نزد پدر بازگردیم با اینکه میثاق خدائی از ما گرفته که فرزندش را به سویش بازگردانیم! ویا آنکه همین جا بمانیم؟ از ماندنمان چه فائده ای عاید می شود؟ چه کنیم؟!

بزرگتر ایشان بقیه را مخاطب قرار داد و گفت:

که بدون فرزندش از سفر برنگردید،

چگونه می توانید فرزند او را بگذارید و برگردید؟

می دانید که قبل از این واقعه نیز تقصیری در امر یوسف کردید؟

و با پدرتان عهد کردید که او را محافظت و نگهداری کنید و صحیح و سالم به او برگردانید، آنگاه او را در چاه افکندید، و سپس به کاروانیانش فروختید، و خبر مرگ او را برای پدر بردید و گفتید که گرگ اورا دریده است؟

نه ! حال که چنین است، من از این سرزمین تکان نمی خورم تا پدرم تکلیف مرا روشن کند، واز عهدی که از من گرفته صرف نظر نماید!

و یا آنکه آن قدر می مانم تا خدا حکم کند!

که او بهترین حکم کنندگان است!

خدا باید راهی پیش پایم بگذارد که بدان وسیله از این مخمصه و ناچاری نجاتم دهد،

حال یا برادرم را از دست عزیز خلاص کند،

و یا از راه دیگری که به عقل من نمی رسد،

و یا به اینکه مرگ مرا برساند،

و یا هر راه دیگر!

اما مادام که خدا نجاتم نداده است من رأیم این است که در این جا بمانم و شما نزد پدر برگردید و بگوئید:

ای پدر! پسرت دزدی کرد،

او سارق بود و ما تاکنون نمی دانستیم!

ما در کیفر سرقت جز به آنچه می دانستیم شهادت ندادیم،

و هیچ اطلاعی نداشتیم که او پیمانة عزیز را دزدیده است، و به زودی دستگیر می شود، وگرنه اگر چنین اطلاعی می داشتیم در شهادت خود به مسئلة کیفر سرقت شهادتی نمی دادیم، چون چنین گمانی به او نمی بردیم!؟ به پدر بگوئید:

خود هیچ کوتاهی نکرده ایم و عین واقع همین است که او مرتکب سرقت

شد و در نتیجه بازداشت گردید!

⁽¹⁾

زنده شدن امید برای یافتن یوسف!

آیات فوق آن قسمت از تاریخ زندگی یعقوب و یوسف علیهماالسلام را نقل می کند که یوسف برادر تنی خود " بنیامین" را بازداشت کرد و نزد خود نگهداشت و قافله بدون او و پسر بزرگتر به نزد یعقوب برگشتند، و ماجرا را به یعقوب علیه السلام گفتند.

حضرت یعقوب این بار، نه آنهارا ملامت کرد، و نه داستانشان را تکذیب کرد، بلکه با فراست الهی و خدادادی خود تفرس کرده بود که این جریانات اجمالاً ناشی از تسویلات نفسانی آنها بوده است. واقعاً هم همین طور بود! زیرا جریان بازداشت شدن برادر یوسف ناشی از جریان خود یوسف شد، که آن هم از تسویلات نفسانی برادران به وقوع پیوست!

یعقوب علیه السلام بر نگشتن بنیامین را به تنهائی به تسویلات آنان نسبت نداد بلکه برنگشتن او و برادرش یوسف هردو را ذکر کرد و گفت:

« امید است که خداوند همة ایشان را به من باز گرداند!»

از سیاق آیه بر می آید که این اظهار امیدواری اش مبنی بر آن صبر جمیلی است که او در برابر تسویلات نفسانی فرزندان از خود نشان داد.

گفتار یعقوب را قرآن کریم چنین بیان می کند:

« گفت: چنین نیست!

بلکه ضمیرهای تان کاری بزرگ را به شما نیکو وانمود!

اینک صبری نیکو باید! شاید خدا همه را به من باز آرد!

که او دانای حکیم است.

و روی از آنان برگردانید، و گفت:

و دیدگانش از غم سپید گشت، و

دل از غم آکنده داشت ! »

یعقوب نشان می دهد که آرزوی دیدن یوسف را دارد و به نظر او یوسف هنوز زنده است. این اظهار امیدواری، امید اوست نسبت به ثمرة صبر!

و در حقیقت خواسته است بگوید: واقعة یوسف که قبلاً اتفاق افتاد، و این واقعه که دو تا از فرزندان مرا از من گرفت، به خاطر تسویلات نفس شما بود، لاجرم صبر می کنم، و امید می دارم خداوند مهربان همة فرزندانم را برایم بیاورد، و نعمت خود را همچنانکه وعده داده بر آل یعقوب تمام کند!

آری او می داند چه کسی را برگزیند و نعمت خود را براو تمام کند، و در کار خود حکیم است، و امور را بر مقتضای حکمت بالغه اش تقدیر می کند، بنابراین دیگر چه معنی دارد که آدمی در مواقع برخورد با بلایا و محنت ها مضطرب شود، و به جزع و فزع در آید و یا از روح و رحمت خدا مأیوس گردد؟!

دو اسم « علیم و حکیم » همان دو اسمی است که یعقوب در روز نخست در وقتی که یوسف رؤیای خود را نقل می کرد، ذکر کرد، و در آخر هم یوسف در موقعی که پدر و مادر را بر تخت سلطنت نشانید و همگی در برابرش به سجده افتادند، به زبان می آورد و می گوید:

«- پدر جان!

این تأویل رؤیای من است!»

تا آنجا که می گوید:

« وَ هُوَ العَلیمُ الحَکیم ! »

تکرار مصیبت و افزونی غم یعقوب

یعقوب بعد از این که فرزندان را خطاب کرد و گفت - چنین نیست، بلکه نفس شما امر را بر شما تسویل کرده است! - بعد از آن ناله ای کرد و گفت:

-یا اَسَفیا عُلیا یوُسُفَ !

و نیز بعد از آنکه در اندوه یوسف دیدگان خود را از دست داد، لاجرم روی از ایشان برگردانید و خشم خود را فروخورد و متعرض فرزندان نشد.

یعقوب به کلی نابینا شد، نه اینکه نور چشمش کم شد، چون یوسف در آیة بعدی می گوید - پیراهن مرا ببرید و به روی پدرم بیندازید تا بینا شود! - معلوم می شود که

بینائی چشم یعقوب از بین رفته بود!

پسرانش وقتی حرف یعقوب را شنیدند، گفتند:

-به خدا سوگند که تو لایزال به یاد یوسفی !

و سالهاست که خاطرة اورا از یاد نمی بری،

و دست از او بر نمی داری،

تا حدی که خود را مشرف به هلاکت کرده، یا هلاک کنی !؟

ظاهر این گفتار این است که ایشان از در محبت و دلسوزی این حرف را زده اند و به وضع پدر رقت آورده اند. شاید هم از این بابت بوده که از بسیاری گریة او به ستوه آمده بودند، و مخصوصاً از این جهت که یعقوب آنها را در امر یوسف تکذیب کرده بود، وظاهر گریه و تأسف او هم این بود که می خواست درد دل خود را به خود ایشان شکایت کند.

یعقوب پاسخ داد:

-من اندوه فراوان و حزن خود را به شما و فرزندانم و خانواده ام شکایت نمی برم، و اگر شکایت برم در اندک زمانی تمام می شود، و بیش از یک یا دو بار نمی شود تکرار کرد، همچنانکه عادت مردم در شکایت از مصایب و اندوهشان چنین است، بلکه من تنها و تنها اندوه و حزنم را به خدای سبحان شکایت می برم که از شنیدن ناله و شکایتم هرگز خسته و ناتوان نمی شود!

نه شکایت او را خسته می کند، و نه شکایت و اصرار نیازمندان از بندگانش!

و من از خداوند چیزها سراغ دارم که شما نمی دانید!

و به همین جهت به هیچ وجه از روح او مأیوس و از رحمتش نا امید نمی شوم!

یعقوب در آخر بیانش گفت:

من از خدا چیزهائی می دانم که شما نمی دانید!

در این گفته اشاره ای است اجمالی به علم یعقوب نسبت به خدای تعالی، و اما این که چگونه علمی بود از عبارت قرآن استفاده نمی شود، مگر به همان مقداری که مقام مساعدت کند.

سرانجام یعقوب دستور می دهد به فرزندانش که

بروید !

و از یوسف و برادرش که در مصر دستگیر شده جستجو کنید!

شاید ایشان را بیابید!

و از فرجی که خداوند بعد از شدت ارزانی می دارد، نومید نشوید!

چه از رحمت خدا مأیوس نمی شود، مگر مردمی که کافرند و به این معنا ایمان ندارند،

که خداوند تواناست که هر غمی را زایل کند!

⁽¹⁾

سفر سوم برادران یوسف به مصر

برادران یوسف برای بار سوم به مصر برگشتند. قرآن مجید صحنة برخورد برادران بخت برگشته را با یوسفی که بر اریکة قدرت تکیه زده، چنین ترسیم کرده است:

« گفتند:

ما و خاندان مارا، فقر و نداری از پای درآورده است!

اینک نزد تو آمده ایم،

با بضاعتی اندک،(بِضاعَةٍ مُزجاةٍ ! )

که وافی به آنچه از آذوقه احتیاج داریم، نیست،

چیزی که هست، این بضاعت مزجات، نهایت درجة توانائی ماست!

پس تو به کمی توانائی ما نگاه نکن،

و از آذوقه ای که مورد حاجت ماست کم نگذار!

بر ما تصدّق کن!

خدا به تصدّق کنندگان جزای خیر عطا می کند! »

به طوری که از سیاق استفاده می شود، برادران یوسف در این سفر دو تا خواهش

داشتند که برحسب ظاهر هیچ وسیله ای برای برآوردن آنها به نظر نمی رسید!

یکی این که می خواستند با بضاعت اندکی که آورده بودند طعام و آذوقة کافی بگیرند و برای رفع گرسنگی و عسرت خانوادة پر جمعیت خود در کنعان ببرند.

با اینکه نزد عزیز مصر سابقة دروغ و دزدی بهم زده بودند، و پیش او دیگر وجهه و آبروئی به ایشان نمانده بود، هیچ امید نداشتند که عزیز بازهم مانند سفر اول ایشان را احترام نماید و حاجت شان را برآورد.

حاجت دوم آنها این بود که دست از برادرشان که به جرم دزدی دستگیر شده بود بردارد و او را رها سازد! این هم در نظرشان حاجتی برآورده نشدنی بود، زیرا در همان اول که جام شاهی از خورجین برادرشان در آمد هرچه اصرار والتماس کردند به خرج نرفت، و حتی عزیز حاضر نشد یکی از آنها را به جای برادرشان بازداشت کند.

به همین جهت وقتی به دربار یوسف بار یافتند و با او در خصوص آذوقه و آزادی برادر گفتگو کردند، خود را در موقف تذلل و خضوع قرار دادند، و در رقت کلام آن قدر که می توانستند سعی کردند، باشد که دل او را به رحم آورند و عواطفش را تحریک کنند، لذا نخست بدحالی و گرسنگی خانوادة خود را به یادش آوردند، و سپس کمی بضاعت و سرمایة مالی خود را خاطرنشان ساختند، واما نسبت به آزادی برادرشان به صراحت چیزی نگفتند، و تنها درخواست کردند که نسبت به ایشان تصدق کند... و همین کافی بود، زیرا تصدق به مال انجــام می شود، مال را تصدق می دهند، و همان طور که طعام مال بود، آزادی برادرشان نیز تصدق به مال بود، چون علی الظاهر ملک عزیز بود.

علاوه بر همة این ها به منظور تحریک او در آخر گفتند: به درستی که خداوند به تصدق کنندگان پاداش می دهد، و این در حقیقت هم تحریک بود و هم دعا !

این نحوة سؤال از دشوارترین و ناگوارترین سؤالات است!

موقف هم موقف کسانی است که با نداشتن استحقاق، و با سوء سابقه، استرحام می کنند، و خود جمعیتی هستند که در برابر عزیز صف کشیده اند.

این جا بود که کلمة الهی، و وعده ای که داده بود یوسف و برادرش را بلند کند و سایر فرزندان یعقوب را به خاطر ظلم شان خوار کند، تمام شد!

یوسف بدون درنگ پاسخ داد:

« هیچ یادتان هست که با یوسف و برادرش چه کردید!؟»

یوسف با این عبارت خود را معرفی کرد!

اگر به خاطر آن وعدة الهی نبود ممکن بود خیلی جلوتر از این به وسیلة نامه یا پیغام پدر و برادران را از جایگاه خود خبر می داد، و به ایشان می رسانید که من در مصر هستم، ولکن در همة این مدت، که مدت کمی هم نبود، چنین کاری را نکرد، چون خدای سبحان چنین روزی را خواسته بود که برادران حسود را در برابر یوسف وبرادرش در موقف ذلت و مسکنت قرار دهد و او را در برابر ایشان بر سریر سلطنت و اریکة عزت بنشاند.

یوسف برادران را به خطابی مخاطب ساخت که معمولاً یک فرد مجرم و خطاکار را با آن لحن خطاب می کنند، و با این که می دانند مخاطب چه کرده است، می گویند: هیچ می دانی ؟ و یا هیچ یادت هست؟ و یا می فهمی چه کار کرده ای؟ و امثال این ها.

چیزی که هست، یوسف علیه السلام دنبال این خطاب، جمله ای آورد که به وسیلة آن راه عذری به مخاطب یاد دهد، و به او تلقین کند که در جوابش چه بگوید، و به چه عذری متعذر شود، و آن این بود که گفت:

« وقتی که شما جاهل بودید! »

بنابراین جمله " می دانید که بر یوسف و برادرش چه کردید؟ " تنها یادآوری اعمال زشت ایشان است، بدون این که خواسته باشد توبیخ یا مؤآخذه ای کرده باشد، تا منت و احسانی را که خدا به او و برادرش کرده، خاطر نشان سازد. و این از فتوت و جوانمردی های عجیبی است که از یوسف سر زد!

چگونه برادران به هم رسیدند؟

« گفتند: مگر تو یوسفی؟

گفت: من یوسفم !

و این برادر من است .

خدا به ما منت نهاد!

که هرکه بپرهیزد و صبور باش،

خدا پاداش نیکوکاران را تباه نمی کند ! »

این صحنه ای است که قرآن مجید از مراسم به هم رسیدن یوسف و برادرانش

ترسیم کرده است، و زیباترین نکتة آن عباراتی است که بین آنها رد و بدل می شود.

یوسف فرمود: خداوند بر ما مکنت نهاد، و نفرمود برمن منت نهاد.

یوسف خواست هم منت خدای را به ایشان بفهماند و هم بفهماند که ما همان دو تن برادری بودیم که مورد حسد شما قرار گرفتیم. آنگاه سبب این منت الهی را که بر حسب ظاهر موجب آن گردید، بیان نمود و گفت:

« هرکس پرهیزکاری کند و صبر نماید،

خدا پاداش نیکوکاران را ضایع نمی سازد! »

یوسف با اظهار این عبارت هم دلیل احسان و منت خدا را نسبت به خودشان بیان کرد و هم به برادرانش نشان داد که نیکوکاری و احسان چقدر کارساز است، و بدین وسیله آنها را به سوی احسان دعوت کرد.

برادران در این مرحله اعتراف به خطاکاری خود نمودند و در ضمن اعتراف کردند که خداوند یوسف را بر ایشان برتری بخشیده است. گفتند:

« به خدا که خدا تو را برما برتری داده و ما خطاکار بوده ایم! »

یوسف گفت:

«- امروز ملامتی بر شما نیست

خدا شما را بیامرزد،

که او از همه رحیمان رحیم تر است ! »

اگر یوسف ملامت نکردن را مقید به قید " امروز" کرد و فرمود: امروز تثریب و ملامتی بر شما نیست! یعنی من گناهان شما را یک یک نمی شمارم که شما چه ها کردید؟ منظورش این بود که عظمت گذشت و عفو او را از انتقام برساند، چه در چنین موقعیتی که او عزیز مصر است، و مقام نبوت و حکمت و علم به احادیث را به او داده اند، و برادر تنی هم همراهش است، و برادران در کمال ذلت در برابرش ایستاده اند و به خطاکاری خود اعتراف می کنند، و می گویند که خداوند سبحان علیرغم گفتار ایشان که در ایام کودکی یوسف گفته بودند: - چرا یوسف و برادرش نزد پدر از ما محبوبترند، با اینکه ما گروهی توانا هستیم؟ و قطعاً پدر ما در گمراهی آشکار است - او را بر آنان برتری داده است.

یوسف علیه السلام بعد از دلداری برادران و عفو و گذشت از ایشان شروع کرد به دعا کردن، و از خدا خواست تا گناهان آنها را بیامرزد، و چنین گفت:

« خدا شما را بیامرزد!

و او ارحم الراحمین است! »

این دعا و استغفار یوسف است برای همة برادران که وی را ظلم کردند، هرچند که همة برادران در آن لحظه در مصر حاضر نبودند و همچنانکه از آیة بعدی هم که از قول بعضی برادران نقل می کند که در کنعان نزد پدر مانده بودند، هم آنها بودند که در جواب پدر که گفت:

و آن ها گفتند: - به خدا که تو هنوز در همان گمراهی قدیمی ات باقی هستی !

از این عبارت استفاده می شود که چند نفری از برادران یوسف در برابر یوسف حضور داشتند و چند نفر دیگرشان نزد پدر مانده بودند.

⁽¹⁾

بوی پیراهن یوسف

« این پیراهن مرا ببرید و به صورت پدرم بیندازید،

که بینا شود،

و کسان خود را همگی پیش من آورید! »

در این آیات، داستان یوسف خاتمه می پذیرد، او برادران را وادار می کند تا پیراهنش را به منزل پدر ببرند و به روی پدر افکنند، و او را در حالی که دیدگانش بهبود یافته، با همة خاندانش به مصر بیاورند. ایشان نیز چنین کردند، و در آخر یوسف به دیدار پدر و مادر نایل آمد، وهمة خاندان یعقوب یا (بنی اسرائیل) به مصر منتقل شدند!

« و همین که کاروان از مصر به راه افتاد،

پدرشان در کنعان گفت:

-اگر سفیهم نشمارید، من بوی یوسف را می شنوم! »

آخرین عنایت بی سابقه ای که خداوند در حق یوسف اظهار فرمود، و مانند سایر اسبابی که در این سوره و در این داستان بود، و بر خلاف جهتی که طبعاً جریان می یافت، جریانش داد، ماجرای این پیراهن بود!

برادران آن روز که وی را به چاه انداختند، پیراهن خون آلودش را برای پدر آوردند و به دروغ گفتند - یوسف مرده است! و همین پیراهن خون آلود بود که باعث اندوه و گریة یعقوب گشت و سرانجام به نابینائی او منجرشد، خداوند مهربان و حکیم باز به وسیلة همین پیراهن چشمان او را شفا داد و روشن کرد!

هرکسی با توسل به هر وسیله ای خواست یوسف را ذلیل کند، خداوند متعال همین وسیله را باعث پیشرفت و ترقی کار یوسف قرار داد.

اول، برادرانش خواستند او را به دیار غربت بیندازند و در چاه انداختند و فروختند. خداوند حی وقیوم همین امر را باعث راه یافتن او به دربار عزیز مصر کرد و تا آخر که بر اریکة عزت و سلطنت تکیه داد و برادرانش در مقابل او به التماس و تضرع صف کشیدند.

دوم، ملکة مصر عاشقش شد و او را به سوی بی عفتی خواند و به زندانش افکند، همین امر باعث بروز شهرت پاکدامنی او شد و از زندان به سلطنت پا گذاشت!

همة اسباب دست به دست هم دادند تا او را بی مقدار کنند، ولی خواست و مشیت خدا غیر آن چیزی بود که اسباب طبیعی به سوی آن جریان می یافت، و خدا بر کار خود غالب است!

عطر یوسف به مشام یعقوب رسید!

قرآن مجید این قسمت از تاریخ زندگی این پدر و پسر بزرگوار را چنین نقل می فرماید که به محض خروج کاروان حامل پیراهن از مصر، یعقوب در کنعان به کسانی که نزد او بودند گفت:

-من هر آینه بوی یوسف را می شنوم!

اگر مرا به ضعف رأی نسبت ندهید، من بوی او را احساس می کنم،

و چنین می بینم که دیدار او نزدیک شده است،

و اگرمرا تخطئه نکنید جا دارد به آن چه من می یابم

اذعان و اعتقاد داشته باشید،

لکن احتمال می دهم که مرا خرف بشمارید

و به گفته ام اعتنا نکنید!

( در روایات اسلامی آمده که فاصلة بین مصر وکنعان در آن عصر نه روز راه بود.)

بعضی از فرزندان یعقوب که در آن ساعت نزد او حاضر بودند، درجواب پدر گفتند:

این عبارت می رساند که فرزندان یعقوب در این داستان چقدر از زشتی بهره ای داشته اند. از همان آغاز داستان تا به آخر چه اسائة ادب ها به پدر کردند؟ در همان اول گفتند که " پدر ما در گمراهی آشکار است!" حتی اگر مقصودشان از گمراهی عشق زیاد یعقوب به یوسف بود. آنها فکر می کردند که چون آن ها قوی هستند پدر باید آن ها را بیشتر از یوسف ضعیف دوست بدارد.

آن ها خود را مدبر خانه و زندگی یعقوب می دانستند، به موقع خطر معتقد بودند که آنها از یعقوب دفاع خواهند کرد، اما پدرشان از راه حکمت منحرف شده و دو تا بچه خردسال را که هیچ اثری در زندگی او نداشتند به آنها ترجیح داده است، و وقتی هم یکی از آن دو برادر را ناپدید می بیند آن قدر جــزع وگریـــه راه می اندازد که هردو چشمش کور می شود و پشتش خمیده می شود.

البته به طوری که قبلاً گفتیم مراد پسران یعقوب از گمراهی او این به اصطلاح خودشان کج سلیقگی و بی منطقی رفتار او بود نه گمراهی دینی !

« چون بشیر نوید رسان بیامد،

و پیراهن یوسف را به صورت یعقوب انداخت،

در دم بینا گشت!

و گفت:

مگر به شما نگفتم که

من از خدا چیزها سراغ دارم که شما نمی دانید! »

یعقوب قبلاً یک بار هم این جمله را گفته بود. و آن وقتی بود که فرزندانش از دست گریه ها و شکایت های او دچار تنگ خلقی شده بودند و او را وادار به سکوت می کردند، او گفت:

« من شکایت غم و حزن خود را فقط به خدا می برم!

من از خدا چیزها می دانم که شما نمی دانید! »

فرزندان پشیمان و شرمنده در پیشگاه پدر

پسران یعقوب وقتی شرمنده از گفتار و کردار گذشته خود شدند، گفتند:

« ای پدر!

برای گناهان ما آمرزش بخواه!

که ما خطاکاربوده ایم! »

یعقوب علیه السلام جواب داد:

« برای شما از پروردگارم آمرزش خواهم خواست،

که او آمرزگار و رحیم است ! »

یعقوب علیه السلام در این جمله فرمود: - به زودی برایتان استغفار می کنم، و استغفار جهت فرزندان را به تأخیر انداخت. احتمال می رود تأخیر انداخته باشد تا آن موقعی که نعمت خدا با دیدار یوسف تکمیل گشته و دلش به تمام معنی خوشحال گردد، و قهراً تمامی آثار شوم فراق از دلش زایل شود، و آن گاه استغفار کند. در بعضی از اخبار هم آمده که تأخیر انداخت تا وقتی که در آن وقت دعاها مستجاب می شود.

( در روایات اسلامی آمده که یعقوب خواست تا در وقت سحر که موقع استجابت دعاست، آن هارا دعا کند.)

پایان داستان یوسف ( استقرار آل یعقوب در مصر )

اشاره

مستند: آیه 99 تا 102سورة یوسف " فَلَمّا دَخَلوُا عَلی یوُسُفَ آوی ا اِلَیهِ اَبَوَیهِ ...." المیزان ج22ص102

مهاجرت و سکونت بنی اسرائیل در مصر

یعقوب و خاندانش طبق فرمان یوسف به سوی مصر راه افتادند. فرمان یوسف این بود که:

« همة اهل بیت را جمیعاً پیش من آورید! »

این فرمان شامل خود حضرت یعقوب و اهل بیت او، و نوه ها و نتیجه های او، می شد که همه از دشت و هامون به شهر مصر در آیند و در آنجا سکنی گزینند!

در روایات اسلامی آمده است که یعقوب زمانی که بینائی خود را به وسیلة پیراهن یوسف به دست آورد و حمد و شکر خدا را گفت و سجده شکر به جای آورد، خمیدگی قدش راست شد. همان موقع دستور داد که همین امروز با تمامی خاندان باید به سوی یوسف حرکت کرد!

خود یعقوب و همسرش " یامیل" حرکت کردند و تند می راندند تا پس از نه روز وارد مصر شدند.

لحظه دیدار با یوسف گم گشته

قــرآن مجیــد شرح لحظات شیرین وصال و رسیدن یعقوب را به گم کردة خود، چنین توصیف می کند:

« بعد از آن که وارد شدند،

یوسف پدر و مادر را در آغوش گرفت،

و گفت:

ظاهر عبارت " وارد مصر شوید! " در این است که یوسف به منظور استقبال از پدر و مادر و خاندانش از مصر بیرون آمده بود، و در خارج شهر ایشان را در آغوش گرفته است، و آن گاه به منظور احترام و رعایت ادب گفته است: داخل مصر شوید!

در عبارتی که بلافاصله بعد از اذن ورود به مصر به کار برده – انشاء الله ایمن هستید! – یوسف ادبی را رعایت کرده که بی سابقه و بدیع است. چون هم به پدر و خاندانش امنیت داده، و هم رعایت سنت و روش پادشاهان را که حکم صادر می کنند، نموده، وهم این که این حکم را مقید به مشیت خدای تعالی کرده است، تا بفهماند که مشیت آدمی مانند سایر اسباب اثر خود را نمی کند مگر وقتی که مشیت الهی هم موافق آن باشد، و این خود مقتضای توحید خالص است.

ظاهر این سیاق می رساند که خاندان یعقوب بدون داشتن جواز از ناحیة پادشاه نمی توانستند وارد مصر شوند، و به همین جهت بوده که یوسف در ابتداء امر به ایشان امنیت داده است.

بحثی درباره مادر یوسف

مادر یوسف را در آیة فوق، قرآن با اشاره به عبارت " ابویه" ذکر می کند، که در آن لحظه زنده بود، و مورد استقبال و روبوسی یوسف قرار گرفت.

برخی از مفسرین گفته اند که همسر یعقوب در این زمان خالة یوسف بود نه مادر حقیقی اش، و اگر قرآن او را مادر خوانده به این عنایت است که مادر یوسف در دوران خردسالی او از دنیا رفت بود. ولی قرآن مجید چیزی که یکی از این دو احتمال را تقویت کند بیان نمی کند جز این که کلمة " ابوین" ظاهر است در پدر و مادر حقیقی!

در روایتی در تفسیر عیاشی آمده است: « خود یعقوب و همسرش یامیل که خالة یوسف بود، حرکت کردند...،» ولی همان گونه که گفتیم از ظاهر کتاب و از بعضی روایات بر می آید که او مادر حقیقی یوسف بوده است، و یوسف و بنیامین هردو از یک مادر بوده اند. ولی این روایات ظاهرشان این قدر قوی نیست که یکدیگر را دفع کنند.

واقعیت یافتن خواب یوسف

قرآن مجید زمانی را تعریف می کند که پدر و مادر و یازده برادر یوسف در برابر او سجده کردند:

« ... و پدر و مادر خویش را بر تخت سلطنت بالا برد و نشاند،

و همگی سجده کنان بر او درافتادند!

یوسف گفت:

که پروردگارم آن را محقق ساخت! »

مقتضای اعتبار و ظاهر سیاق این است که بالابردن بر تخت، به امر و دستور یوسف و به دست خدمتکاران انجام شده باشد، نه این که خود یوسف ایشان را بالا برده باشد، چون می فرماید - برای او به سجده درافتادند!

ظاهر امر می رساند سجده در اولین وقتی بوده که چشمشان به یوسف افتاده است، پس گویا که به دستور یوسف ایشان را در کاخ اختصاصی و بر تخت سلطنتی نشانده اند، در موقعی که یوسف در آن مجلس نبوده است، و چون یوسف وارد شده نور الهی که از جمال بدیع و دلارای او تلألؤ می کرد، ایشان را خیــره و از خــود بی اختیار ساخته، و به حدی که عنان از کف داده اند و بی اختیار به خاک افتاده اند.

عبارت " وَ خَرّوُا لَهُ سُجَّداً ! " نشان می دهد که مسجود آن ها یوسف بوده است.

در روایات اسلامی ( در تفسیر عیاشی از امام ابی جعفر علیه السلام) روایت شده که « یعقوب و فرزندانش نه روز راه پیمودند تا به مصر رسیدند و چون به مصر درآمدند و داخل بر یوسف شدند، یوسف با پدرش معانقه کرد و او را بوسید و گریه کرد، و خاله اش را بر بالای تخت سلطنتی نشانید، و آنگاه به اطاق شخصی خود رفت، و عطر و سرمه استعمال کرد، و لباس رسمی پوشید و نزد ایشان برگشت.

پس وقتی او را با چنین جلال و شوکتی دیدند همگی به احترام او و شکر خدا به

سجده افتادند، اینجا بود که یوسف گفت: - پدر جان این بود تأویل آن خوابی که قبلاً دیده بودم!

آنگاه امام فرمود: یوسف در این مدت بیست سال، هرگز عطر و سرمه و بوی خوش استعمال نکرده بود، و هرگز نخندیده و با زنان نیامیخته بود، تا آن که خدا جمع یعقوب را جمع کرد و او را به پدر و برادرانش رسانید. »

یوسف وقتی دید پدر و مادش و برادرانش در برابرش به سجده درافتادند، به یاد خوابی افتاد که در کودکی دیده بود که - یازده ستاره و خورشید و ماه در برابرش سجده کردند - و جریان رؤیای خود را به پدر گفت، در حالی که آن روز طفل صغیر بود. و وقتی به یاد آن روز افتاد آن خواب را تعبیر کرد که ایشان در برابرش به سجده افتادند، و گفت: پدرجان! این تعبیر خوابی بود که من قبلاً دیده بودم، و خداوند سبحان آن رؤیا را حقیقت قرار داد!

تحلیلی بر سجده یعقوب

باید دانست که سجدة خاندان یعقوب برای عبادت یوسف نبوده است، به دلیل این که در میان سجده کنندگان خود یعقوب پیامبر بود که در توحید مخلَص بوده است، وچیزی را شریک خدا نمی گرفته است، و از طرف دیگر اگر این سجده عبادت بود یوسف قبولش نمی کرد، زیرا در زندان به رفیقش گفت: " مارا نرسد که چیزی را شریک خدا بگیریم! " بنابراین می فهمیم که سجده آنها سجدة عبادت نبوده است. خاندان یعقوب و خود یعقوب قطعاً جز این منظوری نداشته اند که یوسف را آیتی از آیات خدا دانسته و او را قبله در سجده و عبادت خود گرفته اند، همچنانکه ما خدا را عبادت می کنیم و کعبه را قبلة خود می گیریم، و نماز و عبادات را بدان سو می کنیم. پس با کعبه خدا عبادت می شود، نه کعبه!

صحنه شکرگزاری یوسف

یوسف با دیدن این صحنه ها شروع کرد به منظور ادای شکرخدا، او را حمد ثنا کردن، و گفت:

« به من نیکی کرد، که

از زندانم بیرون آورد،

و شمارا، از پس آن که شیطان بین ما را بهم زد،

از بادیه بیاورد،

که پروردگارم دربارة آن چه اراده کند، دقیق است!

آری او دانای حکیم است! »

یوسف احسان پروردگار خود را در اینکه از زندان یعنی بلائی بزرگ نجاتش داد، به یاد آورد. آری، خداوند مهربان آن بلا را مبدل به نعمتی کرد که هرگز احتمالش را نمی داد، چه، کسی احتمال نمی دهد که زندان وسیلة رسیدن به عزت و سلطنت شود!

یوسف در این موقف که برادران ایستاده اند، اسمی از بــــلای بزرگ به چاه افتادن نیاورد، آری او نمی خواست و فتوت و جوانمردی اجازه اش نمی داد که برادران را شرمنده سازد، بلکه با بهترین عبارتی که ممکن است تصور شود، به داستان برادران اشاره ای کرد، بدون این که مشتمل بر طعن و سرزنشی باشد، و آن این بود که گفت - و شما را از پس آن که شیطان میان من و برادرانم را به هم زد، از بادیه بیاورد!

مقصود یوسف از این اشاره این بود که پروردگار به من احسان کرد، بعد از آنکه شیطان در بین من و برادرانم مداخله کرد، و میان ما را به هم زد، و شد آن چه نباید می شد، و در آخر به جدائی من از شما منتهی گردید، و پروردگارم مرا به سوی مصر سوق داد، و گواراترین زندگی ها و بلندترین عزت ها و سلطنت ها را روزی ام فرمود، و آن گاه دوباره ما را به هم نزدیک کرد، و همگی ما را از بادیه به شهر، و زندگی مدنی و مترقی منتقل نمود.

یوسف به خاطر همین سه بلائی که شمرد، دنبال کلامش گفت:

« اِنَّ رَبّی لَطیفٌ لِما یَشاء ! »

یعنی خداوند از آن جائی که لطیف است هرچه را بخواهد انجام دهد، در آن نفوذ می کند، در بلای من نیز نفوذ کرد، و عوامل شدت و هلاکت مرا مبدل به عوامل آسایش و راحتی نمود، و اسباب ذلت و بردگی مرا وسیلة عزت و سلطنت کرد!

کلمة " لطیف" از اسماء الهی است و اسمی است که دلالت بر حضور و احاطة الهی به باطن اشیـــاء می کند، که راهی برای حضور در آن و احاطه به آن نیست، و این لطافت از فروع احاطة او، و احاطه اش از فروع نفوذ قدرت و علم اوست.

یوسف علیه السلام کلام خود را با دو اسم " علیم و حکیم" خدا ختم کرد. این همان اسم خدا بود که یعقوب در لحظة شنیدن جواب خواب یوسف به او گفته و یادآور شده بود.

آخرین آرزوی یوسف

یوسف بعد از آن که خدا را ثنا گفت و احسان های او را در نجاتش از بلاها و نوائب بر شمرد، خواست تا نعمت هائی را هم که خداوند به او به طور اخص ارزانی داشته بر شمرد، در حالی که پیداست آن چنان محبت الهی دردلش خلجان یافته که به کلی توجهش از غیر خدا منقطع شده است، در نتیجه، یک باره از خطاب و گفتگوی با پدر صرف نظر کرده و متوجه پروردگار خود شده است! و خـــدای عزّ اسمه را مخاطب قرار داده و می گوید:

« پروردگارا!

این تو بودی که از سلطنت سهمی به سزا ارزانی ام داشتی!

و از تأویل احادیث تعلیمم کردی! »

آن گاه گفتة خود را برگردانید و ثنای الهی را بیشتر کرد و به اصل « ولایت الهی» برگشت و این معنا را خاطر نشان ساخت که خداوند رب عالم است، هم در کوچک و هم در بزرگ، و ولیّ است در دنیا و آخرت!

« فاطر آسمان ها و زمین!

تو در دنیا و آخرت ولیّ منی !

مرا مسلمان بمیران!

و به صالحینم ملحق کن ! »

اینک یوسف، یکی از فرستادگان و مخلصین او، سخن از ولایت او به میان می آورد، و نشان می دهد که من در تحت ولایت تامّة توام، بدون این که خودم در آفرینش خود دخالتی داشته باشم، و در ذات و صفات و افعالم استقلالی داشته باشم، یا برای خود مالک نفع و ضرر یا مرگ و حیات و نشوری باشم!

دل های اولیاء خدا و مخلَصین از بندگان او، از راه اسم " فاطر" که به معنای ( وجود لِذاتِهِ خدا و ایجادش مر غیر خود راست، ) متوجه او می شوند.

ولایت او یعنی قائم بودن او بر هر چیز، و بر ذات و صفات و افعال هر چیز، خود ناشی است از این که او هر چیزی را ایجاد کرده و از کتم عدم به ظهور و وجود آورده است، پس او فاطر و آفریدگار آسمانها و زمین است!

یوسف بعداز آن که در قبال رب العزّه مستغرق در مقام ذلت گردید، و به ولایت او در دنیا و آخرت شهادت داد، اینک مانند یک برده و مملوک که در تحت ولایت مالک خویش است، درخواست می کند که او را آن چنان قرار دهد که ولایت او بر وی در دنیا و آخرت مقتضی آن است، و آن این است که وی را تسلیم در برابر خود کند مادام که در دنیا زنده است، و در زمرة صالحین قرارش دهد مادام که در آخرت است!

تحلیل آخرین آرزوی یوسف

کمال بندة مملوک آن است که نسبت به صاحب و رب خود تسلیم باشد، و مادام که زنده است در برابر آنچه وی از او می خواهد سر تسلیم فرود آورد، و در اعمال اختیاری خود چیزی که مایة کراهت و نارضائی اوست از خود نشان ندهد، و تا آنجا که می تواند و در اختیار دارد خود را چنان کند که برای قرب مولایش صالح، و برای مواهب بزرگ او لایق باشد.

همین معنا باعث شد که یوسف علیه السلام از پروردگارش بخواهد که او را در دنیا مسلم و در آخرت در زمرة صالحین قرار دهد، همچنانکه جد بزرگوارش ابراهیم"ع" را به چنین مواهبی اختصاص داده بود.

این اسلامی که یوسف درخواست کرد بالاترین درجات اسلام، و عالی ترین مراتب آن است. و آن عبارت است از تسلیم محض بودن برای خدای سبحان، به این که بنده برای خود و برای آثار وجودی خود هیچ استقلالی نبیند، و در نتیجه هیچ چیز، چه خودش و چه صفات و اعمالش او را از پروردگارش مشغول نسازد.

وقتی به خدا عرض شود که خدایا تو مرا مسلم قرار بده، معنایش این است که خداوند بنده اش را خالص برای خود قرار دهد.

از آن چه گذشت معلوم شد که معنای درخواست ( مرا مسلمان بمیران! ) این است که خدایا اخلاص و اسلام مرا تا دم مرگ باقی بدار و تا زنده ام مسلم زندگی کنم، و در دم مرگ هم مسلم بمیرم! این کنایه است از همین که خداوند او را بر اسلام پایدار بدارد تا دم مرگ.

داستان یوسف، به عنوان یک خبر غیبی

خداوند متعال در پایان داستان یوسف در قرآن کریم چنین می فرماید:

« این از خبرهای غیب است که به تو وحی می کنیم!

و تو هنگامی که برادران یوسف همدست شده بودند،

و نیرنگ می کردند، نزد ایشان نبودی ! »

پایان عمر یعقوب

در روایات اسلامی ( در تفسیر عیاشی از امام ابی جعفر علیه السلام) نقل شده که یعقوب پس از آمدن به مصر دو سال زندگی کرد و سپس از دنیا رفت، و یوسف استخوان های یعقوب را در تابوتی گذاشت و به سرزمین شام برد و در بیت المقدس به خاک سپرد، و از آن پس یوسف به جای یعقوب حجت خدا در روی زمین گردید. قبل از آن یعقوب حجت خدا در روی زمین بود، و یوسف پادشاهی می کرد.

ازدواج یوسف با زلیخا

یکی از نکات مبهمی که کنجکاوی همة خوانندگان داستان یوسف را تحریک می کند این است که بدانند سرانجام عشق دیوانه وار زلیخا نسبت به یوسف به کجا انجامید؟

در عده ای از روایات اسلامی آمده است که یوسف بعد از مردن عزیز با همسر او ازدواج کرد، واین همسر عزیز همان زلیخا بود که سالها عاشق یوسف شده بود، و آن جریانات را پیش آورده بود، و بعد از آن که عزیز در خلال سالهای قحطی از دنیا رفت، یوسف اورا به همسری گرفت!

اگر این حدیث صحیح باشد، بعید نیست که خداوند به شکرانة این که زلیخا گفتار یوسف را نزد شاه تصدیق کرد و علیه خود گواهی داد و گفت - الان حق روشن شد و من برخلاف میل او با او مراوده داشتم، و او از راستگویان است! - او را به وصال یوسف رسانیده باشد.

پایان سوره یوسف

تاریخ پر ماجرای زندگی یوسف علیه السلام و جامعه ای که در آن می زیست، و تحولاتی که این پیامبر بزرگ الهی در آن به وجود آورد، با آیات زیر پایان می پذیرد.

مشیت الهی بر آن تعلق گرفته بود که با انتقال یک فرد به یک کشور، قومی بزرگ به آنجا انتقال یابد، و تاریخ آیندة قوم را بسازد، و آنها نسل بعد نسل ایمان را در خانواده های خود حرکت دهند.

... و این ها جملگی اثر وجودی یک انسان خالص شده برای خدا بود!

خطاب در این آیات به پیغمبر گرامی اسلام است، که می فرماید:

« ... و بیشتر مردم، هرچند تو ( ای محمد! ) حرص بورزی،

ایمان نخواهند آورد!

تو برای پیامبری از آنان مزدی نمی خواهی،

که آن جز یادآوری و ذکری برای جهانیان نیست!

بسا آیات در آسمانها و زمین هست که بر آن می گذرند،

و از آن روی گردانند،

و بیشترشان به خدا ایمان نیارند، جز این که مشرک باشند!

مگر ایمن شده اند که پوششی از عذاب خدا به ایشان برسد؟

یا قیامت ناگهان و در حالی که خبر ندارند، بر آنان در آید؟

ای محمد! بگو:

از روی بصیرت به سوی خدا می خوانم،

من با هرکه مرا پیروی کرده است!

خدای یکتا منزه است! و من از مشرکان نیستم!

ای محمد !

پیش از تو نفرستادیم مگر مردانی از اهل قریه ها،

که به آنها وحی می کردیم.

چرا در این سرزمین نمی گردند،

تا بنگرند سر انجام کسانی که پیش از آنان بوده اند،

چه سان بوده است؟

و سرای آخرت برای کسانی که پرهیزکاری کرده اند، بهتر است!

چرا تعقل نمی کنند؟

تا وقتی پیغمبران نومید شدند،

و هرکس که خواستیم رهائی یافت،

و صلابت ما از گروه بدکاران دفع نمی شود!

در سرگذشت آنان برای صاحبان خرد عبرتی هست!

(این قرآن) سخنی نیست که ساخته باشند،

بلکه تصدیق کتابی است که پیش از آن بوده،

و توضیح همه چیز است،

با هدایتی و رحمتی برای گروهی که ایمان دارند! »

این آیات خاتمة سورة یوسف است، و در آن این معنا را خاطر نشان می سازد که ایمان کامل که همان توحید خالص است، مقام عزیز و فضیلت کمیابی است که جز تعداد قلیلی از مردم به آن نمی رسند، و اما اکثر مردم ایمان آور نیستند، هرچند که تو ( ای رسول خدا ! ) به ایمان آوردن ایشان حریص باشی، و همة طاقت خود را صرف کنی !

و آن اقلیتی هم که ایمان می آورند، ایمانشان مشوب به شرک است، پس برای ایمان محض و توحید خالص نمی ماند مگر عدد قلیلی از مردم!

این توحید خالص همان راهی است که رسول خدا "ص" با بصیرت بدان دعوت می کرد، و همچنین پیروانش، و خدا هم ناصر او و نجات دهندة مؤمنین پیرو او از مهالک است، مهالکی که توحیدشان و ایمانشان را تهدید می کند، و از عذاب استیصالی که وعده داده بود، به زودی گریبانگیر مشرکین شده و مستأصل و منقرضشان می کند، همچنان که عادت خدا دربارة انبیاء گذشته اش هم، چنین بوده است، و در داستانهای ایشان عبرت و بیان حقیقت و هدایت و رحمت است برای مؤمنین!

شخصیت معنوی و ادب دینی یعقوب و یوسف(ع)

اشاره

مستند:بحث قرآنی و تاریخی المیزان ج22 ص 127

مقام معنوی یوسف و ثنای او در قرآن

خداوند متعال، یوسف علیه السلام را درقرآن مجید از " مُخلَصین" و "صِدّیقین" و " مُحسِنین" خوانده است.

-خداوند به یوسف " حُکم" و " عِلم" داده است.

-خداوند " تأویل احادیث" را به او آموخته است.

-خداوند اورا " اجتباء" کرده و برگزیده است.

-خداوند " نعمت خود را بر او تمام کرده است."

-خداوند یوسف را به " صالحین" ملحق ساخنه است .

اینها آن ثنایائی بود که خداوند در سورة یوسف متذکر شده و در سورة انعام نیز آنجا که برآل نوح و آل ابراهیم ثنا گفته، او را نیز در زمرة ایشان شمرده است!

⁽¹⁾

مقامات و امتیازات یوسف "ع"

قرآن مجید مقامات معنوی و نعمت های عظیم خدا را که به بندة مخلَصش یوسف علیه السلام اعطاء فرموده، از سه لحاظ در آیة فوق شرح می دهد:

1-برگزیده شدن

2-تعلیم تأویل احادیث

3-اتمام نعمت

برگزیده شدن یوسف

« و بدین سان پروردگارت تو را بر می گزیند! »

مفهوم " اجتباء" و برگزیدن خدای سبحان بنده ای از بندگان خود را، به این است که بخواهد اورا مشمول رحمت خود قرار دهد و به مزید کرامت اختصاصش بخشد و به این منظور او را از تفرق و پراکندگی در راههای پراکندة شیطانی حفظ کند و به شاهراه صراط مستقیم بیندازد. این هم وقتی صورت می گیرد که خدای سبحان خودش متولی امور او می شود و او را خاص خود می گرداند، به طوری که دیگران از او بهره نداشته باشند. همچنانکه دربارة یوسف علیه السلام فرمود: « اِنَّهُ مِن عِبادِنا الْمُخلَصینَ ! »

تعلیم تأویل احادیث

" تأویل" آن پیش آمدی را گویند که بعد از دیدن خواب پیش می آید و خواب را به حقیقت تبدیل می کند ویا به اصطلاح تعبیر می نماید. و آن حادثه ای است که حقیقت آن در عالم خواب برای صاحب رؤیا مجسم شده و در شکل و صورتی متناسب با مدارک و مشاعر وی خودنمائی کرده است. مانند: سجدة پدر و مادر و برادران یوسف که در شکل یازده ستاره و ماه و خورشید مجسم شده بود که در برابر وی سجده کردند.

کلمة " احادیث " جمع حدیث است، و بسیار می شود این کلمه را گویند و از آن به " رؤیاها " اراده کنند، چون در حقیقت رؤیا هم " حدیث نفس" است، چه در عالم خواب امور به صورت هائی در برابر نفس انسان مجسم می شود، همان طور که در بیداری هر گوینده ای مطالب خود را برای گوش شنونده اش مجسم می کند. پس رؤیا هم مانند بیداری حدیث است و حدیث خود نفس است.

لکن از داستان یوسف در این سوره بر می آید که مقصود از احادیثی که خداوند تأویل آن را به یوسف علیه السلام تعلیم داده بود، اعم از احادیث رؤیا است، و بلکه مقصود از آن مطلق احادیث یعنی مطلق حوادث و وقایعی است که به تصور انسان در می

آید، چه آن تصوراتی که در خواب دارد و چه آنهائی که در بیداری دارد.

مثال حوادث عالم رؤیا، آن حکایتی است که خدای تعالی از قول یعقوب در تأویل خواب یوسف کرد، و نیز آن تأویلی است که یوسف از خواب خود و از خواب رفقای زندانی و یا از خواب عزیز مصر کرد.

و مثال حوادث عالم بیداری حکایتی است که از یوسف در روزهای زندان کرده که فرمود:

« . . . من شما را قبل از آنکه طعام آید و تناول کنید به تأویل خوابتان آگاه می سازم، و این علم را خدای من به من آموخته است.... »

«. . . بدو وحی کردیم که آنان را از این کارشان خبردار خواهی کرد، و آنها ادراک نمی کنند. »

اتمام نعمت

« و نعمت خویش بر تو و بر خاندان یعقوب کامل می کند،

چنانچه پیش از این بر پدرانت ابراهیم و اسحق کامل کرده بود،

که پروردگارت دانا و حکیم است! »

مفهوم " اتمام نعمت" این است که اگر کسی مالی دارد و لکن به خاطر نداشتن امنیت یا سلامتی نمی تواند از آن مال آن طور که می خواهد، و هروقت و هرجور که بخواهد، استفاده کند، و در این حال اگر به آن امنیت و آن سلامت برسد می گویند نعمت بر او تمام شد.

اگر انسان در ولایت خدا باشد تمامی اسبابی که برای ادامة زندگی و رسیدن به سعادت بدان ها تمسک می جوید، همه نعمت های الهی خواهند بود نسبت به او، و اگر همین شخص مفروض، در ولایت شیطان باشد عین آن نعمت ها برایش نقمت خواهد شد، هر چند که خداوند آنها را آفریده که نعمت باشند!

در مورد حضرت یوسف علیه السلام فرموده:

در این خطاب که یوسف را اصل و آل یعقوب را عطف به او گرفته برای این است که با خواب او مطابق باشد.

تمام شدن نعمت بر خود یوسف به این بود که اورا حکمت و نبوت و ملک و عزت داد، و او را از مخلَصین قرار داد و تأویل احادیث تعلیمش کرد.

و تمام شدن نعمت بر آل یعقوب این بود که چشم یعقوب را با داشتن چنین فرزندی روشن گردانید و او و اهل بیتش را از بیابان و زندگی صحرانشینی به شهر آورد، و در آنجا در کاخ های سلطنتی زندگی مرفهی روزی شان کرد.

اتمام نعمت بر پدران قبلی یوسف یعنی ابراهیم و اسحق اشعار به این است که این نعمت ها در این دودمان مستمر و همیشگی بوده است، و ا گر به یوسف می رسد به عنوان ارث از بیت ابراهیم و اسحق و یعقوب است، و از یعقوب هم به یوسف و از ا و به بقیة دودمان یعقوب "ع" می رسد.

دقت در آنچه گذشت این معنا را به دست می دهد که:

1- یعقوب علیه السلام هم مانند یوسف از مخلَصین بوده است،

و خدا وی را نیز تأویل احادیث آموخته بود.

2- پدرانش ابراهیم و اسحق نیز مخلَص بودند وعلم به تأویل احادیث داشتند. ( چون یوسف در تأویل خواب رفقای زندان خود می گوید که اگر من تأویل هرچیزی را می دانــم برای این است که " مخلَص" برای خدایم و این صفت را بدان سبب دارم که پیرو پدرانی چون ابراهیم و اسحق و یعقوبم.)

3- مسئلة علم به تأویل احادیث از نتایج اخلاص برای خدای سبحان است.

4- وقتی یعقوب که یک مخلَص برای خدا بود در برابر یوسف سجده کرد در حقیقت یوسف را نظیر کعبه قبله قرار داد و سجده را جز برای خدای واحد نکرد! برای یوسف و نزد یوسف جز خدا چیز دیگری نبوده است.

5 - مراد به اتمام نعمت تعقیب ولایت است، به اینکه سایر نواقص حیات سعیده را نیز برداشته دنیا را ضمیمة اخرت کند.

⁽¹⁾

ادب دینی و عصمت یوسف

در معرفی ادب دینی و عصمت یوسف علیه السلام دعــائی را که قرآن مجیــد در آیات زیر از او نقل می کند مورد تحلیل قرار می دهیم.

یوسف صدیق در وقتی که همسر عزیز او را تهدید نمود و گفت:

« اگر آن چه می گویم نکنی به زندانت می اندازم! »

یوسف رو به خدا کرد و عرض کرد:

« - ای پروردگار من!

رفتن به زندان در نظر من بهتر و محبوب تر است از آن چیزی،

که اینان مرا بدان می خوانند!

و اگر تو کمکم نکنی و کیدشان را از من برنگردانی،

هوای نفسم مرا به اجابت دعوتشان متمایل می سازد،

و آن گاه در زمرة جاهلین در خواهم آمد!» ( یوسف 33)

یوسف گرفتاری خود را چنین برای پروردگارش شرح می دهد که امرش نزد زنان درباری و در موقف فعلی اش دائر شده است میان رفتن به زندان و میان اجابت خواستة آنها، و به علمی که خداوند کرامتش کرده بود، زندان را بر اجابت درخواست آنها ترجیح می دهد.

لکن از طرفی هم اسباب و مقدماتی که زنان درباری برای رسیدن به منــظور خود ترتیب داده اند بسیار قوی است، و این مقدمات یوسف را به غفلت و جهل به مقام پروردگار و ابطال علم و ایمان به خدایش تهـدیـد می نماید، و چاره ای جز دستگیری خدا و حکم او نمی بیند.

یوسف در این دعا ادبی را که از خود بروز می دهــد این است که درخواست حاجـــتی برای خــود نمی کند، چون حاجت خواستن خود یک نحوه حکم کردن است، بلکه تنها اشاره می کند به این که جهل تهدیدش می کند به ابطال نعمت علمی که پروردگارش کرامتش فرموده و رهائی اش از خطر جهل و دور شدن کید زنان از او متوقف است به عنایت خدای تعالی، لذا تسلیم امر او شده و چیز دیگری نگفت!

خدای تعالی دعایش را مستجاب کرد و کید زنان را که عبارت بود از منحرف شدن و یا به زندان رفتن، از او بگردانید، و در نتیجه هم از انحراف خلاص شد، و هم از زندان!

اما این که عرض کرد: " پروردگارا، من زندان را ترجیح می دهم به ...!" در حقیقت خواست تمایل قلبی خود را در صورت دوران مزبور نسبت به رفتن زندان و نفرت و دشمنی خود را نسبت به فحشاء اظهار نماید، نه این که به گمان بعضی ها، به زندان رفتن را دوست داشته باشد!

⁽¹⁾

ادب یوسف در بیان و دعا

از لطیف ترین ادب هائی که قرآن مجید از یوسف علیه السلام نقل می کند، این است وقتی برادران پشیمان در برابرش صف کشیده و منتظر عقوبت اعمال خود بودند او از راه فتوت و جوانمردی نه تنها آنها را مورد سرزنش قرار نداد، حتی از جفاهائی که بر وی روا داشتند، خواه در روزی که به قعر چاهش انداختند، و خواه روزی که به بهائی ناچیز و دراهمی چندش فروختند، و خواه روزی که به دزدی متهمش نمودند؛ اسمی نبرد، بلکه از همة آنها تعبیر کرد به این که - شیطان بین من و برادرانم فساد انگیخت...- و آنان را به بدی یاد نکرد.

در این صحنه بود که یوسف نعمت های پروردگارش را نسبت به خود می شمارد و بر او ثنا می گوید، و " ربی، ربی!" بر زبان می راند تا آن چنان که دچار جذبه الهی می شود و یکسره روی سخن را از آنان برگردانیده و به سوی خداوند سبحان معطوف می کند و با خدایش مشغول شده و پدر و مادر را رها می کند، تو گوئی اصلاً روی سخنش با آنان نبود، وبه طور کلی ایشان را نمی شناسد، و در این جذبه به پروردگار خود عرض می کند:

« پروردگارا، از ملک و سلطنت روزی ام کردی،

و پاره ای از تأویل احایث یادم دادی،

فاطر السموات والارض،

تو در دنیا و آخرت ولیّ منی،

مرا مسلمان بمیران!

و به صالحینم ملحق فرما ! »

خدا را در نعمت حاضری که در دست دارد ثنا می گوید، و آن نعمت ها عبارت بود از سلطنت و علم به تأویل احادیث، آن گاه نفس شریفش از ذکر نعمت های الهی به این معنا منتقل می شود که پروردگاری که این نعمت ها را به او ارزانی داشته، آفریدگار آسمانها و زمین، و بیرون آورندة موجودات عالم است از کتم عدم به عرصة وجود، در حالتی که این موجودات از ناحیة خود دارای قدرتی که با آن نفع و نعمتی را به خود جلب کرده و یا ضرر و نقمتی را از خود دفع کنند، نبودند، و صلاحیت ادارة امر خود را در دنیا و آخرت نداشتند.

چون او آفریدگار هر چیزی است، پس لاجرم همو ولیّ هر چیزی خواهد بود، و لذا بعد از آن که گفت: « فاطر السموات و الارض ! » اظهار کرد که او بندة خواری است که مالک ادارة نفس خود در دنیا و آخرت نیست، بلکه بنده ای است تحت قیمومت و ولایت خدای سبحان، و خدای سبحان است که هر سرنوشتی را که بخواهد برایش معین نموده و در هر مقامی که بخواهد قرارش می دهد، از این جهت عرض کرد:

« اَنتَ وَلِیّی فی الدُنیا وَ الآخِرة - تو در دنیا و آخرت ولیّ من هستی ! »

در این جا به یاد حاجتی افتاد که جز پروردگارش کسی نیست که آن را برآورده سازد، و آن این بود که با داشتن اسلام، یعنی تسلیم به پروردگار شدن - از سرای دنیا به دیگر سرای منتقل شود، همان طوری که پدرانش ابراهیم و اسماعیل و اسحق و یعقوب بدان حالت از دنیا رحلت نمودند و خداوند دربارة آنها فرموده - ابراهیم هرآینه در آخرت از صالحین است!

و نیز یعقوب به فرزندان خود گفت:

« . . . پس زنهار !

از دنیا نروید مگر این که مسلمان بوده باشید! »

و این دعا همان دعائی است که یوسف کرده و گفته است:

« مرا با اسلام و دین بمیران،

و به مردان صالحم ملحق فرما ! »

و نیز این مردن با اسلام و پیوستن به صالحین همان درخواستی است که جدش ابراهیم"ع" نموده و عرض کرده بود:

« پروردگارا ! مرا حکم عطاکن!

و به صالحینم ملحق فرما ! » ( شعرا 83)

و خداوند هم همان طوری که در آیات قبلی گذشت دعایش را مستجاب

کرده و آن را به عنوان آخرین خاطره از زندگی آن جناب در قرآن کریمش حکایت فرموده و با آن داستان زندگی یوسف را به پایان برده است!

« وَ اِنَّ اِلی رَبُکَ الْمُنتَهی ! »

و این سبک در سیاق های قرآنی لطف عجیبی است.

⁽¹⁾

آخرین دعا و یادگار یوسف

دعائی که در بالا نقل شد زیباترین و لطیف ترین یادگار و خاطره ای است که از یوسف علیه السلام باقی مانده و خداوند متعال در قرآن مجید از آن حضرت نقل فرموده که نهایت درجه ادب و شناخت آن جناب را از موضع یک بنده در برابر الطاف و مشیت الهی نشان می دهد:

« پس آنگاه که در آمدند بر یوسف،

پدر و مادر خود را به سینه چسبانید و گفت:

همگی آنان در برابر یوسف به شکرانة این نعمت به سجده در آمدند،

یوسف چون این بدید روی به پدر کرد و گفت:

خداوند آن را رؤیای صادق قرار داد،

و به من احسان نمود و از زندانم خارج ساخت،

و شمارا به شهر در آورد و از رنج بادیه نشینی نجات بخشید،

و این احسان را بعد از آن فسادی که شیطان میان من و برادرانم انگیخت، به من نمود،

آری به درستی که پروردگار من به دقایق هر امری که بخواهد انجام

دهد، آشناست!

به درستی که او دانا و حکیم است!

مرا با اسلام و دین بمیران! و به مردان صالح ملحقم فرما ! » ( یوسف 101)

خوانندة محترم باید در این آیات تدبر نموده و قدرت و نفوذی را که یوسف علیه السلام دارای آن شده بود و همچنین شدت اشتیاقی را که پدر و مادرش به دیدار او داشتند، و همچنین خاطراتی را که برادران از روزی که از او جدا شدند تا امروز که او را عزیز مصر و مستولی بر تخت عزت و عظمت می یابند، از او دارند، درنظر مجسم سازد تا به ادب نبوتی که این نبیّ معزز در کلام خود اعمال نموده، درک نماید.

یوسف علیه السلام در این گفتار، لب به کلامی نگشود مگر اینکه یا همة گفتارش و یا سهمی از آن برای پروردگارش بوده است، تنها آن چه که از دو لب یوسف "ع" بیرون آمده، و برای خدا نبوده، جملة کوتاهی است در اول گفتارش، و آن جمله این بود که گفت: " به مصر درآئید که انشاء الله در آن ایمن خواهید بود! " تازه همین را هم به مشیت الهی مقید کرد تا توهم نشود که وی در حکمش به " ایمنی" مستقل از خداوند جهان است!

سپس شروع کرد پروردگار خود را دربارة احسان هائی که از روز مفارقت از پدر تا امروز به وی کرده بود، ثنا گفتن، و ابتدا کرد به داستان رؤیای خود، و این که خداوند تأویل آن را محقق ساخت. در این کلام پدر خود را در تعبیری که سابقاً از خواب او کرده بود بلکه در ثنائی که پدر در آخر کلام خود کرده بود و خدا را به علم و حکمت ستوده بود، تصدیق کرد تا حق ثنای پروردگارش را به طور بلیغی ادا کرده باشد، چه حضرت یعقوب، وقتی یوسف در کودکی خواب خود را برایش نقل کرده بود گفته بود:

« این چنین پروردگارت بر می گزیند،

و از تأویل احادیث یادت می دهد...

چون پروردگارت دانا و حکیم است! » (یوسف 6)

یوسف هم در این جا، بعد از آن که تعبیر خواب پدر را تصدیق می کند، به او می گوید: « آری، به درستی که پروردگار من به دقایق هر امری که بخواهد انجام

دهد، آشناست! و او دانا و حکیم است! »

آنگاه به حوادثی که در سنین مابین خوابش و بین تأویل آن برایش پیش آمده بود به طور اجمال اشاره نمود و همة آن ها را به پروردگار خود نسبت داد، و چون آن حوادث را برای خود خیر می دانست، از این جهت همة آن ها را از احسان های خداوند مهربان شمرد!

⁽¹⁾ ظهور صبر و امید یعقوب در کلام او

قرآن مجید در معرفی یعقوب علیه السلام دعائی را از او نقل می کند، زمانی که فرزندانش از مصر مراجعت کردند ولی بنیامین و یهودا را باخود نیاوردند:

« از آن ها روی برگردانید و گفت: - ای دریغ از یوسف!

و از کثرت گریه چشمانش سفید شد،

در حالی که جرعه های غم را فرو می برد!

فرزندانش گفتند: - خدا را !

تو این قدر به یاد یوسف می گریی که

یا خود را مریض می کنی یا هلاک می سازی!

گفت: - اگر من می گریم باری درد و اندوه دل را

به شکایت به درگاه خدا عرضه می کنم!

و چیزهائی از خدا می دانم که شما نمی دانید! » ( یوسف 86)

او به فرزندان خود چنین می گوید که مداومت من بر یاد و خاطرة یوسف شکایتی است که من از حال دل خود به درگاه خدایم می برم و از رحمت او، و این که یوسفم را « من حیث لا احتسب » به من برگرداند، مأیوس نیستم.

و این خود از ادب انبیاست نسبت به پروردگار خود که در جمیع احوال متوجه پروردگارشان بوده و جمیع حرکات و سکنات خود را در راه او انجام می دهند.

مراد از اینکه فرمود:

« درد و اندوه دل را به شکایت به درگاه خدا عرضه می کنم...»

این است که اگر می بینید من دائماً به یاد یوسفم و از فقدانش متأسفم، این اسف دائمی مثل اسف شما بر فقدان نعمت نیست، زیرا شما وقتی به فقدان نعمتی دچار می شوید از روی جهل شکایت نزد کسانی می برید که مالک نفع و ضرری نیستند، و اما من تأسفم را از فقدان یوسف نزد خداوند مهربان به شکایت می برم، و این شکایتم هم درخواست امری نشدنی نیست، زیرا من از خداوند سبحان چیزهائی می دانم که شما نمی دانید!

زندگانی موسی(ع)

شرایط زمانی تولد موسی"ع"

اشاره

ص:210

مستند:آیة37تا40 سورة طه " وَلَقَد مَنَنّا عَلَیکَ مَرَّ ةً اُخریا اِذ اَوحَینااِلی اُمِّکَ مایــوُحی...." المیزان ج27 ص230

چگونگی تـولـد و نگهداری موسـی "ع"

در این آیات، خدای سبحان از شرایط تولد حضرت موسی علیه السلام و منتی که قبل از برگزیدن او به نبوت و رسالت بر او نهاده، صحبت می کند:

بعضی از کاهنان به فرعون خبر داده بودند که فرزندی در بنی اسرائیل متولد می شود که زوال ملک او به دست وی صورت می گیرد، لاجرم فرعون فرمان داده بود تا هر فرزندی که در بنی اسرائیل متولد می شود به قتل برسانند، از آن به بعد، تمامی فرزندان ذکور بنی اسرائیل کشــــته می شدند، تا آن که موسی علیه السلام به دنیا آمد.

خدای عزّو جل به مادر موسی وحی کرد:

-مترس، اورا شیر بده، و هر وقت از عمّال فرعون و جلادانش احساس خطر کردی فرزندت را در جعبه ای بگذار، و او را در رود نیل بینداز که آب اورا به ساحل نزدیک قصر فرعون می برد، و او به عنوان فرزند خود، او را نگهداری می کند، چون او اجاقش کور است، و به همین جهت او را نمی کشد، و خدا دوباره او را به تو باز می گرداند!

مادر موسی نیز چنین کرد. همین که آب نیل صندوق را به نزدیکی قصر فرعون برد، مادر موسی دختر خود را که همان خواهر موسی باشد فرستاد تا از سرنوشت برادرش خبردار شود. دختر، پیرامون قصــر گردش می کرد، دید چند نفر از قصر بیرون شدند و

ص:211

از زن شیردهی سراغ می گیرند که موسی را شیر دهد. دختر، ایشان را به مادر خود راهنمائی کرد و ایشان را نزد مادر خود برد.

مأمورین مادرموسی را برای شیر دادن موسی اجیر کردند. او وقتی فرزند خود را دربرگرفت چشمانش روشن گردید، و وعدة خدا را صادق و منت او را بر موسی عظیم یافت!

در اینجا خداوند منتی را که در کودکی بر موسی نهاده، یادآور می شود. اینجا مقام، مقام اظهار عظمت است که از ظهور قدرت تامّة الهی خبر می دهد که چگونه سعی و کوشش فرعون طاغی را در خاموش کردن نور خدا بی اثر نمود؟ و چگونه مکر او را به خود او برگردانید، و دشمنش را در دامن خود او پرورش داد!

پرورش موسی در دربار فرعون

خداوند متعال در قرآن مجید تولد و جریان محفوظ ماندن موسی علیه السلام در دربار فرعون را چنین بیان می فرماید:

« ما با نوعی الهام به مادر موسی، بعد از آن که او را زائید،

گفتیم: شیرش بده!

و مادام که از طرف فرعون احتمال خطری نمی دهی،

به شیر دادنش ادامه بده،

و چون ترسیدی که آل فرعون خبردار شوند،

و او را گرفته و مانند هزاران کودک دیگر به قتل برسانند،

او را در دریا بینداز و دیگر از کشته شدن او مترس،

و از جدائی او غمناک مباش که ما دوباره اورا به تو برمی گردانیم،

و از پیامبرانش می کنیم،

تا رسولی به سوی آل فرعون و نیز به سوی بنی اسرائیل باشد! »

آل فرعون موسی را در دریا جستند و از آب گرفتند و نتیجه کار آن شد که همین موسی دشمن و وسیلة اندوه و لقمة گلوگیرشان شود!

آری فرعون و هامان و لشکریانشان مردمی خطاکار بودند که فرزندان مردم را می

ص:212

کشتند، ولی موسی را زنده نگهداشتند. آنان علیه کسی نقشه ریختند که به زودی همان نقشه عیناً نقشة به بار آوردن کسی است که طومار هستی و قدرت آنان را در می نوردد، و به همین منظور او را با کمال جد و جهد حفظ نموده و در تربیتش مجدانه می کوشند.

⁽¹⁾

نقش همسر فرعون درحفظ و تربیت موسی

همسر فرعون در هنگام گرفتن موسی از رود نیل و آوردنش نزد فرعون حاضر بوده است، که به فرعون می گوید:

« این کودک نور چشم من و توست، او را مکشید!»

دراین جمله خطاب به عموم می کند، چون مباشرین کشتن اطفال و آنان که سبب یا مباشر یا آمر یا مأمور بودند، بسیار بودند.

قرآن مجید این صحنه را چنین ترسیم کرده است:

« و همسر فرعون گفت:

این کودک را نور چشم من و خودت کن!

و رو به جلادان کرد و گفت:

اورا مکشید! شاید مارا سود بخشد!

و یا اصلاً او را فرزند خود بگیریم!

این را می گفتند و نمی دانستند ( که چرا می گویند،

و این خداست که این پیشنهاد را به دلشان انداخته بود،)

در نتیجه قلب مادر موسی مطمئن و فارغ از اندوه گشت،

که اگر فارغ نمی شد نزدیک بود موسی را لو دهد.

این ما بودیم که قلبش را به جائی محکم بستیم تا از مؤمنین باشد! »

اگر این طور حکایت کرد برای این بود که بفهماند چگونه خدای مهربان محبت آن کودک را در دل وی انداخت، به حدی که دیگر اختیاری برایش نماند و چاره ای نیافت جز این که نخست بلا و کشتن را از او بگرداند، و پیشنهاد فرزندی اش را بکند، که این یکی از منت هائی است که خدای تعالی در حق موسی"ع" ارزانی داشته است!

ص:213

عبارت های آیه برخی از نکات جالب را روشن می سازد:

اولاً همسر فرعون گفت: " شاید ما را نفع رساند یا او را به فرزندی بگیریم! "

او این جمله را وقتی گفت که آثار جلالت و سیمای جذبه الهیه را در او دید. وقتی پیشنهاد کرد که او را به فرزندی بگیریم دلالتی است بر این که وی و همسرش پسری نداشتند.

و آنجا که فرمود: " وَهُم لایَشعُروُنَ! " یعنی وقتی همسر فرعون این سخن را گفت و این میانجی گری را کرد و بلای کشتن را از موسی"ع" برگردانید، در حالی که او و مخاطبینش نمی دانستند چه می کنند، و حقیقت حال و سرانجام کار چه می شود؟

آن گاه قرآن مجید وضع و حال مادر موسی را تعریف می کند که -

به درستی که نزدیک بود وی پرده از راز برداشته و سرّ موسی را فاش سازد، ولی ما قلب او را تقویت کردیم تا از دارندگان وثوق به خدای تعالی باشد، وثوق به این که خدا فرزند او را حفظ خواهد کرد و دیگر غم او را نخورد، و در نتیجه سرّ او را فاش نسازد!

البته به طوری که قرآن می فرماید: قلب مادر موسی به سبب وحی از اندوه و ترس خالی شد، ترس و اندوهی که باعث می شد سرّ فرزندش فاش گردد.

مادر موسی در نقش دایه او

در دنبال احسان هائی که خداوند متعال به موسی علیه السلام منت گذاشته، می فرماید:

« آن وقتی که خواهرت آمد و شد می کرد تا خبری از تو به دست آورد و بداند که با تو چه معامله ای می کنند، دید کارکنان فرعون در جستجوی دایه ای هستند که تو را شیر دهد. خواهرت خود را در معرض پاسخ قرار داده و به ایشان می گوید:

بدین وسیله تو را به مادرت برگرداندیم تا خوشحال شود و اندوهناک نگردد.» (طه42)

ص:214

مادر موسی به دخترش ( که خواهر موسی باشد) گفت که دنبالة موسی را بگیرد و ببیند چه بر سرش می آید و آب صندوق او را کجا می برد؟

خواهر موسی همچنان دنبال او را گرفت تا آن که موسی را از دور دید که خدمه های فرعون او را گرفتند. این را از دور دید، در حالی که فرعونیان تعقیب و مراقبت او را متوجه نبودند.

از طرف دیگر خداوند مهربان از طریق تحریم تکوینی موسی را از قبول پستان زنان دیگر منع کرد، به طوری که قبل از آمدن خواهرش از مکیدن پستان زنان امتناع ورزید، و هرچه دایه آوردند که به او شیر دهد پستانش را قبول نکرد. در این موقع خواهرش نزدیک شد و وضع را چنین دید، به درباریان گفت:

« آیا می خواهید شما را به خاندانی راهنمائی کنم که آنان تکفل و سرپرستی این کودک را ازطرف شما به عهده بگیرند؟ خاندانی که خیرخواه او باشند!»

فرعونیان پیشنهاد او را پذیرفتند و او ایشان را راهنمائی کرد به مادر موسی، پس موسی را تسلیم مادر کردند، و در نتیجه خداوند متعال او را با این نقشه ها به مادرش برگردانید.

قرآن شریف می فرماید:

« با این نقشه او را به مادرش برگرداندیم،

تا چشمش روشن شود و غصه نخورد،

و تا آن که بداند وعدة خدا حق است،

ولکن بیشتر مردم نمی دانند! »

در این آیه، خدای تعالی علت برگرداندن موسی به مادرش را بیان می کند که چرا او را به مادرش برگردانید؟

دلیلش این بود که با مشاهدة فرزندش یقین پیدا کند. چون مادر موسی قبل از این جریان وعدة خدا را شنیده بود و می د انست که وعدة خدا حق است، و ایمان نیز بدان داشت، ولی می گوید - ما موسی را به او برگرداندیم تا با دیدن او یقین به حقانیت وعدة خدا بکند، نه تنها وعدة برگرداندن موسی بلکه مطلق همة وعده های الهی !

مردم متأسفانه بیشترشان این را نمی دانند و یقین پیدا نمی کنند، و غالباً در وعده های خدا گرفتار شک و تردیدند و دلهایشان بدان مطمئن نیست!

رشد و جوانی موسی در قصر فرعون

ص:215

در این قسمت خدای سبحان می فرماید:

« از جانب خویش محبوبیتی برتو افکندم،

تا زیر نظر من تربیت شوی ! »

فصل دوم داستان موسی بزرگ شدن او در قصر فرعون است. آیات فوق محبوب شدن موسی در دل فرعون را می سراید، که ما این محبت را در دل او انداختیم تا از کشتن او صرف نظر کند و دوباره موسی به مادرش برگردد، و در دامن او قرار گیرد، و دیدگان مادر روشن گردد و غمناک نشود.

این سرنوشت را خدای تعالی به او وعده داده بود –

« تا بداند که وعدة خدا حق است! »

خداوند موسی "ع" را طوری قرار داده بود که هرکس او را می دید دوستش می داشت، گویا که محبت الهی بر او مستقر شده بود، و در نتیجه نظر احــدی به او نمی افتاد مگر آنکه دوستش می داشت و قلبش را به سوی موسی جذب می کرد.

موسی زیر نظر خدا تربیت می یافت – " لِتُصنَعَ عَلی عَینی! "

یعنی ما محبت خود را برتو افکندیم برای این که فرعون زیر نظر من به تو احسان کند، زیرا من با تو و مراقب حال توام، و به خاطر مزید عنایت و شفقتی که به تو دارم از تو غافل نمی شوم!

⁽¹⁾

موسی، واستضعاف بنی اسرائیل

خداوند متعال موسی علیه السلام را در شرایطی خلق کرد که فرعون در اوج قدرتش بود، و آن قدر بنی اسرائیل را خوار و زیردست قرارداده بود که پسربچه هایشان را می کشت و زنانشان را زنده نگه می داشت.

در چنین شرایطی، خداوند موسی "ع" را آفرید. و جالب این که او را در دامن دشمنش یعنی خود فرعون پرورش داد، تا وقتی که به حد رشد رسید و آن وقت او را از

ص:216

شر وی نجات داد و از بین فرعونیان به سوی مدین بیرونش کرد، و پس از مدتی به عنوان رسالت دوباره به سوی ایشان برگردانید، و معجزاتی آشکار به وی داد تا آن که فرعون و لشکریانش را تا آخرین نفر غرق کرد و بنی اسرائیل را وارث ایشان ساخت، و تورات را برای ایشان به موسی نازل فرمود تا هدایت و بصیرت برای مؤمنین باشد.

کشتار نوزادان پسر بنی اسرائیل

دودمان بنی اسرائیل در مصر از زمان یوسف "ع" اقامت گزیده و در آنجا به زاد و ولد پرداخته بودند و تعداد آنها در زمان تولد موسی علیه السلام به هزاران نفر رسیده بود.

فرعون معاصر موسی علیه السلام با بنی اسرائیل معاملة بردگان می کرد، و در تضعیف آنـــان بسیار می کوشید، و این کار را تا بدانجا ادامه دادکه دستور داد هرچه فرزند پسر برای این دودمان به دنیا می آید، سر ببرند، و دختران آنان را باقی بگذارند.

معلوم است سرانجام این نقشة شوم چه بود؟ او می خواست به کلی مردان بنی اسرائیل را نابود سازد و وقتی مردان نابود شدند نسل به کلی منقرض می شد.

علت این که فرعون چنین نقشه ای را ریخت این بود که وی از مفسدین فی الارض بود که در زمین فساد می کرد و اصلاح نمی نمود.

بدین معنی که خلقت عمومی که انسان ها را ایجاد کرده و می کند، و حتی میان تیره ای با تیرة دیگر در بسط وجود فرق نگذاشته و تمامی قبایل و دودمان ها را به طور مساوی از هستی بهره داده است، و آن گاه همه را به جهازی که به سوی حیات اجتماعی و تمتع از متاع حیات زمینی هدایت کند مجهز ساخته است تا هر یک به قدر ارزش وجودی و وزن اجتماعی خود بهره مند شود. این همان اصلاحی است که صنع ایجاد از آن خبر می دهد و تجاوز از این سنت و آزاد ساختن قومی و برده کردن قومی دیگر، و بهره مندی قومی از چیزهائی که استحقاق آن را ندارند، و محروم کردن قومی دیگر از آن چه استحقاق آن را دارند، افساد در زمین است، که انسانیت را به سوی نابودی می کشاند.

اراده الهی در انتقال حکومت به مستضعفین زمین

در همین آیه آن جوّ و محیطی که موسی علیه السلام در آن متولد شد، تصویر شده است، که تمامی آن اسباب و شرایطی که بنی اسرائیل را محکوم به فنا می کرد بر او نیز احاطه داشت، و خداوند سبحان اورا از میان همة آن اسباب سالم به درآورد.

« وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلیَ الَّذینَ استُضعِفوُا فی الاَرضِ ...! »

ص:217

خدای سبحان می فرماید :

« اینان می خواهند شما را با سحر خود از سرزمین تان بیرون کنند و راه و رسم زندگی تان را به دست فراموشی و نابودی بسپارند.»

این آیـــه شریفه نقشه ای را که فرعون در زیر پرده برای بنــی اسرائیل کشیده بود تصویر می نماید، و آن این بود که از بنی اسرائیل یک نفر نفس کش در روی زمین باقی نگذارد، و این نقشه را تا آنجا پیش برده بود که قدرتش به تمامی شئون هستی و زندگی آنان احاطه یافته بود و ترسش همه جوانب وجود آنان را پر کرده بود، و آن قدر آن بیچارگان را خوار ساخته بود که حکم نابودی شان را می داد.

البته این ظاهر امر بود، ولی در باطن امر، ارادة الهی به این تعلق گرفته بود که آنان را از یوغ فرعون نجات دهد، و ثقل نعمتی را که آل فرعون و آن یاغیان گردن کش را گرانبار ساخته بود، از آنان بگیرد و به بنی اسرائیل منتقل کند، همان بنی اسرائیل خوار و بیچارة دست فرعون، و تمامی آن اسباب و نقشه هائی که علیه بنی اسرائیل جریان می یافت، همه را به نفع آنان به جریان بیندازد، و آن چه به نفع آل فرعون جریان می یافت، به ضرر آنان تمامش کند، آری خدا حکم می کند، و کسی هم نیست که حکمش را عقب

ص:218

اندازد.

تشابه استضعاف بنی اسرائیل و مسلمین مکه

غرض سوره قصص بیان این وعدة جمیل به مؤمنین صدر اسلام است که قبل از هجرت به مدینه در مکه بودند. همان اندک عده ای که مشرکین و فراعنـــة قریش ایشان را ضعیف و ناچیز می شمردند، اقلیتی که در مکه در بین این طاغیان در سخت ترین شرایـــط به سر می بردند، و فتـــنه ها و شــدایدی پشت سر می گذاشتند.

خداوند متعال عین همان سنتی را که در بنی اسرائیل جاری کرد در میان مؤمنین صدر اسلام نیز جاری کرد، و ایشان را به ملک و عزت و سلطنت رسانید، و رسول الله "ص" را دوباره به وطن خود برگردانید!

خداوند سبحان این قسمت از تاریخ را که ذکر می کند به ایشان وعده می دهد که به زودی بر آن ها منت نهاده و پیشوایان مردم قرارشان خواهد داد و وارث همین فراعنه خواهد کرد، و در زمین مکنت شان می دهد و به طاغیان قوم آن چه را که از آن بیم داشتند، نشان می دهد:

« ما بعضی از اخبار موسی و فرعون را برتو می خوانیم، خواندنی بحق!

برای این که این قوم که به آیات ما ایمان آورده ا ند، در آن تدبر کنند، قومی که تو را پیـــروی می کنند، و در دست فراعنة قریش ذلیل و خوار گشته اند.... »

هجرت موسی"ع" به مدین و ازدواج او

اشاره

ص:219

مستند:آیة 14تا21 سورة قصص "وَلَمّا بَلَغَ اَشُدَّهُ وَ استَوی آتَیناهُ حُکماً وَ عِلماً و...." المیزان ج31ص 2

بزرگ شدن موسی و اعطای حکم و علم

خدای تعالی در قرآن مجید می فرماید: « و چون موسی به حد رشد رسید و جوانی تمام عیار شد اورا حکمت و علم دادیم . و این چنین به نیکوکاران پاداش می دهیم! »

رسیدن به حد بلوغ و استواء در حیات به معنی این است که آدمی در کار زندگی اش استقرار یابد، و این در افراد مختلف است، و بیشتر بعد از بلوغ اشد، یعنی بعد از هیجده سالگی حاصل می شود.

عوامل فرار موسی از مصر

فرار موسی از مصر و عوامل و شرایط زمانی آن را قرآن مجید چنین نقل می کند:

" وقت غروب بود که موسی برای اولین بار قصر فرعون را ترک کرده وبه شهر رفت." شهری که موسی بی خبر از اهلش وارد آن شد همان شهر مصر بود، معلوم می شود که تا آن روز موسی داخل مصر نشده بود، چون نزد فرعون زندگی می کرد و قصر فرعون هم در خارج شهر مصر بوده است، و موسی از آن قصر بیرون شده وبدون اطلاع مردم شهر به شهر در آمده است.

او وقتی وارد شهر شد که مردم دکان و بازار را تعطیل می کردند و به خانه های خود می رفتند، و خیابان ها و کوچه ها خلوت می شد.

ص:220

در شهر دو مرد را دید که یکدیگر را کتک می زدند. یکی از آن دو نفر اسرائیلی و از پیروان دین موسی و دیگری یک قبطی و دشمن بود. مرد اسرائیلی از موسی خواست تا او را علیه دشمنش کمک کند. موسی علیه السلام آن دشمن را با لطمه ای دفع کرد و ضربه ای که به او زد او با همان ضربه مرد، در حالی که موسی عمدی در کشتن او نداشت.

( اما این که یکی از آن دو پیرو دین موسی بود جهتش این است که آن روز بنی اسرائیل در دین منتسب به آباء خود ابراهیم و اسحق و یعقوب علیه السلام بودند، هرچند که از دین آن بزرگواران در آن روز جز اسم چیزی نمانده بود، و بنی اسرائیل رسماً تظاهر به پرستش فرعون می کردند، و اما این که دومی قبطی و دشمن موسی بود، جهتش این بوده که آن روز قبطیان با بنی اسرائیل دشمنی می کردند، و شاهد این که این مرد دشمن قبطی بوده، این است که قرآن کریم از موسی حکایت می کند که گفت: " و قبطیان بر من گناهی دارند، می ترسم مرا بکشند!")

تحلیلی بر مسئله قتل مرد قبطی

موسی علیه السلام بلافاصله بعد از مشاهدة صحنة قتل مرد قبطی که با دست او به قتل رسید، گفت:

« این از عمل شیطان بود،

که او دشمنی است گمراه کنندة آشکار!

گفت: پروردگارا ! من به خود ستم کردم،

اثر این جرم را محو کن!

و خدا هم اثر آن جرم را محو کرد.

آری ! خدا آمرزگار ومهربان است!

موسی گفت:

پروردگارا!

به خاطر این نعمت که به من ارزانی داشتی تا آخر عمرم هرگز پشتیبان مجرمین نمی شوم! »

منظور موسی این بود که این کتک کاری که میان آن دو اتفاق افتاده بود، از

ص:221

جنس عملی است که به شیطان نسبت داده می شود، و یا از عمل شیطان ناشی می شود، چون شیطان است که میان آن دو عداوت و دشمنی انداخته و به کتک کاری یکدیگر واداشته بود و کار تا بدانجا منجر شد که موسی مداخله کند و مرد قبطی به دست او کشته شود، و موسی در خطر و گرفتاری سختی دچار شود.

او می دانست که این جریان پنهان نمی ماند و به زودی قبطیان علیه او شورش می کنند خبر به گوش اشراف و درباریان و سپس به گوش خود فرعون می رسد، و از او و از هر کسی که در جریان مداخله داشته شدیدترین انتقام را خواهند گرفت.

اینجاست که متوجه می شود در ضربه ای که به آن قبطی زد، لطمه ای که باعث مرگ او شد اشتباه کرده، و این وقوع در اشتباه را به خدا نسبت نمی دهد برای این که خدای تعالی جز به سوی حق و صواب راه نمی نماید، لذا حکم کرد به این که این عمل منسوب است به شیطان!

و این عمل، یعنی کشتن قبطی، هرچند نافرمانی موسی نسبت به خدای تعالی نبود، برای این که اولاً خطائی بود غیر عمدی، و ثانیاً جنبة دفاع از مرد اسرائیلی داشت، و مرد کافر و ظالمی را از او دفع کرد، ولکن در عین حال این طور هم نبوده که شیطان در آن هیچ مداخله ای نداشته باشد، چون شیطان همانطور که از راه وسوسه آدمی را به گناه و نافرمانی خدا وا می دارد، و همچنین او را به هر کار مخالف صواب نیز وادار می کند، کاری که گناه نیست لکن انجامش مایة گرفتاری و مشقت است، همچنانکه آدم و همسرش را از راه خوردن از آن درخت ممنوعه، گمراه نمود، و کار آنان را بدانجا کشانید که از بهشت بیرون شدند!

سرگردانی موسی در شهر مصر

موسی علیه السلام بعد ازجریان قتل مرد قبطی، دیگر به سوی قصر فرعون، خانه ای که تا آن روز همة عمرش را در آن جا به سر برده بود، برنگشت، و شب را در شهر مصر سپری کرد. تمام این مدت را در ترس و نگرانی گذراند و همین که صبح شد دوباره همان مرد بنی اسرائیلی را دید که مجدداً او را به کمک می طلبد، و این بار نیز با یک قبطی دیگر در گیر شده بود. موسی از در توبیخ گفت: « راستی که تو آشکارا مردی گمراه هستی، که نمی خواهی راه رشد و صواب را پیش بگیری؟ »

این توبیخ و سرزنش بدان جهت بود که آن مرد با مردمی دشمنی و مقاتله می کرد که از دشمنی و کتک کاری با آنان جز شر و فساد بر نمی خواست.

ص:222

مرد اسرائیلی خیال کرده بود موسی با این توبیخ و عتابش بنا دارد او را بکشد لذا از خشم او بیمناک شد و گفت: « ای موسی! آیا می خواهی مرا بکشی همان طور که دیروز یک نفر را کشتی؟ »

از سخن او مرد قبطی طرف دعوا فهمید که قاتل قبطی دیروزی موسی بوده است، لذا به دربار فرعون برگشت و جریان را گزارش داد، و فرعون و درباریانش به مشورت نشستند و سرانجام تصمیم به قتل موسی گرفتند!

( تورات موجود در عصر نزول قرآن هر دو طرف دعوی را در آن روز اسرائیلی معرفی می کند، در صورتی که قرآن مشخص می سازد که یک طرف دعوا یعنی کسی که به قتل رسید و همچنین کسی که طرف دعوای روز بعد بود هر دو قبطی و دشمن بنی اسرائیل بودند. )

مردی از بالای شهر که قصر فرعون آنجا بود دوان دوان آمد و گفت:

«- ای موسی درباریان مشورت می کردند که تو را بکشند، از شهر بیرون شو که من خیرخواه توام ! »

ظاهر آیه این است که مشورت برای قتل موسی در حضور فرعون و به دستور او صورت گرفته بود، و این مردی که آمد و به موسی خبر داد که تصمیم گرفته اند تو را بکشند، از همان مجلس آمده بود و از آن جائی که قصر فرعون بیرون شهر مصر بوده، تعبیر فرموده به این که مردی از بالای شهر آمد.

هجرت موسی از مصر به مدین

پس موسی علیه السلام از شهر بیرون شد در حالی که نگران پشت سر خود بود و گفت:

« - پروردگارا! مرا از شر مردم ستمکار نجات بخش ! »

وقتی موسی بعد از خروج از مصر متوجه " مدین " شد، گفت:

«- از پروردگارم امید دارم که مرا به راه درست هدایت کند! »

از سیاق آیه بر می آید که موسی علیه السلام قصد شهر مدین را داشته ولی راه را بلد نبوده است و از پروردگارش امید داشته که او را به راه مدین هدایت کند.

تنهائی و گرسنگی موسی در مدین

وقتی موسی به آب مدین رسید، درآنجا جماعتی از مردم را دید که داشتند

ص:223

گوسفندان خود را آب می دادند، و در نزدیکی آنها دو نفر زن را دید که گوسفندان خود را از این که به طـــــرف آب روند جلوگیری می کردند. موسی از راه استسفار، و از این که چرا نمی گذارند گوسفندان به طرف آب بیایند، و از این که چرا مردی همپای گوسفندان نیست، پرسش کرد، و گفت: - شما چه می کنید؟

گفتند: ما گوسفندان خود را آب نمی دهیم تا آن که چوپان ها از آب دادن گوسفندان خود فارغ شوند. یعنی ما عادت داریم و این کار را همیشه به این ترتیب انجام می دهیم، و چون پدرمان پیرمردی سالخورده است و نمی تواند همراه ما بیاید و متصدی آب دادن گوسفندان باشد لذا ما این کار را انجام می دهیم.

موسی علیه السلام از گفتار آن دو دختر، و کنار کشیدن آنها از چاه و طرز آب دادن گوسفندان، نوعی تعجب آمیخته به عفاف در کار آنها احساس کرد، و فهمید که مردم به آن دو دختر تعدی کرده اند لذا پیش رفت و برای آنان آب کشید و گوسفندان آنها را سیراب کرد.

موسی پس از آب دادن گوسفندان دختران شعیب و رفتن آنها تنها ماند و برای استراحت به سایه پناه برد، چون حرارت هوا بسیار زیاد شده بود، گفت:

« رَبِّ اِنّی لِما اَنزَلتَ اِلَیَّ مِن خَیرٍ فَقیرٌ ! »

پروردگارا ! من به آن چه از خیر به سویم نازل کرده ای محتاجم!

مراد از " نازل کردن خیر" درخواست طعام نیست بلکه نتیجة آن یعنی نیروی بدنی است که بتواند با آن اعمال صالح و کارهائی که موجب رضای خداست، انجام دهد.

این اظهار فقر و احتیاج به نیروئی که خدا آن را به وی نازل کرده و به افاضة خودش به وی داده، کنایه است از اظهار فقر به طعامی که آن نیروی نازله و آن موهبت را باقی نگهدارد، تا بدان وسیله کارهای صالح انجام دهد.

مراقبت در اعمال و اندیشه موسی

از بیان فوق روشن می شود که موسی علیه السلام در اعمال خود مراقبت شدیدی داشته است و هیچ عملی را انجام نمی داده، و حتی اراده اش را هم نمی کرده، مگر برای رضای پروردگارش، و به منظور جهاد در راه او، حتی اعمال طبیعی اش را هم به این منظور انجام می داده است، و غذا را هم برای این منظور می خورده که نیرو برای

ص:224

جهاد و تحصیل رضای خدا شود!

این نکته از سراپای داستان او به چشم می خورد، چه این موسی همان کسی است که بعد از زدن قبطی بلافاصله از این که نیرویش صرف یاری مظلوم و کشتن ظالمی شده شکر می گذارد، و وقتی از مصر بیرون می آید از در انزجار از ستم و ستمکار می گوید: « پروردگارا ! مرا از قوم ظالمین نجات بخشیدی ! »

و هم اوست که وقتی به راه می افتد از شدت علاقه به راه حق و ترس از انحراف از راه حق، اظهار امیدواری می کند که « شاید پروردگارم مرا به راه درست هدایت کند! »

و باز اوست که وقتی گوسفندان شعیب را آب می دهد و به طرف سایه می رود، از در مسرت از این که نیروئی که خدا به او داده صرف راه رضای خدا شده، و دریغ از این که این نیرو را از کف بدهد، و نخوردن غذا آن را سست کند، می گوید: « پروردگارا ! من محتاج بهر چیزی هستم که از خیر می فرستی ! »

و نیز هموست که وقتی خود را اجیر شعیب علیه السلام می کند و سپس دختر او را به عقد خود در می آورد می گوید:

« خداوند بر آن چه که ما در این قرارداد می گوئیم وکیل است ! »

قرارداد کار و اشتغال موسی با شعیب

چیزی نگذشت که یکی از آن دو دختر با حالت شرم، که از راه رفتنش معلوم بود، برگشت و به موسی گفت:

-پدرم تورا می خواند تا پاداش آب دادنت را بدهد !

همین که موسی نزد پیرمرد آمد و داستان خود به او گفت، پیرمرد گفت:

-دیگر مترس که از مردم ستمگر نجات یافته ای !

این قسمت از آیة قرآن کریم نشان می دهد که شعیب علیه السلام در برخورد با موسی علیه السلام نخست احوال او را پرسیده و موسی داستان خود را به او بیان کرده است و شعیب خوشحال شده و گفته است که از شر فرعونیان نجات یافنه است، چون فرعونیان در مدین تسلطی نداشته اند.

استجابت سه دعای موسی

ص:225

در اینجا سه دعائی که قبلاً موسی علیه السلام کرده بود مستجاب می شود، چون یکی از درخواستهایش این بود که خدا او را از مصر و از شر مردم ستمگر نجات دهد، که شعیب در این آیه به وی مژده می دهد که او نجات یافته است. دوم از درخواستهایش این بود که امیدوار بود خدا او را به راه درست ( سواء السبیل ) راهنمائی کند که این بیم خود به منزلة دعائی بود. درخواست سومش دربارة رزق بود، که در اینجا شعیب او را دعوت می کند که مزد آب کشیدنش را به او بدهد، و علاوه بر آن رزق ده سال او را تأمین کرد و همسری به او داد که مایة سکونت و آرامش خاطرش باشد!

دختر شعیب

یکی از دو دختر شعیب که آنجا حاضر بودند به پدر گفت:

« چه خوب است که او را اجیر کنی، که بهترین اجیر می تواند باشد، چون هم قوی است و هم امین!»

البته منظور از این اجیر کردن این بود که موسی در تمام حوایج شعیب را کمک کند، و قائم مقام او در تمام کارهایش باشد، هرچند در نظر اول تنها مسئلة چراندن گوسفندان به نظر می آید.

از این که دختر شعیب "ع" موسی را قوی و امین معرفی کرد، معلوم می شود که آن دختر از نحوة عملکرد موسی "ع" در آب دادن گوسفندان فهمیده که او مردی نیرومند است، و همچنین از عفتی که آن جناب در گفتار با آن دو دختر از خود نشان داد، و از این که غیرتش تحریک شد و گوسفندان آنان را آب داد، و نیز از طرز به راه افتادن او تا خانة پدرش، چیزهائی دیده بود که به عفت و امانت او پی برده بود.

و گویندة این پیشنهاد، همان دختری بود که به دستور پدرش رفت و موسی را به خانه دعوت کرد.

ازدواج موسی با دختر شعیب"ع"

شعیب علیه السلام پیشنهادی به موسی علیه السلام می کند، و آن این که خود را برای هشت یا ده سال اجیر او کند، و در مقابل او هم یکی از دو دختر خود را به همسری به عقد وی در آورد. البته این قرارداد عقد قطعی نبود، به شهادت این که در آیه معین نکرده کدام یک از آن دو دختر شعیب همسر وی شد.

ص:226

از عبارت آیه بر می آید که دختران شعیب در آن هنگام حاضر بودند، و شعیب گفت یکی از این دو دخترم را به نکاحت در آورم، ( در مقابل این که تو هم خودت را اجیر کنی برای من در مدت هشت سال! )

نکتة جالبی که در آیه وجود دارد، عبارت " ثمانی حجج" است، که سال را " حجه" خواند و آن به این عنایت بود که در هر سال یک بار حج بیت الحرام انجام می شود، و از همین جا روشن می شود که مسئلة حج خانة خدا جزو شریعت ابراهیم علیه السلام بوده و در نزد مردم آن دوره نیز معمول بوده است.

جزو شرایط قرارداد این بود که – البته اگر ده سال تمام کنی خودت کرده ای و آن دو سال جزو قرارداد اصلی و شرط اصلی نیست، و من نمی خواهم بر تو سخت بگیرم، و به زودی مرا خواهی یافت که انشاء الله از صالحانم!

شعیب در این جمله خبر می دهد از نحوة کاری که از او می خواهد، و می فرماید که من مخدومی صالح هستم، و نمی خواهم تو در خدمتگزاری من خود را به زحمت و مشقت اندازی و این صالح بودنم را تو هم انشاء الله در من خواهی یافت.

موسی"ع" در پاسخ گفت:

-این قرارداد که گفتی و شرط ها که کردی، و این معاهده که پیشنهاد نمودی، ثابت باشد بین من و تو، نه من مخالفت آن می کنم و نه تو، هریک از دو مدت هشت سال یا ده سال که خواستم به سر می رسانم، و تو حق اعتراض نداشته باشی، و خدا بر آن چه می گوئیم وکیل باشد!

او خدا را در آنچه بین خود شرط و پیمان بستند، وکیل می گیرد که به طور ضمنی او را گواه هم گرفته است تا در صورت تخلف و اختلاف حکم و داوری بین آن دو با او باشد!

موسی "ع" نگفت که خدا شاهد باشد، بلکه گفت که وکیل باشد، برای اینکه شهادت و داوری همیشه با خداست، و احتیاج به شاهد گرفتن کسی ندارد، و اما وکیل شدنش وقتی است که کسی او را وکیل خود قراردهد.

این در جای دیگر قرآن نیز آمده که وقتی یعقوب علیه السلام خواست از فرزندانش میثاق بگیرد که یوسف را به او برگردانند، گفت:

ابلاغ شبانه رسالت موسی"ع" در وادی طور

اشاره

ص:227

مستند:آیة29تا42 سورة قصص " فَلَمّا قَضی موُسیَ الاَجَلَ وَ سارَ بِاَهلِهِ آنَسَ مِن جانِبِ الطّورِ ناراً...." المیزان ج31ص 49

حرکت شبانه موسی از مدین به مصر

قرآن مجید نقل می کند که چون موسی"ع" مدت قرارداد را با شعیب پیامبر به سر رسانید، یعنی آن مدتی را که قرار گذاشت برای شعیب خدمت کند، و دو سال را نیز بر اساس روایات وارده، اضافه خدمت کرد، همسر خود را برداشت و به راه افتاد، و در راه از سمت طور آتشی از دور دید و به خانواده اش گفت:

« من از دور آتشی احساس می کنم،

شما در اینجا بمانید،

تا شاید از کنار آن آتش خبری کسب کنم،

و یا پاره ای از آتش بیاورم و خود را گرم کنیم...! »

سیاق آیه شهادت می دهد که این جریان در شب واقع شده است. گویا شبی بسیار سرد بوده است. همچنین بر می آید که موسی علیه السلام و همراهانش راه را گم کرده بودند.

در چنـــین شرایطی، آتشی از طرف بلندی طور که درآن نزدیــــکی ها بوده، به چشم موسی"ع" می خورد، و به اهل خود دستور می دهد تا در همانجا بمانند و او برود به طرف آنچه به چشمش خورده و شاید در آنجا انسانی ببیند و از او بپرسد راه

ص:228

کجاست، و یا آنکه پاره ای آتش گرفته و بیاورد تا با آن گرم شوند.

در سورة طه فرموده: شاید از آن برایتان پاره ای بیاورم و یا بر کنار آتش راهنمائی شوم! این تعبیر بهترین دلیل است بر این که این کاروان در آن شب راه را گم کرده بود.

⁽¹⁾

جزئیاتی ازآتش طور

در سوره نمل هم آغاز نبوت موسی علیه السلام را با آیة زیر شروع می کند:

" اِذ قالَ موُسی لِاَهلِهِ اِنّی آنَستُ ناراً ...!"

چون موسی به خانوادة خود گفت:

من آتشی می بینم به زودی خبری از آن برای شما می آورم،

یا شعله ای از آتش گرفته می آورم تا شاید گرم شوید! »

سیاق آیة فوق در سورة نمل ماجرائی را که از این داستان در سوره های دیگر آمده، تأئید می کند، و شهادت می دهد بر این که موسی علیه السلام در این هنگام که از دور آتشی دیده، داشته خانواده اش را به سوی مصر می برده، و در حین حرکت راه را گم کرده، و خود و خانواده اش دچار سرما شده اند. و شب هم شب بسیار تاریک بوده است. در این هنگام از دور آتشی دیده و خواسته تا نزدیک آن برود تا اگر انسانی در کنار آتش یافت شود از او راه را بپرسد، و یا پاره ای آتش بگیرد و نزد اهلش بیاورد و در آنجا هیزمی آتش کند تا گرم شوند، لذا به خانواده اش گفت:

از جای خود تکان نخورید،

که به زودی از آن آتش یعنی از کنار آن آتش خبری می آورم،

و به راهنمائی او راه را پیدا می کنم،

و یا شعله ای از آن آتش می آورم تا هیزمی آتش کنید و گرم شوید!

و از سیاق آیه بر می آید که آتش نامبرده تنها برای آن جناب هویدا شده و غیر

ص:229

از او کسی آن را ندیده است، وگرنه به طور نکره نمی گفت که من آتشی می بینم بلکه آن را نشان می داد و به آن اشاره می کرد.

همراه موسی در این شب، همسر او، دختر شعیب پیامبر بود، که موسی بعد از سالها شبانی برای شعیب تعهد خود را به پایان برده و با خانواده اش به مصر برمی گشت. احتمال دارد در آن روز به غیر همسرش شخص یا اشخاص دیگری از قبیل خادم یا مکاری یا غیر آن همراهش بوده باشند، چون موسی خطاب را با عبارت " شما " بیان کرده است، یا این که همسرش تنها بوده و قائم مقام چند نفر تلقی شده است، چون در مواقع حساس و جاهای وحشت انگیز یک نفر در ایجاد انس در دل آدمی کار چند نفر را می کند.

در تورات ( سِفر خروج اصحاح چهارم آیة 20) آمده که موسی در این سفر همسر و فرزندانش را همراه داشته است.

⁽¹⁾

موسی در کوه طور

ازآنچه در طور گذشت سوره طه چنین نقل می کند:

« آیا خبر موسی به تو رسیده است؟

آن دم که آتشی دید، و به اهل خود گفت:

شاید شعله ای از آن برایتان بیاورم،

یا پیرامون آن کسی را ببینم که راه را بلد است...! »

همین که موسی نزدیک آتش رسید صدائی از کرانة افق از طرف راست از درختی که در قطعه زمین مبارکی واقع بود، برخاست که –

« ای موسی ! به درستی که من الله هستم، و ربّ العالمینم ! »

بقعة مبارکه قطعه و نقطة خاصی است از شاطی ایمن ( لبة راست وادی) که در آن درختی قرار داشت که ندای موسی از آن درخت برخاست.

مبارک بودنش به همین خاطر بود که ندای الهی و تکلم او با موسی از آن

ص:230

برخاست، و از این راه شرافتی یافت، و موسی به خاطر همین شرافت و قداست مأمور شد کفش خود را بکند:

این آیة شریفه، بدون تردید، دلالت دارد بر این که درخت مزبور به وجهی مبدأ آن ندا و آن گفتگو بوده است، و چیزی که هست این نیز مسلم است که درخت سخن نگفته بلکه سخن، سخن خدا و قائم به او بوده است، نه به درخت!

همان طور که کلام یکی از ما آدمیان قائم است به خود متکلم، پس در حقیقت درخت حجابی بوده که خدای تعالی از ورای آن با موسی سخن گفت. البته این احتجاب به معنائی بوده که لایق ساحت قدس او باشد، احتجابی که با احاطة او بر هر چیز منافات نداشته باشد.

در سورة شوری می فرماید که تکلم کردن خدا با خلق به یکی از سه نحو است:

یکی به وسیلة رسول و مبلّغ،

دومی از ورای حجاب،

سومی که عالی ترین مراحل تکلم است، تکلم بدون واسطه و بدون حجاب.

دربارة تکلم خدا با موسی علیه السلام، این سخن گفتن بدون واسطه نبوده است، بلکه از ورای حجاب بوده است، و حجاب در این تکلم درخت بوده که واسطه شد بین خدای سبحان و موسی علیه السلام.

آنجا که خدای تعالی فرمود:

« اِنّی اَناَ اللهُ رَبُّ العالَمین ! »

در آن از ذات متعالی که نامش « الله » است، خبر می دهد، و او را بهوصف وحدانیت و یکتائی در ربوبیت توصیف می کند، و شرک را به همة انواعش به طور مطلق از او نفی می کند، به این بیان که وقتی او را به ربوبیت برای همة عالمیان ستود، و با در نظر گرفتن این که ربّ به معنای مالک و مدبر می باشد، مستحق است که مملوک هایش او را بپرستند، و دیگر چیزی از عالمیان را باقی نگذاشته که مربوب غیر او باشد، در نتیجه دیگر ربّی غیر او باقی نمانده و معبودی سوای او نیست!

تکلم الهی با موسی

ص:231

در سورة نمل آیة 7 تا 14 سخن گفتن خدای تعالی با موسی علیه السلام را چنین شرح داده است:

وقتی موسی نزد آتش آمد ندائی به گوشش خورد:

« هرکه در این آتش است، و هرکه پیرامون آن است مبارک باد!

و پروردگار جهانیان منزه است!

ای موسی! بی گمان من خدای نیرومند و فرزانه ام! »

این صحنه و بیان در سورة طه آیة 13 نیز تکرار شده است. آنجا در این که چه ندائی از آتش برخاست، فرموده:

« همین که نزد آتش آمد، ندا شد:

ای موسی! به درستی که من، آری خود من هستم که پروردگار توام!

پس نعلین خود بکن!

که تو در وادی مقدس طوی هستی!

من تو را بر گزیدم!

پس بدانچه به تو وحی می شود گوش فراده ! » ( طه 13)

از این بیان چنین به نظر می رسد که منظور از " آن چه پیرامون آتش است،" در آیة مورد بحث کسی است که پیرامون آتش بوده، که یا موسی به تنهائی بوده است، و یا اگر غیر از او نیز بوده، موسی هم بوده است.

مراد به مبارک بودن او همان برگزیدن او بعد از تقدیس اوست!

اما این که مراد به " مَن فی النّار - آن که در آتش است!" کیست؟

بعضی گفته اند: خداست، و معنایش این است که –

مبارک است آن کسی که سلطان و قدرتش در آتش ظهور کرده است !

چون صدای گفتگو از درخت بر می خواست، درختی که به شهادت آیات سورة قصص، آتش اطرافش را احاطه کرده بود، و بنا به گفتة این مفسر معنای آیه این می شود که –

"مبارک است آن کسی که با کلام خود از آتش برای تو تجلی کرد،

ص:232

و خیر کثیر به تو داد."

آن وقت جملة

« وَ سُبحانَ الله ِرَبِّ العالَمینَ »

تنزیه خداست از این که جسم یا جسمانی باشد و مکان به او احاطه یابد و یا در دسترس حوادث قرار گیرد، نه این که منظور از آن به شگفت در آوردن موسی باشد، که بعضی ها گفته اند.

مفسرین در این باره حرف های مختلفی زده اند. برخی گفته اند که منظور خود موسی بوده که در آتش بوده و اطرافش پیامبران بوده اند. و برخی گفته اند که نورخدا بوده و اطرافش موسی بوده، و برخی دیگر گفته اند که درخت بوده در احاطة آتش و اطرافش ملائکه بوده اند، و خدا را تسبیح می گفته اند. لکن در بیشتر این وجوه من در آری روشنی است که از نظر خواننده مخفی نمی باشد! ( المیزان ج30ص249)

در سوره طه آیة 9 تا 48 نیز تکلم خدا با موسی علیه السلام را چنین شرح می دهد:

« و چون به آتش رسید، ندا داده شد:

ای موسی !

من خود پروردگار توام !

کفش خود از پا در آر، که تو در وادی مقدس طوی هستی!

من تو را برگزیده ام،

به این وحی که می رسد گوش فرا دار:

-من خدای یکتایم!

-خدائی که معبودی جز من نیست!

-عبادت من کن !

-و برای یاد کردن من نماز بپا دار ...! »

" طوی" جلگه ای است که در دامنة طور قرار دارد و همان جاست که خدای سبحان آن را " وادی مقدس" نامیده است. و این نام و توصیف دلیل بر این است که چرا به موسی دستور داده تا کفشش را بکند. منظور احترام آن سرزمین بوده است تا با کفش لگد نشود!

اگر کندن کفش را فرع بر عبارت " اِنّی اَنَا رَبُّک ! " کرد، دلیل بر این است که

ص:233

تقدیس و احترام وادی به خاطر این بوده که حضیرة قرب به خدا، و محفل حضور و مناجات به درگاه اوست، پس می توان چنین گفت که -

به موسی ندا شد:

و اینک تو به محضر منی،

و وادی طوی به همین جهت تقدس یافته،

شرط ادب به جای آر،

و کفشت را بکن !

تقدس زمان ها و مکان ها

با ملاکی که در بالا گفته شد، هرمکان و زمان مقدسی تقدس می یابد، مانند: کعبة مشرفه، مسجدالحرام و سایر مساجد و مشاهد مشرفه و محترمه در اسلام.

همچنین است اعیاد و ایام متبرکه، که قداست را از راه انتساب به واقعه ای شریف که در آن واقع شده، یا عبادتی که در آن انجام شده، کسب کرده است، وگرنه بین اجزاء مکان و زمان تفاوتی نیست!

چگونه به موسی وحی شد؟

موسی علیه السلام وقتی ندای « یا موُسی ! اِنّی اَنَا رَبُّک! » را شنید از آن به طور یقین فهمید که صاحب ندا پروردگار او، و کلام کلام اوست. چون کلام نامبرده وحیی از خدای سبحان بود به او، که خود خدای تعالی تصریح کرده بر این که خدای واحد با احدی جز به وحی و یا از وراء حجاب و یا با ارسال رسول تکـــلم نمی کند، و هرچه بخواهد به اذن خود وحی می کند.

از این مطلب فهمیده می شود که میان خدای سبحان و کسی که خدای سبحان با او تکلم می کند، در صورتی که به وسیلة رسول یا حجاب نباشد، و تنها به وسیلة وحی صورت گیرد، هیچ واسطه ای نیست، و وقتی هیچ واسطه ای نبود شخص مورد وحی کسی را جز خدا همکلام خود نمی یابد، و در وهم او خطور نمی کند، و غیر کلام او کلامی نمی شنود، چه اگر احتمال دهد متکلم غیر خدای تعالی باشد، و یا کلام کلام غیر او باشد، دیگر-

« کَلَّمَ اللهُ موسی تَکلیماً !»

ص:234

به طوری که واسطه ای نباشد، صادق نمی شود!

و این حال، حال هر نبی و پیغمبر است. در اولین وحیی که به او می شود، و نبوت و رسالت او را به او اعلام می دارد، هیچ شک و ریبی نمی کند در این که صاحب این وحی خدای سبحان است، و در درک این معنی هیچ احتیاجی به اعمال نظر یا درخواست دلیل یا اقامة حجتی نیست، زیرا اگر محتاج به یکی از آنها شود باز هم یقین پیدا نمی کند که به راستی پیغمبر شده است، چون ممکن است اطمینانی که به دست آورده اثر و خاصیت دلیل، و استفادة قوة تعقل از آن دلیل باشد، نه تلقی از غیب بدون واسطه!

پس حاصل کلام این شد که پیغمبران در بار اولی که وحی خدای تعالی را می گیرند، طوری هستند، و وحی هم طوری است، که در همان اول در سویدای قلب به صدق آن ایمان پیدا می کنند. این مطلب هم از آیه استفاده می شود، و هم از حکم عقل!

وحی هم مانند سایر افعال خدای تعالی بدون واسطه نیست، چیزی که هست، اصل مطلب توجه مخاطبی است که کلام را دریافت می کند. اگر متوجه واسطه ای که حامل کلام خداست بشود و آن واسطه میان او و خدا حاجب باشد، در این صورت، آن کلام همان رسالتی است که مثلاً فرشته ای می آورد و وحی آن فرشته است، و به این نمی گویند خدا با او تکلم کرد، ولی اگر متوجه خود خدای تعالی باشد، وحی او خواهد بود، و در این صورت صحیح است گفته شود که خدا با فلانی سخن گفت، هرچند که در واقع حامل کلام خدا فرشته ای باشد، ولی چون او متوجه واسطه نشده، وحی وحی خود خدا می شود، چنانچه به موسی خطاب شد:

« فَاستَمِع لِما یوُحی - گوش کن بدانچه وحی می شود! »

که عین ندا از جانب طور را وحی هم خوانده و در موارد دیگر کلامش اثبات حجاب هم نموده است.

موقف حضور

ندائی که به موسی "ع" فرمود:

-من خود پروردگار توام، نعلین از پای دربیار !

در واقع موسی را متوجه می کند به این که موقفی که دارد، موقف حضور و مقام

ص:235

شفاهی و روی در روی سخن گفتن است، و خدا با او خلوت، و او را از خود به مزیـــد عنایت اختصاص داده است، و بیان آیه که می فرماید:

«- من پروردگار توام! » و نمی فرماید: «- من خدایم! » نشانگر آن است.

و اگر بعد از آن فرمود: « اِنّی اَنَ الله – من خود خدایم! » تکرار جملة قبلی که فرمود: « اِنّی اَنَا رَبُک» نیست، چون در جملة قبلی در عین معرفی صاحب کلام، مقام را هم از اغیار خالی می سازد، تا وحی را انجام دهد، ولی در جملة دوم فقط وحی است.

در این که فرمود: « نوُدی» و نام صاحب ندا را نیاورد لطفی به کار رفته که با هیچ مقیاسی نمی توان گفت چه مقدار است، و در آن اشاره است به این که ظهور این آیت برای موسی به طور ناگهانی و بی سابقه بوده است.

⁽¹⁾

برگزیده شدن موسی"ع"

تا اینجا گفته شد که چگونه موسی در وادی طور به طورناگهانی، در یک لحظة اضطراری همراه همسرش، از دور آتشی دید و به سراغ آن رفت و ندا آمد و خدای تعالی با او تکلم فرمود و او را به پیامبری برگزید:

-من تو را بر گزیده ام!

-به این وحی که می رسد گوش فرادار !

در این لحظه مشیت الهی به این تعلق گرفته که فردی از انسان را وادارد تا مشقت حمل نبوت و رسالت را بر دوش کشد. چون در علم خدا، موسی بهتر از دیگران بوده، بدین جهت او را اختیار کرده است.

با عبارات فوق، خداوند متعال اختیار نبوت و رسالت را انشاء فرمود، و چون اختیار با انشاء آن تحقق یافت، امر به گوش دادن به فرمان وحی را که متضمن رسالت و نبوت موسی بود بدان اضافه فرمود و گفت:

-پس بدانچه وحی می شود گوش فرا ده !

وحی های ابلاغ شده

ص:236

وحی هائی که در آن لحظه به موسی ابلاغ شد بدین ترتیب بود:

1-اِنَّنی اَناَ اَللهُ لا اِلهَ اِلاّ اَنَا - به درستی که من الله ام، هیچ الهی جز من نیست!

2-فَاعبُدنی ! - عبادت من کن! برای یاد کردن مکن نماز بپا دار !

3-قیامت آمدنی است، می خواهم آن را پنهان کنم تا هر کسی در برابر سعی خود جزا بیند ... !

این همان وحیی است که موسی را مأمور به شنیدن آن فرمود. این وحی تا یازده آیة دیگر ادامه دارد، و در آن نبوت و رسالتش با هم اعلام می شود.

نبوتش در این آیه و دو آیة بعد، و رسالتش از آیه ای که می فرماید:

« - اِذهَب اِلی فِرعوُنَ اِنَّهُ طَغی - برو به سوی فرعون که طغیان کرده است! »

در سه آیة نامبرده که نبوت آن جناب را اعلام می کند، دو رکن ایمان - رکن اعتقاد و رکن عمل - را با هم ذکر می کند، ولی از اصول اعتقاد که توحید و نبوت و معاد است تنها دو اصل آن را یعنی - توحید و معاد - را ذکر می کند و از نبوت اسم نمی برد زیرا روی سخن با شخص رسول خدا"ص" بوده است.

رکن عمل را با این که تفصیل زیادی دارد در یک کلمه خلاصه کرده و فرموده " مرا عبادت کن ! " و با این، اصول و فروع دین را در سه آیه تکمیل فرموده است.

معرفی حضوری خدا

این که فرمود: « به درستی که من الله ام ! » مسمی را با خود اسم معرفی کرد و نفرمود " الله منم!" برای این که مقتضای حضور این است که با مشاهدة ذات به وصف ذات آشنا گشت، نه به وسیلة وصف به ذات آشنا گردید. ( همچنان که برادران یوسف وقتی او را شناختند، گفتند: " به درستی که تو یوسفی! یوسف هم گفت : من یوسفم! که اگر مقام حضور نبود جا داشت بگویند یوسف توئی! )

اسم جلاله هرچند عَلَم و نام مخصوص ذات خدای متعال است، لکن مسمی به (

ص:237

الله ) را می فهماند، چون ذات او مقدس تر از آن است که کسی بدان راه یابد. پس مثل این که فرموده:

-من آن کسی هستم که مسمای به الله است. خود گوینده حاضر و مشهود است، ولی مسمای به الله مبهم است که کیست؟! لذا گفته شده من همانم !

( با این که الله اسم است نه وصف، ولی اسم جلاله هرچند که به خاطر غلبه عَلَم شده است ولکن خالی از اصلی وصفی نیست.)

کلمه توحید، و امر به عبادت و نماز

عبارت « لا اِلهَ اِلاّ اَنَا فَاعبُدنی ! » کلمة توحید است که از نظر عبارت و لفظ مترتب بر عبارت « اِنَّنی اَنَا اَلله ! » شده است. چون حقیقتاً هم مترتب بر آن است. وقتی خدای تعالی کسی باشد که هر چیزی از او آغاز شده ، و به وجود او قائم، و به او منتهی است، پس دیگر جا ندارد که کسی برای جز او خضوع عبادتی کند، پس اوست الله معبود بحق، و اله دیگری غیر او نیست، و لذا امر به عبـــادت را فرع بر این حقیقــت نموده و فرمــود: « فَاعبُدنی ! »

و اگر در عبارت « وَ اَقِم الصَّلوة لِذِکری ! » از تمام عبادت ها مخصوصاً نماز را ذکر کرد با اینکه قبلاً به طور عام گفته بود: « مرا عبادت کنید! » بدین جهت بود که هم اهمیت نماز را برساند و هم بفهماند که نماز از هر عملی که خضوع عبودیت را ممثل کند و ذکر خدای را به قالب در آورد، آن چنان که روح در کالبد قرار می گیرد، بهتر است.

منظور از این که فرمود: « نماز را به یاد من بپا دار ! » معنایش این است که یادآوری و عبادت مرا با عمل نماز تحقق بخش!

قیامت آمدنی است!

وقتی فرمود: « قیامت آمدنی است ! » در واقع، علت امر به عبادت را فهمانده است، برای این که هرچند وجوب عبادت خدا ذاتاً فرع بر یکتائی اوست، ولکن یکتائی او به تنهائی و بدون وجود روز جزا، که آدمیان پاداش داده شوند، و نیک و بد از هم متمایز

ص:238

گردند، و مطیع و یاغی از هم جدا شوند، اثری ندارد، و تشریع احکام و اوامر و نواهی بی نتیجه می ماند.

« قیامت آمدنی است!

می خواهم آن را پنهان دارم،

تا هرکس در قبال کوششی که می کند سزا ببیند!

آن که رستاخیز را باور ندارد، و پیروی هوس خود کند،

تورا از باور کردن آن باز ندارد،

که هلاک شوی!! »⁽¹⁾

⁽²⁾

اعطای معجزات رسالت به موسی"ع"

پس از آن که ندای رب العالمین آمد، این نیز به گوشش رسید که فرمود:

همین که موسی عصا را دید که به سرعت و شدت به حرکت در آمد، توگوئی در جست و خیز مار سبک بالی است، پشت کرد و بگریخت، به طوری که دیگر به پشت سر خود نگاه نکرد.

خطاب رسید:

در این خطاب، خدای عزّوجل به موسی امنیت می دهد که ای موسی تو فرستادة مرسلی و مرسلان نزد من ایمنند!

در مقایسة این آیه با آیة سورة نمل آنجا که می فرماید:

« مترس! که مرسلان نزد من نمی ترسند! »

معلوم می شود که این بیان هرگز عتاب و توبیخ موسی "ع" نبوده، بلکه جهت امنیت بخشیدن به او بوده است.

سپس در خطاب بعدی فرمود:

« دست خود در گریبان ببر و بیرون آر در حالی که سفید و درخشنده است،

ص:239

بدون این که سفیدی اش از پیسی باشد،

و دست خود بر قلب خود نه، تا از ترس آرام گیرد!

این دو معجزه از طرف پروردگار تو به سوی فرعون و مردم اوست،

که آنان از دیر باز مردمی فاسق بودند. »

ظاهر این که فرمود: " دست خود برون آر بدون پیسی!" ( سفید بدون بیماری و پیسی)، تعریضی باشد به تورات حاضر که این سفید شدن را ناشی از بیماری برص دانسته است. ( در سفر خروج اصحاح چهارم آیة 6 می گوید: ناگهان دید که دستش مانند برف از برص سفید شده است.)

درخواست های موسی از خدا در لحظات اول رسالت

موسی گفت:

« پروردگارا ! من از فرعونیان کسی را کشته ام و می ترسم مرا بکشند،

برادرم هارون از من در بیان فصیح تر است،

او را هم با من و به کمک من بفرست، تا مرا تصدیق کند،

که اگر جز این باشد می ترسم مرا تکذیب کنند! »

منظور موسی از این درخواست این بوده که آن جناب از این ترس داشته که فرعونیان تکذیبش کنند و او خشمگین شود و آن گاه نتواند حجت خود را بیان کند، چون در حال خشم لکنت زبانش که از بچگی داشت، بیشتر می شد.

در سورة شعرا از زبان موسی بیان می کند که گفت: پروردگارا من می ترسم تکذیبم کنند، آن گاه حوصله ام سر رود و عصبانی شوم و آن وقت زبانم بند آید.

خدای تعالی فرمود:

-به زودی تو را به وسیلة برادرت هارون تقویت و یاری خواهیم کرد و برای شما تسلط و اقتدار و غلبه ای علیه آنها قرار خواهیم داد تا به سبب آیاتی که ما شما دو نفر را به وسیلة آن غلبــــه می دهیم نتوانند بر شما مسلط شوند.

ص:240

آنگاه همین غلبه دادن آن دو بزرگوار را بر فرعونیان بیان کرده و فرموده:

-شما و هرکس که شما دو نفر را پیروی کند، غالب خواهد بود!

این بیان را آورد تا بفهماند که نه تنها آن دو غالبند بلکه پیروان ایشان نیز غالب خواهند بود!

نخستین معجزات

در این آیات، آن چه به موسی ندا داده شده بود چنین آمده:

« عصای خویش بیفکن!

و چون آن را دید که چون مار جست و خیز می کند،

گریزان روی برگردانید، و باز پس همی نگریست.

که پیغمبران در پیشگاه من بیم نمی دارند،

مگر کسی که ستم کرده، سپس از پی بدی نیکی آورده باشد،

که من آمرزگار و رحیمم !

همة این ها از جملة نه معجزه ای بود که سوی فرعون و قوم او برد،

که آنان قومی عصیان پیشه بودند! »

در اینجا سؤالی پیش می آید که چرا در دو سورة اعراف و شعرا در همین داستان عصای زنده شده را "ثعبان مبین " یعنی اژدهائی آشکار خوانده که مار بسیار بزرگ و عظیم الجثه است، و در این سوره آن را به مار کوچک تشبیه کرده است؟

جواب از این سؤال این است که تشبیه تنها از نظر اهتزاز و سرعت حرکت و اضطراب است نه از نظر کوچکی و بزرگی، چون آنچه مایة شگفت است، این است که یک چوب دستی به صورت اژدهائی عظیم الجثه و هول انگیز درآید، آن وقت برخلاف اژدهاهای دیگر مانند یک مار کوچک جست و خیز کند، و به سرعت آن بدود.

اینجا نخواسته است عصا را یا ثعبان را به خود مار کوچک تشبیه کند.

ترس موسی در لحظه تلقی معجزه

« ای موسی مترس!

رسولان نزد من نمی ترسند! »

ص:241

این جمله حکایت خود آن خطابی است که در کنار آتش طور صدور یافته است. این یک نهی مطلق است که او را از تمام ترسیدنی ها که ممکن است پیش بیاید، امنیت می دهد، و می رساند که مادام که در حضور پروردگار و قرب اوست هیچ مکروهی به او نمی رسد، نه از ناحیة عصا، و نه غیر آن، و به همین جهت دلیلش را چنین فرموده که - رسولان در حضور من نمی ترسند!

از آیة فوق این معنا به دست می آید که - از هیچ چیز مترس، چون تو از مرسلین هستی، و مرسلان - که در مقام قرب مایند - از هر گزندی ایمنند، و ایمنی با ترس جمع نمی شود.

اما این که موسی که از بزرگان و مرسلان بود، چرا از عصا که به صورتی هائل یعنی ماری پر جست و خیز درآمده بود، ترسید؟ جوابش این است که این اثر طبیعی آدمی است که وقتی با منظرة هول انگیزی، آن هم بی سابقه، بر می خورد که هیچ راهی برای دفع آن به نظر نمی رسد، مگر فرار کردن، و قهراً پا به فرار می گذارد، از طرف دیگر، از خدا نیز دستوری نگرفته بود که وقتی عصایش اژدها شد نترسد، لذا ترس موسی از نوع ترس های مذموم نبوده است.

و اما اینکه خدای تعالی به او فرمود - مرسلین نزد من نمی ترسند - انبیاء و مرسلین مادام که در جوار پروردگارشان هستند، از چیزی نمی ترسند، این کرامت خود ایشان و از ناحیة خودشان نیست تا چون موسی نداشت بگوئیم رسولی ناقص بوده است، بلکه این فضیلت را به تعلیم و تأدیب الهی به دست می آورده اند، و چون آن شب، یعنی شب طور، اولین موقفی بود که خدا موسی را به مقام قرب خود برد، و افتخار هم سخنی و رسالت و کرامت خود به وی اختصاص داد، لذا این دستورش همان تعلیم و تأدیب الهی است، نه مذمت و سرزنش!

دومین خطاب این بود که -

همة این ها از جمله نه معجزه ای بود که موسی علیه السلام سوی فرعون و قوم او برد.

تجهیزموسی و فرمان حرکت به سوی فرعون

اشاره

ص:242

مستند:آیة17تا 48 سورة طه " اِذهَب اِلی فِرعوُنَ ...!" المیزان ج 27 ص 221

اعطای معجزات اولیه

وحی رسالت موسی "ع" از آنجا آغاز می شود که خداوند از او می پرسد:

« یا موسی، آنچه در دست راست توست چیست؟ »

خداوند متعال می خواهد معجزة پیامبری را به او بدهد تا بدان وسیله رسالتش را به فرعون و فرعونیان ثابت کند لذا از موسی سؤال می کند که چه در دست دارد تا او متوجه چوب خشکی شود که بیجان در دستش است و این چوب خشک وقتی با اعجاز الهی تبدیل به اژدها شود موسی به عظمت موضوع پی ببرد و آن طور که باید در دلش عظیم بنماید.

موسی علیه السلام فکر کرد که خدا از او می خواهد اوصاف و خواص عصایش را بیان کند لذا به طور مفصل به بیان اوصاف و خواص عصایش پرداخت و گفت:

« این عصای من ا ست!

بر آن تکیه می کنم،

با آن برای گوسفندان خود برگ می تکانم،

و این عصا حوائجی دیگر از من رفع می کند! »

اژدها شدن عصا

خدای سبحان به موسی دستور داد تا عصای خود را از دستش بیندازد، و او چون عصا را انداخت دید ماری بزرگ شد و با حرکاتی تند به راه افتاد.

ص:243

موسی از دیدن حرکت غیر مترقبة یک جسم جامد سخت تعجب کرد. در اینجا خدا دستور داد:

« بگیر آن را ! و مترس !

که به زودی به حال اول خود بر می گردانیم ! »

این جمله دلالت دارد بر این که موسی "ع" از آن چه دیده، ترسیده است.

در سورة قصص فرموده :

« موسی چون آن را بدید که حرکت می کند گوئی مار است،

آن چنان فرار کرد که دیگر پشت سر خود را ننگریست!

گفتیم:

سفید شدن دست موسی"ع"

خداوند تعالی بار دوم دستور می دهد که موسی"ع" دست خود را داخل گریبان لباسش کند و بیرون آورد. در موقع بیرون آوردن نور از دست موسی ساطع گشت، بدون این که زیانی یا سوختگی به دست او برسد.

آنگاه خدای تعالی فرمود:

« این هم آیت دیگر!

آنچه ما به دست تو اجرا کردیم برای این بود که -

بعضی از آیات کبرای خود را به تو نشان دهیم! »

اعزام موسی به سوی فرعون

اشاره

آن چه در بالا گذشت مقدمه بود برای فرمان رسالت، و خداوند متعال چنین فرمود:

« اِذهَب اِلی فِرعوُنَ اِنَّهُ طَغی !

موسی علیه السلام بعد از مسجل شدن رسالتش چیزهائی را که وسیله برای انجام رسالتش بود از خدای تعالی درخواست کرد. رساندن رسالت خدای متعال به

ص:244

فرعون و درباریانش، و نجات دادن بنی اسرائیل، و ادارة امور ایشان، این وسایل را لازم داشت.

درخواست های موسی عبارت بود از :

« قالَ رَبِّ اشرَح لی صَدری !

وَ یَسِّر لی اَمری !

وَاحلُل عُقدَةً مِن لِسانی ! یَفقَهوَا قَولی ،

وَاجعَل لی وَزیراً مِن اَهلی ! هاروُنَ اَخی ،

اُشدُد بِهِ اَزری !

وَ اَشرکهُ فی امری !

کَی نُسَبِّحَکَ کَثیراً ، وَ نَذکُرَکَ کَثیراً، اِنَّکَ کُنتَ بِنا بَصیراً ! »

1-شرح صدر

« گفت: پروردگارا سینة مرا فراخ کن! »

"شرح" به معنای گشادکردن و باز کردن است. گویا سینة انسان را که قلب در آن جای دارد ظرفی فرض کرده که آنچه از طریق مشاهده و ادراک در آن وارد می شود جای می گیرد، و در آن انباشته می شود. و اگر آن چه وارد می شود امری عظیم یا مافوق طاقت بشری باشد سینه نمی تواند در خود جایش دهد، لاجرم محتاج می شود به این که آن را شرح دهند و باز کنند تا گنجایشش بیشتر شود.

و موسی علیه السلام رسالتی را که خدا بر او مسجل کرد، بزرگ شمرد، چون از شوکت و قدرت قبطیان آگاه بود، مخصوصاً از این جهت که فرعون طاغی در رأس آنان قرار داشت، فرعونی که با خدا بر سر ربوبیت منازعه نمود، و به بانک بلند گفت: " انا ربکم الاعلی !؟" و نیز از ضعف و اسارت بنی اسرائیل در میان آل فرعون باخبر بود و می دانست چقدر جاهل و کوتاه فکرند؛ و گویا خبر داشت که دعوتش چه شداید و مصایبی به بار می آورد، و چه فجایعی را باید ناظر باشد.

از سوی دیگر، حال خود را هم می دانست که تا چه حد در راه خدا بی طاقت و کم تحمل است. او به هیچ وجه طاقت نداشت ظلم قبطیان را ببیند. داستان کشتن آن قبطی، و نیز داستان آب کشیدنش بر سر چاه مدین برای دخترانی که حریف مردان نبودند، شاهد ابی القیم بودن اوست.